| বাংলা | |||
| পালি | অট্ঠকথা | টীকা | অন্ন |
| 1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি | 1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা | 1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩ | 1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা |
| 2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি | 2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা | 2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২ | |
| 3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি | 3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা | 3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা | |
| 4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত) | 4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত) | 4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত) | |
| 5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি | 5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা | 5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা | |
| 6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি | 6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা | 6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী | |
| 7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫ | 7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা | 7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি | |
| 中文 | |||
| 巴利 | 義註 | 複註 | 藏外典籍 |
| 1101 巴拉基咖(波羅夷) 1102 巴吉帝亞(波逸提) 1103 大品(律藏) 1104 小品 1105 附隨 | 1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1 1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2 1203 巴吉帝亞(波逸提)義註 1204 大品義註(律藏) 1205 小品義註 1206 附隨義註 | 1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3 | 1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑(詞幹篇) 8431 文法寶鑑(詞根篇) 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋 |
| 2101 戒蘊品 2102 大品(長部) 2103 波梨品 | 2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註(長部) 2203 波梨品義註 | 2301 戒蘊品疏 2302 大品複註(長部) 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2 | |
| 3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經 | 3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註 | 3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註 | |
| 4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品(相應部) | 4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注(相應部) | 4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註(相應部) | |
| 5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經 | 5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註 | 5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註 | |
| 6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋 | 6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注 | 6301 導論複註 6302 導論明解 | |
| 7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5 | 7201 法集論義註 7202 分別論義註(迷惑冰消) 7203 五部論義註 | 7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母 | |
| English | |||
| Pali Canon | Commentaries | Sub-commentaries | Other |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Français | |||
| Canon Pali | Commentaires | Sous-commentaires | Autres |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Deutsch | |||
| Pali-Kanon | Kommentare | Subkommentare | Sonstige |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| हिंदी | |||
| पाली कैनन | कमेंट्री | उप-टिप्पणियाँ | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि | 1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3 | 1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि | 2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2 | |
| 3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5 | 7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि | |
| Indonesia | |||
| Kanon Pali | Komentar | Sub-komentar | Lainnya |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| 日文 | |||
| パーリ仏典 | 註釈書 | 副註釈書 | その他 |
| 1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ) 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ | 1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ) 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター | 1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3 | 1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ) 8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ) 8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ) 8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ) 8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ) 8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ) 8412 アッタカター(プ・ヴィ) 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー) 8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー) 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー |
| 2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ) 2103 パーティカワッガ・パーリ | 2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ) 2203 パーティカワッガ・アッタカター | 2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ) 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2 | |
| 3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ | 3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター | 3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー | |
| 4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ) | 4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ) | 4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ) | |
| 5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ | 5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター | 5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー | |
| 6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ | 6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター | 6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー | |
| 7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5 | 7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター | 7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ | |
| ខ្មែរ | |||
| ព្រះត្រៃបិដកបាលី | អដ្ឋកថា | ដីកា | ផ្សេងទៀត |
| 1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ | 1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា | 1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣ | 1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា |
| 2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ | 2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា | 2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២ | |
| 3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ | 3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា | 3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា | |
| 4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត) | 4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត) | 4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត) | |
| 5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ | 5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា | 5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា | |
| 6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ | 6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា | 6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី | |
| 7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥ | 7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា | 7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ | |
| 한국인 | |||
| 팔리 대장경 | 주석서 | 부주석서 | 기타 |
| 1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리 | 1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타 | 1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3 | 1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나 |
| 2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리 | 2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타 | 2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2 | |
| 3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리 | 3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타 | 3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까 | |
| 4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따) | 4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따) | 4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따) | |
| 5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리 | 5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타 | 5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까 | |
| 6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리 | 6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타 | 6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니 | |
| 7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5 | 7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타 | 7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리 | |
| ອັກສອນລາວ | |||
| ປາລີ | ອັດຖະກະຖາ | ຏີກາ | ອັນຍາ |
| 1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ | 1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ | 1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3 | 1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ |
| 2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ | 2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ | 2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2 | |
| 3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ | 3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ | 3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ | |
| 4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ) | |
| 5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ | 5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ | 5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ | |
| 6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ | 6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ | |
| 7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5 | 7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ | |
| मराठी | |||
| पाळी | अट्ठकथा | टीका | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी | 1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३ | 1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी | 2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२ | |
| 3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५ | 7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी | |
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa त्या भगवंतांना, अर्हतांना, सम्यक्सम्बुद्धांना माझा नमस्कार असो. Dīghanikāyo दीघनिकाय Mahāvaggapāḷi महावग्गपाळी 1. Mahāpadānasuttaṃ १. महापदानसुत्त Pubbenivāsapaṭisaṃyuttakathā पुब्बेनिवासाशी (पूर्वनिवासाशी) संबंधित चर्चा 1. Evaṃ [Pg.1] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme karerikuṭikāyaṃ. Atha kho sambahulānaṃ bhikkhūnaṃ pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantānaṃ karerimaṇḍalamāḷe sannisinnānaṃ sannipatitānaṃ pubbenivāsapaṭisaṃyuttā dhammī kathā udapādi – ‘‘itipi pubbenivāso, itipi pubbenivāso’’ti. १. असे मी ऐकले आहे—एकदा भगवान श्रावस्ती येथे अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामातील करेरीकुटीमध्ये विहार करत होते. तेव्हा, भोजन करून भिक्षाटनाहून परतलेले अनेक भिक्खू करेरी मंडपामध्ये एकत्र जमून बसले असता, त्यांच्यात पूर्वनिवासाशी (पुब्बेनिवासाशी) संबंधित धम्मचर्चा सुरू झाली—'पूर्वनिवास असा होता, पूर्वनिवास तसा होता' अशी. 2. Assosi kho bhagavā dibbāya sotadhātuyā visuddhāya atikkantamānusikāya tesaṃ bhikkhūnaṃ imaṃ kathāsallāpaṃ. Atha kho bhagavā uṭṭhāyāsanā yena karerimaṇḍalamāḷo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi, nisajja kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘kāyanuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā; kā ca pana vo antarākathā vippakatā’’ti? २. भगवंतांनी मानवी मर्यादा ओलांडणाऱ्या, अत्यंत शुद्ध अशा आपल्या दिव्य श्रवणेंद्रियाने (दिव्यश्रोताने) त्या भिक्खूंचे हे संभाषण ऐकले. मग भगवान आपल्या आसनावरून उठले आणि जेथे करेरी मंडप होता तेथे गेले. तेथे जाऊन ते मांडलेल्या आसनावर बसले. बसल्यानंतर भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले—'भिक्खूंनो, तुम्ही आता येथे कोणत्या चर्चेसाठी एकत्र बसला आहात? आणि तुमची कोणती अपूर्ण चर्चा मध्येच थांबली आहे?' Evaṃ vutte te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘idha, bhante, amhākaṃ pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantānaṃ karerimaṇḍalamāḷe sannisinnānaṃ sannipatitānaṃ pubbenivāsapaṭisaṃyuttā dhammī kathā udapādi – ‘itipi pubbenivāso itipi pubbenivāso’ti. Ayaṃ kho no, bhante, antarākathā vippakatā. Atha bhagavā anuppatto’’ti. असे विचारल्यावर ते भिक्खू भगवंतांना म्हणाले—'भंते, येथे आम्ही भोजन करून भिक्षाटनाहून परतल्यावर या करेरी मंडपामध्ये एकत्र जमून बसलो असता, आमच्यात पूर्वनिवासाशी संबंधित धम्मचर्चा सुरू झाली की—'पूर्वनिवास असा होता, पूर्वनिवास तसा होता' अशी. भंते, हीच आमची चर्चा अपूर्ण राहिली होती, तेवढ्यात भगवंतांचे येथे आगमन झाले.' 3. ‘‘Iccheyyātha [Pg.2] no tumhe, bhikkhave, pubbenivāsapaṭisaṃyuttaṃ dhammiṃ kathaṃ sotu’’nti? ‘‘Etassa, bhagavā, kālo; etassa, sugata, kālo; yaṃ bhagavā pubbenivāsapaṭisaṃyuttaṃ dhammiṃ kathaṃ kareyya, bhagavato sutvā bhikkhū dhāressantī’’ti. ‘‘Tena hi, bhikkhave, suṇātha,sādhukaṃ manasi karotha, bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – ३. ‘भिक्खूंनो, तुम्हाला पूर्वनिवासाशी संबंधित धम्मचर्चा ऐकण्याची इच्छा आहे का?’ 'भगवंता, हीच योग्य वेळ आहे! सुगता, हीच योग्य वेळ आहे! भगवंतांनी पूर्वनिवासाशी संबंधित धम्मचर्चा करावी, भगवंतांकडून ऐकून भिक्खू त्याचे स्मरण ठेवतील.' 'तसे असेल तर भिक्खूंनो, लक्षपूर्वक ऐका, नीट मनन करा, मी बोलतो.' 'होय, भंते,' असे म्हणून त्या भिक्खूंनी भगवंतांना प्रतिसाद दिला. भगवान म्हणाले— 4. ‘‘Ito so, bhikkhave, ekanavutikappe yaṃ vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho loke udapādi. Ito so, bhikkhave, ekatiṃse kappe yaṃ sikhī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho loke udapādi. Tasmiññeva kho, bhikkhave, ekatiṃse kappe vessabhū bhagavā arahaṃ sammāsambuddho loke udapādi. Imasmiññeva kho, bhikkhave, bhaddakappe kakusandho bhagavā arahaṃ sammāsambuddho loke udapādi. Imasmiññeva kho, bhikkhave, bhaddakappe koṇāgamano bhagavā arahaṃ sammāsambuddho loke udapādi. Imasmiññeva kho, bhikkhave, bhaddakappe kassapo bhagavā arahaṃ sammāsambuddho loke udapādi. Imasmiññeva kho, bhikkhave, bhaddakappe ahaṃ etarahi arahaṃ sammāsambuddho loke uppanno. ४. ‘भिक्खूंनो, आजपासून एक्याण्णव (९१) कल्पांपूर्वी विपस्सी नावाचे भगवान, अर्हत, सम्यक्सम्बुद्ध जगात उत्पन्न झाले. भिक्खूंनो, आजपासून एकतीस (३१) कल्पांपूर्वी शिखी नावाचे भगवान, अर्हत, सम्यक्सम्बुद्ध जगात उत्पन्न झाले. भिक्खूंनो, त्याच एकतीस कल्पांपूर्वी वेस्सभू नावाचे भगवान, अर्हत, सम्यक्सम्बुद्ध जगात उत्पन्न झाले. भिक्खूंनो, याच भद्रकल्पात ककुसंध नावाचे भगवान, अर्हत, सम्यक्सम्बुद्ध जगात उत्पन्न झाले. भिक्खूंनो, याच भद्रकल्पात कोणागमन नावाचे भगवान, अर्हत, सम्यक्सम्बुद्ध जगात उत्पन्न झाले. भिक्खूंनो, याच भद्रकल्पात कस्सप नावाचे भगवान, अर्हत, सम्यक्सम्बुद्ध जगात उत्पन्न झाले. भिक्खूंनो, याच भद्रकल्पात आता मी स्वतः अर्हत, सम्यक्सम्बुद्ध म्हणून जगात उत्पन्न झालो आहे.’ 5. ‘‘Vipassī, bhikkhave, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho khattiyo jātiyā ahosi, khattiyakule udapādi. Sikhī, bhikkhave, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho khattiyo jātiyā ahosi, khattiyakule udapādi. Vessabhū, bhikkhave, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho khattiyo jātiyā ahosi, khattiyakule udapādi. Kakusandho, bhikkhave, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho brāhmaṇo jātiyā ahosi, brāhmaṇakule udapādi. Koṇāgamano, bhikkhave, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho brāhmaṇo jātiyā ahosi, brāhmaṇakule udapādi. Kassapo, bhikkhave, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho brāhmaṇo jātiyā ahosi, brāhmaṇakule udapādi. Ahaṃ, bhikkhave, etarahi arahaṃ sammāsambuddho khattiyo jātiyā ahosiṃ, khattiyakule uppanno. ५. ‘भिक्खूंनो, विपस्सी भगवान, अर्हत, सम्यक्सम्बुद्ध हे जन्माने क्षत्रिय होते, त्यांचा जन्म क्षत्रिय कुळात झाला होता. भिक्खूंनो, शिखी भगवान, अर्हत, सम्यक्सम्बुद्ध हे जन्माने क्षत्रिय होते, त्यांचा जन्म क्षत्रिय कुळात झाला होता. भिक्खूंनो, वेस्सभू भगवान, अर्हत, सम्यक्सम्बुद्ध हे जन्माने क्षत्रिय होते, त्यांचा जन्म क्षत्रिय कुळात झाला होता. भिक्खूंनो, ककुसंध भगवान, अर्हत, सम्यक्सम्बुद्ध हे जन्माने ब्राह्मण होते, त्यांचा जन्म ब्राह्मण कुळात झाला होता. भिक्खूंनो, कोणागमन भगवान, अर्हत, सम्यक्सम्बुद्ध हे जन्माने ब्राह्मण होते, त्यांचा जन्म ब्राह्मण कुळात झाला होता. भिक्खूंनो, कस्सप भगवान, अर्हत, सम्यक्सम्बुद्ध हे जन्माने ब्राह्मण होते, त्यांचा जन्म ब्राह्मण कुळात झाला होता. भिक्खूंनो, आता मी अर्हत, सम्यक्सम्बुद्ध जन्माने क्षत्रिय आहे, माझा जन्म क्षत्रिय कुळात झाला आहे.’ 6. ‘‘Vipassī[Pg.3], bhikkhave, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho koṇḍañño gottena ahosi. Sikhī, bhikkhave, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho koṇḍañño gottena ahosi. Vessabhū, bhikkhave, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho koṇḍañño gottena ahosi. Kakusandho, bhikkhave, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho kassapo gottena ahosi. Koṇāgamano, bhikkhave, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho kassapo gottena ahosi. Kassapo, bhikkhave, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho kassapo gottena ahosi. Ahaṃ, bhikkhave, etarahi arahaṃ sammāsambuddho gotamo gottena ahosiṃ. ६. ‘भिक्खूंनो, विपस्सी भगवान, अर्हत, सम्यक्सम्बुद्ध हे गोत्राने कोंडञ्ञ (कौंडिन्य) होते. भिक्खूंनो, शिखी भगवान, अर्हत, सम्यक्सम्बुद्ध हे गोत्राने कोंडञ्ञ होते. भिक्खूंनो, वेस्सभू भगवान, अर्हत, सम्यक्सम्बुद्ध हे गोत्राने कोंडञ्ञ होते. भिक्खूंनो, ककुसंध भगवान, अर्हत, सम्यक्सम्बुद्ध हे गोत्राने कस्सप (कश्यप) होते. भिक्खूंनो, कोणागमन भगवान, अर्हत, सम्यक्सम्बुद्ध हे गोत्राने कस्सप होते. भिक्खूंनो, कस्सप भगवान, अर्हत, सम्यक्सम्बुद्ध हे गोत्राने कस्सप होते. भिक्खूंनो, आता मी अर्हत, सम्यक्सम्बुद्ध गोत्राने गोतम (गौतम) आहे.’ 7. ‘‘Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa asītivassasahassāni āyuppamāṇaṃ ahosi. Sikhissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa sattativassasahassāni āyuppamāṇaṃ ahosi. Vessabhussa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa saṭṭhivassasahassāni āyuppamāṇaṃ ahosi. Kakusandhassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa cattālīsavassasahassāni āyuppamāṇaṃ ahosi. Koṇāgamanassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa tiṃsavassasahassāni āyuppamāṇaṃ ahosi. Kassapassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa vīsativassasahassāni āyuppamāṇaṃ ahosi. Mayhaṃ, bhikkhave, etarahi appakaṃ āyuppamāṇaṃ parittaṃ lahukaṃ; yo ciraṃ jīvati, so vassasataṃ appaṃ vā bhiyyo. ७. ‘भिक्खूंनो, विपस्सी भगवान, अर्हत, सम्यक्सम्बुद्धांचे आयुष्यमान ऐंशी हजार वर्षांचे होते. भिक्खूंनो, शिखी भगवान, अर्हत, सम्यक्सम्बुद्धांचे आयुष्यमान सत्तर हजार वर्षांचे होते. भिक्खूंनो, वेस्सभू भगवान, अर्हत, सम्यक्सम्बुद्धांचे आयुष्यमान साठ हजार वर्षांचे होते. भिक्खूंनो, ककुसंध भगवान, अर्हत, सम्यक्सम्बुद्धांचे आयुष्यमान चाळीस हजार वर्षांचे होते. भिक्खूंनो, कोणागमन भगवान, अर्हत, सम्यक्सम्बुद्धांचे आयुष्यमान तीस हजार वर्षांचे होते. भिक्खूंनो, कस्सप भगवान, अर्हत, सम्यक्सम्बुद्धांचे आयुष्यमान वीस हजार वर्षांचे होते. भिक्खूंनो, आता माझे आयुष्यमान अल्प, मर्यादित आणि क्षणभंगुर आहे; जो दीर्घकाळ जगतो, तो शंभर वर्षे किंवा त्याहून थोडे अधिक जगतो.’ 8. ‘‘Vipassī, bhikkhave, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho pāṭaliyā mūle abhisambuddho. Sikhī, bhikkhave, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho puṇḍarīkassa mūle abhisambuddho. Vessabhū, bhikkhave, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho sālassa mūle abhisambuddho. Kakusandho, bhikkhave, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho sirīsassa mūle abhisambuddho. Koṇāgamano, bhikkhave, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho udumbarassa mūle abhisambuddho. Kassapo, bhikkhave, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho nigrodhassa mūle abhisambuddho. Ahaṃ, bhikkhave, etarahi arahaṃ sammāsambuddho assatthassa mūle abhisambuddho. ८. भिक्षूंनो, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान विपस्सी यांना पाटली वृक्षाच्या मुळाशी अभिसंबोध (परम ज्ञान) प्राप्त झाले. भिक्षूंनो, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान शिखी यांना पुंडरीक वृक्षाच्या मुळाशी अभिसंबोध प्राप्त झाले. भिक्षूंनो, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान वेस्सभू यांना साल वृक्षाच्या मुळाशी अभिसंबोध प्राप्त झाले. भिक्षूंनो, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान ककुसंध यांना शिरीष वृक्षाच्या मुळाशी अभिसंबोध प्राप्त झाले. भिक्षूंनो, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान कोणागमन यांना उदुंबर वृक्षाच्या मुळाशी अभिसंबोध प्राप्त झाले. भिक्षूंनो, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान कस्सप यांना न्यग्रोध वृक्षाच्या मुळाशी अभिसंबोध प्राप्त झाले. भिक्षूंनो, आता या वेळी अर्हत, सम्यक्संबुद्ध असलेल्या मला अस्सत्थ वृक्षाच्या मुळाशी अभिसंबोध प्राप्त झाले आहे. 9. ‘‘Vipassissa[Pg.4], bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa khaṇḍatissaṃ nāma sāvakayugaṃ ahosi aggaṃ bhaddayugaṃ. Sikhissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa abhibhūsambhavaṃ nāma sāvakayugaṃ ahosi aggaṃ bhaddayugaṃ. Vessabhussa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa soṇuttaraṃ nāma sāvakayugaṃ ahosi aggaṃ bhaddayugaṃ. Kakusandhassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa vidhurasañjīvaṃ nāma sāvakayugaṃ ahosi aggaṃ bhaddayugaṃ. Koṇāgamanassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa bhiyyosuttaraṃ nāma sāvakayugaṃ ahosi aggaṃ bhaddayugaṃ. Kassapassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa tissabhāradvājaṃ nāma sāvakayugaṃ ahosi aggaṃ bhaddayugaṃ. Mayhaṃ, bhikkhave, etarahi sāriputtamoggallānaṃ nāma sāvakayugaṃ ahosi aggaṃ bhaddayugaṃ. ९. भिक्षूंनो, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान विपस्सी यांच्या अग्र आणि श्रेष्ठ श्रावक-युगलाचे (शिष्य-जोडीचे) नाव 'खंड' आणि 'तिस्स' असे होते. भिक्षूंनो, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान शिखी यांच्या अग्र आणि श्रेष्ठ श्रावक-युगलाचे नाव 'अभिभू' आणि 'संभव' असे होते. भिक्षूंनो, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान वेस्सभू यांच्या अग्र आणि श्रेष्ठ श्रावक-युगलाचे नाव 'सोण' आणि 'उत्तर' असे होते. भिक्षूंनो, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान ककुसंध यांच्या अग्र आणि श्रेष्ठ श्रावक-युगलाचे नाव 'विधुर' आणि 'संजीव' असे होते. भिक्षूंनो, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान कोणागमन यांच्या अग्र आणि श्रेष्ठ श्रावक-युगलाचे नाव 'भिय्योस' आणि 'उत्तर' असे होते. भिक्षूंनो, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान कस्सप यांच्या अग्र आणि श्रेष्ठ श्रावक-युगलाचे नाव 'तिस्स' आणि 'भारद्वाज' असे होते. भिक्षूंनो, आता या वेळी माझ्या अग्र आणि श्रेष्ठ श्रावक-युगलाचे नाव 'सारिपुत्त' आणि 'मोग्गल्लान' असे आहे. 10. ‘‘Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa tayo sāvakānaṃ sannipātā ahesuṃ. Eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṃ, eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi bhikkhusatasahassaṃ, eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi asītibhikkhusahassāni. Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa ime tayo sāvakānaṃ sannipātā ahesuṃ sabbesaṃyeva khīṇāsavānaṃ. १०. भिक्षूंनो, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान विपस्सी यांच्या श्रावकांचे तीन संमेलन झाले होते. त्यांपैकी एका श्रावक-संमेलनात अडुसष्ट लाख (६८,००,०००) भिक्षू होते, दुसऱ्या एका श्रावक-संमेलनात एक लाख (१,००,०००) भिक्षू होते, आणि तिसऱ्या एका श्रावक-संमेलनात ऐंशी हजार (८०,०००) भिक्षू होते. भिक्षूंनो, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान विपस्सी यांच्या श्रावकांची ही तिन्ही संमेलने केवळ क्षीणासवांचीच (अर्हतांचीच) होती. ‘‘Sikhissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa tayo sāvakānaṃ sannipātā ahesuṃ. Eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi bhikkhusatasahassaṃ, eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi asītibhikkhusahassāni, eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi sattatibhikkhusahassāni. Sikhissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa ime tayo sāvakānaṃ sannipātā ahesuṃ sabbesaṃyeva khīṇāsavānaṃ. भिक्षूंनो, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान शिखी यांच्या श्रावकांचे three संमेलन झाले होते. त्यांपैकी एका श्रावक-संमेलनात एक लाख (१,००,०००) भिक्षू होते, दुसऱ्या एका श्रावक-संमेलनात ऐंशी हजार (८०,०००) भिक्षू होते, आणि तिसऱ्या एका श्रावक-संमेलनात सत्तर हजार (७०,०००) भिक्षू होते. भिक्षूंनो, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान शिखी यांच्या श्रावकांची ही तिन्ही संमेलने केवळ क्षीणासवांचीच (अर्हतांचीच) होती. ‘‘Vessabhussa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa tayo sāvakānaṃ sannipātā ahesuṃ. Eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi asītibhikkhusahassāni, eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi sattatibhikkhusahassāni, eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi [Pg.5] saṭṭhibhikkhusahassāni. Vessabhussa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa ime tayo sāvakānaṃ sannipātā ahesuṃ sabbesaṃyeva khīṇāsavānaṃ. भिक्षूंनो, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान वेस्सभू यांच्या श्रावकांचे तीन संमेलन झाले होते. त्यांपैकी एका श्रावक-संमेलनात ऐंशी हजार (८०,०००) भिक्षू होते, दुसऱ्या एका श्रावक-संमेलनात सत्तर हजार (७०,०००) भिक्षू होते, आणि तिसऱ्या एका श्रावक-संमेलनात साठ हजार (६०,०००) भिक्षू होते. भिक्षूंनो, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान वेस्सभू यांच्या श्रावकांची ही तिन्ही संमेलने केवळ क्षीणासवांचीच (अर्हतांचीच) होती. ‘‘Kakusandhassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi cattālīsabhikkhusahassāni. Kakusandhassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa ayaṃ eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi sabbesaṃyeva khīṇāsavānaṃ. भिक्षूंनो, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान ककुसंध यांच्या श्रावकांचे एकच संमेलन झाले होते, ज्यामध्ये चाळीस हजार (४०,०००) भिक्षू होते. भिक्षूंनो, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान ककुसंध यांच्या श्रावकांचे हे एकमेव संमेलन केवळ क्षीणासवांचेच (अर्हतांचीच) होते. ‘‘Koṇāgamanassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi tiṃsabhikkhusahassāni. Koṇāgamanassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa ayaṃ eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi sabbesaṃyeva khīṇāsavānaṃ. भिक्षूंनो, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान कोणागमन यांच्या श्रावकांचे एकच संमेलन झाले होते, ज्यामध्ये तीस हजार (३०,०००) भिक्षू होते. भिक्षूंनो, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान कोणागमन यांच्या श्रावकांचे हे एकमेव संमेलन केवळ क्षीणासवांचेच (अर्हतांचीच) होते. ‘‘Kassapassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi vīsatibhikkhusahassāni. Kassapassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa ayaṃ eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi sabbesaṃyeva khīṇāsavānaṃ. भिक्षूंनो, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान कस्सप यांच्या श्रावकांचे एकच संमेलन झाले होते, ज्यामध्ये वीस हजार (२०,०००) भिक्षू होते. भिक्षूंनो, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान कस्सप यांच्या श्रावकांचे हे एकमेव संमेलन केवळ क्षीणासवांचेच (अर्हतांचीच) होते. ‘‘Mayhaṃ, bhikkhave, etarahi eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi aḍḍhateḷasāni bhikkhusatāni. Mayhaṃ, bhikkhave, ayaṃ eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi sabbesaṃyeva khīṇāsavānaṃ. भिक्षूंनो, आता या वेळी माझ्या श्रावकांचे एकच संमेलन झाले आहे, ज्यामध्ये साडेबाराशे (१,२५०) भिक्षू होते. भिक्षूंनो, माझे हे एकमेव संमेलन केवळ क्षीणासवांचेच (अर्हतांचेच) होते. 11. ‘‘Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa asoko nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko. Sikhissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa khemaṅkaro nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko. Vessabhussa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa upasanto nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko. Kakusandhassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa buddhijo nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko. Koṇāgamanassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa sotthijo nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko. Kassapassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa sabbamitto nāma [Pg.6] bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko. Mayhaṃ, bhikkhave, etarahi ānando nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko. ११. भिक्षूंनो, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान विपस्सी यांचे 'असोक' नावाचे भिक्षू हे परिचारक आणि मुख्य परिचारक होते. भिक्षूंनो, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान शिखी यांचे 'खेमंकर' नावाचे भिक्षू हे परिचारक आणि मुख्य परिचारक होते. भिक्षूंनो, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान वेस्सभू यांचे 'उपसंत' नावाचे भिक्षू हे परिचारक आणि मुख्य परिचारक होते. भिक्षूंनो, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान ककुसंध यांचे 'बुद्धिझ' नावाचे भिक्षू हे परिचारक आणि मुख्य परिचारक होते. भिक्षूंनो, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान कोणागमन यांचे 'सोत्थिज' नावाचे भिक्षू हे परिचारक आणि मुख्य परिचारक होते. भिक्षूंनो, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान कस्सप यांचे 'सब्बमित्त' नावाचे भिक्षू हे परिचारक आणि मुख्य परिचारक होते. भिक्षूंनो, आता या वेळी माझे 'आनंद' नावाचे भिक्षू हे परिचारक आणि मुख्य परिचारक आहेत. 12. ‘‘Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa bandhumā nāma rājā pitā ahosi. Bandhumatī nāma devī mātā ahosi janetti. Bandhumassa rañño bandhumatī nāma nagaraṃ rājadhānī ahosi. १२. भिक्षूंनो, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान विपस्सी यांचे पिता 'बंधुमान' नावाचे राजे होते. त्यांची जन्मदात्री माता 'बंधुमती' नावाची देवी (राणी) होत्या. राजा बंधुमान यांचे 'बंधुमती' नावाचे नगर ही राजधानी होती. ‘‘Sikhissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa aruṇo nāma rājā pitā ahosi. Pabhāvatī nāma devī mātā ahosi janetti. Aruṇassa rañño aruṇavatī nāma nagaraṃ rājadhānī ahosi. भिक्षूंनो, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान शिखी यांचे पिता 'अरुण' नावाचे राजे होते. त्यांची जन्मदात्री माता 'पभावती' नावाची देवी (राणी) होत्या. राजा अरुण यांचे 'अरुणवती' नावाचे नगर ही राजधानी होती. ‘‘Vessabhussa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa suppatito nāma rājā pitā ahosi. Vassavatī nāma devī mātā ahosi janetti. Suppatitassa rañño anomaṃ nāma nagaraṃ rājadhānī ahosi. “भिक्खूहो, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान वेस्सभू यांचे पिता 'सुप्पतित' नावाचे राजे होते. त्यांची जन्मदात्री माता 'वस्सवती' नावाची देवी (राणी) होती. राजा सुप्पतित यांचे 'अनोम' नावाचे नगर हे राजधानीचे शहर होते.” ‘‘Kakusandhassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa aggidatto nāma brāhmaṇo pitā ahosi. Visākhā nāma brāhmaṇī mātā ahosi janetti. Tena kho pana, bhikkhave, samayena khemo nāma rājā ahosi. Khemassa rañño khemavatī nāma nagaraṃ rājadhānī ahosi. “भिक्खूहो, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान ककुसन्ध यांचे पिता 'अग्गिदत्त' नावाचे ब्राह्मण होते. त्यांची जन्मदात्री माता 'विसाखा' नावाची ब्राह्मणी होती. भिक्खूहो, त्या काळी 'खेम' नावाचे राजे होते. राजा खेम यांचे 'खेमवती' नावाचे नगर हे राजधानीचे शहर होते.” ‘‘Koṇāgamanassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa yaññadatto nāma brāhmaṇo pitā ahosi. Uttarā nāma brāhmaṇī mātā ahosi janetti. Tena kho pana, bhikkhave, samayena sobho nāma rājā ahosi. Sobhassa rañño sobhavatī nāma nagaraṃ rājadhānī ahosi. “भिक्खूहो, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान कोणागमन यांचे पिता 'यञ्ञदत्त' नावाचे ब्राह्मण होते. त्यांची जन्मदात्री माता 'उत्तरा' नावाची ब्राह्मणी होती. भिक्खूहो, त्या काळी 'सोभ' नावाचे राजे होते. राजा सोभ यांचे 'सोभवती' नावाचे नगर हे राजधानीचे शहर होते.” ‘‘Kassapassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa brahmadatto nāma brāhmaṇo pitā ahosi. Dhanavatī nāma brāhmaṇī mātā ahosi janetti. Tena kho pana, bhikkhave, samayena kikī [Pg.7] nāma rājā ahosi. Kikissa rañño bārāṇasī nāma nagaraṃ rājadhānī ahosi. “भिक्खूहो, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान कस्सप यांचे पिता 'ब्रह्मदत्त' नावाचे ब्राह्मण होते. त्यांची जन्मदात्री माता 'धनवती' नावाची ब्राह्मणी होती. भिक्खूहो, त्या काळी 'किकी' नावाचे राजे होते. राजा किकी यांचे 'बाराणसी' नावाचे नगर हे राजधानीचे शहर होते.” ‘‘Mayhaṃ, bhikkhave, etarahi suddhodano nāma rājā pitā ahosi. Māyā nāma devī mātā ahosi janetti. Kapilavatthu nāma nagaraṃ rājadhānī ahosī’’ti. Idamavoca bhagavā, idaṃ vatvāna sugato uṭṭhāyāsanā vihāraṃ pāvisi. “भिक्खूहो, आता या वेळी माझे पिता 'सुद्धोदन' नावाचे राजे होते. माझी जन्मदात्री माता 'माया' नावाची देवी (राणी) होती. 'कपिलवत्थु' नावाचे नगर हे राजधानीचे शहर होते.” भगवान असे म्हणाले. हे बोलून सुगत आपल्या आसनावरून उठले आणि विहारात गेले. 13. Atha kho tesaṃ bhikkhūnaṃ acirapakkantassa bhagavato ayamantarākathā udapādi – ‘‘acchariyaṃ, āvuso, abbhutaṃ, āvuso, tathāgatassa mahiddhikatā mahānubhāvatā. Yatra hi nāma tathāgato atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarissati, nāmatopi anussarissati, gottatopi anussarissati, āyuppamāṇatopi anussarissati, sāvakayugatopi anussarissati, sāvakasannipātatopi anussarissati – ‘evaṃjaccā te bhagavanto ahesuṃ itipi, evaṃnāmā evaṃgottā evaṃsīlā evaṃdhammā evaṃpaññā evaṃvihārī evaṃvimuttā te bhagavanto ahesuṃ itipī’’’ti. १३. त्यानंतर भगवान निघून गेल्यावर लवकरच त्या भिक्खूंमध्ये आपापसात हा संवाद सुरू झाला: “मित्रांनो, आश्चर्यकारक आहे! मित्रांनो, अद्भुत आहे! तथागतांचे महासामर्थ्य आणि महाप्रभाव! कारण तथागत भूतकाळातील परिनिर्वाण पावलेल्या, प्रपंचाचा (तृष्णा, मान आणि दृष्टीचा) छेद केलेल्या, संसारमार्गाचा छेद केलेल्या, संसारचक्र समाप्त केलेल्या आणि सर्व दुःखांच्या पलीकडे गेलेल्या बुद्ध भगवंतांचे त्यांच्या जातीनुसार स्मरण करतात, नावावरून स्मरण करतात, गोत्रावरून स्मरण करतात, आयुष्याच्या प्रमाणावरून स्मरण करतात, श्रावक-युगलांवरून स्मरण करतात, श्रावक-संघावरून स्मरण करतात की— ‘ते भगवंत अशा जातीचे होते, अशा नावाचे होते, अशा गोत्राचे होते, अशा शीलाचे होते, अशा समाधी-धर्माचे होते, अशा प्रज्ञेचे होते, अशा विहाराचे होते, अशा प्रकारे विमुक्त झालेले होते.’” ‘‘Kiṃ nu kho, āvuso, tathāgatasseva nu kho esā dhammadhātu suppaṭividdhā, yassā dhammadhātuyā suppaṭividdhattā tathāgato atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarati, nāmatopi anussarati, gottatopi anussarati, āyuppamāṇatopi anussarati, sāvakayugatopi anussarati, sāvakasannipātatopi anussarati – ‘evaṃjaccā te bhagavanto ahesuṃ itipi, evaṃnāmā evaṃgottā evaṃsīlā evaṃdhammā evaṃpaññā evaṃvihārī evaṃvimuttā te bhagavanto ahesuṃ itipī’ti, udāhu devatā tathāgatassa etamatthaṃ ārocesuṃ, yena tathāgato atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarati, nāmatopi anussarati, gottatopi anussarati, āyuppamāṇatopi anussarati, sāvakayugatopi anussarati, sāvakasannipātatopi anussarati – ‘evaṃjaccā te bhagavanto ahesuṃ itipi, evaṃnāmā evaṃgottā evaṃsīlā evaṃdhammā evaṃpaññā evaṃvihārī evaṃvimuttā [Pg.8] te bhagavanto ahesuṃ itipī’’’ti. Ayañca hidaṃ tesaṃ bhikkhūnaṃ antarākathā vippakatā hoti. “मित्रांनो, हे कसे बरे असेल? तथागतांनीच केवळ या धर्मधातूचे उत्तम प्रकारे आकलन केले आहे का, ज्या धर्मधातूच्या उत्तम आकलनामुळे तथागत भूतकाळातील परिनिर्वाण पावलेल्या, प्रपंचाचा छेद केलेल्या, संसारमार्गाचा छेद केलेल्या, संसारचक्र समाप्त केलेल्या आणि सर्व दुःखांच्या पलीकडे गेलेल्या बुद्ध भगवंतांचे त्यांच्या जातीनुसार स्मरण करतात, नावावरून स्मरण करतात, गोत्रावरून स्मरण करतात, आयुष्याच्या प्रमाणावरून स्मरण करतात, श्रावक-युगलांवरून स्मरण करतात, श्रावक-संघावरून स्मरण करतात की— ‘ते भगवंत अशा जातीचे होते, अशा नावाचे होते, अशा गोत्राचे होते, अशा शीलाचे होते, अशा समाधी-धर्माचे होते, अशा प्रज्ञेचे होते, अशा विहाराचे होते, अशा प्रकारे विमुक्त झालेले होते’? की देवतेने तथागतांना ही गोष्ट सांगितली आहे, ज्यामुळे तथागत भूतकाळातील परिनिर्वाण पावलेल्या, प्रपंचाचा छेद केलेल्या, संसारमार्गाचा छेद केलेल्या, संसारचक्र समाप्त केलेल्या आणि सर्व दुःखांच्या पलीकडे गेलेल्या बुद्ध भगवंतांचे त्यांच्या जातीनुसार स्मरण करतात, नावावरून स्मरण करतात, गोत्रावरून स्मरण करतात, आयुष्याच्या प्रमाणावरून स्मरण करतात, श्रावक-युगलांवरून स्मरण करतात, श्रावक-संघावरून स्मरण करतात की— ‘ते भगवंत अशा जातीचे होते, अशा नावाचे होते, अशा गोत्राचे होते, अशा शीलाचे होते, अशा समाधी-धर्माचे होते, अशा प्रज्ञेचे होते, अशा विहाराचे होते, अशा प्रकारे विमुक्त झालेले होते’?” आणि भिक्खूंचा हा आपापसातील संवाद अपूर्णच राहिला होता. 14. Atha kho bhagavā sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yena karerimaṇḍalamāḷo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Nisajja kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘kāyanuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā; kā ca pana vo antarākathā vippakatā’’ti? १४. त्यानंतर भगवान संध्याकाळच्या वेळी ध्यान-साधनेतून उठून जेथे 'करेरी' वृक्षाभोवतीचा मंडप होता, तेथे गेले. तेथे जाऊन ते तयार केलेल्या आसनावर बसले. बसल्यावर भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले, “भिक्खूहो, तुम्ही आता कोणत्या चर्चेसाठी एकत्र बसला आहात? आणि तुमची कोणती चर्चा अपूर्ण राहिली आहे?” Evaṃ vutte te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘idha, bhante, amhākaṃ acirapakkantassa bhagavato ayaṃ antarākathā udapādi – ‘acchariyaṃ, āvuso, abbhutaṃ, āvuso, tathāgatassa mahiddhikatā mahānubhāvatā, yatra hi nāma tathāgato atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarissati, nāmatopi anussarissati, gottatopi anussarissati, āyuppamāṇatopi anussarissati, sāvakayugatopi anussarissati, sāvakasannipātatopi anussarissati – ‘‘evaṃjaccā te bhagavanto ahesuṃ itipi, evaṃnāmā evaṃgottā evaṃsīlā evaṃdhammā evaṃpaññā evaṃvihārī evaṃvimuttā te bhagavanto ahesuṃ itipī’’ti. Kiṃ nu kho, āvuso, tathāgatasseva nu kho esā dhammadhātu suppaṭividdhā, yassā dhammadhātuyā suppaṭividdhattā tathāgato atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarati, nāmatopi anussarati, gottatopi anussarati, āyuppamāṇatopi anussarati, sāvakayugatopi anussarati, sāvakasannipātatopi anussarati – ‘‘evaṃjaccā te bhagavanto ahesuṃ itipi, evaṃnāmā evaṃgottā evaṃsīlā evaṃdhammā evaṃpaññā evaṃvihārī evaṃvimuttā te bhagavanto ahesuṃ itipī’’ti. Udāhu devatā tathāgatassa etamatthaṃ ārocesuṃ, yena tathāgato atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarati, nāmatopi anussarati, gottatopi anussarati, āyuppamāṇatopi anussarati, sāvakayugatopi anussarati, sāvakasannipātatopi anussarati – ‘evaṃjaccā te bhagavanto ahesuṃ itipi, evaṃnāmā evaṃgottā evaṃsīlā evaṃdhammā evaṃpaññā evaṃvihārī evaṃvimuttā [Pg.9] te bhagavanto ahesuṃ itipī’ti? Ayaṃ kho no, bhante, antarākathā vippakatā, atha bhagavā anuppatto’’ti. असे म्हटले असता, ते भिक्षू भगवंतांना म्हणाले – "भंते, भगवान निघून गेल्यानंतर लगेचच आमच्यामध्ये ही चर्चा सुरू झाली – 'मित्रांनो, आश्चर्य आहे! मित्रांनो, अद्भुत आहे! तथागतांचे महात्म्य आणि त्यांचा महान प्रभाव! कारण तथागत भूतकाळातील परिनिर्वाण पावलेल्या, प्रपंचाचा छेद केलेल्या, संसाराचा मार्ग खंडित केलेल्या, संसारचक्र संपुष्टात आणलेल्या आणि सर्व दुःखांतून मुक्त झालेल्या बुद्ध भगवंतांचे स्मरण करतात – त्यांच्या जातीचे स्मरण करतात, नावाचे स्मरण करतात, गोत्राचे स्मरण करतात, आयुष्याच्या प्रमाणाचे स्मरण करतात, त्यांच्या प्रमुख श्रावक जोडीचे स्मरण करतात, त्यांच्या श्रावक संमेलनांचे स्मरण करतात – "ते भगवंत अशा जातीचे होते, अशा नावाचे होते, अशा गोत्राचे होते, अशा शीलाचे होते, अशा धर्माचे होते, अशा प्रज्ञेचे होते, अशा विहाराचे होते, अशा विमुक्तीचे होते." मित्रांनो, तथागतांनीच या धम्मधातूचे पूर्ण आकलन केले आहे का, ज्या धम्मधातूच्या पूर्ण आकलनामुळे तथागत भूतकाळातील परिनिर्वाण पावलेल्या, प्रपंचाचा छेद केलेल्या, संसाराचा मार्ग खंडित केलेल्या, संसारचक्र संपुष्टात आणलेल्या आणि सर्व दुःखांतून मुक्त झालेल्या बुद्ध भगवंतांचे स्मरण करतात – त्यांच्या जातीचे, नावाचे, गोत्राचे, आयुष्याच्या प्रमाणाचे, श्रावक जोडीचे, श्रावक संमेलनांचे स्मरण करतात – "ते भगवंत अशा जातीचे होते, अशा नावाचे होते, अशा गोत्राचे होते, अशा शीलाचे होते, अशा धर्माचे होते, अशा प्रज्ञेचे होते, अशा विहाराचे होते, अशा विमुक्तीचे होते"? की देवतांनी तथागतांना ही गोष्ट सांगितली आहे, ज्यामुळे तथागत भूतकाळातील परिनिर्वाण पावलेल्या, प्रपंचाचा छेद केलेल्या, संसाराचा मार्ग खंडित केलेल्या, संसारचक्र संपुष्टात आणलेल्या आणि सर्व दुःखांतून मुक्त झालेल्या बुद्ध भगवंतांचे स्मरण करतात – त्यांच्या जातीचे, नावाचे, गोत्राचे, आयुष्याच्या प्रमाणाचे, श्रावक जोडीचे, श्रावक संमेलनांचे स्मरण करतात – "ते भगवंत अशा जातीचे होते, अशा नावाचे होते, अशा गोत्राचे होते, अशा शीलाचे होते, अशा धर्माचे होते, अशा प्रज्ञेचे होते, अशा विहाराचे होते, अशा विमुक्तीचे होते"?' भंते, आमची ही चर्चा अपूर्णच राहिली होती, तोच भगवंतांचे येथे आगमन झाले." 15. ‘‘Tathāgatassevesā, bhikkhave, dhammadhātu suppaṭividdhā, yassā dhammadhātuyā suppaṭividdhattā tathāgato atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarati, nāmatopi anussarati, gottatopi anussarati, āyuppamāṇatopi anussarati, sāvakayugatopi anussarati, sāvakasannipātatopi anussarati – ‘evaṃjaccā te bhagavanto ahesuṃ itipi, evaṃnāmā evaṃgottā evaṃsīlā evaṃdhammā evaṃpaññā evaṃvihārī evaṃvimuttā te bhagavanto ahesuṃ itipī’ti. Devatāpi tathāgatassa etamatthaṃ ārocesuṃ, yena tathāgato atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarati, nāmatopi anussarati, gottatopi anussarati, āyuppamāṇatopi anussarati, sāvakayugatopi anussarati, sāvakasannipātatopi anussarati – ‘evaṃjaccā te bhagavanto ahesuṃ itipi, evaṃnāmā evaṃgottā evaṃsīlā evaṃdhammā evaṃpaññā evaṃvihārī evaṃvimuttā te bhagavanto ahesuṃ itipī’ti. १५. "भिक्षूंनो, तथागतांनीच या धम्मधातूचे पूर्ण आकलन केले आहे, ज्या धम्मधातूच्या पूर्ण आकलनामुळे तथागत भूतकाळातील परिनिर्वाण पावलेल्या, प्रपंचाचा छेद केलेल्या, संसाराचा मार्ग खंडित केलेल्या, संसारचक्र संपुष्टात आणलेल्या आणि सर्व दुःखांतून मुक्त झालेल्या बुद्ध भगवंतांचे स्मरण करतात – त्यांच्या जातीचे, नावाचे, गोत्राचे, आयुष्याच्या प्रमाणाचे, श्रावक जोडीचे, श्रावक संमेलनांचे स्मरण करतात – 'ते भगवंत अशा जातीचे होते, अशा नावाचे होते, अशा गोत्राचे होते, अशा शीलाचे होते, अशा धर्माचे होते, अशा प्रज्ञेचे होते, अशा विहाराचे होते, अशा विमुक्तीचे होते.' तसेच देवतांनीही तथागतांना ही गोष्ट सांगितली आहे, ज्यामुळे तथागत भूतकाळातील परिनिर्वाण पावलेल्या, प्रपंचाचा छेद केलेल्या, संसाराचा मार्ग खंडित केलेल्या, संसारचक्र संपुष्टात आणलेल्या आणि सर्व दुःखांतून मुक्त झालेल्या बुद्ध भगवंतांचे स्मरण करतात – त्यांच्या जातीचे, नावाचे, गोत्राचे, आयुष्याच्या प्रमाणाचे, श्रावक जोडीचे, श्रावक संमेलनांचे स्मरण करतात – 'ते भगवंत अशा जातीचे होते, अशा नावाचे होते, अशा गोत्राचे होते, अशा शीलाचे होते, अशा धर्माचे होते, अशा प्रज्ञेचे होते, अशा विहाराचे होते, अशा विमुक्तीचे होते.'" ‘‘Iccheyyātha no tumhe, bhikkhave, bhiyyosomattāya pubbenivāsapaṭisaṃyuttaṃ dhammiṃ kathaṃ sotu’’nti? ‘‘Etassa, bhagavā, kālo; etassa, sugata, kālo; yaṃ bhagavā bhiyyosomattāya pubbenivāsapaṭisaṃyuttaṃ dhammiṃ kathaṃ kareyya, bhagavato sutvā bhikkhū dhāressantī’’ti. ‘‘Tena hi, bhikkhave, suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha, bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – "भिक्षूंनो, तुम्हाला पूर्वजन्मांशी संबंधित अधिक सविस्तर धम्मचर्चा ऐकण्याची इच्छा आहे का?" "भगवंता, हीच योग्य वेळ आहे; सुगता, हीच योग्य वेळ आहे; भगवंतांनी पूर्वजन्मांशी संबंधित अधिक सविस्तर धम्मचर्चा करावी, भगवंतांकडून ऐकून भिक्षू त्याचे स्मरण ठेवतील." "तर मग भिक्षूंनो, ऐका, नीट लक्ष द्या, मी सांगतो." "होय, भंते," असे म्हणून त्या भिक्षूंनी भगवंतांना प्रतिसाद दिला. भगवंत म्हणाले – 16. ‘‘Ito so, bhikkhave, ekanavutikappe yaṃ vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho loke udapādi. Vipassī, bhikkhave, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho khattiyo jātiyā ahosi, khattiyakule udapādi. Vipassī, bhikkhave, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho koṇḍañño gottena ahosi. Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa asītivassasahassāni āyuppamāṇaṃ ahosi. Vipassī, bhikkhave, bhagavā arahaṃ [Pg.10] sammāsambuddho pāṭaliyā mūle abhisambuddho. Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa khaṇḍatissaṃ nāma sāvakayugaṃ ahosi aggaṃ bhaddayugaṃ. Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa tayo sāvakānaṃ sannipātā ahesuṃ. Eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṃ, eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi bhikkhusatasahassaṃ, eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi asītibhikkhusahassāni. Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa ime tayo sāvakānaṃ sannipātā ahesuṃ sabbesaṃyeva khīṇāsavānaṃ. Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa asoko nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko. Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa bandhumā nāma rājā pitā ahosi. Bandhumatī nāma devī mātā ahosi janetti. Bandhumassa rañño bandhumatī nāma nagaraṃ rājadhānī ahosi. १६. "भिक्षूंनो, या कल्पापासून एक्याण्णव कल्प मागे, विपस्सी नावाचे भगवान, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध जगात उत्पन्न झाले. भिक्षूंनो, विपस्सी भगवान, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध हे जन्माने क्षत्रिय होते, त्यांचा जन्म क्षत्रिय कुळात झाला होता. भिक्षूंनो, विपस्सी भगवान, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध हे गोत्राने कोंडण्य होते. भिक्षूंनो, विपस्सी भगवान, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांचे आयुष्यमान ऐंशी हजार वर्षांचे होते. भिक्षूंनो, विपस्सी भगवान, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना पाटली वृक्षाच्या मुळाशी संबोधी प्राप्त झाली. भिक्षूंनो, विपस्सी भगवान, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांची 'खंड' आणि 'तिस्स' नावाची श्रावक जोडी ही अग्र आणि कल्याणकारी जोडी होती. भिक्षूंनो, विपस्सी भगवान, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांच्या श्रावकांचे तीन मेळावे झाले. श्रावकांचा एक मेळावा अडुसष्ट लाख भिक्षूंचा होता, एक मेळावा एक लाख भिक्षूंचा होता, आणि एक मेळावा ऐंशी हजार भिक्षूंचा होता. भिक्षूंनो, विपस्सी भगवान, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांचे हे तिन्ही श्रावक मेळावे केवळ अर्हतांचेच होते. भिक्षूंनो, विपस्सी भगवान, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांचे 'असोक' नावाचे भिक्षू हे मुख्य परिचारक होते. भिक्षूंनो, विपस्सी भगवान, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांचे पिता 'बंधुमान' नावाचे राजे होते. त्यांची जन्मदात्री माता 'बंधुमती' नावाची देवी होती. राजा बंधुमान यांची 'बंधुमती' नावाची राजधानी होती." Bodhisattadhammatā बोधिसत्त्वाची धम्मता 17. ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassī bodhisatto tusitā kāyā cavitvā sato sampajāno mātukucchiṃ okkami. Ayamettha dhammatā. १७. "त्यानंतर, भिक्षूंनो, विपस्सी बोधिसत्त्व तुषित स्वर्गातून च्युत होऊन, सजग आणि जागरूक राहून मातेच्या गर्भात प्रविष्ट झाले. हा येथील नियम आहे." 18. ‘‘Dhammatā, esā, bhikkhave, yadā bodhisatto tusitā kāyā cavitvā mātukucchiṃ okkamati. Atha sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya appamāṇo uḷāro obhāso pātubhavati atikkammeva devānaṃ devānubhāvaṃ. Yāpi tā lokantarikā aghā asaṃvutā andhakārā andhakāratimisā, yattha pime candimasūriyā evaṃmahiddhikā evaṃmahānubhāvā ābhāya nānubhonti, tatthapi appamāṇo uḷāro obhāso pātubhavati atikkammeva devānaṃ devānubhāvaṃ. Yepi tattha sattā upapannā, tepi tenobhāsena aññamaññaṃ sañjānanti – ‘aññepi kira, bho, santi sattā idhūpapannā’ti. Ayañca dasasahassī lokadhātu saṅkampati sampakampati sampavedhati. Appamāṇo ca uḷāro obhāso loke pātubhavati atikkammeva devānaṃ devānubhāvaṃ. Ayamettha dhammatā. १८. “भिक्खूहो, हा नियम (धम्मता) आहे की, जेव्हा बोधिसत्त्व तुषित लोकांतून च्युत होऊन (देह सोडून) मातेच्या उदरात प्रवेश करतात, तेव्हा देव, मार आणि ब्रह्मांसह या लोकात, तसेच श्रमण, ब्राह्मण, राजे आणि प्रजेसह या मनुष्यलोकात देवांच्या दैवी प्रभावालाही मागे टाकणारा एक अमर्याद आणि भव्य प्रकाश प्रकट होतो. ज्या काही लोकांतरिक (विश्वाच्या सीमेपलीकडील) पोकळ्या आहेत—ज्या उघड्या, निराधार, अत्यंत अंधाऱ्या आणि काळोखाने व्यापलेल्या आहेत, जिथे इतके महाबलाढ्य आणि महाप्रतापी असलेले चंद्र आणि सूर्य देखील आपल्या प्रकाशाने पोहोचू शकत नाहीत—तिथेही देवांच्या दैवी प्रभावाला मागे टाकणारा एक अमर्याद आणि भव्य प्रकाश प्रकट होतो. आणि जे प्राणी तिथे उत्पन्न झाले आहेत, तेही त्या प्रकाशाच्या साहाय्याने एकमेकांना ओळखतात आणि म्हणतात: ‘अरे मित्रांनो! येथे इतरही प्राणी उत्पन्न झाले आहेत तर!’ आणि ही दहा हजारांची लोकधातू (विश्वप्रणाली) कंपित होते, तीव्रतेने थरथरते आणि डळमळीत होते. तसेच देवांच्या दैवी प्रभावाला मागे टाकणारा एक अमर्याद आणि भव्य प्रकाश लोकात प्रकट होतो. हा येथे नियम आहे.” 19. ‘‘Dhammatā [Pg.11] esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchiṃ okkanto hoti, cattāro naṃ devaputtā catuddisaṃ rakkhāya upagacchanti – ‘mā naṃ bodhisattaṃ vā bodhisattamātaraṃ vā manusso vā amanusso vā koci vā viheṭhesī’ti. Ayamettha dhammatā. १९. “भिक्खूहो, हा नियम आहे की, जेव्हा बोधिसत्त्व मातेच्या उदरात प्रवेश करते झाले असतात, तेव्हा चार देवपुत्र चारही दिशांनी त्यांच्या रक्षणासाठी येतात आणि विचार करतात की—‘कोणताही मनुष्य, अमनुष्य (यक्ष-राक्षस) किंवा इतर कोणीही या बोधिसत्त्वांना किंवा बोधिसत्त्वांच्या मातेला उपद्रव वा इजा न करो.’ हा येथे नियम आहे.” 20. ‘‘Dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchiṃ okkanto hoti, pakatiyā sīlavatī bodhisattamātā hoti, viratā pāṇātipātā, viratā adinnādānā, viratā kāmesumicchācārā, viratā musāvādā, viratā surāmerayamajjappamādaṭṭhānā. Ayamettha dhammatā. २०. “भिक्खूहो, हा नियम आहे की, जेव्हा बोधिसत्त्व मातेच्या उदरात प्रवेश करते झाले असतात, तेव्हा बोधिसत्त्वांची माता स्वभावत:च शीलवान असते; ती प्राणातिपातापासून (जीवहिंसेपासून) अलिप्त असते, अदिन्नादानापासून (चोरीपासून) अलिप्त असते, कामेसुमिच्छाचारापासून (व्यभिचारापासून) अलिप्त असते, मुसावादापासून (असत्य बोलण्यापासून) अलिप्त असते आणि सुरा-मेरय-मज्ज-पमादट्ठानापासून (मद्य व मादक पदार्थांच्या सेवनापासून) अलिप्त असते. हा येथे नियम आहे.” 21. ‘‘Dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchiṃ okkanto hoti, na bodhisattamātu purisesu mānasaṃ uppajjati kāmaguṇūpasaṃhitaṃ, anatikkamanīyā ca bodhisattamātā hoti kenaci purisena rattacittena. Ayamettha dhammatā. २१. “भिक्खूहो, हा नियम आहे की, जेव्हा बोधिसत्त्व मातेच्या उदरात प्रवेश करते झाले असतात, तेव्हा बोधिसत्त्वांच्या मातेच्या मनात कोणत्याही पुरुषाविषयी कामवासनेने युक्त विचार उत्पन्न होत नाहीत; आणि कामुक वासनेने युक्त असलेला कोणताही पुरुष बोधिसत्त्वांच्या मातेवर अतिप्रसंग करू शकत नाही (तिचे उल्लंघन करू शकत नाही). हा येथे नियम आहे.” 22. ‘‘Dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchiṃ okkanto hoti, lābhinī bodhisattamātā hoti pañcannaṃ kāmaguṇānaṃ. Sā pañcahi kāmaguṇehi samappitā samaṅgībhūtā paricāreti. Ayamettha dhammatā. २२. “भिक्खूहो, हा नियम आहे की, जेव्हा बोधिसत्त्व मातेच्या उदरात प्रवेश करते झाले असतात, तेव्हा बोधिसत्त्वांच्या मातेला पाचही कामगुणांची (इंद्रियभोगांची) विपुल प्राप्ती होते. ती त्या पाच कामगुणांनी परिपूर्ण व संपन्न होऊन त्यांचा उपभोग घेते. हा येथे नियम आहे.” 23. ‘‘Dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchiṃ okkanto hoti, na bodhisattamātu kocideva ābādho uppajjati. Sukhinī bodhisattamātā hoti akilantakāyā, bodhisattañca bodhisattamātā tirokucchigataṃ passati sabbaṅgapaccaṅgiṃ ahīnindriyaṃ. Seyyathāpi, bhikkhave, maṇi veḷuriyo subho jātimā aṭṭhaṃso suparikammakato accho vippasanno anāvilo sabbākārasampanno. Tatrāssa suttaṃ āvutaṃ nīlaṃ vā pītaṃ vā lohitaṃ vā odātaṃ vā paṇḍusuttaṃ vā. Tamenaṃ cakkhumā puriso hatthe karitvā paccavekkheyya – ‘ayaṃ kho maṇi veḷuriyo subho jātimā aṭṭhaṃso suparikammakato accho vippasanno anāvilo sabbākārasampanno. Tatridaṃ suttaṃ āvutaṃ nīlaṃ vā pītaṃ vā lohitaṃ vā odātaṃ vā paṇḍusuttaṃ vā’ti. Evameva kho, bhikkhave, yadā bodhisatto [Pg.12] mātukucchiṃ okkanto hoti, na bodhisattamātu kocideva ābādho uppajjati, sukhinī bodhisattamātā hoti akilantakāyā, bodhisattañca bodhisattamātā tirokucchigataṃ passati sabbaṅgapaccaṅgiṃ ahīnindriyaṃ. Ayamettha dhammatā. २३. “भिक्खूहो, हा नियम आहे की, जेव्हा बोधिसत्त्व मातेच्या उदरात प्रवेश करते झाले असतात, तेव्हा बोधिसत्त्वांच्या मातेला कोणताही आजार होत नाही. बोधिसत्त्वांची माता निरोगी व शारीरिक थकव्याशिवाय सुखी राहते; आणि ती आपल्या उदरात असलेल्या बोधिसत्त्वांना सर्व अवयवांनी परिपूर्ण आणि अखंड इंद्रियांनी युक्त असलेले स्पष्ट पाहू शकते. भिक्खूहो, हे अगदी तसेच आहे, जसे की एखादा अत्यंत सुंदर, अस्सल, आठ पैलू असलेला, उत्तम प्रकारे पैलू पाडलेला, स्वच्छ, अत्यंत तेजस्वी, निर्मळ आणि सर्व गुणांनी संपन्न असा वैडूर्य मणी (वैडूर्य रत्न) असावा, ज्यामध्ये निळा, पिवळा, तांबडा, पांढरा किंवा फिकट पिवळा दोरा ओवलेला असावा. दृष्टी असलेला एखादा मनुष्य तो मणी आपल्या हातात घेऊन त्याचे निरीक्षण करेल आणि म्हणेल—‘हा वैडूर्य मणी खरोखरच सुंदर, अस्सल, आठ पैलू असलेला, उत्तम प्रकारे पैलू पाडलेला, स्वच्छ, अत्यंत तेजस्वी, निर्मळ आणि सर्व गुणांनी संपन्न आहे; आणि यात हा निळा, पिवळा, तांबडा, पांढरा किंवा फिकट पिवळा दोरा ओवलेला आहे.’ अगदी याचप्रमाणे, भिक्खूहो, जेव्हा बोधिसत्त्व मातेच्या उदरात प्रवेश करते झाले असतात, तेव्हा बोधिसत्त्वांच्या मातेला कोणताही आजार होत नाही, ती निरोगी व शारीरिक थकव्याशिवाय सुखी राहते; आणि ती आपल्या उदरात असलेल्या बोधिसत्त्वांना सर्व अवयवांनी परिपूर्ण आणि अखंड इंद्रियांनी युक्त असलेले स्पष्ट पाहू शकते. हा येथे नियम आहे.” 24. ‘‘Dhammatā esā, bhikkhave, sattāhajāte bodhisatte bodhisattamātā kālaṅkaroti tusitaṃ kāyaṃ upapajjati. Ayamettha dhammatā. २४. “भिक्खूहो, हा नियम आहे की, बोधिसत्त्वांच्या जन्मानंतर सातव्या दिवशी बोधिसत्त्वांची माता कालवश होते (मृत्यू पावते) आणि तुषित लोकात उत्पन्न होते. हा येथे नियम आहे.” 25. ‘‘Dhammatā esā, bhikkhave, yathā aññā itthikā nava vā dasa vā māse gabbhaṃ kucchinā pariharitvā vijāyanti, na hevaṃ bodhisattaṃ bodhisattamātā vijāyati. Daseva māsāni bodhisattaṃ bodhisattamātā kucchinā pariharitvā vijāyati. Ayamettha dhammatā. २५. “भिक्खूहो, हा नियम आहे की, इतर स्त्रिया ज्याप्रमाणे नऊ किंवा दहा महिने गर्भ उदरात बाळगून प्रसूती पावतात, त्याप्रमाणे बोधिसत्त्वांची माता प्रसूती पावत नाही. बोधिसत्त्वांची माता बोधिसत्त्वांना पूर्ण दहा महिनेच उदरात बाळगून प्रसूती पावते. हा येथे नियम आहे.” 26. ‘‘Dhammatā esā, bhikkhave, yathā aññā itthikā nisinnā vā nipannā vā vijāyanti, na hevaṃ bodhisattaṃ bodhisattamātā vijāyati. Ṭhitāva bodhisattaṃ bodhisattamātā vijāyati. Ayamettha dhammatā. २६. “भिक्खूहो, हा नियम आहे की, इतर स्त्रिया ज्याप्रमाणे बसून किंवा झोपून प्रसूती पावतात, त्याप्रमाणे बोधिसत्त्वांची माता प्रसूती पावत नाही. बोधिसत्त्वांची माता उभी राहूनच बोधिसत्त्वांना जन्म देते. हा येथे नियम आहे.” 27. ‘‘Dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchimhā nikkhamati, devā paṭhamaṃ paṭiggaṇhanti, pacchā manussā. Ayamettha dhammatā. २७. “भिक्खूहो, हा नियम आहे की, जेव्हा बोधिसत्त्व मातेच्या उदरातून बाहेर येतात, तेव्हा सर्वप्रथम देव त्यांना स्वीकारतात (हातात घेतात) आणि त्यानंतर मनुष्य. हा येथे नियम आहे.” 28. ‘‘Dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchimhā nikkhamati, appattova bodhisatto pathaviṃ hoti, cattāro naṃ devaputtā paṭiggahetvā mātu purato ṭhapenti – ‘attamanā, devi, hohi; mahesakkho te putto uppanno’ti. Ayamettha dhammatā. २८. “भिक्खूहो, हा नियम आहे की, जेव्हा बोधिसत्त्व मातेच्या उदरातून बाहेर येतात, तेव्हा ते पृथ्वीला स्पर्श करण्यापूर्वीच, चार देवपुत्र त्यांना स्वीकारतात आणि मातेच्या समोर ठेवून म्हणतात—‘देवी, प्रसन्न व्हा; आपल्या पोटी महाप्रतापी पुत्राचा जन्म झाला आहे!’ हा येथे नियम आहे.” 29. ‘‘Dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchimhā nikkhamati, visadova nikkhamati amakkhito udena amakkhito semhena amakkhito ruhirena amakkhito kenaci asucinā suddho visado. Seyyathāpi, bhikkhave, maṇiratanaṃ kāsike vatthe nikkhittaṃ neva maṇiratanaṃ kāsikaṃ vatthaṃ makkheti, nāpi kāsikaṃ vatthaṃ maṇiratanaṃ makkheti. Taṃ kissa hetu? Ubhinnaṃ suddhattā. Evameva kho, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchimhā nikkhamati, visadova nikkhamati amakkhito, udena amakkhito [Pg.13] semhena amakkhito ruhirena amakkhito kenaci asucinā suddho visado. Ayamettha dhammatā. २९. “भिक्खूहो, हा नियम आहे की, जेव्हा बोधिसत्त्व मातेच्या उदरातून बाहेर येतात, तेव्हा ते अत्यंत स्वच्छ व शुद्ध होऊनच बाहेर येतात; ते गर्भाशयातील द्रवाने, कफाने, रक्ताने किंवा कोणत्याही अशुद्धतेने माखलेले नसतात, तर पूर्णपणे शुद्ध आणि निर्मळ असतात. भिक्खूहो, हे अगदी तसेच आहे, जसे की काशीच्या वस्त्रावर ठेवलेले एखादे मौल्यवान रत्न त्या काशीच्या वस्त्राला डागाळत नाही आणि ते वस्त्रही त्या रत्नाला डागाळत नाही. याचे कारण काय? कारण ते दोन्ही अत्यंत शुद्ध असतात. अगदी याचप्रमाणे, भिक्खूहो, जेव्हा बोधिसत्त्व मातेच्या उदरातून बाहेर येतात, तेव्हा ते अत्यंत स्वच्छ व शुद्ध होऊनच बाहेर येतात; ते गर्भाशयातील द्रवाने, कफाने, रक्ताने किंवा कोणत्याही अशुद्धतेने माखलेले नसतात, तर पूर्णपणे शुद्ध आणि निर्मळ असतात. हा येथे नियम आहे.” 30. ‘‘Dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchimhā nikkhamati, dve udakassa dhārā antalikkhā pātubhavanti – ekā sītassa ekā uṇhassa yena bodhisattassa udakakiccaṃ karonti mātu ca. Ayamettha dhammatā. ३०. “भिक्खूहो, हा नियम आहे की, जेव्हा बोधिसत्त्व मातेच्या उदरातून बाहेर येतात, तेव्हा आकाशातून पाण्याच्या दोन धारा प्रकट होतात—एक थंड पाण्याची आणि दुसरी गरम पाण्याची, ज्याने ते बोधिसत्त्वांचे आणि त्यांच्या मातेचे स्नान (जलविधी) पूर्ण करतात. हा येथे नियम आहे.” 31. ‘‘Dhammatā esā, bhikkhave, sampatijāto bodhisatto samehi pādehi patiṭṭhahitvā uttarābhimukho sattapadavītihārena gacchati setamhi chatte anudhāriyamāne, sabbā ca disā anuviloketi, āsabhiṃ vācaṃ bhāsati ‘aggohamasmi lokassa, jeṭṭhohamasmi lokassa, seṭṭhohamasmi lokassa, ayamantimā jāti, natthidāni punabbhavo’ti. Ayamettha dhammatā. ३१. भिक्खूंनो, हा नियम (धम्मता) आहे की, नुकताच जन्मलेला बोधिसत्त्व आपल्या दोन्ही समान पावलांनी जमिनीवर स्थिर उभा राहून, उत्तरेकडे तोंड करून सात पावले चालतो. त्यावेळी (त्यांच्यावर) पांढरे छत्र धरले जाते. ते सर्व दिशांकडे पाहतात आणि निर्भयपणे (सिंहगर्जनायुक्त) हे शब्द उच्चारतात: 'मी जगामध्ये सर्वश्रेष्ठ आहे, मी जगामध्ये ज्येष्ठ आहे, मी जगामध्ये श्रेष्ठ आहे. हा माझा अंतिम जन्म आहे, आता पुन्हा जन्म (पुनर्भव) नाही.' हा येथील नियम आहे. 32. ‘‘Dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchimhā nikkhamati, atha sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya appamāṇo uḷāro obhāso pātubhavati, atikkammeva devānaṃ devānubhāvaṃ. Yāpi tā lokantarikā aghā asaṃvutā andhakārā andhakāratimisā, yattha pime candimasūriyā evaṃmahiddhikā evaṃmahānubhāvā ābhāya nānubhonti, tatthapi appamāṇo uḷāro obhāso pātubhavati atikkammeva devānaṃ devānubhāvaṃ. Yepi tattha sattā upapannā, tepi tenobhāsena aññamaññaṃ sañjānanti – ‘aññepi kira, bho, santi sattā idhūpapannā’ti. Ayañca dasasahassī lokadhātu saṅkampati sampakampati sampavedhati appamāṇo ca uḷāro obhāso loke pātubhavati atikkammeva devānaṃ devānubhāvaṃ. Ayamettha dhammatā. ३२. भिक्खूंनो, हा नियम आहे की, जेव्हा बोधिसत्त्व आपल्या मातेच्या उदरातून बाहेर येतात, तेव्हा देव, मार, ब्रह्मा यांच्यासह या संपूर्ण जगात, तसेच श्रमण, ब्राह्मण, देव आणि मनुष्यांसह सर्व प्रजेमध्ये देवांच्या दैवी प्रभावालाही मागे टाकणारा एक अमर्याद आणि भव्य प्रकाश प्रकट होतो. ज्या लोकांतरिक (नरक) जागा अथांग, निराधार, अंधकारमय आणि घनघोर अंधाराने व्यापलेल्या आहेत, जिथे एवढे महाप्रतापी आणि महातेजस्वी असणारे चंद्र आणि सूर्य देखील आपल्या प्रकाशाने पोहोचू शकत नाहीत, तिथेही देवांच्या दैवी प्रभावाला मागे टाकणारा अमर्याद आणि भव्य प्रकाश प्रकट होतो. तिथे जे प्राणी उत्पन्न झाले आहेत, ते देखील त्या प्रकाशाच्या साहाय्याने एकमेकांना ओळखतात की, 'अरे मित्रांनो! येथे इतरही प्राणी उत्पन्न झाले आहेत.' आणि ही दहा हजारांची लोकधातू (विश्व) थरथरते, तीव्रपणे कंपित होते, डळमळीत होते आणि देवांच्या दैवी प्रभावाला मागे टाकणारा अमर्याद आणि भव्य प्रकाश जगात प्रकट होतो. हा येथील नियम आहे. Dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇā महापुरुषाची बत्तीस लक्षणे 33. ‘‘Jāte kho pana, bhikkhave, vipassimhi kumāre bandhumato rañño paṭivedesuṃ – ‘putto te, deva, jāto, taṃ devo passatū’ti. Addasā kho, bhikkhave, bandhumā rājā vipassiṃ kumāraṃ, disvā nemitte brāhmaṇe [Pg.14] āmantāpetvā etadavoca – ‘passantu bhonto nemittā brāhmaṇā kumāra’nti. Addasaṃsu kho, bhikkhave, nemittā brāhmaṇā vipassiṃ kumāraṃ, disvā bandhumantaṃ rājānaṃ etadavocuṃ – ‘attamano, deva, hohi, mahesakkho te putto uppanno, lābhā te, mahārāja, suladdhaṃ te, mahārāja, yassa te kule evarūpo putto uppanno. Ayañhi, deva, kumāro dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇehi samannāgato, yehi samannāgatassa mahāpurisassa dveva gatiyo bhavanti anaññā. Sace agāraṃ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī dhammiko dhammarājā cāturanto vijitāvī janapadatthāvariyappatto sattaratanasamannāgato. Tassimāni sattaratanāni bhavanti. Seyyathidaṃ – cakkaratanaṃ hatthiratanaṃ assaratanaṃ maṇiratanaṃ itthiratanaṃ gahapatiratanaṃ pariṇāyakaratanameva sattamaṃ. Parosahassaṃ kho panassa puttā bhavanti sūrā vīraṅgarūpā parasenappamaddanā. So imaṃ pathaviṃ sāgarapariyantaṃ adaṇḍena asatthena dhammena abhivijiya ajjhāvasati. Sace kho pana agārasmā anagāriyaṃ pabbajati, arahaṃ hoti sammāsambuddho loke vivaṭacchado. ३३. भिक्खूंनो, विपस्सी कुमाराचा जन्म झाल्यावर राजा बंधुमान याला कळवण्यात आले की, 'महाराज, आपल्या घरी पुत्राचा जन्म झाला आहे, आपण त्याला पाहावे.' भिक्खूंनो, राजा बंधुमान याने विपस्सी कुमाराला पाहिले आणि पाहून भविष्यवेत्त्या (निमित्त-पाठक) ब्राह्मणांना बोलावून म्हटले, 'हे पूज्य भविष्यवेत्ते ब्राह्मणहो, आपण या कुमाराचे निरीक्षण करावे.' भिक्खूंनो, त्या भविष्यवेत्त्या ब्राह्मणांनी विपस्सी कुमाराचे निरीक्षण केले आणि राजा बंधुमान याला म्हटले, 'महाराज, आपण प्रसन्न व्हावे. आपल्या घरी महाप्रतापी पुत्राचा जन्म झाला आहे. महाराज, हा आपला मोठा लाभ आहे; महाराज, हे आपले मोठे भाग्य आहे की आपल्या कुळात अशा पुत्राचा जन्म झाला आहे. महाराज, हा कुमार महापुरुषाच्या बत्तीस लक्षणांनी युक्त आहे. ज्या महापुरुषाकडे ही लक्षणे असतात, त्याच्यासाठी केवळ दोनच मार्ग (गती) असतात, तिसरा नाही. जर तो गृहस्थाश्रमात राहिला, तर तो चक्रवर्ती, धार्मिक, धम्मराज, चारही दिशांवर विजय मिळवणारा, आपल्या राज्याला स्थिरता देणारा आणि सप्त रत्नांनी युक्त असा राजा होईल. त्याच्याकडे ही सप्त रत्ने असतील, ती म्हणजे: चक्ररत्न, हत्तीरत्न, अश्वरत्न, मणिरत्न, स्त्रीरत्न, गृहपतीरत्न आणि सातवे सेनापतीरत्न (परिणायकरत्न). त्याला एक हजाराहून अधिक शूर, पराक्रमी आणि शत्रूच्या सैन्याचा नाश करणारे पुत्र असतील. तो या समुद्रापर्यंत पसरलेल्या पृथ्वीवर कोणत्याही दंडाशिवाय आणि शस्त्राशिवाय, केवळ धम्माच्या साहाय्याने विजय मिळवून राज्य करेल. परंतु, जर त्याने घराचा त्याग करून अनगारिक (प्रव्रज्या) मार्ग स्वीकारला, तर तो जगात क्लेशांचे आवरण नष्ट करणारा, अरहंत, सम्यक संबुद्ध (सम्मासम्बुद्ध) होईल.' 34. ‘Katamehi cāyaṃ, deva, kumāro dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇehi samannāgato, yehi samannāgatassa mahāpurisassa dveva gatiyo bhavanti anaññā. Sace agāraṃ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī dhammiko dhammarājā cāturanto vijitāpī janapadatthāvariyappatto sattaratanasamannāgato. Tassimāni sattaratanāni bhavanti. Seyyathidaṃ – cakkaratanaṃ hatthiratanaṃ assaratanaṃ maṇiratanaṃ itthiratanaṃ gahapatiratanaṃ pariṇāyakaratanameva sattamaṃ. Parosahassaṃ kho panassa puttā bhavanti sūrā vīraṅgarūpā parasenappamaddanā. So imaṃ pathaviṃ sāgarapariyantaṃ adaṇḍena asatthena dhammena abhivijiya ajjhāvasati. Sace kho pana agārasmā anagāriyaṃ pabbajati, arahaṃ hoti sammāsambuddho loke vivaṭacchado. ३४. 'महाराज, हा कुमार कोणत्या बत्तीस महापुरुष लक्षणांनी युक्त आहे, ज्यांच्यामुळे अशा महापुरुषासाठी केवळ दोनच मार्ग असतात, तिसरा नाही? जर तो गृहस्थाश्रमात राहिला, तर तो चक्रवर्ती, धार्मिक, धम्मराज, चारही दिशांवर विजय मिळवणारा, आपल्या राज्याला स्थिरता देणारा आणि सप्त रत्नांनी युक्त असा राजा होईल. त्याच्याकडे ही सप्त रत्ने असतील, ती म्हणजे: चक्ररत्न, हत्तीरत्न, अश्वरत्न, मणिरत्न, स्त्रीरत्न, गृहपतीरत्न आणि सातवे सेनापतीरत्न. त्याला एक हजाराहून अधिक शूर, पराक्रमी आणि शत्रूच्या सैन्याचा नाश करणारे पुत्र असतील. तो या समुद्रापर्यंत पसरलेल्या पृथ्वीवर कोणत्याही दंडाशिवाय आणि शस्त्राशिवाय, केवळ धम्माच्या साहाय्याने विजय मिळवून राज्य करेल. परंतु, जर त्याने घराचा त्याग करून अनगारिक मार्ग स्वीकारला, तर तो जगात क्लेशांचे आवरण नष्ट करणारा, अरहंत, सम्यक संबुद्ध होईल?' 35. ‘Ayañhi, deva, kumāro suppatiṭṭhitapādo. Yaṃ pāyaṃ, deva, kumāro suppatiṭṭhitapādo. Idampissa mahāpurisassa mahāpurisalakkhaṇaṃ bhavati. ३५. 'महाराज, या कुमाराचे पाय जमिनीवर पूर्णपणे सपाट टेकतात (समतल पाऊल). महाराज, या कुमाराचे पाय जमिनीवर पूर्णपणे सपाट टेकणे, हे देखील या महापुरुषाचे एक महापुरुष लक्षण आहे.' ‘Imassa, deva, kumārassa heṭṭhā pādatalesu cakkāni jātāni sahassārāni sanemikāni sanābhikāni sabbākāraparipūrāni. Yampi, imassa [Pg.15] deva, kumārassa heṭṭhā pādatalesu cakkāni jātāni sahassārāni sanemikāni sanābhikāni sabbākāraparipūrāni, idampissa mahāpurisassa mahāpurisalakkhaṇaṃ bhavati. 'महाराज, या कुमाराच्या दोन्ही पायांच्या तळव्यांवर हजार आरे, नेमी (कडा) आणि नाभी (मध्यभाग) असलेले आणि सर्व प्रकारे परिपूर्ण असे चक्र निर्माण झाले आहे. महाराज, या कुमाराच्या पायांच्या तळव्यांवर हजार आरे, नेमी आणि नाभी असलेले आणि सर्व प्रकारे परिपूर्ण असे चक्र निर्माण होणे, हे देखील या महापुरुषाचे एक महापुरुष लक्षण आहे.' ‘Ayañhi deva, kumāro āyatapaṇhī…pe… 'महाराज, या कुमाराच्या टाचा लांब आहेत... (इत्यादी)...' ‘Ayañhi, deva, kumāro dīghaṅgulī… 'महाराज, या कुमाराची हातापायांची बोटे लांब आहेत...' ‘Ayañhi, deva, kumāro mudutalunahatthapādo… 'महाराज, या कुमाराचे हात आणि पाय अत्यंत कोमल आणि मऊ आहेत...' ‘Ayañhi, deva kumāro jālahatthapādo… 'महाराज, या कुमाराचे हात आणि पाय जाळीदार आहेत (बोटांच्या मध्ये पातळ त्वचा आहे)...' ‘Ayañhi, deva, kumāro ussaṅkhapādo… 'महाराज, या कुमाराचे घोटे उंच आहेत...' ‘Ayañhi, deva, kumāro eṇijaṅgho… 'महाराज, या कुमाराच्या पिंडऱ्या एणी (हरणासारख्या) सुंदर आणि सुडौल आहेत...' ‘Ayañhi, deva, kumāro ṭhitakova anonamanto ubhohi pāṇitalehi jaṇṇukāni parimasati parimajjati… 'महाराज, हा कुमार न वाकता सरळ उभे राहूनही आपल्या दोन्ही हातांच्या तळव्यांनी गुडघ्यांना स्पर्श करू शकतो आणि कुरवाळू शकतो...' ‘Ayañhi, deva, kumāro kosohitavatthaguyho… 'महाराज, या कुमाराचे गुप्तेंद्रिय कोशात (त्वचेच्या आवरणात) झाकलेले आहे...' ‘Ayañhi, deva, kumāro suvaṇṇavaṇṇo kañcanasannibhattaco… 'महाराज, हा कुमार सुवर्णवर्णी असून त्याची त्वचा शुद्ध सोन्यासारखी चकाकणारी आहे...' ‘Ayañhi, deva, kumāro sukhumacchavī; sukhumattā chaviyā rajojallaṃ kāye na upalimpati … 'महाराज, या कुमाराची त्वचा अत्यंत सुकुमार (मऊ) आहे; त्वचा सुकुमार असल्यामुळे त्याच्या शरीराला धूळ किंवा घाण चिकटत नाही...' ‘Ayañhi, deva, kumāro ekekalomo; ekekāni lomāni lomakūpesu jātāni… 'महाराज, या कुमाराच्या शरीरावरील प्रत्येक छिद्रात एकच रोम (केस) उगवलेला आहे...' ‘Ayañhi, deva, kumāro uddhaggalomo; uddhaggāni lomāni jātāni nīlāni añjanavaṇṇāni kuṇḍalāvaṭṭāni dakkhiṇāvaṭṭakajātāni… 'महाराज, या कुमाराच्या शरीरावरील रोम वरच्या देशाने वळलेले आहेत; ते रोम निळे, काजळासारखे काळे, कुंडल वळल्यासारखे उजवीकडे वळलेले आहेत...' ‘Ayañhi, deva, kumāro brahmujugatto… 'महाराज, या कुमाराचे शरीर ब्रह्मासारखे सरळ आणि भव्य आहे...' ‘Ayañhi, deva, kumāro sattussado… 'महाराज, या कुमाराचे शरीर सात ठिकाणी मांसल आणि भरलेले आहे...' ‘Ayañhi, deva, kumāro sīhapubbaddhakāyo… 'महाराज, या कुमाराच्या शरीराचा पूर्वार्ध (पुढचा भाग) सिंहासारखा भव्य आहे...' ‘Ayañhi, deva, kumāro citantaraṃso … 'महाराज, या कुमाराच्या दोन्ही खांद्यांमधील पाठीचा भाग सपाट आणि मांसल आहे...' ‘Ayañhi, deva, kumāro nigrodhaparimaṇḍalo yāvatakvassa kāyo tāvatakvassa byāmo, yāvatakvassa byāmo, tāvatakvassa kāyo… 'महाराज, हा कुमार वडाच्या झाडासारखा परिमंडळ (प्रमाणबद्ध) आहे; जेवढी त्याच्या शरीराची उंची आहे, तेवढाच त्याच्या दोन्ही पसरलेल्या हातांचा विस्तार आहे आणि जेवढा हातांचा विस्तार आहे, तेवढीच त्याची उंची आहे...' ‘Ayañhi[Pg.16], deva, kumāro samavaṭṭakkhandho… 'महाराज, या कुमाराची मान सुबक आणि गोल आहे...' ‘Ayañhi, deva, kumāro rasaggasaggī… 'महाराज, या कुमाराच्या शरीरात रसज्ञान ग्रहण करणाऱ्या अत्यंत संवेदनशील आणि उत्तम शिरा आहेत...' ‘Ayañhi, deva, kumāro sīhahanu… 'महाराज, या कुमाराचा जबडा सिंहासारखा मजबूत आहे...' ‘Ayañhi, deva, kumāro cattālīsadanto… 'महाराज, या कुमाराला चाळीस दात आहेत...' ‘Ayañhi, deva, kumāro samadanto… 'महाराज, या कुमाराचे दात अत्यंत समान आणि एकसारखे आहेत...' ‘Ayañhi, deva, kumāro aviraḷadanto… महाराज, हा कुमार विरळ नसलेल्या (दाट व सलग) दातांनी युक्त आहे. ‘Ayañhi, deva, kumāro susukkadāṭho… महाराज, या कुमाराचे सुळे अत्यंत शुभ्र आहेत. ‘Ayañhi, deva, kumāro pahūtajivho… महाराज, या कुमाराची जीभ विस्तीर्ण (लांब व रुंद) आहे. ‘Ayañhi, deva, kumāro brahmassaro karavīkabhāṇī… महाराज, या कुमाराचा आवाज ब्रह्मासारखा असून तो करविक पक्ष्यासारखा सुमधुर बोलणारा आहे. ‘Ayañhi, deva, kumāro abhinīlanetto… महाराज, या कुमाराचे डोळे अतिशय गडद निळे आहेत. ‘Ayañhi, deva, kumāro gopakhumo… महाराज, या कुमाराच्या पापण्या गायीच्या पापण्यांसारख्या सुंदर आहेत. Imassa, deva, kumārassa uṇṇā bhamukantare jātā odātā mudutūlasannibhā. Yampi imassa deva kumārassa uṇṇā bhamukantare jātā odātā mudutūlasannibhā, idampimassa mahāpurisassa mahāpurisalakkhaṇaṃ bhavati. महाराज, या कुमाराच्या दोन्ही भुवयांच्या मध्ये मऊ कापसासारखी मऊ आणि शुभ्र अशी 'उर्णा' उगवली आहे. महाराज, या कुमाराच्या भुवयांच्या मध्ये अशी शुभ्र व कापसासारखी मऊ उर्णा उगवणे, हे देखील या महापुरुषाचे एक महापुरुष-लक्षण आहे. ‘Ayañhi, deva, kumāro uṇhīsasīso. Yaṃ pāyaṃ, deva, kumāro uṇhīsasīso, idampissa mahāpurisassa mahāpurisalakkhaṇaṃ bhavati. महाराज, या कुमाराचे मस्तक पगडी किंवा मुकुट धारण केल्यासारखे (उष्णीष-शीर्ष) आहे. महाराज, या कुमाराचे मस्तक असे उष्णीष-शीर्ष असणे, हे देखील या महापुरुषाचे एक महापुरुष-लक्षण आहे. 36. ‘Imehi kho ayaṃ, deva, kumāro dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇehi samannāgato, yehi samannāgatassa mahāpurisassa dveva gatiyo bhavanti anaññā. Sace agāraṃ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī dhammiko dhammarājā cāturanto vijitāvī janapadatthāvariyappatto sattaratanasamannāgato. Tassimāni sattaratanāni bhavanti. Seyyathidaṃ – cakkaratanaṃ hatthiratanaṃ assaratanaṃ maṇiratanaṃ itthiratanaṃ gahapatiratanaṃ pariṇāyakaratanameva sattamaṃ. Parosahassaṃ kho panassa puttā bhavanti sūrā vīraṅgarūpā parasenappamaddanā. So imaṃ pathaviṃ sāgarapariyantaṃ adaṇḍena asatthena dhammena abhivijiya ajjhāvasati. Sace kho pana [Pg.17] agārasmā anagāriyaṃ pabbajati, arahaṃ hoti sammāsambuddho loke vivaṭacchado’ti. ३६. महाराज, हा कुमार या बत्तीस महापुरुष-लक्षणांनी युक्त आहे. अशा लक्षणांनी युक्त असलेल्या महापुरुषासाठी केवळ दोनच गती असतात, तिसरी नाही. जर तो गृहस्थ जीवनात राहिला, तर तो चक्रवर्ती, धार्मिक, धर्मराज, चारही दिशांवर विजय मिळवणारा, आपल्या राज्याला स्थैर्य देणारा आणि सात रत्नांनी युक्त असा राजा होईल. त्याची ती सात रत्ने अशी असतील: चक्ररत्न, हत्तीरत्न, अश्वरत्न, मणिरत्न, स्त्रीरत्न, गृहपतीरत्न आणि सातवे परिणायकरत्न. त्याला एक हजाराहून अधिक शूर, वीर, शत्रूच्या सैन्याचा पराभव करणारे पुत्र असतील. तो या समुद्रापर्यंत पसरलेल्या पृथ्वीवर दंडाशिवाय आणि शस्त्राशिवाय, केवळ धर्माने विजय मिळवून राज्य करेल. परंतु, जर त्याने गृहत्याग करून अनगारिक (प्रव्रजित) अवस्था स्वीकारली, तर तो जगात अर्हत, सम्यक्संबुद्ध आणि अज्ञानाचा पडदा दूर करणारा होईल. Vipassīsamaññā विपस्सी हे नाव पडणे 37. ‘‘Atha kho, bhikkhave, bandhumā rājā nemitte brāhmaṇe ahatehi vatthehi acchādāpetvā sabbakāmehi santappesi. Atha kho, bhikkhave, bandhumā rājā vipassissa kumārassa dhātiyo upaṭṭhāpesi. Aññā khīraṃ pāyenti, aññā nhāpenti, aññā dhārenti, aññā aṅkena pariharanti. Jātassa kho pana, bhikkhave, vipassissa kumārassa setacchattaṃ dhārayittha divā ceva rattiñca – ‘mā naṃ sītaṃ vā uṇhaṃ vā tiṇaṃ vā rajo vā ussāvo vā bādhayitthā’ti. Jāto kho pana, bhikkhave, vipassī kumāro bahuno janassa piyo ahosi manāpo. Seyyathāpi, bhikkhave, uppalaṃ vā padumaṃ vā puṇḍarīkaṃ vā bahuno janassa piyaṃ manāpaṃ; evameva kho, bhikkhave, vipassī kumāro bahuno janassa piyo ahosi manāpo. Svāssudaṃ aṅkeneva aṅkaṃ parihariyati. ३७. त्यानंतर, भिक्खूहो, राजा बंधुमानने भविष्य सांगणाऱ्या ब्राह्मणांना नवीन वस्त्रे देऊन त्यांच्या सर्व इच्छा पूर्ण करून त्यांना संतुष्ट केले. त्यानंतर, भिक्खूहो, राजा बंधुमानने विपस्सी कुमारासाठी दाईंची नियुक्ती केली. काही दाई त्याला दूध पाजत असत, काही त्याला आंघोळ घालत असत, काही त्याला कडेवर घेत असत, तर काही त्याला आपल्या कुशीत घेऊन फिरत असत. भिक्खूहो, जन्मलेल्या विपस्सी कुमाराला थंडी, उष्णता, गवत, धूळ किंवा दव यांचा त्रास होऊ नये म्हणून दिवस-रात्र त्याच्यावर श्वेतछत्र धरले जात असे. भिक्खूहो, जन्मलेला विपस्सी कुमार बहुसंख्य लोकांना अत्यंत प्रिय आणि मनाला आवडणारा होता. भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे निळे कमळ, लाल कमळ किंवा पांढरे कमळ लोकांना अत्यंत प्रिय व मनाला आवडणारे असते; त्याचप्रमाणे, भिक्खूहो, vipassī कुमार लोकांना अत्यंत प्रिय आणि मनाला आवडणारा होता. त्याला एका कुशीतून दुसऱ्या कुशीत नेले जात असे. 38. ‘‘Jāto kho pana, bhikkhave, vipassī kumāro mañjussaro ca ahosi vaggussaro ca madhurassaro ca pemaniyassaro ca. Seyyathāpi, bhikkhave, himavante pabbate karavīkā nāma sakuṇajāti mañjussarā ca vaggussarā ca madhurassarā ca pemaniyassarā ca; evameva kho, bhikkhave, vipassī kumāro mañjussaro ca ahosi vaggussaro ca madhurassaro ca pemaniyassaro ca. ३८. भिक्खूहो, जन्मलेला विपस्सी कुमार सुस्पष्ट आवाजाचा, मधुर आवाजाचा, गोड आवाजाचा आणि अत्यंत प्रिय आवाजाचा होता. भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे हिमालय पर्वतावर 'करविक' नावाच्या पक्ष्यांची जात सुस्पष्ट, मधुर, गोड आणि अत्यंत प्रिय आवाजाची असते; त्याचप्रमाणे, भिक्खूहो, विपस्सी कुमार सुस्पष्ट आवाजाचा, मधुर आवाजाचा, गोड आवाजाचा आणि अत्यंत प्रिय आवाजाचा होता. 39. ‘‘Jātassa kho pana, bhikkhave, vipassissa kumārassa kammavipākajaṃ dibbacakkhu pāturahosi yena sudaṃ samantā yojanaṃ passati divā ceva rattiñca. ३९. भिक्खूहो, जन्मलेल्या विपस्सी कुमाराला त्याच्या पूर्वकर्माच्या विपाकामुळे दिव्यचक्षू प्राप्त झाले होते, ज्याच्या साहाय्याने तो दिवस असो वा रात्र, सभोवतालच्या एक योजन अंतरापर्यंत सहज पाहू शकत असे. 40. ‘‘Jāto kho pana, bhikkhave, vipassī kumāro animisanto pekkhati seyyathāpi devā tāvatiṃsā. ‘Animisanto kumāro pekkhatī’ti kho, bhikkhave, vipassissa kumārassa ‘vipassī vipassī’ tveva samaññā udapādi. ४०. भिक्खूहो, जन्मलेला विपस्सी कुमार तावतिंस स्वर्गातील देवांप्रमाणे पापणी न लववता पाहत असे. 'हा कुमार पापणी न लववता पाहतो' या वैशिष्ट्यामुळेच, भिक्खूहो, त्या कुमाराचे 'विपस्सी, विपस्सी' असे नाव पडले. 41. ‘‘Atha [Pg.18] kho, bhikkhave, bandhumā rājā atthakaraṇe nisinno vipassiṃ kumāraṃ aṅke nisīdāpetvā atthe anusāsati. Tatra sudaṃ, bhikkhave, vipassī kumāro pituaṅke nisinno viceyya viceyya atthe panāyati ñāyena. Viceyya viceyya kumāro atthe panāyati ñāyenāti kho, bhikkhave, vipassissa kumārassa bhiyyosomattāya ‘vipassī vipassī’ tveva samaññā udapādi. ४१. त्यानंतर, भिक्खूहो, राजा बंधुमान जेव्हा न्यायसभेत बसत असे, तेव्हा तो विपस्सी कुमाराला आपल्या मांडीवर बसवून खटल्यांचे मार्गदर्शन करत असे. भिक्खूहो, तिथे वडिलांच्या मांडीवर बसलेला विपस्सी कुमार प्रकरणांचे काळजीपूर्वक विश्लेषण करून न्यायानुसार योग्य निर्णय समजून घेत असे. 'हा कुमार प्रकरणांचे काळजीपूर्वक विश्लेषण करून न्यायानुसार निर्णय समजून घेतो' या कारणामुळे, भिक्खूहो, त्या कुमाराचे 'विपस्सी, विपस्सी' हे नाव अधिकच प्रसिद्ध झाले. 42. ‘‘Atha kho, bhikkhave, bandhumā rājā vipassissa kumārassa tayo pāsāde kārāpesi, ekaṃ vassikaṃ ekaṃ hemantikaṃ ekaṃ gimhikaṃ; pañca kāmaguṇāni upaṭṭhāpesi. Tatra sudaṃ, bhikkhave, vipassī kumāro vassike pāsāde cattāro māse nippurisehi tūriyehi paricārayamāno na heṭṭhāpāsādaṃ orohatī’’ti. ४२. त्यानंतर, भिक्खूहो, राजा बंधुमानने विपस्सी कुमारासाठी तीन प्रासाद बांधले—एक पावसाळ्यासाठी, एक हिवाळ्यासाठी आणि एक उन्हाळ्यासाठी; आणि तेथे पाच प्रकारच्या कामभोगांची व्यवस्था केली. भिक्खूहो, पावसाळ्याच्या प्रासादात विपस्सी कुमार पावसाळ्याचे चार महिने केवळ स्त्री-वादकांच्या संगीतात रममाण होऊन राहत असे आणि तो कधीही प्रासादाच्या खाली उतरत नसे. Paṭhamabhāṇavāro. प्रथम भाणवार समाप्त. Jiṇṇapuriso वृद्ध मनुष्य 43. ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassī kumāro bahūnaṃ vassānaṃ bahūnaṃ vassasatānaṃ bahūnaṃ vassasahassānaṃ accayena sārathiṃ āmantesi – ‘yojehi, samma sārathi, bhaddāni bhaddāni yānāni uyyānabhūmiṃ gacchāma subhūmidassanāyā’ti. ‘Evaṃ, devā’ti kho, bhikkhave, sārathi vipassissa kumārassa paṭissutvā bhaddāni bhaddāni yānāni yojetvā vipassissa kumārassa paṭivedesi – ‘yuttāni kho te, deva, bhaddāni bhaddāni yānāni, yassa dāni kālaṃ maññasī’ti. Atha kho, bhikkhave, vipassī kumāro bhaddaṃ bhaddaṃ yānaṃ abhiruhitvā bhaddehi bhaddehi yānehi uyyānabhūmiṃ niyyāsi. ४३. त्यानंतर, भिक्खूहो, अनेक वर्षे, शेकडो वर्षे, हजारो वर्षे उलटून गेल्यावर, विपस्सी कुमाराने आपल्या सारथ्याला बोलावून म्हटले—'मित्रा सारथी, उत्तम उत्तम रथ तयार कर, आपण सुंदर भूमी पाहण्यासाठी उद्यानात जाऊया.' भिक्खूहो, सारथ्याने विपस्सी कुमाराच्या आज्ञेचे पालन करून, उत्तम उत्तम रथ तयार केले आणि कुमाराला कळवले—'महाराज, उत्तम उत्तम रथ तयार आहेत, आता आपल्याला योग्य वाटेल त्या वेळी प्रस्थान करावे.' त्यानंतर, भिक्खूहो, विपस्सी कुमार एका उत्तम रथावर आरूढ झाला आणि इतर उत्तम रथांसह उद्यानाकडे निघाला. 44. ‘‘Addasā kho, bhikkhave, vipassī kumāro uyyānabhūmiṃ niyyanto purisaṃ jiṇṇaṃ gopānasivaṅkaṃ bhoggaṃ daṇḍaparāyanaṃ pavedhamānaṃ gacchantaṃ āturaṃ [Pg.19] gatayobbanaṃ. Disvā sārathiṃ āmantesi – ‘ayaṃ pana, samma sārathi, puriso kiṃkato? Kesāpissa na yathā aññesaṃ, kāyopissa na yathā aññesa’nti. ‘Eso kho, deva, jiṇṇo nāmā’ti. ‘Kiṃ paneso, samma sārathi, jiṇṇo nāmā’ti? ‘Eso kho, deva, jiṇṇo nāma. Na dāni tena ciraṃ jīvitabbaṃ bhavissatī’ti. ‘Kiṃ pana, samma sārathi, ahampi jarādhammo, jaraṃ anatīto’ti? ‘Tvañca, deva, mayañcamha sabbe jarādhammā, jaraṃ anatītā’ti. ‘Tena hi, samma sārathi, alaṃ dānajja uyyānabhūmiyā. Itova antepuraṃ paccaniyyāhī’ti. ‘Evaṃ, devā’ti kho, bhikkhave, sārathi vipassissa kumārassa paṭissutvā tatova antepuraṃ paccaniyyāsi. Tatra sudaṃ, bhikkhave, vipassī kumāro antepuraṃ gato dukkhī dummano pajjhāyati – ‘dhiratthu kira, bho, jāti nāma, yatra hi nāma jātassa jarā paññāyissatī’ti! ४४. भिक्षूंनो, विपस्सी राजकुमार जेव्हा उद्यानाकडे जात होते, तेव्हा त्यांनी एका वृद्ध माणसाला पाहिले, जो घराच्या वाशासारखा वाकलेला, कुबडा, काठीचा आधार घेतलेला, थरथर कापत चालणारा, आजारी आणि तारुण्य निघून गेलेला होता. त्याला पाहून त्यांनी सारथ्याला विचारले – 'मित्रा सारथी, या माणसाला काय झाले आहे? त्याचे केस इतरांसारखे नाहीत आणि त्याचे शरीरही इतरांसारखे नाही.' सारथ्याने उत्तर दिले, 'राजपुत्र, हा वृद्ध माणूस आहे.' 'पण मित्रा सारथी, वृद्ध म्हणजे काय?' 'राजपुत्र, हा वृद्ध माणूस आहे. आता तो फार काळ जगू शकणार नाही.' 'पण मित्रा सारथी, मीसुद्धा जराधर्मी (वृद्धत्वाच्या अधीन) आहे का? मी वृद्धत्वापासून मुक्त नाही का?' 'राजपुत्र, आपण आणि आम्ही सर्वच जराधर्मी आहोत, वृद्धत्वापासून कोणीही मुक्त नाही.' 'तर मग मित्रा सारथी, आज उद्यानाला जाणे पुरे झाले. येथूनच परत राजवाड्यात चल.' भिक्षूंनो, 'तसेच असो, राजपुत्र,' असे म्हणून सारथ्याने विपस्सी राजकुमाराच्या आज्ञेचे पालन केले आणि तिथूनच तो राजवाड्यात परत आला. भिक्षूंनो, तिथे राजवाड्यात गेल्यावर विपस्सी राजकुमार दुःखी व खिन्न मनाने विचार करू लागले – 'अरेरे! या जन्माला धिक्कार असो, कारण जो जन्म घेतो त्याला वृद्धत्व प्राप्त होणारच!' 45. ‘‘Atha kho, bhikkhave, bandhumā rājā sārathiṃ āmantāpetvā etadavoca – ‘kacci, samma sārathi, kumāro uyyānabhūmiyā abhiramittha? Kacci, samma sārathi, kumāro uyyānabhūmiyā attamano ahosī’ti? ‘Na kho, deva, kumāro uyyānabhūmiyā abhiramittha, na kho, deva, kumāro uyyānabhūmiyā attamano ahosī’ti. ‘Kiṃ pana, samma sārathi, addasa kumāro uyyānabhūmiṃ niyyanto’ti? ‘Addasā kho, deva, kumāro uyyānabhūmiṃ niyyanto purisaṃ jiṇṇaṃ gopānasivaṅkaṃ bhoggaṃ daṇḍaparāyanaṃ pavedhamānaṃ gacchantaṃ āturaṃ gatayobbanaṃ. Disvā maṃ etadavoca – ‘‘ayaṃ pana, samma sārathi, puriso kiṃkato, kesāpissa na yathā aññesaṃ, kāyopissa na yathā aññesa’’nti? ‘‘Eso kho, deva, jiṇṇo nāmā’’ti. ‘‘Kiṃ paneso, samma sārathi, jiṇṇo nāmā’’ti? ‘‘Eso kho, deva, jiṇṇo nāma na dāni tena ciraṃ jīvitabbaṃ bhavissatī’’ti. ‘‘Kiṃ pana, samma sārathi, ahampi jarādhammo, jaraṃ anatīto’’ti? ‘‘Tvañca, deva, mayañcamha sabbe jarādhammā, jaraṃ anatītā’’ti. ४५. त्यानंतर, भिक्षूंनो, बंधुमान राजाने सारथ्याला बोलावून विचारले – 'मित्रा सारथी, राजकुमार उद्यानात रमले का? मित्रा सारथी, राजकुमार उद्यानात प्रसन्न झाले का?' सारथ्याने उत्तर दिले, 'नाही महाराज, राजकुमार उद्यानात रमले नाहीत; नाही महाराज, राजकुमार उद्यानात प्रसन्न झाले नाहीत.' 'पण मित्रा सारथी, उद्यानाकडे जाताना राजकुमारांनी काय पाहिले?' 'महाराज, उद्यानाकडे जाताना राजकुमारांनी एका वृद्ध माणसाला पाहिले, जो घराच्या वाशासारखा वाकलेला, कुबडा, काठीचा आधार घेतलेला, थरथर कापत चालणारा, आजारी आणि तारुण्य निघून गेलेला होता. त्याला पाहून त्यांनी मला विचारले – "मित्रा सारथी, या माणसाला काय झाले आहे? त्याचे केस इतरांसारखे नाहीत आणि त्याचे शरीरही इतरांसारखे नाही." मी म्हणालो, "राजपुत्र, हा वृद्ध माणूस आहे." त्यांनी विचारले, "पण मित्रा सारथी, वृद्ध म्हणजे काय?" मी म्हणालो, "राजपुत्र, हा वृद्ध माणूस आहे. आता तो फार काळ जगू शकणार नाही." त्यांनी विचारले, "पण मित्रा सारथी, मीसुद्धा जराधर्मी आहे का? मी वृद्धत्वापासून मुक्त नाही का?" मी म्हणालो, "राजपुत्र, आपण आणि आम्ही सर्वच जराधर्मी आहोत, वृद्धत्वापासून कोणीही मुक्त नाही." ‘‘‘Tena hi, samma sārathi, alaṃ dānajja uyyānabhūmiyā, itova antepuraṃ paccaniyyāhī’’’ti. ‘‘Evaṃ, devā’’ti kho ahaṃ, deva, vipassissa kumārassa paṭissutvā tatova antepuraṃ paccaniyyāsiṃ. So kho, deva, kumāro antepuraṃ gato dukkhī dummano pajjhāyati – ‘‘dhiratthu kira bho jāti nāma, yatra hi nāma jātassa jarā paññāyissatī’’’ti. "'तर मग मित्रा सारथी, आज उद्यानाला जाणे पुरे झाले. येथूनच परत राजवाड्यात चल.'" महाराज, 'तसेच असो, राजपुत्र,' असे म्हणून मी विपस्सी राजकुमारांच्या आज्ञेचे पालन केले आणि तिथूनच राजवाड्यात परत आलो. महाराज, राजवाड्यात गेल्यावर ते राजकुमार दुःखी व खिन्न मनाने विचार करू लागले – 'अरेरे! या जन्माला धिक्कार असो, कारण जो जन्म घेतो त्याला वृद्धत्व प्राप्त होणारच!' Byādhitapuriso व्याधित पुरुष (आजारी माणूस) 46. ‘‘Atha [Pg.20] kho, bhikkhave, bandhumassa rañño etadahosi – ४६. त्यानंतर, भिक्षूंनो, बंधुमान राजाच्या मनात असा विचार आला – ‘Mā heva kho vipassī kumāro na rajjaṃ kāresi, mā heva vipassī kumāro agārasmā anagāriyaṃ pabbaji, mā heva nemittānaṃ brāhmaṇānaṃ saccaṃ assa vacana’nti. Atha kho, bhikkhave, bandhumā rājā vipassissa kumārassa bhiyyosomattāya pañca kāmaguṇāni upaṭṭhāpesi – ‘yathā vipassī kumāro rajjaṃ kareyya, yathā vipassī kumāro na agārasmā anagāriyaṃ pabbajeyya, yathā nemittānaṃ brāhmaṇānaṃ micchā assa vacana’nti. 'असे होऊ नये की विपस्सी राजकुमार राज्य करणार नाहीत; असे होऊ नये की विपस्सी राजकुमार गृहत्याग करून अनगारिक (प्रव्रजित) होतील; आणि भविष्य सांगणाऱ्या ब्राह्मणांचे शब्द खरे ठरतील.' म्हणून, भिक्षूंनो, बंधुमान राजाने विपस्सी राजकुमारांसाठी पंचकामगुण (पाच प्रकारची इंद्रियसुखे) अत्यंत विपुल प्रमाणात उपलब्ध करून दिली – जेणेकरून विपस्सी राजकुमारांनी राज्य करावे, त्यांनी गृहत्याग करून अनगारिक होऊ नये आणि भविष्य सांगणाऱ्या ब्राह्मणांचे शब्द खोटे ठरावेत. ‘‘Tatra sudaṃ, bhikkhave, vipassī kumāro pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti. Atha kho, bhikkhave, vipassī kumāro bahūnaṃ vassānaṃ…pe… भिक्षूंनो, तिथे विपस्सी राजकुमार त्या पंचकामगुणांनी युक्त व संपन्न होऊन विलास करू लागले. त्यानंतर, भिक्षूंनो, अनेक वर्षांनंतर... पे... 47. ‘‘Addasā kho, bhikkhave, vipassī kumāro uyyānabhūmiṃ niyyanto purisaṃ ābādhikaṃ dukkhitaṃ bāḷhagilānaṃ sake muttakarīse palipannaṃ semānaṃ aññehi vuṭṭhāpiyamānaṃ aññehi saṃvesiyamānaṃ. Disvā sārathiṃ āmantesi – ‘ayaṃ pana, samma sārathi, puriso kiṃkato? Akkhīnipissa na yathā aññesaṃ, saropissa na yathā aññesa’nti? ‘Eso kho, deva, byādhito nāmā’ti. ‘Kiṃ paneso, samma sārathi, byādhito nāmā’ti? ‘Eso kho, deva, byādhito nāma appeva nāma tamhā ābādhā vuṭṭhaheyyā’ti. ‘Kiṃ pana, samma sārathi, ahampi byādhidhammo, byādhiṃ anatīto’ti? ‘Tvañca, deva, mayañcamha sabbe byādhidhammā, byādhiṃ anatītā’ti. ‘Tena hi, samma sārathi, alaṃ dānajja uyyānabhūmiyā, itova antepuraṃ paccaniyyāhī’ti. ‘Evaṃ devā’ti kho, bhikkhave, sārathi vipassissa kumārassa paṭissutvā tatova antepuraṃ paccaniyyāsi. Tatra sudaṃ, bhikkhave, vipassī kumāro antepuraṃ gato dukkhī dummano pajjhāyati – ‘dhiratthu kira bho jāti nāma, yatra hi nāma jātassa jarā paññāyissati, byādhi paññāyissatī’ti. ४७. भिक्षूंनो, विपस्सी राजकुमार जेव्हा उद्यानाकडे जात होते, तेव्हा त्यांनी एका आजारी, दुःखी, अत्यंत व्याधिग्रस्त माणसाला पाहिले, जो स्वतःच्याच मलमूत्रात पडलेला होता आणि ज्याला इतर लोक उठवत व झोपवत होते. त्याला पाहून त्यांनी सारथ्याला विचारले – 'मित्रा सारथी, या माणसाला काय झाले आहे? त्याचे डोळे इतरांसारखे नाहीत आणि त्याचा आवाजही इतरांसारखा नाही.' सारथ्याने उत्तर दिले, 'राजपुत्र, हा आजारी (व्याधित) माणूस आहे.' 'पण मित्रा सारथी, आजारी म्हणजे काय?' 'राजपुत्र, हा आजारी माणूस आहे. तो या आजारातून बरा होईल की नाही, हे सांगता येत नाही.' 'पण मित्रा सारथी, मीसुद्धा व्याधिधर्मी (आजाराच्या अधीन) आहे का? मी आजारापासून मुक्त नाही का?' 'राजपुत्र, आपण आणि आम्ही सर्वच व्याधिधर्मी आहोत, आजारापासून कोणीही मुक्त नाही.' 'तर मग मित्रा सारथी, आज उद्यानाला जाणे पुरे झाले. येथूनच परत राजवाड्यात चल.' भिक्षूंनो, 'तसेच असो, राजपुत्र,' असे म्हणून सारथ्याने विपस्सी राजकुमाराच्या आज्ञेचे पालन केले आणि तिथूनच तो राजवाड्यात परत आला. भिक्षूंनो, तिथे राजवाड्यात गेल्यावर विपस्सी राजकुमार दुःखी व खिन्न मनाने विचार करू लागले – 'अरेरे! या जन्माला धिक्कार असो, कारण जो जन्म घेतो त्याला वृद्धत्व प्राप्त होणारच आणि आजारपणही येणारच!' 48. ‘‘Atha kho, bhikkhave, bandhumā rājā sārathiṃ āmantāpetvā etadavoca – ‘kacci, samma sārathi, kumāro uyyānabhūmiyā abhiramittha, kacci, samma [Pg.21] sārathi, kumāro uyyānabhūmiyā attamano ahosī’ti? ‘Na kho, deva, kumāro uyyānabhūmiyā abhiramittha, na kho, deva, kumāro uyyānabhūmiyā attamano ahosī’ti. ‘Kiṃ pana, samma sārathi, addasa kumāro uyyānabhūmiṃ niyyanto’ti? ‘Addasā kho, deva, kumāro uyyānabhūmiṃ niyyanto purisaṃ ābādhikaṃ dukkhitaṃ bāḷhagilānaṃ sake muttakarīse palipannaṃ semānaṃ aññehi vuṭṭhāpiyamānaṃ aññehi saṃvesiyamānaṃ. Disvā maṃ etadavoca – ‘‘ayaṃ pana, samma sārathi, puriso kiṃkato, akkhīnipissa na yathā aññesaṃ, saropissa na yathā aññesa’’nti? ‘‘Eso kho, deva, byādhito nāmā’’ti. ‘‘Kiṃ paneso, samma sārathi, byādhito nāmā’’ti? ‘‘Eso kho, deva, byādhito nāma appeva nāma tamhā ābādhā vuṭṭhaheyyā’’ti. ‘‘Kiṃ pana, samma sārathi, ahampi byādhidhammo, byādhiṃ anatīto’’ti? ‘‘Tvañca, deva, mayañcamha sabbe byādhidhammā, byādhiṃ anatītā’’ti. ‘‘Tena hi, samma sārathi, alaṃ dānajja uyyānabhūmiyā, itova antepuraṃ paccaniyyāhī’’ti. ‘‘Evaṃ, devā’’ti kho ahaṃ, deva, vipassissa kumārassa paṭissutvā tatova antepuraṃ paccaniyyāsiṃ. So kho, deva, kumāro antepuraṃ gato dukkhī dummano pajjhāyati – ‘‘‘dhiratthu kira bho jāti nāma, yatra hi nāma jātassa jarā paññāyissati, byādhi paññāyissatī’’’ti. ४८. “त्यानंतर, भिक्खूंनो, राजा बंधुमाने सारथ्याला बोलावून विचारले – ‘हे सौम्य सारथी, काय राजपुत्र उद्यानात रमले? हे सौम्य सारथी, काय राजपुत्र उद्यानात प्रसन्न झाले?’ ‘नाही महाराज, राजपुत्र उद्यानात रमले नाहीत; नाही महाराज, राजपुत्र उद्यानात प्रसन्न झाले नाहीत.’ ‘तर मग, हे सौम्य सारथी, उद्यानाकडे जाताना राजपुत्राने काय पाहिले?’ ‘महाराज, उद्यानाकडे जाताना राजपुत्राने एका आजारी, दुःखी, अत्यंत गंभीरपणे आजारी असलेल्या माणसाला पाहिले, जो स्वतःच्याच मलमूत्रात पडलेला होता आणि ज्याला इतर लोक उठवत होते व झोपवत होते. त्याला पाहून त्यांनी मला विचारले – “हे सौम्य सारथी, या माणसाला काय झाले आहे? याचे डोळे इतरांसारखे का नाहीत आणि याचा आवाजही इतरांसारखा का नाही?” “महाराज, हा आजारी (व्याधिग्रस्त) मनुष्य आहे.” “हे सौम्य सारथी, आजारी म्हणजे काय?” “महाराज, आजारी म्हणजे असा मनुष्य, जो त्या आजारातून बरा होईल की नाही हे सांगता येत नाही.” “हे सौम्य सारथी, काय मीसुद्धा आजारी पडण्याच्या स्वभावाचा आहे? मी आजारापासून मुक्त नाही का?” “महाराज, आपण, मी आणि इतर सर्वच जण आजारी पडण्याच्या स्वभावाचे आहोत; आपण आजारापासून मुक्त नाही.” “तर मग, हे सौम्य सारथी, आज उद्यानाची काही गरज नाही. येथूनच महालात परत चल.” “होय महाराज,” असे म्हणून मी, महाराज, विपस्सी राजपुत्राच्या आज्ञेचे पालन केले आणि तेथूनच महालात परत आलो. महाराज, महालात परत आल्यावर ते राजपुत्र दुःखी व खिन्न होऊन विचार करू लागले – “अरेरे! या जन्माला धिक्कार असो, कारण जन्मलेल्या प्रत्येकाला वृद्धत्व आणि आजारपण प्राप्त होणारच!”’ Kālaṅkatapuriso मृत मनुष्य 49. ‘‘Atha kho, bhikkhave, bandhumassa rañño etadahosi – ‘mā heva kho vipassī kumāro na rajjaṃ kāresi, mā heva vipassī kumāro agārasmā anagāriyaṃ pabbaji, mā heva nemittānaṃ brāhmaṇānaṃ saccaṃ assa vacana’nti. Atha kho, bhikkhave, bandhumā rājā vipassissa kumārassa bhiyyosomattāya pañca kāmaguṇāni upaṭṭhāpesi – ‘yathā vipassī kumāro rajjaṃ kareyya, yathā vipassī kumāro na agārasmā anagāriyaṃ pabbajeyya, yathā nemittānaṃ brāhmaṇānaṃ micchā assa vacana’nti. ४९. “त्यानंतर, भिक्खूंनो, राजा बंधुमाच्या मनात असा विचार आला – ‘राजपुत्र विपस्सी राज्य न करता राहू नयेत; राजपुत्र विपस्सीने गृहत्याग करून अनगारिक (प्रव्रजित) होऊ नये; आणि भविष्य सांगणाऱ्या ब्राह्मणांचे भाकीत खरे ठरू नये.’ म्हणून, भिक्खूंनो, राजा बंधुमाने राजपुत्र विपस्सीसाठी पाच प्रकारच्या कामभोगांची (पंचकामगुण) अत्यंत विपुल प्रमाणात व्यवस्था केली – ‘जेणेकरून राजपुत्र विपस्सी राज्य करतील, गृहत्याग करून अनगारिक होणार नाहीत आणि भविष्य सांगणाऱ्या ब्राह्मणांचे भाकीत खोटे ठरेल.’ ‘‘Tatra sudaṃ, bhikkhave, vipassī kumāro pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti. Atha kho, bhikkhave, vipassī kumāro bahūnaṃ vassānaṃ…pe… “तेथे, भिक्खूंनो, राजपुत्र विपस्सी त्या पाच प्रकारच्या कामभोगांनी युक्त व वेढलेले राहून विलास करू लागले. त्यानंतर, भिक्खूंनो, अनेक वर्षांनंतर... पे... 50. ‘‘Addasā [Pg.22] kho, bhikkhave, vipassī kumāro uyyānabhūmiṃ niyyanto mahājanakāyaṃ sannipatitaṃ nānārattānañca dussānaṃ vilātaṃ kayiramānaṃ. Disvā sārathiṃ āmantesi – ‘kiṃ nu kho, so, samma sārathi, mahājanakāyo sannipatito nānārattānañca dussānaṃ vilātaṃ kayiratī’ti? ‘Eso kho, deva, kālaṅkato nāmā’ti. ‘Tena hi, samma sārathi, yena so kālaṅkato tena rathaṃ pesehī’ti. ‘Evaṃ, devā’ti kho, bhikkhave, sārathi vipassissa kumārassa paṭissutvā yena so kālaṅkato tena rathaṃ pesesi. Addasā kho, bhikkhave, vipassī kumāro petaṃ kālaṅkataṃ, disvā sārathiṃ āmantesi – ‘kiṃ panāyaṃ, samma sārathi, kālaṅkato nāmā’ti? ‘Eso kho, deva, kālaṅkato nāma. Na dāni taṃ dakkhanti mātā vā pitā vā aññe vā ñātisālohitā, sopi na dakkhissati mātaraṃ vā pitaraṃ vā aññe vā ñātisālohite’ti. ‘Kiṃ pana, samma sārathi, ahampi maraṇadhammo maraṇaṃ anatīto; mampi na dakkhanti devo vā devī vā aññe vā ñātisālohitā; ahampi na dakkhissāmi devaṃ vā deviṃ vā aññe vā ñātisālohite’ti? ‘Tvañca, deva, mayañcamha sabbe maraṇadhammā maraṇaṃ anatītā; tampi na dakkhanti devo vā devī vā aññe vā ñātisālohitā; tvampi na dakkhissasi devaṃ vā deviṃ vā aññe vā ñātisālohite’ti. ‘Tena hi, samma sārathi, alaṃ dānajja uyyānabhūmiyā, itova antepuraṃ paccaniyyāhī’ti. ‘Evaṃ, devā’ti kho, bhikkhave, sārathi vipassissa kumārassa paṭissutvā tatova antepuraṃ paccaniyyāsi. Tatra sudaṃ, bhikkhave, vipassī kumāro antepuraṃ gato dukkhī dummano pajjhāyati – ‘dhiratthu kira, bho, jāti nāma, yatra hi nāma jātassa jarā paññāyissati, byādhi paññāyissati, maraṇaṃ paññāyissatī’ti. ५०. “भिक्खूंनो, उद्यानाकडे जाताना राजपुत्र विपस्सीने लोकांचा मोठा समुदाय एकत्र आलेला आणि विविध रंगांच्या वस्त्रांनी सजवलेली तिरडी (शवपेटी) तयार केली जात असलेली पाहिली. ते पाहून त्यांनी सारथ्याला विचारले – ‘हे सौम्य सारथी, हा लोकांचा मोठा समुदाय का एकत्र आला आहे आणि विविध रंगांच्या वस्त्रांनी ही तिरडी का तयार केली जात आहे?’ ‘महाराज, हा मृत मनुष्य (कालवश झालेला) आहे.’ ‘तर मग, हे सौम्य सारथी, जेथे तो मृत मनुष्य आहे, तेथे रथ घेऊन चल.’ ‘होय महाराज,’ असे म्हणून, भिक्खूंनो, सारथ्याने राजपुत्र विपस्सीच्या आज्ञेचे पालन केले आणि जेथे तो मृत मनुष्य होता, तेथे रथ नेला. भिक्खूंनो, राजपुत्र विपस्सीने त्या मृत शरीराला पाहिले आणि पाहून सारथ्याला विचारले – ‘हे सौम्य सारथी, मृत मनुष्य म्हणजे काय?’ ‘महाराज, मृत मनुष्य म्हणजे असा, ज्याला आता त्याचे आई-वडील किंवा इतर नातेवाईक पाहू शकणार नाहीत आणि तो स्वतःही आपल्या आई-वडिलांना किंवा नातेवाईकांना पाहू शकणार नाही.’ ‘हे सौम्य सारथी, काय मीसुद्धा मरणशील स्वभावाचा आहे? मी मरणापासून मुक्त नाही का? मलाही महाराज (पिता), महाराणी (माता) किंवा इतर नातेवाईक पुन्हा पाहू शकणार नाहीत का? आणि मीसुद्धा महाराज, महाराणी किंवा इतर नातेवाईकांना पाहू शकणार नाही का?’ ‘महाराज, आपण, मी आणि इतर सर्वच जण मरणशील स्वभावाचे आहोत; आपण मरणापासून मुक्त नाही. आपल्यालाही महाराज, महाराणी किंवा इतर नातेवाईक पाहू शकणार नाहीत आणि आपणही महाराज, महाराणी किंवा इतर नातेवाईकांना पाहू शकणार नाही.’ ‘तर मग, हे सौम्य सारथी, आज उद्यानाची काही गरज नाही. येथूनच महालात परत चल.’ ‘होय महाराज,’ असे म्हणून, भिक्खूंनो, सारथ्याने राजपुत्र विपस्सीच्या आज्ञेचे पालन केले आणि तेथूनच महालात परत आला. तेथे, भिक्खूंनो, महालात परत आल्यावर राजपुत्र विपस्सी दुःखी व खिन्न होऊन विचार करू लागले – ‘अरेरे! या जन्माला धिक्कार असो, कारण जन्मलेल्या प्रत्येकाला वृद्धत्व, आजारपण आणि मृत्यू प्राप्त होणारच!’” 51. ‘‘Atha kho, bhikkhave, bandhumā rājā sārathiṃ āmantāpetvā etadavoca – ‘kacci, samma sārathi, kumāro uyyānabhūmiyā abhiramittha, kacci, samma sārathi, kumāro uyyānabhūmiyā attamano ahosī’ti? ‘Na kho, deva, kumāro uyyānabhūmiyā abhiramittha, na kho, deva, kumāro uyyānabhūmiyā attamano ahosī’ti. ‘Kiṃ pana, samma sārathi, addasa kumāro uyyānabhūmiṃ niyyanto’ti? ‘Addasā kho, deva, kumāro uyyānabhūmiṃ niyyanto mahājanakāyaṃ sannipatitaṃ nānārattānañca dussānaṃ vilātaṃ kayiramānaṃ. Disvā maṃ etadavoca – ‘‘kiṃ nu kho, so[Pg.23], samma sārathi, mahājanakāyo sannipatito nānārattānañca dussānaṃ vilātaṃ kayiratī’’ti? ‘‘Eso kho, deva, kālaṅkato nāmā’’ti. ‘‘Tena hi, samma sārathi, yena so kālaṅkato tena rathaṃ pesehī’’ti. ‘‘Evaṃ devā’’ti kho ahaṃ, deva, vipassissa kumārassa paṭissutvā yena so kālaṅkato tena rathaṃ pesesiṃ. Addasā kho, deva, kumāro petaṃ kālaṅkataṃ, disvā maṃ etadavoca – ‘‘kiṃ panāyaṃ, samma sārathi, kālaṅkato nāmā’’ti? ‘‘Eso kho, deva, kālaṅkato nāma. Na dāni taṃ dakkhanti mātā vā pitā vā aññe vā ñātisālohitā, sopi na dakkhissati mātaraṃ vā pitaraṃ vā aññe vā ñātisālohite’’ti. ‘‘Kiṃ pana, samma sārathi, ahampi maraṇadhammo maraṇaṃ anatīto; mampi na dakkhanti devo vā devī vā aññe vā ñātisālohitā; ahampi na dakkhissāmi devaṃ vā deviṃ vā aññe vā ñātisālohite’’ti? ‘‘Tvañca, deva, mayañcamha sabbe maraṇadhammā maraṇaṃ anatītā; tampi na dakkhanti devo vā devī vā aññe vā ñātisālohitā, tvampi na dakkhissasi devaṃ vā deviṃ vā aññe vā ñātisālohite’’ti. ‘‘Tena hi, samma sārathi, alaṃ dānajja uyyānabhūmiyā, itova antepuraṃ paccaniyyāhī’ti. ‘‘‘Evaṃ, devā’’ti kho ahaṃ, deva, vipassissa kumārassa paṭissutvā tatova antepuraṃ paccaniyyāsiṃ. So kho, deva, kumāro antepuraṃ gato dukkhī dummano pajjhāyati – ‘‘dhiratthu kira bho jāti nāma, yatra hi nāma jātassa jarā paññāyissati, byādhi paññāyissati, maraṇaṃ paññāyissatī’’’ti. ५१. “भिक्खूहो, त्यानंतर राजा बंधुमान यांनी सारथ्याला बोलावून विचारले – ‘मित्रा सारथी, काय राजपुत्र उद्यानात रमले? मित्रा सारथी, काय राजपुत्र उद्यानात प्रसन्न झाले?’ ‘नाही महाराज, राजपुत्र उद्यानात रमले नाहीत; नाही महाराज, राजपुत्र उद्यानात प्रसन्न झाले नाहीत.’ ‘तर मग, मित्रा सारथी, उद्यानाकडे जाताना राजपुत्रांनी काय पाहिले?’ ‘महाराज, उद्यानाकडे जाताना राजपुत्रांनी लोकांचा मोठा समुदाय एकत्र आलेला आणि विविध रंगांच्या वस्त्रांनी सजवलेली पालखी तयार केली जात असलेली पाहिली. ते पाहून त्यांनी मला विचारले – “मित्रा सारथी, हा लोकांचा मोठा समुदाय का एकत्र आला आहे आणि विविध रंगांच्या वस्त्रांनी ही पालखी का तयार केली जात आहे?” “महाराज, हा मृत व्यक्ती (कालवश झालेला) नावाचा प्रकार आहे.” “तर मग, मित्रा सारथी, जेथे तो मृत व्यक्ती आहे, तेथे रथ घेऊन चल.” “होय महाराज,” असे म्हणून मी राजपुत्र विपस्सी यांच्या आज्ञेचे पालन करून जेथे तो मृतदेह होता, तेथे रथ नेला. महाराज, राजपुत्रांनी त्या मृत व्यक्तीला पाहिले आणि मला विचारले – “मित्रा सारथी, हा मृत व्यक्ती म्हणजे काय?” “महाराज, हा मृत व्यक्ती आहे. आता याचे आई-वडील किंवा इतर नातेवाईक याला पाहू शकणार नाहीत आणि हा देखील आपल्या आई-वडिलांना किंवा इतर नातेवाईकांना पाहू शकणार नाही.” “मित्रा सारथी, मग काय मीसुद्धा मरणधर्मी आहे? मरणापासून सुटू शकत नाही का? मलाही महाराज, राणी किंवा इतर नातेवाईक पाहू शकणार नाहीत का? आणि मीसुद्धा महाराज, राणी किंवा इतर नातेवाईकांना पाहू शकणार नाही का?” “महाराज, आपण आणि आम्ही सर्वच मरणधर्मी आहोत, मरणापासून सुटू शकत नाही. आपल्यालाही महाराज, राणी किंवा इतर नातेवाईक पाहू शकणार नाहीत आणि आपणही महाराज, राणी किंवा इतर नातेवाईकांना पाहू शकणार नाही.” “तर मग, मित्रा सारथी, आज उद्यानात जाणे पुरे झाले. येथूनच परत अंतःपुरात चल.” “होय महाराज,” असे म्हणून मी राजपुत्र विपस्सी यांच्या आज्ञेचे पालन करून तेथूनच परत अंतःपुरात आलो. महाराज, अंतःपुरात आल्यावर ते राजपुत्र दुःखी व खिन्न होऊन विचार करू लागले – “अरेरे! या जन्माला (जातीला) धिक्कार असो, कारण जन्मलेल्या प्रत्येकाला वृद्धत्व, व्याधी आणि मृत्यू प्राप्त होणारच!”” Pabbajito प्रव्रजित 52. ‘‘Atha kho, bhikkhave, bandhumassa rañño etadahosi – ‘mā heva kho vipassī kumāro na rajjaṃ kāresi, mā heva vipassī kumāro agārasmā anagāriyaṃ pabbaji, mā heva nemittānaṃ brāhmaṇānaṃ saccaṃ assa vacana’nti. Atha kho, bhikkhave, bandhumā rājā vipassissa kumārassa bhiyyosomattāya pañca kāmaguṇāni upaṭṭhāpesi – ‘yathā vipassī kumāro rajjaṃ kareyya, yathā vipassī kumāro na agārasmā anagāriyaṃ pabbajeyya, yathā nemittānaṃ brāhmaṇānaṃ micchā assa vacana’nti. ५२. “भिक्खूहो, त्यानंतर राजा बंधुमान यांच्या मनात असा विचार आला – ‘असे होऊ नये की राजपुत्र विपस्सी राज्यकारभार करणार नाहीत; असे होऊ नये की राजपुत्र विपस्सी गृहत्याग करून अनगारिक (प्रव्रजित) होतील; आणि भविष्य सांगणाऱ्या ब्राह्मणांचे शब्द खरे ठरतील.’ म्हणून, भिक्खूहो, राजा बंधुमान यांनी राजपुत्र विपस्सी यांच्यासाठी पंचकामगुण (पाच प्रकारची इंद्रियसुखे) अधिक प्रमाणात उपलब्ध करून दिली – ‘जेणेकरून राजपुत्र विपस्सी राज्यकारभार करतील, जेणेकरून राजपुत्र विपस्सी गृहत्याग करून अनगारिक होणार नाहीत, आणि भविष्य सांगणाऱ्या ब्राह्मणांचे शब्द खोटे ठरतील.’” ‘‘Tatra sudaṃ, bhikkhave, vipassī kumāro pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti. Atha kho, bhikkhave, vipassī kumāro bahūnaṃ vassānaṃ [Pg.24] bahūnaṃ vassasatānaṃ bahūnaṃ vassasahassānaṃ accayena sārathiṃ āmantesi – ‘yojehi, samma sārathi, bhaddāni bhaddāni yānāni, uyyānabhūmiṃ gacchāma subhūmidassanāyā’ti. ‘Evaṃ, devā’ti kho, bhikkhave, sārathi vipassissa kumārassa paṭissutvā bhaddāni bhaddāni yānāni yojetvā vipassissa kumārassa paṭivedesi – ‘yuttāni kho te, deva, bhaddāni bhaddāni yānāni, yassa dāni kālaṃ maññasī’ti. Atha kho, bhikkhave, vipassī kumāro bhaddaṃ bhaddaṃ yānaṃ abhiruhitvā bhaddehi bhaddehi yānehi uyyānabhūmiṃ niyyāsi. “भिक्खूहो, तेथे राजपुत्र विपस्सी त्या पंचकामगुणांनी युक्त व वेढलेले होऊन विलास करू लागले. त्यानंतर, भिक्खूहो, अनेक वर्षे, अनेक शतके, अनेक सहस्र वर्षे उलटून गेल्यावर राजपुत्र विपस्सी यांनी सारथ्याला बोलावून म्हटले – ‘मित्रा सारथी, उत्तम उत्तम रथ तयार कर, आपण सुंदर भूमी पाहण्यासाठी उद्यानात जाऊ या.’ भिक्खूहो, ‘होय महाराज,’ असे म्हणून सारथ्याने राजपुत्र विपस्सी यांच्या आज्ञेचे पालन केले आणि उत्तम उत्तम रथ तयार करून राजपुत्र विपस्सी यांना कळवले – ‘महाराज, आपल्यासाठी उत्तम उत्तम रथ तयार आहेत. आता आपल्याला जाण्यासाठी योग्य वाटेल ती वेळ ठरवावी.’ त्यानंतर, भिक्खूहो, राजपुत्र विपस्सी एका उत्तम रथावर आरूढ होऊन इतर उत्तम रथांसह उद्यानाकडे निघाले.” 53. ‘‘Addasā kho, bhikkhave, vipassī kumāro uyyānabhūmiṃ niyyanto purisaṃ bhaṇḍuṃ pabbajitaṃ kāsāyavasanaṃ. Disvā sārathiṃ āmantesi – ‘ayaṃ pana, samma sārathi, puriso kiṃkato? Sīsaṃpissa na yathā aññesaṃ, vatthānipissa na yathā aññesa’nti? ‘Eso kho, deva, pabbajito nāmā’ti. ‘Kiṃ paneso, samma sārathi, pabbajito nāmā’ti? ‘Eso kho, deva, pabbajito nāma sādhu dhammacariyā sādhu samacariyā sādhu kusalakiriyā sādhu puññakiriyā sādhu avihiṃsā sādhu bhūtānukampā’ti. ‘Sādhu kho so, samma sārathi, pabbajito nāma, sādhu dhammacariyā sādhu samacariyā sādhu kusalakiriyā sādhu puññakiriyā sādhu avihiṃsā sādhu bhūtānukampā. Tena hi, samma sārathi, yena so pabbajito tena rathaṃ pesehī’ti. ‘Evaṃ, devā’ti kho, bhikkhave, sārathi vipassissa kumārassa paṭissutvā yena so pabbajito tena rathaṃ pesesi. Atha kho, bhikkhave, vipassī kumāro taṃ pabbajitaṃ etadavoca – ‘tvaṃ pana, samma, kiṃkato, sīsampi te na yathā aññesaṃ, vatthānipi te na yathā aññesa’nti? ‘Ahaṃ kho, deva, pabbajito nāmā’ti. ‘Kiṃ pana tvaṃ, samma, pabbajito nāmā’ti? ‘Ahaṃ kho, deva, pabbajito nāma, sādhu dhammacariyā sādhu samacariyā sādhu kusalakiriyā sādhu puññakiriyā sādhu avihiṃsā sādhu bhūtānukampā’ti. ‘Sādhu kho tvaṃ, samma, pabbajito nāma sādhu dhammacariyā sādhu samacariyā sādhu kusalakiriyā sādhu puññakiriyā sādhu avihiṃsā sādhu bhūtānukampā’ti. ५३. “भिक्खूहो, उद्यानाकडे जाताना राजपुत्र विपस्सी यांनी एका मुंडित डोके असलेल्या, काषाय वस्त्र परिधान केलेल्या प्रव्रजित पुरुषाला पाहिले. त्याला पाहून त्यांनी सारथ्याला विचारले – ‘मित्रा सारथी, हा माणूस असा का आहे? याचे डोकेही इतरांसारखे नाही आणि याचे कपडेही इतरांसारखे नाहीत.’ ‘महाराज, हा प्रव्रजित नावाचा प्रकार आहे.’ ‘मित्रा सारथी, प्रव्रजित म्हणजे काय?’ ‘महाराज, प्रव्रजित म्हणजे जो धर्माचे आचरण करणे उत्तम मानतो, समतेचे आचरण करणे उत्तम मानतो, कुशल कर्म करणे उत्तम मानतो, पुण्य कर्म करणे उत्तम मानतो, अहिंसेचे पालन करणे उत्तम मानतो आणि प्राणिमात्रांवर अनुकंपा करणे उत्तम मानतो.’ ‘मित्रा सारथी, तो प्रव्रजित खरोखरच उत्तम आहे; धर्माचे आचरण करणे उत्तम आहे, समतेचे आचरण करणे उत्तम आहे, कुशल कर्म करणे उत्तम आहे, पुण्य कर्म करणे उत्तम आहे, अहिंसेचे पालन करणे उत्तम आहे आणि प्राणिमात्रांवर अनुकंपा करणे उत्तम आहे. तर मग, मित्रा सारथी, जेथे तो प्रव्रजित आहे, तेथे रथ घेऊन चल.’ भिक्खूहो, ‘होय महाराज,’ असे म्हणून सारथ्याने राजपुत्र विपस्सी यांच्या आज्ञेचे पालन केले आणि जेथे तो प्रव्रजित होता, तेथे रथ नेला. त्यानंतर, भिक्खूहो, राजपुत्र विपस्सी यांनी त्या प्रव्रजिताला विचारले – ‘मित्रा, तू असा का आहेस? तुझे डोकेही इतरांसारखे नाही आणि तुझे कपडेही इतरांसारखे नाहीत.’ ‘महाराज, मी प्रव्रजित आहे.’ ‘मित्रा, प्रव्रजित म्हणजे काय?’ ‘महाराज, प्रव्रजित म्हणजे मी जो धर्माचे आचरण करणे उत्तम मानतो, समतेचे आचरण करणे उत्तम मानतो, कुशल कर्म करणे उत्तम मानतो, पुण्य कर्म करणे उत्तम मानतो, अहिंसेचे पालन करणे उत्तम मानतो आणि प्राणिमात्रांवर अनुकंपा करणे उत्तम मानतो.’ ‘मित्रा, तू प्रव्रजित म्हणून खरोखरच उत्तम आहेस; धर्माचे आचरण करणे उत्तम आहे, समतेचे आचरण करणे उत्तम आहे, कुशल कर्म करणे उत्तम आहे, पुण्य कर्म करणे उत्तम आहे, अहिंसेचे पालन करणे उत्तम आहे आणि प्राणिमात्रांवर अनुकंपा करणे उत्तम आहे.’” Bodhisattapabbajjā बोधिसत्त्व प्रव्रज्या 54. ‘‘Atha [Pg.25] kho, bhikkhave, vipassī kumāro sārathiṃ āmantesi – ‘tena hi, samma sārathi, rathaṃ ādāya itova antepuraṃ paccaniyyāhi. Ahaṃ pana idheva kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajissāmī’ti. ‘Evaṃ, devā’ti kho, bhikkhave, sārathi vipassissa kumārassa paṭissutvā rathaṃ ādāya tatova antepuraṃ paccaniyyāsi. Vipassī pana kumāro tattheva kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbaji. ५४. भिक्खूहो, त्यानंतर विपस्सी राजकुमारांनी सारथीला बोलावून म्हटले – 'मित्रा सारथी, असे असेल तर तू रथ घेऊन येथूनच राजवाड्यात परत जा. मी मात्र येथेच केस आणि दाढी काढून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, गृहत्याग करून अनगारिक प्रव्रज्या ग्रहण करीन.' भिक्खूहो, 'तसेच असो, देव!' असे म्हणून सारथीने विपस्सी राजकुमारांच्या शब्दांचे पालन केले आणि रथ घेऊन तो तेथूनच राजवाड्यात परत गेला. विपस्सी राजकुमारांनी मात्र तेथेच केस आणि दाढी काढून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, गृहत्याग करून अनगारिक प्रव्रज्या ग्रहण केली. Mahājanakāyaanupabbajjā महाजनसमुदायाची अनुप्रव्रज्या 55. ‘‘Assosi kho, bhikkhave, bandhumatiyā rājadhāniyā mahājanakāyo caturāsīti pāṇasahassāni – ‘vipassī kira kumāro kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito’ti. Sutvāna tesaṃ etadahosi – ‘na hi nūna so orako dhammavinayo, na sā orakā pabbajjā, yattha vipassī kumāro kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito. Vipassīpi nāma kumāro kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajissati, kimaṅgaṃ pana maya’nti. ५५. भिक्खूहो, बंधुमती राजधानीतील चौऱ्याऐंशी हजार लोकांच्या महाजनसमुदायाने ऐकले की – 'विपस्सी राजकुमारांनी केस आणि दाढी काढून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, गृहत्याग करून अनगारिक प्रव्रज्या घेतली आहे.' हे ऐकून त्यांच्या मनात असा विचार आला – 'तो धम्म आणि विनय नक्कीच सामान्य नसणार, ती प्रव्रज्याही सामान्य नसणार, ज्यामध्ये विपस्सी राजकुमारांनी केस आणि दाढी काढून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, गृहत्याग करून अनगारिक प्रव्रज्या घेतली आहे. जर विपस्सी राजकुमार केस आणि दाढी काढून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, गृहत्याग करून अनगारिक प्रव्रज्या घेऊ शकतात, तर मग आपण का नाही?' ‘‘Atha kho, so bhikkhave, mahājanakāyo caturāsīti pāṇasahassāni kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā vipassiṃ bodhisattaṃ agārasmā anagāriyaṃ pabbajitaṃ anupabbajiṃsu. Tāya sudaṃ, bhikkhave, parisāya parivuto vipassī bodhisatto gāmanigamajanapadarājadhānīsu cārikaṃ carati. भिक्खूहो, त्यानंतर त्या चौऱ्याऐंशी हजार लोकांच्या महाजनसमुदायाने केस आणि दाढी काढून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, गृहत्याग करून अनगारिक प्रव्रज्या घेतलेल्या विपस्सी बोधिसत्त्वांचे अनुकरण करत अनुप्रव्रज्या घेतली. भिक्खूहो, त्या परिषदेने वेढलेले विपस्सी बोधिसत्त्व गावे, नगरे, जनपदे आणि राजधानीत चारिका करू लागले. 56. ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘na kho metaṃ patirūpaṃ yohaṃ ākiṇṇo viharāmi, yaṃnūnāhaṃ eko gaṇamhā vūpakaṭṭho vihareyya’nti. Atha kho, bhikkhave, vipassī bodhisatto aparena samayena eko [Pg.26] gaṇamhā vūpakaṭṭho vihāsi, aññeneva tāni caturāsīti pabbajitasahassāni agamaṃsu, aññena maggena vipassī bodhisatto. ५६. भिक्खूहो, त्यानंतर एकांतात ध्यानस्थ बसलेल्या विपस्सी बोधिसत्त्वांच्या मनात असा विचार आला – 'माझ्यासाठी अशा जनसमुदायात राहणे योग्य नाही. मी या समूहापासून दूर राहून एकटेच विहार केला तर किती बरे होईल!' भिक्खूहो, त्यानंतर काही काळाने विपस्सी बोधिसत्त्व समूहापासून दूर होऊन एकटेच विहार करू लागले. ते चौऱ्याऐंशी हजार प्रव्रजित एका मार्गाने गेले आणि विपस्सी बोधिसत्त्व दुसऱ्या मार्गाने गेले. Bodhisattaabhiniveso बोधिसत्त्वांचे चिंतन 57. ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa vāsūpagatassa rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘kicchaṃ vatāyaṃ loko āpanno, jāyati ca jīyati ca mīyati ca cavati ca upapajjati ca, atha ca panimassa dukkhassa nissaraṇaṃ nappajānāti jarāmaraṇassa, kudāssu nāma imassa dukkhassa nissaraṇaṃ paññāyissati jarāmaraṇassā’ti? ५७. भिक्खूहो, त्यानंतर मुक्कामास असलेल्या, एकांतात ध्यानस्थ बसलेल्या विपस्सी बोधिसत्त्वांच्या मनात असा विचार आला – 'हा संसार खरोखरच अत्यंत कष्टाला प्राप्त झाला आहे; येथे जन्म होतो, जीर्णता येते, मृत्यू होतो, च्युती होते आणि पुन्हा जन्म होतो. तरीही या जरामरणरूपी दुःखातून सुटकेचा मार्ग कोणाला ठाऊक नाही. या जरामरणरूपी दुःखातून सुटकेचा मार्ग कधी बरं दिसून येईल?' ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi – ‘kimhi nu kho sati jarāmaraṇaṃ hoti, kiṃpaccayā jarāmaraṇa’nti? Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo – ‘jātiyā kho sati jarāmaraṇaṃ hoti, jātipaccayā jarāmaraṇa’nti. भिक्खूहो, त्यानंतर विपस्सी बोधिसत्त्वांच्या मनात असा विचार आला – 'काय अस्तित्वात असताना जरामरण होते? जरामरण कशामुळे होते?' भिक्खूहो, त्यानंतर विपस्सी बोधिसत्त्वांना योग्य विचार केल्यामुळे प्रज्ञेने असा बोध झाला – 'जन्म अस्तित्वात असताना जरामरण होते, जन्माच्या प्रत्ययामुळे जरामरण होते.' ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi – ‘kimhi nu kho sati jāti hoti, kiṃpaccayā jātī’ti? Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo – ‘bhave kho sati jāti hoti, bhavapaccayā jātī’ti. भिक्खूहो, त्यानंतर विपस्सी बोधिसत्त्वांच्या मनात असा विचार आला – 'काय अस्तित्वात असताना जन्म होतो? जन्म कशामुळे होतो?' भिक्खूहो, त्यानंतर विपस्सी बोधिसत्त्वांना योग्य विचार केल्यामुळे प्रज्ञेने असा बोध झाला – 'भव अस्तित्वात असताना जन्म होतो, भवाच्या प्रत्ययामुळे जन्म होतो.' ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi – ‘kimhi nu kho sati bhavo hoti, kiṃpaccayā bhavo’ti? Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo – ‘upādāne kho sati bhavo hoti, upādānapaccayā bhavo’ti. भिक्खूहो, त्यानंतर विपस्सी बोधिसत्त्वांच्या मनात असा विचार आला – 'काय अस्तित्वात असताना भव होतो? भव कशामुळे होतो?' भिक्खूहो, त्यानंतर विपस्सी बोधिसत्त्वांना योग्य विचार केल्यामुळे प्रज्ञेने असा बोध झाला – 'उपादान अस्तित्वात असताना भव होतो, उपादानाच्या प्रत्ययामुळे भव होतो.' ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi – ‘kimhi nu kho sati upādānaṃ hoti, kiṃpaccayā upādāna’nti? Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo – ‘taṇhāya kho sati upādānaṃ hoti, taṇhāpaccayā upādāna’nti. भिक्खूहो, त्यानंतर विपस्सी बोधिसत्त्वांच्या मनात असा विचार आला – 'काय अस्तित्वात असताना उपादान होते? उपादान कशामुळे होते?' भिक्खूहो, त्यानंतर विपस्सी बोधिसत्त्वांना योग्य विचार केल्यामुळे प्रज्ञेने असा बोध झाला – 'तण्हा अस्तित्वात असताना उपादान होते, तण्हेच्या प्रत्ययामुळे उपादान होते.' ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi – ‘kimhi nu kho sati taṇhā hoti, kiṃpaccayā taṇhā’ti? Atha kho, bhikkhave, vipassissa [Pg.27] bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo – ‘vedanāya kho sati taṇhā hoti, vedanāpaccayā taṇhā’ti. भिक्खूहो, त्यानंतर विपस्सी बोधिसत्त्वांच्या मनात असा विचार आला – 'काय अस्तित्वात असताना तण्हा होते? तण्हा कशामुळे होते?' भिक्खूहो, त्यानंतर विपस्सी बोधिसत्त्वांना योग्य विचार केल्यामुळे प्रज्ञेने असा बोध झाला – 'वेदना अस्तित्वात असताना तण्हा होते, वेदनेच्या प्रत्ययामुळे तण्हा होते.' ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi – ‘kimhi nu kho sati vedanā hoti, kiṃpaccayā vedanā’ti? Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo – ‘phasse kho sati vedanā hoti, phassapaccayā vedanā’ti. भिक्खूहो, त्यानंतर विपस्सी बोधिसत्त्वांच्या मनात असा विचार आला – 'काय अस्तित्वात असताना वेदना होते? वेदना कशामुळे होते?' भिक्खूहो, त्यानंतर विपस्सी बोधिसत्त्वांना योग्य विचार केल्यामुळे प्रज्ञेने असा बोध झाला – 'फस्स अस्तित्वात असताना वेदना होते, फस्साच्या प्रत्ययामुळे वेदना होते.' ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi – ‘kimhi nu kho sati phasso hoti, kiṃpaccayā phasso’ti? Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo – ‘saḷāyatane kho sati phasso hoti, saḷāyatanapaccayā phasso’ti. भिक्खूहो, त्यानंतर विपस्सी बोधिसत्त्वांच्या मनात असा विचार आला – 'काय अस्तित्वात असताना फस्स होतो? फस्स कशामुळे होतो?' भिक्खूहो, त्यानंतर विपस्सी बोधिसत्त्वांना योग्य विचार केल्यामुळे प्रज्ञेने असा बोध झाला – 'सळायतन अस्तित्वात असताना फस्स होतो, सळायतनाच्या प्रत्ययामुळे फस्स होतो.' ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi – ‘kimhi nu kho sati saḷāyatanaṃ hoti, kiṃpaccayā saḷāyatana’nti? Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo – ‘nāmarūpe kho sati saḷāyatanaṃ hoti, nāmarūpapaccayā saḷāyatana’nti. भिक्खूहो, त्यानंतर विपस्सी बोधिसत्त्वांच्या मनात असा विचार आला – 'काय अस्तित्वात असताना सळायतन होते? सळायतन कशामुळे होते?' भिक्खूहो, त्यानंतर विपस्सी बोधिसत्त्वांना योग्य विचार केल्यामुळे प्रज्ञेने असा बोध झाला – 'नामरूप अस्तित्वात असताना सळायतन होते, नामरूपाच्या प्रत्ययामुळे सळायतन होते.' ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi – ‘kimhi nu kho sati nāmarūpaṃ hoti, kiṃpaccayā nāmarūpa’nti? Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo – ‘viññāṇe kho sati nāmarūpaṃ hoti, viññāṇapaccayā nāmarūpa’nti. भिक्खूहो, त्यानंतर विपस्सी बोधिसत्त्वांच्या मनात असा विचार आला – 'काय अस्तित्वात असताना नामरूप होते? नामरूप कशामुळे होते?' भिक्खूहो, त्यानंतर विपस्सी बोधिसत्त्वांना योग्य विचार केल्यामुळे प्रज्ञेने असा बोध झाला – 'विञ्ञाण अस्तित्वात असताना नामरूप होते, विञ्ञाणाच्या प्रत्ययामुळे नामरूप होते.' ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi – ‘kimhi nu kho sati viññāṇaṃ hoti, kiṃpaccayā viññāṇa’nti? Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo – ‘nāmarūpe kho sati viññāṇaṃ hoti, nāmarūpapaccayā viññāṇa’nti. त्यानंतर, भिक्खूंनो, विपस्सी बोधिसत्त्वांच्या मनात असा विचार आला— 'काय अस्तित्वात असताना विज्ञान उत्पन्न होते? कशाच्या प्रत्ययामुळे (कारणामुळे) विज्ञान उत्पन्न होते?' त्यानंतर, भिक्खूंनो, विपस्सी बोधिसत्त्वांच्या योनिसो मनसिकारामुळे (योग्य मनन-चिंतनामुळे) प्रज्ञेने हा साक्षात्कार झाला— 'नामरूप अस्तित्वात असताना विज्ञान उत्पन्न होते, नामरूप-प्रत्ययामुळे विज्ञान उत्पन्न होते.' 58. ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi – ‘paccudāvattati kho idaṃ viññāṇaṃ nāmarūpamhā, nāparaṃ gacchati. Ettāvatā jāyetha [Pg.28] vā jiyyetha vā miyyetha vā cavetha vā upapajjetha vā, yadidaṃ nāmarūpapaccayā viññāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ, nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṃ, saḷāyatanapaccayā phasso, phassapaccayā vedanā, vedanāpaccayā taṇhā, taṇhāpaccayā upādānaṃ, upādānapaccayā bhavo, bhavapaccayā jāti, jātipaccayā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti’. ५८. त्यानंतर, भिक्खूंनो, विपस्सी बोधिसत्त्वांच्या मनात असा विचार आला— 'हे विज्ञान नामरूपापासून मागे फिरते, त्यापलीकडे जात नाही. एवढ्या मर्यादेतच जन्म घेणे, जीर्ण होणे (वृद्ध होणे), मरणे, च्युत होणे (मृत्यू पावणे) किंवा पुन्हा जन्म घेणे घडते; म्हणजेच— नामरूपाच्या प्रत्ययामुळे विज्ञान उत्पन्न होते, विज्ञानाच्या प्रत्ययामुळे नामरूप उत्पन्न होते, नामरूपाच्या प्रत्ययामुळे षडायतन उत्पन्न होते, षडायतनाच्या प्रत्ययामुळे स्पर्श उत्पन्न होतो, स्पर्शाच्या प्रत्ययामुळे वेदना उत्पन्न होते, वेदनेच्या प्रत्ययामुळे तृष्णा उत्पन्न होते, तृष्णेच्या प्रत्ययामुळे उपादान उत्पन्न होते, उपादानाच्या प्रत्ययामुळे भव उत्पन्न होतो, भवाच्या प्रत्ययामुळे जाती (जन्म) उत्पन्न होते, आणि जातीच्या प्रत्ययामुळे जरा-मरण, शोक, परिदेव (आक्रोश), दुःख, दोमनस्य (मानसिक दुःख) आणि उपायास (हताशपणा) उत्पन्न होतात. अशा प्रकारे या संपूर्ण दुःखसमूहाचा उदय होतो.' 59. ‘‘‘Samudayo samudayo’ti kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṃ udapādi, ñāṇaṃ udapādi, paññā udapādi, vijjā udapādi, āloko udapādi. ५९. 'उदय, उदय' असा विचार करत असताना, भिक्खूंनो, विपस्सी बोधिसत्त्वांना पूर्वी कधीही न ऐकलेल्या धर्मांमध्ये चक्षू (ज्ञानचक्षू) उत्पन्न झाला, ज्ञान उत्पन्न झाले, प्रज्ञा उत्पन्न झाली, विद्या उत्पन्न झाली, प्रकाश उत्पन्न झाला. 60. ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi – ‘kimhi nu kho asati jarāmaraṇaṃ na hoti, kissa nirodhā jarāmaraṇanirodho’ti? Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo – ‘jātiyā kho asati jarāmaraṇaṃ na hoti, jātinirodhā jarāmaraṇanirodho’ti. ६०. त्यानंतर, भिक्खूंनो, विपस्सी बोधिसत्त्वांच्या मनात असा विचार आला— 'काय नसताना जरा-मरण होत नाही? कशाच्या निरोधाने जरा-मरणाचा निरोध होतो?' त्यानंतर, भिक्खूंनो, विपस्सी बोधिसत्त्वांच्या योनिसो मनसिकारामुळे प्रज्ञेने हा साक्षात्कार झाला— 'जाती नसताना जरा-मरण होत नाही, जातीच्या निरोधाने जरा-मरणाचा निरोध होतो.' ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi – ‘kimhi nu kho asati jāti na hoti, kissa nirodhā jātinirodho’ti? Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo – ‘bhave kho asati jāti na hoti, bhavanirodhā jātinirodho’ti. त्यानंतर, भिक्खूंनो, विपस्सी बोधिसत्त्वांच्या मनात असा विचार आला— 'काय नसताना जाती होत नाही? कशाच्या निरोधाने जातीचा निरोध होतो?' त्यानंतर, भिक्खूंनो, विपस्सी बोधिसत्त्वांच्या योनिसो मनसिकारामुळे प्रज्ञेने हा साक्षात्कार झाला— 'भव नसताना जाती होत नाही, भवाच्या निरोधाने जातीचा निरोध होतो.' ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi – ‘kimhi nu kho asati bhavo na hoti, kissa nirodhā bhavanirodho’ti? Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo – ‘upādāne kho asati bhavo na hoti, upādānanirodhā bhavanirodho’ti. त्यानंतर, भिक्खूंनो, विपस्सी बोधिसत्त्वांच्या मनात असा विचार आला— 'काय नसताना भव होत नाही? कशाच्या निरोधाने भवाचा निरोध होतो?' त्यानंतर, भिक्खूंनो, विपस्सी बोधिसत्त्वांच्या योनिसो मनसिकारामुळे प्रज्ञेने हा साक्षात्कार झाला— 'उपादान नसताना भव होत नाही, उपादानाच्या निरोधाने भवाचा निरोध होतो.' ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi – ‘kimhi nu kho asati upādānaṃ na hoti, kissa nirodhā upādānanirodho’ti? Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu [Pg.29] paññāya abhisamayo – ‘taṇhāya kho asati upādānaṃ na hoti, taṇhānirodhā upādānanirodho’ti. त्यानंतर, भिक्खूंनो, विपस्सी बोधिसत्त्वांच्या मनात असा विचार आला— 'काय नसताना उपादान होत नाही? कशाच्या निरोधाने उपादानाचा निरोध होतो?' त्यानंतर, भिक्खूंनो, विपस्सी बोधिसत्त्वांच्या योनिसो मनसिकारामुळे प्रज्ञेने हा साक्षात्कार झाला— 'तृष्णा नसताना उपादान होत नाही, तृष्णेच्या निरोधाने उपादानाचा निरोध होतो.' ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi – ‘kimhi nu kho asati taṇhā na hoti, kissa nirodhā taṇhānirodho’ti? Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo – ‘vedanāya kho asati taṇhā na hoti, vedanānirodhā taṇhānirodho’ti. त्यानंतर, भिक्खूंनो, विपस्सी बोधिसत्त्वांच्या मनात असा विचार आला— 'काय नसताना तृष्णा होत नाही? कशाच्या निरोधाने तृष्णेचा निरोध होतो?' त्यानंतर, भिक्खूंनो, विपस्सी बोधिसत्त्वांच्या योनिसो मनसिकारामुळे प्रज्ञेने हा साक्षात्कार झाला— 'वेदना नसताना तृष्णा होत नाही, वेदनेच्या निरोधाने तृष्णेचा निरोध होतो.' ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi – ‘kimhi nu kho asati vedanā na hoti, kissa nirodhā vedanānirodho’ti? Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo – ‘phasse kho asati vedanā na hoti, phassanirodhā vedanānirodho’ti. त्यानंतर, भिक्खूंनो, विपस्सी बोधिसत्त्वांच्या मनात असा विचार आला— 'काय नसताना वेदना होत नाही? कशाच्या निरोधाने वेदनेचा निरोध होतो?' त्यानंतर, भिक्खूंनो, विपस्सी बोधिसत्त्वांच्या योनिसो मनसिकारामुळे प्रज्ञेने हा साक्षात्कार झाला— 'स्पर्श नसताना वेदना होत नाही, स्पर्शाच्या निरोधाने वेदनेचा निरोध होतो.' ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi – ‘kimhi nu kho asati phasso na hoti, kissa nirodhā phassanirodho’ti? Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo – ‘saḷāyatane kho asati phasso na hoti, saḷāyatananirodhā phassanirodho’ti. त्यानंतर, भिक्खूंनो, विपस्सी बोधिसत्त्वांच्या मनात असा विचार आला— 'काय नसताना स्पर्श होत नाही? कशाच्या निरोधाने स्पर्शाचा निरोध होतो?' त्यानंतर, भिक्खूंनो, विपस्सी बोधिसत्त्वांच्या योनिसो मनसिकारामुळे प्रज्ञेने हा साक्षात्कार झाला— 'षडायतन नसताना स्पर्श होत नाही, षडायतनाच्या निरोधाने स्पर्शाचा निरोध होतो.' ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi – ‘kimhi nu kho asati saḷāyatanaṃ na hoti, kissa nirodhā saḷāyatananirodho’ti? Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo – ‘nāmarūpe kho asati saḷāyatanaṃ na hoti, nāmarūpanirodhā saḷāyatananirodho’ti. त्यानंतर, भिक्खूंनो, विपस्सी बोधिसत्त्वांच्या मनात असा विचार आला— 'काय नसताना षडायतन होत नाही? कशाच्या निरोधाने षडायतनाचा निरोध होतो?' त्यानंतर, भिक्खूंनो, विपस्सी बोधिसत्त्वांच्या योनिसो मनसिकारामुळे प्रज्ञेने हा साक्षात्कार झाला— 'नामरूप नसताना षडायतन होत नाही, नामरूपाच्या निरोधाने षडायतनाचा निरोध होतो.' ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi – ‘kimhi nu kho asati nāmarūpaṃ na hoti, kissa nirodhā nāmarūpanirodho’ti? Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo – ‘viññāṇe kho asati nāmarūpaṃ na hoti, viññāṇanirodhā nāmarūpanirodho’ti. त्यानंतर, भिक्खूंनो, विपस्सी बोधिसत्त्वांच्या मनात असा विचार आला— 'काय नसताना नामरूप होत नाही? कशाच्या निरोधाने नामरूपाचा निरोध होतो?' त्यानंतर, भिक्खूंनो, विपस्सी बोधिसत्त्वांच्या योनिसो मनसिकारामुळे प्रज्ञेने हा साक्षात्कार झाला— 'विज्ञान नसताना नामरूप होत नाही, विज्ञानाच्या निरोधाने नामरूपाचा निरोध होतो.' ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi – ‘kimhi nu kho asati viññāṇaṃ na hoti, kissa nirodhā viññāṇanirodho’ti? Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu [Pg.30] paññāya abhisamayo – ‘nāmarūpe kho asati viññāṇaṃ na hoti, nāmarūpanirodhā viññāṇanirodho’ti. त्यानंतर, भिक्खूंनो, विपस्सी बोधिसत्त्वांच्या मनात असा विचार आला— 'काय नसताना विज्ञान होत नाही? कशाच्या निरोधाने विज्ञानाचा निरोध होतो?' त्यानंतर, भिक्खूंनो, विपस्सी बोधिसत्त्वांच्या योनिसो मनसिकारामुळे प्रज्ञेने हा साक्षात्कार झाला— 'नामरूप नसताना विज्ञान होत नाही, नामरूपाच्या निरोधाने विज्ञानाचा निरोध होतो.' 61. ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi – ‘adhigato kho myāyaṃ maggo sambodhāya yadidaṃ – nāmarūpanirodhā viññāṇanirodho, viññāṇanirodhā nāmarūpanirodho, nāmarūpanirodhā saḷāyatananirodho, saḷāyatananirodhā phassanirodho, phassanirodhā vedanānirodho, vedanānirodhā taṇhānirodho, taṇhānirodhā upādānanirodho, upādānanirodhā bhavanirodho, bhavanirodhā jātinirodho, jātinirodhā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā nirujjhanti. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hoti’. ६१. त्यानंतर, भिक्खूंनो, विपस्सी बोधिसत्त्वांच्या मनात असा विचार आला— 'मला संबोधीसाठी (सत्याच्या साक्षात्कारासाठी) हा मार्ग सापडला आहे, जो असा आहे— नामरूपाच्या निरोधाने विज्ञानाचा निरोध होतो; विज्ञानाच्या निरोधाने नामरूपाचा निरोध होतो; नामरूपाच्या निरोधाने षडायतनाचा निरोध होतो; षडायतनाच्या निरोधाने स्पर्शाचा निरोध होतो; स्पर्शाच्या निरोधाने वेदनेचा निरोध होतो; वेदनेच्या निरोधाने तृष्णेचा निरोध होतो; तृष्णेच्या निरोधाने उपादानाचा निरोध होतो; उपादानाच्या निरोधाने भवाचा निरोध होतो; भवाच्या निरोधाने जातीचा निरोध होतो; आणि जातीच्या निरोधाने जरा-मरण, शोक, परिदेव, दुःख, दोमनस्य आणि उपायास निरुद्ध होतात. अशा प्रकारे या संपूर्ण दुःखसमूहाचा निरोध होतो.' 62. ‘‘‘Nirodho nirodho’ti kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṃ udapādi, ñāṇaṃ udapādi, paññā udapādi, vijjā udapādi, āloko udapādi. ६२. भिक्खूहो, 'निरोध, निरोध' असा विचार करत असताना, विपस्सी बोधिसत्त्वांना पूर्वी कधीही न ऐकलेल्या धर्मांविषयी चक्षू उत्पन्न झाला, ज्ञान उत्पन्न झाले, प्रज्ञा उत्पन्न झाली, विद्या उत्पन्न झाली, प्रकाश उत्पन्न झाला. 63. ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassī bodhisatto aparena samayena pañcasu upādānakkhandhesu udayabbayānupassī vihāsi – ‘iti rūpaṃ, iti rūpassa samudayo, iti rūpassa atthaṅgamo; iti vedanā, iti vedanāya samudayo, iti vedanāya atthaṅgamo; iti saññā, iti saññāya samudayo, iti saññāya atthaṅgamo; iti saṅkhārā, iti saṅkhārānaṃ samudayo, iti saṅkhārānaṃ atthaṅgamo; iti viññāṇaṃ, iti viññāṇassa samudayo, iti viññāṇassa atthaṅgamo’ti, tassa pañcasu upādānakkhandhesu udayabbayānupassino viharato na cirasseva anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccī’’ti. ६३. त्यानंतर, भिक्खूहो, काही काळानंतर विपस्सी बोधिसत्त्व पाच उपादानस्कंधांच्या उदय आणि अस्त (उत्पत्ती आणि विनाश) यांचे अनुदर्शन करत विहरत राहिले – 'असे रूप आहे, असा रूपाचा उदय आहे, असा रूपाचा अस्त आहे; अशी वेदना आहे, असा वेदनेचा उदय आहे, असा वेदनेचा अस्त आहे; अशी संज्ञा आहे, असा संज्ञेचा उदय आहे, असा संज्ञेचा अस्त आहे; असे संस्कार आहेत, असा संस्कारांचा उदय आहे, असा संस्कारांचा अस्त आहे; असे विज्ञान आहे, असा विज्ञानाचा उदय आहे, असा विज्ञानाचा अस्त आहे.' अशा प्रकारे पाच उपादानस्कंधांच्या उदय-अस्ताचे अनुदर्शन करत विहरत असताना, फार काळ न लागता, उपादानरहित होऊन त्यांचे चित्त आसवांपासून मुक्त झाले. Dutiyabhāṇavāro. दुसरा भाणवार समाप्त. Brahmayācanakathā ब्रह्मयाचना कथा 64. ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ dhammaṃ deseyya’nti. Atha kho, bhikkhave, vipassissa [Pg.31] bhagavato arahato sammāsambuddhassa etadahosi – ‘adhigato kho myāyaṃ dhammo gambhīro duddaso duranubodho santo paṇīto atakkāvacaro nipuṇo paṇḍitavedanīyo. Ālayarāmā kho panāyaṃ pajā ālayaratā ālayasammuditā. Ālayarāmāya kho pana pajāya ālayaratāya ālayasammuditāya duddasaṃ idaṃ ṭhānaṃ yadidaṃ idappaccayatāpaṭiccasamuppādo. Idampi kho ṭhānaṃ duddasaṃ yadidaṃ sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhākkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. Ahañceva kho pana dhammaṃ deseyyaṃ, pare ca me na ājāneyyuṃ; so mamassa kilamatho, sā mamassa vihesā’ti. ६४. त्यानंतर, भिक्खूहो, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान विपस्सी यांच्या मनात असा विचार आला – 'मी आता धम्म उपदेश करावा का?' त्यानंतर, भिक्खूहो, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान विपस्सी यांच्या मनात पुन्हा असा विचार आला – 'मी जो हा धम्म प्राप्त केला आहे, तो अत्यंत गंभीर, दुर्दर्शक (पाहण्यास कठीण), दुरनुबोध (समजण्यास कठीण), शांत, प्रणीत (उत्कृष्ट), अतर्कावचर (तर्काच्या पलीकडचा), निपुण आणि पंडितांनाच समजण्याजोगा आहे. परंतु ही प्रजा तर आळयात (आसक्तीत) रमणारी, आळयात गढलेली आणि आळयातच आनंद मानणारी आहे. अशा प्रकारे आळयात रमणाऱ्या, आळयात गढलेल्या आणि आळयातच आनंद मानणाऱ्या प्रजेला हे स्थान समजणे कठीण आहे, म्हणजेच 'इदप्पच्चयता-पटिच्चसमुप्पाद' (प्रतीत्यसमुत्पाद). तसेच हे स्थान देखील समजण्यास अत्यंत कठीण आहे, म्हणजेच सर्व संस्कारांचे शमन, सर्व उपाधींचा त्याग, तृष्णेचा क्षय, विराग, निरोध आणि निब्बान (निर्वाण). जर मी धम्माचा उपदेश केला आणि इतरांना तो समजला नाही, तर तो केवळ माझा थकवा आणि माझा त्रास ठरेल.' 65. ‘‘Apissu, bhikkhave, vipassiṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ imā anacchariyā gāthāyo paṭibhaṃsu pubbe assutapubbā – ६५. शिवाय, भिक्खूहो, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान विपस्सी यांना पूर्वी कधीही न ऐकलेल्या या आश्चर्यकारक गाथा स्फुरल्या – ‘Kicchena me adhigataṃ, halaṃ dāni pakāsituṃ; Rāgadosaparetehi, nāyaṃ dhammo susambudho. 'मी मोठ्या कष्टाने जो धम्म प्राप्त केला आहे, तो आता प्रकट करणे योग्य नाही; कारण राग आणि द्वेषाने ग्रासलेल्या लोकांना हा धम्म सहज समजणारा नाही.' ‘Paṭisotagāmiṃ nipuṇaṃ, gambhīraṃ duddasaṃ aṇuṃ; Rāgarattā na dakkhanti, tamokhandhena āvuṭā’ti. 'प्रवाहविरुद्ध जाणारा (प्रतिस्रोतगामी), निपुण, गंभीर, दुर्दर्शक आणि सूक्ष्म असलेला हा धम्म रागाने अंध झालेले आणि अज्ञानाच्या अंधकाराने वेढलेले लोक पाहू शकणार नाहीत.' ‘‘Itiha, bhikkhave, vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa paṭisañcikkhato appossukkatāya cittaṃ nami, no dhammadesanāya. अशा प्रकारे, भिक्खूहो, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान विपस्सी यांनी विचार केला असता, त्यांचे चित्त धम्म उपदेश करण्याऐवजी उदासीनतेकडे वळले, धम्म उपदेशाकडे नाही. 66. ‘‘Atha kho, bhikkhave, aññatarassa mahābrahmuno vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa cetasā cetoparivitakkamaññāya etadahosi – ‘nassati vata bho loko, vinassati vata bho loko, yatra hi nāma vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa appossukkatāya cittaṃ namati, no dhammadesanāyā’ti. Atha kho so, bhikkhave, mahābrahmā seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya; evameva brahmaloke antarahito vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa purato pāturahosi. Atha kho so, bhikkhave, mahābrahmā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā dakkhiṇaṃ jāṇumaṇḍalaṃ pathaviyaṃ [Pg.32] nihantvā yena vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho tenañjaliṃ paṇāmetvā vipassiṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ etadavoca – ‘desetu, bhante, bhagavā dhammaṃ, desetu sugato dhammaṃ, santi sattā apparajakkhajātikā; assavanatā dhammassa parihāyanti, bhavissanti dhammassa aññātāro’ti. ६६. त्यानंतर, भिक्खूहो, एका महाब्रह्मदेवाने आपल्या चित्ताने अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान विपस्सी यांच्या चित्तातील हा विचार जाणून घेतला आणि त्याच्या मनात आले – 'अरेरे! हा लोक नष्ट होणार! अरेरे! हा लोक पूर्णपणे नष्ट होणार! कारण अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान विपस्सी यांचे चित्त धम्म उपदेश करण्याऐवजी उदासीनतेकडे वळत आहे, धम्म उपदेशाकडे नाही.' मग, भिक्खूहो, तो महाब्रह्मदेव – ज्याप्रमाणे एखादा बलवान मनुष्य आपला दुमडलेला हात पसरावा किंवा पसरलेला हात दुमडावा, त्याप्रमाणे – ब्रह्मलोकातून अंतर्धान पावला आणि भगवान विपस्सी यांच्यासमोर प्रकट झाला. त्यानंतर, भिक्खूहो, त्या महाब्रह्मदेवाने आपले उपरणे (उत्तरासंग) एका खांद्यावर घेतले, आपला उजवा गुडघा जमिनीवर टेकवला आणि भगवान विपस्सी यांच्या दिशेने हात जोडून नमस्कार करत त्यांना असे म्हणाला – 'भंते! भगवंतांनी धम्माचा उपदेश करावा, सुगतांनी धम्माचा उपदेश करावा. जगात असेही प्राणी आहेत ज्यांच्या डोळ्यांवर क्लेशांची धूळ फार कमी आहे; धम्म न ऐकल्यामुळे त्यांचा ऱ्हास होत आहे. ते धम्म समजून घेणारे बनतील.' 67. ‘‘Evaṃ vutte, bhikkhave, vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho taṃ mahābrahmānaṃ etadavoca – ‘mayhampi kho, brahme, etadahosi – ‘‘yaṃnūnāhaṃ dhammaṃ deseyya’’nti. Tassa mayhaṃ, brahme, etadahosi – ‘‘adhigato kho myāyaṃ dhammo gambhīro duddaso duranubodho santo paṇīto atakkāvacaro nipuṇo paṇḍitavedanīyo. Ālayarāmā kho panāyaṃ pajā ālayaratā ālayasammuditā. Ālayarāmāya kho pana pajāya ālayaratāya ālayasammuditāya duddasaṃ idaṃ ṭhānaṃ yadidaṃ idappaccayatāpaṭiccasamuppādo. Idampi kho ṭhānaṃ duddasaṃ yadidaṃ sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhākkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. Ahañceva kho pana dhammaṃ deseyyaṃ, pare ca me na ājāneyyuṃ; so mamassa kilamatho, sā mamassa vihesā’’ti. Apissu maṃ, brahme, imā anacchariyā gāthāyo paṭibhaṃsu pubbe assutapubbā – ६७. असे म्हटल्यावर, भिक्खूहो, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान विपस्सी त्या महाब्रह्मदेवाला म्हणाले – 'हे ब्रह्मा, माझ्या मनातही असा विचार आला होता की – मी धम्माचा उपदेश करावा. परंतु, हे ब्रह्मा, माझ्या मनात पुन्हा असा विचार आला – मी जो हा धम्म प्राप्त केला आहे, तो अत्यंत गंभीर, दुर्दर्शक, दुरनुबोध, शांत, प्रणीत, अतर्कावचर, niपुण आणि पंडितांनाच समजण्याजोगा आहे. परंतु ही प्रजा तर आळयात रमणारी, आळयात गढलेली आणि आळयातच आनंद मानणारी आहे. अशा प्रकारे आळयात रमणाऱ्या, आळयात गढलेल्या आणि आळयातच आनंद मानणाऱ्या प्रजेला हे स्थान समजणे कठीण आहे, म्हणजेच 'इदप्पच्चयता-पटिच्चसमुप्पाद'. तसेच हे स्थान देखील समजण्यास अत्यंत कठीण आहे, म्हणजेच सर्व संस्कारांचे शमन, सर्व उपाधींचा त्याग, तृष्णेचा क्षय, विराग, निरोध आणि निब्बान. जर मी धम्माचा उपदेश केला आणि इतरांना तो समजला नाही, तर तो केवळ माझा थकवा आणि माझा त्रास ठरेल. शिवाय, हे ब्रह्मा, मला पूर्वी कधीही न ऐकलेल्या या आश्चर्यकारक गाथा स्फुरल्या – ‘‘Kicchena me adhigataṃ, halaṃ dāni pakāsituṃ; Rāgadosaparetehi, nāyaṃ dhammo susambudho. 'मी मोठ्या कष्टाने जो धम्म प्राप्त केला आहे, तो आता प्रकट करणे योग्य नाही; कारण राग आणि द्वेषाने ग्रासलेल्या लोकांना हा धम्म सहज समजणारा नाही.' ‘‘Paṭisotagāmiṃ nipuṇaṃ, gambhīraṃ duddasaṃ aṇuṃ; Rāgarattā na dakkhanti, tamokhandhena āvuṭā’’ti. 'प्रवाहविरुद्ध जाणारा, निपुण, गंभीर, दुर्दर्शक आणि सूक्ष्म असलेला हा धम्म रागाने अंध झालेले आणि अज्ञानाच्या अंधकाराने वेढलेले लोक पाहू शकणार नाहीत.' ‘Itiha me, brahme, paṭisañcikkhato appossukkatāya cittaṃ nami, no dhammadesanāyā’ti. 'अशा प्रकारे, हे ब्रह्मा, मी विचार केला असता, माझे चित्त धम्म उपदेश करण्याऐवजी उदासीनतेकडे वळले, धम्म उपदेशाकडे नाही.' 68. ‘‘Dutiyampi kho, bhikkhave, so mahābrahmā…pe… tatiyampi kho, bhikkhave, so mahābrahmā vipassiṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ etadavoca – ‘desetu, bhante, bhagavā dhammaṃ, desetu sugato dhammaṃ, santi sattā apparajakkhajātikā, assavanatā dhammassa parihāyanti, bhavissanti dhammassa aññātāro’ti. ६८. दुसऱ्यांदाही, भिक्खूहो, तो महाब्रह्मदेव... (तसेच) तिसऱ्यांदाही, भिक्खूहो, तो महाब्रह्मदेव अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान विपस्सी यांना असे म्हणाला – 'भंते! भगवंतांनी धम्माचा उपदेश करावा, सुगतांनी धम्माचा उपदेश करावा. जगात असेही प्राणी आहेत ज्यांच्या डोळ्यांवर क्लेशांची धूळ फार कमी आहे; धम्म न ऐकल्यामुळे त्यांचा ऱ्हास होत आहे. ते धम्म समजून घेणारे बनतील.' 69. ‘‘Atha [Pg.33] kho, bhikkhave, vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho brahmuno ca ajjhesanaṃ viditvā sattesu ca kāruññataṃ paṭicca buddhacakkhunā lokaṃ volokesi. Addasā kho, bhikkhave, vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho buddhacakkhunā lokaṃ volokento satte apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye appekacce paralokavajjabhayadassāvine viharante, appekacce na paralokavajjabhayadassāvine viharante. Seyyathāpi nāma uppaliniyaṃ vā paduminiyaṃ vā puṇḍarīkiniyaṃ vā appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṃvaḍḍhāni udakānuggatāni anto nimuggaposīni. Appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṃvaḍḍhāni samodakaṃ ṭhitāni. Appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṃvaḍḍhāni udakā accuggamma ṭhitāni anupalittāni udakena. Evameva kho, bhikkhave, vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho buddhacakkhunā lokaṃ volokento addasa satte apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye appekacce paralokavajjabhayadassāvine viharante, appekacce na paralokavajjabhayadassāvine viharante. ६९. त्यानंतर, भिक्खूहो, अर्हत सम्यक्संबुद्ध विपस्सी भगवंतांनी ब्रह्माची प्रार्थना जाणून घेऊन आणि प्राण्यांविषयीच्या करुणेपोटी बुद्धचक्षूंनी जगाकडे पाहिले. भिक्खूहो, बुद्धचक्षूंनी जगाकडे पाहत असताना अर्हत सम्यक्संबुद्ध विपस्सी भगवंतांना असे प्राणी दिसले ज्यांच्या डोळ्यांवर (प्रज्ञेच्या डोळ्यांवर क्लेशांची) धूळ कमी होती, ज्यांच्यावर धूळ अधिक होती, ज्यांची इंद्रिये तीक्ष्ण होती, ज्यांची इंद्रिये मंद होती, जे चांगल्या स्वभावाचे होते, जे वाईट स्वभावाचे होते, ज्यांना सहज समजवता येण्यासारखे होते, ज्यांना समजवणे कठीण होते, आणि काही प्राणी परलोकातील दोषांना व पापांना भयाने पाहणारे होते, तर काही परलोकातील दोषांना व पापांना भयाने न पाहणारे होते. ज्याप्रमाणे निळ्या, तांबड्या किंवा पांढऱ्या कमळांच्या तलावात काही कमळे पाण्यातच जन्माला येतात, पाण्यातच वाढतात आणि पाण्याच्या बाहेर न येता पाण्याखालीच राहून विकसित होतात; काही कमळे पाण्यात जन्माला येतात, पाण्यात वाढतात आणि पाण्याच्या पातळीवर येऊन राहतात; तर काही कमळे पाण्यात जन्माला येतात, पाण्यात वाढतात आणि पाण्याच्या वर येऊन उभी राहतात व त्यांना पाण्याचा स्पर्श होत नाही (ती पाण्याने अलिप्त राहतात). त्याचप्रमाणे, भिक्खूहो, अर्हत सम्यक्संबुद्ध विपस्सी भगवंतांनी बुद्धचक्षूंनी जगाकडे पाहत असताना असे प्राणी पाहिले ज्यांच्या डोळ्यांवर धूळ कमी होती, ज्यांच्यावर धूळ अधिक होती, ज्यांची इंद्रिये तीक्ष्ण होती, ज्यांची इंद्रिये मंद होती, जे चांगल्या स्वभावाचे होते, जे वाईट स्वभावाचे होते, ज्यांना सहज समजवता येण्यासारखे होते, ज्यांना समजवणे कठीण होते, आणि काही प्राणी परलोकातील दोषांना व पापांना भयाने पाहणारे होते, तर काही परलोकातील दोषांना व पापांना भयाने न पाहणारे होते. 70. ‘‘Atha kho so, bhikkhave, mahābrahmā vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa cetasā cetoparivitakkamaññāya vipassiṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ gāthāhi ajjhabhāsi – ७०. त्यानंतर, भिक्खूहो, त्या महाब्रह्माने अर्हत सम्यक्संबुद्ध विपस्सी भगवंतांच्या मनातील विचार स्वतःच्या मनाने जाणून घेऊन अर्हत सम्यक्संबुद्ध विपस्सी भगवंतांना गाथांनी असे संबोधित केले – ‘Sele yathā pabbatamuddhaniṭṭhito, yathāpi passe janataṃ samantato; Tathūpamaṃ dhammamayaṃ sumedha, pāsādamāruyha samantacakkhu. ‘ज्याप्रमाणे खडकाळ पर्वताच्या शिखरावर उभा असलेला मनुष्य सभोवतालच्या सर्व लोकांना पाहू शकतो; हे उत्तम प्रज्ञावंता, हे समंतचक्षू (सर्व बाजूंनी पाहणारे), त्याचप्रमाणे आपण या धर्ममय प्रासादावर आरूढ व्हा. ‘Sokāvatiṇṇaṃ janatamapetasoko,Avekkhassu jātijarābhibhūtaṃ; Uṭṭhehi vīra vijitasaṅgāma,Satthavāha aṇaṇa vicara loke.Desassu bhagavā dhammaṃ,Aññātāro bhavissantī’ti. स्वतः शोकमुक्त राहून, जन्म आणि जरेने (वृद्धत्वामुळे) ग्रस्त असलेल्या आणि शोकात बुडालेल्या या लोकसमुदायाकडे पहा. हे वीरा, हे युद्धविजेत्या, हे सार्थवाहा (प्रवाशांचे मार्गदर्शक), हे ऋणमुक्त भगवंता, उठा आणि जगात विरण करा (भ्रमण करा). भगवंतांनी धर्माचा उपदेश करावा, तो समजून घेणारे लोक नक्कीच मिळतील.’ 71. ‘‘Atha [Pg.34] kho, bhikkhave, vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho taṃ mahābrahmānaṃ gāthāya ajjhabhāsi – ७१. त्यानंतर, भिक्खूहो, अर्हत सम्यक्संबुद्ध विपस्सी भगवंतांनी त्या महाब्रह्माला गाथेने असे उत्तर दिले – ‘Apārutā tesaṃ amatassa dvārā,Ye sotavanto pamuñcantu saddhaṃ; Vihiṃsasaññī paguṇaṃ na bhāsiṃ,Dhammaṃ paṇītaṃ manujesu brahme’ti. ‘हे ब्रह्मा, जे ऐकण्यास उत्सुक आहेत त्यांच्यासाठी अमृताची (निर्वाणाची) द्वारे खुली करण्यात आली आहेत, त्यांनी आपली श्रद्धा प्रकट करावी. केवळ श्रम होतील या विचाराने मी मानवांमध्ये या उत्तम व परिपूर्ण धर्माचा उपदेश केला नव्हता.’ ‘‘Atha kho so, bhikkhave, mahābrahmā ‘katāvakāso khomhi vipassinā bhagavatā arahatā sammāsambuddhena dhammadesanāyā’ti vipassiṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā tattheva antaradhāyi. त्यानंतर, bhikkhūho, ‘अर्हत सम्यक्संबुद्ध विपस्सी भगवंतांनी मला धर्मोपदेशासाठी अनुमती दिली आहे’ असा विचार करून, त्या महाब्रह्माने अर्हत सम्यक्संबुद्ध विपस्सी भगवंतांना अभिवादन केले, त्यांची प्रदक्षिणा केली आणि तो तिथेच अंतर्धान पावला. Aggasāvakayugaṃ अग्रश्रावक जोडी 72. ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa etadahosi – ‘kassa nu kho ahaṃ paṭhamaṃ dhammaṃ deseyyaṃ, ko imaṃ dhammaṃ khippameva ājānissatī’ti? Atha kho, bhikkhave, vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa etadahosi – ‘ayaṃ kho khaṇḍo ca rājaputto tisso ca purohitaputto bandhumatiyā rājadhāniyā paṭivasanti paṇḍitā viyattā medhāvino dīgharattaṃ apparajakkhajātikā. Yaṃnūnāhaṃ khaṇḍassa ca rājaputtassa, tissassa ca purohitaputtassa paṭhamaṃ dhammaṃ deseyyaṃ, te imaṃ dhammaṃ khippameva ājānissantī’ti. ७२. त्यानंतर, भिक्खूहो, अर्हत सम्यक्संबुद्ध विपस्सी भगवंतांच्या मनात असा विचार आला – ‘मी सर्वप्रथम कोणाला धर्माचा उपदेश करू? हा धर्म कोण वेगाने समजून घेईल?’ त्यानंतर, भिक्खूहो, अर्हत सम्यक्संबुद्ध विपस्सी भगवंतांच्या मनात असा विचार आला – ‘हा राजपुत्र खंड आणि पुरोहितपुत्र तिस्स हे बंधुमती राजधानीत राहतात. ते पंडित, चतुर, बुद्धिमान आहेत आणि दीर्घकाळापासून त्यांच्या डोळ्यांवर (क्लेशांची) धूळ खूप कमी आहे. मी सर्वप्रथम राजपुत्र खंड आणि पुरोहितपुत्र तिस्स यांनाच धर्माचा उपदेश का करू नये? ते हा धर्म अतिशय वेगाने समजून घेतील.’ 73. ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya; evameva bodhirukkhamūle antarahito bandhumatiyā rājadhāniyā kheme migadāye pāturahosi. Atha kho, bhikkhave, vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho dāyapālaṃ āmantesi – ‘ehi tvaṃ, samma dāyapāla, bandhumatiṃ rājadhāniṃ pavisitvā khaṇḍañca rājaputtaṃ tissañca purohitaputtaṃ evaṃ vadehi – vipassī, bhante, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho bandhumatiṃ rājadhāniṃ anuppatto kheme migadāye viharati, so [Pg.35] tumhākaṃ dassanakāmo’ti. ‘Evaṃ, bhante’ti kho, bhikkhave, dāyapālo vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa paṭissutvā bandhumatiṃ rājadhāniṃ pavisitvā khaṇḍañca rājaputtaṃ tissañca purohitaputtaṃ etadavoca – ‘vipassī, bhante, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho bandhumatiṃ rājadhāniṃ anuppatto kheme migadāye viharati; so tumhākaṃ dassanakāmo’ti. ७३. त्यानंतर, भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे एखादा बलवान मनुष्य आपला दुमडलेला हात पसरतो किंवा पसरलेला हात दुमडतो; त्याचप्रमाणे अर्हत सम्यक्संबुद्ध विपस्सी भगवान बोधिवृक्षाच्या मुळाशी अंतर्धान पावून बंधुमती राजधानीजवळील खेम नावाच्या मृगदायात (हरणांच्या उद्यानात) प्रकट झाले. त्यानंतर, भिक्खूहो, अर्हत सम्यक्संबुद्ध विपस्सी भगवंतांनी उद्यानपालाला बोलावून म्हटले – ‘मित्रा उद्यानपाला, ये. तू बंधुमती राजधानीत प्रवेश करून राजपुत्र खंड आणि पुरोहितपुत्र तिस्स यांना असे सांग – “भंते, अर्हत सम्यक्संबुद्ध विपस्सी भगवान बंधुमती राजधानीत आले असून खेम मृगदायात विहार करत आहेत. ते आपल्याला भेटू इच्छितात.”’ भिक्खूहो, ‘तसेच असो, भंते’ असे म्हणून उद्यानपालाने अर्हत सम्यक्संबुद्ध विपस्सी भगवंतांच्या आज्ञेचे पालन केले आणि बंधुमती राजधानीत प्रवेश करून राजपुत्र खंड आणि पुरोहितपुत्र तिस्स यांना असे म्हटले – ‘भंते, अर्हत सम्यक्संबुद्ध विपस्सी भगवान बंधुमती राजधानीत आले असून खेम मृगदायात विहार करत आहेत. ते आपल्याला भेटू इच्छितात.’ 74. ‘‘Atha kho, bhikkhave, khaṇḍo ca rājaputto tisso ca purohitaputto bhaddāni bhaddāni yānāni yojāpetvā bhaddaṃ bhaddaṃ yānaṃ abhiruhitvā bhaddehi bhaddehi yānehi bandhumatiyā rājadhāniyā niyyiṃsu. Yena khemo migadāyo tena pāyiṃsu. Yāvatikā yānassa bhūmi, yānena gantvā yānā paccorohitvā pattikāva yena vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho tenupasaṅkamiṃsu. Upasaṅkamitvā vipassiṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. ७४. त्यानंतर, भिक्खूहो, राजपुत्र खंड आणि पुरोहितपुत्र तिस्स यांनी उत्तम उत्तम वाहने तयार करवून घेतली, उत्तम वाहनांवर आरूढ होऊन ते त्या उत्तम वाहनांसह बंधुमती राजधानीतून बाहेर पडले. जेथे खेम मृगदाय होता, तिकडे ते गेले. वाहनाने जाण्याजोग्या मर्यादेपर्यंत वाहनाने जाऊन, नंतर वाहनातून उतरून ते पायीच अर्हत सम्यक्संबुद्ध विपस्सी भगवंतांकडे गेले. जवळ जाऊन त्यांनी अर्हत सम्यक्संबुद्ध विपस्सी भगवंतांना आदरपूर्वक अभिवादन केले आणि ते एका बाजूला बसले. 75. ‘‘Tesaṃ vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho anupubbiṃ kathaṃ kathesi, seyyathidaṃ – dānakathaṃ sīlakathaṃ saggakathaṃ kāmānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesaṃ nekkhamme ānisaṃsaṃ pakāsesi. Yadā te bhagavā aññāsi kallacitte muducitte vinīvaraṇacitte udaggacitte pasannacitte, atha yā buddhānaṃ sāmukkaṃsikā dhammadesanā, taṃ pakāsesi – dukkhaṃ samudayaṃ nirodhaṃ maggaṃ. Seyyathāpi nāma suddhaṃ vatthaṃ apagatakāḷakaṃ sammadeva rajanaṃ paṭiggaṇheyya, evameva khaṇḍassa ca rājaputtassa tissassa ca purohitaputtassa tasmiṃyeva āsane virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādi – ‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’nti. ७५. त्यांना अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान विपस्सी यांनी अनुक्रमिक उपदेश (अनुपुब्बी कथा) केला; जसे की – दानकथा, शीलकथा, स्वर्गकथा, कामभोगांचे दुष्परिणाम (आदीनव), हीनत्व व संक्लेश आणि नैष्क्रम्याचे (त्यागाचे) लाभ त्यांनी प्रकाशित केले. जेव्हा भगवंतांना समजले की त्यांचे चित्त अनुकूल, मृदू, नीवरणमुक्त, प्रफुल्लित आणि प्रसन्न झाले आहे, तेव्हा त्यांनी बुद्धांचा जो स्वतः साक्षात्कृत केलेला मुख्य धर्मोपदेश (सामुक्कंसिका धम्मदेसना) आहे, तो प्रकाशित केला – दुःख, समुदय, निरोध आणि मार्ग. ज्याप्रमाणे डाग नसलेले स्वच्छ वस्त्र रंग चांगल्या प्रकारे ग्रहण करते, त्याचप्रमाणे राजपुत्र खंड आणि पुरोहितपुत्र तिस्स यांना त्याच आसनावर बसलेले असताना विरज (धुलिकणरहित), वीतमल (मलरहित) धम्मचक्षू उत्पन्न झाला – 'जे काही उदय पावणारे (उत्पत्ती धर्म असलेले) आहे, ते सर्व निरोध पावणारे (लय धर्म असलेले) आहे.' 76. ‘‘Te diṭṭhadhammā pattadhammā viditadhammā pariyogāḷhadhammā tiṇṇavicikicchā vigatakathaṃkathā vesārajjappattā aparappaccayā satthusāsane vipassiṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ etadavocuṃ – ‘abhikkantaṃ, bhante, abhikkantaṃ, bhante. Seyyathāpi, bhante, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya ‘‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’’ti. Evamevaṃ bhagavatā anekapariyāyena dhammo [Pg.36] pakāsito. Ete mayaṃ, bhante, bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāma dhammañca. Labheyyāma mayaṃ, bhante, bhagavato santike pabbajjaṃ, labheyyāma upasampada’nti. ७६. ते धर्म पाहणारे, धर्माप्रत पोहोचलेले, धर्म जाणणारे, धर्मामध्ये खोलवर उतरलेले, शंकारहित झालेले, संभ्रममुक्त झालेले, आत्मविश्वासाला प्राप्त झालेले आणि शास्त्यांच्या शासनात (धर्मात) परावलंबी न राहता स्वतः साक्षात्कारी झालेले बनले. त्यांनी अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान विपस्सी यांना असे म्हटले – 'अतिशय सुंदर, भंते! अतिशय सुंदर, भंते! ज्याप्रमाणे, भंते, उपडे केलेले भांडे उताणे करावे, किंवा झाकलेले उघडे करावे, किंवा वाट चुकलेल्याला वाट दाखवावी, किंवा अंधारात तेलाचा दिवा धरावा जेणेकरून डोळे असणाऱ्यांना रूपे दिसू शकतील; त्याचप्रमाणे भगवंतांनी अनेक प्रकारे धर्म प्रकाशित केला आहे. भंते, आम्ही भगवंतांना आणि धर्माला शरण जात आहोत. भंते, आम्हाला भगवंतांच्या सन्निध प्रवज्जा (दीक्षा) मिळावी आणि उपसंपदा (भिक्खू दीक्षा) मिळावी.' 77. ‘‘Alatthuṃ kho, bhikkhave, khaṇḍo ca rājaputto, tisso ca purohitaputto vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa santike pabbajjaṃ alatthuṃ upasampadaṃ. Te vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṃsesi; saṅkhārānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesaṃ nibbāne ānisaṃsaṃ pakāsesi. Tesaṃ vipassinā bhagavatā arahatā sammāsambuddhena dhammiyā kathāya sandassiyamānānaṃ samādapiyamānānaṃ samuttejiyamānānaṃ sampahaṃsiyamānānaṃ nacirasseva anupādāya āsavehi cittāni vimucciṃsu. ७७. हे भिक्षूंनो, राजपुत्र खंड आणि पुरोहितपुत्र तिस्स यांनी अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान विपस्सी यांच्या सन्निध प्रवज्जा मिळवली आणि उपसंपदा मिळवली. अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान विपस्सी यांनी त्यांना धम्मचर्चेने (धार्मिक उपदेशाने) उपदेशित केले, प्रोत्साहित केले, उत्तेजित केले आणि हर्षित केले; त्यांनी संस्कारांचे (संखारांचे) दुष्परिणाम, हीनत्व व संक्लेश आणि निर्वाणाचे लाभ प्रकाशित केले. अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान विपस्सी यांच्याद्वारे धम्मचर्चेने उपदेशित, प्रोत्साहित, उत्तेजित आणि हर्षित केले जात असताना, लवकरच त्यांचे चित्त कोणत्याही उपादानाशिवाय (आसक्तीशिवाय) आसवांपासून (आसवांतून) मुक्त झाले. Mahājanakāyapabbajjā महाजनसमुदायाची प्रवज्जा (दीक्षा) 78. ‘‘Assosi kho, bhikkhave, bandhumatiyā rājadhāniyā mahājanakāyo caturāsītipāṇasahassāni – ‘vipassī kira bhagavā arahaṃ sammāsambuddho bandhumatiṃ rājadhāniṃ anuppatto kheme migadāye viharati. Khaṇḍo ca kira rājaputto tisso ca purohitaputto vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa santike kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitā’ti. Sutvāna nesaṃ etadahosi – ‘na hi nūna so orako dhammavinayo, na sā orakā pabbajjā, yattha khaṇḍo ca rājaputto tisso ca purohitaputto kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitā. Khaṇḍo ca rājaputto tisso ca purohitaputto kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajissanti, kimaṅgaṃ pana maya’nti. Atha kho so, bhikkhave, mahājanakāyo caturāsītipāṇasahassāni bandhumatiyā rājadhāniyā nikkhamitvā yena khemo migadāyo yena vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā vipassiṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. ७८. हे भिक्षूंनो, बंधुमती राजधानीतील चौऱ्याऐंशी हजार लोकांच्या महाजनसमुदायाने ऐकले की – 'अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान विपस्सी हे बंधुमती राजधानीत आले असून खेम नावाच्या मृगदावात (हरिणांच्या वनात) विहार करत आहेत. आणि राजपुत्र खंड व पुरोहितपुत्र तिस्स यांनी अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान विपस्सी यांच्या सन्निध आपले केस व दाढी काढून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घराचा त्याग करून अनगारिक (बेघर) प्रवज्जा घेतली आहे.' हे ऐकून त्यांच्या मनात असा विचार आला – 'तो धम्म आणि विनय नक्कीच सामान्य (हीन) नसणार, आणि ती प्रवज्जाही सामान्य नसणार, जिथे राजपुत्र खंड आणि पुरोहितपुत्र तिस्स यांनी आपले केस व दाढी काढून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घराचा त्याग करून अनगारिक प्रवज्जा घेतली आहे. जर राजपुत्र खंड आणि पुरोहितपुत्र तिस्स आपले केस व दाढी काढून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घराचा त्याग करून अनगारिक प्रवज्जा घेऊ शकतात, तर मग आपण का नाही?' त्यानंतर, हे भिक्षूंनो, तो चौऱ्याऐंशी हजार लोकांचा महाजनसमुदाय बंधुमती राजधानीतून बाहेर पडून जिथे खेम मृगदाव होता आणि जिथे अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान विपस्सी होते, तिथे आला; आणि तिथे येऊन अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान विपस्सी यांना अभिवादन करून एका बाजूला बसला. 79. ‘‘Tesaṃ [Pg.37] vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho anupubbiṃ kathaṃ kathesi. Seyyathidaṃ – dānakathaṃ sīlakathaṃ saggakathaṃ kāmānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesaṃ nekkhamme ānisaṃsaṃ pakāsesi. Yadā te bhagavā aññāsi kallacitte muducitte vinīvaraṇacitte udaggacitte pasannacitte, atha yā buddhānaṃ sāmukkaṃsikā dhammadesanā, taṃ pakāsesi – dukkhaṃ samudayaṃ nirodhaṃ maggaṃ. Seyyathāpi nāma suddhaṃ vatthaṃ apagatakāḷakaṃ sammadeva rajanaṃ paṭiggaṇheyya, evameva tesaṃ caturāsītipāṇasahassānaṃ tasmiṃyeva āsane virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādi – ‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’nti. ७९. त्यांना अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान विपस्सी यांनी अनुक्रमिक उपदेश केला; जसे की – दानकथा, शीलकथा, स्वर्गकथा, कामभोगांचे दुष्परिणाम (आदीनव), हीनत्व व संक्लेश आणि नैष्क्रम्याचे (त्यागाचे) लाभ त्यांनी प्रकाशित केले. जेव्हा भगवंतांना समजले की त्यांचे चित्त अनुकूल, मृदू, नीवरणमुक्त, प्रफुल्लित आणि प्रसन्न झाले आहे, तेव्हा त्यांनी बुद्धांचा जो स्वतः साक्षात्कृत केलेला मुख्य धर्मोपदेश आहे, तो प्रकाशित केला – दुःख, समुदय, निरोध आणि मार्ग. ज्याप्रमाणे डाग नसलेले स्वच्छ वस्त्र रंग चांगल्या प्रकारे ग्रहण करते, त्याचप्रमाणे त्या चौऱ्याऐंशी हजार लोकांच्या समुदायाला त्याच आसनावर बसलेले असताना विरज (धुलिकणरहित), वीतमल (मलरहित) धम्मचक्षू उत्पन्न झाला – 'जे काही उदय पावणारे (उत्पत्ती धर्म असलेले) आहे, ते सर्व निरोध पावणारे (लय धर्म असलेले) आहे.' 80. ‘‘Te diṭṭhadhammā pattadhammā viditadhammā pariyogāḷhadhammā tiṇṇavicikicchā vigatakathaṃkathā vesārajjappattā aparappaccayā satthusāsane vipassiṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ etadavocuṃ – ‘abhikkantaṃ, bhante, abhikkantaṃ, bhante. Seyyathāpi, bhante, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya ‘‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’’ti. Evamevaṃ bhagavatā anekapariyāyena dhammo pakāsito. Ete mayaṃ, bhante, bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāma dhammañca bhikkhusaṅghañca. Labheyyāma mayaṃ, bhante, bhagavato santike pabbajjaṃ labheyyāma upasampada’’nti. ८०. ते धर्म पाहणारे, धर्माप्रत पोहोचलेले, धर्म जाणणारे, धर्मामध्ये खोलवर उतरलेले, शंकारहित झालेले, संभ्रममुक्त झालेले, आत्मविश्वासाला प्राप्त झालेले आणि शास्त्यांच्या शासनात (धर्मात) परावलंबी न राहता स्वतः साक्षात्कारी झालेले बनले. त्यांनी अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान विपस्सी यांना असे म्हटले – 'अतिशय सुंदर, भंते! अतिशय सुंदर, भंते! ज्याप्रमाणे, भंते, उपडे केलेले भांडे उताणे करावे, किंवा झाकलेले उघडे करावे, किंवा वाट चुकलेल्याला वाट दाखवावी, किंवा अंधारात तेलाचा दिवा धरावा जेणेकरून डोळे असणाऱ्यांना रूपे दिसू शकतील; त्याचप्रमाणे भगवंतांनी अनेक प्रकारे धर्म प्रकाशित केला आहे. भंते, आम्ही भगवंतांना, धर्माला आणि भिक्खू संघाला शरण जात आहोत. भंते, आम्हाला भगवंतांच्या सन्निध प्रवज्जा (दीक्षा) मिळावी आणि उपसंपदा (भिक्खू दीक्षा) मिळावी.' 81. ‘‘Alatthuṃ kho, bhikkhave, tāni caturāsītipāṇasahassāni vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa santike pabbajjaṃ, alatthuṃ upasampadaṃ. Te vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṃsesi; saṅkhārānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesaṃ nibbāne ānisaṃsaṃ pakāsesi. Tesaṃ vipassinā bhagavatā arahatā sammāsambuddhena dhammiyā kathāya sandassiyamānānaṃ samādapiyamānānaṃ samuttejiyamānānaṃ sampahaṃsiyamānānaṃ nacirasseva anupādāya āsavehi cittāni vimucciṃsu. ८१. हे भिक्षूंनो, त्या चौऱ्याऐंशी हजार मनुष्यांनी अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान विपस्सी यांच्या सन्निध प्रव्रज्या प्राप्त केली, उपसंपदा प्राप्त केली. भगवान विपस्सी अर्हत सम्यक्संबुद्धांनी त्यांना धम्मकथेने सन्दर्शित केले, समादपित केले, समुत्तेजित केले आणि संप्रहर्षित केले; त्यांनी संस्कारांचे दोष, हीनत्व, संक्लेश आणि निर्वाणाचे फायदे प्रकाशित केले. भगवान विपस्सी अर्हत सम्यक्संबुद्धांद्वारे धम्मकथेने सन्दर्शित, समादपित, समुत्तेजित आणि संप्रहर्षित केले जात असताना, फार काळ न लागताच, उपादान न करता त्यांची चित्ते आसवांपासून मुक्त झाली. Purimapabbajitānaṃ dhammābhisamayo पूर्वी प्रव्रजित झालेल्यांचे धम्माभिसमय (धम्मसाक्षात्कार) 82. ‘‘Assosuṃ kho, bhikkhave, tāni purimāni caturāsītipabbajitasahassāni – ‘vipassī kira bhagavā arahaṃ sammāsambuddho bandhumatiṃ rājadhāniṃ [Pg.38] anuppatto kheme migadāye viharati, dhammañca kira desetī’ti. Atha kho, bhikkhave, tāni caturāsītipabbajitasahassāni yena bandhumatī rājadhānī yena khemo migadāyo yena vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā vipassiṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. ८२. हे भिक्षूंनो, पूर्वी प्रव्रजित झालेल्या त्या चौऱ्याऐंशी हजार जणांनी ऐकले की—'अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान विपस्सी हे बंधुमती राजधानीत पोहोचले असून खेम नावाच्या मृगदायात विहार करत आहेत आणि धम्म उपदेश करत आहेत.' तेव्हा, हे भिक्षूंनो, ते चौऱ्याऐंशी हजार प्रव्रजित जेथे बंधुमती राजधानी होती, जेथे खेम मृगदाय होता आणि जेथे अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान विपस्सी होते, तेथे गेले; आणि तेथे जाऊन भगवान विपस्सी अर्हत सम्यक्संबुद्धांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. 83. ‘‘Tesaṃ vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho anupubbiṃ kathaṃ kathesi. Seyyathidaṃ – dānakathaṃ sīlakathaṃ saggakathaṃ kāmānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesaṃ nekkhamme ānisaṃsaṃ pakāsesi. Yadā te bhagavā aññāsi kallacitte muducitte vinīvaraṇacitte udaggacitte pasannacitte, atha yā buddhānaṃ sāmukkaṃsikā dhammadesanā, taṃ pakāsesi – dukkhaṃ samudayaṃ nirodhaṃ maggaṃ. Seyyathāpi nāma suddhaṃ vatthaṃ apagatakāḷakaṃ sammadeva rajanaṃ paṭiggaṇheyya, evameva tesaṃ caturāsītipabbajitasahassānaṃ tasmiṃyeva āsane virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādi – ‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’nti. ८३. भगवान विपस्सी अर्हत सम्यक्संबुद्धांनी त्यांना अनुक्रमिक कथा सांगितली. जसे की—दानकथा, शीलकथा, स्वर्गकथा, कामांचे (इंद्रियभोगांचे) दोष, हीनत्व, संक्लेश आणि नैष्क्रम्याचे (त्यागाचे) फायदे त्यांनी प्रकाशित केले. जेव्हा भगवंतांना समजले की त्यांची चित्ते अनुकूल, मृदू, नीवरणांपासून मुक्त, प्रफुल्लित आणि प्रसन्न झाली आहेत, तेव्हा त्यांनी बुद्धांची जी सर्वोत्कृष्ट धम्मदेशना आहे, ती प्रकाशित केली—दुःख, समुदाय (दुःखाचे कारण), निरोध (दुःखाचा अंत) आणि मार्ग (दुःख निरोधाचा मार्ग). ज्याप्रमाणे डाग नसलेले स्वच्छ वस्त्र रंग चांगल्या प्रकारे ग्रहण करते, त्याचप्रमाणे त्या चौऱ्याऐंशी हजार प्रव्रजितांना त्याच आसनावर बसलेले असताना विरज आणि विमल धम्मचक्षू उत्पन्न झाला की—'जे काही उत्पन्न होण्याच्या स्वभावाचे आहे, ते सर्व नष्ट होण्याच्या स्वभावाचे आहे.' 84. ‘‘Te diṭṭhadhammā pattadhammā viditadhammā pariyogāḷhadhammā tiṇṇavicikicchā vigatakathaṃkathā vesārajjappattā aparappaccayā satthusāsane vipassiṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ etadavocuṃ – ‘abhikkantaṃ, bhante, abhikkantaṃ, bhante. Seyyathāpi, bhante, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya ‘‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’’ti. Evamevaṃ bhagavatā anekapariyāyena dhammo pakāsito. Ete mayaṃ, bhante, bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāma dhammañca bhikkhusaṅghañca. Labheyyāma mayaṃ, bhante, bhagavato santike pabbajjaṃ labheyyāma upasampada’’nti. ८४. तेव्हा धम्म पाहणारे, धम्माप्रत पोहोचलेले, धम्म जाणणारे, धम्मामध्ये अवगाहन केलेले, शंका ओलांडून गेलेले, संभ्रम दूर झालेले, आत्मविश्वासाप्रत पोहोचलेले आणि शास्त्यांच्या शासनात इतर कोणावरही विसंबून न राहणारे ते चौऱ्याऐंशी हजार प्रव्रजित भगवान विपस्सी अर्हत सम्यक्संबुद्धांना असे म्हणाले—'अतिशय सुंदर, भंते! अतिशय सुंदर, भंते! ज्याप्रमाणे, भंते, पालथे घातलेले भांडे उताणे करावे, किंवा झाकलेले उघडे करावे, किंवा वाट चुकलेल्याला वाट दाखवावी, किंवा अंधारात तेलाचा दिवा धरावा जेणेकरून डोळे असणाऱ्यांना रूपे दिसू शकतील; त्याचप्रमाणे भगवंतांनी अनेक पर्यायांनी धम्म प्रकाशित केला आहे. भंते, आम्ही भगवंतांना शरण जातो, धम्माला शरण जातो आणि भिक्खू संघाला शरण जातो. भंते, आम्हाला भगवंतांच्या सन्निध प्रव्रज्या मिळावी, उपसंपदा मिळावी.' 85. ‘‘Alatthuṃ kho, bhikkhave, tāni caturāsītipabbajitasahassāni vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa santike pabbajjaṃ alatthuṃ upasampadaṃ. Te vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṃsesi; saṅkhārānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesaṃ nibbāne ānisaṃsaṃ pakāsesi. Tesaṃ vipassinā bhagavatā arahatā sammāsambuddhena dhammiyā kathāya sandassiyamānānaṃ samādapiyamānānaṃ [Pg.39] samuttejiyamānānaṃ sampahaṃsiyamānānaṃ nacirasseva anupādāya āsavehi cittāni vimucciṃsu. ८५. हे भिक्षूंनो, त्या चौऱ्याऐंशी हजार प्रव्रजितांनी भगवान विपस्सी अर्हत सम्यक्संबुद्धांच्या सन्निध प्रव्रज्या प्राप्त केली, उपसंपदा प्राप्त केली. भगवान विपस्सी अर्हत सम्यक्संबुद्धांनी त्यांना धम्मकथेने सन्दर्शित केले, समादपित केले, समुत्तेजित केले आणि संप्रहर्षित केले; त्यांनी संस्कारांचे दोष, हीनत्व, संक्लेश आणि निर्वाणाचे फायदे प्रकाशित केले. भगवान विपस्सी अर्हत सम्यक्संबुद्धांद्वारे धम्मकथेने सन्दर्शित, समादपित, समुत्तेजित आणि संप्रहर्षित केले जात असताना, फार काळ न लागताच, उपादान न करता त्यांची चित्ते आसवांपासून मुक्त झाली. Cārikāanujānanaṃ चारिका (धम्मप्रसारार्थ प्रवास) करण्याची अनुमती 86. ‘‘Tena kho pana, bhikkhave, samayena bandhumatiyā rājadhāniyā mahābhikkhusaṅgho paṭivasati aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṃ. Atha kho, bhikkhave, vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘mahā kho etarahi bhikkhusaṅgho bandhumatiyā rājadhāniyā paṭivasati aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṃ, yaṃnūnāhaṃ bhikkhū anujāneyyaṃ – ‘caratha, bhikkhave, cārikaṃ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ; mā ekena dve agamittha; desetha, bhikkhave, dhammaṃ ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāsetha. Santi sattā apparajakkhajātikā, assavanatā dhammassa parihāyanti, bhavissanti dhammassa aññātāro. Api ca channaṃ channaṃ vassānaṃ accayena bandhumatī rājadhānī upasaṅkamitabbā pātimokkhuddesāyā’’’ti. ८६. हे भिक्षूंनो, त्या वेळी बंधुमती राजधानीत अडुसष्ट लाख (६८,००,०००) भिक्षूंचा मोठा संघ राहत होता. तेव्हा, हे भिक्षूंनो, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान विपस्सी एकांतात ध्यानस्थ बसले असताना त्यांच्या मनात असा विचार आला—'सध्या बंधुमती राजधानीत अडुसष्ट लाख भिक्षूंचा मोठा संघ राहत आहे. मी भिक्षूंना अशी अनुमती दिली तर किती बरे होईल—'हे भिक्षूंनो, बहुजनांच्या हितासाठी, बहुजनांच्या सुखासाठी, जगावरील अनुकंपेपोटी, देव आणि मनुष्यांच्या कल्याणासाठी, हितासाठी आणि सुखासाठी चारिका करा. एकाच मार्गाने दोघे एकत्र जाऊ नका. हे भिक्षूंनो, जो धम्म सुरुवातीला कल्याणकारी, मध्ये कल्याणकारी आणि शेवटी कल्याणकारी आहे, जो अर्थयुक्त आणि व्यंजनयुक्त आहे, अशा धम्माचा उपदेश करा; आणि संपूर्ण परिपूर्ण व अत्यंत शुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचे प्रकटीकरण करा. असे काही प्राणी आहेत ज्यांच्या डोळ्यांवर धूळ कमी आहे, धम्म न ऐकल्यामुळे त्यांचे नुकसान होत आहे, ते धम्म जाणणारे बनतील. परंतु, प्रत्येक सहा वर्षांच्या समाप्तीनंतर पातिमोक्खाच्या पठणासाठी बंधुमती राजधानीत एकत्र यावे.'' 87. ‘‘Atha kho, bhikkhave, aññataro mahābrahmā vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa cetasā cetoparivitakkamaññāya seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya. Evameva brahmaloke antarahito vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa purato pāturahosi. Atha kho so, bhikkhave, mahābrahmā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā yena vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho tenañjaliṃ paṇāmetvā vipassiṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ etadavoca – ‘evametaṃ, bhagavā, evametaṃ, sugata. Mahā kho, bhante, etarahi bhikkhusaṅgho bandhumatiyā rājadhāniyā paṭivasati aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṃ, anujānātu, bhante, bhagavā bhikkhū – ‘‘caratha, bhikkhave, cārikaṃ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ; mā ekena dve agamittha; desetha, bhikkhave, dhammaṃ ādikalyāṇaṃ [Pg.40] majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāsetha. Santi sattā apparajakkhajātikā, assavanatā dhammassa parihāyanti, bhavissanti dhammassa aññātāro’’ti. Api ca, bhante, mayaṃ tathā karissāma yathā bhikkhū channaṃ channaṃ vassānaṃ accayena bandhumatiṃ rājadhāniṃ upasaṅkamissanti pātimokkhuddesāyā’ti. Idamavoca, bhikkhave, so mahābrahmā, idaṃ vatvā vipassiṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā tattheva antaradhāyi. ८७. भिक्खूहो, त्यानंतर एका महाब्रह्मदेवाने अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान विपस्सी यांच्या मनातील विचार आपल्या मनाने जाणून घेतला. ज्याप्रमाणे एखादा बलवान मनुष्य आपली दुमडलेली बाहू सरळ करतो किंवा सरळ केलेली बाहू दुमडतो, त्याचप्रमाणे तो ब्रह्मलोकातून अंतर्धान पावून अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान विपस्सी यांच्यासमोर प्रकट झाला. भिक्खूहो, त्यानंतर त्या महाब्रह्मदेवाने आपले उत्तरासंग एका खांद्यावर करून, जेथे अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान विपस्सी होते, तेथे हात जोडून नमस्कार केला आणि भगवान विपस्सी यांना असे म्हटले – 'हे भगवंत, हे सुगत, हे अगदी योग्य आहे! भंते, सध्या बंधुमती राजधानीत एक लाख अडुसष्ट हजार भिक्खूंचा मोठा संघ वास्तव्य करत आहे. भंते, भगवंतांनी भिक्खूंना अशी अनुमती द्यावी – "भिक्खूहो, बहुजनांच्या हितासाठी, बहुजनांच्या सुखासाठी, जगावर अनुकंपा करण्यासाठी, देव आणि मनुष्यांच्या कल्याणासाठी, हितासाठी आणि सुखासाठी चारिका करा. एकाच मार्गाने दोघे एकत्र जाऊ नका. भिक्खूहो, जो धम्म सुरुवातीला कल्याणकारी, मध्ये कल्याणकारी आणि शेवटी कल्याणकारी आहे, जो अर्थयुक्त आणि व्यंजनयुक्त आहे, अशा पूर्णपणे परिपूर्ण आणि अत्यंत शुद्ध ब्रह्मचर्याचा उपदेश करा, तो प्रकाशित करा. असे काही प्राणी आहेत ज्यांच्या डोळ्यांवर धूळ कमी आहे, धम्म न ऐकल्यामुळे त्यांचा ऱ्हास होत आहे, ते धम्म जाणणारे बनतील." आणि भंते, आम्ही अशी व्यवस्था करू जेणेकरून भिक्खू दर सहा वर्षांनी प्रातिमोक्ष ऐकण्यासाठी बंधुमती राजधानीत एकत्र येतील.' भिक्खूहो, त्या महाब्रह्मदेवाने असे म्हटले आणि अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान विपस्सी यांना अभिवादन करून, प्रदक्षिणा घालून तो तेथेच अंतर्धान पावला. 88. ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito bhikkhū āmantesi – ‘idha mayhaṃ, bhikkhave, rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – mahā kho etarahi bhikkhusaṅgho bandhumatiyā rājadhāniyā paṭivasati aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṃ. Yaṃnūnāhaṃ bhikkhū anujāneyyaṃ – ‘caratha, bhikkhave, cārikaṃ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ; mā ekena dve agamittha; desetha, bhikkhave, dhammaṃ ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāsetha. Santi sattā apparajakkhajātikā, assavanatā dhammassa parihāyanti, bhavissanti dhammassa aññātāro. Api ca, channaṃ channaṃ vassānaṃ accayena bandhumatī rājadhānī upasaṅkamitabbā pātimokkhuddesāyāti. ८८. भिक्खूहो, त्यानंतर अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान विपस्सी संध्याकाळच्या वेळी ध्यानातून उठले आणि त्यांनी भिक्खूंना संबोधित केले – 'भिक्खूहो, येथे एकांतात ध्यानस्थ बसलो असताना माझ्या मनात असा विचार आला – सध्या बंधुमती राजधानीत एक लाख अडुसष्ट हजार भिक्खूंचा मोठा संघ वास्तव्य करत आहे. मी भिक्खूंना अशी अनुमती दिली तर किती बरे होईल – "भिक्खूहो, बहुजनांच्या हितासाठी, बहुजनांच्या सुखासाठी, जगावर अनुकंपा करण्यासाठी, देव आणि मनुष्यांच्या कल्याणासाठी, हितासाठी आणि सुखासाठी चारिका करा. एकाच मार्गाने दोघे एकत्र जाऊ नका. भिक्खूहो, जो धम्म सुरुवातीला कल्याणकारी, मध्ये कल्याणकारी आणि शेवटी कल्याणकारी आहे, जो अर्थयुक्त आणि व्यंजनयुक्त आहे, अशा पूर्णपणे परिपूर्ण आणि अत्यंत शुद्ध ब्रह्मचर्याचा उपदेश करा, तो प्रकाशित करा. असे काही प्राणी आहेत ज्यांच्या डोळ्यांवर धूळ कमी आहे, धम्म न ऐकल्यामुळे त्यांचा ऱ्हास होत आहे, ते धम्म जाणणारे बनतील. परंतु, दर सहा वर्षांनी प्रातिमोक्ष ऐकण्यासाठी बंधुमती राजधानीत एकत्र यावे." ‘‘‘Atha kho, bhikkhave, aññataro mahābrahmā mama cetasā cetoparivitakkamaññāya seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya, evameva brahmaloke antarahito mama purato pāturahosi. Atha kho so, bhikkhave, mahābrahmā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā yenāhaṃ tenañjaliṃ paṇāmetvā maṃ etadavoca – ‘‘evametaṃ, bhagavā, evametaṃ, sugata. Mahā kho, bhante, etarahi bhikkhusaṅgho bandhumatiyā rājadhāniyā paṭivasati aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṃ. Anujānātu, bhante, bhagavā bhikkhū – ‘caratha, bhikkhave, cārikaṃ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya [Pg.41] sukhāya devamanussānaṃ; mā ekena dve agamittha; desetha, bhikkhave, dhammaṃ…pe… santi sattā apparajakkhajātikā, assavanatā dhammassa parihāyanti, bhavissanti dhammassa aññātāro’ti. Api ca, bhante, mayaṃ tathā karissāma, yathā bhikkhū channaṃ channaṃ vassānaṃ accayena bandhumatiṃ rājadhāniṃ upasaṅkamissanti pātimokkhuddesāyā’’ti. Idamavoca, bhikkhave, so mahābrahmā, idaṃ vatvā maṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā tattheva antaradhāyi’. भिक्खूहो, त्यानंतर एका महाब्रह्मदेवाने माझ्या मनातील विचार आपल्या मनाने जाणून घेतला. ज्याप्रमाणे एखादा बलवान मनुष्य आपली दुमडलेली बाहू सरळ करतो किंवा सरळ केलेली बाहू दुमडतो, त्याचप्रमाणे तो ब्रह्मलोकातून अंतर्धान पावून माझ्यासमोर प्रकट झाला. भिक्खूहो, त्यानंतर त्या महाब्रह्मदेवाने आपले उत्तरासंग एका खांद्यावर करून, जेथे मी होतो तेथे हात जोडून नमस्कार केला आणि मला असे म्हटले – "हे भगवंत, हे सुगत, हे अगदी योग्य आहे! भंते, सध्या बंधुमती राजधानीत एक लाख अडुसष्ट हजार भिक्खूंचा मोठा संघ वास्तव्य करत आहे. भंते, भगवंतांनी भिक्खूंना अशी अनुमती द्यावी – 'भिक्खूहो, बहुजनांच्या हितासाठी, बहुजनांच्या सुखासाठी, जगावर अनुकंपा करण्यासाठी, देव आणि मनुष्यांच्या कल्याणासाठी, हितासाठी आणि सुखासाठी चारिका करा. एकाच मार्गाने दोघे एकत्र जाऊ नका. भिक्खूहो, धम्माचा उपदेश करा... (पेय्याल)... असे काही प्राणी आहेत ज्यांच्या डोळ्यांवर धूळ कमी आहे, धम्म न ऐकल्यामुळे त्यांचा ऱ्हास होत आहे, ते धम्म जाणणारे बनतील.' आणि भंते, आम्ही अशी व्यवस्था करू जेणेकरून भिक्खू दर सहा वर्षांनी प्रातिमोक्ष ऐकण्यासाठी बंधुमती राजधानीत एकत्र येतील." भिक्खूहो, त्या महाब्रह्मदेवाने असे म्हटले आणि मला अभिवादन करून, प्रदक्षिणा घालून तो तेथेच अंतर्धान पावला.' ‘‘‘Anujānāmi, bhikkhave, caratha cārikaṃ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ; mā ekena dve agamittha; desetha, bhikkhave, dhammaṃ ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāsetha. Santi sattā apparajakkhajātikā, assavanatā dhammassa parihāyanti, bhavissanti dhammassa aññātāro. Api ca, bhikkhave, channaṃ channaṃ vassānaṃ accayena bandhumatī rājadhānī upasaṅkamitabbā pātimokkhuddesāyā’ti. Atha kho, bhikkhave, bhikkhū yebhuyyena ekāheneva janapadacārikaṃ pakkamiṃsu. "भिक्खूहो, मी तुम्हाला अनुमती देतो – बहुजनांच्या हितासाठी, बहुजनांच्या सुखासाठी, जगावर अनुकंपा करण्यासाठी, देव आणि मनुष्यांच्या कल्याणासाठी, हितासाठी आणि सुखासाठी चारिका करा. एकाच मार्गाने दोघे एकत्र जाऊ नका. भिक्खूहो, जो धम्म सुरुवातीला कल्याणकारी, मध्ये कल्याणकारी आणि शेवटी कल्याणकारी आहे, जो अर्थयुक्त आणि व्यंजनयुक्त आहे, अशा पूर्णपणे परिपूर्ण आणि अत्यंत शुद्ध ब्रह्मचर्याचा उपदेश करा, तो प्रकाशित करा. असे काही प्राणी आहेत ज्यांच्या डोळ्यांवर धूळ कमी आहे, धम्म न ऐकल्यामुळे त्यांचा ऱ्हास होत आहे, ते धम्म जाणणारे बनतील. परंतु, भिक्खूहो, दर सहा वर्षांनी प्रातिमोक्ष ऐकण्यासाठी बंधुमती राजधानीत एकत्र यावे." भिक्खूहो, त्यानंतर बहुतांश भिक्खू एकाच दिवसात जनपदांमध्ये चारिकेसाठी निघून गेले. 89. ‘‘Tena kho pana samayena jambudīpe caturāsīti āvāsasahassāni honti. Ekamhi hi vasse nikkhante devatā saddamanussāvesuṃ – ‘nikkhantaṃ kho, mārisā, ekaṃ vassaṃ; pañca dāni vassāni sesāni; pañcannaṃ vassānaṃ accayena bandhumatī rājadhānī upasaṅkamitabbā pātimokkhuddesāyā’ti. Dvīsu vassesu nikkhantesu… tīsu vassesu nikkhantesu… catūsu vassesu nikkhantesu… pañcasu vassesu nikkhantesu devatā saddamanussāvesuṃ – ‘nikkhantāni kho, mārisā, pañcavassāni; ekaṃ dāni vassaṃ sesaṃ; ekassa vassassa accayena bandhumatī rājadhānī upasaṅkamitabbā pātimokkhuddesāyā’ti. Chasu vassesu nikkhantesu devatā saddamanussāvesuṃ – ‘nikkhantāni kho, mārisā, chabbassāni, samayo dāni bandhumatiṃ rājadhāniṃ upasaṅkamituṃ pātimokkhuddesāyā’ti. Atha kho te, bhikkhave, bhikkhū appekacce sakena iddhānubhāvena appekacce devatānaṃ iddhānubhāvena ekāheneva bandhumatiṃ rājadhāniṃ upasaṅkamiṃsu pātimokkhuddesāyāti. ८९. त्या वेळी जम्बुद्विपात चौऱ्याऐंशी हजार विहार होते. एक वर्ष उलटून गेल्यावर देवतांनी अशी घोषणा केली – ‘हे सन्माननीयहो! एक वर्ष उलटून गेले आहे; आता पाच वर्षे शिल्लक आहेत. पाच वर्षांच्या समाप्तीनंतर प्रातिमोक्ष उद्देशासाठी बंधुमती राजधानीत उपस्थित व्हावे.’ दोन वर्षे उलटून गेल्यावर... तीन वर्षे उलटून गेल्यावर... चार वर्षे उलटून गेल्यावर... पाच वर्षे उलटून गेल्यावर देवतांनी अशी घोषणा केली – ‘हे सन्माननीयहो! पाच वर्षे उलटून गेली आहेत; आता एक वर्ष शिल्लक आहे. एका वर्षाच्या समाप्तीनंतर प्रातिमोक्ष उद्देशासाठी बंधुमती राजधानीत उपस्थित व्हावे.’ सहा वर्षे उलटून गेल्यावर देवतांनी अशी घोषणा केली – ‘हे सन्माननीयहो! सहा वर्षे उलटून गेली आहेत, आता प्रातिमोक्ष उद्देशासाठी बंधुमती राजधानीत उपस्थित होण्याची वेळ आली आहे.’ तेव्हा, भिक्षूंनो, ते भिक्षू काही स्वतःच्या ऋद्धीबळाने तर काही देवतांच्या ऋद्धीबळाने एकाच दिवसात प्रातिमोक्ष उद्देशासाठी बंधुमती राजधानीत उपस्थित झाले. 90. ‘‘Tatra [Pg.42] sudaṃ, bhikkhave, vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho bhikkhusaṅghe evaṃ pātimokkhaṃ uddisati – ९०. भिक्षूंनो, तेथे अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान विपस्सी भिक्षुसंघाला अशा प्रकारे प्रातिमोक्ष उपदेश करत असत – ‘Khantī paramaṃ tapo titikkhā,Nibbānaṃ paramaṃ vadanti buddhā; Na hi pabbajito parūpaghātī,Na samaṇo hoti paraṃ viheṭhayanto. ‘तितिक्षा (सहनशीलता) हाच परम तप आहे, बुद्ध निर्वाणालाच परम (सर्वोच्च) म्हणतात; दुसऱ्याला इजा करणारा प्रव्रजित (संन्यासी) असू शकत नाही, आणि दुसऱ्याला त्रास देणारा श्रमण असू शकत नाही. ‘Sabbapāpassa akaraṇaṃ, kusalassa upasampadā; Sacittapariyodapanaṃ, etaṃ buddhānasāsanaṃ. ‘सर्व पापांचा त्याग करणे, कुशल कर्मांचे संपादन करणे आणि स्वतःच्या चित्ताला पूर्णपणे शुद्ध करणे; हीच बुद्धांची शिकवण आहे. ‘Anūpavādo anūpaghāto, pātimokkhe ca saṃvaro; Mattaññutā ca bhattasmiṃ, pantañca sayanāsanaṃ; Adhicitte ca āyogo, etaṃ buddhānasāsana’nti. ‘कोणाचीही निंदा न करणे, कोणालाही इजा न करणे, प्रातिमोक्षात संयम राखणे, भोजनात प्रमाण जाणणे, एकांत स्थळी निवास करणे आणि उच्च चित्ताच्या अभ्यासात मग्न राहणे; हीच बुद्धांची शिकवण आहे.’ Devatārocanaṃ देवतांचे निवेदन 91. ‘‘Ekamidāhaṃ, bhikkhave, samayaṃ ukkaṭṭhāyaṃ viharāmi subhagavane sālarājamūle. Tassa mayhaṃ, bhikkhave, rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘na kho so sattāvāso sulabharūpo, yo mayā anāvutthapubbo iminā dīghena addhunā aññatra suddhāvāsehi devehi. Yaṃnūnāhaṃ yena suddhāvāsā devā tenupasaṅkameyya’nti. Atha khvāhaṃ, bhikkhave, seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya, evameva ukkaṭṭhāyaṃ subhagavane sālarājamūle antarahito avihesu devesu pāturahosiṃ. Tasmiṃ, bhikkhave, devanikāye anekāni devatāsahassāni anekāni devatāsatasahassāni yenāhaṃ tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā maṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Ekamantaṃ ṭhitā kho, bhikkhave, tā devatā maṃ etadavocuṃ – ‘ito so, mārisā, ekanavutikappe yaṃ vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho loke udapādi. Vipassī, mārisā, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho khattiyo jātiyā ahosi, khattiyakule udapādi. Vipassī, mārisā, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho koṇḍañño gottena ahosi[Pg.43]. Vipassissa, mārisā, bhagavato arahato sammāsambuddhassa asītivassasahassāni āyuppamāṇaṃ ahosi. Vipassī, mārisā, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho pāṭaliyā mūle abhisambuddho. Vipassissa, mārisā, bhagavato arahato sammāsambuddhassa khaṇḍatissaṃ nāma sāvakayugaṃ ahosi aggaṃ bhaddayugaṃ. Vipassissa, mārisā, bhagavato arahato sammāsambuddhassa tayo sāvakānaṃ sannipātā ahesuṃ. Eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṃ. Eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi bhikkhusatasahassaṃ. Eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi asītibhikkhusahassāni. Vipassissa, mārisā, bhagavato arahato sammāsambuddhassa ime tayo sāvakānaṃ sannipātā ahesuṃ sabbesaṃyeva khīṇāsavānaṃ. Vipassissa, mārisā, bhagavato arahato sammāsambuddhassa asoko nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko. Vipassissa, mārisa, bhagavato arahato sammāsambuddhassa bandhumā nāma rājā pitā ahosi. Bandhumatī nāma devī mātā ahosi janetti. Bandhumassa rañño bandhumatī nāma nagaraṃ rājadhānī ahosi. Vipassissa, mārisā, bhagavato arahato sammāsambuddhassa evaṃ abhinikkhamanaṃ ahosi evaṃ pabbajjā evaṃ padhānaṃ evaṃ abhisambodhi evaṃ dhammacakkappavattanaṃ. Te mayaṃ, mārisā, vipassimhi bhagavati brahmacariyaṃ caritvā kāmesu kāmacchandaṃ virājetvā idhūpapannā’ti …pe… ९१. “भिक्षूंनो, एकदा मी उक्कठ्ठा नगरीत सुभग वनात एका मोठ्या साल वृक्षाच्या मुळाशी विहार करत होतो. भिक्षूंनो, तेथे एकांतात ध्यानस्थ बसलो असताना माझ्या मनात असा विचार आला – ‘या दीर्घ संसारात असा कोणताही प्राण्यांचा निवास नाही, जिथे मी यापूर्वी कधी गेलो नाही, केवळ शुद्धावास देवलोकाशिवाय. मग मी शुद्धावास देवलोकातील देवतांकडे का जाऊ नये?’ तेव्हा, भिक्षूंनो, ज्याप्रमाणे एखादा बलवान मनुष्य आपला दुमडलेला हात पसरतो किंवा पसरलेला हात दुमडतो, त्याचप्रमाणे मी उक्कठ्ठा येथील सुभग वनातील साल वृक्षाच्या मुळाशी अंतर्धान पावून अविह देवलोकात प्रकट झालो. भिक्षूंनो, त्या देवलोकातील हजारो आणि लाखो देवता मी जिथे होतो तिथे आल्या; आणि मला अभिवादन करून एका बाजूला उभ्या राहिल्या. एका बाजूला उभ्या राहिलेल्या त्या देवता मला म्हणाल्या – ‘हे सन्माननीय! आजपासून एक्याण्णव कल्प मागे अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान विपस्सी या जगात प्रकट झाले होते. हे सन्माननीय! भगवान विपस्सी अर्हत, सम्यक्संबुद्ध जन्माने क्षत्रिय होते आणि त्यांचा जन्म क्षत्रिय कुळात झाला होता. हे सन्माननीय! भगवान विपस्सी अर्हत, सम्यक्संबुद्ध गोत्राने कौंडिण्य होते. हे सन्माननीय! अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान विपस्सी यांचे आयुष्यमान ऐंशी हजार वर्षे होते. हे सन्माननीय! भगवान विपस्सी अर्हत, सम्यक्संबुद्ध पाटली वृक्षाच्या मुळाशी संबोधी प्राप्त झाले होते. हे सन्माननीय! अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान विपस्सी यांचे खंड आणि तिस्स नावाचे अग्रश्रावक होते. हे सन्माननीय! अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान विपस्सी यांच्या श्रावकांचे तीन संमेलन झाले होते. श्रावकांचे पहिले संमेलन अडुसष्ट लाख भिक्षूंचे होते. दुसरे संमेलन एक लाख भिक्षूंचे होते. तिसरे संमेलन ऐंशी हजार भिक्षूंचे होते. हे सन्माननीय! अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान विपस्सी यांच्या श्रावकांचे हे तिन्ही संमेलन केवळ क्षीणास्रव (अर्हत) भिक्षूंचेच होते. हे सन्माननीय! अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान विपस्सी यांचे अशोक नावाचे भिक्षू मुख्य उपस्थायक होते. हे सन्माननीय! अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान विपस्सी यांचे पिता बंधुमान नावाचे राजे होते. त्यांची माता (जन्मदात्री) बंधुमती नावाची राणी होती. राजा बंधुमान यांची राजधानी बंधुमती नावाचे नगर होते. हे सन्माननीय! अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान विपस्सी यांचे महाभिनिष्क्रमण असे होते, प्रव्रज्या अशी होती, प्रधान (तपश्चर्या) अशी होती, संबोधी अशी होती आणि धम्मचक्रप्रवर्तन असे होते. हे सन्माननीय! आम्ही भगवान विपस्सी यांच्या शासनात ब्रह्मचर्याचे पालन करून, कामभोगांविषयीची आसक्ती नष्ट करून येथे उत्पन्न झालो आहोत.’ ...इत्यादी... ‘‘Tasmiṃyeva kho, bhikkhave, devanikāye anekāni devatāsahassāni anekāni devatāsatasahassāni yenāhaṃ tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā maṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Ekamantaṃ ṭhitā kho, bhikkhave, tā devatā maṃ etadavocuṃ – ‘imasmiṃyeva kho, mārisā, bhaddakappe bhagavā etarahi arahaṃ sammāsambuddho loke uppanno. Bhagavā, mārisā, khattiyo jātiyā khattiyakule uppanno. Bhagavā, mārisā, gotamo gottena. Bhagavato, mārisā, appakaṃ āyuppamāṇaṃ parittaṃ lahukaṃ yo ciraṃ jīvati, so vassasataṃ appaṃ vā bhiyyo. Bhagavā, mārisā, assatthassa mūle abhisambuddho. Bhagavato, mārisā, sāriputtamoggallānaṃ nāma sāvakayugaṃ ahosi aggaṃ bhaddayugaṃ[Pg.44]. Bhagavato, mārisā, eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi aḍḍhateḷasāni bhikkhusatāni. Bhagavato, mārisā, ayaṃ eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi sabbesaṃyeva khīṇāsavānaṃ. Bhagavato, mārisā, ānando nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko. Bhagavato, mārisā, suddhodano nāma rājā pitā ahosi. Māyā nāma devī mātā ahosi janetti. Kapilavatthu nāma nagaraṃ rājadhānī ahosi. Bhagavato, mārisā, evaṃ abhinikkhamanaṃ ahosi evaṃ pabbajjā evaṃ padhānaṃ evaṃ abhisambodhi evaṃ dhammacakkappavattanaṃ. Te mayaṃ, mārisā, bhagavati brahmacariyaṃ caritvā kāmesu kāmacchandaṃ virājetvā idhūpapannā’ti. “भिक्खूहो, त्याच देवलोकात अनेक हजार आणि अनेक लक्ष देव माझ्याकडे आले; आणि मला अभिवादन करून एका बाजूला उभे राहिले. एका बाजूला उभे राहून, भिक्खूहो, ते देव मला असे म्हणाले – ‘हे सौम्य, याच भद्रकल्पात आता भगवान अर्हत सम्यक्संबुद्ध जगात उत्पन्न झाले आहेत. भगवान, हे सौम्य, जातीने क्षत्रिय असून क्षत्रिय कुळात उत्पन्न झाले आहेत. भगवान, हे सौम्य, गोत्राने गोतम आहेत. भगवंतांचे, हे सौम्य, आयुष्यमान अल्प, मर्यादित आणि वेगाने संपणारे आहे; जो दीर्घकाळ जगतो, तो शंभर वर्षे किंवा त्याहून थोडे कमी किंवा अधिक जगतो. भगवान, हे सौम्य, अस्सत्थ वृक्षाच्या मुळाशी अभिसंबुद्ध झाले. भगवंतांचे, हे सौम्य, सारिपुत्त आणि मोग्गल्लान नावाचे अग्र आणि भद्र श्रावकयुगल होते. भगवंतांची, हे सौम्य, श्रावकांची एकच सभा झाली, ज्यात साडेबाराशे (१२५०) भिक्खू होते. भगवंतांची, हे सौम्य, श्रावकांची ही एकच सभा झाली, ज्यात सर्वच्या सर्व क्षीणासव होते. भगवंतांचे, हे सौम्य, आनंद नावाचे भिक्खू उपस्थायक होते. भगवंतांचे, हे सौम्य, शुद्धोदन नावाचे राजे पिता होते. माया नावाची देवी जन्मदात्री माता होती. कपिलवत्थु नावाचे नगर राजधानी होते. भगवंतांचे, हे सौम्य, अशा प्रकारे अभिनिष्क्रमण झाले, अशा प्रकारे प्रव्रज्या झाली, अशा प्रकारे प्रधान झाले, अशा प्रकारे अभिसंबोधी झाली, अशा प्रकारे धम्मचक्कपवत्तन झाले. आम्ही, हे सौम्य, भगवंतांच्या शासनात ब्रह्मचर्य आचरून, कामांमधील कामच्छंद नष्ट करून येथे उत्पन्न झालो आहोत.’” 92. ‘‘Atha khvāhaṃ, bhikkhave, avihehi devehi saddhiṃ yena atappā devā tenupasaṅkamiṃ…pe… atha khvāhaṃ, bhikkhave, avihehi ca devehi atappehi ca devehi saddhiṃ yena sudassā devā tenupasaṅkamiṃ. Atha khvāhaṃ, bhikkhave, avihehi ca devehi atappehi ca devehi sudassehi ca devehi saddhiṃ yena sudassī devā tenupasaṅkamiṃ. Atha khvāhaṃ, bhikkhave, avihehi ca devehi atappehi ca devehi sudassehi ca devehi sudassīhi ca devehi saddhiṃ yena akaniṭṭhā devā tenupasaṅkamiṃ. Tasmiṃ, bhikkhave, devanikāye anekāni devatāsahassāni anekāni devatāsatasahassāni yenāhaṃ tenupasaṅkamiṃsu, upasaṅkamitvā maṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. ९२. “त्यानंतर, भिक्खूहो, मी अविह देवांसह जेथे अतप्प देव होते तेथे गेलो... पे... त्यानंतर, भिक्खूहो, मी अविह आणि अतप्प देवांसह जेथे सुदस्स देव होते तेथे गेलो. त्यानंतर, भिक्खूहो, मी अविह, अतप्प आणि सुदस्स देवांसह जेथे सुदस्सी देव होते तेथे गेलो. त्यानंतर, भिक्खूहो, मी अविह, अतप्प, सुदस्स आणि सुदस्सी देवांसह जेथे अकनिठ्ठ देव होते तेथे गेलो. भिक्खूहो, त्या देवलोकात अनेक हजार आणि अनेक लक्ष देव माझ्याकडे आले; आणि मला अभिवादन करून एका बाजूला उभे राहिले.” ‘‘Ekamantaṃ ṭhitā kho, bhikkhave, tā devatā maṃ etadavocuṃ – ‘ito so, mārisā, ekanavutikappe yaṃ vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho loke udapādi. Vipassī, mārisā, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho khattiyo jātiyā ahosi. Khattiyakule udapādi. Vipassī, mārisā, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho koṇḍañño gottena ahosi. Vipassissa, mārisā, bhagavato arahato sammāsambuddhassa asītivassasahassāni āyuppamāṇaṃ ahosi. Vipassī, mārisā, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho pāṭaliyā mūle abhisambuddho. Vipassissa, mārisā, bhagavato arahato sammāsambuddhassa khaṇḍatissaṃ nāma sāvakayugaṃ ahosi aggaṃ bhaddayugaṃ. Vipassissa, mārisā, bhagavato arahato sammāsambuddhassa tayo sāvakānaṃ sannipātā ahesuṃ. Eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṃ. Eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi [Pg.45] bhikkhusatasahassaṃ. Eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi asītibhikkhusahassāni. Vipassissa, mārisā, bhagavato arahato sammāsambuddhassa ime tayo sāvakānaṃ sannipātā ahesuṃ sabbesaṃyeva khīṇāsavānaṃ. Vipassissa, mārisā, bhagavato arahato sammāsambuddhassa asoko nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko. Vipassissa, mārisā, bhagavato arahato sammāsambuddhassa bandhumā nāma rājā pitā ahosi bandhumatī nāma devī mātā ahosi janetti. Bandhumassa rañño bandhumatī nāma nagaraṃ rājadhānī ahosi. Vipassissa, mārisā, bhagavato arahato sammāsambuddhassa evaṃ abhinikkhamanaṃ ahosi evaṃ pabbajjā evaṃ padhānaṃ evaṃ abhisambodhi, evaṃ dhammacakkappavattanaṃ. Te mayaṃ, mārisā, vipassimhi bhagavati brahmacariyaṃ caritvā kāmesu kāmacchandaṃ virājetvā idhūpapannā’ti. Tasmiṃyeva kho, bhikkhave, devanikāye anekāni devatāsahassāni anekāni devatāsatasahassāni yenāhaṃ tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā maṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Ekamantaṃ ṭhitā kho, bhikkhave, tā devatā maṃ etadavocuṃ – ‘ito so, mārisā, ekatiṃse kappe yaṃ sikhī bhagavā…pe… te mayaṃ, mārisā, sikhimhi bhagavati tasmiññeva kho mārisā, ekatiṃse kappe yaṃ vessabhū bhagavā…pe… te mayaṃ, mārisā, vessabhumhi bhagavati…pe… imasmiṃyeva kho, mārisā, bhaddakappe kakusandho koṇāgamano kassapo bhagavā…pe… te mayaṃ, mārisā, kakusandhamhi koṇāgamanamhi kassapamhi bhagavati brahmacariyaṃ caritvā kāmesu kāmacchandaṃ virājetvā idhūpapannā’ti. “एका बाजूला उभे राहून, भिक्खूहो, ते देव मला असे म्हणाले – ‘हे सौम्य, येथून ९१ कल्पांपूर्वी विपस्सी भगवान अर्हत सम्यक्संबुद्ध जगात उत्पन्न झाले. विपस्सी, हे सौम्य, भगवान अर्हत सम्यक्संबुद्ध जातीने क्षत्रिय होते. ते क्षत्रिय कुळात उत्पन्न झाले. विपस्सी, हे सौम्य, भगवान अर्हत सम्यक्संबुद्ध गोत्राने कोण्डञ्ञ होते. विपस्सी, हे सौम्य, भगवान अर्हत सम्यक्संबुद्धांचे आयुष्यमान ऐंशी हजार (८०,०००) वर्षे होते. विपस्सी, हे सौम्य, भगवान अर्हत सम्यक्संबुद्ध पाटली वृक्षाच्या मुळाशी अभिसंबुद्ध झाले. विपस्सी, हे सौम्य, भगवान अर्हत सम्यक्संबुद्धांचे खण्ड आणि तिस्स नावाचे अग्र आणि भद्र श्रावकयुगल होते. विपस्सी, हे सौम्य, भगवान अर्हत सम्यक्संबुद्धांच्या श्रावकांच्या तीन सभा झाल्या. श्रावकांची एक सभा ६८ लाख (६,८००,०००) भिक्खूंची होती. श्रावकांची दुसरी सभा एक लाख (१,००,०००) भिक्खूंची होती. श्रावकांची तिसरी सभा ऐंशी हजार (८०,०००) भिक्खूंची होती. विपस्सी, हे सौम्य, भगवान अर्हत सम्यक्संबुद्धांच्या श्रावकांच्या या तिन्ही सभा केवळ क्षीणासवांच्याच होत्या. विपस्सी, हे सौम्य, भगवान अर्हत सम्यक्संबुद्धांचे असोक नावाचे भिक्खू उपस्थायक होते. विपस्सी, हे सौम्य, भगवान अर्हत सम्यक्संबुद्धांचे बंधुमान नावाचे राजे पिता होते आणि बंधुमती नावाची देवी जन्मदात्री माता होती. बंधुमान राजाचे बंधुमती नावाचे नगर राजधानी होते. विपस्सी, हे सौम्य, भगवान अर्हत सम्यक्संबुद्धांचे अशा प्रकारे अभिनिष्क्रमण झाले, अशा प्रकारे प्रव्रज्या झाली, अशा प्रकारे प्रधान झाले, अशा प्रकारे अभिसंबोधी झाली, अशा प्रकारे धम्मचक्कपवत्तन झाले. आम्ही, हे सौम्य, विपस्सी भगवंतांच्या शासनात ब्रह्मचर्य आचरून, कामांमधील कामच्छंद नष्ट करून येथे उत्पन्न झालो आहोत.’ भिक्खूहो, त्याच देवलोकात अनेक हजार आणि अनेक लक्ष देव माझ्याकडे आले; आणि मला अभिवादन करून एका बाजूला उभे राहिले. एका बाजूला उभे राहून, भिक्खूहो, ते देव मला असे म्हणाले – ‘हे सौम्य, येथून ३१ कल्पांपूर्वी शिखी भगवान... पे... आम्ही, हे सौम्य, शिखी भगवंतांच्या शासनात... हे सौम्य, त्याच ३१ व्या कल्पात वेस्सभू भगवान... पे... आम्ही, हे सौम्य, वेस्सभू भगवंतांच्या शासनात... पे... हे सौम्य, याच भद्रकल्पात ककुसंध, कोणागमन, कस्सप भगवान... पे... आम्ही, हे सौम्य, ककुसंध, कोणागमन, कस्सप भगवंतांच्या शासनात ब्रह्मचर्य आचरून, कामांमधील कामच्छंद नष्ट करून येथे उत्पन्न झालो आहोत.’” 93. ‘‘Tasmiṃyeva kho, bhikkhave, devanikāye anekāni devatāsahassāni anekāni devatāsatasahassāni yenāhaṃ tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā maṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Ekamantaṃ ṭhitā kho, bhikkhave, tā devatā maṃ etadavocuṃ – ‘imasmiṃyeva kho, mārisā, bhaddakappe bhagavā etarahi arahaṃ sammāsambuddho loke uppanno. Bhagavā, mārisā, khattiyo jātiyā, khattiyakule uppanno. Bhagavā, mārisā, gotamo gottena. Bhagavato, mārisā, appakaṃ āyuppamāṇaṃ parittaṃ lahukaṃ yo ciraṃ jīvati, so vassasataṃ appaṃ vā bhiyyo. Bhagavā, mārisā, assatthassa mūle abhisambuddho. Bhagavato, mārisā, sāriputtamoggallānaṃ nāma sāvakayugaṃ ahosi aggaṃ bhaddayugaṃ. Bhagavato[Pg.46], mārisā, eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi aḍḍhateḷasāni bhikkhusatāni. Bhagavato, mārisā, ayaṃ eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi sabbesaṃyeva khīṇāsavānaṃ. Bhagavato, mārisā, ānando nāma bhikkhu upaṭṭhāko aggupaṭṭhāko ahosi. Bhagavato, mārisā, suddhodano nāma rājā pitā ahosi. Māyā nāma devī mātā ahosi janetti. Kapilavatthu nāma nagaraṃ rājadhānī ahosi. Bhagavato, mārisā, evaṃ abhinikkhamanaṃ ahosi, evaṃ pabbajjā, evaṃ padhānaṃ, evaṃ abhisambodhi, evaṃ dhammacakkappavattanaṃ. Te mayaṃ, mārisā, bhagavati brahmacariyaṃ caritvā kāmesu kāmacchandaṃ virājetvā idhūpapannā’ti. ९३. “भिक्खूहो, त्याच देवलोकातून अनेक हजार आणि अनेक लाख देवता मी जेथे होतो तेथे आल्या; आल्यावर त्यांनी मला अभिवादन केले आणि त्या एका बाजूला उभ्या राहिल्या. एका बाजूला उभ्या राहिलेल्या त्या देवता मला असे म्हणाल्या – ‘हे पूज्य, याच भद्रकल्पात आता अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान जगात उत्पन्न झाले आहेत. हे पूज्य, भगवान जातीने क्षत्रिय आहेत, क्षत्रिय कुळात उत्पन्न झाले आहेत. हे पूज्य, भगवान गोत्राने गोतम आहेत. हे पूज्य, भगवंतांचे आयुष्यमान अल्प, थोडे आणि मर्यादित आहे; जो दीर्घकाळ जगतो, तो शंभर वर्षे किंवा त्यापेक्षा थोडे कमी-अधिक जगतो. हे पूज्य, भगवान पिंपळाच्या (अस्सत्थ) वृक्षाखाली संबोधी प्राप्त झाले आहेत. हे पूज्य, भगवंतांचे सारिपुत्त आणि मोग्गल्लान नावाचे श्रावकयुगल (दोन प्रमुख श्रावक) हे अग्र आणि भद्र (उत्कृष्ट) युगल होते. हे पूज्य, भगवंतांच्या श्रावकांचा एकच संनिपात (सभा/मेळावा) झाला, ज्यात साडेबाराशे (१२५०) भिक्खू होते. हे पूज्य, भगवंतांच्या श्रावकांचा हा एकच संनिपात झाला आणि ते सर्वच्या सर्व क्षीणास्रव (अर्हत) होते. हे पूज्य, भगवंतांचे आनंद नावाचे भिक्खू उपस्थायक (सेवक) आणि अग्र-उपस्थायक होते. हे पूज्य, भगवंतांचे पिता शुद्धोदन नावाचे राजे होते. माया नावाची देवी त्यांची जन्मदात्री माता होती. कपिलवस्तू नावाचे नगर त्यांची राजधानी होते. हे पूज्य, भगवंतांचे महाभिनिष्क्रमण असे झाले, प्रव्रज्या अशी झाली, प्रधान (तप/प्रयत्न) असे झाले, अभिसंबोधी अशी झाली आणि धर्मचक्रप्रवर्तन असे झाले. हे पूज्य, आम्ही भगवंतांच्या शासनात ब्रह्मचर्य आचरून, कामांमधील कामच्छंद (वासना) नष्ट करून येथे उत्पन्न झालो आहोत.’” 94. ‘‘Iti kho, bhikkhave, tathāgatassevesā dhammadhātu suppaṭividdhā, yassā dhammadhātuyā suppaṭividdhattā tathāgato atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarati, nāmatopi anussarati, gottatopi anussarati, āyuppamāṇatopi anussarati, sāvakayugatopi anussarati, sāvakasannipātatopi anussarati ‘evaṃjaccā te bhagavanto ahesuṃ’ itipi. ‘Evaṃnāmā evaṃgottā evaṃsīlā evaṃdhammā evaṃpaññā evaṃvihārī evaṃvimuttā te bhagavanto ahesuṃ’ itipīti. ९४. “अशा प्रकारे, भिक्खूहो, तथागतांनी या धर्मधातूचे उत्तम प्रकारे आकलन (साक्षात्कार) केले आहे, ज्या धर्मधातूच्या उत्तम आकलनामुळे तथागत भूतकाळातील परिनिर्वाण पावलेल्या, प्रपंचाचा छेद केलेल्या, संसाराचा मार्ग खंडित केलेल्या, संसारचक्र समाप्त केलेल्या आणि सर्व दुःखांतून मुक्त झालेल्या बुद्धांचे जातीनेही स्मरण करतात, नावानेही स्मरण करतात, गोत्रानेही स्मरण करतात, आयुष्यमानानेही स्मरण करतात, श्रावकयुगलानेही स्मरण करतात, श्रावक संनिपातानेही स्मरण करतात की – ‘ते भगवान अशा जातीचे होते’, ‘ते अशा नावाचे, अशा गोत्राचे, अशा शीलाचे, अशा धर्माचे (समाधीचे), अशा प्रज्ञेचे, अशा विहाराचे (राहणीमानाचे) आणि अशा विमुक्तीचे होते’ असेही स्मरण करतात.” ‘‘Devatāpi tathāgatassa etamatthaṃ ārocesuṃ, yena tathāgato atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarati, nāmatopi anussarati, gottatopi anussarati, āyuppamāṇatopi anussarati, sāvakayugatopi anussarati, sāvakasannipātatopi anussarati ‘evaṃjaccā te bhagavanto ahesuṃ’ itipi. ‘Evaṃnāmā evaṃgottā evaṃsīlā evaṃdhammā evaṃpaññā evaṃvihārī evaṃvimuttā te bhagavanto ahesuṃ’ itipī’’ti. “देवतांनीही तथागतांना हीच गोष्ट सांगितली, ज्यामुळे तथागत भूतकाळातील परिनिर्वाण पावलेल्या, प्रपंचाचा छेद केलेल्या, संसाराचा मार्ग खंडित केलेल्या, संसारचक्र समाप्त केलेल्या आणि सर्व दुःखांतून मुक्त झालेल्या बुद्धांचे जातीनेही स्मरण करतात, नावानेही स्मरण करतात, गोत्रानेही स्मरण करतात, आयुष्यमानानेही स्मरण करतात, श्रावकयुगलानेही स्मरण करतात, श्रावक संनिपातानेही स्मरण करतात की – ‘ते भगवान अशा जातीचे होते’, ‘ते अशा नावाचे, अशा गोत्राचे, अशा शीलाचे, अशा धर्माचे, अशा प्रज्ञेचे, अशा विहाराचे आणि अशा विमुक्तीचे होते’ असेही स्मरण करतात.” Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti. भगवान असे म्हणाले. त्या भिक्खूंनी आनंदी होऊन भगवंतांच्या भाषणाचे मनापासून अभिनंदन (स्वीकार) केले. Mahāpadānasuttaṃ niṭṭhitaṃ paṭhamaṃ. पहिले महाप्रदान सुत्त (महापदानसुत्त) समाप्त झाले. 2. Mahānidānasuttaṃ २. महानिदान सुत्त Paṭiccasamuppādo प्रतीत्यसमुत्पाद 95. Evaṃ [Pg.47] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā kurūsu viharati kammāsadhammaṃ nāma kurūnaṃ nigamo. Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhante! Yāva gambhīro cāyaṃ, bhante, paṭiccasamuppādo gambhīrāvabhāso ca, atha ca pana me uttānakuttānako viya khāyatī’’ti. ‘‘Mā hevaṃ, ānanda, avaca, mā hevaṃ, ānanda, avaca. Gambhīro cāyaṃ, ānanda, paṭiccasamuppādo gambhīrāvabhāso ca. Etassa, ānanda, dhammassa ananubodhā appaṭivedhā evamayaṃ pajā tantākulakajātā kulagaṇṭhikajātā muñjapabbajabhūtā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ saṃsāraṃ nātivattati. ९५. मी असे ऐकले आहे – एका वेळी भगवान कुरु देशात कम्मासधम्म नावाच्या कुरुंच्या नगरात (निगमात) विहार करत होते. तेव्हा आयुष्यमान आनंद जेथे भगवान होते तेथे गेले; गेल्यावर भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेले आयुष्यमान आनंद भगवंतांना असे म्हणाले – “आश्चर्य आहे, भंते! अद्भुत आहे, भंते! हा प्रतीत्यसमुत्पाद किती गहन आहे आणि किती गहन भासतो! तरीही मला तो अत्यंत सोपा आणि स्पष्ट वाटतो.” “आनंदा, असे बोलू नकोस, आनंदा, असे बोलू नकोस. हा प्रतीत्यसमुत्पाद गहन आहे आणि गहनच भासतो. आनंदा, या या धर्माचे आकलन न झाल्यामुळे आणि त्याचा वेध (साक्षात्कार) न घेतल्यामुळे ही प्रजा गुंतागुंतीच्या सुताच्या गोळ्यासारखी, विणकराच्या गुंतलेल्या धाग्यासारखी आणि मुंज व बब्बज गवतासारखी होऊन अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि संसाराला पार करू शकत नाही.” 96. ‘‘‘Atthi idappaccayā jarāmaraṇa’nti iti puṭṭhena satā, ānanda, atthītissa vacanīyaṃ. ‘Kiṃpaccayā jarāmaraṇa’nti iti ce vadeyya, ‘jātipaccayā jarāmaraṇa’nti iccassa vacanīyaṃ. ९६. “‘या प्रत्ययामुळे (कारणामुळे) जरामरण आहे का?’ असा प्रश्न विचारला असता, आनंदा, सुज्ञ माणसाने ‘आहे’ असे उत्तर दिले पाहिजे. ‘कशाच्या प्रत्ययामुळे (कारणामुळे) जरामरण होते?’ असे विचारल्यास, ‘जातीच्या (जन्माच्या) प्रत्ययामुळे जरामरण होते’ असे उत्तर दिले पाहिजे.” ‘‘‘Atthi idappaccayā jātī’ti iti puṭṭhena satā, ānanda, atthītissa vacanīyaṃ. ‘Kiṃpaccayā jātī’ti iti ce vadeyya, ‘bhavapaccayā jātī’ti iccassa vacanīyaṃ. “‘या प्रत्ययामुळे जात (जन्म) आहे का?’ असा प्रश्न विचारला असता, आनंदा, सुज्ञ माणसाने ‘आहे’ असे उत्तर दिले पाहिजे. ‘कशाच्या प्रत्ययामुळे जात होते?’ असे विचारल्यास, ‘भवाच्या प्रत्ययामुळे जात होते’ असे उत्तर दिले पाहिजे.” ‘‘‘Atthi idappaccayā bhavo’ti iti puṭṭhena satā, ānanda, atthītissa vacanīyaṃ. ‘Kiṃpaccayā bhavo’ti iti ce vadeyya, ‘upādānapaccayā bhavo’ti iccassa vacanīyaṃ. “‘या प्रत्ययामुळे भव आहे का?’ असा प्रश्न विचारला असता, आनंदा, सुज्ञ माणसाने ‘आहे’ असे उत्तर दिले पाहिजे. ‘कशाच्या प्रत्ययामुळे भव होतो?’ असे विचारल्यास, ‘उपादानाच्या प्रत्ययामुळे भव होतो’ असे उत्तर दिले पाहिजे.” ‘‘‘Atthi idappaccayā upādāna’nti iti puṭṭhena satā, ānanda, atthītissa vacanīyaṃ. ‘Kiṃpaccayā upādāna’nti iti ce vadeyya, ‘taṇhāpaccayā upādāna’nti iccassa vacanīyaṃ. “‘या प्रत्ययामुळे उपादान आहे का?’ असा प्रश्न विचारला असता, आनंदा, सुज्ञ माणसाने ‘आहे’ असे उत्तर दिले पाहिजे. ‘कशाच्या प्रत्ययामुळे उपादान होते?’ असे विचारल्यास, ‘तण्हेच्या (तृष्णेच्या) प्रत्ययामुळे उपादान होते’ असे उत्तर दिले पाहिजे.” ‘‘‘Atthi [Pg.48] idappaccayā taṇhā’ti iti puṭṭhena satā, ānanda, atthītissa vacanīyaṃ. ‘Kiṃpaccayā taṇhā’ti iti ce vadeyya, ‘vedanāpaccayā taṇhā’ti iccassa vacanīyaṃ. “‘या प्रत्ययामुळे तण्हा (तृष्णा) आहे का?’ असा प्रश्न विचारला असता, आनंदा, सुज्ञ माणसाने ‘आहे’ असे उत्तर दिले पाहिजे. ‘कशाच्या प्रत्ययामुळे तण्हा होते?’ असे विचारल्यास, ‘वेदनेच्या प्रत्ययामुळे तण्हा होते’ असे उत्तर दिले पाहिजे.” ‘‘‘Atthi idappaccayā vedanā’ti iti puṭṭhena satā, ānanda, atthītissa vacanīyaṃ. ‘Kiṃpaccayā vedanā’ti iti ce vadeyya, ‘phassapaccayā vedanā’ti iccassa vacanīyaṃ. “‘या प्रत्ययामुळे वेदना आहे का?’ असा प्रश्न विचारला असता, आनंदा, सुज्ञ माणसाने ‘आहे’ असे उत्तर दिले पाहिजे. ‘कशाच्या प्रत्ययामुळे वेदना होते?’ असे विचारल्यास, ‘फस्साच्या (स्पर्शाच्या) प्रत्ययामुळे वेदना होते’ असे उत्तर दिले पाहिजे.” ‘‘‘Atthi idappaccayā phasso’ti iti puṭṭhena satā, ānanda, atthītissa vacanīyaṃ. ‘Kiṃpaccayā phasso’ti iti ce vadeyya, ‘nāmarūpapaccayā phasso’ti iccassa vacanīyaṃ. “‘या प्रत्ययामुळे फस्स (स्पर्श) आहे का?’ असा प्रश्न विचारला असता, आनंदा, सुज्ञ माणसाने ‘आहे’ असे उत्तर दिले पाहिजे. ‘कशाच्या प्रत्ययामुळे फस्स होतो?’ असे विचारल्यास, ‘नामरूपाच्या प्रत्ययामुळे फस्स होतो’ असे उत्तर दिले पाहिजे.” ‘‘‘Atthi idappaccayā nāmarūpa’nti iti puṭṭhena satā, ānanda, atthītissa vacanīyaṃ. ‘Kiṃpaccayā nāmarūpa’nti iti ce vadeyya, ‘viññāṇapaccayā nāmarūpa’nti iccassa vacanīyaṃ. “‘या प्रत्ययामुळे नामरूप आहे का?’ असा प्रश्न विचारला असता, आनंदा, सुज्ञ माणसाने ‘आहे’ असे उत्तर दिले पाहिजे. ‘कशाच्या प्रत्ययामुळे नामरूप होते?’ असे विचारल्यास, ‘विज्ञानाच्या (विञ्ञाण) प्रत्ययामुळे नामरूप होते’ असे उत्तर दिले पाहिजे.” ‘‘‘Atthi idappaccayā viññāṇa’nti iti puṭṭhena satā, ānanda, atthītissa vacanīyaṃ. ‘Kiṃpaccayā viññāṇa’nti iti ce vadeyya, ‘nāmarūpapaccayā viññāṇa’nti iccassa vacanīyaṃ. “‘या प्रत्ययामुळे विज्ञान (विञ्ञाण) आहे का?’ असा प्रश्न विचारला असता, आनंदा, सुज्ञ माणसाने ‘आहे’ असे उत्तर दिले पाहिजे. ‘कशाच्या प्रत्ययामुळे विज्ञान होते?’ असे विचारल्यास, ‘नामरूपाच्या प्रत्ययामुळे विज्ञान होते’ असे उत्तर दिले पाहिजे.” 97. ‘‘Iti kho, ānanda, nāmarūpapaccayā viññāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ, nāmarūpapaccayā phasso, phassapaccayā vedanā, vedanāpaccayā taṇhā, taṇhāpaccayā upādānaṃ, upādānapaccayā bhavo, bhavapaccayā jāti, jātipaccayā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti. ९७. अशा प्रकारे, आनंदा, नामरूपाच्या प्रत्ययाने विज्ञान उत्पन्न होते; विज्ञानाच्या प्रत्ययाने नामरूप उत्पन्न होते; नामरूपाच्या प्रत्ययाने स्पर्श उत्पन्न होतो; स्पर्शाच्या प्रत्ययाने वेदना उत्पन्न होते; वेदनेच्या प्रत्ययाने तृष्णा उत्पन्न होते; तृष्णेच्या प्रत्ययाने उपादान उत्पन्न होते; उपादानाच्या प्रत्ययाने भव उत्पन्न होतो; भवाच्या प्रत्ययाने जाती (जन्म) उत्पन्न होते; आणि जातीच्या प्रत्ययाने जरा-मरण, शोक, परिदेव (क्रंदन), दुःख, दोमनस्य (मनस्ताप) आणि उपायास (हताशपणा) उत्पन्न होतात. अशा प्रकारे या संपूर्ण दुःखसमूहाचा उदय होतो. 98. ‘‘‘Jātipaccayā jarāmaraṇa’nti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā jātipaccayā jarāmaraṇaṃ. Jāti ca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, seyyathidaṃ – devānaṃ vā devattāya, gandhabbānaṃ vā gandhabbattāya, yakkhānaṃ vā yakkhattāya, bhūtānaṃ vā bhūtattāya, manussānaṃ vā manussattāya, catuppadānaṃ vā catuppadattāya, pakkhīnaṃ vā pakkhittāya, sarīsapānaṃ vā sarīsapattāya, tesaṃ tesañca hi, ānanda, sattānaṃ tadattāya [Pg.49] jāti nābhavissa. Sabbaso jātiyā asati jātinirodhā api nu kho jarāmaraṇaṃ paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo jarāmaraṇassa, yadidaṃ jāti’’. ९८. ‘जातीच्या प्रत्ययाने जरा-मरण होते’ असे जे म्हटले गेले आहे, ते, आनंदा, या पद्धतीने समजून घेतले पाहिजे की कशा प्रकारे जातीच्या प्रत्ययाने जरा-मरण होते. आनंदा, जर कोणत्याही प्रकारे, कोणत्याही रूपात, कोणाचीही आणि कुठेही जाती (जन्म) झालीच नसती—जसे की, देवांची देवलोकात, गंधर्वांची गंधर्वलोकात, यक्षांची यक्षलोकात, भूतांची भूतलोकात, मनुष्यांची मनुष्यलोकात, चतुष्पादांची (चार पायांच्या प्राण्यांची) चतुष्पाद रूपात, पक्ष्यांची पक्षी रूपात, किंवा सरपटणाऱ्या प्राण्यांची सरपटणाऱ्या प्राण्यांच्या रूपात; जर त्या त्या प्राण्यांची त्या त्या योनीत जाती झालीच नसती, तर आनंदा, सर्व प्रकारे जातीचा अभाव असताना, जातीच्या निरोधाने काय जरा-मरण दिसून आले असते का? “नाही, भंते.” म्हणूनच, आनंदा, जरा-मरणाचे हेच हेतू, हेच निदान, हाच उदय आणि हाच प्रत्यय आहे, म्हणजेच ‘जाती’. 99. ‘‘‘Bhavapaccayā jātī’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā bhavapaccayā jāti. Bhavo ca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, seyyathidaṃ – kāmabhavo vā rūpabhavo vā arūpabhavo vā, sabbaso bhave asati bhavanirodhā api nu kho jāti paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo jātiyā, yadidaṃ bhavo’’. ९९. ‘भवाच्या प्रत्ययाने जाती होते’ असे जे म्हटले गेले आहे, ते, आनंदा, या पद्धतीने समजून घेतले पाहिजे की कशा प्रकारे भवाच्या प्रत्ययाने जाती होते. आनंदा, जर कोणत्याही प्रकारे, कोणत्याही रूपात, कोणाचाही आणि कुठेही भव झालाच नसता—जसे की, कामभव, रूपभव किंवा अरूपभव; जर सर्व प्रकारे भवाचा अभाव असताना, भवाच्या निरोधाने काय जाती दिसून आली असती का? “नाही, भंते.” म्हणूनच, आनंदा, जातीचे हेच हेतू, हेच निदान, हाच उदय आणि हाच प्रत्यय आहे, म्हणजेच ‘भव’. 100. ‘‘‘Upādānapaccayā bhavo’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā upādānapaccayā bhavo. Upādānañca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, seyyathidaṃ – kāmupādānaṃ vā diṭṭhupādānaṃ vā sīlabbatupādānaṃ vā attavādupādānaṃ vā, sabbaso upādāne asati upādānanirodhā api nu kho bhavo paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo bhavassa, yadidaṃ upādānaṃ’’. १००. ‘उपादानाच्या प्रत्ययाने भव होतो’ असे जे म्हटले गेले आहे, ते, आनंदा, या पद्धतीने समजून घेतले पाहिजे की कशा प्रकारे उपादानाच्या प्रत्ययाने भव होतो. आनंदा, जर कोणत्याही प्रकारे, कोणत्याही रूपात, कोणाचाही आणि कुठेही उपादान झालेच नसते—जसे की, कामुपादान, दिठ्ठुपादान, सीलब्बतुपादान किंवा अत्तवादुपादान; जर सर्व प्रकारे उपादानाचा अभाव असताना, उपादानाच्या निरोधाने काय भव दिसून आला असता का? “नाही, भंते.” म्हणूनच, आनंदा, भवाचे हेच हेतू, हेच निदान, हाच उदय आणि हाच प्रत्यय आहे, म्हणजेच ‘उपादान’. 101. ‘‘‘Taṇhāpaccayā upādāna’nti iti kho panetaṃ vuttaṃ tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā taṇhāpaccayā upādānaṃ. Taṇhā ca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, seyyathidaṃ – rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, sabbaso taṇhāya asati taṇhānirodhā api nu kho upādānaṃ paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo upādānassa, yadidaṃ taṇhā’’. १०१. ‘तृष्णेच्या प्रत्ययाने उपादान होते’ असे जे म्हटले गेले आहे, ते, आनंदा, या पद्धतीने समजून घेतले पाहिजे की कशा प्रकारे तृष्णेच्या प्रत्ययाने उपादान होते. आनंदा, जर कोणत्याही प्रकारे, कोणत्याही रूपात, कोणाचीही आणि कुठेही तृष्णा झालीच नसती—जसे की, रूप-तृष्णा, शब्द-तृष्णा, गंध-तृष्णा, रस-तृष्णा, स्प्रष्टव्य-तृष्णा किंवा धम्म-तृष्णा; जर सर्व प्रकारे तृष्णेचा अभाव असताना, तृष्णेच्या निरोधाने काय उपादान दिसून आले असते का? “नाही, भंते.” म्हणूनच, आनंदा, उपादानाचे हेच हेतू, हेच निदान, हाच उदय आणि हाच प्रत्यय आहे, म्हणजेच ‘तृष्णा’. 102. ‘‘‘Vedanāpaccayā taṇhā’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā vedanāpaccayā taṇhā. Vedanā [Pg.50] ca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, seyyathidaṃ – cakkhusamphassajā vedanā sotasamphassajā vedanā ghānasamphassajā vedanā jivhāsamphassajā vedanā kāyasamphassajā vedanā manosamphassajā vedanā, sabbaso vedanāya asati vedanānirodhā api nu kho taṇhā paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo taṇhāya, yadidaṃ vedanā’’. १०२. ‘वेदनेच्या प्रत्ययाने तृष्णा होते’ असे जे म्हटले गेले आहे, ते, आनंदा, या पद्धतीने समजून घेतले पाहिजे की कशा प्रकारे वेदनेच्या प्रत्ययाने तृष्णा होते. आनंदा, जर कोणत्याही प्रकारे, कोणत्याही रूपात, कोणाचीही आणि कुठेही वेदना झालीच नसती—जसे की, चक्षु-संस्पर्शजन्य वेदना, श्रोत-संस्पर्शजन्य वेदना, घ्राण-संस्पर्शजन्य वेदना, जिव्हा-संस्पर्शजन्य वेदना, काय-संस्पर्शजन्य वेदना किंवा मन-संस्पर्शजन्य वेदना; जर सर्व प्रकारे वेदनेचा अभाव असताना, वेदनेच्या निरोधाने काय तृष्णा दिसून आली असती का? “नाही, भंते.” म्हणूनच, आनंदा, तृष्णेचे हेच हेतू, हेच निदान, हाच उदय आणि हाच प्रत्यय आहे, म्हणजेच ‘वेदना’. 103. ‘‘Iti kho panetaṃ, ānanda, vedanaṃ paṭicca taṇhā, taṇhaṃ paṭicca pariyesanā, pariyesanaṃ paṭicca lābho, lābhaṃ paṭicca vinicchayo, vinicchayaṃ paṭicca chandarāgo, chandarāgaṃ paṭicca ajjhosānaṃ, ajjhosānaṃ paṭicca pariggaho, pariggahaṃ paṭicca macchariyaṃ, macchariyaṃ paṭicca ārakkho. Ārakkhādhikaraṇaṃ daṇḍādānasatthādānakalahaviggahavivādatuvaṃtuvaṃpesuññamusāvādā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti. १०३. अशा प्रकारे, आनंदा, वेदनेवर अवलंबून तृष्णा उत्पन्न होते; तृष्णेवर अवलंबून पर्येषणा (शोध) उत्पन्न होते; पर्येषणेवर अवलंबून लाभ उत्पन्न होतो; लाभावर अवलंबून विनिर्णय उत्पन्न होतो; विनिर्णयावर अवलंबून छंदराग उत्पन्न होतो; छंदरागावर अवलंबून अध्यवसान उत्पन्न होते; अध्यवसानावर अवलंबून परिग्रह उत्पन्न होतो; परिग्रहावर अवलंबून मात्सर्य उत्पन्न होते; मात्सर्यावर अवलंबून आरक्ष (संरक्षण) उत्पन्न होते. आणि आरक्षामुळे लाठी उचलणे, शस्त्र उचलणे, कलह, भांडण, वादविवाद, ‘तू-तू मै-मै’, चहाडी आणि असत्य बोलणे यांसारखे अनेक पापी, अकुशल धर्म उत्पन्न होतात. 104. ‘‘‘Ārakkhādhikaraṇaṃ daṇḍādānasatthādānakalahaviggahavivādatuvaṃtuvaṃpesuññamusāvādā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavantī’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā ārakkhādhikaraṇaṃ daṇḍādānasatthādānakalahaviggahavivādatuvaṃtuvaṃpesuññamusāvādā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti. Ārakkho ca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, sabbaso ārakkhe asati ārakkhanirodhā api nu kho daṇḍādānasatthādānakalahaviggahavivādatuvaṃtuvaṃpesuññamusāvādā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhaveyyu’’nti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo daṇḍādānasatthādānakalahaviggahavivādatuvaṃtuvaṃpesuññamusāvādānaṃ anekesaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ sambhavāya yadidaṃ ārakkho. १०४. ‘आरक्षामुळे लाठी उचलणे, शस्त्र उचलणे, कलह, भांडण, वादविवाद, ‘तू-तू मै-मै’, चहाडी आणि असत्य बोलणे यांसारखे अनेक पापी, अकुशल धर्म उत्पन्न होतात’ असे जे म्हटले गेले आहे, ते, आनंदा, या पद्धतीने समजून घेतले पाहिजे की कशा प्रकारे आरक्षामुळे हे सर्व अकुशल धर्म उत्पन्न होतात. आनंदा, जर कोणत्याही प्रकारे, कोणत्याही रूपात, कोणाचेही आणि कुठेही आरक्ष (संरक्षण) झालेच नसते; जर सर्व प्रकारे आरक्षाचा अभाव असताना, आरक्षाच्या निरोधाने काय लाठी उचलणे, शस्त्र उचलणे, कलह, भांडण, वादविवाद, ‘तू-तू मै-मै’, चहाडी आणि असत्य बोलणे यांसारखे अनेक पापी, अकुशल धर्म उत्पन्न झाले असते का? “नाही, भंते.” म्हणूनच, आनंदा, लाठी उचलणे, शस्त्र उचलणे, कलह, भांडण, वादविवाद, ‘तू-तू मै-मै’, चहाडी आणि असत्य बोलणे यांसारख्या अनेक पापी, अकुशल धर्मांच्या उत्पत्तीचे हेच हेतू, हेच निदान, हाच उदय आणि हाच प्रत्यय आहे, म्हणजेच ‘आरक्ष’ (संरक्षण). 105. ‘‘‘Macchariyaṃ paṭicca ārakkho’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā macchariyaṃ paṭicca ārakkho. Macchariyañca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici[Pg.51], sabbaso macchariye asati macchariyanirodhā api nu kho ārakkho paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo ārakkhassa, yadidaṃ macchariyaṃ’’. १०५. ‘मत्सरावर (कंजूषपणावर) अवलंबून संरक्षण निर्माण होते’ असे जे म्हटले गेले आहे, हे आनंदा, या प्रकारे समजून घेतले पाहिजे की कशा प्रकारे मत्सरावर अवलंबून संरक्षण निर्माण होते. आनंदा, जर कोणाही व्यक्तीमध्ये, कोणत्याही ठिकाणी, कोणत्याही प्रकारे मत्सर अजिबात नसता, मत्सराचा पूर्णपणे अभाव असता, तर मत्सराच्या निरोधाने संरक्षण दिसून आले असते का? नाही, भन्ते. म्हणूनच, आनंदा, हेच संरक्षणाचे कारण, हेच निदान, हाच उगम आणि हाच प्रत्यय आहे, म्हणजेच हा मत्सर. 106. ‘‘‘Pariggahaṃ paṭicca macchariya’nti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā pariggahaṃ paṭicca macchariyaṃ. Pariggaho ca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, sabbaso pariggahe asati pariggahanirodhā api nu kho macchariyaṃ paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo macchariyassa, yadidaṃ pariggaho’’. १०६. ‘परिग्रहावर अवलंबून मत्सर (कंजूषपणा) निर्माण होतो’ असे जे म्हटले गेले आहे, हे आनंदा, या प्रकारे समजून घेतले पाहिजे की कशा प्रकारे परिग्रहावर अवलंबून मत्सर निर्माण होतो. आनंदा, जर कोणाही व्यक्तीमध्ये, कोणत्याही ठिकाणी, कोणत्याही प्रकारे परिग्रह अजिबात नसता, परिग्रहाचा पूर्णपणे अभाव असता, तर परिग्रहाच्या निरोधाने मत्सर दिसून आला असता का? नाही, भन्ते. म्हणूनच, आनंदा, हेच मत्सराचे कारण, हेच निदान, हाच उगम आणि हाच प्रत्यय आहे, म्हणजेच हा परिग्रह. 107. ‘‘‘Ajjhosānaṃ paṭicca pariggaho’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā ajjhosānaṃ paṭicca pariggaho. Ajjhosānañca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, sabbaso ajjhosāne asati ajjhosānanirodhā api nu kho pariggaho paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo pariggahassa – yadidaṃ ajjhosānaṃ’’. १०७. ‘अध्यवसानावर (तीव्र आसक्तीवर) अवलंबून परिग्रह निर्माण होतो’ असे जे म्हटले गेले आहे, हे आनंदा, या प्रकारे समजून घेतले पाहिजे की कशा प्रकारे अध्यवसानावर अवलंबून परिग्रह निर्माण होतो. आनंदा, जर कोणाही व्यक्तीमध्ये, कोणत्याही ठिकाणी, कोणत्याही प्रकारे अध्यवसान अजिबात नसता, अध्यवसानाचा पूर्णपणे अभाव असता, तर अध्यवसानाच्या निरोधाने परिग्रह दिसून आला असता का? नाही, भन्ते. म्हणूनच, आनंदा, हेच परिग्रहाचे कारण, हेच निदान, हाच उगम आणि हाच प्रत्यय आहे, म्हणजेच हे अध्यवसान. 108. ‘‘‘Chandarāgaṃ paṭicca ajjhosāna’nti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā chandarāgaṃ paṭicca ajjhosānaṃ. Chandarāgo ca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, sabbaso chandarāge asati chandarāganirodhā api nu kho ajjhosānaṃ paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo ajjhosānassa, yadidaṃ chandarāgo’’. १०८. ‘छंदरागावर अवलंबून अध्यवसान (तीव्र आसक्ती) निर्माण होते’ असे जे म्हटले गेले आहे, हे आनंदा, या प्रकारे समजून घेतले पाहिजे की कशा प्रकारे छंदरागावर अवलंबून अध्यवसान निर्माण होते. आनंदा, जर कोणाही व्यक्तीमध्ये, कोणत्याही ठिकाणी, कोणत्याही प्रकारे छंदराग अजिबात नसता, छंदरागाचा पूर्णपणे अभाव असता, तर छंदरागाच्या निरोधाने अध्यवसान दिसून आले असते का? नाही, भन्ते. म्हणूनच, आनंदा, हेच अध्यवसानाचे कारण, हेच निदान, हाच उगम आणि हाच प्रत्यय आहे, म्हणजेच हा छंदराग. 109. ‘‘‘Vinicchayaṃ paṭicca chandarāgo’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā vinicchayaṃ paṭicca chandarāgo. Vinicchayo ca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, sabbaso vinicchaye asati vinicchayanirodhā api nu kho chandarāgo paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo chandarāgassa, yadidaṃ vinicchayo’’. १०९. ‘विनिच्चयावर (निर्णयावर) अवलंबून छंदराग निर्माण होतो’ असे जे म्हटले गेले आहे, हे आनंदा, या प्रकारे समजून घेतले पाहिजे की कशा प्रकारे विनिच्चयावर अवलंबून छंदराग निर्माण होतो. आनंदा, जर कोणाही व्यक्तीमध्ये, कोणत्याही ठिकाणी, कोणत्याही प्रकारे विनिच्चय अजिबात नसता, विनिच्चयाचा पूर्णपणे अभाव असता, तर विनिच्चयाच्या निरोधाने छंदराग दिसून आला असता का? नाही, भन्ते. म्हणूनच, आनंदा, हेच छंदरागाचे कारण, हेच निदान, हाच उगम आणि हाच प्रत्यय आहे, म्हणजेच हा विनिच्चय. 110. ‘‘‘Lābhaṃ [Pg.52] paṭicca vinicchayo’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā lābhaṃ paṭicca vinicchayo. Lābho ca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, sabbaso lābhe asati lābhanirodhā api nu kho vinicchayo paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo vinicchayassa, yadidaṃ lābho’’. ११०. ‘लाभावर अवलंबून विनिच्चय (निर्णय) निर्माण होतो’ असे जे म्हटले गेले आहे, हे आनंदा, या प्रकारे समजून घेतले पाहिजे की कशा प्रकारे लाभावर अवलंबून विनिच्चय निर्माण होतो. आनंदा, जर कोणाही व्यक्तीमध्ये, कोणत्याही ठिकाणी, कोणत्याही प्रकारे लाभ अजिबात नसता, लाभाचा पूर्णपणे अभाव असता, तर लाभाच्या निरोधाने विनिच्चय दिसून आला असता का? नाही, भन्ते. म्हणूनच, आनंदा, हेच विनिच्चयाचे कारण, हेच निदान, हाच उगम आणि हाच प्रत्यय आहे, म्हणजेच हा लाभ. 111. ‘‘‘Pariyesanaṃ paṭicca lābho’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā pariyesanaṃ paṭicca lābho. Pariyesanā ca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, sabbaso pariyesanāya asati pariyesanānirodhā api nu kho lābho paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo lābhassa, yadidaṃ pariyesanā’’. १११. ‘परियेसनेवर (शोधावर) अवलंबून लाभ निर्माण होतो’ असे जे म्हटले गेले आहे, हे आनंदा, या प्रकारे समजून घेतले पाहिजे की कशा प्रकारे परियेसनेवर अवलंबून लाभ निर्माण होतो. आनंदा, जर कोणाही व्यक्तीमध्ये, कोणत्याही ठिकाणी, कोणत्याही प्रकारे परियेसना अजिबात नसती, परियेसनेचा पूर्णपणे अभाव असता, तर परियेसनेच्या निरोधाने लाभ दिसून आला असता का? नाही, भन्ते. म्हणूनच, आनंदा, हेच लाभाचे कारण, हेच निदान, हाच उगम आणि हाच प्रत्यय आहे, म्हणजेच ही परियेसना. 112. ‘‘‘Taṇhaṃ paṭicca pariyesanā’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā taṇhaṃ paṭicca pariyesanā. Taṇhā ca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, seyyathidaṃ – kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā, sabbaso taṇhāya asati taṇhānirodhā api nu kho pariyesanā paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo pariyesanāya, yadidaṃ taṇhā. Iti kho, ānanda, ime dve dhammā dvayena vedanāya ekasamosaraṇā bhavanti’’. ११२. ‘तृष्णेवर अवलंबून परियेसना (शोध) निर्माण होते’ असे जे म्हटले गेले आहे, हे आनंदा, या प्रकारे समजून घेतले पाहिजे की कशा प्रकारे तृष्णेवर अवलंबून परियेसना निर्माण होते. आनंदा, जर कोणाही व्यक्तीमध्ये, कोणत्याही ठिकाणी, कोणत्याही प्रकारे तृष्णा अजिबात नसती, जसे की—कामतृष्णा, भवतृष्णा, विभवतृष्णा—आणि तृष्णेचा पूर्णपणे अभाव असता, तर तृष्णेच्या निरोधाने परियेसना दिसून आली असती का? नाही, भन्ते. म्हणूनच, आनंदा, हेच परियेसनेचे कारण, हेच निदान, हाच उगम आणि हाच प्रत्यय आहे, म्हणजेच ही तृष्णा. अशा प्रकारे, आनंदा, हे दोन्ही धर्म वेदनेमध्ये एकत्र येऊन मिळतात. 113. ‘‘‘Phassapaccayā vedanā’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā ‘phassapaccayā vedanā. Phasso ca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, seyyathidaṃ – cakkhusamphasso sotasamphasso ghānasamphasso jivhāsamphasso kāyasamphasso manosamphasso, sabbaso phasse asati phassanirodhā api nu kho vedanā paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda[Pg.53], eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo vedanāya, yadidaṃ phasso’’. ११३. ‘स्पर्शाच्या प्रत्ययाने (कारणाने) वेदना निर्माण होते’ असे जे म्हटले गेले आहे, हे आनंदा, या प्रकारे समजून घेतले पाहिजे की कशा प्रकारे स्पर्शाच्या प्रत्ययाने वेदना निर्माण होते. आनंदा, जर कोणाही व्यक्तीमध्ये, कोणत्याही ठिकाणी, कोणत्याही प्रकारे स्पर्श अजिबात नसता, जसे की—चक्षु-संस्पर्श, श्रोत-संस्पर्श, घ्राण-संस्पर्श, जिव्हा-संस्पर्श, काय-संस्पर्श, मन-संस्पर्श—आणि स्पर्शाचा पूर्णपणे अभाव असता, तर स्पर्शाच्या निरोधाने वेदना दिसून आली असती का? नाही, भन्ते. म्हणूनच, आनंदा, हेच वेदनेचे कारण, हेच निदान, हाच उगम आणि हाच प्रत्यय आहे, म्हणजेच हा स्पर्श. 114. ‘‘‘Nāmarūpapaccayā phasso’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā nāmarūpapaccayā phasso. Yehi, ānanda, ākārehi yehi liṅgehi yehi nimittehi yehi uddesehi nāmakāyassa paññatti hoti, tesu ākāresu tesu liṅgesu tesu nimittesu tesu uddesesu asati api nu kho rūpakāye adhivacanasamphasso paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Yehi, ānanda, ākārehi yehi liṅgehi yehi nimittehi yehi uddesehi rūpakāyassa paññatti hoti, tesu ākāresu…pe… tesu uddesesu asati api nu kho nāmakāye paṭighasamphasso paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Yehi, ānanda, ākārehi…pe… yehi uddesehi nāmakāyassa ca rūpakāyassa ca paññatti hoti, tesu ākāresu…pe… tesu uddesesu asati api nu kho adhivacanasamphasso vā paṭighasamphasso vā paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Yehi, ānanda, ākārehi…pe… yehi uddesehi nāmarūpassa paññatti hoti, tesu ākāresu …pe… tesu uddesesu asati api nu kho phasso paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo phassassa, yadidaṃ nāmarūpaṃ’’. ११४. “‘नामरूप-प्रत्ययाने स्पर्श होतो’ असे जे म्हटले गेले आहे, हे आनंदा, नामरूपामुळे स्पर्श कसा होतो, हे या प्रकारे समजून घेतले पाहिजे. आनंदा, ज्या आकारांनी, ज्या चिन्हांनी, ज्या निमित्तांनी आणि ज्या निर्देशनांनी नाम-कायाची प्रज्ञप्ती होते, ते आकार, ती चिन्हे, ती निमित्ते आणि ते निर्देश नसताना, रूप-कायेमध्ये अधि वचन-स्पर्श दिसून येईल का?” “नाही, भंते.” “आनंदा, ज्या आकारांनी, ज्या चिन्हांनी, ज्या निमित्तांनी आणि ज्या निर्देशनांनी रूप-कायाची प्रज्ञप्ती होते, ते आकार... पे... ते निर्देश नसताना, नाम-कायेमध्ये प्रतिघ-स्पर्श दिसून येईल का?” “नाही, भंते.” “आनंदा, ज्या आकारांनी... पे... ज्या निर्देशनांनी नाम-कायाची आणि रूप-कायाची प्रज्ञप्ती होते, ते आकार... पे... ते निर्देश नसताना, अधि वचन-स्पर्श किंवा प्रतिघ-स्पर्श दिसून येईल का?” “नाही, भंते.” “आनंदा, ज्या आकारांनी... पे... ज्या निर्देशनांनी नामरूपाची प्रज्ञप्ती होते, ते आकार... पे... ते निर्देश नसताना, स्पर्श दिसून येईल का?” “नाही, भंते.” “म्हणूनच, आनंदा, हेच कारण, हेच निदान, हाच उगम आणि हाच प्रत्यय स्पर्शाचा आहे, म्हणजेच हे नामरूप.” 115. ‘‘‘Viññāṇapaccayā nāmarūpa’nti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ. Viññāṇañca hi, ānanda, mātukucchismiṃ na okkamissatha, api nu kho nāmarūpaṃ mātukucchismiṃ samuccissathā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Viññāṇañca hi, ānanda, mātukucchismiṃ okkamitvā vokkamissatha, api nu kho nāmarūpaṃ itthattāya abhinibbattissathā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Viññāṇañca hi, ānanda, daharasseva sato vocchijjissatha kumārakassa vā kumārikāya vā, api nu kho nāmarūpaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjissathā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo nāmarūpassa – yadidaṃ viññāṇaṃ’’. ११५. “‘विज्ञान-प्रत्ययाने नामरूप होते’ असे जे म्हटले गेले आहे, हे आनंदा, विज्ञानामुळे नामरूप कसे उत्पन्न होते, हे या प्रकारे समजून घेतले पाहिजे. आनंदा, जर विज्ञान मातेच्या गर्भात अवतरले नाही, तर नामरूप मातेच्या गर्भात संघटित होईल का?” “नाही, भंते.” “आनंदा, जर विज्ञान मातेच्या गर्भात अवतरून पुन्हा निघून गेले, तर नामरूप या वर्तमान अस्तित्वासाठी जन्माला येईल का?” “नाही, भंते.” “आनंदा, जर लहान बालक किंवा बालिकेचे विज्ञान बालपणातच खंडित झाले, तर नामरूप वृद्धी, विकास आणि विपुलतेला प्राप्त होईल का?” “नाही, भंते.” “म्हणूनच, आनंदा, हेच कारण, हेच निदान, हाच उगम आणि हाच प्रत्यय नामरूपाचा आहे, म्हणजेच हे विज्ञान.” 116. ‘‘‘Nāmarūpapaccayā [Pg.54] viññāṇa’nti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā nāmarūpapaccayā viññāṇaṃ. Viññāṇañca hi, ānanda, nāmarūpe patiṭṭhaṃ na labhissatha, api nu kho āyatiṃ jātijarāmaraṇaṃ dukkhasamudayasambhavo paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo viññāṇassa yadidaṃ nāmarūpaṃ. Ettāvatā kho, ānanda, jāyetha vā jīyetha vā mīyetha vā cavetha vā upapajjetha vā. Ettāvatā adhivacanapatho, ettāvatā niruttipatho, ettāvatā paññattipatho, ettāvatā paññāvacaraṃ, ettāvatā vaṭṭaṃ vattati itthattaṃ paññāpanāya yadidaṃ nāmarūpaṃ saha viññāṇena aññamaññapaccayatā pavattati. ११६. “‘नामरूप-प्रत्ययाने विज्ञान होते’ असे जे म्हटले गेले आहे, हे आनंदा, नामरूपामुळे विज्ञान कसे उत्पन्न होते, हे या प्रकारे समजून घेतले पाहिजे. आनंदा, जर विज्ञानाला नामरूपात प्रतिष्ठा लाभली नाही, तर भविष्यात जन्म, जरा, मरण आणि दुःखसमुदयाची उत्पत्ती दिसून येईल का?” “नाही, भंते.” “म्हणूनच, आनंदा, हेच कारण, हेच निदान, हाच उगम आणि हाच प्रत्यय विज्ञानाचा आहे, म्हणजेच हे नामरूप. आनंदा, एवढ्याच मर्यादेत मनुष्य जन्म घेतो, वृद्ध होतो, मरतो, च्युत होतो किंवा पुन्हा उत्पन्न होतो. एवढ्याच मर्यादेत अधि वचन-पथ, एवढ्याच मर्यादेत निरुक्ती-पथ, एवढ्याच मर्यादेत प्रज्ञप्ती-पथ, एवढ्याच मर्यादेत प्रज्ञेचे क्षेत्र आहे. एवढ्याच मर्यादेत हे संसारचक्र फिरते, जेणेकरून या पंचस्कंधांच्या अस्तित्वाची प्रज्ञप्ती होते, म्हणजेच हे नामरूप विज्ञानासह परस्पर प्रत्ययभावाने प्रवर्तित होते.” Attapaññatti आत्म-प्रज्ञप्ती 117. ‘‘Kittāvatā ca, ānanda, attānaṃ paññapento paññapeti? Rūpiṃ vā hi, ānanda, parittaṃ attānaṃ paññapento paññapeti – ‘‘rūpī me paritto attā’’ti. Rūpiṃ vā hi, ānanda, anantaṃ attānaṃ paññapento paññapeti – ‘rūpī me ananto attā’ti. Arūpiṃ vā hi, ānanda, parittaṃ attānaṃ paññapento paññapeti – ‘arūpī me paritto attā’ti. Arūpiṃ vā hi, ānanda, anantaṃ attānaṃ paññapento paññapeti – ‘arūpī me ananto attā’ti. ११७. “आनंदा, आत्म्याची प्रज्ञप्ती करणारा मनुष्य किती प्रकारे प्रज्ञप्ती करतो? आनंदा, कोणी आत्म्याला रूपवान आणि मर्यादित मानून प्रज्ञप्ती करतो की, ‘माझा आत्मा रूपवान आणि मर्यादित आहे.’ आनंदा, कोणी आत्म्याला रूपवान आणि अमर्याद मानून प्रज्ञप्ती करतो की, ‘माझा आत्मा रूपवान आणि अमर्याद आहे.’ आनंदा, कोणी आत्म्याला अरूप आणि मर्यादित मानून प्रज्ञप्ती करतो की, ‘माझा आत्मा अरूप आणि मर्यादित आहे.’ आनंदा, कोणी आत्म्याला अरूप आणि अमर्याद मानून प्रज्ञप्ती करतो की, ‘माझा आत्मा अरूप आणि अमर्याद आहे.’” 118. ‘‘Tatrānanda, yo so rūpiṃ parittaṃ attānaṃ paññapento paññapeti. Etarahi vā so rūpiṃ parittaṃ attānaṃ paññapento paññapeti, tattha bhāviṃ vā so rūpiṃ parittaṃ attānaṃ paññapento paññapeti, ‘atathaṃ vā pana santaṃ tathattāya upakappessāmī’ti iti vā panassa hoti. Evaṃ santaṃ kho, ānanda, rūpiṃ parittattānudiṭṭhi anusetīti iccālaṃ vacanāya. ११८. “आनंदा, त्यांपैकी जो मनुष्य आत्म्याला रूपवान आणि मर्यादित मानून प्रज्ञप्ती करतो, तो एकतर वर्तमान काळात आत्म्याला रूपवान आणि मर्यादित मानून प्रज्ञप्ती करतो, किंवा परलोकात आत्म्याला रूपवान आणि मर्यादित मानून प्रज्ञप्ती करतो, किंवा ‘जे असत्य आहे, त्याला मी सत्यात परिणत करीन’ असा विचार त्याच्या मनात येतो. आनंदा, अशा स्थितीत, त्या मनुष्यामध्ये ‘रूपवान आणि मर्यादित आत्म्याची दृष्टी’ अनुशयित करते, असे म्हणणे योग्य ठरेल.” ‘‘Tatrānanda, yo so rūpiṃ anantaṃ attānaṃ paññapento paññapeti. Etarahi vā so rūpiṃ anantaṃ attānaṃ paññapento paññapeti, tattha bhāviṃ vā so rūpiṃ anantaṃ attānaṃ paññapento paññapeti, ‘atathaṃ vā pana [Pg.55] santaṃ tathattāya upakappessāmī’ti iti vā panassa hoti. Evaṃ santaṃ kho, ānanda, rūpiṃ anantattānudiṭṭhi anusetīti iccālaṃ vacanāya. “आनंदा, त्यांपैकी जो मनुष्य आत्म्याला रूपवान आणि अमर्याद मानून प्रज्ञप्ती करतो, तो एकतर वर्तमान काळात आत्म्याला रूपवान आणि अमर्याद मानून प्रज्ञप्ती करतो, किंवा परलोकात आत्म्याला रूपवान आणि अमर्याद मानून प्रज्ञप्ती करतो, किंवा ‘जे असत्य आहे, त्याला मी सत्यात परिणत करीन’ असा विचार त्याच्या मनात येतो. आनंदा, अशा स्थितीत, त्या मनुष्यामध्ये ‘रूपवान आणि अमर्याद आत्म्याची दृष्टी’ अनुशयित करते, असे म्हणणे योग्य ठरेल.” ‘‘Tatrānanda, yo so arūpiṃ parittaṃ attānaṃ paññapento paññapeti. Etarahi vā so arūpiṃ parittaṃ attānaṃ paññapento paññapeti, tattha bhāviṃ vā so arūpiṃ parittaṃ attānaṃ paññapento paññapeti, ‘atathaṃ vā pana santaṃ tathattāya upakappessāmī’ti iti vā panassa hoti. Evaṃ santaṃ kho, ānanda, arūpiṃ parittattānudiṭṭhi anusetīti iccālaṃ vacanāya. “आनंदा, त्यांपैकी जो मनुष्य आत्म्याला अरूप आणि मर्यादित मानून प्रज्ञप्ती करतो, तो एकतर वर्तमान काळात आत्म्याला अरूप आणि मर्यादित मानून प्रज्ञप्ती करतो, किंवा परलोकात आत्म्याला अरूप आणि मर्यादित मानून प्रज्ञप्ती करतो, किंवा ‘जे असत्य आहे, त्याला मी सत्यात परिणत करीन’ असा विचार त्याच्या मनात येतो. आनंदा, अशा स्थितीत, त्या मनुष्यामध्ये ‘अरूप आणि मर्यादित आत्म्याची दृष्टी’ अनुशयित करते, असे म्हणणे योग्य ठरेल.” ‘‘Tatrānanda, yo so arūpiṃ anantaṃ attānaṃ paññapento paññapeti. Etarahi vā so arūpiṃ anantaṃ attānaṃ paññapento paññapeti, tattha bhāviṃ vā so arūpiṃ anantaṃ attānaṃ paññapento paññapeti, ‘atathaṃ vā pana santaṃ tathattāya upakappessāmī’ti iti vā panassa hoti. Evaṃ santaṃ kho, ānanda, arūpiṃ anantattānudiṭṭhi anusetīti iccālaṃ vacanāya. Ettāvatā kho, ānanda, attānaṃ paññapento paññapeti. “आनंदा, त्यांपैकी जो मनुष्य आत्म्याला अरूप आणि अमर्याद मानून प्रज्ञप्ती करतो, तो एकतर वर्तमान काळात आत्म्याला अरूप आणि अमर्याद मानून प्रज्ञप्ती करतो, किंवा परलोकात आत्म्याला अरूप आणि अमर्याद मानून प्रज्ञप्ती करतो, किंवा ‘जे असत्य आहे, त्याला मी सत्यात परिणत करीन’ असा विचार त्याच्या मनात येतो. आनंदा, अशा स्थितीत, त्या मनुष्यामध्ये ‘अरूप आणि अमर्याद आत्म्याची दृष्टी’ अनुशयित करते, असे म्हणणे योग्य ठरेल. आनंदा, एवढ्याच प्रकारे आत्म्याची प्रज्ञप्ती करणारा मनुष्य प्रज्ञप्ती करतो.” Naattapaññatti आत्म्याची प्रज्ञप्ती न करणे 119. ‘‘Kittāvatā ca, ānanda, attānaṃ na paññapento na paññapeti? Rūpiṃ vā hi, ānanda, parittaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti – ‘rūpī me paritto attā’ti. Rūpiṃ vā hi, ānanda, anantaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti – ‘rūpī me ananto attā’ti. Arūpiṃ vā hi, ānanda, parittaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti – ‘arūpī me paritto attā’ti. Arūpiṃ vā hi, ānanda, anantaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti – ‘arūpī me ananto attā’ti. ११९. आनंदा, आत्मा प्रस्थापित न करणारा मनुष्य कशा प्रकारे आत्मा प्रस्थापित करत नाही? आनंदा, जो रूपात्मक आणि मर्यादित आत्मा प्रस्थापित करत नाही, तो 'माझा आत्मा रूपात्मक व मर्यादित आहे' असे प्रस्थापित करत नाही. आनंदा, जो रूपात्मक आणि अमर्याद आत्मा प्रस्थापित करत नाही, तो 'माझा आत्मा रूपात्मक व अमर्याद आहे' असे प्रस्थापित करत नाही. आनंदा, जो अरूपात्मक आणि मर्यादित आत्मा प्रस्थापित करत नाही, तो 'माझा आत्मा अरूपात्मक व मर्यादित आहे' असे प्रस्थापित करत नाही. आनंदा, जो अरूपात्मक आणि अमर्याद आत्मा प्रस्थापित करत नाही, तो 'माझा आत्मा अरूपात्मक व अमर्याद आहे' असे प्रस्थापित करत नाही. 120. ‘‘Tatrānanda, yo so rūpiṃ parittaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti. Etarahi vā so rūpiṃ parittaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti, tattha bhāviṃ vā so rūpiṃ parittaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti, ‘atathaṃ vā pana santaṃ tathattāya upakappessāmī’ti iti vā panassa na hoti. Evaṃ santaṃ kho, ānanda, rūpiṃ parittattānudiṭṭhi nānusetīti iccālaṃ vacanāya. १२०. आनंदा, त्यामध्ये जो रूपात्मक आणि मर्यादित आत्मा प्रस्थापित करत नाही; तो वर्तमानकाळात रूपात्मक आणि मर्यादित आत्मा प्रस्थापित करत नाही, किंवा परलोकात अस्तित्वात असणारा रूपात्मक आणि मर्यादित आत्मा प्रस्थापित करत नाही, तसेच 'जे असत्य आहे, त्याला मी सत्य सिद्ध करीन' असा विचारही त्याच्या मनात येत नाही. आनंदा, असे असताना, 'रूपात्मक आणि मर्यादित आत्म्याची अनुदृष्टी त्याच्यामध्ये सुप्त रूपात राहत नाही' असे म्हणणे योग्य ठरेल. ‘‘Tatrānanda[Pg.56], yo so rūpiṃ anantaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti. Etarahi vā so rūpiṃ anantaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti, tattha bhāviṃ vā so rūpiṃ anantaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti, ‘atathaṃ vā pana santaṃ tathattāya upakappessāmī’ti iti vā panassa na hoti. Evaṃ santaṃ kho, ānanda, rūpiṃ anantattānudiṭṭhi nānusetīti iccālaṃ vacanāya. आनंदा, त्यामध्ये जो रूपात्मक आणि अमर्याद आत्मा प्रस्थापित करत नाही; तो वर्तमानकाळात रूपात्मक आणि अमर्याद आत्मा प्रस्थापित करत नाही, किंवा परलोकात अस्तित्वात असणारा रूपात्मक आणि अमर्याद आत्मा प्रस्थापित करत नाही, तसेच 'जे असत्य आहे, त्याला मी सत्य सिद्ध करीन' असा विचारही त्याच्या मनात येत नाही. आनंदा, असे असताना, 'रूपात्मक आणि अमर्याद आत्म्याची अनुदृष्टी त्याच्यामध्ये सुप्त रूपात राहत नाही' असे म्हणणे योग्य ठरेल. ‘‘Tatrānanda, yo so arūpiṃ parittaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti. Etarahi vā so arūpiṃ parittaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti, tattha bhāviṃ vā so arūpiṃ parittaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti, ‘atathaṃ vā pana santaṃ tathattāya upakappessāmī’ti iti vā panassa na hoti. Evaṃ santaṃ kho, ānanda, arūpiṃ parittattānudiṭṭhi nānusetīti iccālaṃ vacanāya. आनंदा, त्यामध्ये जो अरूपात्मक आणि मर्यादित आत्मा प्रस्थापित करत नाही; तो वर्तमानकाळात अरूपात्मक आणि मर्यादित आत्मा प्रस्थापित करत नाही, किंवा परलोकात अस्तित्वात असणारा अरूपात्मक आणि मर्यादित आत्मा प्रस्थापित करत नाही, तसेच 'जे असत्य आहे, त्याला मी सत्य सिद्ध करीन' असा विचारही त्याच्या मनात येत नाही. आनंदा, असे असताना, 'अरूपात्मक आणि मर्यादित आत्म्याची अनुदृष्टी त्याच्यामध्ये सुप्त रूपात राहत नाही' असे म्हणणे योग्य ठरेल. ‘‘Tatrānanda, yo so arūpiṃ anantaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti. Etarahi vā so arūpiṃ anantaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti, tattha bhāviṃ vā so arūpiṃ anantaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti, ‘atathaṃ vā pana santaṃ tathattāya upakappessāmī’ti iti vā panassa na hoti. Evaṃ santaṃ kho, ānanda, arūpiṃ anantattānudiṭṭhi nānusetīti iccālaṃ vacanāya. Ettāvatā kho, ānanda, attānaṃ na paññapento na paññapeti. आनंदा, त्यामध्ये जो अरूपात्मक आणि अमर्याद आत्मा प्रस्थापित करत नाही; तो वर्तमानकाळात अरूपात्मक आणि अमर्याद आत्मा प्रस्थापित करत नाही, किंवा परलोकात अस्तित्वात असणारा अरूपात्मक आणि अमर्याद आत्मा प्रस्थापित करत नाही, तसेच 'जे असत्य आहे, त्याला मी सत्य सिद्ध करीन' असा विचारही त्याच्या मनात येत नाही. आनंदा, असे असताना, 'अरूपात्मक आणि अमर्याद आत्म्याची अनुदृष्टी त्याच्यामध्ये सुप्त रूपात राहत नाही' असे म्हणणे योग्य ठरेल. आनंदा, एवढ्याच मर्यादेत आत्मा प्रस्थापित न करणारा मनुष्य आत्मा प्रस्थापित करत नाही. Attasamanupassanā आत्म्याचे समनुपश्यन 121. ‘‘Kittāvatā ca, ānanda, attānaṃ samanupassamāno samanupassati? Vedanaṃ vā hi, ānanda, attānaṃ samanupassamāno samanupassati – ‘vedanā me attā’ti. ‘Na heva kho me vedanā attā, appaṭisaṃvedano me attā’ti iti vā hi, ānanda, attānaṃ samanupassamāno samanupassati. ‘Na heva kho me vedanā attā, nopi appaṭisaṃvedano me attā, attā me vediyati, vedanādhammo hi me attā’ti iti vā hi, ānanda, attānaṃ samanupassamāno samanupassati. १२१. आनंदा, आत्म्याचे समनुपश्यन करणारा मनुष्य कशा प्रकारे आत्म्याचे समनुपश्यन करतो? आनंदा, वेदनेलाच आत्मा मानून समनुपश्यन करणारा मनुष्य 'वेदना हाच माझा आत्मा आहे' असे समनुपश्यन करतो. किंवा, 'वेदना हा माझा आत्मा नाही, माझा आत्मा संवेदनरहित आहे' असे आनंदा, आत्म्याचे समनुपश्यन करणारा मनुष्य समनुपश्यन करतो. किंवा, 'वेदना हा माझा आत्मा नाही, आणि माझा आत्मा संवेदनरहितही नाही; माझा आत्मा संवेदन करतो, कारण वेदना-स्वभाव हाच माझा आत्मा आहे' असे आनंदा, आत्म्याचे समनुपश्यन करणारा मनुष्य समनुपश्यन करतो. 122. ‘‘Tatrānanda, yo so evamāha – ‘vedanā me attā’ti, so evamassa vacanīyo – ‘tisso kho imā, āvuso, vedanā – sukhā vedanā dukkhā vedanā adukkhamasukhā vedanā. Imāsaṃ kho tvaṃ tissannaṃ [Pg.57] vedanānaṃ katamaṃ attato samanupassasī’ti? Yasmiṃ, ānanda, samaye sukhaṃ vedanaṃ vedeti, neva tasmiṃ samaye dukkhaṃ vedanaṃ vedeti, na adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedeti; sukhaṃyeva tasmiṃ samaye vedanaṃ vedeti. Yasmiṃ, ānanda, samaye dukkhaṃ vedanaṃ vedeti, neva tasmiṃ samaye sukhaṃ vedanaṃ vedeti, na adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedeti; dukkhaṃyeva tasmiṃ samaye vedanaṃ vedeti. Yasmiṃ, ānanda, samaye adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedeti, neva tasmiṃ samaye sukhaṃ vedanaṃ vedeti, na dukkhaṃ vedanaṃ vedeti; adukkhamasukhaṃyeva tasmiṃ samaye vedanaṃ vedeti. १२२. आनंदा, त्यामध्ये जो असे म्हणतो की— 'वेदना हाच माझा आत्मा आहे', त्याला असे विचारले पाहिजे— 'मित्रा, या तीन प्रकारच्या वेदना आहेत— सुखद वेदना, दुःखद वेदना आणि अदुःख-असुख वेदना. या तीन वेदनांपैकी तू कोणत्या वेदनेला आत्मा म्हणून पाहतोस?' आनंदा, ज्या वेळी मनुष्य सुखद वेदनेचा अनुभव घेतो, त्या वेळी तो दुःखद वेदनेचा अनुभव घेत नाही, किंवा अदुःख-असुख वेदनेचाही अनुभव घेत नाही; त्या वेळी तो केवळ सुखद वेदनेचाच अनुभव घेतो. आनंदा, ज्या वेळी मनुष्य दुःखद वेदनेचा अनुभव घेतो, त्या वेळी तो सुखद वेदनेचा अनुभव घेत नाही, किंवा अदुःख-असुख वेदनेचाही अनुभव घेत नाही; त्या वेळी तो केवळ दुःखद वेदनेचाच अनुभव घेतो. आनंदा, ज्या वेळी मनुष्य अदुःख-असुख वेदनेचा अनुभव घेतो, त्या वेळी तो सुखद वेदनेचा अनुभव घेत नाही, किंवा दुःखद वेदनेचाही अनुभव घेत नाही; त्या वेळी तो केवळ अदुःख-असुख वेदनेचाच अनुभव घेतो. 123. ‘‘Sukhāpi kho, ānanda, vedanā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammā. Dukkhāpi kho, ānanda, vedanā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammā. Adukkhamasukhāpi kho, ānanda, vedanā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammā. Tassa sukhaṃ vedanaṃ vediyamānassa ‘eso me attā’ti hoti. Tassāyeva sukhāya vedanāya nirodhā ‘byagā me attā’ti hoti. Dukkhaṃ vedanaṃ vediyamānassa ‘eso me attā’ti hoti. Tassāyeva dukkhāya vedanāya nirodhā ‘byagā me attā’ti hoti. Adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vediyamānassa ‘eso me attā’ti hoti. Tassāyeva adukkhamasukhāya vedanāya nirodhā ‘byagā me attā’ti hoti. Iti so diṭṭheva dhamme aniccasukhadukkhavokiṇṇaṃ uppādavayadhammaṃ attānaṃ samanupassamāno samanupassati, yo so evamāha – ‘vedanā me attā’ti. Tasmātihānanda, etena petaṃ nakkhamati – ‘vedanā me attā’ti samanupassituṃ. १२३. आनंदा, सुखद वेदना देखील अनित्य, संस्कारित, प्रतीत्यसमुत्पन्न, क्षयधर्म, व्ययधर्म, विरागधर्म आणि निरोधधर्म आहे. आनंदा, दुःखद वेदना देखील अनित्य, संस्कारित, प्रतीत्यसमुत्पन्न, क्षयधर्म, व्ययधर्म, विरागधर्म आणि निरोधधर्म आहे. आनंदा, अदुःख-असुख वेदना देखील अनित्य, संस्कारित, प्रतीत्यसमुत्पन्न, क्षयधर्म, व्ययधर्म, विरागधर्म आणि निरोधधर्म आहे. सुखद वेदनेचा अनुभव घेताना त्या व्यक्तीला वाटते की— 'हाच माझा आत्मा आहे.' परंतु, त्याच सुखद वेदनेचा nirodha (नाश) झाल्यावर त्याला वाटते की— 'माझा आत्मा नष्ट झाला.' दुःखद वेदनेचा अनुभव घेताना त्याला वाटते की— 'हाच माझा आत्मा आहे.' परंतु, त्याच दुःखद वेदनेचा nirodha झाल्यावर त्याला वाटते की— 'माझा आत्मा नष्ट झाला.' अदुःख-असुख वेदनेचा अनुभव घेताना त्याला वाटते की— 'हाच माझा आत्मा आहे.' परंतु, त्याच अदुःख-असुख वेदनेचा nirodha झाल्यावर त्याला वाटते की— 'माझा आत्मा नष्ट झाला.' अशा प्रकारे, जो असे म्हणतो की— 'वेदना हाच माझा आत्मा आहे', तो या प्रत्यक्ष जीवनात अनित्य, सुख-दुःखाने मिश्रित आणि उत्पत्ति-विनाशशील असणाऱ्या गोष्टीलाच आत्मा मानून त्याचे समनुपश्यन करत असतो. म्हणूनच, आनंदा, या कारणास्तव 'वेदना हाच माझा आत्मा आहे' असे समनुपश्यन करणे योग्य नाही. 124. ‘‘Tatrānanda, yo so evamāha – ‘na heva kho me vedanā attā, appaṭisaṃvedano me attā’ti, so evamassa vacanīyo – ‘yattha panāvuso, sabbaso vedayitaṃ natthi api nu kho, tattha ‘‘ayamahamasmī’’ti siyā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, etena petaṃ nakkhamati – ‘na heva kho me vedanā attā, appaṭisaṃvedano me attā’ti samanupassituṃ. १२४. आनंदा, त्यामध्ये जो असे म्हणतो की— 'वेदना हा माझा आत्मा नाही, माझा आत्मा संवेदनरहित आहे', त्याला असे विचारले पाहिजे— 'मित्रा, जेथे कोणत्याही प्रकारचे संवेदन पूर्णपणे अस्तित्वात नाही, तेथे 'हा मी आहे' असा विचार उद्भवू शकेल का?' त्यावर तो उत्तर देईल— 'नाही, भंते!' म्हणूनच, आनंदा, या कारणास्तव 'वेदना हा माझा आत्मा नाही, माझा आत्मा संवेदनरहित आहे' असे समनुपश्यन करणे योग्य नाही. 125. ‘‘Tatrānanda[Pg.58], yo so evamāha – ‘na heva kho me vedanā attā, nopi appaṭisaṃvedano me attā, attā me vediyati, vedanādhammo hi me attā’ti. So evamassa vacanīyo – vedanā ca hi, āvuso, sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ aparisesā nirujjheyyuṃ. Sabbaso vedanāya asati vedanānirodhā api nu kho tattha ‘ayamahamasmī’ti siyā’’ti? ‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, etena petaṃ nakkhamati – ‘‘na heva kho me vedanā attā, nopi appaṭisaṃvedano me attā, attā me vediyati, vedanādhammo hi me attā’ti samanupassituṃ. १२५. तेथे, आनंदा, जो कोणी असे म्हणतो – 'वेदना हा माझा अत्ता नाही, आणि माझा अत्ता संवेदनरहित देखील नाही; माझा अत्ता वेदनशील आहे, कारण वेदना हाच माझ्या अत्ताचा स्वभाव आहे.' त्याला असे विचारले पाहिजे – 'मित्रा, जर सर्व वेदना पूर्णपणे, सर्व प्रकारे आणि निरवशेषपणे निरुद्ध झाल्या, तर वेदनांच्या संपूर्ण अभावामुळे, वेदनांच्या निरोधाने, तेथे "हा मी आहे" असा विचार उद्भवू शकेल का?' 'नाही, भंते.' 'म्हणूनच, आनंदा, या कारणास्तव हे मान्य करणे योग्य नाही की – "वेदना हा माझा अत्ता नाही, आणि माझा अत्ता संवेदनरहित देखील नाही; माझा अत्ता वेदनशील आहे, कारण वेदना हाच माझ्या अत्ताचा स्वभाव आहे" असे मानणे योग्य नाही.' 126. ‘‘Yato kho, ānanda, bhikkhu neva vedanaṃ attānaṃ samanupassati, nopi appaṭisaṃvedanaṃ attānaṃ samanupassati, nopi ‘attā me vediyati, vedanādhammo hi me attā’ti samanupassati. So evaṃ na samanupassanto na ca kiñci loke upādiyati, anupādiyaṃ na paritassati, aparitassaṃ paccattaññeva parinibbāyati, ‘khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāti. Evaṃ vimuttacittaṃ kho, ānanda, bhikkhuṃ yo evaṃ vadeyya – ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā itissa diṭṭhī’ti, tadakallaṃ. ‘Na hoti tathāgato paraṃ maraṇā itissa diṭṭhī’ti, tadakallaṃ. ‘Hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā itissa diṭṭhī’ti, tadakallaṃ. ‘Neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā itissa diṭṭhī’ti, tadakallaṃ. Taṃ kissa hetu? Yāvatā, ānanda, adhivacanaṃ yāvatā adhivacanapatho, yāvatā nirutti yāvatā niruttipatho, yāvatā paññatti yāvatā paññattipatho, yāvatā paññā yāvatā paññāvacaraṃ, yāvatā vaṭṭaṃ, yāvatā vaṭṭati, tadabhiññāvimutto bhikkhu, tadabhiññāvimuttaṃ bhikkhuṃ ‘na jānāti na passati itissa diṭṭhī’ti, tadakallaṃ. १२६. जेव्हा, आनंदा, एखादा भिक्खू वेदनेला अत्ता मानत नाही, किंवा अत्ताला संवेदनरहित मानत नाही, किंवा 'माझा अत्ता वेदनशील आहे, कारण वेदना हाच माझ्या अत्ताचा स्वभाव आहे' असेही मानत नाही. तो असे न मानल्यामुळे या जगात कशाचेही उपादान करत नाही. उपादान न केल्यामुळे तो उद्विग्न होत नाही. उद्विग्न न झाल्यामुळे तो स्वतःच परिनिर्वाण प्राप्त करतो आणि जाणतो – 'जन्म संपुष्टात आला आहे, ब्रह्मचर्य पूर्ण झाले आहे, जे करायचे होते ते केले गेले आहे, आता या संसारासाठी काहीही शिल्लक राहिलेले नाही.' आनंदा, अशा प्रकारे विमुक्त चित्त झालेल्या भिक्खूबाबत जर कोणी असे म्हटले की – 'तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात असतात, अशी त्यांची दृष्टी आहे', तर ते अयोग्य ठरेल. 'तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात नसतात...', 'तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात असतात आणि नसतातही...', 'तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात असतात असेही नाही आणि नसतात असेही नाही, अशी त्यांची दृष्टी आहे', तर ते अयोग्य ठरेल. त्याचे कारण काय? आनंदा, जिथपर्यंत संज्ञा आणि संज्ञेचा मार्ग आहे, जिथपर्यंत निरुक्ती आणि निरुक्तीचा मार्ग आहे, जिथपर्यंत प्रज्ञप्ती आणि प्रज्ञप्तीचा मार्ग आहे, जिथपर्यंत प्रज्ञा आणि प्रज्ञेचे क्षेत्र आहे, जिथपर्यंत संसारचक्र आहे आणि ते फिरते – त्या सर्वांना अभिज्ञेने जाणून भिक्खू विमुक्त झालेला असतो. अशा अभिज्ञा-विमुक्त भिक्खूबाबत 'तो जाणत नाही, पाहत नाही, अशी त्याची दृष्टी आहे' असे म्हणणे अयोग्य ठरेल. Satta viññāṇaṭṭhiti सात विज्ञान-स्थिती (विञ्ञाणट्ठिती) 127. ‘‘Satta kho, ānanda, viññāṇaṭṭhitiyo, dve āyatanāni. Katamā satta? Santānanda, sattā nānattakāyā nānattasaññino, seyyathāpi manussā[Pg.59], ekacce ca devā, ekacce ca vinipātikā. Ayaṃ paṭhamā viññāṇaṭṭhiti. Santānanda, sattā nānattakāyā ekattasaññino, seyyathāpi devā brahmakāyikā paṭhamābhinibbattā. Ayaṃ dutiyā viññāṇaṭṭhiti. Santānanda, sattā ekattakāyā nānattasaññino, seyyathāpi devā ābhassarā. Ayaṃ tatiyā viññāṇaṭṭhiti. Santānanda, sattā ekattakāyā ekattasaññino, seyyathāpi devā subhakiṇhā. Ayaṃ catutthī viññāṇaṭṭhiti. Santānanda, sattā sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanūpagā. Ayaṃ pañcamī viññāṇaṭṭhiti. Santānanda, sattā sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanūpagā. Ayaṃ chaṭṭhī viññāṇaṭṭhiti. Santānanda, sattā sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanūpagā. Ayaṃ sattamī viññāṇaṭṭhiti. Asaññasattāyatanaṃ nevasaññānāsaññāyatanameva dutiyaṃ. १२७. आनंदा, सात विज्ञान-स्थिती आणि दोन आयतने आहेत. त्या सात कोणत्या? आनंदा, काही प्राणी शरीराने भिन्न आणि संज्ञेने भिन्न असतात, जसे की मनुष्य, काही देव आणि काही विनिपातिक. ही पहिली विज्ञान-स्थिती आहे. आनंदा, काही प्राणी शरीराने भिन्न पण संज्ञेने एक असतात, जसे की प्रथम ध्यानामुळे उत्पन्न झालेले ब्रह्मकायिक देव. ही दुसरी विज्ञान-स्थिती आहे. आनंदा, काही प्राणी शरीराने एक पण संज्ञेने भिन्न असतात, जसे की आभास्सर देव. ही तिसरी विज्ञान-स्थिती आहे. आनंदा, काही प्राणी शरीराने एक आणि संज्ञेनेही एक असतात, जसे की सुभकिण्ह देव. ही चौथी विज्ञान-स्थिती आहे. आनंदा, काही प्राणी रूपसंज्ञांचे पूर्णपणे अतिक्रमण करून, प्रतिघसंज्ञांच्या अस्तामुळे आणि नानात्वसंज्ञांकडे मनसिकार न केल्यामुळे, 'आकाश अनंत आहे' असे मानून आकासानञ्चायतनात पोहोचतात. ही पाचवी विज्ञान-स्थिती आहे. आनंदा, काही प्राणी आकासानञ्चायतनाचे पूर्णपणे अतिक्रमण करून, 'विज्ञान अनंत आहे' असे मानून विञ्ञाणञ्चायतनात पोहोचतात. ही सहावी विज्ञान-स्थिती आहे. आनंदा, काही प्राणी विञ्ञाणञ्चायतनाचे पूर्णपणे अतिक्रमण करून, 'काहीही नाही' असे मानून आकिञ्चञ्ञायतनात पोहोचतात. ही सातवी विज्ञान-स्थिती आहे. (आणि दोन आयतने कोणती?) असञ्ञसत्त आयतन आणि दुसरे, नेवसञ्ञानासञ्ञायतन. 128. ‘‘Tatrānanda, yāyaṃ paṭhamā viññāṇaṭṭhiti nānattakāyā nānattasaññino, seyyathāpi manussā, ekacce ca devā, ekacce ca vinipātikā. Yo nu kho, ānanda, tañca pajānāti, tassā ca samudayaṃ pajānāti, tassā ca atthaṅgamaṃ pajānāti, tassā ca assādaṃ pajānāti, tassā ca ādīnavaṃ pajānāti, tassā ca nissaraṇaṃ pajānāti, kallaṃ nu tena tadabhinanditu’’nti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’…pe… ‘‘tatrānanda, yamidaṃ asaññasattāyatanaṃ. Yo nu kho, ānanda, tañca pajānāti, tassa ca samudayaṃ pajānāti, tassa ca atthaṅgamaṃ pajānāti, tassa ca assādaṃ pajānāti, tassa ca ādīnavaṃ pajānāti, tassa ca nissaraṇaṃ pajānāti, kallaṃ nu tena tadabhinanditu’’nti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tatrānanda, yamidaṃ nevasaññānāsaññāyatanaṃ. Yo nu kho, ānanda, tañca pajānāti, tassa ca samudayaṃ pajānāti, tassa ca atthaṅgamaṃ pajānāti, tassa ca assādaṃ pajānāti, tassa ca ādīnavaṃ pajānāti, tassa ca nissaraṇaṃ pajānāti, kallaṃ nu tena tadabhinanditu’’nti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. Yato kho, ānanda, bhikkhu imāsañca sattannaṃ viññāṇaṭṭhitīnaṃ imesañca dvinnaṃ āyatanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ viditvā anupādā vimutto hoti, ayaṃ vuccatānanda, bhikkhu paññāvimutto. १२८. तेथे, आनंदा, जी ही पहिली विज्ञान-स्थिती आहे – जिच्यात शरीराने भिन्न आणि संज्ञेने भिन्न असणारे प्राणी आहेत, जसे की मनुष्य, काही देव आणि काही विनिपातिक. आनंदा, जो कोणी या पहिल्या विज्ञान-स्थितीला जाणतो, तिच्या उत्पत्तीला जाणतो, तिच्या अस्ताला जाणतो, तिच्यातील आस्वादाला जाणतो, तिच्यातील दोषाला जाणतो आणि तिच्यातून सुटकेला जाणतो, त्याने तिच्यात आनंद मानणे योग्य होईल का?' 'नाही, भंते.' ...तसेच, आनंदा, जे हे असञ्ञसत्त आयतन आहे. आनंदा, जो कोणी त्याला जाणतो, त्याच्या उत्पत्तीला जाणतो, त्याच्या अस्ताला जाणतो, त्याच्यातील आस्वादाला जाणतो, त्याच्यातील दोषाला जाणतो आणि त्याच्यातून सुटकेला जाणतो, त्याने त्यात आनंद मानणे योग्य होईल का?' 'नाही, भंते.' 'तसेच, आनंदा, जे हे नेवसञ्ञानासञ्ञायतन आहे. आनंदा, जो कोणी त्याला जाणतो, त्याच्या उत्पत्तीला जाणतो, त्याच्या अस्ताला जाणतो, त्याच्यातील आस्वादाला जाणतो, त्याच्यातील दोषाला जाणतो आणि त्याच्यातून सुटकेला जाणतो, त्याने त्यात आनंद मानणे योग्य होईल का?' 'नाही, भंते.' आनंदा, जेव्हा एखादा भिक्खू या सात विज्ञान-स्थितींचा आणि या दोन आयतनांचा उदय, अस्त, आस्वाद, दोष आणि सुटका यथाभूत जाणून, उपादानरहित विमुक्त होतो, तेव्हा, आनंदा, त्या भिक्खूला 'प्रज्ञाविमुक्त' असे म्हटले जाते. Aṭṭha vimokkhā आठ विमोक्ष (अट्ठ विमोक्खा) 129. ‘‘Aṭṭha [Pg.60] kho ime, ānanda, vimokkhā. Katame aṭṭha? Rūpī rūpāni passati ayaṃ paṭhamo vimokkho. Ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati, ayaṃ dutiyo vimokkho. Subhanteva adhimutto hoti, ayaṃ tatiyo vimokkho. Sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati, ayaṃ catuttho vimokkho. Sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharati, ayaṃ pañcamo vimokkho. Sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharati, ayaṃ chaṭṭho vimokkho. Sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma ‘nevasaññānāsaññā’yatanaṃ upasampajja viharati, ayaṃ sattamo vimokkho. Sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharati, ayaṃ aṭṭhamo vimokkho. Ime kho, ānanda, aṭṭha vimokkhā. १२९. “आनंदा, हे आठ विमोक्ष (मुक्तीच्या अवस्था) आहेत. कोणते आठ? (१) रूपी (रूपाची जाणीव असलेला) रूपांना पाहतो, हा पहिला विमोक्ष आहे. (२) स्वतःच्या शरीरात अरूपसंज्ञी (रूपाची संज्ञा नसलेला) बाहेर रूपांना पाहतो, हा दुसरा विमोक्ष आहे. (३) ‘ते शुभ (सुंदर) आहे’ असाच निश्चय करतो (अधिमुक्त होतो), हा तिसरा विमोक्ष आहे. (४) सर्व प्रकारे रूपसंज्ञांचे पूर्णपणे अतिक्रमण केल्यामुळे, प्रतिघसंज्ञांचा (द्वेषयुक्त विचारांचा) अस्त झाल्यामुळे आणि नानात्वसंज्ञांकडे (विविधतेच्या संज्ञांकडे) मन न दिल्यामुळे, ‘आकाश अनंत आहे’ अशा भावनेने आकाशानानंत्यायतन प्राप्त करून विहरतो, हा चौथा विमोक्ष आहे. (५) सर्व प्रकारे आकाशानानंत्यायतन ओलांडून, ‘विज्ञान अनंत आहे’ अशा भावनेने विज्ञानानंत्यायतन प्राप्त करून विहरतो, हा पाचवा विमोक्ष आहे. (६) सर्व प्रकारे विज्ञानानंत्यायतन ओलांडून, ‘काहीही नाही’ अशा भावनेने आकिंचन्यायतन प्राप्त करून विहरतो, हा सहावा विमोक्ष आहे. (७) सर्व प्रकारे आकिंचन्यायतन ओलांडून नैवसंज्ञानासंज्ञायतन प्राप्त करून विहरतो, हा सातवा विमोक्ष आहे. (८) सर्व प्रकारे नैवसंज्ञानासंज्ञायतन ओलांडून संज्ञावेदयितनिरोध (संज्ञा आणि वेदनांचा निरोध) प्राप्त करून विहरतो, हा आठवा विमोक्ष आहे. आनंदा, हेच ते आठ विमोक्ष आहेत.” 130. ‘‘Yato kho, ānanda, bhikkhu ime aṭṭha vimokkhe anulomampi samāpajjati, paṭilomampi samāpajjati, anulomapaṭilomampi samāpajjati, yatthicchakaṃ yadicchakaṃ yāvaticchakaṃ samāpajjatipi vuṭṭhātipi. Āsavānañca khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati, ayaṃ vuccatānanda, bhikkhu ubhatobhāgavimutto. Imāya ca ānanda ubhatobhāgavimuttiyā aññā ubhatobhāgavimutti uttaritarā vā paṇītatarā vā natthī’’ti. Idamavoca bhagavā. Attamano āyasmā ānando bhagavato bhāsitaṃ abhinandīti. १३०. “आनंदा, जेव्हा एखादा भिक्खू या आठ विमोक्षांना अनुलोम (सरळ क्रमाने) प्राप्त करतो, प्रतिलोम (उलट क्रमाने) प्राप्त करतो, अनुलोम-प्रतिलोम (दोन्ही क्रमाने) प्राप्त करतो; ज्या ठिकाणी पाहिजे तिथे, ज्या समापत्तीमध्ये पाहिजे तिथे आणि जितका वेळ पाहिजे तितका वेळ समापन्न (प्रवेश) करतो आणि त्यातून उठतो (बाहेर पडतो); आणि आसवांच्या क्षयामुळे (नाशाने) आसवरहित अशा चेतोविमुक्तीला व प्रज्ञाविमुक्तीला याच जन्मात स्वतः अभिज्ञाने (उच्च ज्ञानाने) साक्षात करून, प्राप्त करून विहरतो; आनंदा, अशा भिक्खूला ‘उभतोभागविमुक्त’ (दोन्ही मार्गांनी मुक्त झालेला) असे म्हटले जाते. आणि आनंदा, या उभतोभागविमुक्तीपेक्षा दुसरी कोणतीही उभतोभागविमुक्ती अधिक श्रेष्ठ किंवा अधिक प्रणीत (उत्कृष्ट) नाही.” भगवान असे म्हणाले. आयुष्यमान आनंद भगवंतांच्या भाषणाने अत्यंत आनंदित व प्रसन्न झाले. Mahānidānasuttaṃ niṭṭhitaṃ dutiyaṃ. दुसरे महानिदान सुत्त समाप्त झाले. 3. Mahāparinibbānasuttaṃ ३. महापरिनिब्बान सुत्त 131. Evaṃ [Pg.61] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati gijjhakūṭe pabbate. Tena kho pana samayena rājā māgadho ajātasattu vedehiputto vajjī abhiyātukāmo hoti. So evamāha – ‘‘ahaṃ hime vajjī evaṃmahiddhike evaṃmahānubhāve ucchecchāmi vajjī, vināsessāmi vajjī, anayabyasanaṃ āpādessāmi vajjī’’ti. १३१. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान राजगृह येथे गिज्झकूट (गृध्रकूट) पर्वतावर विहरत होते. त्या वेळी मगधचा राजा वैदेहीपुत्र अजातशत्रू वज्जींवर आक्रमण करू इच्छित होता. तो असे म्हणाला – “मी या अत्यंत ऋद्धिवान (सामर्थ्यशाली) आणि अत्यंत महानुभाव (प्रतापशाली) वज्जींचा उच्छेद करीन, वज्जींचा विनाश करीन, वज्जींना पूर्ण विनाशाप्रत पोहोचवीन.” 132. Atha kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto vassakāraṃ brāhmaṇaṃ magadhamahāmattaṃ āmantesi – ‘‘ehi tvaṃ, brāhmaṇa, yena bhagavā tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā mama vacanena bhagavato pāde sirasā vandāhi, appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ puccha – ‘rājā, bhante, māgadho ajātasattu vedehiputto bhagavato pāde sirasā vandati, appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchatī’ti. Evañca vadehi – ‘rājā, bhante, māgadho ajātasattu vedehiputto vajjī abhiyātukāmo. So evamāha – ‘‘ahaṃ hime vajjī evaṃmahiddhike evaṃmahānubhāve ucchecchāmi vajjī, vināsessāmi vajjī, anayabyasanaṃ āpādessāmī’’’ti. Yathā te bhagavā byākaroti, taṃ sādhukaṃ uggahetvā mama āroceyyāsi. Na hi tathāgatā vitathaṃ bhaṇantī’’ti. १३२. त्यानंतर मगधचा राजा वैदेहीपुत्र अजातशत्रूने मगधचा महामात्य (मुख्य मंत्री) असलेल्या वस्सकार ब्राह्मणाला बोलावले आणि म्हटले – “ब्राह्मणा, जा, जिथे भगवान आहेत तिथे जा; तिथे जाऊन माझ्या वतीने भगवंतांच्या चरणांवर डोके ठेवून वंदन कर आणि त्यांच्या निरोगीपणाबद्दल, आजार नसण्याबद्दल, शरीराच्या हलकेपणाबद्दल (उत्थानशीलतेबद्दल), बलाविषयी व सुखावह विहाराविषयी विचारपूस कर – ‘भंते, मगधचा राजा वैदेहीपुत्र अजातशत्रू भगवंतांच्या चरणांवर डोके ठेवून वंदन करत आहे आणि त्यांच्या निरोगीपणाबद्दल, आजार नसण्याबद्दल, शरीराच्या हलकेपणाबद्दल, बलाविषयी व सुखावह विहाराविषयी विचारत आहे.’ आणि असेही सांग – ‘भंते, मगधचा राजा वैदेहीपुत्र अजातशत्रू वज्जींवर आक्रमण करू इच्छित आहे. तो असे म्हणत आहे – “मी या अत्यंत ऋद्धिवान आणि अत्यंत महानुभाव वज्जींचा उच्छेद करीन, वज्जींचा विनाश करीन, वज्जींना पूर्ण विनाशाप्रत पोहोचवीन.”’ भगवान तुला जे काही उत्तर देतील, ते नीट ग्रहण करून (लक्षात ठेवून) मला येऊन सांग. कारण तथागत कधीही असत्य बोलत नाहीत.” Vassakārabrāhmaṇo वस्सकार ब्राह्मण 133. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho vassakāro brāhmaṇo magadhamahāmatto rañño māgadhassa ajātasattussa vedehiputtassa paṭissutvā bhaddāni bhaddāni yānāni yojetvā bhaddaṃ bhaddaṃ yānaṃ abhiruhitvā bhaddehi bhaddehi yānehi rājagahamhā niyyāsi, yena gijjhakūṭo pabbato tena pāyāsi. Yāvatikā yānassa bhūmi, yānena gantvā, yānā paccorohitvā pattikova yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ [Pg.62] nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho vassakāro brāhmaṇo magadhamahāmatto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘rājā, bho gotama, māgadho ajātasattu vedehiputto bhoto gotamassa pāde sirasā vandati, appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchati. Rājā, bho gotama, māgadho ajātasattu vedehiputto vajjī abhiyātukāmo. So evamāha – ‘ahaṃ hime vajjī evaṃmahiddhike evaṃmahānubhāve ucchecchāmi vajjī, vināsessāmi vajjī, anayabyasanaṃ āpādessāmī’’’ti. १३३. “तसेच असो, महाराज,” असे म्हणून मगधचा महामात्य वस्सकार ब्राह्मणाने मगधचा राजा वैदेहीपुत्र अजातशत्रूच्या आज्ञेचा स्वीकार केला. त्याने उत्तम उत्तम रथ जोडले, एका उत्तम रथावर तो स्वतः आरूढ झाला आणि उत्तम उत्तम रथांसह राजगृहातून बाहेर पडून गिज्झकूट पर्वताकडे निघाला. रथाने जाण्यायोग्य रस्ता होता तिथपर्यंत रथाने जाऊन, रथातून खाली उतरून तो पायीच जिथे भगवान होते तिथे गेला. तिथे जाऊन त्याने भगवंतांशी कुशल विचारपूस केली. आनंददायी आणि संस्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या मगधच्या महामात्य वस्सकार ब्राह्मणाने भगवंतांना असे म्हटले – “हे गौतम, मगधचा राजा वैदेहीपुत्र अजातशत्रू आपल्या चरणांवर डोके ठेवून वंदन करत आहे आणि आपल्या निरोगीपणाबद्दल, आजार नसण्याबद्दल, शरीराच्या हलकेपणाबद्दल, बलाविषयी व सुखावह विहाराविषयी विचारत आहे. हे गौतम, मगधचा राजा वैदेहीपुत्र अजातशत्रू वज्जींवर आक्रमण करू इच्छित आहे. तो असे म्हणत आहे – ‘मी या अत्यंत ऋद्धिवान आणि अत्यंत महानुभाव वज्जींचा उच्छेद करीन, वज्जींचा विनाश करीन, वज्जींना पूर्ण विनाशाप्रत पोहोचवीन.’” Rājaaparihāniyadhammā राजांचे अपरिहानीय धर्म (अवनती न होण्याचे नियम) 134. Tena kho pana samayena āyasmā ānando bhagavato piṭṭhito ṭhito hoti bhagavantaṃ bījayamāno. Atha kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘kinti te, ānanda, sutaṃ, ‘vajjī abhiṇhaṃ sannipātā sannipātabahulā’ti? ‘‘Sutaṃ metaṃ, bhante – ‘vajjī abhiṇhaṃ sannipātā sannipātabahulā’’ti. ‘‘Yāvakīvañca, ānanda, vajjī abhiṇhaṃ sannipātā sannipātabahulā bhavissanti, vuddhiyeva, ānanda, vajjīnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. १३४. त्या वेळी आयुष्यमान आनंद भगवंतांच्या मागे उभे राहून त्यांना पंख्याने वारा घालत होते. तेव्हा भगवंतांनी आयुष्यमान आनंदांना विचारले – “आनंदा, तू असे ऐकले आहेस का की, वज्जी वारंवार एकत्र जमतात आणि त्यांच्या सभा वारंवार होतात?” “होय भंते, मी असे ऐकले आहे की, वज्जी वारंवार एकत्र जमतात आणि त्यांच्या सभा वारंवार होतात.” “आनंदा, जोपर्यंत वज्जी वारंवार एकत्र जमतील आणि त्यांच्या सभा वारंवार होत राहतील, तोपर्यंत वज्जींची केवळ प्रगतीच (वृद्धीच) अपेक्षित आहे, त्यांची अवनती (र्हास) होणार नाही.” ‘‘Kinti te, ānanda, sutaṃ, ‘vajjī samaggā sannipatanti, samaggā vuṭṭhahanti, samaggā vajjikaraṇīyāni karontī’ti? ‘‘Sutaṃ metaṃ, bhante – ‘vajjī samaggā sannipatanti, samaggā vuṭṭhahanti, samaggā vajjikaraṇīyāni karontī’’ti. ‘‘Yāvakīvañca, ānanda, vajjī samaggā sannipatissanti, samaggā vuṭṭhahissanti, samaggā vajjikaraṇīyāni karissanti, vuddhiyeva, ānanda, vajjīnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. “आनंदा, तू असे ऐकले आहेस का की, वज्जी एकजुटीने एकत्र जमतात, एकजुटीने उठतात (सभा विसर्जित करतात) आणि वज्जींचे कर्तव्यकर्म एकजुटीने पार पाडतात?” “होय भंते, मी असे ऐकले आहे की, वज्जी एकजुटीने एकत्र जमतात, एकजुटीने उठतात आणि वज्जींचे कर्तव्यकर्म एकजुटीने पार पाडतात.” “आनंदा, जोपर्यंत वज्जी एकजुटीने एकत्र जमतील, एकजुटीने उठतील आणि वज्जींचे कर्तव्यकर्म एकजुटीने पार पाडतील, तोपर्यंत वज्जींची केवळ प्रगतीच अपेक्षित आहे, त्यांची अवनती होणार नाही.” ‘‘Kinti te, ānanda, sutaṃ, ‘vajjī apaññattaṃ na paññapenti, paññattaṃ na samucchindanti, yathāpaññatte porāṇe vajjidhamme samādāya vattantī’’’ti? ‘‘Sutaṃ metaṃ, bhante – ‘vajjī apaññattaṃ na paññapenti, paññattaṃ na samucchindanti, yathāpaññatte porāṇe vajjidhamme samādāya vattantī’’’ti. ‘‘Yāvakīvañca, ānanda, ‘‘vajjī apaññattaṃ na paññapessanti, paññattaṃ na samucchindissanti, yathāpaññatte porāṇe vajjidhamme samādāya vattissanti, vuddhiyeva, ānanda, vajjīnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. “आनंदा, तू असे ऐकले आहेस का की, 'वज्जी लोक जे आधी विहित केलेले नाही ते नवीन लागू करत नाहीत, जे आधीच विहित केलेले आहे ते रद्द करत नाहीत आणि पूर्वीपासून चालत आलेल्या वज्जींच्या प्राचीन परंपरांचे (धम्माचे) पालन करून त्यानुसार वागतात'?” “होय, भन्ते, मी असे ऐकले आहे की—'वज्जी लोक जे आधी विहित केलेले नाही ते नवीन लागू करत नाहीत, जे आधीच विहित केलेले आहे ते रद्द करत नाहीत आणि पूर्वीपासून चालत आलेल्या वज्जींच्या प्राचीन परंपरांचे पालन करून त्यानुसार वागतात'.” “आनंदा, जोपर्यंत वज्जी लोक जे आधी विहित केलेले नाही ते नवीन लागू करणार नाहीत, जे आधीच विहित केलेले आहे ते रद्द करणार नाहीत आणि पूर्वीपासून चालत आलेल्या वज्जींच्या प्राचीन परंपरांचे पालन करून त्यानुसार वागतील, तोपर्यंत, आनंदा, वज्जींची केवळ प्रगतीच अपेक्षित आहे, अवनती नाही.” ‘‘Kinti [Pg.63] te, ānanda, sutaṃ, ‘vajjī ye te vajjīnaṃ vajjimahallakā, te sakkaronti garuṃ karonti mānenti pūjenti, tesañca sotabbaṃ maññantī’’’ti? ‘‘Sutaṃ metaṃ, bhante – ‘vajjī ye te vajjīnaṃ vajjimahallakā, te sakkaronti garuṃ karonti mānenti pūjenti, tesañca sotabbaṃ maññantī’’’ti. ‘‘Yāvakīvañca, ānanda, vajjī ye te vajjīnaṃ vajjimahallakā, te sakkarissanti garuṃ karissanti mānessanti pūjessanti, tesañca sotabbaṃ maññissanti, vuddhiyeva, ānanda, vajjīnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. “आनंदा, तू असे ऐकले आहेस का की, 'वज्जी लोक त्यांच्यातील जे वज्जी वृद्ध (ज्येष्ठ) आहेत, त्यांचा आदर करतात, सन्मान करतात, त्यांना मान देतात, पूजतात आणि त्यांचे ऐकणे योग्य मानतात'?” “होय, भन्ते, मी असे ऐकले आहे की—'वज्जी लोक त्यांच्यातील जे वज्जी वृद्ध आहेत, त्यांचा आदर करतात, सन्मान करतात, त्यांना मान देतात, पूजतात आणि त्यांचे ऐकणे योग्य मानतात'.” “आनंदा, जोपर्यंत वज्जी लोक त्यांच्यातील जे वज्जी वृद्ध आहेत, त्यांचा आदर करतील, सन्मान करतील, त्यांना मान देतील, पूजतील आणि त्यांचे ऐकणे योग्य मानतील, तोपर्यंत, आनंदा, वज्जींची केवळ प्रगतीच अपेक्षित आहे, अवनती नाही.” ‘‘Kinti te, ānanda, sutaṃ, ‘vajjī yā tā kulitthiyo kulakumāriyo, tā na okkassa pasayha vāsentī’’’ti? ‘‘Sutaṃ metaṃ, bhante – ‘vajjī yā tā kulitthiyo kulakumāriyo tā na okkassa pasayha vāsentī’’’ti. ‘‘Yāvakīvañca, ānanda, vajjī yā tā kulitthiyo kulakumāriyo, tā na okkassa pasayha vāsessanti, vuddhiyeva, ānanda, vajjīnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. “आनंदा, तू असे ऐकले आहेस का की, 'वज्जी लोक कुलीन स्त्रिया आणि कुमारिकांचे जबरदस्तीने अपहरण करून किंवा त्यांच्यावर जुलूम करून त्यांना आपल्यासोबत राहण्यास भाग पाडत नाहीत'?” “होय, भन्ते, मी असे ऐकले आहे की—'वज्जी लोक कुलीन स्त्रिया आणि कुमारिकांचे जबरदस्तीने अपहरण करून किंवा त्यांच्यावर जुलूम करून त्यांना आपल्यासोबत राहण्यास भाग पाडत नाहीत'.” “आनंदा, जोपर्यंत वज्जी लोक कुलीन स्त्रिया आणि कुमारिकांचे जबरदस्तीने अपहरण करून किंवा त्यांच्यावर जुलूम करून त्यांना आपल्यासोबत राहण्यास भाग पाडणार नाहीत, तोपर्यंत, आनंदा, वज्जींची केवळ प्रगतीच अपेक्षित आहे, अवनती नाही.” ‘‘Kinti te, ānanda, sutaṃ, ‘vajjī yāni tāni “आनंदा, तू असे ऐकले आहेस का की, 'वज्जी लोक वज्जींची जी...” Vajjīnaṃ vajjicetiyāni abbhantarāni ceva bāhirāni ca, tāni sakkaronti garuṃ karonti mānenti pūjenti, tesañca dinnapubbaṃ katapubbaṃ dhammikaṃ baliṃ no parihāpentī’’’ti? ‘‘Sutaṃ metaṃ, bhante – ‘vajjī yāni tāni vajjīnaṃ vajjicetiyāni abbhantarāni ceva bāhirāni ca, tāni sakkaronti garuṃ karonti mānenti pūjenti tesañca dinnapubbaṃ katapubbaṃ dhammikaṃ baliṃ no parihāpentī’’’ti. ‘‘Yāvakīvañca, ānanda, vajjī yāni tāni vajjīnaṃ vajjicetiyāni abbhantarāni ceva bāhirāni ca, tāni sakkarissanti garuṃ karissanti mānessanti pūjessanti, tesañca dinnapubbaṃ katapubbaṃ dhammikaṃ baliṃ no parihāpessanti, vuddhiyeva, ānanda, vajjīnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. नगराच्या आत आणि बाहेर असलेली वज्जींची चैत्ये (देवस्थाने) आहेत, त्यांचा आदर करतात, सन्मान करतात, त्यांना मान देतात, पूजतात आणि त्यांना पूर्वीपासून दिला जाणारा धार्मिक पूजाभाग (अर्पण) बंद करत नाहीत'?” “होय, भन्ते, मी असे ऐकले आहे की—'वज्जी लोक नगराच्या आत आणि बाहेर असलेली वज्जींची जी चैत्ये आहेत, त्यांचा आदर करतात, सन्मान करतात, त्यांना मान देतात, पूजतात आणि त्यांना पूर्वीपासून दिला जाणारा धार्मिक पूजाभाग बंद करत नाहीत'.” “आनंदा, जोपर्यंत वज्जी लोक नगराच्या आत आणि बाहेर असलेली वज्जींची जी चैत्ये आहेत, त्यांचा आदर करतील, सन्मान करतील, त्यांना मान देतील, पूजतील आणि त्यांना पूर्वीपासून दिला जाणारा धार्मिक पूजाभाग बंद करणार नाहीत, तोपर्यंत, आनंदा, वज्जींची केवळ प्रगतीच अपेक्षित आहे, अवनती नाही.” ‘‘Kinti te, ānanda, sutaṃ, ‘vajjīnaṃ arahantesu dhammikā rakkhāvaraṇagutti susaṃvihitā, kinti anāgatā ca arahanto vijitaṃ āgaccheyyuṃ, āgatā ca arahanto vijite phāsu vihareyyu’’’nti? ‘‘Sutaṃ metaṃ, bhante ‘vajjīnaṃ arahantesu dhammikā rakkhāvaraṇagutti susaṃvihitā kinti anāgatā ca arahanto vijitaṃ āgaccheyyuṃ, āgatā ca arahanto vijite phāsu vihareyyu’’’nti. ‘‘Yāvakīvañca, ānanda, vajjīnaṃ arahantesu dhammikā rakkhāvaraṇagutti susaṃvihitā bhavissati, kinti anāgatā ca arahanto vijitaṃ [Pg.64] āgaccheyyuṃ, āgatā ca arahanto vijite phāsu vihareyyunti. Vuddhiyeva, ānanda, vajjīnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihānī’’ti. “आनंदा, तू असे ऐकले आहेस का की, 'वज्जींनी अर्हंतांच्या बाबतीत धार्मिक संरक्षण, आवरण आणि सुरक्षा उत्तम प्रकारे सुव्यवस्थित केली आहे, जेणेकरून अद्याप न आलेले अर्हंत त्यांच्या राज्यात यावेत आणि आलेले अर्हंत त्यांच्या राज्यात सुखाने राहावेत'?” “होय, भन्ते, मी असे ऐकले आहे की—'वज्जींनी अर्हंतांच्या बाबतीत धार्मिक संरक्षण, आवरण आणि सुरक्षा उत्तम प्रकारे सुव्यवस्थित केली आहे, जेणेकरून अद्याप न आलेले अर्हंत त्यांच्या राज्यात यावेत आणि आलेले अर्हंत त्यांच्या राज्यात सुखाने राहावेत'.” “आनंदा, जोपर्यंत वज्जींनी अर्हंतांच्या बाबतीत धार्मिक संरक्षण, आवरण आणि सुरक्षा उत्तम प्रकारे सुव्यवस्थित केलेली असेल, जेणेकरून अद्याप न आलेले अर्हंत त्यांच्या राज्यात यावेत आणि आलेले अर्हंत त्यांच्या राज्यात सुखाने राहावेत, तोपर्यंत, आनंदा, वज्जींची केवळ प्रगतीच अपेक्षित आहे, अवनती नाही.” 135. Atha kho bhagavā vassakāraṃ brāhmaṇaṃ magadhamahāmattaṃ āmantesi – ‘‘ekamidāhaṃ, brāhmaṇa, samayaṃ vesāliyaṃ viharāmi sārandade cetiye. Tatrāhaṃ vajjīnaṃ ime satta aparihāniye dhamme desesiṃ. Yāvakīvañca, brāhmaṇa, ime satta aparihāniyā dhammā vajjīsu ṭhassanti, imesu ca sattasu aparihāniyesu dhammesu vajjī sandississanti, vuddhiyeva, brāhmaṇa, vajjīnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihānī’’ti. १३५. त्यानंतर भगवंतांनी मगधचा महामात्य वस्सकार ब्राह्मण याला उद्देशून म्हटले—“ब्राह्मणा, एके काळी मी वैशाली येथील सारंदद चैत्यामध्ये विहार करत होतो. तिथे मी वज्जींना हे सात अपरिहानीय धम्म (अवनती न होऊ देणारे नियम) देशिले (शिकवले) होते. ब्राह्मणा, जोपर्यंत हे सात अपरिहानीय धम्म वज्जींमध्ये टिकून राहतील आणि वज्जी या सात अपरिहानीय धम्मांचे पालन करताना दिसतील, तोपर्यंत, ब्राह्मणा, वज्जींची केवळ प्रगतीच अपेक्षित आहे, अवनती नाही.” Evaṃ vutte, vassakāro brāhmaṇo magadhamahāmatto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ekamekenapi, bho gotama, aparihāniyena dhammena samannāgatānaṃ vajjīnaṃ vuddhiyeva pāṭikaṅkhā, no parihāni. Ko pana vādo sattahi aparihāniyehi dhammehi. Akaraṇīyāva, bho gotama, vajjī raññā māgadhena ajātasattunā vedehiputtena yadidaṃ yuddhassa, aññatra upalāpanāya aññatra mithubhedā. Handa ca dāni mayaṃ, bho gotama, gacchāma, bahukiccā mayaṃ bahukaraṇīyā’’ti. ‘‘Yassadāni tvaṃ, brāhmaṇa, kālaṃ maññasī’’ti. Atha kho vassakāro brāhmaṇo magadhamahāmatto bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi. असे म्हटले असता, मगधचा महामात्य वस्सकार ब्राह्मण भगवंतांना म्हणाला—“हे गौतम, या अपरिहानीय धम्मांपैकी केवळ एका धम्माचे जरी वज्जींनी पालन केले, तरी त्यांची केवळ प्रगतीच अपेक्षित आहे, अवनती नाही; मग साती अपरिहानीय धम्मांचे पालन केल्यावर काय सांगावे! हे गौतम, वैदेहीपुत्र मगधराज अजातशत्रू वज्जींचा युद्धाद्वारे पराभव करू शकत नाही, केवळ मन वळवून (लाच देऊन) किंवा त्यांच्यात आपापसात फूट पाडूनच हे शक्य आहे. आता, हे गौतम, आम्ही निघतो. आम्हाला बरीच कामे आहेत आणि अनेक कर्तव्ये पार पाडायची आहेत.” “ब्राह्मणा, आता तुला जी योग्य वेळ वाटेल, त्यानुसार तू कर.” त्यानंतर मगधचा महामात्य वस्सकार ब्राह्मण भगवंतांच्या भाषणाचे अभिनंदन व कौतुक करून, आसनावरून उठून निघून गेला. Bhikkhuaparihāniyadhammā भिक्खूंचे अपरिहानीय धम्म 136. Atha kho bhagavā acirapakkante vassakāre brāhmaṇe magadhamahāmatte āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘gaccha tvaṃ, ānanda, yāvatikā bhikkhū rājagahaṃ upanissāya viharanti, te sabbe upaṭṭhānasālāyaṃ sannipātehī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paṭissutvā yāvatikā bhikkhū rājagahaṃ upanissāya viharanti, te sabbe upaṭṭhānasālāyaṃ sannipātetvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sannipatito, bhante, bhikkhusaṅgho, yassadāni, bhante, bhagavā kālaṃ maññatī’’ti. १३६. त्यानंतर, मगधचा महामात्य वस्सकार ब्राह्मण निघून गेल्यावर फार वेळ न होता, भगवंतांनी आयुष्यमान आनंदाला बोलावून म्हटले—“आनंदा, जा, राजगृह आणि त्याच्या आसपास जेवढे भिक्खू राहत आहेत, त्या सर्वांना उपस्थानशाळेत (सभागृहात) एकत्र कर.” “तसेच असो, भन्ते,” असे म्हणून आयुष्यमान आनंदाने भगवंतांच्या वचनाचा स्वीकार केला आणि राजगृहाच्या परिसरात राहणाऱ्या सर्व भिक्खूंना उपस्थानशाळेत एकत्र केले. त्यानंतर तो भगवंतांकडे गेला; तिथे जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून तो एका बाजूला उभा राहिला. एका बाजूला उभा राहून आयुष्यमान आनंद भगवंतांना म्हणाला—“भन्ते, भिक्खूसंघ एकत्र जमला आहे. आता, भन्ते, भगवंतांना जी योग्य वेळ वाटेल, त्यानुसार करावे.” Atha [Pg.65] kho bhagavā uṭṭhāyāsanā yena upaṭṭhānasālā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Nisajja kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘satta vo, bhikkhave, aparihāniye dhamme desessāmi, taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasikarotha, bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – त्यानंतर भगवंत आसनावरून उठले आणि जेथे उपस्थानशाळा होती तेथे गेले. तिथे जाऊन ते तयार केलेल्या आसनावर बसले. बसल्यानंतर भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले—“भिक्खूंनो, मी तुम्हाला सात अपरिहानीय धम्मांचा उपदेश करणार आहे. ते लक्षपूर्वक ऐका, नीट मनात साठवून ठेवा, मी बोलतो.” “तसेच असो, भन्ते,” असे म्हणून त्या भिक्खूंनी भगवंतांच्या वचनाला प्रतिसाद दिला. भगवंत म्हणाले— ‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū abhiṇhaṃ sannipātā sannipātabahulā bhavissanti, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. “हे भिक्षूंनो, जोपर्यंत भिक्षू वारंवार एकत्र जमतील आणि त्यांच्या सभा वारंवार होत राहतील, तोपर्यंत भिक्षूंची केवळ प्रगतीच अपेक्षित आहे, अधोगती नाही. ‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū samaggā sannipatissanti, samaggā vuṭṭhahissanti, samaggā saṅghakaraṇīyāni karissanti, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. “हे भिक्षूंनो, जोपर्यंत भिक्षू एकोप्याने एकत्र जमतील, एकोप्याने सभा विसर्जित करतील आणि एकोप्याने संघाची कर्तव्ये पार पाडतील, तोपर्यंत भिक्षूंची केवळ प्रगतीच अपेक्षित आहे, अधोगती नाही. ‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū apaññattaṃ na paññapessanti, paññattaṃ na samucchindissanti, yathāpaññattesu sikkhāpadesu samādāya vattissanti, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. “हे भिक्षूंनो, जोपर्यंत भिक्षू न घालून दिलेले नियम लागू करणार नाहीत, घालून दिलेले नियम रद्द करणार नाहीत आणि घालून दिलेल्या नियमांनुसार (शिक्खापदांनुसार) आचरण करतील, तोपर्यंत भिक्षूंची केवळ प्रगतीच अपेक्षित आहे, अधोगती नाही. ‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū ye te bhikkhū therā rattaññū cirapabbajitā saṅghapitaro saṅghapariṇāyakā, te sakkarissanti garuṃ karissanti mānessanti pūjessanti, tesañca sotabbaṃ maññissanti, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. “हे भिक्षूंनो, जोपर्यंत भिक्षू जे ज्येष्ठ, अनुभवी (रात्रज्ञ), दीर्घकाळ प्रव्रजित झालेले, संघाचे पिता आणि संघाचे मार्गदर्शक असलेले थेर भिक्षू आहेत, त्यांचा आदर करतील, सन्मान करतील, गौरव करतील, पूजा करतील आणि त्यांचे ऐकणे आपले कर्तव्य मानतील, तोपर्यंत भिक्षूंची केवळ प्रगतीच अपेक्षित आहे, अधोगती नाही. ‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū uppannāya taṇhāya ponobbhavikāya na vasaṃ gacchissanti, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. “हे भिक्षूंनो, जोपर्यंत भिक्षू उत्पन्न होणाऱ्या आणि पुनर्जन्म देणाऱ्या तृष्णेच्या आहारी जाणार नाहीत, तोपर्यंत भिक्षूंची केवळ प्रगतीच अपेक्षित आहे, अधोगती नाही. ‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū āraññakesu senāsanesu sāpekkhā bhavissanti, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. “हे भिक्षूंनो, जोपर्यंत भिक्षू अरण्यातील निवासस्थानांविषयी (आरण्यक सेनासनांविषयी) आस्था बाळगतील, तोपर्यंत भिक्षूंची केवळ प्रगतीच अपेक्षित आहे, अधोगती नाही. ‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū paccattaññeva satiṃ upaṭṭhapessanti – ‘kinti anāgatā ca pesalā sabrahmacārī āgaccheyyuṃ, āgatā ca pesalā sabrahmacārī phāsu vihareyyu’nti. Vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. “हे भिक्षूंनो, जोपर्यंत भिक्षू स्वतःमध्ये अशी स्मृती (जागरूकता) जागृत ठेवतील की, ‘अजून न आलेले शीलवान सब्रह्मचारी येथे यावेत आणि आलेले शीलवान सब्रह्मचारी सुखाने राहावेत’, तोपर्यंत भिक्षूंची केवळ प्रगतीच अपेक्षित आहे, अधोगती नाही. ‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, ime satta aparihāniyā dhammā bhikkhūsu ṭhassanti, imesu ca sattasu aparihāniyesu dhammesu bhikkhū sandississanti, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. “हे भिक्षूंनो, जोपर्यंत हे सात अपरिहानीय धर्म भिक्षूंमध्ये टिकून राहतील आणि भिक्षू या सात अपरिहानीय धर्मांचे पालन करताना दिसतील, तोपर्यंत भिक्षूंची केवळ प्रगतीच अपेक्षित आहे, अधोगती नाही. 137. ‘‘Aparepi [Pg.66] vo, bhikkhave, satta aparihāniye dhamme desessāmi, taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasikarotha, bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – १३७. “हे भिक्षूंनो, मी तुम्हाला आणखी सात अपरिहानीय धर्म शिकवतो. ते लक्षपूर्वक ऐका आणि मनात नीट साठवून ठेवा, मी सांगतो.” “होय, भंते,” असे म्हणून त्या भिक्षूंनी भगवंतांना प्रतिसाद दिला. भगवंत म्हणाले – ‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū na kammārāmā bhavissanti na kammaratā na kammārāmatamanuyuttā, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. “हे भिक्षूंनो, जोपर्यंत भिक्षू निरर्थक कामांमध्ये रमणारे, कामाची आवड असणारे आणि कामात मग्न राहणारे होणार नाहीत, तोपर्यंत भिक्षूंची केवळ प्रगतीच अपेक्षित आहे, अधोगती नाही. ‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū na bhassārāmā bhavissanti na bhassaratā na bhassārāmatamanuyuttā, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. “हे भिक्षूंनो, जोपर्यंत भिक्षू गप्पागोष्टींमध्ये रमणारे, गप्पागोष्टींची आवड असणारे आणि गप्पागोष्टींमध्ये मग्न राहणारे होणार नाहीत, तोपर्यंत भिक्षूंची केवळ प्रगतीच अपेक्षित आहे, अधोगती नाही. ‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū na niddārāmā bhavissanti na niddāratā na niddārāmatamanuyuttā, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. “हे भिक्षूंनो, जोपर्यंत भिक्षू झोपेत रमणारे, झोपेची आवड असणारे आणि झोपण्यात मग्न राहणारे होणार नाहीत, तोपर्यंत भिक्षूंची केवळ प्रगतीच अपेक्षित आहे, अधोगती नाही. ‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū na saṅgaṇikārāmā bhavissanti na saṅgaṇikaratā na saṅgaṇikārāmatamanuyuttā, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. “हे भिक्षूंनो, जोपर्यंत भिक्षू घोळक्यात (टोळीत/गर्दीत) रमणारे, घोळक्याची आवड असणारे आणि घोळक्यात मग्न राहणारे होणार नाहीत, तोपर्यंत भिक्षूंची केवळ प्रगतीच अपेक्षित आहे, अधोगती नाही. ‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū na pāpicchā bhavissanti na pāpikānaṃ icchānaṃ vasaṃ gatā, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. “हे भिक्षूंनो, जोपर्यंत भिक्षू वाईट इच्छा बाळगणारे (पापीच्छा असणारे) आणि वाईट इच्छांच्या आहारी जाणारे होणार नाहीत, तोपर्यंत भिक्षूंची केवळ प्रगतीच अपेक्षित आहे, अधोगती नाही. ‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū na pāpamittā bhavissanti na pāpasahāyā na pāpasampavaṅkā, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. “हे भिक्षूंनो, जोपर्यंत भिक्षू वाईट मित्र असणारे, वाईट सोबती असणारे आणि वाईट लोकांच्या संगतीत राहणारे होणार नाहीत, तोपर्यंत भिक्षूंची केवळ प्रगतीच अपेक्षित आहे, अधोगती नाही. ‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū na oramattakena visesādhigamena antarāvosānaṃ āpajjissanti, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. “हे भिक्षूंनो, जोपर्यंत भिक्षू केवळ थोड्याशाच विशेष प्राप्तीने (अधिगमाने) संतुष्ट होऊन अर्हत्त्व मिळवण्यापूर्वीच मध्येच थांबणार नाहीत, तोपर्यंत भिक्षूंची केवळ प्रगतीच अपेक्षित आहे, अधोगती नाही. ‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, ime satta aparihāniyā dhammā bhikkhūsu ṭhassanti, imesu ca sattasu aparihāniyesu dhammesu bhikkhū sandississanti, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. “हे भिक्षूंनो, जोपर्यंत हे सात अपरिहानीय धर्म भिक्षूंमध्ये टिकून राहतील आणि भिक्षू या सात अपरिहानीय धर्मांचे पालन करताना दिसतील, तोपर्यंत भिक्षूंची केवळ प्रगतीच अपेक्षित आहे, अधोगती नाही. 138. ‘‘Aparepi vo, bhikkhave, satta aparihāniye dhamme desessāmi…pe… ‘‘yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū saddhā bhavissanti…pe… hirimanā bhavissanti… ottappī bhavissanti… bahussutā bhavissanti… āraddhavīriyā bhavissanti… upaṭṭhitassatī [Pg.67] bhavissanti… paññavanto bhavissanti, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. Yāvakīvañca, bhikkhave, ime satta aparihāniyā dhammā bhikkhūsu ṭhassanti, imesu ca sattasu aparihāniyesu dhammesu bhikkhū sandississanti, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. १३८. “हे भिक्षूंनो, मी तुम्हाला आणखी सात अपरिहानीय धर्म शिकवतो…पे… “जोपर्यंत भिक्षू श्रद्धावान असतील…पे… लज्जा बाळगणारे (हिरी असणारे) असतील… पापभीरू (ओत्तप्प असणारे) असतील… बहुश्रुत असतील… उद्योगी (वीर्यवान) असतील… स्मृती जागृत असणारे असतील… प्रज्ञावान असतील, तोपर्यंत भिक्षूंची केवळ प्रगतीच अपेक्षित आहे, अधोगती नाही. आणि जोपर्यंत हे सात अपरिहानीय धर्म भिक्षूंमध्ये टिकून राहतील आणि भिक्षू या सात अपरिहानीय धर्मांचे पालन करताना दिसतील, तोपर्यंत भिक्षूंची केवळ प्रगतीच अपेक्षित आहे, अधोगती नाही. 139. ‘‘Aparepi vo, bhikkhave, satta aparihāniye dhamme desessāmi, taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasikarotha, bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – १३९. “हे भिक्षूंनो, मी तुम्हाला आणखी सात अपरिहानीय धर्म शिकवतो. ते लक्षपूर्वक ऐका आणि मनात नीट साठवून ठेवा, मी सांगतो.” “होय, भंते,” असे म्हणून त्या भिक्षूंनी भगवंतांना प्रतिसाद दिला. भगवंत म्हणाले – ‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhu satisambojjhaṅgaṃ bhāvessanti…pe… dhammavicayasambojjhaṅgaṃ bhāvessanti… vīriyasambojjhaṅgaṃ bhāvessanti… pītisambojjhaṅgaṃ bhāvessanti… passaddhisambojjhaṅgaṃ bhāvessanti… samādhisambojjhaṅgaṃ bhāvessanti… upekkhāsambojjhaṅgaṃ bhāvessanti, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. “हे भिक्षूंनो, जोपर्यंत भिक्षू सतिसंबोज्ज्हंग (स्मृती संबोध्यंग) विकसित करतील…पे… धम्मविचयसंबोज्ज्हंग (धर्मविचय संबोध्यंग) विकसित करतील… वीरियसंबोज्ज्हंग (वीर्य संबोध्यंग) विकसित करतील… पीतिसंबोज्ज्हंग (प्रीती संबोध्यंग) विकसित करतील… पस्सद्धिसंबोज्ज्हंग (प्रश्रब्धी संबोध्यंग) विकसित करतील… समाधिसंबोज्ज्हंग (समाधी संबोध्यंग) विकसित करतील… उपेक्खासंबोज्ज्हंग (उपेक्षा संबोध्यंग) विकसित करतील, तोपर्यंत भिक्षूंची केवळ प्रगतीच अपेक्षित आहे, अधोगती नाही. ‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, ime satta aparihāniyā dhammā bhikkhūsu ṭhassanti, imesu ca sattasu aparihāniyesu dhammesu bhikkhū sandississanti, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā no parihāni. “हे भिक्षूंनो, जोपर्यंत हे सात अपरिहानीय धर्म भिक्षूंमध्ये टिकून राहतील आणि भिक्षू या सात अपरिहानीय धर्मांचे पालन करताना दिसतील, तोपर्यंत भिक्षूंची केवळ प्रगतीच अपेक्षित आहे, अधोगती नाही. 