বাংলা
পালিঅট্ঠকথাটীকাঅন্ন
1101 পারাজিক পালি
1102 পাচিত্তিয় পালি
1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়)
1104 চূলবগ্গ পালি
1105 পরিবার পালি
1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১
1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২
1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা
1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়)
1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা
1206 পরিবার অট্ঠকথা
1301 সারত্থদীপনী টীকা-১
1302 সারত্থদীপনী টীকা-২
1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩
1401 দ্বেমাতিকাপালি
1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা
1403 বজিরবুদ্ধি টীকা
1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১
1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২
1406 বিনয়ালংকার টীকা-১
1407 বিনয়ালংকার টীকা-২
1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা
1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয়
1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১
1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২
1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি
1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা

8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১
8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২
8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১
8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২
8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা

8406 দীঘনিকায় (পু-বি)
8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি)
8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি)
8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি)
8410 বিনয়পিটক (পু-বি)
8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি)
8412 অট্ঠকথা (পু-বি)
8413 নিরুত্তিদীপনী
8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ
8415 অনুদীপনীপাঠ
8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ
8417 নমক্কারটীকা
8418 মহাপণামপাঠ
8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা
8420 সুতবন্দনা
8421 কমলাঞ্জলি
8422 জিনালংকার
8423 পজ্জমধু
8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী
8425 চূলগন্থবংস
8426 মহাবংস
8427 সাসনবংস
8428 কচ্চায়নব্যাকরণং
8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং
8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা)
8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা)
8432 পদরূপসিদ্ধি
8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা
8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ
8435 বুত্তোদয়পাঠ
8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ
8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা
8438 সুবোধালংকারপাঠ
8439 সুবোধালংকারটীকা
8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার
8441 লোকনীতি
8442 সুত্তন্তনীতি
8443 সূরস্সতীনীতি
8444 মহারহনীতি
8445 ধম্মনীতি
8446 কবিদপ্পণনীতি
8447 নীতিমঞ্জরী
8448 নরদক্খদীপনী
8449 চতুরারক্খদীপনী
8450 চাণক্যনীতি
8451 রসবাহিনী
8452 সীমাবিসোধনীপাঠ
8453 বেস্সন্তরগীতি
8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা
8455 থূপবংস
8456 দাঠাবংস
8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া
8458 ধাতুবংস
8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস
8460 জিনচরিতয়
8461 জিনবংসদীপং
8462 তেলকটাহগাথা
8463 মিলিদটীকা
8464 পদমঞ্জরী
8465 পদসাধনং
8466 সদ্দবিন্দুপকরণং
8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা
8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি
2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ)
2103 পাথিকবগ্গ পালি
2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ)
2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা
2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা
2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ)
2303 পাথিকবগ্গ টীকা
2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১
2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি
3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি
3103 উপরিপণ্ণাস পালি
3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১
3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২
3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা
3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা
3301 মূলপণ্ণাস টীকা
3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা
3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি
4102 নিদানবগ্গ পালি
4103 খন্ধবগ্গ পালি
4104 সলায়তনবগ্গ পালি
4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)
4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা
4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা
4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা
4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)
4301 সগাথাবগ্গ টীকা
4302 নিদানবগ্গ টীকা
4303 খন্ধবগ্গ টীকা
4304 সলায়তনবগ্গ টীকা
4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি
5102 দুকনিপাত পালি
5103 তিকনিপাত পালি
5104 চতুক্কনিপাত পালি
5105 পঞ্চকনিপাত পালি
5106 ছক্কনিপাত পালি
5107 সত্তকনিপাত পালি
5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি
5109 নবকনিপাত পালি
5110 দশকনিপাত পালি
5111 একাদশকনিপাত পালি
5201 এককনিপাত অট্ঠকথা
5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা
5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা
5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা
5301 এককনিপাত টীকা
5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা
5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা
5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি
6102 ধম্মপদ পালি
6103 উদান পালি
6104 ইতিবুত্তক পালি
6105 সুত্তনিপাত পালি
6106 বিমানবত্থু পালি
6107 পেতবত্থু পালি
6108 থেরগাথা পালি
6109 থেরীগাথা পালি
6110 অপদান পালি-১
6111 অপদান পালি-২
6112 বুদ্ধবংস পালি
6113 চরিয়াপিটক পালি
6114 জাতক পালি-১
6115 জাতক পালি-২
6116 মহানিদ্দেস পালি
6117 চূলনিদ্দেস পালি
6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি
6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি
6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি
6121 পেটকোপদেস পালি
6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা
6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১
6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২
6204 উদান অট্ঠকথা
6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা
6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১
6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২
6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা
6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা
6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১
6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২
6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা
6213 অপদান অট্ঠকথা-১
6214 অপদান অট্ঠকথা-২
6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা
6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা
6217 জাতক অট্ঠকথা-১
6218 জাতক অট্ঠকথা-২
6219 জাতক অট্ঠকথা-৩
6220 জাতক অট্ঠকথা-৪
6221 জাতক অট্ঠকথা-৫
6222 জাতক অট্ঠকথা-৬
6223 জাতক অট্ঠকথা-৭
6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা
6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা
6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১
6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২
6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা
6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা
6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি
7102 বিভঙ্গ পালি
7103 ধাতুকথা পালি
7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি
7105 কথাবত্থু পালি
7106 যমক পালি-১
7107 যমক পালি-২
7108 যমক পালি-৩
7109 পট্ঠান পালি-১
7110 পট্ঠান পালি-২
7111 পট্ঠান পালি-৩
7112 পট্ঠান পালি-৪
7113 পট্ঠান পালি-৫
7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা
7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা
7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা
7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা
7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা
7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা
7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা
7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা
7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো
7307 অভিধম্মত্থসংগহো
7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা
7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利義註複註藏外典籍
1101 巴拉基咖(波羅夷)
1102 巴吉帝亞(波逸提)
1103 大品(律藏)
1104 小品
1105 附隨
1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1
1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2
1203 巴吉帝亞(波逸提)義註
1204 大品義註(律藏)
1205 小品義註
1206 附隨義註
1301 心義燈-1
1302 心義燈-2
1303 心義燈-3
1401 疑惑度脫
1402 律攝註釋
1403 金剛智疏
1404 疑難解除疏-1
1405 疑難解除疏-2
1406 律莊嚴疏-1
1407 律莊嚴疏-2
1408 古老解惑疏
1409 律抉擇-上抉擇
1410 律抉擇疏-1
1411 律抉擇疏-2
1412 巴吉帝亞等啟請經
1413 小戒學-根本戒學

8401 清淨道論-1
8402 清淨道論-2
8403 清淨道大複註-1
8404 清淨道大複註-2
8405 清淨道論導論

8406 長部問答
8407 中部問答
8408 相應部問答
8409 增支部問答
8410 律藏問答
8411 論藏問答
8412 義注問答
8413 語言學詮釋手冊
8414 勝義顯揚
8415 隨燈論誦
8416 發趣論燈論
8417 禮敬文
8418 大禮敬文
8419 依相讚佛偈
8420 經讚
8421 蓮花供
8422 勝者莊嚴
8423 語蜜
8424 佛德偈集
8425 小史
8427 佛教史
8426 大史
8429 目犍連文法
8428 迦旃延文法
8430 文法寶鑑(詞幹篇)
8431 文法寶鑑(詞根篇)
8432 詞形成論
8433 目犍連五章
8434 應用成就讀本
8435 音韻論讀本
8436 阿毗曇燈讀本
8437 阿毗曇燈疏
8438 妙莊嚴論讀本
8439 妙莊嚴論疏
8440 初學入門義抉擇精要
8446 詩王智論
8447 智論花鬘
8445 法智論
8444 大羅漢智論
8441 世間智論
8442 經典智論
8443 勇士百智論
8450 考底利耶智論
8448 人眼燈
8449 四護衛燈
8451 妙味之流
8452 界清淨
8453 韋桑達拉頌
8454 目犍連語釋五章
8455 塔史
8456 佛牙史
8457 詞根讀本注釋
8458 舍利史
8459 象頭山寺史
8460 勝者行傳
8461 勝者宗燈
8462 油鍋偈
8463 彌蘭王問疏
8464 詞花鬘
8465 詞成就論
8466 正理滴論
8467 迦旃延詞根注
8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品
2102 大品(長部)
2103 波梨品
2201 戒蘊品註義註
2202 大品義註(長部)
2203 波梨品義註
2301 戒蘊品疏
2302 大品複註(長部)
2303 波梨品複註
2304 戒蘊品新複註-1
2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經
3102 中五十經
3103 後五十經
3201 根本五十義註-1
3202 根本五十義註-2
3203 中五十義註
3204 後五十義註
3301 根本五十經複註
3302 中五十經複註
3303 後五十經複註
4101 有偈品
4102 因緣品
4103 蘊品
4104 六處品
4105 大品(相應部)
4201 有偈品義注
4202 因緣品義注
4203 蘊品義注
4204 六處品義注
4205 大品義注(相應部)
4301 有偈品複註
4302 因緣品註
4303 蘊品複註
4304 六處品複註
4305 大品複註(相應部)
5101 一集經
5102 二集經
5103 三集經
5104 四集經
5105 五集經
5106 六集經
5107 七集經
5108 八集等經
5109 九集經
5110 十集經
5111 十一集經
5201 一集義註
5202 二、三、四集義註
5203 五、六、七集義註
5204 八、九、十、十一集義註
5301 一集複註
5302 二、三、四集複註
5303 五、六、七集複註
5304 八集等複註
6101 小誦
6102 法句經
6103 自說
6104 如是語
6105 經集
6106 天宮事
6107 餓鬼事
6108 長老偈
6109 長老尼偈
6110 譬喻-1
6111 譬喻-2
6112 諸佛史
6113 所行藏
6114 本生-1
6115 本生-2
6116 大義釋
6117 小義釋
6118 無礙解道
6119 導論
6120 彌蘭王問
6121 藏釋
6201 小誦義注
6202 法句義注-1
6203 法句義注-2
6204 自說義注
6205 如是語義註
6206 經集義注-1
6207 經集義注-2
6208 天宮事義注
6209 餓鬼事義注
6210 長老偈義注-1
6211 長老偈義注-2
6212 長老尼義注
6213 譬喻義注-1
6214 譬喻義注-2
6215 諸佛史義注
6216 所行藏義注
6217 本生義注-1
6218 本生義注-2
6219 本生義注-3
6220 本生義注-4
6221 本生義注-5
6222 本生義注-6
6223 本生義注-7
6224 大義釋義注
6225 小義釋義注
6226 無礙解道義注-1
6227 無礙解道義注-2
6228 導論義注
6301 導論複註
6302 導論明解
7101 法集論
7102 分別論
7103 界論
7104 人施設論
7105 論事
7106 雙論-1
7107 雙論-2
7108 雙論-3
7109 發趣論-1
7110 發趣論-2
7111 發趣論-3
7112 發趣論-4
7113 發趣論-5
7201 法集論義註
7202 分別論義註(迷惑冰消)
7203 五部論義註
7301 法集論根本複註
7302 分別論根本複註
7303 五論根本複註
7304 法集論複註
7305 五論複註
7306 阿毘達摩入門
7307 攝阿毘達磨義論
7308 阿毘達摩入門古複註
7309 阿毘達摩論母

English
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon PaliCommentairesSous-commentairesAutres
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-KanonKommentareSubkommentareSonstige
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैननकमेंट्रीउप-टिप्पणियाँअन्य
1101 पाराजिक पाळि
1102 पाचित्तिय पाळि
1103 महावग्ग पाळि (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळि
1105 परिवार पाळि
1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1
1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-1
1302 सारत्थदीपनी टीका-2
1303 सारत्थदीपनी टीका-3
1401 द्वेमातिकापाळि
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-1
1405 विमतिविनोदनी टीका-2
1406 विनयालंकार टीका-1
1407 विनयालंकार टीका-2
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-1
1411 विनयविनिच्छय टीका-2
1412 पाचित्यादियोजनापाळि
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-1
8402 विसुद्धिमग्ग-2
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवन्दना
8421 कमलाञ्जलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगन्थवंस
8427 सासनवंस
8426 महावंस
8429 मोग्गल्लानब्याकरणं
8428 कच्चायनब्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपञ्चिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमञ्जरी
8445 धम्मनीति
8444 महारहनीति
8441 लोकनीति
8442 सुत्तन्तनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8450 चाणक्यनीति
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8451 रसवाहिनी
8452 सीमविसोधनीपाठ
8453 वेस्सन्तरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमञ्जरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिन्दुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा
8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि
2102 महावग्ग पाळि (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळि
2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1
2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि
3102 मज्झिमपण्णास पाळि
3103 उपरिपण्णास पाळि
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि
4102 निदानवग्ग पाळि
4103 खन्धवग्ग पाळि
4104 सळायतनवग्ग पाळि
4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खन्धवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि
5102 दुकनिपात पाळि
5103 तिकनिपात पाळि
5104 चतुक्कनिपात पाळि
5105 पञ्चकनिपात पाळि
5106 छक्कनिपात पाळि
5107 सत्तकनिपात पाळि
5108 अट्ठकादिनिपात पाळि
5109 नवकनिपात पाळि
5110 दसकनिपात पाळि
5111 एकादसकनिपात पाळि
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि
6102 धम्मपद पाळि
6103 उदान पाळि
6104 इतिवुत्तक पाळि
6105 सुत्तनिपात पाळि
6106 विमानवत्थु पाळि
6107 पेतवत्थु पाळि
6108 थेरगाथा पाळि
6109 थेरीगाथा पाळि
6110 अपदान पाळि-1
6111 अपदान पाळि-2
6112 बुद्धवंस पाळि
6113 चरियापिटक पाळि
6114 जातक पाळि-1
6115 जातक पाळि-2
6116 महानिद्देस पाळि
6117 चूळनिद्देस पाळि
6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि
6119 नेत्तिप्पकरण पाळि
6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि
6121 पेटकोपदेस पाळि
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-1
6203 धम्मपद अट्ठकथा-2
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-1
6214 अपदान अट्ठकथा-2
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-1
6218 जातक अट्ठकथा-2
6219 जातक अट्ठकथा-3
6220 जातक अट्ठकथा-4
6221 जातक अट्ठकथा-5
6222 जातक अट्ठकथा-6
6223 जातक अट्ठकथा-7
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1
6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि
7102 विभङ्ग पाळि
7103 धातुकथा पाळि
7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि
7105 कथावत्थु पाळि
7106 यमक पाळि-1
7107 यमक पाळि-2
7108 यमक पाळि-3
7109 पट्ठान पाळि-1
7110 पट्ठान पाळि-2
7111 पट्ठान पाळि-3
7112 पट्ठान पाळि-4
7113 पट्ठान पाळि-5
7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका
7302 विभङ्ग-मूलटीका
7303 पञ्चपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका
7305 पञ्चपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon PaliKomentarSub-komentarLainnya
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典註釈書副註釈書その他
1101 パーラージカ・パーリ
1102 パーチッティヤ・パーリ
1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ)
1104 チューラヴァッガ・パーリ
1105 パリヴァーラ・パーリ
1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1
1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2
1203 パーチッティヤ・アッタカター
1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ)
1205 チューラヴァッガ・アッタカター
1206 パリヴァーラ・アッタカター
1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1
1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2
1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3
1401 ドヴェマーティカー・パーリ
1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター
1403 ヴァジラブッディ・ティーカー
1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1
1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2
1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1
1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2
1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー
1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ
1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1
1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2
1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ
1413 クッダシッカー-ムーラシッカー

8401 ヴィスッディマッガ-1
8402 ヴィスッディマッガ-2
8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1
8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2
8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター

8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ)
8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ)
8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ)
8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ)
8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ)
8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ)
8412 アッタカター(プ・ヴィ)
8413 ニルッティディーパニー
8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ
8415 アヌディーパニーパータ
8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ
8417 ナマッカラ・ティーカー
8418 マハーパナーマ・パータ
8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター
8420 スタヴァンダナー
8421 カマラーニャジャリ
8422 ジナランカーラ
8423 パッジャマドゥ
8424 ブッダグナガーター・ヴァリー
8425 チューラガンタヴァンサ
8427 サーサナヴァンサ
8426 マハーヴァンサ
8429 モッガラーナ・ビャーカラナン
8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン
8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー)
8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー)
8432 パダルーパシッディ
8433 モッガラーナ・パンチカー
8434 パヨーガシッディ・パータ
8435 ヴットーダヤ・パータ
8436 アビダーナッパディーピカー・パータ
8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー
8438 スボーダーランカーラ・パータ
8439 スボーダーランカーラ・ティーカー
8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ
8446 カヴィダッパナニーティ
8447 ニーティマンジャリー
8445 ダンマニーティ
8444 マハーラハニーティ
8441 ローカニーティ
8442 スタンタニーティ
8443 スーラッサティニーティ
8450 チャーナキャニーティ
8448 ナラダッカディーパニー
8449 チャトゥラーラッカディーパニー
8451 ラサヴァーヒニー
8452 シーマヴィソーダニー・パータ
8453 ヴェッサンタラ・ギーティ
8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー
8455 トゥーパヴァンサ
8456 ダーターヴァンサ
8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー
8458 ダートゥヴァンサ
8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ
8460 ジナチャリタヤ
8461 ジナヴァンサディーパン
8462 テーラカターガーター
8463 ミリダ・ティーカー
8464 パダマンジャリー
8465 パダサーダナン
8466 サッダビンドゥパカラナン
8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー
8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ
2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ)
2103 パーティカワッガ・パーリ
2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター
2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ)
2203 パーティカワッガ・アッタカター
2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー
2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ)
2303 パーティカワッガ・ティーカー
2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1
2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ
3102 マッジマパンナーサ・パーリ
3103 ウパリパンナーサ・パーリ
3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1
3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2
3203 マッジマパンナーサ・アッタカター
3204 ウパリパンナーサ・アッタカター
3301 ムーラパンナーサ・ティーカー
3302 マッジマパンナーサ・ティーカー
3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ
4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ
4103 カンダ・ワッガ・パーリ
4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ
4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ)
4201 サガーター・ワッガ・アッタカター
4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター
4203 カンダ・ワッガ・アッタカター
4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター
4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ)
4301 サガーター・ワッガ・ティーカー
4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー
4303 カンダ・ワッガ・ティーカー
4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー
4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ)
5101 エーカカニパータ・パーリ
5102 ドゥカニパータ・パーリ
5103 ティカニパータ・パーリ
5104 チャトゥッカニパータ・パーリ
5105 パンチャカニパータ・パーリ
5106 チャッカニパータ・パーリ
5107 サッタカニパータ・パーリ
5108 アッタカーディニパータ・パーリ
5109 ナヴァカニパータ・パーリ
5110 ダサカニパータ・パーリ
5111 エーカーダサカニパータ・パーリ
5201 エーカカニパータ・アッタカター
5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター
5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター
5204 アッタカーディニパータ・アッタカター
5301 エーカカニパータ・ティーカー
5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー
5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー
5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ
6102 ダンマパダ・パーリ
6103 ウダーナ・パーリ
6104 イティヴッタカ・パーリ
6105 スッタニパータ・パーリ
6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ
6107 ペーヴァットゥ・パーリ
6108 テーラガーター・パーリ
6109 テーリーガーター・パーリ
6110 アパダーナ・パーリ-1
6111 アパダーナ・パーリ-2
6112 ブッダヴァンサ・パーリ
6113 チャリヤーピタカ・パーリ
6114 ジャータカ・パーリ-1
6115 ジャータカ・パーリ-2
6116 マハーニッデーサ・パーリ
6117 チューラニッデーサ・パーリ
6118 パティサンビダーマッガ・パーリ
6119 ネッティッパカラナ・パーリ
6120 ミリンダパンハ・パーリ
6121 ペータコーパデーサ・パーリ
6201 クッダカパータ・アッタカター
6202 ダンマパダ・アッタカター-1
6203 ダンマパダ・アッタカター-2
6204 ウダーナ・アッタカター
6205 イティヴッタカ・アッタカター
6206 スッタニパータ・アッタカター-1
6207 スッタニパータ・アッタカター-2
6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター
6209 ペータヴァットゥ・アッタカター
6210 テーラガーター・アッタカター-1
6211 テーラガーター・アッタカター-2
6212 テーリーガーター・アッタカター
6213 アパダーナ・アッタカター-1
6214 アパダーナ・アッタカター-2
6215 ブッダヴァンサ・アッタカター
6216 チャリヤーピタカ・アッタカター
6217 ジャータカ・アッタカター-1
6218 ジャータカ・アッタカター-2
6219 ジャータカ・アッタカター-3
6220 ジャータカ・アッタカター-4
6221 ジャータカ・アッタカター-5
6222 ジャータカ・アッタカター-6
6223 ジャータカ・アッタカター-7
6224 マハーニッデーサ・アッタカター
6225 チューラニッデーサ・アッタカター
6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1
6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2
6228 ネッティッパカラナ・アッタカター
6301 ネッティッパカラナ・ティーカー
6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ
7102 ヴィバンガ・パーリ
7103 ダートゥカター・パーリ
7104 プッガラパンニャッティ・パーリ
7105 カター・ヴァットゥ・パーリ
7106 ヤマカ・パーリ-1
7107 ヤマカ・パーリ-2
7108 ヤマカ・パーリ-3
7109 パッターナ・パーリ-1
7110 パッターナ・パーリ-2
7111 パッターナ・パーリ-3
7112 パッターナ・パーリ-4
7113 パッターナ・パーリ-5
7201 ダンマサンガニ・アッタカター
7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター
7203 パンチャパカラナ・アッタカター
7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー
7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー
7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー
7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー
7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー
7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード
7307 アビダンマッタ・サンガホ
7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー
7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលីអដ្ឋកថាដីកាផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ
1102 បាចិត្តិយបាឡិ
1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ)
1104 ចូឡវគ្គបាឡិ
1105 បរិវារបាឡិ
1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១
1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២
1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា
1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ)
1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា
1206 បរិវារអដ្ឋកថា
1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១
1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២
1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣
1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ
1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា
1403 វជិរពុទ្ធិដីកា
1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១
1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២
1406 វិនយាលង្ការដីកា-១
1407 វិនយាលង្ការដីកា-២
1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា
1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ
1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១
1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២
1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ
1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា

8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១
8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២
8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១
8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២
8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា

8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ)
8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ)
8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ)
8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ)
8410 វិនយបិដក (បុ-វិ)
8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ)
8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ)
8413 និរុត្តិទីបនី
8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ
8415 អនុទីបនីបាឋ
8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ
8417 នមក្ការដីកា
8418 មហាបណាមបាឋ
8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា
8420 សុតវន្ទនា
8421 កមលាញ្ជលិ
8422 ជិនាលង្ការ
8423 បជ្ជមធុ
8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី
8425 ចូឡគន្ថវង្ស
8427 សាសនវង្ស
8426 មហាវង្ស
8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ
8428 កច្ចាយនព្យាករណំ
8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា)
8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា)
8432 បទរូបសិទ្ធិ
8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា
8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ
8435 វុត្តោទយបាឋ
8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ
8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា
8438 សុពោធាលង្ការបាឋ
8439 សុពោធាលង្ការដីកា
8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ
8446 កវិទប្បណនីតិ
8447 នីតិមញ្ជរី
8445 ធម្មនីតិ
8444 មហារហនីតិ
8441 លោកនីតិ
8442 សុត្តន្តនីតិ
8443 សូរស្សតិនីតិ
8450 ចាណក្យនីតិ
8448 នរទក្ខទីបនី
8449 ចតុរារក្ខទីបនី
8451 រសវាហិនី
8452 សីមវិសោធនីបាឋ
8453 វេស្សន្តរគីតិ
8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា
8455 ថូបវង្ស
8456 ទាឋាវង្ស
8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា
8458 ធាតុវង្ស
8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស
8460 ជិនចរិតយ
8461 ជិនវង្សទីបំ
8462 តេលកដាហគាថា
8463 មិលិទដីកា
8464 បទមញ្ជរី
8465 បទសាធនំ
8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ
8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា
8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ
2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ)
2103 បាថិកវគ្គបាឡិ
2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ)
2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា
2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា
2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ)
2303 បាថិកវគ្គដីកា
2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១
2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ
3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ
3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ
3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១
3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២
3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3301 មូលបណ្ណាសដីកា
3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា
3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ
4102 និទានវគ្គបាឡិ
4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ
4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ
4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)
4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា
4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា
4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា
4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)
4301 សគាថាវគ្គដីកា
4302 និទានវគ្គដីកា
4303 ខន្ធវគ្គដីកា
4304 សឡាយតនវគ្គដីកា
4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ
5102 ទុកនិបាតបាឡិ
5103 តិកនិបាតបាឡិ
5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ
5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ
5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ
5107 សត្តកនិបាតបាឡិ
5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ
5109 នវកនិបាតបាឡិ
5110 ទសកនិបាតបាឡិ
5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ
5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា
5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា
5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា
5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា
5301 ឯកកនិបាតដីកា
5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា
5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា
5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ
6102 ធម្មបទបាឡិ
6103 ឧទានបាឡិ
6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ
6105 សុត្តនិបាតបាឡិ
6106 វិមានវត្ថុបាឡិ
6107 បេតវត្ថុបាឡិ
6108 ថេរគាថាបាឡិ
6109 ថេរីគាថាបាឡិ
6110 អបទានបាឡិ-១
6111 អបទានបាឡិ-២
6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ
6113 ចរិយាបិដកបាឡិ
6114 ជាតកបាឡិ-១
6115 ជាតកបាឡិ-២
6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ
6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ
6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ
6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ
6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ
6121 បេដកោបទេសបាឡិ
6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា
6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១
6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២
6204 ឧទានអដ្ឋកថា
6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា
6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១
6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២
6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា
6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា
6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១
6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២
6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា
6213 អបទានអដ្ឋកថា-១
6214 អបទានអដ្ឋកថា-២
6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា
6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា
6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១
6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២
6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣
6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤
6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥
6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦
6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧
6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១
6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២
6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា
6301 នេត្តិប្បករណដីកា
6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ
7102 វិភង្គបាឡិ
7103 ធាតុកថាបាឡិ
7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ
7105 កថាវត្ថុបាឡិ
7106 យមកបាឡិ-១
7107 យមកបាឡិ-២
7108 យមកបាឡិ-៣
7109 បដ្ឋានបាឡិ-១
7110 បដ្ឋានបាឡិ-២
7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣
7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤
7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥
7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា
7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា
7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា
7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា
7302 វិភង្គ-មូលដីកា
7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា
7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា
7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា
7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ
7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ
7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា
7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경주석서부주석서기타
1101 빠라지카 빨리
1102 빠찟띠야 빨리
1103 마하왁가 빨리 (비나야)
1104 출라왁가 빨리
1105 빠리와라 빨리
1201 빠라지까깐다 앗타카타-1
1202 빠라지까깐다 앗타카타-2
1203 빠찟띠야 앗타카타
1204 마하왁가 앗타카타 (비나야)
1205 출라왁가 앗타카타
1206 빠리와라 앗타카타
1301 사랏타디빠니 띠까-1
1302 사랏타디빠니 띠까-2
1303 사랏타디빠니 띠까-3
1401 드베마띠까빨리
1402 위나야상가하 앗타카타
1403 와지라붓디 띠까
1404 위마띠위노다니 띠까-1
1405 위마띠위노다니 띠까-2
1406 위나야랑까라 띠까-1
1407 위나야랑까라 띠까-2
1408 깡카위따라니뿌라나 띠까
1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야
1410 위나야위닛차야 띠까-1
1411 위나야위닛차야 띠까-2
1412 빠찟땨디요자나빨리
1413 쿳닷시카-물라시카

8401 위숟디막가-1
8402 위숟디막가-2
8403 위숟디막가-마하띠까-1
8404 위숟디막가-마하띠까-2
8405 위숟디막가 니다나까타

8406 디가니까야 (뿌-위)
8407 맛지마니까야 (뿌-위)
8408 삼윳따니까야 (뿌-위)
8409 앙굳따라니까야 (뿌-위)
8410 위나야삐따까 (뿌-위)
8411 아비담마삐따까 (뿌-위)
8412 앗타카타 (뿌-위)
8413 니룻띠디빠니
8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타
8415 아누디빠니빠타
8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타
8417 나막까라띠까
8418 마하빠나마빠타
8419 락카나또 붓다토마나가타
8420 수타완다나
8421 까말란자리
8422 지나랑까라
8423 빳자마두
8424 붓다구나가타왈리
8425 출라간타왕사
8427 사사나왕사
8426 마하왕사
8429 목갈라나뱌까라낭
8428 깟차야나뱌까라낭
8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라)
8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라)
8432 빠다루빠싣디
8433 목갈라나빤찌까
8434 빠요가싣디빠타
8435 붇또다야빠타
8436 아비다나빠디피까빠타
8437 아비다나빠디피까띠까
8438 수보다랑까라빠타
8439 수보다랑까라띠까
8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라
8446 까위닷빠나니띠
8447 니띠만자리
8445 담마니띠
8444 마하라하니띠
8441 로까니띠
8442 숫딴따니띠
8443 수랏사띠니띠
8450 짜낙야니띠
8448 나라닥카디빠니
8449 짜뚜라락카디빠니
8451 라사와히니
8452 시마위소다니빠타
8453 웨산따라기띠
8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까
8455 투빠왕사
8456 다타왕사
8457 다두빠타윌라시니야
8458 다두왕사
8459 핟타와나갈라위하라왕사
8460 지나짜리따야
8461 지나왕사디빵
8462 떼라까타하가타
8463 밀리다띠까
8464 빠다만자리
8465 빠다사다낭
8466 삿다빈두빠까라낭
8467 깟차야나다두만주사
8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리
2102 마하왁가 빨리 (디가)
2103 빠티까왁가 빨리
2201 실락칸다왁가 앗타카타
2202 마하왁가 앗타카타 (디가)
2203 빠티까왁가 앗타카타
2301 실락칸다왁가 띠까
2302 마하왁가 띠까 (디가)
2303 빠티까왁가 띠까
2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1
2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리
3102 맛지마빤나사 빨리
3103 우빠리빤나사 빨리
3201 물라빤나사 앗타카타-1
3202 물라빤나사 앗타카타-2
3203 맛지마빤나사 앗타카타
3204 우빠리빤나사 앗타카타
3301 물라빤나사 띠까
3302 맛지마빤나사 띠까
3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리
4102 니다나왁가 빨리
4103 칸다왁가 빨리
4104 살라야따나왁가 빨리
4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)
4201 사가타왁가 앗타카타
4202 니다나왁가 앗타카타
4203 칸다왁가 앗타카타
4204 살라야따나왁가 앗타카타
4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)
4301 사가타왁가 띠까
4302 니다나왁가 띠까
4303 칸다왁가 띠까
4304 살라야따나왁가 띠까
4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리
5102 두까니빠따 빨리
5103 띠까니빠따 빨리
5104 짜뚝까니빠따 빨리
5105 빤짜까니빠따 빨리
5106 착까니빠따 빨리
5107 삿따까니빠따 빨리
5108 앗타까디니빠따 빨리
5109 나와까니빠따 빨리
5110 다사까니빠따 빨리
5111 에까다사까니빠따 빨리
5201 에까까니빠따 앗타카타
5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타
5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타
5204 앗타까디니빠따 앗타카타
5301 에까까니빠따 띠까
5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까
5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까
5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리
6102 담마빠다 빨리
6103 우다나 빨리
6104 이띠웃따까 빨리
6105 숫따니빠따 빨리
6106 위마나왓투 빨리
6107 베따왓투 빨리
6108 테라가타 빨리
6109 테리가타 빨리
6110 아빠다나 빨리-1
6111 아빠다나 빨리-2
6112 붓다왕사 빨리
6113 짜리야삐따까 빨리
6114 자따까 빨리-1
6115 자따까 빨리-2
6116 마하닷데사 빨리
6117 출라닷데사 빨리
6118 빠티삼비다막가 빨리
6119 넷띠빠까라나 빨리
6120 밀린다빤하 빨리
6121 뻬따꼬빠데사 빨리
6201 쿳닥까빠타 앗타카타
6202 담마빠다 앗타카타-1
6203 담마빠다 앗타카타-2
6204 우다나 앗타카타
6205 이띠웃따까 앗타카타
6206 숫따니빠따 앗타카타-1
6207 숫따니빠따 앗타카타-2
6208 위마나왓투 앗타카타
6209 베따왓투 앗타카타
6210 테라가타 앗타카타-1
6211 테라가타 앗타카타-2
6212 테리가타 앗타카타
6213 아빠다나 앗타카타-1
6214 아빠다나 앗타카타-2
6215 붓다왕사 앗타카타
6216 짜리야삐따까 앗타카타
6217 자따까 앗타카타-1
6218 자따까 앗타카타-2
6219 자따까 앗타카타-3
6220 자따까 앗타카타-4
6221 자따까 앗타카타-5
6222 자따까 앗타카타-6
6223 자따까 앗타카타-7
6224 마하닷데사 앗타카타
6225 출라닷데사 앗타카타
6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1
6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2
6228 넷띠빠까라나 앗타카타
6301 넷띠빠까라나 띠까
6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리
7102 위방가 빨리
7103 다뚜까타 빨리
7104 뿍갈라빤냣띠 빨리
7105 까타왓투 빨리
7106 야마까 빨리-1
7107 야마까 빨리-2
7108 야마까 빨리-3
7109 빳타나 빨리-1
7110 빳타나 빨리-2
7111 빳타나 빨리-3
7112 빳타나 빨리-4
7113 빳타나 빨리-5
7201 담마상가니 앗타카타
7202 삼모하위노다니 앗타카타
7203 빤짜빠까라나 앗타카타
7301 담마상가니-물라띠까
7302 위방가-물라띠까
7303 빤짜빠까라나-물라띠까
7304 담마상가니-아누띠까
7305 빤짜빠까라나-아누띠까
7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도
7307 아비담맛타상가호
7308 아비담마와따라-뿌라나띠까
7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີອັດຖະກະຖາຏີກາອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ
1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ
1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ)
1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ
1105 ປະລິວາລະ ປາລີ
1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1
1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2
1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ
1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ)
1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ
1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1
1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2
1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3
1401 ທເວມາຕິກາປາລີ
1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ
1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ
1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1
1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2
1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1
1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2
1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ
1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ
1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1
1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2
1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ
1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ

8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1
8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2
8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1
8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2
8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ

8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ)
8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ
8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ
8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ
8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ
8417 ນະມັກກາລະຏີກາ
8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ
8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ
8420 ສຸຕະວັນທະນາ
8421 ກະມະລາຍຈະລິ
8422 ຊິນາລັງກາລະ
8423 ປັດຊະມະທຸ
8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ
8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ
8426 ມະຫາວັງສະ
8427 ສາສະນະວັງສະ
8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ
8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ
8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ)
8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ)
8432 ປະທະຣູປະສິດທິ
8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ
8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ
8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ
8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ
8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ
8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ
8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ
8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ
8441 ໂລກະນີຕິ
8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ
8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ
8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ
8445 ທັມມະນີຕິ
8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ
8447 ນີຕິມັນຊະລີ
8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ
8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ
8450 ຈານັກຍະນີຕິ
8451 ລະສະວາຫິນີ
8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ
8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ
8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ
8455 ຖູປະວັງສະ
8456 ທາຐາວັງສະ
8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ
8458 ຘາຕຸວັງສະ
8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ
8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ
8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ
8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ
8463 ມິລິທະຏີກາ
8464 ປະທະມັນຊະລີ
8465 ປະທະສາຘະນັງ
8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ
8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ
8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ)
2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ
2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ)
2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ)
2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ
2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1
2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ
3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ
3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ
3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1
3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2
3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ
3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ
3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ
4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ
4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ
4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)
4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)
4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ
4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ
4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ
4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ
5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ
5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ
5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ
5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ
5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ
5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ
5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ
5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ
5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ
5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ
6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ
6103 ອຸທານະ ປາລີ
6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ
6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ
6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ
6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ
6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ
6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ
6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1
6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2
6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ
6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ
6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1
6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2
6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ
6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ
6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ
6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ
6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ
6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ
6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ
6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1
6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2
6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ
6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1
6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2
6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1
6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2
6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ
6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1
6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2
6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ
6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1
6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2
6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3
6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4
6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5
6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6
6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7
6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1
6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2
6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ
6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ
7102 ວິພັງຄະ ປາລີ
7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ
7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ
7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ
7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1
7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2
7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3
7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1
7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2
7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3
7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4
7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5
7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ
7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ
7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ
7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ
7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ
7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ
7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ
7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ
7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ
7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ
7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळीअट्ठकथाटीकाअन्य
1101 पाराजिक पाळी
1102 पाचित्तिय पाळी
1103 महावग्ग पाळी (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळी
1105 परिवार पाळी
1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१
1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-१
1302 सारत्थदीपनी टीका-२
1303 सारत्थदीपनी टीका-३
1401 द्वेमातिकापाळी
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-१
1405 विमतिविनोदनी टीका-२
1406 विनयालंकार टीका-१
1407 विनयालंकार टीका-२
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-१
1411 विनयविनिच्छय टीका-२
1412 पाचित्यादियोजनापाळी
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-१
8402 विसुद्धिमग्ग-२
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवंदना
8421 कमलांजलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगंथवंस
8426 महावंस
8427 सासनवंस
8428 कच्चायनव्याकरणं
8429 मोग्गल्लानव्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपंचिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार
8441 लोकनीति
8442 सुत्तंतनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8444 महारहनीति
8445 धम्मनीति
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमंजरी
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8450 चाणक्यनीति
8451 रसवाहिनी
8452 सीमाविसोधनीपाठ
8453 वेस्संतरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमंजरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिंदुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमंजुसा
8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी
2102 महावग्ग पाळी (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळी
2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खंधवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१
2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी
3102 मज्झिमपण्णास पाळी
3103 उपरिपण्णास पाळी
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी
4102 निदानवग्ग पाळी
4103 खंधवग्ग पाळी
4104 सळायतनवग्ग पाळी
4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खंधवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खंधवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी
5102 दुकनिपात पाळी
5103 तिकनिपात पाळी
5104 चतुक्कनिपात पाळी
5105 पंचकनिपात पाळी
5106 छक्कनिपात पाळी
5107 सत्तकनिपात पाळी
5108 अट्ठकादिनिपात पाळी
5109 नवकनिपात पाळी
5110 दसकनिपात पाळी
5111 एकादसकनिपात पाळी
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी
6102 धम्मपद पाळी
6103 उदान पाळी
6104 इतिवुत्तक पाळी
6105 सुत्तनिपात पाळी
6106 विमानवत्थु पाळी
6107 पेतवत्थु पाळी
6108 थेरगाथा पाळी
6109 थेरीगाथा पाळी
6110 अपदान पाळी-१
6111 अपदान पाळी-२
6112 बुद्धवंस पाळी
6113 चरियापिटक पाळी
6114 जातक पाळी-१
6115 जातक पाळी-२
6116 महानिद्देस पाळी
6117 चूळनिद्देस पाळी
6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी
6119 नेत्तिप्पकरण पाळी
6120 मिलिंदपंह पाळी
6121 पेटकोपदेस पाळी
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-१
6203 धम्मपद अट्ठकथा-२
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-१
6214 अपदान अट्ठकथा-२
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-१
6218 जातक अट्ठकथा-२
6219 जातक अट्ठकथा-३
6220 जातक अट्ठकथा-४
6221 जातक अट्ठकथा-५
6222 जातक अट्ठकथा-६
6223 जातक अट्ठकथा-७
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१
6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी
7102 विभंग पाळी
7103 धातुकथा पाळी
7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी
7105 कथावत्थु पाळी
7106 यमक पाळी-१
7107 यमक पाळी-२
7108 यमक पाळी-३
7109 पट्ठान पाळी-१
7110 पट्ठान पाळी-२
7111 पट्ठान पाळी-३
7112 पट्ठान पाळी-४
7113 पट्ठान पाळी-५
7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पंचपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसंगणी-मूलटीका
7302 विभंग-मूलटीका
7303 पंचपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसंगणी-अनुटीका
7305 पंचपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसंगहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်အဋ္ဌကထာဋီကာအခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ
1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ
1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ)
1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ
1105 ပရိဝါရ ပါဠိ
1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁
1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂
1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ
1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ)
1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ
1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁
1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂
1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃
1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ
1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ
1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ
1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁
1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂
1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁
1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂
1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ
1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ
1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁
1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂
1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ
1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ

8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁
8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂
8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁
8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂
8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ

8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ)
8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ)
8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ)
8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ)
8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ)
8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ)
8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ)
8413 နိရုတ္တိဒီပနီ
8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ
8415 အနုဒီပနီပါဌ
8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ
8417 နမက္ကာရဋီကာ
8418 မဟာပဏာမပါဌ
8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ
8420 သုတဝန္ဒနာ
8421 ကမလာဉ္ဇလိ
8422 ဇိနာလင်္ကာရ
8423 ပဇ္ဇမဓု
8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ
8425 စူဠဂန္ထဝံသ
8427 သာသနဝံသ
8426 မဟာဝံသ
8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ
8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ
8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ)
8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ)
8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ
8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ
8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ
8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ
8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ
8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ
8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ
8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ
8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ
8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ
8447 နီတိမဉ္ဇရီ
8445 ဓမ္မနီတိ
8444 မဟာရဟနီတိ
8441 လောကနီတိ
8442 သုတ္တန္တနီတိ
8443 သူရဿတိနီတိ
8450 စာဏကျနီတိ
8448 နရဒက္ခဒီပနီ
8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ
8451 ရသဝါဟိနီ
8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ
8453 ဝေဿန္တရဂီတိ
8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ
8455 ထူပဝံသ
8456 ဒါဌာဝံသ
8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ
8458 ဓါတုဝံသ
8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ
8460 ဇိနစရိတယ
8461 ဇိနဝံသဒီပံ
8462 တေလကဋာဟဂါထာ
8463 မိလိဒဋီကာ
8464 ပဒမဉ္ဇရီ
8465 ပဒသာဓနံ
8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ
8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ
8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ)
2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ
2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ)
2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ)
2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ
2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁
2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁
3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂
3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ
4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)
4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)
4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ
4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ
5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ
5103 တိကနိပါတ ပါဠိ
5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ
5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ
5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ
5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ
5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ
5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ
5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ
5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ
5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ
5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ
5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ
5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ
6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ
6103 ဥဒါန ပါဠိ
6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ
6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ
6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ
6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ
6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ
6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ
6110 အပဒါန ပါဠိ-၁
6111 အပဒါန ပါဠိ-၂
6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ
6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ
6114 ဇာတက ပါဠိ-၁
6115 ဇာတက ပါဠိ-၂
6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ
6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ
6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ
6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ
6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ
6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁
6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂
6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ
6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ
6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁
6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂
6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁
6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂
6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ
6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁
6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂
6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ
6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ
6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁
6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂
6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃
6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄
6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅
6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆
6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇
6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁
6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂
6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ
6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ
6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ
7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ
7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ
7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ
7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ
7106 ယမက ပါဠိ-၁
7107 ယမက ပါဠိ-၂
7108 ယမက ပါဠိ-၃
7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁
7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂
7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃
7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄
7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅
7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ
7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ
7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ
7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ
7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ
7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ
7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ
7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ
7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ
7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော
7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ
7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
PáliAṭṭhakathāṬīkāOutro
1101 Ofensas Graves (Pārājika)
1102 Ofensas Leves (Pācittiya)
1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga)
1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga)
1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)
1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1
1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2
1203 Comentário das Ofensas Leves
1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya
1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya
1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya
1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1
1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2
1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3
1401 Texto das Duas Matrizes
1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya
1403 Subcomentário de Vajirabuddhi
1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1
1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2
1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1
1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2
1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas
1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior
1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1
1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2
1412 Texto da Aplicação das Regras
1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental

8401 Caminho da Purificação - Vol. 1
8402 Caminho da Purificação - Vol. 2
8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1
8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2
8405 História da Origem do Caminho da Purificação

8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita)
8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita)
8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita)
8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita)
8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita)
8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita)
8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita)
8413 Elucidação da Etimologia
8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo
8415 Texto do Subcomentário Elucidativo
8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições
8417 Subcomentário da Saudação
8418 Grande Texto de Saudação
8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais
8420 Saudação com Recitação
8421 Oferenda de Lótus
8422 Ornamento dos Vencedores
8423 Mel dos Versos
8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda
8425 Pequena Crônica dos Livros
8427 Crônica do Ensinamento
8426 Grande Crônica
8429 Gramática de Moggallāna
8428 Gramática de Kaccāyana
8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras
8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes
8432 Realização das Formas das Palavras
8433 Comentário de Moggallāna
8434 Texto sobre a Realização da Aplicação
8435 Texto sobre a Origem dos Versos
8436 Texto do Dicionário Iluminado
8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado
8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão
8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão
8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra
8446 Ética do Poeta
8447 Coleção de Ética
8445 Ética do Dhamma
8444 Grande Ética Secreta
8441 Ética do Mundo
8442 Ética dos Suttas
8443 Ética do Herói
8450 Ética de Cāṇakya
8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens
8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções
8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes
8452 Texto sobre a Purificação dos Limites
8453 Canto de Vessantara
8454 Explicação do Comentário de Moggallāna
8455 Crônica das Estupas
8456 Crônica da Relíquia do Dente
8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos
8458 Crônica das Relíquias
8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla
8460 História do Vencedor
8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores
8462 Versos da Panela de Óleo
8463 Subcomentário de Milinda
8464 Cacho de Flores de Palavras
8465 Realização das Palavras
8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática
8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana
8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha
2102 Grande Seção - Dīgha
2103 Seção de Pāthika - Dīgha
2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha
2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha
2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1
2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima
3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima
3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima
3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1
3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2
3203 Comentário dos Cinquenta Médios
3204 Comentário dos Cinquenta Superiores
3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais
3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios
3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta
4102 Seção das Causas - Saṃyutta
4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta
4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta
4105 Grande Seção - Saṃyutta
4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta
4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara
5102 Grupos de Dois - Aṅguttara
5103 Grupos de Três - Aṅguttara
5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara
5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara
5106 Grupos de Seis - Aṅguttara
5107 Grupos de Sete - Aṅguttara
5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara
5109 Grupos de Nove - Aṅguttara
5110 Grupos de Dez - Aṅguttara
5111 Grupos de Onze - Aṅguttara
5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.
5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha)
6102 Versos do Dhamma (Dhammapada)
6103 Exclamações Inspiradas (Udāna)
6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka)
6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta)
6106 Histórias das Mansões Celestiais
6107 Histórias dos Fantasmas
6108 Versos dos Monges Anciãos
6109 Versos das Monjas Anciãs
6110 Histórias Passadas - Vol. 1
6111 Histórias Passadas - Vol. 2
6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa)
6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka)
6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6116 Grande Exposição (Mahāniddesa)
6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa)
6118 Caminho da Discriminação Analítica
6119 O Guia (Nettippakaraṇa)
6120 As Perguntas de Milinda
6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)
6201 Comentário da Pequena Leitura
6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1
6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2
6204 Comentário do Udāna
6205 Comentário do Itivuttaka
6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1
6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2
6208 Comentário das Histórias das Mansões
6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas
6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1
6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2
6212 Comentário dos Versos das Monjas
6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1
6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2
6215 Comentário da História dos Budas
6216 Comentário do Cesto das Condutas
6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3
6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4
6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5
6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6
6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7
6224 Comentário da Grande Exposição
6225 Comentário da Pequena Exposição
6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1
6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2
6228 Comentário do Guia
6301 Subcomentário do Guia
6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī)
7102 Análise (Vibhaṅga)
7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā)
7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti)
7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu)
7106 O Livro dos Pares - Vol. 1
7107 O Livro dos Pares - Vol. 2
7108 O Livro dos Pares - Vol. 3
7109 Condições de Originação - Vol. 1
7110 Condições de Originação - Vol. 2
7111 Condições de Originação - Vol. 3
7112 Condições de Originação - Vol. 4
7113 Condições de Originação - Vol. 5
7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos
7202 Comentário que Dissipa a Confusão
7203 Comentário dos Cinco Tratados
7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos
7302 Subcomentário Principal da Análise
7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados
7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos
7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados
7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma
7307 Compêndio do Abhidhamma
7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma
7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канонКомментарииСубкомментарииДругое
1101 Параджика-пали
1102 Пачиттия-пали
1103 Махавагга-пали (Виная)
1104 Чулавагга-пали
1105 Паривара-пали
1201 Параджиканда-аттхакатха-1
1202 Параджиканда-аттхакатха-2
1203 Пачиттия-аттхакатха
1204 Махавагга-аттхакатха (Виная)
1205 Чулавагга-аттхакатха
1206 Паривара-аттхакатха
1301 Сараттхадипани-тика-1
1302 Сараттхадипани-тика-2
1303 Сараттхадипани-тика-3
1401 Двематика-пали
1402 Винаясангаха-аттхакатха
1403 Ваджирабуддхи-тика
1404 Вимативинодани-тика-1
1405 Вимативинодани-тика-2
1406 Винаяланкара-тика-1
1407 Винаяланкара-тика-2
1408 Канкхавитаранипурана-тика
1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая
1410 Винаявиниччая-тика-1
1411 Винаявиниччая-тика-2
1412 Пачиттиядийоджана-пали
1413 Кхуддасиккха-муласиккха

8401 Висуддхимагга-1
8402 Висуддхимагга-2
8403 Висуддхимагга-махатика-1
8404 Висуддхимагга-махатика-2
8405 Висуддхимагга-ниданакатха

8406 Дигханикая (пу-ви)
8407 Мадджхиманикая (пу-ви)
8408 Самъюттаникая (пу-ви)
8409 Ангуттараникая (пу-ви)
8410 Винаяпитака (пу-ви)
8411 Абхидхаммапитака (пу-ви)
8412 Аттхакатха (пу-ви)
8413 Нируттидипани
8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха
8415 Анудипанипатха
8416 Паттхануддеса дипанипатха
8417 Намаккаратика
8418 Махапанамапатха
8419 Лаккханато буддхатхоманагатха
8420 Сутавандана
8421 Камаланджали
8422 Джиналанкара
8423 Паджамадху
8424 Буддхагунагатхавали
8425 Чулагантхавамса
8427 Сасанавамса
8426 Махавамса
8429 Моггалланабьякарана
8428 Каччаянабьякарана
8430 Садданитиппакарана (падамала)
8431 Садданитиппакарана (дхатумала)
8432 Падарупасиддхи
8433 Могалланапанчика
8434 Пайогасиддхипатха
8435 Вуттодаяпатха
8436 Абхидханаппадипикапатха
8437 Абхидханаппадипикатика
8438 Субодхаланкарапатха
8439 Субодхаланкаратика
8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара
8446 Кавидаппананити
8447 Нитиманджари
8445 Дхамманити
8444 Махараханити
8441 Локанити
8442 Суттантанити
8443 Сурассатинити
8450 Чанакьянити
8448 Нарадаккхадипани
8449 Чатурараккхадипани
8451 Расавахини
8452 Симависодханипатха
8453 Вессантарагити
8454 Моггаллана вуттививаранапанчика
8455 Тхупавамса
8456 Датхавамса
8457 Дхатупатхавиласиния
8458 Дхатувамса
8459 Хаттхаванагаллавихаравамса
8460 Джиначаритая
8461 Джинавамсадипа
8462 Телакатахагатха
8463 Милидатика
8464 Падаманджари
8465 Падасадхана
8466 Саддабиндупакарана
8467 Каччаянадхатуманджуса
8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали
2102 Махавагга-пали (Дигха)
2103 Патхикавагга-пали
2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха
2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха)
2203 Патхикавагга-аттхакатха
2301 Силаккхандхавагга-тика
2302 Махавагга-тика (Дигха)
2303 Патхикавагга-тика
2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1
2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали
3102 Мадджхимапаннаса-пали
3103 Упарипаннаса-пали
3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1
3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2
3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха
3204 Упарипаннаса-аттхакатха
3301 Мулапаннаса-тика
3302 Мадджхимапаннаса-тика
3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали
4102 Ниданавагга-пали
4103 Кхандхавагга-пали
4104 Салаятанавагга-пали
4105 Махавагга-пали (Самъютта)
4201 Сагатхавагга-аттхакатха
4202 Ниданавагга-аттхакатха
4203 Кхандхавагга-аттхакатха
4204 Салаятанавагга-аттхакатха
4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)
4301 Сагатхавагга-тика
4302 Ниданавагга-тика
4303 Кхандхавагга-тика
4304 Салаятанавагга-тика
4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали
5102 Дуканипата-пали
5103 Тиканипата-пали
5104 Чатукканипата-пали
5105 Панчаканипата-пали
5106 Чхакканипата-пали
5107 Саттаканипата-пали
5108 Аттхакадинипата-пали
5109 Наваканипата-пали
5110 Дасаканипата-пали
5111 Экадасаканипата-пали
5201 Экаканипата-аттхакатха
5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха
5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха
5204 Аттхакадинипата-аттхакатха
5301 Экаканипата-тика
5302 Дука-тика-чатукканипата-тика
5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика
5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали
6102 Дхаммапада-пали
6103 Удана-пали
6104 Итивуттака-пали
6105 Суттанипата-пали
6106 Виманаваттху-пали
6107 Петаваттху-пали
6108 Тхерагатха-пали
6109 Тхеригатха-пали
6110 Ападана-пали-1
6111 Ападана-пали-2
6112 Буддхавамса-пали
6113 Чарияпитака-пали
6114 Джатака-пали-1
6115 Джатака-пали-2
6116 Маханиддеса-пали
6117 Чуланиддеса-пали
6118 Патисамбхидамагга-пали
6119 Неттиппакарана-пали
6120 Милиндапаньха-пали
6121 Петакопадеса-пали
6201 Кхуддакапатха-аттхакатха
6202 Дхаммапада-аттхакатха-1
6203 Дхаммапада-аттхакатха-2
6204 Удана-аттхакатха
6205 Итивуттака-аттхакатха
6206 Суттанипата-аттхакатха-1
6207 Суттанипата-аттхакатха-2
6208 Виманаваттху-аттхакатха
6209 Петаваттху-аттхакатха
6210 Тхерагатха-аттхакатха-1
6211 Тхерагатха-аттхакатха-2
6212 Тхеригатха-аттхакатха
6213 Ападана-аттхакатха-1
6214 Ападана-аттхакатха-2
6215 Буддхавамса-аттхакатха
6216 Чарияпитака-аттхакатха
6217 Джатака-аттхакатха-1
6218 Джатака-аттхакатха-2
6219 Джатака-аттхакатха-3
6220 Джатака-аттхакатха-4
6221 Джатака-аттхакатха-5
6222 Джатака-аттхакатха-6
6223 Джатака-аттхакатха-7
6224 Маханиддеса-аттхакатха
6225 Чуланиддеса-аттхакатха
6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1
6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2
6228 Неттиппакарана-аттхакатха
6301 Неттиппакарана-тика
6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали
7102 Вибханга-пали
7103 Дхатукатха-пали
7104 Пуггалапаннятти-пали
7105 Катхаваттху-пали
7106 Ямака-пали-1
7107 Ямака-пали-2
7108 Ямака-пали-3
7109 Паттхана-пали-1
7110 Паттхана-пали-2
7111 Паттхана-пали-3
7112 Паттхана-пали-4
7113 Паттхана-пали-5
7201 Дхаммасангани-аттхакатха
7202 Саммохивинодани-аттхакатха
7203 Панчапакарана-аттхакатха
7301 Дхаммасангани-мулатика
7302 Вибханга-мулатика
7303 Панчапакарана-мулатика
7304 Дхаммасангани-анутика
7305 Панчапакарана-анутика
7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо
7307 Абхидхамматтхасангахо
7308 Абхидхаммаватара-пуранатика
7309 Абхидхаммаматика-пали


1

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

Почтение Ему, Благословенному, Достойному, Всецело Просветленному


Dīghanikāyo

Дигха Никая


Sīlakkhandhavaggapāḷi

Свод наставлений о нравственности (Силаккхандха-вагга)


1. Brahmajālasuttaṃ

1. Брахмаджала-сутта (Сутта о Сети Брахмы)


Paribbājakakathā

Беседа о странниках


1. Evaṃ [Pg.1] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā antarā ca rājagahaṃ antarā ca nāḷandaṃ addhānamaggappaṭipanno hoti mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi. Suppiyopi kho paribbājako antarā ca rājagahaṃ antarā ca nāḷandaṃ addhānamaggappaṭipanno hoti saddhiṃ antevāsinā brahmadattena māṇavena. Tatra sudaṃ suppiyo paribbājako anekapariyāyena buddhassa avaṇṇaṃ bhāsati, dhammassa avaṇṇaṃ bhāsati, saṅghassa avaṇṇaṃ bhāsati; suppiyassa pana paribbājakassa antevāsī brahmadatto māṇavo anekapariyāyena buddhassa vaṇṇaṃ bhāsati, dhammassa vaṇṇaṃ bhāsati, saṅghassa vaṇṇaṃ bhāsati. Itiha te ubho ācariyantevāsī aññamaññassa ujuvipaccanīkavādā bhagavantaṃ piṭṭhito piṭṭhito anubandhā honti bhikkhusaṅghañca.

1. Так я слышал. Однажды Благословенный шел по большой дороге между Раджагахой и Наландой вместе с большой общиной бхиккху, насчитывавшей около пятисот монахов. И странствующий аскет Суппия также шел по этой дороге со своим учеником, юношей Брахмадаттой. При этом странник Суппия всячески хулил Будду, хулил Дхамму, хулил Сангху; ученик же странника Суппии, юноша Брахмадатта, всячески восхвалял Будду, восхвалял Дхамму, восхвалял Сангху. Так эти двое, учитель и ученик, ведя этот прямой спор друг с другом, следовали по пятам за Благословенным и общиной бхиккху.


2. Atha kho bhagavā ambalaṭṭhikāyaṃ rājāgārake ekarattivāsaṃ upagacchi saddhiṃ bhikkhusaṅghena. Suppiyopi kho paribbājako ambalaṭṭhikāyaṃ rājāgārake ekarattivāsaṃ upagacchi antevāsinā brahmadattena māṇavena. Tatrapi sudaṃ suppiyo paribbājako anekapariyāyena buddhassa [Pg.2] avaṇṇaṃ bhāsati, dhammassa avaṇṇaṃ bhāsati, saṅghassa avaṇṇaṃ bhāsati; suppiyassa pana paribbājakassa antevāsī brahmadatto māṇavo anekapariyāyena buddhassa vaṇṇaṃ bhāsati, dhammassa vaṇṇaṃ bhāsati, saṅghassa vaṇṇaṃ bhāsati. Itiha te ubho ācariyantevāsī aññamaññassa ujuvipaccanīkavādā viharanti.

2. Затем Благословенный вместе с общиной бхиккху остановился на одну ночь в царском павильоне в парке Амбалаттхика. И странник Суппия также остановился там на ночь со своим учеником, юношей Брахмадаттой. И там странник Суппия продолжал всячески хулить Будду, хулить Дхамму, хулить Сангху; ученик же странника Суппии, юноша Брахмадатта, всячески восхвалял Будду, восхвалял Дхамму, восхвалял Сангху. Так эти двое, учитель и ученик, пребывали, ведя этот прямой спор друг с другом.


3. Atha kho sambahulānaṃ bhikkhūnaṃ rattiyā paccūsasamayaṃ paccuṭṭhitānaṃ maṇḍalamāḷe sannisinnānaṃ sannipatitānaṃ ayaṃ saṅkhiyadhammo udapādi – ‘‘acchariyaṃ, āvuso, abbhutaṃ, āvuso, yāvañcidaṃ tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena sattānaṃ nānādhimuttikatā suppaṭividitā. Ayañhi suppiyo paribbājako anekapariyāyena buddhassa avaṇṇaṃ bhāsati, dhammassa avaṇṇaṃ bhāsati, saṅghassa avaṇṇaṃ bhāsati; suppiyassa pana paribbājakassa antevāsī brahmadatto māṇavo anekapariyāyena buddhassa vaṇṇaṃ bhāsati, dhammassa vaṇṇaṃ bhāsati, saṅghassa vaṇṇaṃ bhāsati. Itihame ubho ācariyantevāsī aññamaññassa ujuvipaccanīkavādā bhagavantaṃ piṭṭhito piṭṭhito anubandhā honti bhikkhusaṅghañcā’’ti.

3. И вот рано утром множество бхиккху, поднявшись на рассвете, собрались и сели в Круглом павильоне, и среди них возникла такая беседа: «Удивительно, друзья, поразительно, друзья, как Благословенный, Достойный, Всецело Просветленный, знающий и видящий, глубоко постиг различные склонности существ! Ведь этот странник Суппия всячески хулит Будду, хулил Дхамму, хулил Сангху; ученик же странника Суппии, юноша Брахмадатта, всячески восхваляет Будду, восхваляет Дхамму, восхваляет Сангху. Так эти двое, учитель и ученик, ведя этот прямой спор друг с другом, следуют по пятам за Благословенным и общиной бхиккху».


4. Atha kho bhagavā tesaṃ bhikkhūnaṃ imaṃ saṅkhiyadhammaṃ viditvā yena maṇḍalamāḷo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Nisajja kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘kāyanuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā sannipatitā, kā ca pana vo antarākathā vippakatā’’ti? Evaṃ vutte te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘idha, bhante, amhākaṃ rattiyā paccūsasamayaṃ paccuṭṭhitānaṃ maṇḍalamāḷe sannisinnānaṃ sannipatitānaṃ ayaṃ saṅkhiyadhammo udapādi – ‘acchariyaṃ, āvuso, abbhutaṃ, āvuso, yāvañcidaṃ tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena sattānaṃ nānādhimuttikatā suppaṭividitā. Ayañhi suppiyo paribbājako anekapariyāyena buddhassa avaṇṇaṃ bhāsati, dhammassa avaṇṇaṃ bhāsati, saṅghassa avaṇṇaṃ bhāsati; suppiyassa pana paribbājakassa antevāsī brahmadatto māṇavo anekapariyāyena buddhassa vaṇṇaṃ bhāsati, dhammassa vaṇṇaṃ bhāsati, saṅghassa vaṇṇaṃ bhāsati. Itihame ubho ācariyantevāsī aññamaññassa ujuvipaccanīkavādā bhagavantaṃ piṭṭhito piṭṭhito [Pg.3] anubandhā honti bhikkhusaṅghañcā’ti. Ayaṃ kho no, bhante, antarākathā vippakatā, atha bhagavā anuppatto’’ti.

4. Тогда Благословенный, постигнув умом беседу этих бхиккху, направился к Круглому павильону, подошел и сел на приготовленное сиденье. Сев, Благословенный обратился к бхиккху: «О какой беседе, бхиккху, вы сейчас здесь рассуждаете, собравшись вместе, и какая беседа осталась у вас незавершенной?» При этих словах бхиккху ответили Благословенному: «Здесь, Учитель, когда мы рано утром поднялись на рассвете и собрались, сидя в Круглом павильоне, у нас возникла такая беседа: „Удивительно, друзья, поразительно, друзья, как Благословенный, Достойный, Всецело Просветленный, знающий и видящий, глубоко постиг различные склонности существ! Ведь этот странник Суппия всячески хулит Будду, хулит Дхамму, хулит Сангху; ученик же странника Суппии, юноша Брахмадатта, всячески восхваляет Будду, восхваляет Дхамму, восхваляет Сангху. Так эти двое, учитель и ученик, ведя этот прямой спор друг с другом, следуют по пятам за Благословенным и общиной бхиккху“. Вот какая беседа, Учитель, осталась у нас незавершенной, когда прибыл Благословенный».


5. ‘‘Mamaṃ vā, bhikkhave, pare avaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, dhammassa vā avaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, saṅghassa vā avaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, tatra tumhehi na āghāto na appaccayo na cetaso anabhiraddhi karaṇīyā. Mamaṃ vā, bhikkhave, pare avaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, dhammassa vā avaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, saṅghassa vā avaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, tatra ce tumhe assatha kupitā vā anattamanā vā, tumhaṃ yevassa tena antarāyo. Mamaṃ vā, bhikkhave, pare avaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, dhammassa vā avaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, saṅghassa vā avaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, tatra ce tumhe assatha kupitā vā anattamanā vā, api nu tumhe paresaṃ subhāsitaṃ dubbhāsitaṃ ājāneyyāthā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Mamaṃ vā, bhikkhave, pare avaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, dhammassa vā avaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, saṅghassa vā avaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, tatra tumhehi abhūtaṃ abhūtato nibbeṭhetabbaṃ – ‘itipetaṃ abhūtaṃ, itipetaṃ atacchaṃ, natthi cetaṃ amhesu, na ca panetaṃ amhesu saṃvijjatī’ti.

5. «Если, бхиккху, другие будут хулить меня, хулить Дхамму или хулить Сангху, вам не следует из-за этого испытывать злобу, недовольство или душевное расстройство. Если, бхиккху, другие будут хулить меня, хулить Дхамму или хулить Сангху, и вы станете гневаться или огорчаться из-за этого, то это послужило бы препятствием лишь для вас самих. Если другие будут хулить меня, хулить Дхамму или хулить Сангху, и вы станете гневаться или огорчаться, сможете ли вы распознать, верно ли то, что они говорят, или неверно?» — «Нет, Учитель». — «Если другие будут хулить меня, хулить Дхамму или хулить Сангху, вам следует разъяснить то, что не соответствует действительности, как ложное, говоря: „Это неверно, это ложно, этого нет у нас, это среди нас не обнаруживается“».


6. ‘‘Mamaṃ vā, bhikkhave, pare vaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, dhammassa vā vaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, saṅghassa vā vaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, tatra tumhehi na ānando na somanassaṃ na cetaso uppilāvitattaṃ karaṇīyaṃ. Mamaṃ vā, bhikkhave, pare vaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, dhammassa vā vaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, saṅghassa vā vaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, tatra ce tumhe assatha ānandino sumanā uppilāvitā tumhaṃ yevassa tena antarāyo. Mamaṃ vā, bhikkhave, pare vaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, dhammassa vā vaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, saṅghassa vā vaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, tatra tumhehi bhūtaṃ bhūtato paṭijānitabbaṃ – ‘itipetaṃ bhūtaṃ, itipetaṃ tacchaṃ, atthi cetaṃ amhesu, saṃvijjati ca panetaṃ amhesū’ti.

6. «Если, бхиккху, другие будут восхвалять меня, восхвалять Дхамму или восхвалять Сангху, вам не следует из-за этого испытывать радость, восторг или душевное возбуждение. Если, бхиккху, другие будут восхвалять меня, восхвалять Дхамму или восхвалять Сангху, и вы станете радоваться, ликовать или возбуждаться, то это послужило бы препятствием лишь для вас самих. Если другие будут восхвалять меня, восхвалять Дхамму или восхвалять Сангху, вам следует признать истинным то, что истинно, говоря: „Это верно, это правильно, это есть у нас, это среди нас обнаруживается“».


Cūḷasīlaṃ

Малый раздел о нравственности


7. ‘‘Appamattakaṃ kho panetaṃ, bhikkhave, oramattakaṃ sīlamattakaṃ, yena puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya. Katamañca taṃ, bhikkhave, appamattakaṃ oramattakaṃ sīlamattakaṃ, yena puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya?

7. «Ведь это, бхиккху, лишь незначительные, второстепенные вопросы нравственности, за которые обычный человек, восхваляя Татхагату, стал бы хвалить его. И какова же, бхиккху, та незначительная, второстепенная нравственность, за которую обычный человек, восхваляя Татхагату, стал бы хвалить его?


8. ‘‘‘Pāṇātipātaṃ [Pg.4] pahāya pāṇātipātā paṭivirato samaṇo gotamo nihitadaṇḍo, nihitasattho, lajjī, dayāpanno, sabbapāṇabhūtahitānukampī viharatī’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya.

8. „Оставив уничтожение живых существ, отшельник Готама воздерживается от уничтожения живых существ; он отложил палку, отложил оружие, он совестлив, милосерден, пребывает в сострадании ко благу всех живых существ“. Вот так, бхиккху, обычный человек, восхваляя Татхагату, стал бы говорить.


‘‘‘Adinnādānaṃ pahāya adinnādānā paṭivirato samaṇo gotamo dinnādāyī dinnapāṭikaṅkhī, athenena sucibhūtena attanā viharatī’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya.

„Оставив брать то, что не дано, отшельник Готама воздерживается от взятия того, что не дано; он берет лишь то, что дано, ожидает того, что дано, живет чисто, без воровства“. Вот так, бхиккху, обычный человек, восхваляя Татхагату, стал бы говорить.


‘‘‘Abrahmacariyaṃ pahāya brahmacārī samaṇo gotamo ārācārī virato methunā gāmadhammā’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya.

„Оставив безнравственность, отшельник Готама ведет святую жизнь, живет вдали от нее, воздерживаясь от совокупления — этой мирской привычки“. Вот так, бхиккху, обычный человек, восхваляя Татхагату, стал бы говорить.


9. ‘‘‘Musāvādaṃ pahāya musāvādā paṭivirato samaṇo gotamo saccavādī saccasandho theto paccayiko avisaṃvādako lokassā’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya.

9. „Оставив ложную речь, отшельник Готама воздерживается от ложной речи; он говорит правду, верен правде, надежен, заслуживает доверия, не обманывает мир“. Вот так, бхиккху, обычный человек, восхваляя Татхагату, стал бы говорить.


‘‘‘Pisuṇaṃ vācaṃ pahāya pisuṇāya vācāya paṭivirato samaṇo gotamo, ito sutvā na amutra akkhātā imesaṃ bhedāya, amutra vā sutvā na imesaṃ akkhātā amūsaṃ bhedāya. Iti bhinnānaṃ vā sandhātā, sahitānaṃ vā anuppadātā samaggārāmo samaggarato samagganandī samaggakaraṇiṃ vācaṃ bhāsitā’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya.

„Оставив клеветническую речь, отшельник Готама воздерживается от клеветнической речи; услышав что-то здесь, он не пересказывает это там, чтобы поссорить этих людей с теми, и услышав что-то там, он не пересказывает это здесь, чтобы поссорить тех людей с этими. Так он примиряет поссорившихся, укрепляет дружбу согласных, радуется согласию, любит согласие, находит удовольствие в согласии, говорит слова, ведущие к согласию“. Вот так, бхиккху, обычный человек, восхваляя Татхагату, стал бы говорить.


‘‘‘Pharusaṃ vācaṃ pahāya pharusāya vācāya paṭivirato samaṇo gotamo, yā sā vācā nelā kaṇṇasukhā pemanīyā hadayaṅgamā porī bahujanakantā bahujanamanāpā tathārūpiṃ vācaṃ bhāsitā’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya.

„Оставив грубую речь, отшельник Готама воздерживается от грубой речи; он говорит лишь те слова, которые безупречны, приятны для слуха, дружелюбны, проникают в сердце, вежливы, желанны и приятны для многих людей“. Вот так, бхиккху, обычный человек, восхваляя Татхагату, стал бы говорить.


‘‘‘Samphappalāpaṃ pahāya samphappalāpā paṭivirato samaṇo gotamo kālavādī bhūtavādī atthavādī dhammavādī vinayavādī, nidhānavatiṃ vācaṃ bhāsitā kālena sāpadesaṃ pariyantavatiṃ atthasaṃhita’nti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya.

„Оставив пустословие, отшельник Готама воздерживается от пустословия; он говорит вовремя, говорит о том, что истинно и полезно, говорит о Дхамме и Винае; его слова ценны, своевременны, разумны, умеренны и связаны с благой целью“. Вот так, бхиккху, обычный человек, восхваляя Татхагату, стал бы говорить.


10. ‘Bījagāmabhūtagāmasamārambhā [Pg.5] paṭivirato samaṇo gotamo’ti – iti vā hi, bhikkhave…pe….

10. „Отшельник Готама воздерживается от повреждения семян и растений“. Вот так, бхиккху...


‘‘‘Ekabhattiko samaṇo gotamo rattūparato virato vikālabhojanā….

„Отшельник Готама питается один раз в день, не ест ночью, воздерживается от приема пищи в неположенное время...“


Naccagītavāditavisūkadassanā paṭivirato samaṇo gotamo….

„Он воздерживается от посещения танцев, пения, музыки и зрелищ...“


Mālāgandhavilepanadhāraṇamaṇḍanavibhūsanaṭṭhānā paṭivirato samaṇo gotamo….

„Он воздерживается от ношения гирлянд, использования благовоний, притираний, украшений и нарядов...“


Uccāsayanamahāsayanā paṭivirato samaṇo gotamo….

„Он воздерживается от использования высоких и просторных постелей...“


Jātarūparajatapaṭiggahaṇā paṭivirato samaṇo gotamo….

„Он воздерживается от принятия золота и серебра...“


Āmakadhaññapaṭiggahaṇā paṭivirato samaṇo gotamo….

„Он воздерживается от принятия сырого зерна...“


Āmakamaṃsapaṭiggahaṇā paṭivirato samaṇo gotamo….

„Он воздерживается от принятия сырого мяса...“


Itthikumārikapaṭiggahaṇā paṭivirato samaṇo gotamo….

„Он не принимает женщин и девушек...“


Dāsidāsapaṭiggahaṇā paṭivirato samaṇo gotamo….

„Он не принимает рабынь и рабов...“


Ajeḷakapaṭiggahaṇā paṭivirato samaṇo gotamo….

„Он не принимает коз и овец...“


Kukkuṭasūkarapaṭiggahaṇā paṭivirato samaṇo gotamo….

„Он не принимает кур и свиней...“


Hatthigavassavaḷavapaṭiggahaṇā paṭivirato samaṇo gotamo….

„Он не принимает слонов, коров, коней и кобыл...“


Khettavatthupaṭiggahaṇā paṭivirato samaṇo gotamo….

„Он не принимает полей и земель...“


Dūteyyapahiṇagamanānuyogā paṭivirato samaṇo gotamo….

„Он воздерживается от выполнения поручений и обязанностей вестника...“


Kayavikkayā paṭivirato samaṇo gotamo….

„Он воздерживается от покупки и продажи...“


Tulākūṭakaṃsakūṭamānakūṭā paṭivirato samaṇo gotamo….

„Он воздерживается от обмана с помощью весов, металлов и мер...“


Ukkoṭanavañcananikatisāciyogā paṭivirato samaṇo gotamo….

„Он воздерживается от взяточничества, мошенничества, обмана и криводушия...“


Chedanavadhabandhanaviparāmosaālopasahasākārā paṭivirato samaṇo gotamo’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya.

„Он воздерживается от калечения, убийства, заковывания в цепи, разбоя на дорогах, грабежа и насилия“. Вот так, бхиккху, обычный человек, восхваляя Татхагату, стал бы говорить.


Cūḷasīlaṃ niṭṭhitaṃ.

Малый раздел о нравственности завершен.


Majjhimasīlaṃ

Средний раздел о нравственности


11. ‘‘‘Yathā [Pg.6] vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ bījagāmabhūtagāmasamārambhaṃ anuyuttā viharanti, seyyathidaṃ – mūlabījaṃ khandhabījaṃ phaḷubījaṃ aggabījaṃ bījabījameva pañcamaṃ ; iti evarūpā bījagāmabhūtagāmasamārambhā paṭivirato samaṇo gotamo’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya.

11. „Тогда как некоторые почтенные отшельники и брахманы, вкушая пищу, поднесенную верующими, продолжают повреждать семена и растения, а именно: семена, прорастающие из корней, из стеблей, из суставов, из черенков, и собственно семена как пятый вид; отшельник Готама воздерживается от подобного повреждения семян и растений“. Вот так, бхиккху, обычный человек, восхваляя Татхагату, стал бы говорить.


12. ‘‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ sannidhikāraparibhogaṃ anuyuttā viharanti, seyyathidaṃ – annasannidhiṃ pānasannidhiṃ vatthasannidhiṃ yānasannidhiṃ sayanasannidhiṃ gandhasannidhiṃ āmisasannidhiṃ iti vā iti evarūpā sannidhikāraparibhogā paṭivirato samaṇo gotamo’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya.

12. «Или же, монахи, когда мирской человек восхваляет Татхагату, он может сказать так: „В то время как некоторые почтенные отшельники и брахманы, вкушая пищу, поднесённую верой, предаются накоплению и использованию запасов, а именно: запасов пищи, запасов напитков, запасов одежды, запасов средств передвижения, запасов постелей, запасов благовоний, запасов съестных припасов — отшельник Готама воздерживается от подобного накопления и использования запасов“».


13. ‘‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ visūkadassanaṃ anuyuttā viharanti, seyyathidaṃ – naccaṃ gītaṃ vāditaṃ pekkhaṃ akkhānaṃ pāṇissaraṃ vetāḷaṃ kumbhathūṇaṃ sobhanakaṃ caṇḍālaṃ vaṃsaṃ dhovanaṃ hatthiyuddhaṃ assayuddhaṃ mahiṃsayuddhaṃ usabhayuddhaṃ ajayuddhaṃ meṇḍayuddhaṃ kukkuṭayuddhaṃ vaṭṭakayuddhaṃ daṇḍayuddhaṃ muṭṭhiyuddhaṃ nibbuddhaṃ uyyodhikaṃ balaggaṃ senābyūhaṃ anīkadassanaṃ iti vā iti evarūpā visūkadassanā paṭivirato samaṇo gotamo’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya.

13. «Или же, монахи, когда мирской человек восхваляет Татхагату, он может сказать так: „В то время как некоторые почтенные отшельники и брахманы, вкушая пищу, поднесённую верой, предаются посещению зрелищ, препятствующих духовному развитию, а именно: танцев, пения, игры на музыкальных инструментах, театральных представлений, декламаций баллад, музыки хлопков в ладоши, игры на тарелках и барабанах, игры на горшках-барабанах, пантомим, акробатических трюков с железными шарами, акробатики на бамбуковом шесте, ритуального омовения костей, боёв слонов, боёв лошадей, боёв буйволов, боёв быков, боёв козлов, боёв баранов, петушиных боёв, боёв перепелов, боёв на палках, кулачных боёв, борьбы, учебных сражений, смотров войск, военных манёвров и парадов — отшельник Готама воздерживается от посещения таких зрелищ“».


14. ‘‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ jūtappamādaṭṭhānānuyogaṃ anuyuttā viharanti, seyyathidaṃ – aṭṭhapadaṃ dasapadaṃ ākāsaṃ parihārapathaṃ santikaṃ khalikaṃ ghaṭikaṃ salākahatthaṃ akkhaṃ paṅgacīraṃ vaṅkakaṃ mokkhacikaṃ ciṅgulikaṃ pattāḷhakaṃ rathakaṃ dhanukaṃ akkharikaṃ manesikaṃ yathāvajjaṃ iti [Pg.7] vā iti evarūpā jūtappamādaṭṭhānānuyogā paṭivirato samaṇo gotamo’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya.

14. «Или же, монахи, когда мирской человек восхваляет Татхагату, он может сказать так: „В то время как некоторые почтенные отшельники и брахманы, вкушая пищу, поднесённую верой, предаются играм и развлечениям, ведущим к беспечности, а именно: игре на доске с восемью рядами клеток, игре на доске с десятью рядами клеток, воображаемой игре на доске в воздухе, прыжкам по начерченным на земле клеткам, игре в камешки без их сдвигания, игре в кости, игре в лапту, рисованию контуров рук краской, игре в мяч, дутью в игрушечные дудочки, игре с игрушечными плугами, кувырканию, игре с игрушечными ветряками, измерению песка игрушечной мерой, игре с игрушечными колесницами, стрельбе из игрушечных луков, угадыванию букв, угадыванию мыслей, подражанию физическим недостаткам — отшельник Готама воздерживается от таких игр и развлечений, ведущих к беспечности“».


15. ‘‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ uccāsayanamahāsayanaṃ anuyuttā viharanti, seyyathidaṃ – āsandiṃ pallaṅkaṃ gonakaṃ cittakaṃ paṭikaṃ paṭalikaṃ tūlikaṃ vikatikaṃ uddalomiṃ ekantalomiṃ kaṭṭissaṃ koseyyaṃ kuttakaṃ hatthattharaṃ assattharaṃ rathattharaṃ ajinappaveṇiṃ kadalimigapavarapaccattharaṇaṃ sauttaracchadaṃ ubhatolohitakūpadhānaṃ iti vā iti evarūpā uccāsayanamahāsayanā paṭivirato samaṇo gotamo’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya.

15. «Или же, монахи, когда мирской человек восхваляет Татхагату, он может сказать так: „В то время как некоторые почтенные отшельники и брахманы, вкушая пищу, поднесённую верой, пользуются высокими и роскошными сиденьями и ложами, а именно: высокими сиденьями, ложами, украшенными фигурами хищных зверей, коврами с длинным ворсом, расшитыми узорами шерстяными покрывалами, белыми шерстяными покрывалами, плотными покрывалами, расшитыми цветами, матрасами, набитыми хлопком, шерстяными покрывалами с изображениями львов и тигров, покрывалами с ворсом с двух сторон, покрывалами с ворсом с одной стороны, покрывалами, расшитыми золотыми нитями и самоцветами, шелковыми покрывалами, большими шерстяными коврами, попонами для слонов, попонами для лошадей, ковриками для колесниц, подстилками из шкур черных антилоп, роскошными покрывалами из шкур оленей кадали, ложами с красными балдахинами над ними, ложами с красными подушками у изголовья и у ног — отшельник Готама воздерживается от пользования такими высокими и роскошными сиденьями и ложами“».


16. ‘‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ maṇḍanavibhūsanaṭṭhānānuyogaṃ anuyuttā viharanti, seyyathidaṃ – ucchādanaṃ parimaddanaṃ nhāpanaṃ sambāhanaṃ ādāsaṃ añjanaṃ mālāgandhavilepanaṃ mukhacuṇṇaṃ mukhalepanaṃ hatthabandhaṃ sikhābandhaṃ daṇḍaṃ nāḷikaṃ asiṃ chattaṃ citrupāhanaṃ uṇhīsaṃ maṇiṃ vālabījaniṃ odātāni vatthāni dīghadasāni iti vā iti evarūpā maṇḍanavibhūsanaṭṭhānānuyogā paṭivirato samaṇo gotamo’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya.

16. «Или же, монахи, когда мирской человек восхваляет Татхагату, он может сказать так: „В то время как некоторые почтенные отшельники и брахманы, вкушая пищу, поднесённую верой, предаются украшению себя и уходу за телом, а именно: натиранию тела благовонными порошками, массажу, омовению в благовонной воде, разминанию мышц, использованию зеркал, подкрашиванию глаз, ношению гирлянд, использованию духов и мазей, пудрению лица, наложению масок на лицо, ношению браслетов, укладыванию волос в пучок, ношению украшенных тростей, украшенных футляров, мечей, зонтов, узорчатых сандалий, головных повязок, драгоценных камней, вееров из хвоста яка, а также ношению белых одежд с длинной бахромой — отшельник Готама воздерживается от такого украшения себя и ухода за телом“».


17. ‘‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ tiracchānakathaṃ anuyuttā viharanti, seyyathidaṃ – rājakathaṃ corakathaṃ mahāmattakathaṃ senākathaṃ bhayakathaṃ yuddhakathaṃ annakathaṃ pānakathaṃ vatthakathaṃ sayanakathaṃ mālākathaṃ gandhakathaṃ ñātikathaṃ yānakathaṃ gāmakathaṃ nigamakathaṃ nagarakathaṃ janapadakathaṃ itthikathaṃ sūrakathaṃ visikhākathaṃ kumbhaṭṭhānakathaṃ pubbapetakathaṃ nānattakathaṃ lokakkhāyikaṃ samuddakkhāyikaṃ itibhavābhavakathaṃ iti vā iti evarūpāya tiracchānakathāya paṭivirato samaṇo gotamo’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya.

17. «Или же, монахи, когда мирской человек восхваляет Татхагату, он может сказать так: „В то время как некоторые почтенные отшельники и брахманы, вкушая пищу, поднесённую верой, предаются мирским разговорам, препятствующим духовному развитию, а именно: разговорам о царях, о разбойниках, о министрах, об армиях, об опасностях, о войнах, о еде, о напитках, об одежде, о постелях, о гирляндах, о благовониях, о родственниках, о средствах передвижения, о деревнях, о посёлках, о городах, о странах, о женщинах, о героях, об уличных сплетнях, о разговорах у колодца, об усопших предках, пустым разговорам на разные темы, рассуждениям о сотворении мира, рассуждениям об океане, а также разговорам о процветании и упадке — отшельник Готама воздерживается от таких мирских разговоров“».


18. ‘‘‘Yathā [Pg.8] vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ viggāhikakathaṃ anuyuttā viharanti, seyyathidaṃ – na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsi, ahaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāmi, kiṃ tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānissasi, micchā paṭipanno tvamasi, ahamasmi sammā paṭipanno, sahitaṃ me, asahitaṃ te, purevacanīyaṃ pacchā avaca, pacchāvacanīyaṃ pure avaca, adhiciṇṇaṃ te viparāvattaṃ, āropito te vādo, niggahito tvamasi, cara vādappamokkhāya, nibbeṭhehi vā sace pahosīti iti vā iti evarūpāya viggāhikakathāya paṭivirato samaṇo gotamo’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya.

18. «Или же, монахи, когда мирской человек восхваляет Татхагату, он может сказать так: „В то время как некоторые почтенные отшельники и брахманы, вкушая пищу, поднесённую верой, предаются спорам и пререканиям, говоря: «Ты не понимаешь это Учение и Дисциплину, а я понимаю это Учение и Дисциплину! Как тебе понять это Учение и Дисциплину? Твой путь ошибочен, а мой путь верен! Мои слова последовательны, а твои слова непоследовательны! Ты сказал в конце то, что следовало сказать в начале, и сказал в начале то, что следовало сказать в конце! Всё, что ты так долго заучивал, опровергнуто! Твоё утверждение опровергнуто, ты побеждён! Ступай, спасай своё учение, выпутывайся, если можешь!» — отшельник Готама воздерживается от таких споров и пререканий“».


19. ‘‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ dūteyyapahiṇagamanānuyogaṃ anuyuttā viharanti, seyyathidaṃ – raññaṃ, rājamahāmattānaṃ, khattiyānaṃ, brāhmaṇānaṃ, gahapatikānaṃ, kumārānaṃ ‘‘idha gaccha, amutrāgaccha, idaṃ hara, amutra idaṃ āharā’’ti iti vā iti evarūpā dūteyyapahiṇagamanānuyogā paṭivirato samaṇo gotamo’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya.

19. «Или же, монахи, когда мирской человек восхваляет Татхагату, он может сказать так: „В то время как некоторые почтенные отшельники и брахманы, вкушая пищу, поднесённую верой, предаются выполнению поручений и обязанностей вестников, например, для царей, царских министров, кшатриев, брахманов, домохозяев и юношей, которые говорят им: «Ступай туда, приди сюда, отнеси это туда, принеси то оттуда» — отшельник Готама воздерживается от выполнения таких поручений и обязанностей вестников“».


20. ‘‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te kuhakā ca honti, lapakā ca nemittikā ca nippesikā ca, lābhena lābhaṃ nijigīṃsitāro ca iti evarūpā kuhanalapanā paṭivirato samaṇo gotamo’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya.

20. «Или же, монахи, когда мирской человек восхваляет Татхагату, он может сказать так: „В то время как некоторые почтенные отшельники и брахманы, вкушая пищу, поднесённую верой, прибегают к обману, лести, намёкам, вымогательству и всегда стремятся получить ещё большую выгоду с помощью уже полученной — отшельник Готама воздерживается от такого обмана и лести“».


Majjhimasīlaṃ niṭṭhitaṃ.

«Раздел о средних правилах нравственности завершён».


Mahāsīlaṃ

«Раздел о великих правилах нравственности».


21. ‘‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvena jīvitaṃ kappenti[Pg.9], seyyathidaṃ – aṅgaṃ nimittaṃ uppātaṃ supinaṃ lakkhaṇaṃ mūsikacchinnaṃ aggihomaṃ dabbihomaṃ thusahomaṃ kaṇahomaṃ taṇḍulahomaṃ sappihomaṃ telahomaṃ mukhahomaṃ lohitahomaṃ aṅgavijjā vatthuvijjā khattavijjā sivavijjā bhūtavijjā bhūrivijjā ahivijjā visavijjā vicchikavijjā mūsikavijjā sakuṇavijjā vāyasavijjā pakkajjhānaṃ saraparittāṇaṃ migacakkaṃ iti vā iti evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvā paṭivirato samaṇo gotamo’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya.

21. «Или же, монахи, когда мирской человек восхваляет Татхагату, он может сказать так: „В то время как некоторые почтенные отшельники и брахманы, вкушая пищу, поднесённую верой, добывают средства к существованию ложными способами, занимаясь такими низкими искусствами, препятствующими духовному развитию, как: предсказание по строению тела, предсказание по знамениям, предсказание по небесным явлениям, толкование снов, предсказание по знакам на теле, предсказание по вещам, погрызенным мышами, совершение огненных подношений, подношений ложкой в огонь, подношений шелухи, подношений рисовых отрубей, подношений рисовых зёрен, подношений топлёного масла, подношений растительного масла, подношений изо рта, подношений крови, предсказание по суставам пальцев, геомантия, политика, умиротворение духов на кладбище, изгнание духов, заклинания в земляном доме, заклинания от змей, лечение отравлений, лечение укусов скорпионов, лечение укусов крыс, толкование криков птиц, толкование криков ворон, предсказание продолжительности жизни, заговоры от стрел, толкование криков зверей — отшельник Готама воздерживается от добывания средств к существованию такими ложными способами и низкими искусствами“».


22. ‘‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvena jīvitaṃ kappenti, seyyathidaṃ – maṇilakkhaṇaṃ vatthalakkhaṇaṃ daṇḍalakkhaṇaṃ satthalakkhaṇaṃ asilakkhaṇaṃ usulakkhaṇaṃ dhanulakkhaṇaṃ āvudhalakkhaṇaṃ itthilakkhaṇaṃ purisalakkhaṇaṃ kumāralakkhaṇaṃ kumārilakkhaṇaṃ dāsalakkhaṇaṃ dāsilakkhaṇaṃ hatthilakkhaṇaṃ assalakkhaṇaṃ mahiṃsalakkhaṇaṃ usabhalakkhaṇaṃ golakkhaṇaṃ ajalakkhaṇaṃ meṇḍalakkhaṇaṃ kukkuṭalakkhaṇaṃ vaṭṭakalakkhaṇaṃ godhālakkhaṇaṃ kaṇṇikālakkhaṇaṃ kacchapalakkhaṇaṃ migalakkhaṇaṃ iti vā iti evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvā paṭivirato samaṇo gotamo’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya.

22. «Или же, монахи, когда мирской человек восхваляет Татхагату, он может сказать так: „В то время как некоторые почтенные отшельники и брахманы, вкушая пищу, поднесённую верой, добывают средства к существованию ложными способами, занимаясь такими низкими искусствами, как определение качеств драгоценных камней, одежды, посохов, копий, мечей, стрел, луков, оружия, женщин, мужчин, мальчиков, девочек, рабов, рабынь, слонов, лошадей, буйволов, быков, коров, коз, баранов, петухов, перепелов, ящериц, наверший крыш, черепах, оленей — отшельник Готама воздерживается от добывания средств к существованию такими ложными способами и низкими искусствами“».


23. ‘‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvena jīvitaṃ kappenti, seyyathidaṃ – raññaṃ niyyānaṃ bhavissati, raññaṃ aniyyānaṃ bhavissati, abbhantarānaṃ raññaṃ upayānaṃ bhavissati, bāhirānaṃ raññaṃ apayānaṃ bhavissati, bāhirānaṃ raññaṃ upayānaṃ bhavissati, abbhantarānaṃ raññaṃ apayānaṃ bhavissati, abbhantarānaṃ raññaṃ jayo bhavissati, bāhirānaṃ raññaṃ parājayo bhavissati, bāhirānaṃ raññaṃ jayo bhavissati, abbhantarānaṃ raññaṃ parājayo bhavissati, iti imassa jayo bhavissati, imassa parājayo bhavissati iti vā iti evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvā paṭivirato samaṇo gotamo’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya.

23. «Или же, монахи, когда мирской человек восхваляет Татхагату, он может сказать так: „В то время как некоторые почтенные отшельники и брахманы, вкушая пищу, поднесённую верой, добывают средства к существованию ложными способами, занимаясь такими низкими искусствами, как предсказания: «Цари выступят в поход», «Цари не выступят в поход», «Внутренние цари приблизятся, а внешние цари отступят», «Внешние цари приблизятся, а внутренние цари отступят», «Внутренние цари победят, а внешние цари потерпят поражение», «Внешние цари победят, а внутренние цари потерпят поражение», «Этот победит, а тот потерпит поражение» — отшельник Готама воздерживается от добывания средств к существованию такими ложными способами и низкими искусствами“».


24. ‘‘‘Yathā [Pg.10] vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvena jīvitaṃ kappenti, seyyathidaṃ – candaggāho bhavissati, sūriyaggāho bhavissati, nakkhattaggāho bhavissati, candimasūriyānaṃ pathagamanaṃ bhavissati, candimasūriyānaṃ uppathagamanaṃ bhavissati, nakkhattānaṃ pathagamanaṃ bhavissati, nakkhattānaṃ uppathagamanaṃ bhavissati, ukkāpāto bhavissati, disāḍāho bhavissati, bhūmicālo bhavissati, devadudrabhi bhavissati, candimasūriyanakkhattānaṃ uggamanaṃ ogamanaṃ saṃkilesaṃ vodānaṃ bhavissati, evaṃvipāko candaggāho bhavissati, evaṃvipāko sūriyaggāho bhavissati, evaṃvipāko nakkhattaggāho bhavissati, evaṃvipākaṃ candimasūriyānaṃ pathagamanaṃ bhavissati, evaṃvipākaṃ candimasūriyānaṃ uppathagamanaṃ bhavissati, evaṃvipākaṃ nakkhattānaṃ pathagamanaṃ bhavissati, evaṃvipākaṃ nakkhattānaṃ uppathagamanaṃ bhavissati, evaṃvipāko ukkāpāto bhavissati, evaṃvipāko disāḍāho bhavissati, evaṃvipāko bhūmicālo bhavissati, evaṃvipāko devadudrabhi bhavissati, evaṃvipākaṃ candimasūriyanakkhattānaṃ uggamanaṃ ogamanaṃ saṃkilesaṃ vodānaṃ bhavissati iti vā iti evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvā paṭivirato samaṇo gotamo’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya.

24. «Или же, монахи, когда мирской человек восхваляет Татхагату, он может сказать так: „В то время как некоторые почтенные отшельники и брахманы, вкушая пищу, поднесённую верой, добывают средства к существованию ложными способами, занимаясь такими низкими искусствами, как предсказания: «Будет лунное затмение», «Будет солнечное затмение», «Будет затмение созвездия», «Луна и солнце будут следовать своим правильным путём», «Луна и солнце сойдут со своего пути», «Созвездия будут следовать своим правильным путём», «Созвездия сойдут со своего пути», «Будет падение метеоров», «Будет зарево на небе», «Будет землетрясение», «Будет гром среди ясного неба», «Будет восход, заход, потемнение и прояснение луны, солнца и созвездий», а также: «Лунное затмение принесёт такие-то последствия», «Солнечное затмение принесёт такие-то последствия», «Затмение созвездия принесёт такие-то последствия», «Следование луны и солнца своим правильным путём принесёт такие-то последствия», «Сход луны и солнца со своего пути принесёт такие-то последствия», «Следование созвездий своим правильным путём принесёт такие-то последствия», «Сход созвездий со своего пути принесёт такие-то последствия», «Падение метеоров принесёт такие-то последствия», «Зарево на небе принесёт такие-то последствия», «Землетрясение принесёт такие-то последствия», «Гром среди ясного неба принесёт такие-то последствия», «Восход, заход, потемнение и прояснение луны, солнца и созвездий принесут такие-то последствия» — отшельник Готама воздерживается от добывания средств к существованию такими ложными способами и низкими искусствами“».


25. ‘‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvena jīvitaṃ kappenti, seyyathidaṃ – suvuṭṭhikā bhavissati, dubbuṭṭhikā bhavissati, subhikkhaṃ bhavissati, dubbhikkhaṃ bhavissati, khemaṃ bhavissati, bhayaṃ bhavissati, rogo bhavissati, ārogyaṃ bhavissati, muddā, gaṇanā, saṅkhānaṃ, kāveyyaṃ, lokāyataṃ iti vā iti evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvā paṭivirato samaṇo gotamo’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya.

25. «Или же, когда некоторые почтенные отшельники и брахманы, вкушая пищу, поднесённую из веры, зарабатывают на жизнь такими низкими искусствами, ложным образом жизни, а именно: [предсказывают, что] будет обильный дождь, будет засуха, будет изобилие пищи, будет голод, будет безопасность, будет опасность, будет болезнь, будет здоровье; или занимаются счётом на пальцах, вычислениями, подсчётами, сочинением стихов, мирской философией — от таких низких искусств и ложного образа жизни отшельник Готама воздерживается». Вот так, монахи, обычный человек, восхваляя Татхагату, мог бы говорить.


26. ‘‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvena jīvitaṃ kappenti[Pg.11], seyyathidaṃ – āvāhanaṃ vivāhanaṃ saṃvaraṇaṃ vivaraṇaṃ saṃkiraṇaṃ vikiraṇaṃ subhagakaraṇaṃ dubbhagakaraṇaṃ viruddhagabbhakaraṇaṃ jivhānibandhanaṃ hanusaṃhananaṃ hatthābhijappanaṃ hanujappanaṃ kaṇṇajappanaṃ ādāsapañhaṃ kumārikapañhaṃ devapañhaṃ ādiccupaṭṭhānaṃ mahatupaṭṭhānaṃ abbhujjalanaṃ sirivhāyanaṃ iti vā iti evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvā paṭivirato samaṇo gotamo’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya.

26. «Или же, когда некоторые почтенные отшельники и брахманы, вкушая пищу, поднесённую из веры, зарабатывают на жизнь такими низкими искусствами, ложным образом жизни, а именно: устраивают бракосочетания, выдают замуж, устраивают помолвки, устраивают разводы, назначают время для сбережения денег, назначают время для трат, наводят удачу, наводят неудачу, вызывают выкидыши, связывают язык заклинаниями, сковывают челюсть заклинаниями, заставляют руки дрожать заклинаниями, нашептывают заклинания на челюсть, нашептывают заклинания на уши [для вызывания глухоты], вопрошают оракула с помощью зеркала, вопрошают оракула через девушку-медиума, вопрошают оракула через одержимого божеством, поклоняются солнцу, поклоняются Великому Брахме, изрыгают пламя изо рта, призывают богиню удачи — от таких низких искусств и ложного образа жизни отшельник Готама воздерживается». Вот так, монахи, обычный человек, восхваляя Татхагату, мог бы говорить.


27. ‘‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvena jīvitaṃ kappenti, seyyathidaṃ – santikammaṃ paṇidhikammaṃ bhūtakammaṃ bhūrikammaṃ vassakammaṃ vossakammaṃ vatthukammaṃ vatthuparikammaṃ ācamanaṃ nhāpanaṃ juhanaṃ vamanaṃ virecanaṃ uddhaṃvirecanaṃ adhovirecanaṃ sīsavirecanaṃ kaṇṇatelaṃ nettatappanaṃ natthukammaṃ añjanaṃ paccañjanaṃ sālākiyaṃ sallakattiyaṃ dārakatikicchā mūlabhesajjānaṃ anuppadānaṃ osadhīnaṃ paṭimokkho iti vā iti evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvā paṭivirato samaṇo gotamo’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya.

27. «Или же, когда некоторые почтенные отшельники и брахманы, вкушая пищу, поднесённую из веры, зарабатывают на жизнь такими низкими искусствами, ложным образом жизни, а именно: умилостивлением божеств, исполнением обетов божествам, заклинаниями против духов, заклинаниями в земляном доме, возвращением мужской силы, лишением мужской силы, подготовкой строительных участков, освящением строительных участков, ритуальным полосканием рта, ритуальным омовением, принесением огненных жертв, назначением рвотных средств, слабительных средств, отхаркивающих средств, средств для очищения кишечника, лечением головной боли, приготовлением ушных масел, приготовлением глазных капель, лечением через нос, применением прижигающих мазей для глаз, применением охлаждающих мазей для глаз, глазной хирургией, общей хирургией, педиатрией, применением лекарств из корней, снятием пластырей и повязок — от таких низких искусств и ложного образа жизни отшельник Готама воздерживается». Вот так, монахи, обычный человек, восхваляя Татхагату, мог бы говорить.


‘‘Idaṃ kho, bhikkhave, appamattakaṃ oramattakaṃ sīlamattakaṃ, yena puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya.

«Это, монахи, лишь незначительные, второстепенные вопросы нравственности, о которых обычный человек, восхваляя Татхагату, мог бы говорить».


Mahāsīlaṃ niṭṭhitaṃ.

Раздел о великой нравственности завершён.


Pubbantakappikā

Рассуждающие о прошлом


28. ‘‘Atthi, bhikkhave, aññeva dhammā gambhīrā duddasā duranubodhā santā paṇītā atakkāvacarā nipuṇā paṇḍitavedanīyā, ye tathāgato sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti, yehi tathāgatassa yathābhuccaṃ vaṇṇaṃ sammā vadamānā vadeyyuṃ. Katame ca te, bhikkhave, dhammā gambhīrā duddasā duranubodhā santā paṇītā atakkāvacarā nipuṇā paṇḍitavedanīyā, ye tathāgato sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti, yehi tathāgatassa yathābhuccaṃ vaṇṇaṃ sammā vadamānā vadeyyuṃ?

28. «Есть, монахи, иные вещи — глубокие, трудные для видения, трудные для понимания, умиротворяющие, возвышенные, недоступные для рассудка, тонкие, постигаемые мудрыми, которые Татхагата, сам познав благодаря сверхзнанию и воочию узрев, провозглашает, и о которых те, кто желает истинно и справедливо восхвалять Татхагату, говорили бы должным образом. И что же это за вещи — глубокие, трудные для видения, трудные для понимания, умиротворяющие, возвышенные, недоступные для рассудка, тонкие, постигаемые мудрыми, которые Татхагата, сам познав благодаря сверхзнанию и воочию узрев, провозглашает, и о которых те, кто желает истинно и справедливо восхвалять Татхагату, говорили бы должным образом?»


29. ‘‘Santi[Pg.12], bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā pubbantakappikā pubbantānudiṭṭhino, pubbantaṃ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti aṭṭhārasahi vatthūhi. Te ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha pubbantakappikā pubbantānudiṭṭhino pubbantaṃ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti aṭṭhārasahi vatthūhi?

29. «Есть, монахи, некоторые отшельники и брахманы, которые рассуждают о прошлом, придерживаются воззрений о прошлом и высказывают различные утверждения, выражающие их убеждения относительно прошлого, на восемнадцати основаниях. Опираясь на что, исходя из чего эти почтенные отшельники и брахманы рассуждают о прошлом, придерживаются воззрений о прошлом и высказывают различные утверждения, выражающие их убеждения относительно прошлого, на восемнадцати основаниях?»


Sassatavādo

Этернализм


30. ‘‘Santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā sassatavādā, sassataṃ attānañca lokañca paññapenti catūhi vatthūhi. Te ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha sassatavādā sassataṃ attānañca lokañca paññapenti catūhi vatthūhi?

30. «Есть, монахи, некоторые отшельники и брахманы, которые являются этерналистами и провозглашают вечность себя и мира на четырёх основаниях. Опираясь на что, исходя из чего эти почтенные отшельники и брахманы являются этерналистами и провозглашают вечность себя и мира на четырёх основаниях?»


31. ‘‘Idha, bhikkhave, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā ātappamanvāya padhānamanvāya anuyogamanvāya appamādamanvāya sammāmanasikāramanvāya tathārūpaṃ cetosamādhiṃ phusati, yathāsamāhite citte ( ) anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. Seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ dvepi jātiyo tissopi jātiyo catassopi jātiyo pañcapi jātiyo dasapi jātiyo vīsampi jātiyo tiṃsampi jātiyo cattālīsampi jātiyo paññāsampi jātiyo jātisatampi jātisahassampi jātisatasahassampi anekānipi jātisatāni anekānipi jātisahassāni anekānipi jātisatasahassāni – ‘amutrāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādiṃ; tatrāpāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapanno’ti. Iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati.

31. «Здесь, монахи, какой-нибудь отшельник или брахман благодаря усердию, благодаря старанию, благодаря прилежанию, благодаря бдительности, благодаря правильному вниманию достигает такого сосредоточения ума, при котором, когда его ум сосредоточен, он вспоминает свои многочисленные прошлые жизни. А именно: одно рождение, два рождения, три, четыре, пять, десять рождений, двадцать рождений, тридцать рождений, сорок рождений, пятьдесят рождений, сто рождений, тысячу рождений, сто тысяч рождений, многие сотни рождений, многие тысячи рождений, многие сотни тысяч рождений: „Там у меня было такое-то имя, такой-то род, такой-то внешний облик, такая-то пища, я испытывал такие-то удовольствия и страдания, и такова была продолжительность моей жизни. Умерев там, я возродился в другом месте. Там у меня тоже было такое-то имя, такой-то род, такой-то внешний облик, такая-то пища, я испытывал такие-то удовольствия и страдания, и такова была продолжительность моей жизни. Умерев там, я возродился здесь“. Так он вспоминает свои многочисленные прошлые жизни во всех подробностях и деталях».


‘‘So evamāha – ‘sassato attā ca loko ca vañjho kūṭaṭṭho esikaṭṭhāyiṭṭhito; te ca sattā sandhāvanti saṃsaranti cavanti upapajjanti, atthitveva sassatisamaṃ. Taṃ kissa hetu? Ahañhi ātappamanvāya padhānamanvāya [Pg.13] anuyogamanvāya appamādamanvāya sammāmanasikāramanvāya tathārūpaṃ cetosamādhiṃ phusāmi, yathāsamāhite citte anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarāmi seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ dvepi jātiyo tissopi jātiyo catassopi jātiyo pañcapi jātiyo dasapi jātiyo vīsampi jātiyo tiṃsampi jātiyo cattālīsampi jātiyo paññāsampi jātiyo jātisatampi jātisahassampi jātisatasahassampi anekānipi jātisatāni anekānipi jātisahassāni anekānipi jātisatasahassāni – amutrāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādiṃ; tatrāpāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapannoti. Iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarāmi. Imināmahaṃ etaṃ jānāmi ‘‘yathā sassato attā ca loko ca vañjho kūṭaṭṭho esikaṭṭhāyiṭṭhito; te ca sattā sandhāvanti saṃsaranti cavanti upapajjanti, atthitveva sassatisama’’nti. Idaṃ, bhikkhave, paṭhamaṃ ṭhānaṃ, yaṃ āgamma yaṃ ārabbha eke samaṇabrāhmaṇā sassatavādā sassataṃ attānañca lokañca paññapenti.

«Он говорит так: „Себя и мир вечны, бесплодны, неподвижны, как горная вершина, стойки, как столб у ворот. И хотя эти существа спешат [из жизни в жизнь], странствуют, умирают и рождаются вновь, всё же это пребывает вечно. Почему так? Ведь я благодаря усердию, благодаря старанию, благодаря прилежанию, благодаря бдительности, благодаря правильному вниманию достигаю такого сосредоточения ума, при котором, когда мой ум сосредоточен, я вспоминаю свои многочисленные прошлые жизни. А именно: одно рождение, два рождения, три, четыре, пять, десять рождений, двадцать рождений, тридцать рождений, сорок рождений, пятьдесят рождений, сто рождений, тысячу рождений, сто тысяч рождений, многие сотни рождений, многие тысячи рождений, многие сотни тысяч рождений: там у меня было такое-то имя, такой-то род, такой-то внешний облик, такая-то пища, я испытывал такие-то удовольствия и страдания, и такова была продолжительность моей жизни. Умерев там, я возродился в другом месте. Там у меня тоже было такое-то имя, такой-то род, такой-то внешний облик, такая-то пища, я испытывал такие-то удовольствия и страдания, и такова была продолжительность моей жизни. Умерев там, я возродился здесь. Так я вспоминаю свои многочисленные прошлые жизни во всех подробностях и деталях. Благодаря этому я знаю: себя и мир вечны, бесплодны, неподвижны, как горная вершина, стойки, как столб у ворот. И хотя эти существа спешат, странствуют, умирают и рождаются вновь, всё же это пребывает вечно“. Это, монахи, первое основание, опираясь на которое, исходя из которого некоторые отшельники и брахманы, будучи этерналистами, провозглашают вечность себя и мира».


32. ‘‘Dutiye ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha sassatavādā sassataṃ attānañca lokañca paññapenti? Idha, bhikkhave, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā ātappamanvāya padhānamanvāya anuyogamanvāya appamādamanvāya sammāmanasikāramanvāya tathārūpaṃ cetosamādhiṃ phusati, yathāsamāhite citte anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. Seyyathidaṃ – ekampi saṃvaṭṭavivaṭṭaṃ dvepi saṃvaṭṭavivaṭṭāni tīṇipi saṃvaṭṭavivaṭṭāni cattāripi saṃvaṭṭavivaṭṭāni pañcapi saṃvaṭṭavivaṭṭāni dasapi saṃvaṭṭavivaṭṭāni – ‘amutrāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādiṃ; tatrāpāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapanno’ti. Iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati.

32. «И во втором случае, опираясь на что, исходя из чего эти почтенные отшельники и брахманы являются этерналистами и провозглашают вечность себя и мира? Здесь, монахи, какой-нибудь отшельник или брахман благодаря усердию, благодаря старанию, благодаря прилежанию, благодаря бдительности, благодаря правильному вниманию достигает такого сосредоточения ума, при котором, когда его ум сосредоточен, он вспоминает свои многочисленные прошлые жизни. А именно: один период сжатия и расширения вселенной, два периода сжатия и расширения, три, четыре, пять, десять периодов сжатия и расширения вселенной: „Там у меня было такое-то имя, такой-то род, такой-то внешний облик, такая-то пища, я испытывал такие-то удовольствия и страдания, и такова была продолжительность моей жизни. Умерев там, я возродился в другом месте. Там у меня тоже было такое-то имя, такой-то род, такой-то внешний облик, такая-то пища, я испытывал такие-то удовольствия и страдания, и такова была продолжительность моей жизни. Умерев там, я возродился здесь“. Так он вспоминает свои многочисленные прошлые жизни во всех подробностях и деталях».


‘‘So [Pg.14] evamāha – ‘sassato attā ca loko ca vañjho kūṭaṭṭho esikaṭṭhāyiṭṭhito; te ca sattā sandhāvanti saṃsaranti cavanti upapajjanti, atthitveva sassatisamaṃ. Taṃ kissa hetu? Ahañhi ātappamanvāya padhānamanvāya anuyogamanvāya appamādamanvāya sammāmanasikāramanvāya tathārūpaṃ cetosamādhiṃ phusāmi yathāsamāhite citte anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarāmi. Seyyathidaṃ – ekampi saṃvaṭṭavivaṭṭaṃ dvepi saṃvaṭṭavivaṭṭāni tīṇipi saṃvaṭṭavivaṭṭāni cattāripi saṃvaṭṭavivaṭṭāni pañcapi saṃvaṭṭavivaṭṭāni dasapi saṃvaṭṭavivaṭṭāni. Amutrāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādiṃ; tatrāpāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapannoti. Iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarāmi. Imināmahaṃ etaṃ jānāmi ‘‘yathā sassato attā ca loko ca vañjho kūṭaṭṭho esikaṭṭhāyiṭṭhito, te ca sattā sandhāvanti saṃsaranti cavanti upapajjanti, atthitveva sassatisama’’nti. Idaṃ, bhikkhave, dutiyaṃ ṭhānaṃ, yaṃ āgamma yaṃ ārabbha eke samaṇabrāhmaṇā sassatavādā sassataṃ attānañca lokañca paññapenti.

«Он говорит так: „Себя и мир вечны, бесплодны, неподвижны, как горная вершина, стойки, как столб у ворот. И хотя эти существа спешат [из жизни в жизнь], странствуют, умирают и рождаются вновь, всё же это пребывает вечно. Почему так? Ведь я благодаря усердию, благодаря старанию, благодаря прилежанию, благодаря бдительности, благодаря правильному вниманию достигаю такого сосредоточения ума, при котором, когда мой ум сосредоточен, я вспоминаю свои многочисленные прошлые жизни. А именно: один период сжатия и расширения вселенной, два периода сжатия и расширения, три, четыре, пять, десять периодов сжатия и расширения вселенной: там у меня было такое-то имя, такой-то род, такой-то внешний облик, такая-то пища, я испытывал такие-то удовольствия и страдания, и такова была продолжительность моей жизни. Умерев там, я возродился в другом месте. Там у меня тоже было такое-то имя, такой-то род, такой-то внешний облик, такая-то пища, я испытывал такие-то удовольствия и страдания, и такова была продолжительность моей жизни. Умерев там, я возродился здесь. Так я вспоминаю свои многочисленные прошлые жизни во всех подробностях и деталях. Благодаря этому я знаю: себя и мир вечны, бесплодны, неподвижны, как горная вершина, стойки, как столб у ворот. И хотя эти существа спешат, странствуют, умирают и рождаются вновь, всё же это пребывает вечно“. Это, монахи, второе основание, опираясь на которое, исходя из которого некоторые отшельники и брахманы, будучи этерналистами, провозглашают вечность себя и мира».


33. ‘‘Tatiye ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha sassatavādā sassataṃ attānañca lokañca paññapenti? Idha, bhikkhave, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā ātappamanvāya padhānamanvāya anuyogamanvāya appamādamanvāya sammāmanasikāramanvāya tathārūpaṃ cetosamādhiṃ phusati, yathāsamāhite citte anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. Seyyathidaṃ – dasapi saṃvaṭṭavivaṭṭāni vīsampi saṃvaṭṭavivaṭṭāni tiṃsampi saṃvaṭṭavivaṭṭāni cattālīsampi saṃvaṭṭavivaṭṭāni – ‘amutrāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādiṃ; tatrāpāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapanno’ti. Iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati.

33. «И в третьем случае, опираясь на что, исходя из чего эти почтенные отшельники и брахманы являются этерналистами и провозглашают вечность себя и мира? Здесь, монахи, какой-нибудь отшельник или брахман благодаря усердию, благодаря старанию, благодаря прилежанию, благодаря бдительности, благодаря правильному вниманию достигает такого сосредоточения ума, при котором, когда его ум сосредоточен, он вспоминает свои многочисленные прошлые жизни. А именно: десять периодов сжатия и расширения вселенной, двадцать периодов сжатия и расширения, тридцать периодов сжатия и расширения, сорок периодов сжатия и расширения вселенной: „Там у меня было такое-то имя, такой-то род, такой-то внешний облик, такая-то пища, я испытывал такие-то удовольствия и страдания, и такова была продолжительность моей жизни. Умерев там, я возродился в другом месте. Там у меня тоже было такое-то имя, такой-то род, такой-то внешний облик, такая-то пища, я испытывал такие-то удовольствия и страдания, и такова была продолжительность моей жизни. Умерев там, я возродился здесь“. Так он вспоминает свои многочисленные прошлые жизни во всех подробностях и деталях».


‘‘So [Pg.15] evamāha – ‘sassato attā ca loko ca vañjho kūṭaṭṭho esikaṭṭhāyiṭṭhito; te ca sattā sandhāvanti saṃsaranti cavanti upapajjanti, atthitveva sassatisamaṃ. Taṃ kissa hetu? Ahañhi ātappamanvāya padhānamanvāya anuyogamanvāya appamādamanvāya sammāmanasikāramanvāya tathārūpaṃ cetosamādhiṃ phusāmi, yathāsamāhite citte anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarāmi. Seyyathidaṃ – dasapi saṃvaṭṭavivaṭṭāni vīsampi saṃvaṭṭavivaṭṭāni tiṃsampi saṃvaṭṭavivaṭṭāni cattālīsampi saṃvaṭṭavivaṭṭāni – ‘amutrāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādiṃ; tatrāpāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapannoti. Iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarāmi. Imināmahaṃ etaṃ jānāmi ‘‘yathā sassato attā ca loko ca vañjho kūṭaṭṭho esikaṭṭhāyiṭṭhito, te ca sattā sandhāvanti saṃsaranti cavanti upapajjanti, atthitveva sassatisama’’nti. Idaṃ, bhikkhave, tatiyaṃ ṭhānaṃ, yaṃ āgamma yaṃ ārabbha eke samaṇabrāhmaṇā sassatavādā sassataṃ attānañca lokañca paññapenti.

Он говорит так: «Вечны душа и мир, бесплодны, подобны горной вершине, стойки, как столп. И эти существа спешат, блуждают, умирают и рождаются вновь, но это пребывает вечно. Почему так? Ибо я благодаря рвению, благодаря старанию, благодаря прилежанию, благодаря бдительности, благодаря правильному вниманию достигаю такого сосредоточения ума, что при сосредоточенном уме вспоминаю свои многочисленные прошлые обители. А именно: десять периодов свертывания и развертывания мира, двадцать периодов свертывания и развертывания мира, тридцать периодов свертывания и развертывания мира, сорок периодов свертывания и развертывания мира: „Там я был с таким-то именем, в таком-то роду, с таким-то обликом, с такой-то пищей, испытывая такое-то счастье и несчастье, с таким-то пределом жизни. Умерев там, я возродился в другом месте. Там я тоже был с таким-то именем, в таком-то роду, с таким-то обликом, с такой-то пищей, испытывая такое-то счастье и несчастье, с таким-то пределом жизни. Умерев там, я возродился здесь“. Так со всеми подробностями и деталями я вспоминаю свои многочисленные прошлые обители. Благодаря этому я знаю: „Вечны душа и мир, бесплодны, подобны горной вершине, стойки, как столп. И эти существа спешат, блуждают, умирают и рождаются вновь, но это пребывает вечно“». Это, монахи, третье основание, опираясь на которое и исходя из которого некоторые отшельники и брахманы, будучи этерналистами, провозглашают вечность души и мира.


34. ‘‘Catutthe ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha sassatavādā sassataṃ attānañca lokañca paññapenti? Idha, bhikkhave, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā takkī hoti vīmaṃsī, so takkapariyāhataṃ vīmaṃsānucaritaṃ sayaṃ paṭibhānaṃ evamāha – ‘sassato attā ca loko ca vañjho kūṭaṭṭho esikaṭṭhāyiṭṭhito; te ca sattā sandhāvanti saṃsaranti cavanti upapajjanti, atthitveva sassatisama’nti. Idaṃ, bhikkhave, catutthaṃ ṭhānaṃ, yaṃ āgamma yaṃ ārabbha eke samaṇabrāhmaṇā sassatavādā sassataṃ attānañca lokañca paññapenti.

34. И на каком четвертом основании почтенные отшельники и брахманы, будучи этерналистами, провозглашают вечность души и мира? Здесь, монахи, какой-нибудь отшельник или брахман является мыслителем, исследователем. Выстроив это рассуждением, следуя собственному ходу мысли, он утверждает: «Вечны душа и мир, бесплодны, подобны горной вершине, стойки, как столп. И эти существа спешат, блуждают, умирают и рождаются вновь, но это пребывает вечно». Это, монахи, четвертое основание, опираясь на которое и исходя из которого некоторые отшельники и брахманы, будучи этерналистами, провозглашают вечность души и мира.


35. ‘‘Imehi kho te, bhikkhave, samaṇabrāhmaṇā sassatavādā sassataṃ attānañca lokañca paññapenti catūhi vatthūhi. Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā sassatavādā sassataṃ attānañca lokañca paññapenti, sabbe te imeheva catūhi vatthūhi, etesaṃ vā aññatarena; natthi ito bahiddhā.

35. Именно на этих четырех основаниях, монахи, эти отшельники и брахманы, будучи этерналистами, провозглашают вечность души и мира. И какие бы отшельники или брахманы ни были этерналистами и ни провозглашали вечность души и мира, все они делают это на одном или другом из этих четырех оснований. Иного пути нет.


36. ‘‘Tayidaṃ[Pg.16], bhikkhave, tathāgato pajānāti – ‘ime diṭṭhiṭṭhānā evaṃgahitā evaṃparāmaṭṭhā evaṃgatikā bhavanti evaṃabhisamparāyā’ti, tañca tathāgato pajānāti, tato ca uttaritaraṃ pajānāti; tañca pajānanaṃ na parāmasati, aparāmasato cassa paccattaññeva nibbuti viditā. Vedanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ viditvā anupādāvimutto, bhikkhave, tathāgato.

36. Это, монахи, Татхагата понимает: «Эти воззрения, если их так придерживаться и так за них цепляться, приведут к таким-то уделам в будущем мире». Это Татхагата знает, и знает даже больше этого, но не привязывается к этому знанию. И будучи непривязанным, он непосредственно сам познал угасание (ниббану). Постигнув как есть возникновение и исчезновение чувств, их привлекательность, их опасность и освобождение от них, Татхагата, монахи, освободился без остатка благодаря отсутствию цепляния.


37. ‘‘Ime kho te, bhikkhave, dhammā gambhīrā duddasā duranubodhā santā paṇītā atakkāvacarā nipuṇā paṇḍitavedanīyā, ye tathāgato sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti, yehi tathāgatassa yathābhuccaṃ vaṇṇaṃ sammā vadamānā vadeyyuṃ.

37. Вот, монахи, те глубокие, трудные для видения, трудные для понимания, мирные, возвышенные, недоступные для простого рассуждения, тонкие вещи, постигаемые мудрыми, которые Татхагата, сам познав и воочию узрев благодаря сверхзнанию, провозглашает, и о которых те, кто желает справедливо и истинно восхвалять Татхагату, говорили бы подобающим образом.


Paṭhamabhāṇavāro.

Первый раздел для декламации.


Ekaccasassatavādo

Учение о частичной вечности (частичный этернализм)


38. ‘‘Santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā ekaccasassatikā ekaccaasassatikā ekaccaṃ sassataṃ ekaccaṃ asassataṃ attānañca lokañca paññapenti catūhi vatthūhi. Te ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha ekaccasassatikā ekaccaasassatikā ekaccaṃ sassataṃ ekaccaṃ asassataṃ attānañca lokañca paññapenti catūhi vatthūhi?

38. Есть, монахи, некоторые отшельники и брахманы, которые являются частичными этерналистами и частичными не-этерналистами, провозглашающие частичную вечность и частичную невечность души и мира на четырех основаниях. На каком основании и исходя из чего эти почтенные отшельники и брахманы, будучи частичными этерналистами и частичными не-этерналистами, провозглашают частичную вечность и частичную невечность души и мира на четырех основаниях?


39. ‘‘Hoti kho so, bhikkhave, samayo, yaṃ kadāci karahaci dīghassa addhuno accayena ayaṃ loko saṃvaṭṭati. Saṃvaṭṭamāne loke yebhuyyena sattā ābhassarasaṃvattanikā honti. Te tattha honti manomayā pītibhakkhā sayaṃpabhā antalikkhacarā subhaṭṭhāyino, ciraṃ dīghamaddhānaṃ tiṭṭhanti.

39. Наступает такое время, монахи, рано или поздно, по прошествии долгого периода, когда этот мир свертывается. Когда мир свертывается, существа по большей части перерождаются в мире Абхассара. Там они пребывают сотворенными умом, питающимися восторгом, самосветящимися, парящими в воздухе, пребывающими во славе, и остаются так в течение очень долгого времени.


40. ‘‘Hoti kho so, bhikkhave, samayo, yaṃ kadāci karahaci dīghassa addhuno accayena ayaṃ loko vivaṭṭati. Vivaṭṭamāne loke suññaṃ brahmavimānaṃ pātubhavati. Atha kho aññataro satto āyukkhayā vā puññakkhayā vā ābhassarakāyā cavitvā suññaṃ brahmavimānaṃ upapajjati. So [Pg.17] tattha hoti manomayo pītibhakkho sayaṃpabho antalikkhacaro subhaṭṭhāyī, ciraṃ dīghamaddhānaṃ tiṭṭhati.

40. Наступает такое время, монахи, рано или поздно, по прошествии долгого периода, когда этот мир развертывается. В этом развертывающемся мире появляется пустой дворец Брахмы. И вот какое-то существо из-за исчерпания срока жизни или своих заслуг падает из мира Абхассара и рождается в пустом дворце Брахмы. Там оно пребывает сотворенным умом, питающимся восторгом, самосветящимся, парящим в воздухе, пребывающим во славе, и остается так в течение очень долгого времени.


41. ‘‘Tassa tattha ekakassa dīgharattaṃ nivusitattā anabhirati paritassanā upapajjati – ‘aho vata aññepi sattā itthattaṃ āgaccheyyu’nti. Atha aññepi sattā āyukkhayā vā puññakkhayā vā ābhassarakāyā cavitvā brahmavimānaṃ upapajjanti tassa sattassa sahabyataṃ. Tepi tattha honti manomayā pītibhakkhā sayaṃpabhā antalikkhacarā subhaṭṭhāyino, ciraṃ dīghamaddhānaṃ tiṭṭhanti.

41. Поскольку это существо долгое время жило там в одиночестве, в нем возникает недовольство и беспокойство, и оно думает: «О, если бы и другие существа пришли сюда!» И тогда другие существа из-за исчерпания срока жизни или своих заслуг падают из мира Абхассара и рождаются во дворце Брахмы как спутники этого существа. Там они тоже пребывают сотворенными умом, питающимися восторгом, самосветящимися, парящими в воздухе, пребывающими во славе, и остаются так в течение очень долгого времени.


42. ‘‘Tatra, bhikkhave, yo so satto paṭhamaṃ upapanno tassa evaṃ hoti – ‘ahamasmi brahmā mahābrahmā abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī issaro kattā nimmātā seṭṭho sajitā vasī pitā bhūtabhabyānaṃ. Mayā ime sattā nimmitā. Taṃ kissa hetu? Mamañhi pubbe etadahosi – ‘‘aho vata aññepi sattā itthattaṃ āgaccheyyu’’nti. Iti mama ca manopaṇidhi, ime ca sattā itthattaṃ āgatā’ti.

42. И тогда, монахи, у того существа, которое родилось там первым, возникает такая мысль: «Я — Брахма, Великий Брахма, Победитель, Непобедимый, Всевидящий, Всесильный, Владыка, Творец и Создатель, Правитель, Устроитель и Повелитель, Отец всего, что было и что будет. Эти существа сотворены мною. Почему так? Ибо прежде у меня возникла мысль: „О, если бы и другие существа пришли сюда!“ Таково было устремление моего ума, и вот эти существа пришли в это существование!»


‘‘Yepi te sattā pacchā upapannā, tesampi evaṃ hoti – ‘ayaṃ kho bhavaṃ brahmā mahābrahmā abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī issaro kattā nimmātā seṭṭho sajitā vasī pitā bhūtabhabyānaṃ. Iminā mayaṃ bhotā brahmunā nimmitā. Taṃ kissa hetu? Imañhi mayaṃ addasāma idha paṭhamaṃ upapannaṃ, mayaṃ panamha pacchā upapannā’ti.

И те существа, которые родились впоследствии, тоже думают: «Этот почтенный — Брахма, Великий Брахма, Победитель, Непобедимый, Всевидящий, Всесильный, Владыка, Творец и Создатель, Правитель, Устроитель и Повелитель, Отец всего, что было и что будет. Мы сотворены этим почтенным Брахмой. Почему так? Ибо мы увидели, что он родился здесь первым, а мы родились после него».


43. ‘‘Tatra, bhikkhave, yo so satto paṭhamaṃ upapanno, so dīghāyukataro ca hoti vaṇṇavantataro ca mahesakkhataro ca. Ye pana te sattā pacchā upapannā, te appāyukatarā ca honti dubbaṇṇatarā ca appesakkhatarā ca.

43. И вот, монахи, то существо, которое родилось первым, более долговечно, более прекрасно и более могущественно, чем они. А те существа, которые родились позже, менее долговечны, менее прекрасны и менее могущественны.


44. ‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, bhikkhave, vijjati, yaṃ aññataro satto tamhā kāyā cavitvā itthattaṃ āgacchati. Itthattaṃ āgato samāno agārasmā anagāriyaṃ pabbajati. Agārasmā anagāriyaṃ pabbajito samāno [Pg.18] ātappamanvāya padhānamanvāya anuyogamanvāya appamādamanvāya sammāmanasikāramanvāya tathārūpaṃ cetosamādhiṃ phusati, yathāsamāhite citte taṃ pubbenivāsaṃ anussarati, tato paraṃ nānussarati.

44. И вполне возможно, монахи, что какое-то существо, умерев в том мире, приходит в этот мир. Придя в этот мир, оно уходит из домашней жизни в бездомность. Уйдя в бездомность, благодаря рвению, благодаря старанию, благодаря прилежанию, благодаря бдительности, благодаря правильному вниманию оно достигает такого сосредоточения ума, что при сосредоточенном уме вспоминает ту свою прошлую обитель, но ничего до нее не вспоминает.


‘‘So evamāha – ‘yo kho so bhavaṃ brahmā mahābrahmā abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī issaro kattā nimmātā seṭṭho sajitā vasī pitā bhūtabhabyānaṃ, yena mayaṃ bhotā brahmunā nimmitā, so nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo sassatisamaṃ tatheva ṭhassati. Ye pana mayaṃ ahumhā tena bhotā brahmunā nimmitā, te mayaṃ aniccā addhuvā appāyukā cavanadhammā itthattaṃ āgatā’ti. Idaṃ kho, bhikkhave, paṭhamaṃ ṭhānaṃ, yaṃ āgamma yaṃ ārabbha eke samaṇabrāhmaṇā ekaccasassatikā ekaccaasassatikā ekaccaṃ sassataṃ ekaccaṃ asassataṃ attānañca lokañca paññapenti.

Оно говорит так: «Тот почтенный Брахма, Великий Брахма, Победитель, Непобедимый, Всевидящий, Всесильный, Владыка, Творец и Создатель, Правитель, Устроитель и Повелитель, Отец всего, что было и что будет, которым мы были сотворены — он постоянен, стабилен, вечен, не подвержен изменениям, пребудет вечно таким же. А мы, сотворенные этим почтенным Брахмой, непостоянны, нестабильны, недолговечны, подвержены смерти и пришли в этот мир». Это, монахи, первое основание, опираясь на которое и исходя из которого некоторые отшельники и брахманы, будучи частичными этерналистами и частичными не-этерналистами, провозглашают частичную вечность и частичную невечность души и мира.


45. ‘‘Dutiye ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha ekaccasassatikā ekaccaasassatikā ekaccaṃ sassataṃ ekaccaṃ asassataṃ attānañca lokañca paññapenti? Santi, bhikkhave, khiḍḍāpadosikā nāma devā, te ativelaṃ hassakhiḍḍāratidhammasamāpannā viharanti. Tesaṃ ativelaṃ hassakhiḍḍāratidhammasamāpannānaṃ viharataṃ sati sammussati. Satiyā sammosā te devā tamhā kāyā cavanti.

45. И на каком втором основании почтенные отшельники и брахманы, будучи частичными этерналистами и частичными не-этерналистами, провозглашают частичную вечность и частичную невечность души и мира? Есть, монахи, божества, именуемые „испорченными играми“ (кхиддападосика). Они проводят чрезмерно много времени в забавах, играх и удовольствиях, из-за чего их осознанность ослабевает. Из-за утери осознанности эти божества умирают в том мире.


46. ‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, bhikkhave, vijjati yaṃ aññataro satto tamhā kāyā cavitvā itthattaṃ āgacchati. Itthattaṃ āgato samāno agārasmā anagāriyaṃ pabbajati. Agārasmā anagāriyaṃ pabbajito samāno ātappamanvāya padhānamanvāya anuyogamanvāya appamādamanvāya sammāmanasikāramanvāya tathārūpaṃ cetosamādhiṃ phusati, yathāsamāhite citte taṃ pubbenivāsaṃ anussarati, tato paraṃ nānussarati.

46. И вполне возможно, монахи, что какое-то существо, умерев в том мире, приходит в этот мир. Придя в этот мир, оно уходит из домашней жизни в бездомность. Уйдя в бездомность, благодаря рвению, благодаря старанию, благодаря прилежанию, благодаря бдительности, благодаря правильному вниманию оно достигает такого сосредоточения ума, что при сосредоточенном уме вспоминает ту свою прошлую обитель, но ничего до нее не вспоминает.


‘‘So evamāha – ‘ye kho te bhonto devā na khiḍḍāpadosikā, te na ativelaṃ hassakhiḍḍāratidhammasamāpannā viharanti. Tesaṃ na ativelaṃ hassakhiḍḍāratidhammasamāpannānaṃ viharataṃ sati na sammussati. Satiyā [Pg.19] asammosā te devā tamhā kāyā na cavanti; niccā dhuvā sassatā avipariṇāmadhammā sassatisamaṃ tatheva ṭhassanti. Ye pana mayaṃ ahumhā khiḍḍāpadosikā, te mayaṃ ativelaṃ hassakhiḍḍāratidhammasamāpannā viharimhā. Tesaṃ no ativelaṃ hassakhiḍḍāratidhammasamāpannānaṃ viharataṃ sati sammussati. Satiyā sammosā evaṃ mayaṃ tamhā kāyā cutā aniccā addhuvā appāyukā cavanadhammā itthattaṃ āgatā’ti. Idaṃ, bhikkhave, dutiyaṃ ṭhānaṃ, yaṃ āgamma yaṃ ārabbha eke samaṇabrāhmaṇā ekaccasassatikā ekaccaasassatikā ekaccaṃ sassataṃ ekaccaṃ asassataṃ attānañca lokañca paññapenti.

Оно говорит так: «Те почтенные божества, которые не испорчены играми, не проводят чрезмерно много времени в забавах, играх и удовольствиях. Поскольку они не проводят чрезмерно много времени в забавах, играх и удовольствиях, их осознанность не ослабевает. Благодаря неутраченной осознанности эти божества не умирают в том мире; они постоянны, стабильны, вечны, не подвержены изменениям, пребудет вечно таким же. А мы, бывшие испорченными играми, проводили чрезмерно много времени в забавах, играх и удовольствиях. Из-за того, что мы проводили чрезмерно много времени в забавах, играх и удовольствиях, наша осознанность ослабела. Из-за утери осознанности мы умерли в том мире, став непостоянными, нестабильными, недолговечными, подверженными смерти, и пришли в этот мир». Это, монахи, второе основание, опираясь на которое и исходя из которого некоторые отшельники и брахманы, будучи частичными этерналистами и частичными не-этерналистами, провозглашают частичную вечность и частичную невечность души и мира.


47. ‘‘Tatiye ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha ekaccasassatikā ekaccaasassatikā ekaccaṃ sassataṃ ekaccaṃ asassataṃ attānañca lokañca paññapenti? Santi, bhikkhave, manopadosikā nāma devā, te ativelaṃ aññamaññaṃ upanijjhāyanti. Te ativelaṃ aññamaññaṃ upanijjhāyantā aññamaññamhi cittāni padūsenti. Te aññamaññaṃ paduṭṭhacittā kilantakāyā kilantacittā. Te devā tamhā kāyā cavanti.

47. И на каком третьем основании почтенные отшельники и брахманы, будучи частичными этерналистами and частичными не-этерналистами, провозглашают частичную вечность и частичную невечность души и мира? Есть, монахи, божества, именуемые „испорченными умом“ (манопадосика). Они проводят чрезмерно много времени, взирая друг на друга с завистью. Из-за того, что они проводят чрезмерно много времени, взирая друг на друга с завистью, их умы оскверняются взаимной неприязнью. С оскверненными взаимной неприязнью умами они утомляются телом и утомляются умом. И эти божества умирают в том мире.


48. ‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, bhikkhave, vijjati yaṃ aññataro satto tamhā kāyā cavitvā itthattaṃ āgacchati. Itthattaṃ āgato samāno agārasmā anagāriyaṃ pabbajati. Agārasmā anagāriyaṃ pabbajito samāno ātappamanvāya padhānamanvāya anuyogamanvāya appamādamanvāya sammāmanasikāramanvāya tathārūpaṃ cetosamādhiṃ phusati, yathāsamāhite citte taṃ pubbenivāsaṃ anussarati, tato paraṃ nānussarati.

48. И вполне возможно, монахи, что какое-то существо, умерев в том мире, приходит в этот мир. Придя в этот мир, оно уходит из домашней жизни в бездомность. Уйдя в бездомность, благодаря рвению, благодаря старанию, благодаря прилежанию, благодаря бдительности, благодаря правильному вниманию оно достигает такого сосредоточения ума, что при сосредоточенном уме вспоминает ту свою прошлую обитель, но ничего до нее не вспоминает.


‘‘So evamāha – ‘ye kho te bhonto devā na manopadosikā, te nātivelaṃ aññamaññaṃ upanijjhāyanti. Te nātivelaṃ aññamaññaṃ upanijjhāyantā aññamaññamhi cittāni nappadūsenti. Te aññamaññaṃ appaduṭṭhacittā akilantakāyā akilantacittā. Te devā tamhā kāyā na cavanti, niccā dhuvā sassatā avipariṇāmadhammā sassatisamaṃ tatheva ṭhassanti. Ye pana mayaṃ ahumhā manopadosikā, te mayaṃ ativelaṃ aññamaññaṃ upanijjhāyimhā. Te mayaṃ ativelaṃ aññamaññaṃ upanijjhāyantā aññamaññamhi cittāni padūsimhā, te mayaṃ aññamaññaṃ paduṭṭhacittā kilantakāyā kilantacittā. Evaṃ mayaṃ tamhā kāyā cutā aniccā addhuvā appāyukā cavanadhammā itthattaṃ āgatā’ti[Pg.20]. Idaṃ, bhikkhave, tatiyaṃ ṭhānaṃ, yaṃ āgamma yaṃ ārabbha eke samaṇabrāhmaṇā ekaccasassatikā ekaccaasassatikā ekaccaṃ sassataṃ ekaccaṃ asassataṃ attānañca lokañca paññapenti.

«Он говорит так: „О почтенные, те божества, что не подвержены порче ума, не смотрят друг на друга враждебно слишком долго. Поскольку они не смотрят друг на друга враждебно слишком долго, их умы не ожесточаются друг против друга. Не имея злобы друг к другу, они не утомляются телом и не утомляются умом. Эти божества не уходят из того тела; они постоянны, стабильны, вечны, не подвержены изменению и пребудут вечно, подобно всему вечному. Мы же, подверженные порче ума, слишком долго смотрели друг на друга враждебно. Поскольку мы слишком долго смотрели друг на друга враждебно, наши умы ожесточились друг против друга. Из-за злобы друг к другу мы утомились телом и утомились умом. Так мы ушли из того тела, став непостоянными, нестабильными, недолговечными, подверженными уходу, и пришли в этот мир“. Это, монахи, третье основание, опираясь на которое и исходя из которого некоторые отшельники и брахманы, являющиеся частичными вечниками и частичными невечниками, провозглашают душу и мир частично вечными, а частично невечными».


49. ‘‘Catutthe ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha ekaccasassatikā ekaccaasassatikā ekaccaṃ sassataṃ ekaccaṃ asassataṃ attānañca lokañca paññapenti? Idha, bhikkhave, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā takkī hoti vīmaṃsī. So takkapariyāhataṃ vīmaṃsānucaritaṃ sayaṃpaṭibhānaṃ evamāha – ‘yaṃ kho idaṃ vuccati cakkhuṃ itipi sotaṃ itipi ghānaṃ itipi jivhā itipi kāyo itipi, ayaṃ attā anicco addhuvo asassato vipariṇāmadhammo. Yañca kho idaṃ vuccati cittanti vā manoti vā viññāṇanti vā ayaṃ attā nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo sassatisamaṃ tatheva ṭhassatī’ti. Idaṃ, bhikkhave, catutthaṃ ṭhānaṃ, yaṃ āgamma yaṃ ārabbha eke samaṇabrāhmaṇā ekaccasassatikā ekaccaasassatikā ekaccaṃ sassataṃ ekaccaṃ asassataṃ attānañca lokañca paññapenti.

49. «И в четвёртом случае, почтенные, опираясь на что и исходя из чего некоторые отшельники и брахманы, являющиеся частичными вечниками и частичными невечниками, провозглашают душу и мир частично вечными, а частично невечными? Здесь, монахи, некий отшельник или брахман является логиком, рассуждателем. Выстроив свои рассуждения и следуя собственному ходу мыслей, он заявляет: „То, что называют глазом, ухом, носом, языком или телом — это непостоянное, нестабильное, невечное, подверженное изменению «я». Но то, что называют умом, разумом или сознанием — это постоянное, стабильное, вечное, не подверженное изменению «я», которое пребудет вечно, подобно всему вечному“. Это, монахи, четвёртое основание, опираясь на которое и исходя из которого некоторые отшельники и брахманы, являющиеся частичными вечниками и частичными невечниками, провозглашают душу и мир частично вечными, а частично невечными».


50. ‘‘Imehi kho te, bhikkhave, samaṇabrāhmaṇā ekaccasassatikā ekaccaasassatikā ekaccaṃ sassataṃ ekaccaṃ asassataṃ attānañca lokañca paññapenti catūhi vatthūhi. Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā ekaccasassatikā ekaccaasassatikā ekaccaṃ sassataṃ ekaccaṃ asassataṃ attānañca lokañca paññapenti, sabbe te imeheva catūhi vatthūhi, etesaṃ vā aññatarena; natthi ito bahiddhā.

50. «Именно на этих четырёх основаниях, монахи, эти отшельники и брахманы, являющиеся частичными вечниками и частичными невечниками, провозглашают душу и мир частично вечными, а частично невечными. Какие бы отшельники или брахманы ни провозглашали душу и мир частично вечными, а частично невечными, все они делают это на основе этих четырёх оснований или одного из них; и нет ничего помимо этого».


51. ‘‘Tayidaṃ, bhikkhave, tathāgato pajānāti – ‘ime diṭṭhiṭṭhānā evaṃgahitā evaṃparāmaṭṭhā evaṃgatikā bhavanti evaṃabhisamparāyā’ti. Tañca tathāgato pajānāti, tato ca uttaritaraṃ pajānāti, tañca pajānanaṃ na parāmasati, aparāmasato cassa paccattaññeva nibbuti viditā. Vedanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ viditvā anupādāvimutto, bhikkhave, tathāgato.

51. «Это Татхагата понимает: „Эти воззрения, если их так придерживаться и так за них цепляться, ведут к таким-то уделам в будущем мире, к такому-то перерождению“. Это Татхагата знает, и знает то, что превосходит это; но, зная это, он не цепляется за это знание. Будучи свободным от привязанности, он непосредственно в самом себе познал угасание (ниббану). Постигнув, как они есть на самом деле, возникновение чувств, их прекращение, их привлекательность, их опасность и освобождение от них, Татхагата, монахи, освободился без остатка благодаря отсутствию цепляния».


52. ‘‘Ime kho te, bhikkhave, dhammā gambhīrā duddasā duranubodhā santā paṇītā atakkāvacarā nipuṇā paṇḍitavedanīyā, ye tathāgato sayaṃ [Pg.21] abhiññā sacchikatvā pavedeti, yehi tathāgatassa yathābhuccaṃ vaṇṇaṃ sammā vadamānā vadeyyuṃ.

52. «Вот те глубокие, трудновидимые, труднопостижимые, мирные, возвышенные, недоступные для рассудка, тонкие вещи, познаваемые мудрыми, которые Татхагата, сам познав их высшим знанием и воочию узрев, провозглашает, и о которых справедливо говорили бы те, кто желает по достоинству и правдиво восславить Татхагату».


Antānantavādo

«Учение о конечности и бесконечности мира»


53. ‘‘Santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā antānantikā antānantaṃ lokassa paññapenti catūhi vatthūhi. Te ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha antānantikā antānantaṃ lokassa paññapenti catūhi vatthūhi?

53. «Есть, монахи, некоторые отшельники и брахманы, которые утверждают конечность или бесконечность мира и провозглашают конечность или бесконечность мира на четырёх основаниях. Опираясь на что и исходя из чего эти почтенные отшельники и брахманы провозглашают конечность или бесконечность мира на четырёх основаниях?»


54. ‘‘Idha, bhikkhave, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā ātappamanvāya padhānamanvāya anuyogamanvāya appamādamanvāya sammāmanasikāramanvāya tathārūpaṃ cetosamādhiṃ phusati, yathāsamāhite citte antasaññī lokasmiṃ viharati.

54. «Здесь, монахи, некий отшельник или брахман благодаря усердию, старанию, прилежанию, бдительности и правильному вниманию достигает такого сосредоточения ума, что пребывает, воспринимая мир как конечный».


‘‘So evamāha – ‘antavā ayaṃ loko parivaṭumo. Taṃ kissa hetu? Ahañhi ātappamanvāya padhānamanvāya anuyogamanvāya appamādamanvāya sammāmanasikāramanvāya tathārūpaṃ cetosamādhiṃ phusāmi, yathāsamāhite citte antasaññī lokasmiṃ viharāmi. Imināmahaṃ etaṃ jānāmi – yathā antavā ayaṃ loko parivaṭumo’ti. Idaṃ, bhikkhave, paṭhamaṃ ṭhānaṃ, yaṃ āgamma yaṃ ārabbha eke samaṇabrāhmaṇā antānantikā antānantaṃ lokassa paññapenti.

«Он говорит так: „Этот мир конечен и ограничен кругом. Почему так? Потому что благодаря усердию, старанию, прилежанию, бдительности и правильному вниманию я достиг такого сосредоточения ума, что пребываю, воспринимая мир как конечный. Из этого я знаю, что этот мир конечен и ограничен кругом“. Это, монахи, первое основание, опираясь на которое и исходя из которого некоторые отшельники и брахманы, утверждающие конечность или бесконечность мира, провозглашают конечность или бесконечность мира».


55. ‘‘Dutiye ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha antānantikā antānantaṃ lokassa paññapenti? Idha, bhikkhave, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā ātappamanvāya padhānamanvāya anuyogamanvāya appamādamanvāya sammāmanasikāramanvāya tathārūpaṃ cetosamādhiṃ phusati, yathāsamāhite citte anantasaññī lokasmiṃ viharati.

55. «И во втором случае, почтенные, опираясь на что и исходя из чего утверждающие конечность или бесконечность мира провозглашают конечность или бесконечность мира? Здесь, монахи, некий отшельник или брахман благодаря усердию, старанию, прилежанию, бдительности и правильному вниманию достигает такого сосредоточения ума, что пребывает, воспринимая мир как бесконечный».


‘‘So evamāha – ‘ananto ayaṃ loko apariyanto. Ye te samaṇabrāhmaṇā evamāhaṃsu – ‘‘antavā ayaṃ loko parivaṭumo’’ti, tesaṃ musā. Ananto ayaṃ loko apariyanto. Taṃ kissa hetu? Ahañhi ātappamanvāya padhānamanvāya anuyogamanvāya appamādamanvāya sammāmanasikāramanvāya tathārūpaṃ cetosamādhiṃ phusāmi[Pg.22], yathāsamāhite citte anantasaññī lokasmiṃ viharāmi. Imināmahaṃ etaṃ jānāmi – yathā ananto ayaṃ loko apariyanto’ti. Idaṃ, bhikkhave, dutiyaṃ ṭhānaṃ, yaṃ āgamma yaṃ ārabbha eke samaṇabrāhmaṇā antānantikā antānantaṃ lokassa paññapenti.

«Он говорит так: „Этот мир бесконечен и безграничен. Те отшельники и брахманы, которые говорят: „Этот мир конечен и ограничен кругом“, лгут. Этот мир бесконечен и безграничен. Почему так? Потому что благодаря усердию, старанию, прилежанию, бдительности и правильному вниманию я достиг такого сосредоточения ума, что пребываю, воспринимая мир как бесконечный. Из этого я знаю, что этот мир бесконечен и безграничен“. Это, монахи, второе основание, опираясь на которое и исходя из которого некоторые отшельники и брахманы, утверждающие конечность или бесконечность мира, провозглашают конечность или бесконечность мира».


56. ‘‘Tatiye ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha antānantikā antānantaṃ lokassa paññapenti? Idha, bhikkhave, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā ātappamanvāya padhānamanvāya anuyogamanvāya appamādamanvāya sammāmanasikāramanvāya tathārūpaṃ cetosamādhiṃ phusati, yathāsamāhite citte uddhamadho antasaññī lokasmiṃ viharati, tiriyaṃ anantasaññī.

56. «И в третьем случае, почтенные, опираясь на что и исходя из чего утверждающие конечность или бесконечность мира провозглашают конечность или бесконечность мира? Здесь, монахи, некий отшельник или брахман благодаря усердию, старанию, прилежанию, бдительности и правильному вниманию достигает такого сосредоточения ума, что пребывает, воспринимая мир как конечный вверху и внизу, но бесконечный по сторонам».


‘‘So evamāha – ‘antavā ca ayaṃ loko ananto ca. Ye te samaṇabrāhmaṇā evamāhaṃsu – ‘‘antavā ayaṃ loko parivaṭumo’’ti, tesaṃ musā. Yepi te samaṇabrāhmaṇā evamāhaṃsu – ‘‘ananto ayaṃ loko apariyanto’’ti, tesampi musā. Antavā ca ayaṃ loko ananto ca. Taṃ kissa hetu? Ahañhi ātappamanvāya padhānamanvāya anuyogamanvāya appamādamanvāya sammāmanasikāramanvāya tathārūpaṃ cetosamādhiṃ phusāmi, yathāsamāhite citte uddhamadho antasaññī lokasmiṃ viharāmi, tiriyaṃ anantasaññī. Imināmahaṃ etaṃ jānāmi – yathā antavā ca ayaṃ loko ananto cā’ti. Idaṃ, bhikkhave, tatiyaṃ ṭhānaṃ, yaṃ āgamma yaṃ ārabbha eke samaṇabrāhmaṇā antānantikā antānantaṃ lokassa paññapenti.

«Он говорит так: „Этот мир и конечен, и бесконечен. Те отшельники и брахманы, которые говорят: „Этот мир конечен и ограничен кругом“, лгут. И те отшельники и брахманы, которые говорят: „Этот мир бесконечен и безграничен“, тоже лгут. Этот мир и конечен, и бесконечен. Почему так? Потому что благодаря усердию, старанию, прилежанию, бдительности и правильному вниманию я достиг такого сосредоточения ума, что пребываю, воспринимая мир как конечный вверху и внизу, но бесконечный по сторонам. Из этого я знаю, что этот мир и конечен, и бесконечен“. Это, монахи, третье основание, опираясь на которое и исходя из которого некоторые отшельники и брахманы, утверждающие конечность или бесконечность мира, провозглашают конечность или бесконечность мира».


57. ‘‘Catutthe ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha antānantikā antānantaṃ lokassa paññapenti? Idha, bhikkhave, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā takkī hoti vīmaṃsī. So takkapariyāhataṃ vīmaṃsānucaritaṃ sayaṃpaṭibhānaṃ evamāha – ‘nevāyaṃ loko antavā, na panānanto. Ye te samaṇabrāhmaṇā evamāhaṃsu – ‘‘antavā ayaṃ loko parivaṭumo’’ti, tesaṃ musā. Yepi te samaṇabrāhmaṇā evamāhaṃsu – ‘‘ananto ayaṃ loko apariyanto’’ti, tesampi musā. Yepi te samaṇabrāhmaṇā evamāhaṃsu – ‘‘antavā ca ayaṃ loko ananto cā’’ti, tesampi musā. Nevāyaṃ loko antavā[Pg.23], na panānanto’ti. Idaṃ, bhikkhave, catutthaṃ ṭhānaṃ, yaṃ āgamma yaṃ ārabbha eke samaṇabrāhmaṇā antānantikā antānantaṃ lokassa paññapenti.

57. «И в четвёртом случае, почтенные, опираясь на что и исходя из чего утверждающие конечность или бесконечность мира провозглашают конечность или бесконечность мира? Здесь, монахи, некий отшельник или брахман является логиком, рассуждателем. Выстроив свои рассуждения и следуя собственному ходу мыслей, он заявляет: „Этот мир ни конечен, ни бесконечен. Те отшельники и брахманы, которые говорят: „Этот мир конечен и ограничен кругом“, лгут. И те отшельники и брахманы, которые говорят: „Этот мир бесконечен и безграничен“, тоже лгут. И те отшельники и брахманы, которые говорят: „Этот мир и конечен, и бесконечен“, тоже лгут. Этот мир ни конечен, ни бесконечен“. Это, монахи, четвёртое основание, опираясь на которое и исходя из которого некоторые отшельники и брахманы, утверждающие конечность или бесконечность мира, провозглашают конечность или бесконечность мира».


58. ‘‘Imehi kho te, bhikkhave, samaṇabrāhmaṇā antānantikā antānantaṃ lokassa paññapenti catūhi vatthūhi. Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā antānantikā antānantaṃ lokassa paññapenti, sabbe te imeheva catūhi vatthūhi, etesaṃ vā aññatarena; natthi ito bahiddhā.

58. «Именно на этих четырёх основаниях, монахи, эти отшельники и брахманы, утверждающие конечность или бесконечность мира, провозглашают конечность или бесконечность мира. Какие бы отшельники или брахманы ни провозглашали конечность или бесконечность мира, все они делают это на основе этих четырёх оснований или одного из них; и нет ничего помимо этого».


59. ‘‘Tayidaṃ, bhikkhave, tathāgato pajānāti – ‘ime diṭṭhiṭṭhānā evaṃgahitā evaṃparāmaṭṭhā evaṃgatikā bhavanti evaṃabhisamparāyā’ti. Tañca tathāgato pajānāti, tato ca uttaritaraṃ pajānāti, tañca pajānanaṃ na parāmasati, aparāmasato cassa paccattaññeva nibbuti viditā. Vedanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ viditvā anupādāvimutto, bhikkhave, tathāgato.

59. «Это Татхагата понимает: „Эти воззрения, если их так придерживаться и так за них цепляться, ведут к таким-то уделам в будущем мире, к такому-то перерождению“. Это Татхагата знает, и знает то, что превосходит это; но, зная это, он не цепляется за это знание. Будучи свободным от привязанности, он непосредственно в самом себе познал угасание (ниббану). Постигнув, как они есть на самом деле, возникновение чувств, их прекращение, их привлекательность, их опасность и освобождение от них, Татхагата, монахи, освободился без остатка благодаря отсутствию цепляния».


60. ‘‘Ime kho te, bhikkhave, dhammā gambhīrā duddasā duranubodhā santā paṇītā atakkāvacarā nipuṇā paṇḍitavedanīyā, ye tathāgato sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti, yehi tathāgatassa yathābhuccaṃ vaṇṇaṃ sammā vadamānā vadeyyuṃ.

60. «Вот те глубокие, трудновидимые, труднопостижимые, мирные, возвышенные, недоступные для рассудка, тонкие вещи, познаваемые мудрыми, которые Татхагата, сам познав их высшим знанием и воочию узрев, провозглашает, и о которых справедливо говорили бы те, кто желает по достоинству и правдиво восславить Татхагату».


Amarāvikkhepavādo

«Учение об увиливании, подобном скольжению угря»


61. ‘‘Santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā amarāvikkhepikā, tattha tattha pañhaṃ puṭṭhā samānā vācāvikkhepaṃ āpajjanti amarāvikkhepaṃ catūhi vatthūhi. Te ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha amarāvikkhepikā tattha tattha pañhaṃ puṭṭhā samānā vācāvikkhepaṃ āpajjanti amarāvikkhepaṃ catūhi vatthūhi?

61. «Есть, монахи, некоторые отшельники и брахманы, которые увиливают от ответов, подобно скольжению угря. Будучи спрошенными о том или ином вопросе, они прибегают к уклончивым речам и увиливают, подобно угрю, на четырёх основаниях. Опираясь на что и исходя из чего эти почтенные отшельники и брахманы прибегают к уклончивым речам и увиливают, подобно угрю, на четырёх основаниях?»


62. ‘‘Idha, bhikkhave, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā ‘idaṃ kusala’nti yathābhūtaṃ nappajānāti, ‘idaṃ akusala’nti yathābhūtaṃ nappajānāti. Tassa evaṃ hoti – ‘ahaṃ kho ‘‘idaṃ kusala’’nti yathābhūtaṃ nappajānāmi, ‘‘idaṃ akusala’’nti yathābhūtaṃ nappajānāmi. Ahañce kho pana ‘‘idaṃ [Pg.24] kusala’’nti yathābhūtaṃ appajānanto, ‘‘idaṃ akusala’’nti yathābhūtaṃ appajānanto, ‘idaṃ kusala’nti vā byākareyyaṃ, ‘idaṃ akusala’nti vā byākareyyaṃ, taṃ mamassa musā. Yaṃ mamassa musā, so mamassa vighāto. Yo mamassa vighāto so mamassa antarāyo’ti. Iti so musāvādabhayā musāvādaparijegucchā nevidaṃ kusalanti byākaroti, na panidaṃ akusalanti byākaroti, tattha tattha pañhaṃ puṭṭho samāno vācāvikkhepaṃ āpajjati amarāvikkhepaṃ – ‘evantipi me no; tathātipi me no; aññathātipi me no; notipi me no; no notipi me no’ti. Idaṃ, bhikkhave, paṭhamaṃ ṭhānaṃ, yaṃ āgamma yaṃ ārabbha eke samaṇabrāhmaṇā amarāvikkhepikā tattha tattha pañhaṃ puṭṭhā samānā vācāvikkhepaṃ āpajjanti amarāvikkhepaṃ.

62. «Здесь, монахи, некий отшельник или брахман не знает, как оно есть на самом деле: „Это благое“, и не знает, как оно есть на самом деле: „Это неблагое“. Он думает так: „Я не знаю, как оно есть на самом деле, что благое, и не знаю, как оно есть на самом деле, что неблагое. Если я, не зная, как оно есть на самом деле, что благое, и не зная, как оно есть на самом деле, что неблагое, заявлю: «Это благое» или «Это неблагое», то это может оказаться ложью. То, что окажется ложью, причинит мне беспокойство. А то, что причинит мне беспокойство, станет для меня препятствием“. Так, из страха перед ложью, из отвращения к лжи, он не заявляет ни „Это благое“, ни „Это неблагое“. Будучи спрошенным о том или ином вопросе, он прибегает к уклончивым речам и увиливает, подобно угрю: „Я не считаю так; я не считаю этак; я не считаю иначе; я не считаю, что этого нет; и я не считаю, что этого нет-нет“. Это, монахи, первое основание, опираясь на которое и исходя из которого некоторые отшельники и брахманы увиливают от ответов, подобно скольжению угря, и, будучи спрошенными о том или ином вопросе, прибегают к уклончивым речам и увиливают, подобно угрю».


63. ‘‘Dutiye ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha amarāvikkhepikā tattha tattha pañhaṃ puṭṭhā samānā vācāvikkhepaṃ āpajjanti amarāvikkhepaṃ? Idha, bhikkhave, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā ‘idaṃ kusala’nti yathābhūtaṃ nappajānāti, ‘idaṃ akusala’nti yathābhūtaṃ nappajānāti. Tassa evaṃ hoti – ‘ahaṃ kho ‘‘idaṃ kusala’’nti yathābhūtaṃ nappajānāmi, ‘‘idaṃ akusala’’nti yathābhūtaṃ nappajānāmi. Ahañce kho pana ‘‘idaṃ kusala’’nti yathābhūtaṃ appajānanto, ‘‘idaṃ akusala’’nti yathābhūtaṃ appajānanto, ‘‘idaṃ kusala’’nti vā byākareyyaṃ, ‘‘idaṃ akusala’nti vā byākareyyaṃ, tattha me assa chando vā rāgo vā doso vā paṭigho vā. Yattha me assa chando vā rāgo vā doso vā paṭigho vā, taṃ mamassa upādānaṃ. Yaṃ mamassa upādānaṃ, so mamassa vighāto. Yo mamassa vighāto, so mamassa antarāyo’ti. Iti so upādānabhayā upādānaparijegucchā nevidaṃ kusalanti byākaroti, na panidaṃ akusalanti byākaroti, tattha tattha pañhaṃ puṭṭho samāno vācāvikkhepaṃ āpajjati amarāvikkhepaṃ – ‘evantipi me no; tathātipi me no; aññathātipi me no; notipi me no; no notipi me no’ti. Idaṃ, bhikkhave, dutiyaṃ ṭhānaṃ, yaṃ āgamma yaṃ ārabbha eke samaṇabrāhmaṇā amarāvikkhepikā [Pg.25] tattha tattha pañhaṃ puṭṭhā samānā vācāvikkhepaṃ āpajjanti amarāvikkhepaṃ.

63. «И во втором случае, монахи, на каком основании и в силу чего почтенные отшельники и брахманы, уклоняющиеся от ясных ответов, будучи спрошены о том или ином, прибегают к двусмысленным речам и виляют, подобно скользкому угрю? Здесь, монахи, некий отшельник или брахман не знает в действительности: „Это — благое“, и не знает в действительности: „Это — неблагое“. Он думает так: „Я ведь не знаю в действительности, что есть благое, и не знаю в действительности, что есть неблагое. Если же я, не зная в действительности, что есть благое, и не зная в действительности, что есть неблагое, стану утверждать: ‘Это — благое’ или ‘Это — неблагое’, то во мне возникнет желание, или страсть, или злоба, или неприязнь. Если же во мне возникнет желание, страсть, злоба или неприязнь, то это станет моим цеплянием. То, что станет моим цеплянием, принесёт мне мучение. А то, что принесёт мне мучение, станет для меня препятствием“. Так, из страха перед цеплянием, из отвращения к цеплянию, он не утверждает ни „Это — благое“, ни „Это — неблагое“. Будучи спрошен о том или ином, он прибегает к двусмысленным речам и виляет, подобно скользкому угрю: „Я не считаю так; я не считаю этак; я не считаю иначе; я не считаю, что этого нет; и я не считаю, что нет того, что этого нет“. Это, монахи, второе основание, опираясь на которое и в силу чего некоторые отшельники и брахманы, уклоняющиеся от ясных ответов, будучи спрошены о том или ином, прибегают к двусмысленным речам и виляют, подобно скользкому угрю».


64. ‘‘Tatiye ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha amarāvikkhepikā tattha tattha pañhaṃ puṭṭhā samānā vācāvikkhepaṃ āpajjanti amarāvikkhepaṃ? Idha, bhikkhave, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā ‘idaṃ kusala’nti yathābhūtaṃ nappajānāti, ‘idaṃ akusala’nti yathābhūtaṃ nappajānāti. Tassa evaṃ hoti – ‘ahaṃ kho ‘‘idaṃ kusala’’nti yathābhūtaṃ nappajānāmi, ‘‘idaṃ akusala’nti yathābhūtaṃ nappajānāmi. Ahañce kho pana ‘‘idaṃ kusala’’nti yathābhūtaṃ appajānanto ‘‘idaṃ akusala’’nti yathābhūtaṃ appajānanto ‘‘idaṃ kusala’’nti vā byākareyyaṃ, ‘‘idaṃ akusala’’nti vā byākareyyaṃ. Santi hi kho samaṇabrāhmaṇā paṇḍitā nipuṇā kataparappavādā vālavedhirūpā, te bhindantā maññe caranti paññāgatena diṭṭhigatāni, te maṃ tattha samanuyuñjeyyuṃ samanugāheyyuṃ samanubhāseyyuṃ. Ye maṃ tattha samanuyuñjeyyuṃ samanugāheyyuṃ samanubhāseyyuṃ, tesāhaṃ na sampāyeyyaṃ. Yesāhaṃ na sampāyeyyaṃ, so mamassa vighāto. Yo mamassa vighāto, so mamassa antarāyo’ti. Iti so anuyogabhayā anuyogaparijegucchā nevidaṃ kusalanti byākaroti, na panidaṃ akusalanti byākaroti, tattha tattha pañhaṃ puṭṭho samāno vācāvikkhepaṃ āpajjati amarāvikkhepaṃ – ‘evantipi me no; tathātipi me no; aññathātipi me no; notipi me no; no notipi me no’ti. Idaṃ, bhikkhave, tatiyaṃ ṭhānaṃ, yaṃ āgamma yaṃ ārabbha eke samaṇabrāhmaṇā amarāvikkhepikā tattha tattha pañhaṃ puṭṭhā samānā vācāvikkhepaṃ āpajjanti amarāvikkhepaṃ.

64. «И в-третьих, монахи, на каком основании и в силу чего почтенные отшельники и брахманы, уклоняющиеся от ясных ответов, будучи спрошены о том или ином, прибегают к двусмысленным речам и виляют, подобно скользкому угрю? Здесь, монахи, некий отшельник или брахман не знает в действительности: „Это — благое“, и не знает в действительности: „Это — неблагое“. Он думает так: „Я ведь не знаю в действительности, что есть благое, и не знаю в действительности, что есть неблагое. Если же я, не зная в действительности, что есть благое, и не зная в действительности, что есть неблагое, стану утверждать: ‘Это — благое’ или ‘Это — неблагое’, то ведь есть отшельники и брахманы мудрые, искушённые, опытные в спорах с другими, способные расщепить волос своим мастерством стрельбы; они ходят повсюду, сокрушая чужие воззрения своей мудростью. Они могут расспросить меня, потребовать объяснений и оспорить мои доводы. И если они расспросят меня, потребуют объяснений и оспорят мои доводы, я не смогу дать им должного ответа. А то, что я не смогу дать им должного ответа, принесёт мне мучение. То же, что принесёт мне мучение, станет для меня препятствием“. Так, из страха перед расспросами, из отвращения к расспросам, он не утверждает ни „Это — благое“, ни „Это — неблагое“. Будучи спрошен о том или ином, он прибегает к двусмысленным речам и виляет, подобно скользкому угрю: „Я не считаю так; я не считаю этак; я не считаю иначе; я не считаю, что этого нет; и я не считаю, что нет того, что этого нет“. Это, монахи, третье основание, опираясь на которое и в силу чего некоторые отшельники и брахманы, уклоняющиеся от ясных ответов, будучи спрошены о том или ином, прибегают к двусмысленным речам и виляют, подобно скользкому угрю».


65. ‘‘Catutthe ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha amarāvikkhepikā tattha tattha pañhaṃ puṭṭhā samānā vācāvikkhepaṃ āpajjanti amarāvikkhepaṃ? Idha, bhikkhave, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā mando hoti momūho. So mandattā momūhattā tattha tattha pañhaṃ puṭṭho samāno vācāvikkhepaṃ āpajjati amarāvikkhepaṃ – ‘atthi paro loko’ti iti ce maṃ pucchasi, ‘atthi paro loko’ti iti ce me [Pg.26] assa, ‘atthi paro loko’ti iti te naṃ byākareyyaṃ, ‘evantipi me no, tathātipi me no, aññathātipi me no, notipi me no, no notipi me no’ti. ‘Natthi paro loko…pe… ‘atthi ca natthi ca paro loko…pe… ‘nevatthi na natthi paro loko…pe… ‘atthi sattā opapātikā …pe… ‘natthi sattā opapātikā…pe… ‘atthi ca natthi ca sattā opapātikā…pe… ‘nevatthi na natthi sattā opapātikā…pe… ‘atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko…pe… ‘natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko…pe… ‘atthi ca natthi ca sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko…pe… ‘nevatthi na natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko…pe… ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā…pe… ‘na hoti tathāgato paraṃ maraṇā…pe… ‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā…pe… ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti iti ce maṃ pucchasi, ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti iti ce me assa, ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti iti te naṃ byākareyyaṃ, ‘evantipi me no, tathātipi me no, aññathātipi me no, notipi me no, no notipi me no’ti. Idaṃ, bhikkhave, catutthaṃ ṭhānaṃ, yaṃ āgamma yaṃ ārabbha eke samaṇabrāhmaṇā amarāvikkhepikā tattha tattha pañhaṃ puṭṭhā samānā vācāvikkhepaṃ āpajjanti amarāvikkhepaṃ.

65. «И в-четвёртых, монахи, на каком основании и в силу чего почтенные отшельники и брахманы, уклоняющиеся от ясных ответов, будучи спрошены о том или ином, прибегают к двусмысленным речам и виляют, подобно скользкому угрю? Здесь, монахи, некий отшельник или брахман глуп и крайне невежественен. Из-за своей глупости и крайнего невежества, будучи спрошен о том или ином, он прибегает к двусмысленным речам и виляет, подобно скользкому угрю: „Если ты спросишь меня: ‘Существует ли иной мир?’, то, если бы я считал, что иной мир существует, я бы так тебе и ответил: ‘Иной мир существует’. Но я не считаю так. И я не считаю этак. И я не считаю иначе. И я не считаю, что его нет. И я не считаю, что нет того, что его нет“. „Не существует ли иной мир?…“ „Существует ли и не существует ли иной мир?…“ „Ни существует, ни не существует иной мир?…“ „Существуют ли существа, рождающиеся самопроизвольно?…“ „Не существуют ли существа, рождающиеся самопроизвольно?…“ „Существуют ли и не существуют ли существа, рождающиеся самопроизвольно?…“ „Ни существуют, ни не существуют существа, рождающиеся самопроизвольно?…“ „Существует ли плод и созревание благих и злых поступков?…“ „Не существует ли плод и созревание благих и злых поступков?…“ „Существует ли и не существует ли плод и созревание благих и злых поступков?…“ „Ни существует, ни не существует плод и созревание благих и злых поступков?…“ „Существует ли Татхагата после смерти?…“ „Не существует ли Татхагата после смерти?…“ „Существует ли и не существует ли Татхагата после смерти?…“ „Если ты спросишь меня: ‘Ни существует, ни не существует Татхагата после смерти?’, то, если бы я считал, что Татхагата после смерти ни существует, ни не существует, я бы так тебе и ответил: ‘Татхагата после смерти ни существует, ни не существует’. Но я не считаю так. И я не считаю этак. И я не считаю иначе. И я не считаю, что этого нет. И я не считаю, что нет того, что этого нет“. Это, монахи, четвёртое основание, опираясь на которое и в силу чего некоторые отшельники и брахманы, уклоняющиеся от ясных ответов, будучи спрошены о том или ином, прибегают к двусмысленным речам и виляют, подобно скользкому угрю».


66. ‘‘Imehi kho te, bhikkhave, samaṇabrāhmaṇā amarāvikkhepikā tattha tattha pañhaṃ puṭṭhā samānā vācāvikkhepaṃ āpajjanti amarāvikkhepaṃ catūhi vatthūhi. Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā amarāvikkhepikā tattha tattha pañhaṃ puṭṭhā samānā vācāvikkhepaṃ āpajjanti amarāvikkhepaṃ, sabbe te imeheva catūhi vatthūhi, etesaṃ vā aññatarena, natthi ito bahiddhā…pe… yehi tathāgatassa yathābhuccaṃ vaṇṇaṃ sammā vadamānā vadeyyuṃ.

66. «Именно на этих четырёх основаниях, монахи, те отшельники и брахманы, которые уклоняются от ясных ответов, будучи спрошены о том или ином, прибегают к двусмысленным речам и виляют, подобно скользкому угрю. Какие бы отшельники или брахманы, монахи, ни уклонялись от ясных ответов, будучи спрошены о том или ином, прибегая к двусмысленным речам и виляя, подобно скользкому угрю, все они делают это на основе этих четырёх оснований или какого-то одного из них; и нет ничего помимо этого… это те самые качества, за которые тот, кто желает справедливо и согласно истине восхвалять Татхагату, стал бы говорить о нём».


Adhiccasamuppannavādo

«Учение о случайном возникновении»


67. ‘‘Santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā adhiccasamuppannikā adhiccasamuppannaṃ attānañca lokañca paññapenti dvīhi vatthūhi. Te ca bhonto samaṇabrāhmaṇā [Pg.27] kimāgamma kimārabbha adhiccasamuppannikā adhiccasamuppannaṃ attānañca lokañca paññapenti dvīhi vatthūhi?

67. «Есть, монахи, некоторые отшельники и брахманы, которые придерживаются учения о случайном возникновении и утверждают случайное возникновение души и мира на двух основаниях. На каком основании и в силу чего эти почтенные отшельники и брахманы, сторонники случайного возникновения, утверждают случайное возникновение души и мира на двух основаниях?»


68. ‘‘Santi, bhikkhave, asaññasattā nāma devā. Saññuppādā ca pana te devā tamhā kāyā cavanti. Ṭhānaṃ kho panetaṃ, bhikkhave, vijjati, yaṃ aññataro satto tamhā kāyā cavitvā itthattaṃ āgacchati. Itthattaṃ āgato samāno agārasmā anagāriyaṃ pabbajati. Agārasmā anagāriyaṃ pabbajito samāno ātappamanvāya padhānamanvāya anuyogamanvāya appamādamanvāya sammāmanasikāramanvāya tathārūpaṃ cetosamādhiṃ phusati, yathāsamāhite citte saññuppādaṃ anussarati, tato paraṃ nānussarati. So evamāha – ‘adhiccasamuppanno attā ca loko ca. Taṃ kissa hetu? Ahañhi pubbe nāhosiṃ, somhi etarahi ahutvā santatāya pariṇato’ti. Idaṃ, bhikkhave, paṭhamaṃ ṭhānaṃ, yaṃ āgamma yaṃ ārabbha eke samaṇabrāhmaṇā adhiccasamuppannikā adhiccasamuppannaṃ attānañca lokañca paññapenti.

68. «Существуют, монахи, божества, именуемые „бессознательными существами“. С возникновением восприятия эти божества уходят из того мира. И вполне возможно, монахи, что некое существо, уйдя из того мира, рождается в этом мире. Родившись в этом мире, оно отрекается от домашней жизни и уходит в бездомность. Отрекшись от домашней жизни и уйдя в бездомность, благодаря рвению, благодаря старанию, благодаря прилежанию, благодаря бдительности, благодаря правильному размышлению, оно достигает такого сосредоточения ума, при котором сосредоточенный ум вспоминает возникновение восприятия, но ничего до этого вспомнить не может. Оно говорит так: „Душа и мир возникли случайно. Почему так? Потому что прежде меня не было, а теперь я, не существовав ранее, возник и обрёл бытие“. Это, монахи, первое основание, опираясь на которое и в силу чего некоторые отшельники и брахманы, сторонники случайного возникновения, утверждают случайное возникновение души и мира».


69. ‘‘Dutiye ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha adhiccasamuppannikā adhiccasamuppannaṃ attānañca lokañca paññapenti? Idha, bhikkhave, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā takkī hoti vīmaṃsī. So takkapariyāhataṃ vīmaṃsānucaritaṃ sayaṃpaṭibhānaṃ evamāha – ‘adhiccasamuppanno attā ca loko cā’ti. Idaṃ, bhikkhave, dutiyaṃ ṭhānaṃ, yaṃ āgamma yaṃ ārabbha eke samaṇabrāhmaṇā adhiccasamuppannikā adhiccasamuppannaṃ attānañca lokañca paññapenti.

69. «И во втором случае, монахи, на каком основании и в силу чего почтенные отшельники и брахманы, сторонники случайного возникновения, утверждают случайное возникновение души и мира? Здесь, монахи, некий отшельник или брахман является мыслителем, исследователем. Он высказывает собственное суждение, порождённое размышлениями и основанное на исследованиях: „Душа и мир возникли случайно“. Это, монахи, второе основание, опираясь на которое и в силу чего некоторые отшельники и брахманы, сторонники случайного возникновения, утверждают случайное возникновение души и мира».


70. ‘‘Imehi kho te, bhikkhave, samaṇabrāhmaṇā adhiccasamuppannikā adhiccasamuppannaṃ attānañca lokañca paññapenti dvīhi vatthūhi. Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā adhiccasamuppannikā adhiccasamuppannaṃ attānañca lokañca paññapenti, sabbe te imeheva dvīhi vatthūhi, etesaṃ vā aññatarena, natthi ito bahiddhā…pe… yehi tathāgatassa yathābhuccaṃ vaṇṇaṃ sammā vadamānā vadeyyuṃ.

70. «Именно на этих двух основаниях, монахи, те отшельники и брахманы, которые придерживаются учения о случайном возникновении, утверждают случайное возникновение души и мира. Какие бы отшельники или брахманы, монахи, ни утверждали случайное возникновение души и мира, все они делают это на основе этих двух оснований или какого-то одного из них; и нет ничего помимо этого… это те самые качества, за которые тот, кто желает справедливо и согласно истине восхвалять Татхагату, стал бы говорить о нём».


71. ‘‘Imehi kho te, bhikkhave, samaṇabrāhmaṇā pubbantakappikā pubbantānudiṭṭhino pubbantaṃ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti aṭṭhārasahi [Pg.28] vatthūhi. Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā pubbantakappikā pubbantānudiṭṭhino pubbantamārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti, sabbe te imeheva aṭṭhārasahi vatthūhi, etesaṃ vā aññatarena, natthi ito bahiddhā.

71. «Именно на этих восемнадцати основаниях, монахи, те отшельники и брахманы, которые строят догадки о прошлом и придерживаются воззрений о прошлом, высказывают различные утверждения, выражающие их ложные взгляды касательно прошлого. Какие бы отшельники или брахманы, монахи, ни строили догадок о прошлом и ни придерживались воззрений о прошлом, высказывая различные утверждения, выражающие их ложные взгляды касательно прошлого, все они делают это на основе этих восемнадцати оснований или какого-то одного из них; и нет ничего помимо этого».


72. ‘‘Tayidaṃ, bhikkhave, tathāgato pajānāti – ‘ime diṭṭhiṭṭhānā evaṃgahitā evaṃparāmaṭṭhā evaṃgatikā bhavanti evaṃabhisamparāyā’ti. Tañca tathāgato pajānāti, tato ca uttaritaraṃ pajānāti, tañca pajānanaṃ na parāmasati, aparāmasato cassa paccattaññeva nibbuti viditā. Vedanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ viditvā anupādāvimutto, bhikkhave, tathāgato.

72. «Это, монахи, Татхагата знает: „Эти прибежища воззрений, если их так принять и так за них держаться, приведут к таким-то уделам в будущем мире, к такому-то перерождению“. И это Татхагата знает, и знает то, что превосходит это. И, зная это, он не держится за это знание слепо, а благодаря этому недержанию он непосредственно в самом себе познал угасание (ниббану). Постигнув в соответствии с действительностью возникновение чувств, их исчезновение, их сладость, их опасность и освобождение от них, Татхагата, монахи, обрёл освобождение через нецепляние».


73. ‘‘Ime kho te, bhikkhave, dhammā gambhīrā duddasā duranubodhā santā paṇītā atakkāvacarā nipuṇā paṇḍitavedanīyā, ye tathāgato sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti, yehi tathāgatassa yathābhuccaṃ vaṇṇaṃ sammā vadamānā vadeyyuṃ.

73. «Вот те глубокие, трудные для видения, трудные для постижения, мирные, возвышенные, недоступные для рассудка, тонкие качества, постигаемые лишь мудрыми, которые Татхагата, сам познав и воочию узрев, провозглашает, и о которых тот, кто желает справедливо и согласно истине восхвалять Татхагату, стал бы говорить».


Dutiyabhāṇavāro.

«Второй раздел для чтения».


Aparantakappikā

«Строящие догадки о будущем»


74. ‘‘Santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā aparantakappikā aparantānudiṭṭhino, aparantaṃ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti catucattārīsāya vatthūhi. Te ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha aparantakappikā aparantānudiṭṭhino aparantaṃ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti catucattārīsāya vatthūhi?

74. «Есть, монахи, некоторые отшельники и брахманы, которые строят догадки о будущем и придерживаются воззрений о будущем, высказывая различные утверждения, выражающие их ложные взгляды касательно будущего, на сорока четырёх основаниях. На каком основании и в силу чего эти почтенные отшельники и брахманы, строящие догадки о будущем и придерживающиеся воззрений о будущем, высказывают различные утверждения, выражающие их ложные взгляды касательно будущего, на сорока четырёх основаниях?»


Saññīvādo

«Учение о сознательном существовании после смерти»


75. ‘‘Santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā uddhamāghātanikā saññīvādā uddhamāghātanaṃ saññiṃ attānaṃ paññapenti soḷasahi vatthūhi. Te [Pg.29] ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha uddhamāghātanikā saññīvādā uddhamāghātanaṃ saññiṃ attānaṃ paññapenti soḷasahi vatthūhi?

75. «Есть, монахи, некоторые отшельники и брахманы, которые утверждают сознательное существование после смерти и провозглашают душу сознательной после смерти на шестнадцати основаниях. На каком основании и в силу чего эти почтенные отшельники и брахманы, утверждающие сознательное существование после смерти, провозглашают душу сознательной после смерти на шестнадцати основаниях?»


76. ‘‘‘Rūpī attā hoti arogo paraṃ maraṇā saññī’ti naṃ paññapenti. ‘Arūpī attā hoti arogo paraṃ maraṇā saññī’ti naṃ paññapenti. ‘Rūpī ca arūpī ca attā hoti…pe… nevarūpī nārūpī attā hoti… antavā attā hoti… anantavā attā hoti… antavā ca anantavā ca attā hoti… nevantavā nānantavā attā hoti… ekattasaññī attā hoti… nānattasaññī attā hoti… parittasaññī attā hoti… appamāṇasaññī attā hoti… ekantasukhī attā hoti… ekantadukkhī attā hoti. Sukhadukkhī attā hoti. Adukkhamasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā saññī’ti naṃ paññapenti.

76. «Они утверждают, что после смерти „я“ невредимо, обладает восприятием и материально. Они утверждают, что после смерти „я“ невредимо, обладает восприятием и нематериально. Они утверждают, что „я“ и материально, и нематериально… [и т. д.] …ни материально, ни нематериально… конечно… бесконечно… и конечно, и бесконечно… ни конечно, ни бесконечно… обладает единым восприятием… обладает многообразным восприятием… обладает ограниченным восприятием… обладает безграничным восприятием… испытывает исключительно счастье… испытывает исключительно страдание… испытывает и счастье, и страдание… испытывает ни страдание, ни счастье, и после смерти „я“ невредимо и обладает восприятием — так они это утверждают».


77. ‘‘Imehi kho te, bhikkhave, samaṇabrāhmaṇā uddhamāghātanikā saññīvādā uddhamāghātanaṃ saññiṃ attānaṃ paññapenti soḷasahi vatthūhi. Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā uddhamāghātanikā saññīvādā uddhamāghātanaṃ saññiṃ attānaṃ paññapenti, sabbe te imeheva soḷasahi vatthūhi, etesaṃ vā aññatarena, natthi ito bahiddhā…pe… yehi tathāgatassa yathābhuccaṃ vaṇṇaṃ sammā vadamānā vadeyyuṃ.

77. «Именно на этих шестнадцати основаниях, монахи, те отшельники и брахманы, которые придерживаются учений о сознательном существовании после смерти, утверждают, что после смерти „я“ обладает восприятием. И какие бы отшельники или брахманы ни утверждали, что после смерти „я“ обладает восприятием, все они делают это на основе этих шестнадцати оснований или одного из них; и нет ничего помимо этого… [и т. д.] …благодаря которым те, кто правильно и по справедливости восхваляет Татхагату, говорили бы о нём».


Asaññīvādo

«Учение о бессознательном существовании после смерти»


78. ‘‘Santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā uddhamāghātanikā asaññīvādā uddhamāghātanaṃ asaññiṃ attānaṃ paññapenti aṭṭhahi vatthūhi. Te ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha uddhamāghātanikā asaññīvādā uddhamāghātanaṃ asaññiṃ attānaṃ paññapenti aṭṭhahi vatthūhi?

78. «Существуют, монахи, некоторые отшельники и брахманы, которые придерживаются учений о бессознательном существовании после смерти и на восьми основаниях утверждают, что после смерти „я“ лишено восприятия. На что опираясь, из чего исходя, эти почтенные отшельники и брахманы на восьми основаниях утверждают, что после смерти „я“ лишено восприятия?»


79. ‘‘‘Rūpī attā hoti arogo paraṃ maraṇā asaññī’ti naṃ paññapenti. ‘Arūpī attā hoti arogo paraṃ maraṇā asaññī’ti naṃ paññapenti. ‘Rūpī ca arūpī ca attā hoti…pe… nevarūpī nārūpī attā hoti… antavā attā hoti… anantavā attā hoti… antavā ca anantavā ca attā hoti… nevantavā nānantavā attā hoti arogo paraṃ maraṇā asaññī’ti naṃ paññapenti.

79. «Они утверждают, что после смерти „я“ невредимо, лишено восприятия и материально. Они утверждают, что после смерти „я“ невредимо, лишено восприятия и нематериально. Они утверждают, что „я“ и материально, и нематериально… [и т. д.] …ни материально, ни нематериально… конечно… бесконечно… и конечно, и бесконечно… ни конечно, ни бесконечно, и после смерти „я“ невредимо и лишено восприятия — так они это утверждают».


80. ‘‘Imehi [Pg.30] kho te, bhikkhave, samaṇabrāhmaṇā uddhamāghātanikā asaññīvādā uddhamāghātanaṃ asaññiṃ attānaṃ paññapenti aṭṭhahi vatthūhi. Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā uddhamāghātanikā asaññīvādā uddhamāghātanaṃ asaññiṃ attānaṃ paññapenti, sabbe te imeheva aṭṭhahi vatthūhi, etesaṃ vā aññatarena, natthi ito bahiddhā…pe… yehi tathāgatassa yathābhuccaṃ vaṇṇaṃ sammā vadamānā vadeyyuṃ.

80. «Именно на этих восьми основаниях, монахи, те отшельники и брахманы, которые придерживаются учений о бессознательном существовании после смерти, утверждают, что после смерти „я“ лишено восприятия. И какие бы отшельники или брахманы ни утверждали, что после смерти „я“ лишено восприятия, все они делают это на основе этих восьми оснований или одного из них; и нет ничего помимо этого… [и т. д.] …благодаря которым те, кто правильно и по справедливости восхваляет Татхагату, говорили бы о нём».


Nevasaññīnāsaññīvādo

«Учение о ни сознательном, ни бессознательном существовании после смерти»


81. ‘‘Santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā uddhamāghātanikā nevasaññīnāsaññīvādā, uddhamāghātanaṃ nevasaññīnāsaññiṃ attānaṃ paññapenti aṭṭhahi vatthūhi. Te ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha uddhamāghātanikā nevasaññīnāsaññīvādā uddhamāghātanaṃ nevasaññīnāsaññiṃ attānaṃ paññapenti aṭṭhahi vatthūhi?

81. «Существуют, монахи, некоторые отшельники и брахманы, которые придерживаются учений о ни сознательном, ни бессознательном существовании после смерти и на восьми основаниях утверждают, что после смерти „я“ не обладает ни восприятием, ни отсутствием восприятия. На что опираясь, из чего исходя, эти почтенные отшельники и брахманы на восьми основаниях утверждают, что после смерти „я“ не обладает ни восприятием, ни отсутствием восприятия?»


82. ‘‘‘Rūpī attā hoti arogo paraṃ maraṇā nevasaññīnāsaññī’ti naṃ paññapenti ‘arūpī attā hoti…pe… rūpī ca arūpī ca attā hoti… nevarūpī nārūpī attā hoti… antavā attā hoti… anantavā attā hoti… antavā ca anantavā ca attā hoti… nevantavā nānantavā attā hoti arogo paraṃ maraṇā nevasaññīnāsaññī’ti naṃ paññapenti.

82. «Они утверждают, что после смерти „я“ невредимо, не обладает ни восприятием, ни отсутствием восприятия и материально. Они утверждают, что „я“ нематериально… [и т. д.] …и материально, и нематериально… ни материально, ни нематериально… конечно… бесконечно… и конечно, и бесконечно… ни конечно, ни бесконечно, и после смерти „я“ невредимо и не обладает ни восприятием, ни отсутствием восприятия — так они это утверждают».


83. ‘‘Imehi kho te, bhikkhave, samaṇabrāhmaṇā uddhamāghātanikā nevasaññīnāsaññīvādā uddhamāghātanaṃ nevasaññīnāsaññiṃ attānaṃ paññapenti aṭṭhahi vatthūhi. Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā uddhamāghātanikā nevasaññīnāsaññīvādā uddhamāghātanaṃ nevasaññīnāsaññiṃ attānaṃ paññapenti, sabbe te imeheva aṭṭhahi vatthūhi…pe… yehi tathāgatassa yathābhuccaṃ vaṇṇaṃ sammā vadamānā vadeyyuṃ.

83. «Именно на этих восьми основаниях, монахи, те отшельники и брахманы, которые придерживаются учений о ни сознательном, ни бессознательном существовании после смерти, утверждают, что после смерти „я“ не обладает ни восприятием, ни отсутствием восприятия. И какие бы отшельники или брахманы ни утверждали, что после смерти „я“ не обладает ни восприятием, ни отсутствием восприятия, все они делают это на основе этих восьми оснований… [и т. д.] …благодаря которым те, кто правильно и по справедливости восхваляет Татхагату, говорили бы о нём».


Ucchedavādo

«Учение об уничтожении»


84. ‘‘Santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā ucchedavādā sato sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapenti sattahi vatthūhi. Te ca bhonto [Pg.31] samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha ucchedavādā sato sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapenti sattahi vatthūhi?

84. «Существуют, монахи, некоторые отшельники и брахманы, которые являются сторонниками уничтожения и на семи основаниях утверждают уничтожение, гибель и несуществование живого существа. На что опираясь, из чего исходя, эти почтенные отшельники и брахманы на семи основаниях утверждают уничтожение, гибель и несуществование живого существа?»


85. ‘‘Idha, bhikkhave, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā evaṃvādī hoti evaṃdiṭṭhi – ‘yato kho, bho, ayaṃ attā rūpī cātumahābhūtiko mātāpettikasambhavo kāyassa bhedā ucchijjati vinassati, na hoti paraṃ maraṇā, ettāvatā kho, bho, ayaṃ attā sammā samucchinno hotī’ti. Ittheke sato sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapenti.

85. «Здесь, монахи, некий отшельник или брахман придерживается такого учения и такого воззрения: „Поскольку, почтенный, это ‚я‘ материально, состоит из четырёх великих первоэлементов, рождено матерью и отцом, то при распаде тела оно уничтожается и гибнет, а после смерти не существует. Именно в этой мере, почтенный, это ‚я‘ полностью уничтожается“. Так некоторые утверждают уничтожение, гибель и несуществование живого существа».


86. ‘‘Tamañño evamāha – ‘atthi kho, bho, eso attā, yaṃ tvaṃ vadesi, neso natthīti vadāmi; no ca kho, bho, ayaṃ attā ettāvatā sammā samucchinno hoti. Atthi kho, bho, añño attā dibbo rūpī kāmāvacaro kabaḷīkārāhārabhakkho. Taṃ tvaṃ na jānāsi na passasi. Tamahaṃ jānāmi passāmi. So kho, bho, attā yato kāyassa bhedā ucchijjati vinassati, na hoti paraṃ maraṇā, ettāvatā kho, bho, ayaṃ attā sammā samucchinno hotī’ti. Ittheke sato sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapenti.

86. «Другой говорит ему на это: „Существует, почтенный, то ‚я‘, о котором ты говоришь, я не отрицаю его существования. Однако, почтенный, это ‚я‘ не уничтожается полностью в этой мере. Ведь существует, почтенный, иное ‚я‘ — божественное, материальное, принадлежащее к сфере чувственного, питающееся плотной пищей. Ты не знаешь и не видишь его, но я знаю и вижу его. И когда это ‚я‘ при распаде тела уничтожается и гибнет, а после смерти не существует — именно в этой мере, почтенные, это ‚я‘ полностью уничтожается“. Так некоторые утверждают уничтожение, гибель и несуществование живого существа».


87. ‘‘Tamañño evamāha – ‘atthi kho, bho, eso attā, yaṃ tvaṃ vadesi, neso natthīti vadāmi; no ca kho, bho, ayaṃ attā ettāvatā sammā samucchinno hoti. Atthi kho, bho, añño attā dibbo rūpī manomayo sabbaṅgapaccaṅgī ahīnindriyo. Taṃ tvaṃ na jānāsi na passasi. Tamahaṃ jānāmi passāmi. So kho, bho, attā yato kāyassa bhedā ucchijjati vinassati, na hoti paraṃ maraṇā, ettāvatā kho, bho, ayaṃ attā sammā samucchinno hotī’ti. Ittheke sato sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapenti.

87. «Другой говорит ему на это: „Существует, почтенный, то ‚я‘, о котором ты говоришь, я не отрицаю его существования. Однако, почтенный, это ‚я‘ не уничтожается полностью в этой мере. Ведь существует, почтенный, иное ‚я‘ — божественное, материальное, сотворённое умом, наделённое всеми членами и органами, с неповреждёнными способностями чувств. Ты не знаешь и не видишь его, но я знаю и вижу его. И когда это ‚я‘ при распаде тела уничтожается и гибнет, а после смерти не существует — именно в этой мере, почтенные, это ‚я‘ полностью уничтожается“. Так некоторые утверждают уничтожение, гибель и несуществование живого существа».


88. ‘‘Tamañño evamāha – ‘atthi kho, bho, eso attā, yaṃ tvaṃ vadesi, neso natthīti vadāmi; no ca kho, bho, ayaṃ attā ettāvatā [Pg.32] sammā samucchinno hoti. Atthi kho, bho, añño attā sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘‘ananto ākāso’’ti ākāsānañcāyatanūpago. Taṃ tvaṃ na jānāsi na passasi. Tamahaṃ jānāmi passāmi. So kho, bho, attā yato kāyassa bhedā ucchijjati vinassati, na hoti paraṃ maraṇā, ettāvatā kho, bho, ayaṃ attā sammā samucchinno hotī’ti. Ittheke sato sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapenti.

88. «Другой говорит ему на это: „Существует, почтенный, то ‚я‘, о котором ты говоришь, я не отрицаю его существования. Однако, почтенный, это ‚я‘ не уничтожается полностью в этой мере. Ведь существует, почтенный, иное ‚я‘, которое благодаря полному преодолению восприятия форм, прекращению восприятия сопротивления и невниманию к восприятию многообразия, созерцая: ‚Пространство бесконечно‘, достигло сферы бесконечного пространства. Ты не знаешь и не видишь его, но я знаю и вижу его. И когда это ‚я‘ при распаде тела уничтожается и гибнет, а после смерти не существует — именно в этой мере, почтенные, это ‚я‘ полностью уничтожается“. Так некоторые утверждают уничтожение, гибель и несуществование живого существа».


89. ‘‘Tamañño evamāha – ‘atthi kho, bho, eso attā yaṃ tvaṃ vadesi, neso natthīti vadāmi; no ca kho, bho, ayaṃ attā ettāvatā sammā samucchinno hoti. Atthi kho, bho, añño attā sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘‘anantaṃ viññāṇa’’nti viññāṇañcāyatanūpago. Taṃ tvaṃ na jānāsi na passasi. Tamahaṃ jānāmi passāmi. So kho, bho, attā yato kāyassa bhedā ucchijjati vinassati, na hoti paraṃ maraṇā, ettāvatā kho, bho, ayaṃ attā sammā samucchinno hotī’ti. Ittheke sato sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapenti.

89. «Другой говорит ему на это: „Существует, почтенный, то ‚я‘, о котором ты говоришь, я не отрицаю его существования. Однако, почтенный, это ‚я‘ не уничтожается полностью в этой мере. Ведь существует, почтенный, иное ‚я‘, которое благодаря полному выходу за пределы сферы бесконечного пространства, созерцая: ‚Сознание бесконечно‘, достигло сферы бесконечного сознания. Ты не знаешь и не видишь его, но я знаю и вижу его. И когда это ‚я‘ при распаде тела уничтожается и гибнет, а после смерти не существует — именно в этой мере, почтенные, это ‚я‘ полностью уничтожается“. Так некоторые утверждают уничтожение, гибель и несуществование живого существа».


90. ‘‘Tamañño evamāha – ‘atthi kho, bho, so attā, yaṃ tvaṃ vadesi, neso natthīti vadāmi; no ca kho, bho, ayaṃ attā ettāvatā sammā samucchinno hoti. Atthi kho, bho, añño attā sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘‘natthi kiñcī’’ti ākiñcaññāyatanūpago. Taṃ tvaṃ na jānāsi na passasi. Tamahaṃ jānāmi passāmi. So kho, bho, attā yato kāyassa bhedā ucchijjati vinassati, na hoti paraṃ maraṇā, ettāvatā kho, bho, ayaṃ attā sammā samucchinno hotī’’ti. Ittheke sato sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapenti.

90. «Другой говорит ему на это: „Существует, почтенный, то ‚я‘, о котором ты говоришь, я не отрицаю его существования. Однако, почтенный, это ‚я‘ не уничтожается полностью в этой мере. Ведь существует, почтенный, иное ‚я‘, которое благодаря полному выходу за пределы сферы бесконечного сознания, созерцая: ‚Нет ничего‘, достигло сферы ничто. Ты не знаешь и не видишь его, но я знаю и вижу его. И когда это ‚я‘ при распаде тела уничтожается и гибнет, а после смерти не существует — именно в этой мере, почтенные, это ‚я‘ полностью уничтожается“. Так некоторые утверждают уничтожение, гибель и несуществование живого существа».


91. ‘Tamañño evamāha – ‘‘atthi kho, bho, eso attā, yaṃ tvaṃ vadesi, neso natthīti vadāmi; no ca kho, bho, ayaṃ attā ettāvatā sammā samucchinno hoti. Atthi kho, bho, añño attā [Pg.33] sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma ‘‘santametaṃ paṇītameta’’nti nevasaññānāsaññāyatanūpago. Taṃ tvaṃ na jānāsi na passasi. Tamahaṃ jānāmi passāmi. So kho, bho, attā yato kāyassa bhedā ucchijjati vinassati, na hoti paraṃ maraṇā, ettāvatā kho, bho, ayaṃ attā sammā samucchinno hotī’ti. Ittheke sato sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapenti.

91. «Другой говорит ему на это: „Существует, почтенный, то ‚я‘, о котором ты говоришь, я не отрицаю его существования. Однако, почтенный, это ‚я‘ не уничтожается полностью в этой мере. Ведь существует, почтенный, иное ‚я‘, которое благодаря полному выходу за пределы сферы ничто, созерцая: ‚Это мирно, это превосходно‘, достигло сферы ни восприятия, ни не-восприятия. Ты не знаешь и не видишь его, но я знаю и вижу его. И когда это ‚я‘ при распаде тела уничтожается и гибнет, а после смерти не существует — именно в этой мере, почтенные, это ‚я‘ полностью уничтожается“. Так некоторые утверждают уничтожение, гибель и несуществование живого существа».


92. ‘‘Imehi kho te, bhikkhave, samaṇabrāhmaṇā ucchedavādā sato sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapenti sattahi vatthūhi. Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā ucchedavādā sato sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapenti, sabbe te imeheva sattahi vatthūhi…pe… yehi tathāgatassa yathābhuccaṃ vaṇṇaṃ sammā vadamānā vadeyyuṃ.

92. «Именно на этих семи основаниях, монахи, те отшельники и брахманы, которые являются сторонниками уничтожения, утверждают уничтожение, гибель и несуществование живого существа. И какие бы отшельники или брахманы ни утверждали уничтожение, гибель и несуществование живого существа, все они делают это на основе этих семи оснований… [и т. д.] …благодаря которым те, кто правильно и по справедливости восхваляет Татхагату, говорили бы о нём».


Diṭṭhadhammanibbānavādo

«Учение о ниббане в настоящей жизни»


93. ‘‘Santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā diṭṭhadhammanibbānavādā sato sattassa paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ paññapenti pañcahi vatthūhi. Te ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha diṭṭhadhammanibbānavādā sato sattassa paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ paññapenti pañcahi vatthūhi?

93. «Существуют, монахи, некоторые отшельники и брахманы, которые провозглашают ниббану в настоящей жизни и на пяти основаниях утверждают достижение живым существом высшей ниббаны в настоящей жизни. На что опираясь, из чего исходя, эти почтенные отшельники и брахманы на пяти основаниях утверждают достижение живым существом высшей ниббаны в настоящей жизни?»


94. ‘‘Idha, bhikkhave, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā evaṃvādī hoti evaṃdiṭṭhi – ‘‘yato kho, bho, ayaṃ attā pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti, ettāvatā kho, bho, ayaṃ attā paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ patto hotī’ti. Ittheke sato sattassa paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ paññapenti.

94. «Здесь, монахи, некий отшельник или брахман придерживается такого учения и такого воззрения: „Поскольку, почтенный, это ‚я‘, будучи наделено и обеспечено пятью видами чувственных удовольствий, предаётся им, то именно в этой мере, почтенный, это ‚я‘ достигает высшей ниббаны в настоящей жизни“. Так некоторые утверждают достижение живым существом высшей ниббаны в настоящей жизни».


95. ‘‘Tamañño evamāha –‘atthi kho, bho, eso attā, yaṃ tvaṃ vadesi, neso natthīti vadāmi; no ca kho, bho, ayaṃ attā ettāvatā paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ patto hoti. Taṃ kissa hetu? Kāmā hi, bho, aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā, tesaṃ vipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. Yato kho, bho, ayaṃ attā vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, ettāvatā kho, bho, ayaṃ [Pg.34] attā paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ patto hotī’ti. Ittheke sato sattassa paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ paññapenti.

95. «Другой говорит ему на это: „Существует, почтенный, то ‚я‘, о котором ты говоришь, я не отрицаю его существования. Однако, почтенный, это ‚я‘ не достигает высшей ниббаны в настоящей жизни в этой мере. По какой причине? Потому что, почтенный, чувственные удовольствия непостоянны, приносят страдание и подвержены изменениям; из-за их изменения и иного проявления возникают печаль, плач, физическое страдание, душевная скорбь и отчаяние. Но когда, почтенный, это ‚я‘, отстранившись от чувственных удовольствий, отстранившись от неблагих состояний ума, входит и пребывает в первой джхане, которая сопровождается направлением и удержанием мысли, а также восторгом и счастьем, рождёнными отстранением, — именно в этой мере, почтенный, это ‚я‘ достигает высшей ниббаны в настоящей жизни“. Так некоторые утверждают достижение живым существом высшей ниббаны в настоящей жизни».


96. ‘‘Tamañño evamāha – ‘atthi kho, bho, eso attā, yaṃ tvaṃ vadesi, neso natthīti vadāmi; no ca kho, bho, ayaṃ attā ettāvatā paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ patto hoti. Taṃ kissa hetu? Yadeva tattha vitakkitaṃ vicāritaṃ, etenetaṃ oḷārikaṃ akkhāyati. Yato kho, bho, ayaṃ attā vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, ettāvatā kho, bho, ayaṃ attā paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ patto hotī’ti. Ittheke sato sattassa paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ paññapenti.

96. «Другой говорит ему: „Почтенный, существует то я, о котором ты говоришь, я не утверждаю, что его нет. Но, почтенный, этим это я ещё не достигает высшей ниббаны в настоящей жизни. По какой причине? Поскольку там присутствует направленное мысленное созерцание и размышление, это состояние считается грубым. Но когда, почтенный, это я с прекращением направленного мысленного созерцания и размышления входит и пребывает во второй джхане, обладающей внутренней умиротворённостью и сосредоточением ума, свободной от направленного мысленного созерцания и размышления, рождённой от концентрации, сопровождаемой восторгом и счастьем, — вот тогда, почтенный, это я достигает высшей ниббаны в настоящей жизни“». Так некоторые провозглашают высшую ниббану в настоящей жизни для существующего существа.


97. ‘‘Tamañño evamāha – ‘atthi kho, bho, eso attā, yaṃ tvaṃ vadesi, neso natthīti vadāmi; no ca kho, bho, ayaṃ attā ettāvatā paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ patto hoti. Taṃ kissa hetu? Yadeva tattha pītigataṃ cetaso uppilāvitattaṃ, etenetaṃ oḷārikaṃ akkhāyati. Yato kho, bho, ayaṃ attā pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati, sato ca sampajāno, sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti, yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti ‘‘upekkhako satimā sukhavihārī’’ti, tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, ettāvatā kho, bho, ayaṃ attā paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ patto hotī’ti. Ittheke sato sattassa paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ paññapenti.

97. «Другой говорит ему: „Почтенный, существует то я, о котором ты говоришь, я не утверждаю, что его нет. Но, почтенный, этим это я ещё не достигает высшей ниббаны в настоящей жизни. По какой причине? Поскольку там присутствует восторг, вызывающий взволнованность ума, это состояние считается грубым. Но когда, почтенный, это я с угасанием восторга пребывает в невозмутимости, памятующее и ясно сознающее, испытывая телом счастье, о котором Благородные говорят: 'Счастлив тот, кто пребывает в невозмутимости и памятовании', и входит и пребывает в третьей джхане, — вот тогда, почтенный, это я достигает высшей ниббаны в настоящей жизни“». Так некоторые провозглашают высшую ниббану в настоящей жизни для существующего существа.


98. ‘‘Tamañño evamāha – ‘atthi kho, bho, eso attā, yaṃ tvaṃ vadesi, neso natthīti vadāmi; no ca kho, bho, ayaṃ attā ettāvatā paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ patto hoti. Taṃ kissa hetu? Yadeva tattha sukhamiti cetaso ābhogo, etenetaṃ oḷārikaṃ akkhāyati. Yato kho, bho, ayaṃ attā sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, ettāvatā kho, bho, ayaṃ attā paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ patto hotī’ti. Ittheke sato sattassa paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ paññapenti.

98. «Другой говорит ему: „Почтенный, существует то я, о котором ты говоришь, я не утверждаю, что его нет. Но, почтенный, этим это я ещё не достигает высшей ниббаны в настоящей жизни. По какой причине? Поскольку там присутствует направленность ума на счастье, это состояние считается грубым. Но когда, почтенный, это я с оставлением удовольствия и боли, с исчезновением прежних радости и печали, входит и пребывает в четвёртой джхане — состоянии без страданий и без удовольствия, очищенном невозмутимостью и памятованием, — вот тогда, почтенный, это я достигает высшей ниббаны в настоящей жизни“». Так некоторые провозглашают высшую ниббану в настоящей жизни для существующего существа.


99. ‘‘Imehi [Pg.35] kho te, bhikkhave, samaṇabrāhmaṇā diṭṭhadhammanibbānavādā sato sattassa paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ paññapenti pañcahi vatthūhi. Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā diṭṭhadhammanibbānavādā sato sattassa paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ paññapenti, sabbe te imeheva pañcahi vatthūhi…pe… yehi tathāgatassa yathābhuccaṃ vaṇṇaṃ sammā vadamānā vadeyyuṃ.

99. «Именно этими пятью способами, монахи, те отшельники и брахманы, которые провозглашают ниббану в настоящей жизни, утверждают высшую ниббану в настоящей жизни для существующего существа. Кто бы из отшельников или брахманов, монахи, ни провозглашал высшую ниббану в настоящей жизни для существующего существа, все они делают это именно с помощью этих пяти способов... и так далее, как подробно описано выше... теми качествами, о которых правильно говорил бы тот, кто желает по справедливости восхвалять Татхагату».


100. ‘‘Imehi kho te, bhikkhave, samaṇabrāhmaṇā aparantakappikā aparantānudiṭṭhino aparantaṃ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti catucattārīsāya vatthūhi. Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā aparantakappikā aparantānudiṭṭhino aparantaṃ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti, sabbe te imeheva catucattārīsāya vatthūhi…pe… yehi tathāgatassa yathābhuccaṃ vaṇṇaṃ sammā vadamānā vadeyyuṃ.

100. «Именно этими сорока четырьмя способами, монахи, те отшельники и брахманы, которые строят предположения о будущем, придерживаются воззрений о будущем, высказывают различные утверждения, касающиеся будущего. Кто бы из отшельников или брахманов, монахи, ни строил предположений о будущем, ни придерживался воззрений о будущем, ни высказывал различных утверждений, касающихся будущего, все они делают это именно с помощью этих сорока четырех способов... и так далее, как подробно описано выше... теми качествами, о которых правильно говорил бы тот, кто желает по справедливости восхвалять Татхагату».


101. ‘‘Imehi kho te, bhikkhave, samaṇabrāhmaṇā pubbantakappikā ca aparantakappikā ca pubbantāparantakappikā ca pubbantāparantānudiṭṭhino pubbantāparantaṃ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti dvāsaṭṭhiyā vatthūhi.

101. «Именно этими шестьюдесятью двумя способами, монахи, те отшельники и брахманы, которые строят предположения о прошлом, строят предположения о будущем, строят предположения и о прошлом, и о будущем, придерживаются воззрений о прошлом и о будущем, высказывают различные утверждения, касающиеся прошлого и будущего».


102. ‘‘Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā pubbantakappikā vā aparantakappikā vā pubbantāparantakappikā vā pubbantāparantānudiṭṭhino pubbantāparantaṃ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti, sabbe te imeheva dvāsaṭṭhiyā vatthūhi, etesaṃ vā aññatarena; natthi ito bahiddhā.

102. «Кто бы из отшельников или брахманов, монахи, ни строил предположений о прошлом, ни строил предположений о будущем, ни строил предположений и о прошлом, и о будущем, ни придерживался воззрений о прошлом и о будущем, ни высказывал различных утверждений, касающихся прошлого и будущего, все они делают это именно с помощью этих шестидесяти двух способов или одного из них; иного пути нет».


103. ‘‘Tayidaṃ, bhikkhave, tathāgato pajānāti – ‘ime diṭṭhiṭṭhānā evaṃgahitā evaṃparāmaṭṭhā evaṃgatikā bhavanti evaṃabhisamparāyā’ti. Tañca tathāgato pajānāti, tato ca uttaritaraṃ pajānāti, tañca pajānanaṃ na parāmasati, aparāmasato cassa paccattaññeva nibbuti viditā. Vedanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ viditvā anupādāvimutto, bhikkhave, tathāgato.

103. «Это, монахи, Татхагата понимает: „Эти воззрения, если их так придерживаться и так за них цепляться, ведут к таким-то уделам, к такому-то перерождению в будущем мире“. И это Татхагата знает, и знает то, что превосходит это; но, зная это, он не цепляется за это знание. И благодаря отсутствию привязанности он непосредственно в самом себе познал угасание. Постигнув в соответствии с действительностью возникновение чувств, их исчезновение, их привлекательность, их опасность и освобождение от них, Татхагата, монахи, освободился без цепляния».


104. ‘‘Ime [Pg.36] kho te, bhikkhave, dhammā gambhīrā duddasā duranubodhā santā paṇītā atakkāvacarā nipuṇā paṇḍitavedanīyā, ye tathāgato sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti, yehi tathāgatassa yathābhuccaṃ vaṇṇaṃ sammā vadamānā vadeyyuṃ.

104. «Вот те глубокие, трудновидимые, труднопостижимые, мирные, возвышенные, недоступные для рассудка, тонкие вещи, познаваемые мудрыми, которые Татхагата, сам постигнув сверхзнанием и реализовав, провозглашает, и о которых правильно говорил бы тот, кто желает по справедливости восхвалять Татхагату».


Paritassitavipphanditavāro

«Раздел о трепете и метании»


105. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā sassatavādā sassataṃ attānañca lokañca paññapenti catūhi vatthūhi, tadapi tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ ajānataṃ apassataṃ vedayitaṃ taṇhāgatānaṃ paritassitavipphanditameva.

105. «В связи с этим, монахи, когда те отшельники и брахманы, которые являются этерналистами, провозглашают вечность я и мира четырьмя способами, это всего лишь переживание тех почтенных отшельников и брахманов, которые не знают и не видят, это трепет и метание тех, кто охвачен жаждой».


106. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā ekaccasassatikā ekaccaasassatikā ekaccaṃ sassataṃ ekaccaṃ asassataṃ attānañca lokañca paññapenti catūhi vatthūhi, tadapi tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ ajānataṃ apassataṃ vedayitaṃ taṇhāgatānaṃ paritassitavipphanditameva.

106. «В связи с этим, монахи, когда те отшельники и брахманы, которые являются частичными этерналистами и частичными не-этерналистами, провозглашают частичную вечность и частичную невечность я и мира четырьмя способами, это всего лишь переживание тех почтенных отшельников и брахманов, которые не знают и не видят, это трепет и метание тех, кто охвачен жаждой».


107. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā antānantikā antānantaṃ lokassa paññapenti catūhi vatthūhi, tadapi tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ ajānataṃ apassataṃ vedayitaṃ taṇhāgatānaṃ paritassitavipphanditameva.

107. «В связи с этим, монахи, когда те отшельники и брахманы, которые утверждают конечность или бесконечность, провозглашают конечность и бесконечность мира четырьмя способами, это всего лишь переживание тех почтенных отшельников и брахманов, которые не знают и не видят, это трепет и метание тех, кто охвачен жаждой».


108. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā amarāvikkhepikā tattha tattha pañhaṃ puṭṭhā samānā vācāvikkhepaṃ āpajjanti amarāvikkhepaṃ catūhi vatthūhi, tadapi tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ ajānataṃ apassataṃ vedayitaṃ taṇhāgatānaṃ paritassitavipphanditameva.

108. «В связи с этим, монахи, когда те отшельники и брахманы, которые являются скользкими как угри, будучи спрошены о том или ином вопросе, прибегают к увиливанию от ответов, к скольжению угря четырьмя способами, это всего лишь переживание тех почтенных отшельников и брахманов, которые не знают и не видят, это трепет и метание тех, кто охвачен жаждой».


109. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā adhiccasamuppannikā adhiccasamuppannaṃ attānañca lokañca paññapenti dvīhi vatthūhi, tadapi tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ ajānataṃ apassataṃ vedayitaṃ taṇhāgatānaṃ paritassitavipphanditameva.

109. «В связи с этим, монахи, когда те отшельники и брахманы, которые являются сторонниками случайного возникновения, провозглашают случайное возникновение я и мира двумя способами, это всего лишь переживание тех почтенных отшельников и брахманов, которые не знают и не видят, это трепет и метание тех, кто охвачен жаждой».


110. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā pubbantakappikā pubbantānudiṭṭhino pubbantaṃ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti aṭṭhārasahi [Pg.37] vatthūhi, tadapi tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ ajānataṃ apassataṃ vedayitaṃ taṇhāgatānaṃ paritassitavipphanditameva.

110. «В связи с этим, монахи, когда те отшельники и брахманы, которые строят предположения о прошлом, придерживаются воззрений о прошлом, высказывают различные утверждения, касающиеся прошлого, восемнадцатью способами, это всего лишь переживание тех почтенных отшельников и брахманов, которые не знают и не видят, это трепет и метание тех, кто охвачен жаждой».


111. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā uddhamāghātanikā saññīvādā uddhamāghātanaṃ saññiṃ attānaṃ paññapenti soḷasahi vatthūhi, tadapi tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ ajānataṃ apassataṃ vedayitaṃ taṇhāgatānaṃ paritassitavipphanditameva.

111. «В связи с этим, монахи, когда те отшельники и брахманы, которые провозглашают учение о сознательном существовании после смерти, утверждают сознательное существование я после смерти шестнадцатью способами, это всего лишь переживание тех почтенных отшельников и брахманов, которые не знают и не видят, это трепет и метание тех, кто охвачен жаждой».


112. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā uddhamāghātanikā asaññīvādā uddhamāghātanaṃ asaññiṃ attānaṃ paññapenti aṭṭhahi vatthūhi, tadapi tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ ajānataṃ apassataṃ vedayitaṃ taṇhāgatānaṃ paritassitavipphanditameva.

112. «В связи с этим, монахи, когда те отшельники и брахманы, которые провозглашают учение о бессознательном существовании после смерти, утверждают бессознательное существование я после смерти восемью способами, это всего лишь переживание тех почтенных отшельников и брахманов, которые не знают и не видят, это трепет и метание тех, кто охвачен жаждой».


113. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā uddhamāghātanikā nevasaññīnāsaññīvādā uddhamāghātanaṃ nevasaññīnāsaññiṃ attānaṃ paññapenti aṭṭhahi vatthūhi, tadapi tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ ajānataṃ apassataṃ vedayitaṃ taṇhāgatānaṃ paritassitavipphanditameva.

113. «В связи с этим, монахи, когда те отшельники и брахманы, которые провозглашают учение о ни сознательном, ни бессознательном существовании после смерти, утверждают ни сознательное, ни бессознательное существование я после смерти восемью способами, это всего лишь переживание тех почтенных отшельников и брахманов, которые не знают и не видят, это трепет и метание тех, кто охвачен жаждой».


114. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā ucchedavādā sato sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapenti sattahi vatthūhi, tadapi tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ ajānataṃ apassataṃ vedayitaṃ taṇhāgatānaṃ paritassitavipphanditameva.

114. «В связи с этим, монахи, когда те отшельники и брахманы, которые являются аннигиляционистами, провозглашают уничтожение, разрушение и небытие существующего существа семью способами, это всего лишь переживание тех почтенных отшельников и брахманов, которые не знают и не видят, это трепет и метание тех, кто охвачен жаждой».


115. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā diṭṭhadhammanibbānavādā sato sattassa paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ paññapenti pañcahi vatthūhi, tadapi tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ ajānataṃ apassataṃ vedayitaṃ taṇhāgatānaṃ paritassitavipphanditameva.

115. «В связи с этим, монахи, когда те отшельники и брахманы, которые провозглашают ниббану в настоящей жизни, утверждают высшую ниббану в настоящей жизни для существующего существа пятью способами, это всего лишь переживание тех почтенных отшельников и брахманов, которые не знают и не видят, это трепет и метание тех, кто охвачен жаждой».


116. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā aparantakappikā aparantānudiṭṭhino aparantaṃ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti catucattārīsāya vatthūhi, tadapi tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ ajānataṃ apassataṃ vedayitaṃ taṇhāgatānaṃ paritassitavipphanditameva.

116. «В связи с этим, монахи, когда те отшельники и брахманы, которые строят предположения о будущем, придерживаются воззрений о будущем, высказывают различные утверждения, касающиеся будущего, сорока четырьмя способами, это всего лишь переживание тех почтенных отшельников и брахманов, которые не знают и не видят, это трепет и метание тех, кто охвачен жаждой».


117. ‘‘Tatra[Pg.38], bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā pubbantakappikā ca aparantakappikā ca pubbantāparantakappikā ca pubbantāparantānudiṭṭhino pubbantāparantaṃ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti dvāsaṭṭhiyā vatthūhi, tadapi tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ ajānataṃ apassataṃ vedayitaṃ taṇhāgatānaṃ paritassitavipphanditameva.

117. «В связи с этим, монахи, когда те отшельники и брахманы, которые строят предположения о прошлом, строят предположения о будущем, строят предположения и о прошлом, и о будущем, придерживаются воззрений о прошлом и о будущем, высказывают различные утверждения, касающиеся прошлого и будущего, шестьюдесятью двумя способами, это всего лишь переживание тех почтенных отшельников и брахманов, которые не знают и не видят, это трепет и метание тех, кто охвачен жаждой».


Phassapaccayāvāro

«Раздел об обусловленности контактом»


118. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā sassatavādā sassataṃ attānañca lokañca paññapenti catūhi vatthūhi, tadapi phassapaccayā.

118. «В связи с этим, монахи, когда те отшельники и брахманы, которые являются этерналистами, провозглашают вечность я и мира четырьмя способами, это также обусловлено контактом».


119. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā ekaccasassatikā ekaccaasassatikā ekaccaṃ sassataṃ ekaccaṃ asassataṃ attānañca lokañca paññapenti catūhi vatthūhi, tadapi phassapaccayā.

119. «В связи с этим, монахи, когда те отшельники и брахманы, которые являются частичными этерналистами и частичными не-этерналистами, провозглашают частичную вечность и частичную невечность я и мира четырьмя способами, это также обусловлено контактом».


120. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā antānantikā antānantaṃ lokassa paññapenti catūhi vatthūhi, tadapi phassapaccayā.

120. «В связи с этим, монахи, когда те отшельники и брахманы, которые утверждают конечность или бесконечность, провозглашают конечность и бесконечность мира четырьмя способами, это также обусловлено контактом».


121. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā amarāvikkhepikā tattha tattha pañhaṃ puṭṭhā samānā vācāvikkhepaṃ āpajjanti amarāvikkhepaṃ catūhi vatthūhi, tadapi phassapaccayā.

121. «В связи с этим, монахи, когда те отшельники и брахманы, которые являются скользкими как угри, будучи спрошены о том или ином вопросе, прибегают к увиливанию от ответов, к скольжению угря четырьмя способами, это также обусловлено контактом».


122. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā adhiccasamuppannikā adhiccasamuppannaṃ attānañca lokañca paññapenti dvīhi vatthūhi, tadapi phassapaccayā.

122. «В связи с этим, монахи, когда те отшельники и брахманы, которые являются сторонниками случайного возникновения, провозглашают случайное возникновение я и мира двумя способами, это также обусловлено контактом».


123. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā pubbantakappikā pubbantānudiṭṭhino pubbantaṃ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti aṭṭhārasahi vatthūhi, tadapi phassapaccayā.

123. «В связи с этим, монахи, когда те отшельники и брахманы, которые строят предположения о прошлом, придерживаются воззрений о прошлом, высказывают различные утверждения, касающиеся прошлого, восемнадцатью способами, это также обусловлено контактом».


124. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā uddhamāghātanikā saññīvādā uddhamāghātanaṃ saññiṃ attānaṃ paññapenti soḷasahi vatthūhi, tadapi phassapaccayā.

124. «В связи с этим, монахи, когда те отшельники и брахманы, которые провозглашают учение о сознательном существовании после смерти, утверждают сознательное существование я после смерти шестнадцатью способами, это также обусловлено контактом».


125. ‘‘Tatra[Pg.39], bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā uddhamāghātanikā asaññīvādā uddhamāghātanaṃ asaññiṃ attānaṃ paññapenti aṭṭhahi vatthūhi, tadapi phassapaccayā.

125. В этом случае, о бхиккху, те отшельники и брахманы, которые утверждают, что после смерти существо лишено восприятия, и в восьми случаях провозглашают, что после смерти душа лишена восприятия, — это также обусловлено контактом.


126. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā uddhamāghātanikā nevasaññīnāsaññīvādā uddhamāghātanaṃ nevasaññīnāsaññiṃ attānaṃ paññapenti aṭṭhahi vatthūhi, tadapi phassapaccayā.

126. В этом случае, о бхиккху, те отшельники и брахманы, которые утверждают, что после смерти существо не обладает ни восприятием, ни отсутствием восприятия, и в восьми случаях провозглашают, что после смерти душа не обладает ни восприятием, ни отсутствием восприятия, — это также обусловлено контактом.


127. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā ucchedavādā sato sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapenti sattahi vatthūhi, tadapi phassapaccayā.

127. В этом случае, о бхиккху, те отшельники и брахманы, которые являются аннигиляционистами и в семи случаях провозглашают уничтожение, гибель и прекращение существования реального существа, — это также обусловлено контактом.


128. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā diṭṭhadhammanibbānavādā sato sattassa paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ paññapenti pañcahi vatthūhi, tadapi phassapaccayā.

128. В этом случае, о бхиккху, те отшельники и брахманы, которые провозглашают ниббану в настоящей жизни и в пяти случаях утверждают достижение существующим существом высшей ниббаны в настоящей жизни, — это также обусловлено контактом.


129. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā aparantakappikā aparantānudiṭṭhino aparantaṃ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti catucattārīsāya vatthūhi, tadapi phassapaccayā.

129. В этом случае, о бхиккху, те отшельники и брахманы, которые строят предположения о будущем, придерживаются воззрений о будущем и в сорока четырех случаях высказывают различные ошибочные мнения относительно будущего, — это также обусловлено контактом.


130. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā pubbantakappikā ca aparantakappikā ca pubbantāparantakappikā ca pubbantāparantānudiṭṭhino pubbantāparantaṃ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti dvāsaṭṭhiyā vatthūhi, tadapi phassapaccayā.

130. В этом случае, о бхиккху, те отшельники и брахманы, которые строят предположения о прошлом, строят предположения о будущем, строят предположения и о прошлом, и о будущем, придерживаются воззрений о прошлом и о будущем и в шестидесяти двух случаях высказывают различные ошибочные мнения относительно прошлого и будущего, — это также обусловлено контактом.


Netaṃ ṭhānaṃ vijjativāro

Раздел о невозможности этого


131. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā sassatavādā sassataṃ attānañca lokañca paññapenti catūhi vatthūhi, te vata aññatra phassā paṭisaṃvedissantīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

131. В этом случае, о бхиккху, те отшельники и брахманы, которые являются этерналистами и в четырех случаях провозглашают душу и мир вечными, — поистине, то, что они будут испытывать это переживание помимо контакта — такое невозможно.


132. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā ekaccasassatikā ekacca asassatikā ekaccaṃ sassataṃ ekaccaṃ asassataṃ attānañca lokañca paññapenti catūhi vatthūhi, te vata aññatra phassā paṭisaṃvedissantīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

132. В этом случае, о бхиккху, те отшельники и брахманы, которые являются частичными этерналистами и частичными не-этерналистами и в четырех случаях провозглашают душу и мир частично вечными, а частично невечными, — поистине, то, что они будут испытывать это переживание помимо контакта — такое невозможно.


133. ‘‘Tatra[Pg.40], bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā antānantikā antānantaṃ lokassa paññapenti catūhi vatthūhi, te vata aññatra phassā paṭisaṃvedissantīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

133. В этом случае, о бхиккху, те отшельники и брахманы, которые утверждают конечность или бесконечность мира и в четырех случаях провозглашают мир конечным или бесконечным, — поистине, то, что они будут испытывать это переживание помимо контакта — такое невозможно.


134. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā amarāvikkhepikā tattha tattha pañhaṃ puṭṭhā samānā vācāvikkhepaṃ āpajjanti amarāvikkhepaṃ catūhi vatthūhi, te vata aññatra phassā paṭisaṃvedissantīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

134. В этом случае, о бхиккху, те отшельники и брахманы, которые уклоняются от прямых ответов, подобно скользкому угрю, и будучи спрошены о том или ином, в четырех случаях прибегают к словесному увиливанию и уклончивым ответам, — поистине, то, что они будут испытывать это переживание помимо контакта — такое невозможно.


135. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā adhiccasamuppannikā adhiccasamuppannaṃ attānañca lokañca paññapenti dvīhi vatthūhi, te vata aññatra phassā paṭisaṃvedissantīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

135. В этом случае, о бхиккху, те отшельники и брахманы, которые утверждают случайное возникновение и в двух случаях провозглашают душу и мир возникшими случайно, без причины, — поистине, то, что они будут испытывать это переживание помимо контакта — такое невозможно.


136. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā pubbantakappikā pubbantānudiṭṭhino pubbantaṃ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti aṭṭhārasahi vatthūhi, te vata aññatra phassā paṭisaṃvedissantīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

136. В этом случае, о бхиккху, те отшельники и брахманы, которые строят предположения о прошлом, придерживаются воззрений о прошлом и в восемнадцати случаях высказывают различные ошибочные мнения относительно прошлого, — поистине, то, что они будут испытывать это переживание помимо контакта — такое невозможно.


137. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā uddhamāghātanikā saññīvādā uddhamāghātanaṃ saññiṃ attānaṃ paññapenti soḷasahi vatthūhi, te vata aññatra phassā paṭisaṃvedissantīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

137. В этом случае, о бхиккху, те отшельники и брахманы, которые утверждают, что после смерти существо обладает восприятием, и в шестнадцати случаях провозглашают, что после смерти душа обладает восприятием, — поистине, то, что они будут испытывать это переживание помимо контакта — такое невозможно.


138. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā uddhamāghātanikā asaññīvādā, uddhamāghātanaṃ asaññiṃ attānaṃ paññapenti aṭṭhahi vatthūhi, te vata aññatra phassā paṭisaṃvedissantīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

138. В этом случае, о бхиккху, те отшельники и брахманы, которые утверждают, что после смерти существо лишено восприятия, и в восьми случаях провозглашают, что после смерти душа лишена восприятия, — поистине, то, что они будут испытывать это переживание помимо контакта — такое невозможно.


139. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā uddhamāghātanikā nevasaññīnāsaññīvādā uddhamāghātanaṃ nevasaññīnāsaññiṃ attānaṃ paññapenti aṭṭhahi vatthūhi, te vata aññatra phassā paṭisaṃvedissantīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

139. В этом случае, о бхиккху, те отшельники и брахманы, которые утверждают, что после смерти существо не обладает ни восприятием, ни отсутствием восприятия, и в восьми случаях провозглашают, что после смерти душа не обладает ни восприятием, ни отсутствием восприятия, — поистине, то, что они будут испытывать это переживание помимо контакта — такое невозможно.


140. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā ucchedavādā sato sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapenti sattahi vatthūhi, te vata aññatra phassā paṭisaṃvedissantīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

140. В этом случае, о бхиккху, те отшельники и брахманы, которые являются аннигиляционистами и в семи случаях провозглашают уничтожение, гибель и прекращение существования реального существа, — поистине, то, что они будут испытывать это переживание помимо контакта — такое невозможно.


141. ‘‘Tatra[Pg.41], bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā diṭṭhadhammanibbānavādā sato sattassa paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ paññapenti pañcahi vatthūhi, te vata aññatra phassā paṭisaṃvedissantīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

141. В этом случае, о бхиккху, те отшельники и брахманы, которые провозглашают ниббану в настоящей жизни и в пяти случаях утверждают достижение существующим существом высшей ниббаны в настоящей жизни, — поистине, то, что они будут испытывать это переживание помимо контакта — такое невозможно.


142. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā aparantakappikā aparantānudiṭṭhino aparantaṃ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti catucattārīsāya vatthūhi, te vata aññatra phassā paṭisaṃvedissantīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

142. В этом случае, о бхиккху, те отшельники и брахманы, которые строят предположения о будущем, придерживаются воззрений о будущем и в сорока четырех случаях высказывают различные ошибочные мнения относительно будущего, — поистине, то, что они будут испытывать это переживание помимо контакта — такое невозможно.


143. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā pubbantakappikā ca aparantakappikā ca pubbantāparantakappikā ca pubbantāparantānudiṭṭhino pubbantāparantaṃ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti dvāsaṭṭhiyā vatthūhi, te vata aññatra phassā paṭisaṃvedissantīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

143. В этом случае, о бхиккху, те отшельники и брахманы, которые строят предположения о прошлом, строят предположения о будущем, строят предположения и о прошлом, и о будущем, придерживаются воззрений о прошлом и о будущем и в шестидесяти двух случаях высказывают различные ошибочные мнения относительно прошлого и будущего, — поистине, то, что они будут испытывать это переживание помимо контакта — такое невозможно.


Diṭṭhigatikādhiṭṭhānavaṭṭakathā

Объяснение круговорота сансары, основанного на воззрениях


144. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā sassatavādā sassataṃ attānañca lokañca paññapenti catūhi vatthūhi, yepi te samaṇabrāhmaṇā ekaccasassatikā ekaccaasassatikā…pe… yepi te samaṇabrāhmaṇā antānantikā… yepi te samaṇabrāhmaṇā amarāvikkhepikā… yepi te samaṇabrāhmaṇā adhiccasamuppannikā… yepi te samaṇabrāhmaṇā pubbantakappikā… yepi te samaṇabrāhmaṇā uddhamāghātanikā saññīvādā… yepi te samaṇabrāhmaṇā uddhamāghātanikā asaññīvādā… yepi te samaṇabrāhmaṇā uddhamāghātanikā nevasaññīnāsaññīvādā… yepi te samaṇabrāhmaṇā ucchedavādā… yepi te samaṇabrāhmaṇā diṭṭhadhammanibbānavādā… yepi te samaṇabrāhmaṇā aparantakappikā… yepi te samaṇabrāhmaṇā pubbantakappikā ca aparantakappikā ca pubbantāparantakappikā ca pubbantāparantānudiṭṭhino pubbantāparantaṃ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti dvāsaṭṭhiyā vatthūhi, sabbe te chahi phassāyatanehi phussa phussa paṭisaṃvedenti tesaṃ vedanāpaccayā taṇhā, taṇhāpaccayā upādānaṃ, upādānapaccayā bhavo, bhavapaccayā jāti, jātipaccayā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti.

144. В этом случае, о бхиккху, те отшельники и брахманы, которые являются этерналистами и в четырех случаях провозглашают душу и мир вечными; и те отшельники и брахманы, которые являются частичными этерналистами и частичными не-этерналистами... и те отшельники и брахманы, которые утверждают конечность или бесконечность мира... и те отшельники и брахманы, которые уклоняются от прямых ответов, подобно скользкому угрю... и те отшельники и брахманы, которые утверждают случайное возникновение... и те отшельники и брахманы, которые строят предположения о прошлом... и те отшельники и брахманы, которые утверждают, что после смерти существо обладает восприятием... и те отшельники и брахманы, которые утверждают, что после смерти существо лишено восприятия... и те отшельники и брахманы, которые утверждают, что после смерти существо не обладает ни восприятием, ни отсутствием восприятия... и те отшельники и брахманы, которые являются аннигиляционистами... и те отшельники и брахманы, которые провозглашают ниббану в настоящей жизни... и те отшельники и брахманы, которые строят предположения о будущем... и те отшельники и брахманы, которые строят предположения о прошлом, строят предположения о будущем, строят предположения и о прошлом, и о будущем, придерживаются воззрений о прошлом и о будущем и в шестидесяти двух случаях высказывают различные ошибочные мнения относительно прошлого и будущего, — все они испытывают эти переживания, непрестанно соприкасаясь через шесть сфер контакта. Из-за их переживания как условия возникает жажда; из-за жажды как условия возникает цепляние; из-за цепляния как условия возникает становление; из-за становления как условия возникает рождение; из-за рождения как условия возникают старость и смерть, скорбь, плач, страдание, печаль и отчаяние.


Vivaṭṭakathādi

Объяснение прекращения круговорота сансары


145. ‘‘Yato [Pg.42] kho, bhikkhave, bhikkhu channaṃ phassāyatanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ imehi sabbeheva uttaritaraṃ pajānāti.

145. Когда же, о бхиккху, бхиккху постигает в соответствии с действительностью возникновение и исчезновение шести сфер контакта, их привлекательность, их опасность и освобождение от них, тогда он знает то, что превосходит все эти воззрения.


146. ‘‘Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā pubbantakappikā vā aparantakappikā vā pubbantāparantakappikā vā pubbantāparantānudiṭṭhino pubbantāparantaṃ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti, sabbe te imeheva dvāsaṭṭhiyā vatthūhi antojālīkatā, ettha sitāva ummujjamānā ummujjanti, ettha pariyāpannā antojālīkatāva ummujjamānā ummujjanti.

146. Какие бы то ни было, о бхиккху, отшельники или брахманы, которые строят предположения о прошлом, строят предположения о будущем, строят предположения и о прошлом, и о будущем, придерживаются воззрений о прошлом и о будущем и высказывают различные ошибочные мнения относительно прошлого и будущего, — все они пойманы в эту сеть с ее шестьюдесятью двумя делениями. Находясь в ней, они всплывают, но остаются в сети; будучи охвачены ею, они всплывают, будучи пойманными в эту сеть.


‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, dakkho kevaṭṭo vā kevaṭṭantevāsī vā sukhumacchikena jālena parittaṃ udakadahaṃ otthareyya. Tassa evamassa – ‘ye kho keci imasmiṃ udakadahe oḷārikā pāṇā, sabbe te antojālīkatā. Ettha sitāva ummujjamānā ummujjanti; ettha pariyāpannā antojālīkatāva ummujjamānā ummujjantī’ti; evameva kho, bhikkhave, ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā vā pubbantakappikā vā aparantakappikā vā pubbantāparantakappikā vā pubbantāparantānudiṭṭhino pubbantāparantaṃ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti, sabbe te imeheva dvāsaṭṭhiyā vatthūhi antojālīkatā ettha sitāva ummujjamānā ummujjanti, ettha pariyāpannā antojālīkatāva ummujjamānā ummujjanti.

Подобно тому, о бхиккху, как искусный рыбак или его ученик может накрыть небольшой пруд мелкоячеистой сетью и подумать: "Какие бы крупные существа ни обитали в этом пруду, все они пойманы в эту сеть. Находясь в ней, они всплывают, но остаются в сети; будучи охвачены ею, они всплывают, будучи пойманными в эту сеть", — точно так же, о бхиккху, какие бы то ни было отшельники или брахманы, которые строят предположения о прошлом, строят предположения о будущем, строят предположения и о прошлом, и о будущем, придерживаются воззрений о прошлом и о будущем и высказывают различные ошибочные мнения относительно прошлого и будущего, — все они пойманы в эту сеть с ее шестьюдесятью двумя делениями. Находясь в ней, они всплывают, но остаются в сети; будучи охвачены ею, они всплывают, будучи пойманными в эту сеть.


147. ‘‘Ucchinnabhavanettiko, bhikkhave, tathāgatassa kāyo tiṭṭhati. Yāvassa kāyo ṭhassati, tāva naṃ dakkhanti devamanussā. Kāyassa bhedā uddhaṃ jīvitapariyādānā na naṃ dakkhanti devamanussā.

147. О бхиккху, тело Татхагаты пребывает с отсеченной нитью, ведущей к существованию. Пока пребывает его тело, божества и люди будут видеть его. С распадом же тела, по истечении срока жизни, ни божества, ни люди более не увият его.


‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, ambapiṇḍiyā vaṇṭacchinnāya yāni kānici ambāni vaṇṭapaṭibandhāni, sabbāni tāni tadanvayāni bhavanti; evameva kho, bhikkhave, ucchinnabhavanettiko tathāgatassa kāyo tiṭṭhati, yāvassa kāyo ṭhassati, tāva naṃ dakkhanti devamanussā, kāyassa bhedā uddhaṃ jīvitapariyādānā na naṃ dakkhanti devamanussā’’ti.

Подобно тому, о бхиккху, как при срезании стебля манговой грозди все манго, прикрепленные к этому стеблю, падают вслед за ним, точно так же, о бхиккху, тело Татхагаты пребывает с отсеченной нитью, ведущей к существованию. Пока пребывает его тело, божества и люди будут видеть его. С распадом же тела, по истечении срока жизни, ни божества, ни люди более не увидят его.


148. Evaṃ [Pg.43] vutte āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhante, ko nāmo ayaṃ, bhante, dhammapariyāyo’’ti? ‘‘Tasmātiha tvaṃ, ānanda, imaṃ dhammapariyāyaṃ atthajālantipi naṃ dhārehi, dhammajālantipi naṃ dhārehi, brahmajālantipi naṃ dhārehi, diṭṭhijālantipi naṃ dhārehi, anuttaro saṅgāmavijayotipi naṃ dhārehī’’ti. Idamavoca bhagavā.

148. Когда это было сказано, почтенный Ананда обратился к Благословенному: "Удивительно, Господин, поразительно, Господин! Как называется это изложение Дхаммы?" — "В таком случае, Ананда, запомни это изложение Дхаммы как Сеть Блага (Аттхаджала), и как Сеть Дхаммы (Дхаммаджала), и как Сеть Высшего Знания (Брахмаджала), и как Сеть Воззрений (Диттхиджала), а также как Непревзойденная Победа в Битве". Так сказал Благословенный.


149. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti. Imasmiñca pana veyyākaraṇasmiṃ bhaññamāne dasasahassī lokadhātu akampitthāti.

149. Удовлетворенные, эти бхиккху порадовались словам Благословенного. И во время провозглашения этого разъяснения содрогнулась десятитысячная мировая система.


Brahmajālasuttaṃ niṭṭhitaṃ paṭhamaṃ.

Так завершается Брахмаджала-сутта, первая.


2. Sāmaññaphalasuttaṃ

2. Саманняпхала-сутта


Rājāmaccakathā

Беседа царя и его министров


150. Evaṃ [Pg.44] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati jīvakassa komārabhaccassa ambavane mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ aḍḍhateḷasehi bhikkhusatehi. Tena kho pana samayena rājā māgadho ajātasattu vedehiputto tadahuposathe pannarase komudiyā cātumāsiniyā puṇṇāya puṇṇamāya rattiyā rājāmaccaparivuto uparipāsādavaragato nisinno hoti. Atha kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto tadahuposathe udānaṃ udānesi – ‘‘ramaṇīyā vata bho dosinā ratti, abhirūpā vata bho dosinā ratti, dassanīyā vata bho dosinā ratti, pāsādikā vata bho dosinā ratti, lakkhaññā vata bho dosinā ratti. Kaṃ nu khvajja samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā payirupāseyyāma, yaṃ no payirupāsato cittaṃ pasīdeyyā’’ti?

150. Так я слышал. Однажды Благословенный пребывал в Раджагахе, в манговой роще Дживаки Комарабаччи, вместе с большой общиной бхиккху из тысячи двухсот пятидесяти человек. В то время царь Магадхи Аджатасатту, сын Ведехи, в пятнадцатый день упосатхи, в ночь полнолуния четвертого месяца Комуди, сидел на верхней террасе своего великолепного дворца в окружении своих министров. И тогда царь Магадхи Аджатасатту, сын Ведехи, в этот день упосатхи изрек такое вдохновенное слово: "О друзья, как восхитительна эта лунная ночь! О друзья, как прекрасна эта лунная ночь! О друзья, как приятна взору эта лунная ночь! О друзья, как безмятежна эта лунная ночь! О друзья, как знаменательна эта лунная ночь! Какого же отшельника или брахмана нам навестить сегодня, дабы при посещении его наши сердца обрели умиротворение?"


151. Evaṃ vutte, aññataro rājāmacco rājānaṃ māgadhaṃ ajātasattuṃ vedehiputtaṃ etadavoca – ‘‘ayaṃ, deva, pūraṇo kassapo saṅghī ceva gaṇī ca gaṇācariyo ca ñāto yasassī titthakaro sādhusammato bahujanassa rattaññū cirapabbajito addhagato vayoanuppatto. Taṃ devo pūraṇaṃ kassapaṃ payirupāsatu. Appeva nāma devassa pūraṇaṃ kassapaṃ payirupāsato cittaṃ pasīdeyyā’’ti. Evaṃ vutte, rājā māgadho ajātasattu vedehiputto tuṇhī ahosi.

151. Когда это было сказано, один из царских советников обратился к царю Магадхи Аджатасатту, сыну Ведехи: «Государь, этот Пурана Кассапа возглавляет общину, имеет множество последователей, является учителем школы, он известен, знаменит, основатель учения, почитаем многими людьми как праведник, он почтенного возраста, давно ушёл в бездомную жизнь, прошёл долгий жизненный путь и достиг преклонных лет. Пусть государь посетит Пурану Кассапу. Возможно, когда государь посетит Пурану Кассапу, его ум обретёт умиротворение». Когда это было сказано, царь Магадхи Аджатасатту, сын Ведехи, промолчал.


152. Aññataropi kho rājāmacco rājānaṃ māgadhaṃ ajātasattuṃ vedehiputtaṃ etadavoca – ‘‘ayaṃ, deva, makkhali gosālo saṅghī ceva gaṇī ca gaṇācariyo ca ñāto yasassī titthakaro sādhusammato bahujanassa rattaññū cirapabbajito addhagato vayoanuppatto. Taṃ devo makkhaliṃ gosālaṃ payirupāsatu. Appeva nāma devassa makkhaliṃ gosālaṃ payirupāsato cittaṃ pasīdeyyā’’ti. Evaṃ vutte, rājā māgadho ajātasattu vedehiputto tuṇhī ahosi.

152. И другой царский советник обратился к царю Магадхи Аджатасатту, сыну Ведехи: «Государь, этот Маккхали Госала возглавляет общину, имеет множество последователей, является учителем школы, он известен, знаменит, основатель учения, почитаем многими людьми как праведник, он почтенного возраста, давно ушёл в бездомную жизнь, прошёл долгий жизненный путь и достиг преклонных лет. Пусть государь посетит Маккхали Госалу. Возможно, когда государь посетит Маккхали Госалу, его ум обретёт умиротворение». Когда это было сказано, царь Магадхи Аджатасатту, сын Ведехи, промолчал.


153. Aññataropi [Pg.45] kho rājāmacco rājānaṃ māgadhaṃ ajātasattuṃ vedehiputtaṃ etadavoca – ‘‘ayaṃ, deva, ajito kesakambalo saṅghī ceva gaṇī ca gaṇācariyo ca ñāto yasassī titthakaro sādhusammato bahujanassa rattaññū cirapabbajito addhagato vayoanuppatto. Taṃ devo ajitaṃ kesakambalaṃ payirupāsatu. Appeva nāma devassa ajitaṃ kesakambalaṃ payirupāsato cittaṃ pasīdeyyā’’ti. Evaṃ vutte, rājā māgadho ajātasattu vedehiputto tuṇhī ahosi.

153. И другой царский советник обратился к царю Магадхи Аджатасатту, сыну Ведехи: «Государь, этот Аджита Кесакамбала возглавляет общину, имеет множество последователей, является учителем школы, он известен, знаменит, основатель учения, почитаем многими людьми как праведник, он почтенного возраста, давно ушёл в бездомную жизнь, прошёл долгий жизненный путь и достиг преклонных лет. Пусть государь посетит Аджиту Кесакамбалу. Возможно, когда государь посетит Аджиту Кесакамбалу, его ум обретёт умиротворение». Когда это было сказано, царь Магадхи Аджатасатту, сын Ведехи, промолчал.


154. Aññataropi kho rājāmacco rājānaṃ māgadhaṃ ajātasattuṃ vedehiputtaṃ etadavoca – ‘‘ayaṃ, deva, pakudho kaccāyano saṅghī ceva gaṇī ca gaṇācariyo ca ñāto yasassī titthakaro sādhusammato bahujanassa rattaññū cirapabbajito addhagato vayoanuppatto. Taṃ devo pakudhaṃ kaccāyanaṃ payirupāsatu. Appeva nāma devassa pakudhaṃ kaccāyanaṃ payirupāsato cittaṃ pasīdeyyā’’ti. Evaṃ vutte, rājā māgadho ajātasattu vedehiputto tuṇhī ahosi.

154. И другой царский советник обратился к царю Магадхи Аджатасатту, сыну Ведехи: «Государь, этот Пакудха Каччаяна возглавляет общину, имеет множество последователей, является учителем школы, он известен, знаменит, основатель учения, почитаем многими людьми как праведник, он почтенного возраста, давно ушёл в бездомную жизнь, прошёл долгий жизненный путь и достиг преклонных лет. Пусть государь посетит Пакудху Каччаяну. Возможно, когда государь посетит Пакудху Каччаяну, его ум обретёт умиротворение». Когда это было сказано, царь Магадхи Аджатасатту, сын Ведехи, промолчал.


155. Aññataropi kho rājāmacco rājānaṃ māgadhaṃ ajātasattuṃ vedehiputtaṃ etadavoca – ‘‘ayaṃ, deva, sañcayo belaṭṭhaputto saṅghī ceva gaṇī ca gaṇācariyo ca ñāto yasassī titthakaro sādhusammato bahujanassa rattaññū cirapabbajito addhagato vayoanuppatto. Taṃ devo sañcayaṃ belaṭṭhaputtaṃ payirupāsatu. Appeva nāma devassa sañcayaṃ belaṭṭhaputtaṃ payirupāsato cittaṃ pasīdeyyā’’ti. Evaṃ vutte, rājā māgadho ajātasattu vedehiputto tuṇhī ahosi.

155. И другой царский советник обратился к царю Магадхи Аджатасатту, сыну Ведехи: «Государь, этот Санджая Белаттхипутта возглавляет общину, имеет множество последователей, является учителем школы, он известен, знаменит, основатель учения, почитаем многими людьми как праведник, он почтенного возраста, давно ушёл в бездомную жизнь, прошёл долгий жизненный путь и достиг преклонных лет. Пусть государь посетит Санджаю Белаттхипутту. Возможно, когда государь посетит Санджаю Белаттхипутту, его ум обретёт умиротворение». Когда это было сказано, царь Магадхи Аджатасатту, сын Ведехи, промолчал.


156. Aññataropi kho rājāmacco rājānaṃ māgadhaṃ ajātasattuṃ vedehiputtaṃ etadavoca – ‘‘ayaṃ, deva, nigaṇṭho nāṭaputto saṅghī ceva gaṇī ca gaṇācariyo ca ñāto yasassī titthakaro sādhusammato bahujanassa rattaññū cirapabbajito addhagato vayoanuppatto. Taṃ devo nigaṇṭhaṃ nāṭaputtaṃ payirupāsatu. Appeva nāma devassa nigaṇṭhaṃ [Pg.46] nāṭaputtaṃ payirupāsato cittaṃ pasīdeyyā’’ti. Evaṃ vutte, rājā māgadho ajātasattu vedehiputto tuṇhī ahosi.

156. И другой царский советник обратился к царю Магадхи Аджатасатту, сыну Ведехи: «Государь, этот Нигантха Натапутта возглавляет общину, имеет множество последователей, является учителем школы, он известен, знаменит, основатель учения, почитаем многими людьми как праведник, он почтенного возраста, давно ушёл в бездомную жизнь, прошёл долгий жизненный путь и достиг преклонных лет. Пусть государь посетит Нигантху Натапутту. Возможно, когда государь посетит Нигантху Натапутту, его ум обретёт умиротворение». Когда это было сказано, царь Магадхи Аджатасатту, сын Ведехи, промолчал.


Komārabhaccajīvakakathā

Рассказ о Дживаке Комарабачче


157. Tena kho pana samayena jīvako komārabhacco rañño māgadhassa ajātasattussa vedehiputtassa avidūre tuṇhībhūto nisinno hoti. Atha kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto jīvakaṃ komārabhaccaṃ etadavoca – ‘‘tvaṃ pana, samma jīvaka, kiṃ tuṇhī’’ti? ‘‘Ayaṃ, deva, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho amhākaṃ ambavane viharati mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ aḍḍhateḷasehi bhikkhusatehi. Taṃ kho pana bhagavantaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. Taṃ devo bhagavantaṃ payirupāsatu. Appeva nāma devassa bhagavantaṃ payirupāsato cittaṃ pasīdeyyā’ti.

157. В это время Дживака Комарабачча молча сидел неподалёку от царя Магадхи Аджатасатту, сына Ведехи. Тогда царь Магадхи Аджатасатту, сын Ведехи, обратился к Дживаке Комарабачче: «А ты почему молчишь, друг Дживака?» — «Государь, этот Благословенный, Арахант, Всепросветлённый Будда пребывает в нашем манговом саду с большой общиной бхиккху, состоящей из тысячи двухсот пятидесяти монахов. И о Благословенном разнеслась такая благая слава: „Этот Благословенный — Арахант, Всепросветлённый Будда, совершенный в знании и поведении, ушедший во благо, познавший миры, непревзойдённый укротитель людей, нуждающихся в обуздании, Учитель богов и людей, Просветлённый, Благословенный“. Пусть государь посетит Благословенного. Возможно, когда государь посетит Благословенного, его ум обретёт умиротворение».


158. ‘‘Tena hi, samma jīvaka, hatthiyānāni kappāpehī’’ti. ‘‘Evaṃ, devā’’ti kho jīvako komārabhacco rañño māgadhassa ajātasattussa vedehiputtassa paṭissuṇitvā pañcamattāni hatthinikāsatāni kappāpetvā rañño ca ārohaṇīyaṃ nāgaṃ, rañño māgadhassa ajātasattussa vedehiputtassa paṭivedesi – ‘‘kappitāni kho te, deva, hatthiyānāni, yassadāni kālaṃ maññasī’’ti.

158. «В таком случае, друг Дживака, вели приготовить ездовых слонов». — «Слушаюсь, государь», — ответил Дживака Комарабачча царю Магадхи Аджатасатту, сыну Ведехи, и, велев приготовить около пятисот слоних, а также царского ездового слона, доложил царю Магадхи Аджатасатту, сыну Ведехи: «Государь, ездовые слоны для тебя готовы. Поступай теперь так, как сочтёшь своевременным».


159. Atha kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto pañcasu hatthinikāsatesu paccekā itthiyo āropetvā ārohaṇīyaṃ nāgaṃ abhiruhitvā ukkāsu dhāriyamānāsu rājagahamhā niyyāsi mahaccarājānubhāvena, yena jīvakassa komārabhaccassa ambavanaṃ tena pāyāsi.

159. Тогда царь Магадхи Аджатасатту, сын Ведехи, усадив на каждую из пятисот слоних по одной из своих жён, сам сел на царского ездового слона и в сопровождении факельщиков с великим царским величием выехал из Раджагахи и направился к манговому саду Дживаки Комарабаччи.


Atha kho rañño māgadhassa ajātasattussa vedehiputtassa avidūre ambavanassa ahudeva bhayaṃ, ahu chambhitattaṃ, ahu lomahaṃso. Atha kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto bhīto saṃviggo lomahaṭṭhajāto [Pg.47] jīvakaṃ komārabhaccaṃ etadavoca – ‘‘kacci maṃ, samma jīvaka, na vañcesi? Kacci maṃ, samma jīvaka, na palambhesi? Kacci maṃ, samma jīvaka, na paccatthikānaṃ desi? Kathañhi nāma tāva mahato bhikkhusaṅghassa aḍḍhateḷasānaṃ bhikkhusatānaṃ neva khipitasaddo bhavissati, na ukkāsitasaddo na nigghoso’’ti.

И когда царь Магадхи Аджатасатту, сын Ведехи, приблизился к манговому саду, им овладели страх, трепет и содрогание. И тогда царь Магадхи Аджатасатту, сын Ведехи, испуганный, взволнованный, с волосами, вставшими дыбом, обратился к Дживаке Комарабачче: «Друг Дживака, не обманываешь ли ты меня? Друг Дживака, не вводишь ли ты меня в заблуждение? Друг Дживака, не выдаёшь ли ты меня врагам? Как же так: от столь многочисленной общины бхиккху в тысячу двести пятьдесят монахов не слышно ни чихания, ни кашля, ни единого звука?»


‘‘Mā bhāyi, mahārāja, mā bhāyi, mahārāja. Na taṃ deva, vañcemi; na taṃ, deva, palambhāmi; na taṃ, deva, paccatthikānaṃ demi. Abhikkama, mahārāja, abhikkama, mahārāja, ete maṇḍalamāḷe dīpā jhāyantī’’ti.

«Не бойся, великий царь, не бойся, великий царь! Я не обманываю тебя, государь, не ввожу тебя в заблуждение и не выдаю тебя врагам. Ступай вперёд, великий царь, ступай вперёд! В круглом павильоне горят светильники».


Sāmaññaphalapucchā

Вопрос о плодах отшельничества


160. Atha kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto yāvatikā nāgassa bhūmi nāgena gantvā, nāgā paccorohitvā, pattikova yena maṇḍalamāḷassa dvāraṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā jīvakaṃ komārabhaccaṃ etadavoca – ‘‘kahaṃ pana, samma jīvaka, bhagavā’’ti? ‘‘Eso, mahārāja, bhagavā; eso, mahārāja, bhagavā majjhimaṃ thambhaṃ nissāya puratthābhimukho nisinno purakkhato bhikkhusaṅghassā’’ti.

160. Тогда царь Магадхи Аджатасатту, сын Ведехи, проехав на слоне столько, сколько позволяла дорога, сошёл со слона и пошёл пешком к дверям круглого павильона. Подойдя, он спросил Дживаку Комарабаччу: «А где же, друг Дживака, Благословенный?» — «Вот Благословенный, великий царь. Вот Благословенный, великий царь, сидит у среднего столба, лицом к востоку, перед общиной бхиккху».


161. Atha kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto tuṇhībhūtaṃ tuṇhībhūtaṃ bhikkhusaṅghaṃ anuviloketvā rahadamiva vippasannaṃ udānaṃ udānesi – ‘‘iminā me upasamena udayabhaddo kumāro samannāgato hotu, yenetarahi upasamena bhikkhusaṅgho samannāgato’’ti. ‘‘Agamā kho tvaṃ, mahārāja, yathāpema’’nti. ‘‘Piyo me, bhante, udayabhaddo kumāro. Iminā me, bhante, upasamena udayabhaddo kumāro samannāgato hotu yenetarahi upasamena bhikkhusaṅgho samannāgato’’ti.

161. Тогда царь Магадхи Аджатасатту, сын Ведехи, подошёл к Благословенному и встал в стороне. Стоя в стороне, царь Магадхи Аджатасатту, сын Ведехи, вглядываясь в общину бхиккху, пребывавшую в глубоком безмолвии, подобно прозрачному озеру, произнёс такое вдохновенное изречение: «О, если бы царевич Удаябхадда обладал таким же умиротворением, каким сейчас обладает эта община бхиккху!» Тогда Благословенный сказал: «Твои мысли, великий царь, устремились к тому, кого ты любишь». — «Господин, царевич Удаябхадда очень дорог мне. О, если бы, Господин, царевич Удаябхадда обладал таким же умиротворением, каким сейчас обладает эта община бхиккху!»


162. Atha kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto bhagavantaṃ abhivādetvā, bhikkhusaṅghassa añjaliṃ paṇāmetvā, ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ [Pg.48] nisinno kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘puccheyyāmahaṃ, bhante, bhagavantaṃ kiñcideva desaṃ ; sace me bhagavā okāsaṃ karoti pañhassa veyyākaraṇāyā’’ti. ‘‘Puccha, mahārāja, yadākaṅkhasī’’ti.

162. Тогда царь Магадхи Аджатасатту, сын Ведехи, поклонился Благословенному, почтительно сложил ладони перед общиной бхиккху и сел в стороне. Сидя в стороне, царь Магадхи Аджатасатту, сын Ведехи, обратился к Благословенному: «Я хотел бы, Господин, спросить Благословенного кое о чём, если Благословенный соблаговолит ответить на мой вопрос». — «Спрашивай, великий царь, о чём пожелаешь».


163. ‘‘Yathā nu kho imāni, bhante, puthusippāyatanāni, seyyathidaṃ – hatthārohā assārohā rathikā dhanuggahā celakā calakā piṇḍadāyakā uggā rājaputtā pakkhandino mahānāgā sūrā cammayodhino dāsikaputtā āḷārikā kappakā nhāpakā sūdā mālākārā rajakā pesakārā naḷakārā kumbhakārā gaṇakā muddikā, yāni vā panaññānipi evaṃgatāni puthusippāyatanāni, te diṭṭheva dhamme sandiṭṭhikaṃ sippaphalaṃ upajīvanti; te tena attānaṃ sukhenti pīṇenti, mātāpitaro sukhenti pīṇenti, puttadāraṃ sukhenti pīṇenti, mittāmacce sukhenti pīṇenti, samaṇabrāhmaṇesu uddhaggikaṃ dakkhiṇaṃ patiṭṭhapenti sovaggikaṃ sukhavipākaṃ saggasaṃvattanikaṃ. Sakkā nu kho, bhante, evameva diṭṭheva dhamme sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ paññapetu’’nti?

163. «Господин, подобно тому как существуют различные ремёсла и занятия, а именно: наездники на слонах, наездники на конях, колесничие, лучники, знаменосцы, устроители войск, снабженцы армии, прославленные царевичи, штурмовики, воины, подобные могучим слонам, богатыри, воины в кожаных доспехах, сыновья рабынь, пекари, парикмахеры, банщики, повара, гирляндщики, красильщики, ткачи, корзинщики, гончары, счетоводы, писцы — и любые другие подобные ремёсла, какие только существуют; люди живут здесь и сейчас, пользуясь видимыми плодами своего ремесла. Этим они радуют и ублажают себя, радуют и ублажают своих родителей, радуют и ублажают своих жён и детей, радуют и ублажают своих друзей и советников, совершают для отшельников и брахманов подношения, ведущие ввысь, приносящие небесную награду, созревающие в счастье и направляющие к небесным мирам. Можно ли, Господин, точно так же указать на плод отшельничества, видимый прямо здесь и сейчас?»


164. ‘‘Abhijānāsi no tvaṃ, mahārāja, imaṃ pañhaṃ aññe samaṇabrāhmaṇe pucchitā’’ti? ‘‘Abhijānāmahaṃ, bhante, imaṃ pañhaṃ aññe samaṇabrāhmaṇe pucchitā’’ti. ‘‘Yathā kathaṃ pana te, mahārāja, byākariṃsu, sace te agaru bhāsassū’’ti. ‘‘Na kho me, bhante, garu, yatthassa bhagavā nisinno, bhagavantarūpo vā’’ti. ‘‘Tena hi, mahārāja, bhāsassū’’ti.

164. «Помнишь ли ты, великий царь, задавал ли ты этот вопрос другим отшельникам и брахманам?» — «Да, Господин, я помню, что задавал этот вопрос другим отшельникам и брахманам». — «И как же они ответили тебе, великий царь? Если тебе не в тягость, расскажи». — «Мне совсем не в тягость говорить об этом там, где сидит Благословенный или кто-то, подобный Благословенному». — «В таком случае, великий царь, рассказывай».


Pūraṇakassapavādo

Учение Пураны Кассапы


165. ‘‘Ekamidāhaṃ, bhante, samayaṃ yena pūraṇo kassapo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā pūraṇena kassapena saddhiṃ sammodiṃ. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃ. Ekamantaṃ nisinno kho ahaṃ, bhante, pūraṇaṃ kassapaṃ etadavocaṃ – ‘yathā nu kho imāni, bho kassapa, puthusippāyatanāni, seyyathidaṃ – hatthārohā assārohā rathikā dhanuggahā [Pg.49] celakā calakā piṇḍadāyakā uggā rājaputtā pakkhandino mahānāgā sūrā cammayodhino dāsikaputtā āḷārikā kappakā nhāpakā sūdā mālākārā rajakā pesakārā naḷakārā kumbhakārā gaṇakā muddikā, yāni vā panaññānipi evaṃgatāni puthusippāyatanāni- te diṭṭheva dhamme sandiṭṭhikaṃ sippaphalaṃ upajīvanti; te tena attānaṃ sukhenti pīṇenti, mātāpitaro sukhenti pīṇenti, puttadāraṃ sukhenti pīṇenti, mittāmacce sukhenti pīṇenti, samaṇabrāhmaṇesu uddhaggikaṃ dakkhiṇaṃ patiṭṭhapenti sovaggikaṃ sukhavipākaṃ saggasaṃvattanikaṃ. Sakkā nu kho, bho kassapa, evameva diṭṭheva dhamme sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ paññapetu’nti?

165. «Однажды, Господин, я пришёл к Пуране Кассапе. Придя, я обменялся с Пураной Кассапой приветствиями. Завершив дружественную и памятную беседу, я сел в стороне. Сидя в стороне, я, Господин, обратился к Пуране Кассапе с таким вопросом: „Почтенный Кассапа, подобно тому как существуют различные ремёсла и занятия, а именно: наездники на слонах, наездники на конях, колесничие, лучники, знаменосцы, устроители войск, снабженцы армии, прославленные царевичи, штурмовики, воины, подобные могучим слонам, богатыри, воины в кожаных доспехах, сыновья рабынь, пекари, парикмахеры, банщики, повара, гирляндщики, красильщики, ткачи, корзинщики, гончары, счетоводы, писцы — и любые другие подобные ремёсла, какие только существуют; люди живут здесь и сейчас, пользуясь видимыми плодами своего ремесла. Этим они радуют и ублажают себя, радуют и ублажают своих родителей, радуют и ублажают своих жён и детей, радуют и ублажают своих друзей и советников, совершают для отшельников и брахманов подношения, ведущие ввысь, приносящие небесную награду, созревающие в счастье и направляющие к небесным мирам. Можно ли, почтенный Кассапа, точно так же указать на плод отшельничества, видимый прямо здесь и сейчас?“»


166. ‘‘Evaṃ vutte, bhante, pūraṇo kassapo maṃ etadavoca – ‘karoto kho, mahārāja, kārayato, chindato chedāpayato, pacato pācāpayato socayato, socāpayato, kilamato kilamāpayato, phandato phandāpayato, pāṇamatipātāpayato, adinnaṃ ādiyato, sandhiṃ chindato, nillopaṃ harato, ekāgārikaṃ karoto, paripanthe tiṭṭhato, paradāraṃ gacchato, musā bhaṇato, karoto na karīyati pāpaṃ. Khurapariyantena cepi cakkena yo imissā pathaviyā pāṇe ekaṃ maṃsakhalaṃ ekaṃ maṃsapuñjaṃ kareyya, natthi tatonidānaṃ pāpaṃ, natthi pāpassa āgamo. Dakkhiṇaṃ cepi gaṅgāya tīraṃ gaccheyya hananto ghātento chindanto chedāpento pacanto pācāpento, natthi tatonidānaṃ pāpaṃ, natthi pāpassa āgamo. Uttarañcepi gaṅgāya tīraṃ gaccheyya dadanto dāpento yajanto yajāpento, natthi tatonidānaṃ puññaṃ, natthi puññassa āgamo. Dānena damena saṃyamena saccavajjena natthi puññaṃ, natthi puññassa āgamo’ti. Itthaṃ kho me, bhante, pūraṇo kassapo sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ puṭṭho samāno akiriyaṃ byākāsi.

166. «Когда я так спросил, почтенный, Пурана Кассапа сказал мне следующее: „О великий царь, у того, кто совершает действие или заставляет совершать, кто режет или заставляет резать, кто причиняет мучения или заставляет причинять мучения, кто навлекает скорбь или заставляет навлекать скорбь, кто утомляет или заставляет утомлять, кто трепещет или заставляет трепетать, кто лишает жизни, берет неданное, совершает кражу со взломом, уносит награбленное, совершает грабеж, устраивает засаду на дорогах, прелюбодействует, говорит ложь — у совершающего все это нет зла. Даже если бы кто-то диском с острыми, как бритва, краями превратил всех живых существ на этой земле в один сплошной кусок мяса, в одну груду плоти, от этого не возникло бы зла, не было бы притока зла. Даже если бы кто-то пошел по южному берегу Ганга, убивая и заставляя убивать, калеча и заставляя калечить, причиняя мучения и заставляя причинять мучения, от этого не возникло бы зла, не было бы притока зла. И даже если бы кто-то пошел по северному берегу Ганга, раздавая дары и побуждая давать, совершая подношения и побуждая совершать подношения, от этого не возникло бы заслуги, не было бы притока заслуги. Через даяние, самообуздание, воздержание и правдивую речь не обретается заслуга, нет притока заслуги“. Так, почтенный, Пурана Кассапа, будучи спрошен о зримых плодах отшельничества, разъяснил мне учение о недеянии.»


‘‘Seyyathāpi, bhante, ambaṃ vā puṭṭho labujaṃ byākareyya, labujaṃ vā puṭṭho ambaṃ byākareyya; evameva kho me, bhante, pūraṇo kassapo sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ puṭṭho samāno akiriyaṃ byākāsi. Tassa mayhaṃ, bhante, etadahosi – ‘kathañhi nāma mādiso samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā vijite vasantaṃ apasādetabbaṃ maññeyyā’ti. So kho ahaṃ, bhante, pūraṇassa kassapassa bhāsitaṃ neva abhinandiṃ nappaṭikkosiṃ. Anabhinanditvā appaṭikositvā [Pg.50] anattamano, anattamanavācaṃ anicchāretvā, tameva vācaṃ anuggaṇhanto anikkujjanto uṭṭhāyāsanā pakkamiṃ.

«Это подобно тому, почтенный, как если бы человека спросили о манго, а он рассказал бы о хлебном дереве, или спросили о хлебном дереве, а он рассказал бы о манго. Точно так же, почтенный, Пурана Кассапа, будучи спрошен о зримых плодах отшельничества, разъяснил мне учение о недеянии. И тогда, почтенный, я подумал: „Как может кто-то вроде меня помыслить о том, чтобы оскорбить или прогнать шрамана или брахмана, живущего в моих владениях?“ И я, почтенный, не одобрил слова Пураны Кассапы, но и не отверг их. Не одобрив и не отвергнув их, я остался недоволен, но, не выразив своего недовольства словесно, не приняв эти слова и не сохранив их в сердце, я поднялся со своего места и ушел.»


Makkhaligosālavādo

«Учение Маккхали Госалы»


167. ‘‘Ekamidāhaṃ, bhante, samayaṃ yena makkhali gosālo tenupasaṅkamiṃ; upasaṅkamitvā makkhalinā gosālena saddhiṃ sammodiṃ. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃ. Ekamantaṃ nisinno kho ahaṃ, bhante, makkhaliṃ gosālaṃ etadavocaṃ – ‘yathā nu kho imāni, bho gosāla, puthusippāyatanāni…pe… sakkā nu kho, bho gosāla, evameva diṭṭheva dhamme sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ paññapetu’nti?

167. «Однажды, почтенный, я направился туда, где находился Маккхали Госала. Подойдя к нему, я обменялся с Маккхали Госалой дружескими приветствиями. После этой вежливой и памятной беседы я сел сбоку. Сидя сбоку, почтенный, я спросил Маккхали Госалу: „Подобно тому, почтенный Госала, как существуют различные ремесла... и далее как прежде... возможно ли, почтенный Госала, указать на столь же очевидный, зримый в этой самой жизни плод отшельничества?“»


168. ‘‘Evaṃ vutte, bhante, makkhali gosālo maṃ etadavoca – ‘natthi mahārāja hetu natthi paccayo sattānaṃ saṃkilesāya, ahetū apaccayā sattā saṃkilissanti. Natthi hetu, natthi paccayo sattānaṃ visuddhiyā, ahetū apaccayā sattā visujjhanti. Natthi attakāre, natthi parakāre, natthi purisakāre, natthi balaṃ, natthi vīriyaṃ, natthi purisathāmo, natthi purisaparakkamo. Sabbe sattā sabbe pāṇā sabbe bhūtā sabbe jīvā avasā abalā avīriyā niyatisaṅgatibhāvapariṇatā chasvevābhijātīsu sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedenti. Cuddasa kho panimāni yonipamukhasatasahassāni saṭṭhi ca satāni cha ca satāni pañca ca kammuno satāni pañca ca kammāni tīṇi ca kammāni kamme ca aḍḍhakamme ca dvaṭṭhipaṭipadā dvaṭṭhantarakappā chaḷābhijātiyo aṭṭha purisabhūmiyo ekūnapaññāsa ājīvakasate ekūnapaññāsa paribbājakasate ekūnapaññāsa nāgāvāsasate vīse indriyasate tiṃse nirayasate chattiṃsa rajodhātuyo satta saññīgabbhā satta asaññīgabbhā satta nigaṇṭhigabbhā satta devā satta mānusā satta pisācā satta sarā satta pavuṭā satta pavuṭasatāni satta papātā satta papātasatāni satta supinā satta supinasatāni cullāsīti mahākappino satasahassāni, yāni bāle ca paṇḍite ca sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karissanti. Tattha natthi [Pg.51] ‘‘imināhaṃ sīlena vā vatena vā tapena vā brahmacariyena vā aparipakkaṃ vā kammaṃ paripācessāmi, paripakkaṃ vā kammaṃ phussa phussa byantiṃ karissāmī’ti hevaṃ natthi. Doṇamite sukhadukkhe pariyantakate saṃsāre, natthi hāyanavaḍḍhane, natthi ukkaṃsāvakaṃse. Seyyathāpi nāma suttaguḷe khitte nibbeṭhiyamānameva paleti, evameva bāle ca paṇḍite ca sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karissantī’ti.

168. «Когда я так спросил, почтенный, Маккхали Госала сказал мне следующее: „О великий царь, нет ни причины, ни условия для загрязнения существ; без причины и без условия загрязняются существа. Нет ни причины, ни условия для очищения существ; без причины и без условия очищаются существа. Нет собственного действия, нет чужого действия, нет человеческого действия; нет силы, нет энергии, нет человеческой мощи, нет человеческого усердия. Все существа, все дышащие, все рожденные, все живые души лишены власти, лишены силы, лишены энергии; ведомые судьбой, стечением обстоятельств и собственной природой, они испытывают счастье и страдание в шести классах перерождений. Существует один миллион четыреста тысяч главных лон (видов рождения), а также еще шесть тысяч и еще шестьсот. Существует пятьсот видов каммы, пять видов каммы, три вида каммы, целая камма и половина каммы, шестьдесят два пути, шестьдесят два промежуточных эона, шесть классов человечества, восемь ступеней человеческого развития, четыре тысячи девятьсот адживиков, четыре тысячи девятьсот странствующих аскетов, четыре тысячи девятьсот обителей нагов, две тысячи способностей (индрия), три тысячи адов, тридцать шесть пыльных сфер, семь видов сознательного зачатия, семь видов бессознательного зачатия, семь видов безузлового зачатия, семь классов божеств, семь классов людей, семь классов пишачей, семь великих озер, семь больших наростов, семьсот малых наростов, семь великих пропастей, семьсот малых пропастей, семь великих сновидений, семьсот малых сновидений, а также восемь миллионов четыреста тысяч великих эонов (махакаппа), в течение которых и глупцы, и мудрецы будут скитаться и кружиться в сансаре, пока не положат конец страданию. И нет возможности сказать: 'Благодаря этой нравственности, или обету, или суровой аскезе, или святой жизни я приведу к созреванию еще не созревшую камму, или же буду постепенно изживать уже созревшую камму, соприкасаясь с ней вновь и вновь'. Этого сделать нельзя. Счастье и страдание отмерены мерой, а сансара имеет свои пределы; нет ни убывания, ни возрастания, ни превосходства, ни ущербности. Подобно тому как брошенный клубок ниток катится, разматываясь ровно настолько, какова длина нити, точно так же и глупцы, и мудрецы будут скитаться и кружиться в сансаре, пока не положат конец страданию“.»


169. ‘‘Itthaṃ kho me, bhante, makkhali gosālo sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ puṭṭho samāno saṃsārasuddhiṃ byākāsi. Seyyathāpi, bhante, ambaṃ vā puṭṭho labujaṃ byākareyya, labujaṃ vā puṭṭho ambaṃ byākareyya; evameva kho me, bhante, makkhali gosālo sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ puṭṭho samāno saṃsārasuddhiṃ byākāsi. Tassa mayhaṃ, bhante, etadahosi – ‘kathañhi nāma mādiso samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā vijite vasantaṃ apasādetabbaṃ maññeyyā’ti. So kho ahaṃ, bhante, makkhalissa gosālassa bhāsitaṃ neva abhinandiṃ nappaṭikkosiṃ. Anabhinanditvā appaṭikkositvā anattamano, anattamanavācaṃ anicchāretvā, tameva vācaṃ anuggaṇhanto anikkujjanto uṭṭhāyāsanā pakkamiṃ.

169. «Так, почтенный, Маккхали Госала, будучи спрошен о зримых плодах отшельничества, разъяснил мне учение об очищении через сансару. Это подобно тому, почтенный, как если бы человека спросили о манго, а он рассказал бы о хлебном дереве, или спросили о хлебном дереве, а он рассказал бы о манго. Точно так же, почтенный, Маккхали Госала, будучи спрошен о зримых плодах отшельничества, разъяснил мне учение об очищении через сансару. И тогда, почтенный, я подумал: „Как может кто-то вроде меня помыслить о том, чтобы оскорбить или прогнать шрамана или брахмана, живущего в моих владениях?“ И я, почтенный, не одобрил слова Маккхали Госалы, но и не отверг их. Не одобрив и не отвергнув их, я остался недоволен, но, не выразив своего недовольства словесно, не приняв эти слова и не сохранив их в сердце, я поднялся со своего места и ушел.»