140. ‘‘Aparepi vo, bhikkhave, satta aparihāniye dhamme desessāmi, taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasikarotha, bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – १४०. “हे भिक्षूंनो, मी तुम्हाला आणखी सात अपरिहानीय धर्म शिकवतो. ते लक्षपूर्वक ऐका आणि मनात नीट साठवून ठेवा, मी सांगतो.” “होय, भंते,” असे म्हणून त्या भिक्षूंनी भगवंतांना प्रतिसाद दिला. भगवंत म्हणाले – ‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū aniccasaññaṃ bhāvessanti…pe… anattasaññaṃ bhāvessanti… asubhasaññaṃ bhāvessanti… ādīnavasaññaṃ bhāvessanti… pahānasaññaṃ bhāvessanti… virāgasaññaṃ bhāvessanti… nirodhasaññaṃ bhāvessanti, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. “हे भिक्षूंनो, जोपर्यंत भिक्षू अनित्य-संज्ञा (अनित्यतेची जाणीव) विकसित करतील... अनात्म-संज्ञा... अशुभ-संज्ञा... आदीनव-संज्ञा (दोषांची जाणीव)... प्रहाण-संज्ञा (त्यागाची जाणीव)... विराग-संज्ञा... निरोध-संज्ञा विकसित करतील, तोपर्यंत, हे भिक्षूंनो, भिक्षूंची केवळ वृद्धीच अपेक्षित आहे, ऱ्हास नव्हे.” ‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, ime satta aparihāniyā dhammā bhikkhūsu ṭhassanti, imesu ca sattasu aparihāniyesu dhammesu bhikkhū sandississanti, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. “हे भिक्षूंनो, जोपर्यंत हे सात अपरिहानीय (ऱ्हास न घडवून आणणारे) धर्म भिक्षूंमध्ये टिकून राहतील आणि भिक्षू या सात अपरिहानीय धर्मांचे पालन करताना दिसतील, तोपर्यंत, हे भिक्षूंनो, भिक्षूंची केवळ वृद्धीच अपेक्षित आहे, ऱ्हास नव्हे.” 141. ‘‘Cha, vo bhikkhave, aparihāniye dhamme desessāmi, taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasikarotha, bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – १४१. “हे भिक्षूंनो, मी तुम्हांला सहा अपरिहानीय धर्मांचा उपदेश करतो. ते लक्षपूर्वक ऐका, नीट मनात साठवा, मी बोलतो.” “तसेच असो, भंते,” असे म्हणून त्या भिक्षूंनी भगवंतांना प्रतिसाद दिला. भगवंत पुढे म्हणाले – ‘‘Yāvakīvañca[Pg.68], bhikkhave, bhikkhū mettaṃ kāyakammaṃ paccupaṭṭhāpessanti sabrahmacārīsu āvi ceva raho ca, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. “हे भिक्षूंनो, जोपर्यंत भिक्षू आपल्या सहकारी सब्रह्मचाऱ्यांशी प्रत्यक्ष (उघडपणे) आणि परोक्ष (खाजगीत) मैत्रीपूर्ण कायिक कर्म (मैत्रीपूर्ण शारीरिक व्यवहार) आचरणात आणतील, तोपर्यंत, हे भिक्षूंनो, भिक्षूंची केवळ वृद्धीच अपेक्षित आहे, ऱ्हास नव्हे.” ‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū mettaṃ vacīkammaṃ paccupaṭṭhāpessanti …pe… mettaṃ manokammaṃ paccupaṭṭhāpessanti sabrahmacārīsu āvi ceva raho ca, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. “हे भिक्षूंनो, जोपर्यंत भिक्षू आपल्या सहकारी सब्रह्मचाऱ्यांशी प्रत्यक्ष आणि परोक्ष मैत्रीपूर्ण वाचिक कर्म (मैत्रीपूर्ण वाणीचा व्यवहार)... मैत्रीपूर्ण मानसिक कर्म (मैत्रीपूर्ण मनाचा व्यवहार) आचरणात आणतील, तोपर्यंत, हे भिक्षूंनो, भिक्षूंची केवळ वृद्धीच अपेक्षित आहे, ऱ्हास नव्हे.” ‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū, ye te lābhā dhammikā dhammaladdhā antamaso pattapariyāpannamattampi tathārūpehi lābhehi appaṭivibhattabhogī bhavissanti sīlavantehi sabrahmacārīhi sādhāraṇabhogī, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. “हे भिक्षूंनो, जोपर्यंत भिक्षूंना जे काही धार्मिक मार्गाने आणि न्याय्य रीतीने लाभ मिळतील, अगदी भिक्षापात्रात मिळालेल्या अन्नासारखा लहान लाभही, तो ते स्वतःपुरता मर्यादित न ठेवता, आपल्या शीलवान सब्रह्मचाऱ्यांसोबत वाटून घेऊन त्याचा उपभोग घेतील, तोपर्यंत, हे भिक्षूंनो, भिक्षूंची केवळ वृद्धीच अपेक्षित आहे, ऱ्हास नव्हे.” ‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū yāni kāni sīlāni akhaṇḍāni acchiddāni asabalāni akammāsāni bhujissāni viññūpasatthāni aparāmaṭṭhāni samādhisaṃvattanikāni tathārūpesu sīlesu sīlasāmaññagatā viharissanti sabrahmacārīhi āvi ceva raho ca, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. “हे भिक्षूंनो, जोपर्यंत भिक्षू अखंड, अछिद्र, डाग नसलेले (अशबल), डांबर नसलेले (अकल्मष), बंधनांतून मुक्त करणारे (भुजिस्स), विद्वानांनी प्रशंसिलेले (विज्ञूपसत्थ), तृष्णा व दृष्टी यांनी दूषित न झालेले (अपरामट्ठ) आणि समाधीला पोषक असणारे जे काही शील आहेत, अशा शीलांचे आपल्या सहकारी सब्रह्मचाऱ्यांसोबत प्रत्यक्ष आणि परोक्षपणे समानतेने पालन करत राहतील, तोपर्यंत, हे भिक्षूंनो, भिक्षूंची केवळ वृद्धीच अपेक्षित आहे, ऱ्हास नव्हे.” ‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū yāyaṃ diṭṭhi ariyā niyyānikā, niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāya, tathārūpāya diṭṭhiyā diṭṭhisāmaññagatā viharissanti sabrahmacārīhi āvi ceva raho ca, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. “हे भिक्षूंनो, जोपर्यंत भिक्षू जी दृष्टी (सम्यक् दृष्टी) आर्य आणि मुक्ती देणारी (नैर्याणिक) आहे, जी तिचे आचरण करणाऱ्याला पूर्णपणे दुःखमुक्तीकडे नेते, अशा दृष्टीने युक्त होऊन आपल्या सहकारी सब्रह्मचाऱ्यांसोबत प्रत्यक्ष आणि परोक्षपणे समान दृष्टीने (दृष्टी-सामान्यता) राहतील, तोपर्यंत, हे भिक्षूंनो, भिक्षूंची केवळ वृद्धीच अपेक्षित आहे, ऱ्हास नव्हे.” ‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, ime cha aparihāniyā dhammā bhikkhūsu ṭhassanti, imesu ca chasu aparihāniyesu dhammesu bhikkhū sandississanti, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihānī’’ti. “हे भिक्षूंनो, जोपर्यंत हे सहा अपरिहानीय धर्म भिक्षूंमध्ये टिकून राहतील आणि भिक्षू या सहा अपरिहानीय धर्मांचे पालन करताना दिसतील, तोपर्यंत, हे भिक्षूंनो, भिक्षूंची केवळ वृद्धीच अपेक्षित आहे, ऱ्हास नव्हे.” 142. Tatra sudaṃ bhagavā rājagahe viharanto gijjhakūṭe pabbate etadeva bahulaṃ bhikkhūnaṃ dhammiṃ kathaṃ karoti – ‘‘iti sīlaṃ, iti samādhi, iti paññā. Sīlaparibhāvito samādhi mahapphalo hoti mahānisaṃso. Samādhiparibhāvitā paññā mahapphalā hoti mahānisaṃsā. Paññāparibhāvitaṃ cittaṃ sammadeva āsavehi vimuccati, seyyathidaṃ – kāmāsavā, bhavāsavā, avijjāsavā’’ti. १४२. तेथे राजगृह येथे गृध्रकूट पर्वतावर विहार करत असताना भगवंत भिक्षूंना वारंवार हाच धम्म उपदेश देत असत – “असे शील आहे, अशी समाधी आहे, अशी प्रज्ञा आहे. शीलाने परिभावित (दृढ केलेली) समाधी महाफळदायी आणि महाकल्याणकारी ठरते. समाधीने परिभावित प्रज्ञा महाफळदायी आणि महाकल्याणकारी ठरते. प्रज्ञेने परिभावित चित्त आसवांपासून पूर्णपणे मुक्त होते, जसे की – कामासव, भवासव आणि अविद्यासव.” 143. Atha [Pg.69] kho bhagavā rājagahe yathābhirantaṃ viharitvā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘āyāmānanda, yena ambalaṭṭhikā tenupasaṅkamissāmā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi. Atha kho bhagavā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ yena ambalaṭṭhikā tadavasari. Tatra sudaṃ bhagavā ambalaṭṭhikāyaṃ viharati rājāgārake. Tatrāpi sudaṃ bhagavā ambalaṭṭhikāyaṃ viharanto rājāgārake etadeva bahulaṃ bhikkhūnaṃ dhammiṃ kathaṃ karoti – ‘‘iti sīlaṃ iti samādhi iti paññā. Sīlaparibhāvito samādhi mahapphalo hoti mahānisaṃso. Samādhiparibhāvitā paññā mahapphalā hoti mahānisaṃsā. Paññāparibhāvitaṃ cittaṃ sammadeva āsavehi vimuccati, seyyathidaṃ – kāmāsavā, bhavāsavā, avijjāsavā’’ti. १४३. त्यानंतर भगवंत राजगृहात इच्छेनुसार विहार करून आयुष्यमान आनंदाला म्हणाले – “चल आनंदा, आपण अंबलठ्ठिका येथे जाऊ या.” “तसेच असो, भंते,” असे म्हणून आयुष्यमान आनंदाने भगवंतांच्या वचनाचा स्वीकार केला. त्यानंतर भगवंत मोठ्या भिक्षुसंघासह अंबलठ्ठिका येथे पोहोचले. तेथे भगवंत अंबलठ्ठिका येथील राजप्रासादात (राजागारक) विहार करत होते. तेथेही विहार करत असताना भगवंत भिक्षूंना वारंवार हाच धम्म उपदेश देत असत – “असे शील आहे, अशी समाधी आहे, अशी प्रज्ञा आहे. शीलाने परिभावित समाधी महाफळदायी आणि महाकल्याणकारी ठरते. समाधीने परिभावित प्रज्ञा महाफळदायी आणि महाकल्याणकारी ठरते. प्रज्ञेने परिभावित चित्त आसवांपासून पूर्णपणे मुक्त होते, जसे की – कामासव, भवासव आणि अविद्यासव.” 144. Atha kho bhagavā ambalaṭṭhikāyaṃ yathābhirantaṃ viharitvā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘āyāmānanda, yena nāḷandā tenupasaṅkamissāmā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi. Atha kho bhagavā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ yena nāḷandā tadavasari, tatra sudaṃ bhagavā nāḷandāyaṃ viharati pāvārikambavane. १४४. त्यानंतर भगवंत अंबलठ्ठिका येथे इच्छेनुसार विहार करून आयुष्यमान आनंदाला म्हणाले – “चल आनंदा, आपण नालंदा येथे जाऊ या.” “तसेच असो, भंते,” असे म्हणून आयुष्यमान आनंदाने भगवंतांच्या वचनाचा स्वीकार केला. त्यानंतर भगवंत मोठ्या भिक्षुसंघासह नालंदा येथे पोहोचले. तेथे भगवंत नालंदा येथील पावारिक आंबराईत (पावारिकम्बवन) विहार करत होते. Sāriputtasīhanādo सारिपुत्त सिंहनाद 145. Atha kho āyasmā sāriputto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā sāriputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘evaṃ pasanno ahaṃ, bhante, bhagavati; na cāhu na ca bhavissati na cetarahi vijjati añño samaṇo vā brāhmaṇo vā bhagavatā bhiyyobhiññataro yadidaṃ sambodhiya’’nti. ‘‘Uḷārā kho te ayaṃ, sāriputta, āsabhī vācā bhāsitā, ekaṃso gahito, sīhanādo nadito – ‘evaṃpasanno ahaṃ, bhante, bhagavati; na cāhu na ca bhavissati na cetarahi vijjati añño samaṇo vā brāhmaṇo vā bhagavatā bhiyyobhiññataro yadidaṃ sambodhiya’nti. १४५. त्यानंतर आयुष्यमान सारिपुत्त भगवंतांकडे आले; जवळ येऊन भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान सारिपुत्तांनी भगवंतांना असे म्हटले – “भंते, माझा भगवंतांवर असा विश्वास आहे की, संबोधीच्या बाबतीत भगवंतांपेक्षा अधिक ज्ञानी असलेला दुसरा कोणताही श्रमण किंवा ब्राह्मण भूतकाळात झाला नाही, भविष्यात होणार नाही आणि वर्तमानातही अस्तित्वात नाही.” “सारिपुत्ता, तू खरोखरच अत्यंत उदात्त आणि निर्भय वचन बोलला आहेस, तू एकच बाजू धरून सिंहनाद केला आहेस – ‘भंते, माझा भगवंतांवर असा विश्वास आहे की, संबोधीच्या बाबतीत भगवंतांपेक्षा अधिक ज्ञानी असलेला दुसरा कोणताही श्रमण किंवा ब्राह्मण भूतकाळात झाला नाही, भविष्यात होणार नाही आणि वर्तमानातही अस्तित्वात नाही.’” ‘‘Kiṃ [Pg.70] te, sāriputta, ye te ahesuṃ atītamaddhānaṃ arahanto sammāsambuddhā, sabbe te bhagavanto cetasā ceto paricca viditā – ‘evaṃsīlā te bhagavanto ahesuṃ itipi, evaṃdhammā evaṃpaññā evaṃvihārī evaṃvimuttā te bhagavanto ahesuṃ itipī’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. “सारिपुत्ता, भूतकाळात जे अर्हत सम्यक्संबुद्ध होऊन गेले, त्या सर्व भगवंतांच्या चित्ताला तू तुझ्या चित्ताने जाणून घेतले आहेस काय की – ‘ते भगवंत अशा शीलाचे होते, अशा धर्माचे होते, अशा प्रज्ञेचे होते, अशा विहाराचे होते, अशा विमुक्तीचे होते’?” “नाही, भंते.” ‘‘Kiṃ pana te, sāriputta, ye te bhavissanti anāgatamaddhānaṃ arahanto sammāsambuddhā, sabbe te bhagavanto cetasā ceto paricca viditā – ‘evaṃsīlā te bhagavanto bhavissanti itipi, evaṃdhammā evaṃpaññā evaṃvihārī evaṃvimuttā te bhagavanto bhavissanti itipī’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. "पण काय, सारिपुत्ता, भविष्यात जे अर्हत सम्यक्संबुद्ध होतील, त्या सर्व भगवंतांच्या मनाला तू तुझ्या मनाने जाणून घेतले आहेस का की— 'ते भगवंत अशा शीलाचे असतील, अशा धर्माचे असतील, अशा प्रज्ञेचे असतील, अशा विहाराचे असतील, अशा विमुक्तीचे असतील'?" "नाही, भन्ते." ‘‘Kiṃ pana te, sāriputta, ahaṃ etarahi arahaṃ sammāsambuddho cetasā ceto paricca vidito – ‘‘evaṃsīlo bhagavā itipi, evaṃdhammo evaṃpañño evaṃvihārī evaṃvimutto bhagavā itipī’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. "पण काय, सारिपुत्ता, वर्तमानकाळात अर्हत सम्यक्संबुद्ध असलेल्या माझ्या (तथागताच्या) मनाला तू तुझ्या मनाने जाणून घेतले आहेस का की— 'भगवंत अशा शीलाचे आहेत, अशा धर्माचे आहेत, अशा प्रज्ञेचे आहेत, अशा विहाराचे आहेत, अशा विमुक्तीचे आहेत'?" "नाही, भन्ते." ‘‘Ettha ca hi te, sāriputta, atītānāgatapaccuppannesu arahantesu sammāsambuddhesu cetopariyañāṇaṃ natthi. Atha kiñcarahi te ayaṃ, sāriputta, uḷārā āsabhī vācā bhāsitā, ekaṃso gahito, sīhanādo nadito – ‘evaṃpasanno ahaṃ, bhante, bhagavati; na cāhu na ca bhavissati na cetarahi vijjati añño samaṇo vā brāhmaṇo vā bhagavatā bhiyyobhiññataro yadidaṃ sambodhiya’’’nti? "तर मग, सारिपुत्ता, भूतकाळ, भविष्यकाळ आणि वर्तमानकाळातील अर्हत सम्यक्संबुद्धांच्या मनाला जाणून घेणारे 'चेतोपरियज्ञान' तुझ्याकडे नाही. मग असे असताना, सारिपुत्ता, तू ही एवढी उदात्त, निर्भय आणि निश्चित अशी सिंहगर्जना का केलीस की— 'भन्ते, माझी भगवंतांवर अशी श्रद्धा आहे की, संबोधीच्या बाबतीत भगवंतांपेक्षा अधिक ज्ञानी असलेला दुसरा कोणताही श्रमण किंवा ब्राह्मण भूतकाळात झाला नाही, भविष्यकाळात होणार नाही आणि वर्तमानकाळातही अस्तित्वात नाही'?" 146. ‘‘Na kho me, bhante, atītānāgatapaccuppannesu arahantesu sammāsambuddhesu cetopariyañāṇaṃ atthi, api ca me dhammanvayo vidito. Seyyathāpi, bhante, rañño paccantimaṃ nagaraṃ daḷhuddhāpaṃ daḷhapākāratoraṇaṃ ekadvāraṃ, tatrassa dovāriko paṇḍito viyatto medhāvī aññātānaṃ nivāretā ñātānaṃ pavesetā. So tassa nagarassa samantā anupariyāyapathaṃ anukkamamāno na passeyya pākārasandhiṃ vā pākāravivaraṃ vā, antamaso biḷāranikkhamanamattampi. Tassa evamassa – ‘ye kho keci oḷārikā pāṇā imaṃ nagaraṃ pavisanti vā nikkhamanti vā, sabbe te imināva dvārena pavisanti vā nikkhamanti vā’ti. Evameva kho me, bhante, dhammanvayo vidito – ‘ye te, bhante, ahesuṃ atītamaddhānaṃ arahanto sammāsambuddhā[Pg.71], sabbe te bhagavanto pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese paññāya dubbalīkaraṇe catūsu satipaṭṭhānesu supatiṭṭhitacittā sattabojjhaṅge yathābhūtaṃ bhāvetvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhiṃsu. Yepi te, bhante, bhavissanti anāgatamaddhānaṃ arahanto sammāsambuddhā, sabbe te bhagavanto pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese paññāya dubbalīkaraṇe catūsu satipaṭṭhānesu supatiṭṭhitacittā satta bojjhaṅge yathābhūtaṃ bhāvetvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhissanti. Bhagavāpi, bhante, etarahi arahaṃ sammāsambuddho pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese paññāya dubbalīkaraṇe catūsu satipaṭṭhānesu supatiṭṭhitacitto satta bojjhaṅge yathābhūtaṃ bhāvetvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho’’’ti. १४६. "भन्ते, भूतकाळ, भविष्यकाळ आणि वर्तमानकाळातील अर्हत सम्यक्संबुद्धांच्या मनाला जाणून घेणारे 'चेतोपरियज्ञान' माझ्याकडे नाही, परंतु मला 'धम्मान्वय' (धर्माचा नियम) माहीत आहे. भन्ते, जसे एखाद्या राजाचे सीमावर्ती नगर असावे, ज्याचे पाया मजबूत असावेत, तटबंदी व दरवाजे भक्कम असावेत आणि त्याला एकच प्रवेशद्वार असावे. तेथे एक चतुर, कुशल आणि बुद्धिमान द्वारपाल असावा, जो अनोळखी लोकांना रोखणारा आणि ओळखीच्या लोकांनाच आत प्रवेश देणारा असावा. तो त्या नगराच्या सभोवतालच्या मार्गाने फिरत असताना त्याला तटबंदीमध्ये कुठेही सांधा किंवा फट दिसणार नाही, अगदी मांजर बाहेर पडू शकेल एवढीही फट दिसणार नाही. त्याला असा विचार येईल— 'जे कोणी मोठे प्राणी या नगरात प्रवेश करतात किंवा बाहेर पडतात, ते सर्व याच प्रवेशद्वारातून प्रवेश करतात किंवा बाहेर पडतात.' त्याचप्रमाणे, भन्ते, मला 'धम्मान्वय' माहीत आहे— 'भन्ते, भूतकाळात जे अर्हत सम्यक्संबुद्ध झाले, त्या सर्व भगवंतांनी मनाला मलिन करणाऱ्या आणि प्रज्ञेला दुर्बळ करणाऱ्या पाच नीवरणांचा त्याग करून, चार स्मृतिप्रस्थानांमध्ये आपले चित्त सुप्रतिष्ठित करून, सात बोध्यंगांची यथार्थ भावना करून अनुत्तर सम्यक्संबोधी प्राप्त केली. भन्ते, भविष्यातही जे अर्हत सम्यक्संबुद्ध होतील, ते सर्व भगवंत मनाला मलिन करणाऱ्या आणि प्रज्ञेला दुर्बळ करणाऱ्या पाच नीवरणांचा त्याग करून, चार स्मृतिप्रस्थानांमध्ये आपले चित्त सुप्रतिष्ठित करून, सात बोध्यंगांची यथार्थ भावना करून अनुत्तर सम्यक्संबोधी प्राप्त करतील. आणि भन्ते, वर्तमानकाळात अर्हत सम्यक्संबुद्ध असलेले भगवंतही मनाला मलिन करणाऱ्या आणि प्रज्ञेला दुर्बळ करणाऱ्या पाच नीवरणांचा त्याग करून, चार स्मृतिप्रस्थानांमध्ये आपले चित्त सुप्रतिष्ठित करून, सात बोध्यंगांची यथार्थ भावना करून अनुत्तर सम्यक्संबोधी प्राप्त झाले आहेत.'" 147. Tatrapi sudaṃ bhagavā nāḷandāyaṃ viharanto pāvārikambavane etadeva bahulaṃ bhikkhūnaṃ dhammiṃ kathaṃ karoti – ‘‘iti sīlaṃ, iti samādhi, iti paññā. Sīlaparibhāvito samādhi mahapphalo hoti mahānisaṃso. Samādhiparibhāvitā paññā mahapphalā hoti mahānisaṃsā. Paññāparibhāvitaṃ cittaṃ sammadeva āsavehi vimuccati, seyyathidaṃ – kāmāsavā, bhavāsavā, avijjāsavā’’ti. १४७. "तेथे नाळंदामध्ये पावारिकाच्या आंबावनात विहार करत असताना भगवंत भिक्खूंना वारंवार हाच धम्म उपदेश करत असत— 'असे शील आहे, असा समाधी आहे, अशी प्रज्ञा आहे. शीलाने परिभावित समाधी महाफळदायी आणि महा-अनुशंस (मोठ्या फायद्याचा) ठरतो. समाधीने परिभावित प्रज्ञा महाफळदायी आणि महा-अनुशंस ठरते. प्रज्ञेने परिभावित झालेले चित्त आसवांपासून चांगल्या प्रकारे विमुक्त होते, जसे की— कामासव, भवासव आणि अविद्यासव.'" Dussīlaādīnavā "दुःशीलाचे दुष्परिणाम" 148. Atha kho bhagavā nāḷandāyaṃ yathābhirantaṃ viharitvā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘āyāmānanda, yena pāṭaligāmo tenupasaṅkamissāmā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi. Atha kho bhagavā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ yena pāṭaligāmo tadavasari. Assosuṃ kho pāṭaligāmikā upāsakā – ‘‘bhagavā kira pāṭaligāmaṃ anuppatto’’ti. Atha kho pāṭaligāmikā upāsakā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho pāṭaligāmikā upāsakā bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘adhivāsetu no, bhante, bhagavā āvasathāgāra’’nti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena. Atha kho pāṭaligāmikā upāsakā bhagavato adhivāsanaṃ viditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā yena āvasathāgāraṃ tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā sabbasanthariṃ [Pg.72] āvasathāgāraṃ santharitvā āsanāni paññapetvā udakamaṇikaṃ patiṭṭhāpetvā telapadīpaṃ āropetvā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu, upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Ekamantaṃ ṭhitā kho pāṭaligāmikā upāsakā bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘sabbasantharisanthataṃ, bhante, āvasathāgāraṃ, āsanāni paññattāni, udakamaṇiko patiṭṭhāpito, telapadīpo āropito; yassadāni, bhante, bhagavā kālaṃ maññatī’’ti. Atha kho bhagavā sāyanhasamayaṃ. Nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṃ bhikkhusaṅghena yena āvasathāgāraṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā pāde pakkhāletvā āvasathāgāraṃ pavisitvā majjhimaṃ thambhaṃ nissāya puratthābhimukho nisīdi. Bhikkhusaṅghopi kho pāde pakkhāletvā āvasathāgāraṃ pavisitvā pacchimaṃ bhittiṃ nissāya puratthābhimukho nisīdi bhagavantameva purakkhatvā. Pāṭaligāmikāpi kho upāsakā pāde pakkhāletvā āvasathāgāraṃ pavisitvā puratthimaṃ bhittiṃ nissāya pacchimābhimukhā nisīdiṃsu bhagavantameva purakkhatvā. १४८. "त्यानंतर भगवंत नाळंदामध्ये इच्छेनुसार विहार करून आयुष्यमान आनंदाला म्हणाले— 'चल आनंदा, आपण पाटलिगामाकडे जाऊ या.' आयुष्यमान आनंदाने भगवंतांना उत्तर दिले— 'होय, भन्ते.' त्यानंतर भगवंत मोठ्या भिक्खू संघासह पाटलिगामाकडे गेले. पाटलिगामातील उपासकांनी ऐकले की— 'भगवंत पाटलिगामात आले आहेत.' तेव्हा पाटलिगामातील उपासक भगवंतांकडे गेले; तिथे जाऊन त्यांनी भगवंतांना अभिवादन केले आणि एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या पाटलिगामातील उपासकांनी भगवंतांना विचारले— 'भन्ते, भगवंतांनी आमच्या विश्रामगृहाचा स्वीकार करावा.' भगवंतांनी मौन बाळगून संमती दिली. तेव्हा पाटलिगामातील उपासक भगवंतांची संमती जाणून आसनावरून उठले, भगवंतांना अभिवादन करून प्रदक्षिणा घातली आणि विश्रामगृहाकडे गेले. तिथे जाऊन त्यांनी विश्रामगृहात सर्व बाजूंनी आच्छादने पसरवली, आसने मांडली, पाण्याचा घडा ठेवला, तेलाचा दिवा लावला आणि पुन्हा भगवंतांकडे गेले. तिथे जाऊन त्यांनी भगवंतांना अभिवादन केले आणि एका बाजूला उभे राहिले. एका बाजूला उभे राहून पाटलिगामातील उपासक भगवंतांना म्हणाले— 'भन्ते, विश्रामगृहात सर्व बाजूंनी आच्छादने पसरवली आहेत, आसने मांडली आहेत, पाण्याचा घडा ठेवला आहे, तेलाचा दिवा लावला आहे. आता भगवंतांना जाण्यासाठी जो योग्य वेळ वाटेल, तो करावा.' त्यानंतर भगवंतांनी संध्याकाळच्या वेळी चीवर परिधान करून, पात्र आणि चीवर घेऊन भिक्खू संघासह विश्रामगृहाकडे प्रस्थान केले. तिथे पोहोचून पाय धुवून त्यांनी विश्रामगृहात प्रवेश केला आणि मधल्या खांबाला टेकून पूर्वेकडे तोंड करून ते बसले. भिक्खू संघानेही पाय धुवून विश्रामगृहात प्रवेश केला आणि पश्चिमेकडील भिंतीला टेकून पूर्वेकडे तोंड करून भगवंतांना समोर ठेवून ते बसले. पाटलिगामातील उपासकांनीही पाय धुवून विश्रामगृहात प्रवेश केला आणि पूर्वेकडील भिंतीला टेकून पश्चिमेकडे तोंड करून भगवंतांना समोर ठेवून ते बसले." 149. Atha kho bhagavā pāṭaligāmike upāsake āmantesi – ‘‘pañcime, gahapatayo, ādīnavā dussīlassa sīlavipattiyā. Katame pañca? Idha, gahapatayo, dussīlo sīlavipanno pamādādhikaraṇaṃ mahatiṃ bhogajāniṃ nigacchati. Ayaṃ paṭhamo ādīnavo dussīlassa sīlavipattiyā. १४९. तेव्हा भगवान पाटलिगामच्या उपासकांना संबोधित करून म्हणाले, "गृहस्थांनो, दुःशीलाच्या (शील नसलेल्याच्या) शील-विपत्तीचे (शील भ्रष्ट होण्याचे) हे पाच दुष्परिणाम आहेत. कोणते पाच? गृहस्थांनो, या जगात दुःशील, शीलभ्रष्ट मनुष्य प्रमादामुळे (बेसावधपणामुळे) मोठ्या प्रमाणावर धनहानीला प्राप्त होतो. दुःशीलाच्या शील-विपत्तीचा हा पहिला दुष्परिणाम आहे." ‘‘Puna caparaṃ, gahapatayo, dussīlassa sīlavipannassa pāpako kittisaddo abbhuggacchati. Ayaṃ dutiyo ādīnavo dussīlassa sīlavipattiyā. "पुन्हा आणखी, गृहस्थांनो, दुःशील आणि शीलभ्रष्ट मनुष्याची अपकीर्ती (वाईट कीर्ती) सर्वत्र पसरते. दुःशीलाच्या शील-विपत्तीचा हा दुसरा दुष्परिणाम आहे." ‘‘Puna caparaṃ, gahapatayo, dussīlo sīlavipanno yaññadeva parisaṃ upasaṅkamati – yadi khattiyaparisaṃ yadi brāhmaṇaparisaṃ yadi gahapatiparisaṃ yadi samaṇaparisaṃ – avisārado upasaṅkamati maṅkubhūto. Ayaṃ tatiyo ādīnavo dussīlassa sīlavipattiyā. "पुन्हा आणखी, गृहस्थांनो, दुःशील आणि शीलभ्रष्ट मनुष्य ज्या ज्या परिषदेत (सभेत) जातो – मग ती क्षत्रिय परिषद असो, ब्राह्मण परिषद असो, गृहपती परिषद असो वा श्रमण परिषद असो – तिथे तो आत्मविश्वासाशिवाय (भित्रेपणाने) आणि खजील होऊन जातो. दुःशीलाच्या शील-विपत्तीचा हा तिसरा दुष्परिणाम आहे." ‘‘Puna caparaṃ, gahapatayo, dussīlo sīlavipanno sammūḷho kālaṅkaroti. Ayaṃ catuttho ādīnavo dussīlassa sīlavipattiyā. "पुन्हा आणखी, गृहस्थांनो, दुःशील आणि शीलभ्रष्ट मनुष्य संभ्रमात (व्याकुळ चित्ताने) मृत्यू पावतो. दुःशीलाच्या शील-विपत्तीचा हा चौथा दुष्परिणाम आहे." ‘‘Puna [Pg.73] caparaṃ, gahapatayo, dussīlo sīlavipanno kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. Ayaṃ pañcamo ādīnavo dussīlassa sīlavipattiyā. Ime kho, gahapatayo, pañca ādīnavā dussīlassa sīlavipattiyā. "पुन्हा आणखी, गृहस्थांनो, दुःशील आणि शीलभ्रष्ट मनुष्य शरीराच्या नाशानंतर, मृत्यूनंतर, अपाय (दुःखद अवस्था), दुर्गती, विनिपात (पतन) आणि नरकात उत्पन्न होतो. दुःशीलाच्या शील-विपत्तीचा हा पाचवा दुष्परिणाम आहे. गृहस्थांनो, हेच ते दुःशीलाच्या शील-विपत्तीचे पाच दुष्परिणाम आहेत." Sīlavantaānisaṃsa शीलवानाचे फायदे (शीलसंपदेचे लाभ) 150. ‘‘Pañcime, gahapatayo, ānisaṃsā sīlavato sīlasampadāya. Katame pañca? Idha, gahapatayo, sīlavā sīlasampanno appamādādhikaraṇaṃ mahantaṃ bhogakkhandhaṃ adhigacchati. Ayaṃ paṭhamo ānisaṃso sīlavato sīlasampadāya. १५०. "गृहस्थांनो, शीलवानाच्या शीलसंपदेचे (शील संपन्नतेचे) हे पाच फायदे आहेत. कोणते पाच? गृहस्थांनो, या जगात शीलवान, शीलसंपन्न मनुष्य अप्रमादामुळे (जागरूकतेमुळे) मोठ्या प्रमाणावर भोगसंपत्ती (धनसंपत्ती) प्राप्त करतो. शीलवानाच्या शीलसंपदेचा हा पहिला फायदा आहे." ‘‘Puna caparaṃ, gahapatayo, sīlavato sīlasampannassa kalyāṇo kittisaddo abbhuggacchati. Ayaṃ dutiyo ānisaṃso sīlavato sīlasampadāya. "पुन्हा आणखी, गृहस्थांनो, शीलवान आणि शीलसंपन्न मनुष्याची उत्तम कीर्ती सर्वत्र पसरते. शीलवानाच्या शीलसंपदेचा हा दुसरा फायदा आहे." ‘‘Puna caparaṃ, gahapatayo, sīlavā sīlasampanno yaññadeva parisaṃ upasaṅkamati – yadi khattiyaparisaṃ yadi brāhmaṇaparisaṃ yadi gahapatiparisaṃ yadi samaṇaparisaṃ visārado upasaṅkamati amaṅkubhūto. Ayaṃ tatiyo ānisaṃso sīlavato sīlasampadāya. "पुन्हा आणखी, गृहस्थांनो, शीलवान आणि शीलसंपन्न मनुष्य ज्या ज्या परिषदेत (सभेत) जातो – मग ती क्षत्रिय परिषद असो, ब्राह्मण परिषद असो, गृहपती परिषद असो वा श्रमण परिषद असो – तिथे तो आत्मविश्वासाने (निर्भयपणे) आणि प्रसन्न चित्ताने जातो. शीलवानाच्या शीलसंपदेचा हा तिसरा फायदा आहे." ‘‘Puna caparaṃ, gahapatayo, sīlavā sīlasampanno asammūḷho kālaṅkaroti. Ayaṃ catuttho ānisaṃso sīlavato sīlasampadāya. "पुन्हा आणखी, गृहस्थांनो, शीलवान आणि शीलसंपन्न मनुष्य असंभ्रमित (शांत व स्पष्ट चित्ताने) मृत्यू पावतो. शीलवानाच्या शीलसंपदेचा हा चौथा फायदा आहे." ‘‘Puna caparaṃ, gahapatayo, sīlavā sīlasampanno kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. Ayaṃ pañcamo ānisaṃso sīlavato sīlasampadāya. Ime kho, gahapatayo, pañca ānisaṃsā sīlavato sīlasampadāyā’’ti. "पुन्हा आणखी, गृहस्थांनो, शीलवान आणि शीलसंपन्न मनुष्य शरीराच्या नाशानंतर, मृत्यूनंतर, सुगतीला, स्वर्गलोकाला प्राप्त होतो. शीलवानाच्या शीलसंपदेचा हा पाचवा फायदा आहे. गृहस्थांनो, हेच ते शीलवानाच्या शीलसंपदेचे पाच फायदे आहेत." 151. Atha kho bhagavā pāṭaligāmike upāsake bahudeva rattiṃ dhammiyā kathāya sandassetvā samādapetvā samuttejetvā sampahaṃsetvā uyyojesi – ‘‘abhikkantā kho, gahapatayo, ratti, yassadāni tumhe kālaṃ maññathā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho pāṭaligāmikā upāsakā bhagavato paṭissutvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkamiṃsu. Atha kho bhagavā acirapakkantesu pāṭaligāmikesu upāsakesu suññāgāraṃ pāvisi. १५१. त्यानंतर भगवंतांनी पाटलिगामच्या उपासकांना रात्रीच्या बऱ्याच वेळेपर्यंत धम्मचर्चेने उपदेशित केले, धम्मात प्रवृत्त केले, उत्साहित केले आणि हर्षित केले. मग त्यांना निरोप देताना ते म्हणाले, "गृहस्थांनो, रात्र बरीच उलटून गेली आहे, आता तुम्हाला जाण्यासाठी जी योग्य वेळ वाटेल ती तुम्ही ठरवा." "तसेच असो, भन्ते," असे म्हणून पाटलिगामच्या उपासकांनी भगवंतांच्या वचनाचा स्वीकार केला, आणि आपापल्या आसनावरून उठून भगवंतांना अभिवादन करून, प्रदक्षिणा घालून ते निघून गेले. त्यानंतर, पाटलिगामचे उपासक निघून गेल्यावर लगेचच भगवंतांनी एका शून्यगृहात (एकांत खोलीत) प्रवेश केला. Pāṭaliputtanagaramāpanaṃ पाटलिपुत्र नगराची निर्मिती 152. Tena [Pg.74] kho pana samayena sunidhavassakārā magadhamahāmattā pāṭaligāme nagaraṃ māpenti vajjīnaṃ paṭibāhāya. Tena samayena sambahulā devatāyo sahasseva pāṭaligāme vatthūni pariggaṇhanti. Yasmiṃ padese mahesakkhā devatā vatthūni pariggaṇhanti, mahesakkhānaṃ tattha raññaṃ rājamahāmattānaṃ cittāni namanti nivesanāni māpetuṃ. Yasmiṃ padese majjhimā devatā vatthūni pariggaṇhanti, majjhimānaṃ tattha raññaṃ rājamahāmattānaṃ cittāni namanti nivesanāni māpetuṃ. Yasmiṃ padese nīcā devatā vatthūni pariggaṇhanti, nīcānaṃ tattha raññaṃ rājamahāmattānaṃ cittāni namanti nivesanāni māpetuṃ. Addasā kho bhagavā dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena tā devatāyo sahasseva pāṭaligāme vatthūni pariggaṇhantiyo. Atha kho bhagavā rattiyā paccūsasamayaṃ paccuṭṭhāya āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘ke nu kho, ānanda, pāṭaligāme nagaraṃ māpentī’’ti ? ‘‘Sunidhavassakārā, bhante, magadhamahāmattā pāṭaligāme nagaraṃ māpenti vajjīnaṃ paṭibāhāyā’’ti. ‘‘Seyyathāpi, ānanda, devehi tāvatiṃsehi saddhiṃ mantetvā, evameva kho, ānanda, sunidhavassakārā magadhamahāmattā pāṭaligāme nagaraṃ māpenti vajjīnaṃ paṭibāhāya. Idhāhaṃ, ānanda, addasaṃ dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena sambahulā devatāyo sahasseva pāṭaligāme vatthūni pariggaṇhantiyo. Yasmiṃ, ānanda, padese mahesakkhā devatā vatthūni pariggaṇhanti, mahesakkhānaṃ tattha raññaṃ rājamahāmattānaṃ cittāni namanti nivesanāni māpetuṃ. Yasmiṃ padese majjhimā devatā vatthūni pariggaṇhanti, majjhimānaṃ tattha raññaṃ rājamahāmattānaṃ cittāni namanti nivesanāni māpetuṃ. Yasmiṃ padese nīcā devatā vatthūni pariggaṇhanti, nīcānaṃ tattha raññaṃ rājamahāmattānaṃ cittāni namanti nivesanāni māpetuṃ. Yāvatā, ānanda, ariyaṃ āyatanaṃ yāvatā vaṇippatho idaṃ agganagaraṃ bhavissati pāṭaliputtaṃ puṭabhedanaṃ. Pāṭaliputtassa kho, ānanda, tayo antarāyā bhavissanti – aggito vā udakato vā mithubhedā vā’’ti. १५२. त्या वेळी मगध देशाचे महामात्य सुनिध आणि वस्सकार हे वज्जींना रोखण्यासाठी पाटलिगाम येथे एका नगराची निर्मिती करत होते. त्या वेळी हजारो देवता पाटलिगाममध्ये आपापल्या राहण्याच्या जागा निवडत होत्या. ज्या भागात महातेजस्वी देवता जागा निवडत होत्या, तिथे महातेजस्वी राजे आणि महामात्य यांचे निवासस्थाने बांधण्याकडे मन वळत होते. ज्या भागात मध्यम दर्जाच्या देवता जागा निवडत होत्या, तिथे मध्यम दर्जाच्या राजे आणि महामात्य यांचे निवासस्थाने बांधण्याकडे मन वळत होते. ज्या भागात कनिष्ठ दर्जाच्या देवता जागा निवडत होत्या, तिथे कनिष्ठ दर्जाच्या राजे आणि महामात्य यांचे निवासस्थाने बांधण्याकडे मन वळत होते. भगवंतांनी मानवी दृष्टीच्या पलीकडे असलेल्या आपल्या अतिशय शुद्ध दिव्य चक्षूंनी त्या हजारो देवतांना पाटलिगाममध्ये जागा निवडताना पाहिले. त्यानंतर भगवंतांनी पहाटेच्या वेळी उठून आयुष्यमान आनंदाला विचारले, "आनंदा, पाटलिगाममध्ये नगर कोण निर्माण करत आहे?" "भन्ते, मगध देशाचे महामात्य सुनिध आणि वस्सकार हे वज्जींना रोखण्यासाठी पाटलिगाममध्ये नगर निर्माण करत आहेत." "आनंदा, जणू काही तावतिंस देवलोकातील देवतांशी सल्लामसलत करूनच सुनिध आणि वस्सकार हे पाटलिगाममध्ये नगर निर्माण करत आहेत! आनंदा, मी माझ्या मानवी दृष्टीच्या पलीकडे असलेल्या शुद्ध दिव्य चक्षूंनी पाहिले की, हजारो देवता पाटलिगाममध्ये जागा निवडत आहेत. आनंदा, ज्या भागात महातेजस्वी देवता जागा निवडतात, तिथे महातेजस्वी राजे आणि महामात्य यांचे निवासस्थाने बांधण्याकडे मन वळते. ज्या भागात मध्यम दर्जाच्या देवता जागा निवडतात, तिथे मध्यम दर्जाच्या राजे आणि महामात्य यांचे निवासस्थाने बांधण्याकडे मन वळते. ज्या भागात कनिष्ठ दर्जाच्या देवता जागा निवडतात, तिथे कनिष्ठ दर्जाच्या राजे आणि महामात्य यांचे निवासस्थाने बांधण्याकडे मन वळते. आनंदा, जोपर्यंत आर्यांचे निवासस्थान आणि व्यापारमार्ग अस्तित्वात राहतील, तोपर्यंत हे पाटलिपुत्र नावाचे नगर सर्वश्रेष्ठ नगर आणि व्यापारी मालाचे गाठोडे सोडण्याचे मुख्य केंद्र (व्यापार केंद्र) होईल. परंतु आनंदा, पाटलिपुत्राला तीन धोके असतील – अग्नीपासून, पाण्यापासून किंवा आपापसातील फुटीमुळे." 153. Atha [Pg.75] kho sunidhavassakārā magadhamahāmattā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodiṃsu, sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu, ekamantaṃ ṭhitā kho sunidhavassakārā magadhamahāmattā bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘adhivāsetu no bhavaṃ gotamo ajjatanāya bhattaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghenā’’ti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena. Atha kho sunidhavassakārā magadhamahāmattā bhagavato adhivāsanaṃ viditvā yena sako āvasatho tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā sake āvasathe paṇītaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ paṭiyādāpetvā bhagavato kālaṃ ārocāpesuṃ – ‘‘kālo, bho gotama, niṭṭhitaṃ bhatta’’nti. १५३. त्यानंतर मगध देशाचे महामात्य सुनिध आणि वस्सकार जेथे भगवान होते तेथे आले. आल्यानंतर त्यांनी भगवंतांशी कुशलमंगल विचारले. आनंददायी आणि स्मरणीय संभाषण संपवून ते एका बाजूला उभे राहिले. एका बाजूला उभे राहिलेले मगधचे महामात्य सुनिध आणि वस्सकार भगवंतांना म्हणाले – "हे पूज्य गौतम, आपण भिक्खू संघासह आजच्या भोजनासाठी आमचे आमंत्रण स्वीकारावे." भगवंतांनी मौन बाळगून संमती दिली. त्यानंतर मगधचे महामात्य सुनिध आणि वस्सकार भगवंतांची संमती जाणून घेऊन आपल्या निवासस्थानी गेले. तेथे पोहोचून त्यांनी आपल्या निवासस्थानी उत्तम दर्जाचे खाद्य व भोज्य पदार्थ तयार करवून घेतले आणि भगवंतांना वेळ झाल्याचा निरोप पाठवला – "हे पूज्य गौतम, वेळ झाली आहे, भोजन तयार आहे." Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṃ bhikkhusaṅghena yena sunidhavassakārānaṃ magadhamahāmattānaṃ āvasatho tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Atha kho sunidhavassakārā magadhamahāmattā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappesuṃ sampavāresuṃ. Atha kho sunidhavassakārā magadhamahāmattā bhagavantaṃ bhuttāviṃ onītapattapāṇiṃ aññataraṃ nīcaṃ āsanaṃ gahetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinne kho sunidhavassakāre magadhamahāmatte bhagavā imāhi gāthāhi anumodi – त्यानंतर भगवान सकाळी चिवर परिधान करून, पात्र व चिवर घेऊन भिक्खू संघासह मगधचे महामात्य सुनिध आणि वस्सकार यांच्या निवासस्थानी गेले. तेथे पोहोचून ते तयार केलेल्या आसनावर बसले. त्यानंतर मगधचे महामात्य सुनिध आणि वस्सकार यांनी बुद्धप्रमुख भिक्खू संघाला उत्तम खाद्य व भोज्य पदार्थांनी स्वतःच्या हाताने तृप्त केले व संतुष्ट केले. त्यानंतर, भगवंतांनी भोजन आटोपून पात्रातून हात काढून घेतल्यावर, मगधचे महामात्य सुनिध आणि वस्सकार यांनी एक लहान आसन घेतले आणि ते एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या मगधच्या महामात्यांना, सुनिध आणि वस्सकार यांना भगवंतांनी या गाथांद्वारे अनुमोदित केले (आशीर्वाद दिला) – ‘‘Yasmiṃ padese kappeti, vāsaṃ paṇḍitajātiyo; Sīlavantettha bhojetvā, saññate brahmacārayo. "बुद्धिमान माणसाने ज्या प्रदेशात आपले निवासस्थान बनवले असेल, तेथे त्याने शीलवान, संयमी आणि ब्रह्मचर्य पाळणाऱ्या (भिक्खूंना) भोजन द्यावे. ‘‘Yā tattha devatā āsuṃ, tāsaṃ dakkhiṇamādise; Tā pūjitā pūjayanti, mānitā mānayanti naṃ. तेथील स्थानिक देवतांना त्या दानाचा वाटा (पुण्य) समर्पित करावा. अशा प्रकारे पूजिल्या गेलेल्या त्या देवता त्या माणसाचा आदर करतात आणि सन्मानित केल्यावर त्याचा सन्मान करतात. ‘‘Tato naṃ anukampanti, mātā puttaṃva orasaṃ; Devatānukampito poso, sadā bhadrāni passatī’’ti. त्यामुळे, जशी माता आपल्या पोटच्या मुलावर प्रेम करते, तशीच त्या देवता त्या माणसावर अनुकंपा करतात. देवतांची अनुकंपा लाभलेला मनुष्य नेहमी कल्याणच पाहतो (त्याचे नेहमी कल्याण होते)." Atha kho bhagavā sunidhavassakāre magadhamahāmatte imāhi gāthāhi anumoditvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi. त्यानंतर भगवान मगधचे महामात्य सुनिध आणि वस्सकार यांना या गाथांद्वारे अनुमोदित करून आसनावरून उठले आणि निघून गेले. 154. Tena [Pg.76] kho pana samayena sunidhavassakārā magadhamahāmattā bhagavantaṃ piṭṭhito piṭṭhito anubandhā honti – ‘‘yenajja samaṇo gotamo dvārena nikkhamissati, taṃ gotamadvāraṃ nāma bhavissati. Yena titthena gaṅgaṃ nadiṃ tarissati, taṃ gotamatitthaṃ nāma bhavissatī’’ti. Atha kho bhagavā yena dvārena nikkhami, taṃ gotamadvāraṃ nāma ahosi. Atha kho bhagavā yena gaṅgā nadī tenupasaṅkami. Tena kho pana samayena gaṅgā nadī pūrā hoti samatittikā kākapeyyā. Appekacce manussā nāvaṃ pariyesanti, appekacce uḷumpaṃ pariyesanti, appekacce kullaṃ bandhanti apārā, pāraṃ gantukāmā. Atha kho bhagavā – seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya, evameva – gaṅgāya nadiyā orimatīre antarahito pārimatīre paccuṭṭhāsi saddhiṃ bhikkhusaṅghena. Addasā kho bhagavā te manusse appekacce nāvaṃ pariyesante appekacce uḷumpaṃ pariyesante appekacce kullaṃ bandhante apārā pāraṃ gantukāme. Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi – १५४. त्या वेळी मगधचे महामात्य सुनिध आणि वस्सकार भगवंतांच्या मागे मागे चालू लागले आणि विचार करू लागले – "आज श्रमण गौतम ज्या दारातून बाहेर पडतील, त्याला 'गौतम द्वार' म्हटले जाईल; आणि ज्या घाटावरून ते गंगा नदी पार करतील, त्याला 'गौतम घाट' म्हटले जाईल." त्यानंतर भगवान ज्या दारातून बाहेर पडले, त्याचे नाव 'गौतम द्वार' झाले. त्यानंतर भगवान जेथे गंगा नदी होती तेथे गेले. त्या वेळी गंगा नदी पाण्याने काठोकाठ भरलेली होती, इतकी की कावळाही काठावर उभा राहून पाणी पिऊ शकत होता. काही लोक पलीकडच्या तीरावर जाण्याच्या इच्छेने नाव शोधत होते, काही तराफा शोधत होते, तर काही बांबूचा किंवा लाकडाचा सांगड (कळ्ळ) बांधीत होते. तेव्हा भगवंतांनी – ज्याप्रमाणे एखादा बलवान मनुष्य आपला दुमडलेला हात पसरतो किंवा पसरलेला हात दुमडतो, त्याचप्रमाणे – गंगेच्या या तीरावरून अंतर्धान पावून भिक्खू संघासह पलीकडच्या तीरावर प्रकट झाले. भगवंतांनी त्या लोकांना पाहिले, जे पलीकडे जाण्याच्या इच्छेने काही नाव शोधत होते, काही तराफा शोधत होते, तर काही सांगड बांधीत होते. तेव्हा भगवंतांनी ही बाब जाणून घेऊन त्या वेळी हे उदान (उद्गार) काढले – ‘‘Ye taranti aṇṇavaṃ saraṃ, setuṃ katvāna visajja pallalāni; Kullañhi jano bandhati, tiṇṇā medhāvino janā’’ti. "जे अथांग जलाशय (तण्हा-सागर) पार करतात, ते (आर्यमार्गरूपी) पूल बांधून चिखल-दलदल मागे सोडून पार होतात. सामान्य लोक तराफा बांधतात, परंतु ज्ञानी लोक आधीच पार झालेले असतात." Paṭhamabhāṇavāro. प्रथम भाणवार समाप्त. Ariyasaccakathā आर्यसत्य कथा 155. Atha kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘āyāmānanda, yena koṭigāmo tenupasaṅkamissāmā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi. Atha kho bhagavā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ yena koṭigāmo tadavasari. Tatra sudaṃ bhagavā koṭigāme viharati. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – १५५. त्यानंतर भगवंतांनी आयुष्मान आनंदाला संबोधित केले – "चल आनंदा, आपण कोटिगाम येथे जाऊ या." "तसेच असो, भंते," असे आयुष्मान आनंदाने भगवंतांना उत्तर दिले. त्यानंतर भगवान मोठ्या भिक्खू संघासह कोटिगाम येथे पोहोचले. तेथे भगवान कोटिगाम येथे राहू लागले. तेथे भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले – ‘‘Catunnaṃ[Pg.77], bhikkhave, ariyasaccānaṃ ananubodhā appaṭivedhā evamidaṃ dīghamaddhānaṃ sandhāvitaṃ saṃsaritaṃ mamañceva tumhākañca. Katamesaṃ catunnaṃ? Dukkhassa, bhikkhave, ariyasaccassa ananubodhā appaṭivedhā evamidaṃ dīghamaddhānaṃ sandhāvitaṃ saṃsaritaṃ mamañceva tumhākañca. Dukkhasamudayassa, bhikkhave, ariyasaccassa ananubodhā appaṭivedhā evamidaṃ dīghamaddhānaṃ sandhāvitaṃ saṃsaritaṃ mamañceva tumhākañca. Dukkhanirodhassa, bhikkhave, ariyasaccassa ananubodhā appaṭivedhā evamidaṃ dīghamaddhānaṃ sandhāvitaṃ saṃsaritaṃ mamañceva tumhākañca. Dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya, bhikkhave, ariyasaccassa ananubodhā appaṭivedhā evamidaṃ dīghamaddhānaṃ sandhāvitaṃ saṃsaritaṃ mamañceva tumhākañca. Tayidaṃ, bhikkhave, dukkhaṃ ariyasaccaṃ anubuddhaṃ paṭividdhaṃ, dukkhasamudayaṃ ariyasaccaṃ anubuddhaṃ paṭividdhaṃ, dukkhanirodhaṃ ariyasaccaṃ anubuddhaṃ paṭividdhaṃ, dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccaṃ anubuddhaṃ paṭividdhaṃ, ucchinnā bhavataṇhā, khīṇā bhavanetti, natthidāni punabbhavo’’ti. Idamavoca bhagavā. Idaṃ vatvāna sugato athāparaṃ etadavoca satthā – "भिक्खूंनो, चार आर्यसत्यांचे आकलन न झाल्यामुळे आणि त्यांचा वेध (साक्षात्कार) न घेतल्यामुळे, मला आणि तुम्हा सर्वांना या दीर्घ संसारात वारंवार जन्म घ्यावा लागला आणि भटकावे लागले. कोणत्या चार आर्यसत्यांचे? भिक्खूंनो, दुःख या आर्यसत्याचे आकलन न झाल्यामुळे आणि त्याचा वेध न घेतल्यामुळे, मला आणि तुम्हा सर्वांना या दीर्घ संसारात भटकावे लागले. दुःखसमुदय (दुःखाची उत्पत्ती) या आर्यसत्याचे आकलन न झाल्यामुळे आणि त्याचा वेध न घेतल्यामुळे, मला आणि तुम्हा सर्वांना या दीर्घ संसारात भटकावे लागले. दुःखनिरोध या आर्यसत्याचे आकलन न झाल्यामुळे आणि त्याचा वेध न घेतल्यामुळे, मला आणि तुम्हा सर्वांना या दीर्घ संसारात भटकावे लागले. दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा (दुःखनिरोधाचा मार्ग) या आर्यसत्याचे आकलन न झाल्यामुळे आणि त्याचा वेध न घेतल्यामुळे, मला आणि तुम्हा सर्वांना या दीर्घ संसारात भटकावे लागले. भिक्खूंनो, आता हे दुःख आर्यसत्य जाणले गेले आहे, त्याचा वेध घेतला गेला आहे; दुःखसमुदय आर्यसत्य जाणले गेले आहे, त्याचा वेध घेतला गेला आहे; दुःखनिरोध आर्यसत्य जाणले गेले आहे, त्याचा वेध घेतला गेला आहे; दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा आर्यसत्य जाणले गेले आहे, त्याचा वेध घेतला गेला आहे. भव-तृष्णा समूळ नष्ट झाली आहे, भवाकडे नेणारे बंधन (भवनित्ती) क्षीण झाले आहे, आता पुनर्जन्म नाही." भगवंतांनी असे सांगितले. सुगतांनी हे सांगितल्यावर, शास्त्यांनी पुढे हे म्हटले – ‘‘Catunnaṃ ariyasaccānaṃ, yathābhūtaṃ adassanā; Saṃsitaṃ dīghamaddhānaṃ, tāsu tāsveva jātisu. "चार आर्यसत्यांचे यथार्थ दर्शन न झाल्यामुळे, विविध योनींमध्ये (जन्मांमध्ये) दीर्घकाळ संसरण करावे लागले. Tāni etāni diṭṭhāni, bhavanetti samūhatā; Ucchinnaṃ mūlaṃ dukkhassa, natthi dāni punabbhavo’’ti. "आता ती आर्यसत्ये पाहिली गेली आहेत, भवाचे बंधन समूळ नष्ट झाले आहे, दुःखाचे मूळ कापून टाकले गेले आहे, आता पुनर्जन्म नाही." Tatrapi sudaṃ bhagavā koṭigāme viharanto etadeva bahulaṃ bhikkhūnaṃ dhammiṃ kathaṃ karoti – ‘‘iti sīlaṃ, iti samādhi, iti paññā. Sīlaparibhāvito samādhi mahapphalo hoti mahānisaṃso. Samādhiparibhāvitā paññā mahapphalā hoti mahānisaṃsā. Paññāparibhāvitaṃ cittaṃ sammadeva āsavehi vimuccati, seyyathidaṃ – kāmāsavā, bhavāsavā, avijjāsavā’’ti. तेथे कोटिगाम येथे विहार करत असताना देखील भगवान भिक्खूंना वारंवार हाच धम्म उपदेश देत असत – 'असे शील आहे, असे समाधी आहे, असे प्रज्ञा आहे. शीलाने परिभावित समाधी महाफळदायी व महाकल्याणकारी ठरते. समाधीने परिभावित प्रज्ञा महाफळदायी व महाकल्याणकारी ठरते. प्रज्ञेने परिभावित झालेले चित्त आसवांपासून चांगल्या प्रकारे मुक्त होते, जसे की – कामासव, भवासव आणि अविद्यासव.' Anāvattidhammasambodhiparāyaṇā अनावत्तीधम्म आणि संबोधीपरायण 156. Atha kho bhagavā koṭigāme yathābhirantaṃ viharitvā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘āyāmānanda, yena nātikā tenupaṅkamissāmā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato [Pg.78] paccassosi. Atha kho bhagavā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ yena nātikā tadavasari. Tatrapi sudaṃ bhagavā nātike viharati giñjakāvasathe. Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sāḷho nāma, bhante, bhikkhu nātike kālaṅkato, tassa kā gati, ko abhisamparāyo? Nandā nāma, bhante, bhikkhunī nātike kālaṅkatā, tassā kā gati, ko abhisamparāyo? Sudatto nāma, bhante, upāsako nātike kālaṅkato, tassa kā gati, ko abhisamparāyo? Sujātā nāma, bhante, upāsikā nātike kālaṅkatā, tassā kā gati, ko abhisamparāyo? Kukkuṭo nāma, bhante, upāsako nātike kālaṅkato, tassa kā gati, ko abhisamparāyo? Kāḷimbo nāma, bhante, upāsako…pe… nikaṭo nāma, bhante, upāsako… kaṭissaho nāma, bhante, upāsako… tuṭṭho nāma, bhante, upāsako… santuṭṭho nāma, bhante, upāsako… bhaddo nāma, bhante, upāsako… subhaddo nāma, bhante, upāsako nātike kālaṅkato, tassa kā gati, ko abhisamparāyo’’ti? १५६. त्यानंतर भगवान कोटिगाम येथे इच्छेनुसार विहार करून आयुष्यमान आनंदाला म्हणाले – 'आनंदा, चल, आपण नातिका येथे जाऊ या.' 'तसेच असो, भंते,' असे म्हणून आयुष्यमान आनंदाने भगवंतांच्या वचनाचा स्वीकार केला. त्यानंतर भगवान मोठ्या भिक्खू संघासह नातिका येथे पोहोचले. तेथे भगवान नातिका येथील गिंजकावसथ (विटांचे घर) मध्ये विहार करत होते. त्यानंतर आयुष्यमान आनंद भगवंतांकडे गेले; जवळ जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान आनंदाने भगवंतांना असे विचारले – 'भंते, नातिका येथे साळ्ह नावाचे भिक्खू काळाधीन झाले आहेत, त्यांची गती काय आहे, त्यांचा परलोक कोणता आहे? भंते, नातिका येथे नंदा नावाची भिक्खुणी काळाधीन झाली आहे, तिची गती काय आहे, तिचा परलोक कोणता आहे? भंते, नातिका येथे सुदत्त नावाचा उपासक काळाधीन झाला आहे, त्याची गती काय आहे, त्याचा परलोक कोणता आहे? भंते, नातिका येथे सुजाता नावाची उपासिका काळाधीन झाली आहे, तिची गती काय आहे, तिचा परलोक कोणता आहे? भंते, नातिका येथे कुक्कुट नावाचा उपासक काळाधीन झाला आहे, त्याची गती काय आहे, त्याचा परलोक कोणता आहे? भंते, नातिका येथे काळिम्ब नावाचा उपासक...पे... निकठ नावाचा उपासक... कटिस्सहा नावाचा उपासक... तुट्ठ नावाचा उपासक... संतुट्ठ नावाचा उपासक... भद्द नावाचा उपासक... सुभद्द नावाचा उपासक काळाधीन झाला आहे, त्याची गती काय आहे, त्याचा परलोक कोणता आहे?' 157. ‘‘Sāḷho, ānanda, bhikkhu āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsi. Nandā, ānanda, bhikkhunī pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātikā tattha parinibbāyinī anāvattidhammā tasmā lokā. Sudatto, ānanda, upāsako tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā rāgadosamohānaṃ tanuttā sakadāgāmī sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karissati. Sujātā, ānanda, upāsikā tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpannā avinipātadhammā niyatā sambodhiparāyaṇā. Kukkuṭo, ānanda, upāsako pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā. Kāḷimbo, ānanda, upāsako…pe… nikaṭo, ānanda, upāsako… kaṭissaho[Pg.79], ānanda, upāsako… tuṭṭho, ānanda, upāsako … santuṭṭho, ānanda, upāsako… bhaddo, ānanda, upāsako… subhaddo, ānanda, upāsako pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā. Paropaññāsaṃ, ānanda, nātike upāsakā kālaṅkatā, pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātikā tattha parinibbāyino anāvattidhammā tasmā lokā. Sādhikā navuti, ānanda, nātike upāsakā kālaṅkatā tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā rāgadosamohānaṃ tanuttā sakadāgāmino sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karissanti. Sātirekāni, ānanda, pañcasatāni nātike upāsakā kālaṅkatā, tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpannā avinipātadhammā niyatā sambodhiparāyaṇā. १५७. 'आनंदा, साळ्ह भिक्खूने आसवांचा क्षय केल्यामुळे, आसवरहित अशा चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्तीला याच जन्मात स्वतः उच्च ज्ञानाने जाणून, साक्षात करून आणि त्यात प्रतिष्ठित होऊन विहार केला. आनंदा, नंदा भिक्खुणी पाच खालच्या दर्जाच्या (ओरंभागीय) संयोजनांचा क्षय झाल्यामुळे ओपपातिक (स्वयंभू उत्पन्न होणारी) झाली असून, तेथेच परिनिर्वाण प्राप्त करणारी आहे आणि त्या लोकातून पुन्हा न परतणारी आहे. आनंदा, सुदत्त उपासक तीन संयोजनांचा क्षय झाल्यामुळे आणि राग, द्वेष व मोहाच्या क्षीणतेमुळे सकदागामी झाला असून, या लोकात केवळ एकदाच या जगात येऊन दुःखाचा अंत करेल. आनंदा, सुजाता उपासिका तीन संयोजनांचा क्षय झाल्यामुळे सोतापन्न झाली असून, ती अपाय गतीला न जाणारी, निश्चित आणि संबोधीपरायण झाली आहे. आनंदा, कुक्कुट उपासक पाच ओरंभागीय संयोजनांचा क्षय झाल्यामुळे ओपपातिक झाला असून, तेथेच परिनिर्वाण प्राप्त करणारा आणि त्या लोकातून पुन्हा न परतणारा आहे. आनंदा, काळिम्ब उपासक...पे... निकठ उपासक... कटिस्सहा उपासक... तुट्ठ उपासक... संतुट्ठ उपासक... भद्द उपासक... सुभद्द उपासक पाच ओरंभागीय संयोजनांचा क्षय झाल्यामुळे ओपपातिक झाला असून, तेथेच परिनिर्वाण प्राप्त करणारा आणि त्या लोकातून पुन्हा न परतणारा आहे. आनंदा, नातिका येथे पन्नासपेक्षा अधिक उपासक काळाधीन झाले आहेत, जे पाच ओरंभागीय संयोजनांचा क्षय झाल्यामुळे ओपपातिक झाले असून, तेथेच परिनिर्वाण प्राप्त करणारे आणि त्या लोकातून पुन्हा न परतणारे आहेत. आनंदा, नातिका येथे नव्वदपेक्षा अधिक उपासक काळाधीन झाले आहेत, जे तीन संयोजनांचा क्षय झाल्यामुळे आणि राग, द्वेष व मोहाच्या क्षीणतेमुळे सकदागामी झाले असून, या लोकात केवळ एकदाच येऊन दुःखाचा अंत करतील. आनंदा, नातिका येथे पाचशेपेक्षा अधिक उपासक काळाधीन झाले आहेत, जे तीन संयोजनांचा क्षय झाल्यामुळे सोतापन्न झाले असून, अपाय गतीला न जाणारे, निश्चित आणि संबोधीपरायण झाले आहेत.' Dhammādāsadhammapariyāyā धम्मादास धम्मपर्याय 158. ‘‘Anacchariyaṃ kho panetaṃ, ānanda, yaṃ manussabhūto kālaṅkareyya. Tasmiṃyeva kālaṅkate tathāgataṃ upasaṅkamitvā etamatthaṃ pucchissatha, vihesā hesā, ānanda, tathāgatassa. Tasmātihānanda, dhammādāsaṃ nāma dhammapariyāyaṃ desessāmi, yena samannāgato ariyasāvako ākaṅkhamāno attanāva attānaṃ byākareyya – ‘khīṇanirayomhi khīṇatiracchānayoni khīṇapettivisayo khīṇāpāyaduggativinipāto, sotāpannohamasmi avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo’ti. १५८. 'आनंदा, मनुष्य जन्माला आलेल्याने मृत्यू पावणे यात काही आश्चर्य नाही. परंतु, प्रत्येक वेळी कोणी मृत्यू पावल्यावर तुम्ही तथागतांकडे येऊन याविषयी विचारणे, हे तथागतांसाठी केवळ त्रासाचे कारण ठरते. म्हणून, आनंदा, मी तुम्हाला 'धम्मादास' (धम्माचा आरसा) नावाचा धम्मपर्याय शिकवतो, ज्याने युक्त असलेला आर्यश्रावक इच्छेनुसार स्वतःच स्वतःबद्दल असे घोषित करू शकेल – 'माझा नरकवास संपला आहे, तिर्यक योनी संपली आहे, प्रेतलोक संपला आहे, अपाय, दुर्गती आणि अधोगती संपली आहे; मी सोतापन्न झालो आहे, अपाय गतीला न जाणारा, निश्चित आणि संबोधीपरायण झालो आहे.' 159. ‘‘Katamo ca so, ānanda, dhammādāso dhammapariyāyo, yena samannāgato ariyasāvako ākaṅkhamāno attanāva attānaṃ byākareyya – ‘khīṇanirayomhi khīṇatiracchānayoni khīṇapettivisayo khīṇāpāyaduggativinipāto, sotāpannohamasmi avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo’ti? १५९. 'आणि आनंदा, तो धम्मादास धम्मपर्याय कोणता आहे, ज्याने युक्त असलेला आर्यश्रावक इच्छेनुसार स्वतःच स्वतःबद्दल असे घोषित करू शकेल – 'माझा नरकवास संपला आहे, तिर्यक योनी संपली आहे, प्रेतलोक संपला आहे, अपाय, दुर्गती आणि अधोगती संपली आहे; मी सोतापन्न झालो आहे, अपाय गतीला न जाणारा, निश्चित आणि संबोधीपरायण झालो आहे'?' ‘‘Idhānanda[Pg.80], ariyasāvako buddhe aveccappasādena samannāgato hoti – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. 'येथे, आनंदा, आर्यश्रावक बुद्धांवर अचल श्रद्धेने युक्त असतो – 'ते भगवान अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, विद्याचरणसंपन्न, सुगत, lokavidū (विश्वाचे ज्ञाते), अनुत्तर पुरुषदम्यसारथी, देव आणि मानवांचे शास्ता, बुद्ध आणि भगवंत आहेत.'' ‘‘Dhamme aveccappasādena samannāgato hoti – ‘svākkhāto bhagavatā dhammo sandiṭṭhiko akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhī’ti. 'तो धम्मावर अचल श्रद्धेने युक्त असतो – 'भगवंतांद्वारे धम्म सुविख्यात आहे, तो प्रत्यक्ष पाहण्याजोगा, तात्काळ फळ देणारा, 'ये आणि पाहा' असे म्हणण्यास योग्य, स्वतःमध्ये धारण करण्यास योग्य आणि विद्वानांनी आपापल्या परीने जाणून घेण्याजोगा आहे.'' ‘‘Saṅghe aveccappasādena samannāgato hoti – ‘suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, ujuppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, ñāyappaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, sāmīcippaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho yadidaṃ cattāri purisayugāni aṭṭha purisapuggalā, esa bhagavato sāvakasaṅgho āhuneyyo pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’ti. 'तो संघावर अचल श्रद्धेने युक्त असतो – 'भगवंतांचा श्रावकसंघ चांगल्या मार्गाने चालणारा (सुप्रतिपन्न) आहे, भगवंतांचा श्रावकसंघ सरळ मार्गाने चालणारा (ऋजुप्रतिपन्न) आहे, भगवंतांचा श्रावकसंघ न्यायाच्या मार्गाने चालणारा (न्यायप्रतिपन्न) आहे, भगवंतांचा श्रावकसंघ योग्य मार्गाने चालणारा (सामीचीप्रतिपन्न) आहे. म्हणजेच हे जे चार पुरुषयुग आणि आठ पुरुषपुद्गल आहेत, हा भगवंतांचा श्रावकसंघ आहुती स्वीकारण्यास योग्य, पाहुणचारास योग्य, दानास योग्य, हात जोडून अभिवादन करण्यास योग्य आणि जगातील सर्वश्रेष्ठ पुण्यक्षेत्र आहे.'' ‘‘Ariyakantehi sīlehi samannāgato hoti akhaṇḍehi acchiddehi asabalehi akammāsehi bhujissehi viññūpasatthehi aparāmaṭṭhehi samādhisaṃvattanikehi. तो आर्यांना प्रिय असलेल्या, अखंडित, छिद्ररहित, डाग नसलेल्या, निष्कलंक, (तृष्णेच्या दास्यत्वातून) मुक्त करणाऱ्या, विद्वानांनी प्रशंसिलेल्या, (तृष्णा व दृष्टी यांनी) अपरामृष्ट (स्पर्श न केलेल्या) आणि समाधीला पोषक असणाऱ्या शीलांनी युक्त असतो. ‘‘Ayaṃ kho so, ānanda, dhammādāso dhammapariyāyo, yena samannāgato ariyasāvako ākaṅkhamāno attanāva attānaṃ byākareyya – ‘khīṇanirayomhi khīṇatiracchānayoni khīṇapettivisayo khīṇāpāyaduggativinipāto, sotāpannohamasmi avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo’’’ti. “आनंदा, हाच तो ‘धम्मरूपी दर्पण’ (धम्मपर्याय) आहे, ज्याने युक्त असलेला आर्यश्रावक, जर त्याची इच्छा असेल तर, स्वतःच स्वतःविषयी असे घोषित करू शकतो – ‘माझा नरक नष्ट झाला आहे, तिर्यक योनी नष्ट झाली आहे, प्रेत योनी नष्ट झाली आहे, अपाय, दुर्गती आणि विनिपात (पतन) नष्ट झाले आहेत. मी सोतापन्न (स्रोतआपन्न) झालो आहे, दुर्गतीला न जाण्याचा माझा स्वभाव आहे, मी नियत (निश्चित) आहे आणि संबोधीकडे (पूर्ण ज्ञानाकडे) जाणारा आहे.’” Tatrapi sudaṃ bhagavā nātike viharanto giñjakāvasathe etadeva bahulaṃ bhikkhūnaṃ dhammiṃ kathaṃ karoti – तेथे नातिका येथे विटांच्या विहारात (गिंजकावसथ) राहत असताना सुद्धा भगवान भिक्खूंना वारंवार हाच धम्मसंवाद देत असत – ‘‘Iti sīlaṃ iti samādhi iti paññā. Sīlaparibhāvito samādhi mahapphalo hoti mahānisaṃso. Samādhiparibhāvitā paññā mahapphalā hoti mahānisaṃsā. Paññāparibhāvitaṃ cittaṃ sammadeva āsavehi vimuccati, seyyathidaṃ – kāmāsavā, bhavāsavā, avijjāsavā’’ti. “असे शील आहे, अशी समाधी आहे, अशी प्रज्ञा आहे. शीलाने परिभावित (सुसंस्कृत) झालेली समाधी महाफळ देणारी आणि महा-अनुशंस (मोठा लाभ) देणारी ठरते. समाधीने परिभावित झालेली प्रज्ञा महाफळ देणारी आणि महा-अनुशंस देणारी ठरते. प्रज्ञेने परिभावित झालेले चित्त आसवांपासून चांगल्या प्रकारे मुक्त होते, जसे की – कामासव (इंद्रियसुखाची आसक्ती), भवासव (अस्तित्वाची आसक्ती) आणि अविद्यासव (अज्ञानाची आसक्ती).” 160. Atha [Pg.81] kho bhagavā nātike yathābhirantaṃ viharitvā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘āyāmānanda, yena vesālī tenupasaṅkamissāmā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi. Atha kho bhagavā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ yena vesālī tadavasari. Tatra sudaṃ bhagavā vesāliyaṃ viharati ambapālivane. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – १६०. त्यानंतर भगवान नातिका येथे इच्छेनुसार राहिल्यानंतर आयुष्यमान आनंदाला म्हणाले – “चल आनंदा, आपण वेसालीला जाऊया.” “तसेच असो, भंते,” आयुष्यमान आनंदाने भगवंतांच्या बोलण्याला संमती दिली. त्यानंतर भगवान मोठ्या भिक्खू संघासह वेसालीकडे निघाले आणि तेथे पोहोचले. तेथे वेसालीमध्ये भगवान अंबपालीच्या वनात (अंबपालिवन) राहत होते. तेथे भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले – ‘‘Sato, bhikkhave, bhikkhu vihareyya sampajāno, ayaṃ vo amhākaṃ anusāsanī. Kathañca, bhikkhave, bhikkhu sato hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Vedanāsu vedanānupassī…pe… citte cittānupassī…pe… dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu sato hoti. “भिक्खूंनो, भिक्खूने स्मृतिमान (सजग) आणि संप्रजन्ययुक्त (जागरूक) होऊन विहार करावा, हाच आमचा तुम्हासाठी उपदेश आहे. आणि भिक्खूंनो, भिक्खू कसा स्मृतिमान असतो? येथे, भिक्खूंनो, भिक्खू कायेमध्ये कायानुपश्या (शरीराचे निरीक्षण) करत, आतपी (उद्योगी), संप्रजन्ययुक्त आणि स्मृतिमान होऊन, लोकांमधील अभिज्झा (लोभ) आणि दौर्मनस्य (द्वेष) दूर करून विहार करतो. वेदनांमध्ये वेदनानुपश्या करत... चित्तामध्ये चित्तानुपश्या करत... धम्मांमध्ये धम्मानुपश्या करत, आतपी, संप्रजन्ययुक्त आणि स्मृतिमान होऊन, लोकांमधील अभिज्झा आणि दौर्मनस्य दूर करून विहार करतो. अशा प्रकारे, भिक्खूंनो, भिक्खू स्मृतिमान असतो.” ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu sampajāno hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu abhikkante paṭikkante sampajānakārī hoti, ālokite vilokite sampajānakārī hoti, samiñjite pasārite sampajānakārī hoti, saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe sampajānakārī hoti, asite pīte khāyite sāyite sampajānakārī hoti, uccārapassāvakamme sampajānakārī hoti, gate ṭhite nisinne sutte jāgarite bhāsite tuṇhībhāve sampajānakārī hoti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu sampajāno hoti. Sato, bhikkhave, bhikkhu vihareyya sampajāno, ayaṃ vo amhākaṃ anusāsanī’’ti. “आणि भिक्खूंनो, भिक्खू कसा संप्रजन्ययुक्त (जागरूक) असतो? येथे, भिक्खूंनो, भिक्खू पुढे जाताना किंवा मागे वळताना संप्रजन्यपूर्वक (पूर्ण जागरूकतेने) कृती करतो; समोर पाहताना किंवा आजूबाजूला पाहताना संप्रजन्यपूर्वक कृती करतो; हात-पाय आखडताना किंवा पसरताना संप्रजन्यपूर्वक कृती करतो; संघात (दुप्पट वस्त्र), पात्र आणि चीवर धारण करताना संप्रजन्यपूर्वक कृती करतो; खाताना, पिताना, चघळताना किंवा चव घेताना संप्रजन्यपूर्वक कृती करतो; मलमूत्र विसर्जन करताना संप्रजन्यपूर्वक कृती करतो; चालताना, उभे असताना, बसलेले असताना, झोपताना, जागत असताना, बोलताना किंवा मौन बाळगताना संप्रजन्यपूर्वक कृती करतो. अशा प्रकारे, भिक्खूंनो, भिक्खू संप्रजन्ययुक्त असतो. भिक्खूंनो, भिक्खूने स्मृतिमान आणि संप्रजन्ययुक्त होऊन विहार करावा, हाच आमचा तुम्हासाठी उपदेश आहे.” Ambapālīgaṇikā अंबपाली गणिका 161. Assosi kho ambapālī gaṇikā – ‘‘bhagavā kira vesāliṃ anuppatto vesāliyaṃ viharati mayhaṃ ambavane’’ti. Atha kho ambapālī gaṇikā bhaddāni bhaddāni yānāni yojāpetvā bhaddaṃ bhaddaṃ yānaṃ abhiruhitvā bhaddehi bhaddehi yānehi vesāliyā niyyāsi. Yena sako ārāmo tena pāyāsi. Yāvatikā yānassa bhūmi, yānena gantvā, yānā paccorohitvā pattikāva yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ [Pg.82] nisinnaṃ kho ambapāliṃ gaṇikaṃ bhagavā dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṃsesi. Atha kho ambapālī gaṇikā bhagavatā dhammiyā kathāya sandassitā samādapitā samuttejitā sampahaṃsitā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘adhivāsetu me, bhante, bhagavā svātanāya bhattaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghenā’’ti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena. Atha kho ambapālī gaṇikā bhagavato adhivāsanaṃ viditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. १६१. अंबपाली गणिकेने ऐकले की, “भगवान वेसालीला आले असून वेसालीमध्ये माझ्याच आम्रवनात (अंबवनात) राहत आहेत.” त्यानंतर अंबपाली गणिकेने उत्तम उत्तम रथ तयार करवून, एका उत्तम रथावर आरूढ होऊन, इतर उत्तम रथांसह वेसालीहून निघाली. जिथे तिचे स्वतःचे उद्यान होते, तिकडे ती गेली. जिथपर्यंत रथाने जाणे शक्य होते, तिथपर्यंत रथाने जाऊन, रथातून उतरून ती पायीच भगवंताकडे गेली. तेथे जाऊन तिने भगवंतांना अभिवादन केले आणि ती एका बाजूला बसली. एका बाजूला बसलेल्या अंबपाली गणिकेला भगवंतांनी धम्मचर्चेने उपदेश केला, प्रेरित केले, उत्साहित केले आणि आनंदित केले. भगवंतांच्या धम्मचर्चेने उपदेशित, प्रेरित, उत्साहित आणि आनंदित झालेल्या अंबपाली गणिकेने भगवंतांना म्हटले – “भंते, भगवंतांनी भिक्खू संघासह उद्यासाठी माझे भोजन याचक म्हणून स्वीकारावे.” भगवंतांनी मौन राहून संमती दिली. त्यानंतर अंबपाली गणिकेने भगवंतांची संमती जाणून, आसनावरून उठून, भगवंतांना अभिवादन करून, प्रदक्षिणा घालून ती निघून गेली. Assosuṃ kho vesālikā licchavī – ‘‘bhagavā kira vesāliṃ anuppatto vesāliyaṃ viharati ambapālivane’’ti. Atha kho te licchavī bhaddāni bhaddāni yānāni yojāpetvā bhaddaṃ bhaddaṃ yānaṃ abhiruhitvā bhaddehi bhaddehi yānehi vesāliyā niyyiṃsu. Tatra ekacce licchavī nīlā honti nīlavaṇṇā nīlavatthā nīlālaṅkārā, ekacce licchavī pītā honti pītavaṇṇā pītavatthā pītālaṅkārā, ekacce licchavī lohitā honti lohitavaṇṇā lohitavatthā lohitālaṅkārā, ekacce licchavī odātā honti odātavaṇṇā odātavatthā odātālaṅkārā. Atha kho ambapālī gaṇikā daharānaṃ daharānaṃ licchavīnaṃ akkhena akkhaṃ cakkena cakkaṃ yugena yugaṃ paṭivaṭṭesi. Atha kho te licchavī ambapāliṃ gaṇikaṃ etadavocuṃ – ‘‘kiṃ, je ambapāli, daharānaṃ daharānaṃ licchavīnaṃ akkhena akkhaṃ cakkena cakkaṃ yugena yugaṃ paṭivaṭṭesī’’ti? ‘‘Tathā hi pana me, ayyaputtā, bhagavā nimantito svātanāya bhattaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghenā’’ti. ‘‘Dehi, je ambapāli, etaṃ bhattaṃ satasahassenā’’ti. ‘‘Sacepi me, ayyaputtā, vesāliṃ sāhāraṃ dassatha, evamahaṃ taṃ bhattaṃ na dassāmī’’ti. Atha kho te licchavī aṅguliṃ phoṭesuṃ – ‘‘jitamha vata bho ambakāya, jitamha vata bho ambakāyā’’ti. वेसालीच्या लिच्छवी राजांनी ऐकले की, “भगवान वेसालीला आले असून वेसालीमध्ये अंबपालीच्या वनात राहत आहेत.” त्यानंतर त्या लिच्छवी राजांनी उत्तम उत्तम रथ तयार करवून, एका उत्तम रथावर आरूढ होऊन, इतर उत्तम रथांसह वेसालीहून निघाले. त्यांच्यामध्ये काही लिच्छवी राजे निळे होते – निळ्या रंगाचे, निळी वस्त्रे परिधान केलेले आणि निळे अलंकार घातलेले; काही पिवळे होते – पिवळ्या रंगाचे, पिवळी वस्त्रे परिधान केलेले आणि पिवळे अलंकार घातलेले; काही लाल होते – लाल रंगाचे, लाल वस्त्रे परिधान केलेले आणि लाल अलंकार घातलेले; काही पांढरे होते – पांढऱ्या रंगाचे, पांढरी वस्त्रे परिधान केलेले आणि पांढरे अलंकार घातलेले. त्यानंतर अंबपाली गणिकेने तरुण लिच्छवी राजांच्या रथांना आपल्या रथाचा आसाला आस, चाकाला चाक आणि जुवाला जू घासून (धडक देऊन) आपला रथ पुढे नेला. तेव्हा ते लिच्छवी राजे अंबपाली गणिकेला म्हणाले – “अगं अंबपाली, तू तरुण लिच्छवी राजांच्या रथांना आसाला आस, चाकाला चाक आणि जुवाला जू घासून का नेलेस?” “कारण, आर्यपुत्रांनो, मी भगवंतांना भिक्खू संघासह उद्याच्या भोजनासाठी निमंत्रित केले आहे.” “अगं अंबपाली, हे भोजन आम्हाला एक लाख (नाण्यांच्या) बदल्यात दे.” “आर्यपुत्रांनो, जरी तुम्ही मला वेसाली तिच्या सर्व उत्पन्नासह (महसुलासह) दिलीत, तरीही मी हे भोजन तुम्हाला देणार नाही.” त्यानंतर त्या लिच्छवी राजांनी बोटे चटकावली (चुटक्या वाजवल्या) आणि म्हणाले – “अरेरे मित्रांनो, आपल्याला एका स्त्रीने (अंबकेने) हरवले! अरेरे मित्रांनो, आपल्याला एका स्त्रीने हरवले!” Atha kho te licchavī yena ambapālivanaṃ tena pāyiṃsu. Addasā kho bhagavā te licchavī dūratova āgacchante. Disvāna bhikkhū āmantesi – ‘‘yesaṃ [Pg.83], bhikkhave, bhikkhūnaṃ devā tāvatiṃsā adiṭṭhapubbā, oloketha, bhikkhave, licchaviparisaṃ; apaloketha, bhikkhave, licchaviparisaṃ; upasaṃharatha, bhikkhave, licchaviparisaṃ – tāvatiṃsasadisa’’nti. Atha kho te licchavī yāvatikā yānassa bhūmi, yānena gantvā, yānā paccorohitvā pattikāva yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinne kho te licchavī bhagavā dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṃsesi. Atha kho te licchavī bhagavatā dhammiyā kathāya sandassitā samādapitā samuttejitā sampahaṃsitā bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘adhivāsetu no, bhante, bhagavā svātanāya bhattaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghenā’’ti. Atha kho bhagavā te licchavī etadavoca – ‘‘adhivutthaṃ kho me, licchavī, svātanāya ambapāliyā gaṇikāya bhatta’’nti. Atha kho te licchavī aṅguliṃ phoṭesuṃ – ‘‘jitamha vata bho ambakāya, jitamha vata bho ambakāyā’’ti. Atha kho te licchavī bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkamiṃsu. त्यानंतर ते लिच्छवी जेथे अंबपाळीचे वन होते, तेथे गेले. भगवंतांनी त्या लिच्छवींना दुरूनच येत असताना पाहिले. त्यांना पाहून त्यांनी भिक्खूंना संबोधित केले – 'भिक्खूंनो, ज्या भिक्खूंनी तावतिंस (त्रायस्त्रिंश) देव पाहिलेले नाहीत, त्यांनी, भिक्खूंनो, या लिच्छवींच्या परिषदेकडे पाहावे; भिक्खूंनो, लिच्छवींच्या परिषदेचे वारंवार निरीक्षण करावे; भिक्खूंनो, लिच्छवींच्या परिषदेची तुलना तावतिंस देवांच्या परिषदेशी करावी.' त्यानंतर ते लिच्छवी वाहनाने जाण्यायोग्य रस्ता असेपर्यंत वाहनाने गेले, मग वाहनातून उतरून पायीच जेथे भगवंत होते तेथे आले. जवळ येऊन त्यांनी भगवंतांना अभिवादन केले आणि एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या त्या लिच्छवींना भगवंतांनी धम्मचर्चेने संदर्शित (प्रबोधित) केले, समादपित (धम्मात प्रवृत्त) केले, समुत्तेजित (उत्साहित) केले आणि संप्रहंसित (आनंदित) केले. त्यानंतर भगवंतांच्या धम्मचर्चेने संदर्शित, समादपित, समुत्तेजित आणि संप्रहंसित झालेल्या त्या लिच्छवींनी भगवंतांना असे म्हटले – 'भंते, भगवंतांनी उद्यासाठी भिक्खू संघासह आमचे भोजन स्वीकारण्याची कृपा करावी.' त्यावर भगवंत त्या लिच्छवींना म्हणाले – 'लिच्छवींनो, मी उद्यासाठी अंबपाळी गणिकेचे भोजन आधीच स्वीकारले आहे.' तेव्हा त्या लिच्छवींनी बोटे मोडली आणि म्हणाले – 'अरेरे! एका स्त्रीने आपल्याला जिंकले (मात दिली), अरेरे! एका स्त्रीने आपल्याला मात दिली.' त्यानंतर ते लिच्छवी भगवंतांच्या भाषणाचे अभिनंदन व अनुमोदन करून, आपापल्या आसनावरून उठले आणि भगवंतांना अभिवादन करून, प्रदक्षिणा घालून निघून गेले. 162. Atha kho ambapālī gaṇikā tassā rattiyā accayena sake ārāme paṇītaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ paṭiyādāpetvā bhagavato kālaṃ ārocāpesi – ‘‘kālo, bhante, niṭṭhitaṃ bhatta’’nti. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṃ bhikkhusaṅghena yena ambapāliyā gaṇikāya nivesanaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Atha kho ambapālī gaṇikā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappesi sampavāresi. Atha kho ambapālī gaṇikā bhagavantaṃ bhuttāviṃ onītapattapāṇiṃ aññataraṃ nīcaṃ āsanaṃ gahetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnā kho ambapālī gaṇikā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘imāhaṃ, bhante, ārāmaṃ buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa dammī’’ti. Paṭiggahesi bhagavā ārāmaṃ. Atha kho bhagavā ambapāliṃ gaṇikaṃ dhammiyā kathāya sandassetvā samādapetvā samuttejetvā sampahaṃsetvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi. Tatrapi sudaṃ bhagavā vesāliyaṃ viharanto ambapālivane etadeva bahulaṃ bhikkhūnaṃ dhammiṃ kathaṃ karoti [Pg.84] – ‘‘iti sīlaṃ, iti samādhi, iti paññā. Sīlaparibhāvito samādhi mahapphalo hoti mahānisaṃso. Samādhiparibhāvitā paññā mahapphalā hoti mahānisaṃsā. Paññāparibhāvitaṃ cittaṃ sammadeva āsavehi vimuccati, seyyathidaṃ – kāmāsavā, bhavāsavā, avijjāsavā’’ti. १६२. त्यानंतर ती रात्र संपल्यावर, अंबपाळी गणिकेने आपल्या आरामात (उद्यानात) उत्तम दर्जाचे खाद्य व भोज्य पदार्थ तयार करवून भगवंतांना वेळ झाल्याचा निरोप पाठवला – 'भंते, वेळ झाली आहे, भोजन तयार आहे.' त्यानंतर भगवंतांनी सकाळी (चीवर) परिधान करून, पात्र व चीवर घेऊन भिक्खू संघासह जेथे अंबपाळी गणिकेचे निवासस्थान होते, तेथे प्रस्थान केले. तेथे पोहोचून ते मांडलेल्या आसनावर बसले. तेव्हा अंबपाळी गणिकेने बुद्धप्रमुख भिक्खू संघाला स्वतःच्या हाताने उत्तम खाद्य व भोज्य पदार्थांनी तृप्त केले आणि पुरेसे होईपर्यंत वाढले. त्यानंतर, भगवंतांनी भोजन करून पात्रातून हात काढून घेतल्याचे पाहून, अंबपाळी गणिकेने एक लहान आसन घेतले आणि ती एका बाजूला बसली. एका बाजूला बसलेल्या अंबपाळी गणिकेने भगवंतांना असे म्हटले – 'भंते, मी हा आराम बुद्धप्रमुख भिक्खू संघाला दान देत आहे.' भगवंतांनी त्या आरामाचा स्वीकार केला. त्यानंतर भगवंतांनी अंबपाळी गणिकेला धम्मचर्चेने संदर्शित, समादपित, समुत्तेजित आणि संप्रहंसित करून, आसनावरून उठून तेथून प्रस्थान केले. तेथे वैशालीमध्ये राहत असताना भगवंत अंबपाळीच्या वनात भिक्खूंना वारंवार हाच धम्म उपदेश देत असत – 'असे शील आहे, असा समाधी आहे, अशी प्रज्ञा आहे. शीलाने परिभावित (दृढ झालेला) समाधी महाफळ देणारा आणि महा-अनुशंस (मोठा लाभ देणारा) ठरतो. समाधीने परिभावित प्रज्ञा महाफळ देणारी आणि महा-अनुशंस ठरते. प्रज्ञेने परिभावित झालेले चित्त आसवांपासून पूर्णपणे मुक्त होते, जसे की – कामासव, भवासव आणि अविद्यासव.' Veḷuvagāmavassūpagamanaṃ वेळुवगामामध्ये वर्षावास स्वीकारणे. 163. Atha kho bhagavā ambapālivane yathābhirantaṃ viharitvā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘āyāmānanda, yena veḷuvagāmako tenupasaṅkamissāmā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi. Atha kho bhagavā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ yena veḷuvagāmako tadavasari. Tatra sudaṃ bhagavā veḷuvagāmake viharati. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘etha tumhe, bhikkhave, samantā vesāliṃ yathāmittaṃ yathāsandiṭṭhaṃ yathāsambhattaṃ vassaṃ upetha. Ahaṃ pana idheva veḷuvagāmake vassaṃ upagacchāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paṭissutvā samantā vesāliṃ yathāmittaṃ yathāsandiṭṭhaṃ yathāsambhattaṃ vassaṃ upagacchiṃsu. Bhagavā pana tattheva veḷuvagāmake vassaṃ upagacchi. १६३. त्यानंतर भगवंत अंबपाळीच्या वनात इच्छेनुसार राहून आयुष्यमान आनंदाला म्हणाले – 'चल आनंदा, आपण वेळुवगामाकडे जाऊ या.' 'तसेच असो, भंते,' असे म्हणून आयुष्यमान आनंदाने भगवंतांच्या वचनाचा स्वीकार केला. त्यानंतर भगवंत मोठ्या भिक्खू संघासह वेळुवगामाकडे गेले. तेथे भगवंत वेळुवगामामध्ये राहू लागले. तेथे भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले – 'भिक्खूंनो, तुम्ही सर्व वैशालीच्या आसपास आपापल्या मित्रांच्या, परिचितांच्या किंवा स्नेह्यांच्या सोयीनुसार वर्षावास स्वीकारा. मी मात्र येथेच वेळुवगामामध्ये वर्षावास स्वीकारतो.' 'तसेच असो, भंते,' असे म्हणून त्या भिक्खूंनी भगवंतांच्या वचनाचा स्वीकार केला आणि ते वैशालीच्या आसपास आपापल्या मित्रांच्या, परिचितांच्या किंवा स्नेह्यांच्या सोयीनुसार वर्षावासासाठी गेले. भगवंतांनी मात्र तेथेच वेळुवगामामध्ये वर्षावास स्वीकारला. 164. Atha kho bhagavato vassūpagatassa kharo ābādho uppajji, bāḷhā vedanā vattanti māraṇantikā. Tā sudaṃ bhagavā sato sampajāno adhivāsesi avihaññamāno. Atha kho bhagavato etadahosi – ‘‘na kho metaṃ patirūpaṃ, yvāhaṃ anāmantetvā upaṭṭhāke anapaloketvā bhikkhusaṅghaṃ parinibbāyeyyaṃ. Yaṃnūnāhaṃ imaṃ ābādhaṃ vīriyena paṭipaṇāmetvā jīvitasaṅkhāraṃ adhiṭṭhāya vihareyya’’nti. Atha kho bhagavā taṃ ābādhaṃ vīriyena paṭipaṇāmetvā jīvitasaṅkhāraṃ adhiṭṭhāya vihāsi. Atha kho bhagavato so ābādho paṭipassambhi. Atha kho bhagavā gilānā vuṭṭhito aciravuṭṭhito gelaññā vihārā nikkhamma vihārapacchāyāyaṃ paññatte āsane nisīdi. Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ [Pg.85] etadavoca – ‘‘diṭṭho me, bhante, bhagavato phāsu; diṭṭhaṃ me, bhante, bhagavato khamanīyaṃ, api ca me, bhante, madhurakajāto viya kāyo. Disāpi me na pakkhāyanti; dhammāpi maṃ na paṭibhanti bhagavato gelaññena, api ca me, bhante, ahosi kācideva assāsamattā – ‘na tāva bhagavā parinibbāyissati, na yāva bhagavā bhikkhusaṅghaṃ ārabbha kiñcideva udāharatī’’’ti. १६४. त्यानंतर वर्षावास स्वीकारलेल्या भगवंतांना तीव्र आजार जडला आणि मरणांतक अशा अत्यंत वेदना होऊ लागल्या. भगवंतांनी स्मृतिमान आणि जागरूक राहून, क्लेश न पावता त्या वेदना सहन केल्या. तेव्हा भगवंतांच्या मनात असा विचार आला – 'माझ्या उपस्थायकांना (सेवकांना) न सांगता आणि भिक्खू संघाचा निरोप न घेता मी परिनिर्वाण पावावे, हे माझ्यासाठी योग्य नाही. मी माझ्या वीर्याने (प्रयत्नाने) या आजाराला दूर सारून, जीवितसंस्कारांचे अधिष्ठान करून काही काळ राहावे, हेच योग्य होईल.' त्यानंतर भगवंतांनी आपल्या वीर्याने त्या आजाराला दूर सारले आणि जीवितसंस्कारांचे अधिष्ठान करून ते राहिले. तेव्हा भगवंतांचा तो आजार शांत झाला. त्यानंतर आजारातून बरे झाल्यावर, बरे होऊन फार वेळ झाला नसताना, भगवंत विहारातून बाहेर आले आणि विहाराच्या सावलीत मांडलेल्या आसनावर बसले. त्यानंतर आयुष्यमान आनंद जेथे भगवंत होते तेथे आले. जवळ येऊन त्यांनी भगवंतांना अभिवादन केले आणि ते एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेले आयुष्यमान आनंद भगवंतांना म्हणाले – 'भंते, मी भगवंतांना सुखात पाहिले आहे; भंते, मी भगवंतांचे आजार सहन करणे पाहिले आहे. परंतु भंते, भगवंतांच्या आजारपणामुळे माझे शरीर जणू जड व सुन्न झाले होते. मला दिशाही सुचत नव्हत्या आणि धम्मही (स्मृती उपस्थान इत्यादी) माझ्या बुद्धीला सुचत नव्हते. तरीही भंते, माझ्या मनात एकच आशेचा किरण होता की – जोपर्यंत भगवंत भिक्खू संघाला उद्देशून काही शेवटचा उपदेश करत नाहीत, तोपर्यंत भगवंत परिनिर्वाण पावणार नाहीत.' 165. ‘‘Kiṃ panānanda, bhikkhusaṅgho mayi paccāsīsati ? Desito, ānanda, mayā dhammo anantaraṃ abāhiraṃ karitvā. Natthānanda, tathāgatassa dhammesu ācariyamuṭṭhi. Yassa nūna, ānanda, evamassa – ‘ahaṃ bhikkhusaṅghaṃ pariharissāmī’ti vā ‘mamuddesiko bhikkhusaṅgho’ti vā, so nūna, ānanda, bhikkhusaṅghaṃ ārabbha kiñcideva udāhareyya. Tathāgatassa kho, ānanda, na evaṃ hoti – ‘ahaṃ bhikkhusaṅghaṃ pariharissāmī’ti vā ‘mamuddesiko bhikkhusaṅgho’ti vā. Sakiṃ, ānanda, tathāgato bhikkhusaṅghaṃ ārabbha kiñcideva udāharissati. Ahaṃ kho panānanda, etarahi jiṇṇo vuddho mahallako addhagato vayoanuppatto. Āsītiko me vayo vattati. Seyyathāpi, ānanda, jajjarasakaṭaṃ veṭhamissakena yāpeti, evameva kho, ānanda, veṭhamissakena maññe tathāgatassa kāyo yāpeti. Yasmiṃ, ānanda, samaye tathāgato sabbanimittānaṃ amanasikārā ekaccānaṃ vedanānaṃ nirodhā animittaṃ cetosamādhiṃ upasampajja viharati, phāsutaro, ānanda, tasmiṃ samaye tathāgatassa kāyo hoti. Tasmātihānanda, attadīpā viharatha attasaraṇā anaññasaraṇā, dhammadīpā dhammasaraṇā anaññasaraṇā. Kathañcānanda, bhikkhu attadīpo viharati attasaraṇo anaññasaraṇo, dhammadīpo dhammasaraṇo anaññasaraṇo? Idhānanda, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati atāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Vedanāsu…pe… citte…pe… dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Evaṃ kho, ānanda, bhikkhu attadīpo viharati attasaraṇo anaññasaraṇo, dhammadīpo dhammasaraṇo anaññasaraṇo[Pg.86]. Ye hi keci, ānanda, etarahi vā mama vā accayena attadīpā viharissanti attasaraṇā anaññasaraṇā, dhammadīpā dhammasaraṇā anaññasaraṇā, tamatagge me te, ānanda, bhikkhū bhavissanti ye keci sikkhākāmā’’ti. १६५. आनंदा, भिक्खूसंघाला माझ्याकडून आणखी काय अपेक्षा आहे? आनंदा, मी कोणताही भेद (आत किंवा बाहेर) न ठेवता धम्माचा उपदेश केला आहे. आनंदा, तथागतांच्या जवळ धम्माच्या बाबतीत 'आचार्यांची मूठ' (गुप्तता) असे काहीही नाही. आनंदा, ज्याच्या मनात असा विचार असेल की, 'मी भिक्खूसंघाचे नेतृत्व करीन' किंवा 'भिक्खूसंघ माझ्यावर अवलंबून असावा', त्यानेच भिक्खूसंघाविषयी काहीतरी सांगावे. पण आनंदा, तथागतांच्या मनात असा विचार कधीच येत नाही की, 'मी भिक्खूसंघाचे नेतृत्व करीन' किंवा 'भिक्खूसंघ माझ्यावर अवलंबून असावा'. मग तथागत भिक्खूसंघाविषयी काहीतरी का सांगतील? आनंदा, आता मी वृद्ध, जर्जर, वयोवृद्ध, जीवनप्रवासाच्या अंतिम टप्प्यावर पोहोचलेला आहे. माझे वय आता ऐंशी वर्षांचे झाले आहे. आनंदा, ज्याप्रमाणे एखादी जुनी जीर्ण झालेली गाडी बांबू किंवा दोऱ्यांच्या बांधणीने कशीबशी चालते, त्याचप्रमाणे तथागतांचे शरीरही जणू काही बांधणीने (फळसमापत्तीच्या आधाराने) चालत आहे. आनंदा, ज्या वेळी तथागत सर्व बाह्य निमित्तांकडे दुर्लक्ष करून, काही विशिष्ट वेदनांच्या निरोधाने, निमित्तरहित अशा चेतोसमाधीमध्ये विहरतात, त्याच वेळी तथागतांचे शरीर अधिक सुखावह असते. म्हणूनच आनंदा, स्वतःचे दीप (आत्मदीप) व्हा, स्वतःचे शरण व्हा, दुसऱ्या कोणाचेही शरण जाऊ नका; धम्मदीप व्हा, धम्मशरण व्हा, धम्माशिवाय इतर कोणाचेही शरण जाऊ नका. आणि आनंदा, भिक्खू स्वतःचा दीप, स्वतःचे शरण, अनन्यशरण, धम्मदीप, धम्मशरण आणि धम्माशिवाय इतर कोणाचेही शरण न घेता कसा विहरतो? आनंदा, येथे भिक्खू शरीरामध्ये शरीराचे सतत दर्शन घेत (कायानुपस्सना करत), उद्योगी, जागरूक आणि स्मृतिमान होऊन, लोकांमधील अभिज्झा (लोभ) आणि दोमनस्स (दुःख) दूर करून विहरतो. वेदनांमध्ये... चित्तामध्ये... धम्मांमध्ये धम्मानुपस्सना करत, उद्योगी, जागरूक आणि स्मृतिमान होऊन, लोकांमधील अभिज्झा आणि दोमनस्स दूर करून विहरतो. अशा प्रकारे, आनंदा, भिक्खू स्वतःचा दीप, स्वतःचे शरण, अनन्यशरण, धम्मदीप, धम्मशरण आणि धम्माशिवाय इतर कोणाचेही शरण न घेता विहरतो. आनंदा, जे कोणी आता किंवा माझ्या पश्चात स्वतःचे दीप, स्वतःचे शरण, अनन्यशरण, धम्मदीप, धम्मशरण आणि धम्माशिवाय इतर कोणाचेही शरण न घेता विहरतील, ते सर्व भिक्खू जे शिक्षेची (सिक्खेची) इच्छा बाळगणारे आहेत, ते माझ्या भिक्खूंमध्ये सर्वश्रेष्ठ पदाला पोहोचतील. Dutiyabhāṇavāro. दुसरा भाणवार. Nimittobhāsakathā निमित्त आणि अवभास (संकेत) यांची कथा 166. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya vesāliṃ piṇḍāya pāvisi. Vesāliyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘gaṇhāhi, ānanda, nisīdanaṃ, yena cāpālaṃ cetiyaṃ tenupasaṅkamissāma divā vihārāyā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paṭissutvā nisīdanaṃ ādāya bhagavantaṃ piṭṭhito piṭṭhito anubandhi. Atha kho bhagavā yena cāpālaṃ cetiyaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Āyasmāpi kho ānando bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. १६६. त्यानंतर भगवान सकाळी वस्त्र परिधान करून, पात्र आणि चीवर घेऊन वैशालीमध्ये भिक्षेसाठी प्रविष्ट झाले. वैशालीमध्ये भिक्षाटन करून, भोजनोत्तर भिक्षाटनाहून परत आल्यावर त्यांनी आयुष्यमान आनंदाला उद्देशून म्हटले – “आनंदा, आसन (बसायचे कातडे) घे, आपण दुपारच्या विश्रांतीसाठी चापाल चेतियाकडे जाऊ या.” “तसेच असो, भंते,” असे म्हणून आयुष्यमान आनंदाने भगवंतांच्या वचनाचा स्वीकार केला आणि आसन घेऊन ते भगवंतांच्या मागे मागे गेले. त्यानंतर भगवान जेथे चापाल चेतिय होते, तेथे गेले; आणि तेथे गेल्यावर मांडलेल्या आसनावर बसले. आयुष्यमान आनंदही भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. 167. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ ānandaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘ramaṇīyā, ānanda, vesālī, ramaṇīyaṃ udenaṃ cetiyaṃ, ramaṇīyaṃ gotamakaṃ cetiyaṃ, ramaṇīyaṃ sattambaṃ cetiyaṃ, ramaṇīyaṃ bahuputtaṃ cetiyaṃ, ramaṇīyaṃ sārandadaṃ cetiyaṃ, ramaṇīyaṃ cāpālaṃ cetiyaṃ. Yassa kassaci, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, so ākaṅkhamāno kappaṃ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā. Tathāgatassa kho, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, so ākaṅkhamāno, ānanda, tathāgato kappaṃ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā’’ti. Evampi kho āyasmā ānando bhagavatā oḷārike nimitte kayiramāne oḷārike obhāse kayiramāne nāsakkhi paṭivijjhituṃ; na bhagavantaṃ yāci – ‘‘tiṭṭhatu, bhante, bhagavā kappaṃ, tiṭṭhatu sugato kappaṃ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’’nti, yathā taṃ mārena pariyuṭṭhitacitto. Dutiyampi [Pg.87] kho bhagavā…pe… tatiyampi kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘ramaṇīyā, ānanda, vesālī, ramaṇīyaṃ udenaṃ cetiyaṃ, ramaṇīyaṃ gotamakaṃ cetiyaṃ, ramaṇīyaṃ sattambaṃ cetiyaṃ, ramaṇīyaṃ bahuputtaṃ cetiyaṃ, ramaṇīyaṃ sārandadaṃ cetiyaṃ, ramaṇīyaṃ cāpālaṃ cetiyaṃ. Yassa kassaci, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, so ākaṅkhamāno kappaṃ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā. Tathāgatassa kho, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, so ākaṅkhamāno, ānanda, tathāgato kappaṃ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā’’ti. Evampi kho āyasmā ānando bhagavatā oḷārike nimitte kayiramāne oḷārike obhāse kayiramāne nāsakkhi paṭivijjhituṃ; na bhagavantaṃ yāci – ‘‘tiṭṭhatu, bhante, bhagavā kappaṃ, tiṭṭhatu sugato kappaṃ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’’nti, yathā taṃ mārena pariyuṭṭhitacitto. Atha kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘gaccha tvaṃ, ānanda, yassadāni kālaṃ maññasī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paṭissutvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā avidūre aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīdi. १६७. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान आनंदाला भगवान म्हणाले – “आनंदा, वैशाली रमणीय आहे; उदेन चेतिय रमणीय आहे, गोतमक चेतिय रमणीय आहे, सत्तम्ब चेतिय रमणीय आहे, बहुपुत्त चेतिय रमणीय आहे, सारंदद चेतिय रमणीय आहे, चापाल चेतिय रमणीय आहे. आनंदा, ज्या कोणा व्यक्तीने चार इद्धिपाद विकसित केले आहेत, त्यांचा वारंवार सराव केला आहे, त्यांना आपले वाहन बनवले आहे, त्यांना आपला आधार बनवले आहे, त्यांचे अनुष्ठान केले आहे, त्यांचा परिचय वाढवला आहे आणि त्यांचा चांगला आरंभ केला आहे; ती व्यक्ती इच्छेनुसार संपूर्ण कल्पभर किंवा कल्पाच्या उर्वरित काळापर्यंत जिवंत राहू शकते. आनंदा, तथागतांनी चार इद्धिपाद विकसित केले आहेत, त्यांचा वारंवार सराव केला आहे, त्यांना आपले वाहन बनवले आहे, त्यांना आपला आधार बनवले आहे, त्यांचे अनुष्ठान केले आहे, त्यांचा परिचय वाढवला आहे आणि त्यांचा चांगला आरंभ केला आहे. म्हणून आनंदा, तथागत इच्छेनुसार संपूर्ण कल्पभर किंवा कल्पाच्या उर्वरित काळापर्यंत जिवंत राहू शकतात.” भगवंतांनी इतका स्पष्ट संकेत आणि स्पष्ट प्रकाश दाखवूनही आयुष्यमान आनंद ते समजून घेण्यास असमर्थ ठरले; आणि त्यांनी भगवंतांना अशी विनंती केली नाही की – “भंते, बहुजनांच्या हितासाठी, बहुजनांच्या सुखासाठी, जगावरील अनुकंपेसाठी, देव आणि मनुष्यांच्या कल्याणासाठी, हितासाठी आणि सुखासाठी भगवान कल्पभर जिवंत राहोत, सुगत कल्पभर जिवंत राहोत.” कारण त्यांचे चित्त जणू काही माराने ग्रासले होते. दुसऱ्यांदाही भगवंतांनी... तसेच तिसऱ्यांदाही भगवंतांनी आयुष्यमान आनंदाला उद्देशून म्हटले – “आनंदा, वैशाली रमणीय आहे; उदेन चेतिय रमणीय आहे, गोतमक चेतिय रमणीय आहे, सत्तम्ब चेतिय रमणीय आहे, बहुपुत्त चेतिय रमणीय आहे, सारंदद चेतिय रमणीय आहे, चापाल चेतिय रमणीय आहे. आनंदा, ज्या कोणा व्यक्तीने चार इद्धिपाद विकसित केले आहेत, त्यांचा वारंवार सराव केला आहे, त्यांना आपले वाहन बनवले आहे, त्यांना आपला आधार बनवले आहे, त्यांचे अनुष्ठान केले आहे, त्यांचा परिचय वाढवला आहे आणि त्यांचा चांगला आरंभ केला आहे; ती व्यक्ती इच्छेनुसार संपूर्ण कल्पभर किंवा कल्पाच्या उर्वरित काळापर्यंत जिवंत राहू शकते. आनंदा, तथागतांनी चार इद्धिपाद विकसित केले आहेत, त्यांचा वारंवार सराव केला आहे, त्यांना आपले वाहन बनवले आहे, त्यांना आपला आधार बनवले आहे, त्यांचे अनुष्ठान केले आहे, त्यांचा परिचय वाढवला आहे आणि त्यांचा चांगला आरंभ केला आहे. म्हणून आनंदा, तथागत इच्छेनुसार संपूर्ण कल्पभर किंवा कल्पाच्या उर्वरित काळापर्यंत जिवंत राहू शकतात.” भगवंतांनी इतका स्पष्ट संकेत आणि स्पष्ट प्रकाश दाखवूनही आयुष्यमान आनंद ते समजून घेण्यास असमर्थ ठरले; आणि त्यांनी भगवंतांना अशी विनंती केली नाही की – “भंते, बहुजनांच्या हितासाठी, बहुजनांच्या सुखासाठी, जगावरील अनुकंपेसाठी, देव आणि मनुष्यांच्या कल्याणासाठी, हितासाठी आणि सुखासाठी भगवान कल्पभर जिवंत राहोत, सुगत कल्पभर जिवंत राहोत.” कारण त्यांचे चित्त जणू काही माराने ग्रासले होते. त्यानंतर भगवान आयुष्यमान आनंदाला म्हणाले – “आनंदा, आता तू जा, तुला जी वेळ योग्य वाटेल ते कर.” “तसेच असो, भंते,” असे म्हणून आयुष्यमान आनंदाने भगवंतांच्या वचनाचा स्वीकार केला, ते आसनावरून उठले, भगवंतांना अभिवादन केले, प्रदक्षिणा घातली आणि जवळच एका झाडाच्या मुळाशी जाऊन बसले. Mārayācanakathā माराच्या याचनेची कथा 168. Atha kho māro pāpimā acirapakkante āyasmante ānande yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho māro pāpimā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘parinibbātudāni, bhante, bhagavā, parinibbātu sugato, parinibbānakālo dāni, bhante, bhagavato. Bhāsitā kho panesā, bhante, bhagavatā vācā – ‘na tāvāhaṃ, pāpima, parinibbāyissāmi, yāva me bhikkhū na sāvakā bhavissanti viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacārino, sakaṃ ācariyakaṃ uggahetvā ācikkhissanti desessanti paññapessanti paṭṭhapessanti vivarissanti vibhajissanti uttānī karissanti, uppannaṃ parappavādaṃ sahadhammena suniggahitaṃ niggahetvā sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desessantī’ti[Pg.88]. Etarahi kho pana, bhante, bhikkhū bhagavato sāvakā viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacārino, sakaṃ ācariyakaṃ uggahetvā ācikkhanti desenti paññapenti paṭṭhapenti vivaranti vibhajanti uttānīkaronti, uppannaṃ parappavādaṃ sahadhammena suniggahitaṃ niggahetvā sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desenti. Parinibbātudāni, bhante, bhagavā, parinibbātu sugato, parinibbānakālodāni, bhante, bhagavato. १६८. त्यानंतर, आयुष्यमान आनंद निघून गेल्यावर काही वेळातच पापी मार जेथे भगवान होते तेथे आला; आणि जवळ येऊन एका बाजूला उभा राहिला. एका बाजूला उभा राहिलेला पापी मार भगवंतांना म्हणाला – “भंते! आता भगवंतांनी परिनिर्वाण प्राप्त करावे, सुगतांनी परिनिर्वाण प्राप्त करावे. भंते! आता भगवंतांच्या परिनिर्वाणाची वेळ आली आहे. भंते! भगवंतांनीच हे वचन म्हटले होते – ‘हे पापी मारा! जोपर्यंत माझे भिक्खू श्रावक हे कुशल, विनीत, विशारद, बहुश्रुत, धम्मधर, धम्मानुधम्मप्रतिपन्न, सामीचीप्रतिपन्न आणि अनुधम्मचारी होत नाहीत; जे आपल्या आचार्यांच्या सिद्धांताचे ग्रहण करून ते सांगू, उपदेशू, प्रज्ञापित करू, प्रस्थापित करू, उघड करू, विभाजित करू आणि स्पष्ट करू शकत नाहीत; आणि उद्भवलेल्या पर-प्रवादाचे धम्माच्या आधारे योग्य प्रकारे खंडन करून प्रातिहार्ययुक्त (प्रभावशाली) धम्माचा उपदेश करू शकत नाहीत, तोपर्यंत मी परिनिर्वाण प्राप्त करणार नाही.’ परंतु भंते! आता भगवंतांचे भिक्खू श्रावक हे कुशल, विनीत, विशारद, बहुश्रुत, धम्मधर, धम्मानुधम्मप्रतिपन्न, सामीचीप्रतिपन्न आणि अनुधम्मचारी झाले आहेत. ते आपल्या आचार्यांच्या सिद्धांताचे ग्रहण करून ते सांगत आहेत, उपदेशत आहेत, प्रज्ञापित करत आहेत, प्रस्थापित करत आहेत, उघड करत आहेत, विभाजित करत आहेत आणि स्पष्ट करत आहेत; तसेच उद्भवलेल्या पर-प्रवादाचे धम्माच्या आधारे योग्य प्रकारे खंडन करून प्रातिहार्ययुक्त धम्माचा उपदेश करत आहेत. भंते! आता भगवंतांनी परिनिर्वाण प्राप्त करावे, सुगतांनी परिनिर्वाण प्राप्त करावे. भंते! आता भगवंतांच्या परिनिर्वाणाची वेळ आली आहे.” ‘‘Bhāsitā kho panesā, bhante, bhagavatā vācā – ‘na tāvāhaṃ, pāpima, parinibbāyissāmi, yāva me bhikkhuniyo na sāvikā bhavissanti viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacāriniyo, sakaṃ ācariyakaṃ uggahetvā ācikkhissanti desessanti paññapessanti paṭṭhapessanti vivarissanti vibhajissanti uttānīkarissanti, uppannaṃ parappavādaṃ sahadhammena suniggahitaṃ niggahetvā sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desessantī’ti. Etarahi kho pana, bhante, bhikkhuniyo bhagavato sāvikā viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacāriniyo, sakaṃ ācariyakaṃ uggahetvā ācikkhanti desenti paññapenti paṭṭhapenti vivaranti vibhajanti uttānīkaronti, uppannaṃ parappavādaṃ sahadhammena suniggahitaṃ niggahetvā sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desenti. Parinibbātudāni, bhante, bhagavā, parinibbātu sugato, parinibbānakālodāni, bhante, bhagavato. भंते! भगवंतांनीच हे वचन म्हटले होते – ‘हे पापी मारा! जोपर्यंत माझ्या भिक्खुणी श्राविका या कुशल, विनीत, विशारद, बहुश्रुत, धम्मधर, धम्मानुधम्मप्रतिपन्न, सामीचीप्रतिपन्न आणि अनुधम्मचारिणी होत नाहीत; ज्या आपल्या आचार्यांच्या सिद्धांताचे ग्रहण करून ते सांगू, उपदेशू, प्रज्ञापित करू, प्रस्थापित करू, उघड करू, विभाजित करू आणि स्पष्ट करू शकत नाहीत; आणि उद्भवलेल्या पर-प्रवादाचे धम्माच्या आधारे योग्य प्रकारे खंडन करून प्रातिहार्ययुक्त (प्रभावशाली) धम्माचा उपदेश करू शकत नाहीत, तोपर्यंत मी परिनिर्वाण प्राप्त करणार नाही.’ परंतु भंते! आता भगवंतांच्या भिक्खुणी श्राविका या कुशल, विनीत, विशारद, बहुश्रुत, धम्मधर, धम्मानुधम्मप्रतिपन्न, सामीचीप्रतिपन्न आणि अनुधम्मचारिणी झाल्या आहेत. त्या आपल्या आचार्यांच्या सिद्धांताचे ग्रहण करून ते सांगत आहेत, उपदेशत आहेत, प्रज्ञापित करत आहेत, प्रस्थापित करत आहेत, उघड करत आहेत, विभाजित करत आहेत आणि स्पष्ट करत आहेत; तसेच उद्भवलेल्या पर-प्रवादाचे धम्माच्या आधारे योग्य प्रकारे खंडन करून प्रातिहार्ययुक्त धम्माचा उपदेश करत आहेत. भंते! आता भगवंतांनी परिनिर्वाण प्राप्त करावे, सुगतांनी परिनिर्वाण प्राप्त करावे. भंते! आता भगवंतांच्या परिनिर्वाणाची वेळ आली आहे. ‘‘Bhāsitā kho panesā, bhante, bhagavatā vācā – ‘na tāvāhaṃ, pāpima, parinibbāyissāmi, yāva me upāsakā na sāvakā bhavissanti viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacārino, sakaṃ ācariyakaṃ uggahetvā ācikkhissanti desessanti paññapessanti paṭṭhapessanti vivarissanti vibhajissanti uttānīkarissanti, uppannaṃ parappavādaṃ sahadhammena suniggahitaṃ niggahetvā sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desessantī’ti. Etarahi kho pana, bhante, upāsakā bhagavato sāvakā viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacārino, sakaṃ ācariyakaṃ uggahetvā ācikkhanti desenti paññapenti paṭṭhapenti vivaranti vibhajanti uttānīkaronti, uppannaṃ parappavādaṃ sahadhammena suniggahitaṃ niggahetvā sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desenti. Parinibbātudāni[Pg.89], bhante, bhagavā, parinibbātu sugato, parinibbānakālodāni, bhante, bhagavato. भंते! भगवंतांनीच हे वचन म्हटले होते – ‘हे पापी मारा! जोपर्यंत माझे उपासक श्रावक हे कुशल, विनीत, विशारद, बहुश्रुत, धम्मधर, धम्मानुधम्मप्रतिपन्न, सामीचीप्रतिपन्न आणि अनुधम्मचारी होत नाहीत; जे आपल्या आचार्यांच्या सिद्धांताचे ग्रहण करून ते सांगू, उपदेशू, प्रज्ञापित करू, प्रस्थापित करू, उघड करू, विभाजित करू आणि स्पष्ट करू शकत नाहीत; आणि उद्भवलेल्या पर-प्रवादाचे धम्माच्या आधारे योग्य प्रकारे खंडन करून प्रातिहार्ययुक्त (प्रभावशाली) धम्माचा उपदेश करू शकत नाहीत, तोपर्यंत मी परिनिर्वाण प्राप्त करणार नाही.’ परंतु भंते! आता भगवंतांचे उपासक श्रावक हे कुशल, विनीत, विशारद, बहुश्रुत, धम्मधर, धम्मानुधम्मप्रतिपन्न, सामीचीप्रतिपन्न आणि अनुधम्मचारी झाले आहेत. ते आपल्या आचार्यांच्या सिद्धांताचे ग्रहण करून ते सांगत आहेत, उपदेशत आहेत, प्रज्ञापित करत आहेत, प्रस्थापित करत आहेत, उघड करत आहेत, विभाजित करत आहेत आणि स्पष्ट करत आहेत; तसेच उद्भवलेल्या पर-प्रवादाचे धम्माच्या आधारे योग्य प्रकारे खंडन करून प्रातिहार्ययुक्त धम्माचा उपदेश करत आहेत. भंते! आता भगवंतांनी परिनिर्वाण प्राप्त करावे, सुगतांनी परिनिर्वाण प्राप्त करावे. भंते! आता भगवंतांच्या परिनिर्वाणाची वेळ आली आहे. ‘‘Bhāsitā kho panesā, bhante, bhagavatā vācā – ‘na tāvāhaṃ, pāpima parinibbāyissāmi, yāva me upāsikā na sāvikā bhavissanti viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacāriniyo, sakaṃ ācariyakaṃ uggahetvā ācikkhissanti desessanti paññapessanti paṭṭhapessanti vivarissanti vibhajissanti uttānīkarissanti, uppannaṃ parappavādaṃ sahadhammena suniggahitaṃ niggahetvā sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desessantī’ti. Etarahi kho pana, bhante, upāsikā bhagavato sāvikā viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacāriniyo, sakaṃ ācariyakaṃ uggahetvā ācikkhanti desenti paññapenti paṭṭhapenti vivaranti vibhajanti uttānīkaronti, uppannaṃ parappavādaṃ sahadhammena suniggahitaṃ niggahetvā sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desenti. Parinibbātudāni, bhante, bhagavā, parinibbātu sugato, parinibbānakālodāni, bhante, bhagavato. भंते! भगवंतांनीच हे वचन म्हटले होते – ‘हे पापी मारा! जोपर्यंत माझ्या उपासिका श्राविका या कुशल, विनीत, विशारद, बहुश्रुत, धम्मधर, धम्मानुधम्मप्रतिपन्न, सामीचीप्रतिपन्न आणि अनुधम्मचारिणी होत नाहीत; ज्या आपल्या आचार्यांच्या सिद्धांताचे ग्रहण करून ते सांगू, उपदेशू, प्रज्ञापित करू, प्रस्थापित करू, उघड करू, विभाजित करू आणि स्पष्ट करू शकत नाहीत; आणि उद्भवलेल्या पर-प्रवादाचे धम्माच्या आधारे योग्य प्रकारे खंडन करून प्रातिहार्ययुक्त (प्रभावशाली) धम्माचा उपदेश करू शकत नाहीत, तोपर्यंत मी परिनिर्वाण प्राप्त करणार नाही.’ परंतु भंते! आता भगवंतांच्या उपासिका श्राविका या कुशल, विनीत, विशारद, बहुश्रुत, धम्मधर, धम्मानुधम्मप्रतिपन्न, सामीचीप्रतिपन्न आणि अनुधम्मचारिणी झाल्या आहेत. त्या आपल्या आचार्यांच्या सिद्धांताचे ग्रहण करून ते सांगत आहेत, उपदेशत आहेत, प्रज्ञापित करत आहेत, प्रस्थापित करत आहेत, उघड करत आहेत, विभाजित करत आहेत आणि स्पष्ट करत आहेत; तसेच उद्भवलेल्या पर-प्रवादाचे धम्माच्या आधारे योग्य प्रकारे खंडन करून प्रातिहार्ययुक्त धम्माचा उपदेश करत आहेत. भंते! आता भगवंतांनी परिनिर्वाण प्राप्त करावे, सुगतांनी परिनिर्वाण प्राप्त करावे. भंते! आता भगवंतांच्या परिनिर्वाणाची वेळ आली आहे. ‘‘Bhāsitā kho panesā, bhante, bhagavatā vācā – ‘na tāvāhaṃ, pāpima, parinibbāyissāmi, yāva me idaṃ brahmacariyaṃ na iddhaṃ ceva bhavissati phītañca vitthārikaṃ bāhujaññaṃ puthubhūtaṃ yāva devamanussehi suppakāsita’nti. Etarahi kho pana, bhante, bhagavato brahmacariyaṃ iddhaṃ ceva phītañca vitthārikaṃ bāhujaññaṃ puthubhūtaṃ, yāva devamanussehi suppakāsitaṃ. Parinibbātudāni, bhante, bhagavā, parinibbātu sugato, parinibbānakālodāni, bhante, bhagavato’’ti. भंते! भगवंतांनीच हे वचन म्हटले होते – ‘हे पापी मारा! जोपर्यंत माझे हे ब्रह्मचर्य (धम्मशासन) समृद्ध, संपन्न, विस्तृत, बहुजनमान्य, सर्वव्यापी आणि देव-मनुष्यांमध्ये चांगल्या प्रकारे प्रकाशित होत नाही, तोपर्यंत मी परिनिर्वाण प्राप्त करणार नाही.’ परंतु भंते! आता भगवंतांचे हे ब्रह्मचर्य समृद्ध, संपन्न, विस्तृत, बहुजनमान्य, सर्वव्यापी झाले आहे आणि देव-मनुष्यांमध्ये चांगल्या प्रकारे प्रकाशित झाले आहे. भंते! आता भगवंतांनी परिनिर्वाण प्राप्त करावे, सुगतांनी परिनिर्वाण प्राप्त करावे. भंते! आता भगवंतांच्या परिनिर्वाणाची वेळ आली आहे। Evaṃ vutte bhagavā māraṃ pāpimantaṃ etadavoca – ‘‘appossukko tvaṃ, pāpima, hohi, na ciraṃ tathāgatassa parinibbānaṃ bhavissati. Ito tiṇṇaṃ māsānaṃ accayena tathāgato parinibbāyissatī’’ti. असे म्हटले असता, भगवान पापी माराला म्हणाले – 'हे पापी (मार)! तू निश्चिंत राहा. तथागतांचे परिनिर्वाण लवकरच होईल. आजपासून तीन महिन्यांनंतर तथागत परिनिर्वाण प्राप्त करतील.' Āyusaṅkhāraossajjanaṃ आयुसंखाराचा त्याग 169. Atha kho bhagavā cāpāle cetiye sato sampajāno āyusaṅkhāraṃ ossaji. Ossaṭṭhe ca bhagavatā āyusaṅkhāre mahābhūmicālo ahosi bhiṃsanako salomahaṃso, devadundubhiyo ca phaliṃsu[Pg.90]. Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi – १६९. त्यानंतर भगवान चापाल चैत्यामध्ये स्मृतिमान आणि संप्रजन्यशील राहून आयुसंखाराचा त्याग करते झाले. भगवंतांनी आयुसंखाराचा त्याग केला असता, अंगावर काटा आणणारा आणि अत्यंत भयानक असा मोठा धरणीकंप झाला, आणि देवदुंदुभी गर्जू लागल्या. तेव्हा भगवंतांनी हा अर्थ जाणून त्या वेळी हे उदान उद्गारले – ‘‘Tulamatulañca sambhavaṃ, bhavasaṅkhāramavassaji muni; Ajjhattarato samāhito, abhindi kavacamivattasambhava’’nti. 'मुनींनी (बुद्धांनी) मोजता येण्याजोगे व अमर्याद असे अस्तित्वाचे मूळ असलेल्या भवसंखाराचा त्याग केला; स्वतःमध्ये मग्न आणि समाधीस्थ राहून, त्यांनी स्वतःपासून उत्पन्न झालेल्या क्लेशांचे कवच एखाद्या योद्ध्याप्रमाणे भेदून टाकले.' Mahābhūmicālahetu महा-धरणीकंपाची कारणे 170. Atha kho āyasmato ānandassa etadahosi – ‘‘acchariyaṃ vata bho, abbhutaṃ vata bho, mahā vatāyaṃ bhūmicālo; sumahā vatāyaṃ bhūmicālo bhiṃsanako salomahaṃso; devadundubhiyo ca phaliṃsu. Ko nu kho hetu ko paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāyā’’ti? १७०. तेव्हा आयुष्यमान आनंदांच्या मनात असा विचार आला – 'अहो! आश्चर्य आहे, अहो! अद्भुत आहे. हा धरणीकंप किती मोठा आहे! अंगावर काटा आणणारा आणि अत्यंत भयानक असा हा धरणीकंप खरोखरच अतिशय मोठा आहे; आणि देवदुंदुभीही गर्जत आहेत. या महा-धरणीकंपाच्या उत्पत्तीचे काय कारण आणि काय प्रत्यय असावे?' Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi, ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhante, mahā vatāyaṃ, bhante, bhūmicālo; sumahā vatāyaṃ, bhante, bhūmicālo bhiṃsanako salomahaṃso; devadundubhiyo ca phaliṃsu. Ko nu kho, bhante, hetu ko paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāyā’’ti? त्यानंतर आयुष्यमान आनंद जेथे भगवान होते तेथे गेले. जवळ जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून ते एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान आनंदांनी भगवंतांना असे विचारले – 'भंते! आश्चर्य आहे, भंते! अद्भुत आहे. भंते, हा धरणीकंप किती मोठा आहे! अंगावर काटा आणणारा आणि अत्यंत भयानक असा हा धरणीकंप खरोखरच अतिशय मोठा आहे; आणि देवदुंदुभीही गर्जत आहेत. भंते, या महा-धरणीकंपाच्या उत्पत्तीचे काय कारण आणि काय प्रत्यय असावे?' 171. ‘‘Aṭṭha kho ime, ānanda, hetū, aṭṭha paccayā mahato bhūmicālassa pātubhāvāya. Katame aṭṭha? Ayaṃ, ānanda, mahāpathavī udake patiṭṭhitā, udakaṃ vāte patiṭṭhitaṃ, vāto ākāsaṭṭho. Hoti kho so, ānanda, samayo, yaṃ mahāvātā vāyanti. Mahāvātā vāyantā udakaṃ kampenti. Udakaṃ kampitaṃ pathaviṃ kampeti. Ayaṃ paṭhamo hetu paṭhamo paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāya. १७१. 'आनंदा, महा-धरणीकंप उत्पन्न होण्याची ही आठ कारणे आणि आठ प्रत्यय आहेत. कोणते आठ? आनंदा, ही महापृथ्वी पाण्यावर आधारलेली आहे, पाणी हवेवर आधारलेले आहे आणि हवा आकाशात स्थित आहे. आनंदा, अशी वेळ येते जेव्हा प्रचंड वादळ सुटते. प्रचंड वादळ सुटल्याने पाणी हलते. पाणी हलल्यामुळे पृथ्वी हलते. महा-धरणीकंप उत्पन्न होण्याचे हे पहिले कारण आणि पहिला प्रत्यय आहे.' ‘‘Puna caparaṃ, ānanda, samaṇo vā hoti brāhmaṇo vā iddhimā cetovasippatto, devo vā mahiddhiko mahānubhāvo, tassa parittā pathavīsaññā bhāvitā hoti, appamāṇā āposaññā. So imaṃ pathaviṃ kampeti saṅkampeti sampakampeti sampavedheti. Ayaṃ dutiyo hetu dutiyo paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāya. 'पुन्हा दुसरे असे की, आनंदा, जेव्हा एखादा ऋद्धीमान आणि चित्तावर पूर्ण नियंत्रण मिळवलेला श्रमण किंवा ब्राह्मण असतो, अथवा एखादा महान ऋद्धीमान व महान सामर्थ्यशाली देव असतो, ज्याने पृथ्वीची संज्ञा अल्प प्रमाणात आणि पाण्याची संज्ञा अमर्याद प्रमाणात विकसित केलेली असते. तो या पृथ्वीला हलवतो, थरथरवतो, तीव्रतेने कंपित करतो आणि डळमळीत करतो. महा-धरणीकंप उत्पन्न होण्याचे हे दुसरे कारण आणि दुसरा प्रत्यय आहे.' ‘‘Puna [Pg.91] caparaṃ, ānanda, yadā bodhisatto tusitakāyā cavitvā sato sampajāno mātukucchiṃ okkamati, tadāyaṃ pathavī kampati saṅkampati sampakampati sampavedhati. Ayaṃ tatiyo hetu tatiyo paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāya. 'पुन्हा दुसरे असे की, आनंदा, जेव्हा बोधिसत्व तुषित स्वर्गातून च्युत होऊन स्मृतिमान व संप्रजन्यशील राहून मातेच्या उदरात प्रवेश करतात, तेव्हा ही पृथ्वी हलते, थरथरते, तीव्रतेने कंपित होते आणि डळमळीत होते. महा-धरणीकंप उत्पन्न होण्याचे हे तिसरे कारण आणि तिसरा प्रत्यय आहे.' ‘‘Puna caparaṃ, ānanda, yadā bodhisatto sato sampajāno mātukucchismā nikkhamati, tadāyaṃ pathavī kampati saṅkampati sampakampati sampavedhati. Ayaṃ catuttho hetu catuttho paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāya. 'पुन्हा दुसरे असे की, आनंदा, जेव्हा बोधिसत्व स्मृतिमान व संप्रजन्यशील राहून मातेच्या उदरातून बाहेर येतात, तेव्हा ही पृथ्वी हलते, थरथरते, तीव्रतेने कंपित होते आणि डळमळीत होते. महा-धरणीकंप उत्पन्न होण्याचे हे चौथे कारण आणि चौथा प्रत्यय आहे.' ‘‘Puna caparaṃ, ānanda, yadā tathāgato anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhati, tadāyaṃ pathavī kampati saṅkampati sampakampati sampavedhati. Ayaṃ pañcamo hetu pañcamo paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāya. 'पुन्हा दुसरे असे की, आनंदा, जेव्हा तथागत अनुत्तर सम्यक्संबोधी प्राप्त करतात, तेव्हा ही पृथ्वी हलते, थरथरते, तीव्रतेने कंपित होते आणि डळमळीत होते. महा-धरणीकंप उत्पन्न होण्याचे हे पाचवे कारण आणि पाचवा प्रत्यय आहे.' ‘‘Puna caparaṃ, ānanda, yadā tathāgato anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavatteti, tadāyaṃ pathavī kampati saṅkampati sampakampati sampavedhati. Ayaṃ chaṭṭho hetu chaṭṭho paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāya. 'पुन्हा दुसरे असे की, आनंदा, जेव्हा तथागत अनुत्तर धम्मचक्र प्रवर्तन करतात, तेव्हा ही पृथ्वी हलते, थरथरते, तीव्रतेने कंपित होते आणि डळमळीत होते. महा-धरणीकंप उत्पन्न होण्याचे हे सहावे कारण आणि सहावा प्रत्यय आहे.' ‘‘Puna caparaṃ, ānanda, yadā tathāgato sato sampajāno āyusaṅkhāraṃ ossajjati, tadāyaṃ pathavī kampati saṅkampati sampakampati sampavedhati. Ayaṃ sattamo hetu sattamo paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāya. 'पुन्हा दुसरे असे की, आनंदा, जेव्हा तथागत स्मृतिमान व संप्रजन्यशील राहून आयुसंखाराचा त्याग करतात, तेव्हा ही पृथ्वी हलते, थरथरते, तीव्रतेने कंपित होते आणि डळमळीत होते. महा-धरणीकंप उत्पन्न होण्याचे हे सातवे कारण आणि सातवा प्रत्यय आहे.' ‘‘Puna caparaṃ, ānanda, yadā tathāgato anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati, tadāyaṃ pathavī kampati saṅkampati sampakampati sampavedhati. Ayaṃ aṭṭhamo hetu aṭṭhamo paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāya. Ime kho, ānanda, aṭṭha hetū, aṭṭha paccayā mahato bhūmicālassa pātubhāvāyā’’ti. 'पुन्हा दुसरे असे की, आनंदा, जेव्हा तथागत अनुपादिशेष निर्वाणधातूने परिनिर्वाण प्राप्त करतात, तेव्हा ही पृथ्वी हलते, थरथरते, तीव्रतेने कंपित होते आणि डळमळीत होते. महा-धरणीकंप उत्पन्न होण्याचे हे आठवे कारण आणि आठवा प्रत्यय आहे. आनंदा, महा-धरणीकंप उत्पन्न होण्याची हीच ती आठ कारणे आणि आठ प्रत्यय आहेत.' Aṭṭha parisā आठ परिषदा 172. ‘‘Aṭṭha kho imā, ānanda, parisā. Katamā aṭṭha? Khattiyaparisā, brāhmaṇaparisā, gahapatiparisā, samaṇaparisā, cātumahārājikaparisā, tāvatiṃsaparisā, māraparisā, brahmaparisā. Abhijānāmi kho panāhaṃ, ānanda[Pg.92], anekasataṃ khattiyaparisaṃ upasaṅkamitā. Tatrapi mayā sannisinnapubbaṃ ceva sallapitapubbañca sākacchā ca samāpajjitapubbā. Tattha yādisako tesaṃ vaṇṇo hoti, tādisako mayhaṃ vaṇṇo hoti. Yādisako tesaṃ saro hoti, tādisako mayhaṃ saro hoti. Dhammiyā kathāya sandassemi samādapemi samuttejemi sampahaṃsemi. Bhāsamānañca maṃ na jānanti – ‘ko nu kho ayaṃ bhāsati devo vā manusso vā’ti? Dhammiyā kathāya sandassetvā samādapetvā samuttejetvā sampahaṃsetvā antaradhāyāmi. Antarahitañca maṃ na jānanti – ‘ko nu kho ayaṃ antarahito devo vā manusso vā’ti? Abhijānāmi kho panāhaṃ, ānanda, anekasataṃ brāhmaṇaparisaṃ…pe… gahapatiparisaṃ… samaṇaparisaṃ… cātumahārājikaparisaṃ… tāvatiṃsaparisaṃ… māraparisaṃ… brahmaparisaṃ upasaṅkamitā. Tatrapi mayā sannisinnapubbaṃ ceva sallapitapubbañca sākacchā ca samāpajjitapubbā. Tattha yādisako tesaṃ vaṇṇo hoti, tādisako mayhaṃ vaṇṇo hoti. Yādisako tesaṃ saro hoti, tādisako mayhaṃ saro hoti. Dhammiyā kathāya sandassemi samādapemi samuttejemi sampahaṃsemi. Bhāsamānañca maṃ na jānanti – ‘ko nu kho ayaṃ bhāsati devo vā manusso vā’ti? Dhammiyā kathāya sandassetvā samādapetvā samuttejetvā sampahaṃsetvā antaradhāyāmi. Antarahitañca maṃ na jānanti – ‘ko nu kho ayaṃ antarahito devo vā manusso vā’ti? Imā kho, ānanda, aṭṭha parisā. १७२. “आनंदा, या आठ परिषदा आहेत. कोणत्या आठ? क्षत्रिय-परिषद, ब्राह्मण-परिषद, गृहपती-परिषद, श्रमण-परिषद, चातुर्महाराजिक-परिषद, तावतिंस-परिषद, मार-परिषद आणि ब्रह्म-परिषद. आनंदा, मला आठवते की मी अनेक शेकडो क्षत्रिय-परिषदांमध्ये गेलो आहे. तिथे मी त्यांच्यासोबत बसलो आहे, त्यांच्याशी संभाषण केले आहे आणि त्यांच्याशी चर्चाही केली आहे. तिथे जसा त्यांचा वर्ण (रूप) असायचा, तसाच माझाही वर्ण होत असे. जसा त्यांचा स्वर (आवाज) असायचा, तसाच माझाही स्वर होत असे. मी त्यांना धम्म उपदेशाद्वारे संदर्शित (धम्माचे स्पष्टीकरण), समादपित (धम्मात प्रवृत्त), समुत्तेजित (धम्मासाठी उत्साहित) आणि संप्रहर्षित (धम्माच्या आनंदाने उल्लसित) करत असे. मी बोलत असताना ते मला ओळखू शकत नसत की, ‘हा बोलणारा कोण आहे—देव की मनुष्य?’ धम्म उपदेशाद्वारे त्यांना संदर्शित, समादपित, समुत्तेजित आणि संप्रहर्षित करून मी अंतर्धान पावत असे. मी अंतर्धान पावल्यावरही ते मला ओळखू शकत नसत की, ‘हा अंतर्धान पावलेला कोण आहे—देव की मनुष्य?’ आनंदा, मला आठवते की मी अनेक शेकडो ब्राह्मण-परिषदांमध्ये...पे... गृहपती-परिषदांमध्ये... श्रमण-परिषदांमध्ये... चातुर्महाराजिक-परिषदांमध्ये... तावतिंस-परिषदांमध्ये... मार-परिषदांमध्ये... ब्रह्म-परिषदांमध्ये गेलो आहे. तिथेही मी त्यांच्यासोबत बसलो आहे, त्यांच्याशी संभाषण केले आहे आणि त्यांच्याशी चर्चाही केली आहे. तिथे जसा त्यांचा वर्ण असायचा, तसाच माझाही वर्ण होत असे. जसा त्यांचा स्वर असायचा, तसाच माझाही स्वर होत असे. मी त्यांना धम्म उपदेशाद्वारे संदर्शित, समादपित, समुत्तेजित आणि संप्रहर्षित करत असे. मी बोलत असताना ते मला ओळखू शकत नसत की, ‘हा बोलणारा कोण आहे—देव की मनुष्य?’ धम्म उपदेशाद्वारे त्यांना संदर्शित, समादपित, समुत्तेजित आणि संप्रहर्षित करून मी अंतर्धान पावत असे. मी अंतर्धान पावल्यावरही ते मला ओळखू शकत नसत की, ‘हा अंतर्धान पावलेला कोण आहे—देव की मनुष्य?’ आनंदा, या आहेत त्या आठ परिषदा.” Aṭṭha abhibhāyatanāni आठ अभिभायतने (अभिभूत करण्याची स्थाने) 173. ‘‘Aṭṭha kho imāni, ānanda, abhibhāyatanāni. Katamāni aṭṭha? Ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni. ‘Tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hoti. Idaṃ paṭhamaṃ abhibhāyatanaṃ. १७३. “आनंदा, ही आठ अभिभायतने आहेत. कोणती आठ? अध्यात्मतः (स्वतःच्या शरीरात) रूपसंज्ञी होऊन, एखादा मनुष्य बाहेर मर्यादित, सुवर्ण (सुंदर) आणि दुर्वर्ण (कुरूप) रूपे पाहतो. ‘त्यांना अभिभूत करून मी जाणतो आणि पाहतो,’ अशी त्याची संज्ञा असते. हे पहिले अभिभायतन आहे.” ‘‘Ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇāni. ‘Tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hoti. Idaṃ dutiyaṃ abhibhāyatanaṃ. “अध्यात्मतः रूपसंज्ञी होऊन, एखादा मनुष्य बाहेर अमर्याद (विशाल), सुवर्ण आणि दुर्वर्ण रूपे पाहतो. ‘त्यांना अभिभूत करून मी जाणतो आणि पाहतो,’ अशी त्याची संज्ञा असते. हे दुसरे अभिभायतन आहे.” ‘‘Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni. ‘Tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hoti. Idaṃ tatiyaṃ abhibhāyatanaṃ. “अध्यात्मतः अरूपसंज्ञी होऊन, एखादा मनुष्य बाहेर मर्यादित, सुवर्ण आणि दुर्वर्ण रूपे पाहतो. ‘त्यांना अभिभूत करून मी जाणतो आणि पाहतो,’ अशी त्याची संज्ञा असते. हे तिसरे अभिभायतन आहे.” ‘‘Ajjhattaṃ [Pg.93] arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇāni. ‘Tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hoti. Idaṃ catutthaṃ abhibhāyatanaṃ. “अध्यात्मतः अरूपसंज्ञी होऊन, एखादा मनुष्य बाहेर अमर्याद, सुवर्ण आणि दुर्वर्ण रूपे पाहतो. ‘त्यांना अभिभूत करून मी जाणतो आणि पाहतो,’ अशी त्याची संज्ञा असते. हे चौथे अभिभायतन आहे.” ‘‘Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati nīlāni nīlavaṇṇāni nīlanidassanāni nīlanibhāsāni. Seyyathāpi nāma umāpupphaṃ nīlaṃ nīlavaṇṇaṃ nīlanidassanaṃ nīlanibhāsaṃ. Seyyathā vā pana taṃ vatthaṃ bārāṇaseyyakaṃ ubhatobhāgavimaṭṭhaṃ nīlaṃ nīlavaṇṇaṃ nīlanidassanaṃ nīlanibhāsaṃ. Evameva ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati nīlāni nīlavaṇṇāni nīlanidassanāni nīlanibhāsāni. ‘Tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hoti. Idaṃ pañcamaṃ abhibhāyatanaṃ. “अध्यात्मतः अरूपसंज्ञी होऊन, एखादा मनुष्य बाहेर निळी, निळ्या रंगाची, निळी दिसणारी, निळी प्रभा असलेली रूपे पाहतो. जसे की, अतसीचे फूल निळे, निळ्या रंगाचे, निळे दिसणारे आणि निळी प्रभा असलेले असते; किंवा जसे वाराणसीचे दोन्ही बाजूंनी गुळगुळीत केलेले वस्त्र निळे, निळ्या रंगाचे, निळे दिसणारे आणि निळी प्रभा असलेले असते; त्याचप्रमाणे अध्यात्मतः अरूपसंज्ञी होऊन, एखादा मनुष्य बाहेर निळी, निळ्या रंगाची, निळी दिसणारी, निळी प्रभा असलेली रूपे पाहतो. ‘त्यांना अभिभूत करून मी जाणतो आणि पाहतो,’ अशी त्याची संज्ञा असते. हे पाचवे अभिभायतन आहे.” ‘‘Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati pītāni pītavaṇṇāni pītanidassanāni pītanibhāsāni. Seyyathāpi nāma kaṇikārapupphaṃ pītaṃ pītavaṇṇaṃ pītanidassanaṃ pītanibhāsaṃ. Seyyathā vā pana taṃ vatthaṃ bārāṇaseyyakaṃ ubhatobhāgavimaṭṭhaṃ pītaṃ pītavaṇṇaṃ pītanidassanaṃ pītanibhāsaṃ. Evameva ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati pītāni pītavaṇṇāni pītanidassanāni pītanibhāsāni. ‘Tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hoti. Idaṃ chaṭṭhaṃ abhibhāyatanaṃ. “अध्यात्मतः अरूपसंज्ञी होऊन, एखादा मनुष्य बाहेर पिवळी, पिवळ्या रंगाची, पिवळी दिसणारी, पिवळी प्रभा असलेली रूपे पाहतो. जसे की, कर्णिकाराचे फूल पिवळे, पिवळ्या रंगाचे, पिवळे दिसणारे आणि पिवळी प्रभा असलेले असते; किंवा जसे वाराणसीचे दोन्ही बाजूंनी गुळगुळीत केलेले वस्त्र पिवळे, पिवळ्या रंगाचे, पिवळे दिसणारे आणि पिवळी प्रभा असलेले असते; त्याचप्रमाणे अध्यात्मतः अरूपसंज्ञी होऊन, एखादा मनुष्य बाहेर पिवळी, पिवळ्या रंगाची, पिवळी दिसणारी, पिवळी प्रभा असलेली रूपे पाहतो. ‘त्यांना अभिभूत करून मी जाणतो आणि पाहतो,’ अशी त्याची संज्ञा असते. हे सहावे अभिभायतन आहे.” ‘‘Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati lohitakāni lohitakavaṇṇāni lohitakanidassanāni lohitakanibhāsāni. Seyyathāpi nāma bandhujīvakapupphaṃ lohitakaṃ lohitakavaṇṇaṃ lohitakanidassanaṃ lohitakanibhāsaṃ. Seyyathā vā pana taṃ vatthaṃ bārāṇaseyyakaṃ ubhatobhāgavimaṭṭhaṃ lohitakaṃ lohitakavaṇṇaṃ lohitakanidassanaṃ lohitakanibhāsaṃ. Evameva ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati lohitakāni lohitakavaṇṇāni lohitakanidassanāni lohitakanibhāsāni. ‘Tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hoti. Idaṃ sattamaṃ abhibhāyatanaṃ. “अध्यात्मतः अरूपसंज्ञी होऊन, एखादा मनुष्य बाहेर तांबडी (लाल), तांबड्या रंगाची, तांबडी दिसणारी, तांबडी प्रभा असलेली रूपे पाहतो. जसे की, बंधुजीवकाचे फूल तांबडे, तांबड्या रंगाचे, तांबडे दिसणारे आणि तांबडी प्रभा असलेले असते; किंवा जसे वाराणसीचे दोन्ही बाजूंनी गुळगुळीत केलेले वस्त्र तांबडे, तांबड्या रंगाचे, तांबडे दिसणारे आणि तांबडी प्रभा असलेले असते; त्याचप्रमाणे अध्यात्मतः अरूपसंज्ञी होऊन, एखादा मनुष्य बाहेर तांबडी, तांबड्या रंगाची, तांबडी दिसणारी, तांबडी प्रभा असलेली रूपे पाहतो. ‘त्यांना अभिभूत करून मी जाणतो आणि पाहतो,’ अशी त्याची संज्ञा असते. हे सातवे अभिभायतन आहे.” ‘‘Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati odātāni odātavaṇṇāni odātanidassanāni odātanibhāsāni. Seyyathāpi nāma osadhitārakā [Pg.94] odātā odātavaṇṇā odātanidassanā odātanibhāsā. Seyyathā vā pana taṃ vatthaṃ bārāṇaseyyakaṃ ubhatobhāgavimaṭṭhaṃ odātaṃ odātavaṇṇaṃ odātanidassanaṃ odātanibhāsaṃ. Evameva ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati odātāni odātavaṇṇāni odātanidassanāni odātanibhāsāni. ‘Tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hoti. Idaṃ aṭṭhamaṃ abhibhāyatanaṃ. Imāni kho, ānanda, aṭṭha abhibhāyatanāni. “अध्यात्मतः अरूपसंज्ञी होऊन, एखादा मनुष्य बाहेर पांढरी (शुभ्र), पांढऱ्या रंगाची, पांढरी दिसणारी, पांढरी प्रभा असलेली रूपे पाहतो. जसे की, ओषधी तारा (शुक्र तारा) पांढरा, पांढऱ्या रंगाचा, पांढरा दिसणारा आणि पांढरी प्रभा असलेला असतो; किंवा जसे वाराणसीचे दोन्ही बाजूंनी गुळगुळीत केलेले वस्त्र पांढरे, पांढऱ्या रंगाचे, पांढरे दिसणारे आणि पांढरी प्रभा असलेले असते; त्याचप्रमाणे अध्यात्मतः अरूपसंज्ञी होऊन, एखादा मनुष्य बाहेर पांढरी, पांढऱ्या रंगाची, पांढरी दिसणारी, पांढरी प्रभा असलेली रूपे पाहतो. ‘त्यांना अभिभूत करून मी जाणतो आणि पाहतो,’ अशी त्याची संज्ञा असते. हे आठवे अभिभायतन आहे. आनंदा, हीच ती आठ अभिभायतने आहेत.” Aṭṭha vimokkhā आठ विमोक्ष 174. ‘‘Aṭṭha kho ime, ānanda, vimokkhā. Katame aṭṭha? Rūpī rūpāni passati, ayaṃ paṭhamo vimokkho. Ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati, ayaṃ dutiyo vimokkho. Subhanteva adhimutto hoti, ayaṃ tatiyo vimokkho. Sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati, ayaṃ catuttho vimokkho. Sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharati, ayaṃ pañcamo vimokkho. Sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharati, ayaṃ chaṭṭho vimokkho. Sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ sattamo vimokkho. Sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharati, ayaṃ aṭṭhamo vimokkho. Ime kho, ānanda, aṭṭha vimokkhā. १७४. आनंदा, हे आठ विमोक्ष आहेत. कोणते आठ? १. रूपी (स्वतःमध्ये रूप असणारा) बाह्य रूपांना पाहतो, हा पहिला विमोक्ष आहे. २. स्वतःमध्ये अरूपसंज्ञी (रूपाची संज्ञा नसलेला) बाह्य रूपांना पाहतो, हा दुसरा विमोक्ष आहे. ३. 'ते शुभ (सुंदर) आहे' अशा भावनेने अधिमुक्त (एकाग्र) होतो, हा तिसरा विमोक्ष आहे. ४. सर्व प्रकारे रूपसंज्ञांचे पूर्णपणे अतिक्रमण करून, प्रतिघसंज्ञांचा अस्त झाल्यामुळे आणि नानात्वसंज्ञांकडे मन न दिल्यामुळे, 'आकाश अनंत आहे' असे जाणून आकासानंचायतन प्राप्त करून विहरतो, हा चौथा विमोक्ष आहे. ५. सर्व प्रकारे आकासानंचायतनाचे पूर्णपणे अतिक्रमण करून, 'विज्ञान अनंत आहे' असे जाणून विज्ञाणंचायतन प्राप्त करून विहरतो, हा पाचवा विमोक्ष आहे. ६. सर्व प्रकारे विज्ञाणंचायतनाचे पूर्णपणे अतिक्रमण करून, 'काहीही नाही' असे जाणून आकिंचन्यायतन प्राप्त करून विहरतो, हा सहावा विमोक्ष आहे. ७. सर्व प्रकारे आकिंचन्यायतनाचे पूर्णपणे अतिक्रमण करून नेवसंज्ञानासंज्ञायतन प्राप्त करून विहरतो, हा सातवा विमोक्ष आहे. ८. सर्व प्रकारे नेवसंज्ञानासंज्ञायतनाचे पूर्णपणे अतिक्रमण करून संज्ञावेदयितनिरोध प्राप्त करून विहरतो, हा आठवा विमोक्ष आहे. आनंदा, हेच ते आठ विमोक्ष आहेत. 175. ‘‘Ekamidāhaṃ, ānanda, samayaṃ uruvelāyaṃ viharāmi najjā nerañjarāya tīre ajapālanigrodhe paṭhamābhisambuddho. Atha kho, ānanda, māro pāpimā yenāhaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho, ānanda, māro pāpimā maṃ etadavoca – ‘parinibbātudāni, bhante, bhagavā; parinibbātu sugato, parinibbānakālodāni, bhante, bhagavato’ti. Evaṃ vutte ahaṃ, ānanda, māraṃ pāpimantaṃ etadavocaṃ – १७५. आनंदा, एका समयी मी उरुवेलेमध्ये निरंजना नदीच्या तीरावर अजपाल वडाच्या झाडाखाली (अजपाल निग्रोध) नुकताच पूर्ण संबोधी प्राप्त (प्रथम अभिसंबुद्ध) झालेलो असताना विहरत होतो. तेव्हा, आनंदा, पापी मार माझ्याकडे आला आणि एका बाजूला उभा राहिला. एका बाजूला उभा राहून, आनंदा, पापी मार मला म्हणाला – 'भंते, आता भगवंतांनी परिनिर्वाण प्राप्त करावे; सुगतांनी परिनिर्वाण प्राप्त करावे. भंते, आता भगवंतांच्या परिनिर्वाणाची वेळ झाली आहे.' असे म्हटल्यावर, आनंदा, मी पापी माराला असे म्हणालो – ‘‘‘Na tāvāhaṃ, pāpima, parinibbāyissāmi, yāva me bhikkhū na sāvakā bhavissanti viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā [Pg.95] sāmīcippaṭipannā anudhammacārino, sakaṃ ācariyakaṃ uggahetvā ācikkhissanti desessanti paññapessanti paṭṭhapessanti vivarissanti vibhajissanti uttānīkarissanti, uppannaṃ parappavādaṃ sahadhammena suniggahitaṃ niggahetvā sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desessanti. ‘हे पापी मारा, तोपर्यंत मी परिनिर्वाण प्राप्त करणार नाही, जोपर्यंत माझे भिक्खू श्रावक हे कुशल, सुविनीत, विशारद, बहुश्रुत, धम्मधर, धम्मानुधम्मप्रतिपन्न, सामीचीप्रतिपन्न आणि अनुधम्मचारी होणार नाहीत; आणि जोपर्यंत ते आपल्या आचार्यांच्या सिद्धांताचे ग्रहण करून ते सांगणार नाहीत, उपदेश करणार नाहीत, प्रज्ञापित करणार नाहीत, प्रस्थापित करणार नाहीत, उघड करणार नाहीत, त्याचे विभाजन करून स्पष्ट करणार नाहीत; आणि उद्भवलेल्या पर-प्रवादांचे धम्मानुसार उत्तम प्रकारे खंडन करून प्रातिहार्ययुक्त धम्माचा उपदेश करणार नाहीत. ‘‘‘Na tāvāhaṃ, pāpima, parinibbāyissāmi, yāva me bhikkhuniyo na sāvikā bhavissanti viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacāriniyo, sakaṃ ācariyakaṃ uggahetvā ācikkhissanti desessanti paññapessanti paṭṭhapessanti vivarissanti vibhajissanti uttānīkarissanti, uppannaṃ parappavādaṃ sahadhammena suniggahitaṃ niggahetvā sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desessanti. ‘हे पापी मारा, तोपर्यंत मी परिनिर्वाण प्राप्त करणार नाही, जोपर्यंत माझ्या भिक्खुणी श्राविका या कुशल, सुविनीत, विशारद, बहुश्रुत, धम्मधर, धम्मानुधम्मप्रतिपन्न, सामीचीप्रतिपन्न आणि अनुधम्मचारिणी होणार नाहीत; आणि जोपर्यंत त्या आपल्या आचार्यांच्या सिद्धांताचे ग्रहण करून ते सांगणार नाहीत, उपदेश करणार नाहीत, प्रज्ञापित करणार नाहीत, प्रस्थापित करणार नाहीत, उघड करणार नाहीत, त्याचे विभाजन करून स्पष्ट करणार नाहीत; आणि उद्भवलेल्या पर-प्रवादांचे धम्मानुसार उत्तम प्रकारे खंडन करून प्रातिहार्ययुक्त धम्माचा उपदेश करणार नाहीत. ‘‘‘Na tāvāhaṃ, pāpima, parinibbāyissāmi, yāva me upāsakā na sāvakā bhavissanti viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacārino, sakaṃ ācariyakaṃ uggahetvā ācikkhissanti desessanti paññapessanti paṭṭhapessanti vivarissanti vibhajissanti uttānīkarissanti, uppannaṃ parappavādaṃ sahadhammena suniggahitaṃ niggahetvā sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desessanti. ‘हे पापी मारा, तोपर्यंत मी परिनिर्वाण प्राप्त करणार नाही, जोपर्यंत माझे उपासक श्रावक हे कुशल, सुविनीत, विशारद, बहुश्रुत, धम्मधर, धम्मानुधम्मप्रतिपन्न, सामीचीप्रतिपन्न आणि अनुधम्मचारी होणार नाहीत; आणि जोपर्यंत ते आपल्या आचार्यांच्या सिद्धांताचे ग्रहण करून ते सांगणार नाहीत, उपदेश करणार नाहीत, प्रज्ञापित करणार नाहीत, प्रस्थापित करणार नाहीत, उघड करणार नाहीत, त्याचे विभाजन करून स्पष्ट करणार नाहीत; आणि उद्भवलेल्या पर-प्रवादांचे धम्मानुसार उत्तम प्रकारे खंडन करून प्रातिहार्ययुक्त धम्माचा उपदेश करणार नाहीत. ‘‘‘Na tāvāhaṃ, pāpima, parinibbāyissāmi, yāva me upāsikā na sāvikā bhavissanti viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacāriniyo, sakaṃ ācariyakaṃ uggahetvā ācikkhissanti desessanti paññapessanti paṭṭhapessanti vivarissanti vibhajissanti uttānīkarissanti, uppannaṃ parappavādaṃ sahadhammena suniggahitaṃ niggahetvā sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desessanti. ‘हे पापी मारा, तोपर्यंत मी परिनिर्वाण प्राप्त करणार नाही, जोपर्यंत माझ्या उपासिका श्राविका या कुशल, सुविनीत, विशारद, बहुश्रुत, धम्मधर, धम्मानुधम्मप्रतिपन्न, सामीचीप्रतिपन्न आणि अनुधम्मचारिणी होणार नाहीत; आणि जोपर्यंत त्या आपल्या आचार्यांच्या सिद्धांताचे ग्रहण करून ते सांगणार नाहीत, उपदेश करणार नाहीत, प्रज्ञापित करणार नाहीत, प्रस्थापित करणार नाहीत, उघड करणार नाहीत, त्याचे विभाजन करून स्पष्ट करणार नाहीत; आणि उद्भवलेल्या पर-प्रवादांचे धम्मानुसार उत्तम प्रकारे खंडन करून प्रातिहार्ययुक्त धम्माचा उपदेश करणार नाहीत. ‘‘‘Na tāvāhaṃ, pāpima, parinibbāyissāmi, yāva me idaṃ brahmacariyaṃ na iddhañceva bhavissati phītañca vitthārikaṃ bāhujaññaṃ puthubhūtaṃ yāva devamanussehi suppakāsita’nti. ‘हे पापी मारा, तोपर्यंत मी परिनिर्वाण प्राप्त करणार नाही, जोपर्यंत माझे हे ब्रह्मचर्य समृद्ध, संपन्न, विस्तृत, बहुजनमान्य, सर्वव्यापी आणि देव-मनुष्यांमध्ये उत्तम प्रकारे प्रकाशित होणार नाही.’ 176. ‘‘Idāneva kho, ānanda, ajja cāpāle cetiye māro pāpimā yenāhaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho, ānanda, māro pāpimā maṃ etadavoca – ‘parinibbātudāni, bhante, bhagavā, parinibbātu sugato, parinibbānakālodāni, bhante, bhagavato. Bhāsitā kho panesā, bhante, bhagavatā vācā – ‘‘na tāvāhaṃ, pāpima[Pg.96], parinibbāyissāmi, yāva me bhikkhū na sāvakā bhavissanti…pe… yāva me bhikkhuniyo na sāvikā bhavissanti…pe… yāva me upāsakā na sāvakā bhavissanti…pe… yāva me upāsikā na sāvikā bhavissanti…pe… yāva me idaṃ brahmacariyaṃ na iddhañceva bhavissati phītañca vitthārikaṃ bāhujaññaṃ puthubhūtaṃ, yāva devamanussehi suppakāsita’’nti. Etarahi kho pana, bhante, bhagavato brahmacariyaṃ iddhañceva phītañca vitthārikaṃ bāhujaññaṃ puthubhūtaṃ, yāva devamanussehi suppakāsitaṃ. Parinibbātudāni, bhante, bhagavā, parinibbātu sugato, parinibbānakālodāni, bhante, bhagavato’ti. १७६. आनंदा, आजच नुकताच चापाल चैत्यामध्ये पापी मार माझ्याकडे आला आणि एका बाजूला उभा राहिला. एका बाजूला उभा राहून, आनंदा, पापी मार मला म्हणाला – 'भंते, आता भगवंतांनी परिनिर्वाण प्राप्त करावे, सुगतांनी परिनिर्वाण प्राप्त करावे. भंते, आता भगवंतांच्या परिनिर्वाणाची वेळ झाली आहे. भंते, भगवंतांनीच हे वचन म्हटले होते – "हे पापी मारा, तोपर्यंत मी परिनिर्वाण प्राप्त करणार नाही, जोपर्यंत माझे भिक्खू श्रावक... पे... जोपर्यंत माझ्या भिक्खुणी श्राविका... पे... जोपर्यंत माझे उपासक श्रावक... पे... जोपर्यंत माझ्या उपासिका श्राविका... पे... जोपर्यंत माझे हे ब्रह्मचर्य समृद्ध, संपन्न, विस्तृत, बहुजनमान्य, सर्वव्यापी आणि देव-मनुष्यांमध्ये उत्तम प्रकारे प्रकाशित होणार नाही." परंतु भंते, आता भगवंतांचे ब्रह्मचर्य समृद्ध, संपन्न, विस्तृत, बहुजनमान्य, सर्वव्यापी आणि देव-मनुष्यांमध्ये उत्तम प्रकारे प्रकाशित झाले आहे. भंते, आता भगवंतांनी परिनिर्वाण प्राप्त करावे, सुगतांनी परिनिर्वाण प्राप्त करावे. भंते, आता भगवंतांच्या परिनिर्वाणाची वेळ झाली आहे.' 177. ‘‘Evaṃ vutte, ahaṃ, ānanda, māraṃ pāpimantaṃ etadavocaṃ – ‘appossukko tvaṃ, pāpima, hohi, naciraṃ tathāgatassa parinibbānaṃ bhavissati. Ito tiṇṇaṃ māsānaṃ accayena tathāgato parinibbāyissatī’ti. Idāneva kho, ānanda, ajja cāpāle cetiye tathāgatena satena sampajānena āyusaṅkhāro ossaṭṭho’’ti. १७७. असे म्हटल्यावर, आनंदा, मी पापी माराला म्हणालो – 'हे पापी मारा, तू निश्चिंत राहा. लवकरच तथागतांचे परिनिर्वाण होईल. आजपासून तीन महिन्यांनंतर तथागत परिनिर्वाण प्राप्त करतील.' आनंदा, आजच नुकताच चापाल चैत्यामध्ये तथागतांनी स्मृतिमान व संप्रजन्ययुक्त होऊन आपल्या आयुषंस्काराचा त्याग केला आहे. Ānandayācanakathā आनंदाच्या याचनेची कथा 178. Evaṃ vutte āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘tiṭṭhatu, bhante, bhagavā kappaṃ, tiṭṭhatu sugato kappaṃ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’’nti. १७८. असे म्हटल्यावर, आयुष्यमान आनंदांनी भगवंतांना असे म्हटले – 'भंते, भगवंतांनी एका कल्पापर्यंत राहावे; सुगतांनी एका कल्पापर्यंत राहावे – बहुजनांच्या हितासाठी, बहुजनांच्या सुखासाठी, जगावरील अनुकंपेसाठी, देव आणि मनुष्यांच्या कल्याणासाठी, हितासाठी आणि सुखासाठी!' ‘‘Alaṃdāni, ānanda. Mā tathāgataṃ yāci, akālodāni, ānanda, tathāgataṃ yācanāyā’’ti. Dutiyampi kho āyasmā ānando…pe… tatiyampi kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘tiṭṭhatu, bhante, bhagavā kappaṃ, tiṭṭhatu sugato kappaṃ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’’nti. "बस कर, आनंदा! आता तथागतांना अशी याचना करू नकोस. आनंदा, आता तथागतांना याचना करण्याची ही योग्य वेळ नाही." दुसऱ्यांदाही आणि तिसऱ्यांदाही आयुष्यमान आनंदांनी भगवंतांना असे म्हटले – "भंते, बहुजनांच्या हितासाठी, बहुजनांच्या सुखासाठी, जगावरील अनुकंपेपोटी, देव आणि मनुष्यांच्या कल्याणासाठी, हितासाठी आणि सुखासाठी भगवंतांनी एक कल्पपर्यंत राहावे, सुगतांनी एक कल्पपर्यंत राहावे." ‘‘Saddahasi tvaṃ, ānanda, tathāgatassa bodhi’’nti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Atha kiñcarahi tvaṃ, ānanda, tathāgataṃ yāvatatiyakaṃ abhinippīḷesī’’ti? ‘‘Sammukhā metaṃ, bhante, bhagavato sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ – ‘yassa kassaci, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, so ākaṅkhamāno kappaṃ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā. Tathāgatassa kho, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā. So [Pg.97] ākaṅkhamāno, ānanda, tathāgato kappaṃ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā’’’ti. ‘‘Saddahasi tvaṃ, ānandā’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, tuyhevetaṃ dukkaṭaṃ, tuyhevetaṃ aparaddhaṃ, yaṃ tvaṃ tathāgatena evaṃ oḷārike nimitte kayiramāne oḷārike obhāse kayiramāne nāsakkhi paṭivijjhituṃ, na tathāgataṃ yāci – ‘tiṭṭhatu, bhante, bhagavā kappaṃ, tiṭṭhatu sugato kappaṃ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’’nti. Sace tvaṃ, ānanda, tathāgataṃ yāceyyāsi, dveva te vācā tathāgato paṭikkhipeyya, atha tatiyakaṃ adhivāseyya. Tasmātihānanda, tuyhevetaṃ dukkaṭaṃ, tuyhevetaṃ aparaddhaṃ. "आनंदा, तथागतांच्या बोधीवर तुझा विश्वास आहे का?" "होय, भंते." "तर मग, आनंदा, तू तथागतांना तीन वेळा याचना करून का त्रास दिलास?" "भंते, मी स्वतः भगवंतांच्या मुखातून हे ऐकले आहे, स्वतः त्यांच्याकडून ग्रहण केले आहे – 'आनंदा, ज्या कोणी चार ऋद्धिपाद विकसित केले आहेत, वारंवार अभ्यासले आहेत, वाहनासारखे बनवले आहेत, अधिष्ठानासारखे केले आहेत, दृढ केले आहेत, संचित केले आहेत आणि चांगल्या प्रकारे आरंभिले आहेत, तो इच्छेनुसार एक कल्प किंवा कल्पापेक्षा अधिक काळ राहू शकतो. आनंदा, तथागतांनी चार ऋद्धिपाद विकसित केले आहेत, वारंवार अभ्यासले आहेत, वाहनासारखे बनवले आहेत, अधिष्ठानासारखे केले आहेत, दृढ केले आहेत, संचित केले आहेत आणि चांगल्या प्रकारे आरंभिले आहेत. त्यामुळे, आनंदा, तथागत इच्छेनुसार एक कल्प किंवा कल्पापेक्षा अधिक काळ राहू शकतात.'" "आनंदा, तुझा यावर विश्वास आहे का?" "होय, भंते." "म्हणूनच, आनंदा, हा तुझाच दोष आहे, ही तुझीच चूक आहे, की तथागतांनी इतके स्पष्ट संकेत दिले असताना, इतका स्पष्ट प्रकाश दाखवला असतानाही, तू ते समजून घेऊ शकला नाहीस आणि तथागतांना अशी याचना केली नाहीस – 'भंते, बहुजनांच्या हितासाठी, बहुजनांच्या सुखासाठी, जगावरील अनुकंपेपोटी, देव आणि मनुष्यांच्या कल्याणासाठी, हितासाठी आणि सुखासाठी भगवंतांनी एक कल्पपर्यंत राहावे, सुगतांनी एक कल्पपर्यंत राहावे.' आनंदा, जर तू तथागतांना याचना केली असतीस, तर तथागतांनी तुझी विनंती दोनदा नाकारली असती, पण तिसऱ्यांदा ती स्वीकारली असती. म्हणूनच, आनंदा, हा तुझाच दोष आहे, ही तुझीच चूक आहे." 179. ‘‘Ekamidāhaṃ, ānanda, samayaṃ rājagahe viharāmi gijjhakūṭe pabbate. Tatrāpi kho tāhaṃ, ānanda, āmantesiṃ – ‘ramaṇīyaṃ, ānanda, rājagahaṃ, ramaṇīyo, ānanda, gijjhakūṭo pabbato. Yassa kassaci, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, so ākaṅkhamāno kappaṃ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā. Tathāgatassa kho, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, so ākaṅkhamāno, ānanda, tathāgato kappaṃ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā’ti. Evampi kho tvaṃ, ānanda, tathāgatena oḷārike nimitte kayiramāne oḷārike obhāse kayiramāne nāsakkhi paṭivijjhituṃ, na tathāgataṃ yāci – ‘tiṭṭhatu, bhante, bhagavā kappaṃ, tiṭṭhatu sugato kappaṃ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’nti. Sace tvaṃ, ānanda, tathāgataṃ yāceyyāsi, dve te vācā tathāgato paṭikkhipeyya, atha tatiyakaṃ adhivāseyya. Tasmātihānanda, tuyhevetaṃ dukkaṭaṃ, tuyhevetaṃ aparaddhaṃ. १७९. "आनंदा, एका वेळी मी राजगृह येथे गृध्रकूट पर्वतावर विहार करत होतो. तिथेही, आनंदा, मी तुला म्हटले होते – 'आनंदा, राजगृह रमणीय आहे, आनंदा, गृध्रकूट पर्वत रमणीय आहे. आनंदा, ज्या कोणी चार ऋद्धिपाद विकसित केले आहेत, वारंवार अभ्यासले आहेत, वाहनासारखे बनवले आहेत, अधिष्ठानासारखे केले आहेत, दृढ केले आहेत, संचित केले आहेत आणि चांगल्या प्रकारे आरंभिले आहेत, तो इच्छेनुसार एक कल्प किंवा कल्पापेक्षा अधिक काळ राहू शकतो. तथागतांनी, आनंदा, चार ऋद्धिपाद विकसित केले आहेत, वारंवार अभ्यासले आहेत, वाहनासारखे बनवले आहेत, अधिष्ठानासारखे केले आहेत, दृढ केले आहेत, संचित केले आहेत आणि चांगल्या प्रकारे आरंभिले आहेत. त्यामुळे, आनंदा, तथागत इच्छेनुसार एक कल्प किंवा कल्पापेक्षा अधिक काळ राहू शकतात.' असे असूनही, आनंदा, तथागतांनी इतके स्पष्ट संकेत दिले असताना, इतका स्पष्ट प्रकाश दाखवला असतानाही, तू ते समजून घेऊ शकला नाहीस आणि तथागतांना अशी याचना केली नाहीस – 'भंते, बहुजनांच्या हितासाठी, बहुजनांच्या सुखासाठी, जगावरील अनुकंपेपोटी, देव आणि मनुष्यांच्या कल्याणासाठी, हितासाठी आणि सुखासाठी भगवंतांनी एक कल्पपर्यंत राहावे, सुगतांनी एक कल्पपर्यंत राहावे.' आनंदा, जर तू तथागतांना याचना केली असतीस, तर तथागतांनी तुझी विनंती दोनदा नाकारली असती, पण तिसऱ्यांदा ती स्वीकारली असती. म्हणूनच, आनंदा, हा तुझाच दोष आहे, ही तुझीच चूक आहे." 180. ‘‘Ekamidāhaṃ, ānanda, samayaṃ tattheva rājagahe viharāmi gotamanigrodhe…pe… tattheva rājagahe viharāmi corapapāte… tattheva rājagahe viharāmi vebhārapasse sattapaṇṇiguhāyaṃ… tattheva rājagahe viharāmi isigilipasse kāḷasilāyaṃ… tattheva rājagahe viharāmi sītavane sappasoṇḍikapabbhāre… tattheva rājagahe viharāmi tapodārāme… tattheva rājagahe viharāmi veḷuvane kalandakanivāpe… tattheva rājagahe viharāmi jīvakambavane… tattheva rājagahe viharāmi maddakucchismiṃ migadāye [Pg.98] tatrāpi kho tāhaṃ, ānanda, āmantesiṃ – ‘ramaṇīyaṃ, ānanda, rājagahaṃ, ramaṇīyo gijjhakūṭo pabbato, ramaṇīyo gotamanigrodho, ramaṇīyo corapapāto, ramaṇīyā vebhārapasse sattapaṇṇiguhā, ramaṇīyā isigilipasse kāḷasilā, ramaṇīyo sītavane sappasoṇḍikapabbhāro, ramaṇīyo tapodārāmo, ramaṇīyo veḷuvane kalandakanivāpo, ramaṇīyaṃ jīvakambavanaṃ, ramaṇīyo maddakucchismiṃ migadāyo. Yassa kassaci, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā…pe… ākaṅkhamāno, ānanda, tathāgato kappaṃ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā’ti. Evampi kho tvaṃ, ānanda, tathāgatena oḷārike nimitte kayiramāne oḷārike obhāse kayiramāne nāsakkhi paṭivijjhituṃ, na tathāgataṃ yāci – ‘tiṭṭhatu, bhante, bhagavā kappaṃ, tiṭṭhatu sugato kappaṃ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’nti. Sace tvaṃ, ānanda, tathāgataṃ yāceyyāsi, dveva te vācā tathāgato paṭikkhipeyya, atha tatiyakaṃ adhivāseyya. Tasmātihānanda, tuyhevetaṃ dukkaṭaṃ, tuyhevetaṃ aparaddhaṃ. १८०. "आनंदा, एका वेळी मी त्याच राजगृहात गोतम-न्यग्रोध येथे विहार करत होतो... तसेच राजगृहात चोरप्रपात येथे विहार करत होतो... तसेच राजगृहात वैभार पर्वताच्या कुशीत असलेल्या सप्तपर्णी गुहेत विहार करत होतो... तसेच राजगृहात ऋषिगिरी पर्वताच्या कुशीत असलेल्या काळशिलेवर विहार करत होतो... तसेच राजगृहात शीतवनातील सर्पशौंडिक पर्वताच्या कपारीत विहार करत होतो... तसेच राजगृहात तपोदाराम येथे विहार करत होतो... तसेच राजगृहात वेणूवनातील कलंदकनिवाप येथे विहार करत होतो... तसेच राजगृहात जीवक-आम्रवनात विहार करत होतो... तसेच राजगृहात मद्दकुच्छी येथील मृगदायात विहार करत होतो. तिथेही, आनंदा, मी तुला म्हटले होते – 'आनंदा, राजगृह रमणीय आहे, गृध्रकूट पर्वत रमणीय आहे, गोतम-न्यग्रोध रमणीय आहे, चोरप्रपात रमणीय आहे, वैभार पर्वताच्या कुशीतील सप्तपर्णी गुहा रमणीय आहे, ऋषिगिरी पर्वताच्या कुशीतील काळशिला रमणीय आहे, शीतवनातील सर्पशौंडिक पर्वताची कपार रमणीय आहे, तपोदाराम रमणीय आहे, वेणूवनातील कलंदकनिवाप रमणीय आहे, जीवक-आम्रवन रमणीय आहे, मद्दकुच्छी येथील मृगदाय रमणीय आहे. आनंदा, ज्या कोणी चार ऋद्धिपाद विकसित केले आहेत, वारंवार अभ्यासले आहेत, वाहनासारखे बनवले आहेत, अधिष्ठानासारखे केले आहेत, दृढ केले आहेत, संचित केले आहेत आणि चांगल्या प्रकारे आरंभिले आहेत... तर आनंदा, तथागत इच्छेनुसार एक कल्प किंवा कल्पापेक्षा अधिक काळ राहू शकतात.' असे असूनही, आनंदा, तथागतांनी इतके स्पष्ट संकेत दिले असताना, इतका स्पष्ट प्रकाश दाखवला असतानाही, तू ते समजून घेऊ शकला नाहीस आणि तथागतांना अशी याचना केली नाहीस – 'भंते, बहुजनांच्या हितासाठी, बहुजनांच्या सुखासाठी, जगावरील अनुकंपेपोटी, देव आणि मनुष्यांच्या कल्याणासाठी, हितासाठी आणि सुखासाठी भगवंतांनी एक कल्पपर्यंत राहावे, सुगतांनी एक कल्पपर्यंत राहावे.' आनंदा, जर तू तथागतांना याचना केली असतीस, तर तथागतांनी तुझी विनंती दोनदा नाकारली असती, पण तिसऱ्यांदा ती स्वीकारली असती. म्हणूनच, आनंदा, हा तुझाच दोष आहे, ही तुझीच चूक आहे." 181. ‘‘Ekamidāhaṃ, ānanda, samayaṃ idheva vesāliyaṃ viharāmi udene cetiye. Tatrāpi kho tāhaṃ, ānanda, āmantesiṃ – ‘ramaṇīyā, ānanda, vesālī, ramaṇīyaṃ udenaṃ cetiyaṃ. Yassa kassaci, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, so ākaṅkhamāno kappaṃ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā. Tathāgatassa kho, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, so ākaṅkhamāno, ānanda, tathāgato kappaṃ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā’ti. Evampi kho tvaṃ, ānanda, tathāgatena oḷārike nimitte kayiramāne oḷārike obhāse kayiramāne nāsakkhi paṭivijjhituṃ, na tathāgataṃ yāci – ‘tiṭṭhatu, bhante, bhagavā kappaṃ, tiṭṭhatu sugato kappaṃ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’nti. Sace tvaṃ, ānanda, tathāgataṃ yāceyyāsi, dveva te vācā tathāgato paṭikkhipeyya, atha tatiyakaṃ adhivāseyya, tasmātihānanda, tuyhevetaṃ dukkaṭaṃ, tuyhevetaṃ aparaddhaṃ. १८१. आनंदा, एका वेळी मी याच वैशालीमध्ये उदेन चैत्यात विहार करत होतो. तिथेही मी तुला म्हटले होते—'आनंदा, वैशाली रमणीय आहे, उदेन चैत्य रमणीय आहे. आनंदा, ज्या कोणाही व्यक्तीने चार इद्धिपाद भावित केले आहेत, बहुलीकृत केले आहेत, यानीकृत (वाहनासारखे) केले आहेत, वत्थुकृत (अधिष्ठानासारखे) केले आहेत, अनुष्ठित केले आहेत, परिचित केले आहेत, सुसमारब्ध केले आहेत, ती व्यक्ती इच्छेनुसार एक कल्प किंवा कल्पापेक्षा अधिक काळ जिवंत राहू शकते. आनंदा, तथागताने चार इद्धिपाद भावित केले आहेत, बहुलीकृत केले आहेत, यानीकृत केले आहेत, वत्थुकृत केले आहेत, अनुष्ठित केले आहेत, परिचित केले आहेत, सुसमारब्ध केले आहेत. आनंदा, तथागत इच्छेनुसार एक कल्प किंवा कल्पापेक्षा अधिक काळ जिवंत राहू शकतात.' तरीही, आनंदा, तथागतांनी एवढा स्पष्ट संकेत दिला असताना, स्पष्ट प्रकाश दाखवला असतानाही तुला ते समजले नाही. तू तथागतांना अशी विनंती केली नाहीस—'भंते, भगवान बहुजनांच्या हितासाठी, बहुजनांच्या सुखासाठी, जगावरील अनुकंपेसाठी, देव आणि मनुष्यांच्या कल्याणासाठी, हितासाठी आणि सुखासाठी एक कल्पपर्यंत जिवंत राहोत; सुगत एक कल्पपर्यंत जिवंत राहोत.' आनंदा, जर तू तथागतांना विनंती केली असतीस, तर तथागत तुझी विनंती दोनदा नाकारून तिसऱ्यांदा ती स्वीकारू शकले असते. म्हणून, आनंदा, ही तुझीच चूक आहे, हा तुझाच अपराध आहे. 182. ‘‘Ekamidāhaṃ[Pg.99], ānanda, samayaṃ idheva vesāliyaṃ viharāmi gotamake cetiye …pe… idheva vesāliyaṃ viharāmi sattambe cetiye… idheva vesāliyaṃ viharāmi bahuputte cetiye… idheva vesāliyaṃ viharāmi sārandade cetiye… idāneva kho tāhaṃ, ānanda, ajja cāpāle cetiye āmantesiṃ – ‘ramaṇīyā, ānanda, vesālī, ramaṇīyaṃ udenaṃ cetiyaṃ, ramaṇīyaṃ gotamakaṃ cetiyaṃ, ramaṇīyaṃ sattambaṃ cetiyaṃ, ramaṇīyaṃ bahuputtaṃ cetiyaṃ, ramaṇīyaṃ sārandadaṃ cetiyaṃ, ramaṇīyaṃ cāpālaṃ cetiyaṃ. Yassa kassaci, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, so ākaṅkhamāno kappaṃ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā. Tathāgatassa kho, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, so ākaṅkhamāno, ānanda, tathāgato kappaṃ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā’ti. Evampi kho tvaṃ, ānanda, tathāgatena oḷārike nimitte kayiramāne oḷārike obhāse kayiramāne nāsakkhi paṭivijjhituṃ, na tathāgataṃ yāci – ‘tiṭṭhatu bhagavā kappaṃ, tiṭṭhatu sugato kappaṃ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’nti. Sace tvaṃ, ānanda, tathāgataṃ yāceyyāsi, dveva te vācā tathāgato paṭikkhipeyya, atha tatiyakaṃ adhivāseyya. Tasmātihānanda, tuyhevetaṃ dukkaṭaṃ, tuyhevetaṃ aparaddhaṃ. १८२. आनंदा, एका वेळी मी याच वैशालीमध्ये गोतमक चैत्यात विहार करत होतो... याच वैशालीमध्ये सत्तम्ब चैत्यात विहार करत होतो... याच वैशालीमध्ये बहुपुत्त चैत्यात विहार करत होतो... याच वैशालीमध्ये सारंदद चैत्यात विहार करत होतो... आनंदा, आजच मी तुला चापाल चैत्यात असताना म्हटले होते—'आनंदा, वैशाली रमणीय आहे, उदेन चैत्य रमणीय आहे, गोतमक चैत्य रमणीय आहे, सत्तम्ब चैत्य रमणीय आहे, बहुपुत्त चैत्य रमणीय आहे, सारंदद चैत्य रमणीय आहे, चापाल चैत्य रमणीय आहे. आनंदा, ज्या कोणाही व्यक्तीने चार इद्धिपाद भावित केले आहेत, बहुलीकृत केले आहेत, यानीकृत केले आहेत, वत्थुकृत केले आहेत, अनुष्ठित केले आहेत, परिचित केले आहेत, सुसमारब्ध केले आहेत, ती व्यक्ती इच्छेनुसार एक कल्प किंवा कल्पापेक्षा अधिक काळ जिवंत राहू शकते. आनंदा, तथागताने चार इद्धिपाद भावित केले आहेत, बहुलीकृत केले आहेत, यानीकृत केले आहेत, वत्थुकृत केले आहेत, अनुष्ठित केले आहेत, परिचित केले आहेत, सुसमारब्ध केले आहेत. आनंदा, तथागत इच्छेनुसार एक कल्प किंवा कल्पापेक्षा अधिक काळ जिवंत राहू शकतात.' तरीही, आनंदा, तथागतांनी एवढा स्पष्ट संकेत दिला असताना, स्पष्ट प्रकाश दाखवला असतानाही तुला ते समजले नाही. तू तथागतांना अशी विनंती केली नाहीस—'भगवान बहुजनांच्या हितासाठी, बहुजनांच्या सुखासाठी, जगावरील अनुकंपेसाठी, देव आणि मनुष्यांच्या कल्याणासाठी, हितासाठी आणि सुखासाठी एक कल्पपर्यंत जिवंत राहोत; सुगत एक कल्पपर्यंत जिवंत राहोत.' आनंदा, जर तू तथागतांना विनंती केली असतीस, तर तथागत तुझी विनंती दोनदा नाकारून तिसऱ्यांदा ती स्वीकारू शकले असते. म्हणून, आनंदा, ही तुझीच चूक आहे, हा तुझाच अपराध आहे. 183. ‘‘Nanu etaṃ, ānanda, mayā paṭikacceva akkhātaṃ – ‘sabbeheva piyehi manāpehi nānābhāvo vinābhāvo aññathābhāvo. Taṃ kutettha, ānanda, labbhā, yaṃ taṃ jātaṃ bhūtaṃ saṅkhataṃ palokadhammaṃ, taṃ vata mā palujjīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati’. Yaṃ kho panetaṃ, ānanda, tathāgatena cattaṃ vantaṃ muttaṃ pahīnaṃ paṭinissaṭṭhaṃ ossaṭṭho āyusaṅkhāro, ekaṃsena vācā bhāsitā – ‘na ciraṃ tathāgatassa parinibbānaṃ bhavissati. Ito tiṇṇaṃ māsānaṃ accayena tathāgato parinibbāyissatī’ti. Tañca tathāgato jīvitahetu puna paccāvamissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Āyāmānanda, yena mahāvanaṃ kūṭāgārasālā tenupasaṅkamissāmā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho [Pg.100] āyasmā ānando bhagavato paccassosi. १८३. आनंदा, मी आधीच हे सांगितले नव्हते का—'सर्व प्रिय आणि मनपसंत गोष्टींपासून वेगळे होणे, दुरावणे आणि बदलणे अपरिहार्य आहे. आनंदा, जे काही उत्पन्न झाले आहे, अस्तित्वात आले आहे, संखत (संस्कारित) आहे, नाशवंत स्वभावाचे आहे, ते नष्ट होऊ नये, असे कसे घडू शकेल? अशी कोणतीही शक्यता नाही.' आनंदा, तथागतांनी ज्या आयुष्य-संस्काराचा त्याग केला आहे, ओकून टाकला आहे, मुक्त केला आहे, प्रहीन केला आहे, पूर्णपणे सोडून दिला आहे, आणि निश्चितपणे असे वचन दिले आहे की—'लवकरच तथागतांचे परिनिर्वाण होईल. आजपासून तीन महिन्यांनंतर तथागत परिनिर्वाण पावतील.' तथागतांनी केवळ जगण्याच्या हेतूने तो त्यागलेला आयुष्य-संस्कार पुन्हा मागे घ्यावा, हे शक्य नाही. चल आनंदा, आपण महावनातील कूटागारशाळेकडे जाऊया." "तसेच असो, भंते," असे आयुष्मान आनंदाने भगवंतांना उत्तर दिले. Atha kho bhagavā āyasmatā ānandena saddhiṃ yena mahāvanaṃ kūṭāgārasālā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘gaccha tvaṃ, ānanda, yāvatikā bhikkhū vesāliṃ upanissāya viharanti, te sabbe upaṭṭhānasālāyaṃ sannipātehī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paṭissutvā yāvatikā bhikkhū vesāliṃ upanissāya viharanti, te sabbe upaṭṭhānasālāyaṃ sannipātetvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sannipatito, bhante, bhikkhusaṅgho, yassadāni, bhante, bhagavā kālaṃ maññatī’’ti. त्यानंतर भगवान आयुष्मान आनंदासह महावनातील कूटागारशाळेकडे गेले. तिथे पोहोचल्यावर त्यांनी आयुष्मान आनंदाला सांगितले—"जा आनंदा, वैशालीच्या परिसरात राहणारे जेवढे भिक्खू आहेत, त्या सर्वांना उपस्थानशाळेत एकत्र कर." "तसेच असो, भंते," असे आयुष्मान आनंदाने भगवंतांच्या वचनाचा स्वीकार करून, वैशालीच्या परिसरात राहणाऱ्या सर्व भिक्खूंना उपस्थानशाळेत एकत्र केले. त्यानंतर ते भगवंतांकडे गेले आणि भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला उभे राहिले. एका बाजूला उभे राहून आयुष्मान आनंद भगवंतांना म्हणाले—"भंते, भिक्खू संघ एकत्र आला आहे. आता भगवंतांना जी योग्य वेळ वाटेल, त्यानुसार त्यांनी करावे." 184. Atha kho bhagavā yenupaṭṭhānasālā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Nisajja kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘tasmātiha, bhikkhave, ye te mayā dhammā abhiññā desitā, te vo sādhukaṃ uggahetvā āsevitabbā bhāvetabbā bahulīkātabbā, yathayidaṃ brahmacariyaṃ addhaniyaṃ assa ciraṭṭhitikaṃ, tadassa bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ. Katame ca te, bhikkhave, dhammā mayā abhiññā desitā, ye vo sādhukaṃ uggahetvā āsevitabbā bhāvetabbā bahulīkātabbā, yathayidaṃ brahmacariyaṃ addhaniyaṃ assa ciraṭṭhitikaṃ, tadassa bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ. Seyyathidaṃ – cattāro satipaṭṭhānā cattāro sammappadhānā cattāro iddhipādā pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅgā ariyo aṭṭhaṅgiko maggo. Ime kho te, bhikkhave, dhammā mayā abhiññā desitā, ye vo sādhukaṃ uggahetvā āsevitabbā bhāvetabbā bahulīkātabbā, yathayidaṃ brahmacariyaṃ addhaniyaṃ assa ciraṭṭhitikaṃ, tadassa bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’’nti. १८४. त्यानंतर भगवान जेथे उपस्थानशाळा (सभागृह) होती, तेथे गेले; आणि तेथे गेल्यावर मांडलेल्या आसनावर बसले. बसल्यानंतर भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले – "म्हणूनच, भिक्खूंनो, जे धर्म मी स्वतः विशेष ज्ञानाने (अभिज्ञा) जाणले आहेत आणि उपदेशिले आहेत, ते तुम्ही चांगल्या प्रकारे ग्रहण करून, त्यांचे आचरण केले पाहिजे, त्यांची भावना केली पाहिजे आणि त्यांचा वारंवार सराव केला पाहिजे; जेणेकरून हे ब्रह्मचर्य दीर्घकाळ टिकणारे आणि चिरस्थायी होईल, आणि ते बहुजनांच्या हितासाठी, बहुजनांच्या सुखासाठी, जगावरील अनुकंपेसाठी, तसेच देव आणि मनुष्यांच्या कल्याणासाठी, हितासाठी आणि सुखासाठी ठरेल. आणि भिक्खूंनो, माझ्याद्वारे विशेष ज्ञानाने उपदेशिलेले ते कोणते धर्म आहेत, जे तुम्ही चांगल्या प्रकारे ग्रहण करून, आचरण करून, भावना करून आणि वारंवार सराव करून हे ब्रह्मचर्य दीर्घकाळ टिकणारे आणि चिरस्थायी केले पाहिजे, जे बहुजनहिताय, बहुजनसुखाय, लोकानुकंपाय, देव-मनुष्यांच्या कल्याणासाठी, हितासाठी आणि सुखासाठी ठरेल? ते खालीलप्रमाणे आहेत – चार सतिपट्ठान (स्मृतीचे प्रस्थान), चार सम्मप्पधान (सम्यक प्रयत्न), चार इद्धिपाद (ऋद्धिपाद), पाच इंद्रिये, पाच बळे, सात बोज्झंग (बोध्यंग) आणि आर्य अष्टांगिक मार्ग. भिक्खूंनो, हेच ते धर्म आहेत जे माझ्याद्वारे विशेष ज्ञानाने उपदेशिले गेले आहेत, जे तुम्ही चांगल्या प्रकारे ग्रहण करून, आचरण करून, भावना करून आणि वारंवार सराव करून हे ब्रह्मचर्य दीर्घकाळ टिकणारे आणि चिरस्थायी केले पाहिजे, जे बहुजनहिताय, बहुजनसुखाय, लोकानुकंपाय, देव-मनुष्यांच्या कल्याणासाठी, हितासाठी आणि सुखासाठी ठरेल." 185. Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘handadāni, bhikkhave, āmantayāmi vo, vayadhammā saṅkhārā, appamādena sampādetha. Naciraṃ tathāgatassa [Pg.101] parinibbānaṃ bhavissati. Ito tiṇṇaṃ māsānaṃ accayena tathāgato parinibbāyissatī’’ti. Idamavoca bhagavā, idaṃ vatvāna sugato athāparaṃ etadavoca satthā. – १८५. त्यानंतर भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले – "चला तर मग, भिक्खूंनो, आता मी तुम्हाला सांगतो – सर्व संस्कार (उत्पन्न झालेल्या गोष्टी) नाशवंत स्वभावाचे आहेत, अप्रमादाने (जागृत राहून) आपले ध्येय साध्य करा. लवकरच तथागतांचे परिनिर्वाण होईल. आजपासून तीन महिन्यांच्या समाप्तीनंतर तथागत परिनिर्वाण पावतील." भगवंत असे म्हणाले. हे बोलून सुगत आणि शास्त्यांनी पुढे असे म्हटले – ‘‘Paripakko vayo mayhaṃ, parittaṃ mama jīvitaṃ; Pahāya vo gamissāmi, kataṃ me saraṇamattano. "माझे वय आता पिकले (वृद्ध झाले) आहे, माझे आयुष्य थोडेच उरले आहे. तुम्हाला सोडून मी जाईन, मी स्वतःचा आश्रय (शरण) स्वतःच तयार केला आहे." ‘‘Appamattā satīmanto, susīlā hotha bhikkhavo; Susamāhitasaṅkappā, sacittamanurakkhatha. "भिक्खूंनो, अप्रमादी (जागृत), स्मृतिमान आणि सुशिल व्हा. आपले संकल्प सुसमाहित (एकाग्र) करून स्वतःच्या चित्ताचे रक्षण करा." ‘‘Yo imasmiṃ dhammavinaye, appamatto vihassati; Pahāya jātisaṃsāraṃ, dukkhassantaṃ karissatī’’ti. "जो या धम्म आणि विनयामध्ये अप्रमादी राहून आचरण करेल, तो जन्म-मरणाच्या संसाराचा त्याग करून दुःखाचा अंत करेल." Tatiyo bhāṇavāro. तिसरा भाणवार समाप्त. Nāgāpalokitaṃ नागापलोकित (हत्तीप्रमाणे वळून पाहणे) 186. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya vesāliṃ piṇḍāya pāvisi. Vesāliyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātappaṭikkanto nāgāpalokitaṃ vesāliṃ apaloketvā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘idaṃ pacchimakaṃ, ānanda, tathāgatassa vesāliyā dassanaṃ bhavissati. Āyāmānanda, yena bhaṇḍagāmo tenupasaṅkamissāmā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi. १८६. त्यानंतर भगवान सकाळच्या वेळी चिवर परिधान करून, पात्र आणि चिवर घेऊन वैशालीमध्ये पिंडपातासाठी (भिक्षेसाठी) प्रवेश करते झाले. वैशालीमध्ये भिक्षेसाठी फिरून आल्यावर, भोजनोत्तर पिंडपाताहून परतताना, भगवंतांनी हत्तीप्रमाणे संपूर्ण शरीराने वळून (नागापलोकित) वैशालीकडे पाहिले आणि आयुष्यमान आनंदाला संबोधित केले – "आनंदा, तथागतांचे वैशालीचे हे अंतिम दर्शन असेल. चल आनंदा, आपण जेथे भंडगाम आहे, तेथे जाऊ या." "तसेच असो, भंते," असे म्हणून आयुष्यमान आनंदाने भगवंतांच्या वचनाला संमती दिली. Atha [Pg.102] kho bhagavā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ yena bhaṇḍagāmo tadavasari. Tatra sudaṃ bhagavā bhaṇḍagāme viharati. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘catunnaṃ, bhikkhave, dhammānaṃ ananubodhā appaṭivedhā evamidaṃ dīghamaddhānaṃ sandhāvitaṃ saṃsaritaṃ mamañceva tumhākañca. Katamesaṃ catunnaṃ? Ariyassa, bhikkhave, sīlassa ananubodhā appaṭivedhā evamidaṃ dīghamaddhānaṃ sandhāvitaṃ saṃsaritaṃ mamaṃ ceva tumhākañca. Ariyassa, bhikkhave, samādhissa ananubodhā appaṭivedhā evamidaṃ dīghamaddhānaṃ sandhāvitaṃ saṃsaritaṃ mamaṃ ceva tumhākañca. Ariyāya, bhikkhave, paññāya ananubodhā appaṭivedhā evamidaṃ dīghamaddhānaṃ sandhāvitaṃ saṃsaritaṃ mamaṃ ceva tumhākañca. Ariyāya, bhikkhave, vimuttiyā ananubodhā appaṭivedhā evamidaṃ dīghamaddhānaṃ sandhāvitaṃ saṃsaritaṃ mamaṃ ceva tumhākañca. Tayidaṃ, bhikkhave, ariyaṃ sīlaṃ anubuddhaṃ paṭividdhaṃ, ariyo samādhi anubuddho paṭividdho, ariyā paññā anubuddhā paṭividdhā, ariyā vimutti anubuddhā paṭividdhā, ucchinnā bhavataṇhā, khīṇā bhavanetti, natthi dāni punabbhavo’’ti. Idamavoca bhagavā, idaṃ vatvāna sugato athāparaṃ etadavoca satthā – त्यानंतर भगवान मोठ्या भिक्खू संघासह जेथे भंडगाम होते, तेथे पोहोचले. तेथे भगवान भंडगाममध्ये विहार करू लागले. तेथे भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले – "भिक्खूंनो, चार धर्मांचे आकलन न झाल्यामुळे आणि त्यांचा वेध (साक्षात्कार) न घेतल्यामुळे, मला आणि तुम्हालाही या दीर्घ संसारात वारंवार भटकावे लागले आहे आणि संसरण करावे लागले आहे. कोणत्या चार धर्मांचे? भिक्खूंनो, आर्य शीलाचे आकलन न झाल्यामुळे आणि वेध न घेतल्यामुळे, मला आणि तुम्हाला या दीर्घ संसारात वारंवार भटकावे लागले आहे आणि संसरण करावे लागले आहे. भिक्खूंनो, आर्य समाधीचे आकलन न झाल्यामुळे आणि वेध न घेतल्यामुळे, मला आणि तुम्हाला या दीर्घ संसारात वारंवार भटकावे लागले आहे आणि संसरण करावे लागले आहे. भिक्खूंनो, आर्य प्रज्ञेचे आकलन न झाल्यामुळे आणि वेध न घेतल्यामुळे, मला आणि तुम्हाला या दीर्घ संसारात वारंवार भटकावे लागले आहे आणि संसरण करावे लागले आहे. भिक्खूंनो, आर्य विमुक्तीचे आकलन न झाल्यामुळे आणि वेध न घेतल्यामुळे, मला आणि तुम्हाला या दीर्घ संसारात वारंवार भटकावे लागले आहे आणि संसरण करावे लागले आहे. भिक्खूंनो, आता ते आर्य शील जाणले गेले आहे आणि त्याचा वेध घेतला गेला आहे; आर्य समाधी जाणली गेली आहे आणि तिचा वेध घेतला गेला आहे; आर्य प्रज्ञा जाणली गेली आहे आणि तिचा वेध घेतला गेला आहे; आर्य विमुक्ती जाणली गेली आहे आणि तिचा वेध घेतला गेला आहे. भव-तृष्णा समूळ नष्ट झाली आहे, भव-बंधन (भवनेत्ती) क्षीण झाले आहे, आता पुन्हा जन्म नाही." भगवंत असे म्हणाले. हे बोलून सुगत आणि शास्त्यांनी पुढे असे म्हटले – ‘‘Sīlaṃ samādhi paññā ca, vimutti ca anuttarā; Anubuddhā ime dhammā, gotamena yasassinā. "शील, समाधी, प्रज्ञा आणि अनुत्तर (सर्वश्रेष्ठ) विमुक्ती – या धर्मांचे यशस्वी गोतमाने (बुद्धाने) पूर्ण आकलन केले आहे." ‘‘Iti buddho abhiññāya, dhammamakkhāsi bhikkhunaṃ; Dukkhassantakaro satthā, cakkhumā parinibbuto’’ti. "अशा प्रकारे बुद्धाने स्वतः विशेष ज्ञानाने जाणून भिक्खूंना धम्माचा उपदेश केला. दुःखाचा अंत करणारे, दिव्य चक्षू असलेले ते शास्ते परिनिर्वाण पावले आहेत." Tatrāpi sudaṃ bhagavā bhaṇḍagāme viharanto etadeva bahulaṃ bhikkhūnaṃ dhammiṃ kathaṃ karoti – ‘‘iti sīlaṃ, iti samādhi, iti paññā. Sīlaparibhāvito samādhi mahapphalo hoti mahānisaṃso. Samādhiparibhāvitā paññā mahapphalā hoti mahānisaṃsā. Paññāparibhāvitaṃ cittaṃ sammadeva āsavehi vimuccati, seyyathidaṃ – kāmāsavā, bhavāsavā, avijjāsavā’’ti. तेथे भंडगाममध्ये विहार करत असतानाही भगवान भिक्खूंना वारंवार हाच धम्मोपदेश करत असत – "असे शील आहे, अशी समाधी आहे, अशी प्रज्ञा आहे. शीलाने परिभावित (युक्त) झालेली समाधी महाफळ देणारी आणि महा-अनुशंस (मोठा लाभ) देणारी ठरते. समाधीने परिभावित झालेली प्रज्ञा महाफळ देणारी आणि महा-अनुशंस देणारी ठरते. प्रज्ञेने परिभावित झालेले चित्त आसवांपासून पूर्णपणे मुक्त होते, जसे की – कामासव, भवासव आणि अविद्यासव." Catumahāpadesakathā चार महाप्रदेशांची कथा (चतुमहापदेसकथा) 187. Atha kho bhagavā bhaṇḍagāme yathābhirantaṃ viharitvā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘āyāmānanda, yena hatthigāmo, yena ambagāmo, yena jambugāmo, yena bhoganagaraṃ tenupasaṅkamissāmā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi. Atha kho [Pg.103] bhagavā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ yena bhoganagaraṃ tadavasari. Tatra sudaṃ bhagavā bhoganagare viharati ānande cetiye. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘cattārome, bhikkhave, mahāpadese desessāmi, taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasikarotha, bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – १८७. त्यानंतर भगवान भंडगाममध्ये इच्छेनुसार विहार करून आयुष्यमान आनंदाला संबोधित करते झाले – "चल आनंदा, आपण जेथे हत्तिगाम, जेथे अंबगाम, जेथे जंबुगाम आणि जेथे भोगनगर आहे, तेथे जाऊ या." "तसेच असो, भंते," असे म्हणून आयुष्यमान आनंदाने भगवंतांच्या वचनाला संमती दिली. त्यानंतर भगवान मोठ्या भिक्खू संघासह भोगनगर येथे पोहोचले. तेथे भगवान भोगनगरमधील आनंद चैत्यात विहार करू लागले. तेथे भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले – "भिक्खूंनो, मी तुम्हाला चार महाप्रदेश (महान निकष) उपदेशितो, ते लक्षपूर्वक ऐका, चांगल्या प्रकारे मनात साठवून ठेवा, मी सांगतो." "तसेच असो, भंते," असे म्हणून त्या भिक्खूंनी भगवंतांच्या वचनाला संमती दिली. भगवान पुढे म्हणाले – 188. ‘‘Idha, bhikkhave, bhikkhu evaṃ vadeyya – ‘sammukhā metaṃ, āvuso, bhagavato sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ, ayaṃ dhammo ayaṃ vinayo idaṃ satthusāsana’nti. Tassa, bhikkhave, bhikkhuno bhāsitaṃ neva abhinanditabbaṃ nappaṭikkositabbaṃ. Anabhinanditvā appaṭikkositvā tāni padabyañjanāni sādhukaṃ uggahetvā sutte osāretabbāni, vinaye sandassetabbāni. Tāni ce sutte osāriyamānāni vinaye sandassiyamānāni na ceva sutte osaranti, na ca vinaye sandissanti, niṭṭhamettha gantabbaṃ – ‘addhā, idaṃ na ceva tassa bhagavato vacanaṃ; imassa ca bhikkhuno duggahita’nti. Itihetaṃ, bhikkhave, chaḍḍeyyātha. Tāni ce sutte osāriyamānāni vinaye sandassiyamānāni sutte ceva osaranti, vinaye ca sandissanti, niṭṭhamettha gantabbaṃ – ‘addhā, idaṃ tassa bhagavato vacanaṃ; imassa ca bhikkhuno suggahita’nti. Idaṃ, bhikkhave, paṭhamaṃ mahāpadesaṃ dhāreyyātha. १८८. येथे, भिक्खूंनो, जर एखादा भिक्खू असे म्हणाला – 'आयुष्यमानांनो, मी हे स्वतः भगवंतांच्या समक्ष ऐकले आहे आणि समक्ष ग्रहण केले आहे; हाच धम्म आहे, हाच विनय आहे आणि हेच शास्त्यांचे शासन आहे.' तर भिक्खूंनो, तुम्ही त्या भिक्खूच्या बोलण्याचे ना अभिनंदन केले पाहिजे, ना त्याचा निषेध केला पाहिजे. अभिनंदन किंवा निषेध न करता, त्या शब्दांची आणि व्यंजनांची नीट नोंद घेऊन ती सुत्तांमध्ये पडताळून पाहिली पाहिजेत आणि विनयामध्ये ताडून पाहिली पाहिजेत. जर ती सुत्तांमध्ये पडताळून पाहताना आणि विनयामध्ये ताडून पाहताना सुत्तांमध्ये समाविष्ट होत नसतील आणि विनयामध्ये सुसंगत ठरत नसतील, तर या निष्कर्षाप्रत पोहोचले पाहिजे की – 'नक्कीच हे त्या भगवंतांचे वचन नाही; या भिक्खूने ते चुकीच्या पद्धतीने ग्रहण केले आहे.' म्हणून भिक्खूंनो, तुम्ही त्याचा त्याग केला पाहिजे. परंतु, जर ती सुत्तांमध्ये पडताळून पाहताना आणि विनयामध्ये ताडून पाहताना सुत्तांमध्ये समाविष्ट होत असतील आणि विनयामध्ये सुसंगत ठरत असतील, तर या निष्कर्षाप्रत पोहोचले पाहिजे की – 'नक्कीच हे त्या भगवंतांचे वचन आहे; या भिक्खूने ते योग्य पद्धतीने ग्रहण केले आहे.' भिक्खूंनो, हा पहिला महाअपदेश तुम्ही ध्यानात ठेवावा. ‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhu evaṃ vadeyya – ‘amukasmiṃ nāma āvāse saṅgho viharati sathero sapāmokkho. Tassa me saṅghassa sammukhā sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ, ayaṃ dhammo ayaṃ vinayo idaṃ satthusāsana’nti. Tassa, bhikkhave, bhikkhuno bhāsitaṃ neva abhinanditabbaṃ nappaṭikkositabbaṃ. Anabhinanditvā appaṭikkositvā tāni padabyañjanāni sādhukaṃ uggahetvā sutte osāretabbāni, vinaye sandassetabbāni. Tāni ce sutte osāriyamānāni vinaye sandassiyamānāni na ceva sutte osaranti, na ca vinaye sandissanti, niṭṭhamettha gantabbaṃ – ‘addhā, idaṃ na ceva tassa bhagavato vacanaṃ; tassa ca saṅghassa duggahita’nti. Itihetaṃ, bhikkhave, chaḍḍeyyātha. Tāni ce sutte osāriyamānāni vinaye sandassiyamānāni sutte ceva [Pg.104] osaranti vinaye ca sandissanti, niṭṭhamettha gantabbaṃ – ‘addhā, idaṃ tassa bhagavato vacanaṃ; tassa ca saṅghassa suggahita’nti. Idaṃ, bhikkhave, dutiyaṃ mahāpadesaṃ dhāreyyātha. भिक्खूंनो, पुन्हा जर एखादा भिक्खू असे म्हणाला – 'अमुक एका विहारात स्थविरांसह आणि प्रमुखांसह संघ निवास करत आहे. मी त्या संघाच्या समक्ष हे ऐकले आहे आणि समक्ष ग्रहण केले आहे; हाच धम्म आहे, हाच विनय आहे आणि हेच शास्त्यांचे शासन आहे.' तर भिक्खूंनो, तुम्ही त्या भिक्खूच्या बोलण्याचे ना अभिनंदन केले पाहिजे, ना त्याचा निषेध केला पाहिजे. अभिनंदन किंवा निषेध न करता, त्या शब्दांची आणि व्यंजनांची नीट नोंद घेऊन ती सुत्तांमध्ये पडताळून पाहिली पाहिजेत आणि विनयामध्ये ताडून पाहिली पाहिजेत. जर ती सुत्तांमध्ये पडताळून पाहताना आणि विनयामध्ये ताडून पाहिली असता सुत्तांमध्ये समाविष्ट होत नसतील आणि विनयामध्ये सुसंगत ठरत नसतील, तर या निष्कर्षाप्रत पोहोचले पाहिजे की – 'नक्कीच हे त्या भगवंतांचे वचन नाही; त्या संघाने ते चुकीच्या पद्धतीने ग्रहण केले आहे.' म्हणून भिक्खूंनो, तुम्ही त्याचा त्याग केला पाहिजे. परंतु, जर ती सुत्तांमध्ये पडताळून पाहताना आणि विनयामध्ये ताडून पाहिली असता सुत्तांमध्ये समाविष्ट होत असतील आणि विनयामध्ये सुसंगत ठरत असतील, तर या निष्कर्षाप्रत पोहोचले पाहिजे की – 'नक्कीच हे त्या भगवंतांचे वचन आहे; त्या संघाने ते योग्य पद्धतीने ग्रहण केले आहे.' भिक्खूंनो, हा दुसरा महाअपदेश तुम्ही ध्यानात ठेवावा. ‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhu evaṃ vadeyya – ‘amukasmiṃ nāma āvāse sambahulā therā bhikkhū viharanti bahussutā āgatāgamā dhammadharā vinayadharā mātikādharā. Tesaṃ me therānaṃ sammukhā sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ – ayaṃ dhammo ayaṃ vinayo idaṃ satthusāsana’nti. Tassa, bhikkhave, bhikkhuno bhāsitaṃ neva abhinanditabbaṃ…pe… na ca vinaye sandissanti, niṭṭhamettha gantabbaṃ – ‘addhā, idaṃ na ceva tassa bhagavato vacanaṃ; tesañca therānaṃ duggahita’nti. Itihetaṃ, bhikkhave, chaḍḍeyyātha. Tāni ce sutte osāriyamānāni…pe… vinaye ca sandissanti, niṭṭhamettha gantabbaṃ – ‘addhā, idaṃ tassa bhagavato vacanaṃ; tesañca therānaṃ suggahita’nti. Idaṃ, bhikkhave, tatiyaṃ mahāpadesaṃ dhāreyyātha. भिक्खूंनो, पुन्हा जर एखादा भिक्खू असे म्हणाला – 'अमुक एका विहारात अनेक बहुश्रुत, आगम जाणणारे, धम्मधर, विनयधर आणि मातिकाधर थेर भिक्खू निवास करत आहेत. मी त्या थेरांच्या समक्ष हे ऐकले आहे आणि समक्ष ग्रहण केले आहे – हाच धम्म आहे, हाच विनय आहे आणि हेच शास्त्यांचे शासन आहे.' तर भिक्खूंनो, तुम्ही त्या भिक्खूच्या बोलण्याचे ना अभिनंदन केले पाहिजे... (इत्यादी)... आणि विनयामध्ये सुसंगत ठरत नसतील, तर या निष्कर्षाप्रत पोहोचले पाहिजे की – 'नक्कीच हे त्या भगवंतांचे वचन नाही; त्या थेरांनी ते चुकीच्या पद्धतीने ग्रहण केले आहे.' म्हणून भिक्खूंनो, तुम्ही त्याचा त्याग केला पाहिजे. परंतु, जर ती सुत्तांमध्ये पडताळून पाहताना... (इत्यादी)... आणि विनयामध्ये सुसंगत ठरत असतील, तर या निष्कर्षाप्रत पोहोचले पाहिजे की – 'नक्कीच हे त्या भगवंतांचे वचन आहे; त्या थेरांनी ते योग्य पद्धतीने ग्रहण केले आहे.' भिक्खूंनो, हा तिसरा महाअपदेश तुम्ही ध्यानात ठेवावा. ‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhu evaṃ vadeyya – ‘amukasmiṃ nāma āvāse eko thero bhikkhu viharati bahussuto āgatāgamo dhammadharo vinayadharo mātikādharo. Tassa me therassa sammukhā sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ – ayaṃ dhammo ayaṃ vinayo idaṃ satthusāsana’nti. Tassa, bhikkhave, bhikkhuno bhāsitaṃ neva abhinanditabbaṃ nappaṭikkositabbaṃ. Anabhinanditvā appaṭikkositvā tāni padabyañjanāni sādhukaṃ uggahetvā sutte osāritabbāni, vinaye sandassetabbāni. Tāni ce sutte osāriyamānāni vinaye sandassiyamānāni na ceva sutte osaranti, na ca vinaye sandissanti, niṭṭhamettha gantabbaṃ – ‘addhā, idaṃ na ceva tassa bhagavato vacanaṃ; tassa ca therassa duggahita’nti. Itihetaṃ, bhikkhave, chaḍḍeyyātha. Tāni ca sutte osāriyamānāni vinaye sandassiyamānāni sutte ceva osaranti, vinaye ca sandissanti, niṭṭhamettha gantabbaṃ – ‘addhā, idaṃ tassa bhagavato vacanaṃ; tassa ca therassa suggahita’nti. Idaṃ, bhikkhave, catutthaṃ mahāpadesaṃ dhāreyyātha. Ime kho, bhikkhave, cattāro mahāpadese dhāreyyāthā’’ti. भिक्खूंनो, पुन्हा जर एखादा भिक्खू असे म्हणाला – 'अमुक एका विहारात एक बहुश्रुत, आगम जाणणारे, धम्मधर, विनयधर आणि मातिकाधर थेर भिक्खू निवास करत आहेत. मी त्या थेराच्या समक्ष हे ऐकले आहे आणि समक्ष ग्रहण केले आहे – हाच धम्म आहे, हाच विनय आहे आणि हेच शास्त्यांचे शासन आहे.' तर भिक्खूंनो, तुम्ही त्या भिक्खूच्या बोलण्याचे ना अभिनंदन केले पाहिजे, ना त्याचा निषेध केला पाहिजे. अभिनंदन किंवा निषेध न करता, त्या शब्दांची आणि व्यंजनांची नीट नोंद घेऊन ती सुत्तांमध्ये पडताळून पाहिली पाहिजेत आणि विनयामध्ये ताडून पाहिली पाहिजेत. जर ती सुत्तांमध्ये पडताळून पाहताना आणि विनयामध्ये ताडून पाहताना सुत्तांमध्ये समाविष्ट होत नसतील आणि विनयामध्ये सुसंगत ठरत नसतील, तर या निष्कर्षाप्रत पोहोचले पाहिजे की – 'नक्कीच हे त्या भगवंतांचे वचन नाही; त्या थेराने ते चुकीच्या पद्धतीने ग्रहण केले आहे.' म्हणून भिक्खूंनो, तुम्ही त्याचा त्याग केला पाहिजे. परंतु, जर ती सुत्तांमध्ये पडताळून पाहताना आणि विनयामध्ये ताडून पाहताना सुत्तांमध्ये समाविष्ट होत असतील आणि विनयामध्ये सुसंगत ठरत असतील, तर या निष्कर्षाप्रत पोहोचले पाहिजे की – 'नक्कीच हे त्या भगवंतांचे वचन आहे; त्या थेराने ते योग्य पद्धतीने ग्रहण केले आहे.' भिक्खूंनो, हा चौथा महाअपदेश तुम्ही ध्यानात ठेवावा. भिक्खूंनो, हे चार महाअपदेश तुम्ही ध्यानात ठेवावेत. Tatrapi sudaṃ bhagavā bhoganagare viharanto ānande cetiye etadeva bahulaṃ bhikkhūnaṃ dhammiṃ kathaṃ karoti – ‘‘iti sīlaṃ, iti samādhi, iti paññā. Sīlaparibhāvito samādhi mahapphalo hoti mahānisaṃso[Pg.105]. Samādhiparibhāvitā paññā mahapphalā hoti mahānisaṃsā. Paññāparibhāvitaṃ cittaṃ sammadeva āsavehi vimuccati, seyyathidaṃ – kāmāsavā, bhavāsavā, avijjāsavā’’ti. तेथे भोगनगर येथे आनंद चेतिय येथे निवास करत असताना भगवंतांनी भिक्खूंना वारंवार हाच धम्म उपदेश केला – 'असे शील आहे, असा समाधी आहे, अशी प्रज्ञा आहे. शीलाने परिभावित समाधी महाफळदायी आणि महाकल्याणकारी ठरते. समाधीने परिभावित प्रज्ञा महाफळदायी आणि महाकल्याणकारी ठरते. प्रज्ञेने परिभावित चित्त आसवांपासून पूर्णपणे मुक्त होते, जसे की – कामासव, भवासव आणि अविद्यासव.' Kammāraputtacundavatthu लोहारपुत्र चुंदाची कथा 189. Atha kho bhagavā bhoganagare yathābhirantaṃ viharitvā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘āyāmānanda, yena pāvā tenupasaṅkamissāmā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi. Atha kho bhagavā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ yena pāvā tadavasari. Tatra sudaṃ bhagavā pāvāyaṃ viharati cundassa kammāraputtassa ambavane. Assosi kho cundo kammāraputto – ‘‘bhagavā kira pāvaṃ anuppatto, pāvāyaṃ viharati mayhaṃ ambavane’’ti. Atha kho cundo kammāraputto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho cundaṃ kammāraputtaṃ bhagavā dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṃsesi. Atha kho cundo kammāraputto bhagavatā dhammiyā kathāya sandassito samādapito samuttejito sampahaṃsito bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘adhivāsetu me, bhante, bhagavā svātanāya bhattaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghenā’’ti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena. Atha kho cundo kammāraputto bhagavato adhivāsanaṃ viditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. १८९. त्यानंतर भगवान भोगनगर येथे आपल्या इच्छेनुसार राहून आयुष्यमान आनंदाला म्हणाले – 'चल आनंदा, आपण पावा नगराकडे जाऊ या.' आयुष्यमान आनंदाने भगवंतांना उत्तर दिले – 'तसेच असो, भन्ते.' त्यानंतर भगवान मोठ्या भिक्षुसंघासह पावा नगराकडे गेले. तेथे भगवान पावा नगरात सुवर्णकारपुत्र चुंदाच्या आम्रवनात राहिले. सुवर्णकारपुत्र चुंदाने ऐकले की – 'भगवान पावा येथे आले आहेत आणि माझ्या आम्रवनात राहत आहेत.' त्यानंतर सुवर्णकारपुत्र चुंद जेथे भगवान होते तेथे गेला; आणि भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या सुवर्णकारपुत्र चुंदाला भगवंतांनी धम्मकथेने उपदेश केला, प्रोत्साहित केले, उत्तेजित केले आणि हर्षित केले. भगवंतांच्या धम्मकथेने उपदेशित, प्रोत्साहित, उत्तेजित आणि हर्षित झालेल्या सुवर्णकारपुत्र चुंदाने भगवंतांना असे म्हटले – 'भन्ते, भगवंतांनी भिक्षुसंघासह उद्याचे माझे भोजन स्वीकारावे.' भगवंतांनी मौन बाळगून संमती दिली. त्यानंतर सुवर्णकारपुत्र चुंदाने भगवंतांची संमती जाणून घेऊन, आपल्या आसनावरून उठून, भगवंतांना अभिवादन केले आणि प्रदक्षिणा घालून तो निघून गेला. Atha kho cundo kammāraputto tassā rattiyā accayena sake nivesane paṇītaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ paṭiyādāpetvā pahūtañca sūkaramaddavaṃ bhagavato kālaṃ ārocāpesi – ‘‘kālo, bhante, niṭṭhitaṃ bhatta’’nti. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṃ bhikkhusaṅghena yena cundassa kammāraputtassa nivesanaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Nisajja kho bhagavā cundaṃ kammāraputtaṃ āmantesi – ‘‘yaṃ te, cunda, sūkaramaddavaṃ paṭiyattaṃ, tena maṃ parivisa. Yaṃ panaññaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ paṭiyattaṃ, tena bhikkhusaṅghaṃ parivisā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho cundo kammāraputto bhagavato paṭissutvā yaṃ ahosi sūkaramaddavaṃ paṭiyattaṃ, tena bhagavantaṃ parivisi. Yaṃ panaññaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ paṭiyattaṃ[Pg.106], tena bhikkhusaṅghaṃ parivisi. Atha kho bhagavā cundaṃ kammāraputtaṃ āmantesi – ‘‘yaṃ te, cunda, sūkaramaddavaṃ avasiṭṭhaṃ, taṃ sobbhe nikhaṇāhi. Nāhaṃ taṃ, cunda, passāmi sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya, yassa taṃ paribhuttaṃ sammā pariṇāmaṃ gaccheyya aññatra tathāgatassā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho cundo kammāraputto bhagavato paṭissutvā yaṃ ahosi sūkaramaddavaṃ avasiṭṭhaṃ, taṃ sobbhe nikhaṇitvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho cundaṃ kammāraputtaṃ bhagavā dhammiyā kathāya sandassetvā samādapetvā samuttejetvā sampahaṃsetvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi. त्यानंतर ती रात्र संपल्यावर सुवर्णकारपुत्र चुंदाने आपल्या घरी उत्तम प्रतीचे खाद्य व भोज्य पदार्थ आणि भरपूर प्रमाणात सूकरमद्दव तयार करवून भगवंतांना भोजनाची वेळ झाल्याचे कळवले – 'भन्ते, वेळ झाली आहे, भोजन तयार आहे.' त्यानंतर भगवान सकाळी वस्त्र परिधान करून, पात्र व चीवर घेऊन भिक्षुसंघासह सुवर्णकारपुत्र चुंदाच्या घरी गेले; आणि तेथे मांडलेल्या आसनावर बसले. बसल्यावर भगवान सुवर्णकारपुत्र चुंदाला म्हणाले – 'चुंदा, जे सूकरमद्दव तू तयार केले आहेस, ते मला वाढ. आणि इतर जे खाद्य व भोज्य पदार्थ तयार केले आहेत, ते भिक्षुसंघाला वाढ.' सुवर्णकारपुत्र चुंदाने भगवंतांना 'तसेच असो, भन्ते' असे उत्तर देऊन, जे सूकरमद्दव तयार केले होते ते भगवंतांना वाढले. आणि इतर जे खाद्य व भोज्य पदार्थ तयार केले होते, ते भिक्षुसंघाला वाढले. त्यानंतर भगवान सुवर्णकारपुत्र चुंदाला म्हणाले – 'चुंदा, जे सूकरमद्दव उरले आहे, ते जमिनीत खड्डा करून पुरून टाक. कारण, चुंदा, देव, मार, ब्रह्मा यांच्यासह या जगात, श्रमण, ब्राह्मण, देव आणि मनुष्यांसह या प्रजेमध्ये, तथागतांशिवाय असा कोणीही मला दिसत नाही, ज्याला हे सूकरमद्दव खाल्ल्यावर ते नीट पचू शकेल.' सुवर्णकारपुत्र चुंदाने भगवंतांना 'तसेच असो, भन्ते' असे उत्तर देऊन, जे सूकरमद्दव उरले होते ते खड्ड्यात पुरून टाकले आणि जेथे भगवान होते तेथे तो गेला; आणि भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या सुवर्णकारपुत्र चुंदाला भगवंतांनी धम्मकथेने उपदेश करून, प्रोत्साहित करून, उत्तेजित करून आणि हर्षित करून आसनावरून उठून तेथून प्रस्थान केले. 190. Atha kho bhagavato cundassa kammāraputtassa bhattaṃ bhuttāvissa kharo ābādho uppajji, lohitapakkhandikā pabāḷhā vedanā vattanti māraṇantikā. Tā sudaṃ bhagavā sato sampajāno adhivāsesi avihaññamāno. Atha kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘āyāmānanda, yena kusinārā tenupasaṅkamissāmā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi. १९०. त्यानंतर सुवर्णकारपुत्र चुंदाचे भोजन ग्रहण केल्यानंतर भगवंतांना तीव्र आजार जडला, आणि रक्तातिसाराची प्राणघातक व अत्यंत तीव्र वेदना सुरू झाली. भगवंतांनी सचेत आणि सजग राहून, व्याकुळ न होता ती वेदना सहन केली. त्यानंतर भगवान आयुष्यमान आनंदाला म्हणाले – 'चल आनंदा, आपण कुसिनाराकडे जाऊ या.' आयुष्यमान आनंदाने भगवंतांना उत्तर दिले – 'तसेच असो, भन्ते.' Cundassa bhattaṃ bhuñjitvā, kammārassāti me sutaṃ; Ābādhaṃ samphusī dhīro, pabāḷhaṃ māraṇantikaṃ. सुवर्णकार चुंदाचे भोजन ग्रहण केल्यानंतर, धीर भगवंतांना तीव्र आणि प्राणघातक आजार जडला, असे मी ऐकले आहे. Bhuttassa ca sūkaramaddavena,Byādhippabāḷho udapādi satthuno; Virecamāno bhagavā avoca,Gacchāmahaṃ kusināraṃ nagaranti. सूकरमद्दव ग्रहण केल्यानंतर शास्त्यांना तीव्र आजार उद्भवला. रक्तातिसार होत असतानाही भगवान म्हणाले – 'मी कुसिनारा नगराला जात आहे.' Pānīyāharaṇaṃ पिण्याचे पाणी आणणे 191. Atha kho bhagavā maggā okkamma yena aññataraṃ rukkhamūlaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘iṅgha me tvaṃ, ānanda, catugguṇaṃ saṅghāṭiṃ paññapehi, kilantosmi, ānanda, nisīdissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paṭissutvā catugguṇaṃ saṅghāṭiṃ paññapesi. Nisīdi bhagavā paññatte āsane. Nisajja kho bhagavā āyasmantaṃ [Pg.107] ānandaṃ āmantesi – ‘‘iṅgha me tvaṃ, ānanda, pānīyaṃ āhara, pipāsitosmi, ānanda, pivissāmī’’ti. Evaṃ vutte āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘idāni, bhante, pañcamattāni sakaṭasatāni atikkantāni, taṃ cakkacchinnaṃ udakaṃ parittaṃ luḷitaṃ āvilaṃ sandati. Ayaṃ, bhante, kakudhā nadī avidūre acchodakā sātodakā sītodakā setodakā suppatitthā ramaṇīyā. Ettha bhagavā pānīyañca pivissati, gattāni ca sītī karissatī’’ti. १९१. त्यानंतर भगवान रस्त्यावरून बाजूला होऊन एका झाडाच्या बुंध्यापाशी गेले; आणि तेथे जाऊन आयुष्यमान आनंदाला म्हणाले – 'आनंदा, माझ्यासाठी संघाटीची चार घड्या करून आसन पसर. आनंदा, मी थकलो आहे, मी बसेन.' आयुष्यमान आनंदाने भगवंतांना 'तसेच असो, भन्ते' असे उत्तर देऊन संघाटीची चार घड्या करून आसन पसरले. भगवान मांडलेल्या आसनावर बसले. बसल्यावर भगवान आयुष्यमान आनंदाला म्हणाले – 'आनंदा, माझ्यासाठी पिण्याचे पाणी घेऊन ये. आनंदा, मला तहान लागली आहे, मी पाणी पिईन.' असे म्हटल्यावर आयुष्यमान आनंदाने भगवंतांना असे म्हटले – 'भन्ते, आत्ताच सुमारे पाचशे गाड्या येथून गेल्या आहेत. त्यांच्या चाकांमुळे ते थोडेसे पाणी ढवळले जाऊन गढूळ व अस्वच्छ झाले आहे आणि वाहत आहे. भन्ते, ही ककुधा नदी जवळच आहे, जिचे पाणी स्वच्छ, मधुर, शीतल, निर्मळ, सुंदर घाट असलेली आणि रमणीय आहे. तेथे भगवान पाणीही पितील आणि आपले शरीरही थंड करतील.' Dutiyampi kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘iṅgha me tvaṃ, ānanda, pānīyaṃ āhara, pipāsitosmi, ānanda, pivissāmī’’ti. Dutiyampi kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘idāni, bhante, pañcamattāni sakaṭasatāni atikkantāni, taṃ cakkacchinnaṃ udakaṃ parittaṃ luḷitaṃ āvilaṃ sandati. Ayaṃ, bhante, kakudhā nadī avidūre acchodakā sātodakā sītodakā setodakā suppatitthā ramaṇīyā. Ettha bhagavā pānīyañca pivissati, gattāni ca sītīkarissatī’’ti. दुसऱ्यांदाही भगवंतांनी आयुष्यमान आनंदाला म्हटले – 'आनंदा, माझ्यासाठी पिण्याचे पाणी घेऊन ये. आनंदा, मला तहान लागली आहे, मी पाणी पिईन.' दुसऱ्यांदाही आयुष्यमान आनंदाने भगवंतांना असे म्हटले – 'भन्ते, आत्ताच सुमारे पाचशे गाड्या येथून गेल्या आहेत. त्यांच्या चाकांमुळे ते थोडेसे पाणी ढवळले जाऊन गढूळ व अस्वच्छ झाले आहे आणि वाहत आहे. भन्ते, ही ककुधा नदी जवळच आहे, जिचे पाणी स्वच्छ, मधुर, शीतल, निर्मळ, सुंदर घाट असलेली आणि रमणीय आहे. तेथे भगवान पाणीही पितील आणि आपले शरीरही थंड करतील.' Tatiyampi kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘iṅgha me tvaṃ, ānanda, pānīyaṃ āhara, pipāsitosmi, ānanda, pivissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paṭissutvā pattaṃ gahetvā yena sā nadikā tenupasaṅkami. Atha kho sā nadikā cakkacchinnā parittā luḷitā āvilā sandamānā, āyasmante ānande upasaṅkamante acchā vippasannā anāvilā sandittha. Atha kho āyasmato ānandassa etadahosi – ‘‘acchariyaṃ vata, bho, abbhutaṃ vata, bho, tathāgatassa mahiddhikatā mahānubhāvatā. Ayañhi sā nadikā cakkacchinnā parittā luḷitā āvilā sandamānā mayi upasaṅkamante acchā vippasannā anāvilā sandatī’’ti. Pattena pānīyaṃ ādāya yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhante, tathāgatassa mahiddhikatā mahānubhāvatā. Idāni sā bhante nadikā cakkacchinnā parittā luḷitā āvilā sandamānā mayi upasaṅkamante acchā vippasannā anāvilā sandittha. Pivatu bhagavā pānīyaṃ pivatu sugato pānīya’’nti. Atha kho bhagavā pānīyaṃ apāyi. तिसऱ्यांदाही भगवंतांनी आयुष्यमान आनंदांना संबोधित केले – "आनंदा, जा माझ्यासाठी पिण्याचे पाणी घेऊन ये. आनंदा, मला तहान लागली आहे, मी पाणी पिईन." "तसेच असो, भंते," असे म्हणून आयुष्यमान आनंदांनी भगवंतांच्या वचनाचा स्वीकार केला आणि भिक्षापात्र घेऊन ते त्या लहान नदीकडे गेले. तेव्हा ती लहान नदी, जी गाड्यांच्या चाकांमुळे गढूळ, अल्प पाणी असलेली, खळबळलेली आणि गढूळ वाहत होती, आयुष्यमान आनंद जवळ पोहोचताच स्वच्छ, अत्यंत प्रसन्न आणि गढूळतारहित होऊन वाहू लागली. तेव्हा आयुष्यमान आनंदांच्या मनात असा विचार आला – "अहो आश्चर्य! अहो अद्भुत! तथागतांचे महात्म्य आणि महान प्रभाव किती अद्भूत आहे! ही लहान नदी जी गाड्यांच्या चाकांमुळे गढूळ, अल्प पाणी असलेली, खळबळलेली आणि गढूळ वाहत होती, ती मी जवळ जाताच स्वच्छ, अत्यंत प्रसन्न आणि गढूळतारहित होऊन वाहू लागली आहे." मग पात्रात पिण्याचे पाणी घेऊन ते भगवंतांकडे आले; आणि भगवंतांजवळ येऊन त्यांनी असे म्हटले – "भंते, आश्चर्य आहे! भंते, अद्भुत आहे! तथागतांचे महात्म्य आणि महान प्रभाव किती अद्भूत आहे! भंते, आताच जी लहान नदी गाड्यांच्या चाकांमुळे गढूळ, अल्प पाणी असलेली, खळबळलेली आणि गढूळ वाहत होती, ती मी जवळ जाताच स्वच्छ, अत्यंत प्रसन्न आणि गढूळतारहित होऊन वाहू लागली. भगवंतांनी पाणी प्यावे, सुगतांनी पाणी प्यावे." त्यानंतर भगवंतांनी ते पाणी प्यायले. Pukkusamallaputtavatthu पुक्कुस मल्लपुत्र कथा 192. Tena [Pg.108] rokho pana samayena pukkuso mallaputto āḷārassa kālāmassa sāvako kusinārāya pāvaṃ addhānamaggappaṭippanno hoti. Addasā kho pukkuso mallaputto bhagavantaṃ aññatarasmiṃ rukkhamūle nisinnaṃ. Disvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho pukkuso mallaputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhante, santena vata, bhante, pabbajitā vihārena viharanti. Bhūtapubbaṃ, bhante, āḷāro kālāmo addhānamaggappaṭippanno maggā okkamma avidūre aññatarasmiṃ rukkhamūle divāvihāraṃ nisīdi. Atha kho, bhante, pañcamattāni sakaṭasatāni āḷāraṃ kālāmaṃ nissāya nissāya atikkamiṃsu. Atha kho, bhante, aññataro puriso tassa sakaṭasatthassa piṭṭhito piṭṭhito āgacchanto yena āḷāro kālāmo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āḷāraṃ kālāmaṃ etadavoca – ‘api, bhante, pañcamattāni sakaṭasatāni atikkantāni addasā’ti? ‘Na kho ahaṃ, āvuso, addasa’nti. ‘Kiṃ pana, bhante, saddaṃ assosī’ti? ‘Na kho ahaṃ, āvuso, saddaṃ assosi’nti. ‘Kiṃ pana, bhante, sutto ahosī’ti? ‘Na kho ahaṃ, āvuso, sutto ahosi’nti. ‘Kiṃ pana, bhante, saññī ahosī’ti? ‘Evamāvuso’ti. ‘So tvaṃ, bhante, saññī samāno jāgaro pañcamattāni sakaṭasatāni nissāya nissāya atikkantāni neva addasa, na pana saddaṃ assosi; apisu te, bhante, saṅghāṭi rajena okiṇṇā’ti? ‘Evamāvuso’ti. Atha kho, bhante, tassa purisassa etadahosi – ‘acchariyaṃ vata bho, abbhutaṃ vata bho, santena vata bho pabbajitā vihārena viharanti. Yatra hi nāma saññī samāno jāgaro pañcamattāni sakaṭasatāni nissāya nissāya atikkantāni neva dakkhati, na pana saddaṃ sossatī’ti! Āḷāre kālāme uḷāraṃ pasādaṃ pavedetvā pakkāmī’’ti. १९२. त्या वेळी आळार कालामाचा श्रावक असलेला मल्लपुत्र पुक्कुस कुसिनाराहून पावाकडे जाणाऱ्या महामार्गाने प्रवास करत होता. मल्लपुत्र पुक्कुसने भगवंतांना एका झाडाच्या मुळाशी बसलेले पाहिले. पाहून तो भगवंतांकडे गेला; आणि भगवंतांजवळ जाऊन त्यांना अभिवादन करून एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या मल्लपुत्र पुक्कुसने भगवंतांना असे म्हटले – "भंते, आश्चर्य आहे! भंते, अद्भुत आहे! भंते, प्रव्रजित खरोखरच अत्यंत शांत विहाराने राहतात. भंते, पूर्वीची गोष्ट आहे, आळार कालाम महामार्गाने प्रवास करत असताना रस्त्यावरून बाजूला होऊन जवळच असलेल्या एका झाडाच्या मुळाशी दुपारच्या विश्रांतीसाठी बसले होते. भंते, तेव्हा सुमारे पाचशे बैलगाड्या आळार कालामांच्या अगदी जवळून निघून गेल्या. भंते, तेव्हा त्या गाड्यांच्या तांड्यामागून येणारा एक माणूस आळार कालामांकडे आला; आणि आळार कालामांजवळ येऊन त्यांना म्हणाला – 'भंते, आपण जवळून गेलेल्या सुमारे पाचशे बैलगाड्या पाहिल्या का?' 'नाही मित्रा, मी त्या पाहिल्या नाहीत,' (असे आळार कालाम म्हणाले). 'पण भंते, आपण त्यांचा आवाज ऐकला का?' 'नाही मित्रा, मी आवाजही ऐकला नाही.' 'तर मग भंते, आपण झोपला होता का?' 'नाही मित्रा, मी झोपलो नव्हतो.' 'तर मग भंते, आपण सज्ञी होता का?' 'होय मित्रा.' 'तर मग भंते, आपण सज्ञी आणि जागृत असतानाही आपल्या अगदी जवळून गेलेल्या सुमारे पाचशे बैलगाड्या पाहिल्या नाहीत आणि त्यांचा आवाजही ऐकला नाही? भंते, तरीही आपले संघाटी वस्त्र धुळीने माखलेले आहे ना?' 'होय मित्रा.' भंते, तेव्हा त्या माणसाच्या मनात असा विचार आला – 'अहो आश्चर्य! अहो अद्भुत! प्रव्रजित खरोखरच अत्यंत शांत विहाराने राहतात, जेथे सज्ञी आणि जागृत असतानाही जवळून गेलेल्या सुमारे पाचशे बैलगाड्या त्यांनी पाहिल्या नाहीत आणि त्यांचा आवाजही ऐकला नाही!' तो आळार कालामांबद्दल अत्यंत आदर व श्रद्धा व्यक्त करून निघून गेला. 193. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, pukkusa, katamaṃ nu kho dukkarataraṃ vā durabhisambhavataraṃ vā – yo vā saññī samāno jāgaro pañcamattāni sakaṭasatāni nissāya nissāya atikkantāni neva passeyya, na pana saddaṃ [Pg.109] suṇeyya; yo vā saññī samāno jāgaro deve vassante deve gaḷagaḷāyante vijjullatāsu niccharantīsu asaniyā phalantiyā neva passeyya, na pana saddaṃ suṇeyyā’’ti? ‘‘Kiñhi, bhante, karissanti pañca vā sakaṭasatāni cha vā sakaṭasatāni satta vā sakaṭasatāni aṭṭha vā sakaṭasatāni nava vā sakaṭasatāni, sakaṭasahassaṃ vā sakaṭasatasahassaṃ vā. Atha kho etadeva dukkarataraṃ ceva durabhisambhavatarañca yo saññī samāno jāgaro deve vassante deve gaḷagaḷāyante vijjullatāsu niccharantīsu asaniyā phalantiyā neva passeyya, na pana saddaṃ suṇeyyā’’ti. १९३. "पुक्कुस, तुला काय वाटते? कोणते अधिक कठीण किंवा साध्य करण्यास अधिक दुष्कर आहे – जो सज्ञी आणि जागृत असताना जवळून गेलेल्या सुमारे पाचशे बैलगाड्या पाहत नाही आणि त्यांचा आवाजही ऐकत नाही; की जो सज्ञी आणि जागृत असताना मुसळधार पाऊस पडत असताना, ढगांचा गडगडाट होत असताना, विजा चमकत असताना आणि वीज कोसळत असतानाही पाहत नाही आणि आवाजही ऐकत नाही?" "भंते, पाचशे, सहाशे, सातशे, आठशे, नऊशे बैलगाड्या किंवा हजारो अथवा लाखो बैलगाड्या काय करू शकणार? उलट, हेच अधिक कठीण आणि साध्य करण्यास अधिक दुष्कर आहे की, जो सज्ञी आणि जागृत असताना मुसळधार पाऊस पडत असताना, ढगांचा गडगडाट होत असताना, विजा चमकत असताना आणि वीज कोसळत असतानाही पाहत नाही आणि आवाजही ऐकत नाही." ‘‘Ekamidāhaṃ, pukkusa, samayaṃ ātumāyaṃ viharāmi bhusāgāre. Tena kho pana samayena deve vassante deve gaḷagaḷāyante vijjullatāsu niccharantīsu asaniyā phalantiyā avidūre bhusāgārassa dve kassakā bhātaro hatā cattāro ca balibaddā. Atha kho, pukkusa, ātumāya mahājanakāyo nikkhamitvā yena te dve kassakā bhātaro hatā cattāro ca balibaddā tenupasaṅkami. Tena kho panāhaṃ, pukkusa, samayena bhusāgārā nikkhamitvā bhusāgāradvāre abbhokāse caṅkamāmi. Atha kho, pukkusa, aññataro puriso tamhā mahājanakāyā yenāhaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā maṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhitaṃ kho ahaṃ, pukkusa, taṃ purisaṃ etadavocaṃ – ‘kiṃ nu kho eso, āvuso, mahājanakāyo sannipatito’ti? ‘Idāni, bhante, deve vassante deve gaḷagaḷāyante vijjullatāsu niccharantīsu asaniyā phalantiyā dve kassakā bhātaro hatā cattāro ca balibaddā. Ettheso mahājanakāyo sannipatito. Tvaṃ pana, bhante, kva ahosī’ti? ‘Idheva kho ahaṃ, āvuso, ahosi’nti. ‘Kiṃ pana, bhante, addasā’ti? ‘Na kho ahaṃ, āvuso, addasa’nti. ‘Kiṃ pana, bhante, saddaṃ assosī’ti? ‘Na kho ahaṃ, āvuso, saddaṃ assosi’nti. ‘Kiṃ pana, bhante, sutto ahosī’ti? ‘Na kho ahaṃ, āvuso, sutto ahosi’nti. ‘Kiṃ pana, bhante, saññī ahosī’ti? ‘Evamāvuso’ti. ‘So tvaṃ, bhante, saññī samāno jāgaro deve vassante deve gaḷagaḷāyante [Pg.110] vijjullatāsu niccharantīsu asaniyā phalantiyā neva addasa, na pana saddaṃ assosī’ti? ‘‘Evamāvuso’’ti? “पुक्कुस, एका समयी मी आतुमा नगरीत एका भुसाच्या कोठारात (कडब्याच्या झोपडीत) राहत होतो. त्या वेळी मुसळधार पाऊस पडत असताना, मेघगर्जना होत असताना, विजा चमकत असताना आणि वीज कोसळली असता, भुसाच्या कोठारापासून अगदी जवळच दोन शेतकरी भाऊ आणि चार बैल मरण पावले. त्यानंतर, पुक्कुस, आतुमा नगरीतील मोठा लोकसमुदाय बाहेर पडून, जेथे ते दोन शेतकरी भाऊ आणि चार बैल मरण पावले होते, तेथे आला. पुक्कुस, त्या वेळी मी भुसाच्या कोठारातून बाहेर पडून कोठाराच्या दाराशी उघड्या जागेत चंक्रमण करत होतो. त्यानंतर, पुक्कुस, त्या लोकसमुदायातील एक माणूस मी जेथे होतो तेथे आला; जवळ येऊन त्याने मला अभिवादन केले आणि तो एका बाजूला उभा राहिला. एका बाजूला उभे राहिलेल्या त्या माणसाला मी विचारले—‘हे आवुसो (मित्रा), हा मोठा लोकसमुदाय येथे का गोळा झाला आहे?’ (त्याने उत्तर दिले)—‘भन्ते, नुकताच मुसळधार पाऊस पडत असताना, मेघगर्जना होत असताना, विजा चमकत असताना आणि वीज कोसळली असता दोन शेतकरी भाऊ आणि चार बैल मरण पावले. त्यासाठीच हा लोकसमुदाय येथे गोळा झाला आहे. पण भन्ते, आपण कोठे होतात?’ ‘आवुसो, मी येथेच होतो.’ ‘पण भन्ते, आपण काही पाहिले का?’ ‘नाही आवुसो, मी काही पाहिले नाही.’ ‘पण भन्ते, आपण काही आवाज ऐकला का?’ ‘नाही आवुसो, मी कोणताही आवाज ऐकला नाही.’ ‘पण भन्ते, आपण झोपला होतात का?’ ‘नाही आवुसो, मी झोपलो नव्हतो.’ ‘पण भन्ते, आपण सज्ञी (सचेतन) होतात का?’ ‘होय आवुसो, (मी सज्ञी होतो).’ ‘तर मग भन्ते, आपण सज्ञी आणि जागृत असूनही, मुसळधार पाऊस पडत असताना, मेघगर्जना होत असताना, विजा चमकत असताना आणि वीज कोसळली असता काही पाहिलेही नाही आणि आवाजही ऐकला नाही का?’ ‘होय आवुसो, (हे खरे आहे).’” ‘‘Atha kho, pukkusa, purisassa etadahosi – ‘acchariyaṃ vata bho, abbhutaṃ vata bho, santena vata bho pabbajitā vihārena viharanti. Yatra hi nāma saññī samāno jāgaro deve vassante deve gaḷagaḷāyante vijjullatāsu niccharantīsu asaniyā phalantiyā neva dakkhati, na pana saddaṃ sossatī’ti. Mayi uḷāraṃ pasādaṃ pavedetvā maṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmī’’ti. “त्यानंतर, पुक्कुस, त्या माणसाच्या मनात असा विचार आला—‘अहो, आश्चर्य आहे! अहो, अद्भुत आहे! हे प्रव्रजित खरोखरच अत्यंत शांत विहाराने (अवस्थेत) राहतात. कारण सज्ञी आणि जागृत असूनही, मुसळधार पाऊस पडत असताना, मेघगर्जना होत असताना, विजा चमकत असताना आणि वीज कोसळली असता त्यांनी काही पाहिलेही नाही आणि आवाजही ऐकला नाही!’ माझ्याविषयी अत्यंत आदर व श्रद्धा व्यक्त करून, मला अभिवादन करून आणि प्रदक्षिणा घालून तो निघून गेला.” Evaṃ vutte pukkuso mallaputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘esāhaṃ, bhante, yo me āḷāre kālāme pasādo taṃ mahāvāte vā ophuṇāmi sīghasotāya vā nadiyā pavāhemi. Abhikkantaṃ, bhante, abhikkantaṃ, bhante! Seyyathāpi, bhante, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti; evamevaṃ bhagavatā anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsakaṃ maṃ bhagavā dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. असे म्हटले असता, मल्लपुत्र पुक्कुस भगवंतांना म्हणाला—“भन्ते, माझी आळार कालामावरील जी काही श्रद्धा होती, ती मी मोठ्या वादळात उडवून देतो किंवा वेगवान प्रवाहाच्या नदीत वाहून देतो. अतिशय सुंदर, भन्ते! अतिशय सुंदर, भन्ते! ज्याप्रमाणे, भन्ते, कोणी पालथे घातलेले भांडे उताणे करावे, झाकलेले उघडे करावे, वाट चुकलेल्याला वाट दाखवावी किंवा अंधारात तेलाचा दिवा धरावा जेणेकरून डोळे असणाऱ्यांना रूपे दिसू शकतील; त्याचप्रमाणे भगवंतांनी अनेक प्रकारे धम्म प्रकाशित केला आहे. भन्ते, मी भगवंतांना, धम्माला आणि भिक्खू संघाला शरण जातो. भगवंतांनी मला आजपासून जन्मभर शरण आलेला उपासक म्हणून स्वीकारावे.” 194. Atha kho pukkuso mallaputto aññataraṃ purisaṃ āmantesi – ‘‘iṅgha me tvaṃ, bhaṇe, siṅgīvaṇṇaṃ yugamaṭṭhaṃ dhāraṇīyaṃ āharā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho so puriso pukkusassa mallaputtassa paṭissutvā taṃ siṅgīvaṇṇaṃ yugamaṭṭhaṃ dhāraṇīyaṃ āhari. Atha kho pukkuso mallaputto taṃ siṅgīvaṇṇaṃ yugamaṭṭhaṃ dhāraṇīyaṃ bhagavato upanāmesi – ‘‘idaṃ, bhante, siṅgīvaṇṇaṃ yugamaṭṭhaṃ dhāraṇīyaṃ, taṃ me bhagavā paṭiggaṇhātu anukampaṃ upādāyā’’ti. ‘‘Tena hi, pukkusa, ekena maṃ acchādehi, ekena ānanda’’nti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho pukkuso mallaputto bhagavato paṭissutvā ekena bhagavantaṃ acchādeti, ekena āyasmantaṃ ānandaṃ. Atha kho bhagavā pukkusaṃ mallaputtaṃ dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṃsesi. Atha kho pukkuso mallaputto bhagavatā dhammiyā kathāya sandassito samādapito samuttejito sampahaṃsito uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. १९४. त्यानंतर मल्लपुत्र पुक्कुसाने आपल्या एका सेवकाला बोलावून म्हटले—“अरे मित्रा, जा आणि माझ्यासाठी सुवर्णवर्णाचे, मुलायम वस्त्रजोड घेऊन ये.” “होय, स्वामी,” असे म्हणून त्या माणसाने मल्लपुत्र पुक्कुसाच्या आज्ञेचे पालन केले आणि ते सुवर्णवर्णाचे मुलायम वस्त्रजोड आणले. त्यानंतर मल्लपुत्र पुक्कुसाने ते सुवर्णवर्णाचे मुलायम वस्त्रजोड भगवंतांना अर्पण केले आणि म्हटले—“भन्ते, हे सुवर्णवर्णाचे मुलायम वस्त्रजोड आहे. भगवंतांनी माझ्यावर अनुकंपा करून याचा स्वीकार करावा.” (भगवान म्हणाले)—“तर मग, पुक्कुस, एका वस्त्राने मला आच्छादित कर आणि दुसऱ्याने आनंदाला.” “होय, भन्ते,” असे म्हणून मल्लपुत्र पुक्कुसाने भगवंतांच्या आज्ञेचे पालन केले आणि एका वस्त्राने भगवंतांना आच्छादित केले व दुसऱ्याने आयुष्यमान आनंदाला. त्यानंतर भगवंतांनी मल्लपुत्र पुक्कुसाला धम्म उपदेशाद्वारे (धम्मकथेने) सन्मार्ग दाखवला, उत्साहित केले, प्रेरित केले आणि आनंदित केले. त्यानंतर भगवंतांच्या धम्म उपदेशाने सन्मार्ग मिळालेला, उत्साहित झालेला, प्रेरित झालेला आणि आनंदित झालेला मल्लपुत्र पुक्कुस आपल्या आसनावरून उठला, भगवंतांना अभिवादन केले आणि प्रदक्षिणा घालून निघून गेला. 195. Atha [Pg.111] kho āyasmā ānando acirapakkante pukkuse mallaputte taṃ siṅgīvaṇṇaṃ yugamaṭṭhaṃ dhāraṇīyaṃ bhagavato kāyaṃ upanāmesi. Taṃ bhagavato kāyaṃ upanāmitaṃ hataccikaṃ viya khāyati. Atha kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhante, yāva parisuddho, bhante, tathāgatassa chavivaṇṇo pariyodāto. Idaṃ, bhante, siṅgīvaṇṇaṃ yugamaṭṭhaṃ dhāraṇīyaṃ bhagavato kāyaṃ upanāmitaṃ hataccikaṃ viya khāyatī’’ti. ‘‘Evametaṃ, ānanda, evametaṃ, ānanda dvīsu kālesu ativiya tathāgatassa kāyo parisuddho hoti chavivaṇṇo pariyodāto. Katamesu dvīsu? Yañca, ānanda, rattiṃ tathāgato anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhati, yañca rattiṃ anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati. Imesu kho, ānanda, dvīsu kālesu ativiya tathāgatassa kāyo parisuddho hoti chavivaṇṇo pariyodāto. ‘‘Ajja kho, panānanda, rattiyā pacchime yāme kusinārāyaṃ upavattane mallānaṃ sālavane antarena yamakasālānaṃ tathāgatassa parinibbānaṃ bhavissati. Āyāmānanda, yena kakudhā nadī tenupasaṅkamissāmā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi. १९५. त्यानंतर मल्लपुत्र पुक्कुस निघून गेल्यावर काही वेळातच आयुष्यमान आनंदाने ते सुवर्णवर्णाचे मुलायम वस्त्रजोड भगवंतांच्या शरीरावर चढवले. भगवंतांच्या शरीरावर चढवल्यावर ते वस्त्रजोड जणू काही विझलेल्या निखाऱ्यासारखे (तेजहीन) दिसू लागले. तेव्हा आयुष्यमान आनंद भगवंतांना म्हणाला—“भन्ते, आश्चर्य आहे! भन्ते, अद्भुत आहे! तथागतांची अंगकांती किती अत्यंत शुद्ध आणि तेजस्वी दिसत आहे! भन्ते, हे सुवर्णवर्णाचे मुलायम वस्त्रजोड भगवंतांच्या शरीरावर चढवले असता ते जणू काही विझलेल्या निखाऱ्यासारखे भासत आहे.” (भगवान म्हणाले)—“हे अगदी खरे आहे, आनंदा! हे अगदी खरे आहे, आनंदा! दोन प्रसंगी तथागतांचे शरीर अत्यंत शुद्ध आणि अंगकांती अतिशय तेजस्वी होते. कोणत्या दोन प्रसंगी? ज्या रात्री, आनंदा, तथागतांना अनुत्तर सम्यक्संबोध (सम्मासंबोधी) प्राप्त होते, आणि ज्या रात्री तथागत अनुपधिशेष निर्वाणधातूने (अनुपादिशेस निब्बानधातूने) परिनिर्वाण (परिनिब्बान) पावतात. आनंदा, या दोन प्रसंगी तथागतांचे शरीर अत्यंत शुद्ध आणि अंगकांती अतिशय तेजस्वी होते. आनंदा, आज रात्रीच्या अंतिम प्रहरात, कुसिनारा येथील मल्लांच्या उपवतन नावाच्या शालवनात, दोन शालवृक्षांच्या मध्ये तथागतांचे परिनिर्वाण होईल. चल आनंदा, आपण ककुधा नदीकडे जाऊया.” “होय, भन्ते,” असे म्हणून आयुष्यमान आनंदाने भगवंतांच्या शब्दांचे पालन केले. Siṅgīvaṇṇaṃ yugamaṭṭhaṃ, pukkuso abhihārayi; Tena acchādito satthā, hemavaṇṇo asobhathāti. पुक्कुसाने सुवर्णवर्णाचे मुलायम वस्त्रजोड अर्पण केले; त्याने आच्छादित झालेले सुवर्णवर्णी शास्ता (बुद्ध) अत्यंत शोभून दिसले. 196. Atha kho bhagavā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ yena kakudhā nadī tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā kakudhaṃ nadiṃ ajjhogāhetvā nhatvā ca pivitvā ca paccuttaritvā yena ambavanaṃ tenupasaṅkami. Upasaṅkamitvā āyasmantaṃ cundakaṃ āmantesi – ‘‘iṅgha me tvaṃ, cundaka, catugguṇaṃ saṅghāṭiṃ paññapehi, kilantosmi, cundaka, nipajjissāmī’’ti. १९६. त्यानंतर भगवान मोठ्या भिक्षुसंघासह जेथे ककुधा नदी होती तेथे गेले; तेथे पोहोचल्यावर ककुधा नदीत उतरून, स्नान करून व पाणी पिऊन, नदीतून बाहेर आले आणि जेथे आम्रवन होते तेथे गेले. तेथे पोहोचून त्यांनी आयुष्यमान चुन्दकाला संबोधित केले – 'हे चुन्दक, माझ्यासाठी चौपदरी संघाटी अंथरून दे. मी थकलो आहे, चुन्दक, मी निजणार आहे.' ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā cundako bhagavato paṭissutvā catugguṇaṃ saṅghāṭiṃ paññapesi. Atha kho bhagavā dakkhiṇena passena sīhaseyyaṃ kappesi pāde pādaṃ accādhāya sato sampajāno uṭṭhānasaññaṃ manasikaritvā. Āyasmā pana cundako tattheva bhagavato purato nisīdi. “तसेच असो, भन्ते!” असे म्हणून आयुष्यमान चुन्दकाने भगवंतांच्या वचनाचा स्वीकार केला आणि चौपदरी संघाटी अंथरली. त्यानंतर भगवंतांनी उजव्या कुशीवर, एका पायावर दुसरा पाय ठेवून, सजग व संप्रजन्य राहून, उठण्याची संज्ञा मनात ठेवून सिंहशयन केले. आणि आयुष्यमान चुन्दक तेथेच भगवंतांच्या समोर बसले. Gantvāna [Pg.112] buddho nadikaṃ kakudhaṃ,Acchodakaṃ sātudakaṃ vippasannaṃ; Ogāhi satthā akilantarūpo,Tathāgato appaṭimo ca loke. बुद्ध ककुधा नदीवर गेले, जिचे पाणी स्वच्छ, गोड आणि अत्यंत निर्मळ होते; तेथे शास्ता थकवा न जाणवणाऱ्या रूपाने उतरले, ते तथागत या जगात अतुलनीय आहेत. Nhatvā ca pivitvā cudatāri satthā,Purakkhato bhikkhugaṇassa majjhe; Vattā pavattā bhagavā idha dhamme,Upāgami ambavanaṃ mahesi. स्नान करून व पाणी पिऊन शास्ता नदीतून बाहेर आले, भिक्षुसंघाच्या मध्यभागी ते वेढलेले होते; या शासनात धर्माचे प्रवचन करणारे भगवान, ते महर्षी आम्रवनात पोहोचले. Āmantayi cundakaṃ nāma bhikkhuṃ,Catugguṇaṃ santhara me nipajjaṃ; So codito bhāvitattena cundo,Catugguṇaṃ santhari khippameva. त्यांनी चुन्दक नावाच्या भिक्षूला संबोधित केले – 'माझ्या निजण्यासाठी चौपदरी संघाटी अंथरून दे'; भावितचित्त भगवंतांनी प्रेरित केलेला तो चुन्दक, त्याने त्वरित चौपदरी संघाटी अंथरली. Nipajji satthā akilantarūpo,Cundopi tattha pamukhe nisīdīti. शास्ता थकवा न जाणवणाऱ्या रूपाने निजले, आणि चुन्दकही तेथे त्यांच्या समोरच बसला. 