Ajitakesakambalavādo

«Учение Аджиты Кесакамбалы»


170. ‘‘Ekamidāhaṃ, bhante, samayaṃ yena ajito kesakambalo tenupasaṅkamiṃ; upasaṅkamitvā ajitena kesakambalena saddhiṃ sammodiṃ. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃ. Ekamantaṃ nisinno kho ahaṃ, bhante, ajitaṃ kesakambalaṃ etadavocaṃ – ‘yathā nu kho imāni, bho ajita, puthusippāyatanāni…pe… sakkā nu kho, bho ajita, evameva diṭṭheva dhamme sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ paññapetu’nti?

170. «Однажды, почтенный, я направился туда, где находился Аджита Кесакамбала. Подойдя к нему, я обменялся с Аджитой Кесакамбалой дружескими приветствиями. После этой вежливой и памятной беседы я сел сбоку. Сидя сбоку, почтенный, я спросил Аджиту Кесакамбалу: „Подобно тому, почтенный Аджита, как существуют различные ремесла... и далее как прежде... возможно ли, почтенный Аджита, указать на столь же очевидный, зримый в этой самой жизни плод отшельничества?“»


171. ‘‘Evaṃ vutte, bhante, ajito kesakambalo maṃ etadavoca – ‘natthi, mahārāja, dinnaṃ, natthi yiṭṭhaṃ, natthi hutaṃ, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko, natthi ayaṃ loko, natthi paro loko, natthi mātā, natthi pitā, natthi sattā opapātikā, natthi loke samaṇabrāhmaṇā sammaggatā sammāpaṭipannā, ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ [Pg.52] abhiññā sacchikatvā pavedenti. Cātumahābhūtiko ayaṃ puriso, yadā kālaṅkaroti, pathavī pathavikāyaṃ anupeti anupagacchati, āpo āpokāyaṃ anupeti anupagacchati, tejo tejokāyaṃ anupeti anupagacchati, vāyo vāyokāyaṃ anupeti anupagacchati, ākāsaṃ indriyāni saṅkamanti. Āsandipañcamā purisā mataṃ ādāya gacchanti. Yāvāḷāhanā padāni paññāyanti. Kāpotakāni aṭṭhīni bhavanti, bhassantā āhutiyo. Dattupaññattaṃ yadidaṃ dānaṃ. Tesaṃ tucchaṃ musā vilāpo ye keci atthikavādaṃ vadanti. Bāle ca paṇḍite ca kāyassa bhedā ucchijjanti vinassanti, na honti paraṃ maraṇā’ti.

171. «Когда я так спросил, почтенный, Аджита Кесакамбала сказал мне следующее: „О великий царь, нет ни даяния, ни жертвоприношения, ни подношения; нет плода или созревания совершенных добрых и злых дел; нет ни этого мира, ни иного мира; нет ни матери, ни отца; нет существ, рождающихся самопроизвольно; нет в мире таких шраманов и брахманов, которые, идя верным путем и практикуя должным образом, сами постигли бы и познали на личном опыте этот мир и иной мир и возвестили бы о них. Этот человек состоит из четырех великих первоэлементов. Когда он умирает, элемент земли возвращается и сливается с телом земли, элемент воды возвращается и сливается с телом воды, элемент огня возвращается и сливается с телом огня, элемент воздуха возвращается и сливается с телом воздуха, а способности растворяются в пространстве. Люди уносят покойника на носилках, как пятом. До самого места сожжения видны следы. Кости белеют, становясь цвета голубиного крыла, а подношения превращаются в пепел. Учение о даянии — это выдумка глупцов. Пусты и лживы речи тех, кто утверждает, что что-то существует после смерти. И глупцы, и мудрецы с распадом тела уничтожаются и гибнут, и после смерти их больше нет“.»


172. ‘‘Itthaṃ kho me, bhante, ajito kesakambalo sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ puṭṭho samāno ucchedaṃ byākāsi. Seyyathāpi, bhante, ambaṃ vā puṭṭho labujaṃ byākareyya, labujaṃ vā puṭṭho ambaṃ byākareyya; evameva kho me, bhante, ajito kesakambalo sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ puṭṭho samāno ucchedaṃ byākāsi. Tassa mayhaṃ, bhante, etadahosi – ‘kathañhi nāma mādiso samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā vijite vasantaṃ apasādetabbaṃ maññeyyā’ti. So kho ahaṃ, bhante, ajitassa kesakambalassa bhāsitaṃ neva abhinandiṃ nappaṭikkosiṃ. Anabhinanditvā appaṭikkositvā anattamano anattamanavācaṃ anicchāretvā tameva vācaṃ anuggaṇhanto anikkujjanto uṭṭhāyāsanā pakkamiṃ.

172. «Так, почтенный, Аджита Кесакамбала, будучи спрошен о зримых плодах отшельничества, разъяснил мне учение об уничтожении. Это подобно тому, почтенный, как если бы человека спросили о манго, а он рассказал бы о хлебном дереве, или спросили о хлебном дереве, а он рассказал бы о манго. Точно так же, почтенный, Аджита Кесакамбала, будучи спрошен о зримых плодах отшельничества, разъяснил мне учение об уничтожении. И тогда, почтенный, я подумал: „Как может кто-то вроде меня помыслить о том, чтобы оскорбить или прогнать шрамана или брахмана, живущего в моих владениях?“ И я, почтенный, не одобрил слова Аджиты Кесакамбалы, но и не отверг их. Не одобрив и не отвергнув их, я остался недоволен, но, не выразив своего недовольства словесно, не приняв эти слова и не сохранив их в сердце, я поднялся со своего места и ушел.»


Pakudhakaccāyanavādo

«Учение Пакудхи Каччаяны»


173. ‘‘Ekamidāhaṃ, bhante, samayaṃ yena pakudho kaccāyano tenupasaṅkamiṃ; upasaṅkamitvā pakudhena kaccāyanena saddhiṃ sammodiṃ. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃ. Ekamantaṃ nisinno kho ahaṃ, bhante, pakudhaṃ kaccāyanaṃ etadavocaṃ – ‘yathā nu kho imāni, bho kaccāyana, puthusippāyatanāni…pe… sakkā nu kho, bho kaccāyana, evameva diṭṭheva dhamme sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ paññapetu’nti?

173. «Однажды, почтенный, я направился туда, где находился Пакудха Каччаяна. Подойдя к нему, я обменялся с Пакудхой Каччаяной дружескими приветствиями. После этой вежливой и памятной беседы я сел сбоку. Сидя сбоку, почтенный, я спросил Пакудху Каччаяну: „Подобно тому, почтенный Каччаяна, как существуют различные ремесла... и далее как прежде... возможно ли, почтенный Каччаяна, указать на столь же очевидный, зримый в этой самой жизни плод отшельничества?“»


174. ‘‘Evaṃ vutte, bhante, pakudho kaccāyano maṃ etadavoca – ‘sattime, mahārāja, kāyā akaṭā akaṭavidhā animmitā animmātā vañjhā kūṭaṭṭhā [Pg.53] esikaṭṭhāyiṭṭhitā. Te na iñjanti, na vipariṇamanti, na aññamaññaṃ byābādhenti, nālaṃ aññamaññassa sukhāya vā dukkhāya vā sukhadukkhāya vā. Katame satta? Pathavikāyo, āpokāyo, tejokāyo, vāyokāyo, sukhe, dukkhe, jīve sattame – ime satta kāyā akaṭā akaṭavidhā animmitā animmātā vañjhā kūṭaṭṭhā esikaṭṭhāyiṭṭhitā. Te na iñjanti, na vipariṇamanti, na aññamaññaṃ byābādhenti, nālaṃ aññamaññassa sukhāya vā dukkhāya vā sukhadukkhāya vā. Tattha natthi hantā vā ghātetā vā, sotā vā sāvetā vā, viññātā vā viññāpetā vā. Yopi tiṇhena satthena sīsaṃ chindati, na koci kiñci jīvitā voropeti; sattannaṃ tveva kāyānamantarena satthaṃ vivaramanupatatī’ti.

174. «Когда я так спросил, почтенный, Пакудха Каччаяна сказал мне следующее: „О великий царь, эти семь сущностей не сотворены, не подлежат сотворению, не созданы, не произведены, они бесплодны, неподвижны, как горная вершина, и прочны, как вкопанный столб. Они не колеблются, не изменяются, не вредят друг другу и не способны причинить друг другу ни счастья, ни страдания, ни счастья и страдания вместе. Каковы эти семь? Тело земли, тело воды, тело огня, тело воздуха, удовольствие, страдание и живая душа как седьмая — эти семь сущностей не сотворены, не подлежат сотворению, не созданы, не произведены, они бесплодны, неподвижны, как горная вершина, и прочны, как вкопанный столб. Они не колеблются, не изменяются, не вредят друг другу и не способны причинить друг другу ни счастья, ни страдания, ни счастья и страдания вместе. Среди них нет ни убийцы, ни того, кто заставляет убивать; ни слушателя, ни того, кто заставляет слушать; ни познающего, ни того, кто заставляет познавать. Даже если кто-то отсечет голову острым мечом, никто никого не лишит жизни; меч просто пройдет сквозь пустоту в промежутке между этими семью сущностями“.»


175. ‘‘Itthaṃ kho me, bhante, pakudho kaccāyano sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ puṭṭho samāno aññena aññaṃ byākāsi. Seyyathāpi, bhante, ambaṃ vā puṭṭho labujaṃ byākareyya, labujaṃ vā puṭṭho ambaṃ byākareyya; evameva kho me, bhante, pakudho kaccāyano sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ puṭṭho samāno aññena aññaṃ byākāsi. Tassa mayhaṃ, bhante, etadahosi – ‘kathañhi nāma mādiso samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā vijite vasantaṃ apasādetabbaṃ maññeyyā’ti. So kho ahaṃ, bhante, pakudhassa kaccāyanassa bhāsitaṃ neva abhinandiṃ nappaṭikkosiṃ, anabhinanditvā appaṭikkositvā anattamano, anattamanavācaṃ anicchāretvā tameva vācaṃ anuggaṇhanto anikkujjanto uṭṭhāyāsanā pakkamiṃ.

175. «Так, почтенный, Пакудха Каччаяна, будучи спрошен о зримых плодах отшельничества, ответил мне совершенно о другом. Это подобно тому, почтенный, как если бы человека спросили о манго, а он рассказал бы о хлебном дереве, или спросили о хлебном дереве, а он рассказал бы о манго. Точно так же, почтенный, Пакудха Каччаяна, будучи спрошен о зримых плодах отшельничества, ответил мне совершенно о другом. И тогда, почтенный, я подумал: „Как может кто-то вроде меня помыслить о том, чтобы оскорбить или прогнать шрамана или брахмана, живущего в моих владениях?“ И я, почтенный, не одобрил слова Пакудхи Каччаяны, но и не отверг их. Не одобрив и не отвергнув их, я остался недоволен, но, не выразив своего недовольства словесно, не приняв эти слова и не сохранив их в сердце, я поднялся со своего места и ушел.»


Nigaṇṭhanāṭaputtavādo

«Учение Нигантхи Натапутты»


176. ‘‘Ekamidāhaṃ, bhante, samayaṃ yena nigaṇṭho nāṭaputto tenupasaṅkamiṃ; upasaṅkamitvā nigaṇṭhena nāṭaputtena saddhiṃ sammodiṃ. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃ. Ekamantaṃ nisinno kho ahaṃ, bhante, nigaṇṭhaṃ nāṭaputtaṃ etadavocaṃ – ‘yathā nu kho imāni, bho aggivessana, puthusippāyatanāni…pe… sakkā nu kho, bho aggivessana, evameva diṭṭheva dhamme sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ paññapetu’nti?

176. «Однажды, Господин, я направился туда, где находился нигантха Натапутта. Придя к нему, я обменялся с нигантхой Натапуттой приветствиями. После этой дружеской и вежливой беседы я сел сбоку. Сидя сбоку, Господин, я сказал нигантхе Натапутте следующее: „Подобно тому, почтенный Аггивессана, как существуют эти многочисленные ремёсла… и т. д. … возможно ли, почтенный Аггивессана, точно так же указать на плод отшельничества, видимый прямо здесь и сейчас, в этой самой жизни?“»


177. ‘‘Evaṃ [Pg.54] vutte, bhante, nigaṇṭho nāṭaputto maṃ etadavoca – ‘idha, mahārāja, nigaṇṭho cātuyāmasaṃvarasaṃvuto hoti. Kathañca, mahārāja, nigaṇṭho cātuyāmasaṃvarasaṃvuto hoti? Idha, mahārāja, nigaṇṭho sabbavārivārito ca hoti, sabbavāriyutto ca, sabbavāridhuto ca, sabbavāriphuṭo ca. Evaṃ kho, mahārāja, nigaṇṭho cātuyāmasaṃvarasaṃvuto hoti. Yato kho, mahārāja, nigaṇṭho evaṃ cātuyāmasaṃvarasaṃvuto hoti; ayaṃ vuccati, mahārāja, nigaṇṭho gatatto ca yatatto ca ṭhitatto cā’ti.

177. «Когда это было сказано, Господин, нигантха Натапутта ответил мне так: „Великий царь, здесь нигантха обуздан четырёхкратным самоограничением. И как же, великий царь, нигантха обуздан четырёхкратным самоограничением? Здесь, великий царь, нигантха ограждён от всякой воды, наделён всяким ограждением, очищен всяким ограждением и пронизан всяким ограждением. Вот так, великий царь, нигантха обуздан четырёхкратным самоограничением. И поскольку, великий царь, нигантха так обуздан четырёхкратным самоограничением, то о таком нигантхе говорят, что он достиг вершины в укрощении ума, обуздал свой ум и утвердил свой ум“»


178. ‘‘Itthaṃ kho me, bhante, nigaṇṭho nāṭaputto sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ puṭṭho samāno cātuyāmasaṃvaraṃ byākāsi. Seyyathāpi, bhante, ambaṃ vā puṭṭho labujaṃ byākareyya, labujaṃ vā puṭṭho ambaṃ byākareyya; evameva kho me, bhante, nigaṇṭho nāṭaputto sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ puṭṭho samāno cātuyāmasaṃvaraṃ byākāsi. Tassa mayhaṃ, bhante, etadahosi – ‘kathañhi nāma mādiso samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā vijite vasantaṃ apasādetabbaṃ maññeyyā’ti. So kho ahaṃ, bhante, nigaṇṭhassa nāṭaputtassa bhāsitaṃ neva abhinandiṃ nappaṭikkosiṃ. Anabhinanditvā appaṭikkositvā anattamano anattamanavācaṃ anicchāretvā tameva vācaṃ anuggaṇhanto anikkujjanto uṭṭhāyāsanā pakkamiṃ.

178. «Так, Господин, будучи спрошен о плоде отшельничества, видимом прямо здесь и сейчас, нигантха Натапутта разъяснил мне четырёхкратное самоограничение. Подобно тому, Господин, как если бы человека спросили о манго, а он рассказал бы о хлебном дереве, или если бы его спросили о хлебном дереве, а он рассказал бы о манго — точно так же, Господин, будучи спрошен о плоде отшельничества, видимом прямо здесь и сейчас, нигантха Натапутта разъяснил мне четырёхкратное самоограничение. И тогда, Господин, мне пришла мысль: „Как может кто-то вроде меня помыслить о том, чтобы порицать или притеснять отшельника или брахмана, живущего в его царстве?“ И я, Господин, не одобрил слов нигантхи Натапутты, но и не отверг их. Не одобряя и не отвергая, недовольный, но не высказав своего недовольства, не приняв его слов и не сохранив их в сердце, я поднялся со своего места и ушёл»


Sañcayabelaṭṭhaputtavādo

«Учение Санджаи Белаттхипутты»


179. ‘‘Ekamidāhaṃ, bhante, samayaṃ yena sañcayo belaṭṭhaputto tenupasaṅkamiṃ; upasaṅkamitvā sañcayena belaṭṭhaputtena saddhiṃ sammodiṃ. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃ. Ekamantaṃ nisinno kho ahaṃ bhante, sañcayaṃ belaṭṭhaputtaṃ etadavocaṃ – ‘yathā nu kho imāni, bho sañcaya, puthusippāyatanāni…pe… sakkā nu kho, bho sañcaya, evameva diṭṭheva dhamme sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ paññapetu’nti?

179. «Однажды, Господин, я направился туда, где находился Санджая Белаттхипутта. Придя к нему, я обменялся с Санджаей Белаттхипуттой приветствиями. После этой дружеской и вежливой беседы я сел сбоку. Сидя сбоку, Господин, я сказал Санджае Белаттхипутте следующее: „Подобно тому, почтенный Санджая, как существуют эти многочисленные ремёсла… и т. д. … возможно ли, почтенный Санджая, точно так же указать на плод отшельничества, видимый прямо здесь и сейчас, в этой самой жизни?“»


180. ‘‘Evaṃ vutte, bhante, sañcayo belaṭṭhaputto maṃ etadavoca – ‘atthi paro lokoti iti ce maṃ pucchasi, atthi paro lokoti iti ce me assa, atthi paro lokoti iti te naṃ byākareyyaṃ. Evantipi me no, tathātipi me no, aññathātipi me no, notipi me [Pg.55] no, no notipi me no. Natthi paro loko…pe… atthi ca natthi ca paro loko…pe… nevatthi na natthi paro loko…pe… atthi sattā opapātikā…pe… natthi sattā opapātikā…pe… atthi ca natthi ca sattā opapātikā…pe… nevatthi na natthi sattā opapātikā…pe… atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko…pe… natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko…pe…atthi ca natthi ca sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko…pe… nevatthi na natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko…pe… hoti tathāgato paraṃ maraṇā…pe… na hoti tathāgato paraṃ maraṇā…pe… hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti iti ce maṃ pucchasi, neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti iti ce me assa, neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti iti te naṃ byākareyyaṃ. Evantipi me no, tathātipi me no, aññathātipi me no, notipi me no, no notipi me no’ti.

180. «Когда это было сказано, Господин, Санджая Белаттхипутта ответил мне так: „Если ты спросишь меня: ‚Существует ли иной мир?‘ — и если бы я считал, что иной мир существует, я бы так тебе и ответил. Но я не считаю так. Я не говорю, что это так; я не говорю, что это иначе; я не говорю, что это не так; я не говорю, что это не является не-так. Если ты спросишь меня: ‚Не существует ли иной мир?‘… ‚Существует ли и не существует ли иной мир?‘… ‚Ни существует, ни не существует иной мир?‘… ‚Существуют ли существа, рождающиеся самопроизвольно?‘… ‚Не существуют ли существа, рождающиеся самопроизвольно?‘… ‚Существуют ли и не существуют ли существа, рождающиеся самопроизвольно?‘… ‚Ни существуют, ни не существуют существа, рождающиеся самопроизвольно?‘… ‚Существует ли плод и созревание благих и злых деяний?‘… ‚Не существует ли плод и созревание благих и злых деяний?‘… ‚Существует ли и не существует ли плод и созревание благих и злых деяний?‘… ‚Ни существует, ни не существует плод и созревание благих и злых деяний?‘… ‚Существует ли Татхагата после смерти?‘… ‚Не существует ли Татхагата после смерти?‘… ‚Существует ли и не существует ли Татхагата после смерти?‘… ‚Ни существует, ни не существует Татхагата после смерти?‘ — если бы я считал, что Татхагата ни существует, ни не существует после смерти, я бы так тебе и ответил. Но я не считаю так. Я не говорю, что это так; я не говорю, что это иначе; я не говорю, что это не так; я не говорю, что это не является не-так“»


181. ‘‘Itthaṃ kho me, bhante, sañcayo belaṭṭhaputto sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ puṭṭho samāno vikkhepaṃ byākāsi. Seyyathāpi, bhante, ambaṃ vā puṭṭho labujaṃ byākareyya, labujaṃ vā puṭṭho ambaṃ byākareyya; evameva kho me, bhante, sañcayo belaṭṭhaputto sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ puṭṭho samāno vikkhepaṃ byākāsi. Tassa mayhaṃ, bhante, etadahosi – ‘ayañca imesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ sabbabālo sabbamūḷho. Kathañhi nāma sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ puṭṭho samāno vikkhepaṃ byākarissatī’ti. Tassa mayhaṃ, bhante, etadahosi – ‘kathañhi nāma mādiso samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā vijite vasantaṃ apasādetabbaṃ maññeyyā’ti. So kho ahaṃ, bhante, sañcayassa belaṭṭhaputtassa bhāsitaṃ neva abhinandiṃ nappaṭikkosiṃ. Anabhinanditvā appaṭikkositvā anattamano anattamanavācaṃ anicchāretvā tameva vācaṃ anuggaṇhanto anikkujjanto uṭṭhāyāsanā pakkamiṃ.

181. «Так, Господин, будучи спрошен о плоде отшельничества, видимом прямо здесь и сейчас, Санджая Белаттхипутта ответил мне уклончиво. Подобно тому, Господин, как если бы человека спросили о манго, а он рассказал бы о хлебном дереве, или если бы его спросили о хлебном дереве, а он рассказал бы о манго — точно так же, Господин, будучи спрошен о плоде отшельничества, видимом прямо здесь и сейчас, Санджая Белаттхипутта ответил мне уклончиво. И тогда, Господин, мне пришла мысль: „Из всех этих отшельников и брахманов этот Санджая Белаттхипутта — самый глупый и заблуждающийся. Как может он, будучи спрошен о плоде отшельничества, видимом прямо здесь и сейчас, отвечать столь уклончиво?“ И ещё мне пришла мысль: „Как может кто-то вроде меня помыслить о том, чтобы порицать или притеснять отшельника или брахмана, живущего в его царстве?“ И я, Господин, не одобрил слов Санджаи Белаттхипутты, но и не отверг их. Не одобряя и не отвергая, недовольный, но не высказав своего недовольства, не приняв его слов и не сохранив их в сердце, я поднялся со своего места и ушёл»


Paṭhamasandiṭṭhikasāmaññaphalaṃ

«Первый плод отшельничества, видимый в этой жизни»


182. ‘‘Sohaṃ, bhante, bhagavantampi pucchāmi – ‘yathā nu kho imāni, bhante, puthusippāyatanāni seyyathidaṃ – hatthārohā assārohā rathikā dhanuggahā [Pg.56] celakā calakā piṇḍadāyakā uggā rājaputtā pakkhandino mahānāgā sūrā cammayodhino dāsikaputtā āḷārikā kappakā nhāpakā sūdā mālākārā rajakā pesakārā naḷakārā kumbhakārā gaṇakā muddikā, yāni vā panaññānipi evaṃgatāni puthusippāyatanāni, te diṭṭheva dhamme sandiṭṭhikaṃ sippaphalaṃ upajīvanti, te tena attānaṃ sukhenti pīṇenti, mātāpitaro sukhenti pīṇenti, puttadāraṃ sukhenti pīṇenti, mittāmacce sukhenti pīṇenti, samaṇabrāhmaṇesu uddhaggikaṃ dakkhiṇaṃ patiṭṭhapenti sovaggikaṃ sukhavipākaṃ saggasaṃvattanikaṃ. Sakkā nu kho me, bhante, evameva diṭṭheva dhamme sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ paññapetu’nti?

182. «И вот, Господин, я спрашиваю теперь Благословенного: подобно тому, Господин, как существуют эти многочисленные ремёсла, а именно: слоновые всадники, конные всадники, колесничие, лучники, знаменосцы, устроители лагерей, воины авангарда, знатные царевичи, штурмовики, могучие богатыри, отважные воины, латники, сыновья рабынь, повара, парикмахеры, банщики, кулинары, гирляндщики, красильщики, ткачи, плетельщики тростника, гончары, писцы, счетоводы, а также любые другие подобные многочисленные ремёсла — все они живут в этой самой жизни, пользуясь видимыми плодами своего ремесла. Этим они приносят счастье и радость себе, приносят счастье и радость своим родителям, приносят счастье и радость своим жёнам и детям, приносят счастье и радость своим друзьям и соратникам. Они совершают для отшельников и брахманов подношения, ведущие ввысь, дарующие небесное блаженство, приносящие счастье и способствующие рождению в небесных мирах. Возможно ли, Господин, точно так же указать на плод отшельничества, видимый прямо здесь и сейчас, в этой самой жизни?»


183. ‘‘Sakkā, mahārāja. Tena hi, mahārāja, taññevettha paṭipucchissāmi. Yathā te khameyya, tathā naṃ byākareyyāsi. Taṃ kiṃ maññasi, mahārāja, idha te assa puriso dāso kammakāro pubbuṭṭhāyī pacchānipātī kiṅkārapaṭissāvī manāpacārī piyavādī mukhullokako. Tassa evamassa – ‘acchariyaṃ, vata bho, abbhutaṃ, vata bho, puññānaṃ gati, puññānaṃ vipāko. Ayañhi rājā māgadho ajātasattu vedehiputto manusso; ahampi manusso. Ayañhi rājā māgadho ajātasattu vedehiputto pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti, devo maññe. Ahaṃ panamhissa dāso kammakāro pubbuṭṭhāyī pacchānipātī kiṅkārapaṭissāvī manāpacārī piyavādī mukhullokako. So vatassāhaṃ puññāni kareyyaṃ. Yaṃnūnāhaṃ kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajeyya’nti. So aparena samayena kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajeyya. So evaṃ pabbajito samāno kāyena saṃvuto vihareyya, vācāya saṃvuto vihareyya, manasā saṃvuto vihareyya, ghāsacchādanaparamatāya santuṭṭho, abhirato paviveke. Taṃ ce te purisā evamāroceyyuṃ – ‘yagghe deva jāneyyāsi, yo te so puriso dāso kammakāro pubbuṭṭhāyī pacchānipātī kiṅkārapaṭissāvī manāpacārī piyavādī mukhullokako; so, deva, kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito. So evaṃ pabbajito [Pg.57] samāno kāyena saṃvuto viharati, vācāya saṃvuto viharati, manasā saṃvuto viharati, ghāsacchādanaparamatāya santuṭṭho, abhirato paviveke’ti. Api nu tvaṃ evaṃ vadeyyāsi – ‘etu me, bho, so puriso, punadeva hotu dāso kammakāro pubbuṭṭhāyī pacchānipātī kiṅkārapaṭissāvī manāpacārī piyavādī mukhullokako’ti?

183. «Возможно, великий царь. В таком случае, великий царь, я задам тебе встречный вопрос. Ответь на него так, как сочтёшь нужным. Как ты думаешь, великий царь? Предположим, у тебя есть слуга, работник, который встаёт раньше тебя, ложится позже тебя, послушно исполняет всё, что нужно сделать, ведёт себя приятно, говорит ласково и ловит каждый твой взгляд. И у него может возникнуть такая мысль: „О, как удивителен, как поразителен удел заслуг, плод заслуг! Этот царь Магадхи Аджатасатту, сын Ведехи — человек, и я тоже человек. Но царь Магадхи Аджатасатту, сын Ведехи, окружённый пятью видами чувственных удовольствий, наслаждается ими, словно божество. А я — его слуга, работник, который встаёт раньше него, ложится позже него, послушно исполняет всё, что нужно сделать, ведёт себя приятно, говорит ласково и ловит каждый его взгляд. О, если бы я совершал заслуги! Что, если я сбрею волосы и бороду, облачусь в жёлтые одежды и уйду из дома в бездомную жизнь?“ И через некоторое время он действительно сбривает волосы и бороду, облачается в жёлтые одежды и уходит из дома в бездомную жизнь. Став отшельником, он живёт, обуздав тело, обуздав речь, обуздав ум, довольствуясь лишь пищей и одеждой, радуясь уединению. И если твои люди сообщат тебе об этом: „О царь, знай, что тот твой слуга, работник, который вставал раньше тебя, ложился позже тебя, послушно исполнял всё, что нужно сделать, вёл себя приятно, говорил ласково и ловил каждый твой взгляд — он, о царь, сбрил волосы и бороду, облачился в жёлтые одежды и ушёл из дома в бездомную жизнь. Став отшельником, он живёт, обуздав тело, обуздав речь, обуздав ум, довольствуясь лишь пищей и одеждой, радуясь уединению“. Скажешь ли ты тогда: „Пусть этот человек вернётся ко мне и снова станет моим слугой, работником, который встаёт раньше меня, ложится позже меня, послушно исполняет всё, что нужно сделать, ведёт себя приятно, говорит ласково и ловит каждый мой взгляд“?»


184. ‘‘No hetaṃ, bhante. Atha kho naṃ mayameva abhivādeyyāmapi, paccuṭṭheyyāmapi, āsanenapi nimanteyyāma, abhinimanteyyāmapi naṃ cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārehi, dhammikampissa rakkhāvaraṇaguttiṃ saṃvidaheyyāmā’’ti.

184. «Конечно же нет, Господин. Напротив, мы сами почтительно поклонились бы ему, встали бы перед ним, пригласили бы его сесть, предложили бы ему монашеские одежды, подаяние едой, жилище и лекарства на случай болезни, а также обеспечили бы ему надлежащую защиту и покровительство в соответствии с Дхаммой»


185. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, mahārāja, yadi evaṃ sante hoti vā sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ no vā’’ti? ‘‘Addhā kho, bhante, evaṃ sante hoti sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphala’’nti. ‘‘Idaṃ kho te, mahārāja, mayā paṭhamaṃ diṭṭheva dhamme sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ paññatta’’nti.

185. «Как ты думаешь, великий царь? Если дело обстоит так, есть ли здесь плод отшельничества, видимый прямо здесь и сейчас, или нет?» — «Несомненно, Господин, если дело обстоит так, то это плод отшельничества, видимый прямо здесь и сейчас». — «Это, великий царь, и есть первый плод отшельничества, видимый прямо здесь и сейчас, на который я тебе указал»


Dutiyasandiṭṭhikasāmaññaphalaṃ

«Второй плод отшельничества, видимый в этой жизни»


186. ‘‘Sakkā pana, bhante, aññampi evameva diṭṭheva dhamme sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ paññapetu’’nti? ‘‘Sakkā, mahārāja. Tena hi, mahārāja, taññevettha paṭipucchissāmi. Yathā te khameyya, tathā naṃ byākareyyāsi. Taṃ kiṃ maññasi, mahārāja, idha te assa puriso kassako gahapatiko karakārako rāsivaḍḍhako. Tassa evamassa – ‘acchariyaṃ vata bho, abbhutaṃ vata bho, puññānaṃ gati, puññānaṃ vipāko. Ayañhi rājā māgadho ajātasattu vedehiputto manusso, ahampi manusso. Ayañhi rājā māgadho ajātasattu vedehiputto pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti, devo maññe. Ahaṃ panamhissa kassako gahapatiko karakārako rāsivaḍḍhako. So vatassāhaṃ puññāni kareyyaṃ. Yaṃnūnāhaṃ kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajeyya’nti.

186. «„Возможно ли, Господин, точно так же указать на какой-либо другой плод отшельничества, видимый прямо здесь и сейчас, в этой самой жизни?“ — „Возможно, великий царь. В таком случае, великий царь, я задам тебе встречный вопрос. Ответь на него так, как сочтёшь нужным. Как ты думаешь, великий царь? Предположим, у тебя есть подданный — земледелец, домохозяин, платящий налоги и приумножающий казну. И у него может возникнуть такая мысль: ‚О, как удивителен, как поразителен удел заслуг, плод заслуг! Этот царь Магадхи Аджатасатту, сын Ведехи — человек, и я тоже человек. Но царь Магадхи Аджатасатту, сын Ведехи, окружённый пятью видами чувственных удовольствий, наслаждается ими, словно божество. А я — его подданный, земледелец, домохозяин, платящий налоги и приумножающий казну. О, если бы я совершал заслуги! Что, если я сбрею волосы и бороду, облачусь в жёлтые одежды и уйду из дома в бездомную жизнь?‘“»


‘‘So aparena samayena appaṃ vā bhogakkhandhaṃ pahāya mahantaṃ vā bhogakkhandhaṃ pahāya, appaṃ vā ñātiparivaṭṭaṃ pahāya mahantaṃ vā ñātiparivaṭṭaṃ pahāya kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā [Pg.58] anagāriyaṃ pabbajeyya. So evaṃ pabbajito samāno kāyena saṃvuto vihareyya, vācāya saṃvuto vihareyya, manasā saṃvuto vihareyya, ghāsacchādanaparamatāya santuṭṭho, abhirato paviveke. Taṃ ce te purisā evamāroceyyuṃ – ‘yagghe, deva jāneyyāsi, yo te so puriso kassako gahapatiko karakārako rāsivaḍḍhako; so deva kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito. So evaṃ pabbajito samāno kāyena saṃvuto viharati, vācāya saṃvuto viharati, manasā saṃvuto viharati, ghāsacchādanaparamatāya santuṭṭho, abhirato paviveke’’ti. Api nu tvaṃ evaṃ vadeyyāsi – ‘etu me, bho, so puriso, punadeva hotu kassako gahapatiko karakārako rāsivaḍḍhako’ti?

«И вот через некоторое время он, оставив малое или большое богатство, оставив малый или большой круг родственников, сбрив волосы и бороду, облачившись в жёлтые одежды, уходит из дома в бездомную жизнь. Став таким образом монахом, он живёт, обуздав тело, обуздав речь, обуздав ум, довольствуясь лишь пищей и одеждой, находя радость в уединении. Если бы твои люди сообщили тебе об этом так: „О царь, знай, что тот твой человек, который был земледельцем, домохозяином, плательщиком податей, умножающим твоё достояние, — он, о царь, сбрив волосы и бороду, облачившись в жёлтые одежды, ушёл из дома в бездомную жизнь. Став таким образом монахом, он живёт, обуздав тело, обуздав речь, обуздав ум, довольствуясь лишь пищей и одеждой, находя радость в уединении“. Сказал бы ты тогда: „Пусть этот человек вернётся ко мне и снова станет земледельцем, домохозяином, плательщиком податей, умножающим моё достояние“?»


187. ‘‘No hetaṃ, bhante. Atha kho naṃ mayameva abhivādeyyāmapi, paccuṭṭheyyāmapi, āsanenapi nimanteyyāma, abhinimanteyyāmapi naṃ cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārehi, dhammikampissa rakkhāvaraṇaguttiṃ saṃvidaheyyāmā’’ti.

187. «Конечно же нет, досточтимый. Напротив, мы сами выразили бы ему почтение, встали бы перед ним, пригласили бы его сесть, предложили бы ему монашеские одежды, подаяние пищи, жилище, лекарства и средства на случай болезни, а также обеспечили бы ему праведную защиту, покровительство и безопасность»


188. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, mahārāja? Yadi evaṃ sante hoti vā sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ no vā’’ti? ‘‘Addhā kho, bhante, evaṃ sante hoti sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphala’’nti. ‘‘Idaṃ kho te, mahārāja, mayā dutiyaṃ diṭṭheva dhamme sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ paññatta’’nti.

188. «Как ты думаешь, великий царь? Если это так, то есть ли здесь видимый плод отшельничества в этой самой жизни или нет?» — «Несомненно, досточтимый, если это так, то видимый плод отшельничества в этой самой жизни есть». — «Это, великий царь, второй явленный мной плод отшельничества, видимый в этой самой жизни»


Paṇītatarasāmaññaphalaṃ

Более возвышенные плоды отшельничества


189. ‘‘Sakkā pana, bhante, aññampi diṭṭheva dhamme sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ paññapetuṃ imehi sandiṭṭhikehi sāmaññaphalehi abhikkantatarañca paṇītatarañcā’’ti? ‘‘Sakkā, mahārāja. Tena hi, mahārāja, suṇohi, sādhukaṃ manasi karohi, bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto bhagavato paccassosi.

189. «Но возможно ли, досточтимый, указать иной плод отшельничества, видимый в этой самой жизни, который был бы ещё более превосходным и возвышенным, чем эти видимые плоды?» — «Возможно, великий царь. Слушай же, великий царь, внимай хорошо, я буду говорить». — «Да, досточтимый», — ответил Благословенному царь Магадхи Аджатасатту, сын Ведехи


190. Bhagavā etadavoca – ‘‘idha, mahārāja, tathāgato loke uppajjati arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā. So imaṃ [Pg.59] lokaṃ sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti. So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ, kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti.

190. Благословенный сказал так: «Вот, великий царь, в мире является Татхагата — Арахант, Всесовершенный Будда, наделённый знанием и добродетелью, Счастливый, Познавший миры, непревзойдённый Проводник людей, нуждающихся в обуздании, Учитель богов и людей, Будда, Благословенный. Он сам, постигнув высшим знанием и воочию узрев этот мир с его богами, Марами и Брахмами, это поколение с его отшельниками и брахманами, правителями и людьми, провозглашает это знание. Он проповедует Дхамму, прекрасную в начале, прекрасную в середине, прекрасную в конце, наполненную смыслом, совершенную в выражении, и являет абсолютно полную, чистую святую жизнь»


191. ‘‘Taṃ dhammaṃ suṇāti gahapati vā gahapatiputto vā aññatarasmiṃ vā kule paccājāto. So taṃ dhammaṃ sutvā tathāgate saddhaṃ paṭilabhati. So tena saddhāpaṭilābhena samannāgato iti paṭisañcikkhati – ‘sambādho gharāvāso rajopatho, abbhokāso pabbajjā. Nayidaṃ sukaraṃ agāraṃ ajjhāvasatā ekantaparipuṇṇaṃ ekantaparisuddhaṃ saṅkhalikhitaṃ brahmacariyaṃ carituṃ. Yaṃnūnāhaṃ kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajeyya’nti.

191. «Эту Дхамму слушает домохозяин, или сын домохозяина, или кто-то, родившийся в каком-либо ином семействе. Услышав эту Дхамму, он обретает веру в Татхагату. Обретя эту веру, он размышляет так: „Жизнь в семье тесна и полна пыли страстей, тогда как жизнь бездомная свободна, подобно открытому небу. Живя в семье, нелегко вести эту абсолютно полную, совершенно чистую святую жизнь, сияющую подобно отполированной раковине. Что если я сбрею волосы и бороду, облачусь в жёлтые одежды и уйду из дома в бездомную жизнь?“»


192. ‘‘So aparena samayena appaṃ vā bhogakkhandhaṃ pahāya mahantaṃ vā bhogakkhandhaṃ pahāya appaṃ vā ñātiparivaṭṭaṃ pahāya mahantaṃ vā ñātiparivaṭṭaṃ pahāya kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajati.

192. «И вот через некоторое время он, оставив малое или большое богатство, оставив малый или большой круг родственников, сбривает волосы и бороду, облачается в жёлтые одежды и уходит из дома в бездомную жизнь»


193. ‘‘So evaṃ pabbajito samāno pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati ācāragocarasampanno, aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu, kāyakammavacīkammena samannāgato kusalena, parisuddhājīvo sīlasampanno, indriyesu guttadvāro, satisampajaññena samannāgato, santuṭṭho.

193. «Став таким образом монахом, он живёт, сдерживаемый обетами Патимоккхи, обладая безупречным поведением и посещая лишь подобающие места, видя опасность даже в малейших проступках, приняв на себя правила обучения и упражняясь в них. Он наделён благой деятельностью тела и речи, ведёт чистую жизнь, совершенен в нравственности, охраняет врата своих чувств, обладает осознанностью и ясным пониманием, и он доволен»


Cūḷasīlaṃ

Малый раздел о нравственности


194. ‘‘Kathañca, mahārāja, bhikkhu sīlasampanno hoti? Idha, mahārāja, bhikkhu pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato hoti. Nihitadaṇḍo nihitasattho lajjī dayāpanno sabbapāṇabhūtahitānukampī viharati. Idampissa hoti sīlasmiṃ.

194. «И как, великий царь, бхиккху совершенен в нравственности? Здесь, великий царь, бхиккху, оставив уничтожение живых существ, воздерживается от уничтожения живых существ. Отложив палку и оружие, совестливый и милосердный, он живёт, сострадая благу всех живых существ. Это его нравственность»


‘‘Adinnādānaṃ [Pg.60] pahāya adinnādānā paṭivirato hoti dinnādāyī dinnapāṭikaṅkhī, athenena sucibhūtena attanā viharati. Idampissa hoti sīlasmiṃ.

«Оставив брать то, что не дано, он воздерживается от того, чтобы брать то, что не дано. Он берёт лишь то, что дано, желает лишь того, что дано, и живёт честно, пребывая в чистоте. Это его нравственность»


‘‘Abrahmacariyaṃ pahāya brahmacārī hoti ārācārī virato methunā gāmadhammā. Idampissa hoti sīlasmiṃ.

«Оставив нецеломудрие, он ведёт святую жизнь, держится в стороне и воздерживается от половых сношений — этой мирской привычки. Это его нравственность»


‘‘Musāvādaṃ pahāya musāvādā paṭivirato hoti saccavādī saccasandho theto paccayiko avisaṃvādako lokassa. Idampissa hoti sīlasmiṃ.

«Оставив ложную речь, он воздерживается от ложной речи. Он говорит правду, верен правде, надёжен, заслуживает доверия и не обманывает людей. Это его нравственность»


‘‘Pisuṇaṃ vācaṃ pahāya pisuṇāya vācāya paṭivirato hoti; ito sutvā na amutra akkhātā imesaṃ bhedāya; amutra vā sutvā na imesaṃ akkhātā, amūsaṃ bhedāya. Iti bhinnānaṃ vā sandhātā, sahitānaṃ vā anuppadātā, samaggārāmo samaggarato samagganandī samaggakaraṇiṃ vācaṃ bhāsitā hoti. Idampissa hoti sīlasmiṃ.

«Оставив клеветническую речь, он воздерживается от клеветнической речи. Услышав что-то здесь, он не рассказывает это там, чтобы поссорить тех людей с этими; услышав что-то там, он не рассказывает это здесь, чтобы поссорить этих людей с теми. Так он примиряет рассорившихся и поддерживает дружбу объединившихся. Он любит согласие, радуется согласию, находит удовольствие в согласии и говорит слова, ведущие к согласию. Это его нравственность»


‘‘Pharusaṃ vācaṃ pahāya pharusāya vācāya paṭivirato hoti; yā sā vācā nelā kaṇṇasukhā pemanīyā hadayaṅgamā porī bahujanakantā bahujanamanāpā tathārūpiṃ vācaṃ bhāsitā hoti. Idampissa hoti sīlasmiṃ.

«Оставив грубую речь, он воздерживается от грубой речи. Он говорит такие слова, которые безупречны, приятны для слуха, вызывают любовь, проникают в сердце, вежливы, желанны и приятны для многих людей. Это его нравственность»


‘‘Samphappalāpaṃ pahāya samphappalāpā paṭivirato hoti kālavādī bhūtavādī atthavādī dhammavādī vinayavādī, nidhānavatiṃ vācaṃ bhāsitā hoti kālena sāpadesaṃ pariyantavatiṃ atthasaṃhitaṃ. Idampissa hoti sīlasmiṃ.

«Оставив пустословие, он воздерживается от пустословия. Он говорит вовремя, говорит о том, что есть, говорит о пользе, говорит о Дхамме, говорит о Винае. В нужное время он говорит слова, которые стоит запомнить, подкреплённые доводами, умеренные и приносящие пользу. Это его нравственность»


‘‘Bījagāmabhūtagāmasamārambhā paṭivirato hoti…pe… ekabhattiko hoti rattūparato virato vikālabhojanā. Naccagītavāditavisūkadassanā paṭivirato hoti. Mālāgandhavilepanadhāraṇamaṇḍanavibhūsanaṭṭhānā paṭivirato hoti. Uccāsayanamahāsayanā paṭivirato hoti. Jātarūparajatapaṭiggahaṇā [Pg.61] paṭivirato hoti. Āmakadhaññapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti. Āmakamaṃsapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti. Itthikumārikapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti. Dāsidāsapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti. Ajeḷakapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti. Kukkuṭasūkarapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti. Hatthigavassavaḷavapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti. Khettavatthupaṭiggahaṇā paṭivirato hoti. Dūteyyapahiṇagamanānuyogā paṭivirato hoti. Kayavikkayā paṭivirato hoti. Tulākūṭakaṃsakūṭamānakūṭā paṭivirato hoti. Ukkoṭanavañcananikatisāciyogā paṭivirato hoti. Chedanavadhabandhanaviparāmosaālopasahasākārā paṭivirato hoti. Idampissa hoti sīlasmiṃ.

«Он воздерживается от повреждения семян и растений... Он ест один раз в день, не ест ночью и воздерживается от пищи в неположенное время. Он воздерживается от созерцания танцев, пения, музыки и представлений, препятствующих благочестию. Он воздерживается от ношения гирлянд, использования благовоний, притираний, украшений и нарядов. Он воздерживается от использования высоких и роскошных постелей. Он воздерживается от принятия золота и серебра. Он воздерживается от принятия сырого зерна. Он воздерживается от принятия сырого мяса. Он воздерживается от принятия женщин и девушек. Он воздерживается от принятия рабынь и рабов. Он воздерживается от принятия коз и овец. Он воздерживается от принятия кур и свиней. Он воздерживается от принятия слонов, коров, коней и мулов. Он воздерживается от принятия полей и земель. Он воздерживается от выполнения поручений и обязанностей вестника. Он воздерживается от покупки и продажи. Он воздерживается от использования фальшивых весов, поддельных металлов и неверных мер. Он воздерживается от взяточничества, обмана, мошенничества и плутовства. Он воздерживается от калечения, убийства, связывания, разбоя на дорогах, грабежа и насилия. Это его нравственность»


Cūḷasīlaṃ niṭṭhitaṃ.

Малый раздел о нравственности завершён.


Majjhimasīlaṃ

Средний раздел о нравственности


195. ‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ bījagāmabhūtagāmasamārambhaṃ anuyuttā viharanti. Seyyathidaṃ – mūlabījaṃ khandhabījaṃ phaḷubījaṃ aggabījaṃ bījabījameva pañcamaṃ, iti evarūpā bījagāmabhūtagāmasamārambhā paṭivirato hoti. Idampissa hoti sīlasmiṃ.

195. «Тогда как некоторые почтенные отшельники и брахманы, вкушая пищу, поднесённую из веры, продолжают повреждать семена и растения. А именно: семена из корней, семена из стволов, семена из суставов, семена из побегов и, в-пятых, семена из плодов. Он же воздерживается от подобного повреждения семян и растений. Это его нравственность»


196. ‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ sannidhikāraparibhogaṃ anuyuttā viharanti. Seyyathidaṃ – annasannidhiṃ pānasannidhiṃ vatthasannidhiṃ yānasannidhiṃ sayanasannidhiṃ gandhasannidhiṃ āmisasannidhiṃ, iti vā iti evarūpā sannidhikāraparibhogā paṭivirato hoti. Idampissa hoti sīlasmiṃ.

196. «Тогда как некоторые почтенные отшельники и брахманы, вкушая пищу, поднесённую из веры, продолжают накапливать вещи для личного пользования. А именно: накапливать пищу, напитки, одежду, повозки, постели, благовония и другие материальные блага. Он же воздерживается от подобного накопления вещей для личного пользования. Это его нравственность»


197. ‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ visūkadassanaṃ anuyuttā viharanti. Seyyathidaṃ – naccaṃ gītaṃ vāditaṃ pekkhaṃ akkhānaṃ pāṇissaraṃ vetāḷaṃ kumbhathūṇaṃ sobhanakaṃ caṇḍālaṃ vaṃsaṃ dhovanaṃ hatthiyuddhaṃ assayuddhaṃ mahiṃsayuddhaṃ usabhayuddhaṃ ajayuddhaṃ meṇḍayuddhaṃ kukkuṭayuddhaṃ vaṭṭakayuddhaṃ daṇḍayuddhaṃ muṭṭhiyuddhaṃ nibbuddhaṃ uyyodhikaṃ balaggaṃ senābyūhaṃ anīkadassanaṃ iti vā iti evarūpā visūkadassanā paṭivirato hoti. Idampissa hoti sīlasmiṃ.

197. «Тогда как некоторые почтенные отшельники и брахманы, вкушая пищу, поднесённую из веры, продолжают предаваться созерцанию зрелищ, препятствующих благочестию. А именно: танцев, пения, музыки, театральных представлений, декламаций, хлопанья в ладоши, игры на медных тарелках, барабанного боя, художественных выставок, акробатических трюков с железными шарами, представлений на бамбуковых шестах, ритуального омовения костей, боёв слонов, боёв коней, боёв буйволов, боёв быков, боёв коз, боёв баранов, петушиных боёв, боёв перепелов, боёв на палках, кулачных боёв, борьбы, инсценировок сражений, смотров войск, военных построений и парадов. Он же воздерживается от подобного созерцания зрелищ, препятствующих благочестию. Это его нравственность»


198. ‘‘Yathā [Pg.62] vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ jūtappamādaṭṭhānānuyogaṃ anuyuttā viharanti. Seyyathidaṃ – aṭṭhapadaṃ dasapadaṃ ākāsaṃ parihārapathaṃ santikaṃ khalikaṃ ghaṭikaṃ salākahatthaṃ akkhaṃ paṅgacīraṃ vaṅkakaṃ mokkhacikaṃ ciṅgulikaṃ pattāḷhakaṃ rathakaṃ dhanukaṃ akkharikaṃ manesikaṃ yathāvajjaṃ iti vā iti evarūpā jūtappamādaṭṭhānānuyogā paṭivirato hoti. Idampissa hoti sīlasmiṃ.

198. «Тогда как некоторые почтенные отшельники и брахманы, вкушая пищу, поднесённую из веры, продолжают предаваться азартным играм, ведущим к беспечности. А именно: игре на восьмиклеточной доске, игре на десятиклеточной доске, игре в воображаемые шахматы на небе, игре в классики, игре в фишки, игре в кости, игре в городки, игре в палочки, игре в орехи, игре в дудочки из листьев, игре с игрушечным плугом, кувыркам, игре с вертушками, игре в мерные чаши, игре с игрушечными колесницами, игре с игрушечными луками, разгадыванию скрытых букв, угадыванию мыслей, подражанию калекам. Он же воздерживается от подобных азартных игр, ведущих к беспечности. Это его нравственность»


199. ‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ uccāsayanamahāsayanaṃ anuyuttā viharanti. Seyyathidaṃ – āsandiṃ pallaṅkaṃ gonakaṃ cittakaṃ paṭikaṃ paṭalikaṃ tūlikaṃ vikatikaṃ uddalomiṃ ekantalomiṃ kaṭṭissaṃ koseyyaṃ kuttakaṃ hatthattharaṃ assattharaṃ rathattharaṃ ajinappaveṇiṃ kadalimigapavarapaccattharaṇaṃ sauttaracchadaṃ ubhatolohitakūpadhānaṃ iti vā iti evarūpā uccāsayanamahāsayanā paṭivirato hoti. Idampissa hoti sīlasmiṃ.

199. «Тогда как некоторые почтенные отшельники и брахманы, вкушая пищу, поднесённую из веры, продолжают использовать высокие и роскошные ложа. А именно: слишком высокие скамьи, троны с резными ножками в виде диких зверей, длинноворсовые ковры, узорчатые шерстяные покрывала, белые шерстяные одеяла, шерстяные покрывала с цветочными узорами, матрасы, набитые хлопком, шерстяные покрывала с изображениями львов и тигров, двусторонние ворсовые покрывала, односторонние ворсовые покрывала, покрывала, расшитые золотыми нитями, шёлковые покрывала, большие ковры для танцовщиц, попоны для слонов, попоны для коней, коврики для колесниц, покрывала из шкур чёрных антилоп, роскошные покрывала из шкур оленей кадали, ложа с красными балдахинами и красными подушками с обеих сторон. Он же воздерживается от использования подобных высоких и роскошных лож. Это его нравственность»


200. ‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ maṇḍanavibhūsanaṭṭhānānuyogaṃ anuyuttā viharanti. Seyyathidaṃ – ucchādanaṃ parimaddanaṃ nhāpanaṃ sambāhanaṃ ādāsaṃ añjanaṃ mālāgandhavilepanaṃ mukhacuṇṇaṃ mukhalepanaṃ hatthabandhaṃ sikhābandhaṃ daṇḍaṃ nāḷikaṃ asiṃ chattaṃ citrupāhanaṃ uṇhīsaṃ maṇiṃ vālabījaniṃ odātāni vatthāni dīghadasāni iti vā iti evarūpā maṇḍanavibhūsanaṭṭhānānuyogā paṭivirato hoti. Idampissa hoti sīlasmiṃ.

200. «Тогда как некоторые почтенные отшельники и брахманы, вкушая пищу, поднесённую из веры, продолжают предаваться украшению и умащению тела, ведущим к беспечности. А именно: натиранию порошками, массажу с маслом, купанию с благовониями, укреплению мышц рук, разглядыванию себя в зеркало, подкрашиванию глаз, ношению гирлянд, использованию благовоний и притираний, пудрению лица, наложению масок на лицо, ношению браслетов, укладыванию причёсок, ношению украшенных тростей, ношению украшенных футляров для лекарств, ношению мечей, ношению украшенных зонтов, ношению узорчатых сандалий, ношению повязок на лбу, ношению драгоценных камней в волосах, ношению опахал из конского волоса, ношению длинных белых одежд с бахромой. Он же воздерживается от подобного украшения и умащения тела. Это его нравственность»


201. ‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ tiracchānakathaṃ anuyuttā viharanti. Seyyathidaṃ – rājakathaṃ corakathaṃ mahāmattakathaṃ senākathaṃ bhayakathaṃ yuddhakathaṃ annakathaṃ pānakathaṃ vatthakathaṃ sayanakathaṃ mālākathaṃ gandhakathaṃ ñātikathaṃ yānakathaṃ gāmakathaṃ nigamakathaṃ nagarakathaṃ janapadakathaṃ itthikathaṃ sūrakathaṃ visikhākathaṃ kumbhaṭṭhānakathaṃ pubbapetakathaṃ nānattakathaṃ lokakkhāyikaṃ [Pg.63] samuddakkhāyikaṃ itibhavābhavakathaṃ iti vā iti evarūpāya tiracchānakathāya paṭivirato hoti. Idampissa hoti sīlasmiṃ.

201. «В то время как некоторые почтенные отшельники и брахманы, вкушая пищу, пожертвованную из веры, предаются мирским разговорам, препятствующим духовному пути, а именно: разговорам о царях, о разбойниках, о великих министрах, о войсках, об опасностях, о битвах, о пище, о питье, об одеждах, о постелях, о гирляндах, о благовониях, о родственниках, о повозках, о деревнях, о поселках, о городах, о странах, о женщинах, о мужчинах, о героях, об улицах, о местах у колодцев, об усопших предках, о всякой всячине, о сотворении мира и океана, о процветании и упадке — бхиккху воздерживается от подобных мирских разговоров. Это также относится к его нравственной добродетели».


202. ‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ viggāhikakathaṃ anuyuttā viharanti. Seyyathidaṃ – na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsi, ahaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāmi, kiṃ tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānissasi, micchā paṭipanno tvamasi, ahamasmi sammā paṭipanno, sahitaṃ me, asahitaṃ te, pure vacanīyaṃ pacchā avaca, pacchā vacanīyaṃ pure avaca, adhiciṇṇaṃ te viparāvattaṃ, āropito te vādo, niggahito tvamasi, cara vādappamokkhāya, nibbeṭhehi vā sace pahosīti iti vā iti evarūpāya viggāhikakathāya paṭivirato hoti. Idampissa hoti sīlasmiṃ.

202. «В то время как некоторые почтенные отшельники и брахманы, вкушая пищу, пожертвованную из веры, предаются спорам и пререканиям, а именно: „Ты не понимаешь это Учение и Дисциплину, а я понимаю это Учение и Дисциплину! Откуда тебе знать это Учение и Дисциплину? Твой путь ошибочен, мой путь верен! Мои слова последовательны, твои слова непоследовательны! То, что следовало сказать сначала, ты сказал в конце, а то, что следовало сказать в конце, ты сказал сначала! Твои давние доводы опровергнуты! Твое утверждение оспорено, ты побежден! Ступай, спасай свое утверждение, или распутай это, если сможешь!“ — бхиккху воздерживается от подобных споров и пререканий. Это также относится к его нравственной добродетели».


203. ‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ dūteyyapahiṇagamanānuyogaṃ anuyuttā viharanti. Seyyathidaṃ – raññaṃ, rājamahāmattānaṃ, khattiyānaṃ, brāhmaṇānaṃ, gahapatikānaṃ, kumārānaṃ – ‘idha gaccha, amutrāgaccha, idaṃ hara, amutra idaṃ āharā’ti iti vā iti evarūpā dūteyyapahiṇagamanānuyogā paṭivirato hoti. Idampissa hoti sīlasmiṃ.

203. «В то время как некоторые почтенные отшельники и брахманы, вкушая пищу, пожертвованную из веры, предаются выполнению поручений и обязанностей вестников, а именно: для царей, царских министров, кшатриев, брахманов, домохозяев и юношей, выполняя приказы: „Ступай туда, приди сюда, отнеси это, принеси то оттуда“ — бхиккху воздерживается от подобного выполнения поручений и обязанностей вестников. Это также относится к его нравственной добродетели».


204. ‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te kuhakā ca honti lapakā ca nemittikā ca nippesikā ca lābhena lābhaṃ nijigīṃsitāro ca. Iti evarūpā kuhanalapanā paṭivirato hoti. Idampissa hoti sīlasmiṃ’’.

204. «В то время как некоторые почтенные отшельники и брахманы, вкушая пищу, пожертвованную из веры, прибегают к обману, лести, намекам, вымогательству и стремлению приобрести еще большую выгоду с помощью уже полученной выгоды — бхиккху воздерживается от подобных обмана и лести. Это также относится к его нравственной добродетели».


Majjhimasīlaṃ niṭṭhitaṃ.

«Средний раздел о нравственной добродетели завершен».


Mahāsīlaṃ

«Великий раздел о нравственной добродетели»


205. ‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvena jīvitaṃ kappenti. Seyyathidaṃ – aṅgaṃ nimittaṃ uppātaṃ supinaṃ lakkhaṇaṃ mūsikacchinnaṃ aggihomaṃ dabbihomaṃ thusahomaṃ kaṇahomaṃ taṇḍulahomaṃ sappihomaṃ telahomaṃ [Pg.64] mukhahomaṃ lohitahomaṃ aṅgavijjā vatthuvijjā khattavijjā sivavijjā bhūtavijjā bhūrivijjā ahivijjā visavijjā vicchikavijjā mūsikavijjā sakuṇavijjā vāyasavijjā pakkajjhānaṃ saraparittāṇaṃ migacakkaṃ iti vā iti evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvā paṭivirato hoti. Idampissa hoti sīlasmiṃ.

205. «В то время как некоторые почтенные отшельники и брахманы, вкушая пищу, пожертвованную из веры, добывают средства к существованию ложным образом, практикуя подобные низменные искусства, а именно: предсказание по частям тела, предсказание по знамениям, предсказание по небесным явлениям, толкование снов, предсказание по знакам на теле, предсказание по вещам, погрызенным мышами; совершение огненных подношений, подношений из половника, подношений из шелухи, подношений из отрубей, подношений из риса, подношений из топленого масла, подношений из растительного масла, подношений изо рта, подношений кровью; гадание по суставам пальцев, искусство определения благоприятного места для жилища, искусство государственного управления, заклинания на кладбищах, заклинания против духов, заклинания для защиты в земляных жилищах, заклинания против змей, лечение от яда, заклинания против скорпионов, заклинания против крыс, толкование криков птиц, толкование криков ворон, предсказание продолжительности жизни, отражение стрел, понимание криков зверей — бхиккху воздерживается от добывания средств к существованию ложным образом через подобные низменные искусства. Это также относится к его нравственной добродетели».


206. ‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvena jīvitaṃ kappenti. Seyyathidaṃ – maṇilakkhaṇaṃ vatthalakkhaṇaṃ daṇḍalakkhaṇaṃ satthalakkhaṇaṃ asilakkhaṇaṃ usulakkhaṇaṃ dhanulakkhaṇaṃ āvudhalakkhaṇaṃ itthilakkhaṇaṃ purisalakkhaṇaṃ kumāralakkhaṇaṃ kumārilakkhaṇaṃ dāsalakkhaṇaṃ dāsilakkhaṇaṃ hatthilakkhaṇaṃ assalakkhaṇaṃ mahiṃsalakkhaṇaṃ usabhalakkhaṇaṃ golakkhaṇaṃ ajalakkhaṇaṃ meṇḍalakkhaṇaṃ kukkuṭalakkhaṇaṃ vaṭṭakalakkhaṇaṃ godhālakkhaṇaṃ kaṇṇikalakkhaṇaṃ kacchapalakkhaṇaṃ migalakkhaṇaṃ iti vā iti evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvā paṭivirato hoti. Idampissa hoti sīlasmiṃ.

206. «В то время как некоторые почтенные отшельники и брахманы, вкушая пищу, пожертвованную из веры, добывают средства к существованию ложным образом, практикуя подобные низменные искусства, а именно: определение качеств драгоценных камней, одежд, посохов, мечей, сабель, стрел, луков, оружия, женщин, мужчин, юношей, девушек, рабов, рабынь, слонов, коней, буйволов, быков, коров, коз, баранов, петухов, перепелов, ящериц, украшений или шпилей зданий, черепах, диких зверей — бхиккху воздерживается от добывания средств к существованию ложным образом через подобные низменные искусства. Это также относится к его нравственной добродетели».


207. ‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvena jīvitaṃ kappenti. Seyyathidaṃ – raññaṃ niyyānaṃ bhavissati, raññaṃ aniyyānaṃ bhavissati, abbhantarānaṃ raññaṃ upayānaṃ bhavissati, bāhirānaṃ raññaṃ apayānaṃ bhavissati, bāhirānaṃ raññaṃ upayānaṃ bhavissati, abbhantarānaṃ raññaṃ apayānaṃ bhavissati, abbhantarānaṃ raññaṃ jayo bhavissati, bāhirānaṃ raññaṃ parājayo bhavissati, bāhirānaṃ raññaṃ jayo bhavissati, abbhantarānaṃ raññaṃ parājayo bhavissati, iti imassa jayo bhavissati, imassa parājayo bhavissati iti vā iti evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvā paṭivirato hoti. Idampissa hoti sīlasmiṃ.

207. «В то время как некоторые почтенные отшельники и брахманы, вкушая пищу, пожертвованную из веры, добывают средства к существованию ложным образом, практикуя подобные низменные искусства, а именно предсказывая: „Цари выступят в поход“, „Цари не выступят в поход“, „Внутренние цари нападут, внешние цари отступят“, „Внешние цари нападут, внутренние цари отступят“, „Внутренние цари победят, внешние цари потерпят поражение“, „Внешние цари победят, внутренние цари потерпят поражение“, „Этот царь победит, а тот царь потерпит поражение“ — бхиккху воздерживается от добывания средств к существованию ложным образом через подобные низменные искусства. Это также относится к его нравственной добродетели».


208. ‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvena jīvitaṃ kappenti. Seyyathidaṃ – candaggāho bhavissati, sūriyaggāho bhavissati, nakkhattaggāho bhavissati, candimasūriyānaṃ pathagamanaṃ bhavissati, candimasūriyānaṃ uppathagamanaṃ bhavissati, nakkhattānaṃ pathagamanaṃ bhavissati, nakkhattānaṃ uppathagamanaṃ bhavissati[Pg.65], ukkāpāto bhavissati, disāḍāho bhavissati, bhūmicālo bhavissati, devadudrabhi bhavissati, candimasūriyanakkhattānaṃ uggamanaṃ ogamanaṃ saṃkilesaṃ vodānaṃ bhavissati, evaṃvipāko candaggāho bhavissati, evaṃvipāko sūriyaggāho bhavissati, evaṃvipāko nakkhattaggāho bhavissati, evaṃvipākaṃ candimasūriyānaṃ pathagamanaṃ bhavissati, evaṃvipākaṃ candimasūriyānaṃ uppathagamanaṃ bhavissati, evaṃvipākaṃ nakkhattānaṃ pathagamanaṃ bhavissati, evaṃvipākaṃ nakkhattānaṃ uppathagamanaṃ bhavissati, evaṃvipāko ukkāpāto bhavissati, evaṃvipāko disāḍāho bhavissati, evaṃvipāko bhūmicālo bhavissati, evaṃvipāko devadudrabhi bhavissati, evaṃvipākaṃ candimasūriyanakkhattānaṃ uggamanaṃ ogamanaṃ saṃkilesaṃ vodānaṃ bhavissati iti vā iti evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvā paṭivirato hoti. Idampissa hoti sīlasmiṃ.

208. «В то время как некоторые почтенные отшельники и брахманы, вкушая пищу, пожертвованную из веры, добывают средства к существованию ложным образом, практикуя подобные низменные искусства, а именно предсказывая: „Будет лунное затмение“, „Будет солнечное затмение“, „Будет затмение созвездия“, „Луна и солнце будут двигаться по верному пути“, „Луна и солнце сойдут с верного пути“, „Созвездия будут двигаться по верному пути“, „Созвездия сойдут с верного пути“, „Будет падение метеора“, „Будет зарево на горизонте“, „Будет землетрясение“, „Будет гром без туч“, „Будет восход, заход, помутнение или очищение луны, солнца и созвездий“, а также предсказывая: „Лунное затмение принесет такие-то последствия“, „Солнечное затмение принесет такие-то последствия“, „Затмение созвездия принесет такие-то последствия“, „Движение луны и солнца по верному пути принесет такие-то последствия“, „Сход луны и солнца с верного пути принесет такие-то последствия“, „Движение созвездий по верному пути принесет такие-то последствия“, „Сход созвездий с верного пути принесет такие-то последствия“, „Падение метеора принесет такие-то последствия“, „Зарево на горизонте принесет такие-то последствия“, „Землетрясение принесет такие-то последствия“, „Гром без туч принесет такие-то последствия“, „Восход, заход, помутнение или очищение луны, солнца и созвездий принесет такие-то последствия“ — бхиккху воздерживается от добывания средств к существованию ложным образом через подобные низменные искусства. Это также относится к его нравственной добродетели».


209. ‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvena jīvitaṃ kappenti. Seyyathidaṃ – suvuṭṭhikā bhavissati, dubbuṭṭhikā bhavissati, subhikkhaṃ bhavissati, dubbhikkhaṃ bhavissati, khemaṃ bhavissati, bhayaṃ bhavissati, rogo bhavissati, ārogyaṃ bhavissati, muddā, gaṇanā, saṅkhānaṃ, kāveyyaṃ, lokāyataṃ iti vā iti evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvā paṭivirato hoti. Idampissa hoti sīlasmiṃ.

209. «В то время как некоторые почтенные отшельники и брахманы, вкушая пищу, пожертвованную из веры, добывают средства к существованию ложным образом, практикуя подобные низменные искусства, а именно предсказывая: „Будут обильные дожди“, „Будет засуха“, „Будет изобилие“, „Будет голод“, „Будет безопасность“, „Будет опасность“, „Будут болезни“, „Будет здоровье“, или занимаясь счетом на пальцах, арифметикой, вычислениями, сочинением стихов, мирской философией — бхиккху воздерживается от добывания средств к существованию ложным образом через подобные низменные искусства. Это также относится к его нравственной добродетели».


210. ‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvena jīvitaṃ kappenti. Seyyathidaṃ – āvāhanaṃ vivāhanaṃ saṃvaraṇaṃ vivaraṇaṃ saṅkiraṇaṃ vikiraṇaṃ subhagakaraṇaṃ dubbhagakaraṇaṃ viruddhagabbhakaraṇaṃ jivhānibandhanaṃ hanusaṃhananaṃ hatthābhijappanaṃ hanujappanaṃ kaṇṇajappanaṃ ādāsapañhaṃ kumārikapañhaṃ devapañhaṃ ādiccupaṭṭhānaṃ mahatupaṭṭhānaṃ abbhujjalanaṃ sirivhāyanaṃ iti vā iti evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvā paṭivirato hoti. Idampissa hoti sīlasmiṃ.

210. «В то время как некоторые почтенные отшельники и брахманы, вкушая пищу, пожертвованную из веры, добывают средства к существованию ложным образом, практикуя подобные низменные искусства, а именно: назначение благоприятных дней для привода невесты, для выдачи невесты, для помолвки, для развода, для накопления богатства, для распределения богатства; наведение чар для привлечения удачи или навлечения несчастья, предотвращение выкидышей, заклинивание языка, заклинивание челюсти, заговоры для рук, заговоры для челюсти, заговоры для ушей, вопрошание божеств через зеркало, вопрошание божеств через девушку-медиума, вопрошание божеств через служанку, поклонение солнцу, поклонение Великому Брахме, изрыгание пламени, призывание богини Сири — бхиккху воздерживается от добывания средств к существованию ложным образом через подобные низменные искусства. Это также относится к его нравственной добродетели».


211. ‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvena jīvitaṃ kappenti[Pg.66]. Seyyathidaṃ – santikammaṃ paṇidhikammaṃ bhūtakammaṃ bhūrikammaṃ vassakammaṃ vossakammaṃ vatthukammaṃ vatthuparikammaṃ ācamanaṃ nhāpanaṃ juhanaṃ vamanaṃ virecanaṃ uddhaṃvirecanaṃ adhovirecanaṃ sīsavirecanaṃ kaṇṇatelaṃ nettatappanaṃ natthukammaṃ añjanaṃ paccañjanaṃ sālākiyaṃ sallakattiyaṃ dārakatikicchā, mūlabhesajjānaṃ anuppadānaṃ, osadhīnaṃ paṭimokkho iti vā iti evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvā paṭivirato hoti. Idampissa hoti sīlasmiṃ.

211. «В то время как некоторые почтенные отшельники и брахманы, вкушая пищу, пожертвованную из веры, добывают средства к существованию ложным образом, практикуя подобные низменные искусства, а именно: умилостивление богов, принесение обетов богам, изгнание злых духов, заклинания для защиты жилищ, превращение мужчин в евнухов, превращение евнухов в мужчин, выбор места для строительства, ритуалы очищения строительной площадки, ритуальное полоскание рта, ритуальное омовение, совершение жертвоприношений для других; вызов рвоты, назначение слабительного, очищение верхних дыхательных путей, очищение кишечника, очищение головы, приготовление ушных капель, приготовление глазных капель, лечение через нос, приготовление острых глазных мазей, приготовление охлаждающих глазных мазей, лечение катаракты, хирургические операции, педиатрия, назначение лекарственных корней, удаление повязок и пластырей — бхиккху воздерживается от добывания средств к существованию ложным образом через подобные низменные искусства. Это также относится к его нравственной добродетели».


212. ‘‘Sa kho so, mahārāja, bhikkhu evaṃ sīlasampanno na kutoci bhayaṃ samanupassati, yadidaṃ sīlasaṃvarato. Seyyathāpi – mahārāja, rājā khattiyo muddhābhisitto nihatapaccāmitto na kutoci bhayaṃ samanupassati, yadidaṃ paccatthikato; evameva kho, mahārāja, bhikkhu evaṃ sīlasampanno na kutoci bhayaṃ samanupassati, yadidaṃ sīlasaṃvarato. So iminā ariyena sīlakkhandhena samannāgato ajjhattaṃ anavajjasukhaṃ paṭisaṃvedeti. Evaṃ kho, mahārāja, bhikkhu sīlasampanno hoti.

212. «И этот бхиккху, о великий царь, столь совершенный в нравственной добродетели, не видит для себя никакой опасности ни с какой стороны благодаря своему ограничению в поведении. Подобно тому, о великий царь, как должным образом помазанный царь-кшатрий, сокрушивший своих врагов, не видит для себя никакой опасности ни с какой стороны от врагов, точно так же, о великий царь, бхиккху, столь совершенный в нравственной добродетели, не видит для себя никакой опасности ни с какой стороны благодаря своему ограничению в поведении. Обладая этой благородной группой нравственных добродетелей, он испытывает внутри себя безупречное счастье. Вот так, о великий царь, бхиккху совершенен в нравственной добродетели».


Mahāsīlaṃ niṭṭhitaṃ.

«Великий раздел о нравственной добродетели завершен».


Indriyasaṃvaro

«Обуздание чувств»


213. ‘‘Kathañca, mahārāja, bhikkhu indriyesu guttadvāro hoti? Idha, mahārāja, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhā domanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjati, rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjati. Sotena saddaṃ sutvā…pe… ghānena gandhaṃ ghāyitvā…pe… jivhāya rasaṃ sāyitvā…pe… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā…pe… manasā dhammaṃ viññāya na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ manindriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhā domanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjati, rakkhati manindriyaṃ, manindriye saṃvaraṃ āpajjati. So iminā ariyena indriyasaṃvarena samannāgato ajjhattaṃ abyāsekasukhaṃ paṭisaṃvedeti. Evaṃ kho, mahārāja, bhikkhu indriyesu guttadvāro hoti.

213. «И как, о великий царь, бхиккху оберегает врата своих чувств? Здесь, о великий царь, бхиккху, видя глазом форму, не цепляется за ее общие признаки или второстепенные особенности. Поскольку, если бы он оставил способность зрения неогражденной, то алчность и неудовольствие, злые неблагие состояния, овладели бы им, он практикует ее ограждение, оберегает способность зрения, осуществляет обуздание способности зрения. Слыша ухом звук... Обоняя носом запах... Ощущая языком вкус... Осязая телом прикосновение... Познавая умом ментальный объект, он не цепляется за его общие признаки или второстепенные особенности. Поскольку, если бы он оставил способность ума неогражденной, то алчность и неудовольствие, злые неблагие состояния, овладели бы им, он практикует ее ограждение, оберегает способность ума, осуществляет обуздание способности ума. Обладая этим благородным обузданием чувств, он испытывает внутри себя незапятнанное счастье. Вот так, о великий царь, бхиккху оберегает врата своих чувств».


Satisampajaññaṃ

«Осознанность и ясное понимание»


214. ‘‘Kathañca[Pg.67], mahārāja, bhikkhu satisampajaññena samannāgato hoti? Idha, mahārāja, bhikkhu abhikkante paṭikkante sampajānakārī hoti, ālokite vilokite sampajānakārī hoti, samiñjite pasārite sampajānakārī hoti, saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe sampajānakārī hoti, asite pīte khāyite sāyite sampajānakārī hoti, uccārapassāvakamme sampajānakārī hoti, gate ṭhite nisinne sutte jāgarite bhāsite tuṇhībhāve sampajānakārī hoti. Evaṃ kho, mahārāja, bhikkhu satisampajaññena samannāgato hoti.

214. «И как, великий царь, бхиккху наделен осознанностью и ясным пониманием? Здесь, великий царь, бхиккху действует с ясным пониманием при движении вперед и назад; действует с ясным пониманием, когда смотрит прямо перед собой и оглядывается по сторонам; действует с ясным пониманием, когда сгибает и разгибает [руки и ноги]; действует с ясным пониманием, когда носит двойную мантию, чашу и облачение; действует с ясным пониманием, когда ест, пьет, жует и пробует на вкус; действует с ясным пониманием, когда испражняется и мочится; действует с ясным пониманием при ходьбе, стоянии, сидении, засыпании, бодрствовании, разговоре и молчании. Так, великий царь, бхиккху наделен осознанностью и ясным пониманием».


Santoso

Удовлетворенность


215. ‘‘Kathañca, mahārāja, bhikkhu santuṭṭho hoti? Idha, mahārāja, bhikkhu santuṭṭho hoti kāyaparihārikena cīvarena, kucchiparihārikena piṇḍapātena. So yena yeneva pakkamati, samādāyeva pakkamati. Seyyathāpi, mahārāja, pakkhī sakuṇo yena yeneva ḍeti, sapattabhārova ḍeti. Evameva kho, mahārāja, bhikkhu santuṭṭho hoti kāyaparihārikena cīvarena kucchiparihārikena piṇḍapātena. So yena yeneva pakkamati, samādāyeva pakkamati. Evaṃ kho, mahārāja, bhikkhu santuṭṭho hoti.

215. «И как, великий царь, бхиккху удовлетворен? Здесь, великий царь, бхиккху удовлетворен облачением, достаточным для защиты тела, и подаянием, достаточным для насыщения желудка. Куда бы он ни направлялся, он уходит, беря с собой лишь это. Подобно тому, великий царь, как птица, куда бы она ни летела, летит, неся лишь бремя своих крыльев, точно так же, великий царь, бхиккху удовлетворен облачением, достаточным для защиты тела, и подаянием, достаточным для насыщения желудка. Куда бы он ни направлялся, он уходит, беря с собой лишь это. Так, великий царь, бхиккху удовлетворен».


Nīvaraṇappahānaṃ

Преодоление помех


216. ‘‘So iminā ca ariyena sīlakkhandhena samannāgato, iminā ca ariyena indriyasaṃvarena samannāgato, iminā ca ariyena satisampajaññena samannāgato, imāya ca ariyāya santuṭṭhiyā samannāgato, vivittaṃ senāsanaṃ bhajati araññaṃ rukkhamūlaṃ pabbataṃ kandaraṃ giriguhaṃ susānaṃ vanapatthaṃ abbhokāsaṃ palālapuñjaṃ. So pacchābhattaṃ piṇḍapātappaṭikkanto nisīdati pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā.

216. «Наделенный этой благородной нравственностью, наделенный этим благородным обузданием чувств, наделенный этой благородной осознанностью и ясным пониманием, наделенный этой благородной удовлетворенностью, он выбирает уединенное жилище: лес, подножие дерева, гору, ущелье, горную пещеру, кладбище, лесную глушь, открытое место или кучу соломы. Вернувшись после сбора подаяния и совершив трапезу, он садится, скрестив ноги, выпрямив тело и установив осознанность перед собой».


217. ‘‘So abhijjhaṃ loke pahāya vigatābhijjhena cetasā viharati, abhijjhāya cittaṃ parisodheti. Byāpādapadosaṃ pahāya abyāpannacitto [Pg.68] viharati sabbapāṇabhūtahitānukampī, byāpādapadosā cittaṃ parisodheti. Thinamiddhaṃ pahāya vigatathinamiddho viharati ālokasaññī, sato sampajāno, thinamiddhā cittaṃ parisodheti. Uddhaccakukkuccaṃ pahāya anuddhato viharati, ajjhattaṃ vūpasantacitto, uddhaccakukkuccā cittaṃ parisodheti. Vicikicchaṃ pahāya tiṇṇavicikiccho viharati, akathaṃkathī kusalesu dhammesu, vicikicchāya cittaṃ parisodheti.

217. «Оставив мирское вожделение, он пребывает с умом, свободным от вожделения, очищая свой ум от вожделения. Оставив недоброжелательность и злобу, он пребывает со свободным от злобы умом, сострадательный к благу всех живых существ, очищая свой ум от недоброжелательности и злобы. Оставив лень и апатию, он пребывает свободным от лени и апатии, воспринимая свет, будучи осознанным и ясно понимающим, очищая свой ум от лени и апатии. Оставив возбужденность и сожаление, он пребывает невозбужденным, с внутренне умиротворенным умом, очищая свой ум от возбужденности и сожаления. Оставив сомнение, он пребывает, преодолев сомнение, не зная колебаний относительно благих качеств, очищая свой ум от сомнения».


218. ‘‘Seyyathāpi, mahārāja, puriso iṇaṃ ādāya kammante payojeyya. Tassa te kammantā samijjheyyuṃ. So yāni ca porāṇāni iṇamūlāni, tāni ca byantiṃ kareyya, siyā cassa uttariṃ avasiṭṭhaṃ dārabharaṇāya. Tassa evamassa – ‘ahaṃ kho pubbe iṇaṃ ādāya kammante payojesiṃ. Tassa me te kammantā samijjhiṃsu. Sohaṃ yāni ca porāṇāni iṇamūlāni, tāni ca byantiṃ akāsiṃ, atthi ca me uttariṃ avasiṭṭhaṃ dārabharaṇāyā’ti. So tatonidānaṃ labhetha pāmojjaṃ, adhigaccheyya somanassaṃ.

218. «Представь, великий царь, человека, который взял взаймы деньги для своего дела, и его дело процветает. Он выплачивает свои прежние долги, и у него остается излишек для содержания жены. И он думает: „Раньше я вел дела, взяв взаймы, но теперь мое дело процветает, я выплатил прежние долги, и у меня остался излишек для содержания жены“. Благодаря этому он испытывает ликование и обретает радость».


219. ‘‘Seyyathāpi, mahārāja, puriso ābādhiko assa dukkhito bāḷhagilāno; bhattañcassa nacchādeyya, na cassa kāye balamattā. So aparena samayena tamhā ābādhā mucceyya; bhattaṃ cassa chādeyya, siyā cassa kāye balamattā. Tassa evamassa – ‘ahaṃ kho pubbe ābādhiko ahosiṃ dukkhito bāḷhagilāno; bhattañca me nacchādesi, na ca me āsi kāye balamattā. Somhi etarahi tamhā ābādhā mutto; bhattañca me chādeti, atthi ca me kāye balamattā’ti. So tatonidānaṃ labhetha pāmojjaṃ, adhigaccheyya somanassaṃ.

219. «Представь, великий царь, человека, который болен, страдает, тяжело занемог; пища не идет ему на пользу, и в его теле нет сил. Спустя некоторое время он излечивается от этой болезни; пища идет ему на пользу, и к его телу возвращаются силы. И он думает: „Раньше я был болен, страдал, тяжело занемог; пища не шла мне на пользу, и в моем теле не было сил. Теперь же я излечился от этой болезни; пища идет мне на пользу, и в моем теле есть силы“. Благодаря этому он испытывает ликование и обретает радость».


220. ‘‘Seyyathāpi, mahārāja, puriso bandhanāgāre baddho assa. So aparena samayena tamhā bandhanāgārā mucceyya sotthinā abbhayena, na cassa kiñci bhogānaṃ vayo. Tassa evamassa – ‘ahaṃ kho pubbe bandhanāgāre baddho ahosiṃ, somhi etarahi tamhā bandhanāgārā mutto [Pg.69] sotthinā abbhayena. Natthi ca me kiñci bhogānaṃ vayo’ti. So tatonidānaṃ labhetha pāmojjaṃ, adhigaccheyya somanassaṃ.

220. «Представь, великий царь, человека, заточенного в тюрьму. Спустя некоторое время он освобождается из этой тюрьмы в целости и сохранности, без какого-либо ущерба для своего имущества. И он думает: „Раньше я был заточен в тюрьму, теперь же я освободился из этой тюрьмы в целости и сохранности, без какого-либо ущерба для своего имущества“. Благодаря этому он испытывает ликование и обретает радость».


221. ‘‘Seyyathāpi, mahārāja, puriso dāso assa anattādhīno parādhīno na yenakāmaṃgamo. So aparena samayena tamhā dāsabyā mucceyya attādhīno aparādhīno bhujisso yenakāmaṃgamo. Tassa evamassa – ‘ahaṃ kho pubbe dāso ahosiṃ anattādhīno parādhīno na yenakāmaṃgamo. Somhi etarahi tamhā dāsabyā mutto attādhīno aparādhīno bhujisso yenakāmaṃgamo’ti. So tatonidānaṃ labhetha pāmojjaṃ, adhigaccheyya somanassaṃ.

221. «Представь, великий царь, человека, который был рабом, подневольным, зависимым от других, не способным идти туда, куда ему хочется. Спустя некоторое время он освобождается от рабства, становится сам себе хозяином, независимым, свободным человеком, способным идти туда, куда ему хочется. И он думает: „Раньше я был рабом, подневольным, зависимым от других, не способным идти туда, куда мне хочется. Теперь же я освободился от рабства, стал сам себе хозяином, независимым, свободным человеком, способным идти туда, куда мне хочется“. Благодаря этому он испытывает ликование и обретает радость».


222. ‘‘Seyyathāpi, mahārāja, puriso sadhano sabhogo kantāraddhānamaggaṃ paṭipajjeyya dubbhikkhaṃ sappaṭibhayaṃ. So aparena samayena taṃ kantāraṃ nitthareyya sotthinā, gāmantaṃ anupāpuṇeyya khemaṃ appaṭibhayaṃ. Tassa evamassa – ‘ahaṃ kho pubbe sadhano sabhogo kantāraddhānamaggaṃ paṭipajjiṃ dubbhikkhaṃ sappaṭibhayaṃ. Somhi etarahi taṃ kantāraṃ nitthiṇṇo sotthinā, gāmantaṃ anuppatto khemaṃ appaṭibhaya’nti. So tatonidānaṃ labhetha pāmojjaṃ, adhigaccheyya somanassaṃ.

222. «Представь, великий царь, богатого и состоятельного человека, который отправляется в долгий путь через пустынные земли, где мало пищи и много опасностей. Спустя некоторое время он благополучно преодолевает эти пустынные земли и добирается до безопасного, мирного селения. И он думает: „Раньше я, будучи богатым и состоятельным, шел долгим путем через пустынные земли, где мало пищи и много опасностей. Теперь же я благополучно преодолел эти пустынные земли и добрался до безопасного, мирного селения“. Благодаря этому он испытывает ликование и обретает радость».


223. ‘‘Evameva kho, mahārāja, bhikkhu yathā iṇaṃ yathā rogaṃ yathā bandhanāgāraṃ yathā dāsabyaṃ yathā kantāraddhānamaggaṃ, evaṃ ime pañca nīvaraṇe appahīne attani samanupassati.

223. «Точно так же, великий царь, пока эти пять помех не преодолены в нем самом, бхиккху видит их как долг, как болезнь, как тюрьму, как рабство, как долгий путь через пустынные земли».


224. ‘‘Seyyathāpi, mahārāja, yathā āṇaṇyaṃ yathā ārogyaṃ yathā bandhanāmokkhaṃ yathā bhujissaṃ yathā khemantabhūmiṃ; evameva kho, mahārāja, bhikkhu ime pañca nīvaraṇe pahīne attani samanupassati.

224. «Но когда эти пять помех преодолены в нем самом, великий царь, бхиккху видит это как свободу от долгов, как здоровье, как освобождение из тюрьмы, как свободу от рабства, как безопасную землю».


225. ‘‘Tassime pañca nīvaraṇe pahīne attani samanupassato pāmojjaṃ jāyati, pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vedeti, sukhino cittaṃ samādhiyati.

225. «Когда он видит эти пять помех преодоленными в себе, в нем рождается ликование. У ликующего рождается восторг. У того, чей ум исполнен восторга, успокаивается тело. Тот, чье тело успокоилось, испытывает счастье. У счастливого ум сосредоточивается».


Paṭhamajjhānaṃ

Первая джхана


226. ‘‘So vivicceva kāmehi, vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So imameva [Pg.70] kāyaṃ vivekajena pītisukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa vivekajena pītisukhena apphuṭaṃ hoti.

226. «Отстранившись от чувственных удовольствий, отстранившись от неблагих состояний ума, он входит и пребывает в первой джхане, которая сопровождается направлением и удержанием мысли, рождена уединением и исполнена восторга и счастья. Он пропитывает, насыщает, наполняет и орошает все это тело восторгом и счастьем, рожденными уединением, так что во всем его теле не остается ни единого места, не охваченного восторгом и счастьем, рожденными уединением».


227. ‘‘Seyyathāpi, mahārāja, dakkho nhāpako vā nhāpakantevāsī vā kaṃsathāle nhānīyacuṇṇāni ākiritvā udakena paripphosakaṃ paripphosakaṃ sanneyya, sāyaṃ nhānīyapiṇḍi snehānugatā snehaparetā santarabāhirā phuṭā snehena, na ca paggharaṇī; evameva kho, mahārāja, bhikkhu imameva kāyaṃ vivekajena pītisukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa vivekajena pītisukhena apphuṭaṃ hoti. Idampi kho, mahārāja, sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ purimehi sandiṭṭhikehi sāmaññaphalehi abhikkantatarañca paṇītatarañca.

227. «Подобно тому, великий царь, как искусный банщик или его ученик, насыпав в бронзовый таз мыльный порошок, замешивает его, раз за разом сбрызгивая водой, пока этот мыльный ком не пропитается влагой, не насытится ею изнутри и снаружи, так что ни одна капля не прольется, — точно так же, великий царь, бхиккху пропитывает, насыщает, наполняет и орошает все это тело восторгом и счастьем, рожденными уединением, так что во всем его теле не остается ни единого места, не охваченного восторгом и счастьем, рожденными уединением. Это, великий царь, плод отшельничества, видимый здесь и сейчас, который превосходнее и возвышеннее предыдущих».


Dutiyajjhānaṃ

Вторая джхана


228. ‘‘Puna caparaṃ, mahārāja, bhikkhu vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So imameva kāyaṃ samādhijena pītisukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa samādhijena pītisukhena apphuṭaṃ hoti.

228. «И еще, великий царь, с утиханием направления и удержания мысли, обретая внутреннее умиротворение и единение ума, свободный от направления и удержания мысли, бхиккху входит и пребывает во второй джхане, которая рождена сосредоточением и исполнена восторга и счастья. Он пропитывает, насыщает, наполняет и орошает все это тело восторгом и счастьем, рожденными сосредоточением, так что во всем его теле не остается ни единого места, не охваченного восторгом и счастьем, рожденными сосредоточением».


229. ‘‘Seyyathāpi, mahārāja, udakarahado gambhīro ubbhidodako tassa nevassa puratthimāya disāya udakassa āyamukhaṃ, na dakkhiṇāya disāya udakassa āyamukhaṃ, na pacchimāya disāya udakassa āyamukhaṃ, na uttarāya disāya udakassa āyamukhaṃ, devo ca na kālenakālaṃ sammādhāraṃ anuppaveccheyya. Atha kho tamhāva udakarahadā sītā vāridhārā ubbhijjitvā tameva udakarahadaṃ sītena vārinā abhisandeyya parisandeyya paripūreyya paripphareyya, nāssa kiñci sabbāvato udakarahadassa sītena vārinā apphuṭaṃ assa. Evameva kho, mahārāja, bhikkhu imameva kāyaṃ samādhijena pītisukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa samādhijena pītisukhena apphuṭaṃ [Pg.71] hoti. Idampi kho, mahārāja, sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ purimehi sandiṭṭhikehi sāmaññaphalehi abhikkantatarañca paṇītatarañca.

229. «Подобно тому, великий царь, как есть глубокое озеро, питаемое подземным источником, в которое не впадают потоки ни с востока, ни с юга, ни с запада, ни с севера, и небо не изливает в него время от времени обильные дожди; но прохладные струи воды, поднимаясь со дна этого озера, пропитывают, насыщают, наполняют и орошают его прохладной водой, так что во всем этом озере не остается ни единого места, не охваченного прохладной водой, — точно так же, великий царь, бхиккху пропитывает, насыщает, наполняет и орошает все это тело восторгом и счастьем, рожденными сосредоточением, так что во всем его теле не остается ни единого места, не охваченного восторгом и счастьем, рожденными сосредоточением. Это, великий царь, плод отшельничества, видимый здесь и сейчас, который превосходнее и возвышеннее предыдущих».


Tatiyajjhānaṃ

Третья джхана


230. ‘‘Puna caparaṃ, mahārāja, bhikkhu pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato sampajāno, sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti, yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti – ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti, tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So imameva kāyaṃ nippītikena sukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa nippītikena sukhena apphuṭaṃ hoti.

230. «И еще, великий царь, с угасанием восторга бхиккху пребывает в невозмутимости, будучи осознанным и ясно понимающим, и ощущает телом счастье, о котором благородные говорят: „Он невозмутим, осознан и пребывает в счастье“, и так он входит и пребывает в третьей джхане. Он пропитывает, насыщает, наполняет и орошает все это тело счастьем, лишенным восторга, так что во всем его теле не остается ни единого места, не охваченного счастьем, лишенным восторга».


231. ‘‘Seyyathāpi, mahārāja, uppaliniyaṃ vā paduminiyaṃ vā puṇḍarīkiniyaṃ vā appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṃvaḍḍhāni udakānuggatāni antonimuggaposīni, tāni yāva caggā yāva ca mūlā sītena vārinā abhisannāni parisannāni paripūrāni paripphuṭāni, nāssa kiñci sabbāvataṃ uppalānaṃ vā padumānaṃ vā puṇḍarīkānaṃ vā sītena vārinā apphuṭaṃ assa; evameva kho, mahārāja, bhikkhu imameva kāyaṃ nippītikena sukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa nippītikena sukhena apphuṭaṃ hoti. Idampi kho, mahārāja, sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ purimehi sandiṭṭhikehi sāmaññaphalehi abhikkantatarañca paṇītatarañca.

231. «Подобно тому, великий царь, как в пруду с синими, красными или белыми лотосами некоторые лотосы, рожденные в воде, выросшие в воде, не поднимающиеся над водой, а цветущие в ее глубине, пропитаны, насыщены, наполнены и орошены прохладной водой от самых корней до кончиков лепестков, так что во всех этих лотосах не остается ни единой части, не охваченной прохладной водой, — точно так же, великий царь, бхиккху пропитывает, насыщает, наполняет и орошает все это тело счастьем, лишенным восторга, так что во всем его теле не остается ни единого места, не охваченного счастьем, лишенным восторга. Это, великий царь, плод отшельничества, видимый здесь и сейчас, который превосходнее и возвышеннее предыдущих».


Catutthajjhānaṃ

Четвертая джхана


232. ‘‘Puna caparaṃ, mahārāja, bhikkhu sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā, pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, so imameva kāyaṃ parisuddhena cetasā pariyodātena pharitvā nisinno hoti, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa parisuddhena cetasā pariyodātena apphuṭaṃ hoti.

232. «И еще, великий царь, с оставлением счастья и страданий, а также с прежним исчезновением радости и печали, бхиккху входит и пребывает в четвертой джхане, которая не приносит ни страданий, ни счастья и очищена невозмутимостью и осознанностью. Он сидит, пронизав все это тело чистым, сияющим умом, так что во всем его теле не остается ни единого места, не охваченного чистым, сияющим умом».


233. ‘‘Seyyathāpi[Pg.72], mahārāja, puriso odātena vatthena sasīsaṃ pārupitvā nisinno assa, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa odātena vatthena apphuṭaṃ assa; evameva kho, mahārāja, bhikkhu imameva kāyaṃ parisuddhena cetasā pariyodātena pharitvā nisinno hoti, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa parisuddhena cetasā pariyodātena apphuṭaṃ hoti. Idampi kho, mahārāja, sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ purimehi sandiṭṭhikehi sāmaññaphalehi abhikkantatarañca paṇītatarañca.

233. «Подобно тому, великий царь, как если бы человек сидел, укутавшись с головой в белое одеяние, так что ни единая часть всего его тела не оставалась бы не покрытой этим белым одеянием; точно так же, великий царь, бхиккху сидит, пронизав всё это тело чистым, незапятнанным умом, так что ни единая часть всего его тела не остаётся не пронизанной чистым, незапятнанным умом. И этот плод отшельничества, великий царь, видимый в этой самой жизни, превосходнее и возвышеннее предыдущих плодов отшельничества».


Vipassanāñāṇaṃ

«Знание прозрения»


234. ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So evaṃ pajānāti – ‘ayaṃ kho me kāyo rūpī cātumahābhūtiko mātāpettikasambhavo odanakummāsūpacayo aniccucchādana-parimaddana-bhedana-viddhaṃsana-dhammo; idañca pana me viññāṇaṃ ettha sitaṃ ettha paṭibaddha’nti.

234. «Когда его ум так сосредоточен, очищен, обелен, без изъянов, свободен от загрязнений, податлив, готов к действию, устойчив и обрёл непоколебимость, он направляет и устремляет свой ум к знанию и видению. Он понимает так: „Это моё тело состоит из формы, образовано из четырёх великих элементов, рождено матерью и отцом, вскормлено рисом и кашей, оно непостоянно, подвержено умащению, растиранию, разрушению и распаду; и это моё сознание опирается на него, связано с ним“».


235. ‘‘Seyyathāpi, mahārāja, maṇi veḷuriyo subho jātimā aṭṭhaṃso suparikammakato accho vippasanno anāvilo sabbākārasampanno. Tatrāssa suttaṃ āvutaṃ nīlaṃ vā pītaṃ vā lohitaṃ vā odātaṃ vā paṇḍusuttaṃ vā. Tamenaṃ cakkhumā puriso hatthe karitvā paccavekkheyya – ‘ayaṃ kho maṇi veḷuriyo subho jātimā aṭṭhaṃso suparikammakato accho vippasanno anāvilo sabbākārasampanno; tatridaṃ suttaṃ āvutaṃ nīlaṃ vā pītaṃ vā lohitaṃ vā odātaṃ vā paṇḍusuttaṃ vā’ti. Evameva kho, mahārāja, bhikkhu evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So evaṃ pajānāti – ‘ayaṃ kho me kāyo rūpī cātumahābhūtiko mātāpettikasambhavo odanakummāsūpacayo aniccucchādanaparimaddanabhedanaviddhaṃsanadhammo; idañca pana me viññāṇaṃ ettha sitaṃ ettha paṭibaddha’nti. Idampi kho, mahārāja, sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ purimehi sandiṭṭhikehi sāmaññaphalehi abhikkantatarañca paṇītatarañca.

235. «Подобно тому, великий царь, как если бы существовал драгоценный камень берилл, прекрасный, благородного происхождения, восьмигранный, превосходно огранённый, чистый, яркий, прозрачный, безупречный, совершенный во всех отношениях, нанизанный на синюю, жёлтую, красную, белую или оранжевую нить. Человек с хорошим зрением, взяв его в руку, стал бы рассматривать его так: „Этот драгоценный камень берилл, прекрасный, благородного происхождения, восьмигранный, превосходно огранённый, чистый, яркий, прозрачный, безупречный, совершенный во всех отношениях, нанизан на эту синюю, жёлтую, красную, белую или оранжевую нить“. Точно так же, великий царь, бхиккху, когда его ум так сосредоточен, очищен, обелен, без изъянов, свободен от загрязнений, податлив, готов к действию, устойчив и обрёл непоколебимость, направляет и устремляет свой ум к знанию и видению. Он понимает так: „Это моё тело состоит из формы, образовано из четырёх великих элементов, рождено матерью и отцом, вскормлено рисом и кашей, оно непостоянно, подвержено умащению, растиранию, разрушению и распаду; и это моё сознание опирается на него, связано с ним“. И этот плод отшельничества, великий царь, видимый в этой самой жизни, превосходнее и возвышеннее предыдущих плодов отшельничества».


Manomayiddhiñāṇaṃ

«Знание сотворения тела силой ума»


236. ‘‘So [Pg.73] evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte manomayaṃ kāyaṃ abhinimmānāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So imamhā kāyā aññaṃ kāyaṃ abhinimmināti rūpiṃ manomayaṃ sabbaṅgapaccaṅgiṃ ahīnindriyaṃ.

236. «Когда его ум так сосредоточен, очищен, обелен, без изъянов, свободен от загрязнений, податлив, готов к действию, устойчив и обрёл непоколебимость, он направляет и устремляет свой ум к сотворению тела, созданного умом. Из этого тела он творит другое тело, обладающее формой, созданное умом, наделённое всеми членами и способностями».


237. ‘‘Seyyathāpi, mahārāja, puriso muñjamhā īsikaṃ pavāheyya. Tassa evamassa – ‘ayaṃ muñjo, ayaṃ īsikā, añño muñjo, aññā īsikā, muñjamhā tveva īsikā pavāḷhā’ti. Seyyathā vā pana, mahārāja, puriso asiṃ kosiyā pavāheyya. Tassa evamassa – ‘ayaṃ asi, ayaṃ kosi, añño asi, aññā kosi, kosiyā tveva asi pavāḷho’’ti. Seyyathā vā pana, mahārāja, puriso ahiṃ karaṇḍā uddhareyya. Tassa evamassa – ‘ayaṃ ahi, ayaṃ karaṇḍo. Añño ahi, añño karaṇḍo, karaṇḍā tveva ahi ubbhato’ti. Evameva kho, mahārāja, bhikkhu evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte manomayaṃ kāyaṃ abhinimmānāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So imamhā kāyā aññaṃ kāyaṃ abhinimmināti rūpiṃ manomayaṃ sabbaṅgapaccaṅgiṃ ahīnindriyaṃ. Idampi kho, mahārāja, sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ purimehi sandiṭṭhikehi sāmaññaphalehi abhikkantatarañca paṇītatarañca.

237. «Подобно тому, великий царь, как если бы человек извлёк стебель из тростника мунджа. У него была бы такая мысль: „Это — тростник мунджа, это — стебель. Тростник мунджа — одно, а стебель — другое. Но именно из тростника мунджа был извлечён стебель“. Или подобно тому, великий царь, как если бы человек вынул меч из ножен. У него была бы такая мысль: „Это — меч, это — ножны. Меч — одно, а ножны — другое. Но именно из ножен был вынут меч“. Или подобно тому, великий царь, как если бы человек извлёк змею из её сброшенной кожи. У него была бы такая мысль: „Это — змея, это — сброшенная кожа. Змея — одно, а кожа — другое. Но именно из сброшенной кожи была извлечена змея“. Точно так же, великий царь, бхиккху, когда его ум так сосредоточен, очищен, обелен, без изъянов, свободен от загрязнений, податлив, готов к действию, устойчив и обрёл непоколебимость, направляет и устремляет свой ум к сотворению тела, созданного умом. Из этого тела он творит другое тело, обладающее формой, созданное умом, наделённое всеми членами и способностями. И этот плод отшельничества, великий царь, видимый в этой самой жизни, превосходнее и возвышеннее предыдущих плодов отшельничества».


Iddhividhañāṇaṃ

«Знание видов сверхнормативных сил»


238. ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte iddhividhāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhoti – ekopi hutvā bahudhā hoti, bahudhāpi hutvā eko hoti; āvibhāvaṃ tirobhāvaṃ tirokuṭṭaṃ tiropākāraṃ tiropabbataṃ asajjamāno gacchati seyyathāpi ākāse. Pathaviyāpi ummujjanimujjaṃ karoti seyyathāpi udake. Udakepi abhijjamāne gacchati seyyathāpi pathaviyā[Pg.74]. Ākāsepi pallaṅkena kamati seyyathāpi pakkhī sakuṇo. Imepi candimasūriye evaṃmahiddhike evaṃmahānubhāve pāṇinā parāmasati parimajjati. Yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vatteti.

238. «Когда его ум так сосредоточен, очищен, обелен, без изъянов, свободен от загрязнений, податлив, готов к действию, устойчив и обрёл непоколебимость, он направляет и устремляет свой ум к различным видам сверхнормативных сил. Он являет различные виды сверхнормативных сил: будучи одним, он становится многим; будучи многим, становится одним; он становится видимым и невидимым; беспрепятственно проходит сквозь стены, ограды и горы, как сквозь воздух; погружается в землю и выходит из неё, как из воды; ходит по воде, не разделяя её поверхности, как по суше; летит по воздуху, сидя со скрещенными ногами, подобно крылатой птице; касается и гладит рукой даже эти солнце и луну, столь могущественные и величественные; и распространяет своё телесное влияние вплоть до мира Брахмы».


239. ‘‘Seyyathāpi, mahārāja, dakkho kumbhakāro vā kumbhakārantevāsī vā suparikammakatāya mattikāya yaṃ yadeva bhājanavikatiṃ ākaṅkheyya, taṃ tadeva kareyya abhinipphādeyya. Seyyathā vā pana, mahārāja, dakkho dantakāro vā dantakārantevāsī vā suparikammakatasmiṃ dantasmiṃ yaṃ yadeva dantavikatiṃ ākaṅkheyya, taṃ tadeva kareyya abhinipphādeyya. Seyyathā vā pana, mahārāja, dakkho suvaṇṇakāro vā suvaṇṇakārantevāsī vā suparikammakatasmiṃ suvaṇṇasmiṃ yaṃ yadeva suvaṇṇavikatiṃ ākaṅkheyya, taṃ tadeva kareyya abhinipphādeyya. Evameva kho, mahārāja, bhikkhu evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte iddhividhāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhoti – ekopi hutvā bahudhā hoti, bahudhāpi hutvā eko hoti; āvibhāvaṃ tirobhāvaṃ tirokuṭṭaṃ tiropākāraṃ tiropabbataṃ asajjamāno gacchati seyyathāpi ākāse. Pathaviyāpi ummujjanimujjaṃ karoti seyyathāpi udake. Udakepi abhijjamāne gacchati seyyathāpi pathaviyā. Ākāsepi pallaṅkena kamati seyyathāpi pakkhī sakuṇo. Imepi candimasūriye evaṃmahiddhike evaṃmahānubhāve pāṇinā parāmasati parimajjati. Yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vatteti. Idampi kho, mahārāja, sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ purimehi sandiṭṭhikehi sāmaññaphalehi abhikkantatarañca paṇītatarañca.

239. «Подобно тому, великий царь, как искусный гончар или его подмастерье из хорошо подготовленной глины может вылепить и изготовить любой сосуд, какой пожелает; или подобно тому, великий царь, как искусный резчик по кости или его подмастерье из хорошо подготовленной слоновой кости может вырезать и изготовить любое изделие, какое пожелает; или подобно тому, великий царь, как искусный золотых дел мастер или его подмастерье из хорошо подготовленного золота может выковать и изготовить любое золотое украшение, какое пожелает, — точно так же, великий царь, бхиккху, когда его ум так сосредоточен, очищен, обелен, без изъянов, свободен от загрязнений, податлив, готов к действию, устойчив и обрёл непоколебимость, направляет и устремляет свой ум к различным видам сверхнормативных сил. Он являет различные виды сверхнормативных сил: будучи одним, он становится многим; будучи многим, становится одним; он становится видимым и невидимым; беспрепятственно проходит сквозь стены, ограды и горы, как сквозь воздух; погружается в землю и выходит из неё, как из воды; ходит по воде, не разделяя её поверхности, как по суше; летит по воздуху, сидя со скрещенными ногами, подобно крылатой птице; касается и гладит рукой даже эти солнце и луну, столь могущественные и величественные; и распространяет своё телесное влияние вплоть до мира Брахмы. И этот плод отшельничества, великий царь, видимый в этой самой жизни, превосходнее и возвышеннее предыдущих плодов отшельничества».


Dibbasotañāṇaṃ

«Знание божественного слуха»


240. ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte dibbāya sotadhātuyā cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So dibbāya sotadhātuyā visuddhāya atikkantamānusikāya ubho sadde suṇāti dibbe ca mānuse ca ye dūre santike ca.

240. «Когда его ум так сосредоточен, очищен, обелен, без изъянов, свободен от загрязнений, податлив, готов к действию, устойчив и обрёл непоколебимость, он направляет и устремляет свой ум к божественному слуху. Своим божественным слухом, чистым и превосходящим человеческий, он слышит оба рода звуков — божественные и человеческие, как далёкие, так и близкие».


241. ‘‘Seyyathāpi[Pg.75], mahārāja, puriso addhānamaggappaṭipanno. So suṇeyya bherisaddampi mudiṅgasaddampi saṅkhapaṇavadindimasaddampi. Tassa evamassa – ‘bherisaddo’ itipi, ‘mudiṅgasaddo’ itipi, ‘saṅkhapaṇavadindimasaddo’ itipi. Evameva kho, mahārāja, bhikkhu evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte dibbāya sotadhātuyā cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So dibbāya sotadhātuyā visuddhāya atikkantamānusikāya ubho sadde suṇāti dibbe ca mānuse ca ye dūre santike ca. Idampi kho, mahārāja, sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ purimehi sandiṭṭhikehi sāmaññaphalehi abhikkantatarañca paṇītatarañca.

241. «Подобно тому, великий царь, как если бы человек, идущий по дальней дороге, услышал звук большого барабана, звук малого барабана, а также звуки раковины, литавр и тамбурина. У него была бы такая мысль: „Это звук большого барабана“, „Это звук малого барабана“, „Это звуки раковины, литавр и тамбурина“. Точно так же, великий царь, бхиккху, когда его ум так сосредоточен, очищен, обелен, без изъянов, свободен от загрязнений, податлив, готов к действию, устойчив и обрёл непоколебимость, направляет и устремляет свой ум к божественному слуху. Своим божественным слухом, чистым и превосходящим человеческий, он слышит оба рода звуков — божественные и человеческие, как далёкие, так и близкие. И этот плод отшельничества, великий царь, видимый в этой самой жизни, превосходнее и возвышеннее предыдущих плодов отшельничества».


Cetopariyañāṇaṃ

«Знание проницания чужого ума»


242. ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte cetopariyañāṇāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So parasattānaṃ parapuggalānaṃ cetasā ceto paricca pajānāti – sarāgaṃ vā cittaṃ ‘sarāgaṃ citta’nti pajānāti, vītarāgaṃ vā cittaṃ ‘vītarāgaṃ citta’nti pajānāti, sadosaṃ vā cittaṃ ‘sadosaṃ citta’nti pajānāti, vītadosaṃ vā cittaṃ ‘vītadosaṃ citta’nti pajānāti, samohaṃ vā cittaṃ ‘samohaṃ citta’nti pajānāti, vītamohaṃ vā cittaṃ ‘vītamohaṃ citta’nti pajānāti, saṅkhittaṃ vā cittaṃ ‘saṅkhittaṃ citta’nti pajānāti, vikkhittaṃ vā cittaṃ ‘vikkhittaṃ citta’nti pajānāti, mahaggataṃ vā cittaṃ ‘mahaggataṃ citta’nti pajānāti, amahaggataṃ vā cittaṃ ‘amahaggataṃ citta’nti pajānāti, sauttaraṃ vā cittaṃ ‘sauttaraṃ citta’nti pajānāti, anuttaraṃ vā cittaṃ ‘anuttaraṃ citta’nti pajānāti, samāhitaṃ vā cittaṃ ‘samāhitaṃ citta’nti pajānāti, asamāhitaṃ vā cittaṃ ‘asamāhitaṃ citta’nti pajānāti, vimuttaṃ vā cittaṃ ‘vimuttaṃ citta’nti pajānāti, avimuttaṃ vā cittaṃ ‘avimuttaṃ citta’nti pajānāti.

242. «Когда его ум так сосредоточен, очищен, обелен, без изъянов, свободен от загрязнений, податлив, готов к действию, устойчив и обрёл непоколебимость, он направляет и устремляет свой ум к знанию проницания чужого ума. Он постигает своим умом умы других существ и других людей: ум со страстью он понимает как „ум со страстью“; ум без страсти он понимает как „ум без страсти“; ум со злобой он понимает как „ум со злобой“; ум без злобы он понимает как „ум без злобы“; ум с заблуждением он понимает как „ум с заблуждением“; ум без заблуждения он понимает как „ум без заблуждения“; сжатый ум он понимает как „сжатый ум“; рассеянный ум он понимает как „рассеянный ум“; возвышенный ум он понимает как „возвышенный ум“; невозвышенный ум он понимает как „невозвышенный ум“; превзойдённый ум он понимает как „превзойдённый ум“; непревзойдённый ум он понимает как „непревзойдённый ум“; сосредоточенный ум он понимает как „сосредоточенный ум“; несосредоточенный ум он понимает как „несосредоточенный ум“; освобождённый ум он понимает как „освобождённый ум“; неосвобождённый ум он понимает как „неосвобождённый ум“».


243. ‘‘Seyyathāpi[Pg.76], mahārāja, itthī vā puriso vā daharo yuvā maṇḍanajātiko ādāse vā parisuddhe pariyodāte acche vā udakapatte sakaṃ mukhanimittaṃ paccavekkhamāno sakaṇikaṃ vā ‘sakaṇika’nti jāneyya, akaṇikaṃ vā ‘akaṇika’nti jāneyya; evameva kho, mahārāja, bhikkhu evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte cetopariyañāṇāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So parasattānaṃ parapuggalānaṃ cetasā ceto paricca pajānāti – sarāgaṃ vā cittaṃ ‘sarāgaṃ citta’nti pajānāti, vītarāgaṃ vā cittaṃ ‘vītarāgaṃ citta’nti pajānāti, sadosaṃ vā cittaṃ ‘sadosaṃ citta’nti pajānāti, vītadosaṃ vā cittaṃ ‘vītadosaṃ citta’nti pajānāti, samohaṃ vā cittaṃ ‘samohaṃ citta’nti pajānāti, vītamohaṃ vā cittaṃ ‘vītamohaṃ citta’nti pajānāti, saṅkhittaṃ vā cittaṃ ‘saṅkhittaṃ citta’nti pajānāti, vikkhittaṃ vā cittaṃ ‘vikkhittaṃ citta’nti pajānāti, mahaggataṃ vā cittaṃ ‘mahaggataṃ citta’nti pajānāti, amahaggataṃ vā cittaṃ ‘amahaggataṃ citta’nti pajānāti, sauttaraṃ vā cittaṃ ‘sauttaraṃ citta’nti pajānāti, anuttaraṃ vā cittaṃ ‘anuttaraṃ citta’nti pajānāti, samāhitaṃ vā cittaṃ ‘samāhitaṃ citta’nti pajānāti, asamāhitaṃ vā cittaṃ ‘asamāhitaṃ citta’nti pajānāti, vimuttaṃ vā cittaṃ ‘vimuttaṃ citta’’nti pajānāti, avimuttaṃ vā cittaṃ ‘avimuttaṃ citta’nti pajānāti. Idampi kho, mahārāja, sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ purimehi sandiṭṭhikehi sāmaññaphalehi abhikkantatarañca paṇītatarañca.

243. «Подобно тому, великий царь, как если бы молодая, юная женщина или мужчина, любящие украшать себя, рассматривая отражение своего лица в чистом, сияющем зеркале или в чаше с прозрачной водой, при наличии пятнышка знали бы: „Есть пятнышко“, а при отсутствии пятнышка знали бы: „Нет пятнышка“; точно так же, великий царь, когда ум бхиккху сосредоточен, очищен, сияет, свободен от изъянов, избавлен от загрязнений, податлив, готов к действию, устойчив и обрел непоколебимость, он направляет и устремляет свой ум к знанию, проникающему в чужие умы. Он постигает своим умом умы других существ, других людей: ум со страстью он постигает как „ум со страстью“; ум без страсти он постигает как „ум без страсти“; ум со злобой он постигает как „ум со злобой“; ум без злобы он постигает как „ум без злобы“; ум с заблуждением он постигает как „ум с заблуждением“; ум без заблуждения он постигает как „ум без заблуждения“; сжатый ум он постигает как „сжатый ум“; рассеянный ум он постигает как „рассеянный ум“; возвышенный ум он постигает как „возвышенный ум“; невозвышенный ум он постигает как „невозвышенный ум“; ум, имеющий над собой высшее, он постигает как „ум, имеющий над собой высшее“; непревзойденный ум он постигает как „непревзойденный ум“; сосредоточенный ум он постигает как „сосредоточенный ум“; несосредоточенный ум он постигает как „несосредоточенный ум“; освобожденный ум он постигает как „освобожденный ум“; неосвобожденный ум он постигает как „неосвобожденный ум“. И это, великий царь, является видимым плодом отшельничества, который превосходнее и возвышеннее предыдущих видимых плодов отшельничества».


Pubbenivāsānussatiñāṇaṃ

«Знание воспоминания о прошлых жизнях»


244. ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte pubbenivāsānussatiñāṇāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati, seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ dvepi jātiyo tissopi jātiyo catassopi jātiyo pañcapi jātiyo dasapi jātiyo vīsampi jātiyo tiṃsampi jātiyo cattālīsampi jātiyo paññāsampi jātiyo jātisatampi jātisahassampi jātisatasahassampi anekepi saṃvaṭṭakappe anekepi vivaṭṭakappe anekepi saṃvaṭṭavivaṭṭakappe, ‘amutrāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto [Pg.77] evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādiṃ; tatrāpāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapanno’ti. Iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati.

244. «И он, когда ум сосредоточен, очищен, сияет, свободен от изъянов, избавлен от загрязнений, податлив, готов к действию, устойчив и обрел непоколебимость, направляет и устремляет свой ум к знанию воспоминания о прошлых жизнях. Он вспоминает множество своих прошлых жизней, а именно: одну жизнь, две жизни, три жизни, четыре жизни, пять жизней, десять жизней, двадцать жизней, тридцать жизней, сорок жизней, пятьдесят жизней, сто жизней, тысячу жизней, сто тысяч жизней, многие периоды сжатия мира, многие периоды расширения мира, многие периоды сжатия и расширения мира: „Там у меня было такое-то имя, такой-то род, такой-то облик, такая-то пища, я испытывал такие-то удовольствия и страдания, и таков был предел моей жизни. Умерев там, я возродился в другом месте. Там у меня тоже было такое-то имя, такой-то род, такой-то облик, такая-то пища, я испытывал такие-то удовольствия и страдания, и таков был предел моей жизни. Умерев там, я возродился здесь“. Так во всех подробностях и деталях он вспоминает множество своих прошлых жизней».


245. ‘‘Seyyathāpi, mahārāja, puriso sakamhā gāmā aññaṃ gāmaṃ gaccheyya, tamhāpi gāmā aññaṃ gāmaṃ gaccheyya. So tamhā gāmā sakaṃyeva gāmaṃ paccāgaccheyya. Tassa evamassa – ‘ahaṃ kho sakamhā gāmā amuṃ gāmaṃ agacchiṃ, tatrāpi evaṃ aṭṭhāsiṃ, evaṃ nisīdiṃ, evaṃ abhāsiṃ, evaṃ tuṇhī ahosiṃ, tamhāpi gāmā amuṃ gāmaṃ agacchiṃ, tatrāpi evaṃ aṭṭhāsiṃ, evaṃ nisīdiṃ, evaṃ abhāsiṃ, evaṃ tuṇhī ahosiṃ, somhi tamhā gāmā sakaṃyeva gāmaṃ paccāgato’ti. Evameva kho, mahārāja, bhikkhu evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte pubbenivāsānussatiñāṇāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati, seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ dvepi jātiyo tissopi jātiyo catassopi jātiyo pañcapi jātiyo dasapi jātiyo vīsampi jātiyo tiṃsampi jātiyo cattālīsampi jātiyo paññāsampi jātiyo jātisatampi jātisahassampi jātisatasahassampi anekepi saṃvaṭṭakappe anekepi vivaṭṭakappe anekepi saṃvaṭṭavivaṭṭakappe, ‘amutrāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādiṃ; tatrāpāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapanno’ti, iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. Idampi kho, mahārāja, sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ purimehi sandiṭṭhikehi sāmaññaphalehi abhikkantatarañca paṇītatarañca.

245. «Подобно тому, великий царь, как если бы человек отправился из своей деревни в другую деревню, а из той деревни — в ещё одну деревню, а затем из той деревни вернулся бы обратно в свою родную деревню. Он мог бы подумать так: „Я отправился из своей деревни в ту деревню; там я так стоял, так сидел, так говорил, так молчал. Из той деревни я отправился в другую деревню; там я так стоял, так сидел, так говорил, так молчал. И вот из той деревни я вернулся обратно в свою родную деревню“. Точно так же, великий царь, когда ум бхиккху сосредоточен, очищен, сияет, свободен от изъянов, избавлен от загрязнений, податлив, готов к действию, устойчив и обрел непоколебимость, он направляет и устремляет свой ум к знанию воспоминания о прошлых жизнях. Он вспоминает множество своих прошлых жизней, а именно: одну жизнь, две жизни, три жизни, четыре жизни, пять жизней, десять жизней, двадцать жизней, тридцать жизней, сорок жизней, пятьдесят жизней, сто жизней, тысячу жизней, сто тысяч жизней, многие периоды сжатия мира, многие периоды расширения мира, многие периоды сжатия и расширения мира: „Там у меня было такое-то имя, такой-то род, такой-то облик, такая-то пища, я испытывал такие-то удовольствия и страдания, и таков был предел моей жизни. Умерев там, я возродился в другом месте. Там у меня тоже было такое-то имя, такой-то род, такой-то облик, такая-то пища, я испытывал такие-то удовольствия и страдания, и таков был предел моей жизни. Умерев там, я возродился здесь“. Так во всех подробностях и деталях он вспоминает множество своих прошлых жизней. И это, великий царь, является видимым плодом отшельничества, который превосходнее и возвышеннее предыдущих видимых плодов отшельничества».


Dibbacakkhuñāṇaṃ

«Знание божественного ока»


246. ‘‘So [Pg.78] evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte sattānaṃ cutūpapātañāṇāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate, yathākammūpage satte pajānāti – ‘ime vata bhonto sattā kāyaduccaritena samannāgatā vacīduccaritena samannāgatā manoduccaritena samannāgatā ariyānaṃ upavādakā micchādiṭṭhikā micchādiṭṭhikammasamādānā. Te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapannā. Ime vā pana bhonto sattā kāyasucaritena samannāgatā vacīsucaritena samannāgatā manosucaritena samannāgatā ariyānaṃ anupavādakā sammādiṭṭhikā sammādiṭṭhikammasamādānā, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannā’ti. Iti dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate, yathākammūpage satte pajānāti.

246. «И он, когда ум сосредоточен, очищен, сияет, свободен от изъянов, избавлен от загрязнений, податлив, готов к действию, устойчив и обрел непоколебимость, направляет и устремляет свой ум к знанию умирания и возрождения существ. Своим божественным оком, очищенным и превосходящим человеческое зрение, он видит существ умирающих и возрождающихся — низших и благородных, красивых и уродливых, счастливых и несчастных, — и он постигает, как существа перерождаются согласно своей камме: „О друзья, эти существа совершали дурные поступки телом, словом и умом, оскорбляли Благородных, придерживались ложных взглядов и совершали действия, проистекающие из ложных взглядов. После распада тела, после смерти, они возродились в лишенных счастья мирах, в несчастливых уделах, в местах гибели, в аду. А эти существа совершали благие поступки телом, словом и умом, не оскорбляли Благородных, придерживались правильных взглядов и совершали действия, проистекающие из правильных взглядов. После распада тела, после смерти, они возродились в счастливых уделах, в небесном мире“. Так своим божественным оком, очищенным и превосходящим человеческое зрение, он видит существ умирающих и возрождающихся — низших и благородных, красивых и уродливых, счастливых и несчастных, — и постигает, как существа перерождаются согласно своей камме».


247. ‘‘Seyyathāpi, mahārāja, majjhe siṅghāṭake pāsādo. Tattha cakkhumā puriso ṭhito passeyya manusse gehaṃ pavisantepi nikkhamantepi rathikāyapi vīthiṃ sañcarante majjhe siṅghāṭake nisinnepi. Tassa evamassa – ‘ete manussā gehaṃ pavisanti, ete nikkhamanti, ete rathikāya vīthiṃ sañcaranti, ete majjhe siṅghāṭake nisinnā’ti. Evameva kho, mahārāja, bhikkhu evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte sattānaṃ cutūpapātañāṇāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate, yathākammūpage satte pajānāti – ‘ime vata bhonto sattā kāyaduccaritena samannāgatā vacīduccaritena samannāgatā manoduccaritena samannāgatā ariyānaṃ upavādakā micchādiṭṭhikā micchādiṭṭhikammasamādānā, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapannā. Ime [Pg.79] vā pana bhonto sattā kāyasucaritena samannāgatā vacīsucaritena samannāgatā manosucaritena samannāgatā ariyānaṃ anupavādakā sammādiṭṭhikā sammādiṭṭhikammasamādānā. Te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannā’ti. Iti dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate; yathākammūpage satte pajānāti. ‘Idampi kho, mahārāja, sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ purimehi sandiṭṭhikehi sāmaññaphalehi abhikkantatarañca paṇītatarañca.

247. «Подобно тому, великий царь, как если бы на перекрёстке дорог стоял высокий дворец, и человек с хорошим зрением, стоя на нём, видел бы людей, входящих в дом и выходящих из него, идущих по улице или сидящих посреди перекрёстка. И он мог бы подумать так: „Эти люди входят в дом, эти выходят, эти идут по улице, а эти сидят посреди перекрёстка“. Точно так же, великий царь, когда ум бхиккху сосредоточен, очищен, сияет, свободен от изъянов, избавлен от загрязнений, податлив, готов к действию, устойчив и обрел непоколебимость, он направляет и устремляет свой ум к знанию умирания и возрождения существ. Своим божественным оком, очищенным и превосходящим человеческое зрение, он видит существ умирающих и возрождающихся — низших и благородных, красивых и уродливых, счастливых и несчастных, — и он постигает, как существа перерождаются согласно своей камме: „О друзья, эти существа совершали дурные поступки телом, словом и умом, оскорбляли Благородных, придерживались ложных взглядов и совершали действия, проистекающие из ложных взглядов. После распада тела, после смерти, они возродились в лишенных счастья мирах, в несчастливых уделах, в местах гибели, в аду. А эти существа совершали благие поступки телом, словом и умом, не оскорбляли Благородных, придерживались правильных взглядов и совершали действия, проистекающие из правильных взглядов. После распада тела, после смерти, они возродились в счастливых уделах, в небесном мире“. Так своим божественным оком, очищенным и превосходящим человеческое зрение, он видит существ умирающих и возрождающихся — низших и благородных, красивых и уродливых, счастливых и несчастных, — и постигает, как существа перерождаются согласно своей камме. И это, великий царь, является видимым плодом отшельничества, который превосходнее и возвышеннее предыдущих видимых плодов отшельничества».


Āsavakkhayañāṇaṃ

«Знание уничтожения асав»


248. ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte āsavānaṃ khayañāṇāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So idaṃ dukkhanti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ dukkhasamudayoti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ dukkhanirodhoti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti yathābhūtaṃ pajānāti. Ime āsavāti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ āsavasamudayoti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ āsavanirodhoti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ āsavanirodhagāminī paṭipadāti yathābhūtaṃ pajānāti. Tassa evaṃ jānato evaṃ passato kāmāsavāpi cittaṃ vimuccati, bhavāsavāpi cittaṃ vimuccati, avijjāsavāpi cittaṃ vimuccati, ‘vimuttasmiṃ vimuttami’ti ñāṇaṃ hoti, ‘khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāti.

248. «И он, когда ум сосредоточен, очищен, сияет, свободен от изъянов, избавлен от загрязнений, податлив, готов к действию, устойчив и обрел непоколебимость, направляет и устремляет свой ум к знанию уничтожения асав. Он постигает в соответствии с действительностью: „Это — страдание“; он постигает в соответствии с действительностью: „Это — источник страдания“; он постигает в соответствии с действительностью: „Это — прекращение страдания“; он постигает в соответствии с действительностью: „Это — путь, ведущий к прекращению страдания“. Он постигает в соответствии с действительностью: „Это — асавы“; он постигает в соответствии с действительностью: „Это — источник асав“; он постигает в соответствии с действительностью: „Это — прекращение асав“; он постигает в соответствии с действительностью: „Это — путь, ведущий к прекращению асав“. У него, знающего так и видящего так, ум освобождается от асавы чувственности, ум освобождается от асавы существования, ум освобождается от асавы невежества. В освобождённом уме возникает знание: „Освобождён!“, и он постигает: „Рождение прекращено, святая жизнь прожита, сделано то, что должно было быть сделано, не будет ничего более для этого мира».


249. ‘‘Seyyathāpi, mahārāja, pabbatasaṅkhepe udakarahado accho vippasanno anāvilo. Tattha cakkhumā puriso tīre ṭhito passeyya sippisambukampi sakkharakathalampi macchagumbampi carantampi tiṭṭhantampi. Tassa evamassa – ‘ayaṃ kho udakarahado accho vippasanno anāvilo. Tatrime sippisambukāpi sakkharakathalāpi macchagumbāpi carantipi tiṭṭhantipī’ti. Evameva kho, mahārāja, bhikkhu evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte āsavānaṃ khayañāṇāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. ‘So idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhasamudayo’ti yathābhūtaṃ pajānāti[Pg.80], ‘ayaṃ dukkhanirodho’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. ‘Ime āsavāti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ āsavasamudayo’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ āsavanirodho’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ āsavanirodhagāminī paṭipadāti yathābhūtaṃ pajānāti. Tassa evaṃ jānato evaṃ passato kāmāsavāpi cittaṃ vimuccati, bhavāsavāpi cittaṃ vimuccati, avijjāsavāpi cittaṃ vimuccati, ‘vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti, ‘khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāti. Idaṃ kho, mahārāja, sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ purimehi sandiṭṭhikehi sāmaññaphalehi abhikkantatarañca paṇītatarañca. Imasmā ca pana, mahārāja, sandiṭṭhikā sāmaññaphalā aññaṃ sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ uttaritaraṃ vā paṇītataraṃ vā natthī’’ti.

249. Подобно тому, о великий царь, как если бы в горной теснине было озеро с чистой, прозрачной, незамутнённой водой, и человек с хорошим зрением, стоя на берегу, мог бы видеть раковины, моллюсков, гальку, черепки и стайки рыб, плавающих или неподвижных. И он подумал бы: «Это озеро чистое, прозрачное, незамутнённое. В нём плавают и стоят на месте раковины, моллюски, галька, черепки и стайки рыб». Точно так же, о великий царь, когда ум бхиккху сосредоточен, очищен, ясен, безупречен, свободен от загрязнений, податлив, готов к действию, устойчив и обрёл непоколебимость, он направляет и устремляет его к знанию об уничтожении пятен ума (асав). Он постигает в соответствии с действительностью: «Это — страдание»; он постигает в соответствии с действительностью: «Это — источник страдания»; он постигает в соответствии с действительностью: «Это — прекращение страдания»; он постигает в соответствии с действительностью: «Это — путь, ведущий к прекращению страдания». Он постигает в соответствии с действительностью: «Это — пятна ума (асавы)»; он постигает в соответствии с действительностью: «Это — источник пятен ума»; он постигает в соответствии с действительностью: «Это — прекращение пятен ума»; он постигает в соответствии с действительностью: «Это — путь, ведущий к прекращению пятен ума». У него, знающего так и видящего так, ум освобождается от пятна чувственности (камасавы), ум освобождается от пятна существования (бхавасавы), ум освобождается от пятна невежества (авиджасавы). В освобождённом уме возникает знание: «Освобождён». Он постигает: «Рождение прекращено, святая жизнь прожита, сделано то, что должно быть сделано, не будет ничего более для этого мира». Это, о великий царь, плод отшельничества, видимый здесь и сейчас, который превосходнее и возвышеннее предыдущих плодов. И нет, о великий царь, иного плода отшельничества, видимого здесь и сейчас, который был бы превосходнее или возвышеннее этого плода.


Ajātasattuupāsakattapaṭivedanā

Провозглашение царя Аджатасатту себя мирянином-последователем (упасакой)


250. Evaṃ vutte, rājā māgadho ajātasattu vedehiputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bhante, abhikkantaṃ, bhante. Seyyathāpi, bhante, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti; evamevaṃ, bhante, bhagavatā anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsakaṃ maṃ bhagavā dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gataṃ. Accayo maṃ, bhante, accagamā yathābālaṃ yathāmūḷhaṃ yathāakusalaṃ, yohaṃ pitaraṃ dhammikaṃ dhammarājānaṃ issariyakāraṇā jīvitā voropesiṃ. Tassa me, bhante bhagavā accayaṃ accayato paṭiggaṇhātu āyatiṃ saṃvarāyā’’ti.

250. Когда это было сказано, царь Магадхи Аджатасатту, сын Ведехи, обратился к Благословенному: «Великолепно, Господин! Великолепно, Господин! Как если бы кто-то поднял опрокинутое, или открыл скрытое, или указал путь заблудившемуся, или принёс масляную лампу в темноту, чтобы зрячие могли видеть предметы — точно так же Благословенный многими способами разъяснил Дхамму. Я, Господин, прибегаю к Благословенному как к прибежищу, к Дхамме и к общине бхиккху (Сангхе). Пусть Благословенный примет меня как мирянина-последователя (упасаку), принявшего прибежище отныне и до конца жизни. Проступок овладел мною, Господин, глупым, заблуждающимся и неискусным, когда ради царской власти я лишил жизни своего отца — праведного царя, правившего по закону. Пусть Благословенный примет моё признание проступка как проступка ради сдержанности в будущем!»


251. ‘‘Taggha tvaṃ, mahārāja, accayo accagamā yathābālaṃ yathāmūḷhaṃ yathāakusalaṃ, yaṃ tvaṃ pitaraṃ dhammikaṃ dhammarājānaṃ jīvitā voropesi. Yato ca kho tvaṃ, mahārāja, accayaṃ accayato disvā yathādhammaṃ paṭikarosi, taṃ te mayaṃ paṭiggaṇhāma. Vuddhihesā, mahārāja, ariyassa vinaye, yo accayaṃ accayato disvā yathādhammaṃ paṭikaroti, āyatiṃ saṃvaraṃ āpajjatī’’ti.

251. «Действительно, о великий царь, проступок овладел тобой, глупым, заблуждающимся и неискусным, когда ты лишил жизни своего отца — праведного царя, правившего по закону. Но поскольку ты, о великий царь, видя свой проступок как проступок, искупаешь его должным образом, мы принимаем его. Ибо это ведёт к росту в обучении Благородных, когда кто-то, видя свой проступок как проступок, искупает его должным образом и соблюдает сдержанность в будущем».


252. Evaṃ [Pg.81] vutte, rājā māgadho ajātasattu vedehiputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘handa ca dāni mayaṃ, bhante, gacchāma bahukiccā mayaṃ bahukaraṇīyā’’ti. ‘‘Yassadāni tvaṃ, mahārāja, kālaṃ maññasī’’ti. Atha kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi.

252. Когда это было сказано, царь Магадхи Аджатасатту, сын Ведехи, обратился к Благословенному: «Что ж, Господин, теперь мы пойдём. У нас много дел, много забот». — «Поступай, о великий царь, как считаешь нужным». Тогда царь Магадхи Аджатасатту, сын Ведехи, порадовавшись и восхитившись словами Благословенного, поднялся со своего места, почтительно поклонился Благословенному и, обойдя его с правой стороны, удалился.


253. Atha kho bhagavā acirapakkantassa rañño māgadhassa ajātasattussa vedehiputtassa bhikkhū āmantesi – ‘‘khatāyaṃ, bhikkhave, rājā. Upahatāyaṃ, bhikkhave, rājā. Sacāyaṃ, bhikkhave, rājā pitaraṃ dhammikaṃ dhammarājānaṃ jīvitā na voropessatha, imasmiññeva āsane virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ uppajjissathā’’ti. Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti.

253. Вскоре после ухода царя Магадхи Аджатасатту, сына Ведехи, Благословенный обратился к бхиккху: «Этот царь погубил себя, о бхиккху! Этот царь сокрушил себя, о бхиккху! Если бы этот царь не лишил жизни своего отца — праведного царя, правившего по закону, то прямо на этом месте у него возникло бы незагрязнённое, безупречное Око Дхаммы». Так сказал Благословенный. Бхиккху, обрадованные, восхитились словами Благословенного.


Sāmaññaphalasuttaṃ niṭṭhitaṃ dutiyaṃ.

Так завершается вторая сутта — Саманняпхала-сутта.


3. Ambaṭṭhasuttaṃ

3. Амбаттха-сутта


254. Evaṃ [Pg.82] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā kosalesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi yena icchānaṅgalaṃ nāma kosalānaṃ brāhmaṇagāmo tadavasari. Tatra sudaṃ bhagavā icchānaṅgale viharati icchānaṅgalavanasaṇḍe.

254. Так я слышал. Однажды Благословенный странствовал по стране Косала с большой общиной бхиккху, насчитывавшей около пятисот человек, и прибыл в косальскую брахманскую деревню под названием Иччханангала. Там Благословенный остановился в лесной роще Иччханангалы.


Pokkharasātivatthu

История о брахмане Поккхаросати


255. Tena kho pana samayena brāhmaṇo pokkharasāti ukkaṭṭhaṃ ajjhāvasati sattussadaṃ satiṇakaṭṭhodakaṃ sadhaññaṃ rājabhoggaṃ raññā pasenadinā kosalena dinnaṃ rājadāyaṃ brahmadeyyaṃ. Assosi kho brāhmaṇo pokkharasāti – ‘‘samaṇo khalu, bho, gotamo sakyaputto sakyakulā pabbajito kosalesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi icchānaṅgalaṃ anuppatto icchānaṅgale viharati icchānaṅgalavanasaṇḍe. Taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’. So imaṃ lokaṃ sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti. So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ, sātthaṃ sabyañjanaṃ, kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti. Sādhu kho pana tathārūpānaṃ arahataṃ dassanaṃ hotī’’ti.

255. В то время брахман Поккхаросати жил в Уккхаттхе — многолюдном месте, изобилующем травой, дровами, водой и зерном, которое было даровано ему царем Косалы Пасенади в качестве царского дара с верховной властью. И услышал брахман Поккхаросати: «Говорят, отшельник Готама, сын Сакьев, ушедший в бездомность из рода Сакьев, странствуя по стране Косала с большой общиной бхиккху, насчитывающей около пятисот человек, прибыл в Иччханангалу и остановился в лесной роще Иччханангалы. И о достопочтенном Готаме разнеслась благая слава: „Этот Благословенный — Арахант, всепросветлённый Будда, совершенный в знании и поведении, ушедший во благо, знаток миров, непревзойдённый укротитель мужей, учитель богов и людей, Будда, Благословенный“. Он провозглашает этот мир с его богами, Марами, Брахмами, этот мир отшельников и брахманов, с его правителями и людьми, познав его сам благодаря высшему знанию. Он проповедует Дхамму, прекрасную в начале, прекрасную в середине и прекрасную в конце, наполненную смыслом и верную в выражении, и являет совершенно полную, чистую святую жизнь. И воистину благостно лицезреть таких Арахантов».


Ambaṭṭhamāṇavo

Юноша Амбаттха


256. Tena kho pana samayena brāhmaṇassa pokkharasātissa ambaṭṭho nāma māṇavo antevāsī hoti ajjhāyako mantadharo tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū sanighaṇḍukeṭubhānaṃ sākkharappabhedānaṃ itihāsapañcamānaṃ padako veyyākaraṇo lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayo anuññātapaṭiññāto sake ācariyake tevijjake pāvacane [Pg.83] – ‘‘yamahaṃ jānāmi, taṃ tvaṃ jānāsi; yaṃ tvaṃ jānāsi tamahaṃ jānāmī’’ti.

256. В то время у брахмана Поккхаросати был ученик, юноша по имени Амбаттха, изучавший Веды, знаток мантр, постигший три Веды, искусный толкователь правил и ритуалов, фонетики и этимологии, а также устных преданий как пятого раздела; он в совершенстве знал структуру слов и грамматику, был искусен в философии локаята и в знании признаков Великого Человека, признанный своим учителем в знании трёх Вед со словами: «Что знаю я, то знаешь ты; что знаешь ты, то знаю я».


257. Atha kho brāhmaṇo pokkharasāti ambaṭṭhaṃ māṇavaṃ āmantesi – ‘‘ayaṃ, tāta ambaṭṭha, samaṇo gotamo sakyaputto sakyakulā pabbajito kosalesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi icchānaṅgalaṃ anuppatto icchānaṅgale viharati icchānaṅgalavanasaṇḍe. Taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘itipi so bhagavā, arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’. So imaṃ lokaṃ sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti. So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ, sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti. Sādhu kho pana tathārūpānaṃ arahataṃ dassanaṃ hotīti. Ehi tvaṃ tāta ambaṭṭha, yena samaṇo gotamo tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā samaṇaṃ gotamaṃ jānāhi, yadi vā taṃ bhavantaṃ gotamaṃ tathāsantaṃyeva saddo abbhuggato, yadi vā no tathā. Yadi vā so bhavaṃ gotamo tādiso, yadi vā na tādiso, tathā mayaṃ taṃ bhavantaṃ gotamaṃ vedissāmā’’ti.

257. Тогда брахман Поккхаросати обратился к юноше Амбаттхе: «Мой дорогой Амбаттха, этот отшельник Готама, сын Сакьев, ушедший в бездомность из рода Сакьев, странствуя по стране Косала с большой общиной бхиккху, насчитывающей около пятисот человек, прибыл в Иччханангалу и остановился в лесной роще Иччханангалы. И о достопочтенном Готаме разнеслась благая слава: „Этот Благословенный — Арахант, всепросветлённый Будда, совершенный в знании и поведении, ушедший во благо, знаток миров, непревзойдённый укротитель мужей, учитель богов и людей, Будда, Благословенный“. Он провозглашает этот мир с его богами, Марами, Брахмами, этот мир отшельников и брахманов, с его правителями и людьми, познав его сам благодаря высшему знанию. Он проповедует Дхамму, прекрасную в начале, прекрасную в середине и прекрасную в конце, наполненную смыслом и верную в выражении, и являет совершенно полную, чистую святую жизнь. И воистину благостно лицезреть таких Арахантов. Ступай же, дорогой Амбаттха, туда, где находится отшельник Готама, и, приблизившись к нему, разузнай, действительно ли о достопочтенном Готаме идёт такая слава, или же это не так; действительно ли достопочтенный Готама таков, или же нет, чтобы мы могли узнать правду о достопочтенном Готаме».


258. ‘‘Yathā kathaṃ panāhaṃ, bho, taṃ bhavantaṃ gotamaṃ jānissāmi – ‘yadi vā taṃ bhavantaṃ gotamaṃ tathāsantaṃyeva saddo abbhuggato, yadi vā no tathā. Yadi vā so bhavaṃ gotamo tādiso, yadi vā na tādiso’’’ti?

258. «Но как же мне, учитель, узнать о достопочтенном Готаме, действительно ли о нём идёт такая слава, или же это не так; действительно ли достопочтенный Готама таков, или же нет?»


‘‘Āgatāni kho, tāta ambaṭṭha, amhākaṃ mantesu dvattiṃsa mahāpurisalakkhaṇāni, yehi samannāgatassa mahāpurisassa dveyeva gatiyo bhavanti anaññā. Sace agāraṃ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī dhammiko dhammarājā cāturanto vijitāvī janapadatthāvariyappatto sattaratanasamannāgato. Tassimāni satta ratanāni bhavanti. Seyyathidaṃ – cakkaratanaṃ, hatthiratanaṃ, assaratanaṃ, maṇiratanaṃ, itthiratanaṃ, gahapatiratanaṃ, pariṇāyakaratanameva sattamaṃ. Parosahassaṃ kho panassa puttā bhavanti [Pg.84] sūrā vīraṅgarūpā parasenappamaddanā. So imaṃ pathaviṃ sāgarapariyantaṃ adaṇḍena asatthena dhammena abhivijiya ajjhāvasati. Sace kho pana agārasmā anagāriyaṃ pabbajati, arahaṃ hoti sammāsambuddho loke vivaṭṭacchado. Ahaṃ kho pana, tāta ambaṭṭha, mantānaṃ dātā; tvaṃ mantānaṃ paṭiggahetā’’ti.

«В наших мантрах, дорогой Амбаттха, описаны тридцать два признака Великого Человека. Для того, кто наделён ими, открыты лишь два пути развития, и никаких других. Если он остаётся в миру, он становится правителем — праведным царем-миродержцем (чакравартином), покорителем четырёх сторон света, утвердившим безопасность своей страны и владеющим семью сокровищами. Вот эти семь сокровищ: сокровище-колесо, сокровище-слон, сокровище-конь, сокровище-драгоценный камень, сокровище-женщина, сокровище-домохозяин и седьмое — сокровище-советник. У него рождается более тысячи сыновей — героев, обладающих мужественным обликом и способных сокрушить чужие войска. Он правит этой землёй, простирающейся до океана, без наказаний и оружия, по закону справедливости. Но если он уходит из дома в бездомность, он становится Арахантом, всепросветлённым Буддой, тем, кто рассеивает покров невежества в мире. Я, дорогой Амбаттха, передал тебе мантры, а ты принял их».


259. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho ambaṭṭho māṇavo brāhmaṇassa pokkharasātissa paṭissutvā uṭṭhāyāsanā brāhmaṇaṃ pokkharasātiṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā vaḷavārathamāruyha sambahulehi māṇavakehi saddhiṃ yena icchānaṅgalavanasaṇḍo tena pāyāsi. Yāvatikā yānassa bhūmi yānena gantvā yānā paccorohitvā pattikova ārāmaṃ pāvisi. Tena kho pana samayena sambahulā bhikkhū abbhokāse caṅkamanti. Atha kho ambaṭṭho māṇavo yena te bhikkhū tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā te bhikkhū etadavoca – ‘‘kahaṃ nu kho, bho, etarahi so bhavaṃ gotamo viharati? Tañhi mayaṃ bhavantaṃ gotamaṃ dassanāya idhūpasaṅkantā’’ti.

259. «Хорошо, учитель», — ответил юноша Амбаттха брахману Поккхаросати. Поднявшись со своего места, он почтительно поклонился брахману Поккхаросати, обошёл его с правой стороны, сел в колесницу, запряжённую кобылицами, и в сопровождении множества юношей отправился к лесной роще Иччханангалы. Проехав на колеснице столько, сколько позволяла дорога, он сошёл с неё и пешком вошёл в обитель. В то время многие бхиккху прохаживались на открытом воздухе. Тогда юноша Амбаттха подошёл к этим бхиккху и спросил их: «Где сейчас пребывает достопочтенный Готама? Мы пришли сюда, чтобы лицезреть достопочтенного Готаму».


260. Atha kho tesaṃ bhikkhūnaṃ etadahosi – ‘‘ayaṃ kho ambaṭṭho māṇavo abhiññātakolañño ceva abhiññātassa ca brāhmaṇassa pokkharasātissa antevāsī. Agaru kho pana bhagavato evarūpehi kulaputtehi saddhiṃ kathāsallāpo hotī’’ti. Te ambaṭṭhaṃ māṇavaṃ etadavocuṃ – ‘‘eso ambaṭṭha vihāro saṃvutadvāro, tena appasaddo upasaṅkamitvā ataramāno āḷindaṃ pavisitvā ukkāsitvā aggaḷaṃ ākoṭehi, vivarissati te bhagavā dvāra’’nti.

260. Тогда у этих бхиккху возникла мысль: «Этот юноша Амбаттха происходит из знатного рода и является учеником известного брахмана Поккхаросати. Благословенный не сочтёт за труд побеседовать с таким благородным юношей». И они сказали юноше Амбаттхе: «Вот его обитель, Амбаттха, дверь в неё закрыта. Подойди туда тихо, не спеша войди на веранду, кашляни и постучи в засов. Благословенный откроет тебе дверь».


261. Atha kho ambaṭṭho māṇavo yena so vihāro saṃvutadvāro, tena appasaddo upasaṅkamitvā ataramāno āḷindaṃ pavisitvā ukkāsitvā aggaḷaṃ ākoṭesi. Vivari bhagavā dvāraṃ. Pāvisi ambaṭṭho māṇavo. Māṇavakāpi pavisitvā bhagavatā saddhiṃ sammodiṃsu, sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ambaṭṭho pana māṇavo caṅkamantopi nisinnena bhagavatā kañci kañci kathaṃ [Pg.85] sāraṇīyaṃ vītisāreti, ṭhitopi nisinnena bhagavatā kiñci kiñci kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāreti.

261. Тогда юноша Амбаттха тихо подошел к той обители, где была закрыта дверь, не спеша вошел на веранду, откашлялся и постучал в засов. Благословенный открыл дверь. Юноша Амбаттха вошел внутрь. Другие юноши тоже вошли, обменялись с Благословенным вежливыми приветствиями и, завершив эту дружескую и памятную беседу, сели в стороне. Однако юноша Амбаттха, расхаживая взад и вперед, вел какую-то незначительную памятную беседу с сидящим Благословенным, и даже стоя, вел какую-то незначительную памятную беседу с сидящим Благословенным.


262. Atha kho bhagavā ambaṭṭhaṃ māṇavaṃ etadavoca – ‘‘evaṃ nu te, ambaṭṭha, brāhmaṇehi vuddhehi mahallakehi ācariyapācariyehi saddhiṃ kathāsallāpo hoti, yathayidaṃ caraṃ tiṭṭhaṃ nisinnena mayā kiñci kiñci kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretī’’ti?

262. Тогда Благословенный сказал юноше Амбаттхе: «Разве так же, Амбаттха, ты ведешь беседу со старыми, пожилыми брахманами, учителями и учителями учителей, как сейчас со мной — расхаживая и стоя, в то время как я сижу, ведя эту незначительную памятную беседу?»


Paṭhamaibbhavādo

Первое обвинение в низком происхождении


263. ‘‘No hidaṃ, bho gotama. Gacchanto vā hi, bho gotama, gacchantena brāhmaṇo brāhmaṇena saddhiṃ sallapitumarahati, ṭhito vā hi, bho gotama, ṭhitena brāhmaṇo brāhmaṇena saddhiṃ sallapitumarahati, nisinno vā hi, bho gotama, nisinnena brāhmaṇo brāhmaṇena saddhiṃ sallapitumarahati, sayāno vā hi, bho gotama, sayānena brāhmaṇo brāhmaṇena saddhiṃ sallapitumarahati. Ye ca kho te, bho gotama, muṇḍakā samaṇakā ibbhā kaṇhā bandhupādāpaccā, tehipi me saddhiṃ evaṃ kathāsallāpo hoti, yathariva bhotā gotamenā’’ti. ‘‘Atthikavato kho pana te, ambaṭṭha, idhāgamanaṃ ahosi, yāyeva kho panatthāya āgaccheyyātha, tameva atthaṃ sādhukaṃ manasi kareyyātha. Avusitavāyeva kho pana bho ayaṃ ambaṭṭho māṇavo vusitamānī kimaññatra avusitattā’’ti.

263. «Вовсе нет, почтенный Готама. Ведь идущий брахман, почтенный Готама, должен беседовать с идущим брахманом; стоящий брахман, почтенный Готама, должен беседовать со стоящим брахманом; сидящий брахман, почтенный Готама, должен беседовать с сидящим брахманом; лежащий брахман, почтенный Готама, должен беседовать с лежащим брахманом. Что же касается этих бритоголовых жалких отшельников, слуг, черных, рожденных из стоп Брахмы, то с ними я беседую точно так же, как и с почтенным Готамой». — «Но ведь ты, Амбаттха, пришел сюда по делу. Ради какого дела вы пришли, о том деле вам и надлежит хорошенько размышлять. Однако этот почтенный юноша Амбаттха не завершил своего обучения, но мнит себя обученным. Что это, как не недостаток обучения?»


264. Atha kho ambaṭṭho māṇavo bhagavatā avusitavādena vuccamāno kupito anattamano bhagavantaṃyeva khuṃsento bhagavantaṃyeva vambhento bhagavantaṃyeva upavadamāno – ‘‘samaṇo ca me, bho, gotamo pāpito bhavissatī’’ti bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘caṇḍā, bho gotama, sakyajāti; pharusā, bho gotama, sakyajāti; lahusā, bho gotama, sakyajāti; bhassā, bho gotama, sakyajāti; ibbhā santā ibbhā samānā na brāhmaṇe sakkaronti, na brāhmaṇe garuṃ karonti, na brāhmaṇe [Pg.86] mānenti, na brāhmaṇe pūjenti, na brāhmaṇe apacāyanti. Tayidaṃ, bho gotama, nacchannaṃ, tayidaṃ nappatirūpaṃ, yadime sakyā ibbhā santā ibbhā samānā na brāhmaṇe sakkaronti, na brāhmaṇe garuṃ karonti, na brāhmaṇe mānenti, na brāhmaṇe pūjenti, na brāhmaṇe apacāyantī’’ti. Itiha ambaṭṭho māṇavo idaṃ paṭhamaṃ sakyesu ibbhavādaṃ nipātesi.

264. Тогда юноша Амбаттха, будучи назван Благословенным необученным, разгневался и расстроился. Желая уязвить Благословенного, унизить Благословенного, оскорбить Благословенного, думая: „Я заставлю этого отшельника Готаму поплатиться!“, он сказал Благословенному: «Почтенный Готама, племя Сакьев свирепо; почтенный Готама, племя Сакьев грубо; почтенный Готама, племя Сакьев легкомысленно; почтенный Готама, племя Сакьев болтливо. Будучи слугами, будучи низкого происхождения, они не почитают брахманов, не уважают брахманов, не ценят брахманов, не чтят брахманов, не выказывают брахманам почтения. Это неподобающе, почтенный Готама, это неприемлемо, что эти Сакьи, будучи слугами, будучи низкого происхождения, не почитают брахманов, не уважают брахманов, не ценят брахманов, не чтят брахманов, не выказывают брахманам почтения». Так юноша Амбаттха в первый раз бросил Сакьям это обвинение в том, что они слуги.


Dutiyaibbhavādo

Второе обвинение в низком происхождении


265. ‘‘Kiṃ pana te, ambaṭṭha, sakyā aparaddhu’’nti? ‘‘Ekamidāhaṃ, bho gotama, samayaṃ ācariyassa brāhmaṇassa pokkharasātissa kenacideva karaṇīyena kapilavatthuṃ agamāsiṃ. Yena sakyānaṃ sandhāgāraṃ tenupasaṅkamiṃ. Tena kho pana samayena sambahulā sakyā ceva sakyakumārā ca sandhāgāre uccesu āsanesu nisinnā honti aññamaññaṃ aṅgulipatodakehi sañjagghantā saṃkīḷantā, aññadatthu mamaññeva maññe anujagghantā, na maṃ koci āsanenapi nimantesi. Tayidaṃ, bho gotama, nacchannaṃ, tayidaṃ nappatirūpaṃ, yadime sakyā ibbhā santā ibbhā samānā na brāhmaṇe sakkaronti, na brāhmaṇe garuṃ karonti, na brāhmaṇe mānenti, na brāhmaṇe pūjenti, na brāhmaṇe apacāyantī’’ti. Itiha ambaṭṭho māṇavo idaṃ dutiyaṃ sakyesu ibbhavādaṃ nipātesi.

265. «Но в чем же, Амбаттха, Сакьи провинились перед тобой?» — «Однажды, почтенный Готама, я отправился в Капилаваттху по какому-то делу моего учителя, брахмана Поккхарасати. Я подошел к залу собраний Сакьев. В то время множество Сакьев и царевичей Сакьев сидели в зале собраний на высоких сиденьях, тыкали друг в друга пальцами, громко смеялись и забавлялись; и мне показалось, что они насмехались именно надо мной, и никто даже не предложил мне сесть. Это неподобающе, почтенный Готама, это неприемлемо, что эти Сакьи, будучи слугами, будучи низкого происхождения, не почитают брахманов, не уважают брахманов, не ценят брахманов, не чтят брахманов, не выказывают брахманам почтения». Так юноша Амбаттха во второй раз бросил Сакьям это обвинение в том, что они слуги.


Tatiyaibbhavādo

Третье обвинение в низком происхождении


266. ‘‘Laṭukikāpi kho, ambaṭṭha, sakuṇikā sake kulāvake kāmalāpinī hoti. Sakaṃ kho panetaṃ, ambaṭṭha, sakyānaṃ yadidaṃ kapilavatthuṃ, nārahatāyasmā ambaṭṭho imāya appamattāya abhisajjitu’’nti. ‘‘Cattārome, bho gotama, vaṇṇā – khattiyā brāhmaṇā vessā suddā. Imesañhi, bho gotama, catunnaṃ vaṇṇānaṃ tayo vaṇṇā – khattiyā ca vessā ca suddā ca – aññadatthu brāhmaṇasseva paricārakā sampajjanti. Tayidaṃ, bho gotama, nacchannaṃ, tayidaṃ nappatirūpaṃ, yadime sakyā ibbhā santā ibbhā samānā na brāhmaṇe sakkaronti, na brāhmaṇe garuṃ karonti, na brāhmaṇe mānenti, na brāhmaṇe pūjenti, na brāhmaṇe apacāyantī’’ti. Itiha ambaṭṭho māṇavo idaṃ tatiyaṃ sakyesu ibbhavādaṃ nipātesi.

266. «Но ведь даже перепелка, Амбаттха, эта маленькая птичка, поет как ей угодно в своем собственном гнезде. Капилаваттху — это собственный дом Сакьев, Амбаттха. Почтенному Амбаттхе не следует сердиться из-за такого пустяка». — «Существуют четыре касты, почтенный Готама: кхаттии, брахманы, вессы и судды. И из этих четырех каст три — кхаттии, вессы и судды — являются лишь слугами брахманов. Это неподобающе, почтенный Готама, это неприемлемо, что эти Сакьи, будучи слугами, будучи низкого происхождения, не почитают брахманов, не уважают брахманов, не ценят брахманов, не чтят брахманов, не выказывают брахманам почтения». Так юноша Амбаттха в третий раз бросил Сакьям это обвинение в том, что они слуги.


Dāsiputtavādo

Речь о сыне служанки


267. Atha [Pg.87] kho bhagavato etadahosi – ‘‘atibāḷhaṃ kho ayaṃ ambaṭṭho māṇavo sakyesu ibbhavādena nimmādeti, yaṃnūnāhaṃ gottaṃ puccheyya’’nti. Atha kho bhagavā ambaṭṭhaṃ māṇavaṃ etadavoca – ‘‘kathaṃ gottosi, ambaṭṭhā’’ti? ‘‘Kaṇhāyanohamasmi, bho gotamā’’ti. Porāṇaṃ kho pana te ambaṭṭha mātāpettikaṃ nāmagottaṃ anussarato ayyaputtā sakyā bhavanti; dāsiputto tvamasi sakyānaṃ. Sakyā kho pana, ambaṭṭha, rājānaṃ okkākaṃ pitāmahaṃ dahanti.

267. Тогда Благословенному пришла мысль: «Этот юноша Амбаттха слишком жестоко поносит Сакьев, называя их слугами. Что если я спрошу его о его родовом имени?» И Благословенный спросил юношу Амбаттху: «Какого ты рода, Амбаттха?» — «Я из рода Канхаяна, почтенный Готама». — «Но если вспомнить древнее имя и род твоих родителей, Амбаттха, то Сакьи окажутся сыновьями твоих господ, а сам ты — сын служанки Сакьев. Ведь Сакьи считают своим прародителем царя Оккаку».


‘‘Bhūtapubbaṃ, ambaṭṭha, rājā okkāko yā sā mahesī piyā manāpā, tassā puttassa rajjaṃ pariṇāmetukāmo jeṭṭhakumāre raṭṭhasmā pabbājesi – okkāmukhaṃ karakaṇḍaṃ hatthinikaṃ sinisūraṃ. Te raṭṭhasmā pabbājitā himavantapasse pokkharaṇiyā tīre mahāsākasaṇḍo, tattha vāsaṃ kappesuṃ. Te jātisambhedabhayā sakāhi bhaginīhi saddhiṃ saṃvāsaṃ kappesuṃ.

«В прежние времена, Амбаттха, царь Оккака, желая передать царство сыну своей любимой и желанной царицы, изгнал из страны своих старших сыновей — Оккамукху, Караканду, Хаттхинику и Синисуру. Изгнанные из страны, они поселились у подножия Гималаев, на берегу озера, в большом тиковом лесу. Из страха смешения каст они сожительствовали со своими собственными сестрами».


‘‘Atha kho, ambaṭṭha, rājā okkāko amacce pārisajje āmantesi – ‘kahaṃ nu kho, bho, etarahi kumārā sammantī’ti? ‘Atthi, deva, himavantapasse pokkharaṇiyā tīre mahāsākasaṇḍo, tatthetarahi kumārā sammanti. Te jātisambhedabhayā sakāhi bhaginīhi saddhiṃ saṃvāsaṃ kappentī’ti. Atha kho, ambaṭṭha, rājā okkāko udānaṃ udānesi – ‘sakyā vata, bho, kumārā, paramasakyā vata, bho, kumārā’ti. Tadagge kho pana ambaṭṭha sakyā paññāyanti; so ca nesaṃ pubbapuriso.

«Затем, Амбаттха, царь Оккака спросил своих министров и советников: „Где же сейчас живут царевичи?“ — „О государь, у подножия Гималаев, на берегу озера, есть большой тиковый лес, там сейчас и живут царевичи. Из страха смешения каст они сожительствуют со своими собственными сестрами“. Тогда царь Оккака воскликнул: „Они воистину способны, эти царевичи! Они в высшей степени способны, эти царевичи!“ С тех пор, Амбаттха, они и известны как Сакьи, и тот царь — их прародитель».


‘‘Rañño kho pana, ambaṭṭha, okkākassa disā nāma dāsī ahosi. Sā kaṇhaṃ nāma janesi. Jāto kaṇho pabyāhāsi – ‘dhovatha maṃ, amma, nahāpetha maṃ amma, imasmā maṃ asucismā parimocetha, atthāya vo bhavissāmī’ti. Yathā kho pana ambaṭṭha etarahi manussā pisāce disvā ‘pisācā’ti sañjānanti; evameva kho, ambaṭṭha, tena kho pana samayena manussā pisāce ‘kaṇhā’ti sañjānanti. Te evamāhaṃsu – ‘ayaṃ jāto pabyāhāsi, kaṇho jāto, pisāco jāto’ti. Tadagge kho pana, ambaṭṭha kaṇhāyanā paññāyanti, so ca kaṇhāyanānaṃ pubbapuriso. Iti kho te[Pg.88], ambaṭṭha, porāṇaṃ mātāpettikaṃ nāmagottaṃ anussarato ayyaputtā sakyā bhavanti, dāsiputto tvamasi sakyāna’’nti.

«У царя Оккаки, Амбаттха, была служанка по имени Диса. Она родила черного ребенка. Едва родившись, этот черный ребенок заговорил: „Омойте меня, мама! Искупайте меня, мама! Избавьте меня от этой грязи, и я принесу вам пользу!“ Подобно тому, Амбаттха, как в наше время люди, увидев злого духа (писачу), узнают в нем писачу, точно так же в те времена люди называли писачей „черными“ (канха). Они говорили: „Едва родившись, он заговорил! Родился Канха, родился писача!“ С тех пор, Амбаттха, его потомки известны как Канхаяны, и этот Канха — прародитель рода Канхаяна. Таким образом, Амбаттха, если вспомнить древнее имя и род твоих родителей, Сакьи окажутся сыновьями твоих господ, а сам ты — сын служанки Сакьев».


268. Evaṃ vutte, te māṇavakā bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘mā bhavaṃ gotamo ambaṭṭhaṃ atibāḷhaṃ dāsiputtavādena nimmādesi. Sujāto ca, bho gotama ambaṭṭho māṇavo, kulaputto ca ambaṭṭho māṇavo, bahussuto ca ambaṭṭho māṇavo, kalyāṇavākkaraṇo ca ambaṭṭho māṇavo, paṇḍito ca ambaṭṭho māṇavo, pahoti ca ambaṭṭho māṇavo bhotā gotamena saddhiṃ asmiṃ vacane paṭimantetu’’nti.

268. Когда это было сказано, те юноши сказали Благословенному: «Пусть почтенный Готама не унижает так жестоко Амбаттху словами о происхождении от служанки. Юноша Амбаттха благороден по рождению, юноша Амбаттха — сын хорошей семьи, юноша Амбаттха многосведущ, юноша Амбаттха красноречив, юноша Амбаттха мудр, и юноша Амбаттха способен вести спор с почтенным Готамой по этому вопросу».


269. Atha kho bhagavā te māṇavake etadavoca – ‘‘sace kho tumhākaṃ māṇavakānaṃ evaṃ hoti – ‘dujjāto ca ambaṭṭho māṇavo, akulaputto ca ambaṭṭho māṇavo, appassuto ca ambaṭṭho māṇavo, akalyāṇavākkaraṇo ca ambaṭṭho māṇavo, duppañño ca ambaṭṭho māṇavo, na ca pahoti ambaṭṭho māṇavo samaṇena gotamena saddhiṃ asmiṃ vacane paṭimantetu’nti, tiṭṭhatu ambaṭṭho māṇavo, tumhe mayā saddhiṃ mantavho asmiṃ vacane. Sace pana tumhākaṃ māṇavakānaṃ evaṃ hoti – ‘sujāto ca ambaṭṭho māṇavo, kulaputto ca ambaṭṭho māṇavo, bahussuto ca ambaṭṭho māṇavo, kalyāṇavākkaraṇo ca ambaṭṭho māṇavo, paṇḍito ca ambaṭṭho māṇavo, pahoti ca ambaṭṭho māṇavo samaṇena gotamena saddhiṃ asmiṃ vacane paṭimantetu’nti, tiṭṭhatha tumhe; ambaṭṭho māṇavo mayā saddhiṃ paṭimantetū’’ti.

269. Тогда Благословенный сказал тем юношам: «Если вы, юноши, думаете так: „Юноша Амбаттха неблагороден по рождению, юноша Амбаттха — не из хорошей семьи, юноша Амбаттха малосведущ, юноша Амбаттха не красноречив, юноша Амбаттха глуп и не способен вести спор с отшельником Готамой по этому вопросу“, то пусть юноша Амбаттха помолчит, а вы ведите спор со мной по этому вопросу. Но если вы, юноши, думаете так: „Юноша Амбаттха благороден по рождению, юноша Амбаттха — сын хорошей семьи, юноша Амбаттха многосведущ, юноша Амбаттха красноречив, юноша Амбаттха мудр и способен вести спор с отшельником Готамой по этому вопросу“, то вы помолчите, а юноша Амбаттха пусть ведет спор со мной».


‘‘Sujāto ca, bho gotama, ambaṭṭho māṇavo, kulaputto ca ambaṭṭho māṇavo, bahussuto ca ambaṭṭho māṇavo, kalyāṇavākkaraṇo ca ambaṭṭho māṇavo, paṇḍito ca ambaṭṭho māṇavo, pahoti ca ambaṭṭho māṇavo bhotā gotamena saddhiṃ asmiṃ vacane paṭimantetuṃ, tuṇhī mayaṃ bhavissāma, ambaṭṭho māṇavo bhotā gotamena saddhiṃ asmiṃ vacane paṭimantetū’’ti.

«Юноша Амбаттха благороден по рождению, почтенный Готама, юноша Амбаттха — сын хорошей семьи, юноша Амбаттха многосведущ, юноша Амбаттха красноречив, юноша Амбаттха мудр и способен вести спор с почтенным Готамой по этому вопросу. Мы будем молчать, пусть юноша Амбаттха ведет спор с почтенным Готамой по этому вопросу».


270. Atha kho bhagavā ambaṭṭhaṃ māṇavaṃ etadavoca – ‘‘ayaṃ kho pana te, ambaṭṭha, sahadhammiko pañho āgacchati, akāmā byākātabbo. Sace tvaṃ na byākarissasi, aññena vā aññaṃ paṭicarissasi, tuṇhī vā bhavissasi, pakkamissasi [Pg.89] vā ettheva te sattadhā muddhā phalissati. Taṃ kiṃ maññasi, ambaṭṭha, kinti te sutaṃ brāhmaṇānaṃ vuddhānaṃ mahallakānaṃ ācariyapācariyānaṃ bhāsamānānaṃ kutopabhutikā kaṇhāyanā, ko ca kaṇhāyanānaṃ pubbapuriso’’ti?

270. Тогда Благословенный сказал юноше Амбаттхе: «А теперь, Амбаттха, перед тобой встает обоснованный вопрос, на который ты должен ответить, даже если не хочешь. Если ты не ответишь, или будешь уклоняться от ответа, или промолчишь, или уйдешь отсюда, то прямо здесь твоя голова расколется на семь частей. Как ты думаешь, Амбаттха, что ты слышал от старых, пожилых брахманов, учителей и учителей учителей, когда они говорили: откуда ведут свое начало Канхаяны и кто был прародителем Канхаянов?»


Evaṃ vutte, ambaṭṭho māṇavo tuṇhī ahosi. Dutiyampi kho bhagavā ambaṭṭhaṃ māṇavaṃ etadavoca – ‘‘taṃ kiṃ maññasi, ambaṭṭha, kinti te sutaṃ brāhmaṇānaṃ vuddhānaṃ mahallakānaṃ ācariyapācariyānaṃ bhāsamānānaṃ kutopabhutikā kaṇhāyanā, ko ca kaṇhāyanānaṃ pubbapuriso’’ti? Dutiyampi kho ambaṭṭho māṇavo tuṇhī ahosi. Atha kho bhagavā ambaṭṭhaṃ māṇavaṃ etadavoca – ‘‘byākarohi dāni ambaṭṭha, na dāni, te tuṇhībhāvassa kālo. Yo kho, ambaṭṭha, tathāgatena yāvatatiyakaṃ sahadhammikaṃ pañhaṃ puṭṭho na byākaroti, etthevassa sattadhā muddhā phalissatī’’ti.

Когда это было сказано, юноша Амбаттха промолчал. Во второй раз Благословенный сказал юноше Амбаттхе: «Как ты думаешь, Амбаттха, что ты слышал от старых, пожилых брахманов, учителей и учителей учителей, когда они говорили: откуда ведут свое начало Канхаяны и кто был прародителем Канхаянов?» И во второй раз юноша Амбаттха промолчал. Тогда Благословенный сказал юноше Амбаттхе: «Отвечай теперь, Амбаттха, сейчас не время для молчания. Ведь у того, Амбаттха, кто не отвечает на обоснованный вопрос, заданный Татхагатой в третий раз, прямо здесь голова расколется на семь частей».


271. Tena kho pana samayena vajirapāṇī yakkho mahantaṃ ayokūṭaṃ ādāya ādittaṃ sampajjalitaṃ sajotibhūtaṃ ambaṭṭhassa māṇavassa upari vehāsaṃ ṭhito hoti – ‘‘sacāyaṃ ambaṭṭho māṇavo bhagavatā yāvatatiyakaṃ sahadhammikaṃ pañhaṃ puṭṭho na byākarissati, etthevassa sattadhā muddhaṃ phālessāmī’’ti. Taṃ kho pana vajirapāṇiṃ yakkhaṃ bhagavā ceva passati ambaṭṭho ca māṇavo.

271. В это самое время яккха Ваджирапани, держа огромную, горящую, пылающую, светящуюся железную палицу, стоял в воздухе прямо над юношей Амбаттхой, думая: «Если этот юноша Амбаттха, будучи спрошен Благословенным в третий раз о разумном вопросе, не ответит на него, то прямо здесь я расколю его голову на семь частей!» И этого яккху Ваджирапани видели только Благословенный и юноша Амбаттха.


272. Atha kho ambaṭṭho māṇavo bhīto saṃviggo lomahaṭṭhajāto bhagavantaṃyeva tāṇaṃ gavesī bhagavantaṃyeva leṇaṃ gavesī bhagavantaṃyeva saraṇaṃ gavesī – upanisīditvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kimetaṃ bhavaṃ gotamo āha? Punabhavaṃ gotamo bravitū’’ti.

272. Тогда юноша Амбаттха, испуганный, встревоженный, с волосами, поднявшимися дыбом, ища в одном лишь Благословенном защиту, ища в одном лишь Благословенном убежище, ища в одном лишь Благословенном прибежище, подсел поближе к Благословенному и сказал ему: «Что сказал почтенный Готама? Пусть почтенный Готама повторит это еще раз!»


‘‘Taṃ kiṃ maññasi, ambaṭṭha, kinti te sutaṃ brāhmaṇānaṃ vuddhānaṃ mahallakānaṃ ācariyapācariyānaṃ bhāsamānānaṃ kutopabhutikā kaṇhāyanā, ko ca kaṇhāyanānaṃ pubbapuriso’’ti? ‘‘Evameva me, bho gotama, sutaṃ yatheva bhavaṃ gotamo āha. Tatopabhutikā kaṇhāyanā; so ca kaṇhāyanānaṃ pubbapuriso’’ti.

«Как ты думаешь, Амбаттха, что ты слышал от престарелых, пожилых брахманов, учителей и учителей учителей, когда они говорили: откуда ведут свое начало Канхаяны и кто был первопредком Канхаян?» — «Именно так, почтенный Готама, я и слышал, в точности как говорит почтенный Готама. Оттуда ведут свое начало Канхаяны, и он был первопредком Канхаян».


Ambaṭṭhavaṃsakathā

История о роде Амбаттхи


273. Evaṃ [Pg.90] vutte, te māṇavakā unnādino uccāsaddamahāsaddā ahesuṃ – ‘‘dujjāto kira, bho, ambaṭṭho māṇavo; akulaputto kira, bho, ambaṭṭho māṇavo; dāsiputto kira, bho, ambaṭṭho māṇavo sakyānaṃ. Ayyaputtā kira, bho, ambaṭṭhassa māṇavassa sakyā bhavanti. Dhammavādiṃyeva kira mayaṃ samaṇaṃ gotamaṃ apasādetabbaṃ amaññimhā’’ti.

273. Когда это было сказано, те юноши подняли шум, громко и неистово крича: «Оказывается, юноша Амбаттха низкого происхождения! Оказывается, юноша Амбаттха не из благородной семьи! Оказывается, юноша Амбаттха — сын рабыни Сакиев! Сакии, оказывается, господа юноши Амбаттхи! А мы-то думали, что следует порицать отшельника Готаму, говорящего чистую правду!»


274. Atha kho bhagavato etadahosi – ‘‘atibāḷhaṃ kho ime māṇavakā ambaṭṭhaṃ māṇavaṃ dāsiputtavādena nimmādenti, yaṃnūnāhaṃ parimoceyya’’nti. Atha kho bhagavā te māṇavake etadavoca – ‘‘mā kho tumhe, māṇavakā, ambaṭṭhaṃ māṇavaṃ atibāḷhaṃ dāsiputtavādena nimmādetha. Uḷāro so kaṇho isi ahosi. So dakkhiṇajanapadaṃ gantvā brahmamante adhīyitvā rājānaṃ okkākaṃ upasaṅkamitvā maddarūpiṃ dhītaraṃ yāci. Tassa rājā okkāko – ‘ko nevaṃ re ayaṃ mayhaṃ dāsiputto samāno maddarūpiṃ dhītaraṃ yācatī’’’ ti, kupito anattamano khurappaṃ sannayhi. So taṃ khurappaṃ neva asakkhi muñcituṃ, no paṭisaṃharituṃ.

274. Тогда Благословенному пришла такая мысль: «Слишком уж сильно эти юноши унижают юношу Амбаттху, называя его сыном рабыни. Что если я избавлю его от этого?» И Благословенный сказал тем юношам: «Не унижайте, юноши, слишком сильно юношу Амбаттху, называя его сыном рабыни. Тот Канха был великим мудрецом. Он отправился в южную страну, изучил там священные мантры, а затем пришел к царю Оккаке и попросил в жены его дочь Маддарупи. Царь Оккака, разгневанный и недовольный, воскликнул: „Кто этот негодяй, сын моей рабыни, что просит мою дочь Маддарупи?!“ — и наложил стрелу на тетиву. Но он не смог ни выпустить эту стрелу, ни вернуть её назад».


‘‘Atha kho, māṇavakā, amaccā pārisajjā kaṇhaṃ isiṃ upasaṅkamitvā etadavocuṃ – ‘sotthi, bhaddante, hotu rañño; sotthi, bhaddante, hotu rañño’ti. ‘Sotthi bhavissati rañño, api ca rājā yadi adho khurappaṃ muñcissati, yāvatā rañño vijitaṃ, ettāvatā pathavī undriyissatī’ti. ‘Sotthi, bhaddante, hotu rañño, sotthi janapadassā’ti. ‘Sotthi bhavissati rañño, sotthi janapadassa, api ca rājā yadi uddhaṃ khurappaṃ muñcissati, yāvatā rañño vijitaṃ, ettāvatā satta vassāni devo na vassissatī’ti. ‘Sotthi, bhaddante, hotu rañño sotthi janapadassa devo ca vassatū’ti. ‘Sotthi bhavissati rañño sotthi janapadassa devo ca vassissati, api ca rājā jeṭṭhakumāre khurappaṃ patiṭṭhāpetu, sotthi kumāro pallomo bhavissatī’ti. Atha kho, māṇavakā, amaccā okkākassa ārocesuṃ – ‘okkāko jeṭṭhakumāre khurappaṃ patiṭṭhāpetu. Sotthi kumāro pallomo bhavissatī’ti. Atha kho rājā okkāko jeṭṭhakumāre khurappaṃ patiṭṭhapesi, sotthi kumāro pallomo [Pg.91] samabhavi. Atha kho tassa rājā okkāko bhīto saṃviggo lomahaṭṭhajāto brahmadaṇḍena tajjito maddarūpiṃ dhītaraṃ adāsi. Mā kho tumhe, māṇavakā, ambaṭṭhaṃ māṇavaṃ atibāḷhaṃ dāsiputtavādena nimmādetha, uḷāro so kaṇho isi ahosī’’ti.

«Тогда, юноши, советники и придворные пришли к мудрецу Канхе и сказали: „Да пребудет благополучие с царем, почтенный! Да пребудет благополучие с царем, почтенный!“ — „С царем все будет благополучно, но если царь выпустит стрелу вниз, то земля расколется на всем протяжении его царства“. — „Да пребудет благополучие с царем, почтенный, и благополучие со страной!“ — „С царем все будет благополучно, и со страной все будет благополучно, но если царь выпустит стрелу вверх, то божество дождя не будет проливать дождь семь лет на всем протяжении его царства“. — „Да пребудет благополучие с царем, почтенный, благополучие со страной, и пусть идет дождь!“ — „С царем все будет благополучно, со страной все будет благополучно, и дождь пойдет, но пусть царь направит стрелу на своего старшего сына; царевич останется цел и невредим“. Тогда, юноши, советники передали Оккаке: „Пусть Оккака направит стрелу на старшего сына; царевич останется цел и невредим“. И царь Оккака направил стрелу на старшего сына, и царевич остался цел и невредим. Тогда царь Оккака, испуганный, встревоженный, с волосами, поднявшимися дыбом, страшась божественного наказания, отдал ему в жены свою дочь Маддарупи. Не унижайте же, юноши, слишком сильно юношу Амбаттху, называя его сыном рабыни. Тот Канха был великим мудрецом».


Khattiyaseṭṭhabhāvo

Превосходство кхаттиев


275. Atha kho bhagavā ambaṭṭhaṃ māṇavaṃ āmantesi – ‘‘taṃ kiṃ maññasi, ambaṭṭha, idha khattiyakumāro brāhmaṇakaññāya saddhiṃ saṃvāsaṃ kappeyya, tesaṃ saṃvāsamanvāya putto jāyetha. Yo so khattiyakumārena brāhmaṇakaññāya putto uppanno, api nu so labhetha brāhmaṇesu āsanaṃ vā udakaṃ vā’’ti? ‘‘Labhetha, bho gotama’’. ‘‘Apinu naṃ brāhmaṇā bhojeyyuṃ saddhe vā thālipāke vā yaññe vā pāhune vā’’ti? ‘‘Bhojeyyuṃ, bho gotama’’. ‘‘Apinu naṃ brāhmaṇā mante vāceyyuṃ vā no vā’’ti? ‘‘Vāceyyuṃ, bho gotama’’. ‘‘Apinussa itthīsu āvaṭaṃ vā assa anāvaṭaṃ vā’’ti? ‘‘Anāvaṭaṃ hissa, bho gotama’’. ‘‘Apinu naṃ khattiyā khattiyābhisekena abhisiñceyyu’’nti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’. ‘‘Taṃ kissa hetu’’? ‘‘Mātito hi, bho gotama, anupapanno’’ti.

275. Тогда Благословенный обратился к юноше Амбаттхе: «Как ты думаешь, Амбаттха, если бы юноша-кхаттий сошелся с девушкой-брахманкой и от их союза родился сын, то получил бы этот сын, рожденный юношей-кхаттием и девушкой-брахманкой, место и воду среди брахманов?» — «Получил бы, почтенный Готама». — «Стали бы брахманы угощать его на поминальных пирах, на свадебных пирах, на жертвоприношениях или как гостя?» — «Стали бы, почтенный Готама». — «Стали бы брахманы обучать его мантрам или нет?» — «Стали бы, почтенный Готама». — «Были бы их женщины закрыты для него или нет?» — «Не были бы закрыты, почтенный Готама». — «Но совершили бы кхаттии над ним царское помазание кхаттиев?» — «Нет, почтенный Готама». — «По какой причине?» — «Потому что, почтенный Готама, он нечистокровен по материнской линии».


‘‘Taṃ kiṃ maññasi, ambaṭṭha, idha brāhmaṇakumāro khattiyakaññāya saddhiṃ saṃvāsaṃ kappeyya, tesaṃ saṃvāsamanvāya putto jāyetha. Yo so brāhmaṇakumārena khattiyakaññāya putto uppanno, apinu so labhetha brāhmaṇesu āsanaṃ vā udakaṃ vā’’ti? ‘‘Labhetha, bho gotama’’. ‘‘Apinu naṃ brāhmaṇā bhojeyyuṃ saddhe vā thālipāke vā yaññe vā pāhune vā’’ti? ‘‘Bhojeyyuṃ, bho gotama’’. ‘‘Apinu naṃ brāhmaṇā mante vāceyyuṃ vā no vā’’ti? ‘‘Vāceyyuṃ, bho gotama’’. ‘‘Apinussa itthīsu āvaṭaṃ vā assa anāvaṭaṃ vā’’ti? ‘‘Anāvaṭaṃ hissa, bho gotama’’. ‘‘Apinu naṃ khattiyā khattiyābhisekena abhisiñceyyu’’nti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’. ‘‘Taṃ kissa hetu’’? ‘‘Pitito hi, bho gotama, anupapanno’’ti.

«Как ты думаешь, Амбаттха, если бы юноша-брахман сошелся с девушкой-кхаттийкой и от их союза родился сын, то получил бы этот сын, рожденный юношей-брахманом и девушкой-кхаттийкой, место и воду среди брахманов?» — «Получил бы, почтенный Готама». — «Стали бы брахманы угощать его на поминальных пирах, на свадебных пирах, на жертвоприношениях или как гостя?» — «Стали бы, почтенный Готама». — «Стали бы брахманы обучать его мантрам или нет?» — «Стали бы, почтенный Готама». — «Были бы их женщины закрыты для него или нет?» — «Не были бы закрыты, почтенный Готама». — «Но совершили бы кхаттии над ним царское помазание кхаттиев?» — «Нет, почтенный Готама». — «По какой причине?» — «Потому что, почтенный Готама, он нечистокровен по отцовской линии».


276. ‘‘Iti kho, ambaṭṭha, itthiyā vā itthiṃ karitvā purisena vā purisaṃ karitvā khattiyāva seṭṭhā, hīnā brāhmaṇā. Taṃ kiṃ maññasi, ambaṭṭha, idha brāhmaṇā brāhmaṇaṃ kismiñcideva pakaraṇe khuramuṇḍaṃ karitvā bhassapuṭena [Pg.92] vadhitvā raṭṭhā vā nagarā vā pabbājeyyuṃ. Apinu so labhetha brāhmaṇesu āsanaṃ vā udakaṃ vā’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’. ‘‘Apinu naṃ brāhmaṇā bhojeyyuṃ saddhe vā thālipāke vā yaññe vā pāhune vā’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’. ‘‘Apinu naṃ brāhmaṇā mante vāceyyuṃ vā no vā’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’. ‘‘Apinussa itthīsu āvaṭaṃ vā assa anāvaṭaṃ vā’’ti? ‘‘Āvaṭaṃ hissa, bho gotama’’.

276. «Таким образом, Амбаттха, сравниваешь ли ты женщину с женщиной или мужчину с мужчиной, кхаттии превосходят брахманов, а брахманы уступают им. Как ты думаешь, Амбаттха, если бы брахманы за какой-либо проступок обрили брахману голову наголо, посыпали её пеплом из мешка и изгнали его из страны или города, то получил бы он место и воду среди брахманов?» — «Нет, почтенный Готама». — «Стали бы брахманы угощать его на поминальных пирах, на свадебных пирах, на жертвоприношениях или как гостя?» — «Нет, почтенный Готама». — «Стали бы брахманы обучать его мантрам или нет?» — «Нет, почтенный Готама». — «Были бы их женщины закрыты для него или нет?» — «Были бы закрыты, почтенный Готама».


‘‘Taṃ kiṃ maññasi, ambaṭṭha, idha khattiyā khattiyaṃ kismiñcideva pakaraṇe khuramuṇḍaṃ karitvā bhassapuṭena vadhitvā raṭṭhā vā nagarā vā pabbājeyyuṃ. Apinu so labhetha brāhmaṇesu āsanaṃ vā udakaṃ vā’’ti? ‘‘Labhetha, bho gotama’’. ‘‘Apinu naṃ brāhmaṇā bhojeyyuṃ saddhe vā thālipāke vā yaññe vā pāhune vā’’ti? ‘‘Bhojeyyuṃ, bho gotama’’. ‘‘Apinu naṃ brāhmaṇā mante vāceyyuṃ vā no vā’’ti? ‘‘Vāceyyuṃ, bho gotama’’. ‘‘Apinussa itthīsu āvaṭaṃ vā assa anāvaṭaṃ vā’’ti? ‘‘Anāvaṭaṃ hissa, bho gotama’’.

«Как ты думаешь, Амбаттха, если бы кхаттии за какой-либо проступок обрили кхаттию голову наголо, посыпали её пеплом из мешка и изгнали его из страны или города, то получил бы он место и воду среди брахманов?» — «Получил бы, почтенный Готама». — «Стали бы брахманы угощать его на поминальных пирах, на свадебных пирах, на жертвоприношениях или как гостя?» — «Стали бы, почтенный Готама». — «Стали бы брахманы обучать его мантрам или нет?» — «Стали бы, почтенный Готама». — «Были бы их женщины закрыты для него или нет?» — «Не были бы закрыты, почтенный Готама».


277. ‘‘Ettāvatā kho, ambaṭṭha, khattiyo paramanihīnataṃ patto hoti, yadeva naṃ khattiyā khuramuṇḍaṃ karitvā bhassapuṭena vadhitvā raṭṭhā vā nagarā vā pabbājenti. Iti kho, ambaṭṭha, yadā khattiyo paramanihīnataṃ patto hoti, tadāpi khattiyāva seṭṭhā, hīnā brāhmaṇā. Brahmunā pesā, ambaṭṭha, sanaṅkumārena gāthā bhāsitā –

277. «В такой степени, Амбаттха, кхаттий достигает крайнего унижения, когда кхаттии бреют ему голову наголо, посыпают её пеплом из мешка и изгоняют его из страны или города. И все же, Амбаттха, даже когда кхаттий достигает крайнего унижения, кхаттии все равно превосходят брахманов, а брахманы уступают им. Эта строфа, Амбаттха, была произнесена Брахмой Сананкумарой»:


‘Khattiyo seṭṭho janetasmiṃ,Ye gottapaṭisārino;

Vijjācaraṇasampanno,So seṭṭho devamānuse’ti.

«Кхаттий — лучший среди тех людей, что дорожат своим родом. Но тот, кто совершенен в знании и поведении, лучший среди богов и людей».


‘‘Sā kho panesā, ambaṭṭha, brahmunā sanaṅkumārena gāthā sugītā no duggītā, subhāsitā no dubbhāsitā, atthasaṃhitā no anatthasaṃhitā, anumatā mayā. Ahampi hi, ambaṭṭha, evaṃ vadāmi –

«Эта строфа, Амбаттха, была хорошо спета, а не плохо, хорошо сказана, а не плохо Брахмой Сананкумарой, она полезна, а не бесполезна, и я одобряю её. Ведь и я, Амбаттха, говорю так»:


‘Khattiyo [Pg.93] seṭṭho janetasmiṃ,Ye gottapaṭisārino;

Vijjācaraṇasampanno,So seṭṭho devamānuse’ti.

«Кхаттий — лучший среди тех людей, что дорожат своим родом. Но тот, кто совершенен в знании и поведении, лучший среди богов и людей».


Bhāṇavāro paṭhamo.

Первый раздел для чтения завершен.


Vijjācaraṇakathā

Беседа о знании и поведении


278. ‘‘Katamaṃ pana taṃ, bho gotama, caraṇaṃ, katamā ca pana sā vijjā’’ti? ‘‘Na kho, ambaṭṭha, anuttarāya vijjācaraṇasampadāya jātivādo vā vuccati, gottavādo vā vuccati, mānavādo vā vuccati – ‘arahasi vā maṃ tvaṃ, na vā maṃ tvaṃ arahasī’ti. Yattha kho, ambaṭṭha, āvāho vā hoti, vivāho vā hoti, āvāhavivāho vā hoti, etthetaṃ vuccati jātivādo vā itipi gottavādo vā itipi mānavādo vā itipi – ‘arahasi vā maṃ tvaṃ, na vā maṃ tvaṃ arahasī’ti. Ye hi keci ambaṭṭha jātivādavinibaddhā vā gottavādavinibaddhā vā mānavādavinibaddhā vā āvāhavivāhavinibaddhā vā, ārakā te anuttarāya vijjācaraṇasampadāya. Pahāya kho, ambaṭṭha, jātivādavinibaddhañca gottavādavinibaddhañca mānavādavinibaddhañca āvāhavivāhavinibaddhañca anuttarāya vijjācaraṇasampadāya sacchikiriyā hotī’’ti.

278. «Но что же это за поведение, почтенный Готама, и что это за знание?» — «Амбаттха, при достижении непревзойденного совершенства в знании и поведении не ведут разговоров о рождении, не ведут разговоров о родословной, не ведут разговоров о гордости, вроде: „Ты достоин меня“ или „Ты не достоин меня“. Там же, Амбаттха, где отдают замуж, берут в жены или совершают и то и другое, там действительно ведут такие разговоры о рождении, родословной или гордости: „Ты достоин меня“ или „Ты не достоин меня“. Ведь те, Амбаттха, кто связан разговорами о рождении, родословной, гордости или браке, далеки от непревзойденного совершенства в знании и поведении. Лишь отбросив, Амбаттха, путы разговоров о рождении, родословной, гордости и браке, осуществляют непревзойденное совершенство в знании и поведении».


279. ‘‘Katamaṃ pana taṃ, bho gotama, caraṇaṃ, katamā ca sā vijjā’’ti? ‘‘Idha, ambaṭṭha, tathāgato loke uppajjati arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā. So imaṃ lokaṃ sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti. So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti. Taṃ dhammaṃ suṇāti gahapati vā gahapatiputto vā aññatarasmiṃ vā kule paccājāto. So taṃ dhammaṃ sutvā tathāgate [Pg.94] saddhaṃ paṭilabhati. So tena saddhāpaṭilābhena samannāgato iti paṭisañcikkhati…pe… (yathā 191 ādayo anucchedā, evaṃ vitthāretabbaṃ).…

279. «Но что же это за поведение, почтенный Готама, и что это за знание?» — «Здесь, Амбаттха, в мире рождается Татхагата — Арахант, Всепросветленный, совершенный в знании и поведении, Сугата, Познавший миры, непревзойденный Вожатый людей, нуждающихся в обуздании, Учитель богов и людей, Будда, Благословенный. Он сам, постигнув высшим знанием, провозглашает этот мир с его божествами, марами и брахмами, это поколение с его отшельниками и брахманами, богами и людьми. Он проповедует Дхамму, прекрасную в начале, прекрасную в середине, прекрасную в конце, наполненную глубоким смыслом, в верном словесном выражении, и являет святую жизнь во всей её полноте, совершенно чистую. Эту Дхамму слушает домохозяин, или сын домохозяина, или тот, кто родился в какой-либо другой семье. Услышав эту Дхамму, он обретает веру в Татхагату. Обретя эту веру, он размышляет так... (далее следует излагать подробно, как в параграфе 191 и следующих)...»


‘‘So vivicceva kāmehi, vivicca akusalehi dhammehi, savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati…pe… idampissa hoti caraṇasmiṃ.

«Уединившись от чувственных удовольствий, отдалившись от неблагих состояний, он входит и пребывает в первой джхане, сопровождаемой направлением ума и исследованием, с восторгом и счастьем, рожденными уединением... Это также является частью его поведения».


‘‘Puna caparaṃ, ambaṭṭha, bhikkhu vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati…pe… idampissa hoti caraṇasmiṃ.

«И далее, Амбаттха, с утиханием направления ума и исследования, бхиккху входит и пребывает во второй джхане, приносящей внутреннее умиротворение и сосредоточение ума, свободной от направления ума и исследования, с восторгом и счастьем, рожденными самадхи... Это также является частью его поведения».


‘‘Puna caparaṃ, ambaṭṭha, bhikkhu pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato ca sampajāno, sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti, yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti – ‘‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti, tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati…pe… idampissa hoti caraṇasmiṃ.

«И ещё, Амбаттха, с угасанием восторга бхиккху пребывает в невозмутимости, памятующий и бдительный, и ощущает телом счастье, о котором благородные говорят: „Он невозмутим, памятует и пребывает в счастье“, и так он входит и пребывает в третьей джхане... [и так далее]... Это также является частью его поведения (чараны)».


‘‘Puna caparaṃ, ambaṭṭha, bhikkhu sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā, pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati…pe… idampissa hoti caraṇasmiṃ. Idaṃ kho taṃ, ambaṭṭha, caraṇaṃ.

«И ещё, Амбаттха, с оставлением удовольствия и боли, с прежним угасанием радости и печали, бхиккху входит и пребывает в четвёртой джхане, которая не приносит ни боли, ни удовольствия и обладает чистотой памятования благодаря невозмутимости... [и так далее]... Это также является частью его поведения (чараны). Это и есть то самое поведение (чарана), Амбаттха».


‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti…pe… idampissa hoti vijjāya…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānāti, idampissa hoti vijjāya. Ayaṃ kho sā, ambaṭṭha, vijjā.

«Когда его ум так сосредоточен, очищен, ясен, безупречен, свободен от загрязнений, податлив, готов к работе, устойчив и обрёл непоколебимость, он направляет и устремляет ум к знанию и видению... [и так далее]... Это также является частью его истинного знания (виджьи)... [и так далее]... Он постигает: „Нет более ничего для этого состояния бытия“. Это также является частью его истинного знания (виджьи). Это и есть то самое истинное знание (виджья), Амбаттха».


‘‘Ayaṃ vuccati, ambaṭṭha, bhikkhu ‘vijjāsampanno’ itipi, ‘caraṇasampanno’ itipi, ‘vijjācaraṇasampanno’ itipi. Imāya ca ambaṭṭha vijjāsampadāya caraṇasampadāya ca aññā vijjāsampadā ca caraṇasampadā ca uttaritarā vā paṇītatarā vā natthi.

«О таком бхиккху говорят, Амбаттха: „Он наделён истинным знанием“, а также: „Он наделён правильным поведением“, а также: „Он наделён истинным знанием и правильным поведением“. И нет, Амбаттха, иного совершенства в знании и поведении, которое было бы выше или превосходнее этого совершенства в знании и поведении».


Catuapāyamukhaṃ

«Четыре пути упадка»


280. ‘‘Imāya kho, ambaṭṭha, anuttarāya vijjācaraṇasampadāya cattāri apāyamukhāni bhavanti. Katamāni cattāri? Idha, ambaṭṭha, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā imaññeva anuttaraṃ vijjācaraṇasampadaṃ anabhisambhuṇamāno khārividhamādāya [Pg.95] araññāyatanaṃ ajjhogāhati – ‘pavattaphalabhojano bhavissāmī’ti. So aññadatthu vijjācaraṇasampannasseva paricārako sampajjati. Imāya kho, ambaṭṭha, anuttarāya vijjācaraṇasampadāya idaṃ paṭhamaṃ apāyamukhaṃ bhavati.

280. «У этого непревзойдённого совершенства в знании и поведении, Амбаттха, есть четыре пути упадка. Какие четыре? Здесь, Амбаттха, некий отшельник или брахман, будучи не в силах достичь этого непревзойдённого совершенства в знании и поведении, берёт коромысло с утварью и уходит в глубь леса, думая: „Я буду питаться лишь опавшими плодами“. Но в итоге он становится лишь прислужником того, кто наделён совершенством в знании и поведении. Это, Амбаттха, первый путь упадка для этого непревзойдённого совершенства в знании и поведении».


‘‘Puna caparaṃ, ambaṭṭha, idhekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā imañceva anuttaraṃ vijjācaraṇasampadaṃ anabhisambhuṇamāno pavattaphalabhojanatañca anabhisambhuṇamāno kudālapiṭakaṃ ādāya araññavanaṃ ajjhogāhati – ‘kandamūlaphalabhojano bhavissāmī’ti. So aññadatthu vijjācaraṇasampannasseva paricārako sampajjati. Imāya kho, ambaṭṭha, anuttarāya vijjācaraṇasampadāya idaṃ dutiyaṃ apāyamukhaṃ bhavati.

«И ещё, Амбаттха, здесь некий отшельник или брахман, будучи не в силах достичь этого непревзойдённого совершенства в знании и поведении, а также будучи не в силах питаться опавшими плодами, берёт мотыгу и корзину и уходит в лесную глушь, думая: „Я буду питаться клубнями, корнями и плодами“. Но в итоге он становится лишь прислужником того, кто наделён совершенством в знании и поведении. Это, Амбаттха, второй путь упадка для этого непревзойдённого совершенства в знании и поведении».


‘‘Puna caparaṃ, ambaṭṭha, idhekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā imañceva anuttaraṃ vijjācaraṇasampadaṃ anabhisambhuṇamāno pavattaphalabhojanatañca anabhisambhuṇamāno kandamūlaphalabhojanatañca anabhisambhuṇamāno gāmasāmantaṃ vā nigamasāmantaṃ vā agyāgāraṃ karitvā aggiṃ paricaranto acchati. So aññadatthu vijjācaraṇasampannasseva paricārako sampajjati. Imāya kho, ambaṭṭha, anuttarāya vijjācaraṇasampadāya idaṃ tatiyaṃ apāyamukhaṃ bhavati.

«И ещё, Амбаттха, здесь некий отшельник или брахман, будучи не в силах достичь этого непревзойдённого совершенства в знании и поведении, будучи не в силах питаться опавшими плодами, а также будучи не в силах питаться клубнями, корнями и плодами, строит хижину для поклонения огню на окраине деревни или городка и живёт там, поддерживая огонь. Но в итоге он становится лишь прислужником того, кто наделён совершенством в знании и поведении. Это, Амбаттха, третий путь упадка для этого непревзойдённого совершенства в знании и поведении».


‘‘Puna caparaṃ, ambaṭṭha, idhekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā imaṃ ceva anuttaraṃ vijjācaraṇasampadaṃ anabhisambhuṇamāno pavattaphalabhojanatañca anabhisambhuṇamāno kandamūlaphalabhojanatañca anabhisambhuṇamāno aggipāricariyañca anabhisambhuṇamāno cātumahāpathe catudvāraṃ agāraṃ karitvā acchati – ‘yo imāhi catūhi disāhi āgamissati samaṇo vā brāhmaṇo vā, tamahaṃ yathāsatti yathābalaṃ paṭipūjessāmī’ti. So aññadatthu vijjācaraṇasampannasseva paricārako sampajjati. Imāya kho, ambaṭṭha, anuttarāya vijjācaraṇasampadāya idaṃ catutthaṃ apāyamukhaṃ bhavati. Imāya kho, ambaṭṭha, anuttarāya vijjācaraṇasampadāya imāni cattāri apāyamukhāni bhavanti.

«И ещё, Амбаттха, здесь некий отшельник или брахман, будучи не в силах достичь этого непревзойдённого совершенства в знании и поведении, будучи не в силах питаться опавшими плодами, будучи не в силах питаться клубнями, корнями и плодами, а также будучи не в силах поддерживать огонь, строит на перекрёстке четырёх дорог дом с четырьмя дверями и живёт там, думая: „Какого бы отшельника или брахмана ни принесло сюда с любой из четырёх сторон света, я почту его в меру своих сил и возможностей“. Но в итоге он становится лишь прислужником того, кто наделён совершенством в знании и поведении. Это, Амбаттха, четвёртый путь упадка для этого непревзойдённого совершенства в знании и поведении. Таковы, Амбаттха, четыре пути упадка для этого непревзойдённого совершенства в знании и поведении».


281. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, ambaṭṭha, apinu tvaṃ imāya anuttarāya vijjācaraṇasampadāya sandissasi sācariyako’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’. ‘Kocāhaṃ, bho [Pg.96] gotama, sācariyako, kā ca anuttarā vijjācaraṇasampadā? Ārakāhaṃ, bho gotama, anuttarāya vijjācaraṇasampadāya sācariyako’’ti.

281. «Как ты думаешь, Амбаттха, обладаешь ли ты вместе со своим учителем этим непревзойдённым совершенством в знании и поведении?» — «Конечно же нет, почтенный Готама! Кто я такой вместе со своим учителем, и что такое это непревзойдённое совершенство в знании и поведении? Мы с моим учителем бесконечно далеки от этого непревзойдённого совершенства в знании и поведении, почтенный Готама!»


‘‘Taṃ kiṃ maññasi, ambaṭṭha, apinu tvaṃ imañceva anuttaraṃ vijjācaraṇasampadaṃ anabhisambhuṇamāno khārividhamādāya araññavanamajjhogāhasi sācariyako – ‘pavattaphalabhojano bhavissāmī’’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’.

«Как ты думаешь, Амбаттха, могли бы вы со своим учителем, будучи не в силах достичь этого непревзойдённого совершенства в знании и поведении, взять коромысло с утварью и уйти в глубь леса, намереваясь питаться лишь опавшими плодами?» — «Конечно же нет, почтенный Готама».


‘‘Taṃ kiṃ maññasi, ambaṭṭha, apinu tvaṃ imañceva anuttaraṃ vijjācaraṇasampadaṃ anabhisambhuṇamāno pavattaphalabhojanatañca anabhisambhuṇamāno kudālapiṭakaṃ ādāya araññavanamajjhogāhasi sācariyako – ‘kandamūlaphalabhojano bhavissāmī’’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’.

«Как ты думаешь, Амбаттха, могли бы вы со своим учителем, будучи не в силах достичь этого непревзойдённого совершенства в знании и поведении, а также будучи не в силах питаться опавшими плодами, взять мотыгу и корзину и уйти в лесную глушь, намереваясь питаться клубнями, корнями и плодами?» — «Конечно же нет, почтенный Готама».


‘‘Taṃ kiṃ maññasi, ambaṭṭha, apinu tvaṃ imañceva anuttaraṃ vijjācaraṇasampadaṃ anabhisambhuṇamāno pavattaphalabhojanatañca anabhisambhuṇamāno kandamūlaphalabhojanatañca anabhisambhuṇamāno gāmasāmantaṃ vā nigamasāmantaṃ vā agyāgāraṃ karitvā aggiṃ paricaranto acchasi sācariyako’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’.

«Как ты думаешь, Амбаттха, могли бы вы со своим учителем, будучи не в силах достичь этого непревзойдённого совершенства в знании и поведении, будучи не в силах питаться опавшими плодами, а также будучи не в силах питаться клубнями, корнями и плодами, построить хижину для поклонения огню на окраине деревни или городка и жить там, поддерживая огонь?» — «Конечно же нет, почтенный Готама».


‘‘Taṃ kiṃ maññasi, ambaṭṭha, apinu tvaṃ imañceva anuttaraṃ vijjācaraṇasampadaṃ anabhisambhuṇamāno pavattaphalabhojanatañca anabhisambhuṇamāno kandamūlaphalabhojanatañca anabhisambhuṇamāno aggipāricariyañca anabhisambhuṇamāno cātumahāpathe catudvāraṃ agāraṃ karitvā acchasi sācariyako – ‘yo imāhi catūhi disāhi āgamissati samaṇo vā brāhmaṇo vā, taṃ mayaṃ yathāsatti yathābalaṃ paṭipūjessāmā’’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’.

«Как ты думаешь, Амбаттха, могли бы вы со своим учителем, будучи не в силах достичь этого непревзойдённого совершенства в знании и поведении, будучи не в силах питаться опавшими плодами, будучи не в силах питаться клубнями, корнями и плодами, а также будучи не в силах поддерживать огонь, построить на перекрёстке четырёх дорог дом с четырьмя дверями и жить там, думая: „Какого бы отшельника или брахмана ни принесло сюда с любой из четырёх сторон света, мы почтим его в меру своих сил и возможностей“?» — «Конечно же нет, почтенный Готама».


282. ‘‘Iti kho, ambaṭṭha, imāya ceva tvaṃ anuttarāya vijjācaraṇasampadāya parihīno sācariyako. Ye cime anuttarāya vijjācaraṇasampadāya cattāri apāyamukhāni bhavanti, tato ca tvaṃ parihīno sācariyako. Bhāsitā kho pana te esā, ambaṭṭha, ācariyena brāhmaṇena pokkharasātinā vācā – ‘ke ca muṇḍakā samaṇakā ibbhā kaṇhā bandhupādāpaccā, kā ca tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ sākacchā’ti attanā āpāyikopi aparipūramāno. Passa, ambaṭṭha, yāva aparaddhañca te idaṃ ācariyassa brāhmaṇassa pokkharasātissa.

282. «Итак, Амбаттха, ты вместе со своим учителем лишен этого непревзойдённого совершенства в знании и поведении. И даже те четыре пути упадка, что ведут прочь от этого непревзойдённого совершенства в знании и поведении, вам не под силу. И всё же твой учитель, брахман Поккхарасати, произносит такие слова: „Кто эти бритоголовые жалкие отшельники, челядь, чёрные отродья из стопы Брахмы? Какая беседа может быть у них с брахманами, знающими три Веды?“ — хотя сам он не способен исполнить даже обязанности того, кто потерпел упадок. Посмотри же, Амбаттха, как глубоко заблуждается твой учитель, брахман Поккхарасати!»


Pubbakaisibhāvānuyogo

«О подражании древним мудрецам»


283. ‘‘Brāhmaṇo [Pg.97] kho pana, ambaṭṭha, pokkharasāti rañño pasenadissa kosalassa dattikaṃ bhuñjati. Tassa rājā pasenadi kosalo sammukhībhāvampi na dadāti. Yadāpi tena manteti, tirodussantena manteti. Yassa kho pana, ambaṭṭha, dhammikaṃ payātaṃ bhikkhaṃ paṭiggaṇheyya, kathaṃ tassa rājā pasenadi kosalo sammukhībhāvampi na dadeyya. Passa, ambaṭṭha, yāva aparaddhañca te idaṃ ācariyassa brāhmaṇassa pokkharasātissa.

283. «Кроме того, Амбаттха, брахман Поккхарасати пользуется дарами царя Пасенади Косальского. И всё же царь Пасенади Косальский не удостаивает его личной аудиенции лицом к лицу. Даже когда он советуется с ним, он делает это из-за занавеса. Почему же царь Пасенади Косальский не дарует аудиенцию лицом к лицу тому брахману, от которого он принимает законное и безупречное подношение? Посмотри же, Амбаттха, как глубоко заблуждается твой учитель, брахман Поккхарасати!»


284. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, ambaṭṭha, idha rājā pasenadi kosalo hatthigīvāya vā nisinno assapiṭṭhe vā nisinno rathūpatthare vā ṭhito uggehi vā rājaññehi vā kiñcideva mantanaṃ manteyya. So tamhā padesā apakkamma ekamantaṃ tiṭṭheyya. Atha āgaccheyya suddo vā suddadāso vā, tasmiṃ padese ṭhito tadeva mantanaṃ manteyya – ‘evampi rājā pasenadi kosalo āha, evampi rājā pasenadi kosalo āhā’ti. Apinu so rājabhaṇitaṃ vā bhaṇati rājamantanaṃ vā manteti? Ettāvatā so assa rājā vā rājamatto vā’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’.

284. «Как ты думаешь, Амбаттха, предположим, царь Пасенади Косальский, сидя на шее слона, или верхом на лошади, или стоя на коврике колесницы, совещался бы о чём-то со своими знатными советниками или царевичами. Затем он отошёл бы в сторону с этого места. И вот пришёл бы шудра или слуга шудры, встал бы на то же место и повторил бы то же самое совещание: „Так сказал царь Пасенади Косальский, так сказал царь Пасенади Косальский!“ Будет ли он тем самым говорить царские слова или вести царский совет? Станет ли он от этого царём или царским советником?» — «Конечно же нет, почтенный Готама».


285. ‘‘Evameva kho tvaṃ, ambaṭṭha, ye te ahesuṃ brāhmaṇānaṃ pubbakā isayo mantānaṃ kattāro mantānaṃ pavattāro, yesamidaṃ etarahi brāhmaṇā porāṇaṃ mantapadaṃ gītaṃ pavuttaṃ samihitaṃ, tadanugāyanti tadanubhāsanti bhāsitamanubhāsanti vācitamanuvācenti, seyyathidaṃ – aṭṭhako vāmako vāmadevo vessāmitto yamataggi aṅgīraso bhāradvājo vāseṭṭho kassapo bhagu – ‘tyāhaṃ mante adhiyāmi sācariyako’ti, tāvatā tvaṃ bhavissasi isi vā isitthāya vā paṭipannoti netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

285. «Точно так же, Амбаттха, те, кто были первыми мудрецами (риши) брахманов, создателями и толкователями мантр, чьи древние стихи брахманы поют, произносят и собирают сегодня — а именно: Аттхака, Вамака, Вамадева, Вессамитта, Ямадагги, Ангираса, Бхарадваджа, Васеттха, Кассапа, Бхагу, — чьи мантры ты изучаешь вместе со своим учителем: лишь на том основании, что ты заучиваешь эти мантры, ты не станешь мудрецом или тем, кто практикует путь мудреца — такое невозможно».


286. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, ambaṭṭha, kinti te sutaṃ brāhmaṇānaṃ vuddhānaṃ mahallakānaṃ ācariyapācariyānaṃ bhāsamānānaṃ – ye te ahesuṃ brāhmaṇānaṃ pubbakā isayo mantānaṃ kattāro mantānaṃ pavattāro, yesamidaṃ [Pg.98] etarahi brāhmaṇā porāṇaṃ mantapadaṃ gītaṃ pavuttaṃ samihitaṃ, tadanugāyanti tadanubhāsanti bhāsitamanubhāsanti vācitamanuvācenti, seyyathidaṃ – aṭṭhako vāmako vāmadevo vessāmitto yamataggi aṅgīraso bhāradvājo vāseṭṭho kassapo bhagu, evaṃ su te sunhātā suvilittā kappitakesamassū āmukkamaṇikuṇḍalābharaṇā odātavatthavasanā pañcahi kāmaguṇehi samappitā samaṅgībhūtā paricārenti, seyyathāpi tvaṃ etarahi sācariyako’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’.

286. «Как ты думаешь, Амбаттха, слышал ли ты от почтенных, престарелых брахманов, учителей и учителей твоих учителей, когда они беседовали: те первые мудрецы брахманов, создатели и толкователи мантр... а именно: Аттхака... Бхагу — предавались ли они удовольствиям, будучи омытыми, умащёнными благовониями, с подстриженными волосами и бородами, украшенными драгоценными серьгами, одетыми в белые одежды, наслаждаясь пятью видами чувственных удовольствий и предаваясь им, как это делаете ныне вы со своим учителем?» — «Конечно же нет, почтенный Готама».


‘‘…Pe… evaṃ su te sālīnaṃ odanaṃ sucimaṃsūpasecanaṃ vicitakāḷakaṃ anekasūpaṃ anekabyañjanaṃ paribhuñjanti, seyyathāpi tvaṃ etarahi sācariyako’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’.

«...[и так далее]... Вкушали ли они отборный рис шали, очищенный от чёрных зёрен, с чистыми мясными подливами, различными супами и приправами, как это делаете ныне вы со своим учителем?» — «Конечно же нет, почтенный Готама».


‘‘…Pe… evaṃ su te veṭhakanatapassāhi nārīhi paricārenti, seyyathāpi tvaṃ etarahi sācariyako’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’.

«...[и так далее]... Развлекались ли они с женщинами, украшенными поясами и лентами, как это делаете ныне вы со своим учителем?» — «Конечно же нет, почтенный Готама».


‘‘…Pe… evaṃ su te kuttavālehi vaḷavārathehi dīghāhi patodalaṭṭhīhi vāhane vitudentā vipariyāyanti, seyyathāpi tvaṃ etarahi sācariyako’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’.

«...[и так далее]... Разъезжали ли они в колесницах, запряжённых кобылицами с подстриженными хвостами, подгоняя их длинными стрекалами, как это делаете ныне вы со своим учителем?» — «Конечно же нет, почтенный Готама».


‘‘…Pe… evaṃ su te ukkiṇṇaparikhāsu okkhittapalighāsu nagarūpakārikāsu dīghāsivudhehi purisehi rakkhāpenti, seyyathāpi tvaṃ etarahi sācariyako’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’.

«...[и так далее]... Охраняли ли их в укреплённых городах с глубокими рвами и засовами воины с длинными мечами, как это делаете ныне вы со своим учителем?» — «Конечно же нет, почтенный Готама».


‘‘Iti kho, ambaṭṭha, neva tvaṃ isi na isitthāya paṭipanno sācariyako. Yassa kho pana, ambaṭṭha, mayi kaṅkhā vā vimati vā so maṃ pañhena, ahaṃ veyyākaraṇena sodhissāmī’’ti.

«Итак, Амбаттха, ни ты, ни твой учитель не являетесь мудрецами и не практикуете путь мудреца. Если же у кого-то, Амбаттха, есть сомнения или колебания на мой счёт, пусть он задаст мне вопрос, а я разрешу его сомнения своим ответом».


Dvelakkhaṇādassanaṃ

«Демонстрация двух знаков»


287. Atha kho bhagavā vihārā nikkhamma caṅkamaṃ abbhuṭṭhāsi. Ambaṭṭhopi māṇavo vihārā nikkhamma caṅkamaṃ abbhuṭṭhāsi. Atha kho ambaṭṭho māṇavo bhagavantaṃ caṅkamantaṃ anucaṅkamamāno bhagavato kāye dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇāni samannesi. Addasā kho ambaṭṭho māṇavo bhagavato kāye [Pg.99] dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇāni yebhuyyena ṭhapetvā dve. Dvīsu mahāpurisalakkhaṇesu kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati – kosohite ca vatthaguyhe pahūtajivhatāya ca.

287. Тогда Благословенный, выйдя из обители, встал на дорожке для ходьбы. Юноша Амбаттха также, выйдя из обители, встал на дорожке для ходьбы. Тогда юноша Амбаттха, следуя за Благословенным, когда тот ходил взад-вперед, стал искать на теле Благословенного тридцать два признака Великого Человека. И юноша Амбаттха увидел на теле Благословенного почти все тридцать два признака Великого Человека, за исключением двух. В отношении двух признаков Великого Человека он сомневался, колебался, не мог решиться и не был уверен: в отношении сокрытого в чехле полового органа и обширного языка.


288. Atha kho bhagavato etadahosi – ‘‘passati kho me ayaṃ ambaṭṭho māṇavo dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇāni yebhuyyena ṭhapetvā dve. Dvīsu mahāpurisalakkhaṇesu kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati – kosohite ca vatthaguyhe pahūtajivhatāya cā’’ti. Atha kho bhagavā tathārūpaṃ iddhābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkhāsi yathā addasa ambaṭṭho māṇavo bhagavato kosohitaṃ vatthaguyhaṃ. Atha kho bhagavā jivhaṃ ninnāmetvā ubhopi kaṇṇasotāni anumasi paṭimasi, ubhopi nāsikasotāni anumasi paṭimasi, kevalampi nalāṭamaṇḍalaṃ jivhāya chādesi. Atha kho ambaṭṭhassa māṇavassa etadahosi – ‘‘samannāgato kho samaṇo gotamo dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇehi paripuṇṇehi, no aparipuṇṇehī’’ti. Bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘handa ca dāni mayaṃ, bho gotama, gacchāma, bahukiccā mayaṃ bahukaraṇīyā’’ti. ‘‘Yassadāni tvaṃ, ambaṭṭha, kālaṃ maññasī’’ti. Atha kho ambaṭṭho māṇavo vaḷavārathamāruyha pakkāmi.

288. Тогда Благословенный подумал: «Этот юноша Амбаттха видит на моем теле почти все тридцать два признака Великого Человека, за исключением двух. В отношении двух признаков Великого Человека он сомневается, колеблется, не может решиться и не уверен: в отношении сокрытого в чехле полового органа и обширного языка». Тогда Благословенный совершил такое сверхъестественное проявление, что юноша Амбаттха увидел сокрытый в чехле половой орган Благословенного. Затем Благословенный, высунув язык, коснулся им и провел туда и обратно по обоим ушным отверстиям, коснулся им и провел туда и обратно по обоим ноздрям, а также полностью покрыл языком весь лобный диск. Тогда у юноши Амбаттхи возникла мысль: «Поистине, отшельник Готама наделен тридцатью двумя признаками Великого Человека в полной мере, а не частично». Он сказал Благословенному: «Что ж, почтенный Готама, теперь мы пойдем. У нас много дел, много забот». «Поступай, Амбаттха, как считаешь нужным для этого времени». Тогда юноша Амбаттха сел в колесницу, запряженную кобылицами, и уехал.


289. Tena kho pana samayena brāhmaṇo pokkharasāti ukkaṭṭhāya nikkhamitvā mahatā brāhmaṇagaṇena saddhiṃ sake ārāme nisinno hoti ambaṭṭhaṃyeva māṇavaṃ paṭimānento. Atha kho ambaṭṭho māṇavo yena sako ārāmo tena pāyāsi. Yāvatikā yānassa bhūmi, yānena gantvā yānā paccorohitvā pattikova yena brāhmaṇo pokkharasāti tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā brāhmaṇaṃ pokkharasātiṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi.

289. В то время брахман Поккхарасати, выйдя из города Уккаттха, сидел в своем саду вместе с большой группой брахманов, ожидая именно юношу Амбаттху. Тогда юноша Амбаттха направился к своему саду. Проехав на колеснице столько, сколько позволяла дорога, он сошел с нее и пешком подошел к брахману Поккхарасати. Подойдя, он поклонился брахману Поккхарасати и сел сбоку.


290. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho ambaṭṭhaṃ māṇavaṃ brāhmaṇo pokkharasāti etadavoca – ‘‘kacci, tāta ambaṭṭha, addasa taṃ bhavantaṃ gotama’’nti? ‘‘Addasāma kho mayaṃ, bho, taṃ bhavantaṃ gotama’’nti. ‘‘Kacci, tāta ambaṭṭha, taṃ bhavantaṃ gotamaṃ tathā santaṃyeva saddo abbhuggato no aññathā; kacci pana so bhavaṃ gotamo tādiso no aññādiso’’ti[Pg.100]? ‘‘Tathā santaṃyeva, bho, taṃ bhavantaṃ gotamaṃ saddo abbhuggato no aññathā, tādisova so bhavaṃ gotamo no aññādiso. Samannāgato ca so bhavaṃ gotamo dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇehi paripuṇṇehi no aparipuṇṇehī’’ti. ‘‘Ahu pana te, tāta ambaṭṭha, samaṇena gotamena saddhiṃ kocideva kathāsallāpo’’ti? ‘‘Ahu kho me, bho, samaṇena gotamena saddhiṃ kocideva kathāsallāpo’’ti. ‘‘Yathā kathaṃ pana te, tāta ambaṭṭha, ahu samaṇena gotamena saddhiṃ kocideva kathāsallāpo’’ti? Atha kho ambaṭṭho māṇavo yāvatako ahosi bhagavatā saddhiṃ kathāsallāpo, taṃ sabbaṃ brāhmaṇassa pokkharasātissa ārocesi.

290. Брахман Поккхарасати спросил сидевшего сбоку юношу Амбаттху: «Дорогой Амбаттха, видел ли ты почтенного Готаму?» «Мы видели его, господин, мы видели почтенного Готаму». «Дорогой Амбаттха, действительно ли слава о почтенном Готаме соответствует истине и нет ли преувеличения? Действительно ли этот почтенный Готама таков, а не иной?» «Господин, слава о почтенном Готаме полностью соответствует истине и нет преувеличения. Этот почтенный Готама именно таков, а не иной. И этот почтенный Готама наделен тридцатью двумя признаками Великого Человека в полной мере, а не частично». «А был ли у тебя, дорогой Амбаттха, какой-либо разговор с отшельником Готамой?» «Да, господин, у меня был разговор с отшельником Готамой». «И о чем же был твой разговор с отшельником Готамой, дорогой Амбаттха?» Тогда юноша Амбаттха пересказал брахману Поккхарасати весь разговор, который у него состоялся с Благословенным.


291. Evaṃ vutte, brāhmaṇo pokkharasāti ambaṭṭhaṃ māṇavaṃ etadavoca – ‘‘aho vata re amhākaṃ paṇḍitaka, aho vata re amhākaṃ bahussutaka, aho vata re amhākaṃ tevijjaka, evarūpena kira, bho, puriso atthacarakena kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjeyya. Yadeva kho tvaṃ, ambaṭṭha, taṃ bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ āsajja āsajja avacāsi, atha kho so bhavaṃ gotamo amhepi evaṃ upaneyya upaneyya avaca. Aho vata re amhākaṃ paṇḍitaka, aho vata re amhākaṃ bahussutaka, aho vata re amhākaṃ tevijjaka, evarūpena kira, bho, puriso atthacarakena kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjeyyā’’ti, kupito anattamano ambaṭṭhaṃ māṇavaṃ padasāyeva pavattesi. Icchati ca tāvadeva bhagavantaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ.

291. Когда это было сказано, брахман Поккхарасати сказал юноше Амбаттхе: «О, горе нам от нашего "мудреца"! О, горе нам от нашего "многознающего"! О, горе нам от нашего "знатока трех Вед"! Из-за действий такого человека, заботящегося о благе, после распада тела, после смерти, человек поистине попадет в состояние лишений, в несчастливый удел, в погибель, в ад! Поскольку ты, Амбаттха, так нападал и оскорблял почтенного Готаму, этот почтенный Готама в ответ приводил доводы и обличал нас! О, горе нам от нашего "мудреца"! О, горе нам от нашего "многознающего"! О, горе нам от нашего "знатока трех Вед"! Из-за действий такого человека, заботящегося о благе, после распада тела, после смерти, человек поистине попадет в состояние лишений, в несчастливый удел, в погибель, в ад!» Разгневанный и недовольный, он пнул юношу Амбаттху ногой и повалил его. И в тот же миг он пожелал отправиться к Благословенному, чтобы увидеть его.


Pokkharasātibuddhupasaṅkamanaṃ

Прибытие брахмана Поккхарасати к Будде


292. Atha kho te brāhmaṇā brāhmaṇaṃ pokkharasātiṃ etadavocuṃ – ‘‘ativikālo kho, bho, ajja samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ. Svedāni bhavaṃ pokkharasāti samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamissatī’’ti. Atha kho brāhmaṇo pokkharasāti sake nivesane paṇītaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ paṭiyādāpetvā yāne āropetvā ukkāsu dhāriyamānāsu [Pg.101] ukkaṭṭhāya niyyāsi, yena icchānaṅgalavanasaṇḍo tena pāyāsi. Yāvatikā yānassa bhūmi yānena gantvā, yānā paccorohitvā pattikova yena bhagavā tenupasaṅkami. Upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi, sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi.

292. Тогда те брахманы сказали брахману Поккхарасати: «Господин, сегодня уже слишком поздно идти к отшельнику Готаме, чтобы увидеть его. Пусть почтенный Поккхарасати отправится к отшельнику Готаме завтра». Тогда брахман Поккхарасати велел приготовить у себя дома превосходную твердую и мягкую пищу, погрузил ее на повозки и при свете факелов выехал из Уккаттхи, направившись к лесу Иччханангала. Проехав на колеснице столько, сколько позволяла дорога, он сошел с нее и пешком подошел к Благословенному. Подойдя, он обменялся с Благословенным приветствиями и, завершив дружественную и памятную беседу, сел сбоку.


293. Ekamantaṃ nisinno kho brāhmaṇo pokkharasāti bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘āgamā nu kho idha, bho gotama, amhākaṃ antevāsī ambaṭṭho māṇavo’’ti? ‘‘Āgamā kho te, brāhmaṇa, antevāsī ambaṭṭho māṇavo’’ti. ‘‘Ahu pana te, bho gotama, ambaṭṭhena māṇavena saddhiṃ kocideva kathāsallāpo’’ti? ‘‘Ahu kho me, brāhmaṇa, ambaṭṭhena māṇavena saddhiṃ kocideva kathāsallāpo’’ti. ‘‘Yathākathaṃ pana te, bho gotama, ahu ambaṭṭhena māṇavena saddhiṃ kocideva kathāsallāpo’’ti? Atha kho bhagavā yāvatako ahosi ambaṭṭhena māṇavena saddhiṃ kathāsallāpo, taṃ sabbaṃ brāhmaṇassa pokkharasātissa ārocesi. Evaṃ vutte, brāhmaṇo pokkharasāti bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘bālo, bho gotama, ambaṭṭho māṇavo, khamatu bhavaṃ gotamo ambaṭṭhassa māṇavassā’’ti. ‘‘Sukhī hotu, brāhmaṇa, ambaṭṭho māṇavo’’ti.

293. Сидя сбоку, брахман Поккхарасати спросил Благословенного: «Приходил ли сюда, почтенный Готама, наш ученик, юноша Амбаттха?» «Да, брахман, твой ученик, юноша Амбаттха, приходил». «А был ли у вас, почтенный Готама, какой-либо разговор с юношей Амбаттхой?» «Да, брахман, у меня был разговор с юношей Амбаттхой». «И о чем же был ваш разговор с юношей Амбаттхой, почтенный Готама?» Тогда Благословенный пересказал брахману Поккхарасати весь разговор, который у него состоялся с юношей Амбаттхой. Когда это было сказано, брахман Поккхарасати сказал Благословенному: «Глуп, почтенный Готама, юноша Амбаттха. Пусть почтенный Готама простит юношу Амбаттху». «Пусть юноша Амбаттха будет счастлив, брахман».


294. Atha kho brāhmaṇo pokkharasāti bhagavato kāye dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇāni samannesi. Addasā kho brāhmaṇo pokkharasāti bhagavato kāye dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇāni yebhuyyena ṭhapetvā dve. Dvīsu mahāpurisalakkhaṇesu kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati – kosohite ca vatthaguyhe pahūtajivhatāya ca.

294. Тогда brāhmaṇo Поккхарасати стал искать на теле Благословенного тридцать два признака Великого Человека. И брахман Поккхарасати увидел на теле Благословенного почти все тридцать два признака Великого Человека, за исключением двух. В отношении двух признаков Великого Человека он сомневался, колебался, не мог решиться и не был уверен: в отношении сокрытого в чехле полового органа и обширного языка.


295. Atha kho bhagavato etadahosi – ‘‘passati kho me ayaṃ brāhmaṇo pokkharasāti dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇāni yebhuyyena ṭhapetvā dve. Dvīsu mahāpurisalakkhaṇesu kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati – kosohite ca vatthaguyhe, pahūtajivhatāya cā’’ti. Atha kho bhagavā tathārūpaṃ iddhābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkhāsi yathā addasa brāhmaṇo pokkharasāti bhagavato kosohitaṃ vatthaguyhaṃ. Atha kho [Pg.102] bhagavā jivhaṃ ninnāmetvā ubhopi kaṇṇasotāni anumasi paṭimasi, ubhopi nāsikasotāni anumasi paṭimasi, kevalampi nalāṭamaṇḍalaṃ jivhāya chādesi.

295. Тогда Благословенный подумал: «Этот брахман Поккхарасати видит на моем теле почти все тридцать два признака Великого Человека, за исключением двух. В отношении двух признаков Великого Человека он сомневался, колебался, не мог решиться и не был уверен: в отношении сокрытого в чехле полового органа и обширного языка». Тогда Благословенный совершил такое сверхъестественное проявление, что брахман Поккхарасати увидел сокрытый в чехле половой орган Благословенного. Затем Благословенный, высунув язык, коснулся им и провел туда и обратно по обоим ушным отверстиям, коснулся им и провел туда и обратно по обоим ноздрям, а также полностью покрыл языком весь лобный диск.


296. Atha kho brāhmaṇassa pokkharasātissa etadahosi – ‘‘samannāgato kho samaṇo gotamo dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇehi paripuṇṇehi no aparipuṇṇehī’’ti. Bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘adhivāsetu me bhavaṃ gotamo ajjatanāya bhattaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghenā’’ti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena.

296. Тогда у брахмана Поккхарасати возникла мысль: «Поистине, отшельник Готама наделен тридцатью двумя признаками Великого Человека в полной мере, а не частично». Он сказал Благословенному: «Пусть почтенный Готама примет от меня сегодня подношение пищи вместе с общиной бхиккху». Благословенный выразил согласие молчанием.


297. Atha kho brāhmaṇo pokkharasāti bhagavato adhivāsanaṃ viditvā bhagavato kālaṃ ārocesi – ‘‘kālo, bho gotama, niṭṭhitaṃ bhatta’’nti. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṃ bhikkhusaṅghena yena brāhmaṇassa pokkharasātissa nivesanaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Atha kho brāhmaṇo pokkharasāti bhagavantaṃ paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappesi sampavāresi, māṇavakāpi bhikkhusaṅghaṃ. Atha kho brāhmaṇo pokkharasāti bhagavantaṃ bhuttāviṃ onītapattapāṇiṃ aññataraṃ nīcaṃ āsanaṃ gahetvā ekamantaṃ nisīdi.

297. Тогда брахман Поккхарасати, поняв, что Благословенный принял приглашение, сообщил ему о времени: «Время пришло, почтенный Готама, трапеза готова». Тогда Благословенный, одевшись поутру и взяв чашу и верхнее одеяние, вместе с общиной бхиккху направился к жилищу брахмана Поккхарасати. Придя туда, он сел на приготовленное сиденье. Тогда брахман Поккхарасати своими руками щедро угостил Благословенного превосходной твердой и мягкой пищей и потчевал его до полного насыщения, а юноши так же угощали общину бхиккху. Когда Благословенный закончил трапезу и убрал руку от чаши, брахман Поккхарасати взял низкое сиденье и сел сбоку.


298. Ekamantaṃ nisinnassa kho brāhmaṇassa pokkharasātissa bhagavā anupubbiṃ kathaṃ kathesi, seyyathidaṃ – dānakathaṃ sīlakathaṃ saggakathaṃ; kāmānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesaṃ, nekkhamme ānisaṃsaṃ pakāsesi. Yadā bhagavā aññāsi brāhmaṇaṃ pokkharasātiṃ kallacittaṃ muducittaṃ vinīvaraṇacittaṃ udaggacittaṃ pasannacittaṃ, atha yā buddhānaṃ sāmukkaṃsikā dhammadesanā, taṃ pakāsesi – dukkhaṃ samudayaṃ nirodhaṃ maggaṃ. Seyyathāpi nāma suddhaṃ vatthaṃ apagatakāḷakaṃ sammadeva rajanaṃ paṭiggaṇheyya; evameva brāhmaṇassa pokkharasātissa tasmiññeva āsane virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādi – ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti.

298. Для сидевшего сбоку брахмана Поккхарасати Благословенный произнес последовательное поучение, а именно: беседу о даянии, беседу о нравственности, беседу о небесах; он разъяснил опасность, ничтожность и порочность чувственных удовольствий, а также пользе отречения. Когда Благословенный понял, что ум брахмана Поккхарасати готов, податлив, свободен от помех, возвышен и умиротворен, тогда он изложил ему то учение, которое открыто самими Буддами: о страдании, о происхождении страдания, о прекращении страдания и о пути. Подобно тому как чистая ткань, очищенная от пятен, прекрасно впитывает краску, так и у брахмана Поккхарасати прямо на том сиденье возникло незапятнанное, беспорочное Око Дхаммы: «Все, что подвержено возникновению, подвержено и прекращению».


Pokkharasātiupāsakattapaṭivedanā

Провозглашение брахманом Поккхарасати себя мирянином-последователем


299. Atha kho brāhmaṇo pokkharasāti diṭṭhadhammo pattadhammo viditadhammo pariyogāḷhadhammo tiṇṇavicikiccho vigatakathaṃkatho vesārajjappatto [Pg.103] aparappaccayo satthusāsane bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bho gotama, abhikkantaṃ, bho gotama. Seyyathāpi, bho gotama, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya, ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti; evamevaṃ bhotā gotamena anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ, bho gotama, saputto sabhariyo sapariso sāmacco bhavantaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gataṃ. Yathā ca bhavaṃ gotamo ukkaṭṭhāya aññāni upāsakakulāni upasaṅkamati, evameva bhavaṃ gotamo pokkharasātikulaṃ upasaṅkamatu. Tattha ye te māṇavakā vā māṇavikā vā bhavantaṃ gotamaṃ abhivādessanti vā paccuṭṭhissanti vā āsanaṃ vā udakaṃ vā dassanti cittaṃ vā pasādessanti, tesaṃ taṃ bhavissati dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti. ‘‘Kalyāṇaṃ vuccati, brāhmaṇā’’ti.

299. Тогда брахман Поккхарасати, узревший Дхамму, достигший Дхаммы, познавший Дхамму, проникший в Дхамму, преодолевший сомнения, избавившийся от колебаний, достигший бесстрашия и ставший независимым от других в Учении Учителя, обратился к Благословенному с такими словами: «Великолепно, почтенный Готама, великолепно, почтенный Готама! Как если бы кто-то поставил на место опрокинутое, или открыл скрытое, или указал путь заблудившемуся, или внёс масляный светильник в темноту, чтобы зрячие могли видеть предметы, — точно так же почтенный Готама разъяснил Дхамму многими способами. Я, почтенный Готама, вместе с сыном, женой, окружением и советниками прибегаю к почтенному Готаме как к прибежищу, а также к Дхамме и к общине бхиккху. Пусть почтенный Готама считает меня мирянином, принявшим прибежище отныне и до конца жизни. И как почтенный Готама посещает другие семьи мирян в Уккаттхе, пусть так же он посетит семью Поккхарасати. И какие бы юноши и девушки там ни выразили почтение почтенному Готаме, ни поднялись перед ним, ни предложили ему сиденье или воду, ни устремили к нему свои сердца с верой, — это послужит к их благу и счастью на долгое время». «Хорошо сказано, брахман!» — ответил Благословенный.


Ambaṭṭhasuttaṃ niṭṭhitaṃ tatiyaṃ.

Так завершается третья, Амбаттха-сутта.


4. Soṇadaṇḍasuttaṃ

4. Сонаданда-сутта


Campeyyakabrāhmaṇagahapatikā

Брахманы и домохозяева из Чампы


300. Evaṃ [Pg.104] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā aṅgesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi yena campā tadavasari. Tatra sudaṃ bhagavā campāyaṃ viharati gaggarāya pokkharaṇiyā tīre. Tena kho pana samayena soṇadaṇḍo brāhmaṇo campaṃ ajjhāvasati sattussadaṃ satiṇakaṭṭhodakaṃ sadhaññaṃ rājabhoggaṃ raññā māgadhena seniyena bimbisārena dinnaṃ rājadāyaṃ brahmadeyyaṃ.

300. Так я слышал. Однажды Благословенный, странствуя по стране Ангов с большой общиной бхиккху, насчитывавшей около пятисот бхиккху, прибыл в Чампу. Там Благословенный жил в Чампе на берегу лотосового пруда Гаггары. В то время брахман Сонаданда правил Чампой — многолюдным местом, изобилующим травой, дровами, водой и зерном, царским даром, пожалованным ему царем Магадхи Сенией Бимбисарой в качестве высшего дара.


301. Assosuṃ kho campeyyakā brāhmaṇagahapatikā – ‘‘samaṇo khalu bho gotamo sakyaputto sakyakulā pabbajito aṅgesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi campaṃ anuppatto campāyaṃ viharati gaggarāya pokkharaṇiyā tīre. Taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. So imaṃ lokaṃ sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti. So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti. Sādhu kho pana tathārūpānaṃ arahataṃ dassanaṃ hotī’’ti. Atha kho campeyyakā brāhmaṇagahapatikā campāya nikkhamitvā saṅghasaṅghī gaṇībhūtā yena gaggarā pokkharaṇī tenupasaṅkamanti.

301. Брахманы и домохозяева Чампы прослышали: «Говорят, отшельник Готама, сын Сакьев, ушедший в бездомность из рода Сакьев, странствуя по стране Ангов с большой общиной бхиккху, насчитывавшей около пятисот бхиккху, прибыл в Чампу и живет в Чампе на берегу лотосового пруда Гаггары. О почтенном Готаме разнеслась такая благая слава: "Этот Благословенный — Арахант, Всепросветленный, совершенный в знании и поведении, Сугата, познавший миры, непревзойденный вожатый людей, нуждающихся в обуздании, Учитель богов и людей, Будда, Благословенный". Он провозглашает этот мир с его богами, Марами, Брахмами, это поколение с его отшельниками и брахманами, правителями и людьми, познав его сам благодаря непосредственному знанию. Он проповедует Дхамму, прекрасную в начале, прекрасную в середине, прекрасную в конце, наполненную смыслом, выраженную в правильных словах, и являет совершенно полную, чистую святую жизнь. Поистине, благо — видеть таких Арахантов». Тогда брахманы и домохозяева Чампы, выйдя из Чампы большими толпами и группами, направились к лотосовому пруду Гаггары.


302. Tena kho pana samayena soṇadaṇḍo brāhmaṇo uparipāsāde divāseyyaṃ upagato hoti. Addasā kho soṇadaṇḍo brāhmaṇo campeyyake brāhmaṇagahapatike campāya nikkhamitvā saṅghasaṅghī gaṇībhūte yena gaggarā pokkharaṇī tenupasaṅkamante. Disvā khattaṃ āmantesi – ‘‘kiṃ nu kho, bho khatte, campeyyakā brāhmaṇagahapatikā campāya [Pg.105] nikkhamitvā saṅghasaṅghī gaṇībhūtā yena gaggarā pokkharaṇī tenupasaṅkamantī’’ti? ‘‘Atthi kho, bho, samaṇo gotamo sakyaputto sakyakulā pabbajito aṅgesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi campaṃ anuppatto campāyaṃ viharati gaggarāya pokkharaṇiyā tīre. Taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. Tamete bhavantaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamantī’’ti. ‘‘Tena hi, bho khatte, yena campeyyakā brāhmaṇagahapatikā tenupasaṅkama, upasaṅkamitvā campeyyake brāhmaṇagahapatike evaṃ vadehi – ‘soṇadaṇḍo, bho, brāhmaṇo evamāha – āgamentu kira bhavanto, soṇadaṇḍopi brāhmaṇo samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamissatī’’’ti. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho so khattā soṇadaṇḍassa brāhmaṇassa paṭissutvā yena campeyyakā brāhmaṇagahapatikā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā campeyyake brāhmaṇagahapatike etadavoca – ‘‘soṇadaṇḍo bho brāhmaṇo evamāha – ‘āgamentu kira bhavanto, soṇadaṇḍopi brāhmaṇo samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamissatī’’’ti.

302. В то время брахман Сонаданда поднялся на верхнюю террасу своего дворца для полуденного отдыха. И увидел брахман Сонаданда, как брахманы и домохозяева Чампы, выйдя из Чампы большими толпами и группами, направляются к лотосовому пруду Гаггары. Увидев это, он обратился к своему советнику: «Послушай, советник, почему брахманы и домохозяева Чампы, выйдя из Чампы большими толпами и группами, направляются к лотосовому пруду Гаггары?» — «Почтенный, отшельник Готама, сын Сакьев, ушедший в бездомность из рода Сакьев, странствуя по стране Ангов с большой общиной бхиккху, насчитывавшей около пятисот бхиккху, прибыл в Чампу и живет в Чампе на берегу лотосового пруда Гаггары. О почтенном Готаме разнеслась такая благая слава: "Этот Благословенный — Арахант, Всепросветленный, совершенный в знании и поведении, Сугата, познавший миры, непревзойденный вожатый людей, нуждающихся в обуздании, Учитель богов и людей, Будда, Благословенный". Вот они и направляются к почтенному Готаме, чтобы выразить ему почтение». — «В таком случае, советник, ступай к брахманам и домохозяевам Чампы и скажи им: "Господа, брахман Сонаданда просит вас подождать. Брахман Сонаданда тоже намерен пойти к отшельнику Готаме, чтобы выразить ему почтение"». — «Да, господин», — ответил советник брахману Сонаданде и направился к брахманам и домохозяевам Чампы. Подойдя к ним, он сказал: «Господа, брахман Сонаданда просит вас подождать. Брахман Сонаданда тоже намерен пойти к отшельнику Готаме, чтобы выразить ему почтение».


Soṇadaṇḍaguṇakathā

Описание качеств Сонаданды


303. Tena kho pana samayena nānāverajjakānaṃ brāhmaṇānaṃ pañcamattāni brāhmaṇasatāni campāyaṃ paṭivasanti kenacideva karaṇīyena. Assosuṃ kho te brāhmaṇā – ‘‘soṇadaṇḍo kira brāhmaṇo samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamissatī’’ti. Atha kho te brāhmaṇā yena soṇadaṇḍo brāhmaṇo tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā soṇadaṇḍaṃ brāhmaṇaṃ etadavocuṃ – ‘‘saccaṃ kira bhavaṃ soṇadaṇḍo samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamissatī’’ti? ‘‘Evaṃ kho me, bho, hoti – ‘ahampi samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamissāmī’’’ti.

303. В то время около пятисот брахманов из разных стран временно проживали в Чампе по какому-то делу. И услышали эти брахманы: «Говорят, брахман Сонаданда собирается навестить отшельника Готаму». Тогда эти брахманы направились к брахману Сонаданде и, подойдя, спросили его: «Правда ли, почтенный Сонаданда, что вы собираетесь навестить отшельника Готаму?» — «Да, господа, у меня действительно есть такое намерение: я тоже пойду навестить отшельника Готаму».


‘‘Mā bhavaṃ soṇadaṇḍo samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkami. Na arahati bhavaṃ soṇadaṇḍo samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ. Sace bhavaṃ soṇadaṇḍo samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamissati, bhoto [Pg.106] soṇadaṇḍassa yaso hāyissati, samaṇassa gotamassa yaso abhivaḍḍhissati. Yampi bhoto soṇadaṇḍassa yaso hāyissati, samaṇassa gotamassa yaso abhivaḍḍhissati, imināpaṅgena na arahati bhavaṃ soṇadaṇḍo samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ; samaṇotveva gotamo arahati bhavantaṃ soṇadaṇḍaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ.

«Пусть почтенный Сонаданда не ходит к отшельнику Готаме! Не подобает почтенному Сонаданде самому идти к отшельнику Готаме. Если почтенный Сонаданда пойдет к отшельнику Готаме, то слава почтенного Сонаданды умалится, а слава отшельника Готамы возрастет. Поскольку слава почтенного Сонаданды умалится, а слава отшельника Готамы возрастет, по этой причине почтенному Сонаданде не подобает идти к отшельнику Готаме. Напротив, это отшельнику Готаме подобает прийти к почтенному Сонаданде.


‘‘Bhavañhi soṇadaṇḍo ubhato sujāto mātito ca pitito ca, saṃsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena. Yampi bhavaṃ soṇadaṇḍo ubhato sujāto mātito ca pitito ca, saṃsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena, imināpaṅgena na arahati bhavaṃ soṇadaṇḍo samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ; samaṇotveva gotamo arahati bhavantaṃ soṇadaṇḍaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ.

«Ведь почтенный Сонаданда благороден по происхождению как с материнской, так и с отцовской стороны, с чистой родословной до седьмого колена предков, безупречной и безукоризненной в отношении происхождения. Поскольку почтенный Сонаданда благороден по происхождению как с материнской, так и с отцовской стороны, с чистой родословной до седьмого колена предков, безупречной и безукоризненной в отношении происхождения, по этой причине почтенному Сонаданде не подобает идти к отшельнику Готаме. Напротив, это отшельнику Готаме подобает прийти к почтенному Сонаданде.


‘‘Bhavañhi soṇadaṇḍo aḍḍho mahaddhano mahābhogo…pe…

«Ведь почтенный Сонаданда богат, обладает великим имуществом, великим достоянием... [и так далее]»


‘‘Bhavañhi soṇadaṇḍo ajjhāyako, mantadharo, tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū sanighaṇḍukeṭubhānaṃ sākkharappabhedānaṃ itihāsapañcamānaṃ padako veyyākaraṇo, lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayo…pe…

«Ведь почтенный Сонаданда — чтец, знаток мантр, в совершенстве овладевший тремя Ведами вместе со словарями, ритуалами, фонетикой и этимологией, а также историческими преданиями как пятой частью; он знаток слов и грамматики, искусен в натурфилософии и признаках Великого Человека... [и так далее]»


‘‘Bhavañhi soṇadaṇḍo abhirūpo dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato brahmavaṇṇī brahmavacchasī akhuddāvakāso dassanāya…pe…

«Ведь почтенный Сонаданда статен, приятен взору, внушает доверие, наделен превосходной красотой тела, обликом и величием подобен Брахме, величественен видом... [и так далее]»


‘‘Bhavañhi soṇadaṇḍo sīlavā vuddhasīlī vuddhasīlena samannāgato…pe…

«Ведь почтенный Сонаданда добродетелен, обладает зрелой добродетелью, наделен возрастающей добродетелью... [и так далее]»


‘‘Bhavañhi soṇadaṇḍo kalyāṇavāco kalyāṇavākkaraṇo poriyā vācāya samannāgato vissaṭṭhāya anelagalāya atthassa viññāpaniyā…pe…

«Ведь почтенный Сонаданда обладает прекрасной речью, изящным слогом, наделен вежливой речью, ясной, свободной от недостатков, выражающей смысл... [и так далее]»


‘‘Bhavañhi soṇadaṇḍo bahūnaṃ ācariyapācariyo tīṇi māṇavakasatāni mante vāceti. Bahū kho pana nānādisā nānājanapadā māṇavakā āgacchanti [Pg.107] bhoto soṇadaṇḍassa santike mantatthikā mante adhiyitukāmā …pe…

«Ведь почтенный Сонаданда — учитель учителей для многих, он обучает мантрам триста юношей. И многие юноши приходят из разных стран и областей к почтенному Сонаданде, желая изучить мантры под его руководством... [и так далее]»


‘‘Bhavañhi soṇadaṇḍo jiṇṇo vuddho mahallako addhagato vayoanuppatto; samaṇo gotamo taruṇo ceva taruṇapabbajito ca…pe…

«Ведь почтенный Сонаданда стар, преклоненных лет, зрел, прошел долгий жизненный путь, достиг преклонного возраста; тогда как отшельник Готама еще молод, юн годами и недавно ушел в бездомность... [и так далее]»


‘‘Bhavañhi soṇadaṇḍo rañño māgadhassa seniyassa bimbisārassa sakkato garukato mānito pūjito apacito…pe…

«Ведь почтенный Сонаданда почитаем, уважаем, ценим, чтим и прославляем царем Магадхи Сенией Бимбисарой... [и так далее]»


‘‘Bhavañhi soṇadaṇḍo brāhmaṇassa pokkharasātissa sakkato garukato mānito pūjito apacito…pe…

«Ведь почтенный Сонаданда почитаем, уважаем, ценим, чтим и прославляем брахманом Поккхарасāти... [и так далее]»


‘‘Bhavañhi soṇadaṇḍo campaṃ ajjhāvasati sattussadaṃ satiṇakaṭṭhodakaṃ sadhaññaṃ rājabhoggaṃ, raññā māgadhena seniyena bimbisārena dinnaṃ, rājadāyaṃ brahmadeyyaṃ. Yampi bhavaṃ soṇadaṇḍo campaṃ ajjhāvasati sattussadaṃ satiṇakaṭṭhodakaṃ sadhaññaṃ rājabhoggaṃ, raññā māgadhena seniyena bimbisārena dinnaṃ, rājadāyaṃ brahmadeyyaṃ. Imināpaṅgena na arahati bhavaṃ soṇadaṇḍo samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ; samaṇotveva gotamo arahati bhavantaṃ soṇadaṇḍaṃ dassanāya upasaṅkamitu’’nti.

«Ведь почтенный Сонаданда правит Чампой — многолюдным местом, изобилующим травой, дровами, водой и зерном, царским даром, пожалованным ему царем Магадхи Сенией Бимбисарой в качестве высшего дара. Поскольку почтенный Сонаданда правит Чампой — многолюдным местом, изобилующим травой, дровами, водой и зерном, царским даром, пожалованным ему царем Магадхи Сенией Бимбисарой в качестве высшего дара, по этой причине почтенному Сонаданде не подобает идти к отшельнику Готаме. Напротив, это отшельнику Готаме подобает прийти к почтенному Сонаданде».


Buddhaguṇakathā

Описание качеств Будды


304. Evaṃ vutte, soṇadaṇḍo brāhmaṇo te brāhmaṇe etadavoca –

304. Когда это было сказано, брахман Сонаданда сказал тем брахманам:


‘‘Tena hi, bho, mamapi suṇātha, yathā mayameva arahāma taṃ bhavantaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ; natveva arahati so bhavaṃ gotamo amhākaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ. Samaṇo khalu, bho, gotamo ubhato sujāto mātito ca pitito ca, saṃsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā, akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena. Yampi bho samaṇo gotamo ubhato sujāto mātito ca pitito ca saṃsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā, akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena, imināpaṅgena na arahati so bhavaṃ gotamo amhākaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ[Pg.108]; atha kho mayameva arahāma taṃ bhavantaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ.

«В таком случае, господа, послушайте и меня о том, почему именно нам подобает идти к почтенному Готаме, а почтенному Готаме не подобает идти к нам. Поистине, господа, отшельник Готама благороден по происхождению как с материнской, так и с отцовской стороны, с чистой родословной до седьмого колена предков, безупречной и безукоризненной в отношении происхождения. Поскольку отшельник Готама благороден по происхождению как с материнской, так и с отцовской стороны, с чистой родословной до седьмого колена предков, безупречной и безукоризненной в отношении происхождения, по этой причине почтенному Готаме не подобает идти к нам. Напротив, это нам подобает идти к почтенному Готаме.


‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo mahantaṃ ñātisaṅghaṃ ohāya pabbajito…pe…

«Поистине, господа, отшельник Готама ушел в бездомность, оставив большое собрание родственников... [и так далее]»


‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo pahūtaṃ hiraññasuvaṇṇaṃ ohāya pabbajito bhūmigatañca vehāsaṭṭhaṃ ca…pe…

«Поистине, господа, отшельник Готама ушел в бездомность, оставив огромное богатство в золоте и серебре, как зарытое в землю, так и хранящееся в кладовых... [и так далее]»


‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo daharova samāno yuvā susukāḷakeso bhadrena yobbanena samannāgato paṭhamena vayasā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito…pe…

«Поистине, господа, отшельник Готама, будучи еще совсем молодым, юношей с черными волосами, в расцвете прекрасной юности, в первой поре жизни ушел из дома в бездомность... [и так далее]»


‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo akāmakānaṃ mātāpitūnaṃ assumukhānaṃ rudantānaṃ kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito…pe…

«Поистине, господа, отшельник Готама ушел из дома в бездомность вопреки воле своих родителей, которые плакали с облитыми слезами лицами; он сбрил волосы и бороду, облачился в шафрановые одежды и ушел в бездомность... [и так далее]»


‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo abhirūpo dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato, brahmavaṇṇī, brahmavacchasī, akhuddāvakāso dassanāya…pe…

«Почтенные, отшельник Готама поистине прекрасен собой, приятен на вид, внушает доверие, наделен превосходнейшей красотой облика, обладает цветом тела, подобным Брахме, величием, подобным Брахме, и величественным видом для созерцания...»


‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo sīlavā ariyasīlī kusalasīlī kusalasīlena samannāgato…pe…

«Почтенные, отшельник Готама поистине добродетелен, обладает благородной добродетелью, благой добродетелью, наделен благой добродетелью...»


‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo kalyāṇavāco kalyāṇavākkaraṇo poriyā vācāya samannāgato vissaṭṭhāya anelagalāya atthassa viññāpaniyā…pe…

«Почтенные, отшельник Готама поистине обладает прекрасной речью, прекрасным произношением, наделен вежливой речью, ясной, безупречной, способной передать смысл...»


‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo bahūnaṃ ācariyapācariyo…pe…

«Почтенные, отшельник Готама поистине является учителем учителей для многих...»


‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo khīṇakāmarāgo vigatacāpallo…pe…

«Почтенные, отшельник Готама поистине уничтожил чувственное вожделение и избавился от легкомыслия...»


‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo kammavādī kiriyavādī apāpapurekkhāro brahmaññāya pajāya…pe…

«Почтенные, отшельник Готама поистине провозглашает учение о камме, учение о действии, не имеет злых помыслов и стремится к благу брахманского потомства...»


‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo uccā kulā pabbajito asambhinnakhattiyakulā…pe…

«Почтенные, отшельник Готама поистине ушел в бездомность из знатного рода, из безупречного рода кхаттиев...»


‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo aḍḍhā kulā pabbajito mahaddhanā mahābhogā…pe…

«Почтенные, отшельник Готама поистине ушел в бездомность из богатой семьи, обладавшей великим богатством и великим имуществом...»


‘‘Samaṇaṃ [Pg.109] khalu, bho, gotamaṃ tiroraṭṭhā tirojanapadā pañhaṃ pucchituṃ āgacchanti…pe…

«Почтенные, к отшельнику Готаме поистине приходят люди из других стран и других областей, чтобы задать вопросы...»


‘‘Samaṇaṃ khalu, bho, gotamaṃ anekāni devatāsahassāni pāṇehi saraṇaṃ gatāni…pe…

«Почтенные, у отшельника Готамы поистине многие тысячи божеств приняли прибежище до конца своих дней...»


‘‘Samaṇaṃ khalu, bho, gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ ti…pe…

«Почтенные, об отшельнике Готаме поистине разнеслась такая благая слава: „Этот Благословенный — достоин поклонения, совершенно пробужденный, совершенный в знании и поведении, ушедший во благо, познавший миры, непревзойденный вожатый людей, нуждающихся в обучении, учитель богов и людей, Будда, Благословенный“...»


‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇehi samannāgato…pe…

«Почтенные, отшельник Готама поистине наделен тридцатью двумя телесными признаками великого мужа...»


‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo ehisvāgatavādī sakhilo sammodako abbhākuṭiko uttānamukho pubbabhāsī…pe…

«Почтенные, отшельник Готама поистине приветлив, мягок в речах, дружелюбен, не хмурится, открыт лицом и заговаривает первым...»


‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo catunnaṃ parisānaṃ sakkato garukato mānito pūjito apacito…pe…

«Почтенные, отшельник Готама поистине почитаем, уважаем, ценим, прославляем и чтим четырьмя общинами...»


‘‘Samaṇe khalu, bho, gotame bahū devā ca manussā ca abhippasannā…pe…

«Почтенные, к отшельнику Готаме поистине полны глубокой веры многие боги и люди...»


‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo yasmiṃ gāme vā nigame vā paṭivasati, na tasmiṃ gāme vā nigame vā amanussā manusse viheṭhenti…pe…

«Почтенные, в какой бы деревне или городе ни пребывал отшельник Готама, в той деревне или городе нечеловеческие существа не вредят людям...»


‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo saṅghī gaṇī gaṇācariyo puthutitthakarānaṃ aggamakkhāyati. Yathā kho pana, bho, etesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ yathā vā tathā vā yaso samudāgacchati, na hevaṃ samaṇassa gotamassa yaso samudāgato. Atha kho anuttarāya vijjācaraṇasampadāya samaṇassa gotamassa yaso samudāgato…pe…

«Почтенные, отшельник Готама поистине имеет общину, имеет последователей, является учителем последователей и признается величайшим среди многочисленных основателей учений. И слава отшельника Готамы возросла не так, как у тех или иных отшельников и брахманов, чья слава растет по тем или иным случайным причинам. Напротив, слава отшельника Готамы возросла благодаря его непревзойденному совершенству в знании и поведении...»


‘‘Samaṇaṃ khalu, bho, gotamaṃ rājā māgadho seniyo bimbisāro saputto sabhariyo sapariso sāmacco pāṇehi saraṇaṃ gato…pe…

«Почтенные, у отшельника Готамы поистине царь Магадхи Сения Бимбисара вместе с сыном, женой, свитой и министрами принял прибежище до конца своих дней...»


‘‘Samaṇaṃ [Pg.110] khalu, bho, gotamaṃ rājā pasenadi kosalo saputto sabhariyo sapariso sāmacco pāṇehi saraṇaṃ gato…pe…

«Почтенные, у отшельника Готамы поистине царь Косалы Пасенади вместе с сыном, женой, свитой и министрами принял прибежище до конца своих дней...»


‘‘Samaṇaṃ khalu, bho, gotamaṃ brāhmaṇo pokkharasāti saputto sabhariyo sapariso sāmacco pāṇehi saraṇaṃ gato…pe…

«Почтенные, у отшельника Готамы поистине брахман Поккхарасати вместе с сыном, женой, свитой и министрами принял прибежище до конца своих дней...»


‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo rañño māgadhassa seniyassa bimbisārassa sakkato garukato mānito pūjito apacito…pe…

«Почтенные, отшельник Готама поистине почитаем, уважаем, ценим, прославляем и чтим царем Магадхи Сенией Бимбисарой...»


‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo rañño pasenadissa kosalassa sakkato garukato mānito pūjito apacito…pe…

«Почтенные, отшельник Готама поистине почитаем, уважаем, ценим, прославляем и чтим царем Косалы Пасенади...»


‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo brāhmaṇassa pokkharasātissa sakkato garukato mānito pūjito apacito…pe…

«Почтенные, отшельник Готама поистине почитаем, уважаем, ценим, прославляем и чтим брахманом Поккхарасати...»


‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo campaṃ anuppatto, campāyaṃ viharati gaggarāya pokkharaṇiyā tīre. Ye kho pana, bho, keci samaṇā vā brāhmaṇā vā amhākaṃ gāmakhettaṃ āgacchanti atithī no te honti. Atithī kho panamhehi sakkātabbā garukātabbā mānetabbā pūjetabbā apacetabbā. Yampi, bho, samaṇo gotamo campaṃ anuppatto campāyaṃ viharati gaggarāya pokkharaṇiyā tīre, atithimhākaṃ samaṇo gotamo; atithi kho panamhehi sakkātabbo garukātabbo mānetabbo pūjetabbo apacetabbo. Imināpaṅgena na arahati so bhavaṃ gotamo amhākaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ. Atha kho mayameva arahāma taṃ bhavantaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ. Ettake kho ahaṃ, bho, tassa bhoto gotamassa vaṇṇe pariyāpuṇāmi, no ca kho so bhavaṃ gotamo ettakavaṇṇo. Aparimāṇavaṇṇo hi so bhavaṃ gotamo’’ti.

«Почтенные, отшельник Готама прибыл в Чампу и пребывает в Чампе на берегу пруда Гаггара. Почтенные, любые отшельники или брахманы, приходящие на наши земли, становятся нашими гостями. А гостей мы должны почитать, уважать, ценить, прославлять и чтить. Поскольку отшельник Готама прибыл в Чампу и пребывает в Чампе на берегу пруда Гаггара, он является нашим гостем. А гостя мы должны почитать, уважать, ценить, прославлять и чтить. По этой причине достопочтенному Готаме не подобает приходить к нам для встречи. Напротив, это мы сами должны пойти к достопочтенному Готаме для встречи. Почтенные, я знаю лишь столько достоинств достопочтенного Готамы, но достоинства достопочтенного Готамы не ограничиваются этим. Поистине, достоинства достопочтенного Готамы безграничны».


305. Evaṃ vutte, te brāhmaṇā soṇadaṇḍaṃ brāhmaṇaṃ etadavocuṃ – ‘‘yathā kho bhavaṃ soṇadaṇḍo samaṇassa gotamassa vaṇṇe bhāsati ito cepi so bhavaṃ gotamo yojanasate viharati, alameva saddhena kulaputtena dassanāya upasaṅkamituṃ api puṭosenā’’ti. ‘‘Tena hi, bho, sabbeva mayaṃ samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamissāmā’’ti.

305. Когда это было сказано, те брахманы сказали брахману Сонаданде: «Если достоинства отшельника Готамы таковы, как описывает почтенный Сонаданда, то даже если бы достопочтенный Готама пребывал за сто йоджан отсюда, благородному мужу, исполненному веры, следовало бы отправиться к нему для встречи, даже неся дорожную сумку на плече. В таком случае, почтенные, давайте все вместе отправимся к отшельнику Готаме для встречи».


Soṇadaṇḍaparivitakko

Размышления Сонаданды


306. Atha [Pg.111] kho soṇadaṇḍo brāhmaṇo mahatā brāhmaṇagaṇena saddhiṃ yena gaggarā pokkharaṇī tenupasaṅkami. Atha kho soṇadaṇḍassa brāhmaṇassa tirovanasaṇḍagatassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘‘ahañceva kho pana samaṇaṃ gotamaṃ pañhaṃ puccheyyaṃ; tatra ce maṃ samaṇo gotamo evaṃ vadeyya – ‘na kho esa, brāhmaṇa, pañho evaṃ pucchitabbo, evaṃ nāmesa, brāhmaṇa, pañho pucchitabbo’ti, tena maṃ ayaṃ parisā paribhaveyya – ‘bālo soṇadaṇḍo brāhmaṇo abyatto, nāsakkhi samaṇaṃ gotamaṃ yoniso pañhaṃ pucchitu’nti. Yaṃ kho panāyaṃ parisā paribhaveyya, yasopi tassa hāyetha. Yassa kho pana yaso hāyetha, bhogāpi tassa hāyeyyuṃ. Yasoladdhā kho panamhākaṃ bhogā. Mamañceva kho pana samaṇo gotamo pañhaṃ puccheyya, tassa cāhaṃ pañhassa veyyākaraṇena cittaṃ na ārādheyyaṃ; tatra ce maṃ samaṇo gotamo evaṃ vadeyya – ‘na kho esa, brāhmaṇa, pañho evaṃ byākātabbo, evaṃ nāmesa, brāhmaṇa, pañho byākātabbo’ti, tena maṃ ayaṃ parisā paribhaveyya – ‘bālo soṇadaṇḍo brāhmaṇo abyatto, nāsakkhi samaṇassa gotamassa pañhassa veyyākaraṇena cittaṃ ārādhetu’nti. Yaṃ kho panāyaṃ parisā paribhaveyya, yasopi tassa hāyetha. Yassa kho pana yaso hāyetha, bhogāpi tassa hāyeyyuṃ. Yasoladdhā kho panamhākaṃ bhogā. Ahañceva kho pana evaṃ samīpagato samāno adisvāva samaṇaṃ gotamaṃ nivatteyyaṃ, tena maṃ ayaṃ parisā paribhaveyya – ‘bālo soṇadaṇḍo brāhmaṇo abyatto mānathaddho bhīto ca, no visahati samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ, kathañhi nāma evaṃ samīpagato samāno adisvā samaṇaṃ gotamaṃ nivattissatī’ti. Yaṃ kho panāyaṃ parisā paribhaveyya, yasopi tassa hāyetha. Yassa kho pana yaso hāyetha, bhogāpi tassa hāyeyyuṃ, yasoladdhā kho panamhākaṃ bhogā’’ti.

306. Тогда брахман Сонаданда вместе с большой группой брахманов направился к пруду Гаггара. И когда брахман Сонаданда вошел в лесную чащу, в его уме возникло такое размышление: «Если я задам отшельнику Готаме вопрос, и отшельник Готама скажет мне: „Брахман, этот вопрос не следует задавать так, его следует задавать вот так“, то это собрание станет презирать меня, говоря: „Брахман Сонаданда глуп и невежественен, он не смог должным образом задать вопрос отшельнику Готаме“. А если это собрание станет презирать кого-то, то его слава уменьшится. У того же, чья слава уменьшится, уменьшится и богатство, ведь наше богатство приобретается благодаря славе. Или же, если отшельник Готама задаст мне вопрос, и я не смогу удовлетворить его ум своим ответом на этот вопрос, и отшельник Готама скажет мне: „Брахман, на этот вопрос не следует отвечать так, на него следует отвечать вот так“, то это собрание станет презирать меня, говоря: „Брахман Сонаданда глуп и невежественен, он не смог удовлетворить ум отшельника Готамы своим ответом на вопрос“. А если это собрание станет презирать кого-то, то его слава уменьшится. У того же, чья слава уменьшится, уменьшится и богатство, ведь наше богатство приобретается благодаря славе. И если я, подойдя так близко, поверну назад, даже не повидав отшельника Готаму, то это собрание станет презирать меня, говоря: „Брахман Сонаданда глуп, невежественен, полон гордыни и труслив, он не осмеливается приблизиться к отшельнику Готаме для встречи. Как же так, подойдя столь близко, он поворачивает назад, даже не повидав отшельника Готаму?“ А если это собрание станет презирать кого-то, то его слава уменьшится. У того же, чья слава уменьшится, уменьшится и богатство, ведь наше богатство приобретается благодаря славе».


307. Atha kho soṇadaṇḍo brāhmaṇo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Campeyyakāpi kho brāhmaṇagahapatikā [Pg.112] appekacce bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu; appekacce bhagavatā saddhiṃ sammodiṃsu; sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃsu; appekacce yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu; appekacce nāmagottaṃ sāvetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu; appekacce tuṇhībhūtā ekamantaṃ nisīdiṃsu.

307. Затем брахман Сонаданда подошел к Благословенному и, приблизившись, обменялся с Благословенным приветствиями. Завершив дружественную и вежливую беседу, он сел с одной стороны. Некоторые брахманы и домохозяева из Чампы также поклонились Благословенному и сели с одной стороны; некоторые обменялись с Благословенным приветствиями и, завершив дружественную и вежливую беседу, сели с одной стороны; некоторые, почтительно сложив ладони в сторону Благословенного, сели с одной стороны; некоторые объявили свои имена и кланы и сели с одной стороны; некоторые же молча сели с одной стороны.


308. Tatrapi sudaṃ soṇadaṇḍo brāhmaṇo etadeva bahulamanuvitakkento nisinno hoti – ‘‘ahañceva kho pana samaṇaṃ gotamaṃ pañhaṃ puccheyyaṃ; tatra ce maṃ samaṇo gotamo evaṃ vadeyya – ‘na kho esa, brāhmaṇa, pañho evaṃ pucchitabbo, evaṃ nāmesa, brāhmaṇa, pañho pucchitabbo’ti, tena maṃ ayaṃ parisā paribhaveyya – ‘bālo soṇadaṇḍo brāhmaṇo abyatto, nāsakkhi samaṇaṃ gotamaṃ yoniso pañhaṃ pucchitu’nti. Yaṃ kho panāyaṃ parisā paribhaveyya, yasopi tassa hāyetha. Yassa kho pana yaso hāyetha, bhogāpi tassa hāyeyyuṃ. Yasoladdhā kho panamhākaṃ bhogā. Mamañceva kho pana samaṇo gotamo pañhaṃ puccheyya, tassa cāhaṃ pañhassa veyyākaraṇena cittaṃ na ārādheyyaṃ; tatra ce maṃ samaṇo gotamo evaṃ vadeyya – ‘na kho esa, brāhmaṇa, pañho evaṃ byākātabbo, evaṃ nāmesa, brāhmaṇa, pañho byākātabbo’ti, tena maṃ ayaṃ parisā paribhaveyya – ‘bālo soṇadaṇḍo brāhmaṇo abyatto, nāsakkhi samaṇassa gotamassa pañhassa veyyākaraṇena cittaṃ ārādhetu’nti. Yaṃ kho panāyaṃ parisā paribhaveyya, yasopi tassa hāyetha. Yassa kho pana yaso hāyetha, bhogāpi tassa hāyeyyuṃ. Yasoladdhā kho panamhākaṃ bhogā. Aho vata maṃ samaṇo gotamo sake ācariyake tevijjake pañhaṃ puccheyya, addhā vatassāhaṃ cittaṃ ārādheyyaṃ pañhassa veyyākaraṇenā’’ti.

308. И там брахман Сонаданда сидел, вновь и вновь размышляя о том же самом: «Если я задам отшельнику Готаме вопрос, и отшельник Готама скажет мне: „Брахман, этот вопрос не следует задавать так, его следует задавать вот так“, то это собрание станет презирать меня, говоря: „Брахман Сонаданда глуп и невежественен, он не смог должным образом задать вопрос отшельнику Готаме“. А если это собрание станет презирать кого-то, то его слава уменьшится. У того же, чья слава уменьшится, уменьшится и богатство, ведь наше богатство приобретается благодаря славе. Или же, если отшельник Готама задаст мне вопрос, и я не смогу удовлетворить его ум своим ответом на этот вопрос, и отшельник Готама скажет мне: „Брахман, на этот вопрос не следует отвечать так, на него следует отвечать вот так“, то это собрание станет презирать меня, говоря: „Брахман Сонаданда глуп и невежественен, он не смог удовлетворить ум отшельника Готамы своим ответом на вопрос“. А если это собрание станет презирать кого-то, то его слава уменьшится. У того же, чья слава уменьшится, уменьшится и богатство, ведь наше богатство приобретается благодаря славе. О, если бы только отшельник Готама задал мне вопрос из области учения моих собственных учителей, касающегося трех Вед! Тогда я непременно удовлетворил бы его ум своим ответом на этот вопрос!»


Brāhmaṇapaññatti

Определение брахмана


309. Atha kho bhagavato soṇadaṇḍassa brāhmaṇassa cetasā cetoparivitakkamaññāya etadahosi – ‘‘vihaññati kho ayaṃ soṇadaṇḍo brāhmaṇo sakena cittena. Yaṃnūnāhaṃ soṇadaṇḍaṃ brāhmaṇaṃ sake ācariyake tevijjake pañhaṃ puccheyya’’nti. Atha kho bhagavā soṇadaṇḍaṃ [Pg.113] brāhmaṇaṃ etadavoca – ‘‘katihi pana, brāhmaṇa, aṅgehi samannāgataṃ brāhmaṇā brāhmaṇaṃ paññapenti; ‘brāhmaṇosmī’ti ca vadamāno sammā vadeyya, na ca pana musāvādaṃ āpajjeyyā’’ti?

309. Тогда Благословенный, постигнув своим умом размышления в уме брахмана Сонаданды, подумал: «Этот брахман Сонаданда томится в своем уме. Что если я задам брахману Сонаданде вопрос из области учения его собственных учителей, касающегося трех Вед?» И Благословенный обратился к брахману Сонаданде: «Брахман, сколькими же качествами должен обладать тот, кого брахманы признают брахманом? И как человек, заявляющий: „Я брахман“, мог бы утверждать это истинно, не впадая во лживые речи?»


310. Atha kho soṇadaṇḍassa brāhmaṇassa etadahosi – ‘‘yaṃ vata no ahosi icchitaṃ, yaṃ ākaṅkhitaṃ, yaṃ adhippetaṃ, yaṃ abhipatthitaṃ – ‘aho vata maṃ samaṇo gotamo sake ācariyake tevijjake pañhaṃ puccheyya, addhā vatassāhaṃ cittaṃ ārādheyyaṃ pañhassa veyyākaraṇenā’ti, tatra maṃ samaṇo gotamo sake ācariyake tevijjake pañhaṃ pucchati. Addhā vatassāhaṃ cittaṃ ārādhessāmi pañhassa veyyākaraṇenā’’ti.

310. Тогда у брахмана Сонаданды возникла такая мысль: «То, чего я желал, на что надеялся, чего хотел и к чему стремился, думая: „О, если бы только отшельник Готама задал мне вопрос из области учения моих собственных учителей, касающегося трех Вед! Тогда я непременно удовлетворил бы его ум своим ответом на этот вопрос“, — именно об этом отшельник Готама и спрашивает меня из области учения моих собственных учителей, касающегося трех Вед. Теперь я непременно удовлетворю его ум своим ответом на этот вопрос!»


311. Atha kho soṇadaṇḍo brāhmaṇo abbhunnāmetvā kāyaṃ anuviloketvā parisaṃ bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘pañcahi, bho gotama, aṅgehi samannāgataṃ brāhmaṇā brāhmaṇaṃ paññapenti; ‘brāhmaṇosmī’ti ca vadamāno sammā vadeyya, na ca pana musāvādaṃ āpajjeyya. Katamehi pañcahi? Idha, bho gotama, brāhmaṇo ubhato sujāto hoti mātito ca pitito ca, saṃsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena; ajjhāyako hoti mantadharo tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū sanighaṇḍukeṭubhānaṃ sākkharappabhedānaṃ itihāsapañcamānaṃ padako veyyākaraṇo lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayo; abhirūpo hoti dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato brahmavaṇṇī brahmavacchasī akhuddāvakāso dassanāya; sīlavā hoti vuddhasīlī vuddhasīlena samannāgato; paṇḍito ca hoti medhāvī paṭhamo vā dutiyo vā sujaṃ paggaṇhantānaṃ. Imehi kho, bho gotama, pañcahi aṅgehi samannāgataṃ brāhmaṇā brāhmaṇaṃ paññapenti; ‘brāhmaṇosmī’ti ca vadamāno sammā vadeyya, na ca pana musāvādaṃ āpajjeyyā’’ti.

311. Тогда брахман Сонаданда, выпрямившись и оглядев собрание, сказал Благословенному: «Почтенный Готама, брахманы признают брахманом того, кто наделен пятью качествами. И заявляя: „Я брахман“, он говорил бы правду и не впадал бы во лживые речи. Какими же пятью? Здесь, почтенный Готама, брахман благороден по рождению с обеих сторон — и со стороны матери, и со стороны отца, чист по происхождению вплоть до седьмого поколения предков, безупречен и безукоризнен в отношении своего происхождения. Он является чтецом, хранителем мантр, постигшим три Веды с их глоссариями, ритуалами, фонетикой и этимологией, а также с историческими преданиями как пятым разделом; он является знатоком слов, грамматиком, безупречным в локаяте и признаках великого мужа. Он красив, приятен на вид, внушает доверие, наделен превосходной чистотой кожи, имеет цвет лица подобный Брахме, тело подобное Брахме, величественный облик. Он добродетелен, обладает возрастающей добродетелью, наделен возрастающей добродетелью. Он мудр и разумен, первый или второй среди тех, кто держит жертвенный черпак. Вот этими пятью качествами, почтенный Готама, наделенного брахманы признают брахманом. И заявляя: „Я брахман“, он говорил бы правду и не впадал бы во лживые речи».


‘‘Imesaṃ pana, brāhmaṇa, pañcannaṃ aṅgānaṃ sakkā ekaṃ aṅgaṃ ṭhapayitvā catūhaṅgehi samannāgataṃ brāhmaṇā brāhmaṇaṃ paññapetuṃ; ‘brāhmaṇosmī’ti ca vadamāno sammā vadeyya, na ca pana musāvādaṃ āpajjeyyā’’ti? ‘‘Sakkā[Pg.114], bho gotama. Imesañhi, bho gotama, pañcannaṃ aṅgānaṃ vaṇṇaṃ ṭhapayāma. Kiñhi vaṇṇo karissati? Yato kho, bho gotama, brāhmaṇo ubhato sujāto hoti mātito ca pitito ca saṃsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena; ajjhāyako ca hoti mantadharo ca tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū sanighaṇḍukeṭubhānaṃ sākkharappabhedānaṃ itihāsapañcamānaṃ padako veyyākaraṇo lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayo; sīlavā ca hoti vuddhasīlī vuddhasīlena samannāgato; paṇḍito ca hoti medhāvī paṭhamo vā dutiyo vā sujaṃ paggaṇhantānaṃ. Imehi kho bho gotama catūhaṅgehi samannāgataṃ brāhmaṇā brāhmaṇaṃ paññapenti; ‘brāhmaṇosmī’ti ca vadamāno sammā vadeyya, na ca pana musāvādaṃ āpajjeyyā’’ti.