197. Atha kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘siyā kho, panānanda, cundassa kammāraputtassa koci vippaṭisāraṃ uppādeyya – ‘tassa te, āvuso cunda, alābhā tassa te dulladdhaṃ, yassa te tathāgato pacchimaṃ piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā parinibbuto’ti. Cundassa, ānanda, kammāraputtassa evaṃ vippaṭisāro paṭivinetabbo – ‘tassa te, āvuso cunda, lābhā tassa te suladdhaṃ, yassa te tathāgato pacchimaṃ piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā parinibbuto. Sammukhā metaṃ, āvuso cunda, bhagavato sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ – dve me piṇḍapātā samasamaphalā samavipākā, ativiya aññehi piṇḍapātehi mahapphalatarā ca mahānisaṃsatarā ca. Katame dve? Yañca piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā tathāgato anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhati, yañca piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā tathāgato anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati. Ime dve piṇḍapātā samasamaphalā samavipākā[Pg.113], ativiya aññehi piṇḍapātehi mahapphalatarā ca mahānisaṃsatarā ca. Āyusaṃvattanikaṃ āyasmatā cundena kammāraputtena kammaṃ upacitaṃ, vaṇṇasaṃvattanikaṃ āyasmatā cundena kammāraputtena kammaṃ upacitaṃ, sukhasaṃvattanikaṃ āyasmatā cundena kammāraputtena kammaṃ upacitaṃ, yasasaṃvattanikaṃ āyasmatā cundena kammāraputtena kammaṃ upacitaṃ, saggasaṃvattanikaṃ āyasmatā cundena kammāraputtena kammaṃ upacitaṃ, ādhipateyyasaṃvattanikaṃ āyasmatā cundena kammāraputtena kammaṃ upacita’nti. Cundassa, ānanda, kammāraputtassa evaṃ vippaṭisāro paṭivinetabbo’’ti. Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi – १९७. त्यानंतर भगवंतांनी आयुष्यमान आनंदाला संबोधित केले – “आनंदा, असे घडू शकते की, सुवर्णकारपुत्र चुन्द याला कोणीतरी पश्चात्ताप उत्पन्न करून देईल की – ‘हे आवुसो चुन्द, हा तुझा तोटा आहे, हे तुझे दुर्दैव आहे, की ज्याचे शेवटचे अन्न ग्रहण करून तथागत परिनिर्वाण पावले.’ आनंदा, सुवर्णकारपुत्र चुन्द याचा पश्चात्ताप या प्रकारे दूर केला पाहिजे – ‘हे आवुसो चुन्द, हा तुझा लाभ आहे, हे तुझे सुदैव आहे, की ज्याचे शेवटचे अन्न ग्रहण करून तथागत परिनिर्वाण पावले. हे आवुसो चुन्द, मी स्वतः भगवंतांच्या मुखातून हे ऐकले आहे आणि ग्रहण केले आहे – हे दोन पिंडपात समान फळ देणारे, समान विपाक देणारे आहेत, आणि इतर पिंडपातांपेक्षा अत्यंत महाफलदायी व महा-अनुशंसदायी आहेत. कोणते दोन? ज्या पिंडपाताचे ग्रहण करून तथागत अनुत्तर सम्यक्संबोधिस प्राप्त होतात, आणि ज्या पिंडपाताचे ग्रहण करून तथागत अनुपधिशेष निर्वाणधातूने परिनिर्वाण पावतात. हे दोन पिंडपात समान फळ देणारे, समान विपाक देणारे आहेत, आणि इतर पिंडपातांपेक्षा अत्यंत महाफलदायी व महा-अनुशंसदायी आहेत. आयुष्यमान सुवर्णकारपुत्र चुन्द याने आयुष्य वाढवणारे कर्म संचित केले आहे, सौंदर्य वाढवणारे कर्म संचित केले आहे, सुख वाढवणारे कर्म संचित केले आहे, कीर्ती वाढवणारे कर्म संचित केले आहे, स्वर्गप्राप्ती करून देणारे कर्म संचित केले आहे, आणि आधिपत्य मिळवून देणारे कर्म संचित केले आहे.’ आनंदा, सुवर्णकारपुत्र चुन्द याचा पश्चात्ताप या प्रकारे दूर केला पाहिजे.” त्यानंतर भगवंतांनी हा अर्थ जाणून त्या वेळी हे उदान काढले – ‘‘Dadato puññaṃ pavaḍḍhati,Saṃyamato veraṃ na cīyati; Kusalo ca jahāti pāpakaṃ,Rāgadosamohakkhayā sanibbuto’’ti. “दान देणाऱ्याचे पुण्य वाढते, संयम राखणाऱ्याचे वैर वाढत नाही; कुशल मनुष्य पापाचा त्याग करतो, आणि राग, द्वेष व मोहाचा क्षय झाल्याने तो पूर्णपणे शांत होतो.” Catuttho bhāṇavāro. चौथा भाणवार समाप्त. Yamakasālā यमक शालवृक्ष 198. Atha kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘āyāmānanda, yena hiraññavatiyā nadiyā pārimaṃ tīraṃ, yena kusinārā upavattanaṃ mallānaṃ sālavanaṃ tenupasaṅkamissāmā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi. Atha kho bhagavā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ yena hiraññavatiyā nadiyā pārimaṃ tīraṃ, yena kusinārā upavattanaṃ mallānaṃ sālavanaṃ tenupasaṅkami. Upasaṅkamitvā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘iṅgha me tvaṃ, ānanda, antarena yamakasālānaṃ uttarasīsakaṃ mañcakaṃ paññapehi, kilantosmi, ānanda, nipajjissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paṭissutvā antarena yamakasālānaṃ uttarasīsakaṃ mañcakaṃ paññapesi. Atha kho bhagavā dakkhiṇena passena sīhaseyyaṃ kappesi pāde pādaṃ accādhāya sato sampajāno. १९८. त्यानंतर भगवंतांनी आयुष्यमान आनंदाला संबोधित केले – “चल आनंदा, आपण हिरण्यवती नदीच्या पलीकडच्या तीरावर, कुसिनारा येथील मल्लांच्या उपवर्तन नावाच्या शालवनात जाऊ या.” “तसेच असो, भन्ते!” असे म्हणून आयुष्यमान आनंदाने भगवंतांच्या वचनाचा स्वीकार केला. त्यानंतर भगवान मोठ्या भिक्षुसंघासह हिरण्यवती नदीच्या पलीकडच्या तीरावर, कुसिनारा येथील मल्लांच्या उपवर्तन नावाच्या शालवनात गेले. तेथे पोहोचल्यावर त्यांनी आयुष्यमान आनंदाला संबोधित केले – “हे आनंदा, माझ्यासाठी यमक शालवृक्षांच्या मध्ये उत्तरेकडे डोके करून मंचक अंथरून दे. मी थकलो आहे, आनंदा, मी निजणार आहे.” “तसेच असो, भन्ते!” असे म्हणून आयुष्यमान आनंदाने भगवंतांच्या वचनाचा स्वीकार केला आणि यमक शालवृक्षांच्या मध्ये उत्तरेकडे डोके करून मंचक अंथरला. त्यानंतर भगवंतांनी उजव्या कुशीवर, एका पायावर दुसरा पाय ठेवून, सजग व संप्रजन्य राहून सिंहशयन केले. Tena [Pg.114] kho pana samayena yamakasālā sabbaphāliphullā honti akālapupphehi. Te tathāgatassa sarīraṃ okiranti ajjhokiranti abhippakiranti tathāgatassa pūjāya. Dibbānipi mandāravapupphāni antalikkhā papatanti, tāni tathāgatassa sarīraṃ okiranti ajjhokiranti abhippakiranti tathāgatassa pūjāya. Dibbānipi candanacuṇṇāni antalikkhā papatanti, tāni tathāgatassa sarīraṃ okiranti ajjhokiranti abhippakiranti tathāgatassa pūjāya. Dibbānipi tūriyāni antalikkhe vajjanti tathāgatassa pūjāya. Dibbānipi saṅgītāni antalikkhe vattanti tathāgatassa pūjāya. त्या वेळी ते यमक शालवृक्ष अवेळी आलेल्या फुलांनी पूर्णपणे बहरले होते. तथागतांच्या पूजेसाठी ते तथागतांच्या शरीरावर फुले वर्षत होते, चहूबाजूंनी वर्षत होते आणि सतत वर्षत होते. आकाशातून दिव्य मंदारव फुले पडत होती; तथागतांच्या पूजेसाठी ती तथागतांच्या शरीरावर वर्षत होती, चहूबाजूंनी वर्षत होती आणि सतत वर्षत होती. आकाशातून दिव्य चंदनाचे चूर्ण पडत होते; तथागतांच्या पूजेसाठी ते तथागतांच्या शरीरावर वर्षत होते, चहूबाजूंनी वर्षत होते आणि सतत वर्षत होते. तथागतांच्या पूजेसाठी आकाशात दिव्य वाद्ये वाजत होती. तथागतांच्या पूजेसाठी आकाशात दिव्य संगीत ऐकू येत होते. 199. Atha kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘sabbaphāliphullā kho, ānanda, yamakasālā akālapupphehi. Te tathāgatassa sarīraṃ okiranti ajjhokiranti abhippakiranti tathāgatassa pūjāya. Dibbānipi mandāravapupphāni antalikkhā papatanti, tāni tathāgatassa sarīraṃ okiranti ajjhokiranti abhippakiranti tathāgatassa pūjāya. Dibbānipi candanacuṇṇāni antalikkhā papatanti, tāni tathāgatassa sarīraṃ okiranti ajjhokiranti abhippakiranti tathāgatassa pūjāya. Dibbānipi tūriyāni antalikkhe vajjanti tathāgatassa pūjāya. Dibbānipi saṅgītāni antalikkhe vattanti tathāgatassa pūjāya. Na kho, ānanda, ettāvatā tathāgato sakkato vā hoti garukato vā mānito vā pūjito vā apacito vā. Yo kho, ānanda, bhikkhu vā bhikkhunī vā upāsako vā upāsikā vā dhammānudhammappaṭipanno viharati sāmīcippaṭipanno anudhammacārī, so tathāgataṃ sakkaroti garuṃ karoti māneti pūjeti apaciyati, paramāya pūjāya. Tasmātihānanda, dhammānudhammappaṭipannā viharissāma sāmīcippaṭipannā anudhammacārinoti. Evañhi vo, ānanda, sikkhitabba’’nti. १९९. तेव्हा भगवंतांनी आयुष्यमान आनंदांना संबोधित केले – "आनंदा, हे जोड-साळवृक्ष (यमकसाळ) अकाली फुललेल्या फुलांनी पूर्णपणे बहरले आहेत. ते तथागतांच्या पूजेसाठी तथागतांच्या शरीरावर फुलांचा वर्षाव करत आहेत, त्यांना सर्व बाजूंनी झाकून टाकत आहेत आणि सतत उधळत आहेत. दिव्य मंदारव फुले देखील आकाशातून पडत आहेत, ती तथागतांच्या पूजेसाठी तथागतांच्या शरीरावर वर्षाव करत आहेत, त्यांना सर्व बाजूंनी झाकून टाकत आहेत आणि सतत उधळत आहेत. दिव्य चंदनाची भुकटी देखील आकाशातून पडत आहे, ती तथागतांच्या पूजेसाठी तथागतांच्या शरीरावर वर्षाव करत आहे, त्यांना सर्व बाजूंनी झाकून टाकत आहे आणि सतत उधळत आहे. दिव्य वाद्ये देखील तथागतांच्या पूजेसाठी आकाशात वाजत आहेत. दिव्य संगीत देखील तथागतांच्या पूजेसाठी आकाशात गुंजत आहे. परंतु, आनंदा, केवळ एवढ्यानेच तथागतांचा आदर, सत्कार, सन्मान, पूजा किंवा अर्चना होत नाही. आनंदा, जो कोणी भिक्खू किंवा भिक्खुणी, उपासक किंवा उपासिका धर्माला अनुसरून योग्य आचरण करतो (धम्मानुधम्मपटिपन्न), योग्य मार्गाने चालतो (सामीचिपटिपन्न) आणि धर्मानुसार वर्तन करतो (अनुधम्मचारी), तोच तथागतांचा आदर करतो, सत्कार करतो, सन्मान करतो, पूजा करतो आणि परम पूजेने त्यांची अर्चना करतो. म्हणूनच, आनंदा, 'आम्ही धम्मानुधम्मपटिपन्न (धर्माला अनुसरून योग्य आचरण करणारे), सामीचिपटिपन्न (योग्य मार्गाने चालणारे) आणि अनुधम्मचारी (धर्मानुसार वर्तन करणारे) होऊन विहरू' – असेच तुम्ही, आनंदा, शिकले पाहिजे." Upavāṇatthero आयुष्यमान उपवाण थेर 200. Tena kho pana samayena āyasmā upavāṇo bhagavato purato ṭhito hoti bhagavantaṃ bījayamāno. Atha kho bhagavā āyasmantaṃ upavāṇaṃ apasāresi – ‘‘apehi, bhikkhu, mā me purato aṭṭhāsī’’ti. Atha kho āyasmato ānandassa etadahosi – ‘‘ayaṃ kho [Pg.115] āyasmā upavāṇo dīgharattaṃ bhagavato upaṭṭhāko santikāvacaro samīpacārī. Atha ca pana bhagavā pacchime kāle āyasmantaṃ upavāṇaṃ apasāreti – ‘apehi bhikkhu, mā me purato aṭṭhāsī’ti. Ko nu kho hetu, ko paccayo, yaṃ bhagavā āyasmantaṃ upavāṇaṃ apasāreti – ‘apehi, bhikkhu, mā me purato aṭṭhāsī’ti? Atha kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘ayaṃ, bhante, āyasmā upavāṇo dīgharattaṃ bhagavato upaṭṭhāko santikāvacaro samīpacārī. Atha ca pana bhagavā pacchime kāle āyasmantaṃ upavāṇaṃ apasāreti – ‘‘apehi, bhikkhu, mā me purato aṭṭhāsī’’ti. Ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yaṃ bhagavā āyasmantaṃ upavāṇaṃ apasāreti – ‘‘apehi, bhikkhu, mā me purato aṭṭhāsī’’ti? ‘‘Yebhuyyena, ānanda, dasasu lokadhātūsu devatā sannipatitā tathāgataṃ dassanāya. Yāvatā, ānanda, kusinārā upavattanaṃ mallānaṃ sālavanaṃ samantato dvādasa yojanāni, natthi so padeso vālaggakoṭinitudanamattopi mahesakkhāhi devatāhi apphuṭo. Devatā, ānanda, ujjhāyanti – ‘dūrā ca vatamha āgatā tathāgataṃ dassanāya. Kadāci karahaci tathāgatā loke uppajjanti arahanto sammāsambuddhā. Ajjeva rattiyā pacchime yāme tathāgatassa parinibbānaṃ bhavissati. Ayañca mahesakkho bhikkhu bhagavato purato ṭhito ovārento, na mayaṃ labhāma pacchime kāle tathāgataṃ dassanāyā’’’ti. २००. त्या वेळी आयुष्यमान उपवाण भगवंतांच्या समोर उभे राहून त्यांना पंख्याने वारा घालत होते. तेव्हा भगवंतांनी आयुष्यमान उपवाणांना बाजूला सारले – "भिक्खू, बाजूला हो, माझ्या समोर उभा राहू नकोस." तेव्हा आयुष्यमान आनंदांच्या मनात असा विचार आला – "हे आयुष्यमान उपवाण दीर्घकाळापासून भगवंतांचे उपस्थायक (सेवक), त्यांच्या जवळ राहणारे आणि सतत त्यांच्या सेवेत असणारे आहेत. तरीही भगवंत अंतिम क्षणी आयुष्यमान उपवाणांना बाजूला सारत आहेत – 'भिक्खू, बाजूला हो, माझ्या समोर उभा राहू नकोस.' भगवंतांनी आयुष्यमान उपवाणांना 'भिक्खू, बाजूला हो, माझ्या समोर उभा राहू नकोस' असे म्हणून बाजूला सारण्याचे काय कारण (हेतू) आणि काय निमित्त (प्रत्यय) असावे?" त्यानंतर आयुष्यमान आनंदांनी भगवंतांना विचारले – "भंते, हे आयुष्यमान उपवाण दीर्घकाळापासून भगवंतांचे उपस्थायक, त्यांच्या जवळ राहणारे आणि सतत त्यांच्या सेवेत असणारे आहेत. तरीही भगवंत अंतिम क्षणी आयुष्यमान उपवाणांना बाजूला सारत आहेत – 'भिक्खू, बाजूला हो, माझ्या समोर उभा राहू नकोस.' भंते, भगवंतांनी आयुष्यमान उपवाणांना 'भिक्खू, बाजूला हो, माझ्या समोर उभा राहू नकोस' असे म्हणून बाजूला सारण्याचे काय कारण आणि काय निमित्त आहे?" "आनंदा, दहांही दिशांमधील (दहा हजार) लोकधातूंतून बहुतांश देवता तथागतांच्या दर्शनासाठी एकत्र आल्या आहेत. आनंदा, कुसिनारा येथील मल्लांच्या उपवत्तन साळवनाच्या सभोवताली बारा योजनेच्या परिसरात अशी कोणतीही जागा नाही, अगदी केसाच्या टोकाने स्पर्श करता येईल एवढीही जागा नाही, जी महातेजस्वी (महेशक्ख) देवतांनी व्यापलेली नाही. आनंदा, देवता तक्रार करत आहेत – 'आम्ही तथागतांच्या दर्शनासाठी खूप दूरवरून आलो आहोत. जगात तथागत, अर्हत, सम्यक संबुद्ध कधीतरीच जन्माला येतात. आज रात्रीच्या अंतिम प्रहरात तथागतांचे परिनिर्वाण होणार आहे. आणि हा महातेजस्वी भिक्खू भगवंतांच्या समोर उभा राहून आमची दृष्टी अडवत आहे, ज्यामुळे आम्हाला या अंतिम क्षणी तथागतांचे दर्शन घेता येत नाही.'" 201. ‘‘Kathaṃbhūtā pana, bhante, bhagavā devatā manasikarotī’’ti ? ‘‘Santānanda, devatā ākāse pathavīsaññiniyo kese pakiriya kandanti, bāhā paggayha kandanti, chinnapātaṃ papatanti, āvaṭṭanti, vivaṭṭanti – ‘atikhippaṃ bhagavā parinibbāyissati, atikhippaṃ sugato parinibbāyissati, atikhippaṃ cakkhuṃ loke antaradhaṃāyissatī’ti. २०१. "पण भंते, देवता कशा प्रकारे विचार करत आहेत (त्यांची मानसिक स्थिती कशी आहे)?" "आनंदा, आकाशात राहणाऱ्या ज्या देवता पृथ्वी-बुद्धीच्या (पृथ्वीची आसक्ती असलेल्या) आहेत, त्या आपलेcase मोकळे सोडून रडत आहेत, आपले हात वर करून आक्रोश करत आहेत, कड्यावरून कोसळल्यासारख्या जमिनीवर पडत आहेत, इकडेतिकडे लोळत आहेत आणि म्हणत आहेत – 'भगवंत अतिशय लवकर परिनिर्वाण पावणार आहेत! सुगत अतिशय लवकर परिनिर्वाण पावणार आहेत! जगातील ज्ञानचक्षू अतिशय लवकर नाहीसे होणार आहेत!'" ‘‘Santānanda, devatā pathaviyaṃ pathavīsaññiniyo kese pakiriya kandanti, bāhā paggayha kandanti, chinnapātaṃ papatanti, āvaṭṭanti, vivaṭṭanti – ‘atikhippaṃ bhagavā parinibbāyissati, atikhippaṃ sugato parinibbāyissati, atikhippaṃ cakkhuṃ loke antaradhāyissatī’’’ti. "आनंदा, पृथ्वीवर राहणाऱ्या ज्या देवता पृथ्वी-बुद्धीच्या (पृथ्वीची आसक्ती असलेल्या) आहेत, त्या आपले केस मोकळे सोडून रडत आहेत, आपले हात वर करून आक्रोश करत आहेत, कड्यावरून कोसळल्यासारख्या जमिनीवर पडत आहेत, इकडेतिकडे लोळत आहेत आणि म्हणत आहेत – 'भगवंत अतिशय लवकर परिनिर्वाण पावणार आहेत! सुगत अतिशय लवकर परिनिर्वाण पावणार आहेत! जगातील ज्ञानचक्षू अतिशय लवकर नाहीसे होणार आहेत!'" ‘‘Yā [Pg.116] pana tā devatā vītarāgā, tā satā sampajānā adhivāsenti – ‘aniccā saṅkhārā, taṃ kutettha labbhā’ti. "परंतु, ज्या देवता वीतरागी (रागमुक्त) आहेत, त्या जागरूक आणि सजग राहून हे सहन करत आहेत आणि विचार करत आहेत – 'सर्व संस्कार अनित्य आहेत, मग येथे काय मिळणे शक्य आहे (जे उत्पन्न झाले आहे त्याचा नाश अटळ आहे, तर ते नष्ट न व्हावे असे कसे घडू शकेल)?'" Catusaṃvejanīyaṭṭhānāni चार संवेजनीय स्थाने 202. ‘‘Pubbe, bhante, disāsu vassaṃ vuṭṭhā bhikkhū āgacchanti tathāgataṃ dassanāya. Te mayaṃ labhāma manobhāvanīye bhikkhū dassanāya, labhāma payirupāsanāya. Bhagavato pana mayaṃ, bhante, accayena na labhissāma manobhāvanīye bhikkhū dassanāya, na labhissāma payirupāsanāyā’’ti. २०२. "भंते, पूर्वी विविध दिशांमध्ये वर्षावास पूर्ण केलेले भिक्खू तथागतांच्या दर्शनासाठी येत असत. आम्हाला त्या आदरणीय (मनोभावनीय) भिक्खूंचे दर्शन घेण्याची आणि त्यांची सेवा-उपासना करण्याची संधी मिळत असे. परंतु, भंते, भगवंतांच्या महापरिनिर्वाणानंतर आम्हाला अशा आदरणीय भिक्खूंचे दर्शन घेण्याची आणि त्यांची सेवा-उपासना करण्याची संधी मिळणार नाही." ‘‘Cattārimāni, ānanda, saddhassa kulaputtassa dassanīyāni saṃvejanīyāni ṭhānāni. Katamāni cattāri? ‘Idha tathāgato jāto’ti, ānanda, saddhassa kulaputtassa dassanīyaṃ saṃvejanīyaṃ ṭhānaṃ. ‘Idha tathāgato anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho’ti, ānanda, saddhassa kulaputtassa dassanīyaṃ saṃvejanīyaṃ ṭhānaṃ. ‘Idha tathāgatena anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavattita’nti, ānanda, saddhassa kulaputtassa dassanīyaṃ saṃvejanīyaṃ ṭhānaṃ. ‘Idha tathāgato anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbuto’ti, ānanda, saddhassa kulaputtassa dassanīyaṃ saṃvejanīyaṃ ṭhānaṃ. Imāni kho, ānanda, cattāri saddhassa kulaputtassa dassanīyāni saṃvejanīyāni ṭhānāni. "आनंदा, श्रद्धावान कुलपुत्रासाठी दर्शनीय आणि संवेग उत्पन्न करणारी ही चार स्थाने आहेत. कोणती चार? 'येथे तथागतांचा जन्म झाला' – आनंदा, हे श्रद्धावान कुलपुत्रासाठी दर्शनीय आणि संवेग उत्पन्न करणारे पहिले स्थान आहे. 'येथे तथागतांना अनुत्तर सम्यक संबोधी प्राप्त झाली' – आनंदा, हे श्रद्धावान कुलपुत्रासाठी दर्शनीय आणि संवेग उत्पन्न करणारे दुसरे स्थान आहे. 'येथे तथागतांनी अनुत्तर धम्मचक्र प्रवर्तित केले' – आनंदा, हे श्रद्धावान कुलपुत्रासाठी दर्शनीय आणि संवेग उत्पन्न करणारे तिसरे स्थान आहे. 'येथे तथागतांचे अनुपधिशेष निर्वाणधातूमध्ये परिनिर्वाण झाले' – आनंदा, हे श्रद्धावान कुलपुत्रासाठी दर्शनीय आणि संवेग उत्पन्न करणारे चौथे स्थान आहे. आनंदा, श्रद्धावान कुलपुत्रासाठी दर्शनीय आणि संवेग उत्पन्न करणारी हीच ती चार स्थाने आहेत." ‘‘Āgamissanti kho, ānanda, saddhā bhikkhū bhikkhuniyo upāsakā upāsikāyo – ‘idha tathāgato jāto’tipi, ‘idha tathāgato anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho’tipi, ‘idha tathāgatena anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavattita’ntipi, ‘idha tathāgato anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbuto’tipi. Ye hi keci, ānanda, cetiyacārikaṃ āhiṇḍantā pasannacittā kālaṅkarissanti, sabbe te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjissantī’’ti. “आनंदा, श्रद्धावान भिक्खू, भिक्खुनी, उपासक आणि उपासिका (या स्थानांना भेट देण्यासाठी) येतील – ‘येथे तथागतांचा जन्म झाला’, ‘येथे तथागतांनी अनुत्तर सम्यक्संबोधित्व प्राप्त केले’, ‘येथे तथागतांनी अनुत्तर धम्मचक्र प्रवर्तित केले’, ‘येथे तथागतांचे अनुपधिशेष निर्वाणधातूमध्ये परिनिर्वाण झाले’. आनंदा, जे कोणी या चैत्ययात्रेला (तीर्थयात्रेला) फिरत असताना प्रसन्न चित्ताने मृत्यू पावतील, ते सर्व शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर सुगती, स्वर्गलोकात उत्पन्न होतील.” Ānandapucchākathā आनंद-प्रश्न-कथा 203. ‘‘Kathaṃ mayaṃ, bhante, mātugāme paṭipajjāmā’’ti? ‘‘Adassanaṃ, ānandā’’ti. ‘‘Dassane, bhagavā, sati kathaṃ paṭipajjitabba’’nti? ‘‘Anālāpo, ānandā’’ti[Pg.117]. ‘‘Ālapantena pana, bhante, kathaṃ paṭipajjitabba’’nti? ‘‘Sati, ānanda, upaṭṭhāpetabbā’’ti. २०३. “भंते, आम्ही स्त्रियांच्या (मातृगामाच्या) बाबतीत कसे वागावे?” “आनंदा, त्यांचे दर्शन न घेणे (त्यांच्याकडे न पाहणे).” “पण भगवंत, जर दर्शन झालेच, तर कसे वागावे?” “आनंदा, त्यांच्याशी संभाषण न करणे.” “परंतु भंते, जर बोलावेच लागले, तर कसे वागावे?” “आनंदा, स्मृती (सती) प्रस्थापित करावी (जागृत ठेवावी).” 204. ‘‘Kathaṃ mayaṃ, bhante, tathāgatassa sarīre paṭipajjāmā’’ti? ‘‘Abyāvaṭā tumhe, ānanda, hotha tathāgatassa sarīrapūjāya. Iṅgha tumhe, ānanda, sāratthe ghaṭatha anuyuñjatha, sāratthe appamattā ātāpino pahitattā viharatha. Santānanda, khattiyapaṇḍitāpi brāhmaṇapaṇḍitāpi gahapatipaṇḍitāpi tathāgate abhippasannā, te tathāgatassa sarīrapūjaṃ karissantī’’ti. २०४. “भंते, आम्ही तथागतांच्या शरीराच्या (पार्थिवाच्या) बाबतीत कसे वागावे?” “आनंदा, तुम्ही तथागतांच्या शरीर-पूजेच्या (अंत्यसंस्काराच्या) चिंतेत पडू नका. चला आनंदा, तुम्ही परम कल्याणासाठी (सार्थ) प्रयत्न करा, त्यात तत्पर व्हा; परम कल्याणात अप्रमत्त, उद्योगी आणि समर्पित चित्ताने विहार करा. आनंदा, तथागतांवर अत्यंत श्रद्धा असणारे विद्वान क्षत्रिय, विद्वान ब्राह्मण आणि विद्वान गृहपती आहेत; ते तथागतांच्या शरीराची पूजा (अंत्यसंस्कार) करतील.” 205. ‘‘Kathaṃ pana, bhante, tathāgatassa sarīre paṭipajjitabba’’nti? ‘‘Yathā kho, ānanda, rañño cakkavattissa sarīre paṭipajjanti, evaṃ tathāgatassa sarīre paṭipajjitabba’’nti. ‘‘Kathaṃ pana, bhante, rañño cakkavattissa sarīre paṭipajjantī’’ti? ‘‘Rañño, ānanda, cakkavattissa sarīraṃ ahatena vatthena veṭhenti, ahatena vatthena veṭhetvā vihatena kappāsena veṭhenti, vihatena kappāsena veṭhetvā ahatena vatthena veṭhenti. Etenupāyena pañcahi yugasatehi rañño cakkavattissa sarīraṃ veṭhetvā āyasāya teladoṇiyā pakkhipitvā aññissā āyasāya doṇiyā paṭikujjitvā sabbagandhānaṃ citakaṃ karitvā rañño cakkavattissa sarīraṃ jhāpenti. Cātumahāpathe rañño cakkavattissa thūpaṃ karonti. Evaṃ kho, ānanda, rañño cakkavattissa sarīre paṭipajjanti. Yathā kho, ānanda, rañño cakkavattissa sarīre paṭipajjanti, evaṃ tathāgatassa sarīre paṭipajjitabbaṃ. Cātumahāpathe tathāgatassa thūpo kātabbo. Tattha ye mālaṃ vā gandhaṃ vā cuṇṇakaṃ vā āropessanti vā abhivādessanti vā cittaṃ vā pasādessanti tesaṃ taṃ bhavissati dīgharattaṃ hitāya sukhāya. २०५. “परंतु भंते, तथागतांच्या शरीराच्या बाबतीत कसे वागावे?” “आनंदा, ज्याप्रमाणे चक्रवर्ती राजाच्या शरीराच्या बाबतीत वागतात, त्याचप्रमाणे तथागतांच्या शरीराच्या बाबतीत वागावे.” “परंतु भंते, चक्रवर्ती राजाच्या शरीराच्या बाबतीत कसे वागतात?” “आनंदा, चक्रवर्ती राजाच्या शरीराला नवीन वस्त्राने वेष्टित करतात (गुंडाळतात). नवीन वस्त्राने वेष्टित करून पिंजलेल्या कापसाने वेष्टित करतात. पिंजलेल्या कापसाने वेष्टित करून पुन्हा नवीन वस्त्राने वेष्टित करतात. या पद्धतीने पाचशे वस्त्रजोड्यांनी चक्रवर्ती राजाच्या शरीराला वेष्टित करून, ते तेलाने भरलेल्या धातूच्या द्रोणीत (पेटीत) ठेवतात आणि दुसऱ्या धातूच्या द्रोणीने ते झाकून टाकतात. नंतर सर्व प्रकारच्या सुगंधी लाकडांची चिता रचून चक्रवर्ती राजाच्या शरीराचे दहन करतात. आणि चार महामार्गांच्या (चौकाच्या) संगमावर चक्रवर्ती राजाचा स्तूप बांधतात. आनंदा, अशा प्रकारे चक्रवर्ती राजाच्या शरीराच्या बाबतीत वागतात. आनंदा, ज्याप्रमाणे चक्रवर्ती राजाच्या शरीराच्या बाबतीत वागतात, त्याचप्रमाणे तथागतांच्या शरीराच्या बाबतीत वागावे. चार महामार्गांच्या संगमावर तथागतांचा स्तूप बांधावा. तेथे जे कोणी पुष्प, गंध किंवा चूर्ण वाहतील, किंवा अभिवादन करतील, किंवा आपले चित्त प्रसन्न करतील, ते त्यांच्या दीर्घकालीन हितासाठी आणि सुखासाठी होईल.” Thūpārahapuggalo स्तूपार्ह पुद्गल (स्तूप बांधण्यास योग्य व्यक्ती) 206. ‘‘Cattārome, ānanda, thūpārahā. Katame cattāro? Tathāgato arahaṃ sammāsambuddho thūpāraho, paccekasambuddho thūpāraho, tathāgatassa sāvako thūpāraho, rājā cakkavattī thūpārahoti. २०६. “आनंदा, हे चार स्तूपार्ह (स्तूप बांधण्यास योग्य) आहेत. कोणते चार? तथागत अर्हत सम्यक्संबुद्ध हे स्तूपार्ह आहेत, प्रत्येकबुद्ध हे स्तूपार्ह आहेत, तथागतांचे श्रावक हे स्तूपार्ह आहेत आणि चक्रवर्ती राजा हे स्तूपार्ह आहेत.” ‘‘Kiñcānanda[Pg.118], atthavasaṃ paṭicca tathāgato arahaṃ sammāsambuddho thūpāraho? ‘Ayaṃ tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa thūpo’ti, ānanda, bahujanā cittaṃ pasādenti. Te tattha cittaṃ pasādetvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti. Idaṃ kho, ānanda, atthavasaṃ paṭicca tathāgato arahaṃ sammāsambuddho thūpāraho. “आनंदा, कोणत्या कारणाचा (प्रयोजनाचा) विचार करून तथागत अर्हत सम्यक्संबुद्ध हे स्तूपार्ह आहेत? ‘हा त्या भगवंत अर्हत सम्यक्संबुद्धांचा स्तूप आहे’ असे म्हणून, आनंदा, बहुसंख्य लोक आपले चित्त प्रसन्न करतात. ते तेथे चित्त प्रसन्न करून शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर सुगती, स्वर्गलोकात उत्पन्न होतात. आनंदा, याच कारणाचा विचार करून तथागत अर्हत सम्यक्संबुद्ध हे स्तूपार्ह आहेत.” ‘‘Kiñcānanda, atthavasaṃ paṭicca paccekasambuddho thūpāraho? ‘Ayaṃ tassa bhagavato paccekasambuddhassa thūpo’ti, ānanda, bahujanā cittaṃ pasādenti. Te tattha cittaṃ pasādetvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti. Idaṃ kho, ānanda, atthavasaṃ paṭicca paccekasambuddho thūpāraho. “आनंदा, कोणत्या कारणाचा विचार करून प्रत्येकबुद्ध हे स्तूपार्ह आहेत? ‘हा त्या भगवंत प्रत्येकबुद्धांचा स्तूप आहे’ असे म्हणून, आनंदा, बहुसंख्य लोक आपले चित्त प्रसन्न करतात. ते तेथे चित्त प्रसन्न करून शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर सुगती, स्वर्गलोकात उत्पन्न होतात. आनंदा, याच कारणाचा विचार करून प्रत्येकबुद्ध हे स्तूपार्ह आहेत.” ‘‘Kiñcānanda, atthavasaṃ paṭicca tathāgatassa sāvako thūpāraho? ‘Ayaṃ tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa sāvakassa thūpo’ti ānanda, bahujanā cittaṃ pasādenti. Te tattha cittaṃ pasādetvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti. Idaṃ kho, ānanda, atthavasaṃ paṭicca tathāgatassa sāvako thūpāraho. “आनंदा, कोणत्या कारणाचा विचार करून तथागतांचे श्रावक हे स्तूपार्ह आहेत? ‘हा त्या भगवंत अर्हत सम्यक्संबुद्धांच्या श्रावकाचा स्तूप आहे’ असे म्हणून, आनंदा, बहुसंख्य लोक आपले चित्त प्रसन्न करतात. ते तेथे चित्त प्रसन्न करून शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर सुगती, स्वर्गलोकात उत्पन्न होतात. आनंदा, याच कारणाचा विचार करून तथागतांचे श्रावक हे स्तूपार्ह आहेत.” ‘‘Kiñcānanda, atthavasaṃ paṭicca rājā cakkavattī thūpāraho? ‘Ayaṃ tassa dhammikassa dhammarañño thūpo’ti, ānanda, bahujanā cittaṃ pasādenti. Te tattha cittaṃ pasādetvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti. Idaṃ kho, ānanda, atthavasaṃ paṭicca rājā cakkavattī thūpāraho. Ime kho, ānanda cattāro thūpārahā’’ti. “आनंदा, कोणत्या कारणाचा विचार करून चक्रवर्ती राजा हे स्तूपार्ह आहेत? ‘हा त्या धार्मिक, धर्मराजाचा स्तूप आहे’ असे म्हणून, आनंदा, बहुसंख्य लोक आपले चित्त प्रसन्न करतात. ते तेथे चित्त प्रसन्न करून शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर सुगती, स्वर्गलोकात उत्पन्न होतात. आनंदा, याच कारणाचा विचार करून चक्रवर्ती राजा हे स्तूपार्ह आहेत. आनंदा, हेच ते चार स्तूपार्ह आहेत.” Ānandaacchariyadhammo आनंदाचे आश्चर्यकारक धर्म (अद्भुत गुण) 207. Atha kho āyasmā ānando vihāraṃ pavisitvā kapisīsaṃ ālambitvā rodamāno aṭṭhāsi – ‘‘ahañca vatamhi sekho sakaraṇīyo, satthu ca me parinibbānaṃ bhavissati, yo mama anukampako’’ti. Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘kahaṃ nu kho, bhikkhave, ānando’’ti? ‘‘Eso, bhante, āyasmā ānando vihāraṃ pavisitvā kapisīsaṃ ālambitvā rodamāno ṭhito – ‘ahañca vatamhi sekho sakaraṇīyo, satthu ca me parinibbānaṃ bhavissati, yo mama anukampako’’’ti. Atha kho bhagavā aññataraṃ bhikkhuṃ āmantesi – ‘‘ehi tvaṃ, bhikkhu, mama vacanena ānandaṃ āmantehi [Pg.119] – ‘satthā taṃ, āvuso ānanda, āmantetī’’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho so bhikkhu bhagavato paṭissutvā yenāyasmā ānando tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘satthā taṃ, āvuso ānanda, āmantetī’’ti. ‘‘Evamāvuso’’ti kho āyasmā ānando tassa bhikkhuno paṭissutvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ ānandaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘alaṃ, ānanda, mā soci mā paridevi, nanu etaṃ, ānanda, mayā paṭikacceva akkhātaṃ – ‘sabbeheva piyehi manāpehi nānābhāvo vinābhāvo aññathābhāvo’; taṃ kutettha, ānanda, labbhā. Yaṃ taṃ jātaṃ bhūtaṃ saṅkhataṃ palokadhammaṃ, taṃ vata tathāgatassāpi sarīraṃ mā palujjī’ti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Dīgharattaṃ kho te, ānanda, tathāgato paccupaṭṭhito mettena kāyakammena hitena sukhena advayena appamāṇena, mettena vacīkammena hitena sukhena advayena appamāṇena, mettena manokammena hitena sukhena advayena appamāṇena. Katapuññosi tvaṃ, ānanda, padhānamanuyuñja, khippaṃ hohisi anāsavo’’ti. २०७. तेव्हा आयुष्यमान आनंद विहारात जाऊन, दाराच्या खांबाला टेकून रडत उभे राहिले – "अरेरे! मी अजूनही केवळ एक 'सेख' (साधक) आहे, ज्याचे कर्तव्य अजून पूर्ण व्हायचे आहे. आणि माझे कल्याण करणारे, माझ्यावर अनुकंपा करणारे माझे शास्ता आता परिनिर्वाण पावत आहेत!" तेव्हा भगवंतांनी भिक्खूंना विचारले, "भिक्खूंनो, आनंद कुठे आहेत?" भिक्खूंनी उत्तर दिले, "भंते, ते आयुष्यमान आनंद विहारात जाऊन, दाराच्या खांबाला टेकून रडत उभे आहेत – 'मी अजूनही केवळ एक सेख आहे, ज्याचे कर्तव्य अजून पूर्ण व्हायचे आहे. आणि माझे कल्याण करणारे, माझ्यावर अनुकंपा करणारे माझे शास्ता आता परिनिर्वाण पावत आहेत!'" तेव्हा भगवंतांनी एका भिक्खूला बोलावले आणि म्हणाले, "भिक्खू, जा आणि माझ्या वतीने आनंदाला सांग – 'आयुष्यमान आनंद, शास्ता तुम्हाला बोलावत आहेत.'" "जी भंते," असे म्हणून तो भिक्खू भगवंतांच्या आज्ञेचे पालन करत जेथे आयुष्यमान आनंद होते तेथे गेला. तेथे जाऊन त्याने आयुष्यमान आनंदांना म्हटले, "आयुष्यमान आनंद, शास्ता तुम्हाला बोलावत आहेत." "ठीक आहे, आवुसो," असे उत्तर देऊन आयुष्यमान आनंदांनी त्या भिक्खूचे म्हणणे स्वीकारले आणि जेथे भगवान होते तेथे ते गेले. तेथे जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून ते एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान आनंदांना भगवान म्हणाले, "पुरे, आनंद! शोक करू नकोस, रडू नकोस. आनंद, मी तुला आधीच सांगितले नाही का की – 'सर्व प्रिय आणि मनाजोगत्या गोष्टींपासून नानाभाव (वियोग), विनाभाव (विरह) आणि अन्यथाभाव (बदल) होणे अपरिहार्य आहे'? मग आनंद, येथे दुसरी काय अपेक्षा केली जाऊ शकते? जे काही उत्पन्न झाले आहे, अस्तित्वात आले आहे, संस्कृत (संस्कारित) आहे आणि ज्याचा स्वभावच नष्ट होण्याचा आहे, त्या तथागतांच्या शरीराचाही नाश होऊ नये, असे घडणे शक्यच नाही. आनंद, तू दीर्घकाळापासून तथागतांची अत्यंत मैत्रीपूर्ण, हितकारक, सुखकारक, निष्कपट आणि अमर्याद अशा कायिक कर्माने सेवा केली आहेस; अत्यंत मैत्रीपूर्ण, हितकारक, सुखकारक, निष्कपट आणि अमर्याद अशा वाचिक कर्माने सेवा केली आहेस; आणि अत्यंत मैत्रीपूर्ण, हितकारक, सुखकारक, निष्कपट आणि अमर्याद अशा मानसिक कर्माने सेवा केली आहेस. आनंद, तू मोठे पुण्य अर्जित केले आहेस. आता तू साधनेत (प्रधानात) तत्पर हो, तू लवकरच आसवरहित (अनास्रव) होशील." 208. Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘yepi te, bhikkhave, ahesuṃ atītamaddhānaṃ arahanto sammāsambuddhā, tesampi bhagavantānaṃ etapparamāyeva upaṭṭhākā ahesuṃ, seyyathāpi mayhaṃ ānando. Yepi te, bhikkhave, bhavissanti anāgatamaddhānaṃ arahanto sammāsambuddhā, tesampi bhagavantānaṃ etapparamāyeva upaṭṭhākā bhavissanti, seyyathāpi mayhaṃ ānando. Paṇḍito, bhikkhave, ānando; medhāvī, bhikkhave, ānando. Jānāti ‘ayaṃ kālo tathāgataṃ dassanāya upasaṅkamituṃ bhikkhūnaṃ, ayaṃ kālo bhikkhunīnaṃ, ayaṃ kālo upāsakānaṃ, ayaṃ kālo upāsikānaṃ, ayaṃ kālo rañño rājamahāmattānaṃ titthiyānaṃ titthiyasāvakāna’nti. २०८. त्यानंतर भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले, "भिक्खूंनो, भूतकाळात जे कोणी अर्हत सम्यक्संबुद्ध होऊन गेले, त्या भगवंतांचे सेवकही आनंदासारखेच श्रेष्ठ आणि समर्पित होते. भिक्खूंनो, भविष्यकाळात जे कोणी अर्हत सम्यक्संबुद्ध होतील, त्या भगवंतांचे सेवकही आनंदासारखेच श्रेष्ठ आणि समर्पित असतील. भिक्खूंनो, आनंद पंडित आहेत; भिक्खूंनो, आनंद मेधावी (बुद्धिमान) आहेत. त्यांना अचूक ठाऊक असते की – 'ही वेळ भिक्खूंसाठी तथागतांच्या दर्शनाला येण्याची आहे, ही वेळ भिक्खुणींसाठी आहे, ही वेळ उपासकांसाठी आहे, ही वेळ उपासिकांसाठी आहे, ही वेळ राजा, राजमहामात्र (मंत्री), इतर पंथांचे आचार्य आणि त्यांच्या शिष्यांसाठी आहे.'" 209. ‘‘Cattārome, bhikkhave, acchariyā abbhutā dhammā ānande. Katame cattāro? Sace, bhikkhave, bhikkhuparisā ānandaṃ dassanāya upasaṅkamati, dassanena sā attamanā hoti. Tatra ce ānando dhammaṃ [Pg.120] bhāsati, bhāsitenapi sā attamanā hoti. Atittāva, bhikkhave, bhikkhuparisā hoti, atha kho ānando tuṇhī hoti. Sace, bhikkhave, bhikkhunīparisā ānandaṃ dassanāya upasaṅkamati, dassanena sā attamanā hoti. Tatra ce ānando dhammaṃ bhāsati, bhāsitenapi sā attamanā hoti. Atittāva, bhikkhave, bhikkhunīparisā hoti, atha kho ānando tuṇhī hoti. Sace, bhikkhave, upāsakaparisā ānandaṃ dassanāya upasaṅkamati, dassanena sā attamanā hoti. Tatra ce ānando dhammaṃ bhāsati, bhāsitenapi sā attamanā hoti. Atittāva, bhikkhave, upāsakaparisā hoti, atha kho ānando tuṇhī hoti. Sace, bhikkhave, upāsikāparisā ānandaṃ dassanāya upasaṅkamati, dassanena sā attamanā hoti. Tatra ce, ānando, dhammaṃ bhāsati, bhāsitenapi sā attamanā hoti. Atittāva, bhikkhave, upāsikāparisā hoti, atha kho ānando tuṇhī hoti. Ime kho, bhikkhave, cattāro acchariyā abbhutā dhammā ānande. २०९. "भिक्खूंनो, आनंदांच्या ठिकाणी हे चार आश्चर्यकारक आणि अद्भुत गुण आहेत. कोणते चार? भिक्खूंनो, जर भिक्खूंचा समूह आनंदांच्या दर्शनासाठी येतो, तर त्यांच्या दर्शनानेच तो समूह अत्यंत प्रसन्न होतो. आणि जर आनंद तेथे धम्म उपदेश करतात, तर त्यांच्या उपदेशानेही तो समूह अत्यंत प्रसन्न होतो. भिक्खूंनो, तो भिक्खूंचा समूह तृप्त होतच नाही, तोवर आनंद मौन धारण करतात. जर भिक्खुणींचा समूह आनंदांच्या दर्शनासाठी येतो, तर त्यांच्या दर्शनानेच तो समूह अत्यंत प्रसन्न होतो. आणि जर आनंद तेथे धम्म उपदेश करतात, तर त्यांच्या उपदेशानेही तो समूह अत्यंत प्रसन्न होतो. भिक्खूंनो, तो भिक्खुणींचा समूह तृप्त होतच नाही, तोवर आनंद मौन धारण करतात. जर उपासकांचा समूह आनंदांच्या दर्शनासाठी येतो, तर त्यांच्या दर्शनानेच तो समूह अत्यंत प्रसन्न होतो. आणि जर आनंद तेथे धम्म उपदेश करतात, तर त्यांच्या उपदेशानेही तो समूह अत्यंत प्रसन्न होतो. भिक्खूंनो, तो उपासकांचा समूह तृप्त होतच नाही, तोवर आनंद मौन धारण करतात. जर उपासिकांचा समूह आनंदांच्या दर्शनासाठी येतो, तर त्यांच्या दर्शनानेच तो समूह अत्यंत प्रसन्न होतो. आणि जर आनंद तेथे धम्म उपदेश करतात, तर त्यांच्या उपदेशानेही तो समूह अत्यंत प्रसन्न होतो. भिक्खूंनो, तो उपासिकांचा समूह तृप्त होतच नाही, तोवर आनंद मौन धारण करतात. भिक्खूंनो, आनंदांच्या ठिकाणी हेच ते चार आश्चर्यकारक आणि अद्भुत गुण आहेत." ‘‘Cattārome, bhikkhave, acchariyā abbhutā dhammā raññe cakkavattimhi. Katame cattāro? Sace, bhikkhave, khattiyaparisā rājānaṃ cakkavattiṃ dassanāya upasaṅkamati, dassanena sā attamanā hoti. Tatra ce rājā cakkavattī bhāsati, bhāsitenapi sā attamanā hoti. Atittāva, bhikkhave, khattiyaparisā hoti. Atha kho rājā cakkavattī tuṇhī hoti. Sace bhikkhave, brāhmaṇaparisā…pe… gahapatiparisā…pe… samaṇaparisā rājānaṃ cakkavattiṃ dassanāya upasaṅkamati, dassanena sā attamanā hoti. Tatra ce rājā cakkavattī bhāsati, bhāsitenapi sā attamanā hoti. Atittāva, bhikkhave, samaṇaparisā hoti, atha kho rājā cakkavattī tuṇhī hoti. Evameva kho, bhikkhave, cattārome acchariyā abbhutā dhammā ānande. Sace, bhikkhave, bhikkhuparisā ānandaṃ dassanāya upasaṅkamati, dassanena sā attamanā hoti. Tatra ce ānando dhammaṃ bhāsati, bhāsitenapi sā attamanā hoti. Atittāva, bhikkhave, bhikkhuparisā hoti. Atha kho ānando tuṇhī hoti. Sace, bhikkhave bhikkhunīparisā…pe… upāsakaparisā…pe… upāsikāparisā ānandaṃ dassanāya upasaṅkamati, dassanena sā attamanā [Pg.121] hoti. Tatra ce ānando dhammaṃ bhāsati, bhāsitenapi sā attamanā hoti. Atittāva, bhikkhave, upāsikāparisā hoti. Atha kho ānando tuṇhī hoti. Ime kho, bhikkhave, cattāro acchariyā abbhutā dhammā ānande’’ti. "भिक्खूंनो, चक्रवर्ती राजाच्या ठिकाणी हे चार आश्चर्यकारक आणि अद्भुत गुण असतात. कोणते चार? भिक्खूंनो, जर क्षत्रियांचा समूह चक्रवर्ती राजाच्या दर्शनासाठी येतो, तर त्याच्या दर्शनानेच तो समूह अत्यंत प्रसन्न होतो. आणि जर चक्रवर्ती राजा तेथे भाषण करतो, तर त्याच्या भाषणानेही तो समूह अत्यंत प्रसन्न होतो. भिक्खूंनो, तो क्षत्रियांचा समूह तृप्त होतच नाही, तोवर चक्रवर्ती राजा मौन धारण करतो. जर ब्राह्मणांचा समूह... गृहपतींचा समूह... श्रमणांचा समूह चक्रवर्ती राजाच्या दर्शनासाठी येतो, तर त्याच्या दर्शनानेच तो समूह अत्यंत प्रसन्न होतो. आणि जर चक्रवर्ती राजा तेथे भाषण करतो, तर त्याच्या भाषणानेही तो समूह अत्यंत प्रसन्न होतो. भिक्खूंनो, तो श्रमणांचा समूह तृप्त होतच नाही, तोवर चक्रवर्ती राजा मौन धारण करतो. भिक्खूंनो, अगदी याचप्रमाणे आनंदांच्या ठिकाणी हे चार आश्चर्यकारक आणि अद्भुत गुण आहेत. जर भिक्खूंचा समूह आनंदांच्या दर्शनासाठी येतो, तर त्यांच्या दर्शनानेच तो समूह अत्यंत प्रसन्न होतो. आणि जर आनंद तेथे धम्म उपदेश करतात, तर त्यांच्या उपदेशानेही तो समूह अत्यंत प्रसन्न होतो. भिक्खूंनो, तो भिक्खूंचा समूह तृप्त होतच नाही, तोवर आनंद मौन धारण करतात. जर भिक्खुणींचा समूह... उपासकांचा समूह... उपासिकांचा समूह आनंदांच्या दर्शनासाठी येतो, तर त्यांच्या दर्शनानेच तो समूह अत्यंत प्रसन्न होतो. आणि जर आनंद तेथे धम्म उपदेश करतात, तर त्यांच्या उपदेशानेही तो समूह अत्यंत प्रसन्न होतो. भिक्खूंनो, तो उपासिकांचा समूह तृप्त होतच नाही, तोवर आनंद मौन धारण करतात. भिक्खूंनो, आनंदांच्या ठिकाणी हेच ते चार आश्चर्यकारक आणि अद्भुत गुण आहेत." Mahāsudassanasuttadesanā महासुदस्सन सुत्त देसना (महासुदर्शन सुत्त प्रवचन) 210. Evaṃ vutte āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘mā, bhante, bhagavā imasmiṃ khuddakanagarake ujjaṅgalanagarake sākhānagarake parinibbāyi. Santi, bhante, aññāni mahānagarāni, seyyathidaṃ – campā rājagahaṃ sāvatthī sāketaṃ kosambī bārāṇasī; ettha bhagavā parinibbāyatu. Ettha bahū khattiyamahāsālā, brāhmaṇamahāsālā gahapatimahāsālā tathāgate abhippasannā. Te tathāgatassa sarīrapūjaṃ karissantī’’ti ‘‘māhevaṃ, ānanda, avaca; māhevaṃ, ānanda, avaca – ‘khuddakanagarakaṃ ujjaṅgalanagarakaṃ sākhānagaraka’nti. २१०. असे म्हटले असता, आयुष्यमान आनंद भगवंतांना म्हणाले – 'भंते, भगवंतांनी या लहानशा नगरात, या ओसाड नगरात, या शाखा-नगरात परिनिब्बान प्राप्त करू नये. भंते, इतर मोठी शहरे आहेत, जसे की – चंपा, राजगृह, सावत्थी, साकेत, कोसम्बी, वाराणसी; येथे भगवंतांनी परिनिब्बान प्राप्त करावे. येथे अनेक क्षत्रिय महाशाल, ब्राह्मण महाशाल आणि गृहपती महाशाल आहेत, जे तथागतांवर अत्यंत श्रद्धा ठेवतात. ते तथागतांच्या शरीराची पूजा (अंतिम संस्कार) करतील.' 'आनंदा, असे म्हणू नकोस; आनंदा, असे म्हणू नकोस – "लहान नगर, ओसाड नगर, शाखा-नगर" असे.' ‘‘Bhūtapubbaṃ, ānanda, rājā mahāsudassano nāma ahosi cakkavattī dhammiko dhammarājā cāturanto vijitāvī janappadatthāvariyappatto sattaratanasamannāgato. Rañño, ānanda, mahāsudassanassa ayaṃ kusinārā kusāvatī nāma rājadhānī ahosi, puratthimena ca pacchimena ca dvādasayojanāni āyāmena; uttarena ca dakkhiṇena ca sattayojanāni vitthārena. Kusāvatī, ānanda, rājadhānī iddhā ceva ahosi phītā ca bahujanā ca ākiṇṇamanussā ca subhikkhā ca. Seyyathāpi, ānanda, devānaṃ āḷakamandā nāma rājadhānī iddhā ceva hoti phītā ca bahujanā ca ākiṇṇayakkhā ca subhikkhā ca; evameva kho, ānanda, kusāvatī rājadhānī iddhā ceva ahosi phītā ca bahujanā ca ākiṇṇamanussā ca subhikkhā ca. Kusāvatī, ānanda, rājadhānī dasahi saddehi avivittā ahosi divā ceva rattiñca, seyyathidaṃ – hatthisaddena assasaddena rathasaddena bherisaddena mudiṅgasaddena vīṇāsaddena gītasaddena saṅkhasaddena sammasaddena pāṇitāḷasaddena ‘asnātha pivatha khādathā’ti dasamena saddena. 'आनंदा, प्राचीन काळी महासुदस्सन नावाचा एक राजा होता, जो चक्रवर्ती, धार्मिक, धर्मराजा, चारही दिशांवर विजय मिळवणारा, आपल्या जनपदाला स्थैर्य देणारा आणि सात रत्नांनी युक्त असा होता. आनंदा, राजा महासुदस्सनची ही कुसिनारा "कुसावती" नावाची राजधानी होती, जी पूर्वेकडून पश्चिमेकडे बारा योजने लांब आणि उत्तरेकडून दक्षिणेकडे सात योजने रुंद होती. आनंदा, कुसावती राजधानी समृद्ध, संपन्न, लोकसंख्येने भरपूर, माणसांनी गजबजलेली आणि अन्नधान्याने समृद्ध होती. आनंदा, ज्याप्रमाणे देवांची "आळकमंदा" नावाची राजधानी समृद्ध, संपन्न, लोकसंख्येने भरपूर, यक्षांनी गजबजलेली आणि अन्नधान्याने समृद्ध असते; त्याचप्रमाणे, आनंदा, कुसावती राजधानी समृद्ध, संपन्न, लोकसंख्येने भरपूर, माणसांनी गजबजलेली आणि अन्नधान्याने समृद्ध होती. आनंदा, कुसावती राजधानी दिवस-रात्र दहा प्रकारच्या आवाजांनी सतत निनादत असे, ते आवाज म्हणजे – हत्तींचा आवाज, घोड्यांचा आवाज, रथांचा आवाज, भेरीचा आवाज, मृदंगाचा आवाज, विणेचा आवाज, गायनाचा आवाज, शंखाचा आवाज, टाळांचा आवाज आणि दहावा आवाज म्हणजे "खा, प्या, आस्वाद घ्या!" असा घोष.' ‘‘Gaccha tvaṃ, ānanda, kusināraṃ pavisitvā kosinārakānaṃ mallānaṃ ārocehi – ‘ajja kho, vāseṭṭhā, rattiyā pacchime yāme tathāgatassa parinibbānaṃ [Pg.122] bhavissati. Abhikkamatha vāseṭṭhā, abhikkamatha vāseṭṭhā. Mā pacchā vippaṭisārino ahuvattha – amhākañca no gāmakkhette tathāgatassa parinibbānaṃ ahosi, na mayaṃ labhimhā pacchime kāle tathāgataṃ dassanāyā’’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paṭissutvā nivāsetvā pattacīvaramādāya attadutiyo kusināraṃ pāvisi. 'जा, आनंदा, कुसिनारामध्ये प्रवेश करून कुसिनाराच्या मल्लांना सांग – "आज रात्रीच्या अंतिम प्रहरात तथागतांचे परिनिब्बान होणार आहे. त्वरित या, वासेठ्ठहो, त्वरित या! नंतर पश्चात्ताप करू नका की – आमच्याच ग्राम-क्षेत्रात तथागतांचे परिनिब्बान झाले, आणि आम्हाला अंतिम वेळी तथागतांचे दर्शन घेण्याची संधी मिळाली नाही!"' 'होय, भंते,' असे म्हणून आयुष्यमान आनंदांनी भगवंतांच्या वचनाचा स्वीकार केला आणि वस्त्रे परिधान करून, पात्र व चीवर घेऊन, एका सहकाऱ्यासह कुसिनारामध्ये प्रवेश केला. Mallānaṃ vandanā मल्लांचे वंदन 211. Tena kho pana samayena kosinārakā mallā sandhāgāre sannipatitā honti kenacideva karaṇīyena. Atha kho āyasmā ānando yena kosinārakānaṃ mallānaṃ sandhāgāraṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā kosinārakānaṃ mallānaṃ ārocesi – ‘‘ajja kho, vāseṭṭhā, rattiyā pacchime yāme tathāgatassa parinibbānaṃ bhavissati. Abhikkamatha vāseṭṭhā abhikkamatha vāseṭṭhā. Mā pacchā vippaṭisārino ahuvattha – ‘amhākañca no gāmakkhette tathāgatassa parinibbānaṃ ahosi, na mayaṃ labhimhā pacchime kāle tathāgataṃ dassanāyā’’’ti. Idamāyasmato ānandassa vacanaṃ sutvā mallā ca mallaputtā ca mallasuṇisā ca mallapajāpatiyo ca aghāvino dummanā cetodukkhasamappitā appekacce kese pakiriya kandanti, bāhā paggayha kandanti, chinnapātaṃ papatanti, āvaṭṭanti vivaṭṭanti – ‘atikhippaṃ bhagavā parinibbāyissati, atikhippaṃ sugato parinibbāyissati, atikhippaṃ cakkhuṃ loke antaradhāyissatī’ti. Atha kho mallā ca mallaputtā ca mallasuṇisā ca mallapajāpatiyo ca aghāvino dummanā cetodukkhasamappitā yena upavattanaṃ mallānaṃ sālavanaṃ yenāyasmā ānando tenupasaṅkamiṃsu. Atha kho āyasmato ānandassa etadahosi – ‘‘sace kho ahaṃ kosinārake malle ekamekaṃ bhagavantaṃ vandāpessāmi, avandito bhagavā kosinārakehi mallehi bhavissati, athāyaṃ ratti vibhāyissati. Yaṃnūnāhaṃ kosinārake malle kulaparivattaso kulaparivattaso ṭhapetvā bhagavantaṃ vandāpeyyaṃ – ‘itthannāmo, bhante, mallo saputto sabhariyo sapariso sāmacco bhagavato pāde [Pg.123] sirasā vandatī’ti. Atha kho āyasmā ānando kosinārake malle kulaparivattaso kulaparivattaso ṭhapetvā bhagavantaṃ vandāpesi – ‘itthannāmo, bhante, mallo saputto sabhariyo sapariso sāmacco bhagavato pāde sirasā vandatī’’’ti. Atha kho āyasmā ānando etena upāyena paṭhameneva yāmena kosinārake malle bhagavantaṃ vandāpesi. २११. त्या वेळी कुसिनाराचे मल्ल काही कामासाठी संथागारात एकत्र आले होते. तेव्हा आयुष्यमान आनंद कुसिनाराच्या मल्लांच्या संथागाराकडे गेले; तिथे जाऊन त्यांनी कुसिनाराच्या मल्लांना सांगितले – 'आज रात्रीच्या अंतिम प्रहरात तथागतांचे परिनिब्बान होणार आहे. त्वरित या, वासेठ्ठहो, त्वरित या! नंतर पश्चात्ताप करू नका की – "आमच्याच ग्राम-क्षेत्रात तथागतांचे परिनिब्बान झाले, आणि आम्हाला अंतिम वेळी तथागतांचे दर्शन घेण्याची संधी मिळाली नाही!"' आयुष्यमान आनंदांचे हे बोलणे ऐकून मल्ल, मल्लांचे पुत्र, मल्लांच्या सुना आणि मल्लांच्या पत्नी अत्यंत दुःखी, कष्टी आणि मानसिक वेदनेने व्याकुळ झाले. काही जण केस मोकळे सोडून रडू लागले, काही जण हात उंचावून रडू लागले, काही जण कडा कोसळावा तसे जमिनीवर कोसळले, काही जण इकडेतिकडे लोळू लागले आणि तळमळू लागले – 'भगवंत अतिशय लवकर परिनिब्बान प्राप्त करत आहेत! सुगत अतिशय लवकर परिनिब्बान प्राप्त करत आहेत! जगाचा डोळा अतिशय लवकर लुप्त होत आहे!' त्यानंतर ते मल्ल, मल्लांचे पुत्र, मल्लांच्या सुना आणि मल्लांच्या पत्नी अत्यंत दुःखी, कष्टी आणि मानसिक वेदनेने व्याकुळ होऊन मल्लांच्या उपवत्तन नावाच्या सालवनात, जेथे आयुष्यमान आनंद होते, तेथे गेले. तेव्हा आयुष्यमान आनंदांच्या मनात असा विचार आला – 'जर मी कुसिनाराच्या मल्लांना एकेक करून भगवंतांचे वंदन करू दिले, तर सर्व मल्लांचे वंदन पूर्ण होण्यापूर्वीच ही रात्र संपून जाईल. त्यापेक्षा मी कुसिनाराच्या मल्लांना त्यांच्या कुटुंबानुसार उभे करतो आणि भगवंतांचे वंदन करवून घेतो – "भंते, अमुक नावाचा मल्ल आपल्या पुत्रासह, पत्नीसह, परिवारासह आणि मंत्र्यांसह भगवंतांच्या चरणी डोके ठेवून वंदन करत आहे."' त्यानंतर आयुष्यमान आनंदांनी कुसिनाराच्या मल्लांना त्यांच्या कुटुंबानुसार उभे केले आणि भगवंतांचे वंदन करवून घेतले – 'भंते, अमुक नावाचा मल्ल आपल्या पुत्रासह, पत्नीसह, परिवारासह आणि मंत्र्यांसह भगवंतांच्या चरणी डोके ठेवून वंदन करत आहे.' अशा प्रकारे, आयुष्यमान आनंदांनी या उपायाने रात्रीच्या पहिल्या प्रहरातच कुसिनाराच्या सर्व मल्लांकडून भगवंतांचे वंदन करवून घेतले. Subhaddaparibbājakavatthu सुभद्द परिव्राजक कथा 212. Tena kho pana samayena subhaddo nāma paribbājako kusinārāyaṃ paṭivasati. Assosi kho subhaddo paribbājako – ‘‘ajja kira rattiyā pacchime yāme samaṇassa gotamassa parinibbānaṃ bhavissatī’’ti. Atha kho subhaddassa paribbājakassa etadahosi – ‘‘sutaṃ kho pana metaṃ paribbājakānaṃ vuḍḍhānaṃ mahallakānaṃ ācariyapācariyānaṃ bhāsamānānaṃ – ‘kadāci karahaci tathāgatā loke uppajjanti arahanto sammāsambuddhā’ti. Ajjeva rattiyā pacchime yāme samaṇassa gotamassa parinibbānaṃ bhavissati. Atthi ca me ayaṃ kaṅkhādhammo uppanno, evaṃ pasanno ahaṃ samaṇe gotame, ‘pahoti me samaṇo gotamo tathā dhammaṃ desetuṃ, yathāhaṃ imaṃ kaṅkhādhammaṃ pajaheyya’’’nti. Atha kho subhaddo paribbājako yena upavattanaṃ mallānaṃ sālavanaṃ, yenāyasmā ānando tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘sutaṃ metaṃ, bho ānanda, paribbājakānaṃ vuḍḍhānaṃ mahallakānaṃ ācariyapācariyānaṃ bhāsamānānaṃ – ‘kadāci karahaci tathāgatā loke uppajjanti arahanto sammāsambuddhā’ti. Ajjeva rattiyā pacchime yāme samaṇassa gotamassa parinibbānaṃ bhavissati. Atthi ca me ayaṃ kaṅkhādhammo uppanno – evaṃ pasanno ahaṃ samaṇe gotame ‘pahoti me samaṇo gotamo tathā dhammaṃ desetuṃ, yathāhaṃ imaṃ kaṅkhādhammaṃ pajaheyya’nti. Sādhāhaṃ, bho ānanda, labheyyaṃ samaṇaṃ gotamaṃ dassanāyā’’ti. Evaṃ vutte āyasmā ānando subhaddaṃ paribbājakaṃ etadavoca – ‘‘alaṃ, āvuso subhadda, mā tathāgataṃ viheṭhesi, kilanto bhagavā’’ti. Dutiyampi kho subhaddo paribbājako…pe… tatiyampi kho subhaddo paribbājako āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘sutaṃ metaṃ, bho ānanda, paribbājakānaṃ vuḍḍhānaṃ mahallakānaṃ ācariyapācariyānaṃ bhāsamānānaṃ – ‘kadāci karahaci tathāgatā [Pg.124] loke uppajjanti arahanto sammāsambuddhā’ti. Ajjeva rattiyā pacchime yāme samaṇassa gotamassa parinibbānaṃ bhavissati. Atthi ca me ayaṃ kaṅkhādhammo uppanno – evaṃ pasanno ahaṃ samaṇe gotame, ‘pahoti me samaṇo gotamo tathā dhammaṃ desetuṃ, yathāhaṃ imaṃ kaṅkhādhammaṃ pajaheyya’nti. Sādhāhaṃ, bho ānanda, labheyyaṃ samaṇaṃ gotamaṃ dassanāyā’’ti. Tatiyampi kho āyasmā ānando subhaddaṃ paribbājakaṃ etadavoca – ‘‘alaṃ, āvuso subhadda, mā tathāgataṃ viheṭhesi, kilanto bhagavā’’ti. २१२. त्या वेळी सुभद्र नावाचा एक परिव्राजक कुसिनारा येथे राहत होता. सुभद्र परिव्राजकाने ऐकले की, "आज रात्रीच्या शेवटच्या प्रहरात श्रमण गोतमांचे परिनिर्वाण होणार आहे." तेव्हा सुभद्र परिव्राजकाच्या मनात असा विचार आला— "मी वयोवृद्ध, ज्येष्ठ, आचार्यांचे आचार्य असलेल्या परिव्राजकांकडून असे बोलताना ऐकले आहे की, 'जगात कधीतरीच अर्हत, सम्यक्संबुद्ध तथागत उत्पन्न होतात.' आणि आजच रात्रीच्या शेवटच्या प्रहरात श्रमण गोतमांचे परिनिर्वाण होणार आहे. माझ्या मनात एक शंका उत्पन्न झाली आहे. श्रमण गोतमांवर माझी अशी श्रद्धा आहे की, श्रमण गोतम मला असा धम्म उपदेशू शकतील, ज्यामुळे माझी ही शंका दूर होईल." त्यानंतर सुभद्र परिव्राजक मल्लांच्या उपवर्तन नावाच्या शालवनात, जेथे आयुष्यमान आनंद होते, तेथे गेला. तेथे जाऊन तो आयुष्यमान आनंदांना म्हणाला— "हे आनंद, मी वयोवृद्ध, ज्येष्ठ, आचार्यांचे आचार्य असलेल्या परिव्राजकांकडून असे बोलताना ऐकले आहे की, 'जगात कधीतरीच अर्हत, सम्यक्संबुद्ध तथागत उत्पन्न होतात.' आणि आजच रात्रीच्या शेवटच्या प्रहरात श्रमण गोतमांचे परिनिर्वाण होणार आहे. माझ्या मनात एक शंका उत्पन्न झाली आहे. श्रमण गोतमांवर माझी अशी श्रद्धा आहे की, श्रमण गोतम मला असा धम्म उपदेशू शकतील, ज्यामुळे माझी ही शंका दूर होईल. हे आनंद, मला श्रमण गोतमांचे दर्शन घेण्याची संधी मिळावी, ही माझी नम्र विनंती आहे." असे म्हटले असता, आयुष्यमान आनंद सुभद्र परिव्राजकाला म्हणाले— "पुरे, मित्र सुभद्र! तथागतांना त्रास देऊ नकोस. भगवान थकले आहेत." दुसऱ्यांदाही सुभद्र परिव्राजक... आणि तिसऱ्यांदाही सुभद्र परिव्राजक आयुष्यमान आनंदांना म्हणाला— "हे आनंद, मी वयोवृद्ध, ज्येष्ठ, आचार्यांचे आचार्य असलेल्या परिव्राजकांकडून असे बोलताना ऐकले आहे की, 'जगात कधीतरीच अर्हत, सम्यक्संबुद्ध तथागत उत्पन्न होतात.' आणि आजच रात्रीच्या शेवटच्या प्रहरात श्रमण गोतमांचे परिनिर्वाण होणार आहे. माझ्या मनात एक शंका उत्पन्न झाली आहे. श्रमण गोतमांवर माझी अशी श्रद्धा आहे की, श्रमण गोतम मला असा धम्म उपदेशू शकतील, ज्यामुळे माझी ही शंका दूर होईल. हे आनंद, मला श्रमण गोतमांचे दर्शन घेण्याची संधी मिळावी, ही माझी नम्र विनंती आहे." तिसऱ्यांदाही आयुष्यमान आनंदांनी सुभद्र परिव्राजकाला सांगितले— "पुरे, मित्र सुभद्र! तथागतांना त्रास देऊ नकोस. भगवान थकले आहेत." 213. Assosi kho bhagavā āyasmato ānandassa subhaddena paribbājakena saddhiṃ imaṃ kathāsallāpaṃ. Atha kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘alaṃ, ānanda, mā subhaddaṃ vāresi, labhataṃ, ānanda, subhaddo tathāgataṃ dassanāya. Yaṃ kiñci maṃ subhaddo pucchissati, sabbaṃ taṃ aññāpekkhova pucchissati, no vihesāpekkho. Yaṃ cassāhaṃ puṭṭho byākarissāmi, taṃ khippameva ājānissatī’’ti. Atha kho āyasmā ānando subhaddaṃ paribbājakaṃ etadavoca – ‘‘gacchāvuso subhadda, karoti te bhagavā okāsa’’nti. Atha kho subhaddo paribbājako yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi, sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho subhaddo paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘yeme, bho gotama, samaṇabrāhmaṇā saṅghino gaṇino gaṇācariyā ñātā yasassino titthakarā sādhusammatā bahujanassa, seyyathidaṃ – pūraṇo kassapo, makkhali gosālo, ajito kesakambalo, pakudho kaccāyano, sañcayo belaṭṭhaputto, nigaṇṭho nāṭaputto, sabbete sakāya paṭiññāya abbhaññiṃsu, sabbeva na abbhaññiṃsu, udāhu ekacce abbhaññiṃsu, ekacce na abbhaññiṃsū’’ti? ‘‘Alaṃ, subhadda, tiṭṭhatetaṃ – ‘sabbete sakāya paṭiññāya abbhaññiṃsu, sabbeva na abbhaññiṃsu, udāhu ekacce abbhaññiṃsu, ekacce na abbhaññiṃsū’ti. Dhammaṃ te, subhadda, desessāmi; taṃ suṇāhi sādhukaṃ manasikarohi, bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho subhaddo paribbājako bhagavato paccassosi. Bhagavā etadavoca – २१३. भगवंतांनी आयुष्यमान आनंद आणि सुभद्र परिव्राजक यांच्यातील हा संवाद ऐकला. तेव्हा भगवंतांनी आयुष्यमान आनंदांना बोलावून म्हटले— "पुरे, आनंदा! सुभद्राला अडवू नकोस. आनंदा, सुभद्राला तथागतांचे दर्शन घेऊ दे. सुभद्र मला जे काही विचारणार आहे, ते सर्व तो केवळ ज्ञानप्राप्तीच्या इच्छेने विचारणार आहे, मला त्रास देण्याच्या हेतूने नाही. आणि मी त्याच्या प्रश्नाचे जे उत्तर देईन, ते तो त्वरित समजून घेईल." त्यानंतर आयुष्यमान आनंद सुभद्र परिव्राजकाला म्हणाले— "जा, मित्र सुभद्र! भगवंतांनी तुला परवानगी दिली आहे." तेव्हा सुभद्र परिव्राजक जेथे भगवंत होते तेथे गेला. तेथे जाऊन त्याने भगवंतांसोबत कुशलमंगल विचारले. आनंददायी आणि संस्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या सुभद्र परिव्राजकाने भगवंतांना विचारले— "हे गोतम, जे हे श्रमण-ब्राह्मण संघाचे नायक, गणांचे नायक, गणांचे आचार्य, प्रसिद्ध, कीर्तिमान, पंथसंस्थापक आणि बहुसंख्य लोकांद्वारे सत्पुरुष मानले गेलेले आहेत; जसे की— पूरण कस्सप, मक्खलि गोसाल, अजित केसकम्बल, पकुध कच्चायन, संजय बेलट्ठिपुत्त आणि निगण्ठ नातपुत्त; या सर्वांनी आपापल्या दाव्यानुसार सत्य जाणले आहे की सर्वांनीच ते जाणले नाही? किंवा काही जणांनी जाणले आहे आणि काही जणांनी जाणले नाही?" "पुरे, सुभद्रा! हे राहू दे की— 'या सर्वांनी आपापल्या दाव्यानुसार सत्य जाणले आहे की सर्वांनीच ते जाणले नाही, किंवा काही जणांनी जाणले आहे आणि काही जणांनी जाणले नाही.' सुभद्रा, मी तुला धम्माचा उपदेश करतो; तो नीट ऐक, चांगल्या प्रकारे मनात ठेव, मी सांगतो." "होय, भंते!" असे म्हणून सुभद्र परिव्राजकाने भगवंतांचे म्हणणे मान्य केले. भगवंत म्हणाले— 214. ‘‘Yasmiṃ kho, subhadda, dhammavinaye ariyo aṭṭhaṅgiko maggo na upalabbhati, samaṇopi tattha na upalabbhati. Dutiyopi tattha samaṇo [Pg.125] na upalabbhati. Tatiyopi tattha samaṇo na upalabbhati. Catutthopi tattha samaṇo na upalabbhati. Yasmiñca kho, subhadda, dhammavinaye ariyo aṭṭhaṅgiko maggo upalabbhati, samaṇopi tattha upalabbhati, dutiyopi tattha samaṇo upalabbhati, tatiyopi tattha samaṇo upalabbhati, catutthopi tattha samaṇo upalabbhati. Imasmiṃ kho, subhadda, dhammavinaye ariyo aṭṭhaṅgiko maggo upalabbhati, idheva, subhadda, samaṇo, idha dutiyo samaṇo, idha tatiyo samaṇo, idha catuttho samaṇo, suññā parappavādā samaṇebhi aññehi. Ime ca, subhadda, bhikkhū sammā vihareyyuṃ, asuñño loko arahantehi assāti. २१४. "सुभद्रा, ज्या धम्म-विनयात आर्य अष्टांगिक मार्ग आढळत नाही, तेथे पहिल्या दर्जाचा श्रमण आढळत नाही, तेथे दुसरा श्रमण आढळत नाही, तेथे तिसरा श्रमण आढळत नाही आणि तेथे चौथा श्रमण देखील आढळत नाही. परंतु, सुभद्रा, ज्या धम्म-विनयात आर्य अष्टांगिक मार्ग आढळतो, तेथे पहिला श्रमण आढळतो, तेथे दुसरा श्रमण आढळतो, तेथे तिसरा श्रमण आढळतो आणि तेथे चौथा श्रमणही आढळतो. सुभद्रा, या धम्म-विनयात आर्य अष्टांगिक मार्ग आढळतो. म्हणूनच, सुभद्रा, येथेच पहिला श्रमण आहे, येथेच दुसरा श्रमण आहे, येथेच तिसरा श्रमण आहे आणि येथेच चौथा श्रमण आहे. इतर पंथ खऱ्या श्रमणांनी शून्य आहेत. सुभद्रा, जर हे भिक्खू योग्य प्रकारे विहरतील, तर हा लोक अर्हतांनी कधीही शून्य होणार नाही." ‘‘Ekūnatiṃso vayasā subhadda,Yaṃ pabbajiṃ kiṃkusalānuesī; Vassāni paññāsa samādhikāni,Yato ahaṃ pabbajito subhadda. "सुभद्रा, जेव्हा मी कल्याणाच्या शोधात गृहत्याग केला, तेव्हा माझे वय एकोणतीस वर्षे होते. सुभद्रा, माझ्या प्रव्रज्येला आता पन्नास वर्षांहून अधिक काळ लोटला आहे," Ñāyassa dhammassa padesavattī,Ito bahiddhā samaṇopi natthi. "ज्या काळात मी न्याय्य धम्माच्या क्षेत्रातच विहरत राहिलो आहे. याबाहेर दुसरा कोणताही खरा श्रमण अस्तित्वात नाही." ‘‘Dutiyopi samaṇo natthi. Tatiyopi samaṇo natthi. Catutthopi samaṇo natthi. Suññā parappavādā samaṇebhi aññehi. Ime ca, subhadda, bhikkhū sammā vihareyyuṃ, asuñño loko arahantehi assā’’ti. “दुसरा श्रमणही नाही. तिसरा श्रमणही नाही. चौथा श्रमणही नाही. इतर संप्रदाय श्रमणांपासून शून्य आहेत. हे सुभद्द, जर हे भिक्खू योग्य प्रकारे राहतील, तर हा लोक अर्हतांपासून शून्य होणार नाही.” 215. Evaṃ vutte subhaddo paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bhante, abhikkantaṃ, bhante. Seyyathāpi, bhante, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya, ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti, evamevaṃ bhagavatā anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca. Labheyyāhaṃ, bhante, bhagavato santike pabbajjaṃ, labheyyaṃ upasampada’’nti. ‘‘Yo kho, subhadda, aññatitthiyapubbo imasmiṃ dhammavinaye ākaṅkhati pabbajjaṃ, ākaṅkhati upasampadaṃ, so cattāro [Pg.126] māse parivasati. Catunnaṃ māsānaṃ accayena āraddhacittā bhikkhū pabbājenti upasampādenti bhikkhubhāvāya. Api ca mettha puggalavemattatā viditā’’ti. ‘‘Sace, bhante, aññatitthiyapubbā imasmiṃ dhammavinaye ākaṅkhantā pabbajjaṃ ākaṅkhantā upasampadaṃ cattāro māse parivasanti, catunnaṃ māsānaṃ accayena āraddhacittā bhikkhū pabbājenti upasampādenti bhikkhubhāvāya. Ahaṃ cattāri vassāni parivasissāmi, catunnaṃ vassānaṃ accayena āraddhacittā bhikkhū pabbājentu upasampādentu bhikkhubhāvāyā’’ti. २१५. असे म्हटले असता, सुभद्द परिव्राजक भगवंतांना म्हणाला – “अतिशय सुंदर, भंते! अतिशय सुंदर, भंते! भंते, जसे एखाद्याने उपडे केलेले भांडे उताणे करावे, किंवा झाकलेले उघडे करावे, किंवा वाट चुकलेल्याला मार्ग दाखवावा, किंवा अंधारात तेलाचा दिवा लावावा जेणेकरून डोळे असणारे रूप पाहू शकतील; त्याचप्रमाणे भगवंतांनी अनेक प्रकारे धम्म प्रकाशित केला आहे. भंते, मी भगवंतांना, धम्माला आणि भिक्खू संघाला शरण जातो. भंते, मला भगवंतांच्या सन्निध प्रव्रज्या मिळावी, उपसंपदा मिळावी.” “सुभद्द, जो कोणी इतर संप्रदायाचा असलेला या धम्म-विनयामध्ये प्रव्रज्या आणि उपसंपदा मिळवू इच्छितो, तो चार महिने परिवारास (प्रतीक्षा काळ) करतो. चार महिन्यांनंतर संतुष्ट झालेले भिक्खू त्याला भिक्खू बनवण्यासाठी प्रव्रज्या आणि उपसंपदा देतात. परंतु, या बाबतीत माझ्याकडून व्यक्ती-व्यक्तीमधील फरक जाणला गेला आहे.” “भंते, जर इतर संप्रदायाचे लोग या धम्म-विनयात प्रव्रज्या आणि उपसंपदा मिळवू इच्छितात आणि चार महिने परिवारास करतात, तर मी चार वर्षे परिवारास करीन. चार वर्षांनंतर संतुष्ट झालेले भिक्खू मला भिक्खू बनवण्यासाठी प्रव्रज्या आणि उपसंपदा देवोत.” Atha kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘tenahānanda, subhaddaṃ pabbājehī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi. Atha kho subhaddo paribbājako āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘lābhā vo, āvuso ānanda; suladdhaṃ vo, āvuso ānanda, ye ettha satthu sammukhā antevāsikābhisekena abhisittā’’ti. Alattha kho subhaddo paribbājako bhagavato santike pabbajjaṃ, alattha upasampadaṃ. Acirūpasampanno kho panāyasmā subhaddo eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto viharanto nacirasseva – ‘yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti’ tadanuttaraṃ brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsi. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti abbhaññāsi. Aññataro kho panāyasmā subhaddo arahataṃ ahosi. So bhagavato pacchimo sakkhisāvako ahosīti. त्यानंतर भगवंतांनी आयुष्यमान आनंदांना संबोधित केले – “आनंदा, असे असेल तर सुभद्दला प्रव्रज्या दे.” “तसेच असो, भंते,” असे आयुष्यमान आनंदांनी भगवंतांना उत्तर दिले. त्यानंतर सुभद्द परिव्राजक आयुष्यमान आनंदांना म्हणाला – “आयुष्यमान आनंद, तुमचा मोठा लाभ आहे! आयुष्यमान आनंद, तुम्हाला सुवर्णसंधी लाभली आहे, जे तुम्ही शास्त्यांच्या समक्ष शिष्यत्वाच्या अभिषेकाने अभिषिक्त झाला आहात.” त्यानंतर सुभद्द परिव्राजकाला भगवंतांच्या सन्निध प्रव्रज्या मिळाली आणि उपसंपदा मिळाली. उपसंपदा मिळाल्यानंतर लवकरच आयुष्यमान सुभद्द एकांतात, अप्रमत्त, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहरू लागले. ज्या हेतूने कुलपुत्र योग्य प्रकारे घराचा त्याग करून अनगारिक प्रव्रज्या ग्रहण करतात, ते ब्रह्मचर्याचे सर्वश्रेष्ठ अंतिम ध्येय त्यांनी याच जन्मात स्वतःच्या विशेष ज्ञानाने साक्षात अनुभवून प्राप्त केले. “जन्म नष्ट झाला आहे, ब्रह्मचर्य पूर्ण झाले आहे, जे करायचे होते ते केले गेले आहे, आता या जन्मानंतर काहीही कर्तव्य उरलेले नाही,” असे त्यांनी जाणले. आयुष्यमान सुभद्द अर्हतांपैकी एक झाले. ते भगवंतांचे अंतिम प्रत्यक्ष शिष्य होते. Pañcamo bhāṇavāro. पाचवा भाणवार समाप्त. Tathāgatapacchimavācā तथागतांचे अंतिम वचन 216. Atha kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘siyā kho panānanda, tumhākaṃ evamassa – ‘atītasatthukaṃ pāvacanaṃ, natthi no satthā’ti. Na kho panetaṃ, ānanda, evaṃ daṭṭhabbaṃ. Yo vo, ānanda, mayā dhammo ca vinayo [Pg.127] ca desito paññatto, so vo mamaccayena satthā. Yathā kho panānanda, etarahi bhikkhū aññamaññaṃ āvusovādena samudācaranti, na kho mamaccayena evaṃ samudācaritabbaṃ. Theratarena, ānanda, bhikkhunā navakataro bhikkhu nāmena vā gottena vā āvusovādena vā samudācaritabbo. Navakatarena bhikkhunā therataro bhikkhu ‘bhante’ti vā ‘āyasmā’ti vā samudācaritabbo. Ākaṅkhamāno, ānanda, saṅgho mamaccayena khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni samūhanatu. Channassa, ānanda, bhikkhuno mamaccayena brahmadaṇḍo dātabbo’’ti. ‘‘Katamo pana, bhante, brahmadaṇḍo’’ti? ‘‘Channo, ānanda, bhikkhu yaṃ iccheyya, taṃ vadeyya. So bhikkhūhi neva vattabbo, na ovaditabbo, na anusāsitabbo’’ti. २१६. त्यानंतर भगवंतांनी आयुष्यमान आनंदांना संबोधित केले – “आनंदा, कदाचित तुमच्या मनात असा विचार येईल की – ‘शास्त्यांचे प्रवचन संपले आहे, आता आमचे कोणी शास्ते नाहीत.’ परंतु आनंदा, असे मानू नका. आनंदा, मी तुम्हाला जो धम्म आणि विनय उपदेशिला आहे आणि प्रज्ञप्त केला आहे, तोच माझ्या पश्चात तुमचा शास्ता असेल. आनंदा, सध्या भिक्खू एकमेकांना ‘आवुसो’ (मित्रा) या शब्दाने संबोधित करतात, माझ्या पश्चात त्यांनी तसे संबोधित करू नये. आनंदा, ज्येष्ठ भिक्खूने कनिष्ठ भिक्खूला त्याच्या नावाने, गोत्राने किंवा ‘आवुसो’ या शब्दाने संबोधित करावे. कनिष्ठ भिक्खूने ज्येष्ठ भिक्खूला ‘भंते’ किंवा ‘आयुष्यमान’ असे संबोधित करावे. आनंदा, माझ्या पश्चात जर संघाची इच्छा असेल, तर संघाने लहान-सहान (क्षुद्रानुक्षुद्र) शिक्षापदे रद्द करावीत. आनंदा, माझ्या पश्चात छन्न भिक्खूला ब्रह्मदंड दिला जावा.” “भंते, ब्रह्मदंड म्हणजे काय?” “आनंदा, छन्न भिक्खू जे काही बोलू इच्छितो ते तो बोलू शकतो. परंतु भिक्खूंनी त्याच्याशी बोलू नये, त्याला उपदेश करू नये आणि त्याचे मार्गदर्शन करू नये.” 217. Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘siyā kho pana, bhikkhave, ekabhikkhussāpi kaṅkhā vā vimati vā buddhe vā dhamme vā saṅghe vā magge vā paṭipadāya vā, pucchatha, bhikkhave, mā pacchā vippaṭisārino ahuvattha – ‘sammukhībhūto no satthā ahosi, na mayaṃ sakkhimhā bhagavantaṃ sammukhā paṭipucchitu’’’ nti. Evaṃ vutte te bhikkhū tuṇhī ahesuṃ. Dutiyampi kho bhagavā…pe… tatiyampi kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘siyā kho pana, bhikkhave, ekabhikkhussāpi kaṅkhā vā vimati vā buddhe vā dhamme vā saṅghe vā magge vā paṭipadāya vā, pucchatha, bhikkhave, mā pacchā vippaṭisārino ahuvattha – ‘sammukhībhūto no satthā ahosi, na mayaṃ sakkhimhā bhagavantaṃ sammukhā paṭipucchitu’’’ nti. Tatiyampi kho te bhikkhū tuṇhī ahesuṃ. Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘siyā kho pana, bhikkhave, satthugāravenapi na puccheyyātha. Sahāyakopi, bhikkhave, sahāyakassa ārocetū’’ti. Evaṃ vutte te bhikkhū tuṇhī ahesuṃ. Atha kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhante, evaṃ pasanno ahaṃ, bhante, imasmiṃ bhikkhusaṅghe, ‘natthi ekabhikkhussāpi kaṅkhā vā vimati vā buddhe vā dhamme vā saṅghe vā magge vā paṭipadāya vā’’’ti. ‘‘Pasādā kho tvaṃ, ānanda, vadesi, ñāṇameva hettha, ānanda, tathāgatassa. Natthi imasmiṃ bhikkhusaṅghe ekabhikkhussāpi kaṅkhā vā vimati vā buddhe vā dhamme vā saṅghe vā magge vā paṭipadāya vā. Imesañhi, ānanda, pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ yo pacchimako bhikkhu, so sotāpanno avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo’’ti. २१७. त्यानंतर भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले – “भिक्खूंनो, जर एखाद्या भिक्खूच्या मनात बुद्ध, धम्म, संघ, मार्ग किंवा प्रतिपदेविषयी काही शंका किंवा संभ्रम असेल, तर भिक्खूंनो, विचारा. नंतर पश्चात्ताप करू नका की – ‘शास्ते आमच्या समोर प्रत्यक्ष उपस्थित होते, तरीही आम्ही भगवंतांना प्रत्यक्ष विचारू शकलो नाही.’” असे म्हटले असता, ते भिक्खू शांत राहिले. दुसऱ्यांदा देखील भगवंतांनी... तिसऱ्यांदा देखील भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले – “भिक्खूंनो, जर एखाद्या भिक्खूच्या मनात बुद्ध, धम्म, संघ, मार्ग किंवा प्रतिपदेविषयी काही शंका किंवा संभ्रम असेल, तर भिक्खूंनो, विचारा. नंतर पश्चात्ताप करू नका की – ‘शास्ते आमच्या समोर प्रत्यक्ष उपस्थित होते, तरीही आम्ही भगवंतांना प्रत्यक्ष विचारू शकलो नाही.’” तिसऱ्यांदा देखील ते भिक्खू शांत राहिले. त्यानंतर भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले – “भिक्खूंनो, कदाचित शास्त्यांबद्दलच्या आदरापोटी तुम्ही विचारत नसाल. तर भिक्खूंनो, एका मित्राने दुसऱ्या मित्राला (आपली शंका) सांगावी.” असे म्हटले असताही ते भिक्खू शांत राहिले. त्यानंतर आयुष्यमान आनंदांनी भगवंतांना म्हटले – “आश्चर्य आहे भंते! अद्भुत आहे भंते! भंते, या भिक्खू संघावर माझा असा विश्वास आहे की, एकाही भिक्खूच्या मनात बुद्ध, धम्म, संघ, मार्ग किंवा प्रतिपदेविषयी कोणतीही शंका किंवा संभ्रम नाही.” “आनंदा, तू तर केवळ विश्वासाने बोलत आहेस, परंतु तथागतांना याचे प्रत्यक्ष ज्ञान आहे की, या भिक्खू संघात एकाही भिक्खूच्या मनात बुद्ध, धम्म, संघ, मार्ग किंवा प्रतिपदेविषयी कोणतीही शंका किंवा संभ्रम नाही. आनंदा, या पाचशे भिक्खूंपैकी जो सर्वात कनिष्ठ भिक्खू आहे, तो देखील स्रोतापन्न आहे, दुर्गतीला न जाणारा, नियत आणि संबोधी प्राप्त करणारा आहे.” 218. Atha [Pg.128] kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘handa dāni, bhikkhave, āmantayāmi vo, vayadhammā saṅkhārā appamādena sampādethā’’ti. Ayaṃ tathāgatassa pacchimā vācā. २१८. त्यानंतर भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले – “हे भिक्खूंनो, आता मी तुम्हाला सांगतो, सर्व संस्कार (संखारा) नाशवंत स्वभावाचे आहेत, अप्रमादाने (जागरूकतेने) स्वतःचे कल्याण साधून घ्या.” हे तथागतांचे अंतिम वचन होते। Parinibbutakathā परिनिर्वाण कथा 219. Atha kho bhagavā paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajji, paṭhamajjhānā vuṭṭhahitvā dutiyaṃ jhānaṃ samāpajji, dutiyajjhānā vuṭṭhahitvā tatiyaṃ jhānaṃ samāpajji, tatiyajjhānā vuṭṭhahitvā catutthaṃ jhānaṃ samāpajji. Catutthajjhānā vuṭṭhahitvā ākāsānañcāyatanaṃ samāpajji, ākāsānañcāyatanasamāpattiyā vuṭṭhahitvā viññāṇañcāyatanaṃ samāpajji, viññāṇañcāyatanasamāpattiyā vuṭṭhahitvā ākiñcaññāyatanaṃ samāpajji, ākiñcaññāyatanasamāpattiyā vuṭṭhahitvā nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajji, nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā vuṭṭhahitvā saññāvedayitanirodhaṃ samāpajji. २१९. त्यानंतर भगवंतांनी प्रथम ध्यानात प्रवेश केला. प्रथम ध्यानातून उठून त्यांनी द्वितीय ध्यानात प्रवेश केला. द्वितीय ध्यानातून उठून त्यांनी तृतीय ध्यानात प्रवेश केला. तृतीय ध्यानातून उठून त्यांनी चतुर्थ ध्यानात प्रवेश केला. चतुर्थ ध्यानातून उठून त्यांनी आकासानञ्चायतन (अनंत आकाशाचे आयतन) मध्ये प्रवेश केला. आकासानञ्चायतन समापत्तीतून उठून त्यांनी विञ्ञाणञ्चायतन (अनंत विज्ञानाचे आयतन) मध्ये प्रवेश केला. विञ्ञाणञ्चायतन समापत्तीतून उठून त्यांनी आकिञ्चञ्ञायतन (अकिंचन्यायतन) मध्ये प्रवेश केला. आकिञ्चञ्ञायतन समापत्तीतून उठून त्यांनी नेवसञ्ञानासञ्ञायतन (नैवसंज्ञानासंज्ञायतन) मध्ये प्रवेश केला. नेवसञ्ञानासञ्ञायतन समापत्तीतून उठून त्यांनी सञ्ञावेदयितनिरोध (संज्ञा आणि वेदनांचा निरोध) मध्ये प्रवेश केला। Atha kho āyasmā ānando āyasmantaṃ anuruddhaṃ etadavoca – ‘‘parinibbuto, bhante anuruddha, bhagavā’’ti. ‘‘Nāvuso ānanda, bhagavā parinibbuto, saññāvedayitanirodhaṃ samāpanno’’ti. त्यानंतर आयुष्यमान आनंदांनी आयुष्यमान अनुरुद्धांना असे म्हटले – “भन्ते अनुरुद्ध, भगवंतांचे परिनिर्वाण झाले का?” “नाही, आवुसो आनंद, भगवंतांचे परिनिर्वाण झालेले नाही, ते सञ्ञावेदयितनिरोध समाधीत प्रविष्ट झाले आहेत.” Atha kho bhagavā saññāvedayitanirodhasamāpattiyā vuṭṭhahitvā nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajji, nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā vuṭṭhahitvā ākiñcaññāyatanaṃ samāpajji, ākiñcaññāyatanasamāpattiyā vuṭṭhahitvā viññāṇañcāyatanaṃ samāpajji, viññāṇañcāyatanasamāpattiyā vuṭṭhahitvā ākāsānañcāyatanaṃ samāpajji, ākāsānañcāyatanasamāpattiyā vuṭṭhahitvā catutthaṃ jhānaṃ samāpajji, catutthajjhānā vuṭṭhahitvā tatiyaṃ jhānaṃ samāpajji, tatiyajjhānā vuṭṭhahitvā dutiyaṃ jhānaṃ samāpajji, dutiyajjhānā vuṭṭhahitvā paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajji, paṭhamajjhānā vuṭṭhahitvā dutiyaṃ jhānaṃ samāpajji, dutiyajjhānā vuṭṭhahitvā tatiyaṃ jhānaṃ samāpajji, tatiyajjhānā vuṭṭhahitvā catutthaṃ jhānaṃ samāpajji, catutthajjhānā vuṭṭhahitvā samanantarā bhagavā parinibbāyi. त्यानंतर भगवंतांनी सञ्ञावेदयितनिरोध समापत्तीतून उठून नेवसञ्ञानासञ्ञायतन मध्ये प्रवेश केला. नेवसञ्ञानासञ्ञायतन समापत्तीतून उठून आकिञ्चञ्ञायतन मध्ये प्रवेश केला. आकिञ्चञ्ञायतन समापत्तीतून उठून विञ्ञाणञ्चायतन मध्ये प्रवेश केला. विञ्ञाणञ्चायतन समापत्तीतून उठून आकासानञ्चायतन मध्ये प्रवेश केला. आकासानञ्चायतन समापत्तीतून उठून चतुर्थ ध्यानात प्रवेश केला. चतुर्थ ध्यानातून उठून तृतीय ध्यानात प्रवेश केला. तृतीय ध्यानातून उठून द्वितीय ध्यानात प्रवेश केला. द्वितीय ध्यानातून उठून प्रथम ध्यानात प्रवेश केला. प्रथम ध्यानातून उठून द्वितीय ध्यानात प्रवेश केला. द्वितीय ध्यानातून उठून तृतीय ध्यानात प्रवेश केला. तृतीय ध्यानातून उठून चतुर्थ ध्यानात प्रवेश केला. आणि चतुर्थ ध्यानातून उठल्याबरोबर लगेचच भगवंतांचे परिनिर्वाण झाले। 220. Parinibbute bhagavati saha parinibbānā mahābhūmicālo ahosi bhiṃsanako salomahaṃso. Devadundubhiyo ca phaliṃsu. Parinibbute bhagavati saha parinibbānā brahmāsahampati imaṃ gāthaṃ abhāsi – २२०. भगवंतांचे परिनिर्वाण होताच, परिनिर्वाणासोबतच एक अत्यंत भयानक आणि अंगावर काटा आणणारा मोठा धरणीकंप झाला. देवदुंदुभींचा गडगडाट झाला. भगवंतांचे परिनिर्वाण होताच, परिनिर्वाणासोबतच ब्रह्मा सहम्पतींनी ही गाथा म्हटली – ‘‘Sabbeva [Pg.129] nikkhipissanti, bhūtā loke samussayaṃ; Yattha etādiso satthā, loke appaṭipuggalo; Tathāgato balappatto, sambuddho parinibbuto’’ti. “या जगातील सर्वच प्राणी आपल्या शरीराचा (पंचस्कंधांचा) त्याग करतील; कारण ज्या जगात असे अद्वितीय शास्ता, बलप्राप्त (दशबलधारी), सम्यक्संबुद्ध तथागत सुद्धा परिनिर्वाण पावले आहेत.” 221. Parinibbute bhagavati saha parinibbānā sakko devānamindo imaṃ gāthaṃ abhāsi – २२१. भगवंतांचे परिनिर्वाण होताच, परिनिर्वाणासोबतच देवांचा राजा शक्राने ही गाथा म्हटली – ‘‘Aniccā vata saṅkhārā, uppādavayadhammino; Uppajjitvā nirujjhanti, tesaṃ vūpasamo sukho’’ti. “सर्व संस्कार (संखारा) खरोखर अनित्य आहेत, त्यांचा स्वभावच उत्पन्न होणे आणि नष्ट होणे असा आहे. उत्पन्न होऊन ते नष्ट होतात, त्यांचा उपशम (पूर्ण शांत होणे) हाच खरा सुखावह आहे.” 222. Parinibbute bhagavati saha parinibbānā āyasmā anuruddho imā gāthāyo abhāsi – २२२. भगवंतांचे परिनिर्वाण होताच, परिनिर्वाणासोबतच आयुष्यमान अनुरुद्धांनी या गाथा म्हटल्या – ‘‘Nāhu assāsapassāso, ṭhitacittassa tādino; Anejo santimārabbha, yaṃ kālamakarī muni. “ज्यांचे चित्त स्थिर व अचल होते, अशा तृष्णारहित मुनींनी जेव्हा शांतीला (निर्वाणाला) उद्देशून देह ठेवला, तेव्हा त्यांच्या श्वासोच्छ्वासाची गती थांबली होती। ‘‘Asallīnena cittena, vedanaṃ ajjhavāsayi; Pajjotasseva nibbānaṃ, vimokkho cetaso ahū’’ti. अचल चित्ताने त्यांनी वेदना सहन केल्या. दिव्याच्या ज्योतीप्रमाणे त्यांचे चित्त पूर्णपणे मुक्त झाले.” 223. Parinibbute bhagavati saha parinibbānā āyasmā ānando imaṃ gāthaṃ abhāsi – २२३. भगवंतांचे परिनिर्वाण होताच, परिनिर्वाणासोबतच आयुष्यमान आनंदांनी ही गाथा म्हटली – ‘‘Tadāsi yaṃ bhiṃsanakaṃ, tadāsi lomahaṃsanaṃ; Sabbākāravarūpete, sambuddhe parinibbute’’ti. “सर्व उत्तम गुणांनी संपन्न अशा सम्यक्संबुद्धांचे परिनिर्वाण झाले, तेव्हा तो काळ अत्यंत भयानक होता आणि अंगावर काटा आणणारा होता.” 224. Parinibbute bhagavati ye te tattha bhikkhū avītarāgā appekacce bāhā paggayha kandanti, chinnapātaṃ papatanti, āvaṭṭanti vivaṭṭanti, ‘‘atikhippaṃ bhagavā parinibbuto, atikhippaṃ sugato parinibbuto, atikhippaṃ cakkhuṃ loke antarahito’’ti. Ye pana te bhikkhū vītarāgā, te satā sampajānā adhivāsenti – ‘‘aniccā saṅkhārā, taṃ kutettha labbhā’’ti. २२४. भगवंतांचे परिनिर्वाण झाल्यावर, तिथे उपस्थित असलेल्या भिक्खूंपैकी जे अजूनही रागमुक्त (आसक्तीमुक्त) झाले नव्हते, त्यातील काही जण आपले हात वर करून रडू लागले, जमिनीवर कोसळले, इकडेतिकडे लोळू लागले आणि म्हणू लागले – “भगवंतांचे परिनिर्वाण फार लवकर झाले! सुगतांचे परिनिर्वाण फार लवकर झाले! जगाचा डोळा फार लवकर नाहीसा झाला!” परंतु जे भिक्खू रागमुक्त होते, त्यांनी स्मृती आणि संप्रजन्य ठेवून हे सहन केले – “सर्व संस्कार अनित्य आहेत, मग यात आपण काय करू शकतो?” 225. Atha kho āyasmā anuruddho bhikkhū āmantesi – ‘‘alaṃ, āvuso, mā socittha mā paridevittha. Nanu etaṃ, āvuso, bhagavatā paṭikacceva akkhātaṃ – ‘sabbeheva piyehi manāpehi nānābhāvo vinābhāvo aññathābhāvo’. Taṃ kutettha, āvuso, labbhā. ‘Yaṃ taṃ jātaṃ bhūtaṃ saṅkhataṃ palokadhammaṃ, taṃ vata mā palujjī’ti, netaṃ ṭhānaṃ vijjati[Pg.130]. Devatā, āvuso, ujjhāyantī’’ti. ‘‘Kathaṃbhūtā pana, bhante, āyasmā anuruddho devatā manasi karotī’’ti ? २२५. त्यानंतर आयुष्यमान अनुरुद्धांनी भिक्खूंना संबोधित केले – “बस करा, आवुसो! शोक करू नका, विलाप करू नका. आवुसो, भगवंतांनी आधीच हे सांगितले नव्हते का की – ‘सर्व प्रिय आणि मनपसंत गोष्टींपासून वेगळे होणे, त्यांचा विनाश होणे आणि त्यांचे स्वरूप बदलणे अपरिहार्य आहे’? मग आवुसो, यात आपण काय करू शकतो? ‘जे काही उत्पन्न झाले आहे, अस्तित्वात आले आहे, संस्कृत (संखत) आहे आणि नाशवंत स्वभावाचे आहे, ते नष्ट होऊ नये’ असे घडणे शक्य नाही. आवुसो, देवता सुद्धा दोष देत आहेत.” “पण भन्ते अनुरुद्ध, देवता कशा प्रकारे विचार करत आहेत?” ‘‘Santāvuso ānanda, devatā ākāse pathavīsaññiniyo kese pakiriya kandanti, bāhā paggayha kandanti, chinnapātaṃ papatanti, āvaṭṭanti, vivaṭṭanti – ‘atikhippaṃ bhagavā parinibbuto, atikhippaṃ sugato parinibbuto, atikhippaṃ cakkhuṃ loke antarahito’ti. Santāvuso ānanda, devatā pathaviyā pathavīsaññiniyo kese pakiriya kandanti, bāhā paggayha kandanti, chinnapātaṃ papatanti, āvaṭṭanti, vivaṭṭanti – ‘atikhippaṃ bhagavā parinibbuto, atikhippaṃ sugato parinibbuto, atikhippaṃ cakkhuṃ loke antarahito’ti. Yā pana tā devatā vītarāgā, tā satā sampajānā adhivāsenti – ‘aniccā saṅkhārā, taṃ kutettha labbhā’ti. Atha kho āyasmā ca anuruddho āyasmā ca ānando taṃ rattāvasesaṃ dhammiyā kathāya vītināmesuṃ. “आवुसो आनंद, आकाशात अशा काही देवता आहेत ज्यांची बुद्धी पृथ्वीशी जोडलेली आहे (पृथ्वीसंज्ञी आहेत), त्या आपले केस मोकळे सोडून रडत आहेत, हात वर करून विलाप करत आहेत, जमिनीवर कोसळत आहेत, इकडेतिकडे लोळत आहेत आणि म्हणत आहेत – ‘भगवंतांचे परिनिर्वाण फार लवकर झाले! सुगतांचे परिनिर्वाण फार लवकर झाले! जगाचा डोळा फार लवकर नाहीसा झाला!’ आवुसो आनंद, पृथ्वीवरही अशा काही देवता आहेत ज्या पृथ्वीसंज्ञी आहेत, त्या आपले केस मोकळे सोडून रडत आहेत, हात वर करून विलाप करत आहेत, जमिनीवर कोसळत आहेत, इकडेतिकडे लोळत आहेत आणि म्हणत आहेत – ‘भगवंतांचे परिनिर्वाण फार लवकर झाले! सुगतांचे परिनिर्वाण फार लवकर झाले! जगाचा डोळा फार लवकर नाहीसा झाला!’ परंतु ज्या देवता रागमुक्त आहेत, त्या स्मृती आणि संप्रजन्य ठेवून हे सहन करत आहेत – ‘सर्व संस्कार अनित्य आहेत, मग यात आपण काय करू शकतो?’ त्यानंतर आयुष्यमान अनुरुद्ध आणि आयुष्यमान आनंद यांनी ती उरलेली रात्र धम्मचर्चेत घालवली.” 226. Atha kho āyasmā anuruddho āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘gacchāvuso ānanda, kusināraṃ pavisitvā kosinārakānaṃ mallānaṃ ārocehi – ‘parinibbuto, vāseṭṭhā, bhagavā, yassadāni kālaṃ maññathā’’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando āyasmato anuruddhassa paṭissutvā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya attadutiyo kusināraṃ pāvisi. Tena kho pana samayena kosinārakā mallā sandhāgāre sannipatitā honti teneva karaṇīyena. Atha kho āyasmā ānando yena kosinārakānaṃ mallānaṃ sandhāgāraṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā kosinārakānaṃ mallānaṃ ārocesi – ‘parinibbuto, vāseṭṭhā, bhagavā, yassadāni kālaṃ maññathā’ti. Idamāyasmato ānandassa vacanaṃ sutvā mallā ca mallaputtā ca mallasuṇisā ca mallapajāpatiyo ca aghāvino dummanā cetodukkhasamappitā appekacce kese pakiriya kandanti, bāhā paggayha kandanti, chinnapātaṃ papatanti, āvaṭṭanti, vivaṭṭanti – ‘‘atikhippaṃ bhagavā parinibbuto, atikhippaṃ sugato parinibbuto, atikhippaṃ cakkhuṃ loke antarahito’’ti. २२६. तेव्हा आयुष्यमान अनुरुद्धांनी आयुष्यमान आनंदांना संबोधित केले – "मित्रा आनंदा, जा, कुसिनारामध्ये प्रवेश करून कुसिनाराच्या मल्लांना सांग – 'हे वासिष्ठांनो, भगवंतांचे परिनिर्वाण झाले आहे. आता तुम्हाला जे योग्य वाटेल ते तुम्ही करावे.'" "तसेच असो, भंते," असे आयुष्यमान आनंदांनी आयुष्यमान अनुरुद्धांना उत्तर दिले. आणि सकाळी चीवर परिधान करून, पात्र व चीवर घेऊन, दुसऱ्या एका भिक्खूसह त्यांनी कुसिनारामध्ये प्रवेश केला. त्या वेळी कुसिनाराचे मल्ल याच कारणासाठी संथागारात (सभामंडपात) एकत्र जमले होते. तेव्हा आयुष्यमान आनंद कुसिनाराच्या मल्लांच्या संथागाराकडे गेले; तिथे पोहोचून त्यांनी कुसिनाराच्या मल्लांना सांगितले – "हे वासिष्ठांनो, भगवंतांचे परिनिर्वाण झाले आहे. आता तुम्हाला जे योग्य वाटेल ते तुम्ही करावे." आयुष्यमान आनंदांचे हे बोलणे ऐकून मल्ल, मल्लांचे पुत्र, मल्लांच्या सुना आणि मल्लांच्या पत्नी अत्यंत दुःखी, उदास आणि मानसिक वेदनेने व्याकुळ झाले. काही जण केस मोकळे सोडून रडू लागले, काही जण हात उंचावून आक्रोश करू लागले, काही जण कड्यावरून कोसळल्यासारखे जमिनीवर पडले, तर काही जण इकडेतिकडे लोळू लागले – "भगवंतांचे अतिशय लवकर परिनिर्वाण झाले! सुगतांचे अतिशय लवकर परिनिर्वाण झाले! जगातील ज्ञानचक्षू अतिशय लवकर अंतर्धान पावले!" Buddhasarīrapūjā बुद्धशरीरपूजा 227. Atha [Pg.131] kho kosinārakā mallā purise āṇāpesuṃ – ‘‘tena hi, bhaṇe, kusinārāyaṃ gandhamālañca sabbañca tāḷāvacaraṃ sannipātethā’’ti. Atha kho kosinārakā mallā gandhamālañca sabbañca tāḷāvacaraṃ pañca ca dussayugasatāni ādāya yena upavattanaṃ mallānaṃ sālavanaṃ, yena bhagavato sarīraṃ tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavato sarīraṃ naccehi gītehi vāditehi mālehi gandhehi sakkarontā garuṃ karontā mānentā pūjentā celavitānāni karontā maṇḍalamāḷe paṭiyādentā ekadivasaṃ vītināmesuṃ. २२७. तेव्हा कुसिनाराच्या मल्लांनी आपल्या सेवकांना आज्ञा दिली – "अरे सेवकांनो, मग कुसिनारातील सर्व सुगंधी द्रव्ये, पुष्पमाला आणि सर्व प्रकारची वाद्ये एकत्र करा." त्यानंतर कुसिनाराचे मल्ल सुगंधी द्रव्ये, पुष्पमाला, सर्व प्रकारची वाद्ये आणि पाचशे वस्त्रजोड्या घेऊन मल्लांच्या उपवत्तन नावाच्या शालवनात, जेथे भगवंतांचे शरीर होते, तेथे गेले; तिथे पोहोचून त्यांनी नृत्य, गीत, वादन, पुष्पमाला आणि सुगंधी द्रव्यांनी भगवंतांच्या शरीराचा सत्कार, आदर, सन्मान व पूजा करत, वस्त्रांचे चांदवे उभारून आणि मंडळमाळ (मंडप) सजवून पहिला दिवस घालवला. Atha kho kosinārakānaṃ mallānaṃ etadahosi – ‘‘ativikālo kho ajja bhagavato sarīraṃ jhāpetuṃ, sve dāni mayaṃ bhagavato sarīraṃ jhāpessāmā’’ti. Atha kho kosinārakā mallā bhagavato sarīraṃ naccehi gītehi vāditehi mālehi gandhehi sakkarontā garuṃ karontā mānentā pūjentā celavitānāni karontā maṇḍalamāḷe paṭiyādentā dutiyampi divasaṃ vītināmesuṃ, tatiyampi divasaṃ vītināmesuṃ, catutthampi divasaṃ vītināmesuṃ, pañcamampi divasaṃ vītināmesuṃ, chaṭṭhampi divasaṃ vītināmesuṃ. तेव्हा कुसिनाराच्या मल्लांच्या मनात असा विचार आला – "आज भगवंतांच्या शरीराचा दाहसंस्कार करण्यास फार उशीर झाला आहे. उद्या आपण भगवंतांच्या शरीराचा दाहसंस्कार करू." त्यानंतर कुसिनाराच्या मल्लांनी भगवंतांच्या शरीराचा नृत्य, गीत, वादन, पुष्पमाला आणि सुगंधी द्रव्यांनी सत्कार, आदर, सन्मान व पूजा करत, वस्त्रांचे चांदवे उभारून आणि मंडळमाळ सजवून दुसरा दिवसही घालवला, तिसरा दिवसही घालवला, चौथा दिवसही घालवला, पाचवा दिवसही घालवला आणि सहावा दिवसही घालवला. Atha kho sattamaṃ divasaṃ kosinārakānaṃ mallānaṃ etadahosi – ‘‘mayaṃ bhagavato sarīraṃ naccehi gītehi vāditehi mālehi gandhehi sakkarontā garuṃ karontā mānentā pūjentā dakkhiṇena dakkhiṇaṃ nagarassa haritvā bāhirena bāhiraṃ dakkhiṇato nagarassa bhagavato sarīraṃ jhāpessāmā’’ti. त्यानंतर सातव्या दिवशी कुसिनाराच्या मल्लांच्या मनात असा विचार आला – "आपण भगवंतांच्या शरीराचा नृत्य, गीत, वादन, पुष्पमाला आणि सुगंधी द्रव्यांनी सत्कार, आदर, सन्मान व पूजा करत, नगराच्या दक्षिण दिशेने बाहेरून नेऊन, नगराच्या दक्षिणेला भगवंतांच्या शरीराचा दाहसंस्कार करूया." 228. Tena kho pana samayena aṭṭha mallapāmokkhā sīsaṃnhātā ahatāni vatthāni nivatthā ‘‘mayaṃ bhagavato sarīraṃ uccāressāmā’’ti na sakkonti uccāretuṃ. Atha kho kosinārakā mallā āyasmantaṃ anuruddhaṃ etadavocuṃ – ‘‘ko nu kho, bhante anuruddha, hetu ko paccayo, yenime aṭṭha mallapāmokkhā sīsaṃnhātā ahatāni vatthāni nivatthā ‘mayaṃ bhagavato sarīraṃ uccāressāmā’ti na sakkonti uccāretu’’nti? ‘‘Aññathā kho, vāseṭṭhā, tumhākaṃ adhippāyo, aññathā devatānaṃ adhippāyo’’ti. ‘‘Kathaṃ pana, bhante, devatānaṃ adhippāyo’’ti? ‘‘Tumhākaṃ kho, vāseṭṭhā, adhippāyo – ‘mayaṃ bhagavato sarīraṃ naccehi gītehi vāditehi mālehi gandhehi [Pg.132] sakkarontā garuṃ karontā mānentā pūjentā dakkhiṇena dakkhiṇaṃ nagarassa haritvā bāhirena bāhiraṃ dakkhiṇato nagarassa bhagavato sarīraṃ jhāpessāmā’ti; devatānaṃ kho, vāseṭṭhā, adhippāyo – ‘mayaṃ bhagavato sarīraṃ dibbehi naccehi gītehi vāditehi gandhehi sakkarontā garuṃ karontā mānentā pūjentā uttarena uttaraṃ nagarassa haritvā uttarena dvārena nagaraṃ pavesetvā majjhena majjhaṃ nagarassa haritvā puratthimena dvārena nikkhamitvā puratthimato nagarassa makuṭabandhanaṃ nāma mallānaṃ cetiyaṃ ettha bhagavato sarīraṃ jhāpessāmā’ti. ‘‘Yathā, bhante, devatānaṃ adhippāyo, tathā hotū’’ti. २२८. त्या वेळी मल्लांचे आठ प्रमुख नेते डोक्यावरून स्नान करून आणि नवीन वस्त्रे परिधान करून "आम्ही भगवंतांचे शरीर उचलणार" असा विचार करू लागले, परंतु ते शरीर उचलण्यास असमर्थ ठरले. तेव्हा कुसिनाराच्या मल्लांनी आयुष्यमान अनुरुद्धांना विचारले – "भंते अनुरुद्ध, याचे काय कारण आहे, कोणता हेतू आहे, ज्यामुळे हे मल्लांचे आठ प्रमुख नेते डोक्यावरून स्नान करून आणि नवीन वस्त्रे परिधान करूनही 'आम्ही भगवंतांचे शरीर उचलणार' असे म्हणून ते उचलण्यास असमर्थ ठरत आहेत?" "हे वासिष्ठांनो, तुमचा विचार वेगळा आहे आणि देवतांचा विचार वेगळा आहे." "पण भंते, देवतांचा काय विचार आहे?" "हे वासिष्ठांनो, तुमचा विचार असा आहे की – 'आम्ही भगवंतांच्या शरीराचा नृत्य, गीत, वादन, पुष्पमाला आणि सुगंधी द्रव्यांनी सत्कार, आदर, सन्मान व पूजा करत, नगराच्या दक्षिण दिशेने बाहेरून नेऊन, नगराच्या दक्षिणेला भगवंतांच्या शरीराचा दाहसंस्कार करूया'; परंतु हे वासिष्ठांनो, देवतांचा विचार असा आहे की – 'आम्ही दिव्य नृत्य, गीत, वादन, पुष्पमाला आणि सुगंधी द्रव्यांनी भगवंतांच्या शरीराचा सत्कार, आदर, सन्मान व पूजा करत, नगराच्या उत्तर दिशेने नेऊन, उत्तर दाराने नगरात प्रवेश करून, नगराच्या मध्यभागातून नेऊन, पूर्व दाराने बाहेर पडून, नगराच्या पूर्वेला असलेल्या मल्लांच्या "मुकुटबंधन" नावाच्या चैत्यात भगवंतांच्या शरीराचा दाहसंस्कार करूया.'" "भंते, जशी देवतांची इच्छा असेल, तसेच होऊ दे." 229. Tena kho pana samayena kusinārā yāva sandhisamalasaṃkaṭīrā jaṇṇumattena odhinā mandāravapupphehi santhatā hoti. Atha kho devatā ca kosinārakā ca mallā bhagavato sarīraṃ dibbehi ca mānusakehi ca naccehi gītehi vāditehi mālehi gandhehi sakkarontā garuṃ karontā mānentā pūjentā uttarena uttaraṃ nagarassa haritvā uttarena dvārena nagaraṃ pavesetvā majjhena majjhaṃ nagarassa haritvā puratthimena dvārena nikkhamitvā puratthimato nagarassa makuṭabandhanaṃ nāma mallānaṃ cetiyaṃ ettha ca bhagavato sarīraṃ nikkhipiṃsu. २२९. त्या वेळी कुसिनारा नगरी घरांच्या सांध्यांपासून, सांडपाण्याच्या नाल्यांपर्यंत आणि कचऱ्याच्या ढिगाऱ्यांपर्यंत गुडघाभर उंचीपर्यंत दिव्य मंदारव पुष्पांनी आच्छादलेली होती. त्यानंतर देवतांनी आणि कुसिनाराच्या मल्लांनी दिव्य व मानवी नृत्य, गीत, वादन, पुष्पमाला आणि सुगंधी द्रव्यांनी भगवंतांच्या शरीराचा सत्कार, आदर, सन्मान व पूजा करत, नगराच्या उत्तर दिशेने नेऊन, उत्तर दाराने नगरात प्रवेश करून, नगराच्या मध्यभागातून नेऊन, पूर्व दाराने बाहेर पडून, नगराच्या पूर्वेला असलेल्या मल्लांच्या 'मुकुटबंधन' नावाच्या चैत्यात भगवंतांचे शरीर ठेवले. 230. Atha kho kosinārakā mallā āyasmantaṃ ānandaṃ etadavocuṃ – ‘‘kathaṃ mayaṃ, bhante ānanda, tathāgatassa sarīre paṭipajjāmā’’ti? ‘‘Yathā kho, vāseṭṭhā, rañño cakkavattissa sarīre paṭipajjanti, evaṃ tathāgatassa sarīre paṭipajjitabba’’nti. ‘‘Kathaṃ pana, bhante ānanda, rañño cakkavattissa sarīre paṭipajjantī’’ti? ‘‘Rañño, vāseṭṭhā, cakkavattissa sarīraṃ ahatena vatthena veṭhenti, ahatena vatthena veṭhetvā vihatena kappāsena veṭhenti, vihatena kappāsena veṭhetvā ahatena vatthena veṭhenti. Etena upāyena pañcahi yugasatehi rañño cakkavattissa sarīraṃ veṭhetvā āyasāya teladoṇiyā pakkhipitvā aññissā āyasāya doṇiyā paṭikujjitvā sabbagandhānaṃ citakaṃ karitvā rañño cakkavattissa sarīraṃ jhāpenti. Cātumahāpathe rañño cakkavattissa thūpaṃ karonti[Pg.133]. Evaṃ kho, vāseṭṭhā, rañño cakkavattissa sarīre paṭipajjanti. Yathā kho, vāseṭṭhā, rañño cakkavattissa sarīre paṭipajjanti, evaṃ tathāgatassa sarīre paṭipajjitabbaṃ. Cātumahāpathe tathāgatassa thūpo kātabbo. Tattha ye mālaṃ vā gandhaṃ vā cuṇṇakaṃ vā āropessanti vā abhivādessanti vā cittaṃ vā pasādessanti, tesaṃ taṃ bhavissati dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti. Atha kho kosinārakā mallā purise āṇāpesuṃ – ‘‘tena hi, bhaṇe, mallānaṃ vihataṃ kappāsaṃ sannipātethā’’ti. २३०. तेव्हा कुसिनारा येथील मल्लांनी आयुष्यमान आनंदांना विचारले, "भन्ते आनंद, आम्ही तथागतांच्या शरीराचे (पार्थिवाचे) काय करावे?" "वासेठ्ठहो, ज्याप्रमाणे चक्रवर्ती राजाच्या शरीराचे संस्कार केले जातात, त्याचप्रमाणे तथागतांच्या शरीराचे संस्कार केले पाहिजेत." "पण भन्ते आनंद, चक्रवर्ती राजाच्या शरीराचे संस्कार कशा प्रकारे केले जातात?" "वासेठ्ठहो, चक्रवर्ती राजाच्या शरीराला नवीन वस्त्राने वेढतात. नवीन वस्त्राने वेढल्यानंतर पिंजलेल्या कापसाने वेढतात. पिंजलेल्या कापसाने वेढल्यानंतर पुन्हा नवीन वस्त्राने वेढतात. या पद्धतीने पाचशे वस्त्रजोड्यांनी चक्रवर्ती राजाच्या शरीराला वेढून, ते तेलाने भरलेल्या सोन्याच्या द्रोणीत ठेवतात आणि दुसऱ्या सोन्याच्या द्रोणीने ते झाकून टाकतात. नंतर सर्व प्रकारच्या सुगंधी द्रव्यांची चिता रचून चक्रवर्ती राजाच्या शरीराचे दहन करतात. चार रस्त्यांच्या चौकावर चक्रवर्ती राजाचा स्तूप उभारतात. वासेठ्ठहो, अशा प्रकारे चक्रवर्ती राजाच्या शरीराचे संस्कार केले जातात. ज्याप्रमाणे चक्रवर्ती राजाच्या शरीराचे संस्कार केले जातात, त्याचप्रमाणे तथागतांच्या शरीराचे संस्कार केले पाहिजेत. चार रस्त्यांच्या चौकावर तथागतांचा स्तूप उभारला पाहिजे. तिथे जे कोणी पुष्प, गंध किंवा चूर्ण अर्पण करतील, किंवा अभिवादन करतील, अथवा आपले चित्त प्रसन्न करतील, ते त्यांच्यासाठी दीर्घकाळापर्यंत हितकारक आणि सुखकारक ठरेल." तेव्हा कुसिनारा येथील मल्लांनी आपल्या सेवकांना आज्ञा दिली, "अरे सेवकांनो, मग मल्लांचा पिंजलेला कापूस गोळा करा." Atha kho kosinārakā mallā bhagavato sarīraṃ ahatena vatthena veṭhetvā vihatena kappāsena veṭhesuṃ, vihatena kappāsena veṭhetvā ahatena vatthena veṭhesuṃ. Etena upāyena pañcahi yugasatehi bhagavato sarīraṃ veṭhetvā āyasāya teladoṇiyā pakkhipitvā aññissā āyasāya doṇiyā paṭikujjitvā sabbagandhānaṃ citakaṃ karitvā bhagavato sarīraṃ citakaṃ āropesuṃ. त्यानंतर कुसिनारा येथील मल्लांनी भगवंतांच्या शरीराला नवीन वस्त्राने वेढले, नंतर पिंजलेल्या कापसाने वेढले, आणि पिंजलेल्या कापसाने वेढल्यानंतर पुन्हा नवीन वस्त्राने वेढले. या पद्धतीने पाचशे वस्त्रजोड्यांनी भगवंतांच्या शरीराला वेढून, ते तेलाने भरलेल्या सोन्याच्या द्रोणीत ठेवले आणि दुसऱ्या सोन्याच्या द्रोणीने ते झाकून टाकले. नंतर सर्व प्रकारच्या सुगंधी द्रव्यांची चिता रचून भगवंतांचे शरीर चितेवर चढवले. Mahākassapattheravatthu महाकस्सप थेर यांची कथा (महाकश्यप स्थवीर कथा) 231. Tena kho pana samayena āyasmā mahākassapo pāvāya kusināraṃ addhānamaggappaṭippanno hoti mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi. Atha kho āyasmā mahākassapo maggā okkamma aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīdi. Tena kho pana samayena aññataro ājīvako kusinārāya mandāravapupphaṃ gahetvā pāvaṃ addhānamaggappaṭippanno hoti. Addasā kho āyasmā mahākassapo taṃ ājīvakaṃ dūratova āgacchantaṃ, disvā taṃ ājīvakaṃ etadavoca – ‘‘apāvuso, amhākaṃ satthāraṃ jānāsī’’ti? ‘‘Āmāvuso, jānāmi, ajja sattāhaparinibbuto samaṇo gotamo. Tato me idaṃ mandāravapupphaṃ gahita’’nti. Tattha ye te bhikkhū avītarāgā appekacce bāhā paggayha kandanti, chinnapātaṃ papatanti, āvaṭṭanti, vivaṭṭanti – ‘‘atikhippaṃ bhagavā parinibbuto, atikhippaṃ sugato parinibbuto, atikhippaṃ cakkhuṃ loke antarahito’’ti. Ye pana te bhikkhū vītarāgā, te satā sampajānā adhivāsenti – ‘‘aniccā saṅkhārā, taṃ kutettha labbhā’’ti. २३१. त्या वेळी आयुष्यमान महाकस्सप सुमारे पाचशे भिक्खूंच्या मोठ्या भिक्खू संघासह पावा नगरीहून कुसिनाराकडे जाणाऱ्या महामार्गाने प्रवास करत होते. तेव्हा आयुष्यमान महाकस्सप मार्गावरून बाजूला होऊन एका झाडाच्या मुळाशी बसले. त्याच वेळी एक आजीवक कुसिनाराहून मंदारव पुष्प घेऊन पावा नगरीकडे जाणाऱ्या महामार्गाने प्रवास करत होता. आयुष्यमान महाकस्सपांनी त्या आजीवकाला दुरूनच येताना पाहिले. त्याला पाहून ते म्हणाले, "मित्रा, तू आमच्या शास्त्यांना (गुरूूंना) ओळखतोस का?" "होय मित्रा, मी ओळखतो. श्रमण गोतम आज सात दिवसांपूर्वी परिनिर्वाण पावले आहेत. तिथूनच मी हे मंदारव पुष्प घेतले आहे." तिथे जे भिक्खू अद्याप वीतरागी (रागमुक्त) झाले नव्हते, त्यांतील काही जण आपले हात वर करून रडू लागले, कड्यावरून कोसळल्यासारखे जमिनीवर पडले, इकडेतिकडे लोळू लागले आणि म्हणू लागले, "भगवंत अतिशय लवकर परिनिर्वाण पावले! सुगत अतिशय लवकर परिनिर्वाण पावले! जगातील ज्ञानचक्षू अतिशय लवकर अंतर्धान पावले!" परंतु जे भिक्खू वीतरागी होते, त्यांनी स्मृतिमान व सजग राहून हे सहन केले आणि विचार केला, "सर्व संस्कार अनित्य आहेत, मग येथे काय अपेक्षा करता येईल?" 232. Tena kho pana samayena subhaddo nāma vuddhapabbajito tassaṃ parisāyaṃ nisinno hoti. Atha kho subhaddo vuddhapabbajito te [Pg.134] bhikkhū etadavoca – ‘‘alaṃ, āvuso, mā socittha, mā paridevittha, sumuttā mayaṃ tena mahāsamaṇena. Upaddutā ca homa – ‘idaṃ vo kappati, idaṃ vo na kappatī’ti. Idāni pana mayaṃ yaṃ icchissāma, taṃ karissāma, yaṃ na icchissāma, na taṃ karissāmā’’ti. Atha kho āyasmā mahākassapo bhikkhū āmantesi – ‘‘alaṃ, āvuso, mā socittha, mā paridevittha. Nanu etaṃ, āvuso, bhagavatā paṭikacceva akkhātaṃ – ‘sabbeheva piyehi manāpehi nānābhāvo vinābhāvo aññathābhāvo’. Taṃ kutettha, āvuso, labbhā. ‘Yaṃ taṃ jātaṃ bhūtaṃ saṅkhataṃ palokadhammaṃ, taṃ tathāgatassāpi sarīraṃ mā palujjī’ti, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti. २३२. त्या वेळी सुभद्द नावाचा वृद्धपणी प्रव्रजित झालेला भिक्खू त्या परिषदेत बसलेला होता. तेव्हा त्या वृद्धप्रव्रजित सुभद्दने त्या भिक्खूंना म्हटले, "मित्रांनो, पुरे करा! शोक करू नका, रडू नका. आपण त्या महाश्रमणापासून चांगल्या प्रकारे मुक्त झालो आहोत. 'हे तुम्हास कल्पते (योग्य आहे), हे तुम्हास कल्पत नाही (अयोग्य आहे)' असे सांगून त्यांनी आपल्याला त्रास दिला होता. आता मात्र आपल्याला जे हवे ते आपण करू आणि जे नको ते करणार नाही." तेव्हा आयुष्यमान महाकस्सपांनी भिक्खूंना संबोधित केले, "मित्रांनो, पुरे करा! शोक करू नका, रडू नका. मित्रांनो, भगवंतांनी आधीच हे सांगितले नव्हते का की, 'सर्व प्रिय आणि मनपसंत गोष्टींपासून वियोग, विनाश आणि परिवर्तन निश्चित आहे'? मग मित्रांनो, येथे काय अपेक्षा करता येईल? 'जे काही जन्मलेले, अस्तित्वात आलेले, संस्कृत (रचलेले) आणि नाशवंत स्वभावाचे आहे, ते तथागतांचे शरीर देखील नष्ट होऊ नये', अशी स्थिती असणे शक्य नाही." 233. Tena kho pana samayena cattāro mallapāmokkhā sīsaṃnhātā ahatāni vatthāni nivatthā – ‘‘mayaṃ bhagavato citakaṃ āḷimpessāmā’’ti na sakkonti āḷimpetuṃ. Atha kho kosinārakā mallā āyasmantaṃ anuruddhaṃ etadavocuṃ – ‘‘ko nu kho, bhante anuruddha, hetu ko paccayo, yenime cattāro mallapāmokkhā sīsaṃnhātā ahatāni vatthāni nivatthā – ‘mayaṃ bhagavato citakaṃ āḷimpessāmā’ti na sakkonti āḷimpetu’’nti? ‘‘Aññathā kho, vāseṭṭhā, devatānaṃ adhippāyo’’ti. ‘‘Kathaṃ pana, bhante, devatānaṃ adhippāyo’’ti? ‘‘Devatānaṃ kho, vāseṭṭhā, adhippāyo – ‘ayaṃ āyasmā mahākassapo pāvāya kusināraṃ addhānamaggappaṭippanno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi. Na tāva bhagavato citako pajjalissati, yāvāyasmā mahākassapo bhagavato pāde sirasā na vandissatī’’’ti. ‘‘Yathā, bhante, devatānaṃ adhippāyo, tathā hotū’’ti. २३३. त्या वेळी मल्लांचे चार प्रमुख नेते डोक्यावरून स्नान करून आणि नवीन वस्त्रे परिधान करून, "आम्ही भगवंतांच्या चितेला अग्नी देऊ" असे म्हणून प्रयत्न करत होते, परंतु ते चिता पेटवू शकले नाहीत. तेव्हा कुसिनारा येथील मल्लांनी आयुष्यमान अनुरुद्धांना विचारले, "भन्ते अनुरुद्ध, याचे काय कारण आणि काय हेतू आहे, ज्यामुळे हे मल्लांचे चार प्रमुख नेते डोक्यावरून स्नान करून आणि नवीन वस्त्रे परिधान करूनही भगवंतांची चिता पेटवू शकत नाहीत?" "वासेठ्ठहो, देवतांचा हेतू काही वेगळाच आहे." "पण भन्ते, देवतांचा काय हेतू आहे?" "वासेठ्ठहो, देवतांचा असा हेतू आहे की, 'हे आयुष्यमान महाकस्सप सुमारे पाचशे भिक्खूंच्या मोठ्या भिक्खू संघासह पावा नगरीहून कुसिनाराकडे जाणाऱ्या महामार्गाने येत आहेत. जोपर्यंत आयुष्यमान महाकस्सप भगवंतांच्या चरणांवर डोके ठेवून वंदन करणार नाहीत, तोपर्यंत भगवंतांची चिता पेटणार नाही.'" "भन्ते, जसा देवतांचा हेतू आहे, तसेच घडू दे." 234. Atha kho āyasmā mahākassapo yena kusinārā makuṭabandhanaṃ nāma mallānaṃ cetiyaṃ, yena bhagavato citako tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā añjaliṃ paṇāmetvā tikkhattuṃ citakaṃ padakkhiṇaṃ katvā bhagavato pāde sirasā vandi. Tānipi kho pañcabhikkhusatāni ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā añjaliṃ paṇāmetvā tikkhattuṃ citakaṃ padakkhiṇaṃ katvā bhagavato pāde sirasā vandiṃsu. Vandite ca panāyasmatā mahākassapena tehi ca pañcahi bhikkhusatehi sayameva bhagavato citako pajjali. २३४. त्यानंतर आयुष्यमान महाकस्सप कुसिनारा येथील मल्लांचे 'मकुटबंधन' नावाचे चैत्य जेथे भगवंतांची चिता होती, तिथे गेले. तिथे पोहोचून त्यांनी आपले चीवर एका खांद्यावर केले, हात जोडून चितेला तीन वेळा प्रदक्षिणा घातली आणि भगवंतांच्या चरणांवर डोके ठेवून वंदन केले. त्या पाचशे भिक्खूंनी देखील आपले चीवर एका खांद्यावर केले, हात जोडून चितेला तीन वेळा प्रदक्षिणा घातली आणि भगवंतांच्या चरणांवर डोके ठेवून वंदन केले. आयुष्यमान महाकस्सप आणि त्या पाचशे भिक्खूंनी वंदन केल्यावर, भगवंतांची चिता स्वतःहूनच पेटली. 