«Но можно ли, брахман, исключить одно из этих пяти качеств и признать брахманом того, кто наделен четырьмя качествами? И заявляя: „Я брахман“, говорил бы он правду и не впадал бы во лживые речи?» «Можно, почтенный Готама. Из этих пяти качеств мы исключим внешность. Ибо что сделает внешность? Ведь если, почтенный Готама, брахман благороден по рождению с обеих сторон — и со стороны матери, и со стороны отца, чист по происхождению вплоть до седьмого поколения предков, безупречен и безукоризнен в отношении своего происхождения; и он является чтецом, хранителем мантр, постигшим три Веды с их глоссариями, ритуалами, фонетикой и этимологией, а также с историческими преданиями как пятым разделом; он является знатоком слов, грамматиком, безупречным в локаяте и признаках великого мужа; и он добродетелен, обладает возрастающей добродетелью, наделен возрастающей добродетелью; и он мудр и разумен, первый или второй среди тех, кто держит жертвенный черпак — вот этими четырьмя качествами, почтенный Готама, наделенного брахманы признают брахманом. И заявляя: „Я брахман“, он говорил бы правду и не впадал бы во лживые речи».


312. ‘‘Imesaṃ pana, brāhmaṇa, catunnaṃ aṅgānaṃ sakkā ekaṃ aṅgaṃ ṭhapayitvā tīhaṅgehi samannāgataṃ brāhmaṇā brāhmaṇaṃ paññapetuṃ; ‘brāhmaṇosmī’ti ca vadamāno sammā vadeyya, na ca pana musāvādaṃ āpajjeyyā’’ti? ‘‘Sakkā, bho gotama. Imesañhi, bho gotama, catunnaṃ aṅgānaṃ mante ṭhapayāma. Kiñhi mantā karissanti? Yato kho, bho gotama, brāhmaṇo ubhato sujāto hoti mātito ca pitito ca saṃsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena; sīlavā ca hoti vuddhasīlī vuddhasīlena samannāgato; paṇḍito ca hoti medhāvī paṭhamo vā dutiyo vā sujaṃ paggaṇhantānaṃ. Imehi kho, bho gotama, tīhaṅgehi samannāgataṃ brāhmaṇā brāhmaṇaṃ paññapenti; ‘brāhmaṇosmī’ti ca vadamāno sammā vadeyya, na ca pana musāvādaṃ āpajjeyyā’’ti.

312. «Но можно ли, брахман, исключить одно из этих четырех качеств и признать брахманом того, кто наделен тремя качествами? И заявляя: „Я брахман“, говорил бы он правду и не впадал бы во лживые речи?» «Можно, почтенный Готама. Из этих четырех качеств мы исключим мантры. Ибо что сделают мантры? Ведь если, почтенный Готама, брахман благороден по рождению с обеих сторон — и со стороны матери, и со стороны отца, чист по происхождению вплоть до седьмого поколения предков, безупречен и безукоризнен в отношении своего происхождения; и он добродетелен, обладает возрастающей добродетелью, наделен возрастающей добродетелью; и он мудр и разумен, первый или второй среди тех, кто держит жертвенный черпак — вот этими тремя качествами, почтенный Готама, наделенного брахманы признают брахманом. И заявляя: „Я брахман“, он говорил бы правду и не впадал бы во лживые речи».


‘‘Imesaṃ pana, brāhmaṇa, tiṇṇaṃ aṅgānaṃ sakkā ekaṃ aṅgaṃ ṭhapayitvā dvīhaṅgehi samannāgataṃ brāhmaṇā brāhmaṇaṃ paññapetuṃ; ‘brāhmaṇosmī’ti ca vadamāno sammā vadeyya, na ca pana musāvādaṃ āpajjeyyā’’ti? ‘‘Sakkā, bho gotama. Imesañhi, bho gotama, tiṇṇaṃ aṅgānaṃ jātiṃ ṭhapayāma. Kiñhi jāti karissati? Yato kho, bho gotama, brāhmaṇo sīlavā hoti vuddhasīlī vuddhasīlena samannāgato; paṇḍito ca hoti [Pg.115] medhāvī paṭhamo vā dutiyo vā sujaṃ paggaṇhantānaṃ. Imehi kho, bho gotama, dvīhaṅgehi samannāgataṃ brāhmaṇā brāhmaṇaṃ paññapenti; ‘brāhmaṇosmī’ti ca vadamāno sammā vadeyya, na ca pana musāvādaṃ āpajjeyyā’’ti.

«Но можно ли, брахман, исключить одно из этих трех качеств и признать брахманом того, кто наделен двумя качествами? И заявляя: „Я брахман“, говорил бы он правду и не впадал бы во лживые речи?» «Можно, почтенный Готама. Из этих трех качеств мы исключим происхождение. Ибо что сделает происхождение? Ведь если, почтенный Готама, брахман добродетелен, обладает возрастающей добродетелью, наделен возрастающей добродетелью; и он мудр и разумен, первый или второй среди тех, кто держит жертвенный черпак — вот этими двумя качествами, почтенный Готама, наделенного брахманы признают брахманом. И заявляя: „Я брахман“, он говорил бы правду и не впадал бы во лживые речи».


313. Evaṃ vutte, te brāhmaṇā soṇadaṇḍaṃ brāhmaṇaṃ etadavocuṃ – ‘‘mā bhavaṃ soṇadaṇḍo evaṃ avaca, mā bhavaṃ soṇadaṇḍo evaṃ avaca. Apavadateva bhavaṃ soṇadaṇḍo vaṇṇaṃ, apavadati mante, apavadati jātiṃ ekaṃsena. Bhavaṃ soṇadaṇḍo samaṇasseva gotamassa vādaṃ anupakkhandatī’’ti.

313. Когда это было сказано, те брахманы сказали брахману Сонаданде: «Пусть почтенный Сонаданда не говорит так! Пусть почтенный Сонаданда не говорит так! Почтенный Сонаданда отвергает и внешность, отвергает и мантры, отвергает и происхождение. Почтенный Сонаданда полностью переходит на сторону учения отшельника Готамы!»


314. Atha kho bhagavā te brāhmaṇe etadavoca – ‘‘sace kho tumhākaṃ brāhmaṇānaṃ evaṃ hoti – ‘appassuto ca soṇadaṇḍo brāhmaṇo, akalyāṇavākkaraṇo ca soṇadaṇḍo brāhmaṇo, duppañño ca soṇadaṇḍo brāhmaṇo, na ca pahoti soṇadaṇḍo brāhmaṇo samaṇena gotamena saddhiṃ asmiṃ vacane paṭimantetu’nti, tiṭṭhatu soṇadaṇḍo brāhmaṇo, tumhe mayā saddhiṃ mantavho asmiṃ vacane. Sace pana tumhākaṃ brāhmaṇānaṃ evaṃ hoti – ‘bahussuto ca soṇadaṇḍo brāhmaṇo, kalyāṇavākkaraṇo ca soṇadaṇḍo brāhmaṇo, paṇḍito ca soṇadaṇḍo brāhmaṇo, pahoti ca soṇadaṇḍo brāhmaṇo samaṇena gotamena saddhiṃ asmiṃ vacane paṭimantetu’nti, tiṭṭhatha tumhe, soṇadaṇḍo brāhmaṇo mayā saddhiṃ paṭimantetū’’ti.

314. Тогда Благословенный сказал тем брахманам: «Если вы, брахманы, думаете так: „Брахман Сонаданда малосведущ, брахман Сонаданда косноязычен, брахман Сонаданда скудоумен, и брахман Сонаданда не способен вести беседу с отшельником Готамой по этому вопросу“, то пусть брахман Сонаданда помолчит, а вы беседуйте со мной по этому вопросу. Если же вы, брахманы, думаете так: „Брахман Сонаданда многосведущ, брахман Сонаданда красноречив, брахман Сонаданда мудр, и брахман Сонаданда способен вести беседу с отшельником Готамой по этому вопросу“, то вы помолчите, и пусть брахман Сонаданда беседует со мной».


315. Evaṃ vutte, soṇadaṇḍo brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘tiṭṭhatu bhavaṃ gotamo, tuṇhī bhavaṃ gotamo hotu, ahameva tesaṃ sahadhammena paṭivacanaṃ karissāmī’’ti. Atha kho soṇadaṇḍo brāhmaṇo te brāhmaṇe etadavoca – ‘‘mā bhavanto evaṃ avacuttha, mā bhavanto evaṃ avacuttha – ‘apavadateva bhavaṃ soṇadaṇḍo vaṇṇaṃ, apavadati mante, apavadati jātiṃ ekaṃsena. Bhavaṃ soṇadaṇḍo samaṇasseva gotamassa vādaṃ anupakkhandatī’ti. Nāhaṃ, bho, apavadāmi vaṇṇaṃ vā mante vā jātiṃ vā’’ti.

315. Когда это было сказано, брахман Сонаданда сказал Благословенному: «Пусть почтенный Готама подождет, пусть почтенный Готама помолчит. Я сам дам им должный ответ». Тогда брахман Сонаданда сказал тем брахманам: «Не говорите так, почтенные, не говорите так: „Почтенный Сонаданда отвергает и внешность, отвергает и мантры, отвергает и происхождение. Почтенный Сонаданда полностью переходит на сторону учения отшельника Готамы!“ Я не отвергаю, почтенные, ни внешность, ни мантры, ни происхождение».


316. Tena [Pg.116] kho pana samayena soṇadaṇḍassa brāhmaṇassa bhāgineyyo aṅgako nāma māṇavako tassaṃ parisāyaṃ nisinno hoti. Atha kho soṇadaṇḍo brāhmaṇo te brāhmaṇe etadavoca – ‘‘passanti no bhonto imaṃ aṅgakaṃ māṇavakaṃ amhākaṃ bhāgineyya’’nti? ‘‘Evaṃ, bho’’. ‘‘Aṅgako kho, bho, māṇavako abhirūpo dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato brahmavaṇṇī brahmavacchasī akhuddāvakāso dassanāya, nāssa imissaṃ parisāyaṃ samasamo atthi vaṇṇena ṭhapetvā samaṇaṃ gotamaṃ. Aṅgako kho māṇavako ajjhāyako mantadharo, tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū sanighaṇḍukeṭubhānaṃ sākkharappabhedānaṃ itihāsapañcamānaṃ padako veyyākaraṇo lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayo. Ahamassa mante vācetā. Aṅgako kho māṇavako ubhato sujāto mātito ca pitito ca saṃsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena. Ahamassa mātāpitaro jānāmi. Aṅgako kho māṇavako pāṇampi haneyya, adinnampi ādiyeyya, paradārampi gaccheyya, musāvādampi bhaṇeyya, majjampi piveyya, ettha dāni, bho, kiṃ vaṇṇo karissati, kiṃ mantā, kiṃ jāti? Yato kho, bho, brāhmaṇo sīlavā ca hoti vuddhasīlī vuddhasīlena samannāgato, paṇḍito ca hoti medhāvī paṭhamo vā dutiyo vā sujaṃ paggaṇhantānaṃ. Imehi kho, bho, dvīhaṅgehi samannāgataṃ brāhmaṇā brāhmaṇaṃ paññapenti; ‘brāhmaṇosmī’ti ca vadamāno sammā vadeyya, na ca pana musāvādaṃ āpajjeyyā’’ti.

316. В это время племянник брахмана Сонаданды, юноша по имени Ангкака, сидел в этом собрании. Тогда брахман Сонаданда сказал тем брахманам: «Видят ли почтенные этого юношу Ангкаку, нашего племянника?» «Да, почтенный». «Юноша Ангкака красив, приятен на вид, внушает доверие, наделен превосходной чистотой кожи, имеет цвет лица подобный Брахме, тело подобное Брахме, величественный облик. В этом собрании нет никого, равного ему по внешности, за исключением отшельника Готамы. Юноша Ангкака является чтецом, хранителем мантр, постигшим три Веды с их глоссариями, ритуалами, фонетикой и этимологией, а также с историческими преданиями как пятым разделом; он является знатоком слов, грамматиком, безупречным в локаяте и признаках великого мужа. Я сам обучал его мантрам. Юноша Ангкака благороден по рождению с обеих сторон — и со стороны матери, и со стороны отца, чист по происхождению вплоть до седьмого поколения предков, безупречен и безукоризнен в отношении своего происхождения. Я знаю его родителей. Но если бы юноша Ангкака лишал жизни, брал то, что не дано, прелюбодействовал, лгал и пил хмельное — что тогда, почтенные, сделали бы для него внешность, мантры или происхождение? Ведь если брахман добродетелен, обладает возрастающей добродетелью, наделен возрастающей добродетелью; и он мудр и разумен, первый или второй среди тех, кто держит жертвенный черпак — вот этими двумя качествами, почтенные, наделенного брахманы признают брахманом. И заявляя: „Я брахман“, он говорил бы правду и не впадал бы во лживые речи».


Sīlapaññākathā

Беседа о добродетели и мудрости


317. ‘‘Imesaṃ pana, brāhmaṇa, dvinnaṃ aṅgānaṃ sakkā ekaṃ aṅgaṃ ṭhapayitvā ekena aṅgena samannāgataṃ brāhmaṇā brāhmaṇaṃ paññapetuṃ; ‘brāhmaṇosmī’ti ca vadamāno sammā vadeyya, na ca pana musāvādaṃ āpajjeyyā’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama. Sīlaparidhotā hi, bho gotama, paññā; paññāparidhotaṃ sīlaṃ. Yattha sīlaṃ tattha paññā, yattha paññā tattha sīlaṃ. Sīlavato paññā, paññavato sīlaṃ. Sīlapaññāṇañca pana lokasmiṃ aggamakkhāyati. Seyyathāpi, bho gotama, hatthena vā hatthaṃ dhoveyya, pādena vā pādaṃ dhoveyya; evameva kho, bho gotama, sīlaparidhotā paññā, paññāparidhotaṃ [Pg.117] sīlaṃ. Yattha sīlaṃ tattha paññā, yattha paññā tattha sīlaṃ. Sīlavato paññā, paññavato sīlaṃ. Sīlapaññāṇañca pana lokasmiṃ aggamakkhāyatī’’ti. ‘‘Evametaṃ, brāhmaṇa, evametaṃ, brāhmaṇa, sīlaparidhotā hi, brāhmaṇa, paññā, paññāparidhotaṃ sīlaṃ. Yattha sīlaṃ tattha paññā, yattha paññā tattha sīlaṃ. Sīlavato paññā, paññavato sīlaṃ. Sīlapaññāṇañca pana lokasmiṃ aggamakkhāyati. Seyyathāpi, brāhmaṇa, hatthena vā hatthaṃ dhoveyya, pādena vā pādaṃ dhoveyya; evameva kho, brāhmaṇa, sīlaparidhotā paññā, paññāparidhotaṃ sīlaṃ. Yattha sīlaṃ tattha paññā, yattha paññā tattha sīlaṃ. Sīlavato paññā, paññavato sīlaṃ. Sīlapaññāṇañca pana lokasmiṃ aggamakkhāyati.

317. «Но можно ли, брахман, исключить одно из этих двух качеств и признать брахманом того, кто наделен лишь одним качеством? И заявляя: „Я брахман“, говорил бы он правду и не впадал бы во лживые речи?» «Нет, почтенный Готама. Ибо мудрость очищается добродетелью, а добродетель очищается мудростью. Где есть добродетель, там есть мудрость; где есть мудрость, там есть добродетель. У добродетельного есть мудрость, у мудрого есть добродетель. И союз добродетели и мудрости признается наивысшим в мире. Подобно тому, почтенный Готама, как рука омывает руку или нога омывает ногу, точно так же мудрость очищается добродетелью, а добродетель очищается мудростью. Где есть добродетель, там есть мудрость; где есть мудрость, там есть добродетель. У добродетельного есть мудрость, у мудрого есть добродетель. И союз добродетели и мудрости признается наивысшим в мире». «Именно так, брахман! Именно так, брахман! Ибо мудрость очищается добродетелью, а добродетель очищается мудростью. Где есть добродетель, там есть мудрость; где есть мудрость, там есть добродетель. У добродетельного есть мудрость, у мудрого есть добродетель. И союз добродетели и мудрости признается наивысшим в мире. Подобно тому, брахман, как рука омывает руку или нога омывает ногу, точно так же мудрость очищается добродетелью, а добродетель очищается мудростью. Где есть добродетель, там есть мудрость; где есть мудрость, там есть добродетель. У добродетельного есть мудрость, у мудрого есть добродетель. И союз добродетели и мудрости признается наивысшим в мире».


318. ‘‘Katamaṃ pana taṃ, brāhmaṇa, sīlaṃ? Katamā sā paññā’’ti? ‘‘Ettakaparamāva mayaṃ, bho gotama, etasmiṃ atthe. Sādhu vata bhavantaṃyeva gotamaṃ paṭibhātu etassa bhāsitassa attho’’ti. ‘‘Tena hi, brāhmaṇa, suṇohi; sādhukaṃ manasikarohi; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho soṇadaṇḍo brāhmaṇo bhagavato paccassosi. Bhagavā etadavoca – ‘‘idha, brāhmaṇa, tathāgato loke uppajjati arahaṃ sammāsambuddho…pe… (yathā 190-212 anucchedesu tathā vitthāretabbaṃ). Evaṃ kho, brāhmaṇa, bhikkhu sīlasampanno hoti. Idaṃ kho taṃ, brāhmaṇa, sīlaṃ…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati…pe… dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati…pe… ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharati, abhininnāmeti. Idampissa hoti paññāya…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānāti, idampissa hoti paññāya ayaṃ kho sā, brāhmaṇa, paññā’’ti.

318. «Но что же это за добродетель, брахман? И что это за мудрость?» «В этом вопросе, почтенный Готама, наши знания ограничиваются лишь этим. Было бы прекрасно, если бы сам почтенный Готама разъяснил смысл сказанного». «В таком случае, брахман, слушай и внимай усердно, я буду говорить». «Да, почтенный», — ответил брахман Сонаданда Благословенному. Благословенный сказал следующее: «Здесь, брахман, в мире является Татхагата, Достойный, Всесовершенный Будда... [следует подробно изложить так же, как в параграфах 190–212]. Таким образом, брахман, бхиккху совершенен в добродетели. Это и есть та самая добродетель, брахман... [пе]... войдя в первую джхану, пребывает в ней... [пе]... во вторую джхану... [пе]... в третью джхану... [пе]... войдя в четвертую джхану, пребывает в ней... [пе]... направляет и устремляет ум к знанию и видению. Это также относится к его мудрости... [пе]... он постигает: „Нет ничего более для этого мира“. Это также относится к его мудрости. Это и есть та самая мудрость, брахман».


Soṇadaṇḍaupāsakattapaṭivedanā

Провозглашение Сонадандой себя в качестве мирянина-последователя


319. Evaṃ vutte, soṇadaṇḍo brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bho gotama, abhikkantaṃ, bho gotama. Seyyathāpi, bho gotama, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya, ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti; evamevaṃ bhotā gotamena anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ bhavantaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gacchāmi, dhammañca, bhikkhusaṅghañca. Upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gataṃ[Pg.118]. Adhivāsetu ca me bhavaṃ gotamo svātanāya bhattaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghenā’’ti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena.

319. Когда это было сказано, брахман Сонаданда сказал Благословенному: «Великолепно, почтенный Готама! Великолепно, почтенный Готама! Подобно тому, почтенный Готама, как если бы кто-то поднял опрокинутое, или открыл скрытое, или указал путь заблудившемуся, или внес масляный светильник во тьму, чтобы зрячие могли видеть предметы, — точно так же почтенный Готама разъяснил Дхамму многими способами. Я прибегаю к почтенному Готаме как к прибежищу, к Дхамме и к общине бхиккху. Пусть почтенный Готама примет меня как мирянина-последователя, принявшего прибежище с сегодняшнего дня и на всю жизнь. И пусть почтенный Готама вместе с общиной бхиккху примет от меня завтрашнее угощение». Благословенный выразил свое согласие молчанием.


320. Atha kho soṇadaṇḍo brāhmaṇo bhagavato adhivāsanaṃ viditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. Atha kho soṇadaṇḍo brāhmaṇo tassā rattiyā accayena sake nivesane paṇītaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ paṭiyādāpetvā bhagavato kālaṃ ārocāpesi – ‘‘kālo, bho gotama, niṭṭhitaṃ bhatta’’nti. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṃ bhikkhusaṅghena yena soṇadaṇḍassa brāhmaṇassa nivesanaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Atha kho soṇadaṇḍo brāhmaṇo buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappesi sampavāresi.

320. Тогда брахман Сонаданда, поняв, что Благословенный согласен, поднялся со своего места, поклонился Благословенному, обошел его справа и удалился. По прошествии той ночи брахман Сонаданда приказал приготовить у себя дома превосходную твердую и мягкую пищу и известил Благословенного о времени: «Время пришло, почтенный Готама, трапеза готова». Тогда Благословенный, одевшись поутру и взяв чашу и верхнее одеяние, отправился вместе с общиной бхиккху к дому брахмана Сонаданды. Придя туда, он сел на приготовленное место. И тогда брахман Сонаданда своими руками подносил превосходную твердую и мягкую пищу общине бхиккху во главе с Буддой, насыщая их и потчуя до полного удовлетворения.


321. Atha kho soṇadaṇḍo brāhmaṇo bhagavantaṃ bhuttāviṃ onītapattapāṇiṃ aññataraṃ nīcaṃ āsanaṃ gahetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho soṇadaṇḍo brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ahañceva kho pana, bho gotama, parisagato samāno āsanā vuṭṭhahitvā bhavantaṃ gotamaṃ abhivādeyyaṃ, tena maṃ sā parisā paribhaveyya. Yaṃ kho pana sā parisā paribhaveyya, yasopi tassa hāyetha. Yassa kho pana yaso hāyetha, bhogāpi tassa hāyeyyuṃ. Yasoladdhā kho panamhākaṃ bhogā. Ahañceva kho pana, bho gotama, parisagato samāno añjaliṃ paggaṇheyyaṃ, āsanā me taṃ bhavaṃ gotamo paccuṭṭhānaṃ dhāretu. Ahañceva kho pana, bho gotama, parisagato samāno veṭhanaṃ omuñceyyaṃ, sirasā me taṃ bhavaṃ gotamo abhivādanaṃ dhāretu. Ahañceva kho pana, bho gotama, yānagato samāno yānā paccorohitvā bhavantaṃ gotamaṃ abhivādeyyaṃ, tena maṃ sā parisā paribhaveyya. Yaṃ kho pana sā parisā paribhaveyya, yasopi tassa hāyetha, yassa kho pana yaso hāyetha, bhogāpi tassa hāyeyyuṃ. Yasoladdhā kho panamhākaṃ bhogā. Ahañceva kho pana, bho gotama, yānagato samāno patodalaṭṭhiṃ abbhunnāmeyyaṃ, yānā me taṃ bhavaṃ gotamo paccorohanaṃ dhāretu. Ahañceva [Pg.119] kho pana, bho gotama, yānagato samāno chattaṃ apanāmeyyaṃ, sirasā me taṃ bhavaṃ gotamo abhivādanaṃ dhāretū’’ti.

321. Когда Благословенный закончил трапезу и омыл руки и чашу, брахман Сонаданда взял низкое сиденье и сел сбоку. Сидя сбоку, брахман Сонаданда сказал Благословенному: «Почтенный Готама, если я, находясь в собрании, поднимусь со своего места, чтобы поклониться почтенному Готаме, то это собрание станет презирать меня. А если это собрание станет презирать кого-либо, то его репутация пострадает. У того же, чья репутация пострадает, уменьшится и богатство, ведь наше богатство приобретается благодаря репутации. Поэтому, почтенный Готама, если я, находясь в собрании, сложу ладони в приветствии, пусть почтенный Готама сочтет это за мое вставание с места. И если я, находясь в собрании, сниму свой головной убор, пусть почтенный Готама сочтет это за мой поклон головой. И если я, находясь в повозке, сойду с нее, чтобы поклониться почтенному Готаме, то это собрание станет презирать меня. А если это собрание станет презирать кого-либо, то его репутация пострадает. У того же, чья репутация пострадает, уменьшится и богатство, ведь наше богатство приобретается благодаря репутации. Поэтому, почтенный Готама, если я, находясь в повозке, приподниму стрекало, пусть почтенный Готама сочтет это за мое сошествие с повозки. И если я, находясь в повозке, наклоню зонт, пусть почтенный Готама сочтет это за мой поклон головой».


322. Atha kho bhagavā soṇadaṇḍaṃ brāhmaṇaṃ dhammiyā kathāya sandassetvā samādapetvā samuttejetvā sampahaṃsetvā uṭṭhāyāsanā pakkāmīti.

322. Тогда Благословенный, наставив брахмана Сонаданду беседой о Дхамме, побудив его, воодушевив и порадовав, поднялся со своего места и удалился.


Soṇadaṇḍasuttaṃ niṭṭhitaṃ catutthaṃ.

Так завершается четвертая сутта — Сонаданда-сутта.


5. Kūṭadantasuttaṃ

5. Кутаданта-сутта


Khāṇumatakabrāhmaṇagahapatikā

Брахманы и домохозяева из Хануматы


323. Evaṃ [Pg.120] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā magadhesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi yena khāṇumataṃ nāma magadhānaṃ brāhmaṇagāmo tadavasari. Tatra sudaṃ bhagavā khāṇumate viharati ambalaṭṭhikāyaṃ. Tena kho pana samayena kūṭadanto brāhmaṇo khāṇumataṃ ajjhāvasati sattussadaṃ satiṇakaṭṭhodakaṃ sadhaññaṃ rājabhoggaṃ raññā māgadhena seniyena bimbisārena dinnaṃ rājadāyaṃ brahmadeyyaṃ. Tena kho pana samayena kūṭadantassa brāhmaṇassa mahāyañño upakkhaṭo hoti. Satta ca usabhasatāni satta ca vacchatarasatāni satta ca vacchatarīsatāni satta ca ajasatāni satta ca urabbhasatāni thūṇūpanītāni honti yaññatthāya.

323. Так я слышал. Однажды Благословенный, странствуя по стране Магадха с большой общиной бхиккху, насчитывавшей около пятисот монахов, прибыл в деревню брахманов под названием Ханумата. Там Благословенный остановился в парке Амбалаттхика. В то время брахман Кутаданта управлял Хануматой — многолюдным местом, изобилующим травой, дровами, водой и зерном, которое было даровано ему царем Магадхи Сенией Бимбисарой в качестве царского дара с высшими правами владения. И в то время брахман Кутаданта готовил великое жертвоприношение: семьсот быков, семьсот телят, семьсот телок, семьсот козлов и семьсот баранов были приведены к жертвенным столбам для заклания.


324. Assosuṃ kho khāṇumatakā brāhmaṇagahapatikā – ‘‘samaṇo khalu, bho, gotamo sakyaputto sakyakulā pabbajito magadhesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi khāṇumataṃ anuppatto khāṇumate viharati ambalaṭṭhikāyaṃ. Taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. So imaṃ lokaṃ sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti. So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti. Sādhu kho pana tathārūpānaṃ arahataṃ dassanaṃ hotī’’ti.

324. Брахманы и домохозяева из Хануматы прослышали об этом: «Говорят, отшельник Готама, сын Сакьев, ушедший в монашество из рода Сакьев, странствуя по стране Магадха с большой общиной бхиккху, насчитывающей около пятисот монахов, прибыл в Ханумату и остановился в парке Амбалаттхика. О достопочтенном Готаме идет такая добрая слава: „Этот Благословенный — арахант, всепросветленный Будда, совершенный в знании и поведении, ушедший во благо, знаток миров, непревзойденный вожатый для тех, кто подлежит укрощению, учитель богов и людей, Будда, Благословенный“. Он провозглашает этот мир с его богами, Марами и Брахмами, мир отшельников и брахманов, с его правителями и людьми, познав его сам благодаря своему сверхзнанию и постигнув воочию. Он проповедует Дхамму, прекрасную в начале, прекрасную в середине и прекрасную в конце, в духе и в букве, и являет совершенно полную, чистую святую жизнь. Поистине, благостно лицезреть таких арахантов».


325. Atha kho khāṇumatakā brāhmaṇagahapatikā khāṇumatā nikkhamitvā saṅghasaṅghī gaṇībhūtā yena ambalaṭṭhikā tenupasaṅkamanti.

325. Тогда брахманы и домохозяева из Хануматы, выйдя из Хануматы большими группами и толпами, направились к парку Амбалаттхика.


326. Tena [Pg.121] kho pana samayena kūṭadanto brāhmaṇo uparipāsāde divāseyyaṃ upagato hoti. Addasā kho kūṭadanto brāhmaṇo khāṇumatake brāhmaṇagahapatike khāṇumatā nikkhamitvā saṅghasaṅghī gaṇībhūte yena ambalaṭṭhikā tenupasaṅkamante. Disvā khattaṃ āmantesi – ‘‘kiṃ nu kho, bho khatte, khāṇumatakā brāhmaṇagahapatikā khāṇumatā nikkhamitvā saṅghasaṅghī gaṇībhūtā yena ambalaṭṭhikā tenupasaṅkamantī’’ti?

326. В то время брахман Кутаданта поднялся на верхний этаж своего дворца для полуденного отдыха. И увидел брахман Кутаданта, как брахманы и домохозяева из Хануматы, выйдя из Хануматы большими группами и толпами, направляются к парку Амбалаттхика. Увидев это, он обратился к своему управителю: «Послушай, управитель, почему это брахманы и домохозяева из Хануматы, выйдя из Хануматы большими группами и толпами, направляются к парку Амбалаттхика?»


327. ‘‘Atthi kho, bho, samaṇo gotamo sakyaputto sakyakulā pabbajito magadhesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi khāṇumataṃ anuppatto, khāṇumate viharati ambalaṭṭhikāyaṃ. Taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. Tamete bhavantaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamantī’’ti.

327. «Господин, отшельник Готама, сын Сакьев, ушедший в монашество из рода Сакьев, странствуя по стране Магадха с большой общиной бхиккху, насчитывающей около пятисот монахов, прибыл в Ханумату и остановился в парке Амбалаттхика. О достопочтенном Готаме идет такая добрая слава: „Этот Благословенный — арахант, всепросветленный Будда, совершенный в знании и поведении, ушедший во благо, знаток миров, непревзойденный вожатый для тех, кто подлежит укрощению, учитель богов и людей, Будда, Благословенный“. Вот они и направляются к достопочтенному Готаме, чтобы повидаться с ним».


328. Atha kho kūṭadantassa brāhmaṇassa etadahosi – ‘‘sutaṃ kho pana metaṃ – ‘samaṇo gotamo tividhaṃ yaññasampadaṃ soḷasaparikkhāraṃ jānātī’ti. Na kho panāhaṃ jānāmi tividhaṃ yaññasampadaṃ soḷasaparikkhāraṃ. Icchāmi cāhaṃ mahāyaññaṃ yajituṃ. Yaṃnūnāhaṃ samaṇaṃ gotamaṃ upasaṅkamitvā tividhaṃ yaññasampadaṃ soḷasaparikkhāraṃ puccheyya’’nti.

328. Тогда брахману Кутаданте пришла такая мысль: «Я слышал, что отшельник Готама знает три вида успешного жертвоприношения с его шестнадцатью принадлежностями. Я же не знаю этих трех видов успешного жертвоприношения с шестнадцатью принадлежностями, но желаю совершить великое жертвоприношение. Что если мне пойти к отшельнику Готаме и расспросить его о трех видах успешного жертвоприношения с шестнадцатью принадлежностями?»


329. Atha kho kūṭadanto brāhmaṇo khattaṃ āmantesi – ‘‘tena hi, bho khatte, yena khāṇumatakā brāhmaṇagahapatikā tenupasaṅkama. Upasaṅkamitvā khāṇumatake brāhmaṇagahapatike evaṃ vadehi – ‘kūṭadanto, bho, brāhmaṇo evamāha – ‘‘āgamentu kira bhavanto, kūṭadantopi brāhmaṇo samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamissatī’’’ti. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho so khattā kūṭadantassa brāhmaṇassa paṭissutvā yena khāṇumatakā brāhmaṇagahapatikā tenupasaṅkami. Upasaṅkamitvā khāṇumatake brāhmaṇagahapatike etadavoca – ‘‘kūṭadanto, bho, brāhmaṇo evamāha – ‘āgamentu kira bhonto, kūṭadantopi brāhmaṇo samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamissatī’’’ti.

329. Тогда брахман Кутаданта обратился к управителю: «В таком случае, управитель, ступай к брахманам и домохозяевам из Хануматы. Придя к ним, скажи так: „Господа, брахман Кутаданта просит вас подождать его, ибо брахман Кутаданта тоже собирается пойти к отшельнику Готаме, чтобы повидаться с ним“». — «Слушаюсь, господин», — ответил управитель брахману Кутаданте и отправился к брахманам и домохозяевам из Хануматы. Придя к ним, он сказал: «Господа, брахман Кутаданта просит вас подождать его, ибо брахман Кутаданта тоже собирается пойти к отшельнику Готаме, чтобы повидаться с ним».


Kūṭadantaguṇakathā

Рассказ о достоинствах Кутаданты


330. Tena [Pg.122] kho pana samayena anekāni brāhmaṇasatāni khāṇumate paṭivasanti – ‘‘kūṭadantassa brāhmaṇassa mahāyaññaṃ anubhavissāmā’’ti. Assosuṃ kho te brāhmaṇā – ‘‘kūṭadanto kira brāhmaṇo samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamissatī’’ti. Atha kho te brāhmaṇā yena kūṭadanto brāhmaṇo tenupasaṅkamiṃsu.

330. В то время несколько сотен брахманов остановились в Ханумате, намереваясь принять участие в великом жертвоприношении брахмана Кутаданты. И услышали эти брахманы: «Говорят, брахман Кутаданта собирается пойти к отшельнику Готаме, чтобы повидаться с ним». Тогда эти брахманы направились к брахману Кутаданте.


331. Upasaṅkamitvā kūṭadantaṃ brāhmaṇaṃ etadavocuṃ – ‘‘saccaṃ kira bhavaṃ kūṭadanto samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamissatī’’ti? ‘‘Evaṃ kho me, bho, hoti – ‘ahampi samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamissāmī’’’ti.

331. Придя к брахману Кутаданте, они спросили его: «Правда ли, почтенный Кутаданта, что вы собираетесь пойти к отшельнику Готаме, чтобы повидаться с ним?» — «Да, господа, у меня действительно есть такое намерение: я тоже пойду к отшельнику Готаме, чтобы повидаться с ним».


‘‘Mā bhavaṃ kūṭadanto samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkami. Na arahati bhavaṃ kūṭadanto samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ. Sace bhavaṃ kūṭadanto samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamissati, bhoto kūṭadantassa yaso hāyissati, samaṇassa gotamassa yaso abhivaḍḍhissati. Yampi bhoto kūṭadantassa yaso hāyissati, samaṇassa gotamassa yaso abhivaḍḍhissati, imināpaṅgena na arahati bhavaṃ kūṭadanto samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ. Samaṇo tveva gotamo arahati bhavantaṃ kūṭadantaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ.

«Почтенный Кутаданта, не ходите к отшельнику Готаме, чтобы повидаться с ним! Не подобает почтенному Кутаданте идти к отшельнику Готаме. Если почтенный Кутаданта пойдет к отшельнику Готаме, то репутация почтенного Кутаданты пострадает, а репутация отшельника Готамы возрастет. Поскольку репутация почтенного Кутаданты пострадает, а репутация отшельника Готамы возрастет, то уже по одной этой причине почтенному Кутаданте не подобает идти к отшельнику Готаме. Напротив, самому отшельнику Готаме подобает прийти к почтенному Кутаданте, чтобы повидаться с ним.


‘‘Bhavañhi kūṭadanto ubhato sujāto mātito ca pitito ca saṃsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena. Yampi bhavaṃ kūṭadanto ubhato sujāto mātito ca pitito ca saṃsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena, imināpaṅgena na arahati bhavaṃ kūṭadanto samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ. Samaṇo tveva gotamo arahati bhavantaṃ kūṭadantaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ.

Ведь почтенный Кутаданта благороден по происхождению с обеих сторон — как по материнской, так и по отцовской линии, с безупречной родословной вплоть до седьмого поколения предков, безукоризненный и безупречный в вопросах происхождения. Поскольку почтенный Кутаданта благороден по происхождению с обеих сторон — как по материнской, так и по отцовской линии, с безупречной родословной вплоть до седьмого поколения предков, безукоризненный и безупречный в вопросах происхождения, то по этой причине почтенному Кутаданте не подобает идти к отшельнику Готаме. Напротив, самому отшельнику Готаме подобает прийти к почтенному Кутаданте, чтобы повидаться с ним.


‘‘Bhavañhi kūṭadanto aḍḍho mahaddhano mahābhogo pahūtavittūpakaraṇo pahūtajātarūparajato…pe…

Ведь почтенный Кутаданта богат, обладает великим достоянием, великим имуществом, обильными средствами к удовольствию, множеством золота и серебра... [и так далее]...


‘‘Bhavañhi kūṭadanto ajjhāyako mantadharo tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū sanighaṇḍukeṭubhānaṃ sākkharappabhedānaṃ itihāsapañcamānaṃ padako veyyākaraṇo lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayo…pe…

Ведь почтенный Кутаданта — чтец священных текстов, знаток мантр, постигший три Веды вместе со словарями, ритуалами, фонетикой, этимологией и историческими преданиями как пятой частью; он знаток стиха и грамматики, искусен в философии локаята и в знаках великого человека... [и так далее]...


‘‘Bhavañhi [Pg.123] kūṭadanto abhirūpo dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato brahmavaṇṇī brahmavacchasī akhuddāvakāso dassanāya…pe…

Ведь почтенный Кутаданта статен, приятен взору, внушает доверие, наделен превосходной красотой лица и тела, обладает цветом кожи, подобным Брахме, и телом, подобным Брахме, величественен обликом... [и так далее]...


‘‘Bhavañhi kūṭadanto sīlavā vuddhasīlī vuddhasīlena samannāgato…pe…

Ведь почтенный Кутаданта добродетелен, обладает зрелой добродетелью, наделен зрелой добродетелью... [и так далее]...


‘‘Bhavañhi kūṭadanto kalyāṇavāco kalyāṇavākkaraṇo poriyā vācāya samannāgato vissaṭṭhāya anelagalāya atthassa viññāpaniyā…pe…

Ведь почтенный Кутаданта обладает приятной речью, приятным голосом, наделен вежливой речью, чистой, внятной, легко доносящей смысл... [и так далее]...


‘‘Bhavañhi kūṭadanto bahūnaṃ ācariyapācariyo tīṇi māṇavakasatāni mante vāceti, bahū kho pana nānādisā nānājanapadā māṇavakā āgacchanti bhoto kūṭadantassa santike mantatthikā mante adhiyitukāmā…pe…

«Ведь почтенный Кутаданта — учитель учителей для многих, он обучает ведам три сотни молодых брахманов. И многие молодые брахманы из разных сторон и разных земель приходят к почтенному Кутаданте, желая изучить веды и стремясь к знанию вед...»


‘‘Bhavañhi kūṭadanto jiṇṇo vuddho mahallako addhagato vayoanuppatto. Samaṇo gotamo taruṇo ceva taruṇapabbajito ca…pe…

«Ведь почтенный Кутаданта стар, пожилой, преклонных лет, прошёл долгий жизненный путь и достиг старости. А отшельник Готама молод и принял монашество в юном возрасте...»


‘‘Bhavañhi kūṭadanto rañño māgadhassa seniyassa bimbisārassa sakkato garukato mānito pūjito apacito…pe…

«Ведь почтенный Кутаданта почитаем, уважаем, ценим, чтим и уважаем царем Магадхи Сенией Бимбисарой...»


‘‘Bhavañhi kūṭadanto brāhmaṇassa pokkharasātissa sakkato garukato mānito pūjito apacito…pe…

«Ведь почтенный Кутаданта почитаем, уважаем, ценим, чтим и уважаем брахманом Поккхаросати...»


‘‘Bhavañhi kūṭadanto khāṇumataṃ ajjhāvasati sattussadaṃ satiṇakaṭṭhodakaṃ sadhaññaṃ rājabhoggaṃ raññā māgadhena seniyena bimbisārena dinnaṃ rājadāyaṃ brahmadeyyaṃ. Yampi bhavaṃ kūṭadanto khāṇumataṃ ajjhāvasati sattussadaṃ satiṇakaṭṭhodakaṃ sadhaññaṃ rājabhoggaṃ, raññā māgadhena seniyena bimbisārena dinnaṃ rājadāyaṃ brahmadeyyaṃ, imināpaṅgena na arahati bhavaṃ kūṭadanto samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ. Samaṇotveva gotamo arahati bhavantaṃ kūṭadantaṃ dassanāya upasaṅkamitu’’nti.

«Ведь почтенный Кутаданта правит Хануматой — многолюдным селением, изобилующим травой, дровами, водой и зерном, царским владением, дарованным ему царем Магадхи Сенией Бимбисарой в качестве царского дара, как брахманский дар. И поскольку почтенный Кутаданта правит Хануматой, изобилующей травой, дровами, водой и зерном, царским владением, дарованным ему царем Магадхи Сенией Бимбисарой в качестве царского дара, как брахманский дар, то по этой причине почтенному Кутаданте не подобает самому идти к отшельнику Готаме, чтобы навестить его. Напротив, именно отшельнику Готаме подобает прийти к почтенному Кутаданте, чтобы навестить его».


Buddhaguṇakathā

Рассказ о качествах Будды


332. Evaṃ vutte kūṭadanto brāhmaṇo te brāhmaṇe etadavoca –

332. Когда это было сказано, брахман Кутаданта обратился к тем брахманам с такими словами:


‘‘Tena [Pg.124] hi, bho, mamapi suṇātha, yathā mayameva arahāma taṃ bhavantaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ, na tveva arahati so bhavaṃ gotamo amhākaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ. Samaṇo khalu, bho, gotamo ubhato sujāto mātito ca pitito ca saṃsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena. Yampi, bho, samaṇo gotamo ubhato sujāto mātito ca pitito ca saṃsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena, imināpaṅgena na arahati so bhavaṃ gotamo amhākaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ. Atha kho mayameva arahāma taṃ bhavantaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ.

«В таком случае, господа, послушайте и меня, почему именно нам подобает пойти к почтенному Готаме, чтобы навестить его, и почему почтенному Готаме не подобает приходить к нам. Ведь отшельник Готама, господа, благороден по происхождению с обеих сторон — и со стороны матери, и со стороны отца, с безупречной родословной вплоть до седьмого поколения предков, безукоризненной и безупречной в вопросах происхождения. И поскольку отшельник Готама благороден по происхождению с обеих сторон, с безупречной родословной вплоть до седьмого поколения предков, безукоризненной и безупречной в вопросах происхождения, по этой причине почтенному Готаме не подобает приходить к нам, чтобы навестить нас. Напротив, именно нам подобает пойти к почтенному Готаме, чтобы навестить его».


‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo mahantaṃ ñātisaṅghaṃ ohāya pabbajito…pe…

«Ведь отшельник Готама, господа, отрёкся от большого круга родственников и ушёл в бездомную жизнь...»


‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo pahūtaṃ hiraññasuvaṇṇaṃ ohāya pabbajito bhūmigatañca vehāsaṭṭhaṃ ca…pe…

«Ведь отшельник Готама, господа, оставил обилие золота и серебра, как зарытого в землю, так и хранящегося в кладовых, и ушёл в бездомную жизнь...»


‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo daharova samāno yuvā susukāḷakeso bhadrena yobbanena samannāgato paṭhamena vayasā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito…pe…

«Ведь отшельник Готама, господа, будучи ещё совсем молодым, юношей с чёрными волосами, в расцвете прекрасной юности, в первом периоде жизни ушёл из дома в бездомность...»


‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo akāmakānaṃ mātāpitūnaṃ assumukhānaṃ rudantānaṃ kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito…pe…

«Ведь отшельник Готама, господа, вопреки воле своих плачущих родителей с облитыми слезами лицами, обрил волосы и бороду, облачился в шафрановые одежды и ушёл из дома в бездомность...»


‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo abhirūpo dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato brahmavaṇṇī brahmavacchasī akhuddāvakāso dassanāya …pe…

«Ведь отшельник Готама, господа, прекрасен собой, приятен на вид, внушает доверие, наделён величайшей красотой телосложения, имеет золотистый цвет кожи, подобный Брахме, величественный облик, на который никогда не устанешь смотреть...»


‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo sīlavā ariyasīlī kusalasīlī kusalasīlena samannāgato…pe…

«Ведь отшельник Готама, господа, добродетелен, обладает благородной нравственностью, благой нравственностью, наделён благой нравственностью...»


‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo kalyāṇavāco kalyāṇavākkaraṇo poriyā vācāya samannāgato vissaṭṭhāya anelagalāya atthassa viññāpaniyā…pe…

«Ведь отшельник Готама, господа, обладает прекрасной речью, изящным слогом, говорит вежливо, отчётливо, без запинки, ясно передавая смысл...»


‘‘Samaṇo [Pg.125] khalu, bho, gotamo bahūnaṃ ācariyapācariyo…pe…

«Ведь отшельник Готама, господа, является учителем учителей для многих...»


‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo khīṇakāmarāgo vigatacāpallo…pe…

«Ведь отшельник Готама, господа, уничтожил чувственное вожделение и свободен от легкомыслия...»


‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo kammavādī kiriyavādī apāpapurekkhāro brahmaññāya pajāya…pe…

«Ведь отшельник Готама, господа, учит о карме, учит о действии, не стремится к злу и желает блага брахманскому сословию...»


‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo uccā kulā pabbajito asambhinnakhattiyakulā…pe…

«Ведь отшельник Готама, господа, ушёл в бездомную жизнь из знатного рода, из чистокровного рода кшатриев...»


‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo aḍḍhā kulā pabbajito mahaddhanā mahābhogā…pe…

«Ведь отшельник Готама, господа, ушёл в бездомную жизнь из богатой семьи, обладавшей великим богатством и великим имуществом...»


‘‘Samaṇaṃ khalu, bho, gotamaṃ tiroraṭṭhā tirojanapadā pañhaṃ pucchituṃ āgacchanti…pe…

«Ведь к отшельнику Готаме, господа, приходят люди из других царств и других земель, чтобы задать ему вопросы...»


‘‘Samaṇaṃ khalu, bho, gotamaṃ anekāni devatāsahassāni pāṇehi saraṇaṃ gatāni…pe…

«Ведь в отшельнике Готаме, господа, многие тысячи божеств приняли прибежище до конца своих дней...»


‘‘Samaṇaṃ khalu, bho, gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ ti…pe…

«Ведь об отшельнике Готаме, господа, разнеслась такая добрая слава: „Так, Он, Благословенный — достойный, совершенный Будда, наделённый знанием и добродетелью, ушедший во благо, познавший миры, непревзойдённый вожатый для тех, кто нуждается в обуздании, учитель богов и людей, Будда, Благословенный“...»


‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇehi samannāgato…pe…

«Ведь отшельник Готама, господа, наделён тридцатью двумя телесными признаками великого человека...»


‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo ehisvāgatavādī sakhilo sammodako abbhākuṭiko uttānamukho pubbabhāsī…pe…

«Ведь отшельник Готама, господа, приветлив, мягок в общении, радушен, не хмурится, всегда улыбается и заговаривает первым...»


‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo catunnaṃ parisānaṃ sakkato garukato mānito pūjito apacito…pe…

«Ведь отшельник Готама, господа, почитаем, уважаем, ценим, чтим и уважаем четырьмя общинами...»


‘‘Samaṇe khalu, bho, gotame bahū devā ca manussā ca abhippasannā…pe…

«Ведь к отшельнику Готаме, господа, питают глубокую веру многие боги и люди...»


‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo yasmiṃ gāme vā nigame vā paṭivasati na tasmiṃ gāme vā nigame vā amanussā manusse viheṭhenti…pe…

«Ведь в той деревне или городе, господа, где пребывает отшельник Готама, нечеловеческие существа не вредят людям...»


‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo saṅghī gaṇī gaṇācariyo puthutitthakarānaṃ aggamakkhāyati, yathā kho pana, bho, etesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ yathā [Pg.126] vā tathā vā yaso samudāgacchati, na hevaṃ samaṇassa gotamassa yaso samudāgato. Atha kho anuttarāya vijjācaraṇasampadāya samaṇassa gotamassa yaso samudāgato…pe…

«Ведь отшельник Готама, господа, возглавляет общину, имеет последователей, является учителем школы и признан величайшим среди многочисленных основателей учений. И слава отшельника Готамы возросла не так, как у тех или иных отшельников и брахманов, чья слава возникает случайным образом. Напротив, слава отшельника Готамы возросла благодаря его непревзойдённому совершенству в знании и поведении...»


‘‘Samaṇaṃ khalu, bho, gotamaṃ rājā māgadho seniyo bimbisāro saputto sabhariyo sapariso sāmacco pāṇehi saraṇaṃ gato…pe…

«Ведь в отшельнике Готаме, господа, царь Магадхи Сения Бимбисара вместе с сыновьями, жёнами, свитой и советниками принял прибежище до конца своих дней...»


‘‘Samaṇaṃ khalu, bho, gotamaṃ rājā pasenadi kosalo saputto sabhariyo sapariso sāmacco pāṇehi saraṇaṃ gato…pe…

«Ведь в отшельнике Готаме, господа, царь Косалы Пасенади вместе с сыновьями, жёнами, свитой и советниками принял прибежище до конца своих дней...»


‘‘Samaṇaṃ khalu, bho, gotamaṃ brāhmaṇo pokkharasāti saputto sabhariyo sapariso sāmacco pāṇehi saraṇaṃ gato…pe…

«Ведь в отшельнике Готаме, господа, брахман Поккхаросати вместе с сыновьями, жёнами, свитой и советниками принял прибежище до конца своих дней...»


‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo rañño māgadhassa seniyassa bimbisārassa sakkato garukato mānito pūjito apacito…pe…

«Ведь отшельник Готама, господа, почитаем, уважаем, ценим, чтим и уважаем царем Магадхи Сенией Бимбисарой...»


‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo rañño pasenadissa kosalassa sakkato garukato mānito pūjito apacito…pe…

«Ведь отшельник Готама, господа, почитаем, уважаем, ценим, чтим и уважаем царем Пасенади Косальским...»


‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo brāhmaṇassa pokkharasātissa sakkato garukato mānito pūjito apacito…pe…

«Ведь отшельник Готама, господа, почитаем, уважаем, ценим, чтим и уважаем брахманом Поккхаросати...»


‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo khāṇumataṃ anuppatto khāṇumate viharati ambalaṭṭhikāyaṃ. Ye kho pana, bho, keci samaṇā vā brāhmaṇā vā amhākaṃ gāmakhettaṃ āgacchanti, atithī no te honti. Atithī kho panamhehi sakkātabbā garukātabbā mānetabbā pūjetabbā apacetabbā. Yampi, bho, samaṇo gotamo khāṇumataṃ anuppatto khāṇumate viharati ambalaṭṭhikāyaṃ, atithimhākaṃ samaṇo gotamo. Atithi kho panamhehi sakkātabbo garukātabbo mānetabbo pūjetabbo apacetabbo. Imināpaṅgena nārahati so bhavaṃ gotamo amhākaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ. Atha kho mayameva arahāma taṃ bhavantaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ. Ettake kho ahaṃ, bho, tassa bhoto gotamassa vaṇṇe pariyāpuṇāmi, no ca kho so bhavaṃ gotamo ettakavaṇṇo. Aparimāṇavaṇṇo hi so bhavaṃ gotamo’’ti.

«Ведь отшельник Готама, господа, прибыл в Ханумату и остановился в Ханумате, в манговой роще Амбалаттхика. А любые отшельники или брахманы, приходящие на наши lands, становятся нашими гостями. Гостей же нам надлежит почитать, уважать, ценить, чтить и оказывать им гостеприимство. И поскольку отшельник Готама прибыл в Ханумату и остановился в Ханумате, в манговой роще Амбалаттхика, он является нашим гостем. А гостя нам надлежит почитать, уважать, ценить, чтить и оказывать ему гостеприимство. По этой причине почтенному Готаме не подобает приходить к нам, чтобы навестить нас. Напротив, именно нам подобает пойти к почтенному Готаме, чтобы навестить его. Вот столько качеств почтенного Готамы я знаю, господа, но почтенный Готама обладает не только этими качествами. Поистине, качества почтенного Готамы безграничны».


333. Evaṃ [Pg.127] vutte, te brāhmaṇā kūṭadantaṃ brāhmaṇaṃ etadavocuṃ – ‘‘yathā kho bhavaṃ kūṭadanto samaṇassa gotamassa vaṇṇe bhāsati, ito cepi so bhavaṃ gotamo yojanasate viharati, alameva saddhena kulaputtena dassanāya upasaṅkamituṃ api puṭosenā’’ti. ‘‘Tena hi, bho, sabbeva mayaṃ samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamissāmā’’ti.

333. Когда это было сказано, те брахманы ответили брахману Кутаданте: «Судя по тому, как почтенный Кутаданта восхваляет качества отшельника Готамы, даже если бы почтенный Готама находился в ста йоджанах отсюда, благочестивому сыну благородной семьи следовало бы отправиться навестить его, взяв с собой дорожную сумку с припасами. В таком случае, господа, давайте все вместе пойдём навестить отшельника Готаму».


Mahāvijitarājayaññakathā

Рассказ о жертвоприношении царя Махавиджиты


334. Atha kho kūṭadanto brāhmaṇo mahatā brāhmaṇagaṇena saddhiṃ yena ambalaṭṭhikā yena bhagavā tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Khāṇumatakāpi kho brāhmaṇagahapatikā appekacce bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu; appekacce bhagavatā saddhiṃ sammodiṃsu, sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃsu; appekacce yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu; appekacce nāmagottaṃ sāvetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu; appekacce tuṇhībhūtā ekamantaṃ nisīdiṃsu.

334. И тогда брахман Кутаданта в сопровождении большой группы брахманов отправился в Амбалаттхику, туда, где находился Благословенный. Прибыв, он обменялся с Благословенным приветствиями. Завершив дружественную и памятную беседу, он сел сбоку. Некоторые брахманы и домохозяева из Хануматы, поклонившись Благословенному, сели сбоку; некоторые обменялись с Благословенным приветствиями и, завершив дружественную и памятную беседу, сели сбоку; некоторые, сложив ладони в почтительном жесте в сторону Благословенного, сели сбоку; некоторые назвали свои имена и кланы и сели сбоку; некоторые же сели сбоку молча.


335. Ekamantaṃ nisinno kho kūṭadanto brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sutaṃ metaṃ, bho gotama – ‘samaṇo gotamo tividhaṃ yaññasampadaṃ soḷasaparikkhāraṃ jānātī’ti. Na kho panāhaṃ jānāmi tividhaṃ yaññasampadaṃ soḷasaparikkhāraṃ. Icchāmi cāhaṃ mahāyaññaṃ yajituṃ. Sādhu me bhavaṃ gotamo tividhaṃ yaññasampadaṃ soḷasaparikkhāraṃ desetū’’ti.

335. Сидя сбоку, брахман Кутаданта обратился к Благословенному: «Почтенный Готама, я слышал, что отшельник Готама знает, как успешно совершить тройственное жертвоприношение с его шестнадцатью принадлежностями. Я же не знаю этого тройственного жертвоприношения с его шестнадцатью принадлежностями, но желаю совершить великое жертвоприношение. Было бы хорошо, если бы почтенный Готама разъяснил мне это тройственное жертвоприношение с его шестнадцатью принадлежностями».


336. ‘‘Tena hi, brāhmaṇa, suṇāhi sādhukaṃ manasikarohi, bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho kūṭadanto brāhmaṇo bhagavato paccassosi. Bhagavā etadavoca – ‘‘bhūtapubbaṃ, brāhmaṇa, rājā mahāvijito nāma ahosi aḍḍho mahaddhano mahābhogo pahūtajātarūparajato pahūtavittūpakaraṇo pahūtadhanadhañño paripuṇṇakosakoṭṭhāgāro. Atha kho, brāhmaṇa, rañño mahāvijitassa rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘adhigatā kho me vipulā mānusakā bhogā, mahantaṃ pathavimaṇḍalaṃ abhivijiya ajjhāvasāmi[Pg.128], yaṃnūnāhaṃ mahāyaññaṃ yajeyyaṃ, yaṃ mama assa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’ti.

336. «В таком случае, брахман, слушай внимательно и размышляй над этим, а я буду говорить». — «Да, почтенный», — ответил брахман Кутаданта Благословенному. Благословенный сказал следующее: «В прежние времена, брахман, жил царь по имени Махавиджита. Он был богат, обладал великим достоянием и имуществом, изобилием золота и серебра, множеством ценностей и утвари, обилием богатств и зерна, полными сокровищницами и амбарами. И вот, брахман, когда царь Махавиджита уединился для размышлений, у него возникла такая мысль: „Я обрёл великие человеческие богатства, я правлю обширными землями, которые завоевал. Что если я совершу великое жертвоприношение, которое на долгое время послужит моему благу и счастью?“»


337. ‘‘Atha kho, brāhmaṇa, rājā mahāvijito purohitaṃ brāhmaṇaṃ āmantetvā etadavoca – ‘idha mayhaṃ, brāhmaṇa, rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – adhigatā kho me vipulā mānusakā bhogā, mahantaṃ pathavimaṇḍalaṃ abhivijiya ajjhāvasāmi. Yaṃnūnāhaṃ mahāyaññaṃ yajeyyaṃ yaṃ mama assa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’ti. Icchāmahaṃ, brāhmaṇa, mahāyaññaṃ yajituṃ. Anusāsatu maṃ bhavaṃ yaṃ mama assa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’’ti.

337. «И тогда, брахман, царь Махавиджита призвал своего домашнего жреца-брахмана и сказал ему: „Брахман, когда я уединился для размышлений, у меня возникла такая мысль: «Я обрёл великие человеческие богатства, я правлю обширными землями, которые завоевал. Что если я совершу великое жертвоприношение, которое на долгое время послужит моему благу и счастью?» Я желаю, брахман, совершить великое жертвоприношение. Наставь же меня, почтенный, как совершить его так, чтобы это послужило моему благу и счастью на долгое время“».


338. ‘‘Evaṃ vutte, brāhmaṇa, purohito brāhmaṇo rājānaṃ mahāvijitaṃ etadavoca – ‘bhoto kho rañño janapado sakaṇṭako sauppīḷo, gāmaghātāpi dissanti, nigamaghātāpi dissanti, nagaraghātāpi dissanti, panthaduhanāpi dissanti. Bhavaṃ kho pana rājā evaṃ sakaṇṭake janapade sauppīḷe balimuddhareyya, akiccakārī assa tena bhavaṃ rājā. Siyā kho pana bhoto rañño evamassa – ‘‘ahametaṃ dassukhīlaṃ vadhena vā bandhena vā jāniyā vā garahāya vā pabbājanāya vā samūhanissāmī’’ti, na kho panetassa dassukhīlassa evaṃ sammā samugghāto hoti. Ye te hatāvasesakā bhavissanti, te pacchā rañño janapadaṃ viheṭhessanti. Api ca kho idaṃ saṃvidhānaṃ āgamma evametassa dassukhīlassa sammā samugghāto hoti. Tena hi bhavaṃ rājā ye bhoto rañño janapade ussahanti kasigorakkhe, tesaṃ bhavaṃ rājā bījabhattaṃ anuppadetu. Ye bhoto rañño janapade ussahanti vāṇijjāya, tesaṃ bhavaṃ rājā pābhataṃ anuppadetu. Ye bhoto rañño janapade ussahanti rājaporise, tesaṃ bhavaṃ rājā bhattavetanaṃ pakappetu. Te ca manussā sakammapasutā rañño janapadaṃ na viheṭhessanti; mahā ca rañño rāsiko bhavissati. Khemaṭṭhitā janapadā akaṇṭakā anuppīḷā. Manussā mudā modamānā ure putte naccentā apārutagharā maññe viharissantī’ti. ‘Evaṃ, bho’ti kho, brāhmaṇa, rājā mahāvijito purohitassa brāhmaṇassa paṭissutvā ye rañño janapade ussahiṃsu kasigorakkhe, tesaṃ rājā mahāvijito bījabhattaṃ anuppadāsi. Ye [Pg.129] ca rañño janapade ussahiṃsu vāṇijjāya, tesaṃ rājā mahāvijito pābhataṃ anuppadāsi. Ye ca rañño janapade ussahiṃsu rājaporise, tesaṃ rājā mahāvijito bhattavetanaṃ pakappesi. Te ca manussā sakammapasutā rañño janapadaṃ na viheṭhiṃsu, mahā ca rañño rāsiko ahosi. Khemaṭṭhitā janapadā akaṇṭakā anuppīḷā manussā mudā modamānā ure putte naccentā apārutagharā maññe vihariṃsu. Atha kho, brāhmaṇa, rājā mahāvijito purohitaṃ brāhmaṇaṃ āmantetvā etadavoca – ‘samūhato kho me bhoto dassukhīlo, bhoto saṃvidhānaṃ āgamma mahā ca me rāsiko. Khemaṭṭhitā janapadā akaṇṭakā anuppīḷā manussā mudā modamānā ure putte naccentā apārutagharā maññe viharanti. Icchāmahaṃ brāhmaṇa mahāyaññaṃ yajituṃ. Anusāsatu maṃ bhavaṃ yaṃ mama assa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’ti.

338. Когда это было сказано, о брахман, брахман-пурохита так сказал царю Махавиджите: «Страна Вашего Величества полна опасностей и разбойников; видны нападения на деревни, видны нападения на поселения, видны нападения на города, видны грабежи на дорогах. Если Ваше Величество в такой полной опасностей и разбойников стране станет собирать налоги, то Ваше Величество поступит неправильно. Быть может, у Вашего Величества возникнет такая мысль: „Я искореню эту заразу разбойников казнями, или заточением, или конфискацией имущества, или порицанием, или изгнанием“, но так эта зараза разбойников не будет искоренена должным образом. Те, кто выживут, позже причинят вред царству Вашего Величества. Однако с помощью следующего плана можно полностью искоренить эту заразу. Пусть Ваше Величество тем в царстве, кто занят земледелием и скотоводством, предоставит семена и корм для скота; тем, кто занят торговлей, предоставит капитал; тем, кто находится на царской службе, назначит надлежащее содержание и плату. Тогда эти люди, будучи заняты своим делом, не станут вредить царству; доходы Вашего Величества увеличатся, страна станет мирной, безопасной от разбойников, а люди с радостью в сердцах будут качать детей на руках и жить в домах с открытыми дверями». «Да будет так, почтенный!» — ответив так, о брахман, царь Махавижита внял совету брахмана-пурохиты и тем, кто в его царстве был занят земледелием и скотоводством, предоставил семена и корм; тем, кто был занят торговлей, предоставил капитал; тем, кто был на царской службе, назначил содержание и плату. И эти люди, будучи заняты своим делом, не вредили царству, и доходы царя увеличились. Страна стала мирной, безопасной от разбойников, а люди с радостью в сердцах качали детей на руках и жили в домах с открытыми дверями. Тогда, о брахман, царь Махавижита призвал брахмана-пурохиту и сказал ему: «Почтенный, благодаря твоему плану я искоренил заразу разбойников, и мои доходы увеличились. Страна стала мирной, безопасной от разбойников, а люди с радостью в сердцах качают детей на руках и живут в домах с открытыми дверями. Теперь, брахман, я желаю совершить великое жертвоприношение. Наставь меня, почтенный, как совершить его к моему долгому благу и счастью».


Catuparikkhāraṃ

Четыре сопутствующих фактора


339. ‘‘Tena hi bhavaṃ rājā ye bhoto rañño janapade khattiyā ānuyantā negamā ceva jānapadā ca te bhavaṃ rājā āmantayataṃ – ‘icchāmahaṃ, bho, mahāyaññaṃ yajituṃ, anujānantu me bhavanto yaṃ mama assa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’ti. Ye bhoto rañño janapade amaccā pārisajjā negamā ceva jānapadā ca…pe… brāhmaṇamahāsālā negamā ceva jānapadā ca…pe… gahapatinecayikā negamā ceva jānapadā ca, te bhavaṃ rājā āmantayataṃ – ‘icchāmahaṃ, bho, mahāyaññaṃ yajituṃ, anujānantu me bhavanto yaṃ mama assa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’ti. ‘Evaṃ, bho’ti kho, brāhmaṇa, rājā mahāvijito purohitassa brāhmaṇassa paṭissutvā ye rañño janapade khattiyā ānuyantā negamā ceva jānapadā ca, te rājā mahāvijito āmantesi – ‘icchāmahaṃ, bho, mahāyaññaṃ yajituṃ, anujānantu me bhavanto yaṃ mama assa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti. ‘Yajataṃ bhavaṃ rājā yaññaṃ, yaññakālo mahārājā’ti. Ye rañño janapade amaccā pārisajjā negamā ceva jānapadā ca…pe… brāhmaṇamahāsālā negamā ceva jānapadā ca…pe… gahapatinecayikā negamā ceva jānapadā ca, te rājā mahāvijito āmantesi – ‘icchāmahaṃ, bho[Pg.130], mahāyaññaṃ yajituṃ. Anujānantu me bhavanto yaṃ mama assa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’ti. ‘Yajataṃ bhavaṃ rājā yaññaṃ, yaññakālo mahārājā’ti. Itime cattāro anumatipakkhā tasseva yaññassa parikkhārā bhavanti.

339. «В таком случае пусть Ваше Величество призовёт тех кхаттиев, которые являются вашими вассалами в городах и провинциях, и скажет им: „Я желаю, почтенные, совершить великое жертвоприношение. Дайте мне своё согласие, господа, чтобы это послужило к моему долгому благу и счастью“. Пусть Ваше Величество призовёт советников и приближённых в городах и провинциях... богатых брахманов в городах и провинциях... богатых домохозяев в городах и провинциях и скажет им: „Я желаю, почтенные, совершить великое жертвоприношение. Дайте мне своё согласие, господа, чтобы это послужило к моему долгому благу и счастью“». «Да будет так, почтенный!» — ответив так, о брахман, царь Махавижита внял совету брахмана-пурохиты и призвал тех кхаттиев, которые были его вассалами в городах и провинциях, и сказал им: «Я желаю, почтенные, совершить великое жертвоприношение. Дайте мне своё согласие, господа, чтобы это послужило к моему долгому благу и счастью». Они ответили: «Пусть Ваше Величество совершает жертвоприношение, время для жертвоприношения пришло, о великий царь!» Тогда царь Махавижита призвал советников и приближённых в городах и провинциях... богатых брахманов в городах и провинциях... богатых домохозяев в городах и провинциях и сказал им: «Я желаю, почтенные, совершить великое жертвоприношение. Дайте мне своё согласие, господа, чтобы это послужило к моему долгому благу и счастью». Они ответили: «Пусть Ваше Величество совершает жертвоприношение, время для жертвоприношения пришло, о великий царь!» Эти четыре согласные группы и стали сопутствующими факторами этого жертвоприношения.


Aṭṭha parikkhārā

Восемь сопутствующих факторов


340. ‘‘Rājā mahāvijito aṭṭhahaṅgehi samannāgato, ubhato sujāto mātito ca pitito ca saṃsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena abhirūpo dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato brahmavaṇṇī brahmavacchasī akhuddāvakāso dassanāya; aḍḍho mahaddhano mahābhogo pahūtajātarūparajato pahūtavittūpakaraṇo pahūtadhanadhañño paripuṇṇakosakoṭṭhāgāro; balavā caturaṅginiyā senāya samannāgato assavāya ovādapaṭikarāya sahati maññe paccatthike yasasā; saddho dāyako dānapati anāvaṭadvāro samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikavaṇibbakayācakānaṃ opānabhūto puññāni karoti; bahussuto tassa tassa sutajātassa, tassa tasseva kho pana bhāsitassa atthaṃ jānāti ‘ayaṃ imassa bhāsitassa attho ayaṃ imassa bhāsitassa attho’ti; paṇḍito, viyatto, medhāvī, paṭibalo, atītānāgatapaccuppanne atthe cintetuṃ. Rājā mahāvijito imehi aṭṭhahaṅgehi samannāgato. Iti imānipi aṭṭhaṅgāni tasseva yaññassa parikkhārā bhavanti.

340. Царь Махавижита наделён восемью качествами. Он благороден по происхождению с обеих сторон — как по материнской, так и по отцовской линии, с чистой родословной вплоть до седьмого поколения предков, безупречной и безукоризненной в отношении происхождения. Он красив, приятен взору, внушает доверие, наделён превосходной красотой тела, имеет величественный облик, подобный Брахме, и статную фигуру, приятную для созерцания. Он богат, обладает великим достоянием, огромным имуществом, изобилием золота и серебра, множеством приятных вещей, обилием богатства и зерна, его сокровищницы и амбары полны. Он могуществен, обладает четырёхчастным войском, преданным и послушным его приказам, и своим величием он словно сокрушает врагов. Он верен, щедрый даритель, покровитель даяния, его двери всегда открыты для отшельников, брахманов, бедняков, путников, нищих и просящих; он подобен источнику блага и совершает заслуги. Он многознающ в том, что надлежит знать, и понимает смысл каждого изречения, зная: „Вот каков смысл этих слов, вот каков смысл тех слов“. Он мудр, искусен, разумен и способен предвидеть пользу в прошлом, будущем и настоящем. Царь Махавижита наделён этими восемью качествами. И эти восемь качеств также являются сопутствующими факторами этого жертвоприношения.


Catuparikkhāraṃ

Четыре сопутствующих фактора


341. ‘‘Purohito brāhmaṇo catuhaṅgehi samannāgato. Ubhato sujāto mātito ca pitito ca saṃsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena; ajjhāyako mantadharo tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū sanighaṇḍukeṭubhānaṃ sākkharappabhedānaṃ itihāsapañcamānaṃ padako veyyākaraṇo lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayo; sīlavā vuddhasīlī vuddhasīlena [Pg.131] samannāgato; paṇḍito viyatto medhāvī paṭhamo vā dutiyo vā sujaṃ paggaṇhantānaṃ. Purohito brāhmaṇo imehi catūhaṅgehi samannāgato. Iti imāni cattāri aṅgāni tasseva yaññassa parikkhārā bhavanti.

341. Брахман-пурохита наделён четырьмя качествами. Он благороден по происхождению с обеих сторон — как по материнской, так и по отцовской линии, с чистой родословной вплоть до седьмого поколения предков, безупречной и безукоризненной в отношении происхождения. Он является чтецом и хранителем мантр, в совершенстве знающим три Веды вместе со словарями, ритуалами, фонетикой и этимологией, а также преданиями как пятой частью; он искусен в чтении слов и грамматике, досконально знает локаяту и признаки великого мужа. Он добродетелен, обладает зрелой нравственностью, наделён совершенной добродетелью. Он мудр, искусен, разумен и является первым или вторым среди тех, кто держит жертвенную ложку. Брахман-пурохита наделён этими четырьмя качествами. И эти четыре качества также являются сопутствующими факторами этого жертвоприношения.


Tisso vidhā

Три настроя


342. ‘‘Atha kho, brāhmaṇa, purohito brāhmaṇo rañño mahāvijitassa pubbeva yaññā tisso vidhā desesi. Siyā kho pana bhoto rañño mahāyaññaṃ yiṭṭhukāmassa kocideva vippaṭisāro – ‘mahā vata me bhogakkhandho vigacchissatī’ti, so bhotā raññā vippaṭisāro na karaṇīyo. Siyā kho pana bhoto rañño mahāyaññaṃ yajamānassa kocideva vippaṭisāro – ‘mahā vata me bhogakkhandho vigacchatī’ti, so bhotā raññā vippaṭisāro na karaṇīyo. Siyā kho pana bhoto rañño mahāyaññaṃ yiṭṭhassa kocideva vippaṭisāro – ‘mahā vata me bhogakkhandho vigato’ti, so bhotā raññā vippaṭisāro na karaṇīyo’’ti. Imā kho, brāhmaṇa, purohito brāhmaṇo rañño mahāvijitassa pubbeva yaññā tisso vidhā desesi.

342. Затем, о брахман, ещё до начала жертвоприношения брахман-пурохита разъяснил царю Махавижите три настроя: «Возможно, у Вашего Величества, желающего совершить великое жертвоприношение, возникнет некое сожаление: „О, великая часть моего богатства будет утрачена!“ Такое сожаление Вашему Величеству испытывать не следует. Возможно, у Вашего Величества во время совершения великого жертвоприношения возникнет некое сожаление: „О, великая часть моего богатства утрачивается!“ Такое сожаление Вашему Величеству испытывать не следует. Возможно, у Вашего Величества после совершения великого жертвоприношения возникнет некое сожаление: „О, великая часть моего богатства утрачена!“ Такое сожаление Вашему Величеству испытывать не следует». Эти три настроя, о брахман, брахман-пурохита разъяснил царю Махавижите ещё до начала жертвоприношения.


Dasa ākārā

Десять условий


343. ‘‘Atha kho, brāhmaṇa, purohito brāhmaṇo rañño mahāvijitassa pubbeva yaññā dasahākārehi paṭiggāhakesu vippaṭisāraṃ paṭivinesi. ‘Āgamissanti kho bhoto yaññaṃ pāṇātipātinopi pāṇātipātā paṭiviratāpi. Ye tattha pāṇātipātino, tesaññeva tena. Ye tattha pāṇātipātā paṭiviratā, te ārabbha yajataṃ bhavaṃ, sajjataṃ bhavaṃ, modataṃ bhavaṃ, cittameva bhavaṃ antaraṃ pasādetu. Āgamissanti kho bhoto yaññaṃ adinnādāyinopi adinnādānā paṭiviratāpi…pe… kāmesu micchācārinopi kāmesumicchācārā paṭiviratāpi… musāvādinopi musāvādā paṭiviratāpi… pisuṇavācinopi pisuṇāya vācāya paṭiviratāpi… pharusavācinopi pharusāya vācāya paṭiviratāpi… samphappalāpinopi samphappalāpā [Pg.132] paṭiviratāpi … abhijjhālunopi anabhijjhālunopi… byāpannacittāpi abyāpannacittāpi… micchādiṭṭhikāpi sammādiṭṭhikāpi…. Ye tattha micchādiṭṭhikā, tesaññeva tena. Ye tattha sammādiṭṭhikā, te ārabbha yajataṃ bhavaṃ, sajjataṃ bhavaṃ, modataṃ bhavaṃ, cittameva bhavaṃ antaraṃ pasādetū’ti. Imehi kho, brāhmaṇa, purohito brāhmaṇo rañño mahāvijitassa pubbeva yaññā dasahākārehi paṭiggāhakesu vippaṭisāraṃ paṭivinesi.

343. Затем, о брахман, ещё до начала жертвоприношения брахман-пурохита развеял сомнения царя Махавижиты относительно принимающих дары с помощью десяти условий: «На жертвоприношение Вашего Величества придут как те, кто лишает жизни, так и те, кто воздерживается от лишения жизни. Что касается тех, кто лишает жизни, то это останется на их совести; но ради тех, кто воздерживается от лишения жизни, пусть Ваше Величество совершает подношение, пусть Ваше Величество дарует щедро, пусть Ваше Величество радуется и умиротворяет свой собственный ум. На жертвоприношение Вашего Величества придут как те, кто берёт неданное, так и те, кто воздерживается от взятия неданного... те, кто предаётся неверному поведению в чувственных удовольствиях, так и те, кто воздерживается... те, кто говорит ложь, так и те, кто воздерживается... те, кто сеет раздор, так и те, кто воздерживается... те, кто говорит грубо, так и те, кто воздерживается... те, кто предаётся пустословию, так и те, кто воздерживается... те, кто алчен, так и те, кто не алчен... те, кто злонамерен, так и те, кто не злонамерен... те, кто придерживается ложных взглядов, так и те, кто придерживается правильных взглядов. Что касается тех, кто придерживается ложных взглядов, то это останется на их совести; но ради тех, кто придерживается правильных взглядов, пусть Ваше Величество совершает подношение, пусть Ваше Величество дарует щедро, пусть Ваше Величество радуется и умиротворяет свой собственный ум». С помощью этих десяти условий, о брахман, брахман-пурохита развеял сомнения царя Махавижиты относительно принимающих дары ещё до начала жертвоприношения.


Soḷasa ākārā

Шестнадцать причин


344. ‘‘Atha kho, brāhmaṇa, purohito brāhmaṇo rañño mahāvijitassa mahāyaññaṃ yajamānassa soḷasahākārehi cittaṃ sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṃsesi siyā kho pana bhoto rañño mahāyaññaṃ yajamānassa kocideva vattā – ‘rājā kho mahāvijito mahāyaññaṃ yajati, no ca kho tassa āmantitā khattiyā ānuyantā negamā ceva jānapadā ca; atha ca pana bhavaṃ rājā evarūpaṃ mahāyaññaṃ yajatī’ti. Evampi bhoto rañño vattā dhammato natthi. Bhotā kho pana raññā āmantitā khattiyā ānuyantā negamā ceva jānapadā ca. Imināpetaṃ bhavaṃ rājā jānātu, yajataṃ bhavaṃ, sajjataṃ bhavaṃ, modataṃ bhavaṃ, cittameva bhavaṃ antaraṃ pasādetu.

344. Затем, о брахман, брахман-пурохита наставил царя Махавижиту, совершающего великое жертвоприношение, побудил его, вдохновил его и порадовал его сердце с помощью шестнадцати причин: «Возможно, кто-то скажет о Вашем Величестве, совершающем великое жертвоприношение: „Царь Махавижита совершает великое жертвоприношение, но он не пригласил кхаттиев, своих вассалов в городах и провинциях; и всё же Ваше Величество совершает такое великое жертвоприношение“. Но даже если так скажут, у них не будет на то законных оснований против Вашего Величества, поскольку Ваше Величество пригласил кхаттиев, своих вассалов в городах и провинциях. Пусть Ваше Величество знает об этом, пусть Ваше Величество совершает подношение, пусть Ваше Величество дарует щедро, пусть Ваше Величество радуется и умиротворяет свой собственный ум».


‘‘Siyā kho pana bhoto rañño mahāyaññaṃ yajamānassa kocideva vattā – ‘rājā kho mahāvijito mahāyaññaṃ yajati, no ca kho tassa āmantitā amaccā pārisajjā negamā ceva jānapadā ca…pe… brāhmaṇamahāsālā negamā ceva jānapadā ca…pe… gahapatinecayikā negamā ceva jānapadā ca, atha ca pana bhavaṃ rājā evarūpaṃ mahāyaññaṃ yajatī’ti. Evampi bhoto rañño vattā dhammato natthi. Bhotā kho pana raññā āmantitā gahapatinecayikā negamā ceva jānapadā ca. Imināpetaṃ bhavaṃ rājā jānātu, yajataṃ bhavaṃ, sajjataṃ bhavaṃ, modataṃ bhavaṃ, cittameva bhavaṃ antaraṃ pasādetu.

«Возможно, кто-то скажет о Вашем Величестве, совершающем великое жертвоприношение: „Царь Махавижита совершает великое жертвоприношение, но он не пригласил советников и приближённых в городах и провинциях... богатых брахманов в городах и провинциях... богатых домохозяев в городах и провинциях; и всё же Ваше Величество совершает такое великое жертвоприношение“. Но даже если так скажут, у них не будет на то законных оснований против Вашего Величества, поскольку Ваше Величество пригласил богатых домохозяев в городах и провинциях. Пусть Ваше Величество знает об этом, пусть Ваше Величество совершает подношение, пусть Ваше Величество дарует щедро, пусть Ваше Величество радуется и умиротворяет свой собственный ум».


‘‘Siyā kho pana bhoto rañño mahāyaññaṃ yajamānassa kocideva vattā – ‘rājā kho mahāvijito mahāyaññaṃ yajati, no ca kho ubhato [Pg.133] sujāto mātito ca pitito ca saṃsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena, atha ca pana bhavaṃ rājā evarūpaṃ mahāyaññaṃ yajatī’ti. Evampi bhoto rañño vattā dhammato natthi. Bhavaṃ kho pana rājā ubhato sujāto mātito ca pitito ca saṃsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena. Imināpetaṃ bhavaṃ rājā jānātu, yajataṃ bhavaṃ, sajjataṃ bhavaṃ, modataṃ bhavaṃ, cittameva bhavaṃ antaraṃ pasādetu.

«Может случиться так, о почтенный царь, что кто-нибудь скажет о совершающем великое жертвоприношение царе: „Царь Махавиджита совершает великое жертвоприношение, но он не безупречного происхождения как по материнской, так и по отцовской линии, его родословная не чиста до седьмого колена предков, он уязвим и порицаем в том, что касается его происхождения, и тем не менее почтенный царь совершает такое великое жертвоприношение“. Но даже в таком случае не будет того, кто упрекнул бы почтенного царя справедливо. Ведь почтенный царь безупречного происхождения как по материнской, так и по отцовской линии, его родословная чиста до седьмого колена предков, он неуязвим и непорицаем в том, что касается его происхождения. Пусть почтенный царь знает это; совершайте же жертвоприношение, о почтенный, готовьте его, радуйтесь и умиротворяйте свой внутренний ум».


‘‘Siyā kho pana bhoto rañño mahāyaññaṃ yajamānassa kocideva vattā – ‘rājā kho mahāvijito mahāyaññaṃ yajati no ca kho abhirūpo dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato brahmavaṇṇī brahmavacchasī akhuddāvakāso dassanāya…pe… no ca kho aḍḍho mahaddhano mahābhogo pahūtajātarūparajato pahūtavittūpakaraṇo pahūtadhanadhañño paripuṇṇakosakoṭṭhāgāro…pe… no ca kho balavā caturaṅginiyā senāya samannāgato assavāya ovādapaṭikarāya sahati maññe paccatthike yasasā…pe… no ca kho saddho dāyako dānapati anāvaṭadvāro samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikavaṇibbakayācakānaṃ opānabhūto puññāni karoti…pe… no ca kho bahussuto tassa tassa sutajātassa…pe… no ca kho tassa tasseva kho pana bhāsitassa atthaṃ jānāti ‘‘ayaṃ imassa bhāsitassa attho, ayaṃ imassa bhāsitassa attho’’ti…pe… no ca kho paṇḍito viyatto medhāvī paṭibalo atītānāgatapaccuppanne atthe cintetuṃ, atha ca pana bhavaṃ rājā evarūpaṃ mahāyaññaṃ yajatī’ti. Evampi bhoto rañño vattā dhammato natthi. Bhavaṃ kho pana rājā paṇḍito viyatto medhāvī paṭibalo atītānāgatapaccuppanne atthe cintetuṃ. Imināpetaṃ bhavaṃ rājā jānātu, yajataṃ bhavaṃ, sajjataṃ bhavaṃ, modataṃ bhavaṃ, cittameva bhavaṃ antaraṃ pasādetu.

«Может случиться так, о почтенный царь, что кто-нибудь скажет о совершающем великое жертвоприношение царе: „Царь Махавиджита совершает великое жертвоприношение, но он не красив, не привлекателен, не вселяет доверия, не наделен превосходной красотой тела, не имеет золотистого цвета кожи, подобного Брахме, не имеет величественного телосложения, не внушает благоговения своим видом... [и далее] ...он не богат, не обладает великим имуществом, великими благами, изобилием золота и серебра, множеством ценных вещей, обилием богатства и зерна, полными сокровищницами и амбарами... [и далее] ...он не силен, не обладает четырехсоставным войском, послушным и следующим наставлениям, и не превосходит, кажется, своих врагов славой... [и далее] ...он не наделен верой, не щедр, не является покровителем даяния, его двери не открыты настежь для отшельников, брахманов, бедных, странников, нищих и просящих, он не служит для них источником воды и не совершает заслуг... [и далее] ...он не обладает обширными познаниями в различных учениях... [и далее] ...он не понимает смысла сказанного: «В этом смысл этого изречения, в этом смысл того изречения»... [и далее] ...он не мудр, не искусен, не разумен, не способен размышлять о пользе в прошлом, будущем и настоящем, и тем не менее почтенный царь совершает такое великое жертвоприношение“. Но даже в таком случае не будет того, кто упрекнул бы почтенного царя справедливо. Ведь почтенный царь мудр, искусен, разумен, способен размышлять о пользе в прошлом, будущем и настоящем. Пусть почтенный царь знает это; совершайте же жертвоприношение, о почтенный, готовьте его, радуйтесь и умиротворяйте свой внутренний ум».


‘‘Siyā kho pana bhoto rañño mahāyaññaṃ yajamānassa kocideva vattā – ‘rājā kho mahāvijito mahāyaññaṃ yajati. No ca khvassa purohito brāhmaṇo ubhato sujāto mātito ca pitito ca saṃsuddhagahaṇiko [Pg.134] yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena; atha ca pana bhavaṃ rājā evarūpaṃ mahāyaññaṃ yajatī’ti. Evampi bhoto rañño vattā dhammato natthi. Bhoto kho pana rañño purohito brāhmaṇo ubhato sujāto mātito ca pitito ca saṃsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena. Imināpetaṃ bhavaṃ rājā jānātu, yajataṃ bhavaṃ, sajjataṃ bhavaṃ, modataṃ bhavaṃ, cittameva bhavaṃ antaraṃ pasādetu.

«Может случиться так, о почтенный царь, что кто-нибудь скажет о совершающем великое жертвоприношение царе: „Царь Махавиджита совершает великое жертвоприношение, но его домашний жрец-брахман не безупречного происхождения как по материнской, так и по отцовской линии, его родословная не чиста до седьмого колена предков, он уязвим и порицаем в том, что касается его происхождения, и тем не менее почтенный царь совершает такое великое жертвоприношение“. Но даже в таком случае не будет того, кто упрекнул бы почтенного царя справедливо. Ведь домашний жрец-брахман почтенного царя безупречного происхождения как по материнской, так и по отцовской линии, его родословная чиста до седьмого колена предков, он неуязвим и непорицаем в том, что касается его происхождения. Пусть почтенный царь знает это; совершайте же жертвоприношение, о почтенный, готовьте его, радуйтесь и умиротворяйте свой внутренний ум».


‘‘Siyā kho pana bhoto rañño mahāyaññaṃ yajamānassa kocideva vattā – ‘rājā kho mahāvijito mahāyaññaṃ yajati. No ca khvassa purohito brāhmaṇo ajjhāyako mantadharo tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū sanighaṇḍukeṭubhānaṃ sākkharappabhedānaṃ itihāsapañcamānaṃ padako veyyākaraṇo lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayo…pe… no ca khvassa purohito brāhmaṇo sīlavā vuddhasīlī vuddhasīlena samannāgato…pe… no ca khvassa purohito brāhmaṇo paṇḍito viyatto medhāvī paṭhamo vā dutiyo vā sujaṃ paggaṇhantānaṃ, atha ca pana bhavaṃ rājā evarūpaṃ mahāyaññaṃ yajatī’ti. Evampi bhoto rañño vattā dhammato natthi. Bhoto kho pana rañño purohito brāhmaṇo paṇḍito viyatto medhāvī paṭhamo vā dutiyo vā sujaṃ paggaṇhantānaṃ. Imināpetaṃ bhavaṃ rājā jānātu, yajataṃ bhavaṃ, sajjataṃ bhavaṃ, modataṃ bhavaṃ, cittameva bhavaṃ antaraṃ pasādetūti. Imehi kho, brāhmaṇa, purohito brāhmaṇo rañño mahāvijitassa mahāyaññaṃ yajamānassa soḷasahi ākārehi cittaṃ sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṃsesi.

«Может случиться так, о почтенный царь, что кто-нибудь скажет о совершающем великое жертвоприношение царе: „Царь Махавиджита совершает великое жертвоприношение, но его домашний жрец-брахман не является чтецом, знатоком мантр, не постиг три Веды вместе со словарями, ритуалами, фонетикой, этимологией и историческими преданиями как пятым разделом, не искусен в чтении слов и грамматике, не сведущ в натурфилософии и признаках великого человека... [и далее] ...его домашний жрец-брахман не добродетелен, не обладает зрелой добродетелью... [и далее] ...его домашний жрец-брахман не мудр, не искусен, не разумен, и не является первым или вторым среди тех, кто держит жертвенный черпак, и тем не менее почтенный царь совершает такое великое жертвоприношение“. Но даже в таком случае не будет того, кто упрекнул бы почтенного царя справедливо. Ведь домашний жрец-брахман почтенного царя мудр, искусен, разумен, и является первым или вторым среди тех, кто держит жертвенный черпак. Пусть почтенный царь знает это; совершайте же жертвоприношение, о почтенный, готовьте его, радуйтесь и умиротворяйте свой внутренний ум». Этими шестнадцатью способами, о брахман, домашний жрец-брахман разъяснил царю Махавиджите, совершающему великое жертвоприношение, пользу этого дела, побудил его к нему, воодушевил его и порадовал его.


345. ‘‘Tasmiṃ kho, brāhmaṇa, yaññe neva gāvo haññiṃsu, na ajeḷakā haññiṃsu, na kukkuṭasūkarā haññiṃsu, na vividhā pāṇā saṃghātaṃ āpajjiṃsu, na rukkhā chijjiṃsu yūpatthāya, na dabbhā lūyiṃsu barihisatthāya. Yepissa ahesuṃ dāsāti vā pessāti vā kammakarāti vā, tepi na daṇḍatajjitā na [Pg.135] bhayatajjitā na assumukhā rudamānā parikammāni akaṃsu. Atha kho ye icchiṃsu, te akaṃsu, ye na icchiṃsu, na te akaṃsu; yaṃ icchiṃsu, taṃ akaṃsu, yaṃ na icchiṃsu, na taṃ akaṃsu. Sappitelanavanītadadhimadhuphāṇitena ceva so yañño niṭṭhānamagamāsi.

345. «При этом жертвоприношении, о брахман, не убивали ни быков, ни коз, ни овец, ни кур, ни свиней, и никакие живые существа не подвергались истреблению. Не рубили деревья для жертвенных столбов, не скашивали траву даббха для подстилки. И те, кто были его рабами, слугами или работниками, выполняли свои обязанности не под угрозой побоев или страха, не со слезами на глазах и плачем. Напротив, те, кто желал делать работу, делали её; те, кто не желал, не делали её. Они делали то, что хотели делать, и не делали того, чего делать не хотели. Это жертвоприношение было совершено лишь с использованием топлёного масла, растительного масла, сливочного масла, простокваши, мёда и патоки».


346. ‘‘Atha kho, brāhmaṇa, khattiyā ānuyantā negamā ceva jānapadā ca, amaccā pārisajjā negamā ceva jānapadā ca, brāhmaṇamahāsālā negamā ceva jānapadā ca, gahapatinecayikā negamā ceva jānapadā ca pahūtaṃ sāpateyyaṃ ādāya rājānaṃ mahāvijitaṃ upasaṅkamitvā evamāhaṃsu – ‘idaṃ, deva, pahūtaṃ sāpateyyaṃ devaññeva uddissābhataṃ, taṃ devo paṭiggaṇhātū’ti. ‘Alaṃ, bho, mamāpidaṃ pahūtaṃ sāpateyyaṃ dhammikena balinā abhisaṅkhataṃ; tañca vo hotu, ito ca bhiyyo harathā’ti. Te raññā paṭikkhittā ekamantaṃ apakkamma evaṃ samacintesuṃ – ‘na kho etaṃ amhākaṃ patirūpaṃ, yaṃ mayaṃ imāni sāpateyyāni punadeva sakāni gharāni paṭihareyyāma. Rājā kho mahāvijito mahāyaññaṃ yajati, handassa mayaṃ anuyāgino homā’ti.

346. «Затем, о брахман, кшатрии-вассалы из городов и провинций, советники и придворные из городов и провинций, богатые брахманы из городов и провинций, зажиточные домохозяева из городов и провинций, взяв с собой много богатства, пришли к царю Махавиджите и сказали: „Это обильное богатство, о владыка, принесено специально для тебя. Пусть владыка примет его!“ Царь ответил: „Довольно, почтенные! У меня и так много богатства, собранного в виде праведных налогов. Пусть это богатство остаётся вашим, и вы можете взять ещё больше из моего“. Получив отказ царя, они отошли в сторону и рассудили так: „Неподобающе нам уносить это богатство обратно в свои дома. Царь Махавиджита совершает великое жертвоприношение. Давайте же и мы последуем его примеру и совершим подношения“».


347. ‘‘Atha kho, brāhmaṇa, puratthimena yaññavāṭassa khattiyā ānuyantā negamā ceva jānapadā ca dānāni paṭṭhapesuṃ. Dakkhiṇena yaññavāṭassa amaccā pārisajjā negamā ceva jānapadā ca dānāni paṭṭhapesuṃ. Pacchimena yaññavāṭassa brāhmaṇamahāsālā negamā ceva jānapadā ca dānāni paṭṭhapesuṃ. Uttarena yaññavāṭassa gahapatinecayikā negamā ceva jānapadā ca dānāni paṭṭhapesuṃ.

347. «Тогда, о брахман, к востоку от места жертвоприношения кшатрии-вассалы из городов и провинций устроили свои даяния. К югу от места жертвоприношения советники и придворные из городов и провинций устроили свои даяния. К западу от места жертвоприношения богатые брахманы из городов и провинций устроили свои даяния. К северу от места жертвоприношения зажиточные домохозяева из городов и провинций устроили свои даяния».


‘‘Tesupi kho, brāhmaṇa, yaññesu neva gāvo haññiṃsu, na ajeḷakā haññiṃsu, na kukkuṭasūkarā haññiṃsu, na vividhā pāṇā saṃghātaṃ āpajjiṃsu, na rukkhā chijjiṃsu yūpatthāya, na dabbhā lūyiṃsu barihisatthāya. Yepi nesaṃ ahesuṃ dāsāti vā pessāti vā kammakarāti vā, tepi na daṇḍatajjitā na bhayatajjitā na assumukhā rudamānā parikammāni akaṃsu. Atha kho ye icchiṃsu, te akaṃsu, ye na icchiṃsu, na te akaṃsu; yaṃ icchiṃsu, taṃ akaṃsu, yaṃ na icchiṃsu na taṃ akaṃsu. Sappitelanavanītadadhimadhuphāṇitena ceva te yaññā niṭṭhānamagamaṃsu.

«И при этих жертвоприношениях, о брахман, не убивали ни быков, ни коз, ни овец, ни кур, ни свиней, и никакие живые существа не подвергались истреблению. Не рубили деревья для жертвенных столбов, не скашивали траву даббха для подстилки. И те, кто были их рабами, слугами или работниками, выполняли свои обязанности не под угрозой побоев или страха, не со слезами на глазах и плачем. Напротив, те, кто желал делать работу, делали её; те, кто не желал, не делали её. Они делали то, что хотели делать, и не делали того, чего делать не хотели. Эти жертвоприношения были совершены лишь с использованием топлёного масла, растительного масла, сливочного масла, простокваши, мёда и патоки».


‘‘Iti [Pg.136] cattāro ca anumatipakkhā, rājā mahāvijito aṭṭhahaṅgehi samannāgato, purohito brāhmaṇo catūhaṅgehi samannāgato; tisso ca vidhā ayaṃ vuccati brāhmaṇa tividhā yaññasampadā soḷasaparikkhārā’’ti.

«Таким образом, было четыре одобряющие группы сторонников, царь Махавиджита обладал восемью качествами, а домашний жрец-брахман — четырьмя качествами, и всё это совершалось тремя способами настроя ума. Это, о брахман, называется успешным жертвоприношением в трёх аспектах и с шестнадцатью принадлежностями».


348. Evaṃ vutte, te brāhmaṇā unnādino uccāsaddamahāsaddā ahesuṃ – ‘‘aho yañño, aho yaññasampadā’’ti! Kūṭadanto pana brāhmaṇo tūṇhībhūtova nisinno hoti. Atha kho te brāhmaṇā kūṭadantaṃ brāhmaṇaṃ etadavocuṃ – ‘‘kasmā pana bhavaṃ kūṭadanto samaṇassa gotamassa subhāsitaṃ subhāsitato nābbhanumodatī’’ti? ‘‘Nāhaṃ, bho, samaṇassa gotamassa subhāsitaṃ subhāsitato nābbhanumodāmi. Muddhāpi tassa vipateyya, yo samaṇassa gotamassa subhāsitaṃ subhāsitato nābbhanumodeyya. Api ca me, bho, evaṃ hoti – samaṇo gotamo na evamāha – ‘evaṃ me suta’nti vā ‘evaṃ arahati bhavitu’nti vā; api ca samaṇo gotamo – ‘evaṃ tadā āsi, itthaṃ tadā āsi’ tveva bhāsati. Tassa mayhaṃ bho evaṃ hoti – ‘addhā samaṇo gotamo tena samayena rājā vā ahosi mahāvijito yaññassāmi purohito vā brāhmaṇo tassa yaññassa yājetā’ti. Abhijānāti pana bhavaṃ gotamo evarūpaṃ yaññaṃ yajitvā vā yājetvā vā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjitāti’’? ‘‘Abhijānāmahaṃ, brāhmaṇa, evarūpaṃ yaññaṃ yajitvā vā yājetvā vā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjitā, ahaṃ tena samayena purohito brāhmaṇo ahosiṃ tassa yaññassa yājetā’’ti.

348. Когда это было сказано, те брахманы громко и шумно воскликнули: «О, какое жертвоприношение! О, какое совершенство жертвоприношения!» Брахман же Кутаданта сидел молча. Тогда те брахманы сказали брахману Кутаданте: «Почему же почтенный Кутаданта не одобряет прекрасные слова отшельника Готамы как прекрасные?» — «О почтенные, это не так, что я не одобряю прекрасные слова отшельника Готамы как прекрасные. Голова раскололась бы у того, кто не одобрил бы прекрасные слова отшельника Готамы как прекрасные. Однако, о почтенные, я подумал вот о чём: отшельник Готама не говорит: „Так я слышал“ или „Так должно было быть“. Напротив, отшельник Готама говорит лишь: „Так было тогда, таким образом было тогда“. И у меня, о почтенные, возникла мысль: „Несомненно, отшельник Готама в то время был либо царем Махавиджитой, устроителем жертвоприношения, либо домашним жрецом-брахманом, совершавшим для него это жертвоприношение“. Помнит ли почтенный Готама, что он сам совершил или побудил совершить такое жертвоприношение, и после распада тела, после смерти, переродился в благой участи, в небесном мире?» — «Я помню, о брахман, что совершив или побудив совершить такое жертвоприношение, после распада тела, после смерти, я переродился в благой участи, в небесном мире. В то время я был домашним жрецом-брахманом, совершавшим то жертвоприношение».


Niccadānaanukulayaññaṃ

«Постоянное даяние как традиционное семейное жертвоприношение»


349. ‘‘Atthi pana, bho gotama, añño yañño imāya tividhāya yaññasampadāya soḷasaparikkhārāya appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro cā’’ti?

349. «Но есть ли, о почтенный Готама, другое жертвоприношение, которое требует меньше хлопот, меньше усилий, но при этом приносит больше плодов и больше пользы, чем это тройственное жертвоприношение с его шестнадцатью принадлежностями?»


‘‘Atthi [Pg.137] kho, brāhmaṇa, añño yañño imāya tividhāya yaññasampadāya soḷasaparikkhārāya appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro cā’’ti.

«Есть, о брахман, другое жертвоприношение, которое требует меньше хлопот, меньше усилий, но при этом приносит больше плодов и больше пользы, чем это тройственное жертвоприношение с его шестнадцатью принадлежностями».


‘‘Katamo pana so, bho gotama, yañño imāya tividhāya yaññasampadāya soḷasaparikkhārāya appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro cā’’ti?

«Что же это за жертвоприношение, о почтенный Готама, которое требует меньше хлопот, меньше усилий, но при этом приносит больше плодов и больше пользы, чем это тройственное жертвоприношение с его шестнадцатью принадлежностями?»


‘‘Yāni kho pana tāni, brāhmaṇa, niccadānāni anukulayaññāni sīlavante pabbajite uddissa diyyanti; ayaṃ kho, brāhmaṇa, yañño imāya tividhāya yaññasampadāya soḷasaparikkhārāya appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro cā’’ti.

«Когда, о брахман, совершаются постоянные даяния, традиционные семейные жертвоприношения, предназначаемые для добродетельных странников; именно такое жертвоприношение, о брахман, требует меньше хлопот, меньше усилий, но при этом приносит больше плодов и больше пользы, чем то тройственное жертвоприношение с его шестнадцатью принадлежностями».


‘‘Ko nu kho, bho gotama, hetu ko paccayo, yena taṃ niccadānaṃ anukulayaññaṃ imāya tividhāya yaññasampadāya soḷasaparikkhārāya appaṭṭhatarañca appasamārambhatarañca mahapphalatarañca mahānisaṃsatarañcā’’ti?

«В чём же причина, о почтенный Готама, в чём условие того, что это постоянное даяние, традиционное семейное жертвоприношение, требует меньше хлопот, меньше усилий, но при этом приносит больше плодов и больше пользы, чем то тройственное жертвоприношение с его шестнадцатью принадлежностями?»


‘‘Na kho, brāhmaṇa, evarūpaṃ yaññaṃ upasaṅkamanti arahanto vā arahattamaggaṃ vā samāpannā. Taṃ kissa hetu? Dissanti hettha, brāhmaṇa, daṇḍappahārāpi galaggahāpi, tasmā evarūpaṃ yaññaṃ na upasaṅkamanti arahanto vā arahattamaggaṃ vā samāpannā. Yāni kho pana tāni, brāhmaṇa, niccadānāni anukulayaññāni sīlavante pabbajite uddissa diyyanti; evarūpaṃ kho, brāhmaṇa, yaññaṃ upasaṅkamanti arahanto vā arahattamaggaṃ vā samāpannā. Taṃ kissa hetu? Na hettha, brāhmaṇa, dissanti daṇḍappahārāpi galaggahāpi, tasmā evarūpaṃ yaññaṃ upasaṅkamanti arahanto vā arahattamaggaṃ vā samāpannā. Ayaṃ kho, brāhmaṇa, hetu ayaṃ paccayo, yena taṃ niccadānaṃ anukulayaññaṃ imāya tividhāya yaññasampadāya soḷasaparikkhārāya appaṭṭhatarañca appasamārambhatarañca mahapphalatarañca mahānisaṃsatarañcā’’ti.

«Брахман, на такое жертвоприношение не приходят ни араханты, ни те, кто вступил на путь к арахантству. По какой причине? Потому что там, брахман, видны и побои палками, и хватание за горло; поэтому на такое жертвоприношение не приходят ни араханты, ни те, кто вступил на путь к арахантству. Но те постоянные даяния, брахман, традиционные семейные подношения, которые совершаются ради нравственных странников — на такое жертвоприношение, брахман, приходят и араханты, и те, кто вступил на путь к арахантству. По какой причине? Потому что там, брахман, не видны ни побои палками, ни хватание за горло; поэтому на такое жертвоприношение приходят и араханты, и те, кто вступил на путь к арахантству. В этом, брахман, причина, в этом условие, почему это постоянное даяние, традиционное семейное подношение, является менее хлопотным, требующим меньше усилий, но приносящим гораздо больший плод и гораздо большую пользу, чем то трехчастное жертвоприношение с шестнадцатью принадлежностями».


350. ‘‘Atthi pana, bho gotama, añño yañño imāya ca tividhāya yaññasampadāya soḷasaparikkhārāya iminā ca niccadānena anukulayaññena appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro cā’’ti?

350. «Но есть ли, почтенный Готама, другое жертвоприношение, которое было бы менее хлопотным, требовало бы меньше усилий, но приносило бы гораздо больший плод и гораздо большую пользу, чем это трехчастное жертвоприношение с шестнадцатью принадлежностями и это постоянное даяние, традиционное семейное подношение?»


‘‘Atthi [Pg.138] kho, brāhmaṇa, añño yañño imāya ca tividhāya yaññasampadāya soḷasaparikkhārāya iminā ca niccadānena anukulayaññena appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro cā’’ti.

«Есть, брахман, другое жертвоприношение, которое менее хлопотно, требует меньше усилий, но приносит гораздо больший плод и гораздо большую пользу, чем это трехчастное жертвоприношение с шестнадцатью принадлежностями и это постоянное даяние, традиционное семейное подношение».


‘‘Katamo pana so, bho gotama, yañño imāya ca tividhāya yaññasampadāya soḷasaparikkhārāya iminā ca niccadānena anukulayaññena appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro cā’’ti?

«Что же это за жертвоприношение, почтенный Готама, которое менее хлопотно, требует меньше усилий, но приносит гораздо больший плод и гораздо большую пользу, чем это трехчастное жертвоприношение с шестнадцатью принадлежностями и это постоянное даяние, традиционное семейное подношение?»


‘‘Yo kho, brāhmaṇa, cātuddisaṃ saṅghaṃ uddissa vihāraṃ karoti, ayaṃ kho, brāhmaṇa, yañño imāya ca tividhāya yaññasampadāya soḷasaparikkhārāya iminā ca niccadānena anukulayaññena appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro cā’’ti.

«Когда кто-либо, брахман, строит обитель ради Сангхи четырех сторон света — это, брахман, и есть то жертвоприношение, которое менее хлопотно, требует меньше усилий, но приносит гораздо больший плод и гораздо большую пользу, чем это трехчастное жертвоприношение с шестнадцатью принадлежностями и это постоянное даяние, традиционное семейное подношение».


351. ‘‘Atthi pana, bho gotama, añño yañño imāya ca tividhāya yaññasampadāya soḷasaparikkhārāya iminā ca niccadānena anukulayaññena iminā ca vihāradānena appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro cā’’ti?

351. «Но есть ли, почтенный Готама, другое жертвоприношение, которое было бы менее хлопотным, требовало бы меньше усилий, но приносило бы гораздо больший плод и гораздо большую пользу, чем это трехчастное жертвоприношение с шестнадцатью принадлежностями, это постоянное даяние, традиционное семейное подношение и это дарование обители?»


‘‘Atthi kho, brāhmaṇa, añño yañño imāya ca tividhāya yaññasampadāya soḷasaparikkhārāya iminā ca niccadānena anukulayaññena iminā ca vihāradānena appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro cā’’ti.

«Есть, брахман, другое жертвоприношение, которое менее хлопотно, требует меньше усилий, но приносит гораздо больший плод и гораздо большую пользу, чем это трехчастное жертвоприношение с шестнадцатью принадлежностями, это постоянное даяние, традиционное семейное подношение и это дарование обители».


‘‘Katamo pana so, bho gotama, yañño imāya ca tividhāya yaññasampadāya soḷasaparikkhārāya iminā ca niccadānena anukulayaññena iminā ca vihāradānena appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro cā’’ti?

«Что же это за жертвоприношение, почтенный Готама, которое менее хлопотно, требует меньше усилий, но приносит гораздо больший плод и гораздо большую пользу, чем это трехчастное жертвоприношение с шестнадцатью принадлежностями, это постоянное даяние, традиционное семейное подношение и это дарование обители?»


‘‘Yo kho, brāhmaṇa, pasannacitto buddhaṃ saraṇaṃ gacchati, dhammaṃ saraṇaṃ gacchati, saṅghaṃ saraṇaṃ gacchati; ayaṃ kho, brāhmaṇa, yañño imāya ca tividhāya yaññasampadāya soḷasaparikkhārāya iminā ca niccadānena anukulayaññena iminā ca vihāradānena appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro cā’’ti.

«Когда кто-либо, брахман, с преданным сердцем принимает прибежище в Будде, принимает прибежище в Дхамме, принимает прибежище в Сангхе — это, брахман, и есть то жертвоприношение, которое менее хлопотно, требует меньше усилий, но приносит гораздо больший плод и гораздо большую пользу, чем это трехчастное жертвоприношение с шестнадцатью принадлежностями, это постоянное даяние, традиционное семейное подношение и это дарование обители».


352. ‘‘Atthi [Pg.139] pana, bho gotama, añño yañño imāya ca tividhāya yaññasampadāya soḷasaparikkhārāya iminā ca niccadānena anukulayaññena iminā ca vihāradānena imehi ca saraṇagamanehi appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro cā’’ti?

352. «Но есть ли, почтенный Готама, другое жертвоприношение, которое было бы менее хлопотным, требовало бы меньше усилий, но приносило бы гораздо больший плод и гораздо большую пользу, чем это трехчастное жертвоприношение с шестнадцатью принадлежностями, это постоянное даяние, традиционное семейное подношение, это дарование обители и это принятие прибежищ?»


‘‘Atthi kho, brāhmaṇa, añño yañño imāya ca tividhāya yaññasampadāya soḷasaparikkhārāya iminā ca niccadānena anukulayaññena iminā ca vihāradānena imehi ca saraṇagamanehi appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro cā’’ti.

«Есть, брахман, другое жертвоприношение, которое менее хлопотно, требует меньше усилий, но приносит гораздо больший плод и гораздо большую пользу, чем это трехчастное жертвоприношение с шестнадцатью принадлежностями, это постоянное даяние, традиционное семейное подношение, это дарование обители и это принятие прибежищ».


‘‘Katamo pana so, bho gotama, yañño imāya ca tividhāya yaññasampadāya soḷasaparikkhārāya iminā ca niccadānena anukulayaññena iminā ca vihāradānena imehi ca saraṇagamanehi appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro cā’’ti?

«Что же это за жертвоприношение, почтенный Готама, которое менее хлопотно, требует меньше усилий, но приносит гораздо больший плод и гораздо большую пользу, чем это трехчастное жертвоприношение с шестнадцатью принадлежностями, это постоянное даяние, традиционное семейное подношение, это дарование обители и это принятие прибежищ?»


‘‘Yo kho, brāhmaṇa, pasannacitto sikkhāpadāni samādiyati – pāṇātipātā veramaṇiṃ, adinnādānā veramaṇiṃ, kāmesumicchācārā veramaṇiṃ, musāvādā veramaṇiṃ, surāmerayamajjapamādaṭṭhānā veramaṇiṃ. Ayaṃ kho, brāhmaṇa, yañño imāya ca tividhāya yaññasampadāya soḷasaparikkhārāya iminā ca niccadānena anukulayaññena iminā ca vihāradānena imehi ca saraṇagamanehi appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro cā’’ti.

«Когда кто-либо, брахман, с преданным сердцем принимает правила обучения: воздержание от лишения жизни, воздержание от взятия того, что не дано, воздержание от неблаговидного поведения в чувственных удовольствиях, воздержание от ложной речи, воздержание от употребления хмельных напитков и снадобий, вызывающих беспечность — это, брахман, и есть то жертвоприношение, которое менее хлопотно, требует меньше усилий, но приносит гораздо больший плод и гораздо большую пользу, чем это трехчастное жертвоприношение с шестнадцатью принадлежностями, это постоянное даяние, традиционное семейное подношение, это дарование обители и это принятие прибежищ».


353. ‘‘Atthi pana, bho gotama, añño yañño imāya ca tividhāya yaññasampadāya soḷasaparikkhārāya iminā ca niccadānena anukulayaññena iminā ca vihāradānena imehi ca saraṇagamanehi imehi ca sikkhāpadehi appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro cā’’ti?

353. «Но есть ли, почтенный Готама, другое жертвоприношение, которое было бы менее хлопотным, требовало бы меньше усилий, но приносило бы гораздо больший плод и гораздо большую пользу, чем это трехчастное жертвоприношение с шестнадцатью принадлежностями, это постоянное даяние, традиционное семейное подношение, это дарование обители, это принятие прибежищ и эти правила обучения?»


‘‘Atthi kho, brāhmaṇa, añño yañño imāya ca tividhāya yaññasampadāya soḷasaparikkhārāya iminā ca niccadānena anukulayaññena iminā ca vihāradānena imehi ca saraṇagamanehi imehi ca sikkhāpadehi appaṭṭhataro [Pg.140] ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro cā’’ti.

«Есть, брахман, другое жертвоприношение, которое менее хлопотно, требует меньше усилий, но приносит гораздо больший плод и гораздо большую пользу, чем это трехчастное жертвоприношение с шестнадцатью принадлежностями, это постоянное даяние, традиционное семейное подношение, это дарование обители, это принятие прибежищ и эти правила обучения».


‘‘Katamo pana so, bho gotama, yañño imāya ca tividhāya yaññasampadāya soḷasaparikkhārāya iminā ca niccadānena anukulayaññena iminā ca vihāradānena imehi ca saraṇagamanehi imehi ca sikkhāpadehi appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro cā’’ti?

«Что же это за жертвоприношение, почтенный Готама, которое менее хлопотно, требует меньше усилий, но приносит гораздо больший плод и гораздо большую пользу, чем это трехчастное жертвоприношение с шестнадцатью принадлежностями, это постоянное даяние, традиционное семейное подношение, это дарование обители, это принятие прибежищ и эти правила обучения?»


‘‘Idha, brāhmaṇa, tathāgato loke uppajjati arahaṃ sammāsambuddho…pe… (yathā 190-212 anucchedesu, evaṃ vitthāretabbaṃ). Evaṃ kho, brāhmaṇa, bhikkhu sīlasampanno hoti…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ kho, brāhmaṇa, yañño purimehi yaññehi appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro ca…pe… dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayampi kho, brāhmaṇa, yañño purimehi yaññehi appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro cāti. Ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti…pe… ayampi kho, brāhmaṇa, yañño purimehi yaññehi appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro ca…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānāti. Ayampi kho, brāhmaṇa, yañño purimehi yaññehi appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro ca. Imāya ca, brāhmaṇa, yaññasampadāya aññā yaññasampadā uttaritarā vā paṇītatarā vā natthī’’ti.

«Здесь, брахман, Татхагата рождается в мире, Арахант, Всепросветленный Будда... [и так далее, следует изложить подробно, как в параграфах 190–212]. Так, брахман, бхиккху становится совершенным в нравственности... [и так далее]... входит и пребывает в первой джхане. Это, брахман, жертвоприношение, которое менее хлопотно, требует меньше усилий, но приносит гораздо больший плод и гораздо большую пользу, чем прежние жертвоприношения... [и так далее]... во второй джхане... в третьей джхане... входит и пребывает в четвертой джхане. И это, брахман, жертвоприношение, которое менее хлопотно, требует меньше усилий, но приносит гораздо больший плод и гораздо большую пользу, чем прежние жертвоприношения. Он направляет и устремляет ум к знанию и видению... [и так далее]... И это, брахман, жертвоприношение, которое менее хлопотно, требует меньше усилий, но приносит гораздо больший плод и гораздо большую пользу, чем прежние жертвоприношения... [и так далее]... Он постигает: „Нет ничего более для этого мира“. И это, брахман, жертвоприношение, которое менее хлопотно, требует меньше усилий, но приносит гораздо больший плод и гораздо большую пользу, чем прежние жертвоприношения. И нет, брахман, иного совершенства в жертвоприношении, превосходящего это совершенство в жертвоприношении или более возвышенного, чем оно».


Kūṭadantaupāsakattapaṭivedanā

Кутаданта объявляет себя мирянином-последователем


354. Evaṃ vutte, kūṭadanto brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bho gotama, abhikkantaṃ, bho gotama! Seyyathāpi bho gotama, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti; evamevaṃ bhotā gotamena anekapariyāyena dhammo [Pg.141] pakāsito. Esāhaṃ bhavantaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gataṃ. Esāhaṃ bho gotama satta ca usabhasatāni satta ca vacchatarasatāni satta ca vacchatarīsatāni satta ca ajasatāni satta ca urabbhasatāni muñcāmi, jīvitaṃ demi, haritāni ceva tiṇāni khādantu, sītāni ca pānīyāni pivantu, sīto ca nesaṃ vāto upavāyatū’’ti.

354. Когда это было сказано, брахман Кутаданта сказал Благословенному: «Великолепно, почтенный Готама! Великолепно, почтенный Готама! Как если бы кто-то вернул в вертикальное положение опрокинутое, или открыл скрытое, или указал путь заблудившемуся, или внес масляный светильник в темноту, чтобы зрячие могли видеть предметы — точно так же почтенный Готама разъяснил Дхамму многими способами. Я прибегаю к почтенному Готаме как к прибежищу, к Дхамме и к общине бхиккху. Пусть почтенный Готама считает меня мирянином-последователем, принявшим прибежище с сегодняшнего дня и на всю жизнь. И я, почтенный Готама, отпускаю на волю семьсот быков, семьсот бычков, семьсот телок, семьсот козлов и семьсот баранов. Я дарую им жизнь. Пусть они едят зеленую траву, пусть пьют прохладную воду, и пусть прохладный ветер обвевает их!»


Sotāpattiphalasacchikiriyā

Обретение плода вхождения в поток


355. Atha kho bhagavā kūṭadantassa brāhmaṇassa anupubbiṃ kathaṃ kathesi, seyyathidaṃ, dānakathaṃ sīlakathaṃ saggakathaṃ; kāmānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesaṃ nekkhamme ānisaṃsaṃ pakāsesi. Yadā bhagavā aññāsi kūṭadantaṃ brāhmaṇaṃ kallacittaṃ muducittaṃ vinīvaraṇacittaṃ udaggacittaṃ pasannacittaṃ, atha yā buddhānaṃ sāmukkaṃsikā dhammadesanā, taṃ pakāsesi – dukkhaṃ samudayaṃ nirodhaṃ maggaṃ. Seyyathāpi nāma suddhaṃ vatthaṃ apagatakāḷakaṃ sammadeva rajanaṃ paṭiggaṇheyya, evameva kūṭadantassa brāhmaṇassa tasmiññeva āsane virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādi – ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti.

355. Тогда Благословенный обратился к брахману Кутаданте с последовательным наставлением, а именно: с беседой о даянии, беседой о нравственности, беседой о небесах; он разъяснил опасность, низость и порочность чувственных удовольствий, а также пользу отречения. Когда Благословенный понял, что ум брахмана Кутаданты готов, податлив, свободен от помех, возвышен и умиротворен, тогда он провозгласил то поучение Дхаммы, которое открыто самими Буддами: о страдании, его происхождении, его прекращении и пути. И подобно тому как чистая ткань, очищенная от темных пятен, в совершенстве впитывает краску, точно так же у брахмана Кутаданты прямо на том самом месте возникло чистое и незапятнанное око Дхаммы: «Все, что подвержено возникновению, подвержено прекращению».


356. Atha kho kūṭadanto brāhmaṇo diṭṭhadhammo pattadhammo viditadhammo pariyogāḷhadhammo tiṇṇavicikiccho vigatakathaṃkatho vesārajjappatto aparappaccayo satthusāsane bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘adhivāsetu me bhavaṃ gotamo svātanāya bhattaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghenā’’ti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena.

356. Тогда брахман Кутаданта, узревший Дхамму, достигший Дхаммы, познавший Дхамму, проникший в Дхамму, преодолевший сомнения, избавившийся от колебаний, обретший полную уверенность, не зависящий от других в Учении Учителя, сказал Благословенному: «Пусть почтенный Готама вместе с общиной бхиккху примет мое приглашение на завтрашнюю трапезу». Благословенный выразил согласие молчанием.


357. Atha kho kūṭadanto brāhmaṇo bhagavato adhivāsanaṃ viditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. Atha kho kūṭadanto brāhmaṇo tassā rattiyā accayena sake yaññavāṭe paṇītaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ paṭiyādāpetvā bhagavato kālaṃ ārocāpesi – ‘‘kālo, bho gotama; niṭṭhitaṃ bhatta’’nti.

357. Тогда брахман Кутаданта, поняв, что Благословенный согласен, поднялся со своего места, почтительно поклонился Благословенному, обошел его с правой стороны и удалился. По прошествии той ночи брахман Кутаданта велел приготовить в своем месте жертвоприношения превосходную твердую и мягкую пищу и известил Благословенного о времени: «Время пришло, почтенный Готама, трапеза готова».


358. Atha [Pg.142] kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṃ bhikkhusaṅghena yena kūṭadantassa brāhmaṇassa yaññavāṭo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi.

358. Тогда Благословенный, одевшись поутру, взял чашу и верхнюю одежду и вместе с общиной бхиккху отправился туда, где находилось место жертвоприношения брахмана Кутаданты. Придя туда, он сел на приготовленное сиденье.


Atha kho kūṭadanto brāhmaṇo buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappesi sampavāresi. Atha kho kūṭadanto brāhmaṇo bhagavantaṃ bhuttāviṃ onītapattapāṇiṃ aññataraṃ nīcaṃ āsanaṃ gahetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho kūṭadantaṃ brāhmaṇaṃ bhagavā dhammiyā kathāya sandassetvā samādapetvā samuttejetvā sampahaṃsetvā uṭṭhāyāsanā pakkāmīti.

Тогда брахман Кутаданта своими руками поднес превосходную твердую и мягкую пищу общине бхиккху во главе с Буддой, насытив и удовлетворив их. Когда же Благословенный закончил трапезу и убрал руку от чаши, брахман Кутаданта взял одно низкое сиденье и сел с одной стороны. Благословенный наставил брахмана Кутаданту, сидевшего с одной стороны, речью о Дхамме, побудил его, воодушевил и порадовал, после чего поднялся со своего сиденья и удалился.


Kūṭadantasuttaṃ niṭṭhitaṃ pañcamaṃ.

Так завершается пятая сутта — Кутаданта-сутта.


6. Mahālisuttaṃ

6. Махали-сутта


Brāhmaṇadūtavatthu

История о посланниках-брахманах


359. Evaṃ [Pg.143] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ. Tena kho pana samayena sambahulā kosalakā ca brāhmaṇadūtā māgadhakā ca brāhmaṇadūtā vesāliyaṃ paṭivasanti kenacideva karaṇīyena. Assosuṃ kho te kosalakā ca brāhmaṇadūtā māgadhakā ca brāhmaṇadūtā – ‘‘samaṇo khalu, bho, gotamo sakyaputto sakyakulā pabbajito vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ. Taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’. So imaṃ lokaṃ sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti. So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti. Sādhu kho pana tathārūpānaṃ arahataṃ dassanaṃ hotī’’ti.

359. Так я слышал. Однажды Благословенный пребывал в Весали, в Большом лесу, в зале с островерхой крышей. В то время множество посланников-брахманов из Косалы и Магадхи проживали в Весали по какому-то делу. И услышали эти посланники-брахманы из Косалы и Магадхи: «Говорят, отшельник Готама, сын Сакьев, ушедший в бездомность из рода Сакьев, пребывает в Весали, в Большом лесу, в зале с островерхой крышей. И о достопочтенном Готаме разнеслась такая благая слава: „Этот Благословенный — Арахант, всепросветленный Будда, совершенный в знании и поведении, ушедший во благо, знаток миров, непревзойденный укротитель мужей, нуждающихся в обуздании, учитель богов и людей, Будда, Благословенный“. Он провозглашает этот мир с его богами, Марами и Брахмами, это поколение с его отшельниками и брахманами, правителями и людьми, познав и постигнув его сам благодаря высшему знанию. Он проповедует Дхамму, прекрасную в начале, прекрасную в середине и прекрасную в конце, наполненную смыслом, в верном словесном выражении, и являет совершенно полную, чистую святую жизнь. И воистину благостно лицезреть таких Арахантов».


360. Atha kho te kosalakā ca brāhmaṇadūtā māgadhakā ca brāhmaṇadūtā yena mahāvanaṃ kūṭāgārasālā tenupasaṅkamiṃsu. Tena kho pana samayena āyasmā nāgito bhagavato upaṭṭhāko hoti. Atha kho te kosalakā ca brāhmaṇadūtā māgadhakā ca brāhmaṇadūtā yenāyasmā nāgito tenupasaṅkamiṃsu. Upasaṅkamitvā āyasmantaṃ nāgitaṃ etadavocuṃ – ‘‘kahaṃ nu kho, bho nāgita, etarahi so bhavaṃ gotamo viharati? Dassanakāmā hi mayaṃ taṃ bhavantaṃ gotama’’nti. ‘‘Akālo kho, āvuso, bhagavantaṃ dassanāya, paṭisallīno bhagavā’’ti. Atha kho te kosalakā ca brāhmaṇadūtā māgadhakā ca brāhmaṇadūtā tattheva ekamantaṃ nisīdiṃsu – ‘‘disvāva mayaṃ taṃ bhavantaṃ gotamaṃ gamissāmā’’ti.

360. Тогда эти посланники-брахманы из Косалы и Магадхи отправились в Большой лес, к залу с островерхой крышей. В то время достопочтенный Нагита был личным помощником Благословенного. И посланники-брахманы из Косалы и Магадхи подошли к достопочтенному Нагите. Подойдя, они сказали достопочтенному Нагите: «Почтенный Нагита, где сейчас пребывает достопочтенный Готама? Мы желаем видеть достопочтенного Готаму». — «Друзья, сейчас неподходящее время для свидания с Благословенным, Благословенный пребывает в уединении». Тогда эти посланники-брахманы из Косалы и Магадхи сели там же, с одной стороны, решив: «Мы уйдем только после того, как увидим достопочтенного Готаму».


Oṭṭhaddhalicchavīvatthu

История о личчхави Оттхаддхе


361. Oṭṭhaddhopi [Pg.144] licchavī mahatiyā licchavīparisāya saddhiṃ yena mahāvanaṃ kūṭāgārasālā yenāyasmā nāgito tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ nāgitaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho oṭṭhaddhopi licchavī āyasmantaṃ nāgitaṃ etadavoca – ‘‘kahaṃ nu kho, bhante nāgita, etarahi so bhagavā viharati arahaṃ sammāsambuddho, dassanakāmā hi mayaṃ taṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddha’’nti. ‘‘Akālo kho, mahāli, bhagavantaṃ dassanāya, paṭisallīno bhagavā’’ti. Oṭṭhaddhopi licchavī tattheva ekamantaṃ nisīdi – ‘‘disvāva ahaṃ taṃ bhagavantaṃ gamissāmi arahantaṃ sammāsambuddha’’nti.

361. Личчхави Оттхаддха также вместе с большой свитой личчхави направился в Большой лес, к залу с островерхой крышей, туда, где находился достопочтенный Нагита. Подойдя, он поприветствовал достопочтенного Нагиту и встал с одной стороны. Стоя с одной стороны, личчхави Оттхаддха сказал достопочтенному Нагите: «Где же сейчас, почтенный Нагита, пребывает Благословенный, Арахант, Всепросветленный Будда? Мы желаем видеть Благословенного, Араханта, Всепросветленного Будду». — «Махали, сейчас неподходящее время для свидания с Благословенным, Благословенный пребывает в уединении». Тогда личчхави Оттхаддха сел там же, с одной стороны, решив: «Я уйду только после того, как увижу Благословенного, Араханта, Всепросветленного Будду».


362. Atha kho sīho samaṇuddeso yenāyasmā nāgito tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ nāgitaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho sīho samaṇuddeso āyasmantaṃ nāgitaṃ etadavoca – ‘‘ete, bhante kassapa, sambahulā kosalakā ca brāhmaṇadūtā māgadhakā ca brāhmaṇadūtā idhūpasaṅkantā bhagavantaṃ dassanāya; oṭṭhaddhopi licchavī mahatiyā licchavīparisāya saddhiṃ idhūpasaṅkanto bhagavantaṃ dassanāya, sādhu, bhante kassapa, labhataṃ esā janatā bhagavantaṃ dassanāyā’’ti.

362. Тогда послушник Сиха подошел к достопочтенному Нагите. Подойдя, он поприветствовал достопочтенного Нагиту и встал с одной стороны. Стоя с одной стороны, послушник Сиха сказал достопочтенному Нагите: «Почтенный Кассапа, это множество посланников-брахманов из Косалы и Магадхи прибыли сюда, чтобы увидеть Благословенного. И личчхави Оттхаддха вместе с большой свитой личчхави также прибыл сюда, чтобы увидеть Благословенного. Было бы хорошо, почтенный Кассапа, если бы эти люди получили возможность увидеть Благословенного».


‘‘Tena hi, sīha, tvaññeva bhagavato ārocehī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho sīho samaṇuddeso āyasmato nāgitassa paṭissutvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho sīho samaṇuddeso bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ete, bhante, sambahulā kosalakā ca brāhmaṇadūtā māgadhakā ca brāhmaṇadūtā idhūpasaṅkantā bhagavantaṃ dassanāya, oṭṭhaddhopi licchavī mahatiyā licchavīparisāya saddhiṃ idhūpasaṅkanto bhagavantaṃ dassanāya. Sādhu, bhante, labhataṃ esā janatā bhagavantaṃ dassanāyā’’ti. ‘‘Tena hi, sīha, vihārapacchāyāyaṃ āsanaṃ paññapehī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho sīho samaṇuddeso bhagavato paṭissutvā vihārapacchāyāyaṃ āsanaṃ paññapesi.

«В таком случае, Сиха, ты сам сообщи об этом Благословенному». — «Хорошо, почтенный», — ответил послушник Сиха достопочтенному Нагите и направился к Благословенному. Подойдя, он поприветствовал Благословенного и встал с одной стороны. Стоя с одной стороны, послушник Сиха сказал Благословенному: «Учитель, это множество посланников-брахманов из Косалы и Магадхи прибыли сюда, чтобы увидеть Благословенного. И личчхави Оттхаддха вместе с большой свитой личчхави также прибыл сюда, чтобы увидеть Благословенного. Было бы хорошо, Учитель, если бы эти люди получили возможность увидеть Благословенного». — «В таком случае, Сиха, приготовь сиденье в тени обители». — «Хорошо, Учитель», — ответил послушник Сиха Благословенному и приготовил сиденье в тени обители.


363. Atha [Pg.145] kho bhagavā vihārā nikkhamma vihārapacchāyāyaṃ paññatte āsane nisīdi. Atha kho te kosalakā ca brāhmaṇadūtā māgadhakā ca brāhmaṇadūtā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodiṃsu. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Oṭṭhaddhopi licchavī mahatiyā licchavīparisāya saddhiṃ yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi.

363. Тогда Благословенный вышел из обители и сел на приготовленное сиденье в тени обители. И те посланники-брахманы из Косалы и Магадхи подошли к Благословенному. Подойдя, они обменялись с Благословенным приветствиями. Завершив дружественную и памятную беседу, они сели с одной стороны. Личчхави Оттхаддха также вместе с большой свитой личчхави подошел к Благословенному. Подойдя, он поприветствовал Благословенного и сел с одной стороны.


364. Ekamantaṃ nisinno kho oṭṭhaddho licchavī bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘purimāni, bhante, divasāni purimatarāni sunakkhatto licchaviputto yenāhaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā maṃ etadavoca – ‘yadagge ahaṃ, mahāli, bhagavantaṃ upanissāya viharāmi, na ciraṃ tīṇi vassāni, dibbāni hi kho rūpāni passāmi piyarūpāni kāmūpasaṃhitāni rajanīyāni, no ca kho dibbāni saddāni suṇāmi piyarūpāni kāmūpasaṃhitāni rajanīyānī’ti. Santāneva nu kho, bhante, sunakkhatto licchaviputto dibbāni saddāni nāssosi piyarūpāni kāmūpasaṃhitāni rajanīyāni, udāhu asantānī’’ti?

364. Сидя с одной стороны, личчхави Оттхаддха сказал Благословенному: «Учитель, в прошлые дни, в недавнее время, Сунаккхатта, сын личчхави, пришел ко мне. Придя, он сказал мне: „Махали, с тех пор как я живу, полагаясь на Благословенного — а это уже без малого три года, — я вижу божественные образы, приятные, желанные, увлекательные и возбуждающие страсть, но я не слышу божественных звуков, приятных, желанных, увлекательных и возбуждающих страсть“. Учитель, существовали ли на самом деле те божественные звуки, приятные, желанные, увлекательные и возбуждающие страсть, которых не слышал Сунаккхатта, сын личчхави, или же их не существовало?»


Ekaṃsabhāvitasamādhi

Сосредоточение, развитое лишь в одном направлении


365. ‘‘Santāneva kho, mahāli, sunakkhatto licchaviputto dibbāni saddāni nāssosi piyarūpāni kāmūpasaṃhitāni rajanīyāni, no asantānī’’ti. ‘‘Ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena santāneva sunakkhatto licchaviputto dibbāni saddāni nāssosi piyarūpāni kāmūpasaṃhitāni rajanīyāni, no asantānī’’ti?

365. «„Они существовали на самом деле, Махали, эти божественные звуки, приятные, желанные, увлекательные и возбуждающие страсть, которых не слышал Сунаккхатта, сын личчхави, а не так, что их не существовало“. — „Какова же, Учитель, причина, каково условие того, что Сунаккхатта, сын личчхави, не слышал этих божественных звуков, приятных, желанных, увлекательных и возбуждающих страсть, хотя они существовали на самом деле, а не так, что их не существовало?“»


366. ‘‘Idha, mahāli, bhikkhuno puratthimāya disāya ekaṃsabhāvito samādhi hoti dibbānaṃ rūpānaṃ dassanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ, no ca kho dibbānaṃ saddānaṃ savanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ. So puratthimāya disāya ekaṃsabhāvite samādhimhi dibbānaṃ rūpānaṃ dassanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ, no ca kho dibbānaṃ saddānaṃ savanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ. Puratthimāya disāya dibbāni rūpāni passati piyarūpāni kāmūpasaṃhitāni rajanīyāni, no ca kho dibbāni saddāni suṇāti piyarūpāni kāmūpasaṃhitāni rajanīyāni. Taṃ kissa hetu? Evañhetaṃ, mahāli, hoti bhikkhuno [Pg.146] puratthimāya disāya ekaṃsabhāvite samādhimhi dibbānaṃ rūpānaṃ dassanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ, no ca kho dibbānaṃ saddānaṃ savanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ.

366. «„Здесь, Махали, у бхиккху в восточном направлении сосредоточение развито лишь в одном отношении — для видения божественных образов, приятных, желанных, увлекательных и возбуждающих страсть, но не для слышания божественных звуков, приятных, желанных, увлекательных и возбуждающих страсть. Когда у него в восточном направлении сосредоточение развито лишь в одном отношении — для видения божественных образов, приятных, желанных, увлекательных и возбуждающих страсть, но не развито для слышания божественных звуков, приятных, желанных, увлекательных и возбуждающих страсть, то он в восточном направлении видит божественные образы, приятные, желанные, увлекательные и возбуждающие страсть, но не слышит божественных звуков, приятных, желанных, увлекательных и возбуждающих страсть. По какой причине? Потому что, Махали, именно так и происходит, когда у бхиккху в восточном направлении сосредоточение развито лишь в одном отношении — для видения божественных образов, приятных, желанных, увлекательных и возбуждающих страсть, но не для слышания божественных звуков, приятных, желанных, увлекательных и возбуждающих страсть“»


367. ‘‘Puna caparaṃ, mahāli, bhikkhuno dakkhiṇāya disāya…pe… pacchimāya disāya … uttarāya disāya… uddhamadho tiriyaṃ ekaṃsabhāvito samādhi hoti dibbānaṃ rūpānaṃ dassanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ, no ca kho dibbānaṃ saddānaṃ savanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ. So uddhamadho tiriyaṃ ekaṃsabhāvite samādhimhi dibbānaṃ rūpānaṃ dassanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ, no ca kho dibbānaṃ saddānaṃ savanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ. Uddhamadho tiriyaṃ dibbāni rūpāni passati piyarūpāni kāmūpasaṃhitāni rajanīyāni, no ca kho dibbāni saddāni suṇāti piyarūpāni kāmūpasaṃhitāni rajanīyāni. Taṃ kissa hetu? Evañhetaṃ, mahāli, hoti bhikkhuno uddhamadho tiriyaṃ ekaṃsabhāvite samādhimhi dibbānaṃ rūpānaṃ dassanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ, no ca kho dibbānaṃ saddānaṃ savanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ.

367. «„И еще, Махали, у бхиккху в южном направлении... в западном направлении... в северном направлении... вверху, внизу и вокруг сосредоточение развито лишь в одном отношении — для видения божественных образов, приятных, желанных, увлекательных и возбуждающих страсть, но не для слышания божественных звуков, приятных, желанных, увлекательных и возбуждающих страсть. Когда у него вверху, внизу и вокруг сосредоточение развито лишь в одном отношении — для видения божественных образов, приятных, желанных, увлекательных и возбуждающих страсть, но не развито для слышания божественных звуков, приятных, желанных, увлекательных и возбуждающих страсть, то он вверху, внизу и вокруг видит божественные образы, приятные, желанные, увлекательные и возбуждающие страсть, но не слышит божественных звуков, приятных, желанных, увлекательных и возбуждающих страсть. По какой причине? Потому что, Махали, именно так и происходит, когда у бхиккху вверху, внизу и вокруг сосредоточение развито лишь в одном отношении — для видения божественных образов, приятных, желанных, увлекательных и возбуждающих страсть, но не для слышания божественных звуков, приятных, желанных, увлекательных и возбуждающих страсть“»


368. ‘‘Idha, mahāli, bhikkhuno puratthimāya disāya ekaṃsabhāvito samādhi hoti dibbānaṃ saddānaṃ savanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ, no ca kho dibbānaṃ rūpānaṃ dassanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ. So puratthimāya disāya ekaṃsabhāvite samādhimhi dibbānaṃ saddānaṃ savanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ, no ca kho dibbānaṃ rūpānaṃ dassanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ. Puratthimāya disāya dibbāni saddāni suṇāti piyarūpāni kāmūpasaṃhitāni rajanīyāni, no ca kho dibbāni rūpāni passati piyarūpāni kāmūpasaṃhitāni rajanīyāni. Taṃ kissa hetu? Evañhetaṃ, mahāli, hoti bhikkhuno puratthimāya disāya ekaṃsabhāvite samādhimhi dibbānaṃ saddānaṃ savanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ, no ca kho dibbānaṃ rūpānaṃ dassanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ.

368. «„Здесь, Махали, у бхиккху в восточном направлении сосредоточение развито лишь в одном отношении — для слышания божественных звуков, приятных, желанных, увлекательных и возбуждающих страсть, но не для видения божественных образов, приятных, желанных, увлекательных и возбуждающих страсть. Когда у него в восточном направлении сосредоточение развито лишь в одном отношении — для слышания божественных звуков, приятных, желанных, увлекательных и возбуждающих страсть, но не развито для видения божественных образов, приятных, желанных, увлекательных и возбуждающих страсть, то он в восточном направлении слышит божественные звуки, приятные, желанные, увлекательные и возбуждающие страсть, но не видит божественных образов, приятных, желанных, увлекательных и возбуждающих страсть. По какой причине? Потому что, Махали, именно так и происходит, когда у бхиккху в восточном направлении сосредоточение развито лишь в одном отношении — для слышания божественных звуков, приятных, желанных, увлекательных и возбуждающих страсть, но не для видения божественных образов, приятных, желанных, увлекательных и возбуждающих страсть“»


369. ‘‘Puna caparaṃ, mahāli, bhikkhuno dakkhiṇāya disāya…pe… pacchimāya disāya… uttarāya disāya… uddhamadho tiriyaṃ ekaṃsabhāvito samādhi [Pg.147] hoti dibbānaṃ saddānaṃ savanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ, no ca kho dibbānaṃ rūpānaṃ dassanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ. So uddhamadho tiriyaṃ ekaṃsabhāvite samādhimhi dibbānaṃ saddānaṃ savanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ, no ca kho dibbānaṃ rūpānaṃ dassanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ. Uddhamadho tiriyaṃ dibbāni saddāni suṇāti piyarūpāni kāmūpasaṃhitāni rajanīyāni, no ca kho dibbāni rūpāni passati piyarūpāni kāmūpasaṃhitāni rajanīyāni. Taṃ kissa hetu? Evañhetaṃ, mahāli, hoti bhikkhuno uddhamadho tiriyaṃ ekaṃsabhāvite samādhimhi dibbānaṃ saddānaṃ savanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ, no ca kho dibbānaṃ rūpānaṃ dassanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ.

369. И снова, Махали, у бхиккху на юге... [и так далее]... на западе, на севере, вверху, внизу и в стороны самадхи развито лишь в одном направлении — для слышания божественных звуков, приятных, связанных с чувственными удовольствиями, возбуждающих страсть, но не для видения божественных образов, приятных, связанных с чувственными удовольствиями, возбуждающих страсть. Поскольку у него вверху, внизу и в стороны самадхи развито лишь в одном направлении — для слышания божественных звуков, приятных, связанных с чувственными удовольствиями, возбуждающих страсть, но не для видения божественных образов, приятных, связанных с чувственными удовольствиями, возбуждающих страсть, он вверху, внизу и в стороны слышит божественные звуки, приятные, связанные с чувственными удовольствиями, возбуждающие страсть, но не видит божественных образов, приятных, связанных с чувственными удовольствиями, возбуждающих страсть. По какой причине? Именно так, Махали, происходит потому, что у бхиккху вверху, внизу и в стороны самадхи развито лишь в одном направлении — для слышания божественных звуков, приятных, связанных с чувственными удовольствиями, возбуждающих страсть, но не для видения божественных образов, приятных, связанных с чувственными удовольствиями, возбуждающих страсть.


370. ‘‘Idha, mahāli, bhikkhuno puratthimāya disāya ubhayaṃsabhāvito samādhi hoti dibbānañca rūpānaṃ dassanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ dibbānañca saddānaṃ savanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ. So puratthimāya disāya ubhayaṃsabhāvite samādhimhi dibbānañca rūpānaṃ dassanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ, dibbānañca saddānaṃ savanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ. Puratthimāya disāya dibbāni ca rūpāni passati piyarūpāni kāmūpasaṃhitāni rajanīyāni, dibbāni ca saddāni suṇāti piyarūpāni kāmūpasaṃhitāni rajanīyāni. Taṃ kissa hetu? Evañhetaṃ, mahāli, hoti bhikkhuno puratthimāya disāya ubhayaṃsabhāvite samādhimhi dibbānañca rūpānaṃ dassanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ dibbānañca saddānaṃ savanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ.

370. Здесь, Махали, у бхиккху на востоке самадхи развито в обоих направлениях — как для видения божественных образов, приятных, связанных с чувственными удовольствиями, возбуждающих страсть, так и для слышания божественных звуков, приятных, связанных с чувственными удовольствиями, возбуждающих страсть. Поскольку у него на востоке самадхи развито в обоих направлениях — как для видения божественных образов, приятных, связанных с чувственными удовольствиями, возбуждающих страсть, так и для слышания божественных звуков, приятных, связанных с чувственными удовольствиями, возбуждающих страсть, он на востоке и видит божественные образы, приятные, связанные с чувственными удовольствиями, возбуждающие страсть, и слышит божественные звуки, приятные, связанные с чувственными удовольствиями, возбуждающие страсть. По какой причине? Именно так, Махали, происходит потому, что у бхиккху на востоке самадхи развито в обоих направлениях — как для видения божественных образов, приятных, связанных с чувственными удовольствиями, возбуждающих страсть, так и для слышания божественных звуков, приятных, связанных с чувственными удовольствиями, возбуждающих страсть.


371. ‘‘Puna caparaṃ, mahāli, bhikkhuno dakkhiṇāya disāya…pe… pacchimāya disāya… uttarāya disāya… uddhamadho tiriyaṃ ubhayaṃsabhāvito samādhi hoti dibbānañca rūpānaṃ dassanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ, dibbānañca saddānaṃ savanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ. So uddhamadho tiriyaṃ ubhayaṃsabhāvite samādhimhi dibbānañca rūpānaṃ dassanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ dibbānañca saddānaṃ savanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ. Uddhamadho tiriyaṃ dibbāni ca rūpāni passati piyarūpāni [Pg.148] kāmūpasaṃhitāni rajanīyāni, dibbāni ca saddāni suṇāti piyarūpāni kāmūpasaṃhitāni rajanīyāni. Taṃ kissa hetu? Evañhetaṃ, mahāli, hoti bhikkhuno uddhamadho tiriyaṃ ubhayaṃsabhāvite samādhimhi dibbānañca rūpānaṃ dassanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ, dibbānañca saddānaṃ savanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ. Ayaṃ kho mahāli, hetu, ayaṃ paccayo, yena santāneva sunakkhatto licchaviputto dibbāni saddāni nāssosi piyarūpāni kāmūpasaṃhitāni rajanīyāni, no asantānī’’ti.

371. И снова, Махали, у бхиккху на юге... [и так далее]... на западе, на севере, вверху, внизу и в стороны самадхи развито в обоих направлениях — как для видения божественных образов, приятных, связанных с чувственными удовольствиями, возбуждающих страсть, так и для слышания божественных звуков, приятных, связанных с чувственными удовольствиями, возбуждающих страсть. Поскольку у него вверху, внизу и в стороны самадхи развито в обоих направлениях — как для видения божественных образов, приятных, связанных с чувственными удовольствиями, возбуждающих страсть, так и для слышания божественных звуков, приятных, связанных с чувственными удовольствиями, возбуждающих страсть, он вверху, внизу и в стороны и видит божественные образы, приятные, связанные с чувственными удовольствиями, возбуждающие страсть, и слышит божественные звуки, приятные, связанные с чувственными удовольствиями, возбуждающие страсть. По какой причине? Именно так, Махали, происходит потому, что у бхиккху вверху, внизу и в стороны самадхи развито в обоих направлениях — как для видения божественных образов, приятных, связанных с чувственными удовольствиями, возбуждающих страсть, так и для слышания божественных звуков, приятных, связанных с чувственными удовольствиями, возбуждающих страсть. В этом, Махали, и заключается причина, в этом условие, по которому Сунаккхатта, сын Личчхави, не слышал божественных звуков, приятных, связанных с чувственными удовольствиями, возбуждающих страсть, хотя они и существовали, а не потому, что их не существовало.


372. ‘‘Etāsaṃ nūna, bhante, samādhibhāvanānaṃ sacchikiriyāhetu bhikkhū bhagavati brahmacariyaṃ carantī’’ti. ‘‘Na kho, mahāli, etāsaṃ samādhibhāvanānaṃ sacchikiriyāhetu bhikkhū mayi brahmacariyaṃ caranti. Atthi kho, mahāli, aññeva dhammā uttaritarā ca paṇītatarā ca, yesaṃ sacchikiriyāhetu bhikkhū mayi brahmacariyaṃ carantī’’ti.

372. — Должно быть, Благословенный, именно ради осуществления этих видов развития самадхи бхиккху ведут святую жизнь под руководством Благословенного? — Нет, Махали, не ради осуществления этих видов развития самадхи бхиккху ведут святую жизнь под моим руководством. Есть, Махали, иные состояния, более высокие и более превосходные, ради осуществления которых бхиккху ведут святую жизнь под моим руководством.


Catuariyaphalaṃ

Четыре благородных плода


373. ‘‘Katame pana te, bhante, dhammā uttaritarā ca paṇītatarā ca, yesaṃ sacchikiriyāhetu bhikkhū bhagavati brahmacariyaṃ carantī’’ti? ‘‘Idha, mahāli, bhikkhu tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hoti avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo. Ayampi kho, mahāli, dhammo uttaritaro ca paṇītataro ca, yassa sacchikiriyāhetu bhikkhū mayi brahmacariyaṃ caranti.

373. — Но какие же это состояния, Благословенный, более высокие и более превосходные, ради осуществления которых бхиккху ведут святую жизнь под руководством Благословенного? — Здесь, Махали, бхиккху с полным уничтожением трёх оков становится вступившим в поток (сотапанной), не подверженным падению в миры страданий, утвердившимся на верном пути, устремлённым к полному пробуждению. Это состояние, Махали, также является более высоким и более превосходным, и ради его осуществления бхиккху ведут святую жизнь под моим руководством.


‘‘Puna caparaṃ, mahāli, bhikkhu tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā rāgadosamohānaṃ tanuttā sakadāgāmī hoti, sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karoti. Ayampi kho, mahāli, dhammo uttaritaro ca paṇītataro ca, yassa sacchikiriyāhetu bhikkhū mayi brahmacariyaṃ caranti.

— И снова, Махали, бхиккху с полным уничтожением трёх оков и с ослаблением страсти, злобы и заблуждения становится однажды возвращающимся (сакадагамин), который, лишь однажды вернувшись в этот мир, положит конец страданию. Это состояние, Махали, также является более высоким и более превосходным, и ради его осуществления бхиккху ведут святую жизнь под моим руководством.


‘‘Puna caparaṃ, mahāli, bhikkhu pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti, tattha parinibbāyī, anāvattidhammo tasmā lokā. Ayampi kho, mahāli, dhammo uttaritaro ca paṇītataro ca, yassa sacchikiriyāhetu bhikkhū mayi brahmacariyaṃ caranti.

— И снова, Махали, бхиккху с полным уничтожением пяти низших оков рождается самопроизвольно (в высших мирах) и там же достигает окончательного освобождения (париниббаны), не будучи подверженным возвращению из того мира. Это состояние, Махали, также является более высоким и более превосходным, и ради его осуществления бхиккху ведут святую жизнь под моим руководством.


‘‘Puna [Pg.149] caparaṃ, mahāli, bhikkhu āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Ayampi kho, mahāli, dhammo uttaritaro ca paṇītataro ca, yassa sacchikiriyāhetu bhikkhū mayi brahmacariyaṃ caranti. Ime kho te, mahāli, dhammā uttaritarā ca paṇītatarā ca, yesaṃ sacchikiriyāhetu bhikkhū mayi brahmacariyaṃ carantī’’ti.

— И снова, Махали, бхиккху с уничтожением влечений (асав) ещё в этой жизни сам благодаря сверхзнанию постигает, осуществляет и, достигнув, пребывает в неподвластном влечениям освобождении ума и освобождении мудростью. Это состояние, Махали, также является более высоким и более превосходным, и ради его осуществления бхиккху ведут святую жизнь под моим руководством. Вот те состояния, Махали, более высокие и более превосходные, ради осуществления которых бхиккху ведут святую жизнь под моим руководством.


Ariyaaṭṭhaṅgikamaggo

Благородный восьмеричный путь


374. ‘‘Atthi pana, bhante, maggo atthi paṭipadā etesaṃ dhammānaṃ sacchikiriyāyā’’ti? ‘‘Atthi kho, mahāli, maggo atthi paṭipadā etesaṃ dhammānaṃ sacchikiriyāyā’’ti.

374. — Но существует ли, Благословенный, путь, существует ли практика для осуществления этих состояний? — Да, Махали, существует путь, существует практика для осуществления этих состояний.


375. ‘‘Katamo pana, bhante, maggo katamā paṭipadā etesaṃ dhammānaṃ sacchikiriyāyā’’ti? ‘‘Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo. Seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi. Ayaṃ kho, mahāli, maggo ayaṃ paṭipadā etesaṃ dhammānaṃ sacchikiriyāya.

375. — И каков же, Благословенный, этот путь, какова эта практика для осуществления этих состояний? — Это именно Благородный восьмеричный путь, а именно: правильное воззрение, правильное намерение, правильная речь, правильные действия, правильный образ жизни, правильное усилие, правильное памятование, правильное сосредоточение. Это, Махали, и есть путь, это практика для осуществления этих состояний.


Dvepabbajitavatthu

История о двух монахах-странниках


376. ‘‘Ekamidāhaṃ, mahāli, samayaṃ kosambiyaṃ viharāmi ghositārāme. Atha kho dve pabbajitā – muṇḍiyo ca paribbājako jāliyo ca dārupattikantevāsī yenāhaṃ tenupasaṅkamiṃsu. Upasaṅkamitvā mayā saddhiṃ sammodiṃsu. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Ekamantaṃ ṭhitā kho te dve pabbajitā maṃ etadavocuṃ – ‘kiṃ nu kho, āvuso gotama, taṃ jīvaṃ taṃ sarīraṃ, udāhu aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti?

376. — Однажды, Махали, я пребывал в Косамби, в роще Гхоситы. И вот два странника — Мундия и Джалия, ученик аскета с деревянной чашей, — подошли ко мне. Подойдя, они обменялись со мной дружескими приветствиями. Завершив эту вежливую и памятную беседу, они встали в стороне. Стоя в стороне, эти два странника спросили меня: "Как же так, друг Готама, душа — это то же самое, что и тело, или же душа — это одно, а тело — другое?"


377. ‘‘‘Tena hāvuso, suṇātha sādhukaṃ manasi karotha bhāsissāmī’’ti. ‘Evamāvuso’ti kho te dve pabbajitā mama paccassosuṃ. Ahaṃ etadavocaṃ – idhāvuso tathāgato loke uppajjati arahaṃ sammāsambuddho…pe… (yathā 190-212 anucchedesu evaṃ vitthāretabbaṃ). Evaṃ kho, āvuso, bhikkhu sīlasampanno hoti…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Yo kho, āvuso, bhikkhu evaṃ jānāti evaṃ passati, kallaṃ nu kho tassetaṃ vacanāya – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā [Pg.150] ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vāti? Yo so, āvuso, bhikkhu evaṃ jānāti evaṃ passati, kallaṃ tassetaṃ vacanāya – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā, ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vāti. Ahaṃ kho panetaṃ, āvuso, evaṃ jānāmi evaṃ passāmi. Atha ca panāhaṃ na vadāmi – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Yo kho, āvuso, bhikkhu evaṃ jānāti evaṃ passati, kallaṃ nu kho tassetaṃ vacanāya – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vāti? Yo so, āvuso, bhikkhu evaṃ jānāti evaṃ passati, kallaṃ tassetaṃ vacanāya – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vāti. Ahaṃ kho panetaṃ, āvuso, evaṃ jānāmi evaṃ passāmi. Atha ca panāhaṃ na vadāmi – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vā…pe… ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti…pe… yo kho, āvuso, bhikkhu evaṃ jānāti evaṃ passati, kallaṃ nu kho tassetaṃ vacanāya – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vāti? Yo so, āvuso, bhikkhu evaṃ jānāti evaṃ passati, kallaṃ tassetaṃ vacanāya – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’’nti vā ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vāti. Ahaṃ kho panetaṃ, āvuso, evaṃ jānāmi evaṃ passāmi. Atha ca panāhaṃ na vadāmi – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vā…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānāti. Yo kho, āvuso, bhikkhu evaṃ jānāti evaṃ passati, kallaṃ nu kho tassetaṃ vacanāya – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vāti? Yo so, āvuso, bhikkhu evaṃ jānāti evaṃ passati na kallaṃ tassetaṃ vacanāya – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vāti. Ahaṃ kho panetaṃ, āvuso, evaṃ jānāmi evaṃ passāmi. Atha ca panāhaṃ na vadāmi – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vā’’ti. Idamavoca bhagavā. Attamano oṭṭhaddho licchavī bhagavato bhāsitaṃ abhinandīti.

377. — "В таком случае, друзья, слушайте и внимательно внимайте, я буду говорить". — "Хорошо, друг", — ответили эти два странника. Я сказал им следующее: "Здесь, друзья, Татхагата рождается в мире, Арахант, Всепросветлённый Будда... [и так далее, следует подробно изложить, как в параграфах 190–212]. Так, друзья, бхиккху становится совершенным в нравственности... [и так далее]... достигнув первой джханы, пребывает в ней. Друзья, для бхиккху, который так знает и так видит, уместно ли говорить: \"Душа — это то же самое, что и тело\" или \"Душа — это одно, а тело — другое\"?" — "Для бхиккху, друг, который так знает и так видит, уместно говорить: \"Душа — это то же самое, что и тело\" или \"Душа — это одно, а тело — другое\"". — "Но я, друзья, так знаю и так вижу, и всё же я не говорю: \"Душа — это то же самое, что и тело\" или \"Душа — это одно, а тело — другое\"... [и так далее]... достигнув второй джханы... третьей джханы... четвёртой джханы, пребывает в ней. Друзья, для бхиккху, который так знает и так видит, уместно ли говорить: \"Душа — это то же самое, что и тело\" или \"Душа — это одно, а тело — другое\"?" — "Для бхиккху, друг, который так знает и так видит, уместно говорить: \"Душа — это то же самое, что и тело\" или \"Душа — это одно, а тело — другое\"". — "Но я, друзья, так знаю и так вижу, и всё же я не говорю: \"Душа — это то же самое, что и тело\" или \"Душа — это одно, а тело — другое\"... [и так далее]... направляет и устремляет свой ум к знанию и видению... [и так далее]... Друзья, для бхиккху, который так знает и так видит, уместно ли говорить: \"Душа — это то же самое, что и тело\" или \"Душа — это одно, а тело — другое\"?" — "Для бхиккху, друг, который так знает и так видит, уместно говорить: \"Душа — это то же самое, что и тело\" или \"Душа — это одно, а тело — другое\"". — "Но я, друзья, так знаю и так вижу, и всё же я не говорю: \"Душа — это то же самое, что и тело\" или \"Душа — это одно, а тело — другое\"... [и так далее]... он постигает: \"Нет ничего более для этого состояния\". Друзья, для бхиккху, который так знает и так видит, уместно ли говорить: \"Душа — это то же самое, что и тело\" или \"Душа — это одно, а тело — другое\"?" — "Для бхиккху, друг, который так знает и так видит, неуместно говорить: \"Душа — это то же самое, что и тело\" или \"Душа — это одно, а тело — другое\"". — "И я, друзья, так знаю и так вижу, и всё же я не говорю: \"Душа — это то же самое, что и тело\" или \"Душа — это одно, а тело — другое\"". Так сказал Благословенный. Личчхави Оттхаддха, обрадованный, восхитился словами Благословенного.


Mahālisuttaṃ niṭṭhitaṃ chaṭṭhaṃ.

Так завершается шестая сутта — Махали сутта.


7. Jāliyasuttaṃ

7. Джалия сутта


Dvepabbajitavatthu

История о двух монахах-странниках


378. Evaṃ [Pg.151] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā kosambiyaṃ viharati ghositārāme. Tena kho pana samayena dve pabbajitā – muṇḍiyo ca paribbājako jāliyo ca dārupattikantevāsī yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodiṃsu. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Ekamantaṃ ṭhitā kho te dve pabbajitā bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘kiṃ nu kho, āvuso gotama, taṃ jīvaṃ taṃ sarīraṃ, udāhu aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’’nti?

378. Так я слышал. Однажды Благословенный пребывал в Косамби, в роще Гхоситы. В то время два странника — Мундия и Джалия, ученик аскета с деревянной чашей, — подошли к Благословенному. Подойдя, они обменялись с Благословенным дружескими приветствиями. Завершив эту вежливую и памятную беседу, они встали в стороне. Стоя в стороне, эти два странника спросили Благословенного: "Как же так, друг Готама, душа — это то же самое, что и тело, или же душа — это одно, а тело — другое?"


379. ‘‘Tena hāvuso, suṇātha sādhukaṃ manasi karotha; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evamāvuso’’ti kho te dve pabbajitā bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – ‘‘idhāvuso, tathāgato loke uppajjati arahaṃ, sammāsambuddho…pe… (yathā 190-212 anucchedesu evaṃ vitthāretabbaṃ). Evaṃ kho, āvuso, bhikkhu sīlasampanno hoti…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Yo kho, āvuso, bhikkhu evaṃ jānāti evaṃ passati, kallaṃ nu kho tassetaṃ vacanāya – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vāti. Yo so, āvuso, bhikkhu evaṃ jānāti evaṃ passati, kallaṃ tassetaṃ vacanāya – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vāti. Ahaṃ kho panetaṃ, āvuso, evaṃ jānāmi evaṃ passāmi. Atha ca panāhaṃ na vadāmi – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Yo kho, āvuso, bhikkhu evaṃ jānāti evaṃ passati, kallaṃ nu kho tassetaṃ vacanāya – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vāti? Yo so, āvuso, bhikkhu evaṃ jānāti evaṃ passati kallaṃ, tassetaṃ vacanāya – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vāti. Ahaṃ kho panetaṃ, āvuso, evaṃ jānāmi evaṃ passāmi. Atha ca panāhaṃ na vadāmi – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vā…pe… ñāṇadassanāya cittaṃ [Pg.152] abhinīharati abhininnāmeti…pe… yo kho, āvuso, bhikkhu evaṃ jānāti evaṃ passati, kallaṃ nu kho tassetaṃ vacanāya – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vāti. Yo so, āvuso, bhikkhu evaṃ jānāti evaṃ passati kallaṃ tassetaṃ vacanāya – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vāti. Ahaṃ kho panetaṃ, āvuso, evaṃ jānāmi evaṃ passāmi. Atha ca panāhaṃ na vadāmi – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vā…pe….

379. «В таком случае, друзья, слушайте и внимательно внимайте, я буду говорить». — «Хорошо, друг», — ответили те два странника Благословенному. Благословенный сказал следующее: «Здесь, друзья, Татхагата является в мире, Арахант, Всесовершенный Будда... [здесь следует подробно изложить так же, как в параграфах 190–212]. Так, друзья, бхиккху становится совершенным в нравственности... входит и пребывает в первой джхане. Друзья, если бхиккху так знает и так видит, уместно ли ему говорить: „Душа и тело — это одно и то же“ или „Душа — это одно, а тело — другое“?» «Друг Готама, если бхиккху так знает и так видит, ему уместно говорить: „Душа и тело — это одно и то же“ или „Душа — это одно, а тело — другое“». «Однако, друзья, хотя я так знаю и так вижу, я не говорю: „Душа и тело — это одно и то же“ или „Душа — это одно, а тело — другое“... [входит и пребывает во] второй джхане... третьей джхане... четвертой джхане. Друзья, если бхиккху так знает и так видит, уместно ли ему говорить: „Душа и тело — это одно и то же“ или „Душа — это одно, а тело — другое“?» «Друг Готама, если бхиккху так знает и так видит, ему уместно говорить: „Душа и тело — это одно и то же“ или „Душа — это одно, а тело — другое“». «Однако, друзья, хотя я так знаю и так вижу, я не говорю: „Душа и тело — это одно и то же“ или „Душа — это одно, а тело — другое“... направляет и устремляет ум к знанию и видению... Друзья, если бхиккху так знает и так видит, уместно ли ему говорить: „Душа и тело — это одно и то же“ или „Душа — это одно, а тело — другое“?» «Друг Готама, если бхиккху так знает и так видит, ему уместно говорить: „Душа и тело — это одно и то же“ или „Душа — это одно, а тело — другое“». «Однако, друзья, хотя я так знаю и так вижу, я не говорю: „Душа и тело — это одно и то же“ или „Душа — это одно, а тело — другое“...»


380. …Pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānāti. Yo kho, āvuso, bhikkhu evaṃ jānāti evaṃ passati, kallaṃ nu kho tassetaṃ vacanāya – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vāti? Yo so, āvuso, bhikkhu evaṃ jānāti evaṃ passati, na kallaṃ tassetaṃ vacanāya – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vāti. Ahaṃ kho panetaṃ, āvuso, evaṃ jānāmi evaṃ passāmi. Atha ca panāhaṃ na vadāmi – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vā’’ti. Idamavoca bhagavā. Attamanā te dve pabbajitā bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti.

380. «...[и] постигает: „Нет ничего более для этого состояния“. Друзья, если бхиккху так знает и так видит, уместно ли ему говорить: „Душа и тело — это одно и то же“ или „Душа — это одно, а тело — другое“?» «Друг Готама, если бхиккху так знает и так видит, ему неуместно говорить: „Душа и тело — это одно и то же“ или „Душа — это одно, а тело — другое“». «Однако, друзья, хотя я так знаю и так вижу, я не говорю: „Душа и тело — это одно и то же“ или „Душа — это одно, а тело — другое“». Так сказал Благословенный. Те два странника, обрадовавшись, восхитились словами Благословенного.


Jāliyasuttaṃ niṭṭhitaṃ sattamaṃ.

Джалия-сутта, седьмая, завершена.


8. Mahāsīhanādasuttaṃ

8. Махасиханада-сутта


Acelakassapavatthu

Случай с нагим аскетом Кассапой


381. Evaṃ [Pg.153] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā uruññāyaṃ viharati kaṇṇakatthale migadāye. Atha kho acelo kassapo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho acelo kassapo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sutaṃ metaṃ, bho gotama – ‘samaṇo gotamo sabbaṃ tapaṃ garahati, sabbaṃ tapassiṃ lūkhājīviṃ ekaṃsena upakkosati upavadatī’ti. Ye te, bho gotama, evamāhaṃsu – ‘samaṇo gotamo sabbaṃ tapaṃ garahati, sabbaṃ tapassiṃ lūkhājīviṃ ekaṃsena upakkosati upavadatī’ti, kacci te bhoto gotamassa vuttavādino, na ca bhavantaṃ gotamaṃ abhūtena abbhācikkhanti, dhammassa cānudhammaṃ byākaronti, na ca koci sahadhammiko vādānuvādo gārayhaṃ ṭhānaṃ āgacchati? Anabbhakkhātukāmā hi mayaṃ bhavantaṃ gotama’’nti.

381. Так я слышал. Однажды Благословенный пребывал в Урунье, в оленьем парке Каннакатхала. Тогда нагой аскет Кассапа подошел к Благословенному и обменялся с ним вежливыми приветствиями. Завершив дружественную и памятную беседу, он встал в стороне. Стоя в стороне, нагой аскет Кассапа сказал Благословенному: «Уважаемый Готама, я слышал такое утверждение: „Отшельник Готама порицает всякий аскетизм, безусловно осуждает и ругает всякого аскета, ведущего суровую жизнь“. Уважаемый Готама, те, кто так говорят: „Отшельник Готама порицает всякий аскетизм, безусловно осуждает и ругает всякого аскета, ведущего суровую жизнь“ — передают ли они в точности слова уважаемого Готамы, не клевещут ли они на уважаемого Готаму, утверждая ложное? Разъясняют ли они учение в соответствии с Дхаммой, и не дает ли их утверждение повода для справедливого упрека со стороны кого-либо из сотоварищей по Дхамме? Ведь мы вовсе не желаем клеветать на уважаемого Готаму».


382. ‘‘Ye te, kassapa, evamāhaṃsu – ‘samaṇo gotamo sabbaṃ tapaṃ garahati, sabbaṃ tapassiṃ lūkhājīviṃ ekaṃsena upakkosati upavadatī’ti, na me te vuttavādino, abbhācikkhanti ca pana maṃ te asatā abhūtena. Idhāhaṃ, kassapa, ekaccaṃ tapassiṃ lūkhājīviṃ passāmi dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapannaṃ. Idha panāhaṃ, kassapa, ekaccaṃ tapassiṃ lūkhājīviṃ passāmi dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannaṃ.

382. «Кассапа, те, кто говорят: „Отшельник Готама порицает всякий аскетизм, безусловно осуждает и ругает всякого аскета, ведущего суровую жизнь“ — не передают моих слов, а клевещут на меня, утверждая неправду и ложь. Здесь, Кассапа, я вижу своим божественным оком, очищенным и превосходящим человеческое зрение, как иной аскет, ведущий суровую жизнь, после распада тела, после смерти, рождается в состоянии лишений, в несчастливом уделе, в мире погибели, в аду. Но также, Кассапа, я вижу своим божественным оком, очищенным и превосходящим человеческое зрение, как иной аскет, ведущий суровую жизнь, после распада тела, после смерти, рождается в благом уделе, в небесном мире.


383. ‘‘Idhāhaṃ, kassapa, ekaccaṃ tapassiṃ appadukkhavihāriṃ passāmi dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapannaṃ. Idha panāhaṃ, kassapa, ekaccaṃ tapassiṃ appadukkhavihāriṃ passāmi dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannaṃ. Yohaṃ, kassapa, imesaṃ tapassīnaṃ evaṃ āgatiñca gatiñca cutiñca upapattiñca yathābhūtaṃ pajānāmi[Pg.154], sohaṃ kiṃ sabbaṃ tapaṃ garahissāmi, sabbaṃ vā tapassiṃ lūkhājīviṃ ekaṃsena upakkosissāmi upavadissāmi?

383. Здесь, Кассапа, я вижу своим божественным оком, очищенным и превосходящим человеческое зрение, как иной аскет, ведущий менее суровую жизнь, после распада тела, после смерти, рождается в состоянии лишений, в несчастливом уделе, в мире погибели, в аду. Но также, Кассапа, я вижу своим божественным оком, очищенным и превосходящим человеческое зрение, как иной аскет, ведущий менее суровую жизнь, после распада тела, после смерти, рождается в благом уделе, в небесном мире. Кассапа, поскольку я доподлинно знаю приход и уход, смерть и новое рождение этих аскетов, как могу я порицать всякий аскетизм или безусловно осуждать и ругать всякого аскета, ведущего суровую жизнь?»


384. ‘‘Santi, kassapa, eke samaṇabrāhmaṇā paṇḍitā nipuṇā kataparappavādā vālavedhirūpā. Te bhindantā maññe caranti paññāgatena diṭṭhigatāni. Tehipi me saddhiṃ ekaccesu ṭhānesu sameti, ekaccesu ṭhānesu na sameti. Yaṃ te ekaccaṃ vadanti ‘sādhū’ti, mayampi taṃ ekaccaṃ vadema ‘sādhū’ti. Yaṃ te ekaccaṃ vadanti ‘na sādhū’ti, mayampi taṃ ekaccaṃ vadema ‘na sādhū’ti. Yaṃ te ekaccaṃ vadanti ‘sādhū’ti, mayaṃ taṃ ekaccaṃ vadema ‘na sādhū’ti. Yaṃ te ekaccaṃ vadanti ‘na sādhū’ti, mayaṃ taṃ ekaccaṃ vadema ‘sādhū’ti.

384. «Есть, Кассапа, некоторые отшельники и брахманы — мудрые, искушенные, опытные в опровержении чужих учений, подобные стрелкам, расщепляющим волос. Они странствуют, словно сокрушая своей мудростью ложные воззрения. В некоторых вопросах их воззрения сходятся с моими, в некоторых — не сходятся. То, что они называют хорошим, и мы иногда называем хорошим. То, что они называют плохим, и мы иногда называем плохим. Но то, что они называют хорошим, мы иногда называем плохим, а то, что они называют плохим, мы иногда называем хорошим.


‘‘Yaṃ mayaṃ ekaccaṃ vadema ‘sādhū’ti, parepi taṃ ekaccaṃ vadanti ‘sādhū’ti. Yaṃ mayaṃ ekaccaṃ vadema ‘na sādhū’ti, parepi taṃ ekaccaṃ vadanti ‘na sādhū’ti. Yaṃ mayaṃ ekaccaṃ vadema ‘na sādhū’ti, pare taṃ ekaccaṃ vadanti ‘sādhū’ti. Yaṃ mayaṃ ekaccaṃ vadema ‘sādhū’ti, pare taṃ ekaccaṃ vadanti ‘na sādhū’ti.

То, что мы называем хорошим, и другие иногда называют хорошим. То, что мы называем плохим, и другие иногда называют плохим. Но то, что мы называем плохим, другие иногда называют хорошим, а то, что мы называем хорошим, другие иногда называют плохим.


Samanuyuñjāpanakathā

Беседа о призыве к исследованию


385. ‘‘Tyāhaṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadāmi – yesu no, āvuso, ṭhānesu na sameti, tiṭṭhantu tāni ṭhānāni. Yesu ṭhānesu sameti, tattha viññū samanuyuñjantaṃ samanugāhantaṃ samanubhāsantaṃ satthārā vā satthāraṃ saṅghena vā saṅghaṃ – ‘ye imesaṃ bhavataṃ dhammā akusalā akusalasaṅkhātā, sāvajjā sāvajjasaṅkhātā, asevitabbā asevitabbasaṅkhātā, na alamariyā na alamariyasaṅkhātā, kaṇhā kaṇhasaṅkhātā. Ko ime dhamme anavasesaṃ pahāya vattati, samaṇo vā gotamo, pare vā pana bhonto gaṇācariyā’ti?

385. Придя к ним, я говорю так: „Друзья, пусть останутся в стороне те вопросы, в которых мы расходимся. В тех же вопросах, в которых мы согласны, пусть мудрые исследуют, расспрашивают и сопоставляют учителя с учителем, общину с общиной: «Из тех качеств, что неблаги и признаны неблагими, предосудительны и признаны предосудительными, не заслуживают развития и признаны не заслуживающими развития, недостойны благородных и признаны недостойными благородных, темны и признаны темными — кто полностью оставил эти качества и живет, избавившись от них: отшельник Готама или другие уважаемые учителя общин?»“


386. ‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, kassapa, vijjati, yaṃ viññū samanuyuñjantā samanugāhantā samanubhāsantā evaṃ vadeyyuṃ – ‘ye imesaṃ bhavataṃ dhammā akusalā akusalasaṅkhātā, sāvajjā sāvajjasaṅkhātā, asevitabbā asevitabbasaṅkhātā, na alamariyā na alamariyasaṅkhātā, kaṇhā kaṇhasaṅkhātā. Samaṇo gotamo ime dhamme anavasesaṃ pahāya vattati, yaṃ vā pana bhonto pare gaṇācariyā’ti. Itiha, kassapa, viññū [Pg.155] samanuyuñjantā samanugāhantā samanubhāsantā amheva tattha yebhuyyena pasaṃseyyuṃ.

386. Вполне возможно, Кассапа, что мудрые, исследуя, расспрашивая и сопоставляя, скажут так: „Из тех качеств, что неблаги... отшельник Готама полностью оставил эти качества и живет, избавившись от них, тогда как другие уважаемые учителя общин оставили их лишь отчасти“. И в таком случае, Кассапа, мудрые при исследовании, расспросах и сопоставлении отдадут нам наибольшую похвалу.


387. ‘‘Aparampi no, kassapa, viññū samanuyuñjantaṃ samanugāhantaṃ samanubhāsantaṃ satthārā vā satthāraṃ saṅghena vā saṅghaṃ – ‘ye imesaṃ bhavataṃ dhammā kusalā kusalasaṅkhātā, anavajjā anavajjasaṅkhātā, sevitabbā sevitabbasaṅkhātā, alamariyā alamariyasaṅkhātā, sukkā sukkasaṅkhātā. Ko ime dhamme anavasesaṃ samādāya vattati, samaṇo vā gotamo, pare vā pana bhonto gaṇācariyā’ ti?

387. Или же, Кассапа, мудрые могут исследовать, расспрашивать и сопоставлять учителя с учителем, общину с общиной: „Из тех качеств, что благи и признаны благими, безупречны и признаны безупречными, заслуживают развития и признаны заслуживающими развития, достойны благородных и признаны достойными благородных, светлы и признаны светлыми — кто полностью принял эти качества и живет в соответствии с ними: отшельник Готама или другие уважаемые учителя общин?“


388. ‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, kassapa, vijjati, yaṃ viññū samanuyuñjantā samanugāhantā samanubhāsantā evaṃ vadeyyuṃ – ‘ye imesaṃ bhavataṃ dhammā kusalā kusalasaṅkhātā, anavajjā anavajjasaṅkhātā, sevitabbā sevitabbasaṅkhātā, alamariyā alamariyasaṅkhātā, sukkā sukkasaṅkhātā. Samaṇo gotamo ime dhamme anavasesaṃ samādāya vattati, yaṃ vā pana bhonto pare gaṇācariyā’ti. Itiha, kassapa, viññū samanuyuñjantā samanugāhantā samanubhāsantā amheva tattha yebhuyyena pasaṃseyyuṃ.

388. Вполне возможно, Кассапа, что мудрые, исследуя, расспрашивая и сопоставляя, скажут так: „Из тех качеств, что благи... отшельник Готама полностью принял эти качества и живет в соответствии с ними, тогда как другие уважаемые учителя общин приняли их лишь отчасти“. И в таком случае, Кассапа, мудрые при исследовании, расспросах и сопоставлении отдадут нам наибольшую похвалу.


389. ‘‘Aparampi no, kassapa, viññū samanuyuñjantaṃ samanugāhantaṃ samanubhāsantaṃ satthārā vā satthāraṃ saṅghena vā saṅghaṃ – ‘ye imesaṃ bhavataṃ dhammā akusalā akusalasaṅkhātā, sāvajjā sāvajjasaṅkhātā, asevitabbā asevitabbasaṅkhātā, na alamariyā na alamariyasaṅkhātā, kaṇhā kaṇhasaṅkhātā. Ko ime dhamme anavasesaṃ pahāya vattati, gotamasāvakasaṅgho vā, pare vā pana bhonto gaṇācariyasāvakasaṅghā’ti?

389. Или же, Кассапа, мудрые могут исследовать, расспрашивать и сопоставлять учеников с учениками, общину с общиной: „Из тех качеств, что неблаги и признаны неблагими, предосудительны и признаны предосудительными, не заслуживают развития и признаны не заслуживающими развития, недостойны благородных и признаны недостойными благородных, темны и признаны темными — кто полностью оставил эти качества и живет, избавившись от них: община учеников Готамы или общины учеников других уважаемых учителей?“


390. ‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, kassapa, vijjati, yaṃ viññū samanuyuñjantā samanugāhantā samanubhāsantā evaṃ vadeyyuṃ – ‘ye imesaṃ bhavataṃ dhammā akusalā akusalasaṅkhātā, sāvajjā sāvajjasaṅkhātā, asevitabbā asevitabbasaṅkhātā, na alamariyā na alamariyasaṅkhātā, kaṇhā kaṇhasaṅkhātā. Gotamasāvakasaṅgho ime dhamme anavasesaṃ pahāya vattati, yaṃ vā pana bhonto pare gaṇācariyasāvakasaṅghā’ti. Itiha, kassapa, viññū samanuyuñjantā samanugāhantā samanubhāsantā amheva tattha yebhuyyena pasaṃseyyuṃ.

390. Вполне возможно, Кассапа, что мудрые, исследуя, расспрашивая и сопоставляя, скажут так: „Из тех качеств, что неблаги... община учеников Готамы полностью оставила эти качества и живет, избавившись от них, тогда как общины учеников других уважаемых учителей оставили их лишь отчасти“. И в таком случае, Кассапа, мудрые при исследовании, расспросах и сопоставлении отдадут нам наибольшую похвалу.


391. ‘‘Aparampi [Pg.156] no, kassapa, viññū samanuyuñjantaṃ samanugāhantaṃ samanubhāsantaṃ satthārā vā satthāraṃ saṅghena vā saṅghaṃ. ‘Ye imesaṃ bhavataṃ dhammā kusalā kusalasaṅkhātā, anavajjā anavajjasaṅkhātā, sevitabbā sevitabbasaṅkhātā, alamariyā alamariyasaṅkhātā, sukkā sukkasaṅkhātā. Ko ime dhamme anavasesaṃ samādāya vattati, gotamasāvakasaṅgho vā, pare vā pana bhonto gaṇācariyasāvakasaṅghā’ti?

391. «Кроме того, Кассапа, пусть мудрецы расспрашивают, исследуют и обсуждают, сопоставляя учителя с учителем или общину с общиной: „Те качества этих почтенных господ, которые являются благими, признанными благими, безупречными, признанными безупречными, заслуживающими практики, признанными заслуживающими практики, достойными благородных, признанными достойными благородных, светлыми, признанными светлыми — кто практикует эти качества полностью, без остатка: община учеников Готамы или же общины учеников других почтенных учителей групп?“»


392. ‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, kassapa, vijjati, yaṃ viññū samanuyuñjantā samanugāhantā samanubhāsantā evaṃ vadeyyuṃ – ‘ye imesaṃ bhavataṃ dhammā kusalā kusalasaṅkhātā, anavajjā anavajjasaṅkhātā, sevitabbā sevitabbasaṅkhātā, alamariyā alamariyasaṅkhātā, sukkā sukkasaṅkhātā. Gotamasāvakasaṅgho ime dhamme anavasesaṃ samādāya vattati, yaṃ vā pana bhonto pare gaṇācariyasāvakasaṅghā’ti. Itiha, kassapa, viññū samanuyuñjantā samanugāhantā samanubhāsantā amheva tattha yebhuyyena pasaṃseyyuṃ.

392. «Вполне возможно, Кассапа, что мудрецы, расспрашивая, исследуя и обсуждая, скажут так: „Те качества этих почтенных господ, которые являются благими, признанными благими, безупречными, признанными безупречными, заслуживающими практики, признанными заслуживающими практики, достойными благородных, признанными достойными благородных, светлыми, признанными светлыми — именно община учеников Готамы практикует эти качества полностью, без остатка, тогда как общины учеников других почтенных учителей групп практикуют их лишь частично“. Таким образом, Кассапа, мудрецы, расспрашивая, исследуя и обсуждая, в этом случае по большей части хвалили бы именно нас.»


Ariyo aṭṭhaṅgiko maggo

Благородный восьмеричный путь


393. ‘‘Atthi, kassapa, maggo atthi paṭipadā, yathāpaṭipanno sāmaṃyeva ñassati sāmaṃ dakkhati – ‘samaṇova gotamo kālavādī bhūtavādī atthavādī dhammavādī vinayavādī’ti. Katamo ca, kassapa, maggo, katamā ca paṭipadā, yathāpaṭipanno sāmaṃyeva ñassati sāmaṃ dakkhati – ‘samaṇova gotamo kālavādī bhūtavādī atthavādī dhammavādī vinayavādī’ti? Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo. Seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi. Ayaṃ kho, kassapa, maggo, ayaṃ paṭipadā, yathāpaṭipanno sāmaṃyeva ñassati sāmaṃ dakkhati ‘samaṇova gotamo kālavādī bhūtavādī atthavādī dhammavādī vinayavādī’’’ti.

393. «Существует, Кассапа, путь, существует практика, следуя которой человек сам узнает и сам увидит: „Именно отшельник Готама говорит в надлежащее время, говорит истину, говорит о пользе, говорит о Дхамме, говорит о Дисциплине“. И какой же, Кассапа, этот путь, какая эта практика, следуя которой человек сам узнает и сам увидит: „Именно отшельник Готама говорит в надлежащее время, говорит истину, говорит о пользе, говорит о Дхамме, говорит о Дисциплине“? Это именно Благородный восьмеричный путь, а именно: правильное воззрение, правильное намерение, правильная речь, правильные действия, правильный образ жизни, правильное усилие, правильное памятование, правильное сосредоточение. Это и есть, Кассапа, путь, это практика, следуя которой человек сам узнает и сам увидит: „Именно отшельник Готама говорит в надлежащее время, говорит истину, говорит о пользе, говорит о Дхамме, говорит о Дисциплине“.»


Tapopakkamakathā

Беседа о суровых практиках самоистязания


394. Evaṃ [Pg.157] vutte, acelo kassapo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘imepi kho, āvuso gotama, tapopakkamā etesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ sāmaññasaṅkhātā ca brahmaññasaṅkhātā ca. Acelako hoti, muttācāro, hatthāpalekhano, na ehibhaddantiko, na tiṭṭhabhaddantiko, nābhihaṭaṃ, na uddissakataṃ, na nimantanaṃ sādiyati. So na kumbhimukhā paṭiggaṇhāti, na kaḷopimukhā paṭiggaṇhāti, na eḷakamantaraṃ, na daṇḍamantaraṃ, na musalamantaraṃ, na dvinnaṃ bhuñjamānānaṃ, na gabbhiniyā, na pāyamānāya, na purisantaragatāya, na saṅkittīsu, na yattha sā upaṭṭhito hoti, na yattha makkhikā saṇḍasaṇḍacārinī, na macchaṃ, na maṃsaṃ, na suraṃ, na merayaṃ, na thusodakaṃ pivati. So ekāgāriko vā hoti ekālopiko, dvāgāriko vā hoti dvālopiko…pe… sattāgāriko vā hoti sattālopiko; ekissāpi dattiyā yāpeti, dvīhipi dattīhi yāpeti… sattahipi dattīhi yāpeti; ekāhikampi āhāraṃ āhāreti, dvīhikampi āhāraṃ āhāreti… sattāhikampi āhāraṃ āhāreti. Iti evarūpaṃ addhamāsikampi pariyāyabhattabhojanānuyogamanuyutto viharati.

394. Когда это было сказано, нагой аскет Кассапа сказал Благословенному: «Почтенный Готама, у некоторых отшельников и брахманов есть такие суровые практики самоистязания, которые признаются ими за истинное отшельничество и брахманство. Аскет ходит нагим, пренебрегает приличиями, облизывает свои руки. Он не приходит, когда его зовут: „Подойди, почтенный“, не останавливается, когда его просят: „Остановись, почтенный“. Он не принимает пищу, принесённую ему, приготовленную специально для него или предложенную по приглашению. Он не принимает пищу из горшка, из корзины, не принимает её через порог, через палку, через пестик, от двух едящих вместе, от беременной женщины, от кормящей женщины, от женщины, сошедшейся с мужчиной, из мест сбора пожертвований, оттуда, где стоит собака, или где роятся мухи. Он не ест рыбу, мясо, не пьёт хмельные напитки, алкоголь или ферментированный кислый отвар. Он обходит только один дом и съедает только один кусок пищи, или обходит два дома и съедает два куска... или обходит семь домов и съедает семь кусков. Он поддерживает жизнь одной чашей пищи, двумя чашами... семью чашами. Он принимает пищу раз в день, раз в два дня... раз в семь дней. Так он живёт, предаваясь практике приёма пищи с перерывами, вплоть до одного раза в полмесяца.»


395. ‘‘Imepi kho, āvuso gotama, tapopakkamā etesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ sāmaññasaṅkhātā ca brahmaññasaṅkhātā ca. Sākabhakkho vā hoti, sāmākabhakkho vā hoti, nīvārabhakkho vā hoti, daddulabhakkho vā hoti, haṭabhakkho vā hoti, kaṇabhakkho vā hoti, ācāmabhakkho vā hoti, piññākabhakkho vā hoti, tiṇabhakkho vā hoti, gomayabhakkho vā hoti, vanamūlaphalāhāro yāpeti pavattaphalabhojī.

395. «Почтенный Готама, у некоторых отшельников и брахманов есть такие суровые практики самоистязания, которые признаются ими за истинное отшельничество и брахманство. Он питается зеленью, или просом, или диким рисом, или обрезками кожи, или водными растениями, или рисовыми отрубями, или пригоревшим рисом со дна горшка, или кунжутным жмыхом, или травой, или коровьим навозом. Он поддерживает жизнь лесными корнями и плодами, питаясь лишь упавшими плодами.»


396. ‘‘Imepi kho, āvuso gotama, tapopakkamā etesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ sāmaññasaṅkhātā ca brahmaññasaṅkhātā ca. Sāṇānipi dhāreti, masāṇānipi dhāreti, chavadussānipi dhāreti, paṃsukūlānipi dhāreti, tirīṭānipi dhāreti, ajinampi dhāreti, ajinakkhipampi dhāreti, kusacīrampi dhāreti, vākacīrampi dhāreti, phalakacīrampi dhāreti, kesakambalampi dhāreti, vāḷakambalampi dhāreti, ulūkapakkhikampi dhāreti, kesamassulocakopi hoti kesamassulocanānuyogamanuyutto, ubbhaṭṭhakopi [Pg.158] hoti āsanapaṭikkhitto, ukkuṭikopi hoti ukkuṭikappadhānamanuyutto, kaṇṭakāpassayikopi hoti kaṇṭakāpassaye seyyaṃ kappeti, phalakaseyyampi kappeti, thaṇḍilaseyyampi kappeti, ekapassayikopi hoti rajojalladharo, abbhokāsikopi hoti yathāsanthatiko, vekaṭikopi hoti vikaṭabhojanānuyogamanuyutto, apānakopi hoti apānakattamanuyutto, sāyatatiyakampi udakorohanānuyogamanuyutto viharatī’’ti.

396. «Почтенный Готама, у некоторых отшельников и брахманов есть такие суровые практики самоистязания, которые признаются ими за истинное отшельничество и брахманство. Он носит грубую одежду из пеньки, или из смешанных волокон, или саваны с трупов, или тряпки с мусорной кучи, или одежду из древесной коры, или шкуру чёрной антилопы, или полосы из шкуры антилопы, или одежду из травы куса, или одежду из луба, или одежду из деревянных дощечек, или одеяло из человеческих волос, или одеяло из конского волоса, или одежду из совиных перьев. Он выщипывает волосы на голове и бороду, предаваясь этой практике. Он стоит непрерывно, отказываясь от сидения. Он сидит на корточках, усердствуя в сидении на корточках. Он лежит на ложе из шипов, устраивая себе постель на шипах. Он спит на деревянной доске, спит на голой земле. Он спит только на одном боку. Он покрывает себя пылью и грязью. Он живёт под открытым небом, принимает любое предложенное место. Он питается нечистотами, предаваясь этой практике. Он не пьёт холодную воду, предаваясь этой практике. Он живёт, предаваясь практике троекратного омовения в воде до наступления вечера.»


Tapopakkamaniratthakathā

Беседа о бесполезности суровых практик самоистязания


397. ‘‘Acelako cepi, kassapa, hoti, muttācāro, hatthāpalekhano…pe… iti evarūpaṃ addhamāsikampi pariyāyabhattabhojanānuyogamanuyutto viharati. Tassa cāyaṃ sīlasampadā cittasampadā paññāsampadā abhāvitā hoti asacchikatā. Atha kho so ārakāva sāmaññā ārakāva brahmaññā. Yato kho, kassapa, bhikkhu averaṃ abyāpajjaṃ mettacittaṃ bhāveti, āsavānañca khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, kassapa, bhikkhu samaṇo itipi brāhmaṇo itipi.

397. «Кассапа, даже если аскет ходит нагим, пренебрегает приличиями, облизывает свои руки... и так далее, предаваясь практике приёма пищи с перерывами вплоть до одного раза в полмесяца, но при этом его совершенство в нравственности, совершенство ума и совершенство в мудрости не развиты и не реализованы, то он всё ещё далёк от отшельничества, далёк от брахманства. Но когда, Кассапа, бхиккху развивает дружелюбие, свободное от вражды и недоброжелательности, и благодаря уничтожению влечений ума ещё в этой самой жизни сам постигает, реализует, достигает и пребывает в безпятенном освобождении ума и освобождении мудростью, тогда, Кассапа, этот бхиккху зовётся и отшельником, и брахманом.»


‘‘Sākabhakkho cepi, kassapa, hoti, sāmākabhakkho…pe… vanamūlaphalāhāro yāpeti pavattaphalabhojī. Tassa cāyaṃ sīlasampadā cittasampadā paññāsampadā abhāvitā hoti asacchikatā. Atha kho so ārakāva sāmaññā ārakāva brahmaññā. Yato kho, kassapa, bhikkhu averaṃ abyāpajjaṃ mettacittaṃ bhāveti, āsavānañca khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, kassapa, bhikkhu samaṇo itipi brāhmaṇo itipi.

«Кассапа, даже если он питается зеленью, или просом... и так далее, поддерживая жизнь лесными корнями и плодами, питаясь лишь упавшими плодами, но при этом его совершенство в нравственности, совершенство ума и совершенство в мудрости не развиты и не реализованы, то он всё ещё далёк от отшельничества, далёк от брахманства. Но когда, Кассапа, бхиккху развивает дружелюбие, свободное от вражды и недоброжелательности, и благодаря уничтожению влечений ума ещё в этой самой жизни сам постигает, реализует, достигает и пребывает в безпятенном освобождении ума и освобождении мудростью, тогда, Кассапа, этот бхиккху зовётся и отшельником, и брахманом.»


‘‘Sāṇāni cepi, kassapa, dhāreti, masāṇānipi dhāreti…pe… sāyatatiyakampi udakorohanānuyogamanuyutto viharati. Tassa cāyaṃ sīlasampadā cittasampadā paññāsampadā abhāvitā hoti asacchikatā. Atha kho so ārakāva sāmaññā ārakāva brahmaññā[Pg.159]. Yato kho, kassapa, bhikkhu averaṃ abyāpajjaṃ mettacittaṃ bhāveti, āsavānañca khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, kassapa, bhikkhu samaṇo itipi brāhmaṇo itipī’’ti.

«Кассапа, даже если он носит грубую одежду из пеньки, или из смешанных волокон... и так далее, предаваясь практике троекратного омовения в воде до наступления вечера, но при этом его совершенство в нравственности, совершенство ума и совершенство в мудрости не развиты и не реализованы, то он всё ещё далёк от отшельничества, далёк от брахманства. Но когда, Кассапа, бхиккху развивает дружелюбие, свободное от вражды и недоброжелательности, и благодаря уничтожению влечений ума ещё в этой самой жизни сам постигает, реализует, достигает и пребывает в безпятенном освобождении ума и освобождении мудростью, тогда, Кассапа, этот бхиккху зовётся и отшельником, и брахманом.»


398. Evaṃ vutte, acelo kassapo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘dukkaraṃ, bho gotama, sāmaññaṃ dukkaraṃ brahmañña’’nti. ‘‘Pakati kho esā, kassapa, lokasmiṃ ‘dukkaraṃ sāmaññaṃ dukkaraṃ brahmañña’nti. Acelako cepi, kassapa, hoti, muttācāro, hatthāpalekhano…pe… iti evarūpaṃ addhamāsikampi pariyāyabhattabhojanānuyogamanuyutto viharati. Imāya ca, kassapa, mattāya iminā tapopakkamena sāmaññaṃ vā abhavissa brahmaññaṃ vā dukkaraṃ sudukkaraṃ, netaṃ abhavissa kallaṃ vacanāya – ‘dukkaraṃ sāmaññaṃ dukkaraṃ brahmañña’nti.

398. Когда это было сказано, нагой аскет Кассапа сказал Благословенному: «Трудно, почтенный Готама, быть отшельником, трудно быть брахманом!» — «Это обычные слова в мире, Кассапа: „Трудно быть отшельником, трудно быть брахманом“. Если бы, Кассапа, нагой аскет ходил нагим, пренебрегал приличиями, облизывал свои руки... и так далее, предаваясь практике приёма пищи с перерывами вплоть до одного раза в полмесяца, и если бы в этой мере и в этой суровой практике заключалась вся трудность, великая трудность быть отшельником или брахманом, то было бы неверно говорить: „Трудно быть отшельником, трудно быть брахманом“»


‘‘Sakkā ca panetaṃ abhavissa kātuṃ gahapatinā vā gahapatiputtena vā antamaso kumbhadāsiyāpi – ‘handāhaṃ acelako homi, muttācāro, hatthāpalekhano…pe… iti evarūpaṃ addhamāsikampi pariyāyabhattabhojanānuyogamanuyutto viharāmī’ti.

«Ведь любой домохозяин или сын домохозяина, или даже рабыня, носящая воду, могли бы сделать это, сказав: „Что ж, я буду ходить нагим, пренебрегать приличиями, облизывать свои руки... и так далее, предаваясь практике приёма пищи с перерывами вплоть до одного раза в полмесяца“.»


‘‘Yasmā ca kho, kassapa, aññatreva imāya mattāya aññatra iminā tapopakkamena sāmaññaṃ vā hoti brahmaññaṃ vā dukkaraṃ sudukkaraṃ, tasmā etaṃ kallaṃ vacanāya – ‘dukkaraṃ sāmaññaṃ dukkaraṃ brahmañña’nti. Yato kho, kassapa, bhikkhu averaṃ abyāpajjaṃ mettacittaṃ bhāveti, āsavānañca khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, kassapa, bhikkhu samaṇo itipi brāhmaṇo itipi.

«Но поскольку, Кассапа, истинное отшельничество и истинное брахманство лежат совсем в ином, помимо этой меры и этих суровых практик, и являются трудными, чрезвычайно трудными, поэтому и верно говорить: „Трудно быть отшельником, трудно быть брахманом“. Когда же, Кассапа, бхиккху развивает дружелюбие, свободное от вражды и недоброжелательности, и благодаря уничтожению влечений ума ещё в этой самой жизни сам постигает, реализует, достигает и пребывает в безпятенном освобождении ума и освобождении мудростью, тогда, Кассапа, этот бхиккху зовётся и отшельником, и брахманом.»


‘‘Sākabhakkho cepi, kassapa, hoti, sāmākabhakkho…pe… vanamūlaphalāhāro yāpeti pavattaphalabhojī. Imāya ca, kassapa, mattāya iminā tapopakkamena sāmaññaṃ vā abhavissa brahmaññaṃ vā dukkaraṃ sudukkaraṃ, netaṃ abhavissa kallaṃ vacanāya – ‘dukkaraṃ sāmaññaṃ dukkaraṃ brahmañña’nti.

«Кассапа, даже если он питается зеленью, или просом... и так далее, поддерживая жизнь лесными корнями и плодами, питаясь лишь упавшими плодами, и если бы в этой мере и в этой суровой практике заключалась вся трудность, великая трудность быть отшельником или брахманом, то было бы неверно говорить: „Трудно быть отшельником, трудно быть брахманом“»


‘‘Sakkā ca panetaṃ abhavissa kātuṃ gahapatinā vā gahapatiputtena vā antamaso kumbhadāsiyāpi – ‘handāhaṃ sākabhakkho vā homi, sāmākabhakkho vā…pe… vanamūlaphalāhāro yāpemi pavattaphalabhojī’ti.

«Ведь любой домохозяин или сын домохозяина, или даже рабыня, носящая воду, могли бы сделать это, сказав: „Что ж, я буду питаться зеленью, или просом... и так далее, поддерживая жизнь лесными корнями и плодами, питаясь лишь упавшими плодами“.»


‘‘Yasmā [Pg.160] ca kho, kassapa, aññatreva imāya mattāya aññatra iminā tapopakkamena sāmaññaṃ vā hoti brahmaññaṃ vā dukkaraṃ sudukkaraṃ, tasmā etaṃ kallaṃ vacanāya – ‘dukkaraṃ sāmaññaṃ dukkaraṃ brahmañña’nti. Yato kho, kassapa, bhikkhu averaṃ abyāpajjaṃ mettacittaṃ bhāveti, āsavānañca khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, kassapa, bhikkhu samaṇo itipi brāhmaṇo itipi.

«Но поскольку, Кассапа, истинное отшельничество и истинное брахманство лежат совсем в ином, помимо этой меры и этих суровых практик, и являются трудными, чрезвычайно трудными, поэтому и верно говорить: „Трудно быть отшельником, трудно быть брахманом“. Когда же, Кассапа, бхиккху развивает дружелюбие, свободное от вражды и недоброжелательности, и благодаря уничтожению влечений ума ещё в этой самой жизни сам постигает, реализует, достигает и пребывает в безпятенном освобождении ума и освобождении мудростью, тогда, Кассапа, этот бхиккху зовётся и отшельником, и брахманом.»


‘‘Sāṇāni cepi, kassapa, dhāreti, masāṇānipi dhāreti…pe… sāyatatiyakampi udakorohanānuyogamanuyutto viharati. Imāya ca, kassapa, mattāya iminā tapopakkamena sāmaññaṃ vā abhavissa brahmaññaṃ vā dukkaraṃ sudukkaraṃ, netaṃ abhavissa kallaṃ vacanāya – ‘dukkaraṃ sāmaññaṃ dukkaraṃ brahmañña’nti.

«Кассапа, даже если он носит грубую одежду из пеньки, или из смешанных волокон... и так далее, предаваясь практике троекратного омовения в воде до наступления вечера, и если бы в этой мере и в этой суровой практике заключалась вся трудность, великая трудность быть отшельником или брахманом, то было бы неверно говорить: „Трудно быть отшельником, трудно быть брахманом“»


‘‘Sakkā ca panetaṃ abhavissa kātuṃ gahapatinā vā gahapatiputtena vā antamaso kumbhadāsiyāpi – ‘handāhaṃ sāṇānipi dhāremi, masāṇānipi dhāremi…pe… sāyatatiyakampi udakorohanānuyogamanuyutto viharāmī’ti.

«Ведь любой домохозяин или сын домохозяина, или даже рабыня, носящая воду, могли бы сделать это, сказав: „Что ж, я буду носить грубую одежду из пеньки, или из смешанных волокон... и так далее, предаваясь практике троекратного омовения в воде до наступления вечера“.»


‘‘Yasmā ca kho, kassapa, aññatreva imāya mattāya aññatra iminā tapopakkamena sāmaññaṃ vā hoti brahmaññaṃ vā dukkaraṃ sudukkaraṃ, tasmā etaṃ kallaṃ vacanāya – ‘dukkaraṃ sāmaññaṃ dukkaraṃ brahmañña’nti. Yato kho, kassapa, bhikkhu averaṃ abyāpajjaṃ mettacittaṃ bhāveti, āsavānañca khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, kassapa, bhikkhu samaṇo itipi brāhmaṇo itipī’’ti.

«Поскольку, Кассапа, именно помимо этой меры, помимо этого сурового подвижничества, отшельничество или брахманство является трудным, крайне трудным, то уместно говорить: „Трудно отшельничество, трудно брахманство“. Когда же, Кассапа, бхиккху развивает ум, исполненный дружелюбия, свободный от враждебности и недоброжелательности, и с уничтожением влечений (асав) в этой самой жизни сам благодаря прямому знанию постигает, осуществляет, входит и пребывает в не подверженном влечениям освобождении ума и освобождении мудростью, тогда, Кассапа, этот бхиккху зовётся и отшельником (саманой), и брахманом».


399. Evaṃ vutte, acelo kassapo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘dujjāno, bho gotama, samaṇo, dujjāno brāhmaṇo’’ti. ‘‘Pakati kho esā, kassapa, lokasmiṃ ‘dujjāno samaṇo dujjāno brāhmaṇo’ti. Acelako cepi, kassapa, hoti, muttācāro, hatthāpalekhano…pe… iti evarūpaṃ addhamāsikampi pariyāyabhattabhojanānuyogamanuyutto viharati. Imāya ca, kassapa, mattāya iminā tapopakkamena samaṇo vā abhavissa [Pg.161] brāhmaṇo vā dujjāno sudujjāno, netaṃ abhavissa kallaṃ vacanāya – ‘dujjāno samaṇo dujjāno brāhmaṇo’ti.

399. Когда это было сказано, нагой аскет Кассапа сказал Благословенному: «Трудно распознать отшельника, почтенный Готама, трудно распознать брахмана». — «Это обычное дело в мире, Кассапа, говорить: „Трудно распознать отшельника, трудно распознать брахмана“. Если бы, Кассапа, даже будучи нагим, не соблюдающим приличий, слизывающим пищу с рук... и так далее... практикующим приём пищи раз в полмесяца, бхиккху благодаря лишь этой мере, благодаря лишь этому суровому подвижничеству был бы отшельником или брахманом, которого трудно или крайне трудно распознать, тогда было бы неуместно говорить: „Трудно распознать отшельника, трудно распознать брахмана“».


‘‘Sakkā ca paneso abhavissa ñātuṃ gahapatinā vā gahapatiputtena vā antamaso kumbhadāsiyāpi – ‘ayaṃ acelako hoti, muttācāro, hatthāpalekhano…pe… iti evarūpaṃ addhamāsikampi pariyāyabhattabhojanānuyogamanuyutto viharatī’ti.

«Ведь тогда домохозяин, или сын домохозяина, или даже рабыня, носящая воду, могли бы распознать его: „Этот человек ходит нагим, не соблюдает приличий, слизывает пищу с рук... и так далее... практикует приём пищи раз в полмесяца“».


‘‘Yasmā ca kho, kassapa, aññatreva imāya mattāya aññatra iminā tapopakkamena samaṇo vā hoti brāhmaṇo vā dujjāno sudujjāno, tasmā etaṃ kallaṃ vacanāya – ‘dujjāno samaṇo dujjāno brāhmaṇo’ti. Yato kho, kassapa, bhikkhu averaṃ abyāpajjaṃ mettacittaṃ bhāveti, āsavānañca khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, kassapa, bhikkhu samaṇo itipi brāhmaṇo itipi.

«Но поскольку, Кассапа, именно помимо этой меры, помимо этого сурового подвижничества, отшельник или брахман является тем, кого трудно, крайне трудно распознать, то уместно говорить: „Трудно распознать отшельника, трудно распознать брахмана“. Когда же, Кассапа, бхиккху развивает ум, исполненный дружелюбия, свободный от враждебности и недоброжелательности, и с уничтожением влечений в этой самой жизни сам благодаря прямому знанию постигает, осуществляет, входит и пребывает в не подверженном влечениям освобождении ума и освобождении мудростью, тогда, Кассапа, этот бхиккху зовётся и отшельником, и брахманом».


‘‘Sākabhakkho cepi, kassapa, hoti sāmākabhakkho…pe… vanamūlaphalāhāro yāpeti pavattaphalabhojī. Imāya ca, kassapa, mattāya iminā tapopakkamena samaṇo vā abhavissa brāhmaṇo vā dujjāno sudujjāno, netaṃ abhavissa kallaṃ vacanāya – ‘dujjāno samaṇo dujjāno brāhmaṇo’ti.

«Если бы, Кассапа, даже питаясь зеленью, или просом... и так далее... поддерживая жизнь лесными корнями и плодами, или питаясь падалицей, бхиккху благодаря лишь этой мере, благодаря лишь этому суровому подвижничеству был бы отшельником или брахманом, которого трудно или крайне трудно распознать, тогда было бы неуместно говорить: „Трудно распознать отшельника, трудно распознать брахмана“».


‘‘Sakkā ca paneso abhavissa ñātuṃ gahapatinā vā gahapatiputtena vā antamaso kumbhadāsiyāpi – ‘ayaṃ sākabhakkho vā hoti sāmākabhakkho…pe… vanamūlaphalāhāro yāpeti pavattaphalabhojī’ti.

«Ведь тогда домохозяин, или сын домохозяина, или даже рабыня, носящая воду, могли бы распознать его: „Этот человек питается зеленью, или просом... и так далее... поддерживает жизнь лесными корнями и плодами, или питается падалицей“».


‘‘Yasmā ca kho, kassapa, aññatreva imāya mattāya aññatra iminā tapopakkamena samaṇo vā hoti brāhmaṇo vā dujjāno sudujjāno, tasmā etaṃ kallaṃ vacanāya – ‘dujjāno samaṇo dujjāno brāhmaṇo’ti. Yato kho, kassapa, bhikkhu averaṃ abyāpajjaṃ mettacittaṃ bhāveti, āsavānañca khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, kassapa, bhikkhu samaṇo itipi brāhmaṇo itipi.

«Но поскольку, Кассапа, именно помимо этой меры, помимо этого сурового подвижничества, отшельник или брахман является тем, кого трудно, крайне трудно распознать, то уместно говорить: „Трудно распознать отшельника, трудно распознать брахмана“. Когда же, Кассапа, бхиккху развивает ум, исполненный дружелюбия, свободный от враждебности и недоброжелательности, и с уничтожением влечений в этой самой жизни сам благодаря прямому знанию постигает, осуществляет, входит и пребывает в не подверженном влечениям освобождении ума и освобождении мудростью, тогда, Кассапа, этот бхиккху зовётся и отшельником, и брахманом».


‘‘Sāṇāni [Pg.162] cepi, kassapa, dhāreti, masāṇānipi dhāreti…pe… sāyatatiyakampi udakorohanānuyogamanuyutto viharati. Imāya ca, kassapa, mattāya iminā tapopakkamena samaṇo vā abhavissa brāhmaṇo vā dujjāno sudujjāno, netaṃ abhavissa kallaṃ vacanāya – ‘dujjāno samaṇo dujjāno brāhmaṇo’ti.

«Если бы, Кассапа, даже нося одежды из пеньки, или нося одежды из грубой шерсти... и так далее... практикуя омовение в воде трижды в день, бхиккху благодаря лишь этой мере, благодаря лишь этому суровому подвижничеству был бы отшельником или брахманом, которого трудно или крайне трудно распознать, тогда было бы неуместно говорить: „Трудно распознать отшельника, трудно распознать брахмана“».


‘‘Sakkā ca paneso abhavissa ñātuṃ gahapatinā vā gahapatiputtena vā antamaso kumbhadāsiyāpi – ‘ayaṃ sāṇānipi dhāreti, masāṇānipi dhāreti…pe… sāyatatiyakampi udakorohanānuyogamanuyutto viharatī’ti.

«Ведь тогда домохозяин, или сын домохозяина, или even рабыня, носящая воду, могли бы распознать его: „Этот человек носит одежды из пеньки, или носит одежды из грубой шерсти... и так далее... практикует омовение в воде трижды в день“».


‘‘Yasmā ca kho, kassapa, aññatreva imāya mattāya aññatra iminā tapopakkamena samaṇo vā hoti brāhmaṇo vā dujjāno sudujjāno, tasmā etaṃ kallaṃ vacanāya – ‘dujjāno samaṇo dujjāno brāhmaṇo’ti. Yato kho, kassapa, bhikkhu averaṃ abyāpajjaṃ mettacittaṃ bhāveti, āsavānañca khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, kassapa, bhikkhu samaṇo itipi brāhmaṇo itipī’’ti.

«Но поскольку, Кассапа, именно помимо этой меры, помимо этого сурового подвижничества, отшельник или брахман является тем, кого трудно, крайне трудно распознать, то уместно говорить: „Трудно распознать отшельника, трудно распознать брахмана“. Когда же, Кассапа, бхиккху развивает ум, исполненный дружелюбия, свободный от враждебности и недоброжелательности, и с уничтожением влечений в этой самой жизни сам благодаря прямому знанию постигает, осуществляет, входит и пребывает в не подверженном влечениям освобождении ума и освобождении мудростью, тогда, Кассапа, этот бхиккху зовётся и отшельником, и брахманом».


Sīlasamādhipaññāsampadā

Совершенство нравственности, сосредоточения и мудрости


400. Evaṃ vutte, acelo kassapo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘katamā pana sā, bho gotama, sīlasampadā, katamā cittasampadā, katamā paññāsampadā’’ti? ‘‘Idha, kassapa, tathāgato loke uppajjati arahaṃ, sammāsambuddho…pe… (yathā 190-193 anucchedesu, evaṃ vitthāretabbaṃ) bhayadassāvī samādāya sikkhati sikkhāpadesu, kāyakammavacīkammena samannāgato kusalena parisuddhājīvo sīlasampanno indriyesu guttadvāro satisampajaññena samannāgato santuṭṭho.

400. Когда это было сказано, нагой аскет Кассапа сказал Благословенному: «Каково же, почтенный Готама, это совершенство нравственности, каково совершенство ума, каково совершенство мудрости?» — «Здесь, Кассапа, Татхагата рождается в мире, Арахант, Всецело Просветлённый... видя опасность в малейших проступках, он принимает правила обучения и тренируется в них; наделённый благими действиями тела и речи, ведущий чистый образ жизни, совершенный в нравственности, охраняющий врата чувств, наделённый осознанностью и бдительностью, довольствующийся малым».


401. ‘‘Kathañca, kassapa, bhikkhu sīlasampanno hoti? Idha, kassapa, bhikkhu pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato hoti nihitadaṇḍo nihitasattho lajjī dayāpanno, sabbapāṇabhūtahitānukampī viharati. Idampissa hoti sīlasampadāya …pe… (yathā 194 yāva 210 anucchedesu)

401. «И как, Кассапа, бхиккху является совершенным в нравственности? Здесь, Кассапа, бхиккху, оставив уничтожение живых существ, воздерживается от уничтожения живых существ. Отложив палку, отложив оружие, он совестлив, милосерден, пребывает в сострадании и заботе о благе всех живых существ. Это также является частью его совершенства в нравственности...»


‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvena jīvitaṃ kappenti[Pg.163]. Seyyathidaṃ – santikammaṃ paṇidhikammaṃ…pe… (yathā 211 anucchede) osadhīnaṃ patimokkho iti vā iti, evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvā paṭivirato hoti. Idampissa hoti sīlasampadāya.

«Или же, в то время как некоторые почтенные отшельники и брахманы, вкушая пищу, поднесённую верой, добывают средства к существованию ложным образом жизни с помощью таких низких искусств, как умилостивление божеств, принесение обетов... наложение и снятие лекарств — он воздерживается от подобного ложного образа жизни с помощью низких искусств. Это также является частью его совершенства в нравственности».


‘‘Sa kho so, kassapa, bhikkhu evaṃ sīlasampanno na kutoci bhayaṃ samanupassati, yadidaṃ sīlasaṃvarato. Seyyathāpi, kassapa, rājā khattiyo muddhāvasitto nihatapaccāmitto na kutoci bhayaṃ samanupassati, yadidaṃ paccatthikato. Evameva kho, kassapa, bhikkhu evaṃ sīlasampanno na kutoci bhayaṃ samanupassati, yadidaṃ sīlasaṃvarato. So iminā ariyena sīlakkhandhena samannāgato ajjhattaṃ anavajjasukhaṃ paṭisaṃvedeti. Evaṃ kho, kassapa, bhikkhu sīlasampanno hoti. Ayaṃ kho, kassapa, sīlasampadā…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Idampissa hoti cittasampadāya…pe… dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Idampissa hoti cittasampadāya. Ayaṃ kho, kassapa, cittasampadā.

«И этот бхиккху, Кассапа, столь совершенный в нравственности, не видит никакой опасности ни с какой стороны в том, что касается его нравственного самообладания. Подобно тому, Кассапа, как царь из касты кшатриев, должным образом помазанный на царство и сокрушивший своих врагов, не видит никакой опасности ни с какой стороны в том, что касается его противников, точно так же, Кассапа, бхиккху, столь совершенный в нравственности, не видит никакой опасности ни с какой стороны в том, что касается его нравственного самообладания. Наделенный этой благородной группой нравственности, он испытывает внутри себя безупречное счастье. Так, Кассапа, бхиккху является совершенным в нравственности. Это, Кассапа, совершенство нравственности... он входит и пребывает в первой джхане. Это также является частью его совершенства ума... во второй джхане... в третьей джхане... входит и пребывает в четвёртой джхане. Это также является частью его совершенства ума. Это, Кассапа, совершенство ума».


‘‘So evaṃ samāhite citte…pe… ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti…pe… idampissa hoti paññāsampadāya…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānāti…pe… idampissa hoti paññāsampadāya. Ayaṃ kho, kassapa, paññāsampadā.

«Когда его ум таким образом сосредоточен... он направляет и устремляет ум к знанию и видению... это также является частью его совершенства мудрости... он постигает: „Нет ничего более для этого состояния бытия“... это также является частью его совершенства мудрости. Это, Кассапа, совершенство мудрости».


‘‘Imāya ca, kassapa, sīlasampadāya cittasampadāya paññāsampadāya aññā sīlasampadā cittasampadā paññāsampadā uttaritarā vā paṇītatarā vā natthi.

«И нет, Кассапа, иного совершенства нравственности, совершенства ума и совершенства мудрости, которое превосходило бы это совершенство нравственности, совершенство ума и совершенство мудрости или было бы более возвышенным».


Sīhanādakathā

Беседа о львином рыке


402. ‘‘Santi, kassapa, eke samaṇabrāhmaṇā sīlavādā. Te anekapariyāyena sīlassa vaṇṇaṃ bhāsanti. Yāvatā, kassapa, ariyaṃ paramaṃ sīlaṃ, nāhaṃ tattha attano samasamaṃ samanupassāmi, kuto bhiyyo! Atha kho ahameva tattha bhiyyo, yadidaṃ adhisīlaṃ.

402. «Есть, Кассапа, некоторые отшельники и брахманы, которые проповедуют нравственность. Они восхваляют нравственность различными способами. Но что касается высочайшей благородной нравственности, Кассапа, я не вижу никого, кто был бы равен мне в этом, не говоря уже о том, чтобы превосходить меня! Напротив, именно я превосхожу всех в этом отношении, а именно в высшей нравственности (адхисила)».


‘‘Santi, kassapa, eke samaṇabrāhmaṇā tapojigucchāvādā. Te anekapariyāyena tapojigucchāya vaṇṇaṃ bhāsanti. Yāvatā, kassapa, ariyā paramā [Pg.164] tapojigucchā, nāhaṃ tattha attano samasamaṃ samanupassāmi, kuto bhiyyo! Atha kho ahameva tattha bhiyyo, yadidaṃ adhijegucchaṃ.

«Есть, Кассапа, некоторые отшельники и брахманы, которые проповедуют суровое подвижничество и самоистязание. Они восхваляют суровое подвижничество различными способами. Но что касается высочайшего благородного сурового подвижничества, Кассапа, я не вижу никого, кто был бы равен мне в этом, не говоря уже о том, чтобы превосходить меня! Напротив, именно я превосхожу всех в этом отношении, а именно в высшем подвижничестве (адхиджегуччха)».


‘‘Santi, kassapa, eke samaṇabrāhmaṇā paññāvādā. Te anekapariyāyena paññāya vaṇṇaṃ bhāsanti. Yāvatā, kassapa, ariyā paramā paññā, nāhaṃ tattha attano samasamaṃ samanupassāmi, kuto bhiyyo! Atha kho ahameva tattha bhiyyo, yadidaṃ adhipaññaṃ.

«Есть, Кассапа, некоторые отшельники и брахманы, которые проповедуют мудрость. Они восхваляют мудрость различными способами. Но что касается высочайшей благородной мудрости, Кассапа, я не вижу никого, кто был бы равен мне в этом, не говоря уже о том, чтобы превосходить меня! Напротив, именно я превосхожу всех в этом отношении, а именно в высшей мудрости (адхипання)».


‘‘Santi, kassapa, eke samaṇabrāhmaṇā vimuttivādā. Te anekapariyāyena vimuttiyā vaṇṇaṃ bhāsanti. Yāvatā, kassapa, ariyā paramā vimutti, nāhaṃ tattha attano samasamaṃ samanupassāmi, kuto bhiyyo! Atha kho ahameva tattha bhiyyo, yadidaṃ adhivimutti.

«Есть, Кассапа, некоторые отшельники и брахманы, которые проповедуют освобождение. Они восхваляют освобождение различными способами. Но что касается высочайшего благородного освобождения, Кассапа, я не вижу никого, кто был бы равен мне в этом, не говоря уже о том, чтобы превосходить меня! Напротив, именно я превосхожу всех в этом отношении, а именно в высшем освобождении (адхивимутти)».


403. ‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, kassapa, vijjati, yaṃ aññatitthiyā paribbājakā evaṃ vadeyyuṃ – ‘sīhanādaṃ kho samaṇo gotamo nadati, tañca kho suññāgāre nadati, no parisāsū’ti. Te – ‘mā heva’ntissu vacanīyā. ‘Sīhanādañca samaṇo gotamo nadati, parisāsu ca nadatī’ti evamassu, kassapa, vacanīyā.

403. «Вполне возможно, Кассапа, что странники иных учений скажут так: „Отшельник Готама испускает свой львиный рык, но делает это лишь в пустых жилищах, а не перед собраниями“. Им следует отвечать так: „Не говорите так! Отшельник Готама испускает свой львиный рык, и он испускает его перед собраниями“. Вот так, Кассапа, им следует отвечать».


‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, kassapa, vijjati, yaṃ aññatitthiyā paribbājakā evaṃ vadeyyuṃ – ‘sīhanādañca samaṇo gotamo nadati, parisāsu ca nadati, no ca kho visārado nadatī’ti. Te – ‘mā heva’ntissu vacanīyā. ‘Sīhanādañca samaṇo gotamo nadati, parisāsu ca nadati, visārado ca nadatī’’ti evamassu, kassapa, vacanīyā.

«Вполне возможно, Кассапа, что странники иных учений скажут так: „Отшельник Готама испускает свой львиный рык, и делает это перед собраниями, но делает это без уверенности“. Им следует отвечать так: „Не говорите так! Отшельник Готама испускает свой львиный рык, и он испускает его перед собраниями, и делает это с уверенностью“. Вот так, Кассапа, им следует отвечать».


‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, kassapa, vijjati, yaṃ aññatitthiyā paribbājakā evaṃ vadeyyuṃ – ‘sīhanādañca samaṇo gotamo nadati, parisāsu ca nadati, visārado ca nadati, no ca kho naṃ pañhaṃ pucchanti…pe… pañhañca naṃ pucchanti; no ca kho nesaṃ pañhaṃ puṭṭho byākaroti…pe… pañhañca nesaṃ puṭṭho byākaroti; no ca kho pañhassa veyyākaraṇena cittaṃ ārādheti…pe… pañhassa ca veyyākaraṇena cittaṃ ārādheti; no ca kho sotabbaṃ maññanti…pe… sotabbañcassa maññanti; no ca kho sutvā pasīdanti…pe… sutvā cassa pasīdanti[Pg.165]; no ca kho pasannākāraṃ karonti…pe… pasannākārañca karonti; no ca kho tathattāya paṭipajjanti…pe… tathattāya ca paṭipajjanti; no ca kho paṭipannā ārādhentī’ti. Te – ‘mā heva’ntissu vacanīyā. ‘Sīhanādañca samaṇo gotamo nadati, parisāsu ca nadati, visārado ca nadati, pañhañca naṃ pucchanti, pañhañca nesaṃ puṭṭho byākaroti, pañhassa ca veyyākaraṇena cittaṃ ārādheti, sotabbañcassa maññanti, sutvā cassa pasīdanti, pasannākārañca karonti, tathattāya ca paṭipajjanti, paṭipannā ca ārādhentī’ti evamassu, kassapa, vacanīyā.

«Вполне возможно, Кассапа, что странники иных учений скажут так: „Отшельник Готама издаёт свой львиный рык, и в собраниях он его издаёт, и уверенно он его издаёт, но ему не задают вопросов... и задают ему вопросы, но он, будучи спрошен, не отвечает им... и отвечает им, но ответом на вопрос не радует их сердца... и радует их сердца, но они не считают, что его стоит слушать... и считают, что его стоит слушать, но, услышав, не обретают веры... и обретают веру, но не выказывают признаков веры... и выказывают признаки веры, но не практикуют ради достижения истины... и практикуют ради достижения истины, но своей практикой не радуют его сердца“. Их следует остановить словами: „Не говорите так!“ „Отшельник Готама издаёт свой львиный рык, и в собраниях он его издаёт, и уверенно он его издаёт; и ему задают вопросы, и он, будучи спрошен, отвечает на них, и ответом на вопросы радует их сердца, и они считают, что его стоит слушать, и, услышав, обретают веру, и выказывают признаки веры, и практикуют ради достижения истины, и своей практикой радуют его сердце“ — вот что, Кассапа, следует им сказать».


Titthiyaparivāsakathā

«Беседа об испытательном сроке для бывших иноверцев»


404. ‘‘Ekamidāhaṃ, kassapa, samayaṃ rājagahe viharāmi gijjhakūṭe pabbate. Tatra maṃ aññataro tapabrahmacārī nigrodho nāma adhijegucche pañhaṃ apucchi. Tassāhaṃ adhijegucche pañhaṃ puṭṭho byākāsiṃ. Byākate ca pana me attamano ahosi paraṃ viya mattāyā’’ti. ‘‘Ko hi, bhante, bhagavato dhammaṃ sutvā na attamano assa paraṃ viya mattāya? Ahampi hi, bhante, bhagavato dhammaṃ sutvā attamano paraṃ viya mattāya. Abhikkantaṃ, bhante, abhikkantaṃ, bhante. Seyyathāpi, bhante, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya – ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti; evamevaṃ bhagavatā anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmi, dhammañca bhikkhusaṅghañca. Labheyyāhaṃ, bhante, bhagavato santike pabbajjaṃ, labheyyaṃ upasampada’’nti.

404. «Однажды, Кассапа, я пребывал в Раджагахе на горе Гидхракута. Там некий аскет по имени Нигродха, ведущий суровую жизнь, спросил меня о высшем самоограничении. И я ответил на его вопрос о высшем самоограничении. И когда я ответил, он был безмерно рад и доволен». — «Кто же, Господин, услышав Дхамму от Благословенного, не будет безмерно рад и доволен? Ведь и я, Господин, услышав Дхамму от Благословенного, безмерно рад и доволен! Великолепно, Господин, великолепно! Как если бы кто-то восстановил опрокинутое, открыл скрытое, указал путь заблудившемуся или принёс масляный светильник в темноту, чтобы зрячие могли видеть предметы, — точно так же Благословенный разъяснил Дхамму многими способами. Я прибегаю к Благословенному как к убежищу, к Дхамме и к общине бхиккху. Позволь мне, Господин, получить у Благословенного уход из дома и полное посвящение».


405. ‘‘Yo kho, kassapa, aññatitthiyapubbo imasmiṃ dhammavinaye ākaṅkhati pabbajjaṃ, ākaṅkhati upasampadaṃ, so cattāro māse parivasati, catunnaṃ māsānaṃ accayena āraddhacittā bhikkhū pabbājenti, upasampādenti bhikkhubhāvāya. Api ca mettha puggalavemattatā viditā’’ti. ‘‘Sace, bhante, aññatitthiyapubbā imasmiṃ dhammavinaye ākaṅkhanti pabbajjaṃ, ākaṅkhanti upasampadaṃ, cattāro māse parivasanti, catunnaṃ māsānaṃ accayena āraddhacittā bhikkhū pabbājenti, upasampādenti bhikkhubhāvāya. Ahaṃ cattāri vassāni parivasissāmi, catunnaṃ vassānaṃ accayena āraddhacittā bhikkhū pabbājentu, upasampādentu bhikkhubhāvāyā’’ti.

405. «Кассапа, всякий, кто ранее принадлежал к другому учению и желает ухода из дома и полного посвящения в этом Дхамме и Дисциплине, должен пройти испытательный срок в четыре месяца. По истечении четырёх месяцев бхиккху, чьи сердца удовлетворены его поведением, дают ему уход из дома и полное посвящение в монахи. Однако в этом отношении мне известны различия между людьми». — «Господин, если те, кто ранее принадлежал к другому учению и желает ухода из дома и полного посвящения в этом Дхамме и Дисциплине, проходят испытательный срок в четыре месяца, и по истечении четырёх месяцев бхиккху, чьи сердца удовлетворены, дают им уход из дома и полное посвящение в монахи, то я готов проходить испытательный срок в течение четырёх лет! И по истечении четырёх лет пусть бхиккху, чьи сердца будут удовлетворены, даруют мне уход из дома и полное посвящение в монахи».


Alattha [Pg.166] kho acelo kassapo bhagavato santike pabbajjaṃ, alattha upasampadaṃ. Acirūpasampanno kho panāyasmā kassapo eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto viharanto na cirasseva – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti, tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsi. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti – abbhaññāsi. Aññataro kho panāyasmā kassapo arahataṃ ahosīti.

И нагой аскет Кассапа получил у Благословенного уход из дома, получил и полное посвящение. И вскоре после полного посвящения почтенный Кассапа, пребывая в уединении, будучи прилежным, ревностным и решительным, за короткое время сам благодаря высшему знанию постиг, воочию узрел и достиг в этой самой жизни той непревзойдённой вершины святой жизни, ради которой юноши из хороших семей должным образом уходят из дома в бездомность. Он постиг: «Рождение уничтожено, святая жизнь прожита, сделано то, что должно было быть сделано, не будет больше возвращения в это состояние». И почтенный Кассапа стал одним из арахантов.


Mahāsīhanādasuttaṃ niṭṭhitaṃ aṭṭhamaṃ.

«Махасиханада-сутта, восьмая, завершена».


9. Poṭṭhapādasuttaṃ

9. «Поттхапада-сутта»


Poṭṭhapādaparibbājakavatthu

«История о страннике Поттхападе»


406. Evaṃ [Pg.167] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena poṭṭhapādo paribbājako samayappavādake tindukācīre ekasālake mallikāya ārāme paṭivasati mahatiyā paribbājakaparisāya saddhiṃ tiṃsamattehi paribbājakasatehi. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya sāvatthiṃ piṇḍāya pāvisi.

406. Так я слышал. Однажды Благословенный пребывал в Саваттхи, в роще Джеты, в монастыре Анатхапиндики. В то время странник Поттхапада жил в парке царицы Маллики, окружённом зарослями деревьев тиндука, где находился павильон для дискуссий с одним залом, вместе с большой общиной странников, насчитывавшей около трёхсот человек. И вот Благословенный, одевшись поутру, взял чашу и верхнюю одежду и отправился в Саваттхи за подаянием.


407. Atha kho bhagavato etadahosi – ‘‘atippago kho tāva sāvatthiyaṃ piṇḍāya carituṃ. Yaṃnūnāhaṃ yena samayappavādako tindukācīro ekasālako mallikāya ārāmo, yena poṭṭhapādo paribbājako tenupasaṅkameyya’’nti. Atha kho bhagavā yena samayappavādako tindukācīro ekasālako mallikāya ārāmo tenupasaṅkami.

407. Тогда Благословенному пришла мысль: «Ещё слишком рано идти в Саваттхи за подаянием. Не пойти ли мне в парк царицы Маллики, к павильону для дискуссий в зарослях тиндука, чтобы повидаться со странником Поттхападой?» И Благословенный направился к парку царицы Маллики, к павильону для дискуссий в зарослях тиндука.


408. Tena kho pana samayena poṭṭhapādo paribbājako mahatiyā paribbājakaparisāya saddhiṃ nisinno hoti unnādiniyā uccāsaddamahāsaddāya anekavihitaṃ tiracchānakathaṃ kathentiyā. Seyyathidaṃ – rājakathaṃ corakathaṃ mahāmattakathaṃ senākathaṃ bhayakathaṃ yuddhakathaṃ annakathaṃ pānakathaṃ vatthakathaṃ sayanakathaṃ mālākathaṃ gandhakathaṃ ñātikathaṃ yānakathaṃ gāmakathaṃ nigamakathaṃ nagarakathaṃ janapadakathaṃ itthikathaṃ sūrakathaṃ visikhākathaṃ kumbhaṭṭhānakathaṃ pubbapetakathaṃ nānattakathaṃ lokakkhāyikaṃ samuddakkhāyikaṃ itibhavābhavakathaṃ iti vā.

408. В то время странник Поттхапада сидел со своей большой общиной странников, которые шумели, громко кричали и вели разнообразные мирские разговоры, а именно: разговоры о царях, о разбойниках, о министрах, об армиях, об опасностях, о войнах, о еде, о питье, об одеждах, о постелях, о гирляндах, о благовониях, о родственниках, о повозках, о деревнях, о посёлках, о городах, о странах, о женщинах, о героях, уличные разговоры и разговоры у колодца, разговоры об усопших, пустую болтовню, рассуждения о мире и о море, разговоры о процветании и упадке.


409. Addasā kho poṭṭhapādo paribbājako bhagavantaṃ dūratova āgacchantaṃ; disvāna sakaṃ parisaṃ saṇṭhapesi – ‘‘appasaddā bhonto hontu, mā bhonto saddamakattha. Ayaṃ samaṇo gotamo āgacchati. Appasaddakāmo kho so āyasmā appasaddassa vaṇṇavādī. Appeva nāma appasaddaṃ parisaṃ viditvā upasaṅkamitabbaṃ maññeyyā’’ti. Evaṃ vutte te paribbājakā tuṇhī ahesuṃ.

409. Странник Поттхапада увидел Благословенного, приближающегося издалека, и, увидев его, призвал свою общину к порядку: «Потише, господа! Не шумите, господа! Сюда идёт отшельник Готама. Этот почтенный любит тишину и хвалит тишину. Возможно, заметив, что наше собрание ведёт себя тихо, он решит подойти к нам». После этих слов странники умолкли.


410. Atha [Pg.168] kho bhagavā yena poṭṭhapādo paribbājako tenupasaṅkami. Atha kho poṭṭhapādo paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘etu kho, bhante, bhagavā. Svāgataṃ, bhante, bhagavato. Cirassaṃ kho, bhante, bhagavā imaṃ pariyāyamakāsi, yadidaṃ idhāgamanāya. Nisīdatu, bhante, bhagavā, idaṃ āsanaṃ paññatta’’nti.

410. Тогда Благословенный подошёл к страннику Поттхападе. И странник Поттхапада сказал Благословенному: «Проходи, Благословенный Господин! Добро пожаловать, Благословенный Господин! Наконец-то Благословенный Господин нашёл возможность прийти сюда. Присаживайся, Господин, вот приготовленное сиденье».


Nisīdi bhagavā paññatte āsane. Poṭṭhapādopi kho paribbājako aññataraṃ nīcaṃ āsanaṃ gahetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho poṭṭhapādaṃ paribbājakaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘kāya nuttha, poṭṭhapāda, etarahi kathāya sannisinnā, kā ca pana vo antarākathā vippakatā’’ti?

Благословенный сел на приготовленное сиденье. Странник Поттхапада тоже взял низкое сиденье и сел сбоку. Когда странник Поттхапада сел сбоку, Благословенный обратился к нему: «О чём вы здесь беседовали, Поттхапада? Какой разговор я прервал?»


Abhisaññānirodhakathā

«Беседа о прекращении восприятия»


411. Evaṃ vutte poṭṭhapādo paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘tiṭṭhatesā, bhante, kathā, yāya mayaṃ etarahi kathāya sannisinnā. Nesā, bhante, kathā bhagavato dullabhā bhavissati pacchāpi savanāya. Purimāni, bhante, divasāni purimatarāni, nānātitthiyānaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ kotūhalasālāya sannisinnānaṃ sannipatitānaṃ abhisaññānirodhe kathā udapādi – ‘kathaṃ nu kho, bho, abhisaññānirodho hotī’ti? Tatrekacce evamāhaṃsu – ‘ahetū appaccayā purisassa saññā uppajjantipi nirujjhantipi. Yasmiṃ samaye uppajjanti, saññī tasmiṃ samaye hoti. Yasmiṃ samaye nirujjhanti, asaññī tasmiṃ samaye hotī’ti. Ittheke abhisaññānirodhaṃ paññapenti.

411. После этих слов странник Поттхапада сказал Благословенному: «Пусть этот разговор, ради которого мы здесь собрались, подождёт, Господин. Благословенному не составит труда услышать о нём и позже. В прошлые дни, Господин, среди отшельников и брахманов различных учений, собравшихся в зале для дискуссий, возник спор о высшем прекращении восприятия: „Как именно, господа, происходит прекращение восприятия?“ Некоторые из них говорили так: „Восприятие человека возникает и прекращается без причины и без условий. В то время, когда оно возникает, человек обладает восприятием. В то время, когда оно прекращается, он лишается восприятия“. Так некоторые объясняли прекращение восприятия.


‘‘Tamañño evamāha – ‘na kho pana metaṃ, bho, evaṃ bhavissati. Saññā hi, bho, purisassa attā. Sā ca kho upetipi apetipi. Yasmiṃ samaye upeti, saññī tasmiṃ samaye hoti. Yasmiṃ samaye apeti, asaññī tasmiṃ samaye hotī’ti. Ittheke abhisaññānirodhaṃ paññapenti.

«Другой же возражал ему: „Нет, господа, это не так. Ведь восприятие — это душа человека. Она то приходит, то уходит. В то время, когда она приходит, человек обладает восприятием. В то время, когда она уходит, он лишается восприятия“. Так некоторые объясняли прекращение восприятия.


‘‘Tamañño evamāha – ‘na kho pana metaṃ, bho, evaṃ bhavissati. Santi hi, bho, samaṇabrāhmaṇā mahiddhikā mahānubhāvā. Te imassa purisassa saññaṃ upakaḍḍhantipi apakaḍḍhantipi. Yasmiṃ samaye upakaḍḍhanti, saññī tasmiṃ samaye [Pg.169] hoti. Yasmiṃ samaye apakaḍḍhanti, asaññī tasmiṃ samaye hotī’ti. Ittheke abhisaññānirodhaṃ paññapenti.

«Ещё один говорил так: „Нет, господа, это не так. Существуют отшельники и брахманы великой сверхъестественной силы и великого могущества. Они то вкладывают восприятие в этого человека, то извлекают его. В то время, когда они вкладывают его, он обладает восприятием. В то время, когда они извлекают его, он лишается восприятия“. Так некоторые объясняли прекращение восприятия.


‘‘Tamañño evamāha – ‘na kho pana metaṃ, bho, evaṃ bhavissati. Santi hi, bho, devatā mahiddhikā mahānubhāvā. Tā imassa purisassa saññaṃ upakaḍḍhantipi apakaḍḍhantipi. Yasmiṃ samaye upakaḍḍhanti, saññī tasmiṃ samaye hoti. Yasmiṃ samaye apakaḍḍhanti, asaññī tasmiṃ samaye hotī’ti. Ittheke abhisaññānirodhaṃ paññapenti.

«А другой говорил так: „Нет, господа, это не так. Существуют божества великой сверхъестественной силы и великого могущества. Они то вкладывают восприятие в этого человека, то извлекают его. В то время, когда они вкладывают его, он обладает восприятием. В то время, когда они извлекают его, он лишается восприятия“. Так некоторые объясняли прекращение восприятия.


‘‘Tassa mayhaṃ, bhante, bhagavantaṃyeva ārabbha sati udapādi – ‘aho nūna bhagavā, aho nūna sugato, yo imesaṃ dhammānaṃ sukusalo’ti. Bhagavā, bhante, kusalo, bhagavā pakataññū abhisaññānirodhassa. Kathaṃ nu kho, bhante, abhisaññānirodho hotī’’ti?

«И тогда, Господин, я вспомнил о Благословенном: „О, если бы здесь был Благословенный! О, если бы здесь был Сугата, который столь искусен в этих вопросах!“ Благословенный, Господин, искусен в этом, Благословенный знает истинную природу прекращения восприятия. Как же именно, Господин, происходит прекращение восприятия?»


Sahetukasaññuppādanirodhakathā

«Беседа о возникновении и прекращении восприятия по причине»


412. ‘‘Tatra, poṭṭhapāda, ye te samaṇabrāhmaṇā evamāhaṃsu – ‘ahetū appaccayā purisassa saññā uppajjantipi nirujjhantipī’ti, āditova tesaṃ aparaddhaṃ. Taṃ kissa hetu? Sahetū hi, poṭṭhapāda, sappaccayā purisassa saññā uppajjantipi nirujjhantipi. Sikkhā ekā saññā uppajjati, sikkhā ekā saññā nirujjhati’’.

412. «В этом вопросе, Поттхапада, те отшельники и брахманы, которые утверждают: „Восприятие человека возникает и прекращается без причины и без условий“, ошибаются с самого начала. По какой причине? Потому что, Поттхапада, восприятие человека возникает и прекращается по причине и при наличии условий. Благодаря обучению одно восприятие возникает, и благодаря обучению другое восприятие прекращается».


413. ‘‘Kā ca sikkhā’’ti? Bhagavā avoca – ‘‘idha, poṭṭhapāda, tathāgato loke uppajjati arahaṃ, sammāsambuddho…pe… (yathā 190-212 anucchedesu, evaṃ vitthāretabbaṃ). Evaṃ kho, poṭṭhapāda, bhikkhu sīlasampanno hoti…pe… tassime pañcanīvaraṇe pahīne attani samanupassato pāmojjaṃ jāyati, pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vedeti, sukhino cittaṃ samādhiyati. So vivicceva kāmehi, vivicca akusalehi dhammehi, savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Tassa yā purimā kāmasaññā, sā nirujjhati. Vivekajapītisukhasukhumasaccasaññā tasmiṃ samaye hoti, vivekajapītisukhasukhuma-saccasaññīyeva tasmiṃ samaye hoti. Evampi sikkhā ekā saññā uppajjati, sikkhā ekā saññā nirujjhati. Ayaṃ sikkhā’’ti bhagavā avoca.

413. «Что же это за обучение?» — спросил Благословенный и сам ответил: «Здесь, Поттхапада, в мире является Татхагата, Арахант, Всесовершенный Будда... Так, Поттхапада, бхиккху становится совершенным в нравственности... Когда он видит в себе эти пять устранённых помех, в нём рождается радость. В радостном рождается восторг. У восторженного успокаивается тело. Тот, чьё тело успокоилось, испытывает счастье. У счастливого ум обретает сосредоточение. Отстранившись от чувственных удовольствий, отстранившись от неблагих состояний ума, он входит и пребывает в первой джхане, которая сопровождается направлением мысли и её удержанием, а также восторгом и счастьем, рождёнными от уединения. Тогда его прежнее чувственное восприятие прекращается. В это время присутствует тонкое, но истинное восприятие восторга и счастья, рождённых от уединения, и он становится тем, кто обладает этим тонким и истинным восприятием восторга и счастья, рождённых от уединения. Таким образом, благодаря обучению одно восприятие возникает, и благодаря обучению другое восприятие прекращается. В этом и состоит обучение», — сказал Благословенный.


‘‘Puna [Pg.170] caparaṃ, poṭṭhapāda, bhikkhu vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Tassa yā purimā vivekajapītisukhasukhumasaccasaññā, sā nirujjhati. Samādhijapītisukhasukhumasaccasaññā tasmiṃ samaye hoti, samādhijapītisukhasukhumasaccasaññīyeva tasmiṃ samaye hoti. Evampi sikkhā ekā saññā uppajjati, sikkhā ekā saññā nirujjhati. Ayampi sikkhā’’ti bhagavā avoca.

«И еще, Поттхапада, монах с угасанием направленного и оценивающего мышления, обретая внутреннее умиротворение и единение ума, без направленного и оценивающего мышления, входит и пребывает во второй джхане, исполненной восторга и счастья, рожденных сосредоточением. Его прежнее тонкое истинное восприятие восторга и счастья, рожденных уединением, прекращается. В это время возникает тонкое истинное восприятие восторга и счастья, рожденных сосредоточением, и в это время он пребывает с этим тонким истинным восприятием восторга и счастья, рожденных сосредоточением. Так благодаря обучению возникает одно восприятие, и благодаря обучению прекращается другое восприятие. И это тоже обучение», — сказал Благословенный.


‘‘Puna caparaṃ, poṭṭhapāda, bhikkhu pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato ca sampajāno, sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti, yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti – ‘‘upekkhako satimā sukhavihārī’’ti, tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Tassa yā purimā samādhijapītisukhasukhumasaccasaññā, sā nirujjhati. Upekkhāsukhasukhumasaccasaññā tasmiṃ samaye hoti, upekkhāsukhasukhumasaccasaññīyeva tasmiṃ samaye hoti. Evampi sikkhā ekā saññā uppajjati, sikkhā ekā saññā nirujjhati. Ayampi sikkhā’’ti bhagavā avoca.

«И еще, Поттхапада, монах с угасанием восторга пребывает в невозмутимости, памятующий и ясно сознающий, и переживает телом счастье, о котором Благородные говорят: „Он пребывает в счастье, невозмутимый и памятующий“, — так он входит и пребывает в третьей джхане. Его прежнее тонкое истинное восприятие восторга и счастья, рожденных сосредоточением, прекращается. В это время возникает тонкое истинное восприятие невозмутимости и счастья, и в это время он пребывает с этим тонким истинным восприятием невозмутимости и счастья. Так благодаря обучению возникает одно восприятие, и благодаря обучению прекращается другое восприятие. И это тоже обучение», — сказал Благословенный.


‘‘Puna caparaṃ, poṭṭhapāda, bhikkhu sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Tassa yā purimā upekkhāsukhasukhumasaccasaññā, sā nirujjhati. Adukkhamasukhasukhumasaccasaññā tasmiṃ samaye hoti, adukkhamasukhasukhumasaccasaññīyeva tasmiṃ samaye hoti. Evampi sikkhā ekā saññā uppajjati, sikkhā ekā saññā nirujjhati. Ayampi sikkhā’’ti bhagavā avoca.

«И еще, Поттхапада, монах с оставлением удовольствия и боли, а также с прежним исчезновением радости и печали, входит и пребывает в четвертой джхане — состоянии без удовольствия и боли, очищенном невозмутимостью и памятованием. Его прежнее тонкое истинное восприятие невозмутимости и счастья прекращается. В это время возникает тонкое истинное восприятие ни-приятного-ни-неприятного, и в это время он пребывает с этим тонким истинным восприятием ни-приятного-ни-неприятного. Так благодаря обучению возникает одно восприятие, и благодаря обучению прекращается другое восприятие. И это тоже обучение», — сказал Благословенный.


‘‘Puna caparaṃ, poṭṭhapāda, bhikkhu sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati. Tassa yā purimā rūpasaññā, sā nirujjhati. Ākāsānañcāyatanasukhumasaccasaññā tasmiṃ samaye hoti, ākāsānañcāyatanasukhumasaccasaññīyeva tasmiṃ samaye hoti. Evampi sikkhā ekā saññā uppajjati, sikkhā ekā saññā nirujjhati. Ayampi sikkhā’’ti bhagavā avoca.

«И еще, Поттхапада, монах, полностью преодолевая восприятие форм, с прекращением восприятия сопротивления, не направляя внимания на восприятие многообразия, созерцая: „Пространство бесконечно“, входит и пребывает в сфере бесконечного пространства. Его прежнее восприятие форм прекращается. В это время возникает тонкое истинное восприятие сферы бесконечного пространства, и в это время он пребывает с этим тонким истинным восприятием сферы бесконечного пространства. Так благодаря обучению возникает одно восприятие, и благодаря обучению прекращается другое восприятие. И это тоже обучение», — сказал Благословенный.


‘‘Puna [Pg.171] caparaṃ, poṭṭhapāda, bhikkhu sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharati. Tassa yā purimā ākāsānañcāyatanasukhumasaccasaññā, sā nirujjhati. Viññāṇañcāyatanasukhumasaccasaññā tasmiṃ samaye hoti, viññāṇañcāyatanasukhumasaccasaññīyeva tasmiṃ samaye hoti. Evampi sikkhā ekā saññā uppajjati, sikkhā ekā saññā nirujjhati. Ayampi sikkhā’’ti bhagavā avoca.

«И еще, Поттхапада, монах, полностью преодолевая сферу бесконечного пространства, созерцая: „Сознание бесконечно“, входит и пребывает в сфере бесконечного сознания. Его прежнее тонкое истинное восприятие сферы бесконечного пространства прекращается. В это время возникает тонкое истинное восприятие сферы бесконечного сознания, и в это время он пребывает с этим тонким истинным восприятием сферы бесконечного сознания. Так благодаря обучению возникает одно восприятие, и благодаря обучению прекращается другое восприятие. И это тоже обучение», — сказал Благословенный.


‘‘Puna caparaṃ, poṭṭhapāda, bhikkhu sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharati. Tassa yā purimā viññāṇañcāyatanasukhumasaccasaññā, sā nirujjhati. Ākiñcaññāyatanasukhumasaccasaññā tasmiṃ samaye hoti, ākiñcaññāyatanasukhumasaccasaññīyeva tasmiṃ samaye hoti. Evampi sikkhā ekā saññā uppajjati, sikkhā ekā saññā nirujjhati. Ayampi sikkhā’’ti bhagavā avoca.

«И еще, Поттхапада, монах, полностью преодолевая сферу бесконечного сознания, созерцая: „Нет ничего“, входит и пребывает в сфере ничто. Его прежнее тонкое истинное восприятие сферы бесконечного сознания прекращается. В это время возникает тонкое истинное восприятие сферы ничто, и в это время он пребывает с этим тонким истинным восприятием сферы ничто. Так благодаря обучению возникает одно восприятие, и благодаря обучению прекращается другое восприятие. И это тоже обучение», — сказал Благословенный.


414. ‘‘Yato kho, poṭṭhapāda, bhikkhu idha sakasaññī hoti, so tato amutra tato amutra anupubbena saññaggaṃ phusati. Tassa saññagge ṭhitassa evaṃ hoti – ‘cetayamānassa me pāpiyo, acetayamānassa me seyyo. Ahañceva kho pana ceteyyaṃ, abhisaṅkhareyyaṃ, imā ca me saññā nirujjheyyuṃ, aññā ca oḷārikā saññā uppajjeyyuṃ; yaṃnūnāhaṃ na ceva ceteyyaṃ na ca abhisaṅkhareyya’nti. So na ceva ceteti, na ca abhisaṅkharoti. Tassa acetayato anabhisaṅkharoto tā ceva saññā nirujjhanti, aññā ca oḷārikā saññā na uppajjanti. So nirodhaṃ phusati. Evaṃ kho, poṭṭhapāda, anupubbābhisaññānirodha-sampajāna-samāpatti hoti.

414. «Когда же, Поттхапада, монах здесь обладает собственным восприятием, он переходит от одного состояния к другому, от одного к другому, и постепенно достигает вершины восприятия. У того, кто утвердился на вершине восприятия, возникает такая мысль: „Намереваться для меня хуже, не намереваться — лучше. Если бы я намеревался и совершал волевые усилия, то эти мои восприятия прекратились бы, а другие, более грубые восприятия возникли бы. Что если я не буду ни намереваться, ни совершать волевых усилий?“ И он более не намеревается и не совершает волевых усилий. У него, не намеревающегося и не совершающего волевых усилий, эти самые восприятия прекращаются, а другие, более грубые восприятия не возникают. Он достигает прекращения. Так, Поттхапада, происходит постепенное достижение прекращения высшего восприятия при ясном понимании».


‘‘Taṃ kiṃ maññasi, poṭṭhapāda, api nu te ito pubbe evarūpā anupubbābhisaññānirodha-sampajāna-samāpatti sutapubbā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante. Evaṃ kho ahaṃ, bhante, bhagavato bhāsitaṃ ājānāmi – ‘yato kho, poṭṭhapāda, bhikkhu idha sakasaññī hoti, so tato amutra tato amutra anupubbena saññaggaṃ phusati, tassa saññagge ṭhitassa evaṃ hoti – ‘‘cetayamānassa me pāpiyo, acetayamānassa me seyyo. Ahañceva kho pana ceteyyaṃ [Pg.172] abhisaṅkhareyyaṃ, imā ca me saññā nirujjheyyuṃ, aññā ca oḷārikā saññā uppajjeyyuṃ; yaṃnūnāhaṃ na ceva ceteyyaṃ, na ca abhisaṅkhareyya’’nti. So na ceva ceteti, na cābhisaṅkharoti, tassa acetayato anabhisaṅkharoto tā ceva saññā nirujjhanti, aññā ca oḷārikā saññā na uppajjanti. So nirodhaṃ phusati. Evaṃ kho, poṭṭhapāda, anupubbābhisaññānirodha-sampajāna-samāpatti hotī’’’ti. ‘‘Evaṃ, poṭṭhapādā’’ti.

«Как ты думаешь, Поттхапада, слышал ли ты когда-либо прежде о таком постепенном достижении прекращения высшего восприятия при ясном понимании?» «Нет, достопочтенный. Но теперь я так понимаю сказанное Благословенным: „Когда же, Поттхапада, монах здесь обладает собственным восприятием, он переходит от одного состояния к другому, от одного к другому, и постепенно достигает вершины восприятия. У того, кто утвердился на вершине восприятия, возникает такая мысль: ‘Намереваться для меня хуже, не намереваться — лучше. Если бы я намеревался и совершал волевые усилия, то эти мои восприятия прекратились бы, а другие, более грубые восприятия возникли бы. Что если я не буду ни намереваться, ни совершать волевых усилий?’ И он более не намеревается и не совершает волевых усилий. У него, не намеревающегося и не совершающего волевых усилий, эти самые восприятия прекращаются, а другие, более грубые восприятия не возникают. Он достигает прекращения. Так, Поттхапада, происходит постепенное достижение прекращения высшего восприятия при ясном понимании“». «Именно так, Поттхапада».


415. ‘‘Ekaññeva nu kho, bhante, bhagavā saññaggaṃ paññapeti, udāhu puthūpi saññagge paññapetī’’ti? ‘‘Ekampi kho ahaṃ, poṭṭhapāda, saññaggaṃ paññapemi, puthūpi saññagge paññapemī’’ti. ‘‘Yathā kathaṃ pana, bhante, bhagavā ekampi saññaggaṃ paññapeti, puthūpi saññagge paññapetī’’ti? ‘‘Yathā yathā kho, poṭṭhapāda, nirodhaṃ phusati, tathā tathāhaṃ saññaggaṃ paññapemi. Evaṃ kho ahaṃ, poṭṭhapāda, ekampi saññaggaṃ paññapemi, puthūpi saññagge paññapemī’’ti.

415. «Учит ли Благословенный, о достопочтенный, только об одной вершине восприятия, или же он учит о многих вершинах восприятия?» «Я учу, Поттхапада, как об одной вершине восприятия, так и о многих вершинах восприятия». «Но каким образом, достопочтенный, Благословенный учит как об одной вершине восприятия, так и о многих вершинах восприятия?» «По мере того как монах достигает прекращения каждого из восприятий, Поттхапада, так я и провозглашаю вершину этого восприятия. Вот каким образом, Поттхапада, я учу как об одной вершине восприятия, так и о многих вершинах восприятия».


416. ‘‘Saññā nu kho, bhante, paṭhamaṃ uppajjati, pacchā ñāṇaṃ, udāhu ñāṇaṃ paṭhamaṃ uppajjati, pacchā saññā, udāhu saññā ca ñāṇañca apubbaṃ acarimaṃ uppajjantī’’ti? ‘‘Saññā kho, poṭṭhapāda, paṭhamaṃ uppajjati, pacchā ñāṇaṃ, saññuppādā ca pana ñāṇuppādo hoti. So evaṃ pajānāti – ‘idappaccayā kira me ñāṇaṃ udapādī’ti. Iminā kho etaṃ, poṭṭhapāda, pariyāyena veditabbaṃ – yathā saññā paṭhamaṃ uppajjati, pacchā ñāṇaṃ, saññuppādā ca pana ñāṇuppādo hotī’’ti.

416. «Возникает ли сначала восприятие, достопочтенный, а затем знание, или же сначала возникает знание, а затем восприятие, или же восприятие и знание возникают одновременно, ни раньше, ни позже?» «Сначала возникает восприятие, Поттхапада, а затем знание; и именно из возникновения восприятия следует возникновение знания. И тогда человек понимает: „В силу этого условия у меня возникло знание“. Из этого объяснения, Поттхапада, можно понять, как сначала возникает восприятие, а затем знание, и как из возникновения восприятия следует возникновение знания».


Saññāattakathā

«Рассуждение о том, является ли восприятие аттой (душой)»


417. ‘‘Saññā nu kho, bhante, purisassa attā, udāhu aññā saññā añño attā’’ti? ‘‘Kaṃ pana tvaṃ, poṭṭhapāda, attānaṃ paccesī’’ti? ‘‘Oḷārikaṃ kho ahaṃ, bhante, attānaṃ paccemi rūpiṃ cātumahābhūtikaṃ kabaḷīkārāhārabhakkha’’nti. ‘‘Oḷāriko ca hi te, poṭṭhapāda, attā abhavissa rūpī cātumahābhūtiko kabaḷīkārāhārabhakkho. Evaṃ santaṃ kho te, poṭṭhapāda, aññāva saññā bhavissati añño attā. Tadamināpetaṃ, poṭṭhapāda[Pg.173], pariyāyena veditabbaṃ yathā aññāva saññā bhavissati añño attā. Tiṭṭhateva sāyaṃ, poṭṭhapāda, oḷāriko attā rūpī cātumahābhūtiko kabaḷīkārāhārabhakkho, atha imassa purisassa aññā ca saññā uppajjanti, aññā ca saññā nirujjhanti. Iminā kho etaṃ, poṭṭhapāda, pariyāyena veditabbaṃ yathā aññāva saññā bhavissati añño attā’’ti.

417. «Является ли восприятие аттой (душой) человека, достопочтенный, или же восприятие — это одно, а атта — другое?» «А какую атту, Поттхапада, ты признаешь?» «Я признаю, достопочтенный, грубую атту, состоящую из формы, образованную из четырех великих первоэлементов и питающуюся плотной пищей». «Если бы твоя атта, Поттхапада, была грубой, состоящей из формы, образованной из четырех великих первоэлементов и питающейся плотной пищей, то в таком случае восприятие было бы одним, а атта — другим. Это можно понять из следующего объяснения, Поттхапада: в то время как эта грубая атта, состоящая из формы, образованная из четырех великих первоэлементов и питающаяся плотной пищей, остается неизменной, у человека возникают одни восприятия и прекращаются другие. Из этого объяснения, Поттхапада, можно понять, что восприятие — это одно, а атта — другое».


418. ‘‘Manomayaṃ kho ahaṃ, bhante, attānaṃ paccemi sabbaṅgapaccaṅgiṃ ahīnindriya’’nti. ‘‘Manomayo ca hi te, poṭṭhapāda, attā abhavissa sabbaṅgapaccaṅgī ahīnindriyo, evaṃ santampi kho te, poṭṭhapāda, aññāva saññā bhavissati añño attā. Tadamināpetaṃ, poṭṭhapāda, pariyāyena veditabbaṃ yathā aññāva saññā bhavissati añño attā. Tiṭṭhateva sāyaṃ, poṭṭhapāda, manomayo attā sabbaṅgapaccaṅgī ahīnindriyo, atha imassa purisassa aññā ca saññā uppajjanti, aññā ca saññā nirujjhanti. Imināpi kho etaṃ, poṭṭhapāda, pariyāyena veditabbaṃ yathā aññāva saññā bhavissati añño attā’’ti.

418. «Я признаю, достопочтенный, сотворенную умом атту, обладающую всеми членами и частями тела, со всеми полноценными органами чувств». «Если бы твоя атта, Поттхапада, была сотворенной умом, обладающей всеми членами и частями тела, со всеми полноценными органами чувств, то и в таком случае восприятие было бы одним, а атта — другим. Это можно понять из следующего объяснения, Поттхапада: в то время как эта сотворенная умом атта, обладающая всеми членами и частями тела, со всеми полноценными органами чувств, остается неизменной, у человека возникают одни восприятия и прекращаются другие. Из этого объяснения, Поттхапада, можно понять, что восприятие — это одно, а атта — другое».


419. ‘‘Arūpiṃ kho ahaṃ, bhante, attānaṃ paccemi saññāmaya’’nti. ‘‘Arūpī ca hi te, poṭṭhapāda, attā abhavissa saññāmayo, evaṃ santampi kho te, poṭṭhapāda, aññāva saññā bhavissati añño attā. Tadamināpetaṃ, poṭṭhapāda, pariyāyena veditabbaṃ yathā aññāva saññā bhavissati añño attā. Tiṭṭhateva sāyaṃ, poṭṭhapāda, arūpī attā saññāmayo, atha imassa purisassa aññā ca saññā uppajjanti, aññā ca saññā nirujjhanti. Imināpi kho etaṃ, poṭṭhapāda, pariyāyena veditabbaṃ yathā aññāva saññā bhavissati añño attā’’ti.

419. «Я признаю, достопочтенный, бесплотную атту, состоящую из восприятия». «Если бы твоя атта, Поттхапада, была бесплотной, состоящей из восприятия, то и в таком случае восприятие было бы одним, а атта — другим. Это можно понять из следующего объяснения, Поттхапада: в то время как эта бесплотная атта, состоящая из восприятия, остается неизменной, у человека возникают одни восприятия и прекращаются другие. Из этого объяснения, Поттхапада, можно понять, что восприятие — это одно, а атта — другое».


420. ‘‘Sakkā panetaṃ, bhante, mayā ñātuṃ – ‘saññā purisassa attā’ti vā ‘aññāva saññā añño attāti vā’ti? ‘‘Dujjānaṃ kho etaṃ, poṭṭhapāda, tayā aññadiṭṭhikena aññakhantikena aññarucikena aññatrāyogena aññatrācariyakena – ‘saññā purisassa attā’ti vā, ‘aññāva saññā añño attāti vā’’’ti.

420. «Но возможно ли мне, достопочтенный, узнать, является ли восприятие аттой человека, или же восприятие — это одно, а атта — другое?» «Тебе, Поттхапада, придерживающемуся иных воззрений, иного убеждения, иных склонностей, преданному иной практике и имеющему другого учителя, трудно узнать, является ли восприятие аттой человека, или же восприятие — это одно, а атта — другое».


‘‘Sace [Pg.174] taṃ, bhante, mayā dujjānaṃ aññadiṭṭhikena aññakhantikena aññarucikena aññatrāyogena aññatrācariyakena – ‘saññā purisassa attā’ti vā, ‘aññāva saññā añño attā’ti vā; ‘kiṃ pana, bhante, sassato loko, idameva saccaṃ moghamañña’nti? Abyākataṃ kho etaṃ, poṭṭhapāda, mayā – ‘sassato loko, idameva saccaṃ moghamañña’nti.

«Если мне, достопочтенный, придерживающемуся иных воззрений, иного убеждения, иных склонностей, преданному иной практике и имеющему другого учителя, трудно это узнать, то скажите тогда, достопочтенный: вечен ли мир? Только это истинно, а все остальное ложно?» «Я не давал ответа на это, Поттхапада: „Мир вечен; только это истинно, а все остальное ложно“».


‘‘Kiṃ pana, bhante, ‘asassato loko, idameva saccaṃ moghamañña’’’nti? ‘‘Etampi kho, poṭṭhapāda, mayā abyākataṃ – ‘asassato loko, idameva saccaṃ moghamañña’’’nti.

«Но тогда, достопочтенный, невечен ли мир? Только это истинно, а все остальное ложно?» «И на это, Поттхапада, я не давал ответа: „Мир невечен; только это истинно, а все остальное ложно“».


‘‘Kiṃ pana, bhante, ‘antavā loko…pe… ‘anantavā loko … ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīraṃ… ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīraṃ… ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā… ‘na hoti tathāgato paraṃ maraṇā… ‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā… ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamañña’’’nti? ‘‘Etampi kho, poṭṭhapāda, mayā abyākataṃ – ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamañña’’’nti.

«Но тогда, достопочтенный: конечен ли мир? ... бесконечен ли мир? ... тождественна ли душа телу? ... отлична ли душа от тела? ... существует ли Татхагата после смерти? ... не существует ли Татхагата после смерти? ... существует и не существует ли Татхагата после смерти? ... ни существует, ни не существует ли Татхагата после смерти? Только это истинно, а все остальное ложно?» «И на это, Поттхапада, я не давал ответа: „Татхагата ни существует, ни не существует после смерти; только это истинно, а все остальное ложно“».


‘‘Kasmā panetaṃ, bhante, bhagavatā abyākata’’nti? ‘‘Na hetaṃ, poṭṭhapāda, atthasaṃhitaṃ na dhammasaṃhitaṃ nādibrahmacariyakaṃ, na nibbidāya na virāgāya na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya saṃvattati, tasmā etaṃ mayā abyākata’’nti.

«Но почему, уважаемый, Благословенный оставил это без разъяснения?» — «Потому, Поттхапада, что это не связано с благом, не связано с Дхаммой, не служит началом святой жизни; это не ведет к разочарованию, к бесстрастию, к прекращению, к умиротворению, к прямому знанию, к пробуждению, к Ниббане. Поэтому я и оставил это без разъяснения».


‘‘Kiṃ pana, bhante, bhagavatā byākata’’nti? ‘‘Idaṃ dukkhanti kho, poṭṭhapāda, mayā byākataṃ. Ayaṃ dukkhasamudayoti kho, poṭṭhapāda, mayā byākataṃ. Ayaṃ dukkhanirodhoti kho, poṭṭhapāda, mayā byākataṃ. Ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti kho, poṭṭhapāda, mayā byākata’’nti.

«Но что же, уважаемый, Благословенный разъяснил?» — «“Это — страдание”, Поттхапада, — вот что я разъяснил. “Это — источник страдания”, Поттхапада, — вот что я разъяснил. “Это — прекращение страдания”, Поттхапада, — вот что я разъяснил. “Это — путь, ведущий к прекращению страдания”, Поттхапада, — вот что я разъяснил».


‘‘Kasmā panetaṃ, bhante, bhagavatā byākata’’nti? ‘‘Etañhi, poṭṭhapāda, atthasaṃhitaṃ, etaṃ dhammasaṃhitaṃ, etaṃ ādibrahmacariyakaṃ, etaṃ nibbidāya virāgāya nirodhāya upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattati; tasmā etaṃ mayā byākata’’nti. ‘‘Evametaṃ, bhagavā, evametaṃ, sugata. Yassadāni, bhante, bhagavā kālaṃ maññatī’’ti. Atha kho bhagavā uṭṭhāyāsanā pakkāmi.

«Но почему, уважаемый, Благословенный разъяснил это?» — «Потому, Поттхапада, что это связано с благом, связано с Дхаммой, служит началом святой жизни; это ведет к разочарованию, к бесстрастию, к прекращению, к умиротворению, к прямому знанию, к пробуждению, к Ниббане. Поэтому я и разъяснил это». — «Так оно и есть, Благословенный, так оно и есть, Сугата! Поступайте теперь, уважаемый, как сочтете нужным». И тогда Благословенный поднялся со своего сиденья и ушел.


421. Atha [Pg.175] kho te paribbājakā acirapakkantassa bhagavato poṭṭhapādaṃ paribbājakaṃ samantato vācā sannitodakena sañjhabbharimakaṃsu – ‘‘evameva panāyaṃ bhavaṃ poṭṭhapādo yaññadeva samaṇo gotamo bhāsati, taṃ tadevassa abbhanumodati – ‘evametaṃ bhagavā evametaṃ, sugatā’ti. Na kho pana mayaṃ kiñci samaṇassa gotamassa ekaṃsikaṃ dhammaṃ desitaṃ ājānāma – ‘sassato loko’ti vā, ‘asassato loko’ti vā, ‘antavā loko’ti vā, ‘anantavā loko’ti vā, ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā, ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vā, ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā, ‘na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā, ‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā, ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā’’ti.

421. И вот, вскоре после ухода Благословенного, те странники со всех сторон осыпали странника Поттхападу колкими словами, насмехаясь и издеваясь над ним: «Вот так почтенный Поттхапада! Что бы ни сказал отшельник Готама, он со всем соглашается: “Так оно и есть, Благословенный, так оно и есть, Сугата!” Мы же вовсе не понимаем никакого определенного учения, проповеданного отшельником Готамой: вечен ли мир или невечен, конечен ли мир или бесконечен, тождественна ли душа телу или душа — это одно, а тело — другое, существует ли Татхагата после смерти или не существует, существует ли и не существует ли после смерти, или же ни существует, ни не существует после смерти».


Evaṃ vutte poṭṭhapādo paribbājako te paribbājake etadavoca – ‘‘ahampi kho, bho, na kiñci samaṇassa gotamassa ekaṃsikaṃ dhammaṃ desitaṃ ājānāmi – ‘sassato loko’ti vā, ‘asassato loko’ti vā…pe… ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā; api ca samaṇo gotamo bhūtaṃ tacchaṃ tathaṃ paṭipadaṃ paññapeti dhammaṭṭhitataṃ dhammaniyāmataṃ. Bhūtaṃ kho pana tacchaṃ tathaṃ paṭipadaṃ paññapentassa dhammaṭṭhitataṃ dhammaniyāmataṃ, kathañhi nāma mādiso viññū samaṇassa gotamassa subhāsitaṃ subhāsitato nābbhanumodeyyā’’ti?

Когда это было сказано, странник Поттхапада ответил тем странникам: «О почтенные, я тоже не знаю никакого определенного учения, проповеданного отшельником Готамой, будь то “вечен мир” или “невечен мир”... и так далее... или “Татхагата после смерти ни существует, ни не существует”. Однако отшельник Готама указывает истинный, реальный и верный путь, согласующийся с Дхаммой и укорененный в Дхамме. И как же разумному человеку, подобному мне, не одобрять столь прекрасно изложенное отшельником Готамой истинное, реальное и верное учение о пути, согласующемся с Дхаммой и укорененном в Дхамме?»


Cittahatthisāriputtapoṭṭhapādavatthu

История о Читте, сыне погонщика слонов, и страннике Поттхападе


422. Atha kho dvīhatīhassa accayena citto ca hatthisāriputto poṭṭhapādo ca paribbājako yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā citto hatthisāriputto bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Poṭṭhapādo pana paribbājako bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho poṭṭhapādo paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘tadā maṃ, bhante, te paribbājakā acirapakkantassa bhagavato samantato vācāsannitodakena sañjhabbharimakaṃsu – ‘evameva panāyaṃ bhavaṃ poṭṭhapādo yaññadeva samaṇo [Pg.176] gotamo bhāsati, taṃ tadevassa abbhanumodati – ‘evametaṃ bhagavā evametaṃ sugatā’’ti. Na kho pana mayaṃ kiñci samaṇassa gotamassa ekaṃsikaṃ dhammaṃ desitaṃ ājānāma – ‘‘sassato loko’’ti vā, ‘‘asassato loko’’ti vā, ‘‘antavā loko’’ti vā, ‘‘anantavā loko’’ti vā, ‘‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’’nti vā, ‘‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’’nti vā, ‘‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti vā, ‘‘na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti vā, ‘‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti vā, ‘‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti vā’ti. Evaṃ vuttāhaṃ, bhante, te paribbājake etadavocaṃ – ‘ahampi kho, bho, na kiñci samaṇassa gotamassa ekaṃsikaṃ dhammaṃ desitaṃ ājānāmi – ‘‘sassato loko’’ti vā, ‘‘asassato loko’’ti vā…pe… ‘‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti vā; api ca samaṇo gotamo bhūtaṃ tacchaṃ tathaṃ paṭipadaṃ paññapeti dhammaṭṭhitataṃ dhammaniyāmataṃ. Bhūtaṃ kho pana tacchaṃ tathaṃ paṭipadaṃ paññapentassa dhammaṭṭhitataṃ dhammaniyāmataṃ, kathañhi nāma mādiso viññū samaṇassa gotamassa subhāsitaṃ subhāsitato nābbhanumodeyyā’’ti?

422. Спустя два или три дня Читта, сын погонщика слонов, и странник Поттхапада пришли к Благословенному. Придя, Читта, сын погонщика слонов, почтительно поклонился Благословенному и сел сбоку. Странник же Поттхапада обменялся с Благословенным дружескими приветствиями и, завершив радостную и памятную беседу, сел сбоку. Сидя сбоку, странник Поттхапада обратился к Благословенному с такими словами: «Тогда, уважаемый, вскоре после ухода Благословенного, те странники со всех сторон осыпали меня колкими словами, насмехаясь и издеваясь: “Вот так почтенный Поттхапада! Что бы ни сказал отшельник Готама, он со всем соглашается: ‘Так оно и есть, Благословенный, так оно и есть, Сугата!’ Мы же вовсе не понимаем никакого определенного учения, проповеданного отшельником Готамой: вечен ли мир или невечен, конечен ли мир или бесконечен, тождественна ли душа телу или душа — это одно, а тело — другое, существует ли Татхагата после смерти или не существует, существует ли и не существует ли после смерти, или же ни существует, ни не существует после смерти”. Когда они так сказали, уважаемый, я ответил тем странникам: “О почтенные, я тоже не знаю никакого определенного учения, проповеданного отшельником Готамой, будь то ‘вечен мир’ или ‘невечен мир’... и так далее... или ‘Татхагата после смерти ни существует, ни не существует’. Однако отшельник Готама указывает истинный, реальный и верный путь, согласующийся с Дхаммой и укорененный в Дхамме. И как же разумному человеку, подобному мне, не одобрять столь прекрасно изложенное отшельником Готамой истинное, реальное и верное учение о пути, согласующемся с Дхаммой и укорененном в Дхамме?”»


423. ‘‘Sabbeva kho ete, poṭṭhapāda, paribbājakā andhā acakkhukā; tvaṃyeva nesaṃ eko cakkhumā. Ekaṃsikāpi hi kho, poṭṭhapāda, mayā dhammā desitā paññattā; anekaṃsikāpi hi kho, poṭṭhapāda, mayā dhammā desitā paññattā.

423. «Все эти странники, Поттхапада, слепы и не имеют глаз; ты один среди них зрячий. Ведь я, Поттхапада, проповедовал и разъяснял как определенные учения, так и неопределенные учения».


‘‘Katame ca te, poṭṭhapāda, mayā anekaṃsikā dhammā desitā paññattā? ‘Sassato loko’ti kho, poṭṭhapāda, mayā anekaṃsiko dhammo desito paññatto; ‘asassato loko’ti kho, poṭṭhapāda, mayā anekaṃsiko dhammo desito paññatto; ‘antavā loko’ti kho poṭṭhapāda…pe… ‘anantavā loko’ti kho poṭṭhapāda… ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti kho poṭṭhapāda… ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti kho poṭṭhapāda… ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti kho poṭṭhapāda… na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti kho poṭṭhapāda… ‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti kho poṭṭhapāda… ‘neva [Pg.177] hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti kho, poṭṭhapāda, mayā anekaṃsiko dhammo desito paññatto.

«Какие же учения, Поттхапада, я проповедовал и разъяснял как неопределенные? “Мир вечен”, Поттхапада, — это учение я проповедовал и разъяснял как неопределенное. “Мир невечен”, Поттхапада, — это учение я проповедовал и разъяснял как неопределенное. “Мир конечен”, Поттхапада... и так далее... “Мир бесконечен”, Поттхапада... “Душа тождественна телу”, Поттхапада... “Душа — это одно, а тело — другое”, Поттхапада... “Татхагата существует после смерти”, Поттхапада... “Татхагата не существует после смерти”, Поттхапада... “Татхагата существует и не существует после смерти”, Поттхапада... “Татхагата после смерти ни существует, ни не существует”, Поттхапада, — это учение я проповедовал и разъяснял как неопределенное».


‘‘Kasmā ca te, poṭṭhapāda, mayā anekaṃsikā dhammā desitā paññattā? Na hete, poṭṭhapāda, atthasaṃhitā na dhammasaṃhitā na ādibrahmacariyakā na nibbidāya na virāgāya na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya saṃvattanti. Tasmā te mayā anekaṃsikā dhammā desitā paññattā’’.

«И почему, Поттхапада, я проповедовал и разъяснял эти учения как неопределенные? Потому, Поттхапада, что они не связаны с благом, не связаны с Дхаммой, не служат началом святой жизни; они не ведут к разочарованию, к бесстрастию, к прекращению, к умиротворению, к прямому знанию, к пробуждению, к Ниббане. Вот почему я проповедовал и разъяснял эти учения как неопределенные».


Ekaṃsikadhammo

Определенные учения


424. ‘‘Katame ca te, poṭṭhapāda, mayā ekaṃsikā dhammā desitā paññattā? Idaṃ dukkhanti kho, poṭṭhapāda, mayā ekaṃsiko dhammo desito paññatto. Ayaṃ dukkhasamudayoti kho, poṭṭhapāda, mayā ekaṃsiko dhammo desito paññatto. Ayaṃ dukkhanirodhoti kho, poṭṭhapāda, mayā ekaṃsiko dhammo desito paññatto. Ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti kho, poṭṭhapāda, mayā ekaṃsiko dhammo desito paññatto.

424. «Какие же учения, Поттхапада, я проповедовал и разъяснял как определенные? “Это — страдание”, Поттхапада, — это учение я проповедовал и разъяснял как определенное. “Это — источник страдания”, Поттхапада, — это учение я проповедовал и разъяснял как определенное. “Это — прекращение страдания”, Поттхапада, — это учение я проповедовал и разъяснял как определенное. “Это — путь, ведущий к прекращению страдания”, Поттхапада, — это учение я проповедовал и разъяснял как определенное».


‘‘Kasmā ca te, poṭṭhapāda, mayā ekaṃsikā dhammā desitā paññattā? Ete, poṭṭhapāda, atthasaṃhitā, ete dhammasaṃhitā, ete ādibrahmacariyakā ete nibbidāya virāgāya nirodhāya upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattanti. Tasmā te mayā ekaṃsikā dhammā desitā paññattā.

«И почему, Поттхапада, я проповедовал и разъяснял эти учения как определенные? Потому, Поттхапада, что они связаны с благом, связаны с Дхаммой, служат началом святой жизни; они ведут к разочарованию, к бесстрастию, к прекращению, к умиротворению, к прямому знанию, к пробуждению, к Ниббане. Вот почему я проповедовал и разъяснял эти учения как определенные».


425. ‘‘Santi, poṭṭhapāda, eke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘ekantasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’ti. Tyāhaṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadāmi – ‘saccaṃ kira tumhe āyasmanto evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘‘ekantasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’ti? Te ce me evaṃ puṭṭhā ‘āmā’ti paṭijānanti. Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘api pana tumhe āyasmanto ekantasukhaṃ lokaṃ jānaṃ passaṃ viharathā’ti? Iti puṭṭhā ‘no’ti vadanti.

425. «Есть, Поттхапада, некоторые отшельники и брахманы, которые утверждают и придерживаются такого воззрения: “После смерти душа пребывает в абсолютном блаженстве и свободна от недугов”. Я прихожу к ним и спрашиваю: “Правда ли, почтенные, что вы утверждаете и придерживаетесь такого воззрения: ‘После смерти душа пребывает в абсолютном блаженстве и свободна от недугов’? ” Когда я их так спрашиваю, они подтверждают: “Да”. Тогда я говорю им: “Но пребываете ли вы, почтенные, зная и видя мир абсолютного блаженства?” Спрошенные так, они отвечают: “Нет”.»


‘‘Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘api pana tumhe āyasmanto ekaṃ vā rattiṃ ekaṃ vā divasaṃ upaḍḍhaṃ vā rattiṃ upaḍḍhaṃ vā divasaṃ ekantasukhiṃ attānaṃ sañjānāthā’ti [Pg.178] ? Iti puṭṭhā ‘no’ti vadanti. Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘api pana tumhe āyasmanto jānātha – ‘‘ayaṃ maggo ayaṃ paṭipadā ekantasukhassa lokassa sacchikiriyāyā’’’ti? Iti puṭṭhā ‘no’ti vadanti.

«Тогда я говорю им: “Но постигали ли вы, почтенные, хотя бы в течение одной ночи, или одного дня, или половины ночи, или половины дня, свою душу как пребывающую в абсолютном блаженстве?” Спрошенные так, они отвечают: “Нет”. Тогда я говорю им: “Но знаете ли вы, почтенные, путь или практику, ведущую к осуществлению мира абсолютного блаженства?” Спрошенные так, они отвечают: “Нет”.»


‘‘Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘api pana tumhe āyasmanto yā tā devatā ekantasukhaṃ lokaṃ upapannā, tāsaṃ bhāsamānānaṃ saddaṃ suṇātha – ‘‘suppaṭipannāttha, mārisā, ujuppaṭipannāttha, mārisā, ekantasukhassa lokassa sacchikiriyāya; mayampi hi, mārisā, evaṃpaṭipannā ekantasukhaṃ lokaṃ upapannā’ti? Iti puṭṭhā ‘no’ti vadanti.

«Тогда я говорю им: “Но слышали ли вы, почтенные, голоса божеств, переродившихся в мире абсолютного блаженства, которые говорили бы: ‘Вы хорошо практикуете, друзья, вы правильно практикуете, друзья, ради осуществления мира абсолютного блаженства; ведь и мы, друзья, практикуя так же, переродились в мире абсолютного блаженства’? ” Спрошенные так, они отвечают: “Нет”.»


‘‘Taṃ kiṃ maññasi, poṭṭhapāda, nanu evaṃ sante tesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti? ‘‘Addhā kho, bhante, evaṃ sante tesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti.

«Как ты думаешь, Поттхапада, разве при таких обстоятельствах слова этих отшельников и брахманов не оказываются лишенными основания?» — «Несомненно, уважаемый, при таких обстоятельствах слова этих отшельников и брахманов оказываются лишенными основания».


426. ‘‘Seyyathāpi, poṭṭhapāda, puriso evaṃ vadeyya – ‘ahaṃ yā imasmiṃ janapade janapadakalyāṇī, taṃ icchāmi taṃ kāmemī’ti. Tamenaṃ evaṃ vadeyyuṃ – ‘ambho purisa, yaṃ tvaṃ janapadakalyāṇiṃ icchasi kāmesi, jānāsi taṃ janapadakalyāṇiṃ khattiyī vā brāhmaṇī vā vessī vā suddī vā’ti? Iti puṭṭho ‘no’ti vadeyya. Tamenaṃ evaṃ vadeyyuṃ – ‘ambho purisa, yaṃ tvaṃ janapadakalyāṇiṃ icchasi kāmesi, jānāsi taṃ janapadakalyāṇiṃ evaṃnāmā evaṃgottāti vā, dīghā vā rassā vā majjhimā vā kāḷī vā sāmā vā maṅguracchavī vāti, amukasmiṃ gāme vā nigame vā nagare vā’ti? Iti puṭṭho ‘no’ti vadeyya. Tamenaṃ evaṃ vadeyyuṃ – ‘ambho purisa, yaṃ tvaṃ na jānāsi na passasi, taṃ tvaṃ icchasi kāmesī’ti? Iti puṭṭho ‘āmā’ti vadeyya.

426. «Это подобно тому, Поттхапада, как если бы человек сказал: “Я желаю и жажду первую красавицу этой страны”. И его спросили бы: “Послушай, человек, эта первая красавица страны, которую ты желаешь и жаждешь, — знаешь ли ты, принадлежит ли она к касте кшатриев, брахманов, вайшьев или шудр?” Спрошенный так, он ответил бы: “Нет”. И его спросили бы: “Послушай, человек, эта первая красавица страны, которую ты желаешь и жаждешь, — знаешь ли ты её имя, её клан, высокая она, низкая или среднего роста, темная, светлая или со смугло-желтой кожей, и из какой она деревни, поселка или города?” Спрошенный так, он ответил бы: “Нет”. И его спросили бы: “Послушай, человек, значит, ты желаешь и жаждешь ту, которую не знаешь и никогда не видел?” Спрошенный так, он ответил бы: “Да”.»


‘‘Taṃ kiṃ maññasi, poṭṭhapāda, nanu evaṃ sante tassa purisassa appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti? ‘‘Addhā kho, bhante, evaṃ sante tassa purisassa appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti.

«Как ты думаешь, Поттхапада, разве при таких обстоятельствах слова этого человека не оказываются лишенными основания?» — «Несомненно, уважаемый, при таких обстоятельствах слова этого человека оказываются лишенными основания».


‘‘Evameva kho, poṭṭhapāda, ye te samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘ekantasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’ti. Tyāhaṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadāmi – ‘saccaṃ kira tumhe āyasmanto evaṃvādino evaṃdiṭṭhino [Pg.179] – ‘‘ekantasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’’’ti? Te ce me evaṃ puṭṭhā ‘āmā’ti paṭijānanti. Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘api pana tumhe āyasmanto ekantasukhaṃ lokaṃ jānaṃ passaṃ viharathā’ti? Iti puṭṭhā ‘no’ti vadanti.

«Точно так же, Поттхапада, те шраманы и брахманы, которые утверждают и придерживаются такого воззрения: „После смерти „я“ пребывает в абсолютном блаженстве и свободно от недугов“, — к ним я прихожу и говорю так: „Правда ли, почтенные, что вы утверждаете и придерживаетесь такого воззрения: «После смерти „я“ пребывает в абсолютном блаженстве и свободно от недугов»?“ Спрошенные мною так, они подтверждают: „Да“. Тогда я говорю им так: „Но пребываете ли вы, почтенные, зная и видя мир абсолютного блаженства?“ Спрошенные так, они отвечают: „Нет“».


‘‘Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘api pana tumhe āyasmanto ekaṃ vā rattiṃ ekaṃ vā divasaṃ upaḍḍhaṃ vā rattiṃ upaḍḍhaṃ vā divasaṃ ekantasukhiṃ attānaṃ sañjānāthā’ti? Iti puṭṭhā ‘no’ti vadanti. Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘api pana tumhe āyasmanto jānātha – ‘‘ayaṃ maggo ayaṃ paṭipadā ekantasukhassa lokassa sacchikiriyāyā’ti? Iti puṭṭhā ‘no’ti vadanti.

«Тогда я говорю им так: „Но осознаёте ли вы, почтенные, себя пребывающим в абсолютном блаженстве в течение хотя бы одной ночи, или одного дня, или половины ночи, или половины дня?“ Спрошенные так, они отвечают: „Нет“. Тогда я говорю им так: „Но знаете ли вы, почтенные: «Вот этот путь, вот эта практика ведут к осуществлению мира абсолютного блаженства»?“ Спрошенные так, они отвечают: „Нет“».


‘‘Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘api pana tumhe āyasmanto yā tā devatā ekantasukhaṃ lokaṃ upapannā, tāsaṃ bhāsamānānaṃ saddaṃ suṇātha – ‘‘suppaṭipannāttha, mārisā, ujuppaṭipannāttha, mārisā, ekantasukhassa lokassa sacchikiriyāya; mayampi hi, mārisā, evaṃpaṭipannā ekantasukhaṃ lokaṃ upapannā’’’ti? Iti puṭṭhā ‘no’ti vadanti.

«Тогда я говорю им так: „Но слышали ли вы, почтенные, голоса тех божеств, которые переродились в мире абсолютного блаженства, когда они говорили: «Вы хорошо практикуете, уважаемые, вы прямо практикуете, уважаемые, ради осуществления мира абсолютного блаженства! Ведь и мы, уважаемые, практикуя так, переродились в мире абсолютного блаженства»?“ Спрошенные так, они отвечают: „Нет“».


‘‘Taṃ kiṃ maññasi, poṭṭhapāda, nanu evaṃ sante tesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti? ‘‘Addhā kho, bhante, evaṃ sante tesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti.

«Как ты думаешь, Поттхапада, если это так, то не оказывается ли речь тех шраманов и брахманов беспочвенной?» — «Несомненно, господин, если это так, то речь тех шраманов и брахманов оказывается беспочвенной».


427. ‘‘Seyyathāpi, poṭṭhapāda, puriso cātumahāpathe nisseṇiṃ kareyya pāsādassa ārohaṇāya. Tamenaṃ evaṃ vadeyyuṃ – ‘ambho purisa, yassa tvaṃ pāsādassa ārohaṇāya nisseṇiṃ karosi, jānāsi taṃ pāsādaṃ puratthimāya vā disāya dakkhiṇāya vā disāya pacchimāya vā disāya uttarāya vā disāya ucco vā nīco vā majjhimo vā’ti? Iti puṭṭho ‘no’ti vadeyya. Tamenaṃ evaṃ vadeyyuṃ – ‘ambho purisa, yaṃ tvaṃ na jānāsi na passasi, tassa tvaṃ pāsādassa ārohaṇāya nisseṇiṃ karosī’ti? Iti puṭṭho ‘āmā’ti vadeyya.

427. «Представь, Поттхапада, человек на перекрёстке четырёх дорог строит лестницу для подъёма на дворец. Люди спросили бы его: „Эй, человек, этот дворец, для подъёма на который ты строишь лестницу, знаешь ли ты, в какой стороне он находится — на востоке, на юге, на западе или на севере, высокий он, низкий или средний?“ Спрошенный так, он ответил бы: „Нет“. Тогда они спросили бы его: „Эй, человек, неужели ты строишь лестницу для подъёма на дворец, которого ты не знаешь и не видишь?“ Спрошенный так, он ответил бы: „Да“».


‘‘Taṃ kiṃ maññasi, poṭṭhapāda, nanu evaṃ sante tassa purisassa appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti? ‘‘Addhā kho, bhante, evaṃ sante tassa purisassa appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti.

«Как ты думаешь, Поттхапада, если это так, то не оказывается ли речь этого человека беспочвенной?» — «Несомненно, господин, если это так, то речь этого человека оказывается беспочвенной».


‘‘Evameva [Pg.180] kho, poṭṭhapāda, ye te samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘ekantasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’ti. Tyāhaṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadāmi – ‘saccaṃ kira tumhe āyasmanto evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘‘ekantasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’ti? Te ce me evaṃ puṭṭhā ‘āmā’ti paṭijānanti. Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘api pana tumhe āyasmanto ekantasukhaṃ lokaṃ jānaṃ passaṃ viharathā’ti? Iti puṭṭhā ‘no’ti vadanti.

«Точно так же, Поттхапада, те шраманы и брахманы, которые утверждают и придерживаются такого воззрения: „После смерти „я“ пребывает в абсолютном блаженстве и свободно от недугов“, — к ним я прихожу и говорю так: „Правда ли, почтенные, что вы утверждаете и придерживаетесь такого воззрения: «После смерти „я“ пребывает в абсолютном блаженстве и свободно от недугов»?“ Спрошенные мною так, они подтверждают: „Да“. Тогда я говорю им так: „Но пребываете ли вы, почтенные, зная и видя мир абсолютного блаженства?“ Спрошенные так, они отвечают: „Нет“».


‘‘Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘api pana tumhe āyasmanto ekaṃ vā rattiṃ ekaṃ vā divasaṃ upaḍḍhaṃ vā rattiṃ upaḍḍhaṃ vā divasaṃ ekantasukhiṃ attānaṃ sañjānāthā’ti? Iti puṭṭhā ‘no’ti vadanti. Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘api pana tumhe āyasmanto jānātha ayaṃ maggo ayaṃ paṭipadā ekantasukhassa lokassa sacchikiriyāyā’ti? Iti puṭṭhā ‘no’ti vadanti.

«Тогда я говорю им так: „Но осознаёте ли вы, почтенные, себя пребывающим в абсолютном блаженстве в течение хотя бы одной ночи, или одного дня, или половины ночи, или половины дня?“ Спрошенные так, они отвечают: „Нет“. Тогда я говорю им так: „Но знаете ли вы, почтенные: «Вот этот путь, вот эта практика ведут к осуществлению мира абсолютного блаженства»?“ Спрошенные так, они отвечают: „Нет“».


‘‘Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘api pana tumhe āyasmanto yā tā devatā ekantasukhaṃ lokaṃ upapannā’ tāsaṃ devatānaṃ bhāsamānānaṃ saddaṃ suṇātha- ‘‘suppaṭipannāttha, mārisā, ujuppaṭipannāttha, mārisā, ekantasukhassa lokassa sacchikiriyāya; mayampi hi, mārisā, evaṃ paṭipannā ekantasukhaṃ lokaṃ upapannā’ti? Iti puṭṭhā ‘‘no’’ti vadanti.

«Тогда я говорю им так: „Но слышали ли вы, почтенные, голоса тех божеств, которые переродились в мире абсолютного блаженства, когда они говорили: «Вы хорошо практикуете, уважаемые, вы прямо практикуете, уважаемые, ради осуществления мира абсолютного блаженства! Ведь и мы, уважаемые, практикуя так, переродились в мире абсолютного блаженства»?“ Спрошенные так, они отвечают: „Нет“».


‘‘Taṃ kiṃ maññasi, poṭṭhapāda, nanu evaṃ sante tesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti? ‘‘Addhā kho, bhante, evaṃ sante tesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti.

«Как ты думаешь, Поттхапада, если это так, то не оказывается ли речь тех шраманов и брахманов беспочвенной?» — «Несомненно, господин, если это так, то речь тех шраманов и брахманов оказывается беспочвенной».


Tayo attapaṭilābhā

«Три вида обретения „я“»


428. ‘‘Tayo kho me, poṭṭhapāda, attapaṭilābhā – oḷāriko attapaṭilābho, manomayo attapaṭilābho, arūpo attapaṭilābho. Katamo ca, poṭṭhapāda, oḷāriko attapaṭilābho? Rūpī cātumahābhūtiko kabaḷīkārāhārabhakkho, ayaṃ oḷāriko attapaṭilābho. Katamo manomayo attapaṭilābho? Rūpī manomayo sabbaṅgapaccaṅgī ahīnindriyo, ayaṃ manomayo attapaṭilābho. Katamo arūpo attapaṭilābho? Arūpī saññāmayo, ayaṃ arūpo attapaṭilābho.

428. «Существует три вида обретения „я“, Поттхапада: грубое обретение „я“, созданное умом обретение „я“ и бесформенное обретение „я“. И какое же, Поттхапада, грубое обретение „я“? Обладающее формой, состоящее из четырёх великих первоэлементов, питающееся материальной пищей — это грубое обретение „я“. Какое созданное умом обретение „я“? Обладающее формой, созданное умом, наделённое всеми членами и частями тела, с полноценными органами чувств — это созданное умом обретение „я“. Какое бесформенное обретение „я“? Не имеющее формы, состоящее из восприятия — это бесформенное обретение „я“».


429. ‘‘Oḷārikassapi [Pg.181] kho ahaṃ, poṭṭhapāda, attapaṭilābhassa pahānāya dhammaṃ desemi – yathāpaṭipannānaṃ vo saṃkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṃ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathāti. Siyā kho pana te, poṭṭhapāda, evamassa – saṃkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṃ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissati, dukkho ca kho vihāroti, na kho panetaṃ, poṭṭhapāda, evaṃ daṭṭhabbaṃ. Saṃkilesikā ceva dhammā pahīyissanti, vodāniyā ca dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṃ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissati, pāmujjaṃ ceva bhavissati pīti ca passaddhi ca sati ca sampajaññañca sukho ca vihāro.

429. «И ради оставления грубого обретения „я“, Поттхапада, я проповедую Дхамму, практикуя которую вы избавитесь от оскверняющих качеств, очищающие качества возрастут, и вы в этой самой жизни сами благодаря прямому знанию осуществите полноту и изобилие мудрости, войдёте в неё и будете в ней пребывать. Но у тебя, Поттхапада, может возникнуть такая мысль: „Оскверняющие качества исчезнут, очищающие качества возрастут, и человек в этой самой жизни сам благодаря прямому знанию осуществит полноту и изобилие мудрости, войдёт в неё и будет в ней пребывать, но это пребывание будет исполнено страдания“. Однако не следует так на это смотреть, Поттхапада. Оскверняющие качества исчезнут, очищающие качества возрастут, и человек в этой самой жизни сам благодаря прямому знанию осуществит полноту и изобилие мудрости, войдёт в неё и будет в ней пребывать, и возникнет радость, восторг, умиротворение, осознанность, ясное понимание и счастливое пребывание».


430. ‘‘Manomayassapi kho ahaṃ, poṭṭhapāda, attapaṭilābhassa pahānāya dhammaṃ desemi yathāpaṭipannānaṃ vo saṃkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṃ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathāti. Siyā kho pana te, poṭṭhapāda, evamassa – ‘saṃkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṃ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissati, dukkho ca kho vihāro’ti, na kho panetaṃ, poṭṭhapāda, evaṃ daṭṭhabbaṃ. Saṃkilesikā ceva dhammā pahīyissanti, vodāniyā ca dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṃ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissati, pāmujjaṃ ceva bhavissati pīti ca passaddhi ca sati ca sampajaññañca sukho ca vihāro.

430. «И ради оставления созданного умом обретения „я“, Поттхапада, я проповедую Дхамму, практикуя которую вы избавитесь от оскверняющих качеств, очищающие качества возрастут, и вы в этой самой жизни сами благодаря прямому знанию осуществите полноту и изобилие мудрости, войдёте в неё и будете в ней пребывать. Но у тебя, Поттхапада, может возникнуть такая мысль: „Оскверняющие качества исчезнут, очищающие качества возрастут, и человек в этой самой жизни сам благодаря прямому знанию осуществит полноту и изобилие мудрости, войдёт в неё и будет в ней пребывать, но это пребывание будет исполнено страдания“. Однако не следует так на это смотреть, Поттхапада. Оскверняющие качества исчезнут, очищающие качества возрастут, и человек в этой самой жизни сам благодаря прямому знанию осуществит полноту и изобилие мудрости, войдёт в неё и будет в ней пребывать, и возникнет радость, восторг, умиротворение, осознанность, ясное понимание и счастливое пребывание».


431. ‘‘Arūpassapi kho ahaṃ, poṭṭhapāda, attapaṭilābhassa pahānāya dhammaṃ desemi yathāpaṭipannānaṃ vo saṃkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṃ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathāti. Siyā kho pana te, poṭṭhapāda, evamassa – ‘saṃkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṃ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissati, dukkho ca kho vihāro’ti, na kho panetaṃ[Pg.182], poṭṭhapāda, evaṃ daṭṭhabbaṃ. Saṃkilesikā ceva dhammā pahīyissanti, vodāniyā ca dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṃ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissati, pāmujjaṃ ceva bhavissati pīti ca passaddhi ca sati ca sampajaññañca sukho ca vihāro.

431. «И ради оставления бесформенного обретения „я“, Поттхапада, я проповедую Дхамму, практикуя которую вы избавитесь от оскверняющих качеств, очищающие качества возрастут, и вы в этой самой жизни сами благодаря прямому знанию осуществите полноту и изобилие мудрости, войдёте в неё и будете в ней пребывать. Но у тебя, Поттхапада, может возникнуть такая мысль: „Оскверняющие качества исчезнут, очищающие качества возрастут, и человек в этой самой жизни сам благодаря прямому знанию осуществит полноту и изобилие мудрости, войдёт в неё и будет в ней пребывать, но это пребывание будет исполнено страдания“. Однако не следует так на это смотреть, Поттхапада. Оскверняющие качества исчезнут, очищающие качества возрастут, и человек в этой самой жизни сам благодаря прямому знанию осуществит полноту и изобилие мудрости, войдёт в неё и будет в ней пребывать, и возникнет радость, восторг, умиротворение, осознанность, ясное понимание и счастливое пребывание».


432. ‘‘Pare ce, poṭṭhapāda, amhe evaṃ puccheyyuṃ – ‘katamo pana so, āvuso, oḷāriko attapaṭilābho, yassa tumhe pahānāya dhammaṃ desetha, yathāpaṭipannānaṃ vo saṃkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṃ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā’ti, tesaṃ mayaṃ evaṃ puṭṭhā evaṃ byākareyyāma – ‘ayaṃ vā so, āvuso, oḷāriko attapaṭilābho, yassa mayaṃ pahānāya dhammaṃ desema, yathāpaṭipannānaṃ vo saṃkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṃ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā’ti.

432. «Если бы другие, Поттхапада, спросили нас так: „Что же это за грубое обретение „я“, друзья, ради оставления которого вы проповедуете Дхамму, практикуя которую вы избавитесь от оскверняющих качеств, очищающие качества возрастут, и вы в этой самой жизни сами благодаря прямому знанию осуществите полноту и изобилие мудрости, войдёте в неё и будете в ней пребывать?“ — то, будучи спрошенными так, мы ответили бы им: „Вот оно, друзья, это грубое обретение „я“, ради оставления которого мы проповедуем Дхамму, практикуя которую вы избавитесь от оскверняющих качеств, очищающие качества возрастут, и вы в этой самой жизни сами благодаря прямому знанию осуществите полноту и изобилие мудрости, войдёте в неё и будете в ней пребывать“».


433. ‘‘Pare ce, poṭṭhapāda, amhe evaṃ puccheyyuṃ – ‘katamo pana so, āvuso, manomayo attapaṭilābho, yassa tumhe pahānāya dhammaṃ desetha, yathāpaṭipannānaṃ vo saṃkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṃ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā’ti? Tesaṃ mayaṃ evaṃ puṭṭhā evaṃ byākareyyāma – ‘ayaṃ vā so, āvuso, manomayo attapaṭilābho yassa mayaṃ pahānāya dhammaṃ desema, yathāpaṭipannānaṃ vo saṃkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṃ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā’ti.

433. «Если бы другие, Поттхапада, спросили нас так: „Что же это за созданное умом обретение „я“, друзья, ради оставления которого вы проповедуете Дхамму, практикуя которую вы избавитесь от оскверняющих качеств, очищающие качества возрастут, и вы в этой самой жизни сами благодаря прямому знанию осуществите полноту и изобилие мудрости, войдёте в неё и будете в ней пребывать?“ — то, будучи спрошенными так, мы ответили бы им: „Вот оно, друзья, это созданное умом обретение „я“, ради оставления которого мы проповедуем Дхамму, практикуя которую вы избавитесь от оскверняющих качеств, очищающие качества возрастут, и вы в этой самой жизни сами благодаря прямому знанию осуществите полноту и изобилие мудрости, войдёте в неё и будете в ней пребывать“».


434. ‘‘Pare ce, poṭṭhapāda, amhe evaṃ puccheyyuṃ – ‘katamo pana so, āvuso, arūpo attapaṭilābho, yassa tumhe pahānāya dhammaṃ desetha, yathāpaṭipannānaṃ vo saṃkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṃ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā’ti, tesaṃ mayaṃ evaṃ puṭṭhā [Pg.183] evaṃ byākareyyāma – ‘ayaṃ vā so, āvuso, arūpo attapaṭilābho yassa mayaṃ pahānāya dhammaṃ desema, yathāpaṭipannānaṃ vo saṃkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṃ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā’ti.

434. «Если бы другие, Поттхапада, спросили нас так: „Что же это за бесформенное обретение „я“, друзья, ради оставления которого вы проповедуете Дхамму, практикуя которую вы избавитесь от оскверняющих качеств, очищающие качества возрастут, и вы в этой самой жизни сами благодаря прямому знанию осуществите полноту и изобилие мудрости, войдёте в неё и будете в ней пребывать?“ — то, будучи спрошенными так, мы ответили бы им: „Вот оно, друзья, это бесформенное обретение „я“, ради оставления которого мы проповедуем Дхамму, практикуя которую вы избавитесь от оскверняющих качеств, очищающие качества возрастут, и вы в этой самой жизни сами благодаря прямому знанию осуществите полноту и изобилие мудрости, войдёте в неё и будете в ней пребывать“».


‘‘Taṃ kiṃ maññasi, poṭṭhapāda, nanu evaṃ sante sappāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti? ‘‘Addhā kho, bhante, evaṃ sante sappāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti.

«Как ты думаешь, Поттхапада, разве при таких обстоятельствах это утверждение не оказывается обоснованным?» — «Несомненно, Господин, при таких обстоятельствах это утверждение оказывается обоснованным».


435. ‘‘Seyyathāpi, poṭṭhapāda, puriso nisseṇiṃ kareyya pāsādassa ārohaṇāya tasseva pāsādassa heṭṭhā. Tamenaṃ evaṃ vadeyyuṃ – ‘ambho purisa, yassa tvaṃ pāsādassa ārohaṇāya nisseṇiṃ karosi, jānāsi taṃ pāsādaṃ, puratthimāya vā disāya dakkhiṇāya vā disāya pacchimāya vā disāya uttarāya vā disāya ucco vā nīco vā majjhimo vā’ti? So evaṃ vadeyya – ‘ayaṃ vā so, āvuso, pāsādo, yassāhaṃ ārohaṇāya nisseṇiṃ karomi, tasseva pāsādassa heṭṭhā’ti.

435. «Представь, Поттхапада, человека, который строит лестницу для подъёма на дворец прямо под этим самым дворцом. И люди спросили бы его: „Послушай, почтенный, этот дворец, для подъёма на который ты строишь лестницу, знаешь ли ты, расположен ли он на востоке, на юге, на западе или на севере, высокий он, низкий или средней высоты?“ А он ответил бы: „О друзья, этот самый дворец, для подъёма на который я строю лестницу, — прямо под ним я её и строю“».


‘‘Taṃ kiṃ maññasi, poṭṭhapāda, nanu evaṃ sante tassa purisassa sappāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti? ‘‘Addhā kho, bhante, evaṃ sante tassa purisassa sappāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti.

«Как ты думаешь, Поттхапада, разве при таких обстоятельствах слова этого человека не оказываются обоснованными?» — «Несомненно, Господин, при таких обстоятельствах слова этого человека оказываются обоснованными».


436. ‘‘Evameva kho, poṭṭhapāda, pare ce amhe evaṃ puccheyyuṃ – ‘katamo pana so, āvuso, oḷāriko attapaṭilābho…pe… katamo pana so, āvuso, manomayo attapaṭilābho…pe… katamo pana so, āvuso, arūpo attapaṭilābho, yassa tumhe pahānāya dhammaṃ desetha, yathāpaṭipannānaṃ vo saṃkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṃ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā’ti, tesaṃ mayaṃ evaṃ puṭṭhā evaṃ byākareyyāma – ‘ayaṃ vā so, āvuso, arūpo attapaṭilābho, yassa mayaṃ pahānāya dhammaṃ desema, yathāpaṭipannānaṃ vo saṃkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṃ [Pg.184] vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā’ti.

436. «Точно так же, Поттхапада, если бы другие спросили нас: „Что же это за грубое обретение самости, друзья... [и т. д.]... Что же это за сотворённое умом обретение самости, друзья... [и т. д.]... Что же это за бесформенное обретение самости, друзья, для оставления которого вы проповедуете Учение, так что у практикующих его загрязнённые состояния ума исчезнут, очищающие состояния ума возрастут, и они в этой самой жизни сами благодаря прямому знанию осуществят полноту и величие мудрости, достигнут её и будут пребывать в ней?“ — то мы, будучи так спрошены, ответили бы им: „Это и есть то самое бесформенное обретение самости, друзья, для оставления которого мы проповедуем Учение, так что у практикующих его загрязнённые состояния ума исчезнут, очищающие состояния ума возрастут, и они в этой самой жизни сами благодаря прямому знанию осуществят полноту и величие мудрости, достигнут её и будут пребывать в ней“».


‘‘Taṃ kiṃ maññasi, poṭṭhapāda, nanu evaṃ sante sappāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti? ‘‘Addhā kho, bhante, evaṃ sante sappāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti.

«Как ты думаешь, Поттхапада, разве при таких обстоятельствах это утверждение не оказывается обоснованным?» — «Несомненно, Господин, при таких обстоятельствах это утверждение оказывается обоснованным».


437. Evaṃ vutte citto hatthisāriputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘yasmiṃ, bhante, samaye oḷāriko attapaṭilābho hoti, moghassa tasmiṃ samaye manomayo attapaṭilābho hoti, mogho arūpo attapaṭilābho hoti; oḷāriko vāssa attapaṭilābho tasmiṃ samaye sacco hoti. Yasmiṃ, bhante, samaye manomayo attapaṭilābho hoti, moghassa tasmiṃ samaye oḷāriko attapaṭilābho hoti, mogho arūpo attapaṭilābho hoti; manomayo vāssa attapaṭilābho tasmiṃ samaye sacco hoti. Yasmiṃ, bhante, samaye arūpo attapaṭilābho hoti, moghassa tasmiṃ samaye oḷāriko attapaṭilābho hoti, mogho manomayo attapaṭilābho hoti; arūpo vāssa attapaṭilābho tasmiṃ samaye sacco hotī’’ti.

437. Когда это было сказано, Читта, сын погонщика слонов, сказал Благословенному: «Господин, в то время, когда существует грубое обретение самости, сотворённое умом обретение самости является для человека несуществующим, бесформенное обретение самости является несуществующим; и только грубое обретение самости является для него в то время реальным. Господин, в то время, когда существует сотворённое умом обретение самости, грубое обретение самости является для человека несуществующим, бесформенное обретение самости является несуществующим; и только сотворённое умом обретение самости является для него в то время реальным. Господин, в то время, когда существует бесформенное обретение самости, грубое обретение самости является для человека несуществующим, сотворённое умом обретение самости является несуществующим; и только бесформенное обретение самости является для него в то время реальным».


‘‘Yasmiṃ, citta, samaye oḷāriko attapaṭilābho hoti, neva tasmiṃ samaye manomayo attapaṭilābhoti saṅkhaṃ gacchati, na arūpo attapaṭilābhoti saṅkhaṃ gacchati; oḷāriko attapaṭilābhotveva tasmiṃ samaye saṅkhaṃ gacchati. Yasmiṃ, citta, samaye manomayo attapaṭilābho hoti, neva tasmiṃ samaye oḷāriko attapaṭilābhoti saṅkhaṃ gacchati, na arūpo attapaṭilābhoti saṅkhaṃ gacchati; manomayo attapaṭilābhotveva tasmiṃ samaye saṅkhaṃ gacchati. Yasmiṃ, citta, samaye arūpo attapaṭilābho hoti, neva tasmiṃ samaye oḷāriko attapaṭilābhoti saṅkhaṃ gacchati, na manomayo attapaṭilābhoti saṅkhaṃ gacchati; arūpo attapaṭilābhotveva tasmiṃ samaye saṅkhaṃ gacchati.

«Читта, в то время, когда существует грубое обретение самости, оно не обозначается ни как „сотворённое умом обретение самости“, ни как „бесформенное обретение самости“; в то время оно обозначается исключительно как „грубое обретение самости“. Читта, в то время, когда существует сотворённое умом обретение самости, оно не обозначается ни как „грубое обретение самости“, ни как „бесформенное обретение самости“; в то время оно обозначается исключительно как „сотворённое умом обретение самости“. Читта, в то время, когда существует бесформенное обретение самости, оно не обозначается ни как „грубое обретение самости“, ни как „сотворённое умом обретение самости“; в то время оно обозначается исключительно как „бесформенное обретение самости“».


438. ‘‘Sace taṃ, citta, evaṃ puccheyyuṃ – ‘ahosi tvaṃ atītamaddhānaṃ, na tvaṃ nāhosi; bhavissasi tvaṃ anāgatamaddhānaṃ, na tvaṃ na bhavissasi; atthi tvaṃ [Pg.185] etarahi, na tvaṃ natthī’ti, evaṃ puṭṭho tvaṃ, citta, kinti byākareyyāsī’’ti?

438. «Читта, если бы тебя спросили так: „Существовал ли ты в прошлом, и неверно ли, что ты не существовал? Будешь ли ты существовать в будущем, и неверно ли, что ты не будешь существовать? Существуешь ли ты сейчас, и неверно ли, что ты не существуешь?“ — будучи так спрошен, Читта, как бы ты ответил?»


‘‘Sace maṃ, bhante, evaṃ puccheyyuṃ – ‘ahosi tvaṃ atītamaddhānaṃ, na tvaṃ na ahosi; bhavissasi tvaṃ anāgatamaddhānaṃ, na tvaṃ na bhavissasi; atthi tvaṃ etarahi, na tvaṃ natthī’ti. Evaṃ puṭṭho ahaṃ, bhante, evaṃ byākareyyaṃ – ‘ahosāhaṃ atītamaddhānaṃ, nāhaṃ na ahosiṃ; bhavissāmahaṃ anāgatamaddhānaṃ, nāhaṃ na bhavissāmi; atthāhaṃ etarahi, nāhaṃ natthī’ti. Evaṃ puṭṭho ahaṃ, bhante, evaṃ byākareyya’’nti.

«Господин, если бы меня спросили так: „Существовал ли ты в прошлом, и неверно ли, что ты не существовал? Будешь ли ты существовать в будущем, и неверно ли, что ты не будешь существовать? Существуешь ли ты сейчас, и неверно ли, что ты не существуешь?“ — будучи так спрошен, Господин, я бы ответил так: „Я существовал в прошлом, и неверно, что я не существовал; я буду существовать в будущем, и неверно, что я не буду существовать; я существую сейчас, и неверно, что я не существую“. Будучи так спрошен, Господин, я бы ответил именно так».


‘‘Sace pana taṃ, citta, evaṃ puccheyyuṃ – ‘yo te ahosi atīto attapaṭilābho, sova te attapaṭilābho sacco, mogho anāgato, mogho paccuppanno? Yo te bhavissati anāgato attapaṭilābho, sova te attapaṭilābho sacco, mogho atīto, mogho paccuppanno? Yo te etarahi paccuppanno attapaṭilābho, sova te attapaṭilābho sacco, mogho atīto, mogho anāgato’ti. Evaṃ puṭṭho tvaṃ, citta, kinti byākareyyāsī’’ti?

«Но если бы тебя спросили так, Читта: „То прошлое обретение самости, которое у тебя было, — только оно является для тебя реальным, а будущее и настоящее — ложными? То будущее обретение самости, которое у тебя будет, — только оно будет для тебя реальным, а прошлое и настоящее — ложными? То настоящее обретение самости, которое у тебя есть сейчас, — только оно является для тебя реальным, а прошлое и будущее — ложными?“ — будучи так спрошен, Читта, как бы ты ответил?»


‘‘Sace pana maṃ, bhante, evaṃ puccheyyuṃ – ‘yo te ahosi atīto attapaṭilābho, sova te attapaṭilābho sacco, mogho anāgato, mogho paccuppanno. Yo te bhavissati anāgato attapaṭilābho, sova te attapaṭilābho sacco, mogho atīto, mogho paccuppanno. Yo te etarahi paccuppanno attapaṭilābho, sova te attapaṭilābho sacco, mogho atīto, mogho anāgato’ti. Evaṃ puṭṭho ahaṃ, bhante, evaṃ byākareyyaṃ – ‘yo me ahosi atīto attapaṭilābho, sova me attapaṭilābho tasmiṃ samaye sacco ahosi, mogho anāgato, mogho paccuppanno. Yo me bhavissati anāgato attapaṭilābho, sova me attapaṭilābho tasmiṃ samaye sacco bhavissati, mogho atīto, mogho paccuppanno. Yo me etarahi paccuppanno attapaṭilābho, sova me attapaṭilābho sacco, mogho atīto, mogho anāgato’ti. Evaṃ puṭṭho ahaṃ, bhante, evaṃ byākareyya’’nti.

«Господин, если бы меня спросили так: „То прошлое обретение самости, которое у тебя было, — только оно является для тебя реальным, а будущее и настоящее — ложными? То будущее обретение самости, которое у тебя будет, — только оно будет для тебя реальным, а прошлое и настоящее — ложными? То настоящее обретение самости, которое у тебя есть сейчас, — только оно является для тебя реальным, а прошлое и будущее — ложными?“ — будучи так спрошен, Господин, я бы ответил так: „То прошлое обретение самости, которое у меня было, — только оно в то время было для меня реальным, а будущее и настоящее были ложными. То будущее обретение самости, которое у меня будет, — только оно в то время будет для меня реальным, а прошлое и настоящее будут ложными. То настоящее обретение самости, которое у меня есть сейчас, — только оно сейчас является для меня реальным, а прошлое и будущее являются ложными“. Будучи так спрошен, Господин, я бы ответил именно так».


439. ‘‘Evameva [Pg.186] kho, citta, yasmiṃ samaye oḷāriko attapaṭilābho hoti, neva tasmiṃ samaye manomayo attapaṭilābhoti saṅkhaṃ gacchati, na arūpo attapaṭilābhoti saṅkhaṃ gacchati. Oḷāriko attapaṭilābho tveva tasmiṃ samaye saṅkhaṃ gacchati. Yasmiṃ, citta, samaye manomayo attapaṭilābho hoti…pe… yasmiṃ, citta, samaye arūpo attapaṭilābho hoti, neva tasmiṃ samaye oḷāriko attapaṭilābhoti saṅkhaṃ gacchati, na manomayo attapaṭilābhoti saṅkhaṃ gacchati; arūpo attapaṭilābho tveva tasmiṃ samaye saṅkhaṃ gacchati.

439. «Точно так же, Читта, в то время, когда существует грубое обретение самости, оно не обозначается ни как „сотворённое умом обретение самости“, ни как „бесформенное обретение самости“; в то время оно обозначается исключительно как „грубое обретение самости“. Читта, в то время, когда существует сотворённое умом обретение самости... [и т. д.]... Читта, в то время, когда существует бесформенное обретение самости, оно не обозначается ни как „грубое обретение самости“, ни как „сотворённое умом обретение самости“; в то время оно обозначается исключительно как „бесформенное обретение самости“».


440. ‘‘Seyyathāpi, citta, gavā khīraṃ, khīramhā dadhi, dadhimhā navanītaṃ, navanītamhā sappi, sappimhā sappimaṇḍo. Yasmiṃ samaye khīraṃ hoti, neva tasmiṃ samaye dadhīti saṅkhaṃ gacchati, na navanītanti saṅkhaṃ gacchati, na sappīti saṅkhaṃ gacchati, na sappimaṇḍoti saṅkhaṃ gacchati; khīraṃ tveva tasmiṃ samaye saṅkhaṃ gacchati. Yasmiṃ samaye dadhi hoti…pe… navanītaṃ hoti… sappi hoti… sappimaṇḍo hoti, neva tasmiṃ samaye khīranti saṅkhaṃ gacchati, na dadhīti saṅkhaṃ gacchati, na navanītanti saṅkhaṃ gacchati, na sappīti saṅkhaṃ gacchati; sappimaṇḍo tveva tasmiṃ samaye saṅkhaṃ gacchati. Evameva kho, citta, yasmiṃ samaye oḷāriko attapaṭilābho hoti…pe… yasmiṃ, citta, samaye manomayo attapaṭilābho hoti…pe… yasmiṃ, citta, samaye arūpo attapaṭilābho hoti, neva tasmiṃ samaye oḷāriko attapaṭilābhoti saṅkhaṃ gacchati, na manomayo attapaṭilābhoti saṅkhaṃ gacchati; arūpo attapaṭilābho tveva tasmiṃ samaye saṅkhaṃ gacchati. Imā kho citta, lokasamaññā lokaniruttiyo lokavohārā lokapaññattiyo, yāhi tathāgato voharati aparāmasa’’nti.

440. «Подобно тому, Читта, как от коровы получают молоко, из молока — простоквашу, из простокваши — свежее масло, из свежего масла — топлёное масло, а из топлёного масла — сливки топлёного масла. В то время, когда это молоко, оно не обозначается ни как простокваша, ни как свежее масло, ни как топлёное масло, ни как сливки топлёного масла; в то время оно обозначается исключительно как молоко. В то время, когда это простокваша... [и т. д.]... свежее масло... топлёное масло... сливки топлёного масла, оно не обозначается ни как молоко, ни как простокваша, ни как свежее масло, ни как топлёное масло; в то время оно обозначается исключительно как сливки топлёного масла. Точно так же, Читта, в то время, когда существует грубое обретение самости... [и т. д.]... в то время, когда существует сотворённое умом обретение самости... [и т. д.]... в то время, когда существует бесформенное обретение самости, оно не обозначается ни как грубое обретение самости, ни как сотворённое умом обретение самости; в то время оно обозначается исключительно как бесформенное обретение самости. Всё это, Читта, лишь мирские наименования, мирские выражения, мирские речевые обычаи и мирские понятия, которыми Татхагата пользуется, не цепляясь за них».


441. Evaṃ vutte, poṭṭhapādo paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bhante! Abhikkantaṃ, bhante, seyyathāpi, bhante, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya – ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti. Evamevaṃ bhagavatā anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsakaṃ maṃ bhagavā dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti.

441. Когда это было сказано, странник Поттхапада сказал Благословенному: «Великолепно, Господин! Великолепно, Господин! Как если бы кто-то вернул в вертикальное положение опрокинутое, или открыл скрытое, или указал путь заблудившемуся, или принёс масляный светильник в темноту, чтобы зрячие могли видеть предметы, — точно так же Благословенный многими способами разъяснил Дхамму. Я прибегаю к Благословенному как к прибежищу, к Дхамме и к общине бхиккху. Пусть Благословенный считает меня мирянином-последователем, принявшим прибежище с этого дня и на всю жизнь».


Cittahatthisāriputtaupasampadā

Принятие монашеского посвящения Читтой, сыном погонщика слонов


442. Citto [Pg.187] pana hatthisāriputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bhante; abhikkantaṃ, bhante! Seyyathāpi, bhante, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya – ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti. Evamevaṃ bhagavatā anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca. Labheyyāhaṃ, bhante, bhagavato santike pabbajjaṃ, labheyyaṃ upasampada’’nti.

442. Читта же, сын погонщика слонов, сказал Благословенному: «Великолепно, Господин! Великолепно, Господин! Как если бы кто-то вернул в вертикальное положение опрокинутое, или открыл скрытое, или указал путь заблудившемуся, или принёс масляный светильник в темноту, чтобы зрячие могли видеть предметы, — точно так же Благословенный многими способами разъяснил Дхамму. Я прибегаю к Благословенному как к прибежищу, к Дхамме и к общине бхиккху. Позволь мне, Господин, получить уход из дома в бездомность в присутствии Благословенного, позволь мне получить полное посвящение в бхиккху!»


443. Alattha kho citto hatthisāriputto bhagavato santike pabbajjaṃ, alattha upasampadaṃ. Acirūpasampanno kho panāyasmā citto hatthisāriputto eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto viharanto na cirasseva – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti, tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsi. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti – abbhaññāsi. Aññataro kho panāyasmā citto hatthisāriputto arahataṃ ahosīti.

443. И Читта, сын погонщика слонов, получил уход из дома в бездомность в присутствии Благословенного, получил полное посвящение в бхиккху. И вскоре после своего посвящения почтенный Читта, сын погонщика слонов, пребывая в уединении, будучи прилежным, усердным и решительным, за короткое время в этой самой жизни сам благодаря прямому знанию осуществил, достиг и пребывал в той непревзойдённой вершине святой жизни, ради которой сыновья из хороших семей должным образом уходят из дома в бездомность. Он непосредственно познал: «Рождение уничтожено, святая жизнь прожита, сделано то, что должно было быть сделано, не осталось ничего для этого мира». И почтенный Читта, сын погонщика слонов, стал одним из арахантов.


Poṭṭhapādasuttaṃ niṭṭhitaṃ navamaṃ.

Так завершается Поттхапада-сутта, девятая.


10. Subhasuttaṃ

10. Субха-сутта


Subhamāṇavavatthu

История о юноше Субхе


444. Evaṃ [Pg.188] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ āyasmā ānando sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme aciraparinibbute bhagavati. Tena kho pana samayena subho māṇavo todeyyaputto sāvatthiyaṃ paṭivasati kenacideva karaṇīyena.

444. Так я слышал. Однажды достопочтенный Ананда пребывал в Саваттхи, в роще Джеты, в обители Анатхапиндики, вскоре после окончательного освобождения (париниббаны) Блаженного. В то время юноша Субха, сын Тодейи, находился в Саваттхи по какому-то делу.


445. Atha kho subho māṇavo todeyyaputto aññataraṃ māṇavakaṃ āmantesi – ‘‘ehi tvaṃ, māṇavaka, yena samaṇo ānando tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā mama vacanena samaṇaṃ ānandaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ puccha – ‘subho māṇavo todeyyaputto bhavantaṃ ānandaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchatī’ti. Evañca vadehi – ‘sādhu kira bhavaṃ ānando yena subhassa māṇavassa todeyyaputtassa nivesanaṃ tenupasaṅkamatu anukampaṃ upādāyā’’’ti.

445. Тогда юноша Субха, сын Тодейи, обратился к одному молодому человеку: «Поди сюда, юноша. Ступай к отшельнику Ананде и от моего имени спроси его о здоровье, отсутствии недугов, бодрости, силе и благополучии: „Юноша Субха, сын Тодейи, спрашивает почтенного Ананда о здоровье, отсутствии недугов, бодрости, силе и благополучии“. И ещё скажи так: „Было бы хорошо, если бы почтенный Ананда из сострадания посетил жилище юноши Субхи, сына Тодейи“».


446. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho so māṇavako subhassa māṇavassa todeyyaputtassa paṭissutvā yenāyasmā ānando tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā ānandena saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho so māṇavako āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘subho māṇavo todeyyaputto bhavantaṃ ānandaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchati; evañca vadeti – ‘sādhu kira bhavaṃ ānando yena subhassa māṇavassa todeyyaputtassa nivesanaṃ tenupasaṅkamatu anukampaṃ upādāyā’’’ti.

446. «Хорошо, господин», — ответил тот молодой человек юноше Субхе, сыну Тодейи, и отправился туда, где находился достопочтенный Ананда. Придя, он обменялся с достопочтенным Анандой вежливыми приветствиями и, завершив дружественную и памятную беседу, сел сбоку. Сидя сбоку, этот молодой человек сказал достопочтенному Ананде: «Юноша Субха, сын Тодейи, спрашивает почтенного Ананда о здоровье, отсутствии недугов, бодрости, силе и благополучии, и передаёт следующее: „Было бы хорошо, если бы почтенный Ананда из сострадания посетил жилище юноши Субхи, сына Тодейи“».


447. Evaṃ vutte, āyasmā ānando taṃ māṇavakaṃ etadavoca – ‘‘akālo kho, māṇavaka. Atthi me ajja bhesajjamattā pītā. Appevanāma svepi upasaṅkameyyāma kālañca samayañca upādāyā’’ti.

447. Когда это было сказано, достопочтенный Ананда ответил тому молодому человеку: «Сейчас неподходящее время, юноша. Сегодня я принял лекарство. Возможно, мы сможем прийти завтра, если позволят время и обстоятельства».


‘‘Evaṃ, bho’’ti kho so māṇavako āyasmato ānandassa paṭissutvā uṭṭhāyāsanā yena subho māṇavo todeyyaputto tenupasaṅkami[Pg.189]; upasaṅkamitvā subhaṃ māṇavaṃ todeyyaputtaṃ etadavoca, ‘‘avocumhā kho mayaṃ bhoto vacanena taṃ bhavantaṃ ānandaṃ – ‘subho māṇavo todeyyaputto bhavantaṃ ānandaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchati, evañca vadeti – ‘‘sādhu kira bhavaṃ ānando yena subhassa māṇavassa todeyyaputtassa nivesanaṃ tenupasaṅkamatu anukampaṃ upādāyā’’’ti. Evaṃ vutte, bho, samaṇo ānando maṃ etadavoca – ‘akālo kho, māṇavaka. Atthi me ajja bhesajjamattā pītā. Appevanāma svepi upasaṅkameyyāma kālañca samayañca upādāyā’ti. Ettāvatāpi kho, bho, katameva etaṃ, yato kho so bhavaṃ ānando okāsamakāsi svātanāyapi upasaṅkamanāyā’’ti.

«Хорошо, господин», — ответил тот молодой человек достопочтенному Ананде, поднялся со своего места и отправился к юноше Субхе, сыну Тодейи. Придя, он сказал юноше Субхе, сыну Тодейи: «Мы передали почтенному Ананде ваши слова: „Юноша Субха, сын Тодейи, спрашивает почтенного Ананда о здоровье, отсутствии недугов, бодрости, силе и благополучии, и передаёт следующее: „Было бы хорошо, если бы почтенный Ананда из сострадания посетил жилище юноши Субхи, сына Тодейи““. На это, господин, отшельник Ананда ответил мне: „Сейчас неподходящее время, юноша. Сегодня я принял лекарство. Возможно, мы сможем прийти завтра, если позволят время и обстоятельства“. Таким образом, господин, дело уже можно считать решённым, поскольку почтенный Ананда дал согласие прийти завтра».


448. Atha kho āyasmā ānando tassā rattiyā accayena pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya cetakena bhikkhunā pacchāsamaṇena yena subhassa māṇavassa todeyyaputtassa nivesanaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi.

448. И вот, по прошествии той ночи, достопочтенный Ананда, одевшись спозаранку и взяв чашу и верхнее одеяние, в сопровождении бхиккху Четаки в качестве сопровождающего монаха, отправился к жилищу юноши Субхи, сына Тодейи. Придя туда, он сел на приготовленное сиденье.


Atha kho subho māṇavo todeyyaputto yenāyasmā ānando tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā ānandena saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho subho māṇavo todeyyaputto āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘bhavañhi ānando tassa bhoto gotamassa dīgharattaṃ upaṭṭhāko santikāvacaro samīpacārī. Bhavametaṃ ānando jāneyya, yesaṃ so bhavaṃ gotamo dhammānaṃ vaṇṇavādī ahosi, yattha ca imaṃ janataṃ samādapesi nivesesi patiṭṭhāpesi. Katamesānaṃ kho, bho ānanda, dhammānaṃ so bhavaṃ gotamo vaṇṇavādī ahosi; kattha ca imaṃ janataṃ samādapesi nivesesi patiṭṭhāpesī’’ti?

Тогда юноша Субха, сын Тодейи, подошёл к достопочтенному Ананде, обменялся с ним вежливыми приветствиями и, завершив дружественную и памятную беседу, сел сбоку. Сидя сбоку, юноша Субха, сын Тодейи, сказал достопочтенному Ананде: «Почтенный Ананда долгое время был личным помощником почтенного Готамы, пребывая в его присутствии и находясь рядом с ним. Вы, почтенный Ананда, должны знать, какие качества (дхаммы) восхвалял почтенный Готама, к каким побуждал, в каких наставлял и утверждал людей. Какие же это были качества, почтенный Ананда, которые восхвалял почтенный Готама, к которым побуждал, в каких наставлял и утверждал людей?»


449. ‘‘Tiṇṇaṃ kho, māṇava, khandhānaṃ so bhagavā vaṇṇavādī ahosi; ettha ca imaṃ janataṃ samādapesi nivesesi patiṭṭhāpesi. Katamesaṃ tiṇṇaṃ? Ariyassa sīlakkhandhassa, ariyassa samādhikkhandhassa, ariyassa paññākkhandhassa. Imesaṃ kho, māṇava, tiṇṇaṃ khandhānaṃ so bhagavā vaṇṇavādī ahosi; ettha ca imaṃ janataṃ samādapesi nivesesi patiṭṭhāpesī’’ti.

449. «Юноша, Блаженный восхвалял три группы качеств (совокупности), к которым побуждал, в которых наставлял и утверждал людей. Какие три? Благородную группу нравственности (сила-ккхандха), благородную группу сосредоточения (самадхи-ккхандха) и благородную группу мудрости (пання-ккхандха). Вот эти три группы качеств, юноша, восхвалял Блаженный, к ним побуждал, в них наставлял и утверждал людей».


Sīlakkhandho

Группа нравственности


450. ‘‘Katamo [Pg.190] pana so, bho ānanda, ariyo sīlakkhandho, yassa so bhavaṃ gotamo vaṇṇavādī ahosi, yattha ca imaṃ janataṃ samādapesi nivesesi patiṭṭhāpesī’’ti?

450. «Но что же представляет собой, почтенный Ананда, благородная группа нравственности, которую восхвалял почтенный Готама, к которой побуждал, в которой наставлял и утверждал людей?»


‘‘Idha, māṇava, tathāgato loke uppajjati arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā. So imaṃ lokaṃ sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti. So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti. Taṃ dhammaṃ suṇāti gahapati vā gahapatiputto vā aññatarasmiṃ vā kule paccājāto. So taṃ dhammaṃ sutvā tathāgate saddhaṃ paṭilabhati. So tena saddhāpaṭilābhena samannāgato iti paṭisañcikkhati – ‘sambādho gharāvāso rajopatho, abbhokāso pabbajjā, nayidaṃ sukaraṃ agāraṃ ajjhāvasatā ekantaparipuṇṇaṃ ekantaparisuddhaṃ saṅkhalikhitaṃ brahmacariyaṃ carituṃ. Yaṃnūnāhaṃ kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajeyya’nti. So aparena samayena appaṃ vā bhogakkhandhaṃ pahāya mahantaṃ vā bhogakkhandhaṃ pahāya appaṃ vā ñātiparivaṭṭaṃ pahāya mahantaṃ vā ñātiparivaṭṭaṃ pahāya kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajati. So evaṃ pabbajito samāno pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati, ācāragocarasampanno, anumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu, kāyakammavacīkammena samannāgato kusalena, parisuddhājīvo, sīlasampanno, indriyesu guttadvāro, satisampajaññena samannāgato, santuṭṭho.

«Вот, юноша, в мире является Татхагата — Достойный, Всепросветлённый, совершенный в знании и поведении, Идущий во благо, Познавший миры, Непревзойдённый вожатый для тех, кто подлежит укрощению, Учитель богов и людей, Пробуждённый, Блаженный. Он провозглашает этот мир с его богами, Марами и Брахмами, это поколение с его отшельниками и брахманами, правителями и людьми, познав и узрев его сам благодаря высшему знанию. Он проповедует Дхамму, прекрасную в начале, прекрасную в середине, прекрасную в конце, в её духе и букве, и являет совершенно полную и чистую святую жизнь. Эту Дхамму слушает домохозяин, или сын домохозяина, или рождённый в каком-либо ином семействе. Услышав эту Дхамму, он обретает веру в Татхагату. Обретя эту веру, он размышляет так: „Тесна жизнь в семье, это путь, покрытый пылью страстей; жизнь в бездомности подобна открытому небу. Нелегко тому, кто живёт в доме, вести эту святую жизнь во всей её полноте, безупречной чистоте и сиянии, подобном отполированной раковине. Что, если я сбрею волосы и бороду, облачусь в шафрановые одежды и уйду из дома в бездомность?“ Спустя некоторое время он оставляет малое или великое богатство, оставляет малый или великий круг родичей, сбривает волосы и бороду, облачается в шафрановые одежды и уходит из дома в бездомность. Став бездомным, он живёт, сдерживаемый обетами Патимоккхи, обладая надлежащим поведением и местом для сбора подаяния, видя опасность даже в малейших проступках. Он принимает на себя правила обучения и тренируется в них, совершая благие действия телом и речью, ведёт чистую жизнь, совершенен в нравственности, охраняет врата своих чувств, обладает осознанностью и ясным пониманием, и довольствуется малым».


451. ‘‘Kathañca, māṇava, bhikkhu sīlasampanno hoti? Idha, māṇava, bhikkhu pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato hoti, nihitadaṇḍo nihitasattho lajjī dayāpanno, sabbapāṇabhūtahitānukampī viharati. Yampi, māṇava, bhikkhu pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato hoti, nihitadaṇḍo nihitasattho lajjī dayāpanno, sabbapāṇabhūtahitānukampī [Pg.191] viharati; idampissa hoti sīlasmiṃ. (Yathā 194 yāva 210 anucchedesu evaṃ vitthāretabbaṃ).

451. «И как же, юноша, бхиккху совершенен в нравственности? Здесь, юноша, бхиккху, оставив уничтожение живых существ, воздерживается от уничтожения живых существ. Отложив палку, отложив оружие, он совестлив, милосерден и пребывает в сострадании ко всем живым существам. То, что бхиккху, оставив уничтожение живых существ, воздерживается от уничтожения живых существ, отложив палку, отложив оружие, совестлив, милосерден и пребывает в сострадании ко всем живым существам — это также часть его нравственности. (Далее следует подробно изложить так же, как в параграфах со 194 по 210)».


‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvena jīvitaṃ kappenti, seyyathidaṃ – santikammaṃ paṇidhikammaṃ bhūtakammaṃ bhūrikammaṃ vassakammaṃ vossakammaṃ vatthukammaṃ vatthuparikammaṃ ācamanaṃ nhāpanaṃ juhanaṃ vamanaṃ virecanaṃ uddhaṃvirecanaṃ adhovirecanaṃ sīsavirecanaṃ kaṇṇatelaṃ nettatappanaṃ natthukammaṃ añjanaṃ paccañjanaṃ sālākiyaṃ sallakattiyaṃ dārakatikicchā mūlabhesajjānaṃ anuppadānaṃ osadhīnaṃ paṭimokkho iti vā iti evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvā paṭivirato hoti. Yampi, māṇava, bhikkhu yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvena jīvitaṃ kappenti, seyyathidaṃ, santikammaṃ paṇidhikammaṃ…pe… osadhīnaṃ paṭimokkho iti vā iti evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvā paṭivirato hoti. Idampissa hoti sīlasmiṃ.

«Или же, в то время как некоторые почтенные отшельники и брахманы, вкушая пищу, поднесённую из веры, зарабатывают на жизнь ложным способом с помощью таких низких искусств, как: умилостивление божеств, принесение обетов божествам, изгнание духов, заклинания для защиты жилища, превращение мужчин в евнухов и евнухов в мужчин, выбор места для строительства, ритуальное омовение рта, купание, совершение огненных подношений, вызывание рвоты, слабительные средства, очищение верхней части тела, очищение нижней части тела, очищение головы, приготовление ушных капель, глазных капель, лечение носа, приготовление мазей для глаз, охлаждающих мазей, хирургия глаза, общая хирургия, педиатрия, назначение лекарственных корней, наложение и снятие повязок с лекарствами — он воздерживается от подобного ложного образа жизни и низких искусств. То, что бхиккху воздерживается от подобного ложного образа жизни и низких искусств, в то время как некоторые почтенные отшельники и брахманы, вкушая пищу, поднесённую из веры, зарабатывают на жизнь ложным способом с помощью таких низких искусств, как умилостивление божеств, принесение обетов... и так далее... наложение и снятие повязок с лекарствами — это также часть его нравственности».


452. ‘‘Sa kho so, māṇava, bhikkhu evaṃ sīlasampanno na kutoci bhayaṃ samanupassati, yadidaṃ sīlasaṃvarato. Seyyathāpi, māṇava, rājā khattiyo muddhāvasitto nihatapaccāmitto na kutoci bhayaṃ samanupassati, yadidaṃ paccatthikato. Evameva kho, māṇava, bhikkhu evaṃ sīlasampanno na kutoci bhayaṃ samanupassati, yadidaṃ sīlasaṃvarato. So iminā ariyena sīlakkhandhena samannāgato ajjhattaṃ anavajjasukhaṃ paṭisaṃvedeti. Evaṃ kho, māṇava, bhikkhu sīlasampanno hoti.

452. «И этот бхиккху, юноша, столь совершенный в нравственности, не видит для себя никакой опасности ни с какой стороны в том, что касается его нравственного самообладания. Подобно тому, юноша, как царь-кшатрий, должным образом помазанный на царство и сокрушивший своих врагов, не видит для себя никакой опасности со стороны противников, точно так же, юноша, бхиккху, столь совершенный в нравственности, не видит для себя никакой опасности ни с какой стороны в том, что касается его нравственного самообладания. Обладая этой благородной группой нравственности, он испытывает внутри себя безупречное счастье. Вот так, юноша, бхиккху совершенен в нравственности».


453. ‘‘Ayaṃ kho so, māṇava, ariyo sīlakkhandho yassa so bhagavā vaṇṇavādī ahosi, yattha ca imaṃ janataṃ samādapesi nivesesi patiṭṭhāpesi. Atthi cevettha uttarikaraṇīya’’nti.

453. «Это и есть, юноша, та благородная группа нравственности, которую восхвалял Блаженный, к которой побуждал, в которой наставлял и утверждал людей. Но в этом учении есть ещё то, что надлежит совершить сверх этого».


‘‘Acchariyaṃ, bho ānanda, abbhutaṃ, bho ānanda! So cāyaṃ, bho ānanda, ariyo sīlakkhandho paripuṇṇo, no aparipuṇṇo. Evaṃ paripuṇṇaṃ cāhaṃ, bho, ānanda, ariyaṃ sīlakkhandhaṃ ito bahiddhā aññesu samaṇabrāhmaṇesu na [Pg.192] samanupassāmi. Evaṃ paripuṇṇañca, bho ānanda, ariyaṃ sīlakkhandhaṃ ito bahiddhā aññe samaṇabrāhmaṇā attani samanupasseyyuṃ, te tāvatakeneva attamanā assu – ‘alamettāvatā, katamettāvatā, anuppatto no sāmaññattho, natthi no kiñci uttarikaraṇīya’nti. Atha ca pana bhavaṃ ānando evamāha – ‘atthi cevettha uttarikaraṇīya’’’nti.

«Удивительно, почтенный Ананда, поразительно, почтенный Ананда! Эта благородная группа нравственности совершенна, а не несовершенна. И я не вижу столь совершенной благородной группы нравственности у других отшельников и брахманов вне этого учения. Если бы другие отшельники и брахманы вне этого учения обнаружили в себе столь совершенную благородную группу нравственности, они были бы полностью удовлетворены лишь этим и сказали бы: „Этого достаточно! Мы сделали всё, что нужно! Цель нашего отшельничества достигнута! Нам больше нечего совершать!“ И всё же почтенный Ананда говорит: „Но в этом учении есть ещё то, что надлежит совершить сверх этого“».


Samādhikkhandho

Группа сосредоточения


454. ‘‘Katamo pana so, bho ānanda, ariyo samādhikkhandho, yassa so bhavaṃ gotamo vaṇṇavādī ahosi, yattha ca imaṃ janataṃ samādapesi nivesesi patiṭṭhāpesī’’ti?

454. «Но что же представляет собой, почтенный Ананда, благородная группа сосредоточения, которую восхвалял почтенный Готама, к которой побуждал, в которой наставлял и утверждал людей?»


‘‘Kathañca, māṇava, bhikkhu indriyesu guttadvāro hoti? Idha, māṇava, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī; yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ tassa saṃvarāya paṭipajjati, rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjati. Sotena saddaṃ sutvā…pe… ghānena gandhaṃ ghāyitvā… jivhāya rasaṃ sāyitvā… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā… manasā dhammaṃ viññāya na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī; yatvādhikaraṇamenaṃ manindriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ tassa saṃvarāya paṭipajjati, rakkhati manindriyaṃ, manindriye saṃvaraṃ āpajjati. So iminā ariyena indriyasaṃvarena samannāgato ajjhattaṃ abyāsekasukhaṃ paṭisaṃvedeti. Evaṃ kho, māṇava, bhikkhu indriyesu guttadvāro hoti.

«И как, молодой человек, бхиккху оберегает врата своих чувств? Здесь, молодой человек, бхиккху, видя глазом форму, не цепляется за её общий вид и не цепляется за её отдельные черты. Поскольку, если бы он оставил способность глаза неограждённой, то злые, неблагие состояния алчности и неудовольствия могли бы овладеть им, он практикует самообладание, оберегает способность глаза и достигает сдерживания способности глаза. Слыша ухом звук... [и так далее]... обоняя носом запах... ощущая языком вкус... осязая телом тактильное ощущение... познавая умом ментальный объект, он не цепляется за его общий вид и не цепляется за его отдельные черты. Поскольку, если бы он оставил способность ума неограждённой, то злые, неблагие состояния алчности и неудовольствия могли бы овладеть им, он практикует самообладание, оберегает способность ума и достигает сдерживания способности ума. Обладая этим благородным сдерживанием чувств, он испытывает внутреннее незапятнанное счастье. Вот так, молодой человек, бхиккху оберегает врата своих чувств.


455. ‘‘Kathañca, māṇava, bhikkhu satisampajaññena samannāgato hoti? Idha, māṇava, bhikkhu abhikkante paṭikkante sampajānakārī hoti, ālokite vilokite sampajānakārī hoti, samiñjite pasārite sampajānakārī hoti, saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe sampajānakārī hoti, asite pīte khāyite sāyite sampajānakārī hoti, uccārapassāvakamme sampajānakārī hoti, gate ṭhite nisinne [Pg.193] sutte jāgarite bhāsite tuṇhībhāve sampajānakārī hoti. Evaṃ kho, māṇava, bhikkhu satisampajaññena samannāgato hoti.

455. «И как, молодой человек, бхиккху обладает осознанностью и ясным пониманием? Здесь, молодой человек, бхиккху действует с ясным пониманием, когда идёт вперёд и когда возвращается назад; действует с ясным пониманием, когда смотрит прямо перед собой и когда смотрит в сторону; действует с ясным пониманием, когда сгибает и когда разгибает свои конечности; действует с ясным пониманием, когда носит верхнюю одежду, держит чашу и носит монашеское облачение; действует с ясным пониманием, когда ест, пьёт, жуёт и пробует на вкус; действует с ясным пониманием, когда испражняется и мочится; действует с ясным пониманием, когда идёт, стоит, сидит, засыпает, бодрствует, говорит и молчит. Вот так, молодой человек, бхиккху обладает осознанностью и ясным пониманием.


456. ‘‘Kathañca, māṇava, bhikkhu santuṭṭho hoti? Idha, māṇava, bhikkhu santuṭṭho hoti kāyaparihārikena cīvarena kucchiparihārikena piṇḍapātena. So yena yeneva pakkamati, samādāyeva pakkamati. Seyyathāpi, māṇava, pakkhī sakuṇo yena yeneva ḍeti, sapattabhārova ḍeti; evameva kho, māṇava, bhikkhu santuṭṭho hoti kāyaparihārikena cīvarena kucchiparihārikena piṇḍapātena. So yena yeneva pakkamati, samādāyeva pakkamati. Evaṃ kho, māṇava, bhikkhu santuṭṭho hoti.

456. «И как, молодой человек, бхиккху довольствуется малым? Здесь, молодой человек, бхиккху довольствуется монашеским облачением, достаточным для защиты тела, и поданной милостыней, достаточной для насыщения желудка. Куда бы он ни отправлялся, он уходит, беря с собой лишь это. Подобно тому, молодой человек, как птица, куда бы она ни летела, летит, неся лишь бремя собственных крыльев, точно так же, молодой человек, бхиккху довольствуется монашеским облачением, достаточным для защиты тела, и поданной милостыней, достаточной для насыщения желудка. Куда бы он ни отправлялся, он уходит, беря с собой лишь это. Вот так, молодой человек, бхиккху довольствуется малым.


457. ‘‘So iminā ca ariyena sīlakkhandhena samannāgato, iminā ca ariyena indriyasaṃvarena samannāgato, iminā ca ariyena satisampajaññena samannāgato, imāya ca ariyāya santuṭṭhiyā samannāgato vivittaṃ senāsanaṃ bhajati araññaṃ rukkhamūlaṃ pabbataṃ kandaraṃ giriguhaṃ susānaṃ vanapatthaṃ abbhokāsaṃ palālapuñjaṃ. So pacchābhattaṃ piṇḍapātappaṭikkanto nisīdati pallaṅkaṃ ābhujitvā, ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya, parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā.

457. «Обладая этой благородной совокупностью нравственности, обладая этим благородным сдерживанием чувств, обладая этой благородной осознанностью и ясным пониманием, и обладая этим благородным довольством, он выбирает уединённое жилище: лес, подножие дерева, гору, ущелье, горную пещеру, кладбище, лесную глушь, открытое место или кучу соломы. Вернувшись после сбора милостыни и приняв пищу, он садится, скрестив ноги, выпрямив тело и установив осознанность перед собой.


458. ‘‘So abhijjhaṃ loke pahāya vigatābhijjhena cetasā viharati abhijjhāya cittaṃ parisodheti. Byāpādapadosaṃ pahāya abyāpannacitto viharati sabbapāṇabhūtahitānukampī byāpādapadosā cittaṃ parisodheti. Thinamiddhaṃ pahāya vigatathinamiddho viharati ālokasaññī sato sampajāno, thinamiddhā cittaṃ parisodheti. Uddhaccakukkuccaṃ pahāya anuddhato viharati ajjhattaṃ vūpasantacitto uddhaccakukkuccā cittaṃ parisodheti. Vicikicchaṃ pahāya tiṇṇavicikiccho viharati akathaṃkathī kusalesu dhammesu, vicikicchāya cittaṃ parisodheti.

458. «Оставив алчность к миру, он пребывает с умом, свободным от алчности, очищая свой ум от алчности. Оставив злобу и недоброжелательность, он пребывает с умом, свободным от злобы, сострадательный к благу всех живых существ, очищая свой ум от злобы и недоброжелательности. Оставив лень и апатию, он пребывает свободным от лени и апатии, воспринимая свет, осознанный и ясно понимающий, очищая свой ум от лени и апатии. Оставив неугомонность и беспокойство, он пребывает неугомонным, с внутренне умиротворённым умом, очищая свой ум от неугомонности и беспокойства. Оставив сомнение, он пребывает, преодолев сомнение, не колеблясь относительно благих состояний, очищая свой ум от сомнения.


459. ‘‘Seyyathāpi, māṇava, puriso iṇaṃ ādāya kammante payojeyya. Tassa te kammantā samijjheyyuṃ. So yāni ca porāṇāni iṇamūlāni tāni ca byantiṃ kareyya, siyā cassa uttariṃ avasiṭṭhaṃ dārabharaṇāya. Tassa evamassa – ‘ahaṃ kho pubbe iṇaṃ ādāya kammante payojesiṃ[Pg.194]. Tassa me te kammantā samijjhiṃsu. Sohaṃ yāni ca porāṇāni iṇamūlāni tāni ca byantiṃ akāsiṃ, atthi ca me uttariṃ avasiṭṭhaṃ dārabharaṇāyā’ti. So tatonidānaṃ labhetha pāmojjaṃ, adhigaccheyya somanassaṃ.

459. «Представь, молодой человек, человека, который взял заём и занялся делом. Его дела пошли успешно, и он смог выплатить свои прежние долги, и у него ещё осталось достаточно средств, чтобы содержать жену и детей. И он подумал бы: „Раньше я взял заём и занялся делом. Мои дела пошли успешно, я выплатил свои прежние долги, и у меня ещё осталось достаточно средств, чтобы содержать жену и детей“. Благодаря этому он испытал бы радость и обрёл бы счастье.


460. ‘‘Seyyathāpi, māṇava, puriso ābādhiko assa dukkhito bāḷhagilāno; bhattañcassa nacchādeyya, na cassa kāye balamattā. So aparena samayena tamhā ābādhā mucceyya, bhattañcassa chādeyya, siyā cassa kāye balamattā. Tassa evamassa – ‘ahaṃ kho pubbe ābādhiko ahosiṃ dukkhito bāḷhagilāno, bhattañca me nacchādesi, na ca me āsi kāye balamattā. Somhi etarahi tamhā ābādhā mutto bhattañca me chādeti, atthi ca me kāye balamattā’ti. So tatonidānaṃ labhetha pāmojjaṃ, adhigaccheyya somanassaṃ.

460. «Представь, молодой человек, человека, который был болен, страдал, тяжело недомогал; пища не шла ему на пользу, и в его теле совсем не было сил. Спустя некоторое время он излечился бы от этой болезни, пища стала бы идти ему на пользу, и в его теле появились бы силы. И он подумал бы: „Раньше я был болен, страдал, тяжело недомогал; пища не шла мне на пользу, и в моём теле совсем не было сил. Теперь же я излечился от этой болезни, пища идёт мне на пользу, и в моём теле есть силы“. Благодаря этому он испытал бы радость и обрёл бы счастье.


461. ‘‘Seyyathāpi, māṇava, puriso bandhanāgāre baddho assa. So aparena samayena tamhā bandhanāgārā mucceyya sotthinā abbhayena, na cassa kiñci bhogānaṃ vayo. Tassa evamassa – ‘ahaṃ kho pubbe bandhanāgāre baddho ahosiṃ. Somhi etarahi tamhā bandhanāgārā mutto sotthinā abbhayena, natthi ca me kiñci bhogānaṃ vayo’ti. So tatonidānaṃ labhetha pāmojjaṃ, adhigaccheyya somanassaṃ.

461. «Представь, молодой человек, человека, заточённого в тюрьме. Спустя некоторое время он освободился бы из этой тюрьмы в целости и сохранности, без какого-либо ущерба для своего имущества. И он подумал бы: „Раньше я был заточён в тюрьме. Теперь же я освободился из этой тюрьмы в целости и сохранности, без какого-либо ущерба для своего имущества“. Благодаря этому он испытал бы радость и обрёл бы счастье.


462. ‘‘Seyyathāpi, māṇava, puriso dāso assa anattādhīno parādhīno na yenakāmaṃgamo. So aparena samayena tamhā dāsabyā mucceyya, attādhīno aparādhīno bhujisso yenakāmaṃgamo. Tassa evamassa – ‘ahaṃ kho pubbe dāso ahosiṃ anattādhīno parādhīno na yenakāmaṃgamo. Somhi etarahi tamhā dāsabyā mutto attādhīno aparādhīno bhujisso yenakāmaṃgamo’ti. So tatonidānaṃ labhetha pāmojjaṃ, adhigaccheyya somanassaṃ.

462. «Представь, молодой человек, человека, который был рабом, подневольным, зависимым от других, не способным идти туда, куда ему хочется. Спустя некоторое время он освободился бы от этого рабства, стал бы сам себе хозяином, независимым от других, свободным человеком, способным идти туда, куда ему хочется. И он подумал бы: „Раньше я был рабом, подневольным, зависимым от других, не способным идти туда, куда мне хочется. Теперь же я освободился от этого рабства, стал сам себе хозяином, независимым от других, свободным человеком, способным идти туда, куда мне хочется“. Благодаря этому он испытал бы радость и обрёл бы счастье.


463. ‘‘Seyyathāpi, māṇava, puriso sadhano sabhogo kantāraddhānamaggaṃ paṭipajjeyya dubbhikkhaṃ sappaṭibhayaṃ. So aparena samayena taṃ kantāraṃ nitthareyya, sotthinā gāmantaṃ anupāpuṇeyya khemaṃ appaṭibhayaṃ. Tassa evamassa [Pg.195] – ‘ahaṃ kho pubbe sadhano sabhogo kantāraddhānamaggaṃ paṭipajjiṃ dubbhikkhaṃ sappaṭibhayaṃ. Somhi etarahi kantāraṃ nitthiṇṇo, sotthinā gāmantaṃ anuppatto khemaṃ appaṭibhaya’nti. So tatonidānaṃ labhetha pāmojjaṃ, adhigaccheyya somanassaṃ.

463. «Представь, молодой человек, богатого и состоятельного человека, который отправился в путь через пустынную дорогу, где мало еды и много опасностей. Спустя некоторое время он благополучно пересёк бы эту пустыню и добрался бы до безопасного селения, свободного от опасностей. И он подумал бы: „Раньше я, будучи богатым и состоятельным, шёл по пустынной дороге, где мало еды и много опасностей. Теперь же я пересёк эту пустыню и благополучно добрался до безопасного селения, свободного от опасностей“. Благодаря этому он испытал бы радость и обрёл бы счастье.


464. ‘‘Evameva kho, māṇava, bhikkhu yathā iṇaṃ yathā rogaṃ yathā bandhanāgāraṃ yathā dāsabyaṃ yathā kantāraddhānamaggaṃ, evaṃ ime pañca nīvaraṇe appahīne attani samanupassati.

464. «Точно так же, молодой человек, пока эти пять помех не устранены в нём самом, бхиккху видит их как долг, как болезнь, как тюрьму, как рабство, как путь через пустыню.


465. ‘‘Seyyathāpi, māṇava, yathā āṇaṇyaṃ yathā ārogyaṃ yathā bandhanāmokkhaṃ yathā bhujissaṃ yathā khemantabhūmiṃ. Evameva bhikkhu ime pañca nīvaraṇe pahīne attani samanupassati.

465. «Но когда эти пять помех устранены в нём самом, бхиккху видит это как свободу от долгов, как здоровье, как освобождение из тюрьмы, как свободу от рабства, как безопасную землю.


466. ‘‘Tassime pañca nīvaraṇe pahīne attani samanupassato pāmojjaṃ jāyati, pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vedeti, sukhino cittaṃ samādhiyati.

466. «Когда он видит, что эти пять помех устранены в нём самом, в нём рождается ликование. У ликующего рождается восторг. У того, чей ум полон восторга, успокаивается тело. Тот, чьё тело успокоилось, испытывает счастье. У счастливого ум концентрируется.


467. ‘‘So vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So imameva kāyaṃ vivekajena pītisukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa vivekajena pītisukhena apphuṭaṃ hoti.

467. «Отрешившись от чувственных удовольствий, отрешившись от неблагих состояний ума, он входит и пребывает в первой джхане, которая сопровождается направлением и удержанием мысли, а также восторгом и счастьем, рождёнными уединением. Он пропитывает, насыщает, наполняет и охватывает всё своё тело этим восторгом и счастьем, рождёнными уединением, так что во всём его теле не остаётся ни единого места, не охваченного восторгом и счастьем, рождёнными уединением.


‘‘Seyyathāpi, māṇava, dakkho nhāpako vā nhāpakantevāsī vā kaṃsathāle nhānīyacuṇṇāni ākiritvā udakena paripphosakaṃ paripphosakaṃ sandeyya. Sāyaṃ nhānīyapiṇḍi snehānugatā snehaparetā santarabāhirā phuṭā snehena, na ca paggharaṇī. Evameva kho, māṇava, bhikkhu imameva kāyaṃ vivekajena pītisukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa vivekajena pītisukhena apphuṭaṃ hoti. Yampi, māṇava, bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So imameva kāyaṃ vivekajena pītisukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa [Pg.196] vivekajena pītisukhena apphuṭaṃ hoti. Idampissa hoti samādhismiṃ.

«Представь, молодой человек, умелого банщика или его ученика, который насыпал банный порошок в бронзовое блюдо и, брызгая на него водой снова и снова, замешивает его. Этот шар банного порошка пропитывается влагой, насыщается влагой, проникается влагой изнутри и снаружи, но при этом вода с него не капает. Точно так же, молодой человек, бхиккху пропитывает, насыщает, наполняет и охватывает всё своё тело этим восторгом и счастьем, рождёнными уединением, так что во всём его теле не остаётся ни единого места, не охваченного восторгом и счастьем, рождёнными уединением. И когда, молодой человек, бхиккху, отрешившись от чувственных удовольствий, отрешившись от неблагих состояний ума, входит и пребывает в первой джхане, которая сопровождается направлением и удержанием мысли, а также восторгом и счастьем, рождёнными уединением, он пропитывает, насыщает, наполняет и охватывает всё своё тело этим восторгом и счастьем, рождёнными уединением, так что во всём его теле не остаётся ни единого места, не охваченного восторгом и счастьем, рождёнными уединением. Это также является частью его сосредоточения.


468. ‘‘Puna caparaṃ, māṇava, bhikkhu vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So imameva kāyaṃ samādhijena pītisukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa samādhijena pītisukhena apphuṭaṃ hoti.

468. «И снова, молодой человек, с угасанием направления и удержания мысли, обретая внутреннее умиротворение и единение ума, свободный от направления и удержания мысли, бхиккху входит и пребывает во второй джхане, которая сопровождается восторгом и счастьем, рождёнными сосредоточением. Он пропитывает, насыщает, наполняет и охватывает всё своё тело этим восторгом и счастьем, рождёнными сосредоточением, так что во всём его теле не остаётся ни единого места, не охваченного восторгом и счастьем, рождёнными сосредоточением.


‘‘Seyyathāpi, māṇava, udakarahado gambhīro ubbhidodako. Tassa nevassa puratthimāya disāya udakassa āyamukhaṃ, na dakkhiṇāya disāya udakassa āyamukhaṃ, na pacchimāya disāya udakassa āyamukhaṃ, na uttarāya disāya udakassa āyamukhaṃ, devo ca na kālena kālaṃ sammā dhāraṃ anupaveccheyya. Atha kho tamhāva udakarahadā sītā vāridhārā ubbhijjitvā tameva udakarahadaṃ sītena vārinā abhisandeyya parisandeyya paripūreyya paripphareyya, nāssa kiñci sabbāvato udakarahadassa sītena vārinā apphuṭaṃ assa. Evameva kho, māṇava, bhikkhu…pe… yampi, māṇava, bhikkhu vitakkavicārānaṃ vūpasamā… pe… dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, so imameva kāyaṃ samādhijena pītisukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa samādhijena pītisukhena apphuṭaṃ hoti. Idampissa hoti samādhismiṃ.

«Представь, молодой человек, глубокое озеро, питаемое подземным источником. У него нет притока воды ни с востока, ни с юга, ни с запада, ни с севера, и дождь не проливается над ним время от времени обильными потоками. Но прохладный поток воды, поднимаясь со дна этого озера, пропитывает, насыщает, наполняет и охватывает всё это озеро прохладной водой, так что во всём этом озере не остаётся ни единого места, не охваченного прохладной водой. Точно так же, молодой человек, бхиккху... [и так далее]... И когда, молодой человек, бхиккху с угасанием направления и удержания мысли... [и так далее]... входит и пребывает во второй джхане, он пропитывает, насыщает, наполняет и охватывает всё своё тело этим восторгом и счастьем, рождёнными сосредоточением, так что во всём его теле не остаётся ни единого места, не охваченного восторгом и счастьем, рождёнными сосредоточением. Это также является частью его сосредоточения.


469. ‘‘Puna caparaṃ, māṇava, bhikkhu pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato sampajāno, sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti, yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti – ‘‘upekkhako satimā sukhavihārī’’ti, tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So imameva kāyaṃ nippītikena sukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa nippītikena sukhena apphuṭaṃ hoti.

469. «И снова, молодой человек, с угасанием восторга бхиккху пребывает в невозмутимости, осознанный и ясно понимающий, и ощущает телом счастье, о котором благородные говорят: „Он невозмутим, осознан и пребывает в счастье“, — так он входит и пребывает в третьей джхане. Он пропитывает, насыщает, наполняет и охватывает всё своё тело этим счастьем, лишённым восторга, так что во всём его теле не остаётся ни единого места, не охваченного счастьем, лишённым восторга.


‘‘Seyyathāpi, māṇava, uppaliniyaṃ vā paduminiyaṃ vā puṇḍarīkiniyaṃ vā appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṃvaḍḍhāni udakānuggatāni antonimuggaposīni, tāni yāva caggā yāva ca mūlā sītena vārinā abhisannāni parisannāni paripūrāni paripphuṭāni, nāssa kiñci sabbāvataṃ uppalānaṃ vā padumānaṃ vā puṇḍarīkānaṃ vā [Pg.197] sītena vārinā apphuṭaṃ assa. Evameva kho, māṇava, bhikkhu…pe… yampi, māṇava, bhikkhu pītiyā ca virāgā…pe… tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So imameva kāyaṃ nippītikena sukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa nippītikena sukhena apphuṭaṃ hoti. Idampissa hoti samādhismiṃ.

«Подобно тому, молодой человек, как в пруду с синими, красными или белыми лотосами некоторые синие, красные или белые лотосы, рожденные в воде, выросшие в воде, не поднимающиеся над водой, а развивающиеся в глубине, от кончиков лепестков до самых корней пропитаны, насыщены, наполнены и охвачены прохладной водой, так что во всем этом скоплении синих, красных или белых лотосов нет ни единого места, которое не было бы охвачено прохладной водой; точно так же, молодой человек, бхиккху… входит и пребывает в третьей джхане. Он пропитывает, насыщает, наполняет и охватывает это самое тело счастьем, лишенным восторга, так что во всем его теле нет ни единого места, которое не было бы охвачено этим счастьем, лишенным восторга. Это также относится к его самадхи».


470. ‘‘Puna caparaṃ, māṇava, bhikkhu sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So imameva kāyaṃ parisuddhena cetasā pariyodātena pharitvā nisinno hoti; nāssa kiñci sabbāvato kāyassa parisuddhena cetasā pariyodātena apphuṭaṃ hoti.

470. «И еще, молодой человек, бхиккху с оставлением удовольствия и с оставлением боли, с прежним исчезновением радости и печали, входит и пребывает в четвертой джхане, которая не приносит ни боли, ни удовольствия и обладает чистотой осознанности благодаря невозмутимости. Он сидит, пронизав это самое тело чистым, незапятнанным умом, так что во всем его теле нет ни единого места, которое не было бы охвачено чистым, незапятнанным умом».


‘‘Seyyathāpi, māṇava, puriso odātena vatthena sasīsaṃ pārupitvā nisinno assa, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa odātena vatthena apphuṭaṃ assa. Evameva kho, māṇava, bhikkhu…pe… yampi, māṇava, bhikkhu sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So imameva kāyaṃ parisuddhena cetasā pariyodātena pharitvā nisinno hoti; nāssa kiñci sabbāvato kāyassa parisuddhena cetasā pariyodātena apphuṭaṃ hoti. Idampissa hoti samādhismiṃ.

«Подобно тому, молодой человек, как если бы человек сидел, укутавшись с головой в белое одеяние, так что во всем его теле не оставалось бы ни единого места, не покрытого белым одеянием; точно так же, молодой человек, бхиккху… с оставлением удовольствия и с оставлением боли, с прежним исчезновением радости и печали, входит и пребывает в четвертой джхане, которая не приносит ни боли, ни удовольствия и обладает чистотой осознанности благодаря невозмутимости. Он сидит, пронизав это самое тело чистым, незапятнанным умом, так что во всем его теле нет ни единого места, которое не было бы охвачено чистым, незапятнанным умом. Это также относится к его самадхи».


471. ‘‘Ayaṃ kho so, māṇava, ariyo samādhikkhandho yassa so bhagavā vaṇṇavādī ahosi, yattha ca imaṃ janataṃ samādapesi nivesesi patiṭṭhāpesi. Atthi cevettha uttarikaraṇīya’’nti.

471. «Это, молодой человек, и есть та благородная группа сосредоточения, которую восхвалял Благословенный, к которой он побуждал людей, в которую их вводил и в которой их утверждал. Но здесь еще остается то, что надлежит совершить».


‘‘Acchariyaṃ, bho ānanda, abbhutaṃ, bho ānanda! So cāyaṃ, bho ānanda, ariyo samādhikkhandho paripuṇṇo, no aparipuṇṇo. Evaṃ paripuṇṇaṃ cāhaṃ, bho ānanda, ariyaṃ samādhikkhandhaṃ ito bahiddhā aññesu samaṇabrāhmaṇesu na samanupassāmi. Evaṃ paripuṇṇañca, bho ānanda, ariyaṃ samādhikkhandhaṃ ito bahiddhā aññe samaṇabrāhmaṇā attani samanupasseyyuṃ, te tāvatakeneva attamanā assu – ‘alamettāvatā, katamettāvatā, anuppatto no sāmaññattho, natthi no kiñci uttarikaraṇīya’nti. Atha ca pana bhavaṃ ānando evamāha – ‘atthi cevettha uttarikaraṇīya’’’nti.

«Удивительно, почтенный Ананда, поразительно, почтенный Ананда! Эта благородная группа сосредоточения совершенна, а не несовершенна. И я, почтенный Ананда, не вижу столь совершенной благородной группы сосредоточения у других отшельников и брахманов вне этого учения. Если бы другие отшельники и брахманы вне этого учения обнаружили в себе столь совершенную благородную группу сосредоточения, они были бы вполне удовлетворены лишь этим, думая: „Этого достаточно, это предел совершенства, цель нашего отшельничества достигнута, нам больше нечего совершать“. И тем не менее почтенный Ананда говорит: „Но здесь еще остается то, что надлежит совершить“».


Paññākkhandho

«Группа мудрости»


472. ‘‘Katamo [Pg.198] pana so, bho ānanda, ariyo paññākkhandho, yassa bho bhavaṃ gotamo vaṇṇavādī ahosi, yattha ca imaṃ janataṃ samādapesi nivesesi patiṭṭhāpesī’’ti?

472. «Какова же, почтенный Ананда, та благородная группа мудрости, которую восхвалял почтенный Готама, к которой он побуждал людей, в которую их вводил и в которой их утверждал?»


‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So evaṃ pajānāti – ‘ayaṃ kho me kāyo rūpī cātumahābhūtiko mātāpettikasambhavo odanakummāsūpacayo aniccucchādanaparimaddanabhedanaviddhaṃsanadhammo; idañca pana me viññāṇaṃ ettha sitaṃ ettha paṭibaddha’nti.

«Когда его ум таким образом сосредоточен, очищен, ясен, свободен от изъянов, лишен загрязнений, податлив, готов к действию, устойчив и обрел непоколебимость, он направляет и устремляет ум к знанию и видению. Он понимает это так: „Это мое тело состоит из формы, оно образовано из четырех великих стихий, рождено от отца и матери, вскормлено рисом и кашей, оно непостоянно, подвержено износу, разрушению, распаду и уничтожению; и это мое сознание опирается на него, связано с ним“».


‘‘Seyyathāpi, māṇava, maṇi veḷuriyo subho jātimā aṭṭhaṃso suparikammakato accho vippasanno anāvilo sabbākārasampanno. Tatrāssa suttaṃ āvutaṃ nīlaṃ vā pītaṃ vā lohitaṃ vā odātaṃ vā paṇḍusuttaṃ vā. Tamenaṃ cakkhumā puriso hatthe karitvā paccavekkheyya – ‘ayaṃ kho maṇi veḷuriyo subho jātimā aṭṭhaṃso suparikammakato accho vippasanno anāvilo sabbākārasampanno. Tatridaṃ suttaṃ āvutaṃ nīlaṃ vā pītaṃ vā lohitaṃ vā odātaṃ vā paṇḍusuttaṃ vā’ti. Evameva kho, māṇava, bhikkhu evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So evaṃ pajānāti – ‘ayaṃ kho me kāyo rūpī cātumahābhūtiko mātāpettikasambhavo odanakummāsūpacayo aniccucchādanaparimaddanabhedana-viddhaṃsanadhammo. Idañca pana me viññāṇaṃ ettha sitaṃ ettha paṭibaddha’nti. Yampi, māṇava, bhikkhu evaṃ samāhite citte…pe… āneñjappatte ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So evaṃ pajānāti…pe… ettha paṭibaddhanti. Idampissa hoti paññāya.

«Подобно тому, молодой человек, как если бы имелся прекрасный, чистый драгоценный камень велурия, благородного происхождения, восьмигранный, искусно ограненный, прозрачный, сияющий, чистый, совершенный во всех отношениях. И сквозь него была бы продета нить — синяя, желтая, красная, белая или светло-желтая. Человек с хорошим зрением, взяв его в руку, стал бы рассматривать его так: „Этот прекрасный, чистый драгоценный камень велурия, благородного происхождения, восьмигранный, искусно ограненный, прозрачный, сияющий, чистый, совершенный во всех отношениях. И сквозь него продета эта нить — синяя, желтая, красная, белая или светло-желтая“. Точно так же, молодой человек, когда ум бхиккху таким образом сосредоточен, очищен, ясен, свободен от изъянов, лишен загрязнений, податлив, готов к действию, устойчив и обрел непоколебимость, он направляет и устремляет ум к знанию и видению. Он понимает это так: „Это мое тело состоит из формы, оно образовано из четырех великих стихий, рождено от отца и матери, вскормлено рисом и кашей, оно непостоянно, подвержено износу, разрушению, распаду и уничтожению; и это мое сознание опирается на него, связано с ним“. И когда бхиккху, чей ум таким образом сосредоточен… направляет и устремляет ум к знанию и видению, он понимает это так… что сознание связано с телом. Это также относится к его мудрости».


473. ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte manomayaṃ kāyaṃ abhinimmānāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So imamhā kāyā aññaṃ kāyaṃ abhinimmināti rūpiṃ manomayaṃ sabbaṅgapaccaṅgiṃ ahīnindriyaṃ.

473. «Когда его ум таким образом сосредоточен, очищен, ясен, свободен от изъянов, лишен загрязнений, податлив, готов к действию, устойчив и обрел непоколебимость, он направляет и устремляет ум к созданию тела, сотворенного умом. Из этого тела он создает другое тело, имеющее форму, сотворенное умом, обладающее всеми членами и частями тела, со всеми неповрежденными органами чувств».


‘‘Seyyathāpi[Pg.199], māṇava, puriso muñjamhā īsikaṃ pavāheyya. Tassa evamassa – ‘ayaṃ muñjo ayaṃ īsikā; añño muñjo aññā īsikā; muñjamhā tveva īsikā pavāḷhā’ti. Seyyathā vā pana, māṇava, puriso asiṃ kosiyā pavāheyya. Tassa evamassa – ‘ayaṃ asi, ayaṃ kosi; añño asi, aññā kosi; kosiyā tveva asi pavāḷho’ti. Seyyathā vā pana, māṇava, puriso ahiṃ karaṇḍā uddhareyya. Tassa evamassa – ‘ayaṃ ahi, ayaṃ karaṇḍo; añño ahi, añño karaṇḍo; karaṇḍā tveva ahi ubbhato’ti. Evameva kho, māṇava, bhikkhu…pe… yampi, māṇava, bhikkhu evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte manomayaṃ kāyaṃ abhinimmānāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti…pe…. Idampissa hoti paññāya.

«Подобно тому, молодой человек, как если бы человек вытащил стебель из травы мунджа. Он подумал бы так: „Это трава мунджа, а это стебель. Трава мунджа — одно, а стебель — другое. Но именно из травы мунджа был вытащен стебель“. Или подобно тому, молодой человек, как если бы человек вынул меч из ножен. Он подумал бы так: „Это меч, а это ножны. Меч — одно, а ножны — другое. Но именно из ножен был вынут меч“. Или подобно тому, молодой человек, как если бы человек вытащил змею из корзины. Он подумал бы так: „Это змея, а это корзина. Змея — одно, а корзина — другое. Но именно из корзины была вытащена змея“. Точно так же, молодой человек, бхиккху… когда его ум таким образом сосредоточен, очищен, ясен, свободен от изъянов, лишен загрязнений, податлив, готов к действию, устойчив и обрел непоколебимость, направляет и устремляет ум к созданию тела, сотворенного умом… Это также относится к его мудрости».


474. ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte iddhividhāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhoti. Ekopi hutvā bahudhā hoti, bahudhāpi hutvā eko hoti. Āvibhāvaṃ tirobhāvaṃ tirokuṭṭaṃ tiropākāraṃ tiropabbataṃ asajjamāno gacchati seyyathāpi ākāse. Pathaviyāpi ummujjanimujjaṃ karoti, seyyathāpi udake. Udakepi abhijjamāne gacchati seyyathāpi pathaviyaṃ. Ākāsepi pallaṅkena kamati seyyathāpi pakkhī sakuṇo. Imepi candimasūriye evaṃ mahiddhike evaṃ mahānubhāve pāṇinā parāmasati parimajjati. Yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vatteti.

474. «Когда его ум таким образом сосредоточен, очищен, ясен, свободен от изъянов, лишен загрязнений, податлив, готов к действию, устойчив и обрел непоколебимость, он направляет и устремляет ум к различным видам сверхъестественных сил. Он являет различные виды сверхъестественных сил: будучи одним, становится многим; будучи многим, становится одним; становится видимым и невидимым; беспрепятственно проходит сквозь стены, ограды и горы, словно сквозь воздух; ныряет в землю и выныривает из нее, словно в воде; ходит по воде, не проваливаясь, словно по суше; летит по воздуху в позе лотоса, подобно крылатой птице; касается и гладит рукой даже эти луну и солнце, столь могущественные и величественные; и распространяет свое телесное влияние вплоть до мира Брахмы».


‘‘Seyyathāpi, māṇava, dakkho kumbhakāro vā kumbhakārantevāsī vā suparikammakatāya mattikāya yaññadeva bhājanavikatiṃ ākaṅkheyya, taṃ tadeva kareyya abhinipphādeyya. Seyyathā vā pana, māṇava, dakkho dantakāro vā dantakārantevāsī vā suparikammakatasmiṃ dantasmiṃ yaññadeva dantavikatiṃ ākaṅkheyya, taṃ tadeva kareyya abhinipphādeyya. Seyyathā vā pana, māṇava, dakkho suvaṇṇakāro vā suvaṇṇakārantevāsī vā suparikammakatasmiṃ suvaṇṇasmiṃ yaññadeva suvaṇṇavikatiṃ ākaṅkheyya, taṃ tadeva kareyya abhinipphādeyya. Evameva kho, māṇava, bhikkhu [Pg.200] …pe… yampi māṇava bhikkhu evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte iddhividhāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhoti. Ekopi hutvā bahudhā hoti …pe… yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vatteti. Idampissa hoti paññāya.

«Подобно тому, молодой человек, как искусный гончар или его подмастерье из хорошо подготовленной глины может изготовить и создать любую посуду, какую пожелает; или подобно тому, молодой человек, как искусный резчик по кости или его подмастерье из хорошо подготовленной слоновой кости может изготовить и создать любое изделие, какое пожелает; или подобно тому, молодой человек, как искусный золотых дел мастер или его подмастерье из хорошо подготовленного золота может изготовить и создать любое украшение, какое пожелает; точно так же, молодой человек, бхиккху… когда его ум таким образом сосредоточен, очищен, ясен, свободен от изъянов, лишен загрязнений, податлив, готов к действию, устойчив и обрел непоколебимость, направляет и устремляет ум к различным видам сверхъестественных сил. Он являет различные виды сверхъестественных сил: будучи одним, становится многим… и распространяет свое телесное влияние вплоть до мира Брахмы. Это также относится к его мудрости».


475. ‘‘So evaṃ samāhite citte…pe… āneñjappatte dibbāya sotadhātuyā cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So dibbāya sotadhātuyā visuddhāya atikkantamānusikāya ubho sadde suṇāti dibbe ca mānuse ca ye dūre santike ca. Seyyathāpi, māṇava, puriso addhānamaggappaṭipanno. So suṇeyya bherisaddampi mudiṅgasaddampi saṅkhapaṇavadindimasaddampi. Tassa evamassa – ‘bherisaddo itipi mudiṅgasaddo itipi saṅkhapaṇavadindimasaddo iti’pi. Evameva kho, māṇava, bhikkhu…pe…. Yampi māṇava, bhikkhu evaṃ samāhite citte…pe… āneñjappatte dibbāya sotadhātuyā cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So dibbāya sotadhātuyā visuddhāya atikkantamānusikāya ubho sadde suṇāti dibbe ca mānuse ca ye dūre santike ca. Idampissa hoti paññāya.

475. «Когда его ум таким образом сосредоточен… и обрел непоколебимость, он направляет и устремляет ум к божественному слуху. С помощью божественного слуха, чистого и превосходящего человеческий, он слышит оба вида звуков — божественные и человеческие, как далекие, так и близкие. Подобно тому, молодой человек, как путник, идущий по дальней дороге, услышав звук большого барабана, малого барабана, раковины, литавр или тамбурина, подумал бы так: „Это звук большого барабана, это звук малого барабана, это звук раковины, литавр или тамбурина“. Точно так же, молодой человек, бхиккху… когда его ум таким образом сосредоточен… и обрел непоколебимость, направляет и устремляет ум к божественному слуху. С помощью божественного слуха, чистого и превосходящего человеческий, он слышит оба вида звуков — божественные и человеческие, как далекие, так и близкие. Это также относится к его мудрости».


476. ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte cetopariyañāṇāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So parasattānaṃ parapuggalānaṃ cetasā ceto paricca pajānāti, ‘sarāgaṃ vā cittaṃ sarāgaṃ citta’nti pajānāti, ‘vītarāgaṃ vā cittaṃ vītarāgaṃ citta’nti pajānāti, ‘sadosaṃ vā cittaṃ sadosaṃ citta’nti pajānāti, ‘vītadosaṃ vā cittaṃ vītadosaṃ citta’nti pajānāti, ‘samohaṃ vā cittaṃ samohaṃ citta’nti pajānāti, ‘vītamohaṃ vā cittaṃ vītamohaṃ citta’nti pajānāti, ‘saṅkhittaṃ vā cittaṃ saṅkhittaṃ citta’nti pajānāti, ‘vikkhittaṃ vā cittaṃ vikkhittaṃ citta’nti pajānāti, ‘mahaggataṃ vā cittaṃ mahaggataṃ citta’nti pajānāti, ‘amahaggataṃ vā cittaṃ amahaggataṃ citta’nti pajānāti, ‘sauttaraṃ vā cittaṃ sauttaraṃ citta’nti pajānāti, ‘anuttaraṃ vā cittaṃ anuttaraṃ citta’nti pajānāti, ‘samāhitaṃ vā cittaṃ samāhitaṃ citta’nti pajānāti, ‘asamāhitaṃ vā cittaṃ asamāhitaṃ citta’nti pajānāti, ‘vimuttaṃ [Pg.201] vā cittaṃ vimuttaṃ citta’nti pajānāti, ‘avimuttaṃ vā cittaṃ avimuttaṃ citta’nti pajānāti.

476. «Когда его ум таким образом сосредоточен, очищен, ясен, свободен от изъянов, лишен загрязнений, податлив, готов к действию, устойчив и обрел непоколебимость, он направляет и устремляет ум к знанию, проникающему в чужие умы. Он постигает своим умом умы других существ и других людей: ум со страстью он знает как ум со страстью; ум без страсти он знает как ум без страсти; ум со злобой он знает как ум со злобой; ум без злобы он знает как ум без злобы; ум с заблуждением он знает как ум с заблуждением; ум без заблуждения он знает как ум без заблуждения; сжатый ум он знает как сжатый ум; рассеянный ум он знает как рассеянный ум; возвышенный ум он знает как возвышенный ум; невозвышенный ум он знает как невозвышенный ум; превосходимый ум он знает как превосходимый ум; непревзойденный ум он знает как непревзойденный ум; сосредоточенный ум он знает как сосредоточенный ум; несосредоточенный ум он знает как несосредоточенный ум; освобожденный ум он знает как освобожденный ум; неосвобожденный ум он знает как неосвобожденный ум».


‘‘Seyyathāpi, māṇava, itthī vā puriso vā daharo yuvā maṇḍanajātiko ādāse vā parisuddhe pariyodāte acche vā udakapatte sakaṃ mukhanimittaṃ paccavekkhamāno sakaṇikaṃ vā sakaṇikanti jāneyya, akaṇikaṃ vā akaṇikanti jāneyya. Evameva kho, māṇava, bhikkhu…pe… yampi, māṇava, bhikkhu evaṃ samāhite…pe… āneñjappatte cetopariyañāṇāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So parasattānaṃ purapuggalānaṃ cetasā ceto paricca pajānāti, sarāgaṃ vā cittaṃ sarāgaṃ cittanti pajānāti…pe… avimuttaṃ vā cittaṃ avimuttaṃ cittanti pajānāti. Idampissa hoti paññāya.

«Подобно тому, юноша, как молодая женщина или мужчина, любящие украшать себя, всматриваясь в отражение своего лица в чистом, светлом, прозрачном зеркале или в чаше с чистой водой, при наличии пятнышка знали бы: „Есть пятнышко“, а при отсутствии пятнышка знали бы: „Нет пятнышка“ — точно так же, юноша, бхиккху… [и т. д.]… когда его ум так сосредоточен… [и т. д.]… и достиг непоколебимости, направляет и устремляет свой ум к знанию чужих умов (четопария-ньяне). Он своим умом, охватив умы других существ, других людей, постигает их: ум, охваченный страстью, он постигает как ум, охваченный страстью… [и т. д.]… неосвобождённый ум он постигает как неосвобождённый ум. Это также является его мудростью».


477. ‘‘So evaṃ samāhite citte…pe… āneñjappatte pubbenivāsānussatiñāṇāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. Seyyathidaṃ, ekampi jātiṃ dvepi jātiyo tissopi jātiyo catassopi jātiyo pañcapi jātiyo dasapi jātiyo vīsampi jātiyo tiṃsampi jātiyo cattālīsampi jātiyo paññāsampi jātiyo jātisatampi jātisahassampi jātisatasahassampi anekepi saṃvaṭṭakappe anekepi vivaṭṭakappe anekepi saṃvaṭṭavivaṭṭakappe – ‘amutrāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto. So tato cuto amutra udapādiṃ; tatrāpāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto; so tato cuto idhūpapanno’ti. Iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati.

477. «Когда его ум так сосредоточен… [и т. д.]… и достиг непоколебимости, он направляет и устремляет свой ум к знанию воспоминания о прошлых жизнях (пуббенивасануссати-ньяне). Он вспоминает многочисленные прошлые обители, а именно: одну жизнь, две жизни, три жизни, четыре жизни, пять жизней, десять жизней, двадцать жизней, тридцать жизней, сорок жизней, пятьдесят жизней, сто жизней, тысячу жизней, сто тысяч жизней, многие периоды сжатия мира, многие периоды расширения мира, многие периоды сжатия и расширения мира: „Там я был с таким-то именем, в таком-то роду, с таким-то цветом кожи, питался такой-то пищей, испытывал такие-то счастье и страдание, имел такую-то продолжительность жизни. Умерев там, я возродился в другом месте. Там я тоже был с таким-то именем, в таком-то роду, с таким-то цветом кожи, питался такой-то пищей, испытывал такие-то счастье и страдание, имел такую-то продолжительность жизни. Умерев там, я возродился здесь“. Так со всеми подробностями и обстоятельствами он вспоминает свои многочисленные прошлые обители».


‘‘Seyyathāpi, māṇava, puriso sakamhā gāmā aññaṃ gāmaṃ gaccheyya; tamhāpi gāmā aññaṃ gāmaṃ gaccheyya; so tamhā gāmā sakaṃyeva gāmaṃ paccāgaccheyya. Tassa evamassa – ‘ahaṃ kho sakamhā gāmā amuṃ gāmaṃ agacchiṃ, tatra evaṃ aṭṭhāsiṃ evaṃ nisīdiṃ evaṃ abhāsiṃ evaṃ tuṇhī ahosiṃ. So tamhāpi gāmā amuṃ gāmaṃ gacchiṃ, tatrāpi evaṃ aṭṭhāsiṃ evaṃ nisīdiṃ evaṃ abhāsiṃ evaṃ tuṇhī ahosiṃ. Somhi tamhā gāmā sakaṃyeva gāmaṃ paccāgato’ti. Evameva kho, māṇava, bhikkhu…pe… yampi, māṇava, bhikkhu evaṃ [Pg.202] samāhite citte…pe… āneñjappatte pubbenivāsānussatiñāṇāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. Seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ…pe… iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. Idampissa hoti paññāya.

«Подобно тому, юноша, как человек отправился бы из своей деревни в другую деревню, а из той деревни — в ещё одну деревню, а затем из той деревни вернулся бы обратно в свою собственную деревню. И он подумал бы так: „Я отправился из своей деревни в ту деревню. Там я так стоял, так сидел, так говорил, так молчал. Из той деревни я отправился в ту деревню. Там я тоже так стоял, так сидел, так говорил, так молчал. И вот я вернулся из той деревни обратно в свою собственную деревню“. Точно так же, юноша, бхиккху… [и т. д.]… когда его ум так сосредоточен… [и т. д.]… и достиг непоколебимости, направляет и устремляет свой ум к знанию воспоминания о прошлых жизнях. Он вспоминает многочисленные прошлые обители, а именно: одну жизнь… [и т. д.]… Так со всеми подробностями и обстоятельствами он вспоминает свои многочисленные прошлые обители. Это также является его мудростью».


478. ‘‘So evaṃ samāhite citte…pe… āneñjappatte sattānaṃ cutūpapātañāṇāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate, yathākammūpage satte pajānāti – ‘ime vata bhonto sattā kāyaduccaritena samannāgatā vacīduccaritena samannāgatā manoduccaritena samannāgatā ariyānaṃ upavādakā micchādiṭṭhikā micchādiṭṭhikammasamādānā. Te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapannā. Ime vā pana bhonto sattā kāyasucaritena samannāgatā vacīsucaritena samannāgatā manosucaritena samannāgatā ariyānaṃ anupavādakā sammādiṭṭhikā sammādiṭṭhikammasamādānā. Te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannā’ti. Iti dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate, yathākammūpage satte pajānāti.

478. «Когда его ум так сосредоточен… [и т. д.]… и достиг непоколебимости, он направляет и устремляет свой ум к знанию ухода и возрождения существ (чутупапата-ньяне). Своим божественным зрением (дибба-чаккху), очищенным и превосходящим человеческое, он видит существ умирающих и возрождающихся, низших и благородных, красивых и уродливых, счастливых и несчастных, и постигает, как существа перерождаются согласно своим поступкам (камме): „О, эти почтенные существа совершали дурные поступки телом, дурные поступки словом, дурные поступки умом, оскорбляли Благородных (Ариев), придерживались ложных воззрений и поступали согласно ложным воззрениям. С распадом тела, после смерти, они возродились в состояниях лишений, в несчастливых уделах, в погибели, в аду. А эти почтенные существа совершали благие поступки телом, благие поступки словом, благие поступки умом, не оскорбляли Благородных, придерживались правильных воззрений и поступали согласно правильным воззрениям. С распадом тела, после смерти, они возродились в счастливом уделе, в небесном мире“. Так своим божественным зрением, очищенным и превосходящим человеческое, он видит существ умирающих и возрождающихся, низших и благородных, красивых и уродливых, счастливых и несчастных, и постигает, как существа перерождаются согласно своим поступкам».


‘‘Seyyathāpi, māṇava, majjhesiṅghāṭake pāsādo, tattha cakkhumā puriso ṭhito passeyya manusse gehaṃ pavisantepi nikkhamantepi rathikāyapi vīthiṃ sañcarante majjhesiṅghāṭake nisinnepi. Tassa evamassa – ‘ete manussā gehaṃ pavisanti, ete nikkhamanti, ete rathikāya vīthiṃ sañcaranti, ete majjhesiṅghāṭake nisinnā’ti. Evameva kho, māṇava, bhikkhu…pe… yampi, māṇava, bhikkhu evaṃ samāhite citte…pe… āneñjappatte sattānaṃ cutūpapātañāṇāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate, yathākammūpage satte pajānāti. Idampissa hoti paññāya.

«Подобно тому, юноша, как на перекрёстке дорог стоял бы дворец, и зоркий человек, стоя на нём, видел бы людей, входящих в дом и выходящих из него, проходящих по улицам и переулкам, а также сидящих на самом перекрёстке. И он подумал бы так: „Эти люди входят в дом, эти выходят, эти проходят по улицам, а эти сидят на перекрёстке“. Точно так же, юноша, бхиккху… [и т. д.]… когда его ум так сосредоточен… [и т. д.]… и достиг непоколебимости, направляет и устремляет свой ум к знанию ухода и возрождения существ. Своим божественным зрением, очищенным и превосходящим человеческое, он видит существ умирающих и возрождающихся, низших и благородных, красивых и уродливых, счастливых и несчастных, и постигает, как существа перерождаются согласно своим поступкам. Это также является его мудростью».


479. ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte āsavānaṃ khayañāṇāya [Pg.203] cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So idaṃ dukkhanti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ dukkhasamudayoti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ dukkhanirodhoti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti yathābhūtaṃ pajānāti; ime āsavāti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ āsavasamudayoti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ āsavanirodhoti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ āsavanirodhagāminī paṭipadāti yathābhūtaṃ pajānāti. Tassa evaṃ jānato evaṃ passato kāmāsavāpi cittaṃ vimuccati, bhavāsavāpi cittaṃ vimuccati, avijjāsavāpi cittaṃ vimuccati, vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāti.

479. «Когда его ум так сосредоточен, очищен, светел, свободен от скверны, избавлен от загрязнений, мягок, податлив, устойчив и достиг непоколебимости, он направляет и устремляет свой ум к знанию об уничтожении влечений (асаваккхая-ньяне). Он постигает в соответствии с действительностью: „Это — страдание“; он постигает в соответствии с действительностью: „Это — источник страдания“; он постигает в соответствии с действительностью: „Это — прекращение страдания“; он постигает в соответствии с действительностью: „Это — путь, ведущий к прекращению страдания“. Он постигает в соответствии с действительностью: „Это — влечения (асавы)“; он постигает в соответствии с действительностью: „Это — источник влечений“; он постигает в соответствии с действительностью: „Это — прекращение влечений“; он постигает в соответствии с действительностью: „Это — путь, ведущий к прекращению влечений“. У него, знающего так и видящего так, ум освобождается от влечения к чувственности (камасавы), ум освобождается от влечения к существованию (бхавасавы), ум освобождается от влечения к невежеству (авиджасавы). В освобождённом [уме] возникает знание: „Освобождён!“. Он постигает: „Повторное рождение уничтожено, святая жизнь (брахмачарья) прожита, сделано то, что должно быть сделано, не будет ничего более для этого мира».


‘‘Seyyathāpi, māṇava, pabbatasaṅkhepe udakarahado accho vippasanno anāvilo. Tattha cakkhumā puriso tīre ṭhito passeyya sippikasambukampi sakkharakathalampi macchagumbampi carantampi tiṭṭhantampi. Tassa evamassa – ‘ayaṃ kho udakarahado accho vippasanno anāvilo. Tatrime sippikasambukāpi sakkharakathalāpi macchagumbāpi carantipi tiṭṭhantipī’ti. Evameva kho, māṇava, bhikkhu…pe… yampi, māṇava, bhikkhu evaṃ samāhite citte…pe… āneñjappatte āsavānaṃ khayañāṇāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So idaṃ dukkhanti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… āsavanirodhagāminī paṭipadāti yathābhūtaṃ pajānāti. Tassa evaṃ jānato evaṃ passato kāmāsavāpi cittaṃ vimuccati, bhavāsavāpi cittaṃ vimuccati, avijjāsavāpi cittaṃ vimuccati, vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti, ‘khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāti. Idampissa hoti paññāya.

«Подобно тому, юноша, как в горной теснине находилось бы озеро — чистое, прозрачное, незамутнённое, и зоркий человек, стоя на берегу, видел бы раковины и улиток, гальку и черепки, а также косяки рыб, плавающих и неподвижных. И он подумал бы так: „Это озеро чистое, прозрачное, незамутнённое. В нём видны раковины и улитки, галька и черепки, а также косяки рыб, плавающих и неподвижных“. Точно так же, юноша, бхиккху… [и т. д.]… когда его ум так сосредоточен… [и т. д.]… и достиг непоколебимости, направляет и устремляет свой ум к знанию об уничтожении влечений. Он постигает в соответствии с действительностью: „Это — страдание“… [и т. д.]… „Это — путь, ведущий к прекращению влечений“. У него, знающего так и видящего так, ум освобождается от влечения к чувственности, ум освобождается от влечения к существованию, ум освобождается от влечения к невежеству. В освобождённом [уме] возникает знание: „Освобождён!“. Он постигает: „Повторное рождение уничтожено, святая жизнь прожита, сделано то, что должно быть сделано, не будет ничего более для этого мира“. Это также является его мудростью».


480. ‘‘Ayaṃ kho, so māṇava, ariyo paññākkhandho yassa so bhagavā vaṇṇavādī ahosi, yattha ca imaṃ janataṃ samādapesi nivesesi patiṭṭhāpesi. Natthi cevettha uttarikaraṇīya’’nti.

480. «Это, юноша, и есть та благородная совокупность мудрости (пання-ккхандха), которую восхвалял Благословенный, к которой он побуждал, приобщал и в которой утверждал этих людей. И в этом отношении более нечего совершать».


‘‘Acchariyaṃ, bho ānanda, abbhutaṃ, bho ānanda! So cāyaṃ, bho ānanda, ariyo paññākkhandho paripuṇṇo, no aparipuṇṇo. Evaṃ paripuṇṇaṃ cāhaṃ, bho ānanda, ariyaṃ paññākkhandhaṃ ito bahiddhā aññesu samaṇabrāhmaṇesu na samanupassāmi. Natthi [Pg.204] cevettha uttarikaraṇīyaṃ. Abhikkantaṃ, bho ānanda, abhikkantaṃ, bho ānanda! Seyyathāpi, bho ānanda, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti. Evamevaṃ bhotā ānandena anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ, bho ānanda, taṃ bhavantaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsakaṃ maṃ bhavaṃ ānando dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti.

«Удивительно, почтенный Ананда, поразительно, почтенный Ананда! Эта благородная совокупность мудрости совершенна, а не несовершенна. И я не вижу такой совершенной благородной совокупности мудрости за пределами этого учения у других отшельников и брахманов. И в этом отношении действительно более нечего совершать! Великолепно, почтенный Ананда, великолепно, почтенный Ананда! Как если бы кто-то поднял опрокинутое, или открыл скрытое, или указал дорогу заблудившемуся, или внёс масляный светильник в темноту, чтобы зрячие могли видеть предметы, — точно так же почтенный Ананда различными способами разъяснил Дхамму. Я прибегаю к почтенному Готаме как к прибежищу, а также к Дхамме и к общине бхиккху (Сангхе). Пусть почтенный Ананда считает меня мирянином (упасакой), принявшим прибежище с сегодняшнего дня и на всю жизнь».


Subhasuttaṃ niṭṭhitaṃ dasamaṃ.

«Так завершается Субха-сутта, десятая».


11. Kevaṭṭasuttaṃ

11. «Кеватта-сутта»


Kevaṭṭagahapatiputtavatthu

«История о сыне домохозяина Кеватте»


481. Evaṃ [Pg.205] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā nāḷandāyaṃ viharati pāvārikambavane. Atha kho kevaṭṭo gahapatiputto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho kevaṭṭo gahapatiputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ayaṃ, bhante, nāḷandā iddhā ceva phītā ca bahujanā ākiṇṇamanussā bhagavati abhippasannā. Sādhu, bhante, bhagavā ekaṃ bhikkhuṃ samādisatu, yo uttarimanussadhammā, iddhipāṭihāriyaṃ karissati; evāyaṃ nāḷandā bhiyyoso mattāya bhagavati abhippasīdissatī’’ti. Evaṃ vutte, bhagavā kevaṭṭaṃ gahapatiputtaṃ etadavoca – ‘‘na kho ahaṃ, kevaṭṭa, bhikkhūnaṃ evaṃ dhammaṃ desemi – etha tumhe, bhikkhave, gihīnaṃ odātavasanānaṃ uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriyaṃ karothā’’ti.

481. «Так я слышал. Однажды Благословенный пребывал в Наланде, в манговой роще Паварики. Тогда Кеватта, сын домохозяина, подошёл к Благословенному, поклонился ему и сел сбоку. Сидя сбоку, Кеватта, сын домохозяина, обратился к Благословенному: „Уважаемый, эта Наланда богата, процветает, многолюдна, полна жителей, преданных Благословенному. Было бы хорошо, уважаемый, если бы Благословенный повелел какому-нибудь бхиккху явить сверхчеловеческие способности и чудодейственные силы. Тогда эта Наланда ещё больше преисполнилась бы веры в Благословенного“. Когда это было сказано, Благословенный ответил Кеватте, сыну домохозяина: „Кеватта, я не учу бхиккху Дхамме таким образом: „Идите, бхиккху, и являйте мирянам в белых одеждах чудеса сверхчеловеческих состояний““».


482. Dutiyampi kho kevaṭṭo gahapatiputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘nāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ dhaṃsemi; api ca, evaṃ vadāmi – ‘ayaṃ, bhante, nāḷandā iddhā ceva phītā ca bahujanā ākiṇṇamanussā bhagavati abhippasannā. Sādhu, bhante, bhagavā ekaṃ bhikkhuṃ samādisatu, yo uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriyaṃ karissati; evāyaṃ nāḷandā bhiyyoso mattāya bhagavati abhippasīdissatī’’’ti. Dutiyampi kho bhagavā kevaṭṭaṃ gahapatiputtaṃ etadavoca – ‘‘na kho ahaṃ, kevaṭṭa, bhikkhūnaṃ evaṃ dhammaṃ desemi – etha tumhe, bhikkhave, gihīnaṃ odātavasanānaṃ uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriyaṃ karothā’’’ti.

482. «Во второй раз Кеватта, сын домохозяина, обратился к Благословенному: „Уважаемый, я не хочу досаждать Благословенному, но всё же говорю: эта Наланда богата, процветает, многолюдна, полна жителей, преданных Благословенному. Было бы хорошо, уважаемый, если бы Благословенный повелел какому-нибудь бхиккху явить сверхчеловеческие способности и чудодейственные силы. Тогда эта Наланда ещё больше преисполнилась бы веры в Благословенного“. Во второй раз Благословенный ответил Кеватте, сыну домохозяина: „Кеватта, я не учу бхиккху Дхамме таким образом: „Идите, бхиккху, и являйте мирянам в белых одеждах чудеса сверхчеловеческих состояний““».


Tatiyampi kho kevaṭṭo gahapatiputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘nāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ dhaṃsemi; api ca, evaṃ vadāmi – ‘ayaṃ, bhante, nāḷandā iddhā ceva phītā ca bahujanā ākiṇṇamanussā bhagavati abhippasannā. Sādhu, bhante, bhagavā ekaṃ bhikkhuṃ samādisatu, yo uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriyaṃ karissati. Evāyaṃ nāḷandā bhiyyoso mattāya bhagavati abhippasīdissatī’ti.

«В третий раз Кеватта, сын домохозяина, обратился к Благословенному: „Уважаемый, я не хочу досаждать Благословенному, но всё же говорю: эта Наланда богата, процветает, многолюдна, полна жителей, преданных Благословенному. Было бы хорошо, уважаемый, если бы Благословенный повелел какому-нибудь бхиккху явить сверхчеловеческие способности и чудодейственные силы. Тогда эта Наланда ещё больше преисполнилась бы веры в Благословенного“».


Iddhipāṭihāriyaṃ

«Чудо сверхъестественных сил»


483. ‘‘Tīṇi [Pg.206] kho imāni, kevaṭṭa, pāṭihāriyāni mayā sayaṃ abhiññā sacchikatvā paveditāni. Katamāni tīṇi? Iddhipāṭihāriyaṃ, ādesanāpāṭihāriyaṃ, anusāsanīpāṭihāriyaṃ.

483. «Кеватта, есть три вида чудес, которые я провозгласил, постигнув и осуществив их сам благодаря своему сверхзнанию. Какие три? Чудо сверхъестественных сил (иддхи-патихария), чудо чтения мыслей (адесана-патихария) и чудо наставления (анусасани-патихария)».


484. ‘‘Katamañca, kevaṭṭa, iddhipāṭihāriyaṃ? Idha, kevaṭṭa, bhikkhu anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhoti. Ekopi hutvā bahudhā hoti, bahudhāpi hutvā eko hoti; āvibhāvaṃ tirobhāvaṃ tirokuṭṭaṃ tiropākāraṃ tiropabbataṃ asajjamāno gacchati seyyathāpi ākāse; pathaviyāpi ummujjanimujjaṃ karoti seyyathāpi udake; udakepi abhijjamāne gacchati seyyathāpi pathaviyaṃ; ākāsepi pallaṅkena kamati seyyathāpi pakkhī sakuṇo; imepi candimasūriye evaṃ mahiddhike evaṃ mahānubhāve pāṇinā parāmasati parimajjati; yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vatteti.

484. «И в чём же, Кеватта, состоит чудо сверхъестественных сил? Здесь, Кеватта, бхиккху являет различные виды сверхъестественных сил. Будучи одним, он становится многим; будучи многим, становится одним. Он становится видимым, становится невидимым; он беспрепятственно проходит сквозь стены, ограды и горы, словно сквозь воздух. Он погружается в землю и выныривает из неё, словно в воде. Он ходит по воде, не проваливаясь, словно по суше. Сидя со скрещенными ногами, он парит в воздухе, подобно крылатой птице. Он касается руками и гладит эти луну и солнце, столь могущественные и величественные. Он простирает своё влияние телом вплоть до мира Брахмы».


‘‘Tamenaṃ aññataro saddho pasanno passati taṃ bhikkhuṃ anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhontaṃ – ekopi hutvā bahudhā hontaṃ, bahudhāpi hutvā eko hontaṃ; āvibhāvaṃ tirobhāvaṃ; tirokuṭṭaṃ tiropākāraṃ tiropabbataṃ asajjamānaṃ gacchantaṃ seyyathāpi ākāse; pathaviyāpi ummujjanimujjaṃ karontaṃ seyyathāpi udake; udakepi abhijjamāne gacchantaṃ seyyathāpi pathaviyaṃ; ākāsepi pallaṅkena kamantaṃ seyyathāpi pakkhī sakuṇo; imepi candimasūriye evaṃ mahiddhike evaṃ mahānubhāve pāṇinā parāmasantaṃ parimajjantaṃ yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vattentaṃ.

«И вот некий человек, исполненный веры и преданности, видит, как этот бхиккху являет различные виды сверхъестественных сил: как он, будучи одним, становится многим, а будучи многим, становится одним; как он становится видимым и невидимым; как он беспрепятственно проходит сквозь стены, ограды и горы, словно сквозь воздух; как он погружается в землю и выныривает из неё, словно в воде; как он ходит по воде, не проваливаясь, словно по суше; как он, сидя со скрещенными ногами, парит в воздухе, подобно крылатой птице; как он касается руками и гладит эти луну и солнце, столь могущественные и величественные; как он простирает своё влияние телом вплоть до мира Брахмы».


‘‘Tamenaṃ so saddho pasanno aññatarassa assaddhassa appasannassa āroceti – ‘acchariyaṃ vata, bho, abbhutaṃ vata, bho, samaṇassa mahiddhikatā mahānubhāvatā. Amāhaṃ bhikkhuṃ addasaṃ anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhontaṃ – ekopi hutvā bahudhā hontaṃ, bahudhāpi hutvā eko hontaṃ…pe… yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vattenta’nti.

«Тогда этот человек, исполненный веры и преданности, рассказывает об этом другому человеку, не имеющему веры и не испытывающему преданности: „Удивительно, почтенный, поразительно, почтенный, сколь велики сверхъестественная сила и могущество этого отшельника! Я видел, как этот бхиккху являл различные виды сверхъестественных сил: как он, будучи одним, становился многим, а будучи многим, становился одним… [и так далее]… как он простирал своё влияние телом вплоть до мира Брахмы“».


‘‘Tamenaṃ so assaddho appasanno taṃ saddhaṃ pasannaṃ evaṃ vadeyya – ‘atthi kho, bho, gandhārī nāma vijjā. Tāya so bhikkhu anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhoti – ekopi hutvā bahudhā hoti, bahudhāpi hutvā eko hoti…pe… yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vattetī’ti.

«Тогда этот человек, не имеющий веры и не испытывающий преданности, может сказать тому, кто исполнен веры и преданности: „Послушай, почтенный, существует ведь искусство под названием Гандхари. С помощью этого искусства тот бхиккху и являет различные виды сверхъестественных сил: будучи одним, становится многим, а будучи многим, становится одним… [и так далее]… и простирает своё влияние телом вплоть до мира Брахмы“».


‘‘Taṃ [Pg.207] kiṃ maññasi, kevaṭṭa, api nu so assaddho appasanno taṃ saddhaṃ pasannaṃ evaṃ vadeyyā’’ti? ‘‘Vadeyya, bhante’’ti. ‘‘Imaṃ kho ahaṃ, kevaṭṭa, iddhipāṭihāriye ādīnavaṃ sampassamāno iddhipāṭihāriyena aṭṭīyāmi harāyāmi jigucchāmi’’.

«Как ты думаешь, Кеватта, разве не мог бы тот человек, не имеющий веры и не испытывающий преданности, сказать такое тому, кто исполнен веры и преданности?» — «Мог бы, Господин». — «Именно поэтому, Кеватта, видя опасность в таких чудесах сверхъестественных сил, я тягощусь ими, стыжусь их и чувствую к ним отвращение».


Ādesanāpāṭihāriyaṃ

«Чудо чтения мыслей»


485. ‘‘Katamañca, kevaṭṭa, ādesanāpāṭihāriyaṃ? Idha, kevaṭṭa, bhikkhu parasattānaṃ parapuggalānaṃ cittampi ādisati, cetasikampi ādisati, vitakkitampi ādisati, vicāritampi ādisati – ‘evampi te mano, itthampi te mano, itipi te citta’nti.

485. «И в чём же, Кеватта, состоит чудо чтения мыслей? Здесь, Кеватта, бхиккху указывает на ум других существ, других людей, указывает на их психические состояния, указывает на их мысли, указывает на их размышления, говоря: „Таков твой ум, так он направлен, таковы твои мысли“».


‘‘Tamenaṃ aññataro saddho pasanno passati taṃ bhikkhuṃ parasattānaṃ parapuggalānaṃ cittampi ādisantaṃ, cetasikampi ādisantaṃ, vitakkitampi ādisantaṃ, vicāritampi ādisantaṃ – ‘evampi te mano, itthampi te mano, itipi te citta’nti. Tamenaṃ so saddho pasanno aññatarassa assaddhassa appasannassa āroceti – ‘acchariyaṃ vata, bho, abbhutaṃ vata, bho, samaṇassa mahiddhikatā mahānubhāvatā. Amāhaṃ bhikkhuṃ addasaṃ parasattānaṃ parapuggalānaṃ cittampi ādisantaṃ, cetasikampi ādisantaṃ, vitakkitampi ādisantaṃ, vicāritampi ādisantaṃ – ‘‘evampi te mano, itthampi te mano, itipi te citta’’’nti.

«И вот некий человек, исполненный веры и преданности, видит, как этот бхиккху указывает на ум других существ, других людей, указывает на их психические состояния, указывает на их мысли, указывает на их размышления, говоря: „Таков твой ум, так он направлен, таковы твои мысли“. Тогда этот человек, исполненный веры и преданности, рассказывает об этом другому человеку, не имеющему веры и не испытывающему преданности: „Удивительно, почтенный, поразительно, почтенный, сколь велики сверхъестественная сила и могущество этого отшельника! Я видел, как этот бхиккху указывал на ум других существ, других людей, указывал на их психические состояния, указывал на их мысли, указывал на их размышления, говоря: „Таков твой ум, так он направлен, таковы твои мысли““».


‘‘Tamenaṃ so assaddho appasanno taṃ saddhaṃ pasannaṃ evaṃ vadeyya – ‘atthi kho, bho, maṇikā nāma vijjā; tāya so bhikkhu parasattānaṃ parapuggalānaṃ cittampi ādisati, cetasikampi ādisati, vitakkitampi ādisati, vicāritampi ādisati – ‘evampi te mano, itthampi te mano, itipi te citta’’’nti.

«Тогда этот человек, не имеющий веры и не испытывающий преданности, может сказать тому, кто исполнен веры и преданности: „Послушай, почтенный, существует ведь искусство под названием Маника. С помощью этого искусства тот бхиккху и указывает на ум других существ, других людей, указывает на их психические состояния, указывает на их мысли, указывает на их размышления, говоря: „Таков твой ум, так он направлен, таковы твои мысли““».


‘‘Taṃ kiṃ maññasi, kevaṭṭa, api nu so assaddho appasanno taṃ saddhaṃ pasannaṃ evaṃ vadeyyā’’ti? ‘‘Vadeyya, bhante’’ti. ‘‘Imaṃ kho ahaṃ, kevaṭṭa, ādesanāpāṭihāriye ādīnavaṃ sampassamāno ādesanāpāṭihāriyena aṭṭīyāmi harāyāmi jigucchāmi’’.

«Как ты думаешь, Кеватта, разве не мог бы тот человек, не имеющий веры и не испытывающий преданности, сказать такое тому, кто исполнен веры и преданности?» — «Мог бы, Господин». — «Именно поэтому, Кеватта, видя опасность в таких чудесах чтения мыслей, я тягощусь ими, стыжусь их и чувствую к ним отвращение».


Anusāsanīpāṭihāriyaṃ

«Чудо наставления»


486. ‘‘Katamañca, kevaṭṭa, anusāsanīpāṭihāriyaṃ? Idha, kevaṭṭa, bhikkhu evamanusāsati – ‘evaṃ vitakketha, mā evaṃ vitakkayittha, evaṃ manasikarotha, mā [Pg.208] evaṃ manasākattha, idaṃ pajahatha, idaṃ upasampajja viharathā’ti. Idaṃ vuccati, kevaṭṭa, anusāsanīpāṭihāriyaṃ.

486. «И в чём же, Кеватта, состоит чудо наставления? Здесь, Кеватта, бхиккху наставляет так: „Мыслите так, не мыслите эдак; направляйте внимание так, не направляйте внимание эдак; отбросьте это, войдите и пребывайте в том“. Это, Кеватта, называется чудом наставления».


‘‘Puna caparaṃ, kevaṭṭa, idha tathāgato loke uppajjati arahaṃ sammāsambuddho …pe… (yathā 190-212 anucchedesu evaṃ vitthāretabbaṃ). Evaṃ kho, kevaṭṭa, bhikkhu sīlasampanno hoti…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Idampi vuccati, kevaṭṭa, anusāsanīpāṭihāriyaṃ…pe… dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Idampi vuccati, kevaṭṭa, anusāsanīpāṭihāriyaṃ…pe… ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti…pe… idampi vuccati, kevaṭṭa, anusāsanīpāṭihāriyaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānāti…pe… idampi vuccati, kevaṭṭa, anusāsanīpāṭihāriyaṃ.

«И ещё, Кеватта, в этом мире появляется Татхагата, достойный, всепросветлённый Будда… [и так далее, как подробно описано в параграфах 190–212]. Так, Кеватта, бхиккху становится совершенным в нравственности… [и так далее]… входит и пребывает в первой джхане. Это тоже, Кеватта, называется чудом наставления… [и так далее]… входит и пребывает во второй джхане… в третьей джхане… в четвёртой джхане. Это тоже, Кеватта, называется чудом наставления… [и так далее]… он направляет и устремляет свой ум к знанию и видению… [и так далее]… это тоже, Кеватта, называется чудом наставления… [и так далее]… он постигает: „Нет ничего более для этого мира“. Это тоже, Кеватта, называется чудом наставления».


‘‘Imāni kho, kevaṭṭa, tīṇi pāṭihāriyāni mayā sayaṃ abhiññā sacchikatvā paveditāni’’.

«Эти три чуда, Кеватта, я сам познал высшим знанием, воочию узрел и провозгласил».


Bhūtanirodhesakabhikkhuvatthu

«История о бхиккху, искавшем прекращения великих элементов»


487. ‘‘Bhūtapubbaṃ, kevaṭṭa, imasmiññeva bhikkhusaṅghe aññatarassa bhikkhuno evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘kattha nu kho ime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti?

487. «Однажды в прошлом, Кеватта, у одного бхиккху из этой самой общины бхиккху возникло в уме такое размышление: „Где же полностью, без остатка прекращаются эти четыре великих элемента, а именно: элемент земли, элемент воды, элемент огня и элемент воздуха?“»


488. ‘‘Atha kho so, kevaṭṭa, bhikkhu tathārūpaṃ samādhiṃ samāpajji, yathāsamāhite citte devayāniyo maggo pāturahosi. Atha kho so, kevaṭṭa, bhikkhu yena cātumahārājikā devā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā cātumahārājike deve etadavoca – ‘kattha nu kho, āvuso, ime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti?

488. «И тогда, Кеватта, этот бхиккху вошёл в такое сосредоточение, что при сосредоточенном уме перед ним открылся путь, ведущий в миры богов. Тогда этот бхиккху, Кеватта, отправился туда, где пребывают боги мира Четырёх Великих Царей. Приблизившись к ним, он спросил богов мира Четырёх Великих Царей: „Друзья, где же полностью, без остатка прекращаются эти четыре великих элемента, а именно: элемент земли, элемент воды, элемент огня и элемент воздуха?“»


‘‘Evaṃ vutte, kevaṭṭa, cātumahārājikā devā taṃ bhikkhuṃ etadavocuṃ – ‘mayampi kho, bhikkhu, na jānāma, yatthime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātūti. Atthi kho, bhikkhu, cattāro mahārājāno amhehi abhikkantatarā [Pg.209] ca paṇītatarā ca. Te kho etaṃ jāneyyuṃ, yatthime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti.

«Когда это было сказано, Кеватта, боги мира Четырёх Великих Царей ответили тому бхиккху: „Бхиккху, мы и сами не знаем, где полностью, без остатка прекращаются эти четыре великих элемента, а именно: элемент земли, элемент воды, элемент огня и элемент воздуха. Но, бхиккху, есть Четыре Великих Царя, которые более величественны и превосходны, чем мы. Они-то должны знать, где полностью, без остатка прекращаются эти четыре великих элемента, а именно: элемент земли, элемент воды, элемент огня и элемент воздуха“».


489. ‘‘Atha kho so, kevaṭṭa, bhikkhu yena cattāro mahārājāno tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā cattāro mahārāje etadavoca – ‘kattha nu kho, āvuso, ime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti? Evaṃ vutte, kevaṭṭa, cattāro mahārājāno taṃ bhikkhuṃ etadavocuṃ – ‘mayampi kho, bhikkhu, na jānāma, yatthime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu, āpodhātu tejodhātu vāyodhātūti. Atthi kho, bhikkhu, tāvatiṃsā nāma devā amhehi abhikkantatarā ca paṇītatarā ca. Te kho etaṃ jāneyyuṃ, yatthime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti.

489. «Тогда этот бхиккху, Кеватта, отправился к Четырём Великим Царям. Приблизившись, он спросил Четырёх Великих Царей: „Друзья, где же полностью, без остатка прекращаются эти четыре великих элемента, а именно: элемент земли, элемент воды, элемент огня и элемент воздуха?“ Когда это было сказано, Кеватта, Четыре Великих Царя ответили тому бхиккху: „Бхиккху, мы и сами не знаем, где полностью, без остатка прекращаются эти четыре великих элемента, а именно: элемент земли, элемент воды, элемент огня и элемент воздуха. Но, бхиккху, есть боги мира Тридцати Трёх, которые более величественны и превосходны, чем мы. Они-то должны знать, где полностью, без остатка прекращаются эти четыре великих элемента, а именно: элемент земли, элемент воды, элемент огня и элемент воздуха“».


490. ‘‘Atha kho so, kevaṭṭa, bhikkhu yena tāvatiṃsā devā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā tāvatiṃse deve etadavoca – ‘kattha nu kho, āvuso, ime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti? Evaṃ vutte, kevaṭṭa, tāvatiṃsā devā taṃ bhikkhuṃ etadavocuṃ – ‘mayampi kho, bhikkhu, na jānāma, yatthime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātūti. Atthi kho, bhikkhu, sakko nāma devānamindo amhehi abhikkantataro ca paṇītataro ca. So kho etaṃ jāneyya, yatthime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti.

490. «Тогда этот бхиккху, Кеватта, отправился к богам мира Тридцати Трёх. Приблизившись, он спросил богов мира Тридцати Трёх: „Друзья, где же полностью, без остатка прекращаются эти четыре великих элемента, а именно: элемент земли, элемент воды, элемент огня и элемент воздуха?“ Когда это было сказано, Кеватта, боги мира Тридцати Трёх ответили тому бхиккху: „Бхиккху, мы и сами не знаем, где полностью, без остатка прекращаются эти четыре великих элемента, а именно: элемент земли, элемент воды, элемент огня и элемент воздуха. Но, бхиккху, есть Сакка, владыка богов, который более величественен и превосходен, чем мы. Он-то должен знать, где полностью, без остатка прекращаются эти четыре великих элемента, а именно: элемент земли, элемент воды, элемент огня и элемент воздуха“».


491. ‘‘Atha kho so, kevaṭṭa, bhikkhu yena sakko devānamindo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā sakkaṃ devānamindaṃ etadavoca – ‘kattha nu kho, āvuso, ime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti? Evaṃ vutte, kevaṭṭa, sakko devānamindo taṃ bhikkhuṃ etadavoca – ‘ahampi kho, bhikkhu, na [Pg.210] jānāmi, yatthime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātūti. Atthi kho, bhikkhu, yāmā nāma devā…pe… suyāmo nāma devaputto… tusitā nāma devā… santussito nāma devaputto… nimmānaratī nāma devā … sunimmito nāma devaputto… paranimmitavasavattī nāma devā… vasavattī nāma devaputto amhehi abhikkantataro ca paṇītataro ca. So kho etaṃ jāneyya, yatthime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti.

491. «Тогда этот бхиккху, Кеватта, отправился к Сакке, владыке богов. Приблизившись, он спросил Сакку, владыку богов: „Друг, где же полностью, без остатка прекращаются эти четыре великих элемента, а именно: элемент земли, элемент воды, элемент огня и элемент воздуха?“ Когда это было сказано, Кеватта, Сакка, владыка богов, ответил тому бхиккху: „Бхиккху, я и сам не знаю, где полностью, без остатка прекращаются эти четыре великих элемента, а именно: элемент земли, элемент воды, элемент огня и элемент воздуха. Но, бхиккху, есть боги мира Ямы… [и так далее]… сын богов по имени Суяма… боги мира Тусита… сын богов по имени Сантуссита… боги мира Нимманарати… сын богов по имени Суниммита… боги мира Параниммита-Васаватти… сын богов по имени Васаватти, который более величественен и превосходен, чем мы. Он-то должен знать, где полностью, без остатка прекращаются эти четыре великих элемента, а именно: элемент земли, элемент воды, элемент огня и элемент воздуха“».


492. ‘‘Atha kho so, kevaṭṭa, bhikkhu yena vasavattī devaputto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā vasavattiṃ devaputtaṃ etadavoca – ‘kattha nu kho, āvuso, ime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti? Evaṃ vutte, kevaṭṭa, vasavattī devaputto taṃ bhikkhuṃ etadavoca – ‘ahampi kho, bhikkhu, na jānāmi yatthime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātūti. Atthi kho, bhikkhu, brahmakāyikā nāma devā amhehi abhikkantatarā ca paṇītatarā ca. Te kho etaṃ jāneyyuṃ, yatthime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti.

492. «Тогда, Кеватта, тот бхиккху подошёл к божеству Васаватти и, приблизившись, спросил его: „Друг, где прекращаются без остатка эти четыре великих первоэлемента, а именно: элемент земли, элемент воды, элемент огня и элемент воздуха?“ Когда это было сказано, Кеватта, божество Васаватти ответил тому бхиккху: „Я тоже, бхиккху, не знаю, где прекращаются без остатка эти четыре великих первоэлемента, а именно: элемент земли, элемент воды, элемент огня и элемент воздуха. Но, бхиккху, есть божества из свиты Брахмы (брахмакайика), которые превосходят нас величием и превосходством. Они могут знать, где прекращаются без остатка эти четыре великих первоэлемента, а именно: элемент земли, элемент воды, элемент огня и элемент воздуха“».


493. ‘‘Atha kho so, kevaṭṭa, bhikkhu tathārūpaṃ samādhiṃ samāpajji, yathāsamāhite citte brahmayāniyo maggo pāturahosi. Atha kho so, kevaṭṭa, bhikkhu yena brahmakāyikā devā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā brahmakāyike deve etadavoca – ‘kattha nu kho, āvuso, ime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti? Evaṃ vutte, kevaṭṭa, brahmakāyikā devā taṃ bhikkhuṃ etadavocuṃ – ‘mayampi kho, bhikkhu, na jānāma, yatthime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātūti. Atthi kho, bhikkhu, brahmā mahābrahmā abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī issaro [Pg.211] kattā nimmātā seṭṭho sajitā vasī pitā bhūtabhabyānaṃ amhehi abhikkantataro ca paṇītataro ca. So kho etaṃ jāneyya, yatthime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’’ti.

493. «Тогда, Кеватта, тот бхиккху вошёл в такое сосредоточение (самадхи), что при сосредоточенном уме перед ним открылся путь в мир Брахмы. Тогда, Кеватта, тот бхиккху приблизился к божествам из свиты Брахмы и, приблизившись, спросил их: „Друзья, где прекращаются без остатка эти четыре великих первоэлемента, а именно: элемент земли, элемент воды, элемент огня и элемент воздуха?“ Когда это было сказано, Кеватта, божества из свиты Брахмы ответили тому бхиккху: „Мы тоже, бхиккху, не знаю, где прекращаются без остатка эти четыре великих первоэлемента, а именно: элемент земли, элемент воды, элемент огня и элемент воздуха. Но, бхиккху, есть Брахма, Великий Брахма, Победитель, Непобедимый, Всевидящий, Всемогущий, Владыка, Творец, Создатель, Превосходный, Устроитель, Повелитель, Отец всего, что было и что будет. Он превосходит нас величием и превосходством. Он может знать, где прекращаются без остатка эти четыре великих первоэлемента, а именно: элемент земли, элемент воды, элемент огня и элемент воздуха“».


‘‘‘Kahaṃ panāvuso, etarahi so mahābrahmā’ti? ‘Mayampi kho, bhikkhu, na jānāma, yattha vā brahmā yena vā brahmā yahiṃ vā brahmā; api ca, bhikkhu, yathā nimittā dissanti, āloko sañjāyati, obhāso pātubhavati, brahmā pātubhavissati, brahmuno hetaṃ pubbanimittaṃ pātubhāvāya, yadidaṃ āloko sañjāyati, obhāso pātubhavatī’ti. Atha kho so, kevaṭṭa, mahābrahmā nacirasseva pāturahosi.

«„Но где же, друзья, сейчас этот Великий Брахма?“ — „Мы тоже, бхиккху, не знаем, где Брахма, в какую сторону Брахма или где обитает Брахма. Однако, бхиккху, судя по знамениям — когда возникает свет и является сияние — Брахма вот-вот явится. Ибо появление света и сияния — это предзнаменование явления Брахмы“. И вскоре, Кеватта, Великий Брахма явился».


494. ‘‘Atha kho so, kevaṭṭa, bhikkhu yena so mahābrahmā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā taṃ mahābrahmānaṃ etadavoca – ‘kattha nu kho, āvuso, ime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’’ti? Evaṃ vutte, kevaṭṭa, so mahābrahmā taṃ bhikkhuṃ etadavoca – ‘ahamasmi, bhikkhu, brahmā mahābrahmā abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī issaro kattā nimmātā seṭṭho sajitā vasī pitā bhūtabhabyāna’nti.

494. «Тогда, Кеватта, тот бхиккху подошёл к Великому Брахме и, приблизившись, спросил его: „Друг, где прекращаются без остатка эти четыре великих первоэлемента, а именно: элемент земли, элемент воды, элемент огня и элемент воздуха?“ Когда это было сказано, Кеватта, Великий Брахма ответил тому бхиккху: „Бхиккху, я — Брахма, Великий Брахма, Победитель, Непобедимый, Всевидящий, Всемогущий, Владыка, Творец, Создатель, Превосходный, Устроитель, Повелитель, Отец всего, что было и что будет“».


‘‘Dutiyampi kho so, kevaṭṭa, bhikkhu taṃ mahābrahmānaṃ etadavoca – ‘na khohaṃ taṃ, āvuso, evaṃ pucchāmi – ‘‘tvamasi brahmā mahābrahmā abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī issaro kattā nimmātā seṭṭho sajitā vasī pitā bhūtabhabyāna’’nti. Evañca kho ahaṃ taṃ, āvuso, pucchāmi – ‘‘kattha nu kho, āvuso, ime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’’’ti?

«И во второй раз, Кеватта, тот бхиккху сказал Великому Брахме: „Друг, я не спрашиваю тебя: ‚Являешься ли ты Брахмой, Великим Брахмой, Победителем, Непобедимым, Всевидящим, Всемогущим, Владыкой, Творец, Создателем, Превосходным, Устроителем, Повелителем, Отцом всего, что было и что будет?‘ Я спрашиваю тебя вот о чём, друг: где прекращаются без остатка эти четыре великих первоэлемента, а именно: элемент земли, элемент воды, элемент огня и элемент воздуха?“»


‘‘Dutiyampi kho so, kevaṭṭa, mahābrahmā taṃ bhikkhuṃ etadavoca – ‘ahamasmi, bhikkhu, brahmā mahābrahmā abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī issaro kattā nimmātā seṭṭho sajitā vasī pitā bhūtabhabyāna’nti. Tatiyampi kho so, kevaṭṭa, bhikkhu taṃ mahābrahmānaṃ etadavoca – ‘na khohaṃ taṃ, āvuso, evaṃ pucchāmi – ‘‘tvamasi brahmā mahābrahmā abhibhū [Pg.212] anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī issaro kattā nimmātā seṭṭho sajitā vasī pitā bhūtabhabyāna’’nti. Evañca kho ahaṃ taṃ, āvuso, pucchāmi – ‘‘kattha nu kho, āvuso, ime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’’’ti?

«И во второй раз, Кеватта, Великий Брахма ответил тому бхиккху: „Бхиккху, я — Брахма, Великий Брахма, Победитель, Непобедимый, Всевидящий, Всемогущий, Владыка, Творец, Создатель, Превосходный, Устроитель, Повелитель, Отец всего, что было и что будет“. И в третий раз, Кеватта, тот бхиккху сказал Великому Брахме: „Друг, я не спрашиваю тебя: ‚Являешься ли ты Брахмой, Великим Брахмой, Победителем, Непобедимым, Всевидящим, Всемогущим, Владыкой, Творец, Создателем, Превосходным, Устроителем, Повелителем, Отцом всего, что было и что будет?‘ Я спрашиваю тебя вот о чём, друг: где прекращаются без остатка эти четыре великих первоэлемента, а именно: элемент земли, элемент воды, элемент огня и элемент воздуха?“»


495. ‘‘Atha kho so, kevaṭṭa, mahābrahmā taṃ bhikkhuṃ bāhāyaṃ gahetvā ekamantaṃ apanetvā taṃ bhikkhuṃ etadavoca – ‘ime kho maṃ, bhikkhu, brahmakāyikā devā evaṃ jānanti, ‘‘natthi kiñci brahmuno aññātaṃ, natthi kiñci brahmuno adiṭṭhaṃ, natthi kiñci brahmuno aviditaṃ, natthi kiñci brahmuno asacchikata’’nti. Tasmāhaṃ tesaṃ sammukhā na byākāsiṃ. Ahampi kho, bhikkhu, na jānāmi yatthime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātūti. Tasmātiha, bhikkhu, tuyhevetaṃ dukkaṭaṃ, tuyhevetaṃ aparaddhaṃ, yaṃ tvaṃ taṃ bhagavantaṃ atidhāvitvā bahiddhā pariyeṭṭhiṃ āpajjasi imassa pañhassa veyyākaraṇāya. Gaccha tvaṃ, bhikkhu, tameva bhagavantaṃ upasaṅkamitvā imaṃ pañhaṃ puccha, yathā ca te bhagavā byākaroti, tathā naṃ dhāreyyāsī’ti.

495. «Тогда, Кеватта, Великий Брахма взял того бхиккху за руку, отвёл его в сторону и сказал ему: „Бхиккху, эти божества из свиты Брахмы считают меня тем, для кого нет ничего неведомого, нет ничего невиданного, нет ничего непознанного, нет ничего неосознанного. Вот почему я не стал отвечать в их присутствии. Бхиккху, я тоже не знаю, где прекращаются без остатка эти четыре великих первоэлемента, а именно: элемент земли, элемент воды, элемент огня и элемент воздуха. Поэтому, бхиккху, ты поступил дурно, ты совершил ошибку, обойдя стороной Благословенного и отправившись искать ответ на этот вопрос на стороне. Ступай же, бхиккху, подойди к самому Благословенному и задай ему этот вопрос. И как Благословенный ответит тебе, так и запечатлей это в памяти“».


496. ‘‘Atha kho so, kevaṭṭa, bhikkhu – seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya evameva brahmaloke antarahito mama purato pāturahosi. Atha kho so, kevaṭṭa, bhikkhu maṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi, ekamantaṃ nisinno kho, kevaṭṭa, so bhikkhu maṃ etadavoca – ‘kattha nu kho, bhante, ime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti?

496. «Тогда, Кеватта, тот бхиккху — подобно тому, как сильный человек выпрямляет согнутую руку или сгибает выпрямленную руку, — исчез из мира Брахмы и явился предо мной. Поклонившись мне, Кеватта, тот бхиккху сел сбоку и, сев сбоку, спросил меня: „Достопочтенный, где прекращаются без остатка эти четыре великих первоэлемента, а именно: элемент земли, элемент воды, элемент огня и элемент воздуха?“»


Tīradassisakuṇupamā

Притча о птице, ищущей берег


497. ‘‘Evaṃ vutte, ahaṃ, kevaṭṭa, taṃ bhikkhuṃ etadavocaṃ – ‘bhūtapubbaṃ, bhikkhu, sāmuddikā vāṇijā tīradassiṃ sakuṇaṃ gahetvā nāvāya samuddaṃ ajjhogāhanti. Te atīradakkhiniyā nāvāya tīradassiṃ sakuṇaṃ muñcanti. So gacchateva puratthimaṃ disaṃ, gacchati dakkhiṇaṃ disaṃ, gacchati pacchimaṃ disaṃ, gacchati uttaraṃ disaṃ, gacchati uddhaṃ disaṃ, gacchati anudisaṃ. Sace so samantā tīraṃ [Pg.213] passati, tathāgatakova hoti. Sace pana so samantā tīraṃ na passati, tameva nāvaṃ paccāgacchati. Evameva kho tvaṃ, bhikkhu, yato yāva brahmalokā pariyesamāno imassa pañhassa veyyākaraṇaṃ nājjhagā, atha mamaññeva santike paccāgato. Na kho eso, bhikkhu, pañho evaṃ pucchitabbo – ‘kattha nu kho, bhante, ime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti?

497. «Когда это было сказано, Кеватта, я ответил тому бхиккху: „В прежние времена, бхиккху, морские купцы, отправляясь на корабле в открытое море, брали с собой птицу, ищущую берег. Когда они теряли берег из виду, они выпускали эту птицу. Она летела на восток, летела на юг, летела на запад, летела на север, летела вверх и по промежуточным направлениям. Если она видела берег где-либо поблизости, она летела туда. Если же она не видела берега, то возвращалась обратно на корабль. Точно так же и ты, бхиккху, дойдя в поисках ответа на свой вопрос до самого мира Брахмы и не найдя его, вернулся обратно ко мне. Но, бхиккху, этот вопрос не следует задавать так: ‚Достопочтенный, где прекращаются без остатка эти четыре великих первоэлемента, а именно: элемент земли, элемент воды, элемент огня и элемент воздуха?‘“»


498. ‘‘Evañca kho eso, bhikkhu, pañho pucchitabbo –

498. «Этот вопрос, бхиккху, следует задавать так:»


‘Kattha āpo ca pathavī, tejo vāyo na gādhati;

Kattha dīghañca rassañca, aṇuṃ thūlaṃ subhāsubhaṃ;

Kattha nāmañca rūpañca, asesaṃ uparujjhatī’ti.

«„Где вода и земля, огонь и воздух не находят опоры? Где длинное и короткое, малое и великое, чистое и нечистое — где имя-и-форма прекращаются без остатка?“»


499. ‘‘Tatra veyyākaraṇaṃ bhavati –

499. «И ответ на это таков:»


‘Viññāṇaṃ anidassanaṃ, anantaṃ sabbatopabhaṃ;

Ettha āpo ca pathavī, tejo vāyo na gādhati.

«„Там, где сознание невидимо, безгранично, всесияюще — там вода и земля, огонь и воздух не находят опоры.“»


Ettha dīghañca rassañca, aṇuṃ thūlaṃ subhāsubhaṃ;

Ettha nāmañca rūpañca, asesaṃ uparujjhati;

Viññāṇassa nirodhena, etthetaṃ uparujjhatī’ti.

«„Там длинное и короткое, малое и великое, чистое и нечистое — там имя-и-форма прекращаются без остатка. С прекращением сознания всё это здесь прекращается“».


500. Idamavoca bhagavā. Attamano kevaṭṭo gahapatiputto bhagavato bhāsitaṃ abhinandīti.

500. Так сказал Благословенный. Сын домохозяина Кеватта, обрадованный, восхитился словами Благословенного.


Kevaṭṭasuttaṃ niṭṭhitaṃ ekādasamaṃ.

Так завершается одиннадцатая, Кеватта-сутта.


12. Lohiccasuttaṃ

12. Лохичча-сутта


Lohiccabrāhmaṇavatthu

История о брахмане Лохичче


501. Evaṃ [Pg.214] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā kosalesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi yena sālavatikā tadavasari. Tena kho pana samayena lohicco brāhmaṇo sālavatikaṃ ajjhāvasati sattussadaṃ satiṇakaṭṭhodakaṃ sadhaññaṃ rājabhoggaṃ raññā pasenadinā kosalena dinnaṃ rājadāyaṃ, brahmadeyyaṃ.

501. Так я слышал. Однажды Благословенный странствовал по стране Косала с большой общиной бхиккху, насчитывавшей около пятисот монахов, и прибыл в Салаватику. В то время брахман Лохичча жил в Салаватике — многолюдном месте, изобилующем травой, дровами, водой и зерном, которое было даровано ему царем Косалы Пасенади в качестве царского дара, наделённого высшими правами (брахмадейя).


502. Tena kho pana samayena lohiccassa brāhmaṇassa evarūpaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppannaṃ hoti – ‘‘idha samaṇo vā brāhmaṇo vā kusalaṃ dhammaṃ adhigaccheyya, kusalaṃ dhammaṃ adhigantvā na parassa āroceyya, kiñhi paro parassa karissati. Seyyathāpi nāma purāṇaṃ bandhanaṃ chinditvā aññaṃ navaṃ bandhanaṃ kareyya, evaṃsampadamidaṃ pāpakaṃ lobhadhammaṃ vadāmi, kiñhi paro parassa karissatī’’ti.

502. В то время у брахмана Лохиччи возникло такое пагубное воззрение: «Если здесь отшельник (самала) или брахман постигнет благое учение (Дхамму), то, постигнув его, он не должен открывать его другому. Ибо что один человек может сделать для другого? Это подобно тому, как если бы человек, разрубив старые путы, связал себя новыми. Я утверждаю, что подобное деяние — это пагубное состояние, укоренённое в алчности. Ибо что один человек может сделать для другого?»


503. Assosi kho lohicco brāhmaṇo – ‘‘samaṇo khalu, bho, gotamo sakyaputto sakyakulā pabbajito kosalesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi sālavatikaṃ anuppatto. Taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’. So imaṃ lokaṃ sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti. So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti. Sādhu kho pana tathārūpānaṃ arahataṃ dassanaṃ hotī’’ti.

503. Брахман Лохичча прослышал: «Говорят, отшельник Готама, сын Сакьев, ушедший в монашество из рода Сакьев, странствуя по стране Косала с большой общиной бхиккху, насчитывавшей около пятисот монахов, прибыл в Салаватику. О достопочтенном Готаме разнеслась такая добрая слава: „Этот Благословенный — достойный (арахант), совершенно пробуждённый (саммасамбуддха), совершенный в знании и поведении (виджджачаранасампанна), ушедший во благо (сугата), познавший миры (локавиду), непревзойдённый вожатый для тех, кто нуждается в обуздании (ануттаро пурисадаммасаратхи), учитель богов и людей (сатха девамануссанам), пробуждённый (буддха), благословенный (бхагаван)“. Он провозглашает этот мир с его богами, Марами, Брахмами, с его отшельниками и брахманами, правителями и людьми, познав и узрев его сам. Он проповедует Дхамму, прекрасную в начале, прекрасную в середине, прекрасную в конце, преисполненную смысла и верную в выражении, являет совершенно полную и чистую святую жизнь (брахмачарью). Поистине, благостно лицезреть таких арахантов!»


504. Atha kho lohicco brāhmaṇo rosikaṃ nhāpitaṃ āmantesi – ‘‘ehi tvaṃ, samma rosike, yena samaṇo gotamo tenupasaṅkama[Pg.215]; upasaṅkamitvā mama vacanena samaṇaṃ gotamaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ puccha – lohicco, bho gotama, brāhmaṇo bhavantaṃ gotamaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchatī’’ti. Evañca vadehi – ‘‘adhivāsetu kira bhavaṃ gotamo lohiccassa brāhmaṇassa svātanāya bhattaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghenā’’ti.

504. Тогда брахман Лохичча обратился к цирюльнику Росике: «Ступай, дорогой Росика, к отшельнику Готаме. Подойдя к нему, от моего имени спроси отшельника Готаму о его здоровье, отсутствии недугов, бодрости, силе и благополучии: „Достопочтенный Готама, брахман Лохичча спрашивает достопочтенного Готаму о его здоровье, отсутствии недугов, бодрости, силе и благополучии“. И ещё скажи так: „Пусть достопочтенный Готама вместе с общиной бхиккху примет завтрашнее угощение в доме брахмана Лохиччи“».


505. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho rosikā nhāpito lohiccassa brāhmaṇassa paṭissutvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho rosikā nhāpito bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘lohicco, bhante, brāhmaṇo bhagavantaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchati; evañca vadeti – adhivāsetu kira, bhante, bhagavā lohiccassa brāhmaṇassa svātanāya bhattaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghenā’’ti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena.

505. «Хорошо, господин», — ответил цирюльник Росика брахману Лохичче и отправился к Благословенному. Подойдя к Благословенному, он почтительно поприветствовал его и сел сбоку. Сидя сбоку, цирюльник Росика сказал Благословенному: «Уважаемый, брахман Лохичча спрашивает о здоровье Благословенного, о его свободе от недугов и болезней, о его бодрости, силе и благополучии. И он говорит так: "Пусть Благословенный, уважаемый, примет приглашение на завтрашнюю трапезу от брахмана Лохиччи вместе с общиной бхиккху"». Благословенный выразил своё согласие молчанием.


506. Atha kho rosikā nhāpito bhagavato adhivāsanaṃ viditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā yena lohicco brāhmaṇo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā lohiccaṃ brāhmaṇaṃ etadavoca – ‘‘avocumhā kho mayaṃ bhoto vacanena taṃ bhagavantaṃ – ‘lohicco, bhante, brāhmaṇo bhagavantaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchati; evañca vadeti – adhivāsetu kira, bhante, bhagavā lohiccassa brāhmaṇassa svātanāya bhattaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghenā’ti. Adhivutthañca pana tena bhagavatā’’ti.

506. Тогда цирюльник Росика, поняв, что Благословенный принял приглашение, поднялся со своего места, почтительно поприветствовал Благословенного, обошёл его с правой стороны и направился к брахману Лохичче. Подойдя к брахману Лохичче, он сказал ему: «Мы передали тому Благословенному слова господина: "Уважаемый, брахман Лохичча спрашивает о здоровье Благословенного, о его свободе от недугов и болезней, о его бодрости, силе и благополучии. И он говорит так: 'Пусть Благословенный, уважаемый, примет приглашение на завтрашнюю трапезу от брахмана Лохиччи вместе с общиной бхиккху'"". И Благословенный принял это приглашение».


507. Atha kho lohicco brāhmaṇo tassā rattiyā accayena sake nivesane paṇītaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ paṭiyādāpetvā rosikaṃ nhāpitaṃ āmantesi – ‘‘ehi tvaṃ, samma rosike, yena samaṇo gotamo tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā samaṇassa gotamassa kālaṃ ārocehi – kālo bho, gotama, niṭṭhitaṃ bhatta’’nti. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho rosikā nhāpito lohiccassa brāhmaṇassa paṭissutvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi[Pg.216]. Ekamantaṃ ṭhito kho rosikā nhāpito bhagavato kālaṃ ārocesi – ‘‘kālo, bhante, niṭṭhitaṃ bhatta’’nti.

507. Затем, по прошествии той ночи, брахман Лохичча велел приготовить у себя дома превосходную твёрдую и мягкую пищу и обратился к цирюльнику Росике: «Ступай, друг Росика, к отшельнику Готаме. Подойдя, сообщи отшельнику Готаме о времени: "Время пришло, почтенный Готама, трапеза готова"». — «Хорошо, господин», — ответил цирюльник Росика брахману Лохичче и отправился к Благословенному. Подойдя к Благословенному, он почтительно поприветствовал его и встал сбоку. Стоя сбоку, цирюльник Росика сообщил Благословенному о времени: «Время пришло, уважаемый, трапеза готова».


508. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṃ bhikkhusaṅghena yena sālavatikā tenupasaṅkami. Tena kho pana samayena rosikā nhāpito bhagavantaṃ piṭṭhito piṭṭhito anubandho hoti. Atha kho rosikā nhāpito bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘lohiccassa, bhante, brāhmaṇassa evarūpaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppannaṃ – ‘idha samaṇo vā brāhmaṇo vā kusalaṃ dhammaṃ adhigaccheyya, kusalaṃ dhammaṃ adhigantvā na parassa āroceyya – kiñhi paro parassa karissati. Seyyathāpi nāma purāṇaṃ bandhanaṃ chinditvā aññaṃ navaṃ bandhanaṃ kareyya, evaṃ sampadamidaṃ pāpakaṃ lobhadhammaṃ vadāmi – kiñhi paro parassa karissatī’ti. Sādhu, bhante, bhagavā lohiccaṃ brāhmaṇaṃ etasmā pāpakā diṭṭhigatā vivecetū’’ti. ‘‘Appeva nāma siyā rosike, appeva nāma siyā rosike’’ti.

508. Тогда Благословенный, одевшись поутру и взяв чашу и верхнее одеяние, отправился вместе с общиной бхиккху в Салаватику. В это время цирюльник Росика следовал за Благословенным по пятам. И цирюльник Росика сказал Благословенному: «Уважаемый, у брахмана Лохиччи возникло такое пагубное воззрение: "Если в этом мире отшельник или брахман постигнет благую Дхамму, то, постигнув благую Дхамму, ему не следует сообщать о ней другому. Ибо что один человек может сделать для другого? Это подобно тому, как если бы кто-то, разорвав старые путы, создал новые путы. Я утверждаю, что это пагубное учение порождено алчностью. Ибо что один человек может сделать для другого?" Было бы хорошо, уважаемый, если бы Благословенный избавил брахмана Лохиччу от этого пагубного воззрения». — «Возможно, Росика, это произойдёт; возможно, Росика, это произойдёт», — ответил Благословенный.


Atha kho bhagavā yena lohiccassa brāhmaṇassa nivesanaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Atha kho lohicco brāhmaṇo buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappesi sampavāresi.

Затем Благословенный пришёл к дому брахмана Лохиччи и сел на приготовленное сиденье. Тогда брахман Лохичча своими руками поднёс превосходную твёрдую и мягкую пищу общине бхиккху во главе с Буддой, насытив и удовлетворив их.


Lohiccabrāhmaṇānuyogo

Вопросы к брахману Лохичче


509. Atha kho lohicco brāhmaṇo bhagavantaṃ bhuttāviṃ onītapattapāṇiṃ aññataraṃ nīcaṃ āsanaṃ gahetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho lohiccaṃ brāhmaṇaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘saccaṃ kira te, lohicca, evarūpaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppannaṃ – ‘idha samaṇo vā brāhmaṇo vā kusalaṃ dhammaṃ adhigaccheyya, kusalaṃ dhammaṃ adhigantvā na parassa āroceyya – kiñhi paro parassa karissati. Seyyathāpi nāma purāṇaṃ bandhanaṃ chinditvā aññaṃ navaṃ bandhanaṃ kareyya, evaṃ sampadamidaṃ pāpakaṃ lobhadhammaṃ vadāmi, kiñhi paro parassa karissatī’’’ ti? ‘‘Evaṃ, bho gotama’’. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi lohicca nanu tvaṃ sālavatikaṃ ajjhāvasasī’’ti? ‘‘Evaṃ, bho gotama’’. ‘‘Yo nu kho, lohicca, evaṃ vadeyya – ‘lohicco brāhmaṇo sālavatikaṃ ajjhāvasati. Yā sālavatikāya samudayasañjāti lohiccova taṃ brāhmaṇo [Pg.217] ekako paribhuñjeyya, na aññesaṃ dadeyyā’ti. Evaṃ vādī so ye taṃ upajīvanti, tesaṃ antarāyakaro vā hoti, no vā’’ti?

509. Когда Благословенный закончил трапезу и отставил чашу, брахман Лохичча взял низкое сиденье и сел сбоку. Сидящему сбоку брахману Лохичче Благословенный сказал: «Правда ли, Лохичча, что у тебя возникло такое пагубное воззрение: "Если в этом мире отшельник или брахман постигнет благую Дхамму, то, постигнув благую Дхамму, ему не следует сообщать о ней другому. Ибо что один человек может сделать для другого? Это подобно тому, как если бы кто-то, разорвав старые путы, создал новые путы. Я утверждаю, что это пагубное учение порождено алчностью. Ибо что один человек может сделать для другого?"» — «Да, почтенный Готама, это правда». — «Как ты думаешь, Лохичча, разве ты не управляешь Салаватикой?» — «Да, почтенный Готама, управляю». — «Лохичча, если бы кто-то сказал так: "Брахман Лохичча управляет Салаватикой. Пусть же брахман Лохичча один пользуется всеми доходами и сборами Салаватики и ничего не даёт другим". Стал бы тот, кто так говорит, препятствием для тех, кто живёт за твой счёт, или нет?»


‘‘Antarāyakaro, bho gotama’’. ‘‘Antarāyakaro samāno hitānukampī vā tesaṃ hoti ahitānukampī vā’’ti? ‘‘Ahitānukampī, bho gotama’’. ‘‘Ahitānukampissa mettaṃ vā tesu cittaṃ paccupaṭṭhitaṃ hoti sapattakaṃ vā’’ti? ‘‘Sapattakaṃ, bho gotama’’. ‘‘Sapattake citte paccupaṭṭhite micchādiṭṭhi vā hoti sammādiṭṭhi vā’’ti? ‘‘Micchādiṭṭhi, bho gotama’’. ‘‘Micchādiṭṭhissa kho ahaṃ, lohicca, dvinnaṃ gatīnaṃ aññataraṃ gatiṃ vadāmi – nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā’’.

«Он стал бы препятствием, почтенный Готама». — «Будучи препятствием, желал бы он им блага или не желал?» — «Не желал бы, почтенный Готама». — «У того, кто не желает блага, какое чувство возникает к ним: дружелюбие или враждебность?» — «Враждебность, почтенный Готама». — «Когда в уме утвердилась враждебность, является ли это ложным воззрением или правильным воззрением?» — «Ложным воззрением, почтенный Готама». — «Для того же, кто придерживается ложного воззрения, Лохичча, я провозглашаю одно из двух мест перерождения: либо ад, либо мир животных».


510. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, lohicca, nanu rājā pasenadi kosalo kāsikosalaṃ ajjhāvasatī’’ti? ‘‘Evaṃ, bho gotama’’. ‘‘Yo nu kho, lohicca, evaṃ vadeyya – ‘rājā pasenadi kosalo kāsikosalaṃ ajjhāvasati; yā kāsikosale samudayasañjāti, rājāva taṃ pasenadi kosalo ekako paribhuñjeyya, na aññesaṃ dadeyyā’ti. Evaṃ vādī so ye rājānaṃ pasenadiṃ kosalaṃ upajīvanti tumhe ceva aññe ca, tesaṃ antarāyakaro vā hoti, no vā’’ti?

510. «Как ты думаешь, Лохичча, разве царь Пасенади Косальский не правит Каши и Косалой?» — «Да, почтенный Готама, правит». — «Лохичча, если бы кто-то сказал так: "Царь Пасенади Косальский правит Каши и Косалой. Пусть же царь Пасенади Косальский один пользуется всеми доходами и сборами Каши и Косалы и ничего не даёт другим". Стал бы тот, кто так говорит, препятствием для вас и для других, кто живёт за счёт царя Пасенади Косальского, или нет?»


‘‘Antarāyakaro, bho gotama’’. ‘‘Antarāyakaro samāno hitānukampī vā tesaṃ hoti ahitānukampī vā’’ti? ‘‘Ahitānukampī, bho gotama’’. ‘‘Ahitānukampissa mettaṃ vā tesu cittaṃ paccupaṭṭhitaṃ hoti sapattakaṃ vā’’ti? ‘‘Sapattakaṃ, bho gotama’’. ‘‘Sapattake citte paccupaṭṭhite micchādiṭṭhi vā hoti sammādiṭṭhi vā’’ti? ‘‘Micchādiṭṭhi, bho gotama’’. ‘‘Micchādiṭṭhissa kho ahaṃ, lohicca, dvinnaṃ gatīnaṃ aññataraṃ gatiṃ vadāmi – nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā’’.

«Он стал бы препятствием, почтенный Готама». — «Будучи препятствием, желал бы он им блага или не желал?» — «Не желал бы, почтенный Готама». — «У того, кто не желает блага, какое чувство возникает к ним: дружелюбие или враждебность?» — «Враждебность, почтенный Готама». — «Когда в уме утвердилась враждебность, является ли это ложным воззрением или правильным воззрением?» — «Ложным воззрением, почтенный Готама». — «Для того же, кто придерживается ложного воззрения, Лохичча, я провозглашаю одно из двух мест перерождения: либо ад, либо мир животных».


511. ‘‘Iti kira, lohicca, yo evaṃ vadeyya – ‘‘lohicco brāhmaṇo sālavatikaṃ ajjhāvasati; yā sālavatikāya samudayasañjāti, lohiccova taṃ brāhmaṇo ekako paribhuñjeyya, na aññesaṃ dadeyyā’’ti. Evaṃvādī so ye taṃ upajīvanti, tesaṃ antarāyakaro hoti. Antarāyakaro samāno ahitānukampī hoti, ahitānukampissa sapattakaṃ cittaṃ paccupaṭṭhitaṃ hoti, sapattake citte paccupaṭṭhite micchādiṭṭhi hoti. Evameva kho, lohicca, yo evaṃ vadeyya – ‘‘idha samaṇo [Pg.218] vā brāhmaṇo vā kusalaṃ dhammaṃ adhigaccheyya, kusalaṃ dhammaṃ adhigantvā na parassa āroceyya, kiñhi paro parassa karissati. Seyyathāpi nāma purāṇaṃ bandhanaṃ chinditvā aññaṃ navaṃ bandhanaṃ kareyya…pe… karissatī’’ti. Evaṃvādī so ye te kulaputtā tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ āgamma evarūpaṃ uḷāraṃ visesaṃ adhigacchanti, sotāpattiphalampi sacchikaronti, sakadāgāmiphalampi sacchikaronti, anāgāmiphalampi sacchikaronti, arahattampi sacchikaronti, ye cime dibbā gabbhā paripācenti dibbānaṃ bhavānaṃ abhinibbattiyā, tesaṃ antarāyakaro hoti, antarāyakaro samāno ahitānukampī hoti, ahitānukampissa sapattakaṃ cittaṃ paccupaṭṭhitaṃ hoti, sapattake citte paccupaṭṭhite micchādiṭṭhi hoti. Micchādiṭṭhissa kho ahaṃ, lohicca, dvinnaṃ gatīnaṃ aññataraṃ gatiṃ vadāmi – nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā.

511. «Итак, Лохичча, если бы кто-то сказал: "Брахман Лохичча управляет Салаватикой. Пусть же брахман Лохичча один пользуется всеми доходами и сборами Салаватики и ничего не даёт другим", то говорящий так стал бы препятствием для тех, кто живёт за твой счёт. Будучи препятствием, он не желал бы им блага; у того, кто не желает блага, в уме утвердилась бы враждебность; а когда в уме утвердилась враждебность, возникает ложное воззрение. Точно так же, Лохичча, если бы кто-то сказал: "Если в этом мире отшельник или брахман постигнет благую Дхамму, то, постигнув благую Дхамму, ему не следует сообщать о ней другому. Ибо что один человек может сделать для другого? Это подобно тому, как если бы кто-то, разорвав старые путы, создал новые путы... [и так далее] ... Ибо что один человек может сделать для другого?" — то говорящий так стал бы препятствием для тех сыновей из хороших семей, которые, благодаря возвещённым Татхагатой Дхамме и Винае, достигают столь превосходного величия, что осуществляют плод вхождения в поток, плод единожды-возвращения, плод невозвращения, плод арахантства, а также для тех, кто взращивает семена для перерождения в небесных мирах. Будучи для них препятствием, он не желает им блага; у того, кто не желает блага, в уме утверждается враждебность; а когда в уме утверждается враждебность, возникает ложное воззрение. Для того же, кто придерживается ложного воззрения, Лохичча, я провозглашаю одно из двух мест перерождения: либо ад, либо мир животных».


512. ‘‘Iti kira, lohicca, yo evaṃ vadeyya – ‘‘rājā pasenadi kosalo kāsikosalaṃ ajjhāvasati; yā kāsikosale samudayasañjāti, rājāva taṃ pasenadi kosalo ekako paribhuñjeyya, na aññesaṃ dadeyyā’’ti. Evaṃvādī so ye rājānaṃ pasenadiṃ kosalaṃ upajīvanti tumhe ceva aññe ca, tesaṃ antarāyakaro hoti. Antarāyakaro samāno ahitānukampī hoti, ahitānukampissa sapattakaṃ cittaṃ paccupaṭṭhitaṃ hoti, sapattake citte paccupaṭṭhite micchādiṭṭhi hoti. Evameva kho, lohicca, yo evaṃ vadeyya – ‘‘idha samaṇo vā brāhmaṇo vā kusalaṃ dhammaṃ adhigaccheyya, kusalaṃ dhammaṃ adhigantvā na parassa āroceyya, kiñhi paro parassa karissati. Seyyathāpi nāma…pe… kiñhi paro parassa karissatī’’ti, evaṃ vādī so ye te kulaputtā tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ āgamma evarūpaṃ uḷāraṃ visesaṃ adhigacchanti, sotāpattiphalampi sacchikaronti, sakadāgāmiphalampi sacchikaronti, anāgāmiphalampi sacchikaronti, arahattampi sacchikaronti. Ye cime dibbā gabbhā paripācenti dibbānaṃ bhavānaṃ abhinibbattiyā, tesaṃ antarāyakaro hoti, antarāyakaro samāno ahitānukampī hoti, ahitānukampissa sapattakaṃ cittaṃ paccupaṭṭhitaṃ hoti, sapattake citte paccupaṭṭhite micchādiṭṭhi hoti. Micchādiṭṭhissa kho ahaṃ, lohicca, dvinnaṃ gatīnaṃ aññataraṃ gatiṃ vadāmi – nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā.

512. «Итак, Лохичча, если бы кто-то сказал: "Царь Пасенади Косальский правит Каши и Косалой. Пусть же царь Пасенади Косальский один пользуется всеми доходами и сборами Каши и Косалы и ничего не даёт другим", то говорящий так стал бы препятствием для вас и для других, кто живёт за счёт царя Пасенади Косальского. Будучи препятствием, он не желал бы им блага; у того, кто не желает блага, в уме утвердилась бы враждебность; а когда в уме утвердилась враждебность, возникает ложное воззрение. Точно так же, Лохичча, если бы кто-то сказал: "Если в этом мире отшельник или брахман постигнет благую Дхамму, то, постигнув благую Дхамму, ему не следует сообщать о ней другому. Ибо что один человек может сделать для другого? Это подобно тому, как если бы кто-то... [и так далее] ... Ибо что один человек может сделать для другого?" — то говорящий так стал бы препятствием для тех сыновей из хороших семей, которые, благодаря возвещённым Татхагатой Дхамме и Винае, достигают столь превосходного величия, что осуществляют плод вхождения в поток, плод единожды-возвращения, плод невозвращения, плод арахантства, а также для тех, кто взращивает семена для перерождения в небесных мирах. Будучи для них препятствием, он не желает им блага; у того, кто не желает блага, в уме утверждается враждебность; а когда в уме утверждается враждебность, возникает ложное воззрение. Для того же, кто придерживается ложного воззрения, Лохичча, я провозглашаю одно из двух мест перерождения: либо ад, либо мир животных».


Tayo codanārahā

Три учителя, заслуживающие порицания


513. ‘‘Tayo [Pg.219] khome, lohicca, satthāro, ye loke codanārahā; yo ca panevarūpe satthāro codeti, sā codanā bhūtā tacchā dhammikā anavajjā. Katame tayo? Idha, lohicca, ekacco satthā yassatthāya agārasmā anagāriyaṃ pabbajito hoti, svāssa sāmaññattho ananuppatto hoti. So taṃ sāmaññatthaṃ ananupāpuṇitvā sāvakānaṃ dhammaṃ deseti – ‘‘idaṃ vo hitāya idaṃ vo sukhāyā’’ti. Tassa sāvakā na sussūsanti, na sotaṃ odahanti, na aññā cittaṃ upaṭṭhapenti, vokkamma ca satthusāsanā vattanti. So evamassa codetabbo – ‘‘āyasmā kho yassatthāya agārasmā anagāriyaṃ pabbajito, so te sāmaññattho ananuppatto, taṃ tvaṃ sāmaññatthaṃ ananupāpuṇitvā sāvakānaṃ dhammaṃ desesi – ‘idaṃ vo hitāya idaṃ vo sukhāyā’ti. Tassa te sāvakā na sussūsanti, na sotaṃ odahanti, na aññā cittaṃ upaṭṭhapenti, vokkamma ca satthusāsanā vattanti. Seyyathāpi nāma osakkantiyā vā ussakkeyya, parammukhiṃ vā āliṅgeyya, evaṃ sampadamidaṃ pāpakaṃ lobhadhammaṃ vadāmi – kiñhi paro parassa karissatī’’ti. Ayaṃ kho, lohicca, paṭhamo satthā, yo loke codanāraho; yo ca panevarūpaṃ satthāraṃ codeti, sā codanā bhūtā tacchā dhammikā anavajjā.

513. «Есть три учителя в мире, Лохичча, которые заслуживают порицания. И если кто-то порицает таких учителей, то это порицание обоснованно, истинно, справедливо и безупречно. Какие три? Здесь, Лохичча, некий учитель уходит из дома в бездомность ради блага отшельничества, но это благо отшельничества им ещё не достигнуто. Не достигнув этого блага отшельничества, он проповедует ученикам Дхамму: „Это для вашего блага, это для вашего счастья“. Но его ученики не желают слушать, не приклоняют уха, не настраивают ум на понимание и поступают, уклоняясь от наставления учителя. Его следует порицать так: „Почтенный ушёл из дома в бездомность ради блага отшельничества, но это благо отшельничества им ещё не достигнуто. Не достигнув этого блага отшельничества, ты проповедуешь ученикам Дхамму: ‘Это для вашего блага, это для вашего счастья’. Но твои ученики не желают слушать, не приклоняют уха, не настраивают ум на понимание и поступают, уклоняясь от наставления учителя. Это подобно тому, как если бы кто-то настойчиво добивался той, которая отступает, или обнимал ту, которая отвернулась. Я говорю, что это пагубное качество, основанное на вожделении, подобно этому — ведь что может один сделать для другого?“ Это, Лохичча, первый учитель в мире, который заслуживает порицания. И если кто-то порицает такого учителя, то это порицание обоснованно, истинно, справедливо и безупречно».


514. ‘‘Puna caparaṃ, lohicca, idhekacco satthā yassatthāya agārasmā anagāriyaṃ pabbajito hoti, svāssa sāmaññattho ananuppatto hoti. So taṃ sāmaññatthaṃ ananupāpuṇitvā sāvakānaṃ dhammaṃ deseti – ‘‘idaṃ vo hitāya, idaṃ vo sukhāyā’’ti. Tassa sāvakā sussūsanti, sotaṃ odahanti, aññā cittaṃ upaṭṭhapenti, na ca vokkamma satthusāsanā vattanti. So evamassa codetabbo – ‘‘āyasmā kho yassatthāya agārasmā anagāriyaṃ pabbajito, so te sāmaññattho ananuppatto. Taṃ tvaṃ sāmaññatthaṃ ananupāpuṇitvā sāvakānaṃ dhammaṃ desesi – ‘idaṃ vo hitāya idaṃ vo sukhāyā’ti. Tassa te sāvakā sussūsanti, sotaṃ odahanti, aññā cittaṃ upaṭṭhapenti, na ca vokkamma satthusāsanā vattanti. Seyyathāpi nāma sakaṃ khettaṃ ohāya paraṃ khettaṃ niddāyitabbaṃ maññeyya[Pg.220], evaṃ sampadamidaṃ pāpakaṃ lobhadhammaṃ vadāmi – kiñhi paro parassa karissatī’’ti. Ayaṃ kho, lohicca, dutiyo satthā, yo, loke codanāraho; yo ca panevarūpaṃ satthāraṃ codeti, sā codanā bhūtā tacchā dhammikā anavajjā.

514. «И ещё, Лохичча, здесь некий учитель уходит из дома в бездомность ради блага отшельничества, но это благо отшельничества им ещё не достигнуто. Не достигнув этого блага отшельничества, он проповедует ученикам Дхамму: „Это для вашего блага, это для вашего счастья“. И его ученики желают слушать, приклоняют ухо, настраивают ум на понимание и поступают, не уклоняясь от наставления учителя. Его следует порицать так: „Почтенный ушёл из дома в бездомность ради блага отшельничества, но это благо отшельничества им ещё не достигнуто. Не достигнув этого блага отшельничества, ты проповедуешь ученикам Дхамму: ‘Это для вашего блага, это для вашего счастья’. И твои ученики желают слушать, приклоняют ухо, настраивают ум на понимание и поступают, не уклоняясь от наставления учителя. Это подобно тому, как если бы кто-то, забросив своё собственное поле, решил, что нужно полоть чужое поле. Я говорю, что это пагубное качество, основанное на вожделении, подобно этому — ведь что может один сделать для другого?“ Это, Лохичча, второй учитель в мире, который заслуживает порицания. И если кто-то порицает такого учителя, то это порицание обоснованно, истинно, справедливо и безупречно».


515. ‘‘Puna caparaṃ, lohicca, idhekacco satthā yassatthāya agārasmā anagāriyaṃ pabbajito hoti, svāssa sāmaññattho anuppatto hoti. So taṃ sāmaññatthaṃ anupāpuṇitvā sāvakānaṃ dhammaṃ deseti – ‘‘idaṃ vo hitāya idaṃ vo sukhāyā’’ti. Tassa sāvakā na sussūsanti, na sotaṃ odahanti, na aññā cittaṃ upaṭṭhapenti, vokkamma ca satthusāsanā vattanti. So evamassa codetabbo – ‘‘āyasmā kho yassatthāya agārasmā anagāriyaṃ pabbajito, so te sāmaññattho anuppatto. Taṃ tvaṃ sāmaññatthaṃ anupāpuṇitvā sāvakānaṃ dhammaṃ desesi – ‘idaṃ vo hitāya idaṃ vo sukhāyā’ti. Tassa te sāvakā na sussūsanti, na sotaṃ odahanti, na aññā cittaṃ upaṭṭhapenti, vokkamma ca satthusāsanā vattanti. Seyyathāpi nāma purāṇaṃ bandhanaṃ chinditvā aññaṃ navaṃ bandhanaṃ kareyya, evaṃ sampadamidaṃ pāpakaṃ lobhadhammaṃ vadāmi, kiñhi paro parassa karissatī’’ti. Ayaṃ kho, lohicca, tatiyo satthā, yo loke codanāraho; yo ca panevarūpaṃ satthāraṃ codeti, sā codanā bhūtā tacchā dhammikā anavajjā. Ime kho, lohicca, tayo satthāro, ye loke codanārahā, yo ca panevarūpe satthāro codeti, sā codanā bhūtā tacchā dhammikā anavajjāti.

515. «И ещё, Лохичча, здесь некий учитель уходит из дома в бездомность ради блага отшельничества, и это благо отшельничества им достигнуто. Достигнув этого блага отшельничества, он проповедует ученикам Дхамму: „Это для вашего блага, это для вашего счастья“. Но его ученики не желают слушать, не приклоняют уха, не настраивают ум на понимание и поступают, уклоняясь от наставления учителя. Его следует порицать так: „Почтенный ушёл из дома в бездомность ради блага отшельничества, и это благо отшельничества им достигнуто. Достигнув этого блага отшельничества, ты проповедуешь ученикам Дхамму: ‘Это для вашего блага, это для вашего счастья’. Но твои ученики не желают слушать, не приклоняют уха, не настраивают ум на понимание и поступают, уклоняясь от наставления учителя. Это подобно тому, как если бы кто-то, разрубив старые путы, создал новые путы. Я говорю, что это пагубное качество, основанное на вожделении, подобно этому — ведь что может один сделать для другого?“ Это, Лохичча, третий учитель в мире, который заслуживает порицания. И если кто-то порицает такого учителя, то это порицание обоснованно, истинно, справедливо и безупречно. Вот три учителя в мире, Лохичча, которые заслуживают порицания. И если кто-то порицает таких учителей, то это порицание обоснованно, истинно, справедливо и безупречно».


Nacodanārahasatthu

«Учитель, не заслуживающий порицания»


516. Evaṃ vutte, lohicco brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘atthi pana, bho gotama, koci satthā, yo loke nacodanāraho’’ti? ‘‘Atthi kho, lohicca, satthā, yo loke nacodanāraho’’ti. ‘‘Katamo pana so, bho gotama, satthā, yo loke nacodanāraho’’ti?

516. Когда это было сказано, брахман Лохичча обратился к Благословенному: «Но есть ли, почтенный Готама, в мире какой-либо учитель, который не заслуживает порицания?» «Есть, Лохичча, в мире учитель, который не заслуживает порицания». «Но какой же это учитель в мире, почтенный Готама, который не заслуживает порицания?»


‘‘Idha, lohicca, tathāgato loke uppajjati arahaṃ, sammāsambuddho…pe… (yathā 190-212 anucchedesu evaṃ vitthāretabbaṃ). Evaṃ kho, lohicca, bhikkhu sīlasampanno [Pg.221] hoti…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati… yasmiṃ kho, lohicca, satthari sāvako evarūpaṃ uḷāraṃ visesaṃ adhigacchati, ayampi kho, lohicca, satthā, yo loke nacodanāraho. Yo ca panevarūpaṃ satthāraṃ codeti, sā codanā abhūtā atacchā adhammikā sāvajjā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Yasmiṃ kho, lohicca, satthari sāvako evarūpaṃ uḷāraṃ visesaṃ adhigacchati, ayampi kho, lohicca, satthā, yo loke nacodanāraho, yo ca panevarūpaṃ satthāraṃ codeti, sā codanā abhūtā atacchā adhammikā sāvajjā… ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti…pe… yasmiṃ kho, lohicca, satthari sāvako evarūpaṃ uḷāraṃ visesaṃ adhigacchati, ayampi kho, lohicca, satthā, yo loke nacodanāraho, yo ca panevarūpaṃ satthāraṃ codeti, sā codanā abhūtā atacchā adhammikā sāvajjā… nāparaṃ itthattāyāti pajānāti. Yasmiṃ kho, lohicca, satthari sāvako evarūpaṃ uḷāraṃ visesaṃ adhigacchati, ayampi kho, lohicca, satthā, yo loke nacodanāraho, yo ca panevarūpaṃ satthāraṃ codeti, sā codanā abhūtā atacchā adhammikā sāvajjā’’ti.

«Здесь, Лохичча, в мире является Татхагата, Арахант, Всепросветлённый... [следует изложить подробно, как в параграфах 190–212]. Так, Лохичча, бхиккху становится совершенным в нравственности... пребывает, войдя в первую джхану... И у какого бы учителя, Лохичча, ученик ни достигал столь превосходного отличия, этот учитель, Лохичча, также не заслуживает порицания в мире. А если кто-то порицает такого учителя, то это порицание ложно, неистинно, несправедливо и предосудительно... пребывает, войдя во вторую джхану... третью джхану... четвёртую джхану. И у какого бы учителя, Лохичча, ученик ни достигал столь превосходного отличия, этот учитель, Лохичча, также не заслуживает порицания в мире. А если кто-то порицает такого учителя, то это порицание ложно, неистинно, несправедливо и предосудительно... направляет и устремляет ум к знанию и видению... И у какого бы учителя, Лохичча, ученик ни достигал столь превосходного отличия, этот учитель, Лохичча, также не заслуживает порицания в мире. А если кто-то порицает такого учителя, то это порицание ложно, неистинно, несправедливо и предосудительно... и постигает: „Нет ничего более для этого состояния“. И у какого бы учителя, Лохичча, ученик ни достигал столь превосходного отличия, этот учитель, Лохичча, также не заслуживает порицания в мире. А если кто-то порицает такого учителя, то это порицание ложно, неистинно, несправедливо и предосудительно».


517. Evaṃ vutte, lohicco brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘seyyathāpi, bho gotama, puriso purisaṃ narakapapātaṃ patantaṃ kesesu gahetvā uddharitvā thale patiṭṭhapeyya, evamevāhaṃ bhotā gotamena narakapapātaṃ papatanto uddharitvā thale patiṭṭhāpito. Abhikkantaṃ, bho gotama, abhikkantaṃ, bho gotama, seyyathāpi, bho gotama, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya, ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti. Evamevaṃ bhotā gotamena anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ bhavantaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti.

517. «Это подобно тому, почтенный Готама, как если бы человек схватил за волосы другого человека, падающего в пропасть ада, вытащил его и поставил на твердую землю — точно так же и я, падавший в пропасть ада, был спасён почтенным Готамой и поставлен на твердую землю! Великолепно, почтенный Готама! Великолепно, почтенный Готама! Как если бы кто-то поднял опрокинутое, или открыл скрытое, или указал дорогу заблудившемуся, или внёс масляный светильник в темноту, чтобы зрячие могли видеть предметы, — точно так же почтенный Готама разъяснил Дхамму многими способами. Я прибегаю к почтенному Готаме как к прибежищу, к Дхамме и к общине бхиккху. Пусть почтенный Готама считает меня своим мирянином-последователем, принявшим прибежище с сегодняшнего дня и до конца жизни!»


Lohiccasuttaṃ niṭṭhitaṃ dvādasamaṃ.

«Так завершается Лохичча-сутта, двенадцатая».


13. Tevijjasuttaṃ

13. «Тевиджжа-сутта»


518. Evaṃ [Pg.222] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā kosalesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi yena manasākaṭaṃ nāma kosalānaṃ brāhmaṇagāmo tadavasari. Tatra sudaṃ bhagavā manasākaṭe viharati uttarena manasākaṭassa aciravatiyā nadiyā tīre ambavane.

518. «Так я слышал. Однажды Благословенный странствовал по стране Косала вместе с большой общиной бхиккху, насчитывавшей около пятисот человек, и прибыл в косальскую брахманскую деревню под названием Манасаката. Там Благословенный остановился к северу от Манасакаты, в манговой роще на берегу реки Ачиравати».


519. Tena kho pana samayena sambahulā abhiññātā abhiññātā brāhmaṇamahāsālā manasākaṭe paṭivasanti, seyyathidaṃ – caṅkī brāhmaṇo tārukkho brāhmaṇo pokkharasāti brāhmaṇo jāṇusoṇi brāhmaṇo todeyyo brāhmaṇo aññe ca abhiññātā abhiññātā brāhmaṇamahāsālā.

519. «В то время в Манасакате проживало множество весьма известных и богатых брахманов, а именно: брахман Чанки, брахман Таруккха, брахман Поккхарасати, брахман Джануссони, брахман Тодейя и другие известные и богатые брахманы».


520. Atha kho vāseṭṭhabhāradvājānaṃ māṇavānaṃ jaṅghavihāraṃ anucaṅkamantānaṃ anuvicarantānaṃ maggāmagge kathā udapādi. Atha kho vāseṭṭho māṇavo evamāha – ‘‘ayameva ujumaggo, ayamañjasāyano niyyāniko niyyāti takkarassa brahmasahabyatāya, yvāyaṃ akkhāto brāhmaṇena pokkharasātinā’’ti. Bhāradvājopi māṇavo evamāha – ‘‘ayameva ujumaggo, ayamañjasāyano niyyāniko, niyyāti takkarassa brahmasahabyatāya, yvāyaṃ akkhāto brāhmaṇena tārukkhenā’’ti. Neva kho asakkhi vāseṭṭho māṇavo bhāradvājaṃ māṇavaṃ saññāpetuṃ, na pana asakkhi bhāradvājo māṇavopi vāseṭṭhaṃ māṇavaṃ saññāpetuṃ.

520. «И вот, когда молодые брахманы Васеттха и Бхарадваджа прогуливались взад и вперёд для разминки, между ними возник разговор о верном и неверном путях. Молодой брахман Васеттха сказал: „Только этот путь прямой, это верная дорога, ведущая к спасению, которая приводит того, кто следует ей, к союзу с Брахмой, как тому учит брахман Поккхарасати!“ Молодой брахман Бхарадваджа также сказал: „Только этот путь прямой, это верная дорога, ведущая к спасению, которая приводит того, кто следует ей, к союзу с Брахмой, как тому учит брахман Таруккха!“ Но ни Васеттха не мог убедить Бхарадваджу, ни Бхарадваджа не мог убедить Васеттху».


521. Atha kho vāseṭṭho māṇavo bhāradvājaṃ māṇavaṃ āmantesi – ‘‘ayaṃ kho, bhāradvāja, samaṇo gotamo sakyaputto sakyakulā pabbajito manasākaṭe viharati uttarena manasākaṭassa aciravatiyā nadiyā tīre ambavane. Taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā [Pg.223] devamanussānaṃ buddho bhagavā’’ti. Āyāma, bho bhāradvāja, yena samaṇo gotamo tenupasaṅkamissāma; upasaṅkamitvā etamatthaṃ samaṇaṃ gotamaṃ pucchissāma. Yathā no samaṇo gotamo byākarissati, tathā naṃ dhāressāmā’’ti. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho bhāradvājo māṇavo vāseṭṭhassa māṇavassa paccassosi.

521. «Тогда молодой брахман Васеттха обратился к молодому брахману Бхарадвадже: „Друг Бхарадваджа, этот отшельник Готама, сын Сакьев, ушедший в монашество из рода Сакьев, остановился к северу от Манасакаты, в манговой роще на берегу реки Ачиравати. О достопочтенном Готаме разносится такая добрая слава: ‘Так, Он, Благословенный — Арахант, Всепросветлённый, совершенный в знании и поведении, ушедший во благо, знаток миров, непревзойдённый укротитель мужей, нуждающихся в обуздании, учитель богов и людей, Будда, Благословенный’. Пойдём, друг Бхарадваджа, отправимся к отшельнику Готаме и спросим его об этом. И как отшельник Готама разъяснит нам, так мы это и запомним». «Хорошо, друг», — ответил молодой брахман Бхарадваджа молодому брахману Васеттхе».


Maggāmaggakathā

«Разговор о верном и неверном путях»


522. Atha kho vāseṭṭhabhāradvājā māṇavā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodiṃsu. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinno kho vāseṭṭho māṇavo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘idha, bho gotama, amhākaṃ jaṅghavihāraṃ anucaṅkamantānaṃ anuvicarantānaṃ maggāmagge kathā udapādi. Ahaṃ evaṃ vadāmi – ‘ayameva ujumaggo, ayamañjasāyano niyyāniko niyyāti takkarassa brahmasahabyatāya, yvāyaṃ akkhāto brāhmaṇena pokkharasātinā’ti. Bhāradvājo māṇavo evamāha – ‘ayameva ujumaggo ayamañjasāyano niyyāniko niyyāti takkarassa brahmasahabyatāya, yvāyaṃ akkhāto brāhmaṇena tārukkhenā’ti. Ettha, bho gotama, attheva viggaho, atthi vivādo, atthi nānāvādo’’ti.

522. «Тогда молодые брахманы Васеттха и Бхарадваджа отправились к Благословенному. Прибыв, они обменялись с Благословенным приветствиями. После дружеской и вежливой беседы они сели в стороне. Сидя в стороне, молодой брахман Васеттха обратился к Благословенному: „Почтенный Готама, когда мы прогуливались взад и вперёд для разминки, между нами возник разговор о верном и неверном путях. Я говорю так: ‘Только этот путь прямой, это верная дорога, ведущая к спасению, которая приводит того, кто следует ей, к союзу с Брахмой, как тому учит брахман Поккхарасати!’ А молодой брахман Бхарадваджа говорит так: ‘Только этот путь прямой, это верная дорога, ведущая к спасению, которая приводит того, кто следует ей, к союзу с Брахмой, как тому учит брахман Таруккха!’ В этом деле, почтенный Готама, у нас возник спор, разногласие и расхождение во мнениях“».


523. ‘‘Iti kira, vāseṭṭha, tvaṃ evaṃ vadesi – ‘‘ayameva ujumaggo, ayamañjasāyano niyyāniko niyyāti takkarassa brahmasahabyatāya, yvāyaṃ akkhāto brāhmaṇena pokkharasātinā’’ti. Bhāradvājo māṇavo evamāha – ‘‘ayameva ujumaggo ayamañjasāyano niyyāniko niyyāti takkarassa brahmasahabyatāya, yvāyaṃ akkhāto brāhmaṇena tārukkhenā’’ti. Atha kismiṃ pana vo, vāseṭṭha, viggaho, kismiṃ vivādo, kismiṃ nānāvādo’’ti?

523. «Итак, Васеттха, ты, как говорят, утверждаешь следующее: „Только этот путь является прямым, только этот путь ведёт прямо, он спасителен и выводит того, кто следует ему, к союзу с Брахмой — тот самый путь, что провозглашён брахманом Поккхаросати“. А юноша Бхарадваджа говорит так: „Только этот путь является прямым, только этот путь ведёт прямо, он спасителен и выводит того, кто следует ему, к союзу с Брахмой — тот самый путь, что провозглашён брахманом Таруккхой“. В чём же тогда, Васеттха, ваше разногласие, в чём спор, в чём расхождение во мнениях?»


524. ‘‘Maggāmagge, bho gotama. Kiñcāpi, bho gotama, brāhmaṇā nānāmagge paññapenti, addhariyā brāhmaṇā tittiriyā brāhmaṇā chandokā brāhmaṇā bavhārijjhā brāhmaṇā, atha kho sabbāni tāni niyyānikā niyyanti takkarassa brahmasahabyatāya.

524. «Относительно верного и неверного пути, почтенный Готама. Хотя, почтенный Готама, брахманы провозглашают различные пути — брахманы-аддхарии, брахманы-титтирии, брахманы-чандоки, брахманы-бавхариджхи, — тем не менее все они спасительны и ведут того, кто следует им, к союзу с Брахмой».


‘‘Seyyathāpi[Pg.224], bho gotama, gāmassa vā nigamassa vā avidūre bahūni cepi nānāmaggāni bhavanti, atha kho sabbāni tāni gāmasamosaraṇāni bhavanti; evameva kho, bho gotama, kiñcāpi brāhmaṇā nānāmagge paññapenti, addhariyā brāhmaṇā tittiriyā brāhmaṇā chandokā brāhmaṇā bavhārijjhā brāhmaṇā, atha kho sabbāni tāni niyyānikā niyyanti takkarassa brahmasahabyatāyā’’ti.

«Подобно тому, почтенный Готама, как вблизи деревни или посёлка может быть множество различных дорог, но все они сходятся в этой деревне; точно так же, почтенный Готама, хотя брахманы провозглашают различные пути — брахманы-аддхарии, брахманы-титтирии, брахманы-чандоки, брахманы-бавхариджхи, — тем не менее все они спасительны и ведут того, кто следует им, к союзу с Брахмой».


Vāseṭṭhamāṇavānuyogo

«Расспрашивание юноши Васеттхи»


525. ‘‘Niyyantīti vāseṭṭha vadesi’’? ‘‘Niyyantīti, bho gotama, vadāmi’’. ‘‘Niyyantīti, vāseṭṭha, vadesi’’? ‘‘Niyyantīti, bho gotama, vadāmi’’. ‘‘Niyyantīti, vāseṭṭha, vadesi’’? ‘‘Niyyantī’’ti, bho gotama, vadāmi’’.

525. «„Они ведут“, — так ты говоришь, Васеттха?» — «„Они ведут“, — так я говорю, почтенный Готама». — «„Они ведут“, — так ты говоришь, Васеттха?» — «„Они ведут“, — так я говорю, почтенный Готама». — «„Они ведут“, — так ты говоришь, Васеттха?» — «„Они ведут“, — так я говорю, почтенный Готама».


‘‘Kiṃ pana, vāseṭṭha, atthi koci tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ ekabrāhmaṇopi, yena brahmā sakkhidiṭṭho’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’.

«Но скажи, Васеттха, есть ли среди этих брахманов, знающих три Веды, хотя бы один брахман, который видел Брахму лицом к лицу?» — «Нет, почтенный Готама».


‘‘Kiṃ pana, vāseṭṭha, atthi koci tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ ekācariyopi, yena brahmā sakkhidiṭṭho’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’.

«Но скажи, Васеттха, есть ли среди учителей этих брахманов, знающих три Веды, хотя бы один учитель, который видел Брахму лицом к лицу?» — «Нет, почтенный Готама».


‘‘Kiṃ pana, vāseṭṭha, atthi koci tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ ekācariyapācariyopi, yena brahmā sakkhidiṭṭho’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’.

«Но скажи, Васеттха, есть ли среди учителей учителей этих брахманов, знающих три Веды, хотя бы один учитель учителей, который видел Брахму лицом к лицу?» — «Нет, почтенный Готама».


‘‘Kiṃ pana, vāseṭṭha, atthi koci tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ yāva sattamā ācariyāmahayugā yena brahmā sakkhidiṭṭho’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’.

«Но скажи, Васеттха, есть ли среди поколений учителей этих брахманов, знающих три Веды, вплоть до седьмого поколения учителей, хотя бы один, кто видел Брахму лицом к лицу?» — «Нет, почтенный Готама».


526. ‘‘Kiṃ pana, vāseṭṭha, yepi tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ pubbakā isayo mantānaṃ kattāro mantānaṃ pavattāro, yesamidaṃ etarahi tevijjā brāhmaṇā porāṇaṃ mantapadaṃ gītaṃ pavuttaṃ samihitaṃ, tadanugāyanti, tadanubhāsanti, bhāsitamanubhāsanti, vācitamanuvācenti, seyyathidaṃ – aṭṭhako vāmako vāmadevo vessāmitto yamataggi aṅgīraso bhāradvājo vāseṭṭho kassapo bhagu. Tepi evamāhaṃsu – ‘mayametaṃ jānāma, mayametaṃ passāma, yattha vā brahmā, yena vā brahmā, yahiṃ vā brahmā’’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’.

526. «Но скажи, Васеттха, те древние мудрецы брахманов, знающих три Веды, создатели мантр, провозвестники мантр, чьи древние изречения мантр — вопетые, провозглашённые и собранные — брахманы наших дней воспевают вслед за ними, повторяют вслед за ними, декламируют вслед за ними, обучают вслед за ними — а именно: Аттхака, Вамака, Вамадева, Вессамитта, Яматагги, Ангираса, Бхарадваджа, Васеттха, Кассапа, Бхагу, — говорили ли они когда-либо так: „Мы знаем это, мы видим это — где находится Брахма, откуда приходит Брахма, где обитает Брахма“?» — «Нет, почтенный Готама».


527. ‘‘Iti [Pg.225] kira, vāseṭṭha, natthi koci tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ ekabrāhmaṇopi, yena brahmā sakkhidiṭṭho. Natthi koci tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ ekācariyopi, yena brahmā sakkhidiṭṭho. Natthi koci tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ ekācariyapācariyopi, yena brahmā sakkhidiṭṭho. Natthi koci tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ yāva sattamā ācariyāmahayugā yena brahmā sakkhidiṭṭho. Yepi kira tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ pubbakā isayo mantānaṃ kattāro mantānaṃ pavattāro, yesamidaṃ etarahi tevijjā brāhmaṇā porāṇaṃ mantapadaṃ gītaṃ pavuttaṃ samihitaṃ, tadanugāyanti, tadanubhāsanti, bhāsitamanubhāsanti, vācitamanuvācenti, seyyathidaṃ – aṭṭhako vāmako vāmadevo vessāmitto yamataggi aṅgīraso bhāradvājo vāseṭṭho kassapo bhagu, tepi na evamāhaṃsu – ‘mayametaṃ jānāma, mayametaṃ passāma, yattha vā brahmā, yena vā brahmā, yahiṃ vā brahmā’ti. Teva tevijjā brāhmaṇā evamāhaṃsu – ‘yaṃ na jānāma, yaṃ na passāma, tassa sahabyatāya maggaṃ desema. Ayameva ujumaggo ayamañjasāyano niyyāniko, niyyāti takkarassa brahmasahabyatāyā’’’ti.

527. «Итак, Васеттха, получается, что нет ни одного брахмана среди знающих три Веды, кто видел бы Брахму лицом к лицу. Нет ни одного учителя среди знающих три Веды, кто видел бы Брахму лицом к лицу. Нет ни одного учителя учителей среди знающих три Веды, кто видел бы Брахму лицом к лицу. Нет ни одного среди поколений учителей знающих три Веды, вплоть до седьмого поколения, кто видел бы Брахму лицом к лицу. И даже древние мудрецы брахманов, знающих три Веды, создатели мантр, провозвестники мантр, чьи древние изречения мантр — вопетые, провозглашённые и собранные — брахманы наших дней воспевают вслед за ними, повторяют вслед за ними, декламируют вслед за ними, обучают вслед за ними — а именно: Аттхака, Вамака, Вамадева, Вессамитта, Яматагги, Ангираса, Бхарадваджа, Васеттха, Кассапа, Бхагу, — даже они не говорили так: „Мы знаем это, мы видим это — где находится Брахма, откуда приходит Брахма, где обитает Брахма“. И при этом брахманы, знающие три Веды, утверждают: „Мы указываем путь к союзу с тем, кого мы не знаем и не видим. Только этот путь является прямым, только этот путь ведёт прямо, он спасителен и выводит того, кто следует ему, к союзу с Брахмой“».


528. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, vāseṭṭha, nanu evaṃ sante tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti? ‘‘Addhā kho, bho gotama, evaṃ sante tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti.

528. «Как ты думаешь, Васеттха, если это так, то не оказывается ли речь этих брахманов, знающих три Веды, безосновательной?» — «Несомненно, почтенный Готама, если это так, то речь этих брахманов, знающих три Веды, оказывается безосновательной».


‘‘Sādhu, vāseṭṭha, te vata, vāseṭṭha, tevijjā brāhmaṇā yaṃ na jānanti, yaṃ na passanti, tassa sahabyatāya maggaṃ desessanti. ‘Ayameva ujumaggo, ayamañjasāyano niyyāniko, niyyāti takkarassa brahmasahabyatāyā’ti, netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

«Верно, Васеттха. То, что эти брахманы, знающие три Веды, будут указывать путь к союзу с тем, кого они не знают и не видят, заявляя: „Только этот путь является прямым, только этот путь ведёт прямо, он спасителен и выводит того, кто следует ему, к союзу с Брахмой“, — такое положение невозможно».


529. ‘‘Seyyathāpi, vāseṭṭha, andhaveṇi paramparasaṃsattā purimopi na passati, majjhimopi na passati, pacchimopi na passati. Evameva kho, vāseṭṭha, andhaveṇūpamaṃ maññe tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ bhāsitaṃ, purimopi na passati, majjhimopi na passati, pacchimopi na passati. Tesamidaṃ tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ bhāsitaṃ hassakaññeva sampajjati, nāmakaññeva sampajjati, rittakaññeva sampajjati, tucchakaññeva sampajjati.

529. «Подобно тому, Васеттха, как в веренице слепцов, держащихся друг за друга, первый ничего не видит, средний ничего не видит и последний ничего не видит, — точно так же, Васеттха, речь этих брахманов, знающих три Веды, подобна веренице слепцов: первый ничего не видит, средний ничего не видит и последний ничего не видит. Речь этих брахманов, знающих три Веды, оказывается лишь смехотворной, пустыми словами, бессодержательной и тщетной».


530. ‘‘Taṃ [Pg.226] kiṃ maññasi, vāseṭṭha, passanti tevijjā brāhmaṇā candimasūriye, aññe cāpi bahujanā, yato ca candimasūriyā uggacchanti, yattha ca ogacchanti, āyācanti thomayanti pañjalikā namassamānā anuparivattantī’’ti?

530. «Как ты думаешь, Васеттха, видят ли брахманы, знающие три Веды, а также и другие люди, луну и солнце? И там, откуда луна и солнце восходят, и там, где они заходят, взывают ли они к ним, восхваляют ли их, почитают ли их со сложенными ладонями и следуют ли за ними взором?»


‘‘Evaṃ, bho gotama, passanti tevijjā brāhmaṇā candimasūriye, aññe cāpi bahujanā, yato ca candimasūriyā uggacchanti, yattha ca ogacchanti, āyācanti thomayanti pañjalikā namassamānā anuparivattantī’’ti.

«Да, почтенный Готама, брахманы, знающие три Веды, а также и другие люди, видят луну и солнце. И там, откуда луна и солнце восходят, и там, где они заходят, они взывают к ним, восхваляют их, почитают их со сложенными ладонями и следуют за ними взором».


531. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, vāseṭṭha, yaṃ passanti tevijjā brāhmaṇā candimasūriye, aññe cāpi bahujanā, yato ca candimasūriyā uggacchanti, yattha ca ogacchanti, āyācanti thomayanti pañjalikā namassamānā anuparivattanti, pahonti tevijjā brāhmaṇā candimasūriyānaṃ sahabyatāya maggaṃ desetuṃ – ‘‘ayameva ujumaggo, ayamañjasāyano niyyāniko, niyyāti takkarassa candimasūriyānaṃ sahabyatāyā’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’.

531. «Как ты думаешь, Васеттха, хотя брахманы, знающие три Веды, а также и другие люди, видят луну и солнце, и там, откуда они восходят, и там, где они заходят, взывают к ним, восхваляют их, почитают их со сложенными ладонями и следуют за ними взором, — способны ли эти брахманы, знающие три Веды, указать путь к союзу с луной и солнцем, заявляя: „Только этот путь является прямым, только этот путь ведёт прямо, он спасителен и выводит того, кто следует ему, к союзу с луной и солнцем“?» — «Нет, почтенный Готама».


‘‘Iti kira, vāseṭṭha, yaṃ passanti tevijjā brāhmaṇā candimasūriye, aññe cāpi bahujanā, yato ca candimasūriyā uggacchanti, yattha ca ogacchanti, āyācanti thomayanti pañjalikā namassamānā anuparivattanti, tesampi nappahonti candimasūriyānaṃ sahabyatāya maggaṃ desetuṃ – ‘‘ayameva ujumaggo, ayamañjasāyano niyyāniko, niyyāti takkarassa candimasūriyānaṃ sahabyatāyā’’ti.

«Итак, Васеттха, хотя они видят луну и солнце, и другие люди тоже видят их, и взывают к ним, восхваляют их, почитают их со сложенными ладонями и следуют за ними взором, тем не менее эти брахманы не способны указать путь к союзу с луной и солнцем, заявляя: „Только этот путь является прямым, только этот путь ведёт прямо, он спасителен и выводит того, кто следует ему, к союзу с луной и солнцем“».


532. ‘‘Iti pana na kira tevijjehi brāhmaṇehi brahmā sakkhidiṭṭho. Napi kira tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ ācariyehi brahmā sakkhidiṭṭho. Napi kira tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ ācariyapācariyehi brahmā sakkhidiṭṭho. Napi kira tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ yāva sattamā ācariyāmahayugehi brahmā sakkhidiṭṭho. Yepi kira tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ pubbakā isayo mantānaṃ kattāro mantānaṃ pavattāro, yesamidaṃ etarahi tevijjā brāhmaṇā porāṇaṃ mantapadaṃ gītaṃ pavuttaṃ samihitaṃ, tadanugāyanti, tadanubhāsanti, bhāsitamanubhāsanti, vācitamanuvācenti, seyyathidaṃ – aṭṭhako vāmako vāmadevo [Pg.227] vessāmitto yamataggi aṅgīraso bhāradvājo vāseṭṭho kassapo bhagu, tepi na evamāhaṃsu – ‘‘mayametaṃ jānāma, mayametaṃ passāma, yattha vā brahmā, yena vā brahmā, yahiṃ vā brahmā’’ti. Teva tevijjā brāhmaṇā evamāhaṃsu – ‘‘yaṃ na jānāma, yaṃ na passāma, tassa sahabyatāya maggaṃ desema – ayameva ujumaggo ayamañjasāyano niyyāniko niyyāti takkarassa brahmasahabyatāyā’’ti.

532. «Таким образом, получается, что ни один из брахманов, знающих три Веды, не видел Брахму лицом к лицу. И учителя брахманов, знающих три Веды, не видели Брахму лицом к лицу. И учителя учителей брахманов, знающих три Веды, не видели Брахму лицом к лицу. И поколения учителей брахманов, знающих три Веды, вплоть до седьмого поколения, не видели Брахму лицом к лицу. И даже древние мудрецы брахманов, знающих три Веды, создатели мантр, провозвестники мантр, чьи древние изречения мантр — вопетые, провозглашённые и собранные — брахманы наших дней воспевают вслед за ними, повторяют вслед за ними, декламируют вслед за ними, обучают вслед за ними — а именно: Аттхака, Вамака, Вамадева, Вессамитта, Яматагги, Ангираса, Бхарадваджа, Васеттха, Кассапа, Бхагу, — даже они не говорили так: „Мы знаем это, мы видим это — где находится Брахма, откуда приходит Брахма, где обитает Брахма“. И при этом брахманы, знающие три Веды, утверждают: „Мы указываем путь к союзу с тем, кого мы не знаем и не видим. Только этот путь является прямым, только этот путь ведёт прямо, он спасителен и выводит того, кто следует ему, к союзу с Брахмой“».


533. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, vāseṭṭha, nanu evaṃ sante tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti? ‘‘Addhā kho, bho gotama, evaṃ sante tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti.

533. «Как ты думаешь, Васеттха, если это так, то не оказывается ли речь этих брахманов, знающих три Веды, безосновательной?» — «Несомненно, почтенный Готама, если это так, то речь этих брахманов, знающих три Веды, оказывается безосновательной».


‘‘Sādhu, vāseṭṭha, te vata, vāseṭṭha, tevijjā brāhmaṇā yaṃ na jānanti, yaṃ na passanti, tassa sahabyatāya maggaṃ desessanti – ‘‘ayameva ujumaggo, ayamañjasāyano niyyāniko, niyyāti takkarassa brahmasahabyatāyā’’ti, netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

«Верно, Васеттха. То, что эти брахманы, знающие три Веды, будут указывать путь к союзу с тем, кого они не знают и не видят, заявляя: „Только этот путь является прямым, только этот путь ведёт прямо, он спасителен и выводит того, кто следует ему, к союзу с Брахмой“, — такое положение невозможно».


Janapadakalyāṇīupamā

«Сравнение с первой красавицей страны»


534. ‘‘Seyyathāpi, vāseṭṭha, puriso evaṃ vadeyya – ‘‘ahaṃ yā imasmiṃ janapade janapadakalyāṇī, taṃ icchāmi, taṃ kāmemī’’ti. Tamenaṃ evaṃ vadeyyuṃ – ‘‘ambho purisa, yaṃ tvaṃ janapadakalyāṇiṃ icchasi kāmesi, jānāsi taṃ janapadakalyāṇiṃ – khattiyī vā brāhmaṇī vā vessī vā suddī vā’’ti? Iti puṭṭho ‘‘no’’ti vadeyya.

534. «Представь, Васеттха, человека, который сказал бы так: „Я желаю, я жажду ту женщину, которая является первой красавицей в этой стране“. И люди спросили бы его: „Послушай, человек, эта первая красавица страны, которую ты желаешь и жаждешь, — знаешь ли ты, кто она: кшатрийка, брахманка, вайшья или шудрянка?“ И на этот вопрос он ответил бы: „Нет“».


‘‘Tamenaṃ evaṃ vadeyyuṃ – ‘‘ambho purisa, yaṃ tvaṃ janapadakalyāṇiṃ icchasi kāmesi, jānāsi taṃ janapadakalyāṇiṃ – evaṃnāmā evaṃgottāti vā, dīghā vā rassā vā majjhimā vā kāḷī vā sāmā vā maṅguracchavī vāti, amukasmiṃ gāme vā nigame vā nagare vā’’ti? Iti puṭṭho ‘no’ti vadeyya. Tamenaṃ evaṃ vadeyyuṃ – ‘‘ambho purisa, yaṃ tvaṃ na jānāsi na passasi, taṃ tvaṃ icchasi kāmesī’’ti? Iti puṭṭho ‘‘āmā’’ti vadeyya.

«И люди спросили бы его: „Послушай, человек, эта первая красавица страны, которую ты желаешь и жаждешь, — знаешь ли ты её имя или её клан? Высокая она, низкая или среднего роста? Темнокожая она, смуглая или со светлой кожей? Живёт ли она в такой-то деревне, посёлке или городе?“ И на этот вопрос он ответил бы: „Нет“. Тогда люди спросили бы его: „Послушай, человек, выходит, ты желаешь и жаждешь ту, кого ты не знаешь и не видел?“ И на этот вопрос он ответил бы: „Да“».


535. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, vāseṭṭha, nanu evaṃ sante tassa purisassa appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti? ‘‘Addhā kho, bho gotama, evaṃ sante tassa purisassa appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti.

535. «Как ты думаешь, Васеттха, если это так, то не оказывается ли речь этого человека безосновательной?» — «Несомненно, почтенный Готама, если это так, то речь этого человека оказывается безосновательной».


536. ‘‘Evameva [Pg.228] kho, vāseṭṭha, na kira tevijjehi brāhmaṇehi brahmā sakkhidiṭṭho, napi kira tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ ācariyehi brahmā sakkhidiṭṭho, napi kira tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ ācariyapācariyehi brahmā sakkhidiṭṭho. Napi kira tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ yāva sattamā ācariyāmahayugehi brahmā sakkhidiṭṭho. Yepi kira tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ pubbakā isayo mantānaṃ kattāro mantānaṃ pavattāro, yesamidaṃ etarahi tevijjā brāhmaṇā porāṇaṃ mantapadaṃ gītaṃ pavuttaṃ samihitaṃ, tadanugāyanti, tadanubhāsanti, bhāsitamanubhāsanti, vācitamanuvācenti, seyyathidaṃ – aṭṭhako vāmako vāmadevo vessāmitto yamataggi aṅgīraso bhāradvājo vāseṭṭho kassapo bhagu, tepi na evamāhaṃsu – ‘‘mayametaṃ jānāma, mayametaṃ passāma, yattha vā brahmā, yena vā brahmā, yahiṃ vā brahmā’’ti. Teva tevijjā brāhmaṇā evamāhaṃsu – ‘‘yaṃ na jānāma, yaṃ na passāma, tassa sahabyatāya maggaṃ desema – ayameva ujumaggo ayamañjasāyano niyyāniko niyyāti takkarassa brahmasahabyatāyā’’ti.

536. «Точно так же, Васеттха, ни один из брахманов, знающих три Веды, как говорят, не видел Брахму лицом к лицу; ни их учителя, как говорят, не видели Брахму лицом к лицу; ни учителя их учителей, как говорят, не видели Брахму лицом к лицу; ни учителя на протяжении семи поколений учителей, как говорят, не видели Брахму лицом к лицу. Даже древние риши, создатели и провозвестники мантр, чьи древние тексты мантр, пропетые, изреченные и собранные, ныне поют и повторяют брахманы, знающие три Веды, вторя пропетому и обучая заученному — а именно: Аттхака, Вамака, Вамадева, Вессамитта, Яматагги, Ангираса, Бхарадваджа, Васеттха, Кассапа, Бхагу — даже они не говорили так: „Мы знаем это, мы видим это — где Брахма, откуда Брахма или в каком мире Брахма“. И всё же эти брахманы, знающие три Веды, утверждают: „Мы указываем путь к союзу с тем, чего не знаем и не видим. Этот путь — прямой, это торная дорога, ведущая того, кто следует ей, к союзу с Брахмой“».


537. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, vāseṭṭha, nanu evaṃ sante tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti? ‘‘Addhā kho, bho gotama, evaṃ sante tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti.

537. «Как ты думаешь, Васеттха, если это так, то разве слова брахманов, знающих три Веды, не оказываются беспочвенными?» — «Несомненно, почтенный Готама, если это так, то слова брахманов, знающих три Веды, действительно оказываются беспочвенными».


‘‘Sādhu, vāseṭṭha, te vata, vāseṭṭha, tevijjā brāhmaṇā yaṃ na jānanti, yaṃ na passanti, tassa sahabyatāya maggaṃ desessanti – ayameva ujumaggo ayamañjasāyano niyyāniko niyyāti takkarassa brahmasahabyatāyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

«Хорошо, Васеттха. То, что эти брахманы, знающие три Веды, будут указывать путь к союзу с тем, чего они не знают и не видят, заявляя: „Это прямой путь, это торная дорога, ведущая того, кто следует ей, к союзу с Брахмой“ — такое невозможно».


Nisseṇīupamā

Сравнение с лестницей


538. ‘‘Seyyathāpi, vāseṭṭha, puriso cātumahāpathe nisseṇiṃ kareyya – pāsādassa ārohaṇāya. Tamenaṃ evaṃ vadeyyuṃ – ‘‘ambho purisa, yassa tvaṃ pāsādassa ārohaṇāya nisseṇiṃ karosi, jānāsi taṃ pāsādaṃ – puratthimāya vā disāya dakkhiṇāya vā disāya pacchimāya [Pg.229] vā disāya uttarāya vā disāya ucco vā nīco vā majjhimo vā’’ti? Iti puṭṭho ‘‘no’’ti vadeyya.

538. «Представь, Васеттха, человек строит на перекрестке четырех дорог лестницу для подъема во дворец. И люди спросили бы его: „Послушай, человек, этот дворец, для подъема в который ты строишь лестницу, знаешь ли ты, где он находится — на востоке, на юге, на западе или на севере? Высокий он, низкий или средней высоты?“ Будучи так спрошен, он ответил бы: „Нет“».


‘‘Tamenaṃ evaṃ vadeyyuṃ – ‘‘ambho purisa, yaṃ tvaṃ na jānāsi, na passasi, tassa tvaṃ pāsādassa ārohaṇāya nisseṇiṃ karosī’’ti? Iti puṭṭho ‘‘āmā’’ti vadeyya.

«Тогда они спросили бы его: „Послушай, человек, неужели ты строишь лестницу для подъема во дворец, которого ты не знаешь и не видел?“ Будучи так спрошен, он ответил бы: „Да“».


539. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, vāseṭṭha, nanu evaṃ sante tassa purisassa appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti? ‘‘Addhā kho, bho gotama, evaṃ sante tassa purisassa appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti.

539. «Как ты думаешь, Васеттха, если это так, то разве слова этого человека не оказываются беспочвенными?» — «Несомненно, почтенный Готама, если это так, то слова этого человека действительно оказываются беспочвенными».


540. ‘‘Evameva kho, vāseṭṭha, na kira tevijjehi brāhmaṇehi brahmā sakkhidiṭṭho, napi kira tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ ācariyehi brahmā sakkhidiṭṭho, napi kira tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ ācariyapācariyehi brahmā sakkhidiṭṭho, napi kira tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ yāva sattamā ācariyāmahayugehi brahmā sakkhidiṭṭho. Yepi kira tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ pubbakā isayo mantānaṃ kattāro mantānaṃ pavattāro, yesamidaṃ etarahi tevijjā brāhmaṇā porāṇaṃ mantapadaṃ gītaṃ pavuttaṃ samihitaṃ, tadanugāyanti, tadanubhāsanti, bhāsitamanubhāsanti, vācitamanuvācenti, seyyathidaṃ – aṭṭhako vāmako vāmadevo vessāmitto yamataggi aṅgīraso bhāradvājo vāseṭṭho kassapo bhagu, tepi na evamāhaṃsu – mayametaṃ jānāma, mayametaṃ passāma, yattha vā brahmā, yena vā brahmā, yahiṃ vā brahmāti. Teva tevijjā brāhmaṇā evamāhaṃsu – ‘‘yaṃ na jānāma, yaṃ na passāma, tassa sahabyatāya maggaṃ desema, ayameva ujumaggo ayamañjasāyano niyyāniko niyyāti takkarassa brahmasahabyatāyā’’ti.

540. «Точно так же, Васеттха, ни один из брахманов, знающих три Веды, как говорят, не видел Брахму лицом к лицу; ни их учителя, как говорят, не видели Брахму лицом к лицу; ни учителя их учителей, как говорят, не видели Брахму лицом к лицу; ни учителя на протяжении семи поколений учителей, как говорят, не видели Брахму лицом к лицу. Даже древние риши, создатели и провозвестники мантр, чьи древние тексты мантр, пропетые, изреченные и собранные, ныне поют и повторяют брахманы, знающие три Веды, вторя пропетому и обучая заученному — а именно: Аттхака, Вамака, Вамадева, Вессамитта, Яматагги, Ангираса, Бхарадваджа, Васеттха, Кассапа, Бхагу — даже они не говорили так: „Мы знаем это, мы видим это — где Брахма, откуда Брахма или в каком мире Брахма“. И всё же эти брахманы, знающие три Веды, утверждают: „Мы указываем путь к союзу с тем, чего не знаем и не видим. Этот путь — прямой, это торная дорога, ведущая того, кто следует ей, к союзу с Брахмой“».


541. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, vāseṭṭha, nanu evaṃ sante tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti? ‘‘Addhā kho, bho gotama, evaṃ sante tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti.

541. «Как ты думаешь, Васеттха, если это так, то разве слова брахманов, знающих три Веды, не оказываются беспочвенными?» — «Несомненно, почтенный Готама, если это так, то слова брахманов, знающих три Веды, действительно оказываются беспочвенными».


‘‘Sādhu, vāseṭṭha. Te vata, vāseṭṭha, tevijjā brāhmaṇā yaṃ na jānanti, yaṃ na passanti, tassa sahabyatāya maggaṃ desessanti. Ayameva ujumaggo ayamañjasāyano [Pg.230] niyyāniko niyyāti takkarassa brahmasabyatāyāti, netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

«Хорошо, Васеттха. То, что эти брахманы, знающие три Веды, будут указывать путь к союзу с тем, чего они не знают и не видят, заявляя: „Это прямой путь, это торная дорога, ведущая того, кто следует ей, к союзу с Брахмой“ — такое невозможно».


Aciravatīnadīupamā

Сравнение с рекой Ачиравати


542. ‘‘Seyyathāpi, vāseṭṭha, ayaṃ aciravatī nadī pūrā udakassa samatittikā kākapeyyā. Atha puriso āgaccheyya pāratthiko pāragavesī pāragāmī pāraṃ taritukāmo. So orime tīre ṭhito pārimaṃ tīraṃ avheyya – ‘‘ehi pārāpāraṃ, ehi pārāpāra’’nti.

542. «Представь, Васеттха, река Ачиравати полна воды до самых краев, так что ворона может пить из нее. И вот приходит человек, желающий переправиться на другой берег, ищущий другой берег, стремящийся на другой берег, намеревающийся переплыть реку. Стоя на этом берегу, он начинает звать противоположный берег: „Приди сюда, другой берег! Приди сюда, другой берег!“».


543. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, vāseṭṭha, api nu tassa purisassa avhāyanahetu vā āyācanahetu vā patthanahetu vā abhinandanahetu vā aciravatiyā nadiyā pārimaṃ tīraṃ orimaṃ tīraṃ āgaccheyyā’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’.

543. «Как ты думаешь, Васеттха, придет ли противоположный берег реки Ачиравати к этому берегу из-за призывов, молений, чаяний или восхвалений этого человека?» — «Конечно же нет, почтенный Готама».


544. ‘‘Evameva kho, vāseṭṭha, tevijjā brāhmaṇā ye dhammā brāhmaṇakārakā te dhamme pahāya vattamānā, ye dhammā abrāhmaṇakārakā te dhamme samādāya vattamānā evamāhaṃsu – ‘‘indamavhayāma, somamavhayāma, varuṇamavhayāma, īsānamavhayāma, pajāpatimavhayāma, brahmamavhayāma, mahiddhimavhayāma, yamamavhayāmā’’ti.

544. «Точно так же, Васеттха, те брахманы, знающие три Веды, которые оставили качества, делающие человека брахманом, и предаются качествам, делающим человека не-брахманом, взывают так: „Мы призываем Индру, мы призываем Сому, мы призываем Варуну, мы призываем Исану, мы призываем Паджапати, мы призываем Брахму, мы призываем Махиддхи, мы призываем Яму!“».


‘‘Te vata, vāseṭṭha, tevijjā brāhmaṇā ye dhammā brāhmaṇakārakā te dhamme pahāya vattamānā, ye dhammā abrāhmaṇakārakā te dhamme samādāya vattamānā avhāyanahetu vā āyācanahetu vā patthanahetu vā abhinandanahetu vā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā brahmānaṃ sahabyūpagā bhavissantī’’ti, netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

«То, что эти брахманы, знающие три Веды, оставив качества, делающие человека брахманом, и предаваясь качествам, делающим человека не-брахманом, благодаря своим призывам, молениям, чаяниям или восхвалениям после распада тела, после смерти, достигнут союза с Брахмой — такое невозможно».


545. ‘‘Seyyathāpi, vāseṭṭha, ayaṃ aciravatī nadī pūrā udakassa samatittikā kākapeyyā. Atha puriso āgaccheyya pāratthiko pāragavesī pāragāmī pāraṃ taritukāmo. So orime tīre daḷhāya anduyā pacchābāhaṃ gāḷhabandhanaṃ baddho.

545. «Представь, Васеттха, река Ачиравати полна воды до самых краев, так что ворона может пить из нее. И вот приходит человек, желающий переправиться на другой берег, ищущий другой берег, стремящийся на другой берег, намеревающийся переплыть реку. Но на этом берегу он крепко связан по рукам и ногам прочной цепью, с заломленными за спину руками».


‘‘Taṃ kiṃ maññasi, vāseṭṭha, api nu so puriso aciravatiyā nadiyā orimā tīrā pārimaṃ tīraṃ gaccheyyā’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’.

«Как ты думаешь, Васеттха, сможет ли этот человек перебраться с этого берега реки Ачиравати на противоположный берег?» — «Конечно же нет, почтенный Готама».


546. ‘‘Evameva [Pg.231] kho, vāseṭṭha, pañcime kāmaguṇā ariyassa vinaye andūtipi vuccanti, bandhanantipi vuccanti. Katame pañca? Cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Sotaviññeyyā saddā…pe… ghānaviññeyyā gandhā… jivhāviññeyyā rasā… kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā.

546. «Точно так же, Васеттха, эти пять объектов чувственного удовольствия в учении Благородного называются путами и оковами. Какие пять? Формы, познаваемые глазом — желанные, приятные, милые, привлекательные, связанные с чувственным вожделением, вызывающие страсть. Звуки, познаваемые ухом... Запахи, познаваемые носом... Вкусы, познаваемые языком... Телесные ощущения, познаваемые телом — желанные, приятные, милые, привлекательные, связанные с чувственным вожделением, вызывающие страсть».


‘‘Ime kho, vāseṭṭha, pañca kāmaguṇā ariyassa vinaye andūtipi vuccanti, bandhanantipi vuccanti. Ime kho vāseṭṭha pañca kāmaguṇe tevijjā brāhmaṇā gadhitā mucchitā ajjhopannā anādīnavadassāvino anissaraṇapaññā paribhuñjanti. Te vata, vāseṭṭha, tevijjā brāhmaṇā ye dhammā brāhmaṇakārakā, te dhamme pahāya vattamānā, ye dhammā abrāhmaṇakārakā, te dhamme samādāya vattamānā pañca kāmaguṇe gadhitā mucchitā ajjhopannā anādīnavadassāvino anissaraṇapaññā paribhuñjantā kāmandubandhanabaddhā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā brahmānaṃ sahabyūpagā bhavissantī’’ti, netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

«Эти пять объектов чувственного удовольствия, Васеттха, в учении Благородного называются путами и оковами. И эти брахманы, знающие три Веды, привязаны к этим пяти объектам чувственного удовольствия, ослеплены ими, поглощены ими; они наслаждаются ими, не видя в них опасности и не зная пути к освобождению. То, что эти брахманы, знающие три Веды, оставив качества, делающие человека брахманом, и предаваясь качествам, делающим человека не-брахманом, наслаждаются пятью объектами чувственного удовольствия — будучи привязанными к ним, ослепленными ими, поглощенными ими, не видя опасности и не зная пути к освобождению, связанные путами чувственного вожделения — после распада тела, после смерти, достигнут союза с Брахмой — такое невозможно».


547. ‘‘Seyyathāpi, vāseṭṭha, ayaṃ aciravatī nadī pūrā udakassa samatittikā kākapeyyā. Atha puriso āgaccheyya pāratthiko pāragavesī pāragāmī pāraṃ taritukāmo. So orime tīre sasīsaṃ pārupitvā nipajjeyya.

547. «Представь, Васеттха, река Ачиравати полна воды до самых краев, так что ворона может пить из нее. И вот приходит человек, желающий переправиться на другой берег, ищущий другой берег, стремящийся на другой берег, намеревающийся переплыть реку. Но на этом берегу он ложится спать, укрывшись с головой».


‘‘Taṃ kiṃ maññasi, vāseṭṭha, api nu so puriso aciravatiyā nadiyā orimā tīrā pārimaṃ tīraṃ gaccheyyā’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’.

«Как ты думаешь, Васеттха, сможет ли этот человек перебраться с этого берега реки Ачиравати на противоположный берег?» — «Конечно же нет, почтенный Готама».


548. ‘‘Evameva kho, vāseṭṭha, pañcime nīvaraṇā ariyassa vinaye āvaraṇātipi vuccanti, nīvaraṇātipi vuccanti, onāhanātipi vuccanti, pariyonāhanātipi vuccanti. Katame pañca? Kāmacchandanīvaraṇaṃ, byāpādanīvaraṇaṃ, thinamiddhanīvaraṇaṃ, uddhaccakukkuccanīvaraṇaṃ, vicikicchānīvaraṇaṃ. Ime kho, vāseṭṭha, pañca nīvaraṇā ariyassa vinaye āvaraṇātipi vuccanti, nīvaraṇātipi vuccanti, onāhanātipi vuccanti, pariyonāhanātipi vuccanti.

548. «Точно так же, Васеттха, эти пять помех в учении Благородного называются преградами, помехами, завесами и путами. Какие пять? Помеха чувственного желания (камаччханда), помеха недоброжелательности (вьяпада), помеха лени и сонливости (тхина-миддха), помеха неугомонности и беспокойства (уддхачча-куккучча), помеха сомнения (вичикиччха). Эти пять помех, Васеттха, в учении Благородного называются преградами, помехами, завесами и путами».


549. ‘‘Imehi kho, vāseṭṭha, pañcahi nīvaraṇehi tevijjā brāhmaṇā āvuṭā nivuṭā onaddhā pariyonaddhā. Te vata, vāseṭṭha, tevijjā brāhmaṇā ye [Pg.232] dhammā brāhmaṇakārakā te dhamme pahāya vattamānā, ye dhammā abrāhmaṇakārakā te dhamme samādāya vattamānā pañcahi nīvaraṇehi āvuṭā nivuṭā onaddhā pariyonaddhā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā brahmānaṃ sahabyūpagā bhavissantī’’ti, netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

549. «И эти брахманы, знающие три Веды, преграждены, закрыты, опутаны и ослеплены этими пятью помехами. То, что эти брахманы, знающие три Веды, оставив качества, делающие человека брахманом, и предаваясь качествам, делающим человека не-брахманом, будучи прегражденными, закрытыми, опутанными и ослепленными этими пятью помехами, после распада тела, после смерти, достигнут союза с Брахмой — такое невозможно».


Saṃsandanakathā

Беседа о сопоставлении


550. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, vāseṭṭha, kinti te sutaṃ brāhmaṇānaṃ vuddhānaṃ mahallakānaṃ ācariyapācariyānaṃ bhāsamānānaṃ, sapariggaho vā brahmā apariggaho vā’’ti? ‘‘Apariggaho, bho gotama’’. ‘‘Saveracitto vā averacitto vā’’ti? ‘‘Averacitto, bho gotama’’. ‘‘Sabyāpajjacitto vā abyāpajjacitto vā’’ti? ‘‘Abyāpajjacitto, bho gotama’’. ‘‘Saṃkiliṭṭhacitto vā asaṃkiliṭṭhacitto vā’’ti? ‘‘Asaṃkiliṭṭhacitto, bho gotama’’. ‘‘Vasavattī vā avasavattī vā’’ti? ‘‘Vasavattī, bho gotama’’.

550. «Как ты думаешь, Васеттха, что ты слышал от старых, пожилых брахманов, учителей и учителей их учителей, когда они беседовали: обременен ли Брахма семьей и имуществом или необременен?» — «Необременен, почтенный Готама». — «Враждебен ли его ум или безвраждебен?» — «Безвраждебен, почтенный Готама». — «Полон ли его ум недоброжелательности или свободен от недоброжелательности?» — «Свободен от недоброжелательности, почтенный Готама». — «Загрязнен ли его ум или незагрязнен?» — «Незагрязнен, почтенный Готама». — «Властвует ли он над собой или не властвует?» — «Властвует над собой, почтенный Готама».


‘‘Taṃ kiṃ maññasi, vāseṭṭha, sapariggahā vā tevijjā brāhmaṇā apariggahā vā’’ti? ‘‘Sapariggahā, bho gotama’’. ‘‘Saveracittā vā averacittā vā’’ti? ‘‘Saveracittā, bho gotama’’. ‘‘Sabyāpajjacittā vā abyāpajjacittā vā’’ti? ‘‘Sabyāpajjacittā, bho gotama’’. ‘‘Saṃkiliṭṭhacittā vā asaṃkiliṭṭhacittā vā’’ti? ‘‘Saṃkiliṭṭhacittā, bho gotama’’. ‘‘Vasavattī vā avasavattī vā’’ti? ‘‘Avasavattī, bho gotama’’.

«Как ты думаешь, Васеттха, обременены ли брахманы, знающие три Веды, семьей и имуществом или необременены?» — «Обременены, почтенный Готама». — «Враждебен ли их ум или безвраждебен?» — «Враждебен, почтенный Готама». — «Полон ли их ум недоброжелательности или свободен от недоброжелательности?» — «Полон недоброжелательности, почтенный Готама». — «Загрязнен ли их ум или незагрязнен?» — «Загрязнен, почтенный Готама». — «Властвуют ли они над собой или не властвуют?» — «Не властвуют над собой, почтенный Готама».


551. ‘‘Iti kira, vāseṭṭha, sapariggahā tevijjā brāhmaṇā apariggaho brahmā. Api nu kho sapariggahānaṃ tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ apariggahena brahmunā saddhiṃ saṃsandati sametī’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’. ‘‘Sādhu, vāseṭṭha, te vata, vāseṭṭha, sapariggahā tevijjā brāhmaṇā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apariggahassa brahmuno sahabyūpagā bhavissantī’’ti, netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

551. «Итак, Васеттха, получается, что брахманы, знающие три Веды, обременены семьей и имуществом, а Брахма — необременен. Есть ли сходство, есть ли соответствие между обремененными брахманами, знающими три Веды, и необремененным Брахмой?» — «Конечно же нет, почтенный Готама». — «Хорошо, Васеттха. То, что эти обремененные брахманы, знающие три Веды, после распада тела, после смерти, достигнут союза с необремененным Брахмой — такое невозможно».


‘‘Iti kira, vāseṭṭha, saveracittā tevijjā brāhmaṇā, averacitto brahmā…pe… sabyāpajjacittā tevijjā brāhmaṇā abyāpajjacitto brahmā… saṃkiliṭṭhacittā tevijjā brāhmaṇā asaṃkiliṭṭhacitto brahmā… avasavattī tevijjā [Pg.233] brāhmaṇā vasavattī brahmā, api nu kho avasavattīnaṃ tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ vasavattinā brahmunā saddhiṃ saṃsandati sametī’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’. ‘‘Sādhu, vāseṭṭha, te vata, vāseṭṭha, avasavattī tevijjā brāhmaṇā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā vasavattissa brahmuno sahabyūpagā bhavissantī’’ti, netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

«Итак, Васеттха, брахманы, знающие три Веды, полны враждебности, а Брахма свободен от враждебности... брахманы, знающие три Веды, полны недоброжелательности, а Брахма свободен от недоброжелательности... брахманы, знающие три Веды, осквернены умом, а Брахма чист умом... брахманы, знающие три Веды, не владеют собой, а Брахма владеет собой. Так могут ли брахманы, знающие три Веды и не владеющие собой, иметь что-то общее, сойтись с Брахмой, который владеет собой?» — «Никак нет, почтенный Готама». — «Хорошо, Васеттха. Поистине, невозможно, чтобы эти брахманы, знающие три Веды и не владеющие собой, после распада тела, после смерти, соединились с Брахмой, который владеет собой».


552. ‘‘Idha kho pana te, vāseṭṭha, tevijjā brāhmaṇā āsīditvā saṃsīdanti, saṃsīditvā visāraṃ pāpuṇanti, sukkhataraṃ maññe taranti. Tasmā idaṃ tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ tevijjāiriṇantipi vuccati, tevijjāvivanantipi vuccati, tevijjābyasanantipi vuccatī’’ti.

552. «Но эти брахманы, знающие три Веды, увязают в них, и увязнув, терпят крушение, полагая, будто переправляются посуху. Поэтому это тройственное знание брахманов называют тройственной пустыней, тройственным бездорожьем, тройственной гибелью».


553. Evaṃ vutte, vāseṭṭho māṇavo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sutaṃ metaṃ, bho gotama, samaṇo gotamo brahmānaṃ sahabyatāya maggaṃ jānātī’’ti. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, vāseṭṭha. Āsanne ito manasākaṭaṃ, na ito dūre manasākaṭa’’nti? ‘‘Evaṃ, bho gotama, āsanne ito manasākaṭaṃ, na ito dūre manasākaṭa’’nti.

553. Когда это было сказано, юноша Васеттха обратился к Благословенному: «Я слышал, почтенный Готама, что отшельник Готама знает путь к союзу с Брахмой». — «Как ты думаешь, Васеттха, близко ли отсюда деревня Манасаката? Недалеко ли отсюда Манасаката?» — «Да, почтенный Готама, близко отсюда Манасаката, недалеко отсюда Манасаката».


554. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, vāseṭṭha, idhassa puriso manasākaṭe jātasaṃvaddho. Tamenaṃ manasākaṭato tāvadeva avasaṭaṃ manasākaṭassa maggaṃ puccheyyuṃ. Siyā nu kho, vāseṭṭha, tassa purisassa manasākaṭe jātasaṃvaddhassa manasākaṭassa maggaṃ puṭṭhassa dandhāyitattaṃ vā vitthāyitattaṃ vā’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’. ‘‘Taṃ kissa hetu’’? ‘‘Amu hi, bho gotama, puriso manasākaṭe jātasaṃvaddho, tassa sabbāneva manasākaṭassa maggāni suviditānī’’ti.

554. «Как ты думаешь, Васеттха, если бы человек, родившийся и выросший здесь, в Манасакате, только что покинув Манасакату, был спрошен о дороге в Манасакату, возникло бы у этого человека, родившегося и выросшего в Манасакате, при вопросе о дороге в Манасакату какое-либо замешательство или нерешительность?» — «Нет, почтенный Готама». — «Почему?» — «Потому что этот человек, почтенный Готама, родился и вырос в Манасакате, и ему прекрасно известны все дороги в Манасакату».


‘‘Siyā kho, vāseṭṭha, tassa purisassa manasākaṭe jātasaṃvaddhassa manasākaṭassa maggaṃ puṭṭhassa dandhāyitattaṃ vā vitthāyitattaṃ vā, na tveva tathāgatassa brahmaloke vā brahmalokagāminiyā vā paṭipadāya puṭṭhassa dandhāyitattaṃ vā vitthāyitattaṃ vā. Brahmānaṃ cāhaṃ, vāseṭṭha, pajānāmi brahmalokañca brahmalokagāminiñca paṭipadaṃ, yathā paṭipanno ca brahmalokaṃ upapanno, tañca pajānāmī’’ti.

«У того человека, Васеттха, который родился и вырос в Манасакате, при вопросе о дороге в Манасакату ещё могло бы возникнуть какое-то замешательство или нерешительность, но у Татхагаты при вопросе о мире Брахмы или о пути, ведущем в мир Брахмы, никогда не возникнет ни замешательства, ни нерешительности. Ибо я, Васеттха, знаю и Брахму, и мир Брахмы, и путь, ведущий в мир Брахмы, и ту практику, следуя которой, рождаются в мире Брахмы».


555. Evaṃ [Pg.234] vutte, vāseṭṭho māṇavo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sutaṃ metaṃ, bho gotama, samaṇo gotamo brahmānaṃ sahabyatāya maggaṃ desetī’’ti. ‘‘Sādhu no bhavaṃ gotamo brahmānaṃ sahabyatāya maggaṃ desetu ullumpatu bhavaṃ gotamo brāhmaṇiṃ paja’’nti. ‘‘Tena hi, vāseṭṭha, suṇāhi; sādhukaṃ manasi karohi; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ bho’’ti kho vāseṭṭho māṇavo bhagavato paccassosi.

555. Когда это было сказано, юноша Васеттха обратился к Благословенному: «Я слышал, почтенный Готама, что отшельник Готама указывает путь к союзу с Брахмой. Пусть же почтенный Готама укажет нам путь к союзу с Брахмой, пусть почтенный Готама спасёт брахманский род!» — «В таком случае, Васеттха, слушай внимательно, размышляй над этим, а я буду говорить». — «Да, почтенный», — ответил юноша Васеттха Благословенному.


Brahmalokamaggadesanā

Указание пути в мир Брахмы


556. Bhagavā etadavoca – ‘‘idha, vāseṭṭha, tathāgato loke uppajjati arahaṃ, sammāsambuddho…pe… (yathā 190-212 anucchedesu evaṃ vitthāretabbaṃ). Evaṃ kho, vāseṭṭha, bhikkhu sīlasampanno hoti…pe… tassime pañca nīvaraṇe pahīne attani samanupassato pāmojjaṃ jāyati, pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vedeti, sukhino cittaṃ samādhiyati.

556. Благословенный сказал: «Вот, Васеттха, в мире является Татхагата, Арахант, Всецело Просветлённый... (следует подробно изложить, как в параграфах 190–212). Так, Васеттха, бхиккху становится совершенным в нравственности... Когда он видит, что эти пять помех устранены в нём самом, в нём рождается ликование; у ликующего рождается восторг; у того, чей ум полон восторга, успокаивается тело; тот, чьё тело спокойно, испытывает счастье; у счастливого ум сосредоточивается».


‘‘So mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati. Tathā dutiyaṃ. Tathā tatiyaṃ. Tathā catutthaṃ. Iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharati.

«Он пребывает, пронизывая одну сторону света умом, исполненным доброжелательности. Так же и вторую, так же и третью, так же и четвёртую. Так — вверх, вниз, вширь, повсюду, ко всем без исключения, отождествляя себя со всеми, он пребывает, пронизывая весь мир умом, исполненным доброжелательности — обширным, возвышенным, безграничным, свободным от враждебности и недоброжелательности».


‘‘Seyyathāpi, vāseṭṭha, balavā saṅkhadhamo appakasireneva catuddisā viññāpeyya; evameva kho, vāseṭṭha, evaṃ bhāvitāya mettāya cetovimuttiyā yaṃ pamāṇakataṃ kammaṃ na taṃ tatrāvasissati, na taṃ tatrāvatiṭṭhati. Ayampi kho, vāseṭṭha, brahmānaṃ sahabyatāya maggo.

«Подобно тому, Васеттха, как сильный трубач в раковину без труда даёт о себе знать во всех четырёх направлениях, точно так же, Васеттха, при таком развитии освобождения ума доброжелательностью любое деяние, совершённое в ограниченной сфере, не остаётся там, не задерживается там. Это, Васеттха, также есть путь к союзу с Брахмой».


‘‘Puna caparaṃ, vāseṭṭha, bhikkhu karuṇāsahagatena cetasā…pe… muditāsahagatena cetasā…pe… upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati. Tathā dutiyaṃ. Tathā tatiyaṃ. Tathā catutthaṃ. Iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharati.

«И ещё, Васеттха, бхиккху пребывает, пронизывая одну сторону света умом, исполненным сострадания... умом, исполненным сорадования... умом, исполненным беспристрастия. Так же и вторую, так же и третью, так же и четвёртую. Так — вверх, вниз, вширь, повсюду, ко всем без исключения, отождествляя себя со всеми, он пребывает, пронизывая весь мир умом, исполненным беспристрастия — обширным, возвышенным, безграничным, свободным от враждебности и недоброжелательности».


‘‘Seyyathāpi[Pg.235], vāseṭṭha, balavā saṅkhadhamo appakasireneva catuddisā viññāpeyya. Evameva kho, vāseṭṭha, evaṃ bhāvitāya upekkhāya cetovimuttiyā yaṃ pamāṇakataṃ kammaṃ na taṃ tatrāvasissati, na taṃ tatrāvatiṭṭhati. Ayaṃ kho, vāseṭṭha, brahmānaṃ sahabyatāya maggo.

«Подобно тому, Васеттха, как сильный трубач в раковину без труда даёт о себе знать во всех четырёх направлениях, точно так же, Васеттха, при таком развитии освобождения ума беспристрастием любое деяние, совершённое в ограниченной сфере, не остаётся там, не задерживается там. Это, Васеттха, есть путь к союзу с Брахмой».


557. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, vāseṭṭha, evaṃvihārī bhikkhu sapariggaho vā apariggaho vā’’ti? ‘‘Apariggaho, bho gotama’’. ‘‘Saveracitto vā averacitto vā’’ti? ‘‘Averacitto, bho gotama’’. ‘‘Sabyāpajjacitto vā abyāpajjacitto vā’’ti? ‘‘Abyāpajjacitto, bho gotama’’. ‘‘Saṃkiliṭṭhacitto vā asaṃkiliṭṭhacitto vā’’ti? ‘‘Asaṃkiliṭṭhacitto, bho gotama’’. ‘‘Vasavattī vā avasavattī vā’’ti? ‘‘Vasavattī, bho gotama’’.

557. «Как ты думаешь, Васеттха, бхиккху, живущий таким образом, обременён семьёй и имуществом или не обременён?» — «Не обременён, почтенный Готама». — «Полон ли он враждебности или свободен от враждебности?» — «Свободен от враждебности, почтенный Готама». — «Полон ли он недоброжелательности или свободен от недоброжелательности?» — «Свободен от недоброжелательности, почтенный Готама». — «Осквернён ли он умом или чист умом?» — «Чист умом, почтенный Готама». — «Владеет ли он собой или не владеет собой?» — «Владеет собой, почтенный Готама».


‘‘Iti kira, vāseṭṭha, apariggaho bhikkhu, apariggaho brahmā. Api nu kho apariggahassa bhikkhuno apariggahena brahmunā saddhiṃ saṃsandati sametī’’ti? ‘‘Evaṃ, bho gotama’’. ‘‘Sādhu, vāseṭṭha, so vata vāseṭṭha apariggaho bhikkhu kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apariggahassa brahmuno sahabyūpago bhavissatī’’ti, ṭhānametaṃ vijjati.

«Итак, Васеттха, бхиккху не обременён, и Брахма не обременён. Есть ли у этого необременённого бхиккху сходство, согласие с необременённым Брахмой?» — «Да, почтенный Готама». — «Хорошо, Васеттха. Поистине, возможно, чтобы этот необременённый бхиккху после распада тела, после смерти, соединился с необременённым Брахмой».


558. ‘‘Iti kira, vāseṭṭha, averacitto bhikkhu, averacitto brahmā…pe… abyāpajjacitto bhikkhu, abyāpajjacitto brahmā… asaṃkiliṭṭhacitto bhikkhu, asaṃkiliṭṭhacitto brahmā… vasavattī bhikkhu, vasavattī brahmā, api nu kho vasavattissa bhikkhuno vasavattinā brahmunā saddhiṃ saṃsandati sametī’’ti? ‘‘Evaṃ, bho gotama’’. ‘‘Sādhu, vāseṭṭha, so vata, vāseṭṭha, vasavattī bhikkhu kāyassa bhedā paraṃ maraṇā vasavattissa brahmuno sahabyūpago bhavissatīti, ṭhānametaṃ vijjatī’’ti.

558. «Итак, Васеттха, бхиккху свободен от враждебности, и Брахма свободен от враждебности... бхиккху свободен от недоброжелательности, и Брахма свободен от недоброжелательности... бхиккху чист умом, и Брахма чист умом... бхиккху владеет собой, и Брахма владеет собой. Есть ли у этого владеющего собой бхиккху сходство, согласие с владеющим собой Брахмой?» — «Да, почтенный Готама». — «Хорошо, Васеттха. Поистине, возможно, чтобы этот владеющий собой бхиккху после распада тела, после смерти, соединился с владеющим собой Брахмой».


559. Evaṃ vutte, vāseṭṭhabhāradvājā māṇavā bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘abhikkantaṃ, bho gotama, abhikkantaṃ, bho gotama! Seyyathāpi, bho gotama, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti. Evamevaṃ bhotā gotamena anekapariyāyena dhammo pakāsito[Pg.236]. Ete mayaṃ bhavantaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gacchāma, dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsake no bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupete saraṇaṃ gate’’ti.

559. Когда это было сказано, юноши Васеттха и Бхарадваджа обратились к Благословенному: «Великолепно, почтенный Готама! Великолепно, почтенный Готама! Как если бы кто-то восстановил опрокинутое, или открыл сокрытое, или указал путь заблудившемуся, или внёс масляный светильник в темноту, чтобы зрячие могли видеть предметы, — точно так же почтенный Готама различными способами разъяснил Дхамму. Мы прибегаем к почтенному Готаме как к прибежищу, к Дхамме и к общине бхиккху. Пусть почтенный Готама примет нас как мирян-последователей, принявших прибежище с сегодняшнего дня и на всю жизнь».


Tevijjasuttaṃ niṭṭhitaṃ terasamaṃ.

Так завершается тринадцатая сутта — Тевиджжа-сутта.


Sīlakkhandhavaggo niṭṭhito.

Раздел о нравственности (Силаккхандха-вагга) завершён.


Tassuddānaṃ –

Оглавление раздела:


Brahmāsāmaññaambaṭṭha,Soṇakūṭamahālijālinī;

Sīhapoṭṭhapādasubho kevaṭṭo,Lohiccatevijjā terasāti.

Брахмаджала, Саманняпхала, Амбаттха, Сонаданда, Кутаданта, Махали, Джалия, Махасиханада, Поттхапада, Субха, Кеваттха, Лохичча и Тевиджжа — таковы эти тринадцать сутт.


Sīlakkhandhavaggapāḷi niṭṭhitā.

Текст раздела о нравственности (Силаккхандха-вагга-пали) завершён.


සිංහල
පාලි කැනනයවිවරණඅටුවාවෙනත්
1101 පාරාජික පාළි
1102 පාචිත්තිය පාළි
1103 මහාවග්ග පාළි (විනය)
1104 චූළවග්ග පාළි
1105 පරිවාර පාළි
1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1
1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2
1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා
1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය)
1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා
1206 පරිවාර අට්ඨකථා
1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1
1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2
1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3
1401 ද්වෙමාතිකාපාළි
1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා
1403 වජිරබුද්ධි ටීකා
1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1
1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2
1406 විනයාලංකාර ටීකා-1
1407 විනයාලංකාර ටීකා-2
1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා
1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය
1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1
1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2
1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි
1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා

8401 විසුද්ධිමග්ග-1
8402 විසුද්ධිමග්ග-2
8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1
8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2
8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා

8406 දීඝනිකාය (පු-වි)
8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි)
8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි)
8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි)
8410 විනයපිටක (පු-වි)
8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි)
8412 අට්ඨකථා (පු-වි)
8413 නිරුත්තිදීපනී
8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ
8415 අනුදීපනීපාඨ
8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ
8417 නමක්කාරටීකා
8418 මහාපණාමපාඨ
8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා
8420 සුතවන්දනා
8421 කමලාඤ්ජලි
8422 ජිනාලඞ්කාර
8423 පජ්ජමධු
8424 බුද්ධගුණගාථාවලී
8425 චූළගන්ථවංස
8427 සාසනවංස
8426 මහාවංස
8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං
8428 කච්චායනබ්යාකරණං
8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා)
8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා)
8432 පදරූපසිද්ධි
8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා
8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ
8435 වුත්තෝදයපාඨ
8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ
8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා
8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ
8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා
8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර
8446 කවිදප්පණනීති
8447 නීතිමඤ්ජරී
8445 ධම්මනීති
8444 මහාරහනීති
8441 ලෝකනීති
8442 සුත්තන්තනීති
8443 සූරස්සතිනීති
8450 චාණක්යනීති
8448 නරදක්ඛදීපනී
8449 චතුරාරක්ඛදීපනී
8451 රසවාහිනී
8452 සීමවිසෝධනීපාඨ
8453 වෙස්සන්තරගීති
8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා
8455 ථූපවංස
8456 දාඨාවංස
8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා
8458 ධාතුවංස
8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස
8460 ජිනචරිතය
8461 ජිනවංසදීපං
8462 තේලකටාහගාථා
8463 මිලිදටීකා
8464 පදමඤ්ජරී
8465 පදසාධනං
8466 සද්දබින්දුපකරණං
8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා
8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි
2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ)
2103 පාථිකවග්ග පාළි
2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ)
2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා
2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා
2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ)
2303 පාථිකවග්ග ටීකා
2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1
2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි
3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි
3103 උපරිපණ්ණාස පාළි
3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1
3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2
3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා
3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා
3301 මූලපණ්ණාස ටීකා
3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා
3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි
4102 නිදානවග්ග පාළි
4103 ඛන්ධවග්ග පාළි
4104 සළායතනවග්ග පාළි
4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)
4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා
4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා
4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා
4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)
4301 සගාථාවග්ග ටීකා
4302 නිදානවග්ග ටීකා
4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා
4304 සළායතනවග්ග ටීකා
4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි
5102 දුකනිපාත පාළි
5103 තිකනිපාත පාළි
5104 චතුක්කනිපාත පාළි
5105 පඤ්චකනිපාත පාළි
5106 ඡක්කනිපාත පාළි
5107 සත්තකනිපාත පාළි
5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි
5109 නවකනිපාත පාළි
5110 දසකනිපාත පාළි
5111 එකාදසකනිපාත පාළි
5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා
5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා
5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා
5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා
5301 එකකනිපාත ටීකා
5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා
5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා
5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි
6102 ධම්මපද පාළි
6103 උදාන පාළි
6104 ඉතිවුත්තක පාළි
6105 සුත්තනිපාත පාළි
6106 විමානවත්ථු පාළි
6107 පේතවත්ථු පාළි
6108 ථේරගාථා පාළි
6109 ථේරීගාථා පාළි
6110 අපදාන පාළි-1
6111 අපදාන පාළි-2
6112 බුද්ධවංස පාළි
6113 චරියාපිටක පාළි
6114 ජාතක පාළි-1
6115 ජාතක පාළි-2
6116 මහානිද්දේස පාළි
6117 චූළනිද්දේස පාළි
6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි
6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි
6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි
6121 පේටකෝපදේස පාළි
6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා
6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1
6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2
6204 උදාන අට්ඨකථා
6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා
6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1
6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2
6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා
6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා
6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1
6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2
6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා
6213 අපදාන අට්ඨකථා-1
6214 අපදාන අට්ඨකථා-2
6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා
6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා
6217 ජාතක අට්ඨකථා-1
6218 ජාතක අට්ඨකථා-2
6219 ජාතක අට්ඨකථා-3
6220 ජාතක අට්ඨකථා-4
6221 ජාතක අට්ඨකථා-5
6222 ජාතක අට්ඨකථා-6
6223 ජාතක අට්ඨකථා-7
6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා
6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා
6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1
6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2
6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා
6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා
6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි
7102 විභඞ්ග පාළි
7103 ධාතුකථා පාළි
7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි
7105 කථාවත්ථු පාළි
7106 යමක පාළි-1
7107 යමක පාළි-2
7108 යමක පාළි-3
7109 පට්ඨාන පාළි-1
7110 පට්ඨාන පාළි-2
7111 පට්ඨාන පාළි-3
7112 පට්ඨාන පාළි-4
7113 පට්ඨාන පාළි-5
7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා
7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා
7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා
7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා
7302 විභඞ්ග-මූලටීකා
7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා
7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා
7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා
7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ
7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ
7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා
7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon PaliLos ComentariosLos SubcomentariosOtros
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคนข้อคิดเห็นคำอธิบายย่อยอื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ
1102 ปาจิตติยปาฬิ
1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย)
1104 จูฬวคฺคปาฬิ
1105 ปริวารปาฬิ
1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑
1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒
1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา
1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย)
1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา
1206 ปริวารอฏฺฐกถา
1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑
1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒
1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓
1401 ทเวมาติกาปาฬิ
1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา
1403 วชิรพุทฺธิฏีกา
1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑
1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒
1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑
1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒
1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา
1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย
1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑
1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒
1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ
1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา

8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑
8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒
8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑
8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒
8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา

8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ)
8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ)
8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ)
8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ)
8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ)
8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ)
8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ)
8413 นิรุตฺติทีปนี
8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ
8415 อนุทีปนีปาฐ
8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ
8417 นมกฺการฏีกา
8418 มหาปณามปาฐ
8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา
8420 สุตวทน
8421 กมลาญฺชลิ
8422 ชินาลงฺการ
8423 ปชฺชมธุ
8424 พุทฺธคุณคาถาวลี
8425 จูฬคนฺถวํส
8427 สาสนวํส
8426 มหาวํส
8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ
8428 กจฺจายนพฺยากรณํ
8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา)
8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา)
8432 ปทรูปสิทฺธิ
8433 โมคคฺลานปญฺจิกา
8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ
8435 วุตฺโตทยปาฐ
8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ
8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา
8438 สุโพธาลงฺการปาฐ
8439 สุโพธาลงฺการฏีกา
8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร
8446 กวิทปฺปณนีติ
8447 นีติมญฺชรี
8445 ธมฺมนีติ
8444 มหารหนีติ
8441 โลกนีติ
8442 สุตฺตนฺตนีติ
8443 สูรสฺสตินีติ
8450 จาณกฺยนีติ
8448 นรทกฺขทีปนี
8449 จตุราวรกฺขทีปนี
8451 รสวาหินี
8452 สีมวิโสธนีปาฐ
8453 เวสฺสนฺตรคีติ
8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา
8455 ถูปวํส
8456 ทาฐาวํส
8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา
8458 ธาตุวํส
8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส
8460 ชนจริตย
8461 ชนวํสทีปํ
8462 เตลกฏาหคาถา
8463 มิลิทฏีกา
8464 ปทมญฺชรี
8465 ปทสาธนํ
8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ
8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา
8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ
2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ)
2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ
2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ)
2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา
2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา
2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ)
2303 ปาถิกวคฺคฏีกา
2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑
2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ
3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ
3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ
3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑
3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒
3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา
3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา
3301 มูลปณฺณาสฏีกา
3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา
3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ
4102 นิทานวคฺคปาฬิ
4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ
4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ
4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)
4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา
4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา
4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา
4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)
4301 สคาถาวคฺคฏีกา
4302 นิทานวคฺคฏีกา
4303 ขนฺธวคฺคฏีกา
4304 สฬายตนวคฺคฏีกา
4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ
5102 ทุกนิปาตปาฬิ
5103 ติกนิปาตปาฬิ
5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ
5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ
5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ
5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ
5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ
5109 นวกนิปาตปาฬิ
5110 ทสกนิปาตปาฬิ
5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ
5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา
5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา
5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา
5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา
5301 เอกกนิปาตฏีกา
5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา
5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา
5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ
6102 ธมฺมปทปาฬิ
6103 อุทานปาฬิ
6104 อิติวุตฺตกปาฬิ
6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ
6106 วิมานวตฺถุปาฬิ
6107 เปตวตฺถุปาฬิ
6108 เถรคาถาปาฬิ
6109 เถรีคาถาปาฬิ
6110 อปทานปาฬิ-๑
6111 อปทานปาฬิ-๒
6112 พุทธวงฺสปาฬิ
6113 จริยาปิฏกปาฬิ
6114 ชาตกปาฬิ-๑
6115 ชาตกปาฬิ-๒
6116 มหานิทฺเทสปาฬิ
6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ
6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ
6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ
6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ
6121 เปฏโกปเทสปาฬิ
6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา
6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑
6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒
6204 อุทานอฏฺฐกถา
6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา
6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑
6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒
6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา
6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา
6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑
6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒
6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา
6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑
6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒
6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา
6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา
6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑
6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒
6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓
6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔
6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕
6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖
6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗
6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา
6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา
6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑
6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒
6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา
6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา
6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ
7102 วิภงฺคปาฬิ
7103 ธาตุกถาปาฬิ
7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ
7105 กถาวตฺถุปาฬิ
7106 ยมกปาฬิ-๑
7107 ยมกปาฬิ-๒
7108 ยมกปาฬิ-๓
7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑
7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒
7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓
7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔
7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕
7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา
7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา
7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา
7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา
7302 วิภงฺคมูลฏีกา
7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา
7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา
7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา
7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท
7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห
7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา
7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།འགྲེལ་བཤད།འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི།
1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི།
1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ)
1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།
1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ)
1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣
1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།
1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ།
1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡
1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢
1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ།
1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡
1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢
1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི།
1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ།

8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡
8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢
8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡
8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢
8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ།

8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི)
8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི།
8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ།
8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ།
8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ།
8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི།
8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར།
8423 པཛྫ་མ་དྷུ།
8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི།
8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས།
8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས།
8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས།
8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ)
8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ)
8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི།
8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ།
8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ།
8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ།
8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ།
8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ།
8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར།
8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི།
8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི།
8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི།
8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི།
8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི།
8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི།
8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི།
8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི།
8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི།
8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ།
8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི།
8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ།
8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས།
8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས།
8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ།
8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས།
8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས།
8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ།
8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ།
8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ།
8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ།
8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི།
8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ།
8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ།
8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ།
8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ)
2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ)
2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ)
2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡
2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)
4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི།
6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི།
6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི།
6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི།
6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡
6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢
6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི།
6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི།
6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡
6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢
6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི།
6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི།
6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི།
6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།
6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣
6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤
6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥
6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦
6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧
6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི།
7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི།
7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི།
7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི།
7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡
7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢
7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣
7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡
7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢
7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣
7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤
7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥
7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ།
7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ།
7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển PaliChú giảiPhụ chú giảiKhác
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1
1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2
1203 Chú Giải Pācittiya
1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật)
1205 Chú Giải Cūḷavagga
1206 Chú Giải Parivāra
1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1
1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2
1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha
1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi
1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1
1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2
1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1
1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2
1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1
1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Thanh Tịnh Đạo - 1
8402 Thanh Tịnh Đạo - 2
8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1
8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2
8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo

8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8410 Tạng Luật (Vấn Đáp)
8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp)
8412 Chú Giải (Vấn Đáp)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Phụ Chú Giải Namakkāra
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8444 Mahārahanīti
8445 Dhammanīti
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8450 Cāṇakyanīti
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Phụ Chú Giải Milinda
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2203 Chú Giải Pāthikavagga
2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga
2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1
2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1
3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2
3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa
3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa
3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)
4201 Chú Giải Sagāthāvagga
4202 Chú Giải Nidānavagga
4203 Chú Giải Khandhavagga
4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga
4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga
4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga
4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga
4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga
4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Chú Giải Ekakanipāta
5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta
5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi - 1
6111 Apadāna Pāḷi - 2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi - 1
6115 Jātaka Pāḷi - 2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Chú Giải Khuddakapāṭha
6202 Chú Giải Dhammapada - 1
6203 Chú Giải Dhammapada - 2
6204 Chú Giải Udāna
6205 Chú Giải Itivuttaka
6206 Chú Giải Suttanipāta - 1
6207 Chú Giải Suttanipāta - 2
6208 Chú Giải Vimānavatthu
6209 Chú Giải Petavatthu
6210 Chú Giải Theragāthā - 1
6211 Chú Giải Theragāthā - 2
6212 Chú Giải Therīgāthā
6213 Chú Giải Apadāna - 1
6214 Chú Giải Apadāna - 2
6215 Chú Giải Buddhavaṃsa
6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka
6217 Chú Giải Jātaka - 1
6218 Chú Giải Jātaka - 2
6219 Chú Giải Jātaka - 3
6220 Chú Giải Jātaka - 4
6221 Chú Giải Jātaka - 5
6222 Chú Giải Jātaka - 6
6223 Chú Giải Jātaka - 7
6224 Chú Giải Mahāniddesa
6225 Chú Giải Cūḷaniddesa
6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1
6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2
6228 Chú Giải Nettippakaraṇa
6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi - 1
7107 Yamaka Pāḷi - 2
7108 Yamaka Pāḷi - 3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5
7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi
7202 Chú Giải Sammohavinodanī
7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa
7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī
7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga
7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa
7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī
7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra
7309 Abhidhammamātikāpāḷi