235. Jhāyamānassa [Pg.135] kho pana bhagavato sarīrassa yaṃ ahosi chavīti vā cammanti vā maṃsanti vā nhārūti vā lasikāti vā, tassa neva chārikā paññāyittha, na masi; sarīrāneva avasissiṃsu. Seyyathāpi nāma sappissa vā telassa vā jhāyamānassa neva chārikā paññāyati, na masi; evameva bhagavato sarīrassa jhāyamānassa yaṃ ahosi chavīti vā cammanti vā maṃsanti vā nhārūti vā lasikāti vā, tassa neva chārikā paññāyittha, na masi; sarīrāneva avasissiṃsu. Tesañca pañcannaṃ dussayugasatānaṃ dveva dussāni na ḍayhiṃsu yañca sabbaabbhantarimaṃ yañca bāhiraṃ. Daḍḍhe ca kho pana bhagavato sarīre antalikkhā udakadhārā pātubhavitvā bhagavato citakaṃ nibbāpesi. Udakasālatopi abbhunnamitvā bhagavato citakaṃ nibbāpesi. Kosinārakāpi mallā sabbagandhodakena bhagavato citakaṃ nibbāpesuṃ. Atha kho kosinārakā mallā bhagavato sarīrāni sattāhaṃ sandhāgāre sattipañjaraṃ karitvā dhanupākāraṃ parikkhipāpetvā naccehi gītehi vāditehi mālehi gandhehi sakkariṃsu garuṃ kariṃsu mānesuṃ pūjesuṃ. २३५. जेव्हा भगवंतांच्या शरीराचे दहन होत होते, तेव्हा त्यांच्या बाह्य त्वचेची, अंतर्त्वचेची, मांसाची, स्नायूंची किंवा सांध्यांमधील द्रवाची राख किंवा काजळी उरली नाही; केवळ शारीरिक धातूच शिल्लक राहिले. ज्याप्रमाणे तूप किंवा तेल जळत असताना त्याची कोणतीही राख किंवा काजळी उरत नाही, त्याचप्रमाणे भगवंतांच्या शरीराचे दहन होत असताना त्यांच्या बाह्य त्वचेची, अंतर्त्वचेची, मांसाची, स्नायूंची किंवा सांध्यांमधील द्रवाची राख किंवा काजळी उरली नाही; केवळ शारीरिक धातूच शिल्लक राहिले. आणि त्या पाचशे वस्त्रांच्या जोड्यांपैकी केवळ दोनच वस्त्रे जळाली नाहीत—जे सर्वात आतले होते आणि जे सर्वात बाहेरचे होते. भगवंतांचे शरीर दहन झाल्यावर, आकाशातून पाण्याच्या धारा प्रकट झाल्या आणि त्यांनी भगवंतांची चिता विझवली. पाण्याच्या साल वृक्षांमधूनही पाणी बाहेर पडून त्यांनी भगवंतांची चिता विझवली. कुसिनारा येथील मल्लांनी देखील सर्व प्रकारच्या सुगंधी पाण्याने भगवंतांची चिता विझवली. त्यानंतर कुसिनाराच्या मल्लांनी भगवंतांच्या शारीरिक धातूंना सात दिवसांपर्यंत आपल्या संथागारात भाल्यांचे कुंपण आणि धनुष्यांची भिंत उभारून कडक पहारा ठेवला आणि नृत्य, गीत, वादन, पुष्पमाला व सुगंधी द्रव्यांनी त्यांचा सत्कार केला, आदर केला, मान दिला आणि पूजा केली. Sarīradhātuvibhājanaṃ शारीरिक धातूंचे विभाजन 236. Assosi kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto – ‘‘bhagavā kira kusinārāyaṃ parinibbuto’’ti. Atha kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto kosinārakānaṃ mallānaṃ dūtaṃ pāhesi – ‘‘bhagavāpi khattiyo ahampi khattiyo, ahampi arahāmi bhagavato sarīrānaṃ bhāgaṃ, ahampi bhagavato sarīrānaṃ thūpañca mahañca karissāmī’’ti. २३६. मगधचा राजा वैदेहीपुत्र अजातशत्रू याने ऐकले की, 'भगवंत कुसिनारा येथे परिनिर्वाण पावले आहेत.' तेव्हा मगधचा राजा वैदेहीपुत्र अजातशत्रू याने कुसिनाराच्या मल्लांकडे दूत पाठवला की, 'भगवंतही क्षत्रिय होते आणि मीही क्षत्रिय आहे. मीसुद्धा भगवंतांच्या शारीरिक धातूंचा हिस्सा मिळण्यास पात्र आहे. मीसुद्धा भगवंतांच्या शारीरिक धातूंवर स्तूप उभारून त्यांची पूजा-अर्चना करीन.' Assosuṃ kho vesālikā licchavī – ‘‘bhagavā kira kusinārāyaṃ parinibbuto’’ti. Atha kho vesālikā licchavī kosinārakānaṃ mallānaṃ dūtaṃ pāhesuṃ – ‘‘bhagavāpi khattiyo mayampi khattiyā, mayampi arahāma bhagavato sarīrānaṃ bhāgaṃ, mayampi bhagavato sarīrānaṃ thūpañca mahañca karissāmā’’ti. वैदेशीच्या लिच्छवींनी ऐकले की, 'भगवंत कुसिनारा येथे परिनिर्वाण पावले आहेत.' तेव्हा वैशालीच्या लिच्छवींनी कुसिनाराच्या मल्लांकडे दूत पाठवला की, 'भगवंतही क्षत्रिय होते आणि आम्हीही क्षत्रिय आहोत. आम्हीसुद्धा भगवंतांच्या शारीरिक धातूंचा हिस्सा मिळण्यास पात्र आहोत. आम्हीसुद्धा भगवंतांच्या शारीरिक धातूंवर स्तूप उभारून त्यांची पूजा-अर्चना करू.' Assosuṃ kho kapilavatthuvāsī sakyā – ‘‘bhagavā kira kusinārāyaṃ parinibbuto’’ti. Atha kho kapilavatthuvāsī sakyā kosinārakānaṃ mallānaṃ [Pg.136] dūtaṃ pāhesuṃ – ‘‘bhagavā amhākaṃ ñātiseṭṭho, mayampi arahāma bhagavato sarīrānaṃ bhāgaṃ, mayampi bhagavato sarīrānaṃ thūpañca mahañca karissāmā’’ti. कपिलवस्तूच्या शाक्यांनी ऐकले की, 'भगवंत कुसिनारा येथे परिनिर्वाण पावले आहेत.' तेव्हा कपिलवस्तूच्या शाक्यांनी कुसिनाराच्या मल्लांकडे दूत पाठवला की, 'भगवंत हे आमच्या कुळातील श्रेष्ठ नातलग होते. आम्हीसुद्धा भगवंतांच्या शारीरिक धातूंचा हिस्सा मिळण्यास पात्र आहोत. आम्हीसुद्धा भगवंतांच्या शारीरिक धातूंवर स्तूप उभारून त्यांची पूजा-अर्चना करू.' Assosuṃ kho allakappakā bulayo – ‘‘bhagavā kira kusinārāyaṃ parinibbuto’’ti. Atha kho allakappakā bulayo kosinārakānaṃ mallānaṃ dūtaṃ pāhesuṃ – ‘‘bhagavāpi khattiyo mayampi khattiyā, mayampi arahāma bhagavato sarīrānaṃ bhāgaṃ, mayampi bhagavato sarīrānaṃ thūpañca mahañca karissāmā’’ti. अल्लाकप्पच्या बुलींनी ऐकले की, 'भगवंत कुसिनारा येथे परिनिर्वाण पावले आहेत.' तेव्हा अल्लाकप्पच्या बुलींनी कुसिनाराच्या मल्लांकडे दूत पाठवला की, 'भगवंतही क्षत्रिय होते आणि आम्हीही क्षत्रिय आहोत. आम्हीसुद्धा भगवंतांच्या शारीरिक धातूंचा हिस्सा मिळण्यास पात्र आहोत. आम्हीसुद्धा भगवंतांच्या शारीरिक धातूंवर स्तूप उभारून त्यांची पूजा-अर्चना करू.' Assosuṃ kho rāmagāmakā koḷiyā – ‘‘bhagavā kira kusinārāyaṃ parinibbuto’’ti. Atha kho rāmagāmakā koḷiyā kosinārakānaṃ mallānaṃ dūtaṃ pāhesuṃ – ‘‘bhagavāpi khattiyo mayampi khattiyā, mayampi arahāma bhagavato sarīrānaṃ bhāgaṃ, mayampi bhagavato sarīrānaṃ thūpañca mahañca karissāmā’’ti. रामग्रामच्या कोलियांनी ऐकले की, 'भगवंत कुसिनारा येथे परिनिर्वाण पावले आहेत.' तेव्हा रामग्रामच्या कोलियांनी कुसिनाराच्या मल्लांकडे दूत पाठवला की, 'भगवंतही क्षत्रिय होते आणि आम्हीही क्षत्रिय आहोत. आम्हीसुद्धा भगवंतांच्या शारीरिक धातूंचा हिस्सा मिळण्यास पात्र आहोत. आम्हीसुद्धा भगवंतांच्या शारीरिक धातूंवर स्तूप उभारून त्यांची पूजा-अर्चना करू.' Assosi kho veṭṭhadīpako brāhmaṇo – ‘‘bhagavā kira kusinārāyaṃ parinibbuto’’ti. Atha kho veṭṭhadīpako brāhmaṇo kosinārakānaṃ mallānaṃ dūtaṃ pāhesi – ‘‘bhagavāpi khattiyo ahaṃ pismi brāhmaṇo, ahampi arahāmi bhagavato sarīrānaṃ bhāgaṃ, ahampi bhagavato sarīrānaṃ thūpañca mahañca karissāmī’’ti. वेठदीपच्या ब्राह्मणाने ऐकले की, 'भगवंत कुसिनारा येथे परिनिर्वाण पावले आहेत.' तेव्हा वेठदीपच्या ब्राह्मणाने कुसिनाराच्या मल्लांकडे दूत पाठवला की, 'भगवंत क्षत्रिय होते आणि मी ब्राह्मण आहे. मीसुद्धा भगवंतांच्या शारीरिक धातूंचा हिस्सा मिळण्यास पात्र आहे. मीसुद्धा भगवंतांच्या शारीरिक धातूंवर स्तूप उभारून त्यांची पूजा-अर्चना करीन.' Assosuṃ kho pāveyyakā mallā – ‘‘bhagavā kira kusinārāyaṃ parinibbuto’’ti. Atha kho pāveyyakā mallā kosinārakānaṃ mallānaṃ dūtaṃ pāhesuṃ – ‘‘bhagavāpi khattiyo mayampi khattiyā, mayampi arahāma bhagavato sarīrānaṃ bhāgaṃ, mayampi bhagavato sarīrānaṃ thūpañca mahañca karissāmā’’ti. पावाच्या मल्लांनी ऐकले की, 'भगवंत कुसिनारा येथे परिनिर्वाण पावले आहेत.' तेव्हा पावाच्या मल्लांनी कुसिनाराच्या मल्लांकडे दूत पाठवला की, 'भगवंतही क्षत्रिय होते आणि आम्हीही क्षत्रिय आहोत. आम्हीसुद्धा भगवंतांच्या शारीरिक धातूंचा हिस्सा मिळण्यास पात्र आहोत. आम्हीसुद्धा भगवंतांच्या शारीरिक धातूंवर स्तूप उभारून त्यांची पूजा-अर्चना करू.' Evaṃ vutte kosinārakā mallā te saṅghe gaṇe etadavocuṃ – ‘‘bhagavā amhākaṃ gāmakkhette parinibbuto, na mayaṃ dassāma bhagavato sarīrānaṃ bhāga’’nti. असे विचारले असता, कुसिनाराच्या मल्लांनी त्या सर्व संघांना व गणांना असे म्हटले की, 'भगवंत आमच्याच भूमीवर परिनिर्वाण पावले आहेत. आम्ही भगवंतांच्या शारीरिक धातूंचा कोणताही हिस्सा देणार नाही.' 237. Evaṃ vutte doṇo brāhmaṇo te saṅghe gaṇe etadavoca – २३७. असे म्हटले असता, द्रोण ब्राह्मणाने त्या संघांना व गणांना हे वचन म्हटले— ‘‘Suṇantu [Pg.137] bhonto mama ekavācaṃ,Amhāka ; Buddho ahu khantivādo; Na hi sādhu yaṃ uttamapuggalassa,Sarīrabhāge siyā sampahāro. 'हे महाशयांनो, माझे एक वाक्य ऐका. आपले बुद्ध हे क्षमावादी होते. त्या उत्तम पुरुषाच्या शारीरिक धातूंच्या वाटणीवरून संघर्ष व्हावा, हे मुळीच योग्य नाही.' Sabbeva bhonto sahitā samaggā,Sammodamānā karomaṭṭhabhāge; Vitthārikā hontu disāsu thūpā,Bahū janā cakkhumato pasannā’’ti. 'आपण सर्वजण एकत्र येऊन, एकोप्याने आणि आनंदाने धातूंचे आठ भाग करूया. सर्व दिशांना स्तूप विस्तृतपणे उभारले जावोत, कारण अनेक लोक त्या चक्षुमान बुद्धांवर श्रद्धा ठेवून आहेत.' 238. ‘‘Tena hi, brāhmaṇa, tvaññeva bhagavato sarīrāni aṭṭhadhā samaṃ savibhattaṃ vibhajāhī’’ti. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho doṇo brāhmaṇo tesaṃ saṅghānaṃ gaṇānaṃ paṭissutvā bhagavato sarīrāni aṭṭhadhā samaṃ suvibhattaṃ vibhajitvā te saṅghe gaṇe etadavoca – ‘‘imaṃ me bhonto tumbaṃ dadantu ahampi tumbassa thūpañca mahañca karissāmī’’ti. Adaṃsu kho te doṇassa brāhmaṇassa tumbaṃ. २३८. 'तसे असेल तर हे ब्राह्मणा, तूच भगवंतांच्या शारीरिक धातूंचे आठ समान भागांत व्यवस्थित विभाजन कर.' द्रोण ब्राह्मणाने 'तसेच असो, महाशयांनो' असे म्हणून त्या संघांचे व गणांचे म्हणणे मान्य केले. त्याने भगवंतांच्या शारीरिक धातूंचे आठ समान भागांत व्यवस्थित विभाजन केले आणि त्या संघांना व गणांना म्हटले, 'महाशयांनो, मला हे मोजण्याचे पात्र द्यावे, मीसुद्धा या पात्रावर स्तूप उभारून त्याची पूजा-अर्चना करीन.' त्यांनी ते पात्र द्रोण ब्राह्मणाला दिले. Assosuṃ kho pippalivaniyā moriyā – ‘‘bhagavā kira kusinārāyaṃ parinibbuto’’ti. Atha kho pippalivaniyā moriyā kosinārakānaṃ mallānaṃ dūtaṃ pāhesuṃ – ‘‘bhagavāpi khattiyo mayampi khattiyā, mayampi arahāma bhagavato sarīrānaṃ bhāgaṃ, mayampi bhagavato sarīrānaṃ thūpañca mahañca karissāmā’’ti. ‘‘Natthi bhagavato sarīrānaṃ bhāgo, vibhattāni bhagavato sarīrāni. Ito aṅgāraṃ harathā’’ti. Te tato aṅgāraṃ hariṃsu. पिप्पलीवनाच्या मोरियांनी ऐकले की, 'भगवंत कुसिनारा येथे परिनिर्वाण पावले आहेत.' तेव्हा पिप्पलीवनाच्या मोरियांनी कुसिनाराच्या मल्लांकडे दूत पाठवला की, 'भगवंतही क्षत्रिय होते आणि आम्हीही क्षत्रिय आहोत. आम्हीसुद्धा भगवंतांच्या शारीरिक धातूंचा हिस्सा मिळण्यास पात्र आहोत. आम्हीसुद्धा भगवंतांच्या शारीरिक धातूंवर स्तूप उभारून त्यांची पूजा-अर्चना करू.' मल्लांनी उत्तर दिले, 'भगवंतांच्या शारीरिक धातूंचा कोणताही हिस्सा आता उरलेला नाही, भगवंतांच्या धातूंचे वाटप झाले आहे. तुम्ही येथून कोळसे घेऊन जा.' त्यांनी तेथून कोळसे नेले. Dhātuthūpapūjā धातू आणि स्तूपांची पूजा 239. Atha kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto rājagahe bhagavato sarīrānaṃ thūpañca mahañca akāsi. Vesālikāpi licchavī vesāliyaṃ bhagavato sarīrānaṃ thūpañca mahañca akaṃsu. Kapilavatthuvāsīpi sakyā kapilavatthusmiṃ bhagavato sarīrānaṃ thūpañca mahañca akaṃsu. Allakappakāpi bulayo allakappe bhagavato sarīrānaṃ thūpañca mahañca akaṃsu. Rāmagāmakāpi koḷiyā rāmagāme bhagavato sarīrānaṃ thūpañca mahañca akaṃsu. Veṭṭhadīpakopi brāhmaṇo veṭṭhadīpe bhagavato [Pg.138] sarīrānaṃ thūpañca mahañca akāsi. Pāveyyakāpi mallā pāvāyaṃ bhagavato sarīrānaṃ thūpañca mahañca akaṃsu. Kosinārakāpi mallā kusinārāyaṃ bhagavato sarīrānaṃ thūpañca mahañca akaṃsu. Doṇopi brāhmaṇo tumbassa thūpañca mahañca akāsi. Pippalivaniyāpi moriyā pippalivane aṅgārānaṃ thūpañca mahañca akaṃsu. Iti aṭṭha sarīrathūpā navamo tumbathūpo dasamo aṅgārathūpo. Evametaṃ bhūtapubbanti. २३९. त्यानंतर मगधचा राजा वैदेहीपुत्र अजातशत्रूने राजगृह येथे भगवंतांच्या शरीर-धातूंचे स्तूप आणि पूजा (महोत्सव) केली. वैशालीच्या लिच्छवींनीही वैशाली येथे भगवंतांच्या शरीर-धातूंचे स्तूप आणि पूजा केली. कपिलवस्तूचे रहिवासी असलेल्या शाक्यांनीही कपिलवस्तू येथे भगवंतांच्या शरीर-धातूंचे स्तूप आणि पूजा केली. अल्लकप्पचे बुलिय लोकांनीही अल्लकप्प येथे भगवंतांच्या शरीर-धातूंचे स्तूप आणि पूजा केली. रामगामचे कोलिय लोकांनीही रामगाम येथे भगवंतांच्या शरीर-धातूंचे स्तूप आणि पूजा केली. वेठदीपच्या ब्राह्मणानेही वेठदीप येथे भगवंतांच्या शरीर-धातूंचे स्तूप आणि पूजा केली. पावाचे मल्लांनीही पावा येथे भगवंतांच्या शरीर-धातूंचे स्तूप आणि पूजा केली. कुसिनाराचे मल्लांनीही कुसिनारा येथे भगवंतांच्या शरीर-धातूंचे स्तूप आणि पूजा केली. द्रोण ब्राह्मणानेही कुंभाचा (द्रोणाचा) स्तूप आणि पूजा केली. पिप्पलिवनचे मोरिय लोकांनीही पिप्पलिवन येथे अंगारांचा (कोळशांचा) स्तूप आणि पूजा केली. अशा प्रकारे आठ शरीर-स्तूप, नववा कुंभ-स्तूप आणि दहावा अंगार-स्तूप झाले. पूर्वी असे घडले होते. 240. Aṭṭhadoṇaṃ cakkhumato sarīraṃ, sattadoṇaṃ jambudīpe mahenti. २४०. चक्षुमान (बुद्धांच्या) शरीराचे आठ द्रोण (भाग) होते; त्यांपैकी सात द्रोणांची जंबुद्विपातील लोक पूजा करतात. Ekañca doṇaṃ purisavaruttamassa, rāmagāme nāgarājā maheti. आणि पुरुषोत्तमाच्या (बुद्धांच्या) एका द्रोण भागाची रामगाम येथे नागराज पूजा करतो. Ekāhi dāṭhā tidivehi pūjitā, ekā pana gandhārapure mahīyati; Kāliṅgarañño vijite punekaṃ, ekaṃ pana nāgarājā maheti. एक दाढा (सुळा) त्रिदशलोकात (स्वर्गात देवेंद्रांद्वारे) पूजली जाते, दुसरी गांधारपुरात पूजली जाते; पुन्हा एक कलिंग राजाच्या राज्यात पूजली जाते आणि एक नागराज पूजतो. Tasseva tejena ayaṃ vasundharā,Āyāgaseṭṭhehi mahī alaṅkatā; Evaṃ imaṃ cakkhumato sarīraṃ,Susakkataṃ sakkatasakkatehi. त्यांच्याच तेजाने ही वसुंधरा आणि ही पृथ्वी श्रेष्ठ पूजनीय स्तूपांनी अलंकृत झाली आहे. अशा प्रकारे, चक्षुमान बुद्धांच्या या शरीराची पूजनीय लोकांद्वारे उत्तम प्रकारे पूजा केली गेली आहे. Devindanāgindanarindapūjito,Manussindaseṭṭhehi tatheva pūjito; Taṃ vandatha pañjalikā labhitvā,Buddho have kappasatehi dullabhoti. देवेंद्र, नागेंद्र आणि नरेंद्रांद्वारे पूजित, तसेच सर्वश्रेष्ठ मनुष्येंद्रांद्वारे पूजित असलेल्या त्या धातूंचे दर्शन घेऊन हात जोडून वंदन करा; कारण शेकडो कल्प उलटून गेले तरी बुद्ध खरोखरच दुर्लभ आहेत. Cattālīsa samā dantā, kesā lomā ca sabbaso; Devā hariṃsu ekekaṃ, cakkavāḷaparamparāti. चाळीस समान दात, केस आणि सर्व रोम (धातू); देव एकामागून एक चक्रवाळात घेऊन गेले. Mahāparinibbānasuttaṃ niṭṭhitaṃ tatiyaṃ. तिसरे महापरिनिब्बानसुत्त समाप्त झाले. 4. Mahāsudassanasuttaṃ ४. महासुदस्सनसुत्त 241. Evaṃ [Pg.139] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā kusinārāyaṃ viharati upavattane mallānaṃ sālavane antarena yamakasālānaṃ parinibbānasamaye. Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘mā, bhante, bhagavā imasmiṃ khuddakanagarake ujjaṅgalanagarake sākhānagarake parinibbāyi. Santi, bhante, aññāni mahānagarāni. Seyyathidaṃ – campā, rājagahaṃ, sāvatthi, sāketaṃ, kosambī, bārāṇasī; ettha bhagavā parinibbāyatu. Ettha bahū khattiyamahāsālā brāhmaṇamahāsālā gahapatimahāsālā tathāgate abhippasannā, te tathāgatassa sarīrapūjaṃ karissantī’’ti. २४१. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान कुसिनारा येथे मल्लांच्या उपवत्तन नावाच्या शालवनात, जोड शालवृक्षांच्या दरम्यान, परिनिर्वाणाच्या वेळी विहार करत होते. तेव्हा आयुष्यमान आनंद जेथे भगवान होते तेथे गेले; जवळ जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेले आयुष्यमान आनंद भगवंतांना असे म्हणाले – 'भंते! भगवंतांनी या लहान नगरात, उजाड नगरात, शाखा-नगरात परिनिर्वाण प्राप्त करू नये. भंते! इतर मोठी नगरे आहेत, जसे की – चंपा, राजगृह, सावत्थी, साकेत, कोसम्बी, बाराणसी; येथे भगवंतांनी परिनिर्वाण प्राप्त करावे. येथे अनेक क्षत्रिय महाशाल, ब्राह्मण महाशाल आणि गृहपती महाशाल आहेत जे तथागतांवर अत्यंत श्रद्धा ठेवतात, ते तथागतांच्या शरीराची (धातूंची) पूजा करतील.' 242. ‘‘Mā hevaṃ, ānanda, avaca; mā hevaṃ, ānanda, avaca – khuddakanagarakaṃ ujjaṅgalanagarakaṃ sākhānagaraka’’nti. २४२. 'आनंदा, असे बोलू नकोस; आनंदा, असे बोलू नकोस की हे लहान नगर, उजाड नगर, शाखा-नगर आहे.' Kusāvatīrājadhānī कुसावती राजधानी ‘‘Bhūtapubbaṃ, ānanda, rājā mahāsudassano nāma ahosi khattiyo muddhāvasitto cāturanto vijitāvī janapadatthāvariyappatto. Rañño, ānanda, mahāsudassanassa ayaṃ kusinārā kusāvatī nāma rājadhānī ahosi. Puratthimena ca pacchimena ca dvādasayojanāni āyāmena, uttarena ca dakkhiṇena ca sattayojanāni vitthārena. Kusāvatī, ānanda, rājadhānī iddhā ceva ahosi phītā ca bahujanā ca ākiṇṇamanussā ca subhikkhā ca. Seyyathāpi, ānanda, devānaṃ āḷakamandā nāma rājadhānī iddhā ceva hoti phītā ca bahujanā ca ākiṇṇayakkhā ca subhikkhā ca; evameva kho, ānanda, kusāvatī rājadhānī iddhā ceva ahosi phītā ca bahujanā ca ākiṇṇamanussā ca subhikkhā ca. Kusāvatī, ānanda, rājadhānī dasahi saddehi avivittā ahosi divā ceva rattiñca, seyyathidaṃ – hatthisaddena assasaddena rathasaddena bherisaddena mudiṅgasaddena vīṇāsaddena gītasaddena saṅkhasaddena [Pg.140] sammasaddena pāṇitāḷasaddena ‘asnātha pivatha khādathā’ti dasamena saddena. 'आनंदा, पूर्वी महासुदस्सन नावाचा एक राजा होता, जो अभिषिक्त क्षत्रिय, चारही दिशांचा विजेता, विजयी आणि आपल्या जनपदाला स्थैर्य मिळवून देणारा चक्रवर्ती राजा होता. आनंदा, राजा महासुदस्सनची ही कुसिनारा 'कुसावती' नावाची राजधानी होती. ती पूर्वेकडून पश्चिमेकडे बारा योजने लांब आणि उत्तरेकडून दक्षिणेकडे सात योजने रुंद होती. आनंदा, कुसावती राजधानी समृद्ध, संपन्न, लोकसंख्या जास्त असलेली, माणसांनी गजबजलेली आणि सुभिक्ष (अन्नधान्याची सुबत्ता असलेली) होती. आनंदा, ज्याप्रमाणे देवांची 'आळकमंदा' नावाची राजधानी समृद्ध, संपन्न, लोकसंख्या जास्त असलेली, यक्षांनी गजबजलेली आणि सुभिक्ष असते; त्याचप्रमाणे, आनंदा, कुसावती राजधानी समृद्ध, संपन्न, लोकसंख्या जास्त असलेली, माणसांनी गजबजलेली आणि सुभिक्ष होती. आनंदा, कुसावती राजधानी दिवस-रात्र दहा आवाजांनी गुंजत असे, जसे की – हत्तींचा आवाज, घोड्यांचा आवाज, रथांचा आवाज, भेरीचा (नगाऱ्याचा) आवाज, मृदंगाचा आवाज, विणेचा आवाज, गीताचा आवाज, शंखाचा आवाज, झांजेचा आवाज, टाळ्यांचा आवाज आणि 'खा, प्या, आनंद घ्या' हा दहावा आवाज.' ‘‘Kusāvatī, ānanda, rājadhānī sattahi pākārehi parikkhittā ahosi. Eko pākāro sovaṇṇamayo, eko rūpiyamayo, eko veḷuriyamayo, eko phalikamayo, eko lohitaṅkamayo, eko masāragallamayo, eko sabbaratanamayo. Kusāvatiyā, ānanda, rājadhāniyā catunnaṃ vaṇṇānaṃ dvārāni ahesuṃ. Ekaṃ dvāraṃ sovaṇṇamayaṃ, ekaṃ rūpiyamayaṃ, ekaṃ veḷuriyamayaṃ, ekaṃ phalikamayaṃ. Ekekasmiṃ dvāre satta satta esikā nikhātā ahesuṃ tiporisaṅgā tiporisanikhātā dvādasaporisā ubbedhena. Ekā esikā sovaṇṇamayā, ekā rūpiyamayā, ekā veḷuriyamayā, ekā phalikamayā, ekā lohitaṅkamayā, ekā masāragallamayā, ekā sabbaratanamayā. Kusāvatī, ānanda, rājadhānī sattahi tālapantīhi parikkhittā ahosi. Ekā tālapanti sovaṇṇamayā, ekā rūpiyamayā, ekā veḷuriyamayā, ekā phalikamayā, ekā lohitaṅkamayā, ekā masāragallamayā, ekā sabbaratanamayā. Sovaṇṇamayassa tālassa sovaṇṇamayo khandho ahosi, rūpiyamayāni pattāni ca phalāni ca. Rūpiyamayassa tālassa rūpiyamayo khandho ahosi, sovaṇṇamayāni pattāni ca phalāni ca. Veḷuriyamayassa tālassa veḷuriyamayo khandho ahosi, phalikamayāni pattāni ca phalāni ca. Phalikamayassa tālassa phalikamayo khandho ahosi, veḷuriyamayāni pattāni ca phalāni ca. Lohitaṅkamayassa tālassa lohitaṅkamayo khandho ahosi, masāragallamayāni pattāni ca phalāni ca. Masāragallamayassa tālassa masāragallamayo khandho ahosi, lohitaṅkamayāni pattāni ca phalāni ca. Sabbaratanamayassa tālassa sabbaratanamayo khandho ahosi, sabbaratanamayāni pattāni ca phalāni ca. Tāsaṃ kho panānanda, tālapantīnaṃ vāteritānaṃ saddo ahosi vaggu ca rajanīyo ca khamanīyo ca madanīyo ca. Seyyathāpi, ānanda, pañcaṅgikassa tūriyassa suvinītassa suppaṭitāḷitassa sukusalehi samannāhatassa saddo hoti vaggu ca [Pg.141] rajanīyo ca khamanīyo ca madanīyo ca, evameva kho, ānanda, tāsaṃ tālapantīnaṃ vāteritānaṃ saddo ahosi vaggu ca rajanīyo ca khamanīyo ca madanīyo ca. Ye kho panānanda, tena samayena kusāvatiyā rājadhāniyā dhuttā ahesuṃ soṇḍā pipāsā, te tāsaṃ tālapantīnaṃ vāteritānaṃ saddena paricāresuṃ. आनंदा, कुसावती ही राजधानी सात तटबंदींनी वेढलेली होती. एक तटबंदी सोन्याची होती, एक चांदीची, एक वैडूर्यमणीची, एक स्फटिकाची, एक लोहितांगमणीची, एक मसारगल्लची आणि एक सर्व प्रकारच्या रत्नांची होती. आनंदा, कुसावती राजधानीला चार रंगांचे दरवाजे होते. एक सोन्याचे दार, एक चांदीचे दार, एक वैडूर्यमणीचे दार आणि एक स्फटिकाचे दार होते. प्रत्येक दारापाशी सात-सात खांब रोवलेले होते, जे तीन पुरुष खोल जमिनीत पुरलेले होते आणि उंचीने बारा पुरुष उंच होते. एक खांब सोन्याचा होता, एक चांदीचा, एक वैडूर्यमणीचा, एक स्फटिकाचा, एक लोहितांगमणीचा, एक मसारगल्लचा आणि एक सर्व प्रकारच्या रत्नांचा होता. आनंदा, कुसावती राजधानी ताडाच्या झाडांच्या सात रांगांनी वेढलेली होती. ताडाची एक रांग सोन्याची होती, एक चांदीची, एक वैडूर्यमणीची, एक स्फटिकाची, एक लोहितांगमणीची, एक मसारगल्लची आणि एक सर्व प्रकारच्या रत्नांची होती. सोन्याच्या ताडवृक्षाचा बुंधा सोन्याचा होता आणि त्याची पाने व फळे चांदीची होती. चांदीच्या ताडवृक्षाचा बुंधा चांदीचा होता आणि त्याची पाने व फळे सोन्याची होती. वैडूर्यमणीच्या ताडवृक्षाचा बुंधा वैडूर्यमणीचा होता आणि त्याची पाने व फळे स्फटिकाची होती. स्फटिकाच्या ताडवृक्षाचा बुंधा स्फटिकाचा होता आणि त्याची पाने व फळे वैडूर्यमणीची होती. लोहितांगमणीच्या ताडवृक्षाचा बुंधा लोहितांगमणीचा होता आणि त्याची पाने व फळे मसारगल्लची होती. मसारगल्लच्या ताडवृक्षाचा बुंधा मसारगल्लचा होता आणि त्याची पाने व फळे लोहितांगमणीची होती. सर्व रत्नांच्या ताडवृक्षाचा बुंधा सर्व रत्नांचा होता आणि त्याची पाने व फळेही सर्व रत्नांचीच होती. आनंदा, वाऱ्याच्या झुळुकीने हलणाऱ्या त्या ताडवृक्षांच्या रांगांमधून निघणारा आवाज अत्यंत मधुर, मनमोहक, आनंददायी आणि धुंद करणारा होता. आनंदा, ज्याप्रमाणे कुशल वादकांनी उत्तम प्रकारे सुसंवादित केलेले आणि वाजवलेले पाच प्रकारच्या वाद्यांचे संगीत मधुर, मनमोहक, आनंददायी आणि धुंद करणारे असते; त्याचप्रमाणे, आनंदा, वाऱ्याने हलणाऱ्या त्या ताडवृक्षांच्या रांगांचा आवाज मधुर, मनमोहक, आनंददायी आणि धुंद करणारा होता. आनंदा, त्या काळी कुसावती राजधानीत जे जुगारी, मद्यपी आणि विलासी लोक होते, ते वाऱ्याने हलणाऱ्या त्या ताडवृक्षांच्या रांगांच्या आवाजाने आनंदित होऊन क्रीडा करत असत. Cakkaratanaṃ चक्ररत्न 243. ‘‘Rājā, ānanda, mahāsudassano sattahi ratanehi samannāgato ahosi catūhi ca iddhīhi. Katamehi sattahi? Idhānanda, rañño mahāsudassanassa tadahuposathe pannarase sīsaṃnhātassa uposathikassa uparipāsādavaragatassa dibbaṃ cakkaratanaṃ pāturahosi sahassāraṃ sanemikaṃ sanābhikaṃ sabbākāraparipūraṃ. Disvā rañño mahāsudassanassa etadahosi – ‘sutaṃ kho panetaṃ – ‘‘yassa rañño khattiyassa muddhāvasittassa tadahuposathe pannarase sīsaṃnhātassa uposathikassa uparipāsādavaragatassa dibbaṃ cakkaratanaṃ pātubhavati sahassāraṃ sanemikaṃ sanābhikaṃ sabbākāraparipūraṃ, so hoti rājā cakkavattī’’ti. Assaṃ nu kho ahaṃ rājā cakkavattī’ti. २४३. आनंदा, राजे महासुदर्शन हे सात रत्नांनी आणि चार ऋद्धींनी संपन्न होते. कोणत्या सात रत्नांनी? आनंदा, येथे पंधराव्या दिवशीच्या उपोसथदिनी, राजे महासुदर्शनांनी डोक्यावरून स्नान करून, उपोसथ व्रत धारण केले असताना आणि ते आपल्या श्रेष्ठ प्रासादाच्या वरच्या मजल्यावर बसलेले असताना, त्यांना दिव्य चक्ररत्न प्रकट झाले; जे हजार आरे असलेले, धाव आणि कणा यांनी युक्त आणि सर्व प्रकारे परिपूर्ण होते. ते पाहून राजे महासुदर्शनांच्या मनात असा विचार आला – 'मी असे ऐकले आहे की – "ज्या अभिषिक्त क्षत्रिय राजाला पंधराव्या दिवशीच्या उपोसथदिनी, डोक्यावरून स्नान करून, उपोसथ व्रत धारण केले असताना आणि श्रेष्ठ प्रासादाच्या वरच्या मजल्यावर बसलेले असताना, हजार आरे असलेले, धाव आणि कणा यांनी युक्त आणि सर्व प्रकारे परिपूर्ण असे दिव्य चक्ररत्न प्रकट होते, तो चक्रवर्ती राजा होतो." मग मी चक्रवर्ती राजा आहे काय?' 244. ‘‘Atha kho, ānanda, rājā mahāsudassano uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā vāmena hatthena suvaṇṇabhiṅkāraṃ gahetvā dakkhiṇena hatthena cakkaratanaṃ abbhukkiri – ‘pavattatu bhavaṃ cakkaratanaṃ, abhivijinātu bhavaṃ cakkaratana’nti. Atha kho taṃ, ānanda, cakkaratanaṃ puratthimaṃ disaṃ pavatti, anvadeva rājā mahāsudassano saddhiṃ caturaṅginiyā senāya, yasmiṃ kho panānanda, padese cakkaratanaṃ patiṭṭhāsi, tattha rājā mahāsudassano vāsaṃ upagacchi saddhiṃ caturaṅginiyā senāya. Ye kho panānanda, puratthimāya disāya paṭirājāno, te rājānaṃ mahāsudassanaṃ upasaṅkamitvā evamāhaṃsu – ‘ehi kho mahārāja, svāgataṃ te mahārāja, sakaṃ te mahārāja, anusāsa mahārājā’ti. Rājā mahāsudassano evamāha – ‘pāṇo na hantabbo, adinnaṃ na ādātabbaṃ, kāmesu micchā na caritabbā, musā na bhaṇitabbā, majjaṃ na pātabbaṃ, yathābhuttañca bhuñjathā’ti[Pg.142]. Ye kho panānanda, puratthimāya disāya paṭirājāno, te rañño mahāsudassanassa anuyantā ahesuṃ. Atha kho taṃ, ānanda, cakkaratanaṃ puratthimaṃ samuddaṃ ajjhogāhetvā paccuttaritvā dakkhiṇaṃ disaṃ pavatti…pe… dakkhiṇaṃ samuddaṃ ajjhogāhetvā paccuttaritvā pacchimaṃ disaṃ pavatti…pe… pacchimaṃ samuddaṃ ajjhogāhetvā paccuttaritvā uttaraṃ disaṃ pavatti, anvadeva rājā mahāsudassano saddhiṃ caturaṅginiyā senāya. Yasmiṃ kho panānanda, padese cakkaratanaṃ patiṭṭhāsi, tattha rājā mahāsudassano vāsaṃ upagacchi saddhiṃ caturaṅginiyā senāya. Ye kho panānanda, uttarāya disāya paṭirājāno, te rājānaṃ mahāsudassanaṃ upasaṅkamitvā evamāhaṃsu – ‘ehi kho mahārāja, svāgataṃ te mahārāja, sakaṃ te mahārāja, anusāsa mahārājā’ti. Rājā mahāsudassano evamāha – ‘pāṇo na hantabbo, adinnaṃ na ādātabbaṃ, kāmesu micchā na caritabbā, musā na bhaṇitabbā, majjaṃ na pātabbaṃ, yathābhuttañca bhuñjathā’ti. Ye kho panānanda, uttarāya disāya paṭirājāno, te rañño mahāsudassanassa anuyantā ahesuṃ. २४४. त्यानंतर, आनंदा, राजे महासुदर्शन आपल्या आसनावरून उठले, त्यांनी आपले उपरणे एका खांद्यावर घेतले, डाव्या हातात सोन्याची झारी घेतली आणि उजव्या हाताने चक्ररत्नावर पाणी शिंपडले आणि म्हणाले – 'हे पूजनीय चक्ररत्न फिरावे, हे पूजनीय चक्ररत्न विजय मिळवून देवो!' तेव्हा, आनंदा, ते चक्ररत्न पूर्व दिशेकडे फिरू लागले. राजे महासुदर्शन आपल्या चतुरंग सेनेसह त्याच्या मागोमाग गेले. आनंदा, ज्या ठिकाणी ते चक्ररत्न थांबले, तिथे राजे महासुदर्शन आपल्या चतुरंग सेनेसह मुक्कामास राहिले. आनंदा, पूर्व दिशेकडील जे शत्रूराजे होते, त्यांनी राजे महासुदर्शनांकडे येऊन असे म्हटले – 'यावे महाराज! आपले स्वागत असो महाराज! हे राज्य आपलेच आहे महाराज, आपण यावर शासन करावे.' राजे महासुदर्शन म्हणाले – 'प्राणाची हिंसा करू नका, न दिलेले घेऊ नका, कामभोगांमध्ये व्यभिचार करू नका, असत्य बोलू नका, मद्यपान करू नका आणि पूर्वीप्रमाणेच कर गोळा करून उपभोग घ्या.' आनंदा, पूर्व दिशेकडील जे शत्रूराजे होते, ते राजे महासुदर्शनांचे मांडलिक झाले. त्यानंतर, आनंदा, ते चक्ररत्न पूर्व समुद्रात उतरून, पुन्हा वर येऊन दक्षिण दिशेकडे फिरू लागले... दक्षिण समुद्रात उतरून, पुन्हा वर येऊन पश्चिम दिशेकडे फिरू लागले... पश्चिम समुद्रात उतरून, पुन्हा वर येऊन उत्तर दिशेकडे फिरू लागले. राजे महासुदर्शन आपल्या चतुरंग सेनेसह त्याच्या मागोमाग गेले. आनंदा, ज्या ठिकाणी ते चक्ररत्न थांबले, तिथे राजे महासुदर्शन आपल्या चतुरंग सेनेसह मुक्कामास राहिले. आनंदा, उत्तर दिशेकडील जे शत्रूराजे होते, त्यांनी राजे महासुदर्शनांकडे येऊन असे म्हटले – 'यावे महाराज! आपले स्वागत असो महाराज! हे राज्य आपलेच आहे महाराज, आपण यावर शासन करावे.' राजे महासुदर्शन म्हणाले – 'प्राणाची हिंसा करू नका, न दिलेले घेऊ नका, कामभोगांमध्ये व्यभिचार करू नका, असत्य बोलू नका, मद्यपान करू नका आणि पूर्वीप्रमाणेच कर गोळा करून उपभोग घ्या.' आनंदा, उत्तर दिशेकडील जे शत्रूराजे होते, ते राजे महासुदर्शनांचे मांडलिक झाले. 245. ‘‘Atha kho taṃ, ānanda, cakkaratanaṃ samuddapariyantaṃ pathaviṃ abhivijinitvā kusāvatiṃ rājadhāniṃ paccāgantvā rañño mahāsudassanassa antepuradvāre atthakaraṇapamukhe akkhāhataṃ maññe aṭṭhāsi rañño mahāsudassanassa antepuraṃ upasobhayamānaṃ. Rañño, ānanda, mahāsudassanassa evarūpaṃ cakkaratanaṃ pāturahosi. २४५. आनंदा, त्यानंतर ते चक्ररत्न महासागराच्या मर्यादेपर्यंतच्या पृथ्वीवर विजय मिळवून कुसावती या राजधानीत परत आले आणि राजा महासुदस्साच्या अंतःपुराच्या दारापाशी, न्यायनिवाडा करण्याच्या मुख्य ठिकाणी, जणू काही आसाला खिळल्यासारखे राजा महासुदस्साच्या अंतःपुराची शोभा वाढवत स्थिरावले. आनंदा, राजा महासुदस्साला अशा प्रकारचे चक्ररत्न प्राप्त झाले. Hatthiratanaṃ हत्तीरत्न 246. ‘‘Puna caparaṃ, ānanda, rañño mahāsudassanassa hatthiratanaṃ pāturahosi sabbaseto sattappatiṭṭho iddhimā vehāsaṅgamo uposatho nāma nāgarājā. Taṃ disvā rañño mahāsudassanassa cittaṃ pasīdi – ‘bhaddakaṃ vata bho hatthiyānaṃ, sace damathaṃ upeyyā’ti. Atha kho taṃ, ānanda, hatthiratanaṃ – seyyathāpi nāma gandhahatthājāniyo dīgharattaṃ suparidanto, evameva damathaṃ upagacchi. Bhūtapubbaṃ, ānanda, rājā mahāsudassano tameva hatthiratanaṃ vīmaṃsamāno pubbaṇhasamayaṃ abhiruhitvā samuddapariyantaṃ pathaviṃ anuyāyitvā kusāvatiṃ rājadhāniṃ paccāgantvā pātarāsamakāsi. Rañño, ānanda, mahāsudassanassa evarūpaṃ hatthiratanaṃ pāturahosi. २४६. आनंदा, पुन्हा आणखी असे की, राजा महासुदस्साला हत्तीरत्न प्राप्त झाले. तो सर्वस्वी पांढरा शुभ्र, सात ठिकाणी जमिनीला स्पर्श करणारा, ऋद्धीमान, आकाशातून गमन करणारा, 'उपोसथ' नावाचा हत्तीराज होता. त्याला पाहून राजा महासुदस्साचे मन प्रसन्न झाले—'जर हा हत्ती वाहन म्हणून प्रशिक्षित झाला, तर किती उत्तम होईल!' आनंदा, त्यानंतर ते हत्तीरत्न, जणू काही दीर्घकाळ उत्तम प्रकारे प्रशिक्षित केलेला एखादा श्रेष्ठ गंधहत्ती असावा, त्याचप्रमाणे पूर्णपणे प्रशिक्षित झाले. आनंदा, पूर्वी असे घडले होते की, राजा महासुदस्साने त्या हत्तीरत्नाची परीक्षा घेण्याच्या उद्देशाने, सकाळीच त्यावर आरूढ होऊन महासागराच्या मर्यादेपर्यंतच्या संपूर्ण पृथ्वीची प्रदक्षिणा केली आणि कुसावती राजधानीत परत येऊन सकाळचे भोजन केले. आनंदा, राजा महासुदस्साला अशा प्रकारचे हत्तीरत्न प्राप्त झाले. Assaratanaṃ अश्वरत्न 247. ‘‘Puna [Pg.143] caparaṃ, ānanda, rañño mahāsudassanassa assaratanaṃ pāturahosi sabbaseto kāḷasīso muñjakeso iddhimā vehāsaṅgamo valāhako nāma assarājā. Taṃ disvā rañño mahāsudassanassa cittaṃ pasīdi – ‘bhaddakaṃ vata bho assayānaṃ sace damathaṃ upeyyā’ti. Atha kho taṃ, ānanda, assaratanaṃ seyyathāpi nāma bhaddo assājāniyo dīgharattaṃ suparidanto, evameva damathaṃ upagacchi. Bhūtapubbaṃ, ānanda, rājā mahāsudassano tameva assaratanaṃ vīmaṃsamāno pubbaṇhasamayaṃ abhiruhitvā samuddapariyantaṃ pathaviṃ anuyāyitvā kusāvatiṃ rājadhāniṃ paccāgantvā pātarāsamakāsi. Rañño, ānanda, mahāsudassanassa evarūpaṃ assaratanaṃ pāturahosi. २४७. आनंदा, पुन्हा आणखी असे की, राजा महासुदस्साला अश्वरत्न प्राप्त झाले. तो सर्वस्वी पांढरा शुभ्र, काळे डोके असलेला, मुंज गवतासारखी आयाळ असलेला, ऋद्धीमान, आकाशातून गमन करणारा, 'वलाहक' नावाचा अश्वराज होता. त्याला पाहून राजा महासुदस्साचे मन प्रसन्न झाले—'जर हे अश्ववाहन प्रशिक्षित झाले, तर किती उत्तम होईल!' आनंदा, त्यानंतर ते अश्वरत्न, जणू काही दीर्घकाळ उत्तम प्रकारे प्रशिक्षित केलेला एखादा उत्तम जातिवंत घोडा असावा, त्याचप्रमाणे पूर्णपणे प्रशिक्षित झाले. आनंदा, पूर्वी असे घडले होते की, राजा महासुदस्साने त्या अश्वरत्नाची परीक्षा घेण्याच्या उद्देशाने, सकाळीच त्यावर आरूढ होऊन महासागराच्या मर्यादेपर्यंतच्या संपूर्ण पृथ्वीची प्रदक्षिणा केली आणि कुसावती राजधानीत परत येऊन सकाळचे भोजन केले. आनंदा, राजा महासुदस्साला अशा प्रकारचे अश्वरत्न प्राप्त झाले. Maṇiratanaṃ मणिरत्न 248. ‘‘Puna caparaṃ, ānanda, rañño mahāsudassanassa maṇiratanaṃ pāturahosi. So ahosi maṇi veḷuriyo subho jātimā aṭṭhaṃso suparikammakato accho vippasanno anāvilo sabbākārasampanno. Tassa kho panānanda, maṇiratanassa ābhā samantā yojanaṃ phuṭā ahosi. Bhūtapubbaṃ, ānanda, rājā mahāsudassano tameva maṇiratanaṃ vīmaṃsamāno caturaṅginiṃ senaṃ sannayhitvā maṇiṃ dhajaggaṃ āropetvā rattandhakāratimisāya pāyāsi. Ye kho panānanda, samantā gāmā ahesuṃ, te tenobhāsena kammante payojesuṃ divāti maññamānā. Rañño, ānanda, mahāsudassanassa evarūpaṃ maṇiratanaṃ pāturahosi. २४८. आनंदा, पुन्हा आणखी असे की, राजा महासुदस्साला मणिरत्न प्राप्त झाले. तो वैडूर्य मणी अत्यंत तेजस्वी, शुद्ध जातीचा, आठ पैलू असलेला, उत्तम पैलू पाडलेला, स्वच्छ, अत्यंत निर्मळ, गढूळ नसलेला आणि सर्व प्रकारे परिपूर्ण असा होता. आनंदा, त्या मणिरत्नाचा प्रकाश चहूबाजूंनी एक योजन अंतरापर्यंत पसरत असे. आनंदा, पूर्वी असे घडले होते की, राजा महासुदस्साने त्या मणिरत्नाची परीक्षा घेण्याच्या उद्देशाने, चतुरंग सेना सज्ज केली आणि तो मणी ध्वजाच्या टोकावर ठेवून रात्रीच्या घनघोर अंधारात कूच केले. आनंदा, त्या परिसरातील जे काही गाव होते, त्या गावातील लोकांनी त्या मण्याच्या प्रकाशाने 'दिवस उजाडला आहे' असे समजून आपापली कामे सुरू केली. आनंदा, राजा महासुदस्साला अशा प्रकारचे मणिरत्न प्राप्त झाले. Itthiratanaṃ स्त्रीरत्न 249. ‘‘Puna caparaṃ, ānanda, rañño mahāsudassanassa itthiratanaṃ pāturahosi abhirūpā dassanīyā pāsādikā paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgatā nātidīghā nātirassā nātikisā nātithūlā nātikāḷikā nāccodātā atikkantā mānusivaṇṇaṃ appattā dibbavaṇṇaṃ. Tassa kho panānanda, itthiratanassa evarūpo kāyasamphasso hoti, seyyathāpi [Pg.144] nāma tūlapicuno vā kappāsapicuno vā. Tassa kho panānanda, itthiratanassa sīte uṇhāni gattāni honti, uṇhe sītāni. Tassa kho panānanda, itthiratanassa kāyato candanagandho vāyati, mukhato uppalagandho. Taṃ kho panānanda, itthiratanaṃ rañño mahāsudassanassa pubbuṭṭhāyinī ahosi pacchānipātinī kiṅkārapaṭissāvinī manāpacārinī piyavādinī. Taṃ kho panānanda, itthiratanaṃ rājānaṃ mahāsudassanaṃ manasāpi no aticari, kuto pana kāyena. Rañño, ānanda, mahāsudassanassa evarūpaṃ itthiratanaṃ pāturahosi. २४९. आनंदा, पुन्हा आणखी असे की, राजा महासुदस्साला स्त्रीरत्न प्राप्त झाले. ती अत्यंत रूपवान, दर्शनीय, मनमोहक, उत्तम वर्ण आणि सौंदर्याने युक्त, अति उंच नाही व अति बुटकी नाही, अति कृश नाही व अति स्थूल नाही, अति काळी नाही व अति गोरी नाही अशी होती. ती मानवी सौंदर्याच्या पलीकडची परंतु दिव्य सौंदर्यापर्यंत न पोहोचलेली अशी होती. आनंदा, त्या स्त्रीरत्नाचा शारीरिक स्पर्श मऊ कापसाच्या किंवा सुताच्या पुंजक्यासारखा सुखद होता. आनंदा, त्या स्त्रीरत्नाचे शरीर थंडीच्या दिवसांत उबदार आणि उष्णतेच्या दिवसांत थंड राहत असे. आनंदा, त्या स्त्रीरत्नाच्या शरीरातून चंदनाचा सुगंध आणि मुखातून उत्पलाचा सुगंध दरवळत असे. आनंदा, ते स्त्रीरत्न राजा महासुदस्साच्या आधी उठणारे, नंतर झोपणारे, 'काय करू?' अशी आज्ञा पाळणारे, राजाच्या मनासारखे वागणारे आणि प्रिय बोलणारे होते. आनंदा, त्या स्त्रीरत्नाने राजा महासुदस्साशी मनानेही कधी प्रतारणा केली नाही, मग शरीराने तर दूरच राहिले. आनंदा, राजा महासुदस्साला अशा प्रकारचे स्त्रीरत्न प्राप्त झाले. Gahapatiratanaṃ गृहपतीरत्न 250. ‘‘Puna caparaṃ, ānanda, rañño mahāsudassanassa gahapatiratanaṃ pāturahosi. Tassa kammavipākajaṃ dibbacakkhu pāturahosi yena nidhiṃ passati sassāmikampi assāmikampi. So rājānaṃ mahāsudassanaṃ upasaṅkamitvā evamāha – ‘appossukko tvaṃ, deva, hohi, ahaṃ te dhanena dhanakaraṇīyaṃ karissāmī’ti. Bhūtapubbaṃ, ānanda, rājā mahāsudassano tameva gahapatiratanaṃ vīmaṃsamāno nāvaṃ abhiruhitvā majjhe gaṅgāya nadiyā sotaṃ ogāhitvā gahapatiratanaṃ etadavoca – ‘attho me, gahapati, hiraññasuvaṇṇenā’ti. ‘Tena hi, mahārāja, ekaṃ tīraṃ nāvā upetū’ti. ‘Idheva me, gahapati, attho hiraññasuvaṇṇenā’ti. Atha kho taṃ, ānanda, gahapatiratanaṃ ubhohi hatthehi udakaṃ omasitvā pūraṃ hiraññasuvaṇṇassa kumbhiṃ uddharitvā rājānaṃ mahāsudassanaṃ etadavoca – ‘alamettāvatā mahārāja, katamettāvatā mahārāja, pūjitamettāvatā mahārājā’ti? Rājā mahāsudassano evamāha – ‘alamettāvatā gahapati, katamettāvatā gahapati, pūjitamettāvatā gahapatī’ti. Rañño, ānanda, mahāsudassanassa evarūpaṃ gahapatiratanaṃ pāturahosi. २५०. आनंदा, पुन्हा आणखी असे की, राजा महासुदस्साला गृहपतीरत्न प्राप्त झाले. त्याच्या पूर्वकर्माच्या विपाकामुळे त्याला दिव्य चक्षू प्राप्त झाले होते, ज्याद्वारे तो मालक असलेले किंवा मालक नसलेले गुप्त धन पाहू शकत असे. त्याने राजा महासुदस्साकडे येऊन असे म्हटले—'महाराज, आपण निश्चिंत राहा, मी आपल्यासाठी धनाने सर्व धनविषयक कार्ये करीन.' आनंदा, पूर्वी असे घडले होते की, राजा महासुदस्साने त्या गृहपतीरत्नाची परीक्षा घेण्याच्या उद्देशाने, नौकेत बसून गंगा नदीच्या प्रवाहाच्या मध्यभागी जाऊन गृहपतीरत्नाला असे म्हटले—'गृहपती, मला सोन्या-नाण्याची गरज आहे.' 'तर मग महाराज, नौका एका किनाऱ्याला लावू द्या.' 'गृहपती, मला येथेच सोन्या-नाण्याची गरज आहे.' आनंदा, तेव्हा त्या गृहपतीरत्नाने दोन्ही हातांनी पाणी बाजूला सारून सोन्या-नाण्याने भरलेला हंडा बाहेर काढला आणि राजा महासुदस्साला म्हटले—'महाराज, एवढे पुरेसे आहे का? महाराज, एवढ्याने काम होईल का? महाराज, एवढ्याने आपली इच्छापूर्ती झाली का?' राजा महासुदस्साने म्हटले—'गृहपती, एवढे पुरेसे आहे; गृहपती, एवढ्याने काम झाले; गृहपती, एवढ्याने माझी इच्छापूर्ती झाली.' आनंदा, राजा महासुदस्साला अशा प्रकारचे गृहपतीरत्न प्राप्त झाले. Pariṇāyakaratanaṃ परिणायकरत्न 251. ‘‘Puna caparaṃ, ānanda, rañño mahāsudassanassa pariṇāyakaratanaṃ pāturahosi paṇḍito viyatto medhāvī paṭibalo rājānaṃ mahāsudassanaṃ [Pg.145] upayāpetabbaṃ upayāpetuṃ, apayāpetabbaṃ apayāpetuṃ, ṭhapetabbaṃ ṭhapetuṃ. So rājānaṃ mahāsudassanaṃ upasaṅkamitvā evamāha – ‘appossukko tvaṃ, deva, hohi, ahamanusāsissāmī’ti. Rañño, ānanda, mahāsudassanassa evarūpaṃ pariṇāyakaratanaṃ pāturahosi. २५१. आनंदा, पुन्हा आणखी असे की, राजा महासुदस्साला परिणायकरत्न प्राप्त झाले. तो पंडित, चतुर, बुद्धिमान आणि राजा महासुदस्साला जवळ करण्यायोग्य व्यक्तीला जवळ करण्यास, दूर करण्यायोग्य व्यक्तीला दूर करण्यास आणि पदावर नियुक्त करण्यायोग्य व्यक्तीला नियुक्त करण्यास समर्थ होता. त्याने राजा महासुदस्साकडे येऊन असे म्हटले—'महाराज, आपण निश्चिंत राहा, मी राज्यकारभाराचे मार्गदर्शन करीन.' आनंदा, राजा महासुदस्साला अशा प्रकारचे परिणायकरत्न प्राप्त झाले. ‘‘Rājā, ānanda, mahāsudassano imehi sattahi ratanehi samannāgato ahosi. आनंदा, राजा महासुदस्स या सात रत्नांनी युक्त होता. Catuiddhisamannāgato चार ऋद्धींनी युक्त 252. ‘‘Rājā, ānanda, mahāsudassano catūhi iddhīhi samannāgato ahosi. Katamāhi catūhi iddhīhi? Idhānanda, rājā mahāsudassano abhirūpo ahosi dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato ativiya aññehi manussehi. Rājā, ānanda, mahāsudassano imāya paṭhamāya iddhiyā samannāgato ahosi. २५२. “आनंदा, राजा महासुदस्सन चार ऋद्धींनी (अद्भूत शक्तींनी) संपन्न होता. कोणत्या चार ऋद्धींनी? आनंदा, या जगात राजा महासुदस्सन अत्यंत देखणा, दर्शनीय, प्रसन्न व्यक्तिमत्त्वाचा आणि इतर मानवांपेक्षा कितीतरी पटीने श्रेष्ठ अशा परम सुंदर शरीरकांतीने संपन्न होता. आनंदा, राजा महासुदस्सन या पहिल्या ऋद्धीने संपन्न होता. ‘‘Puna caparaṃ, ānanda, rājā mahāsudassano dīghāyuko ahosi ciraṭṭhitiko ativiya aññehi manussehi. Rājā, ānanda, mahāsudassano imāya dutiyāya iddhiyā samannāgato ahosi. “पुन्हा आणखी असे की, आनंदा, राजा महासुदस्सन इतर मानवांपेक्षा खूप दीर्घायुषी आणि दीर्घकाळ जगणारा होता. आनंदा, राजा महासुदस्सन या दुसऱ्या ऋद्धीने संपन्न होता. ‘‘Puna caparaṃ, ānanda, rājā mahāsudassano appābādho ahosi appātaṅko samavepākiniyā gahaṇiyā samannāgato nātisītāya nāccuṇhāya ativiya aññehi manussehi. Rājā, ānanda, mahāsudassano imāya tatiyāya iddhiyā samannāgato ahosi. “पुन्हा आणखी असे की, आनंदा, राजा महासुदस्सन निरोगी व रोगमुक्त होता. त्याची पचनशक्ती उत्तम होती, जी फार थंडही नव्हती आणि फार उष्णही नव्हती, आणि इतर मानवांपेक्षा अत्यंत श्रेष्ठ होती. आनंदा, राजा महासुदस्सन या तिसऱ्या ऋद्धीने संपन्न होता. ‘‘Puna caparaṃ, ānanda, rājā mahāsudassano brāhmaṇagahapatikānaṃ piyo ahosi manāpo. Seyyathāpi, ānanda, pitā puttānaṃ piyo hoti manāpo, evameva kho, ānanda, rājā mahāsudassano brāhmaṇagahapatikānaṃ piyo ahosi manāpo. Raññopi, ānanda, mahāsudassanassa brāhmaṇagahapatikā piyā ahesuṃ manāpā. Seyyathāpi, ānanda, pitu puttā piyā honti manāpā, evameva kho, ānanda, raññopi mahāsudassanassa brāhmaṇagahapatikā piyā ahesuṃ manāpā. “पुन्हा आणखी असे की, आनंदा, राजा महासुदस्सन हा ब्राह्मण आणि गृहपतींना अत्यंत प्रिय व आवडता होता. आनंदा, ज्याप्रमाणे पिता आपल्या पुत्रांना प्रिय व आवडता असतो, त्याचप्रमाणे राजा महासुदस्सन ब्राह्मण आणि गृहपतींना प्रिय व आवडता होता. आणि आनंदा, राजा महासुदस्सनला देखील ते ब्राह्मण व गृहपती प्रिय आणि आवडते होते. आनंदा, ज्याप्रमाणे पित्याला आपले पुत्र प्रिय व आवडते असतात, त्याचप्रमाणे राजा महासुदस्सनला देखील ते ब्राह्मण व गृहपती प्रिय आणि आवडते होते. ‘‘Bhūtapubbaṃ, ānanda, rājā mahāsudassano caturaṅginiyā senāya uyyānabhūmiṃ niyyāsi. Atha kho, ānanda, brāhmaṇagahapatikā rājānaṃ mahāsudassanaṃ upasaṅkamitvā evamāhaṃsu – ‘ataramāno, deva, yāhi, yathā [Pg.146] taṃ mayaṃ cirataraṃ passeyyāmā’ti. Rājāpi, ānanda, mahāsudassano sārathiṃ āmantesi – ‘ataramāno, sārathi, rathaṃ pesehi, yathā ahaṃ brāhmaṇagahapatike cirataraṃ passeyya’nti. Rājā, ānanda, mahāsudassano imāya catutthiyā iddhiyā samannāgato ahosi. Rājā, ānanda, mahāsudassano imāhi catūhi iddhīhi samannāgato ahosi. “पूर्वीची गोष्ट आहे, आनंदा, राजा महासुदस्सन चतुरंग सेनेसह उद्यानाकडे निघाला. तेव्हा, आनंदा, ब्राह्मण आणि गृहपतींनी राजा महासुदस्सनजवळ येऊन असे म्हटले – ‘हे देवा (महाराज), आपण हळूहळू जावे, जेणेकरून आम्ही आपल्याला अधिक काळ पाहू शकू.’ आनंदा, राजा महासुदस्सनने देखील आपल्या सारथ्याला बोलावून म्हटले – ‘सारथी, रथ हळूहळू चालव, जेणेकरून मी या ब्राह्मण आणि गृहपतींना अधिक काळ पाहू शकेन.’ आनंदा, राजा महासुदस्सन या चौथ्या ऋद्धीने संपन्न होता. आनंदा, राजा महासुदस्सन या चार ऋद्धींनी संपन्न होता. Dhammapāsādapokkharaṇī धम्मप्रासाद आणि धम्मपुष्कळणी (तलाव) 253. ‘‘Atha kho, ānanda, rañño mahāsudassanassa etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ imāsu tālantarikāsu dhanusate dhanusate pokkharaṇiyo māpeyya’nti. २५३. “तेव्हा, आनंदा, राजा महासुदस्सनच्या मनात असा विचार आला – ‘मी या ताडाच्या झाडांच्या रांगांच्या दरम्यान, प्रत्येक शंभर धनुष्य अंतरावर एकेक पुष्करणी (तलाव) निर्माण केली तर किती बरे होईल!’ ‘‘Māpesi kho, ānanda, rājā mahāsudassano tāsu tālantarikāsu dhanusate dhanusate pokkharaṇiyo. Tā kho panānanda, pokkharaṇiyo catunnaṃ vaṇṇānaṃ iṭṭhakāhi citā ahesuṃ – ekā iṭṭhakā sovaṇṇamayā, ekā rūpiyamayā, ekā veḷuriyamayā, ekā phalikamayā. “त्यानंतर, आनंदा, राजा महासुदस्सनने त्या ताडाच्या झाडांच्या रांगांच्या दरम्यान प्रत्येक शंभर धनुष्य अंतरावर पुष्करणी निर्माण केल्या. आनंदा, त्या पुष्करणी चार रंगांच्या विटांनी बांधलेल्या होत्या – काही विटा सोन्याच्या, काही चांदीच्या, काही वैडूर्यमण्याच्या आणि काही स्फटिकाच्या होत्या. ‘‘Tāsu kho panānanda, pokkharaṇīsu cattāri cattāri sopānāni ahesuṃ catunnaṃ vaṇṇānaṃ, ekaṃ sopānaṃ sovaṇṇamayaṃ ekaṃ rūpiyamayaṃ ekaṃ veḷuriyamayaṃ ekaṃ phalikamayaṃ. Sovaṇṇamayassa sopānassa sovaṇṇamayā thambhā ahesuṃ, rūpiyamayā sūciyo ca uṇhīsañca. Rūpiyamayassa sopānassa rūpiyamayā thambhā ahesuṃ, sovaṇṇamayā sūciyo ca uṇhīsañca. Veḷuriyamayassa sopānassa veḷuriyamayā thambhā ahesuṃ, phalikamayā sūciyo ca uṇhīsañca. Phalikamayassa sopānassa phalikamayā thambhā ahesuṃ, veḷuriyamayā sūciyo ca uṇhīsañca. Tā kho panānanda, pokkharaṇiyo dvīhi vedikāhi parikkhittā ahesuṃ ekā vedikā sovaṇṇamayā, ekā rūpiyamayā. Sovaṇṇamayāya vedikāya sovaṇṇamayā thambhā ahesuṃ, rūpiyamayā sūciyo ca uṇhīsañca. Rūpiyamayāya vedikāya rūpiyamayā thambhā ahesuṃ, sovaṇṇamayā sūciyo ca uṇhīsañca. Atha kho, ānanda, rañño mahāsudassanassa etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ imāsu pokkharaṇīsu evarūpaṃ mālaṃ ropāpeyyaṃ uppalaṃ padumaṃ kumudaṃ puṇḍarīkaṃ sabbotukaṃ sabbajanassa anāvaṭa’nti. Ropāpesi kho[Pg.147], ānanda, rājā mahāsudassano tāsu pokkharaṇīsu evarūpaṃ mālaṃ uppalaṃ padumaṃ kumudaṃ puṇḍarīkaṃ sabbotukaṃ sabbajanassa anāvaṭaṃ. “आनंदा, त्या पुष्करणींना चार रंगांचे चार-चार जिने (पायऱ्या) होते – एक जिना सोन्याचा, एक चांदीचा, एक वैडूर्यमण्याचा आणि एक स्फटिकाचा होता. सोन्याच्या जिन्याचे खांब सोन्याचे होते, तर त्याच्या आडव्या सुया आणि कठडे चांदीचे होते. चांदीच्या जिन्याचे खांब चांदीचे होते, तर त्याच्या आडव्या सुया आणि कठडे सोन्याचे होते. वैडूर्यमण्याच्या जिन्याचे खांब वैडूर्यमणाचे होते, तर त्याच्या आडव्या सुया आणि कठडे स्फटिकाचे होते. स्फटिकाच्या जिन्याचे खांब स्फटिकाचे होते, तर त्याच्या आडव्या सुया आणि कठडे वैडूर्यमणाचे होते. आनंदा, त्या पुष्करणी दोन वेदिकांनी (कठड्यांनी) वेढलेल्या होत्या – एक वेदिका सोन्याची आणि दुसरी चांदीची होती. सोन्याच्या वेदिकेचे खांब सोन्याचे होते, तर आडव्या सुया आणि कठडे चांदीचे होते. चांदीच्या वेदिकेचे खांब चांदीचे होते, तर आडव्या सुया आणि कठडे सोन्याचे होते. तेव्हा, आनंदा, राजा महासुदस्सनच्या मनात असा विचार आला – ‘मी या पुष्करणींमध्ये सर्व ऋतूंमध्ये फुलणारी आणि सर्वांसाठी खुली असणारी नीलकमळ (उत्पल), रक्तकमळ (पदुम), श्वेतकमळ (कुमुद) आणि पुंडरीक (पांढरे कमळ) अशी फुले लावून घेतली तर किती बरे होईल!’ आनंदा, राजा महासुदस्सनने त्या पुष्करणींमध्ये सर्व ऋतूंमध्ये फुलणारी आणि सर्वांसाठी खुली असणारी नीलकमळ, रक्तकमळ, श्वेतकमळ आणि पुंडरीक अशी फुले लावून घेतली. 254. ‘‘Atha kho, ānanda, rañño mahāsudassanassa etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ imāsaṃ pokkharaṇīnaṃ tīre nhāpake purise ṭhapeyyaṃ, ye āgatāgataṃ janaṃ nhāpessantī’ti. Ṭhapesi kho, ānanda, rājā mahāsudassano tāsaṃ pokkharaṇīnaṃ tīre nhāpake purise, ye āgatāgataṃ janaṃ nhāpesuṃ. २५४. “तेव्हा, आनंदा, राजा महासुदस्सनच्या मनात असा विचार आला – ‘मी या पुष्करणींच्या काठावर स्नान घालणारे सेवक नेमावेत, जे येणाऱ्या-जाणाऱ्या लोकांना स्नान घालतील.’ आनंदा, राजा महासुदस्सनने त्या पुष्करणींच्या काठावर स्नान घालणारे सेवक नेमले, ज्यांनी येणाऱ्या-जाणाऱ्या लोकांना स्नान घातले. ‘‘Atha kho, ānanda, rañño mahāsudassanassa etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ imāsaṃ pokkharaṇīnaṃ tīre evarūpaṃ dānaṃ paṭṭhapeyyaṃ – annaṃ annaṭṭhikassa, pānaṃ pānaṭṭhikassa, vatthaṃ vatthaṭṭhikassa, yānaṃ yānaṭṭhikassa, sayanaṃ sayanaṭṭhikassa, itthiṃ itthiṭṭhikassa, hiraññaṃ hiraññaṭṭhikassa, suvaṇṇaṃ suvaṇṇaṭṭhikassā’ti. Paṭṭhapesi kho, ānanda, rājā mahāsudassano tāsaṃ pokkharaṇīnaṃ tīre evarūpaṃ dānaṃ – annaṃ annaṭṭhikassa, pānaṃ pānaṭṭhikassa, vatthaṃ vatthaṭṭhikassa, yānaṃ yānaṭṭhikassa, sayanaṃ sayanaṭṭhikassa, itthiṃ itthiṭṭhikassa, hiraññaṃ hiraññaṭṭhikassa, suvaṇṇaṃ suvaṇṇaṭṭhikassa. “तेव्हा, आनंदा, राजा महासुदस्सनच्या मनात असा विचार आला – ‘मी या पुष्करणींच्या काठावर अशा प्रकारचे दान सुरू करावे – अन्न इच्छिणाऱ्याला अन्न, पेय इच्छिणाऱ्याला पेय, वस्त्र इच्छिणाऱ्याला वस्त्र, वाहन इच्छिणाऱ्याला वाहन, शय्या इच्छिणाऱ्याला शय्या, स्त्री इच्छिणाऱ्याला स्त्री, चांदी इच्छिणाऱ्याला चांदी आणि सोने इच्छिणाऱ्याला सोने.’ आनंदा, राजा महासुदस्सनने त्या पुष्करणींच्या काठावर अशा प्रकारचे दान सुरू केले – अन्न इच्छिणाऱ्याला अन्न, पेय इच्छिणाऱ्याला पेय, वस्त्र इच्छिणाऱ्याला वस्त्र, वाहन इच्छिणाऱ्याला वाहन, शय्या इच्छिणाऱ्याला शय्या, स्त्री इच्छिणाऱ्याला स्त्री, चांदी इच्छिणाऱ्याला चांदी आणि सोने इच्छिणाऱ्याला सोने. 255. ‘‘Atha kho, ānanda, brāhmaṇagahapatikā pahūtaṃ sāpateyyaṃ ādāya rājānaṃ mahāsudassanaṃ upasaṅkamitvā evamāhaṃsu – ‘idaṃ, deva, pahūtaṃ sāpateyyaṃ devaññeva uddissa ābhataṃ, taṃ devo paṭiggaṇhatū’ti. ‘Alaṃ bho, mamapidaṃ pahūtaṃ sāpateyyaṃ dhammikena balinā abhisaṅkhataṃ, tañca vo hotu, ito ca bhiyyo harathā’ti. Te raññā paṭikkhittā ekamantaṃ apakkamma evaṃ samacintesuṃ – ‘na kho etaṃ amhākaṃ patirūpaṃ, yaṃ mayaṃ imāni sāpateyyāni punadeva sakāni gharāni paṭihareyyāma. Yaṃnūna mayaṃ rañño mahāsudassanassa nivesanaṃ māpeyyāmā’ti. Te rājānaṃ mahāsudassanaṃ upasaṅkamitvā evamāhaṃsu – ‘nivesanaṃ te deva, māpessāmā’ti. Adhivāsesi kho, ānanda, rājā mahāsudassano tuṇhībhāvena. २५५. आनंदा, त्यानंतर ते ब्राह्मण आणि गृहपती भरपूर धन घेऊन राजे महासुदस्सन यांच्याकडे गेले आणि म्हणाले— 'महाराज, हे भरपूर धन आम्ही केवळ आपल्यासाठीच आणले आहे, कृपया आपण याचा स्वीकार करावा.' (राजे म्हणाले—) 'नको मित्रांनो, माझ्याकडेही न्याय्य करातून (धार्मिक बलीने) गोळा केलेले भरपूर धन आहे. हे धन तुमचेच राहू दे आणि यातून तुम्ही आणखीही घेऊन जा.' राजाने नकार दिल्यावर ते एका बाजूला गेले आणि त्यांनी असा विचार केला— 'हे धन आम्ही पुन्हा आमच्या घरी घेऊन जाणे आमच्यासाठी योग्य नाही. मग आम्ही राजे महासुदस्सन यांच्यासाठी एक निवासस्थान (प्रासाद) का बांधू नये?' त्यानंतर ते राजे महासुदस्सन यांच्याकडे गेले आणि म्हणाले— 'महाराज, आम्ही आपल्यासाठी एक निवासस्थान (प्रासाद) बांधू इच्छितो.' आनंदा, राजे महासुदस्सन यांनी शांत राहून (मौन धारण करून) संमती दिली. 256. ‘‘Atha kho, ānanda, sakko devānamindo rañño mahāsudassanassa cetasā cetoparivitakkamaññāya vissakammaṃ devaputtaṃ āmantesi – ‘ehi [Pg.148] tvaṃ, samma vissakamma, rañño mahāsudassanassa nivesanaṃ māpehi dhammaṃ nāma pāsāda’nti. ‘Evaṃ bhaddantavā’ti kho, ānanda, vissakammo devaputto sakkassa devānamindassa paṭissutvā seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya, evameva devesu tāvatiṃsesu antarahito rañño mahāsudassanassa purato pāturahosi. Atha kho, ānanda, vissakammo devaputto rājānaṃ mahāsudassanaṃ etadavoca – ‘nivesanaṃ te deva, māpessāmi dhammaṃ nāma pāsāda’nti. Adhivāsesi kho, ānanda, rājā mahāsudassano tuṇhībhāvena. २५६. आनंदा, त्यानंतर देवांचा राजा शक्राने राजे महासुदस्सन यांच्या मनातील विचार आपल्या मनाने जाणून घेऊन विस्सकम्म देवपुत्राला बोलावले आणि म्हटले— 'मित्रा विस्सकम्मा, ये आणि राजे महासुदस्सन यांच्यासाठी 'धम्म' नावाचा प्रासाद (निवासस्थान) तयार कर.' आनंदा, 'तसेच होईल, महाराज' असे म्हणून विस्सकम्म देवपुत्राने देवांचा राजा शक्राच्या आज्ञेचा स्वीकार केला. ज्याप्रमाणे एखादा बलवान मनुष्य आपला दुमडलेला हात सरळ करतो किंवा सरळ केलेला हात पुन्हा दुमडतो, त्याचप्रमाणे तो तावतिंस देवलोकातून अंतर्धान पावला आणि राजे महासुदस्सन यांच्या समोर प्रकट झाला. आनंदा, त्यानंतर विस्सकम्म देवपुत्राने राजे महासुदस्सन यांना म्हटले— 'महाराज, मी आपल्यासाठी 'धम्म' नावाचा प्रासाद (निवासस्थान) तयार करीन.' आनंदा, राजे महासुदस्सन यांनी शांत राहून (मौन धारण करून) संमती दिली. ‘‘Māpesi kho, ānanda, vissakammo devaputto rañño mahāsudassanassa nivesanaṃ dhammaṃ nāma pāsādaṃ. Dhammo, ānanda, pāsādo puratthimena pacchimena ca yojanaṃ āyāmena ahosi. Uttarena dakkhiṇena ca aḍḍhayojanaṃ vitthārena. Dhammassa, ānanda, pāsādassa tiporisaṃ uccatarena vatthu citaṃ ahosi catunnaṃ vaṇṇānaṃ iṭṭhakāhi – ekā iṭṭhakā sovaṇṇamayā, ekā rūpiyamayā, ekā veḷuriyamayā, ekā phalikamayā. आनंदा, विस्सकम्म देवपुत्राने राजे महासुदस्सन यांच्यासाठी 'धम्म' नावाचा प्रासाद तयार केला. आनंदा, तो धम्म प्रासाद पूर्व-पश्चिम लांबीने एक योजन होता आणि उत्तर-दक्षिण रुंदीने अर्धा योजन होता. आनंदा, त्या धम्म प्रासादाचा पाया (अधिष्ठान) तीन पुरुष उंचीचा (माणसाच्या उंचीच्या तिप्पट) होता, जो चार रंगांच्या विटांनी बांधलेला होता— एक वीट सोन्याची, एक चांदीची, एक वैडूर्यमणीची आणि एक स्फटिकाची होती. ‘‘Dhammassa, ānanda, pāsādassa caturāsīti thambhasahassāni ahesuṃ catunnaṃ vaṇṇānaṃ – eko thambho sovaṇṇamayo, eko rūpiyamayo, eko veḷuriyamayo, eko phalikamayo. Dhammo, ānanda, pāsādo catunnaṃ vaṇṇānaṃ phalakehi santhato ahosi – ekaṃ phalakaṃ sovaṇṇamayaṃ, ekaṃ rūpiyamayaṃ, ekaṃ veḷuriyamayaṃ, ekaṃ phalikamayaṃ. आनंदा, त्या धम्म प्रासादाला चार रंगांचे चौऱ्याऐंशी हजार (८४,०००) खांब होते— एक खांब सोन्याचा, एक चांदीचा, एक वैडूर्यमणीचा आणि एक स्फटिकाचा होता. आनंदा, तो धम्म प्रासाद चार रंगांच्या फळ्यांनी (तक्त्यांनी) आच्छादलेला होता— एक फळी सोन्याची, एक चांदीची, एक वैडूर्यमणीची आणि एक स्फटिकाची होती. ‘‘Dhammassa, ānanda, pāsādassa catuvīsati sopānāni ahesuṃ catunnaṃ vaṇṇānaṃ – ekaṃ sopānaṃ sovaṇṇamayaṃ, ekaṃ rūpiyamayaṃ, ekaṃ veḷuriyamayaṃ, ekaṃ phalikamayaṃ. Sovaṇṇamayassa sopānassa sovaṇṇamayā thambhā ahesuṃ rūpiyamayā sūciyo ca uṇhīsañca. Rūpiyamayassa sopānassa rūpiyamayā thambhā ahesuṃ sovaṇṇamayā sūciyo ca uṇhīsañca. Veḷuriyamayassa sopānassa veḷuriyamayā thambhā ahesuṃ phalikamayā sūciyo ca uṇhīsañca. Phalikamayassa sopānassa phalikamayā thambhā ahesuṃ veḷuriyamayā sūciyo ca uṇhīsañca. आनंदा, त्या धम्म प्रासादाला चार रंगांचे चोवीस जिने (पायऱ्या) होते— एक जिना सोन्याचा, एक चांदीचा, एक वैडूर्यमणीचा आणि एक स्फटिकाचा होता. सोन्याच्या जिन्याचे खांब सोन्याचे होते, तर त्याच्या आडव्या सुया (सळया) आणि कठडे (शिरोभाग) चांदीचे होते. चांदीच्या जिन्याचे खांब चांदीचे होते, तर त्याच्या आडव्या सुया आणि कठडे सोन्याचे होते. वैडूर्यमणीच्या जिन्याचे खांब वैडूर्यमणीचे होते, तर त्याच्या आडव्या सुया आणि कठडे स्फटिकाचे होते. स्फटिकाच्या जिन्याचे खांब स्फटिकाचे होते, तर त्याच्या आडव्या सुया आणि कठडे वैडूर्यमणीचे होते. ‘‘Dhamme, ānanda, pāsāde caturāsīti kūṭāgārasahassāni ahesuṃ catunnaṃ vaṇṇānaṃ – ekaṃ kūṭāgāraṃ sovaṇṇamayaṃ, ekaṃ rūpiyamayaṃ, ekaṃ veḷuriyamayaṃ[Pg.149], ekaṃ phalikamayaṃ. Sovaṇṇamaye kūṭāgāre rūpiyamayo pallaṅko paññatto ahosi, rūpiyamaye kūṭāgāre sovaṇṇamayo pallaṅko paññatto ahosi, veḷuriyamaye kūṭāgāre dantamayo pallaṅko paññatto ahosi, phalikamaye kūṭāgāre sāramayo pallaṅko paññatto ahosi. Sovaṇṇamayassa kūṭāgārassa dvāre rūpiyamayo tālo ṭhito ahosi, tassa rūpiyamayo khandho sovaṇṇamayāni pattāni ca phalāni ca. Rūpiyamayassa kūṭāgārassa dvāre sovaṇṇamayo tālo ṭhito ahosi, tassa sovaṇṇamayo khandho, rūpiyamayāni pattāni ca phalāni ca. Veḷuriyamayassa kūṭāgārassa dvāre phalikamayo tālo ṭhito ahosi, tassa phalikamayo khandho, veḷuriyamayāni pattāni ca phalāni ca. Phalikamayassa kūṭāgārassa dvāre veḷuriyamayo tālo ṭhito ahosi, tassa veḷuriyamayo khandho, phalikamayāni pattāni ca phalāni ca. आनंदा, त्या धम्म प्रासादात चार रंगांचे चौऱ्याऐंशी हजार (८४,०००) कुटागार (शिखरयुक्त खोल्या) होते— एक कुटागार सोन्याचे, एक चांदीचे, एक वैडूर्यमणीचे आणि एक स्फटिकाचे होते. सोन्याच्या कुटागारात चांदीचे आसन (पलंग) मांडलेले होते, चांदीच्या कुटागारात सोन्याचे आसन मांडलेले होते, वैडूर्यमणीच्या कुटागारात हस्तिदंती आसन मांडलेले होते आणि स्फटिकाच्या कुटागारात चंदनाच्या गाभ्याचे (सारमय) आसन मांडलेले होते. सोन्याच्या कुटागाराच्या दाराशी चांदीचे ताडाचे झाड उभे होते, ज्याचा बुंधा चांदीचा होता आणि पाने व फळे सोन्याची होती. चांदीच्या कुटागाराच्या दाराशी सोन्याचे ताडाचे झाड उभे होते, ज्याचा बुंधा सोन्याचा होता आणि पाने व फळे चांदीची होती. वैडूर्यमणीच्या कुटागाराच्या दाराशी स्फटिकाचे ताडाचे झाड उभे होते, ज्याचा बुंधा स्फटिकाचा होता आणि पाने व फळे वैडूर्यमणीची होती. स्फटिकाच्या कुटागाराच्या दाराशी वैडूर्यमणीचे ताडाचे झाड उभे होते, ज्याचा बुंधा वैडूर्यमणीचा होता आणि पाने व फळे स्फटिकाची होती. 257. ‘‘Atha kho, ānanda, rañño mahāsudassanassa etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ mahāviyūhassa kūṭāgārassa dvāre sabbasovaṇṇamayaṃ tālavanaṃ māpeyyaṃ, yattha divāvihāraṃ nisīdissāmī’ti. Māpesi kho, ānanda, rājā mahāsudassano mahāviyūhassa kūṭāgārassa dvāre sabbasovaṇṇamayaṃ tālavanaṃ, yattha divāvihāraṃ nisīdi. Dhammo, ānanda, pāsādo dvīhi vedikāhi parikkhitto ahosi, ekā vedikā sovaṇṇamayā, ekā rūpiyamayā. Sovaṇṇamayāya vedikāya sovaṇṇamayā thambhā ahesuṃ, rūpiyamayā sūciyo ca uṇhīsañca. Rūpiyamayāya vedikāya rūpiyamayā thambhā ahesuṃ, sovaṇṇamayā sūciyo ca uṇhīsañca. २५७. आनंदा, त्यानंतर राजे महासुदस्सन यांच्या मनात असा विचार आला— 'मी महावियूह नावाच्या कुटागाराच्या दाराशी संपूर्णपणे सोन्याचे ताडवन (ताडाच्या झाडांचे वन) का तयार करू नये, जेथे मी दिवसा विश्रांतीसाठी (दिवाविहारासाठी) बसेन?' आनंदा, राजे महासुदस्सन यांनी महावियूह कुटागाराच्या दाराशी संपूर्णपणे सोन्याचे ताडवन तयार केले, जेथे ते दिवसा विश्रांतीसाठी बसत असत. आनंदा, तो धम्म प्रासाद दोन वेदिकांनी (कठड्यांनी) वेढलेला होता— एक वेदिका सोन्याची आणि एक चांदीची होती. सोन्याच्या वेदिकेचे खांब सोन्याचे होते, तर तिच्या आडव्या सुया आणि कठडे चांदीचे होते. चांदीच्या वेदिकेचे खांब चांदीचे होते, तर तिच्या आडव्या सुया आणि कठडे सोन्याचे होते. 258. ‘‘Dhammo, ānanda, pāsādo dvīhi kiṅkiṇikajālehi parikkhitto ahosi – ekaṃ jālaṃ sovaṇṇamayaṃ ekaṃ rūpiyamayaṃ. Sovaṇṇamayassa jālassa rūpiyamayā kiṅkiṇikā ahesuṃ, rūpiyamayassa jālassa sovaṇṇamayā kiṅkiṇikā ahesuṃ. Tesaṃ kho panānanda, kiṅkiṇikajālānaṃ vāteritānaṃ saddo ahosi vaggu ca rajanīyo ca khamanīyo ca madanīyo ca. Seyyathāpi, ānanda, pañcaṅgikassa tūriyassa suvinītassa suppaṭitāḷitassa [Pg.150] sukusalehi samannāhatassa saddo hoti, vaggu ca rajanīyo ca khamanīyo ca madanīyo ca, evameva kho, ānanda, tesaṃ kiṅkiṇikajālānaṃ vāteritānaṃ saddo ahosi vaggu ca rajanīyo ca khamanīyo ca madanīyo ca. Ye kho panānanda, tena samayena kusāvatiyā rājadhāniyā dhuttā ahesuṃ soṇḍā pipāsā, te tesaṃ kiṅkiṇikajālānaṃ vāteritānaṃ saddena paricāresuṃ. Niṭṭhito kho panānanda, dhammo pāsādo duddikkho ahosi musati cakkhūni. Seyyathāpi, ānanda, vassānaṃ pacchime māse saradasamaye viddhe vigatavalāhake deve ādicco nabhaṃ abbhussakkamāno duddikkho hoti musati cakkhūni; evameva kho, ānanda, dhammo pāsādo duddikkho ahosi musati cakkhūni. २५८. आनंदा, 'धम्म' नावाचा प्रासाद दोन घुंगरांच्या जाळ्यांनी वेढलेला होता - एक जाळे सोन्याचे होते आणि दुसरे चांदीचे होते. सोन्याच्या जाळ्याला चांदीचे घुंगरू होते आणि चांदीच्या जाळ्याला सोन्याचे घुंगरू होते. आनंदा, जेव्हा वाऱ्याच्या झुळुकीने ती घुंगरांची जाळी हलत असे, तेव्हा त्यांचा निघणारा आवाज अत्यंत मधुर, मनमोहक, आनंददायी आणि मंत्रमुग्ध करणारा असा येत असे. आनंदा, ज्याप्रमाणे कुशल वादकांनी उत्तम प्रकारे सुसंवादित केलेले आणि वाजवलेले पाच प्रकारच्या वाद्यांचे संगीत मधुर, मनमोहक, आनंददायी आणि मंत्रमुग्ध करणारे असते; त्याचप्रमाणे, आनंदा, वाऱ्याच्या झुळुकीने हलणाऱ्या त्या घुंगरांच्या जाळ्यांचा आवाज मधुर, मनमोहक, आनंददायी आणि मंत्रमुग्ध करणारा येत असे. आनंदा, त्या काळी कुसावती राजधानीत जे विलासी, मद्यपी आणि विषयासक्त लोक होते, ते वाऱ्याने हलणाऱ्या त्या घुंगरांच्या जाळ्यांच्या आवाजाने आनंदित होत असत. आनंदा, जेव्हा हा 'धम्म' प्रासाद पूर्ण झाला, तेव्हा तो इतका देदीप्यमान होता की त्याच्याकडे पाहणे कठीण होते, तो डोळे दिपवणारा होता. आनंदा, ज्याप्रमाणे पावसाळ्याच्या शेवटच्या महिन्यात, शरद ऋतूत, जेव्हा आकाश निरभ्र आणि ढगमुक्त असते, तेव्हा आकाशात वर चढणारा सूर्य जसा पाहणे कठीण असते आणि डोळे दिपवून टाकतो; त्याचप्रमाणे, आनंदा, तो 'धम्म' प्रासाद पाहणे कठीण होते आणि तो डोळे दिपवून टाकत असे. 259. ‘‘Atha kho, ānanda, rañño mahāsudassanassa etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ dhammassa pāsādassa purato dhammaṃ nāma pokkharaṇiṃ māpeyya’nti. Māpesi kho, ānanda, rājā mahāsudassano dhammassa pāsādassa purato dhammaṃ nāma pokkharaṇiṃ. Dhammā, ānanda, pokkharaṇī puratthimena pacchimena ca yojanaṃ āyāmena ahosi, uttarena dakkhiṇena ca aḍḍhayojanaṃ vitthārena. Dhammā, ānanda, pokkharaṇī catunnaṃ vaṇṇānaṃ iṭṭhakāhi citā ahosi – ekā iṭṭhakā sovaṇṇamayā, ekā rūpiyamayā, ekā veḷuriyamayā, ekā phalikamayā. २५९. त्यानंतर, आनंदा, राजा महासुदर्शनांच्या मनात असा विचार आला – 'मी या धम्म प्रासादाच्या समोर 'धम्मा' नावाची एक पुष्करणी तयार केली तर किती बरे होईल!' मग, आनंदा, राजा महासुदर्शनांनी धम्म प्रासादाच्या समोर 'धम्मा' नावाची पुष्करणी तयार केली. आनंदा, ती 'धम्मा' पुष्करणी पूर्व-पश्चिम एक योजन लांब होती आणि उत्तर-दक्षिण अर्धा योजन रुंद होती. आनंदा, ती 'धम्मा' पुष्करणी चार रंगांच्या विटांनी बांधलेली होती – काही विटा सोन्याच्या, काही चांदीच्या, काही वैडूर्यमणीच्या आणि काही स्फटिकाच्या होत्या. ‘‘Dhammāya, ānanda, pokkharaṇiyā catuvīsati sopānāni ahesuṃ catunnaṃ vaṇṇānaṃ – ekaṃ sopānaṃ sovaṇṇamayaṃ, ekaṃ rūpiyamayaṃ, ekaṃ veḷuriyamayaṃ, ekaṃ phalikamayaṃ. Sovaṇṇamayassa sopānassa sovaṇṇamayā thambhā ahesuṃ rūpiyamayā sūciyo ca uṇhīsañca. Rūpiyamayassa sopānassa rūpiyamayā thambhā ahesuṃ sovaṇṇamayā sūciyo ca uṇhīsañca. Veḷuriyamayassa sopānassa veḷuriyamayā thambhā ahesuṃ phalikamayā sūciyo ca uṇhīsañca. Phalikamayassa sopānassa phalikamayā thambhā ahesuṃ veḷuriyamayā sūciyo ca uṇhīsañca. आनंदा, त्या 'धम्मा' पुष्करणीला चार रंगांचे चोवीस जिने होते – काही जिने सोन्याचे, काही चांदीचे, काही वैडूर्यमणीचे आणि काही स्फटिकाचे होते. सोन्याच्या जिन्याचे खांब सोन्याचे होते, तर त्याच्या सुया आणि कठडे चांदीचे होते. चांदीच्या जिन्याचे खांब चांदीचे होते, तर त्याच्या सुया आणि कठडे सोन्याचे होते. वैडूर्यमणीच्या जिन्याचे खांब वैडूर्यमणीचे होते, तर त्याच्या सुया आणि कठडे स्फटिकाचे होते. स्फटिकाच्या जिन्याचे खांब स्फटिकाचे होते, तर त्याच्या सुया आणि कठडे वैडूर्यमणीचे होते. ‘‘Dhammā, ānanda, pokkharaṇī dvīhi vedikāhi parikkhittā ahosi – ekā vedikā sovaṇṇamayā, ekā rūpiyamayā. Sovaṇṇamayāya vedikāya sovaṇṇamayā [Pg.151] thambhā ahesuṃ rūpiyamayā sūciyo ca uṇhīsañca. Rūpiyamayāya vedikāya rūpiyamayā thambhā ahesuṃ sovaṇṇamayā sūciyo ca uṇhīsañca. आनंदा, ती 'धम्मा' पुष्करणी दोन वेदिकांनी वेढलेली होती – एक वेदिका सोन्याची होती आणि दुसरी चांदीची होती. सोन्याच्या वेदिकेचे खांब सोन्याचे होते, तर तिच्या सुया आणि कठडे चांदीचे होते. चांदीच्या वेदिकेचे खांब चांदीचे होते, तर तिच्या सुया आणि कठडे सोन्याचे होते. ‘‘Dhammā, ānanda, pokkharaṇī sattahi tālapantīhi parikkhittā ahosi – ekā tālapanti sovaṇṇamayā, ekā rūpiyamayā, ekā veḷuriyamayā, ekā phalikamayā, ekā lohitaṅkamayā, ekā masāragallamayā, ekā sabbaratanamayā. Sovaṇṇamayassa tālassa sovaṇṇamayo khandho ahosi rūpiyamayāni pattāni ca phalāni ca. Rūpiyamayassa tālassa rūpiyamayo khandho ahosi sovaṇṇamayāni pattāni ca phalāni ca. Veḷuriyamayassa tālassa veḷuriyamayo khandho ahosi phalikamayāni pattāni ca phalāni ca. Phalikamayassa tālassa phalikamayo khandho ahosi veḷuriyamayāni pattāni ca phalāni ca. Lohitaṅkamayassa tālassa lohitaṅkamayo khandho ahosi masāragallamayāni pattāni ca phalāni ca. Masāragallamayassa tālassa masāragallamayo khandho ahosi lohitaṅkamayāni pattāni ca phalāni ca. Sabbaratanamayassa tālassa sabbaratanamayo khandho ahosi, sabbaratanamayāni pattāni ca phalāni ca. Tāsaṃ kho panānanda, tālapantīnaṃ vāteritānaṃ saddo ahosi, vaggu ca rajanīyo ca khamanīyo ca madanīyo ca. Seyyathāpi, ānanda, pañcaṅgikassa tūriyassa suvinītassa suppaṭitāḷitassa sukusalehi samannāhatassa saddo hoti vaggu ca rajanīyo ca khamanīyo ca madanīyo ca, evameva kho, ānanda, tāsaṃ tālapantīnaṃ vāteritānaṃ saddo ahosi vaggu ca rajanīyo ca khamanīyo ca madanīyo ca. Ye kho panānanda, tena samayena kusāvatiyā rājadhāniyā dhuttā ahesuṃ soṇḍā pipāsā, te tāsaṃ tālapantīnaṃ vāteritānaṃ saddena paricāresuṃ. आनंदा, ती 'धम्मा' पुष्करणी ताडाच्या झाडांच्या सात रांगांनी वेढलेली होती – एक ताडाची रांग सोन्याची, एक चांदीची, एक वैडूर्यमणीची, एक स्फटिकाची, एक lohitaṅgamaya (तांबड्या रत्नाची), एक masāragalla (चित्रेविचित्रे रत्नाची) आणि एक सर्व-रत्नमयी होती. सोन्याच्या ताडाच्या झाडाचा बुंधा सोन्याचा होता, तर त्याची पाने आणि फळे चांदीची होती. चांदीच्या ताडाच्या झाडाचा बुंधा चांदीचा होता, तर त्याची पाने आणि फळे सोन्याची होती. वैडूर्यमणीच्या ताडाच्या झाडाचा बुंधा वैडूर्यमणीचा होता, तर त्याची पाने आणि फळे स्फटिकाची होती. स्फटिकाच्या ताडाच्या झाडाचा बुंधा स्फटिकाचा होता, तर त्याची पाने आणि फळे वैडूर्यमणीची होती. lohitaṅgamaya ताडाच्या झाडाचा बुंधा lohitaṅgamaya चा होता, तर त्याची पाने आणि फळे masāragalla ची होती. masāragalla ताडाच्या झाडाचा बुंधा masāragalla चा होता, तर त्याची पाने आणि फळे lohitaṅgamaya ची होती. सर्व-रत्नमयी ताडाच्या झाडाचा बुंधा सर्व-रत्नमयी होता, आणि त्याची पाने व फळे देखील सर्व-रत्नमयी होती. आनंदा, जेव्हा वाऱ्याच्या झुळुकीने ताडाच्या झाडांच्या त्या रांगा हलत असत, तेव्हा त्यांचा निघणारा आवाज अत्यंत मधुर, मनमोहक, आनंददायी आणि मंत्रमुग्ध करणारा असा येत असे. आनंदा, ज्याप्रमाणे कुशल वादकांनी उत्तम प्रकारे सुसंवादित केलेले आणि वाजवलेले पाच प्रकारच्या वाद्यांचे संगीत मधुर, मनमोहक, आनंददायी आणि मंत्रमुग्ध करणारे असते; त्याचप्रमाणे, आनंदा, वाऱ्याच्या झुळुकीने हलणाऱ्या ताडाच्या झाडांच्या त्या रांगांचा आवाज मधुर, मनमोहक, आनंददायी आणि मंत्रमुग्ध करणारा येत असे. आनंदा, त्या काळी कुसावती राजधानीत जे विलासी, मद्यपी आणि विषयासक्त लोक होते, ते वाऱ्याने हलणाऱ्या ताडाच्या झाडांच्या त्या रांगांच्या आवाजाने आनंदित होत असत. ‘‘Niṭṭhite kho panānanda, dhamme pāsāde niṭṭhitāya dhammāya ca pokkharaṇiyā rājā mahāsudassano ‘ye tena samayena samaṇesu vā samaṇasammatā brāhmaṇesu vā brāhmaṇasammatā’, te sabbakāmehi santappetvā dhammaṃ pāsādaṃ abhiruhi. आनंदा, जेव्हा तो 'धम्म' प्रासाद आणि ती 'धम्मा' पुष्करणी पूर्ण झाली, तेव्हा राजा महासुदर्शनांनी त्या काळी जे श्रमण किंवा श्रमण मानले जाणारे आणि ब्राह्मण किंवा ब्राह्मण मानले जाणारे लोक होते, त्यांना त्यांच्या सर्व इच्छा पूर्ण करून संतुष्ट केले आणि त्यानंतर त्यांनी 'धम्म' प्रासादात प्रवेश केला. Paṭhamabhāṇavāro. प्रथम भाणवार समाप्त. Jhānasampatti ध्यान-संपत्ती 260. ‘‘Atha [Pg.152] kho, ānanda, rañño mahāsudassanassa etadahosi – ‘kissa nu kho me idaṃ kammassa phalaṃ kissa kammassa vipāko, yenāhaṃ etarahi evaṃmahiddhiko evaṃmahānubhāvo’ti? Atha kho, ānanda, rañño mahāsudassanassa etadahosi – ‘tiṇṇaṃ kho me idaṃ kammānaṃ phalaṃ tiṇṇaṃ kammānaṃ vipāko, yenāhaṃ etarahi evaṃmahiddhiko evaṃmahānubhāvo, seyyathidaṃ dānassa damassa saṃyamassā’ti. २६०. त्यानंतर, आनंदा, राजा महासुदर्शनांच्या मनात असा विचार आला – 'माझ्या कोणत्या कर्माचे हे फळ आहे, कोणत्या कर्माचा हा विपाक आहे, ज्यामुळे मी आज इतका महान ऋद्धीवान आणि महान प्रभावशाली झालो आहे?' मग, आनंदा, राजा महासुदर्शनांच्या मनात असा विचार आला – 'माझ्या तीन कर्मांचे हे फळ आहे, तीन कर्मांचा हा विपाक आहे, ज्यामुळे मी आज इतका महान ऋद्धीवान आणि महान प्रभावशाली झालो आहे; ती तीन कर्मे म्हणजे – दान, दम आणि संयम होय.' ‘‘Atha kho, ānanda, rājā mahāsudassano yena mahāviyūhaṃ kūṭāgāraṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā mahāviyūhassa kūṭāgārassa dvāre ṭhito udānaṃ udānesi – ‘tiṭṭha, kāmavitakka, tiṭṭha, byāpādavitakka, tiṭṭha, vihiṃsāvitakka. Ettāvatā kāmavitakka, ettāvatā byāpādavitakka, ettāvatā vihiṃsāvitakkā’ti. त्यानंतर, आनंदा! राजा महासुदस्सन जेथे 'महावियूह' नावाचा कुटागार (शिखरयुक्त प्रासाद) होता, तेथे गेले. तेथे जाऊन महावियूह कुटागाराच्या दाराशी उभे राहून त्यांनी हा उदान (हर्षोद्गार) काढला— 'थांब, कामवितर्क! थांब, व्यापादवितर्क (द्वेषयुक्त विचार)! थांब, विहिंसावितर्क (हिंसायुक्त विचार)! कामवितर्काची मर्यादा एवढीच आहे, व्यापादवितर्काची मर्यादा एवढीच आहे, विहिंसावितर्काची मर्यादा एवढीच आहे!' 261. ‘‘Atha kho, ānanda, rājā mahāsudassano mahāviyūhaṃ kūṭāgāraṃ pavisitvā sovaṇṇamaye pallaṅke nisinno vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja vihāsi. Vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja vihāsi. Pītiyā ca virāgā upekkhako ca vihāsi, sato ca sampajāno sukhañca kāyena paṭisaṃvedesi, yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti – ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja vihāsi. Sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja vihāsi. २६१. त्यानंतर, आनंदा! राजा महासुदस्सन महावियूह कुटागारात प्रवेश करून सोन्याच्या पलंगावर बसले आणि कामभोगांपासून अलिप्त होऊन, अकुशल धर्मांपासून अलिप्त होऊन, वितर्क आणि विचारांसह असणाऱ्या, विवेकापासून (अलिप्ततेपासून) उत्पन्न झालेल्या, प्रीती आणि सुख असणाऱ्या पहिल्या ध्यानात (प्रथम ध्यानात) प्रवेश करून विहरले. वितर्क आणि विचारांच्या शांत होण्याने, अध्यात्मिक प्रसन्नता आणि चित्ताची एकाग्रता असणाऱ्या, वितर्करहित, विचाररहित, समाधीपासून उत्पन्न झालेल्या, प्रीती आणि सुख असणाऱ्या दुसऱ्या ध्यानात (द्वितीय ध्यानात) प्रवेश करून विहरले. प्रीतीचाही विराग झाल्यामुळे ते उपेक्षक (तटस्थ) राहिले आणि स्मृती व संप्रजन्याने (जागरूकतेने) युक्त होऊन शरीराने सुखाचा अनुभव घेऊ लागले, ज्याविषयी आर्य पुरुष म्हणतात— 'जो उपेक्षक, स्मृतिमान आणि सुखविहारी आहे', अशा तिसऱ्या ध्यानात (तृतीय ध्यानात) प्रवेश करून विहरले. सुखाचा आणि दुःखाचा त्याग केल्यामुळे आणि आधीच सोमनस्य (आनंद) व दोमनस्य (विषाद) नष्ट झाल्यामुळे, सुखही नाही आणि दुःखही नाही अशा, उपेक्षा व स्मृतीच्या शुद्धतेने युक्त असणाऱ्या चौथ्या ध्यानात (चतुर्थ ध्यानात) प्रवेश करून विहरले. 262. ‘‘Atha kho, ānanda, rājā mahāsudassano mahāviyūhā kūṭāgārā nikkhamitvā sovaṇṇamayaṃ kūṭāgāraṃ pavisitvā rūpiyamaye pallaṅke nisinno mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā vihāsi. Tathā dutiyaṃ tathā tatiyaṃ tathā catutthaṃ. Iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā vihāsi. Karuṇāsahagatena [Pg.153] cetasā…pe… muditāsahagatena cetasā…pe… upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā vihāsi tathā dutiyaṃ tathā tatiyaṃ tathā catutthaṃ. Iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā vihāsi. २६२. त्यानंतर, आनंदा! राजा महासुदस्सन महावियूह कुटागारातून बाहेर पडून सोन्याच्या कुटागारात गेले आणि चांदीच्या पलंगावर बसून मैत्रीपूर्ण चित्ताने एका दिशेला व्यापून विहरले. तसेच दुसऱ्या दिशेला, तसेच तिसऱ्या दिशेला, तसेच चौथ्या दिशेला. अशा प्रकारे वर, खाली, सभोवताली, सर्वत्र, स्वतःप्रमाणेच सर्वांना मानून, संपूर्ण जगाला विशाल, महान, अमर्याद, वैररहित आणि व्यापादरहित (द्वेषरहित) अशा मैत्रीपूर्ण चित्ताने व्यापून विहरले. करुणेने युक्त चित्ताने... पे... मुदितेने युक्त चित्ताने... पे... उपेक्षेने युक्त चित्ताने एका दिशेला व्यापून विहरले, तसेच दुसऱ्या दिशेला, तसेच तिसऱ्या दिशेला, तसेच चौथ्या दिशेला. अशा प्रकारे वर, खाली, सभोवताली, सर्वत्र, स्वतःप्रमाणेच सर्वांना मानून, संपूर्ण जगाला विशाल, महान, अमर्याद, वैररहित आणि व्यापादरहित अशा उपेक्षेने युक्त चित्ताने व्यापून विहरले. Caturāsīti nagarasahassādi चौऱ्याऐंशी हजार नगरे इत्यादी 263. ‘‘Rañño, ānanda, mahāsudassanassa caturāsīti nagarasahassāni ahesuṃ kusāvatīrājadhānippamukhāni; caturāsīti pāsādasahassāni ahesuṃ dhammapāsādappamukhāni; caturāsīti kūṭāgārasahassāni ahesuṃ mahāviyūhakūṭāgārappamukhāni; caturāsīti pallaṅkasahassāni ahesuṃ sovaṇṇamayāni rūpiyamayāni dantamayāni sāramayāni gonakatthatāni paṭikatthatāni paṭalikatthatāni kadalimigapavarapaccattharaṇāni sauttaracchadāni ubhatolohitakūpadhānāni; caturāsīti nāgasahassāni ahesuṃ sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni uposathanāgarājappamukhāni; caturāsīti assasahassāni ahesuṃ sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni valāhakaassarājappamukhāni; caturāsīti rathasahassāni ahesuṃ sīhacammaparivārāni byagghacammaparivārāni dīpicammaparivārāni paṇḍukambalaparivārāni sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni vejayantarathappamukhāni; caturāsīti maṇisahassāni ahesuṃ maṇiratanappamukhāni; caturāsīti itthisahassāni ahesuṃ subhaddādevippamukhāni; caturāsīti gahapatisahassāni ahesuṃ gahapatiratanappamukhāni; caturāsīti khattiyasahassāni ahesuṃ anuyantāni pariṇāyakaratanappamukhāni; caturāsīti dhenusahassāni ahesuṃ duhasandanāni dukūlasandānāni kaṃsūpadhāraṇāni; caturāsīti vatthakoṭisahassāni ahesuṃ khomasukhumānaṃ kappāsikasukhumānaṃ koseyyasukhumānaṃ kambalasukhumānaṃ; (rañño, ānanda, mahāsudassanassa) caturāsīti thālipākasahassāni ahesuṃ sāyaṃ pātaṃ bhattābhihāro abhihariyittha. २६३. आनंदा! राजा महासुदस्सन यांच्याकडे कुसावती राजधानी प्रमुख असलेली चौऱ्याऐंशी हजार नगरे होती; धम्म प्रासाद प्रमुख असलेले चौऱ्याऐंशी हजार प्रासाद (राजवाडे) होते; महावियूह कुटागार प्रमुख असलेले चौऱ्याऐंशी हजार कुटागार होते; सोन्याचे, चांदीचे, हस्तिदंताचे आणि मौल्यवान लाकडाचे बनवलेले, लांब केसांच्या चटयांनी, लोकरीच्या पांढऱ्या चादरींनी, फुलांच्या नक्षीकाम केलेल्या चादरींनी, कदली-हरणाच्या कातड्याच्या उत्कृष्ट अंथरूणांनी अंथरलेले, वर लाल छत असलेले आणि दोन्ही बाजूंना लाल रंगाची उशी असलेले चौऱ्याऐंशी हजार पलंग होते; सोन्याच्या दागिन्यांनी सजवलेले, सोन्याचे ध्वज लावलेले, सोन्याच्या जाळीने झाकलेले आणि उपोसथ हत्तीराज प्रमुख असलेले चौऱ्याऐंशी हजार हत्ती होते; सोन्याच्या दागिन्यांनी सजवलेले, सोन्याचे ध्वज लावलेले, सोन्याच्या जाळीने झाकलेले आणि वलाहक अश्वराज प्रमुख असलेले चौऱ्याऐंशी हजार घोडे होते; सिंहाच्या कातड्याने, वाघाच्या कातड्याने, बिबट्याच्या कातड्याने किंवा पिवळसर लोकरीच्या वस्त्राने वेढलेले, सोन्याच्या दागिन्यांनी सजवलेले, सोन्याचे ध्वज लावलेले, सोन्याच्या जाळीने झाकलेले आणि वैजयंत रथ प्रमुख असलेले चौऱ्याऐंशी हजार रथ होते; मणिरत्न प्रमुख असलेले चौऱ्याऐंशी हजार मणी होते; सुभद्रा देवी प्रमुख असलेल्या चौऱ्याऐंशी हजार स्त्रिया (राण्या) होत्या; गृहपती-रत्न प्रमुख असलेले चौऱ्याऐंशी हजार गृहपती होते; परिणायक-रत्न (मुख्य सल्लागार) प्रमुख असलेले आणि आज्ञा पाळणारे चौऱ्याऐंशी हजार क्षत्रिय होते; सहज दूध देणाऱ्या, तागाच्या दोऱ्यांनी बांधलेल्या आणि काशाच्या भांड्यात दूध काढल्या जाणाऱ्या चौऱ्याऐंशी हजार दुभत्या गाई होत्या; अतिशय तलम क्षोम (ताग), कापूस, रेशीम आणि लोकरीपासून बनवलेले चौऱ्याऐंशी हजार कोटी वस्त्र-जोड होते; आणि आनंदा! राजा महासुदस्सन यांच्यासाठी सकाळी आणि संध्याकाळी वाढण्यासाठी चौऱ्याऐंशी हजार भाताची भांडी शिजवली जात असत. 264. ‘‘Tena [Pg.154] kho panānanda, samayena rañño mahāsudassanassa caturāsīti nāgasahassāni sāyaṃ pātaṃ upaṭṭhānaṃ āgacchanti. Atha kho, ānanda, rañño mahāsudassanassa etadahosi – ‘imāni kho me caturāsīti nāgasahassāni sāyaṃ pātaṃ upaṭṭhānaṃ āgacchanti, yaṃnūna vassasatassa vassasatassa accayena dvecattālīsaṃ dvecattālīsaṃ nāgasahassāni sakiṃ sakiṃ upaṭṭhānaṃ āgaccheyyu’nti. Atha kho, ānanda, rājā mahāsudassano pariṇāyakaratanaṃ āmantesi – ‘imāni kho me, samma pariṇāyakaratana, caturāsīti nāgasahassāni sāyaṃ pātaṃ upaṭṭhānaṃ āgacchanti, tena hi, samma pariṇāyakaratana, vassasatassa vassasatassa accayena dvecattālīsaṃ dvecattālīsaṃ nāgasahassāni sakiṃ sakiṃ upaṭṭhānaṃ āgacchantū’ti. ‘Evaṃ, devā’ti kho, ānanda, pariṇāyakaratanaṃ rañño mahāsudassanassa paccassosi. Atha kho, ānanda, rañño mahāsudassanassa aparena samayena vassasatassa vassasatassa accayena dvecattālīsaṃ dvecattālīsaṃ nāgasahassāni sakiṃ sakiṃ upaṭṭhānaṃ āgamaṃsu. २६४. त्या काळी, आनंदा! राजा महासुदस्सन यांच्या सेवेसाठी सकाळी आणि संध्याकाळी चौऱ्याऐंशी हजार हत्ती येत असत. तेव्हा, आनंदा! राजा महासुदस्सन यांच्या मनात असा विचार आला— 'हे चौऱ्याऐंशी हजार हत्ती सकाळी आणि संध्याकाळी माझ्या सेवेसाठी येतात. तर मग असे झाले तर किती बरे होईल की, दर शंभर वर्षांनी बेचाळीस-बेचाळीस हजार हत्तींनी आळीपाळीने एकदाच माझ्या सेवेसाठी यावे!' मग, आनंदा! राजा महासुदस्सन यांनी परिणायक-रत्नाला (मुख्य सल्लागाराला) बोलावून म्हटले— 'प्रिय परिणायक-रत्ना! हे चौऱ्याऐंशी हजार हत्ती सकाळी आणि संध्याकाळी माझ्या सेवेसाठी येतात. म्हणूनच, प्रिय परिणायक-रत्ना! आता दर शंभर वर्षांनी बेचाळीस-बेचाळीस हजार हत्तींनी आळीपाळीने एकदाच माझ्या सेवेसाठी यावे.' आनंदा! परिणायक-रत्नाने राजा महासुदस्सन यांना 'तसेच होईल, महाराज!' असे म्हणून संमती दिली. त्यानंतर, आनंदा! राजा महासुदस्सन यांच्याकडे नंतरच्या काळात दर शंभर वर्षांनी बेचाळीस-बेचाळीस हजार हत्ती आळीपाळीने एकदाच सेवेसाठी येऊ लागले. Subhaddādeviupasaṅkamanaṃ सुभद्रा देवीचे आगमन 265. ‘‘Atha kho, ānanda, subhaddāya deviyā bahunnaṃ vassānaṃ bahunnaṃ vassasatānaṃ bahunnaṃ vassasahassānaṃ accayena etadahosi – ‘ciraṃ diṭṭho kho me rājā mahāsudassano. Yaṃnūnāhaṃ rājānaṃ mahāsudassanaṃ dassanāya upasaṅkameyya’nti. Atha kho, ānanda, subhaddā devī itthāgāraṃ āmantesi – ‘etha tumhe sīsāni nhāyatha pītāni vatthāni pārupatha. Ciraṃ diṭṭho no rājā mahāsudassano, rājānaṃ mahāsudassanaṃ dassanāya upasaṅkamissāmā’ti. ‘Evaṃ, ayye’ti kho, ānanda, itthāgāraṃ subhaddāya deviyā paṭissutvā sīsāni nhāyitvā pītāni vatthāni pārupitvā yena subhaddā devī tenupasaṅkami. Atha kho, ānanda, subhaddā devī pariṇāyakaratanaṃ āmantesi – ‘kappehi, samma pariṇāyakaratana, caturaṅginiṃ senaṃ, ciraṃ diṭṭho no rājā mahāsudassano, rājānaṃ mahāsudassanaṃ dassanāya upasaṅkamissāmā’ti. ‘Evaṃ, devī’ti kho, ānanda, pariṇāyakaratanaṃ subhaddāya deviyā paṭissutvā caturaṅginiṃ senaṃ kappāpetvā subhaddāya deviyā paṭivedesi – ‘kappitā kho, devi, caturaṅginī senā, yassadāni kālaṃ maññasī’ti. Atha kho, ānanda, subhaddā [Pg.155] devī caturaṅginiyā senāya saddhiṃ itthāgārena yena dhammo pāsādo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā dhammaṃ pāsādaṃ abhiruhitvā yena mahāviyūhaṃ kūṭāgāraṃ tenupasaṅkami. Upasaṅkamitvā mahāviyūhassa kūṭāgārassa dvārabāhaṃ ālambitvā aṭṭhāsi. Atha kho, ānanda, rājā mahāsudassano saddaṃ sutvā – ‘kiṃ nu kho mahato viya janakāyassa saddo’ti mahāviyūhā kūṭāgārā nikkhamanto addasa subhaddaṃ deviṃ dvārabāhaṃ ālambitvā ṭhitaṃ, disvāna subhaddaṃ deviṃ etadavoca – ‘ettheva, devi, tiṭṭha mā pāvisī’ti. Atha kho, ānanda, rājā mahāsudassano aññataraṃ purisaṃ āmantesi – ‘ehi tvaṃ, ambho purisa, mahāviyūhā kūṭāgārā sovaṇṇamayaṃ pallaṅkaṃ nīharitvā sabbasovaṇṇamaye tālavane paññapehī’ti. ‘Evaṃ, devā’ti kho, ānanda, so puriso rañño mahāsudassanassa paṭissutvā mahāviyūhā kūṭāgārā sovaṇṇamayaṃ pallaṅkaṃ nīharitvā sabbasovaṇṇamaye tālavane paññapesi. Atha kho, ānanda, rājā mahāsudassano dakkhiṇena passena sīhaseyyaṃ kappesi pāde pādaṃ accādhāya sato sampajāno. २६५. त्यानंतर, आनंदा, राणी सुभद्देच्या मनात अनेक वर्षांनंतर, अनेक शतकांनंतर, अनेक सहस्र वर्षांनंतर असा विचार आला – ‘मी राजा महासुदस्सन यांना न पाहता बराच काळ झाला आहे. मी राजा महासुदस्सन यांच्या दर्शनासाठी त्यांच्याकडे जावे का?’ त्यानंतर, आनंदा, राणी सुभद्देने आपल्या अंतःपुरातील स्त्रियांना बोलावून म्हटले – ‘या, तुम्ही आपले केस धुवा आणि पिवळी वस्त्रे परिधान करा. आपण राजा महासुदस्सन यांना न पाहता बराच काळ झाला आहे, आपण राजा महासुदस्सन यांच्या दर्शनासाठी जाऊया.’ ‘तसेच असो, देवी!’ असे म्हणून, आनंदा, अंतःपुरातील स्त्रियांनी राणी सुभद्देच्या शब्दांचा स्वीकार केला. त्यांनी आपले केस धुवून, पिवळी वस्त्रे परिधान केली आणि जेथे राणी सुभद्दे होती तेथे त्या आल्या. त्यानंतर, आनंदा, राणी सुभद्देने परिणायकरत्नाला बोलावून म्हटले – ‘मित्रा परिणायकरत्ना, चतुरंग सेना तयार कर. आपण राजा महासुदस्सन यांना न पाहता बराच काळ झाला आहे, आपण राजा महासुदस्सन यांच्या दर्शनासाठी जाऊया.’ ‘तसेच असो, देवी!’ असे म्हणून, आनंदा, परिणायकरत्नाने राणी सुभद्देच्या शब्दांचा स्वीकार केला, चतुरंग सेना तयार केली आणि राणी सुभद्देला कळवले – ‘देवी, चतुरंग सेना तयार आहे. आता आपल्याला जसा योग्य वेळ वाटेल तसे करावे.’ त्यानंतर, आनंदा, राणी सुभद्देने चतुरंग सेनेसह आणि अंतःपुरातील स्त्रियांसह जेथे धम्म प्रासाद होता, तेथे प्रयाण केले. धम्म प्रासादावर चढून ती जेथे महावियूह कूटागार होते, तेथे गेली. तेथे पोहोचून ती महावियूह कूटागाराच्या दाराच्या चौकटीला टेकून उभी राहिली. त्यानंतर, आनंदा, राजा महासुदस्सन यांनी तो आवाज ऐकून विचार केला – ‘हा मोठा जनसमुदायासारखा आवाज कशाचा आहे?’ महावियूह कूटागारातून बाहेर पडताना त्यांनी राणी सुभद्देला दाराच्या चौकटीला टेकून उभे राहिलेले पाहिले. राणी सुभद्देला पाहून ते म्हणाले – ‘देवी, तिथेच थांब, आत येऊ नकोस.’ त्यानंतर, आनंदा, राजा महासुदस्सन यांनी एका सेवकाला बोलावून म्हटले – ‘हे भल्या माणसा, इकडे ये. महावियूह कूटागारातून सोन्याचे आसन बाहेर काढून ते संपूर्ण सुवर्णमय असलेल्या ताडवनात मांड.’ ‘तसेच असो, महाराज!’ असे म्हणून, आनंदा, त्या सेवकाने राजा महासुदस्सन यांच्या आज्ञेचे पालन केले. त्याने महावियूह कूटागारातून सोन्याचे आसन बाहेर काढून ते संपूर्ण सुवर्णमय ताडवनात मांडले. त्यानंतर, आनंदा, राजा महासुदस्सन यांनी उजव्या कुशीवर, एका पायावर दुसरा पाय ठेवून, स्मृतिमान व सजग राहून सिंहशयन केले. 266. ‘‘Atha kho, ānanda, subhaddāya deviyā etadahosi – ‘vippasannāni kho rañño mahāsudassanassa indriyāni, parisuddho chavivaṇṇo pariyodāto, mā heva kho rājā mahāsudassano kālamakāsī’ti rājānaṃ mahāsudassanaṃ etadavoca – २६६. त्यानंतर, आनंदा, राणी सुभद्देच्या मनात असा विचार आला – ‘राजा महासुदस्सन यांची इंद्रिये अत्यंत प्रसन्न दिसत आहेत, त्यांच्या त्वचेचा वर्ण अत्यंत शुद्ध आणि उजळ आहे. राजा महासुदस्सन यांचा मृत्यू तर होणार नाही ना!’ म्हणून तिने राजा महासुदस्सन यांना असे म्हटले – ‘Imāni te, deva, caturāsīti nagarasahassāni kusāvatīrājadhānippamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ janehi jīvite apekkhaṃ karohi. Imāni te, deva, caturāsīti pāsādasahassāni dhammapāsādappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ janehi jīvite apekkhaṃ karohi. Imāni te, deva, caturāsīti kūṭāgārasahassāni mahāviyūhakūṭāgārappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ janehi jīvite apekkhaṃ karohi. Imāni te, deva, caturāsīti pallaṅkasahassāni sovaṇṇamayāni rūpiyamayāni dantamayāni sāramayāni gonakatthatāni paṭikatthatāni paṭalikatthatāni kadalimigapavarapaccattharaṇāni sauttaracchadāni ubhatolohitakūpadhānāni. Ettha, deva, chandaṃ janehi, jīvite apekkhaṃ karohi. Imāni te, deva, caturāsīti nāgasahassāni sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni uposathanāgarājappamukhāni. Ettha, deva[Pg.156], chandaṃ janehi jīvite apekkhaṃ karohi. Imāni te, deva, caturāsīti assasahassāni sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni valāhakaassarājappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ janehi jīvite apekkhaṃ karohi. Imāni te, deva caturāsīti rathasahassāni sīhacammaparivārāni byagghacammaparivārāni dīpicammaparivārāni paṇḍukambalaparivārāni sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni vejayantarathappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ janehi jīvite apekkhaṃ karohi. Imāni te, deva, caturāsīti maṇisahassāni maṇiratanappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ janehi jīvite apekkhaṃ karohi. Imāni te, deva, caturāsīti itthisahassāni itthiratanappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ janehi jīvite apekkhaṃ karohi. Imāni te, deva, caturāsīti gahapatisahassāni gahapatiratanappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ janehi jīvite apekkhaṃ karohi. Imāni te, deva, caturāsīti khattiyasahassāni anuyantāni pariṇāyakaratanappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ janehi jīvite apekkhaṃ karohi. Imāni te, deva, caturāsīti dhenusahassāni duhasandanāni kaṃsūpadhāraṇāni. Ettha, deva, chandaṃ janehi jīvite apekkhaṃ karohi. Imāni te, deva, caturāsīti vatthakoṭisahassāni khomasukhumānaṃ kappāsikasukhumānaṃ koseyyasukhumānaṃ kambalasukhumānaṃ. Ettha, deva, chandaṃ janehi, jīvite apekkhaṃ karohi. Imāni te, deva, caturāsīti thālipākasahassāni sāyaṃ pātaṃ bhattābhihāro abhihariyati. Ettha, deva, chandaṃ janehi jīvite apekkhaṃ karohī’ti. ‘महाराज, कुसावती राजधानी प्रमुख असलेली ही तुमची चौऱ्याऐंशी हजार शहरे आहेत. महाराज, यांच्याविषयी आसक्ती बाळगा, जगण्याची इच्छा धरा. महाराज, धम्म प्रासाद प्रमुख असलेले हे十分に तुमचे चौऱ्याऐंशी हजार प्रासाद आहेत. महाराज, यांच्याविषयी आसक्ती बाळगा, जगण्याची इच्छा धरा. महाराज, महावियूह कूटागार प्रमुख असलेले हे तुमचे चौऱ्याऐंशी हजार कूटागार आहेत. महाराज, यांच्याविषयी आसक्ती बाळगा, जगण्याची इच्छा धरा. महाराज, सोन्याचे, चांदीचे, हस्तिदंताचे आणि मौल्यवान लाकडाचे बनवलेले, लांब केसांच्या चटयांनी, पांढऱ्या लोकरीच्या चादरींनी, नक्षीदार पांघरूणांनी, कादली-मृगाच्या उत्कृष्ट कातड्याच्या बिछान्यांनी अंथरलेले, वर लाल छत असलेले आणि दोन्ही बाजूंना लाल रंगाच्या उशी असलेले हे तुमचे चौऱ्याऐंशी हजार पलंग आहेत. महाराज, यांच्याविषयी आसक्ती बाळगा, जगण्याची इच्छा धरा. महाराज, सोन्याच्या दागिन्यांनी सजवलेले, सोन्याचे ध्वज असलेले, सोन्याच्या जाळीने झाकलेले आणि उपोसथ हत्तीराज प्रमुख असलेले हे तुमचे चौऱ्याऐंशी हजार हत्ती आहेत. महाराज, यांच्याविषयी आसक्ती बाळगा, जगण्याची इच्छा धरा. महाराज, सोन्याच्या दागिन्यांनी सजवलेले, सोन्याचे ध्वज असलेले, सोन्याच्या जाळीने झाकलेले आणि वलाहक अश्वराज प्रमुख असलेले हे तुमचे चौऱ्याऐंशी हजार घोडे आहेत. महाराज, यांच्याविषयी आसक्ती बाळगा, जगण्याची इच्छा धरा. महाराज, सिंहाच्या कातड्याने, वाघाच्या कातड्याने, बिबट्याच्या कातड्याने आणि पिवळ्या घोंगड्यांनी वेढलेले, सोन्याच्या दागिन्यांनी सजवलेले, सोन्याचे ध्वज असलेले, सोन्याच्या जाळीने झाकलेले आणि वैजयंत रथ प्रमुख असलेले हे तुमचे चौऱ्याऐंशी हजार रथ आहेत. महाराज, यांच्याविषयी आसक्ती बाळगा, जगण्याची इच्छा धरा. महाराज, मणिरत्न प्रमुख असलेले हे तुमचे चौऱ्याऐंशी हजार मणी आहेत. महाराज, यांच्याविषयी आसक्ती बाळगा, जगण्याची इच्छा धरा. महाराज, स्त्रीरत्न प्रमुख असलेल्या या तुमच्या चौऱ्याऐंशी हजार स्त्रिया आहेत. महाराज, यांच्याविषयी आसक्ती बाळगा, जगण्याची इच्छा धरा. महाराज, गृहपतीरत्न प्रमुख असलेले हे तुमचे चौऱ्याऐंशी हजार गृहपती आहेत. महाराज, यांच्याविषयी आसक्ती बाळगा, जगण्याची इच्छा धरा. महाराज, परिणायकरत्न प्रमुख असलेले आणि तुमचे अनुयायी असलेले हे तुमचे चौऱ्याऐंशी हजार क्षत्रिय आहेत. महाराज, यांच्याविषयी आसक्ती बाळगा, जगण्याची इच्छा धरा. महाराज, स्वतःहून दूध देणाऱ्या आणि कांस्यपात्रात दूध काढल्या जाणाऱ्या या तुमच्या चौऱ्याऐंशी हजार दुभत्या गाई आहेत. महाराज, यांच्याविषयी आसक्ती बाळगा, जगण्याची इच्छा धरा. महाराज, तलम तागाची, सुती, रेशमी आणि लोकरीची ही तुमची चौऱ्याऐंशी हजार कोटी वस्त्रे आहेत. महाराज, यांच्याविषयी आसक्ती बाळगा, जगण्याची इच्छा धरा. महाराज, सकाळ-संध्याकाळ वाढली जाणारी, चौऱ्याऐंशी हजार अन्नपात्रांमध्ये शिजवलेली ही तुमची भोजन-पात्रे आहेत. महाराज, यांच्याविषयी आसक्ती बाळगा, जगण्याची इच्छा धरा.’ 267. ‘‘Evaṃ vutte, ānanda, rājā mahāsudassano subhaddaṃ deviṃ etadavoca – २६७. असे म्हटले असता, आनंदा, राजा महासुदस्सन यांनी राणी सुभद्देला असे म्हटले – ‘Dīgharattaṃ kho maṃ tvaṃ, devi, iṭṭhehi kantehi piyehi manāpehi samudācarittha; atha ca pana maṃ tvaṃ pacchime kāle aniṭṭhehi akantehi appiyehi amanāpehi samudācarasī’ti. ‘Kathaṃ carahi taṃ, deva, samudācarāmī’ti? ‘Evaṃ kho maṃ tvaṃ, devi, samudācara – ‘‘sabbeheva, deva, piyehi manāpehi nānābhāvo vinābhāvo aññathābhāvo, mā kho tvaṃ, deva, sāpekkho kālamakāsi, dukkhā sāpekkhassa kālaṅkiriyā, garahitā ca sāpekkhassa kālaṅkiriyā. Imāni te, deva, caturāsīti nagarasahassāni [Pg.157] kusāvatīrājadhānippamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti pāsādasahassāni dhammapāsādappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti kūṭāgārasahassāni mahāviyūhakūṭāgārappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti pallaṅkasahassāni sovaṇṇamayāni rūpiyamayāni dantamayāni sāramayāni gonakatthatāni paṭikatthatāni paṭalikatthatāni kadalimigapavarapaccattharaṇāni sauttaracchadāni ubhatolohitakūpadhānāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti nāgasahassāni sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni uposathanāgarājappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti assasahassāni sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni valāhakaassarājappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti rathasahassāni sīhacammaparivārāni byagghacammaparivārāni dīpicammaparivārāni paṇḍukambalaparivārāni sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni vejayantarathappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti maṇisahassāni maṇiratanappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti itthisahassāni subhaddādevippamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti gahapatisahassāni gahapatiratanappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti khattiyasahassāni anuyantāni pariṇāyakaratanappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti dhenusahassāni duhasandanāni kaṃsūpadhāraṇāni. Ettha deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti vatthakoṭisahassāni khomasukhumānaṃ kappāsikasukhumānaṃ koseyyasukhumānaṃ kambalasukhumānaṃ. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te deva caturāsīti thālipākasahassāni sāyaṃ pātaṃ bhattābhihāro abhihariyati. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsī’’’ti. "देवी, तू दीर्घकाळापर्यंत माझ्याशी इष्ट, कांत, प्रिय आणि मनाला अनुकूल अशा शब्दांत बोललीस; परंतु आता अंतिम समयी तू माझ्याशी अनिष्ट, अकांत, अप्रिय आणि मनाला प्रतिकूल अशा शब्दांत बोलत आहेस." "महाराज, मग मी आपल्याशी कशा प्रकारे बोलावे?" "देवी, तू माझ्याशी असे बोल – 'महाराज, सर्व प्रिय आणि मनाला अनुकूल असणाऱ्या गोष्टींपासून नानाभाव, विनाभाव आणि अन्यथाभाव होणे अटळ आहे. महाराज, आपण आसक्ती ठेवून मृत्यूला सामोरे जाऊ नका. आसक्ती ठेवून मरणे हे दुःखद आहे आणि आसक्ती ठेवून मरणे हे निंदनीय आहे. महाराज, कुशावती राजधानी प्रमुख असलेली ही तुमची चौऱ्याऐंशी हजार शहरे आहेत. महाराज, या शहरांविषयीची आसक्ती सोडून द्या, जगण्याची इच्छा करू नका. महाराज, धम्मप्रासाद प्रमुख असलेले हे तुमचे चौऱ्याऐंशी हजार प्रासाद आहेत. महाराज, या प्रासादांविषयीची आसक्ती सोडून द्या, जगण्याची इच्छा करू नका. महाराज, महाव्यूह कुटागार प्रमुख असलेले हे तुमचे चौऱ्याऐंशी हजार कुटागार आहेत. महाराज, या कुटागारांविषयीची आसक्ती सोडून द्या, जगण्याची इच्छा करू नका. महाराज, सुवर्णमय, रौप्यमय, हस्तिदंती आणि मौल्यवान लाकडाचे बनलेले, लांब लोकरीच्या चटयांनी अंथरलेले, पांढऱ्या लोकरीच्या चादरींनी अंथरलेले, फुलांच्या नक्षीकाम असलेल्या लोकरीच्या चादरींनी अंथरलेले, कदली नावाच्या हरिणाच्या कातड्याच्या उत्कृष्ट अंथरूणांनी युक्त, लाल रंगाच्या चांदव्यांसह आणि दोन्ही बाजूंना लाल रंगाच्या उशींनी युक्त असलेले हे तुमचे चौऱ्याऐंशी हजार पलंग आहेत. महाराज, या पलंगांविषयीची आसक्ती सोडून द्या, जगण्याची इच्छा करू नका. महाराज, सुवर्णालंकारांनी सुशोभित, सुवर्णध्वज लावलेले, सोन्याच्या जाळ्यांनी झाकलेले आणि उपोसथ हत्तीराज प्रमुख असलेले हे तुमचे चौऱ्याऐंशी हजार हत्ती आहेत. महाराज, या हत्तींविषयीची आसक्ती सोडून द्या, जगण्याची इच्छा करू नका. महाराज, सुवर्णालंकारांनी सुशोभित, सुवर्णध्वज लावलेले, सोन्याच्या जाळ्यांनी झाकलेले आणि वलाहक अश्वराज प्रमुख असलेले हे तुमचे चौऱ्याऐंशी हजार घोडे आहेत. महाराज, या घोड्यांविषयीची आसक्ती सोडून द्या, जगण्याची इच्छा करू नका. महाराज, सिंहाच्या कातड्याने मढवलेले, वाघाच्या कातड्याने मढवलेले, बिबट्याच्या कातड्याने मढवलेले, पिवळ्या रंगाच्या घोंगड्यांनी मढवलेले, सुवर्णालंकारांनी सुशोभित, सुवर्णध्वज लावलेले, सोन्याच्या जाळ्यांनी झाकलेले आणि वैजयंत रथ प्रमुख असलेले हे तुमचे चौऱ्याऐंशी हजार रथ आहेत. महाराज, या रथांविषयीची आसक्ती सोडून द्या, जगण्याची इच्छा करू नका. महाराज, मणिरत्न प्रमुख असलेले हे तुमचे चौऱ्याऐंशी हजार मणी आहेत. महाराज, या मण्यांविषयीची आसक्ती सोडून द्या, जगण्याची इच्छा करू नका. महाराज, सुभद्रा देवी प्रमुख असलेल्या या तुमच्या चौऱ्याऐंशी हजार स्त्रिया आहेत. महाराज, या स्त्रियांविषयीची आसक्ती सोडून द्या, जगण्याची इच्छा करू नका. महाराज, गृहपती-रत्न प्रमुख असलेले हे तुमचे चौऱ्याऐंशी हजार गृहपती आहेत. महाराज, या गृहपतींविषयीची आसक्ती सोडून द्या, जगण्याची इच्छा करू नका. महाराज, परिणायक-रत्न प्रमुख असलेले आणि तुमचे अनुकरण करणारे हे तुमचे चौऱ्याऐंशी हजार क्षत्रिय आहेत. महाराज, या क्षत्रियांविषयीची आसक्ती सोडून द्या, जगण्याची इच्छा करू नका. महाराज, स्वतःहून दूध देणाऱ्या आणि ज्यांचे दूध कांस्यपात्रात काढले जाते अशा या तुमच्या चौऱ्याऐंशी हजार दुभत्या गाई आहेत. महाराज, या गाईंविषयीची आसक्ती सोडून द्या, जगण्याची इच्छा करू नका. महाराज, तलम सुती, तलम कापूस, तलम रेशमी आणि तलम लोकरीच्या वस्त्रांचे हे तुमचे चौऱ्याऐंशी हजार कोटी वस्त्रसंच आहेत. महाराज, या वस्त्रांविषयीची आसक्ती सोडून द्या, जगण्याची इच्छा करू नका. महाराज, सकाळ-संध्याकाळ जेवणासाठी आणली जाणारी ही तुमची चौऱ्याऐंशी हजार अन्नपात्रे आहेत. महाराज, या अन्नाविषयीची आसक्ती सोडून द्या, जगण्याची इच्छा करू नका.' असे तू माझ्याशी बोल." 268. ‘‘Evaṃ [Pg.158] vutte, ānanda, subhaddā devī parodi assūni pavattesi. Atha kho, ānanda, subhaddā devī assūni puñchitvā rājānaṃ mahāsudassanaṃ etadavoca – २६८. "आनंदा, असे म्हटले असता, सुभद्रा देवी रडू लागली आणि तिच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागले. त्यानंतर, आनंदा, सुभद्रा देवीने आपले अश्रू पुसले आणि राजा महासुदस्सन यांना असे म्हणाली –" ‘Sabbeheva, deva, piyehi manāpehi nānābhāvo vinābhāvo aññathābhāvo, mā kho tvaṃ, deva, sāpekkho kālamakāsi, dukkhā sāpekkhassa kālaṅkiriyā, garahitā ca sāpekkhassa kālaṅkiriyā. Imāni te, deva, caturāsīti nagarasahassāni kusāvatīrājadhānippamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti pāsādasahassāni dhammapāsādappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti kūṭāgārasahassāni mahāviyūhakūṭāgārappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti pallaṅkasahassāni sovaṇṇamayāni rūpiyamayāni dantamayāni sāramayāni gonakatthatāni paṭikatthatāni paṭalikatthatāni kadalimigapavarapaccattharaṇāni sauttaracchadāni ubhatolohitakūpadhānāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti nāgasahassāni sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni uposathanāgarājappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti assasahassāni sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni valāhakaassarājappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha, jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti rathasahassāni sīhacammaparivārāni byagghacammaparivārāni dīpicammaparivārāni paṇḍukambalaparivārāni sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni vejayantarathappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti maṇisahassāni maṇiratanappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti itthisahassāni itthiratanappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha, jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te[Pg.159], deva, caturāsīti gahapatisahassāni gahapatiratanappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti khattiyasahassāni anuyantāni pariṇāyakaratanappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti dhenusahassāni duhasandanāni kaṃsūpadhāraṇāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti vatthakoṭisahassāni khomasukhumānaṃ kappāsikasukhumānaṃ koseyyasukhumānaṃ kambalasukhumānaṃ. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti thālipākasahassāni sāyaṃ pātaṃ bhattābhihāro abhihariyati. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsī’ti. “महाराज, सर्व प्रिय व मनाला आवडणाऱ्या गोष्टींपासून वेगळे होणे, दुरावणे आणि त्यांचा विनाश होणे अपरिहार्य आहे. महाराज, आपण आसक्ती ठेवून मृत्यूला सामोरे जाऊ नका. आसक्ती ठेवून मरणे हे दुःखद आहे आणि आसक्ती ठेवून मरणे हे निंदनीय आहे. महाराज, कुसावती राजधानी प्रमुख असलेली ही तुमची चौऱ्याऐंशी हजार शहरे आहेत. महाराज, यांच्यावरील आसक्ती सोडून द्या, जीवनाची ओढ धरू नका. महाराज, धम्मप्रासाद प्रमुख असलेले हे तुमचे चौऱ्याऐंशी हजार प्रासाद आहेत. महाराज, यांच्यावरील आसक्ती सोडून द्या, जीवनाची ओढ धरू नका. महाराज, महाव्यूह कुटागार प्रमुख असलेले हे तुमचे चौऱ्याऐंशी हजार कुटागार आहेत. महाराज, यांच्यावरील आसक्ती सोडून द्या, जीवनाची ओढ धरू नका. महाराज, सोन्याचे, चांदीचे, हस्तिदंताचे, मौल्यवान लाकडाचे बनलेले, लांब लोकरीच्या चटयांनी, पांढऱ्या लोकरीच्या चादरींनी, फुलांच्या नक्षीकाम केलेल्या चादरींनी, उत्कृष्ट कदली-मृगाच्या कातड्याच्या अंथरूणांनी अंथरलेले, वर छत असलेले आणि दोन्ही बाजूंना लाल रंगाच्या उशी असलेले हे तुमचे चौऱ्याऐंशी हजार पलंग आहेत. महाराज, यांच्यावरील आसक्ती सोडून द्या, जीवनाची ओढ धरू नका. महाराज, सोन्याच्या दागिन्यांनी सजवलेले, सोन्याचे ध्वज असलेले, सोन्याच्या जाळीने झाकलेले आणि उपोसथ हत्तीराज प्रमुख असलेले हे तुमचे चौऱ्याऐंशी हजार हत्ती आहेत. महाराज, यांच्यावरील आसक्ती सोडून द्या, जीवनाची ओढ धरू नका. महाराज, सोन्याच्या दागिन्यांनी सजवलेले, सोन्याचे ध्वज असलेले, सोन्याच्या जाळीने झाकलेले आणि वलाहक अश्वराज प्रमुख असलेले हे तुमचे चौऱ्याऐंशी हजार घोडे आहेत. महाराज, यांच्यावरील आसक्ती सोडून द्या, जीवनाची ओढ धरू नका. महाराज, सिंहाच्या कातड्याने, वाघाच्या कातड्याने, बिबट्याच्या कातड्याने आणि पिवळसर घोंगडीने वेढलेले, सोन्याच्या दागिन्यांनी सजवलेले, सोन्याचे ध्वज असलेले, सोन्याच्या जाळीने झाकलेले आणि वैजयंत रथ प्रमुख असलेले हे तुमचे चौऱ्याऐंशी हजार रथ आहेत. महाराज, यांच्यावरील आसक्ती सोडून द्या, जीवनाची ओढ धरू नका. महाराज, मणिरत्न प्रमुख असलेले हे तुमचे चौऱ्याऐंशी हजार मणी आहेत. महाराज, यांच्यावरील आसक्ती सोडून द्या, जीवनाची ओढ धरू नका. महाराज, स्त्रीरत्न प्रमुख असलेल्या या तुमच्या चौऱ्याऐंशी हजार स्त्रिया आहेत. महाराज, यांच्यावरील आसक्ती सोडून द्या, जीवनाची ओढ धरू नका. महाराज, गृहपतीरत्न प्रमुख असलेले हे तुमचे चौऱ्याऐंशी हजार गृहपती आहेत. महाराज, यांच्यावरील आसक्ती सोडून द्या, जीवनाची ओढ धरू नका. महाराज, परिणायकरत्न प्रमुख असलेले आणि तुमचे अनुकरण करणारे हे तुमचे चौऱ्याऐंशी हजार क्षत्रिय आहेत. महाराज, यांच्यावरील आसक्ती सोडून द्या, जीवनाची ओढ धरू नका. महाराज, स्वतःहून दूध देणाऱ्या आणि ज्यांचे दूध कांस्यपात्रात काढले जाते अशा या तुमच्या चौऱ्याऐंशी हजार दुभत्या गाई आहेत. महाराज, यांच्यावरील आसक्ती सोडून द्या, जीवनाची ओढ धरू नका. महाराज, मलमलीचे, सुती, रेशमी आणि लोकरीचे तलम वस्त्र असलेले हे तुमचे चौऱ्याऐंशी हजार कोटी वस्त्र-जोड आहेत. महाराज, यांच्यावरील आसक्ती सोडून द्या, जीवनाची ओढ धरू नका. महाराज, सकाळ-संध्याकाळ ज्यांच्यासाठी अन्न शिजवून आणले जाते अशी ही तुमची चौऱ्याऐंशी हजार अन्नपात्रे आहेत. महाराज, यांच्यावरील आसक्ती सोडून द्या, जीवनाची ओढ धरू नका.” Brahmalokūpagamaṃ ब्रह्मलोकात गमन 269. ‘‘Atha kho, ānanda, rājā mahāsudassano nacirasseva kālamakāsi. Seyyathāpi, ānanda, gahapatissa vā gahapatiputtassa vā manuññaṃ bhojanaṃ bhuttāvissa bhattasammado hoti, evameva kho, ānanda, rañño mahāsudassanassa māraṇantikā vedanā ahosi. Kālaṅkato ca, ānanda, rājā mahāsudassano sugatiṃ brahmalokaṃ upapajji. Rājā, ānanda, mahāsudassano caturāsīti vassasahassāni kumārakīḷaṃ kīḷi. Caturāsīti vassasahassāni oparajjaṃ kāresi. Caturāsīti vassasahassāni rajjaṃ kāresi. Caturāsīti vassasahassāni gihibhūto dhamme pāsāde brahmacariyaṃ cari. So cattāro brahmavihāre bhāvetvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā brahmalokūpago ahosi. २६९. “आनंदा, त्यानंतर लवकरच राजा महासुदस्सन कालवश झाले. आनंदा, ज्याप्रमाणे एखाद्या गृहपतीला किंवा गृहपतीच्या पुत्राला स्वादिष्ट भोजन केल्यानंतर सुस्ती येते, त्याचप्रमाणे, आनंदा, राजा महासुदस्सन यांना मरणांतिक वेदना जाणवली. आणि कालवश झाल्यावर, आनंदा, राजा महासुदस्सन सुगती अशा ब्रह्मलोकात उत्पन्न झाले. आनंदा, राजा महासुदस्सन यांनी चौऱ्याऐंशी हजार वर्षे बाललीला केली. चौऱ्याऐंशी हजार वर्षे त्यांनी उपराजपद सांभाळले. चौऱ्याऐंशी हजार वर्षे त्यांनी राज्य केले. आणि चौऱ्याऐंशी हजार वर्षे गृहस्थ असताना त्यांनी धम्मप्रासादात ब्रह्मचर्याचे आचरण केले. त्यांनी चार ब्रह्मविहारांची भावना करून, शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर ब्रह्मलोकात गमन केले.” 270. ‘‘Siyā kho panānanda, evamassa – ‘añño nūna tena samayena rājā mahāsudassano ahosī’ti, na kho panetaṃ, ānanda, evaṃ daṭṭhabbaṃ. Ahaṃ tena samayena rājā mahāsudassano ahosiṃ. Mama tāni caturāsīti nagarasahassāni kusāvatīrājadhānippamukhāni, mama tāni caturāsīti pāsādasahassāni dhammapāsādappamukhāni, mama tāni caturāsīti kūṭāgārasahassāni mahāviyūhakūṭāgārappamukhāni, mama tāni caturāsīti pallaṅkasahassāni sovaṇṇamayāni rūpiyamayāni dantamayāni sāramayāni gonakatthatāni paṭikatthatāni paṭalikatthatāni kadalimigapavarapaccattharaṇāni sauttaracchadāni [Pg.160] ubhatolohitakūpadhānāni, mama tāni caturāsīti nāgasahassāni sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni uposathanāgarājappamukhāni, mama tāni caturāsīti assasahassāni sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni valāhakaassarājappamukhāni, mama tāni caturāsīti rathasahassāni sīhacammaparivārāni byagghacammaparivārāni dīpicammaparivārāni paṇḍukambalaparivārāni sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni vejayantarathappamukhāni, mama tāni caturāsīti maṇisahassāni maṇiratanappamukhāni, mama tāni caturāsīti itthisahassāni subhaddādevippamukhāni, mama tāni caturāsīti gahapatisahassāni gahapatiratanappamukhāni, mama tāni caturāsīti khattiyasahassāni anuyantāni pariṇāyakaratanappamukhāni, mama tāni caturāsīti dhenusahassāni duhasandanāni kaṃsūpadhāraṇāni, mama tāni caturāsīti vatthakoṭisahassāni khomasukhumānaṃ kappāsikasukhumānaṃ koseyyasukhumānaṃ kambalasukhumānaṃ, mama tāni caturāsīti thālipākasahassāni sāyaṃ pātaṃ bhattābhihāro abhihariyittha. २७०. आनंदा, कदाचित तुला असे वाटेल की, 'त्या काळी राजा महासुदस्सन दुसराच कोणीतरी होता.' पण आनंदा, तू असे समजू नयेस. मीच त्या काळी राजा महासुदस्सन होतो. कुसावती राजधानी प्रमुख असलेली ती चौऱ्याऐंशी हजार शहरे माझीच होती; धम्म प्रासाद प्रमुख असलेले ते चौऱ्याऐंशी हजार प्रासाद माझेच होते; महावियूह कुटागार प्रमुख असलेले ते चौऱ्याऐंशी हजार कुटागार माझेच होते; सोन्याचे, चांदीचे, हस्तिदंताचे, मौल्यवान लाकडाचे बनलेले, लांब केसांच्या चटयांनी, पांढऱ्या लोकरीच्या चादरींनी, फुलांच्या नक्षीकाम केलेल्या चादरींनी, कादली-मृगाच्या उत्कृष्ट कातड्याच्या अंथरूणांनी अंथरलेले, वर लाल छत असलेले आणि दोन्ही बाजूंना लाल उशा असलेले ते चौऱ्याऐंशी हजार पलंग माझेच होते; सोन्याच्या दागिन्यांनी सजवलेले, सोन्याचे ध्वज लावलेले, सोन्याच्या जाळीने झाकलेले, उपोसथ हत्तीराज प्रमुख असलेले ते चौऱ्याऐंशी हजार हत्ती माझेच होते; सोन्याच्या दागिन्यांनी सजवलेले, सोन्याचे ध्वज लावलेले, सोन्याच्या जाळीने झाकलेले, वलाहक अश्वराज प्रमुख असलेले ते चौऱ्याऐंशी हजार घोडे माझेच होते; सिंहाच्या कातड्याचे, वाघाच्या कातड्याचे, बिबट्याच्या कातड्याचे, पिवळ्या रंगाच्या घोंगड्यांचे आवरण असलेले, सोन्याच्या दागिन्यांनी सजवलेले, सोन्याचे ध्वज लावलेले, सोन्याच्या जाळीने झाकलेले, वैजयंत रथ प्रमुख असलेले ते चौऱ्याऐंशी हजार रथ माझेच होते; मणिरत्न प्रमुख असलेले ते चौऱ्याऐंशी हजार मणी माझेच होते; सुभद्दा देवी प्रमुख असलेल्या त्या चौऱ्याऐंशी हजार स्त्रिया माझ्याच होत्या; गृहपती रत्न प्रमुख असलेले ते चौऱ्याऐंशी हजार गृहपती माझेच होते; परिणायक रत्न प्रमुख असलेले आणि माझ्या पाठीशी चालणारे ते चौऱ्याऐंशी हजार क्षत्रिय माझेच होते; स्वतःहून दूध देणाऱ्या आणि कांस्यपात्रात दूध काढले जाणाऱ्या त्या चौऱ्याऐंशी हजार दुभत्या गाई माझ्याच होत्या; सुती, रेशमी, लोकरी आणि मलमलीच्या वस्त्रांचे ते चौऱ्याऐंशी हजार कोटी वस्त्रजोड माझेच होते; सकाळी आणि संध्याकाळी वाढले जाणारे चौऱ्याऐंशी हजार थाळी अन्न माझेच होते. 271. ‘‘Tesaṃ kho panānanda, caturāsītinagarasahassānaṃ ekaññeva taṃ nagaraṃ hoti, yaṃ tena samayena ajjhāvasāmi yadidaṃ kusāvatī rājadhānī. Tesaṃ kho panānanda, caturāsītipāsādasahassānaṃ ekoyeva so pāsādo hoti, yaṃ tena samayena ajjhāvasāmi yadidaṃ dhammo pāsādo. Tesaṃ kho panānanda, caturāsītikūṭāgārasahassānaṃ ekaññeva taṃ kūṭāgāraṃ hoti, yaṃ tena samayena ajjhāvasāmi yadidaṃ mahāviyūhaṃ kūṭāgāraṃ. Tesaṃ kho panānanda, caturāsītipallaṅkasahassānaṃ ekoyeva so pallaṅko hoti, yaṃ tena samayena paribhuñjāmi yadidaṃ sovaṇṇamayo vā rūpiyamayo vā dantamayo vā sāramayo vā. Tesaṃ kho panānanda, caturāsītināgasahassānaṃ ekoyeva so nāgo hoti, yaṃ tena samayena abhiruhāmi yadidaṃ uposatho nāgarājā. Tesaṃ kho panānanda, caturāsītiassasahassānaṃ ekoyeva so asso hoti, yaṃ tena samayena abhiruhāmi yadidaṃ valāhako assarājā. Tesaṃ kho panānanda, caturāsītirathasahassānaṃ ekoyeva so ratho hoti, yaṃ tena samayena abhiruhāmi yadidaṃ vejayantaratho. Tesaṃ kho panānanda, caturāsītiitthisahassānaṃ ekāyeva [Pg.161] sā itthī hoti, yā tena samayena paccupaṭṭhāti khattiyānī vā vessinī vā. Tesaṃ kho panānanda, vā. Tesaṃ kho panānanda, caturāsītivatthakoṭisahassānaṃ ekaṃyeva taṃ dussayugaṃ hoti, yaṃ tena samayena paridahāmi khomasukhumaṃ vā kappāsikasukhumaṃ vā koseyyasukhumaṃ vā kambalasukhumaṃ vā. Tesaṃ kho panānanda, caturāsītithālipākasahassānaṃ ekoyeva so thālipāko hoti, yato nāḷikodanaparamaṃ bhuñjāmi tadupiyañca sūpeyyaṃ. २७१. आनंदा, त्या चौऱ्याऐंशी हजार शहरांपैकी त्या काळी मी ज्या शहरात राहत होतो, ते केवळ एकच शहर होते, म्हणजेच कुसावती राजधानी. आनंदा, त्या चौऱ्याऐंशी हजार प्रासादांपैकी त्या काळी मी ज्या प्रासादात राहत होतो, तो केवळ एकच प्रासाद होता, म्हणजेच धम्म प्रासाद. आनंदा, त्या चौऱ्याऐंशी हजार कुटागारांपैकी त्या काळी मी ज्या कुटागारात राहत होतो, ते केवळ एकच कुटागार होते, म्हणजेच महावियूह कुटागार. आनंदा, त्या चौऱ्याऐंशी हजार पलंगांपैकी त्या काळी मी ज्या पलंगाचा वापर करत होतो, तो केवळ एकच पलंग होता, मग तो सोन्याचा असो, चांदीचा असो, हस्तिदंताचा असो वा मौल्यवान लाकडाचा असो. आनंदा, त्या चौऱ्याऐंशी हजार हत्तींपैकी त्या काळी मी ज्या हत्तीवर स्वार होत होतो, तो केवळ एकच हत्ती होता, म्हणजेच उपोसथ हत्तीराज. आनंदा, त्या चौऱ्याऐंशी हजार घोड्यांपैकी त्या काळी मी ज्या घोड्यावर स्वार होत होतो, तो केवळ एकच घोडा होता, म्हणजेच वलाहक अश्वराज. आनंदा, त्या चौऱ्याऐंशी हजार रथांपैकी त्या काळी मी ज्या रथावर स्वार होत होतो, तो केवळ एकच रथ होता, म्हणजेच वैजयंत रथ. आनंदा, त्या चौऱ्याऐंशी हजार स्त्रियांपैकी त्या काळी जी स्त्री माझी सेवा करत असे, ती केवळ एकच स्त्री होती, मग ती क्षत्रिय असो वा वैश्य असो. आनंदा, त्या चौऱ्याऐंशी हजार कोटी वस्त्रजोडांपैकी त्या काळी मी जे वस्त्र परिधान करत असे, ते केवळ एकच वस्त्रजोड होते, मग ते सुती असो, कापसाचे असो, रेशमी असो वा लोकरीचे असो. आनंदा, त्या चौऱ्याऐंशी हजार थाळी अन्नांपैकी त्या काळी मी जे भोजन करत असे, ते केवळ एकाच थाळीत शिजवलेले अन्न होते, जे एका नाळी तांदळाचे आणि त्याला साजेसे व्यंजनांचे बनलेले असे. 272. ‘‘Passānanda, sabbete saṅkhārā atītā niruddhā vipariṇatā. Evaṃ aniccā kho, ānanda, saṅkhārā; evaṃ addhuvā kho, ānanda, saṅkhārā; evaṃ anassāsikā kho, ānanda, saṅkhārā! Yāvañcidaṃ, ānanda, alameva sabbasaṅkhāresu nibbindituṃ, alaṃ virajjituṃ, alaṃ vimuccituṃ. २७२. आनंदा, बघ, ते सर्व संस्कार भूतकाळात जमा झाले, नष्ट झाले, बदलून गेले. आनंदा, अशा प्रकारे संस्कार अनित्य आहेत; आनंदा, अशा प्रकारे संस्कार अध्रुव आहेत; आनंदा, अशा प्रकारे संस्कार अनाश्वासक आहेत! आनंदा, म्हणूनच सर्व संस्कारांविषयी विरक्त होणे, त्यांच्यावरील आसक्ती सोडणे आणि त्यांच्यापासून मुक्त होणे हेच योग्य आहे. ‘‘Chakkhattuṃ kho panāhaṃ, ānanda, abhijānāmi imasmiṃ padese sarīraṃ nikkhipitaṃ, tañca kho rājāva samāno cakkavattī dhammiko dhammarājā cāturanto vijitāvī janapadatthāvariyapatto sattaratanasamannāgato, ayaṃ sattamo sarīranikkhepo. Na kho panāhaṃ, ānanda, taṃ padesaṃ samanupassāmi sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya yattha tathāgato aṭṭhamaṃ sarīraṃ nikkhipeyyā’’ti. Idamavoca bhagavā, idaṃ vatvāna sugato athāparaṃ etadavoca satthā – आनंदा, मला आठवते की मी या ठिकाणी सहा वेळा माझे शरीर सोडले आहे. आणि तेही एक धार्मिक, धर्मराजा, चारही दिशांवर विजय मिळवणारा, देशात स्थिरता आणणारा, सात रत्नांनी युक्त असा चक्रवर्ती राजा म्हणूनच मी शरीर सोडले होते. हा माझा सातवा शरीरत्याग आहे. आनंदा, देव, मार, ब्रह्मा यांच्यासह या देवलोकात, तसेच श्रमण, ब्राह्मण, राजे आणि माणसांसह या मनुष्यलोकात मला अशी कोणतीही जागा दिसत नाही, जिथे तथागत आठव्यांदा आपले शरीर सोडतील.' असे भगवान म्हणाले. हे बोलून सुगत शास्ता पुढे म्हणाले: ‘‘Aniccā vata saṅkhārā, uppādavayadhammino; Uppajjitvā nirujjhanti, tesaṃ vūpasamo sukho’’ti. संस्कार खरोखर अनित्य आहेत, ते उत्पन्न होणे आणि नष्ट होणे या स्वभावाचे आहेत. उत्पन्न होऊन ते नष्ट होतात, त्यांचा उपशम हेच सुख आहे. Mahāsudassanasuttaṃ niṭṭhitaṃ catutthaṃ. चौथे महासुदस्सन सुत्त समाप्त. 5. Janavasabhasuttaṃ ५. जनवसभ सुत्त Nātikiyādibyākaraṇaṃ नातिक ग्रामस्थांच्या प्रश्नांचे उत्तर 273. Evaṃ [Pg.162] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā nātike viharati giñjakāvasathe. Tena kho pana samayena bhagavā parito parito janapadesu paricārake abbhatīte kālaṅkate upapattīsu byākaroti kāsikosalesu vajjimallesu cetivaṃsesu kurupañcālesu majjhasūrasenesu – ‘‘asu amutra upapanno, asu amutra upapanno. Paropaññāsa nātikiyā paricārakā abbhatītā kālaṅkatā pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātikā tattha parinibbāyino anāvattidhammā tasmā lokā. Sādhikā navuti nātikiyā paricārakā abbhatītā kālaṅkatā tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā rāgadosamohānaṃ tanuttā sakadāgāmino, sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karissanti. Sātirekāni pañcasatāni nātikiyā paricārakā abbhatītā kālaṅkatā tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpannā avinipātadhammā niyatā sambodhiparāyaṇā’’ti. २७३. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान नातिका येथील गिंजकावसथ (विटांच्या विहारात) विहार करत होते. त्या वेळी भगवान आजूबाजूच्या विविध जनपदांमध्ये मृत व दिवंगत झालेल्या उपासक-सेवकांच्या पुनर्जन्माविषयी घोषणा करत असत – काशी-कोसल, वज्जी-मल्ल, चेती-वंस, कुरु-पंचाळ, मच्छ-सूरसेन या देशांतील 'अमुक व्यक्ती तिथे जन्मली आहे, तमुक व्यक्ती तिथे जन्मली आहे.' नातिका येथील पन्नासपेक्षा अधिक मृत व दिवंगत झालेले उपासक-सेवक, पाच खालच्या स्तरावरील (ओरंभागीय) संयोजनांचा (बंधनांचा) पूर्णपणे क्षय झाल्यामुळे, ओपपातिक (स्वयंभू उत्पन्न होणारे) बनले असून, तिथेच परिनिर्वाण प्राप्त करणारे आहेत आणि त्या लोकातून परत न फिरणारे (अनागामी) झाले आहेत. नातिका येथील नव्वदपेक्षा अधिक मृत व दिवंगत झालेले उपासक-सेवक, तीन संयोजनांचा क्षय झाल्यामुळे आणि राग, द्वेष व मोहाचा प्रभाव कमी झाल्यामुळे सकदागामी (एकदाच परतणारे) झाले आहेत; ते या जगात केवळ एकदाच येऊन दुःखाचा अंत करतील. नातिका येथील पाचशेपेक्षा अधिक मृत व दिवंगत झालेले उपासक-सेवक, three संयोजनांचा क्षय झाल्यामुळे सोतापन्न झाले असून, ते दुर्गतीला न जाणारे, नियत (निश्चित गती असलेले) आणि संबोधीकडे वाटचाल करणारे आहेत। 274. Assosuṃ kho nātikiyā paricārakā – ‘‘bhagavā kira parito parito janapadesu paricārake abbhatīte kālaṅkate upapattīsu byākaroti kāsikosalesu vajjimallesu cetivaṃsesu kurupañcālesu majjhasūrasenesu – ‘asu amutra upapanno, asu amutra upapanno. Paropaññāsa nātikiyā paricārakā abbhatītā kālaṅkatā pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātikā tattha parinibbāyino anāvattidhammā tasmā lokā. Sādhikā navuti nātikiyā paricārakā abbhatītā kālaṅkatā tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā rāgadosamohānaṃ tanuttā sakadāgāmino sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karissanti. Sātirekāni pañcasatāni nātikiyā paricārakā abbhatītā kālaṅkatā tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā [Pg.163] sotāpannā avinipātadhammā niyatā sambodhiparāyaṇā’ti. Tena ca nātikiyā paricārakā attamanā ahesuṃ pamuditā pītisomanassajātā bhagavato pañhaveyyākaraṇaṃ sutvā. २७४. नातिका येथील उपासक-सेवकांनी ऐकले की – 'भगवान आजूबाजूच्या विविध जनपदांमध्ये मृत व दिवंगत झालेल्या उपासक-सेवकांच्या पुनर्जन्माविषयी घोषणा करत आहेत – काशी-कोसल, वज्जी-मल्ल, चेती-वंस, कुरु-पंचाळ, मच्छ-सूरसेन या देशांतील "अमुक व्यक्ती तिथे जन्मली आहे, तमुक व्यक्ती तिथे जन्मली आहे." नातिका येथील पन्नासपेक्षा अधिक मृत व दिवंगत झालेले उपासक-सेवक, पाच खालच्या स्तरावरील संयोजनांचा पूर्णपणे क्षय झाल्यामुळे, ओपपातिक बनले असून, तिथेच परिनिर्वाण प्राप्त करणारे आहेत आणि त्या लोकातून परत न फिरणारे झाले आहेत. नातिका येथील नव्वदपेक्षा अधिक मृत व दिवंगत झालेले उपासक-सेवक, तीन संयोजनांचा क्षय झाल्यामुळे आणि राग, द्वेष व मोहाचा प्रभाव कमी झाल्यामुळे सकदागामी झाले आहेत; ते या जगात केवळ एकदाच येऊन दुःखाचा अंत करतील. नातिका येथील पाचशेपेक्षा अधिक मृत व दिवंगत झालेले उपासक-सेवक, तीन संयोजनांचा क्षय झाल्यामुळे सोतापन्न झाले असून, ते दुर्गतीला न जाणारे, नियत आणि संबोधीकडे वाटचाल करणारे आहेत.' भगवंतांनी विचारलेल्या प्रश्नांचे हे स्पष्टीकरण ऐकून नातिका येथील ते उपासक-सेवक अत्यंत समाधानी, प्रफुल्लित आणि प्रीती व आनंदाने युक्त झाले। 275. Assosi kho āyasmā ānando – ‘‘bhagavā kira parito parito janapadesu paricārake abbhatīte kālaṅkate upapattīsu byākaroti kāsikosalesu vajjimallesu cetivaṃsesu kurupañcālesu majjhasūrasenesu – ‘asu amutra upapanno, asu amutra upapanno. Paropaññāsa nātikiyā paricārakā abbhatītā kālaṅkatā pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātikā tattha parinibbāyino anāvattidhammā tasmā lokā. Sādhikā navuti nātikiyā paricārakā abbhatītā kālaṅkatā tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā rāgadosamohānaṃ tanuttā sakadāgāmino sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karissanti. Sātirekāni pañcasatāni nātikiyā paricārakā abbhatītā kālaṅkatā tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpannā avinipātadhammā niyatā sambodhiparāyaṇā’ti. Tena ca nātikiyā paricārakā attamanā ahesuṃ pamuditā pītisomanassajātā bhagavato pañhaveyyākaraṇaṃ sutvā’’ti. २७५. आयुष्यमान आनंदांनी ऐकले की – 'भगवान आजूबाजूच्या विविध जनपदांमध्ये मृत व दिवंगत झालेल्या उपासक-सेवकांच्या पुनर्जन्माविषयी घोषणा करत आहेत – काशी-कोसल, वज्जी-मल्ल, चेती-वंस, कुरु-पंचाळ, मच्छ-सूरसेन या देशांतील "अमुक व्यक्ती तिथे जन्मली आहे, तमुक व्यक्ती तिथे जन्मली आहे." नातिका येथील पन्नासपेक्षा अधिक मृत व दिवंगत झालेले उपासक-सेवक, पाच खालच्या स्तरावरील संयोजनांचा पूर्णपणे क्षय झाल्यामुळे, ओपपातिक बनले असून, तिथेच परिनिर्वाण प्राप्त करणारे आहेत आणि त्या लोकातून परत न फिरणारे झाले आहेत. नातिका येथील नव्वदपेक्षा अधिक मृत व दिवंगत झालेले उपासक-सेवक, तीन संयोजनांचा क्षय झाल्यामुळे आणि राग, द्वेष व मोहाचा प्रभाव कमी झाल्यामुळे सकदागामी झाले आहेत; ते या जगात केवळ एकदाच येऊन दुःखाचा अंत करतील. नातिका येथील पाचशेपेक्षा अधिक मृत व दिवंगत झालेले उपासक-सेवक, तीन संयोजनांचा क्षय झाल्यामुळे सोतापन्न झाले असून, ते दुर्गतीला न जाणारे, नियत आणि संबोधीकडे वाटचाल करणारे आहेत.' आणि भगवंतांनी विचारलेल्या प्रश्नांचे हे स्पष्टीकरण ऐकून नातिका येथील ते उपासक-सेवक अत्यंत समाधानी, प्रफुल्लित आणि प्रीती व आनंदाने युक्त झाले आहेत। Ānandaparikathā आनंद-परिकथा 276. Atha kho āyasmato ānandassa etadahosi – ‘‘ime kho panāpi ahesuṃ māgadhakā paricārakā bahū ceva rattaññū ca abbhatītā kālaṅkatā. Suññā maññe aṅgamagadhā aṅgamāgadhakehi paricārakehi abbhatītehi kālaṅkatehi. Te kho panāpi ahesuṃ buddhe pasannā dhamme pasannā saṅghe pasannā sīlesu paripūrakārino. Te abbhatītā kālaṅkatā bhagavatā abyākatā; tesampissa sādhu veyyākaraṇaṃ, bahujano pasīdeyya, tato gaccheyya sugatiṃ. Ayaṃ kho panāpi ahosi rājā māgadho seniyo bimbisāro dhammiko dhammarājā hito brāhmaṇagahapatikānaṃ negamānañceva jānapadānañca. Apissudaṃ manussā kittayamānarūpā viharanti – ‘evaṃ no so dhammiko dhammarājā sukhāpetvā [Pg.164] kālaṅkato, evaṃ mayaṃ tassa dhammikassa dhammarañño vijite phāsu viharimhā’ti. So kho panāpi ahosi buddhe pasanno dhamme pasanno saṅghe pasanno sīlesu paripūrakārī. Apissudaṃ manussā evamāhaṃsu – ‘yāva maraṇakālāpi rājā māgadho seniyo bimbisāro bhagavantaṃ kittayamānarūpo kālaṅkato’ti. So abbhatīto kālaṅkato bhagavatā abyākato. Tassapissa sādhu veyyākaraṇaṃ bahujano pasīdeyya, tato gaccheyya sugatiṃ. Bhagavato kho pana sambodhi magadhesu. Yattha kho pana bhagavato sambodhi magadhesu, kathaṃ tatra bhagavā māgadhake paricārake abbhatīte kālaṅkate upapattīsu na byākareyya. Bhagavā ce kho pana māgadhake paricārake abbhatīte kālaṅkate upapattīsu na byākareyya, dīnamanā tenassu māgadhakā paricārakā; yena kho panassu dīnamanā māgadhakā paricārakā kathaṃ te bhagavā na byākareyyā’’ti? २७६. तेव्हा आयुष्यमान आनंदांच्या मनात असा विचार आला – 'मगध देशातील हे अनेक जुने उपासक-सेवक देखील मृत व दिवंगत झाले आहेत. जणू काही अंग आणि मगध देश तेथील मृत व दिवंगत झालेल्या उपासक-सेवकांपासून रिकामेच झाले आहेत असे वाटते. ते देखील बुद्ध, धम्म आणि संघ यांच्यावर श्रद्धा ठेवणारे होते आणि शीलांचे परिपूर्ण पालन करणारे होते. ते मृत व दिवंगत झाले तरी भगवंतांनी त्यांच्या गतीविषयी काहीही घोषित केले नाही. त्यांच्याविषयी देखील स्पष्टीकरण दिले गेले तर ते चांगले होईल; यामुळे बहुजन श्रद्धावान होतील आणि त्यामुळे सुगतीला जातील. तसेच, मगधचा राजा सेनिय बिंबिसार हा धार्मिक, धर्मराजा आणि ब्राह्मण, गृहपती, नगरातील व जनपदातील लोकांचे कल्याण करणारा होता. लोक त्याची अशी स्तुती करत असत – "त्या धार्मिक धर्मराजाने आम्हाला असे सुखी करून तो काळाच्या पडद्याआड गेला; आम्ही त्या धार्मिक राजाच्या राज्यात किती सुखाने राहत होतो!" तो देखील बुद्ध, धम्म आणि संघ यांच्यावर श्रद्धा ठेवणारा होता आणि शीलांचे परिपूर्ण पालन करणारा होता. लोक असेही म्हणत असत – "मगधचा राजा सेनिय बिंबिसार मृत्यूच्या वेळेपर्यंत भगवंतांची स्तुती करतच दिवंगत झाला." तो मृत व दिवंगत झाला तरी भगवंतांनी त्याच्या गतीविषयी काहीही घोषित केले नाही. त्याच्याविषयी देखील स्पष्टीकरण दिले गेले तर ते चांगले होईल; यामुळे बहुजन श्रद्धावान होतील आणि त्यामुळे सुगतीला जातील. शिवाय, भगवंतांना संबोधी मगध देशातच प्राप्त झाली आहे. जिथे भगवंतांना संबोधी प्राप्त झाली, त्या मगध देशातील मृत व दिवंगत झालेल्या उपासक-सेवकांच्या पुनर्जन्माविषयी भगवान का बरे घोषित करत नाहीत? जर भगवंतांनी मगध देशातील मृत व दिवंगत झालेल्या उपासक-सेवकांच्या पुनर्जन्माविषयी घोषित केले नाही, तर मगधचे उपासक-सेवक खिन्न मनाचे (दुःखी) होतील. जर मगधचे उपासक-सेवक खिन्न मनाचे होणार असतील, तर भगवान त्यांच्याविषयी का बरे घोषित करत नाहीत?' 277. Idamāyasmā ānando māgadhake paricārake ārabbha eko raho anuvicintetvā rattiyā paccūsasamayaṃ paccuṭṭhāya yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sutaṃ metaṃ, bhante – ‘bhagavā kira parito parito janapadesu paricārake abbhatīte kālaṅkate upapattīsu byākaroti kāsikosalesu vajjimallesu cetivaṃsesu kurupañcālesu majjhasūrasenesu – ‘‘asu amutra upapanno, asu amutra upapanno. Paropaññāsa nātikiyā paricārakā abbhatītā kālaṅkatā pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātikā tattha parinibbāyino anāvattidhammā tasmā lokā. Sādhikā navuti nātikiyā paricārakā abbhatītā kālaṅkatā tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā rāgadosamohānaṃ tanuttā sakadāgāmino, sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karissanti. Sātirekāni pañcasatāni nātikiyā paricārakā abbhatītā kālaṅkatā tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpannā avinipātadhammā niyatā sambodhiparāyaṇāti. Tena ca nātikiyā paricārakā attamanā ahesuṃ pamuditā pītisomanassajātā bhagavato pañhaveyyākaraṇaṃ sutvā’’ti[Pg.165]. Ime kho panāpi, bhante, ahesuṃ māgadhakā paricārakā bahū ceva rattaññū ca abbhatītā kālaṅkatā. Suññā maññe aṅgamagadhā aṅgamāgadhakehi paricārakehi abbhatītehi kālaṅkatehi. Te kho panāpi, bhante, ahesuṃ buddhe pasannā dhamme pasannā saṅghe pasannā sīlesu paripūrakārino, te abbhatītā kālaṅkatā bhagavatā abyākatā. Tesampissa sādhu veyyākaraṇaṃ, bahujano pasīdeyya, tato gaccheyya sugatiṃ. Ayaṃ kho panāpi, bhante, ahosi rājā māgadho seniyo bimbisāro dhammiko dhammarājā hito brāhmaṇagahapatikānaṃ negamānañceva jānapadānañca. Apissudaṃ manussā kittayamānarūpā viharanti – ‘evaṃ no so dhammiko dhammarājā sukhāpetvā kālaṅkato. Evaṃ mayaṃ tassa dhammikassa dhammarañño vijite phāsu viharimhā’ti. So kho panāpi, bhante, ahosi buddhe pasanno dhamme pasanno saṅghe pasanno sīlesu paripūrakārī. Apissudaṃ manussā evamāhaṃsu – ‘yāva maraṇakālāpi rājā māgadho seniyo bimbisāro bhagavantaṃ kittayamānarūpo kālaṅkato’ti. So abbhatīto kālaṅkato bhagavatā abyākato; tassapissa sādhu veyyākaraṇaṃ, bahujano pasīdeyya, tato gaccheyya sugatiṃ. Bhagavato kho pana, bhante, sambodhi magadhesu. Yattha kho pana, bhante, bhagavato sambodhi magadhesu, kathaṃ tatra bhagavā māgadhake paricārake abbhatīte kālaṅkate upapattīsu na byākareyya? Bhagavā ce kho pana, bhante, māgadhake paricārake abbhatīte kālaṅkate upapattīsu na byākareyya dīnamanā tenassu māgadhakā paricārakā; yena kho panassu dīnamanā māgadhakā paricārakā kathaṃ te bhagavā na byākareyyā’’ti. Idamāyasmā ānando māgadhake paricārake ārabbha bhagavato sammukhā parikathaṃ katvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. २७७. आयुष्यमान आनंद यांनी मगध देशातील उपासक-सेवकांविषयी (परिकारकांविषयी) एकांतात विचार केला. रात्रीच्या शेवटच्या प्रहरात (पहाटे) उठून ते जेथे भगवान होते तेथे गेले. तेथे जाऊन त्यांनी भगवंतांना अभिवादन केले आणि एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसल्यावर आयुष्यमान आनंद भगवंतांना म्हणाले – "भंते, मी असे ऐकले आहे की, भगवान आजूबाजूच्या विविध जनपदांमध्ये मृत पावलेल्या उपासक-सेवकांच्या गतीविषयी (पुनर्जन्माविषयी) सांगतात. काशी-कोसल, वज्जी-मल्ल, चेती-वंस, कुरु-पंचाळ, मच्छ-सूरसेन या देशांमध्ये 'अमुक व्यक्ती अमुक ठिकाणी जन्मली आहे, अमुक व्यक्ती अमुक ठिकाणी जन्मली आहे' असे भगवान सांगतात. नातिका गावातील पन्नासपेक्षा जास्त मृत उपासक-सेवक पाच खालच्या स्तरावरील बंधनांच्या (ओरंभागीय संयोजनांच्या) क्षयामुळे ओपपातिक (स्वयंभू उत्पन्न होणारे) झाले आहेत आणि तेथेच (शुद्धावास लोकामध्ये) परिनिर्वाण प्राप्त करतील, त्या लोकातून ते परत फिरणारे नाहीत (अनागामी झाले आहेत). नातिका गावातील नव्वदपेक्षा जास्त मृत उपासक-सेवक तीन बंधनांच्या (संयोजनांच्या) क्षयामुळे आणि राग, द्वेष व मोहाच्या मंदतेमुळे सकदागामी झाले आहेत, ते या जगात केवळ एकदाच परत येऊन दुःखाचा अंत करतील. नातिका गावातील पाचशेपेक्षा जास्त मृत उपासक-सेवक तीन बंधनांच्या क्षयामुळे सोतापन्न झाले आहेत, ते दुर्गतीला न जाणारे, नियत (निश्चितपणे मुक्त होणारे) आणि संबोधीकडे वाटचाल करणारे झाले आहेत. भगवंतांचे हे प्रश्नांचे उत्तर ऐकून नातिका येथील उपासक-सेवक अत्यंत समाधानी, प्रफुल्लित आणि प्रीती व सोमनस्याने युक्त झाले होते. परंतु भंते, मगध देशातील मृत झालेले उपासक-सेवकही पुष्कळ होते आणि ते दीर्घकाळापासूनचे (अनुभवी) होते. अंग आणि मगध देश जणू मृत पावलेल्या अंग-मगध देशातील उपासक-सेवकांशिवाय शून्य झाल्यासारखे वाटत आहेत. भंते, ते उपासक-सेवक देखील बुद्ध, धम्म आणि संघ यांच्यावर श्रद्धा ठेवणारे (प्रसन्न) होते आणि शील पूर्णपणे पाळणारे होते. परंतु मृत पावलेल्या त्यांच्या गतीविषयी भगवंतांनी काहीही सांगितले नाही. जर त्यांच्या गतीविषयीही भगवंतांनी सांगितले असते, तर ते ऐकून पुष्कळ लोक प्रसन्न झाले असते आणि त्यामुळे ते सुगतीला गेले असते. भंते, मगधचा राजा सेनीय बिंबिसार हा धार्मिक, धर्मराजा होता आणि तो ब्राह्मण, गृहपती, नगरातील व जनपदातील लोकांचे कल्याण करणारा होता. लोक आजही त्याची अशी स्तुती करतात की – 'त्या धार्मिक धर्मराजाने आम्हाला सुखी करून प्राण सोडले. त्या धार्मिक राजाच्या राज्यात आम्ही अत्यंत सुखाने राहिलो.' भंते, तो राजा बिंबिसार देखील बुद्ध, धम्म आणि संघ यांच्यावर श्रद्धा ठेवणारे होते आणि शील पूर्णपणे पाळणारे होते. लोक असेही म्हणतात की – 'मगधचा राजा सेनीय बिंबिसार मृत्यूपर्यंत भगवंतांची स्तुती करतच काळाच्या पडद्याआड गेला.' अशा मृत पावलेल्या बिंबिसार राजाच्या गतीविषयी भगवंतांनी काहीही सांगितले नाही. जर त्याच्या गतीविषयी भगवंतांनी सांगितले असते, तर पुष्कळ लोक प्रसन्न झाले असते आणि त्यामुळे सुगतीला गेले असते. भंते, भगवंतांना संबोधी (ज्ञानप्राप्ती) मगध देशामध्येच झाली आहे. भंते, जेथे भगवंतांना संबोधी प्राप्त झाली, त्या मगध देशातील मृत पावलेल्या उपासक-सेवकांच्या गतीविषयी भगवान का सांगत नाहीत? भंते, जर भगवान मगध देशातील मृत उपासक-सेवकांच्या गतीविषयी सांगणार नाहीत, तर मगधचे उपासक-सेवक खिन्न मनाचे (दुःखी) होतील. मगधचे उपासक-सेवक खिन्न मनाचे होऊ नयेत म्हणून भगवान त्यांच्या गतीविषयी का सांगत नाहीत?" आयुष्यमान आनंद यांनी मगध देशातील उपासक-सेवकांविषयी भगवंतांच्या समोर अशा प्रकारे सविस्तर बोलून, आसनावरून उठून भगवंतांना अभिवादन केले, प्रदक्षिणा घातली आणि ते निघून गेले. 278. Atha kho bhagavā acirapakkante āyasmante ānande pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya nātikaṃ piṇḍāya pāvisi. Nātike piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto pāde pakkhāletvā giñjakāvasathaṃ pavisitvā māgadhake paricārake ārabbha aṭṭhiṃ katvā manasikatvā sabbaṃ cetasā samannāharitvā paññatte āsane [Pg.166] nisīdi – ‘‘gatiṃ nesaṃ jānissāmi abhisamparāyaṃ, yaṃgatikā te bhavanto yaṃabhisamparāyā’’ti. Addasā kho bhagavā māgadhake paricārake ‘‘yaṃgatikā te bhavanto yaṃabhisamparāyā’’ti. Atha kho bhagavā sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito giñjakāvasathā nikkhamitvā vihārapacchāyāyaṃ paññatte āsane nisīdi. २७८. त्यानंतर आयुष्यमान आनंद निघून गेल्यावर काही वेळातच, भगवंतांनी सकाळी चिवर परिधान केले आणि पात्र-चिवर घेऊन ते नातिका गावात भिक्षेसाठी शिरले. नातिका गावात भिक्षाटन करून, भोजनोत्तर भिक्षाटनाहून परत आल्यावर पाय धुवून ते गिंजकावसथ (विटांच्या विहारात) गेले. तेथे मगध देशातील उपासक-सेवकांविषयी आदरपूर्वक, मन लावून, सर्व गोष्टींचा मनात विचार करत ते तयार केलेल्या आसनावर बसले – "मी त्यांची गती आणि परलोक (पुनर्जन्म) जाणून घेईन, त्या थोर व्यक्तींची गती काय आहे आणि त्यांचा परलोक काय आहे." भगवंतांनी मगध देशातील उपासक-सेवकांची गती आणि त्यांचा परलोक पाहिला. त्यानंतर संध्याकाळच्या वेळी भगवान ध्यानातून उठले आणि गिंजकावसथ विहारातून बाहेर पडून विहाराच्या सावलीत तयार केलेल्या आसनावर बसले. 279. Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘upasantapadisso bhante bhagavā bhātiriva bhagavato mukhavaṇṇo vippasannattā indriyānaṃ. Santena nūnajja bhante bhagavā vihārena vihāsī’’ti? ‘‘Yadeva kho me tvaṃ, ānanda, māgadhake paricārake ārabbha sammukhā parikathaṃ katvā uṭṭhāyāsanā pakkanto, tadevāhaṃ nātike piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto pāde pakkhāletvā giñjakāvasathaṃ pavisitvā māgadhake paricārake ārabbha aṭṭhiṃ katvā manasikatvā sabbaṃ cetasā samannāharitvā paññatte āsane nisīdiṃ – ‘gatiṃ nesaṃ jānissāmi abhisamparāyaṃ, yaṃgatikā te bhavanto yaṃabhisamparāyā’ti. Addasaṃ kho ahaṃ, ānanda, māgadhake paricārake ‘yaṃgatikā te bhavanto yaṃabhisamparāyā’’’ti. २७९. त्यानंतर आयुष्यमान आनंद जेथे भगवान होते तेथे गेले. तेथे जाऊन त्यांनी भगवंतांना अभिवादन केले आणि एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसल्यावर आयुष्यमान आनंद भगवंतांना म्हणाले – "भंते, भगवान अत्यंत शांत दिसत आहेत. भगवंतांच्या इंद्रियांच्या प्रसन्नतेमुळे त्यांच्या चेहऱ्याची कांती अत्यंत तेजस्वी दिसत आहे. भंते, आज भगवान नक्कीच एखाद्या शांत विहारात (समाधी अवस्थेत) राहिले असावेत?" "आनंदा, तू मगध देशातील उपासक-सेवकांविषयी माझ्यासमोर बोलून, आसनावरून उठून निघून गेलास, त्यानंतर मी नातिका गावात भिक्षाटन करून, भोजनोत्तर भिक्षाटनाहून परत आल्यावर पाय धुवून गिंजकावसथ विहारात गेलो. तेथे मगध देशातील उपासक-सेवकांविषयी आदरपूर्वक, मन लावून, सर्व गोष्टींचा मनात विचार करत मी तयार केलेल्या आसनावर बसलो – 'मी त्यांची गती आणि परलोक जाणून घेईन, त्या थोर व्यक्तींची गती काय आहे आणि त्यांचा परलोक काय आहे.' आनंदा, मी मगध देशातील उपासक-सेवकांची गती आणि त्यांचा परलोक पाहिला आहे." Janavasabhayakkho जनवसभ यक्ष 280. ‘‘Atha kho, ānanda, antarahito yakkho saddamanussāvesi – ‘janavasabho ahaṃ bhagavā; janavasabho ahaṃ sugatā’ti. Abhijānāsi no tvaṃ, ānanda, ito pubbe evarūpaṃ nāmadheyyaṃ sutaṃ yadidaṃ janavasabho’’ti? २८०. "आनंदा, त्यानंतर एका अदृश्य यक्षाने आवाज केला – 'भगवन्, मी जनवसभ आहे; सुगत, मी जनवसभ आहे.' आनंदा, तुला आठवते का, तू यापूर्वी कधी 'जनवसभ' असे नाव ऐकले आहेस का?" ‘‘Na kho ahaṃ, bhante, abhijānāmi ito pubbe evarūpaṃ nāmadheyyaṃ sutaṃ yadidaṃ janavasabhoti, api ca me, bhante, lomāni haṭṭhāni ‘janavasabho’ti nāmadheyyaṃ sutvā. Tassa mayhaṃ, bhante, etadahosi – ‘na hi nūna so orako yakkho bhavissati yadidaṃ evarūpaṃ nāmadheyyaṃ supaññattaṃ yadidaṃ janavasabho’’ti. ‘‘Anantarā kho, ānanda, saddapātubhāvā uḷāravaṇṇo [Pg.167] me yakkho sammukhe pāturahosi. Dutiyampi saddamanussāvesi – ‘bimbisāro ahaṃ bhagavā; bimbisāro ahaṃ sugatāti. Idaṃ sattamaṃ kho ahaṃ, bhante, vessavaṇassa mahārājassa sahabyataṃ upapajjāmi, so tato cuto manussarājā bhavituṃ pahomi. भंते, मला आठवत नाही की मी यापूर्वी कधी 'जनवसभ' असे नाव ऐकले आहे. परंतु, भंते, 'जनवसभ' हे नाव ऐकून माझे रोमांच उभे राहिले. भंते, माझ्या मनात असा विचार आला की, 'ज्या यक्षाचे असे सुंदर नाव आहे, तो नक्कीच कोणी सामान्य यक्ष नसेल.' आनंदा, त्या आवाजाच्या प्रकटीकरणानंतर लगेचच एक भव्य वर्णाचा यक्ष माझ्यासमोर प्रकट झाला. त्याने दुसऱ्यांदाही असा आवाज ऐकवला – 'भगवंत, मी बिंबिसार आहे! सुगता, मी बिंबिसार आहे!' भंते, मी आता सातव्यांदा महाराज वेस्सवणाच्या सहवासात उत्पन्नलो आहे. तिथून च्युत होऊन मी मानवांचा राजा होण्यास समर्थ आहे. Ito satta tato satta, saṃsārāni catuddasa; Nivāsamabhijānāmi, yattha me vusitaṃ pure. इथून सात आणि तिथून सात, अशा चौदा संसारांमधील (पुनर्जन्मांमधील) माझे पूर्वीचे निवासस्थान मला आठवते, जिथे मी पूर्वी राहिलो होतो. 281. ‘Dīgharattaṃ kho ahaṃ, bhante, avinipāto avinipātaṃ sañjānāmi, āsā ca pana me santiṭṭhati sakadāgāmitāyā’ti. ‘Acchariyamidaṃ āyasmato janavasabhassa yakkhassa, abbhutamidaṃ āyasmato janavasabhassa yakkhassa. ‘‘Dīgharattaṃ kho ahaṃ, bhante, avinipāto avinipātaṃ sañjānāmī’’ti ca vadesi, ‘‘āsā ca pana me santiṭṭhati sakadāgāmitāyā’’ti ca vadesi, kutonidānaṃ panāyasmā janavasabho yakkho evarūpaṃ uḷāraṃ visesādhigamaṃ sañjānātīti? Na aññatra, bhagavā, tava sāsanā, na aññatra, sugata, tava sāsanā; yadagge ahaṃ, bhante, bhagavati ekantikato abhippasanno, tadagge ahaṃ, bhante, dīgharattaṃ avinipāto avinipātaṃ sañjānāmi, āsā ca pana me santiṭṭhati sakadāgāmitāya. Idhāhaṃ, bhante, vessavaṇena mahārājena pesito virūḷhakassa mahārājassa santike kenacideva karaṇīyena addasaṃ bhagavantaṃ antarāmagge giñjakāvasathaṃ pavisitvā māgadhake paricārake ārabbha aṭṭhiṃ katvā manasikatvā sabbaṃ cetasā samannāharitvā nisinnaṃ – ‘‘gatiṃ nesaṃ jānissāmi abhisamparāyaṃ, yaṃgatikā te bhavanto yaṃabhisamparāyā’’ti. Anacchariyaṃ kho panetaṃ, bhante, yaṃ vessavaṇassa mahārājassa tassaṃ parisāyaṃ bhāsato sammukhā sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ – ‘‘yaṃgatikā te bhavanto yaṃabhisamparāyā’’ti. Tassa mayhaṃ, bhante, etadahosi – bhagavantañca dakkhāmi, idañca bhagavato ārocessāmīti. Ime kho me, bhante, dvepaccayā bhagavantaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ’. २८१. 'भंते, दीर्घकाळापासून मी स्वतःला दुर्गतीपासून मुक्त समजत आहे आणि आता माझ्या मनात सकदागामी होण्याची आकांक्षा दृढ झाली आहे.' 'आयुष्यमान जनवसभ यक्षाचे हे बोलणे आश्चर्यकारक आहे, आयुष्यमान जनवसभ यक्षाचे हे बोलणे अद्भुत आहे. तू म्हणालास की, "भंते, दीर्घकाळापासून मी स्वतःला दुर्गतीपासून मुक्त समजत आहे" आणि "माझ्या मनात सकदागामी होण्याची आकांक्षा दृढ झाली आहे." पण आयुष्यमान जनवसभ यक्षाला अशा प्रकारचा महान विशेष अधिगम कशामुळे झाला?' 'भगवंत, आपल्या शासनाशिवाय इतर कशानेही नाही; सुगता, आपल्या शासनाशिवाय इतर कशानेही नाही! भंते, ज्या दिवसापासून मी भगवंतांवर पूर्णपणे प्रसन्न झालो, त्या दिवसापासून, भंते, दीर्घकाळापासून मी स्वतःला दुर्गतीपासून मुक्त समजत आहे आणि माझ्या मनात सकदागामी होण्याची आकांक्षा दृढ झाली आहे. भंते, मला महाराज वेस्सवणाने महाराज विरूळ्हकाकडे काही कामासाठी पाठवले होते. वाटेत मी भगवंतांना विटांच्या घरात (गिंजकावसथ येथे) प्रवेश करताना आणि बसून मगध देशातील उपासकांविषयी आदरपूर्वक, मनःपूर्वक विचार करताना आणि आपल्या चित्ताने सर्व गोष्टींचे चिंतन करताना पाहिले – "मी त्यांची गती आणि परलोकातील अवस्था जाणीन, त्या पूजनीय लोकांची गती काय आहे आणि परलोकातील अवस्था काय आहे." भंते, हे काही आश्चर्यकारक नाही की, महाराज वेस्सवणाने आपल्या परिषदेत बोलताना मी त्यांच्या समक्ष ऐकले आणि समक्ष ग्रहण केले की – "त्या पूजनीय लोकांची गती काय आहे आणि परलोकातील अवस्था काय आहे." भंते, तेव्हा माझ्या मनात असा विचार आला – "मी भगवंतांचे दर्शन घेईन आणि ही गोष्ट भगवंतांना सांगेन." भंते, भगवंतांच्या दर्शनासाठी येण्याची ही दोन कारणे आहेत.' Devasabhā देवसभा 282. ‘Purimāni[Pg.168], bhante, divasāni purimatarāni tadahuposathe pannarase vassūpanāyikāya puṇṇāya puṇṇamāya rattiyā kevalakappā ca devā tāvatiṃsā sudhammāyaṃ sabhāyaṃ sannisinnā honti sannipatitā. Mahatī ca dibbaparisā samantato nisinnā honti, cattāro ca mahārājāno catuddisā nisinnā honti. Puratthimāya disāya dhataraṭṭho mahārājā pacchimābhimukho nisinno hoti deve purakkhatvā; dakkhiṇāya disāya virūḷhako mahārājā uttarābhimukho nisinno hoti deve purakkhatvā; pacchimāya disāya virūpakkho mahārājā puratthābhimukho nisinno hoti deve purakkhatvā; uttarāya disāya vessavaṇo mahārājā dakkhiṇābhimukho nisinno hoti deve purakkhatvā. Yadā, bhante, kevalakappā ca devā tāvatiṃsā sudhammāyaṃ sabhāyaṃ sannisinnā honti sannipatitā, mahatī ca dibbaparisā samantato nisinnā honti, cattāro ca mahārājāno catuddisā nisinnā honti. Idaṃ nesaṃ hoti āsanasmiṃ; atha pacchā amhākaṃ āsanaṃ hoti. Ye te, bhante, devā bhagavati brahmacariyaṃ caritvā adhunūpapannā tāvatiṃsakāyaṃ, te aññe deve atirocanti vaṇṇena ceva yasasā ca. Tena sudaṃ, bhante, devā tāvatiṃsā attamanā honti pamuditā pītisomanassajātā ‘‘dibbā vata bho kāyā paripūrenti, hāyanti asurakāyā’’ti. Atha kho, bhante, sakko devānamindo devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sampasādaṃ viditvā imāhi gāthāhi anumodi – २८२. 'भंते, पूर्वीच्या काळी, फार पूर्वी, वर्षावासाच्या सुरुवातीला, पंधराव्या उपोसथ दिवशी, पौर्णिमेच्या रात्री, सर्व तावतिंस देव सुधम्मा देवसभेत एकत्र जमले होते. चहूबाजूंनी मोठी दिव्य परिषद बसली होती आणि चारही दिशांना चार महाराज बसले होते. पूर्व दिशेला महाराज धतरठ्ठ पश्चिमेकडे तोंड करून देवांना समोर ठेवून बसले होते; दक्षिण दिशेला महाराज विरूळ्हक उत्तरेकडे तोंड करून देवांना समोर ठेवून बसले होते; पश्चिम दिशेला महाराज विरूपक्ख पूर्वेकडे तोंड करून देवांना समोर ठेवून बसले होते; आणि उत्तर दिशेला महाराज वेस्सवण दक्षिणेकडे तोंड करून देवांना समोर ठेवून बसले होते. भंते, जेव्हा सर्व तावतिंस देव सुधम्मा सभेत एकत्र जमलेले असतात, मोठी दिव्य परिषद चहूबाजूंनी बसलेली असते आणि चारही दिशांना चार महाराज बसलेले असतात, तेव्हा ही त्यांची आसने असतात; आणि त्यानंतर आमची आसने असतात. भंते, जे देव भगवंतांच्या शासनात ब्रह्मचर्य पाळून नुकतेच तावतिंस देवलोकात उत्पन्न झाले आहेत, ते इतर देवांपेक्षा वर्ण आणि यशाने अधिक शोभून दिसतात. भंते, त्यामुळे तावतिंस देव अत्यंत संतुष्ट, प्रमुदित आणि प्रीती-सौमनस्याने युक्त होऊन म्हणतात – "अहो! दिव्य शरीरे परिपूर्ण होत आहेत आणि असुरांचे समूह घटत आहेत." भंते, तेव्हा देवांचा राजा सक्क याने तावतिंस देवांची ही प्रसन्नता पाहून या गाथांद्वारे आनंद व्यक्त केला – ‘‘Modanti vata bho devā, tāvatiṃsā sahindakā ; Tathāgataṃ namassantā, dhammassa ca sudhammataṃ. 'अहो! इंद्र आणि तावतिंस देव तथागतांना वंदन करत आणि धर्माच्या सुधर्मात्वाला नमस्कार करत आनंदित होत आहेत. Nave deve ca passantā, vaṇṇavante yasassine ; Sugatasmiṃ brahmacariyaṃ, caritvāna idhāgate. सुगतांच्या शासनात ब्रह्मचर्य पाळून इथे उत्पन्न झालेल्या, तेजस्वी आणि यशस्वी अशा नवीन देवांना पाहून ते आनंदित होत आहेत. Te aññe atirocanti, vaṇṇena yasasāyunā; Sāvakā bhūripaññassa, visesūpagatā idha. विशाल प्रज्ञा असलेल्या सुगतांचे हे श्रावक, जे इथे विशेष प्राप्ती करून आले आहेत, ते इतर देवांपेक्षा वर्ण, यश आणि आयुष्याने अधिक शोभून दिसतात. Idaṃ [Pg.169] disvāna nandanti, tāvatiṃsā sahindakā; Tathāgataṃ namassantā, dhammassa ca sudhammata’’nti. हे पाहून इंद्र आणि तावतिंस देव तथागतांना वंदन करत आणि धर्माच्या सुधर्मात्वाला नमस्कार करत आनंदित होत आहेत.' ‘Tena sudaṃ, bhante, devā tāvatiṃsā bhiyyosomattāya attamanā honti pamuditā pītisomanassajātā ‘‘dibbā vata, bho, kāyā paripūrenti, hāyanti asurakāyā’’ti. Atha kho, bhante, yenatthena devā tāvatiṃsā sudhammāyaṃ sabhāyaṃ sannisinnā honti sannipatitā, taṃ atthaṃ cintayitvā taṃ atthaṃ mantayitvā vuttavacanāpi taṃ cattāro mahārājāno tasmiṃ atthe honti. Paccānusiṭṭhavacanāpi taṃ cattāro mahārājāno tasmiṃ atthe honti, sakesu sakesu āsanesu ṭhitā avipakkantā. 'भंते, यामुळे तावतिंस देव आणखीनच संतुष्ट, प्रमुदित आणि प्रीती-सौमनस्याने युक्त झाले – "अहो! दिव्य शरीरे परिपूर्ण होत आहेत आणि असुरांचे समूह घटत आहेत." भंते, त्यानंतर ज्या कारणासाठी तावतिंस देव सुधम्मा सभेत एकत्र जमले होते, त्या विषयावर विचार करून आणि सल्लामसलत करून, चारही महाराजांना त्या विषयावर आदेश देण्यात आले. चारही महाराजांनी त्या विषयावरील सूचना स्वीकारल्या आणि ते आपापल्या आसनांवर उभे राहिले, तिथून निघून गेले नाहीत.' Te vuttavākyā rājāno, paṭiggayhānusāsaniṃ; Vippasannamanā santā, aṭṭhaṃsu samhi āsaneti. ते राजे आदेश ऐकून आणि सूचनांचे ग्रहण करून, अत्यंत प्रसन्नचित्त व शांत होऊन आपापल्या आसनांवर उभे राहिले. 283. ‘Atha kho, bhante, uttarāya disāya uḷāro āloko sañjāyi, obhāso pāturahosi atikkammeva devānaṃ devānubhāvaṃ. Atha kho, bhante, sakko devānamindo deve tāvatiṃse āmantesi – ‘‘yathā kho, mārisā, nimittāni dissanti, uḷāro āloko sañjāyati, obhāso pātubhavati, brahmā pātubhavissati. Brahmuno hetaṃ pubbanimittaṃ pātubhāvāya yadidaṃ āloko sañjāyati obhāso pātubhavatīti. २८३. 'भंते, त्यानंतर उत्तर दिशेकडून एक भव्य प्रकाश निर्माण झाला, देवांच्या दिव्य प्रभावालाही ओलांडून एक तेज प्रकट झाले. भंते, तेव्हा देवांचा राजा सक्क याने तावतिंस देवांना संबोधित केले – "मित्रांनो, जशी ही चिन्हे दिसत आहेत, भव्य प्रकाश निर्माण होत आहे आणि तेज प्रकट होत आहे, त्यावरून ब्रह्मा प्रकट होणार आहे. कारण प्रकाशाची निर्मिती आणि तेजाचे प्रकटीकरण हे ब्रह्माच्या आगमनाचे पूर्वचिन्ह आहे."' ‘‘Yathā nimittā dissanti, brahmā pātubhavissati; Brahmuno hetaṃ nimittaṃ, obhāso vipulo mahā’’ti. "ज्याप्रमाणे ही पूर्वलक्षणे (निमित्त) दिसत आहेत, त्यावरून ब्रह्मा लवकरच प्रकट होईल. हा जो अत्यंत विशाल आणि भव्य प्रकाश पसरला आहे, हे ब्रह्माच्या प्रकटीकरणाचेच पूर्वलक्षण आहे." Sanaṅkumārakathā सनंकुमार ब्रह्माची कथा 284. ‘Atha kho, bhante, devā tāvatiṃsā yathāsakesu āsanesu nisīdiṃsu – ‘‘obhāsametaṃ ñassāma, yaṃvipāko bhavissati, sacchikatvāva naṃ gamissāmā’’ti. Cattāropi mahārājāno yathāsakesu āsanesu nisīdiṃsu – ‘‘obhāsametaṃ ñassāma yaṃvipāko bhavissati, sacchikatvāva [Pg.170] naṃ gamissāmā’’ti. Idaṃ sutvā devā tāvatiṃsā ekaggā samāpajjiṃsu – ‘‘obhāsametaṃ ñassāma, yaṃvipāko bhavissati, sacchikatvāva naṃ gamissāmā’’ti. २८४. "त्यानंतर, भन्ते! तावतिंस लोकातील देव आपापल्या आसनांवर हे विचार करत बसले की, 'आम्ही या प्रकाशाचे कारण जाणून घेऊ, याचा काय परिणाम होईल तो प्रत्यक्ष पाहूनच मग आम्ही जाऊ.' चारही महाराज (चतुर्महाराज) देखील आपापल्या आसनांवर हे विचार करत बसले की, 'आम्ही या प्रकाशाचे कारण जाणून घेऊ, याचा काय परिणाम होईल तो प्रत्यक्ष पाहूनच मग आम्ही जाऊ.' हे ऐकून तावतिंस देव एकाग्रचित्त होऊन समाधीस्थ झाले (आणि विचार करू लागले) की, 'आम्ही या प्रकाशाचे कारण जाणून घेऊ, याचा काय परिणाम होईल तो प्रत्यक्ष पाहूनच मग आम्ही जाऊ.'" ‘Yadā, bhante, brahmā sanaṅkumāro devānaṃ tāvatiṃsānaṃ pātubhavati, oḷārikaṃ attabhāvaṃ abhinimminitvā pātubhavati. Yo kho pana, bhante, brahmuno pakativaṇṇo anabhisambhavanīyo so devānaṃ tāvatiṃsānaṃ cakkhupathasmiṃ. Yadā, bhante, brahmā sanaṅkumāro devānaṃ tāvatiṃsānaṃ pātubhavati, so aññe deve atirocati vaṇṇena ceva yasasā ca. Seyyathāpi, bhante, sovaṇṇo viggaho mānusaṃ viggahaṃ atirocati; evameva kho, bhante, yadā brahmā sanaṅkumāro devānaṃ tāvatiṃsānaṃ pātubhavati, so aññe deve atirocati vaṇṇena ceva yasasā ca. Yadā, bhante, brahmā sanaṅkumāro devānaṃ tāvatiṃsānaṃ pātubhavati, na tassaṃ parisāyaṃ koci devo abhivādeti vā paccuṭṭheti vā āsanena vā nimanteti. Sabbeva tuṇhībhūtā pañjalikā pallaṅkena nisīdanti – ‘‘yassadāni devassa pallaṅkaṃ icchissati brahmā sanaṅkumāro, tassa devassa pallaṅke nisīdissatī’’ti. "भन्ते! जेव्हा जेव्हा सनंकुमार ब्रह्मा तावतिंस देवांच्या समोर प्रकट होतो, तेव्हा तो एक स्थूल (दृश्यमान) रूप धारण करूनच प्रकट होतो. कारण, भन्ते! ब्रह्माचे जे मूळ नैसर्गिक रूप आहे, ते तावतिंस देवांच्या दृष्टीपथात येणे अशक्य आहे. भन्ते! जेव्हा सनंकुमार ब्रह्मा तावतिंस देवांच्या समोर प्रकट होतो, तेव्हा तो आपल्या वर्णाने (तेजाने) आणि यशाने (प्रभावाने) इतर देवांपेक्षा अधिक शोभून दिसतो. भन्ते! ज्याप्रमाणे सोन्याची मूर्ती मानवी शरीरापेक्षा अधिक सुंदर व तेजस्वी दिसते, त्याचप्रमाणे, भन्ते! जेव्हा सनंकुमार ब्रह्मा तावतिंस देवांच्या समोर प्रकट होतो, तेव्हा तो इतर देवांपेक्षा वर्णाने व यशाने अधिक शोभून दिसतो. भन्ते! जेव्हा सनंकुमार ब्रह्मा तावतिंस देवांच्या समोर प्रकट होतो, तेव्हा त्या परिषदेतील कोणताही देव त्याला अभिवादन करत नाही, किंवा त्याच्या स्वागतासाठी उठून उभा राहत नाही, अथवा त्याला आसनासाठी आमंत्रित करत नाही. सर्व देव हात जोडून, मांडी घालून शांतपणे बसतात आणि मनात विचार करतात की, 'सनंकुमार ब्रह्मा आता ज्या देवाच्या आसनावर बसण्याची इच्छा करेल, त्याच्याच आसनावर तो बसेल.'" ‘Yassa kho pana, bhante, devassa brahmā sanaṅkumāro pallaṅke nisīdati, uḷāraṃ so labhati devo vedapaṭilābhaṃ; uḷāraṃ so labhati devo somanassapaṭilābhaṃ. Seyyathāpi, bhante, rājā khattiyo muddhāvasitto adhunābhisitto rajjena, uḷāraṃ so labhati vedapaṭilābhaṃ, uḷāraṃ so labhati somanassapaṭilābhaṃ. Evameva kho, bhante, yassa devassa brahmā sanaṅkumāro pallaṅke nisīdati, uḷāraṃ so labhati devo vedapaṭilābhaṃ, uḷāraṃ so labhati devo somanassapaṭilābhaṃ. Atha, bhante, brahmā sanaṅkumāro oḷārikaṃ attabhāvaṃ abhinimminitvā kumāravaṇṇī hutvā pañcasikho devānaṃ tāvatiṃsānaṃ pāturahosi. So vehāsaṃ abbhuggantvā ākāse antalikkhe pallaṅkena nisīdi. Seyyathāpi, bhante, balavā puriso supaccatthate vā pallaṅke same vā bhūmibhāge pallaṅkena nisīdeyya; evameva kho, bhante, brahmā sanaṅkumāro vehāsaṃ abbhuggantvā ākāse antalikkhe pallaṅkena nisīditvā devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sampasādaṃ viditvā imāhi gāthāhi anumodi – "भन्ते! ज्या देवाच्या आसनावर सनंकुमार ब्रह्मा बसतो, त्या देवाला अत्यंत महान आनंद आणि परम सुख प्राप्त होते. भन्ते! ज्याप्रमाणे नुकताच राज्याभिषेक झालेला एखादा क्षत्रिय राजा अत्यंत महान आनंद आणि परम सुख अनुभवतो, त्याचप्रमाणे, भन्ते! ज्या देवाच्या आसनावर सनंकुमार ब्रह्मा बसतो, त्या देवाला अत्यंत महान आनंद आणि परम सुख प्राप्त होते. त्यानंतर, भन्ते! सनंकुमार ब्रह्माने एक स्थूल रूप धारण केले आणि पाच शिखा (अंबाडे) असलेल्या पंचशिख नावाच्या तरुण कुमाराचे रूप घेऊन तो तावतिंस देवांच्या समोर प्रकट झाला. तो आकाशात उंच उडाला आणि अंतराळात मांडी घालून (पद्मासनात) बसला. भन्ते! ज्याप्रमाणे एखादा बलवान मनुष्य चांगल्या प्रकारे अंथरलेल्या आसनावर किंवा सपाट जमिनीवर सहजपणे मांडी घालून बसेल, त्याचप्रमाणे, भन्ते! सनंकुमार ब्रह्मा आकाशात उंच उडून अंतराळात मांडी घालून बसला आणि तावतिंस देवांचा आनंद व प्रसन्नता पाहून त्याने या गाथांद्वारे आनंद व्यक्त केला –" ‘‘Modanti [Pg.171] vata bho devā, tāvatiṃsā sahindakā; Tathāgataṃ namassantā, dhammassa ca sudhammataṃ. "अहो! इंद्रासहित सर्व तावतिंस देव अत्यंत आनंदित होत आहेत. ते तथागतांना आणि त्यांच्या सद्धम्माच्या उत्तमत्वाला वंदन करत आहेत." ‘‘Nave deve ca passantā, vaṇṇavante yasassine; Sugatasmiṃ brahmacariyaṃ, caritvāna idhāgate. "सुगतांच्या (बुद्धांच्या) शासनात ब्रह्मचर्य पाळून येथे (तावतिंस लोकात) उत्पन्न झालेल्या, अत्यंत रूपवान आणि यशस्वी अशा नवीन देवांना पाहून ते आनंदित होत आहेत." ‘‘Te aññe atirocanti, vaṇṇena yasasāyunā; Sāvakā bhūripaññassa, visesūpagatā idha. "अथांग प्रज्ञावंत सुगतांचे (बुद्धांचे) हे श्रावक येथे विशेष गुणांनी युक्त होऊन आले आहेत. ते आपल्या वर्णाने, यशाने आणि आयुष्याने इतर देवांपेक्षा अधिक शोभून दिसत आहेत." ‘‘Idaṃ disvāna nandanti, tāvatiṃsā sahindakā; Tathāgataṃ namassantā, dhammassa ca sudhammata’’nti. "हे पाहून, इंद्रासहित सर्व तावतिंस देव तथागतांना वंदन करत आणि सद्धम्माच्या उत्तमत्वाची प्रशंसा करत अत्यंत हर्षोल्हासित होत आहेत." 285. ‘Imamatthaṃ, bhante, brahmā sanaṅkumāro bhāsittha; imamatthaṃ, bhante, brahmuno sanaṅkumārassa bhāsato aṭṭhaṅgasamannāgato saro hoti vissaṭṭho ca viññeyyo ca mañju ca savanīyo ca bindu ca avisārī ca gambhīro ca ninnādī ca. Yathāparisaṃ kho pana, bhante, brahmā sanaṅkumāro sarena viññāpeti; na cassa bahiddhā parisāya ghoso niccharati. Yassa kho pana, bhante, evaṃ aṭṭhaṅgasamannāgato saro hoti, so vuccati ‘‘brahmassaro’’ti. २८५. "भन्ते! सनंकुमार ब्रह्माने हा अर्थ (विषय) सांगितला. भन्ते! जेव्हा सनंकुमार ब्रह्मा बोलत होता, तेव्हा त्याचा आवाज आठ गुणांनी युक्त (अष्टअंगसमन्नागत) होता. तो आवाज स्पष्ट (विस्सट्ठ), समजण्यास सुलभ (विञ्ञेय्य), मधुर (मञ्जु), ऐकण्यास प्रिय (सवनीय), सुबद्ध (बिन्दु), न विखुरणारा (अविसारी), गंभीर (गंभीर) आणि प्रतिध्वनीयुक्त (निन्नादी) असा होता. भन्ते! सनंकुमार ब्रह्मा आपल्या आवाजाने केवळ परिषदेतील लोकांनाच ऐकवत असे; त्याचा आवाज परिषदेच्या बाहेर जात नसे. भन्ते! ज्याचा आवाज अशा आठ गुणांनी युक्त असतो, त्याला 'ब्रह्मस्वर' (ब्रह्मासारखा आवाज असलेला) असे म्हटले जाते." ‘Atha kho, bhante, brahmā sanaṅkumāro tettiṃse attabhāve abhinimminitvā devānaṃ tāvatiṃsānaṃ paccekapallaṅkesu pallaṅkena nisīditvā deve tāvatiṃse āmantesi – ‘‘taṃ kiṃ maññanti, bhonto devā tāvatiṃsā, yāvañca so bhagavā bahujanahitāya paṭipanno bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ. Ye hi keci, bho, buddhaṃ saraṇaṃ gatā dhammaṃ saraṇaṃ gatā saṅghaṃ saraṇaṃ gatā sīlesu paripūrakārino te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā appekacce paranimmitavasavattīnaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjanti, appekacce nimmānaratīnaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjanti, appekacce tusitānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjanti, appekacce yāmānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjanti, appekacce tāvatiṃsānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjanti, appekacce cātumahārājikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjanti. Ye sabbanihīnaṃ kāyaṃ paripūrenti, te gandhabbakāyaṃ paripūrentī’’’ti. "त्यानंतर, भन्ते! सनंकुमार ब्रह्माने स्वतःची तेहतीस रूपे धारण केली आणि तावतिंस देवांच्या प्रत्येक आसनावर तो मांडी घालून बसला. मग त्याने तावतिंस देवांना संबोधित केले – 'हे तावतिंस देवहो! तुम्हाला काय वाटते? ते भगवान बहुजनांच्या हितासाठी, बहुजनांच्या सुखासाठी, जगावर अनुकंपा करण्यासाठी आणि देव व मनुष्यांच्या कल्याणासाठी, हितासाठी व सुखासाठी कार्यरत राहिले आहेत. अहो! जे कोणी बुद्धाला शरण गेले आहेत, धम्माला शरण गेले आहेत, संघाला शरण गेले आहेत आणि ज्यांनी शील पूर्णपणे पाळले आहे; ते शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, काही परनिर्मितवसवत्ती देवांच्या सहवासात उत्पन्न होतात, काही निर्माणरती देवांच्या सहवासात उत्पन्न होतात, काही तुषित देवांच्या सहवासात उत्पन्न होतात, काही याम देवांच्या सहवासात उत्पन्न होतात, काही तावतिंस देवांच्या सहवासात उत्पन्न होतात, तर काही चातुमहाराजिक देवांच्या सहवासात उत्पन्न होतात. आणि जे सर्वात कनिष्ठ देवसमूहाला पूर्ण करतात, ते गंधर्व लोकामध्ये उत्पन्न होतात.'" 286. ‘Imamatthaṃ[Pg.172], bhante, brahmā sanaṅkumāro bhāsittha; imamatthaṃ, bhante, brahmuno sanaṅkumārassa bhāsato ghosoyeva devā maññanti – ‘‘yvāyaṃ mama pallaṅke svāyaṃ ekova bhāsatī’’ti. २८६. "भन्ते! सनंकुमार ब्रह्माने हा अर्थ सांगितला. भन्ते! सनंकुमार ब्रह्मा जेव्हा हे बोलत होता, तेव्हा त्याच्या आवाजामुळे प्रत्येक देवाला असेच वाटत होते की, 'हा जो माझ्या आसनावर बसला आहे, तो केवळ माझ्याशीच बोलत आहे.'" Ekasmiṃ bhāsamānasmiṃ, sabbe bhāsanti nimmitā; Ekasmiṃ tuṇhimāsīne, sabbe tuṇhī bhavanti te. "जेव्हा एक (मूळ ब्रह्मा) बोलतो, तेव्हा सर्व निर्मित रूपे बोलतात; आणि जेव्हा एक शांत बसतो, तेव्हा ती सर्व निर्मित रूपे शांत होतात." Tadāsu devā maññanti, tāvatiṃsā sahindakā; Yvāyaṃ mama pallaṅkasmiṃ, svāyaṃ ekova bhāsatīti. "त्या वेळी, इंद्रासहित सर्व तावतिंस देवांना असेच वाटत होते की, 'हा जो माझ्या आसनावर बसला आहे, तो केवळ एकटाच बोलत आहे.'" ‘Atha kho, bhante, brahmā sanaṅkumāro ekattena attānaṃ upasaṃharati, ekattena attānaṃ upasaṃharitvā sakkassa devānamindassa pallaṅke pallaṅkena nisīditvā deve tāvatiṃse āmantesi – "त्यानंतर, भन्ते! सनंकुमार ब्रह्माने स्वतःला पुन्हा एकाच रूपात संकुचित केले (एक रूप धारण केले). एकाच रूपात आल्यानंतर, तो देवांचा राजा शक्राच्या आसनावर मांडी घालून बसला आणि त्याने तावतिंस देवांना संबोधित केले –" Bhāvitaiddhipādo "विकसित केलेले ऋद्धिपाद" 287. ‘‘‘Taṃ kiṃ maññanti, bhonto devā tāvatiṃsā, yāva supaññattā cime tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena cattāro iddhipādā paññattā iddhipahutāya iddhivisavitāya iddhivikubbanatāya. Katame cattāro? Idha bho bhikkhu chandasamādhippadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti. Vīriyasamādhippadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti. Cittasamādhippadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti. Vīmaṃsāsamādhippadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti. Ime kho, bho, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena cattāro iddhipādā paññattā iddhipahutāya iddhivisavitāya iddhivikubbanatāya. २८७. हे तावतिंस देवहो, याविषयी तुमचे काय मत आहे? सर्वज्ञ, सर्वदर्शी, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध अशा त्या भगवंतांनी ऋद्धीच्या सामर्थ्यासाठी, ऋद्धीच्या कौशल्यासाठी आणि विविध प्रकारच्या ऋद्धींच्या चमत्कारांसाठी हे चार इद्धिपाद किती उत्तम प्रकारे प्रज्ञप्त केले आहेत! कोणते चार? हे देवहो, येथे भिक्खू छंदावर आधारित समाधी आणि प्रधानसंस्कारांनी युक्त अशा इद्धिपादाची भावना करतो. वीर्यावर आधारित समाधी आणि प्रधानसंस्कारांनी युक्त अशा इद्धिपादाची भावना करतो. चित्तावर आधारित समाधी आणि प्रधानसंस्कारांनी युक्त अशा इद्धिपादाची भावना करतो. विमंसेवर आधारित समाधी आणि प्रधानसंस्कारांनी युक्त अशा इद्धिपादाची भावना करतो. हे देवहो, सर्वज्ञ, सर्वदर्शी, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध अशा त्या भगवंतांनी ऋद्धीच्या सामर्थ्यासाठी, ऋद्धीच्या कौशल्यासाठी आणि विविध प्रकारच्या ऋद्धींच्या चमत्कारांसाठी हे चार इद्धिपाद प्रज्ञप्त केले आहेत. ‘‘‘Ye hi keci bho atītamaddhānaṃ samaṇā vā brāhmaṇā vā anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhosuṃ, sabbe te imesaṃyeva catunnaṃ iddhipādānaṃ bhāvitattā bahulīkatattā. Yepi hi keci bho anāgatamaddhānaṃ samaṇā vā brāhmaṇā vā anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhossanti, sabbe te imesaṃyeva catunnaṃ iddhipādānaṃ bhāvitattā bahulīkatattā. Yepi hi keci bho etarahi samaṇā vā brāhmaṇā vā anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhonti, sabbe te imesaṃyeva catunnaṃ iddhipādānaṃ bhāvitattā bahulīkatattā. Passanti no bhonto devā tāvatiṃsā mamapimaṃ [Pg.173] evarūpaṃ iddhānubhāva’’nti? ‘‘Evaṃ mahābrahme’’ti. ‘‘Ahampi kho bho imesaṃyeva catunnañca iddhipādānaṃ bhāvitattā bahulīkatattā evaṃ mahiddhiko evaṃmahānubhāvo’’ti. Imamatthaṃ, bhante, brahmā sanaṅkumāro bhāsittha. Imamatthaṃ, bhante, brahmā sanaṅkumāro bhāsitvā deve tāvatiṃse āmantesi – हे देवहो, भूतकाळात ज्या कोणी श्रमणांनी किंवा ब्राह्मणांनी विविध प्रकारच्या ऋद्धींचा अनुभव घेतला, त्या सर्वांनी याच चार इद्धिपादांची भावना केल्यामुळे आणि त्यांचा वारंवार सराव केल्यामुळेच तो घेतला. हे देवहो, भविष्यकाळात जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण विविध प्रकारच्या ऋद्धींचा अनुभव घेतील, ते सर्व याच चार इद्धिपादांची भावना केल्यामुळे आणि त्यांचा वारंवार सराव केल्यामुळेच घेतील. हे देवहो, वर्तमानकाळात जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण विविध प्रकारच्या ऋद्धींचा अनुभव घेत आहेत, ते सर्व याच चार इद्धिपादांची भावना केल्यामुळे आणि त्यांचा वारंवार सराव केल्यामुळेच घेत आहेत. हे तावतिंस देवहो, तुम्ही माझाही असा ऋद्धीचा प्रभाव पाहत आहात ना? 'होय, महाब्रह्मदेवा!' हे देवहो, मीसुद्धा याच चार इद्धिपादांची भावना केल्यामुळे आणि त्यांचा वारंवार सराव केल्यामुळेच असा महाऋद्धीवान आणि महाप्रतापी झालो आहे. भंते, महाब्रह्मा सनंकुमारांनी हा विषय सांगितला. भंते, महाब्रह्मा सनंकुमारांनी हा विषय सांगून तावतिंस देवांना संबोधित केले – Tividho okāsādhigamo तीन प्रकारची अवकाश-प्राप्ती (ओकासाधिगम) 288. ‘‘‘Taṃ kiṃ maññanti, bhonto devā tāvatiṃsā, yāvañcidaṃ tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena tayo okāsādhigamā anubuddhā sukhassādhigamāya. Katame tayo? Idha bho ekacco saṃsaṭṭho viharati kāmehi saṃsaṭṭho akusalehi dhammehi. So aparena samayena ariyadhammaṃ suṇāti, yoniso manasi karoti, dhammānudhammaṃ paṭipajjati. So ariyadhammassavanaṃ āgamma yonisomanasikāraṃ dhammānudhammappaṭipattiṃ asaṃsaṭṭho viharati kāmehi asaṃsaṭṭho akusalehi dhammehi. Tassa asaṃsaṭṭhassa kāmehi asaṃsaṭṭhassa akusalehi dhammehi uppajjati sukhaṃ, sukhā bhiyyo somanassaṃ. Seyyathāpi, bho, pamudā pāmojjaṃ jāyetha, evameva kho, bho, asaṃsaṭṭhassa kāmehi asaṃsaṭṭhassa akusalehi dhammehi uppajjati sukhaṃ, sukhā bhiyyo somanassaṃ. Ayaṃ kho, bho, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena paṭhamo okāsādhigamo anubuddho sukhassādhigamāya. २८८. हे तावतिंस देवहो, याविषयी तुमचे काय मत आहे? सर्वज्ञ, सर्वदर्शी, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध अशा त्या भगवंतांनी सुखाच्या प्राप्तीसाठी अवकाश-प्राप्तीचे (ओकासाधिगम) तीन प्रकार किती चांगल्या प्रकारे जाणले आहेत! कोणते तीन? हे देवहो, येथे एखादी व्यक्ती कामभोगांमध्ये आणि अकुशल धर्मांमध्ये गुंतून राहते. ती व्यक्ती नंतरच्या काळात आर्य धर्माचे श्रवण करते, योग्य प्रकारे मनन करते आणि धर्मानुसार आचरण करते. ती व्यक्ती आर्य धर्माचे श्रवण, योग्य मनन आणि धर्मानुसार आचरण यांमुळे कामभोगांपासून अलिप्त आणि अकुशल धर्मांपासून अलिप्त होऊन विहरते. कामभोगांपासून आणि अकुशल धर्मांपासून अलिप्त झालेल्या त्या व्यक्तीला सुख प्राप्त होते आणि त्या सुखातून अधिक आनंद (सौमनस्य) निर्माण होतो. हे देवहो, ज्याप्रमाणे अल्प आनंदापासून तीव्र आनंद उत्पन्न होतो, त्याचप्रमाणे कामभोगांपासून आणि अकुशल धर्मांपासून अलिप्त झालेल्या त्या व्यक्तीला सुख प्राप्त होते आणि त्या सुखातून अधिक आनंद निर्माण होतो. हे देवहो, सर्वज्ञ, सर्वदर्शी, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध अशा त्या भगवंतांनी सुखाच्या प्राप्तीसाठी जाणलेली ही पहिली अवकाश-प्राप्ती आहे. ‘‘‘Puna caparaṃ, bho, idhekaccassa oḷārikā kāyasaṅkhārā appaṭippassaddhā honti, oḷārikā vacīsaṅkhārā appaṭippassaddhā honti, oḷārikā cittasaṅkhārā appaṭippassaddhā honti. So aparena samayena ariyadhammaṃ suṇāti, yoniso manasi karoti, dhammānudhammaṃ paṭipajjati. Tassa ariyadhammassavanaṃ āgamma yonisomanasikāraṃ dhammānudhammappaṭipattiṃ oḷārikā kāyasaṅkhārā paṭippassambhanti, oḷārikā vacīsaṅkhārā paṭippassambhanti, oḷārikā cittasaṅkhārā paṭippassambhanti. Tassa oḷārikānaṃ kāyasaṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā oḷārikānaṃ vacīsaṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā oḷārikānaṃ cittasaṅkhārānaṃ [Pg.174] paṭippassaddhiyā uppajjati sukhaṃ, sukhā bhiyyo somanassaṃ. Seyyathāpi, bho, pamudā pāmojjaṃ jāyetha, evameva kho bho oḷārikānaṃ kāyasaṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā oḷārikānaṃ vacīsaṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā oḷārikānaṃ cittasaṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā uppajjati sukhaṃ, sukhā bhiyyo somanassaṃ. Ayaṃ kho, bho, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena dutiyo okāsādhigamo anubuddho sukhassādhigamāya. पुन्हा दुसरे असे की, हे देवहो, येथे एखाद्या व्यक्तीचे स्थूल कायसंस्कार शांत झालेले नसतात, स्थूल वचीसंस्कार शांत झालेले नसतात आणि स्थूल चित्तसंस्कार शांत झालेले नसतात. ती व्यक्ती नंतरच्या काळात आर्य धर्माचे श्रवण करते, योग्य प्रकारे मनन करते आणि धर्मानुसार आचरण करते. आर्य धर्माचे श्रवण, योग्य मनन आणि धर्मानुसार आचरण यांमुळे त्या व्यक्तीचे स्थूल कायसंस्कार शांत होतात, स्थूल वचीसंस्कार शांत होतात आणि स्थूल चित्तसंस्कार शांत होतात. त्या व्यक्तीचे स्थूल कायसंस्कार, स्थूल वचीसंस्कार आणि स्थूल चित्तसंस्कार शांत झाल्यामुळे सुख प्राप्त होते आणि त्या सुखातून अधिक आनंद (सौमनस्य) निर्माण होतो. हे देवहो, ज्याप्रमाणे अल्प आनंदापासून तीव्र आनंद उत्पन्न होतो, त्याचप्रमाणे स्थूल कायसंस्कार, स्थूल वचीसंस्कार आणि स्थूल चित्तसंस्कार शांत झाल्यामुळे त्या व्यक्तीला सुख प्राप्त होते आणि त्या सुखातून अधिक आनंद निर्माण होतो. हे देवहो, सर्वज्ञ, सर्वदर्शी, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध अशा त्या भगवंतांनी सुखाच्या प्राप्तीसाठी जाणलेली ही दुसरी अवकाश-प्राप्ती आहे. ‘‘‘Puna caparaṃ, bho, idhekacco ‘idaṃ kusala’nti yathābhūtaṃ nappajānāti, ‘idaṃ akusala’nti yathābhūtaṃ nappajānāti. ‘Idaṃ sāvajjaṃ idaṃ anavajjaṃ, idaṃ sevitabbaṃ idaṃ na sevitabbaṃ, idaṃ hīnaṃ idaṃ paṇītaṃ, idaṃ kaṇhasukkasappaṭibhāga’nti yathābhūtaṃ nappajānāti. So aparena samayena ariyadhammaṃ suṇāti, yoniso manasi karoti, dhammānudhammaṃ paṭipajjati. So ariyadhammassavanaṃ āgamma yonisomanasikāraṃ dhammānudhammappaṭipattiṃ, ‘idaṃ kusala’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘idaṃ akusala’nti yathābhūtaṃ pajānāti. Idaṃ sāvajjaṃ idaṃ anavajjaṃ, idaṃ sevitabbaṃ idaṃ na sevitabbaṃ, idaṃ hīnaṃ idaṃ paṇītaṃ, idaṃ kaṇhasukkasappaṭibhāga’nti yathābhūtaṃ pajānāti. Tassa evaṃ jānato evaṃ passato avijjā pahīyati, vijjā uppajjati. Tassa avijjāvirāgā vijjuppādā uppajjati sukhaṃ, sukhā bhiyyo somanassaṃ. Seyyathāpi, bho, pamudā pāmojjaṃ jāyetha, evameva kho, bho, avijjāvirāgā vijjuppādā uppajjati sukhaṃ, sukhā bhiyyo somanassaṃ. Ayaṃ kho, bho, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena tatiyo okāsādhigamo anubuddho sukhassādhigamāya. Ime kho, bho, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena tayo okāsādhigamā anubuddhā sukhassādhigamāyā’’ti. Imamatthaṃ, bhante, brahmā sanaṅkumāro bhāsittha, imamatthaṃ, bhante, brahmā sanaṅkumāro bhāsitvā deve tāvatiṃse āmantesi – "मित्रांनो, पुन्हा आणखी असे की, येथे एखादी व्यक्ती 'हे कुशल आहे' हे यथार्थपणे जाणत नाही, 'हे अकुशल आहे' हे यथार्थपणे जाणत नाही. 'हे सदोष आहे, हे निर्दोष आहे; याचे सेवन करावे, याचे सेवन करू नये; हे हीन आहे, हे प्रणीत (उत्कृष्ट) आहे; हे कृष्ण-शुक्ल (बरे-वाईट) प्रतिपक्षाचे आहे' हे यथार्थपणे जाणत नाही. तो काही काळानंतर आर्यधम्माचे श्रवण करतो, योनीसो मनसिकार (योग्य प्रकारे मनन) करतो आणि धम्मानुधम्म प्रतिपत्ती (धम्मानुसार आचरण) करतो. तो आर्यधम्माच्या श्रवणामुळे, योनीसो मनसिकारामुळे आणि धम्मानुधम्म प्रतिपत्तीमुळे 'हे कुशल आहे' हे यथार्थपणे जाणतो, 'हे अकुशल आहे' हे यथार्थपणे जाणतो. 'हे सदोष आहे, हे निर्दोष आहे; याचे सेवन करावे, याचे सेवन करू नये; हे हीन आहे, हे प्रणीत आहे; हे कृष्ण-शुक्ल प्रतिपक्षाचे आहे' हे यथार्थपणे जाणतो. अशा प्रकारे जाणणाऱ्या आणि पाहणाऱ्या त्या व्यक्तीची अविद्या नष्ट होते आणि विद्या उत्पन्न होते. अविद्येचा नाश झाल्यामुळे आणि विद्येचा उदय झाल्यामुळे सुख उत्पन्न होते, आणि सुखातून अधिकच सोमनस्य (प्रसन्नता) उत्पन्न होते. मित्रांनो, ज्याप्रमाणे अत्यंत हर्षामुळे प्रमोद उत्पन्न होतो, त्याचप्रमाणे अविद्येचा नाश झाल्यामुळे आणि विद्येचा उदय झाल्यामुळे सुख उत्पन्न होते, आणि सुखातून अधिकच सोमनस्य उत्पन्न होते. मित्रांनो, सर्वज्ञ, सर्वदर्शी, अर्हत, सम्यक्सम्बुद्ध अशा त्या भगवंतांनी सुखाच्या प्राप्तीसाठी हा तिसरा 'अवकाशाधिगम' (मुक्तीच्या संधीची प्राप्ती) शोधून काढला आहे. मित्रांनो, सर्वज्ञ, सर्वदर्शी, अर्हत, सम्यक्सम्बुद्ध अशा त्या भगवंतांनी सुखाच्या प्राप्तीसाठी हे तीन अवकाशाधिगम शोधून काढले आहेत." भन्ते, ब्रह्मा सनंकुमारांनी हा अर्थ सांगितला. भन्ते, ब्रह्मा सनंकुमारांनी हा अर्थ सांगून तावतिंस देवांना संबोधित केले— Catusatipaṭṭhānaṃ चार सतिपट्ठान 289. ‘‘‘Taṃ kiṃ maññanti, bhonto devā tāvatiṃsā, yāva supaññattā cime tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena cattāro satipaṭṭhānā paññattā kusalassādhigamāya. Katame cattāro? Idha[Pg.175], bho, bhikkhu ajjhattaṃ kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Ajjhattaṃ kāye kāyānupassī viharanto tattha sammā samādhiyati, sammā vippasīdati. So tattha sammā samāhito sammā vippasanno bahiddhā parakāye ñāṇadassanaṃ abhinibbatteti. Ajjhattaṃ vedanāsu vedanānupassī viharati…pe… bahiddhā paravedanāsu ñāṇadassanaṃ abhinibbatteti. Ajjhattaṃ citte cittānupassī viharati…pe… bahiddhā paracitte ñāṇadassanaṃ abhinibbatteti. Ajjhattaṃ dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Ajjhattaṃ dhammesu dhammānupassī viharanto tattha sammā samādhiyati, sammā vippasīdati. So tattha sammā samāhito sammā vippasanno bahiddhā paradhammesu ñāṇadassanaṃ abhinibbatteti. Ime kho, bho, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena cattāro satipaṭṭhānā paññattā kusalassādhigamāyā’’ti. Imamatthaṃ, bhante, brahmā sanaṅkumāro bhāsittha. Imamatthaṃ, bhante, brahmā sanaṅkumāro bhāsitvā deve tāvatiṃse āmantesi – २८९. "हे तावतिंस देवहो, तुम्हाला काय वाटते? सर्वज्ञ, सर्वदर्शी, अर्हत, सम्यक्सम्बुद्ध अशा त्या भगवंतांनी कुशल धर्माच्या प्राप्तीसाठी हे चार सतिपट्ठान किती उत्तम प्रकारे प्रज्ञप्त केले आहेत! ते चार कोणते? मित्रांनो, येथे भिक्खू स्वतःच्या कायेमध्ये कायेचे सतत दर्शन करत (कायानुपस्सना करत), उद्योगी (आतपी), प्रज्ञावान (संपजान) आणि स्मृतिमान (satiमा) होऊन, जगातील अभिज्झा (लोभ) आणि दोमनस्स (खिन्नता) दूर करून विहरतो. स्वतःच्या कायेमध्ये कायेचे सतत दर्शन करत विहरताना, तो तेथे चित्त चांगल्या प्रकारे एकाग्र करतो, चांगल्या प्रकारे प्रसन्न करतो. तो तेथे चांगल्या प्रकारे समाहित आणि चांगल्या प्रकारे प्रसन्न होऊन, बाह्यतः इतरांच्या कायेमध्ये ज्ञानदर्शन उत्पन्न करतो. स्वतःच्या वेदनांमध्ये वेदनांचे सतत दर्शन करत (वेदनानुपस्सना करत) विहरतो... (तसेच) बाह्यतः इतरांच्या वेदनांमध्ये ज्ञानदर्शन उत्पन्न करतो. स्वतःच्या चित्तामध्ये चित्ताचे सतत दर्शन करत (चित्तानुपस्सना करत) विहरतो... (तसेच) बाह्यतः इतरांच्या चित्तामध्ये ज्ञानदर्शन उत्पन्न करतो. स्वतःच्या धम्मांमध्ये (मानसिक अवस्थांमध्ये) धम्मांचे सतत दर्शन करत (धम्मानुपस्सना करत), उद्योगी, प्रज्ञावान आणि स्मृतिमान होऊन, जगातील अभिज्झा आणि दोमनस्स दूर करून विहरतो. स्वतःच्या धम्मांमध्ये धम्मांचे सतत दर्शन करत विहरताना, तो तेथे चित्त चांगल्या प्रकारे एकाग्र करतो, चांगल्या प्रकारे प्रसन्न करतो. तो तेथे चांगल्या प्रकारे समाहित आणि चांगल्या प्रकारे प्रसन्न होऊन, बाह्यतः इतरांच्या धम्मांमध्ये ज्ञानदर्शन उत्पन्न करतो. मित्रांनो, सर्वज्ञ, सर्वदर्शी, अर्हत, सम्यक्सम्बुद्ध अशा त्या भगवंतांनी कुशल धर्माच्या प्राप्तीसाठी प्रज्ञप्त केलेले हे चार सतिपट्ठान आहेत." भन्ते, ब्रह्मा सनंकुमारांनी हा अर्थ सांगितला. भन्ते, ब्रह्मा सनंकुमारांनी हा अर्थ सांगून तावतिंस देवांना संबोधित केले— Satta samādhiparikkhārā समाधीचे सात परिकार 290. ‘‘‘Taṃ kiṃ maññanti, bhonto devā tāvatiṃsā, yāva supaññattā cime tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena satta samādhiparikkhārā sammāsamādhissa paribhāvanāya sammāsamādhissa pāripūriyā. Katame satta? Sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati. Yā kho, bho, imehi sattahaṅgehi cittassa ekaggatā parikkhatā, ayaṃ vuccati, bho, ariyo sammāsamādhi saupaniso itipi saparikkhāro itipi. Sammādiṭṭhissa bho, sammāsaṅkappo pahoti, sammāsaṅkappassa sammāvācā pahoti, sammāvācassa sammākammanto pahoti. Sammākammantassa sammāājīvo pahoti, sammāājīvassa sammāvāyāmo pahoti, sammāvāyāmassa sammāsati pahoti, sammāsatissa sammāsamādhi pahoti, sammāsamādhissa sammāñāṇaṃ pahoti, sammāñāṇassa sammāvimutti pahoti. Yañhi taṃ, bho, sammā vadamāno vadeyya – ‘svākkhāto bhagavatā dhammo sandiṭṭhiko akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhi apārutā amatassa [Pg.176] dvārā’ti idameva taṃ sammā vadamāno vadeyya. Svākkhāto hi, bho, bhagavatā dhammo sandiṭṭhiko, akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhi apārutā amatassa dvārā. २९०. "हे तावतिंस देवहो, तुम्हाला काय वाटते? सर्वज्ञ, सर्वदर्शी, अर्हत, सम्यक्सम्बुद्ध अशा त्या भगवंतांनी सम्यक समाधीच्या विकासासाठी आणि सम्यक समाधीच्या परिपूर्णतेसाठी समाधीचे हे सात परिकार (साधने) किती उत्तम प्रकारे प्रज्ञप्त केले आहेत! ते सात कोणते? सम्यक दृष्टी (सम्मादिट्ठि), सम्यक संकल्प (सम्मासंकप्पो), सम्यक वाचा (सम्मावाचा), सम्यक कर्मान्त (सम्माकम्मन्तो), सम्यक आजीव (सम्माआजीवो), सम्यक व्यायाम (सम्मावायामो) आणि सम्यक स्मृती (सम्मासति). मित्रांनो, या सात अंगांनी वेढलेली जी चित्ताची एकाग्रता आहे, त्यालाच 'सोपनिष' (कारणांसह) आणि 'सपरिकार' (साधनांसह) असलेला 'आर्य सम्यक समाधी' असे म्हटले जाते. मित्रांनो, सम्यक दृष्टी असलेल्या व्यक्तीचा सम्यक संकल्प उत्पन्न होतो; सम्यक संकल्प असलेल्याची सम्यक वाचा उत्पन्न होते; सम्यक वाचा असलेल्याचा सम्यक कर्मान्त उत्पन्न होतो; सम्यक कर्मान्त असलेल्याचा सम्यक आजीव उत्पन्न होतो; सम्यक आजीव असलेल्याचा सम्यक व्यायाम उत्पन्न होतो; सम्यक व्यायाम असलेल्याची सम्यक स्मृती उत्पन्न होते; सम्यक स्मृती असलेल्याची सम्यक समाधी उत्पन्न होते; सम्यक समाधी असलेल्याचे सम्यक ज्ञान उत्पन्न होते; आणि सम्यक ज्ञान असलेल्याची सम्यक विमुक्ती उत्पन्न होते. मित्रांनो, जो कोणी यथार्थपणे धम्माची प्रशंसा करत असे म्हणेल की—'भगवंतांनी धम्म उत्तम प्रकारे घोषित केला आहे (स्वाक्खातो), तो याच जन्मात प्रत्यक्ष अनुभवता येणारा (संदिट्ठिको), तात्काळ फळ देणारा (अकालिको), स्वतः या आणि पहा अशा स्वरूपाचा (एहिपस्सिको), स्वतःच्या कल्याणासाठी आचरणात आणण्याजोगा (ओपनेय्यिको) आणि सुज्ञ लोकांनी आपापल्या परीने अनुभवण्याजोगा (पच्चत्तं वेदितब्बो विञ्ञूहि) आहे; अमृताचे (निर्वाणाचे) द्वार खुले झाले आहे'—तो खरोखरच योग्य बोलत असेल. कारण मित्रांनो, भगवंतांनी धम्म उत्तम प्रकारे घोषित केला आहे, तो याच जन्मात प्रत्यक्ष अनुभवता येणारा, तात्काळ फळ देणारा, स्वतः या आणि पहा अशा स्वरूपाचा, स्वतःच्या कल्याणासाठी आचरणात आणण्याजोगा आणि सुज्ञ लोकांनी आपापल्या परीने अनुभवण्याजोगा आहे; आणि अमृताचे द्वार खुले झाले आहे." ‘‘‘Ye hi keci, bho, buddhe aveccappasādena samannāgatā, dhamme aveccappasādena samannāgatā, saṅghe aveccappasādena samannāgatā, ariyakantehi sīlehi samannāgatā, ye cime opapātikā dhammavinītā sātirekāni catuvīsatisatasahassāni māgadhakā paricārakā abbhatītā kālaṅkatā tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpannā avinipātadhammā niyatā sambodhiparāyaṇā. Atthi cevettha sakadāgāmino. "मित्रांनो, जे कोणी बुद्धांवर अचल श्रद्धेने युक्त आहेत, धम्मावर अचल श्रद्धेने युक्त आहेत, संघावर अचल श्रद्धेने युक्त आहेत, आणि आर्यांना प्रिय असलेल्या शीलांनी युक्त आहेत; आणि जे हे चोवीस लाखांहून अधिक मगध देशातील उपासक आहेत, जे धम्मामध्ये सुसंस्कारित होऊन मृत्यूनंतर देवलोकात उत्पन्न झाले आहेत (औपपातिक झाले आहेत), ते सर्व तीन संयोजनांचा (बंधनांचा) नाश झाल्यामुळे सोतापन्न झाले आहेत. ते दुर्गतीला न जाणारे, निश्चित गती असलेले आणि संबोधीकडे वाटचाल करणारे आहेत. आणि त्यांच्यामध्ये सकदागामी देखील आहेत." ‘‘Atthāyaṃ itarā pajā, puññābhāgāti me mano; Saṅkhātuṃ nopi sakkomi, musāvādassa ottappa’’nti. "यांच्याव्यतिरिक्त इतरही प्रजा (लोक) आहेत, ज्या पुण्याच्या भागीदार (अनागामी) आहेत, असे मला वाटते; परंतु असत्य बोलण्याच्या भयाने मी त्यांची अचूक संख्या सांगू शकत नाही." 291. ‘Imamatthaṃ, bhante, brahmā sanaṅkumāro bhāsittha, imamatthaṃ, bhante, brahmuno sanaṅkumārassa bhāsato vessavaṇassa mahārājassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘‘acchariyaṃ vata bho, abbhutaṃ vata bho, evarūpopi nāma uḷāro satthā bhavissati, evarūpaṃ uḷāraṃ dhammakkhānaṃ, evarūpā uḷārā visesādhigamā paññāyissantī’’ti. Atha, bhante, brahmā sanaṅkumāro vessavaṇassa mahārājassa cetasā cetoparivitakkamaññāya vessavaṇaṃ mahārājānaṃ etadavoca – ‘‘taṃ kiṃ maññati bhavaṃ vessavaṇo mahārājā atītampi addhānaṃ evarūpo uḷāro satthā ahosi, evarūpaṃ uḷāraṃ dhammakkhānaṃ, evarūpā uḷārā visesādhigamā paññāyiṃsu. Anāgatampi addhānaṃ evarūpo uḷāro satthā bhavissati, evarūpaṃ uḷāraṃ dhammakkhānaṃ, evarūpā uḷārā visesādhigamā paññāyissantī’’’ti. २९१. भंते! ब्रह्मा सनंकुमाराने ही गोष्ट सांगितली. भंते! जेव्हा ब्रह्मा सनंकुमार ही गोष्ट सांगत होते, तेव्हा वेस्सवण महाराज यांच्या मनात असा विचार आला— 'अहो आश्चर्य! अहो अद्भुत! असे महान शास्ता अस्तित्वात आले आहेत, अशी महान धम्मदेशना होत आहे आणि अशा महान विशेषाधिगमांची प्राप्ती दिसून येत आहे!' त्यानंतर, भंते! ब्रह्मा सनंकुमाराने वेस्सवण महाराजांच्या मनातील हा विचार आपल्या चेतोपरिय ज्ञानाने जाणून वेस्सवण महाराजांना असे म्हटले— 'महाराज वेस्सवण! तुम्हाला काय वाटते? भूतकाळातही असेच महान शास्ता होऊन गेले आहेत, अशीच महान धम्मदेशना झाली आहे आणि अशाच महान विशेषाधिगमांची प्राप्ती झाली होती. तसेच भविष्यकाळातही असेच महान शास्ता होतील, अशीच महान धम्मदेशना होईल आणि अशाच महान विशेषाधिगमांची प्राप्ती दिसून येईल.' 292. ‘‘‘Imamatthaṃ, bhante, brahmā sanaṅkumāro devānaṃ tāvatiṃsānaṃ abhāsi, imamatthaṃ vessavaṇo mahārājā brahmuno sanaṅkumārassa devānaṃ [Pg.177] tāvatiṃsānaṃ bhāsato sammukhā sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ sayaṃ parisāyaṃ ārocesi’’. २९२. भंते! ब्रह्मा सनंकुमाराने तावतिंस लोकातील देवांना ही गोष्ट सांगितली. वेस्सवण महाराजांनी, ब्रह्मा सनंकुमार तावतिंस देवांना ही गोष्ट सांगत असताना, ती त्यांच्याकडून प्रत्यक्ष ऐकली व ग्रहण केली आणि नंतर ती आपल्या स्वतःच्या परिषदेला ऐकवली. Imamatthaṃ janavasabho yakkho vessavaṇassa mahārājassa sayaṃ parisāyaṃ bhāsato sammukhā sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ bhagavato ārocesi. Imamatthaṃ bhagavā janavasabhassa yakkhassa sammukhā sutvā sammukhā paṭiggahetvā sāmañca abhiññāya āyasmato ānandassa ārocesi, imamatthamāyasmā ānando bhagavato sammukhā sutvā sammukhā paṭiggahetvā ārocesi bhikkhūnaṃ bhikkhunīnaṃ upāsakānaṃ upāsikānaṃ. Tayidaṃ brahmacariyaṃ iddhañceva phītañca vitthārikaṃ bāhujaññaṃ puthubhūtaṃ yāva devamanussehi suppakāsitanti. हीच गोष्ट जनवसभ यक्षाने, वेस्सवण महाराज आपल्या परिषदेला सांगत असताना, त्यांच्याकडून प्रत्यक्ष ऐकली व ग्रहण केली आणि ती भगवंतांना सांगितली. भगवंतांनी जनवसभ यक्षाकडून ती प्रत्यक्ष ऐकून व ग्रहण करून, तसेच स्वतःच्या अभिज्ञेने जाणून घेऊन, आयुष्यमान आनंदांना सांगितली. आयुष्यमान आनंदांनी भगवंतांकडून ती प्रत्यक्ष ऐकून व ग्रहण करून भिक्खू, भिक्खुनी, उपासक आणि उपासिकांना सांगितली. अशा प्रकारे हे ब्रह्मचर्य समृद्ध, संपन्न, विस्तृत, बहुजनप्रिय आणि सर्वत्र पसरलेले झाले आहे, तसेच देव आणि मनुष्यांमध्ये चांगल्या प्रकारे प्रकाशित झाले आहे. Janavasabhasuttaṃ niṭṭhitaṃ pañcamaṃ. पाचवे जनवसभ सुत्त समाप्त झाले. 6. Mahāgovindasuttaṃ ६. महागोविंद सुत्त 293. Evaṃ [Pg.178] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati gijjhakūṭe pabbate. Atha kho pañcasikho gandhabbaputto abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇo kevalakappaṃ gijjhakūṭaṃ pabbataṃ obhāsetvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho pañcasikho gandhabbaputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘yaṃ kho me, bhante, devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sammukhā sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ, ārocemi taṃ bhagavato’’ti. ‘‘Ārocehi me tvaṃ, pañcasikhā’’ti bhagavā avoca. २९३. असे मी ऐकले आहे— एक वेळ भगवान राजगृह येथील गिद्धकूट पर्वतावर विहार करत होते. तेव्हा पंचशिख नावाचा गंधर्वपुत्र, रात्र संपत आली असताना, अत्यंत मनमोहक कांतीने संपूर्ण गिद्धकूट पर्वत प्रकाशित करून, जेथे भगवान होते तेथे आला. जवळ येऊन त्याने भगवंतांना अभिवादन केले आणि तो एका बाजूला उभा राहिला. एका बाजूला उभा राहिलेला गंधर्वपुत्र पंचशिख भगवंतांना म्हणाला— 'भंते! तावतिंस देवांच्या समक्ष मी जे प्रत्यक्ष ऐकले आणि ग्रहण केले आहे, ते मी भगवंतांना सांगू इच्छितो.' भगवान म्हणाले— 'पंचशिखा! मला ते सांग.' Devasabhā देवसभा 294. ‘‘Purimāni, bhante, divasāni purimatarāni tadahuposathe pannarase pavāraṇāya puṇṇāya puṇṇamāya rattiyā kevalakappā ca devā tāvatiṃsā sudhammāyaṃ sabhāyaṃ sannisinnā honti sannipatitā; mahatī ca dibbaparisā samantato nisinnā honti, cattāro ca mahārājāno catuddisā nisinnā honti; puratthimāya disāya dhataraṭṭho mahārājā pacchimābhimukho nisinno hoti deve purakkhatvā; dakkhiṇāya disāya virūḷhako mahārājā uttarābhimukho nisinno hoti deve purakkhatvā; pacchimāya disāya virūpakkho mahārājā puratthābhimukho nisinno hoti deve purakkhatvā; uttarāya disāya vessavaṇo mahārājā dakkhiṇābhimukho nisinno hoti deve purakkhatvā. Yadā bhante, kevalakappā ca devā tāvatiṃsā sudhammāyaṃ sabhāyaṃ sannisinnā honti sannipatitā, mahatī ca dibbaparisā samantato nisinnā honti, cattāro ca mahārājāno catuddisā nisinnā honti, idaṃ nesaṃ hoti āsanasmiṃ; atha pacchā amhākaṃ āsanaṃ hoti. २९४. भंते! पूर्वीच्या काळी, वर्षावासाच्या शेवटी येणाऱ्या पंधराव्या दिवशीच्या उपोसथाला, पौर्णिमेच्या रात्री, सर्व तावतिंस देव सुधम्मा देवसभेत एकत्र जमले होते. त्यांच्या सभोवताली मोठी दिव्य परिषद बसली होती आणि चारही दिशांना चार महाराज बसले होते. पूर्व दिशेला धतरठ्ठ महाराज देवांना समोर ठेवून पश्चिम दिशेकडे तोंड करून बसले होते. दक्षिण दिशेला विरूळ्हक महाराज देवांना समोर ठेवून उत्तर दिशेकडे तोंड करून बसले होते. पश्चिम दिशेला विरूपक्ख महाराज देवांना समोर ठेवून पूर्व दिशेकडे तोंड करून बसले होते. उत्तर दिशेला वेस्सवण महाराज देवांना समोर ठेवून दक्षिण दिशेकडे तोंड करून बसले होते. भंते! जेव्हा सर्व तावतिंस देव सुधम्मा सभेत एकत्र जमतात, मोठी दिव्य परिषद सभोवताली बसते आणि चारही महाराज चार दिशांना बसतात, तेव्हा ही त्यांची आसने असतात; आणि त्यांच्या मागे आमची आसने असतात. ‘‘Ye te, bhante, devā bhagavati brahmacariyaṃ caritvā adhunūpapannā tāvatiṃsakāyaṃ, te aññe deve atirocanti vaṇṇena ceva yasasā ca. Tena sudaṃ, bhante, devā tāvatiṃsā attamanā honti pamuditā [Pg.179] pītisomanassajātā; ‘dibbā vata, bho, kāyā paripūrenti, hāyanti asurakāyā’ti. भंते! जे देव भगवंतांच्या शासनात ब्रह्मचर्य पाळून नुकतेच तावतिंस लोकात उत्पन्न झाले आहेत, ते इतर देवांपेक्षा वर्ण आणि यशाने अधिक शोभून दिसतात. त्यामुळे, भंते! तावतिंस देव अत्यंत प्रसन्न, आनंदित आणि प्रीती-सोमनस्ययुक्त होतात आणि म्हणतात— 'अहो! दिव्य देवसमूह परिपूर्ण होत आहेत आणि असुरसमूह क्षीण होत आहेत!' 295. ‘‘Atha kho, bhante, sakko devānamindo devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sampasādaṃ viditvā imāhi gāthāhi anumodi – २९५. त्यानंतर, भंते! देवांचा राजा सक्क याने तावतिंस देवांची ही प्रसन्नता पाहून या गाथांद्वारे आनंद व्यक्त केला— ‘Modanti vata bho devā, tāvatiṃsā sahindakā; Tathāgataṃ namassantā, dhammassa ca sudhammataṃ. 'अहो! इंद्रासह सर्व तावतिंस देव तथागतांना आणि धम्माच्या सुधम्मतेला नमस्कार करत आनंदित होत आहेत. Nave deve ca passantā, vaṇṇavante yasassine; Sugatasmiṃ brahmacariyaṃ, caritvāna idhāgate. सुगतांच्या शासनात ब्रह्मचर्य पाळून येथे उत्पन्न झालेल्या, तेजस्वी आणि यशस्वी अशा नवीन देवांना पाहून ते हर्षित होत आहेत. Te aññe atirocanti, vaṇṇena yasasāyunā; Sāvakā bhūripaññassa, visesūpagatā idha. विशाल प्रज्ञा असलेल्या सुगतांचे हे श्रावक, जे येथे विशेष गुणांनी युक्त होऊन आले आहेत, ते इतर देवांपेक्षा वर्ण, यश आणि आयुष्याने अधिक शोभून दिसत आहेत. Idaṃ disvāna nandanti, tāvatiṃsā sahindakā; Tathāgataṃ namassantā, dhammassa ca sudhammata’nti. हे पाहून इंद्रासह सर्व तावतिंस देव तथागतांना आणि धम्माच्या सुधम्मतेला नमस्कार करत आनंदित होत आहेत.' ‘‘Tena sudaṃ, bhante, devā tāvatiṃsā bhiyyoso mattāya attamanā honti pamuditā pītisomanassajātā; ‘dibbā vata, bho, kāyā paripūrenti, hāyanti asurakāyā’’’ti. त्यामुळे, भंते! तावतिंस देव अधिकच प्रसन्न, आनंदित आणि प्रीती-सोमनस्ययुक्त झाले आणि म्हणाले— 'अहो! दिव्य देवसमूह परिपूर्ण होत आहेत आणि असुरसमूह क्षीण होत आहेत!' Aṭṭha yathābhuccavaṇṇā आठ यथार्थ गुण 296. ‘‘Atha kho, bhante, sakko devānamindo devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sampasādaṃ viditvā deve tāvatiṃse āmantesi – ‘iccheyyātha no tumhe, mārisā, tassa bhagavato aṭṭha yathābhucce vaṇṇe sotu’nti? ‘Icchāma mayaṃ, mārisa, tassa bhagavato aṭṭha yathābhucce vaṇṇe sotu’nti. Atha kho, bhante, sakko devānamindo devānaṃ tāvatiṃsānaṃ bhagavato aṭṭha yathābhucce vaṇṇe payirudāhāsi – ‘taṃ kiṃ maññanti, bhonto devā tāvatiṃsā? Yāvañca so bhagavā bahujanahitāya paṭipanno bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ. Evaṃ bahujanahitāya paṭipannaṃ bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ imināpaṅgena samannāgataṃ satthāraṃ neva atītaṃse samanupassāma, na panetarahi, aññatra tena bhagavatā. २९६. त्यानंतर, भंते! देवांचा राजा सक्क याने तावतिंस देवांची प्रसन्नता पाहून त्यांना विचारले— 'मित्रांनो! तुम्हाला त्या भगवंतांचे आठ यथार्थ गुण ऐकायचे आहेत का?' देव म्हणाले— 'मित्रा! आम्हाला त्या भगवंतांचे आठ यथार्थ गुण ऐकण्याची इच्छा आहे.' तेव्हा, भंते! देवांचा राजा सक्क याने तावतिंस देवांना भगवंतांचे आठ यथार्थ गुण सांगितले— 'तावतिंस देवहो! तुम्हाला काय वाटते? ते भगवान बहुजनांच्या हितासाठी, बहुजनांच्या सुखासाठी, जगावरील अनुकंपेपोटी, तसेच देव आणि मनुष्यांच्या कल्याणासाठी, हितासाठी व सुखासाठी कार्यरत आहेत. अशा प्रकारे बहुजनहितासाठी, बहुजनसुखासाठी, जगावरील अनुकंपेपोटी आणि देव-मनुष्यांच्या कल्याणासाठी, हितासाठी व सुखासाठी कार्यरत असणारे आणि या गुणाने युक्त असणारे शास्ता आम्हाला भूतकाळातही कुठे आढळले नाहीत आणि वर्तमानकाळातही या भगवंतांशिवाय इतर कुठे दिसत नाहीत.' ‘‘Svākkhāto [Pg.180] kho pana tena bhagavatā dhammo sandiṭṭhiko akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhi. Evaṃ opaneyyikassa dhammassa desetāraṃ imināpaṅgena samannāgataṃ satthāraṃ neva atītaṃse samanupassāma, na panetarahi, aññatra tena bhagavatā. त्या भगवंतांनी धम्माचे उत्तम प्रकारे आख्यान केले आहे, जो प्रत्यक्ष पाहण्याजोगा (संदिट्ठिको), अकालिक (तात्काळ फळ देणारा), 'ये आणि पाहा' (एहिपस्सिको) असे म्हणण्यास योग्य, स्वतःमध्ये सामावून घेण्याजोगा (ओपनेय्यिको) आणि सुज्ञांनी आपापल्या परीने अनुभवण्याजोगा आहे. अशा प्रकारे निर्वाणाकडे नेणाऱ्या धम्माचा उपदेश करणाऱ्या आणि या गुणाने युक्त असलेल्या इतर कोणत्याही शास्त्याला आम्ही भूतकाळातही पाहिले नाही आणि वर्तमानकाळातही त्या भगवंतांशिवाय इतर कोठे पाहत नाही. ‘‘Idaṃ kusalanti kho pana tena bhagavatā supaññattaṃ, idaṃ akusalanti supaññattaṃ. Idaṃ sāvajjaṃ idaṃ anavajjaṃ, idaṃ sevitabbaṃ idaṃ na sevitabbaṃ, idaṃ hīnaṃ idaṃ paṇītaṃ, idaṃ kaṇhasukkasappaṭibhāganti supaññattaṃ. Evaṃ kusalākusalasāvajjānavajjasevitabbāsevitabbahīna-paṇītakaṇhasukkasappaṭibhāgānaṃ dhammānaṃ paññapetāraṃ imināpaṅgena samannāgataṃ satthāraṃ neva atītaṃse samanupassāma, na panetarahi, aññatra tena bhagavatā. 'हे कुशल आहे' हे त्या भगवंतांनी चांगल्या प्रकारे प्रज्ञप्त (स्पष्ट) केले आहे, 'हे अकुशल आहे' हे स्पष्ट केले आहे. 'हे सदोष आहे, हे निर्दोष आहे; हे आचरणात आणण्याजोगे आहे, हे आचरणात न आणण्याजोगे आहे; हे हीन आहे, हे श्रेष्ठ आहे; हे कृष्ण-शुक्ल (काळे-पांढरे) अशा दोन्ही भागांनी युक्त आहे' हे त्यांनी चांगल्या प्रकारे प्रज्ञप्त केले आहे. अशा प्रकारे कुशल-अकुशल, सदोष-निर्दोष, आचरणीय-अनाचरणीय, हीन-श्रेष्ठ आणि कृष्ण-शुक्ल भागांनी युक्त असलेल्या धम्मांचे प्रज्ञापन करणाऱ्या आणि या गुणाने युक्त असलेल्या इतर कोणत्याही शास्त्याला आम्ही भूतकाळातही पाहिले नाही आणि वर्तमानकाळातही त्या भगवंतांशिवाय इतर कोठे पाहत नाही. ‘‘Supaññattā kho pana tena bhagavatā sāvakānaṃ nibbānagāminī paṭipadā, saṃsandati nibbānañca paṭipadā ca. Seyyathāpi nāma gaṅgodakaṃ yamunodakena saṃsandati sameti, evameva supaññattā tena bhagavatā sāvakānaṃ nibbānagāminī paṭipadā, saṃsandati nibbānañca paṭipadā ca. Evaṃ nibbānagāminiyā paṭipadāya paññapetāraṃ imināpaṅgena samannāgataṃ satthāraṃ neva atītaṃse samanupassāma, na panetarahi, aññatra tena bhagavatā. त्या भगवंतांनी आपल्या श्रावकांसाठी निर्वाणाकडे नेणारा मार्ग (निर्वाणगामी मार्ग) चांगल्या प्रकारे प्रज्ञप्त केला आहे; तो मार्ग आणि निर्वाण एकमेकांशी सुसंगत आहेत (एकमेकांत मिळून जातात). ज्याप्रमाणे गंगेचे पाणी यमुनेच्या पाण्याशी सुसंगत होते, एकत्र मिळते, त्याचप्रमाणे त्या भगवंतांनी श्रावकांसाठी निर्वाणगामी मार्ग चांगल्या प्रकारे प्रज्ञप्त केला आहे आणि तो मार्ग व निर्वाण एकमेकांशी सुसंगत आहेत. अशा प्रकारे निर्वाणगामी मार्गाचे प्रज्ञापन करणाऱ्या आणि या गुणाने युक्त असलेल्या इतर कोणत्याही शास्त्याला आम्ही भूतकाळातही पाहिले नाही आणि वर्तमानकाळातही त्या भगवंतांशिवाय इतर कोठे पाहत नाही. ‘‘Abhinipphanno kho pana tassa bhagavato lābho abhinipphanno siloko, yāva maññe khattiyā sampiyāyamānarūpā viharanti, vigatamado kho pana so bhagavā āhāraṃ āhāreti. Evaṃ vigatamadaṃ āhāraṃ āharayamānaṃ imināpaṅgena samannāgataṃ satthāraṃ neva atītaṃse samanupassāma, na panetarahi, aññatra tena bhagavatā. त्या भगवंतांना लाभ आणि कीर्ती विपुल प्रमाणात प्राप्त झाली आहे, इतकी की क्षत्रिय राजे देखील त्यांच्यावर अत्यंत प्रेम व आदर व्यक्त करत राहतात; तरीही ते भगवंत कोणत्याही मदाशिवाय (अहंकार किंवा आसक्तीशिवाय) आहार ग्रहण करतात. अशा प्रकारे मद्रहित होऊन आहार ग्रहण करणाऱ्या आणि या गुणाने युक्त असलेल्या इतर कोणत्याही शास्त्याला आम्ही भूतकाळातही पाहिले नाही आणि वर्तमानकाळातही त्या भगवंतांशिवाय इतर कोठे पाहत नाही. ‘‘Laddhasahāyo kho pana so bhagavā sekhānañceva paṭipannānaṃ khīṇāsavānañca vusitavataṃ. Te bhagavā apanujja ekārāmataṃ anuyutto viharati. Evaṃ ekārāmataṃ anuyuttaṃ imināpaṅgena samannāgataṃ satthāraṃ neva atītaṃse samanupassāma, na panetarahi, aññatra tena bhagavatā. त्या भगवंतांना साधना करणाऱ्या शैक्ष (सेख) आणि ज्यांचे आस्रव नष्ट झाले आहेत अशा अर्हत भिक्खूंचे उत्तम साहचर्य लाभले आहे. तरीही, त्या सहकाऱ्यांना बाजूला ठेवून ते भगवंत एकांतात रममाण होण्यात (एकारामता) मग्न राहतात. अशा प्रकारे एकांतात रममाण होणाऱ्या आणि या गुणाने युक्त असलेल्या इतर कोणत्याही शास्त्याला आम्ही भूतकाळातही पाहिले नाही आणि वर्तमानकाळातही त्या भगवंतांशिवाय इतर कोठे पाहत नाही. ‘‘Yathāvādī kho pana so bhagavā tathākārī, yathākārī tathāvādī, iti yathāvādī tathākārī, yathākārī tathāvādī. Evaṃ dhammānudhammappaṭipannaṃ imināpaṅgena samannāgataṃ satthāraṃ neva atītaṃse samanupassāma, na panetarahi, aññatra tena bhagavatā. ते भगवंत जसे बोलतात तसेच वागतात आणि जसे वागतात तसेच बोलतात. अशा प्रकारे ते जसे बोलतात तसेच वागणारे आणि जसे वागतात तसेच बोलणारे आहेत. अशा प्रकारे धम्मानुकूल आचरण करणाऱ्या आणि या गुणाने युक्त असलेल्या इतर कोणत्याही शास्त्याला आम्ही भूतकाळातही पाहिले नाही आणि वर्तमानकाळातही त्या भगवंतांशिवाय इतर कोठे पाहत नाही. ‘‘Tiṇṇavicikiccho [Pg.181] kho pana so bhagavā vigatakathaṃkatho pariyositasaṅkappo ajjhāsayaṃ ādibrahmacariyaṃ. Evaṃ tiṇṇavicikicchaṃ vigatakathaṃkathaṃ pariyositasaṅkappaṃ ajjhāsayaṃ ādibrahmacariyaṃ imināpaṅgena samannāgataṃ satthāraṃ neva atītaṃse samanupassāma, na panetarahi, aññatra tena bhagavatā’ti. ते भगवंत शंका-कुशंकांच्या पलीकडे गेले आहेत, संभ्रमरहित झाले आहेत, ज्यांचे सर्व संकल्प पूर्ण झाले आहेत आणि ज्यांनी श्रेष्ठ ब्रह्मचर्य साध्य केले आहे. अशा प्रकारे शंकारहित, संभ्रमरहित, पूर्णसंकल्प आणि श्रेष्ठ ब्रह्मचर्य प्राप्त केलेल्या व या गुणाने युक्त असलेल्या इतर कोणत्याही शास्त्याला आम्ही भूतकाळातही पाहिले नाही आणि वर्तमानकाळातही त्या भगवंतांशिवाय इतर कोठे पाहत नाही. 297. ‘‘Ime kho, bhante, sakko devānamindo devānaṃ tāvatiṃsānaṃ bhagavato aṭṭha yathābhucce vaṇṇe payirudāhāsi. Tena sudaṃ, bhante, devā tāvatiṃsā bhiyyoso mattāya attamanā honti pamuditā pītisomanassajātā bhagavato aṭṭha yathābhucce vaṇṇe sutvā. Tatra, bhante, ekacce devā evamāhaṃsu – ‘aho vata, mārisā, cattāro sammāsambuddhā loke uppajjeyyuṃ dhammañca deseyyuṃ yathariva bhagavā. Tadassa bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’nti. Ekacce devā evamāhaṃsu – ‘tiṭṭhantu, mārisā, cattāro sammāsambuddhā, aho vata, mārisā, tayo sammāsambuddhā loke uppajjeyyuṃ dhammañca deseyyuṃ yathariva bhagavā. Tadassa bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’nti. Ekacce devā evamāhaṃsu – ‘tiṭṭhantu, mārisā, tayo sammāsambuddhā, aho vata, mārisā, dve sammāsambuddhā loke uppajjeyyuṃ dhammañca deseyyuṃ yathariva bhagavā. Tadassa bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’nti. २९७. हे भन्ते, देवांचा राजा शक्र याने तावतिंस लोकातील देवांसमोर भगवंतांच्या या आठ यथार्थ गुणांचे वर्णन केले. भन्ते, भगवंतांचे हे आठ यथार्थ गुण ऐकून तावतिंस देव अत्यंत आनंदित, प्रफुल्लित आणि प्रीती व सोमनस्याने युक्त झाले. भन्ते, तेथे काही देव असे म्हणाले—'अहो मित्रांनो! जर या जगात चार सम्यकसंबुद्ध उत्पन्न झाले आणि त्यांनी या भगवंतांप्रमाणेच धम्मोपदेश केला, तर किती चांगले होईल! ते बहुजनांच्या हितासाठी, बहुजनांच्या सुखासाठी, जगावरील अनुकंपेसाठी आणि देव व मनुष्यांच्या कल्याणासाठी, हितासाठी व सुखासाठी ठरेल.' काही देव म्हणाले—'मित्रांनो, चार सम्यकसंबुद्धांचे राहू द्या; जर या जगात तीन सम्यकसंबुद्ध उत्पन्न झाले आणि त्यांनी या भगवंतांप्रमाणेच धम्मोपदेश केला, तर किती चांगले होईल! ते बहुजनांच्या हितासाठी, बहुजनांच्या सुखासाठी, जगावरील अनुकंपेसाठी आणि देव व मनुष्यांच्या कल्याणासाठी, हितासाठी व सुखासाठी ठरेल.' तर काही देव असे म्हणाले—'मित्रांनो, तीन सम्यकसंबुद्धांचेही राहू द्या; जर या जगात दोन सम्यकसंबुद्ध उत्पन्न झाले आणि त्यांनी या भगवंतांप्रमाणेच धम्मोपदेश केला, तर किती चांगले होईल! ते बहुजनांच्या हितासाठी, बहुजनांच्या सुखासाठी, जगावरील अनुकंपेसाठी आणि देव व मनुष्यांच्या कल्याणासाठी, हितासाठी व सुखासाठी ठरेल.' 298. ‘‘Evaṃ vutte, bhante, sakko devānamindo deve tāvatiṃse etadavoca – ‘aṭṭhānaṃ kho etaṃ, mārisā, anavakāso, yaṃ ekissā lokadhātuyā dve arahanto sammāsambuddhā apubbaṃ acarimaṃ uppajjeyyuṃ, netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Aho vata, mārisā, so bhagavā appābādho appātaṅko ciraṃ dīghamaddhānaṃ tiṭṭheyya. Tadassa bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’nti. Atha kho, bhante, yenatthena devā tāvatiṃsā sudhammāyaṃ sabhāyaṃ sannisinnā honti sannipatitā, taṃ atthaṃ cintayitvā taṃ atthaṃ mantayitvā vuttavacanāpi taṃ cattāro mahārājāno tasmiṃ atthe honti. Paccānusiṭṭhavacanāpi [Pg.182] taṃ cattāro mahārājāno tasmiṃ atthe honti, sakesu sakesu āsanesu ṭhitā avipakkantā. २९८. असे म्हटले असता, हे भन्ते, देवांचा राजा शक्र तावतिंस देवांना म्हणाला—'मित्रांनो, हे अशक्य आहे, असा कोणताही वाव नाही की एकाच लोकधातूमध्ये दोन अर्हत सम्यकसंबुद्ध एकाच वेळी (मागे-पुढे न होता) उत्पन्न होतील; हे कधीही घडू शकत नाही. मित्रांनो, हे किती चांगले होईल जर हे भगवंत निरोगी व व्याधिरहित राहून दीर्घकाळपर्यंत विराजमान राहतील! ते बहुजनांच्या हितासाठी, बहुजनांच्या सुखासाठी, जगावरील अनुकंपेसाठी आणि देव व मनुष्यांच्या कल्याणासाठी, हितासाठी व सुखासाठी ठरेल.' त्यानंतर, हे भन्ते, ज्या कारणासाठी तावतिंस देव सुधम्मा सभेत एकत्र आले होते, त्या विषयावर विचार व चर्चा करून, चारही महाराज त्या विषयावर आपले मत मांडून आणि मार्गदर्शन स्वीकारून आपापल्या आसनांवर स्थिर राहिले, तेथून गेले नाहीत. Te vuttavākyā rājāno, paṭiggayhānusāsaniṃ; Vippasannamanā santā, aṭṭhaṃsu samhi āsaneti. ते राजे आपले बोलणे पूर्ण करून आणि मिळालेले मार्गदर्शन स्वीकारून, प्रसन्न चित्ताने व शांतपणे आपापल्या आसनांजवळ उभे राहिले. 299. ‘‘Atha kho, bhante, uttarāya disāya uḷāro āloko sañjāyi, obhāso pāturahosi atikkammeva devānaṃ devānubhāvaṃ. Atha kho, bhante, sakko devānamindo deve tāvatiṃse āmantesi – ‘yathā kho, mārisā, nimittāni dissanti, uḷāro āloko sañjāyati, obhāso pātubhavati, brahmā pātubhavissati; brahmuno hetaṃ pubbanimittaṃ pātubhāvāya, yadidaṃ āloko sañjāyati obhāso pātubhavatīti. २९९. त्यानंतर, हे भन्ते, उत्तर दिशेला एक भव्य प्रकाश निर्माण झाला आणि देवांच्या दिव्य तेजालाही मागे टाकणारा एक महाप्रकाश प्रकट झाला. तेव्हा, हे भन्ते, देवांचा राजा शक्र तावतिंस देवांना संबोधित करत म्हणाला—'मित्रांनो, ज्याप्रमाणे ही चिन्हे दिसत आहेत, भव्य प्रकाश निर्माण झाला आहे आणि महाप्रकाश प्रकट झाला आहे, त्यावरून ब्रह्मा प्रकट होणार आहे; कारण जेव्हा प्रकाश निर्माण होतो आणि महाप्रकाश प्रकट होतो, तेव्हा ते ब्रह्माच्या आगमनाचे पूर्वचिन्ह असते.' ‘Yathā nimittā dissanti, brahmā pātubhavissati; Brahmuno hetaṃ nimittaṃ, obhāso vipulo mahā’ti. 'जशी ही चिन्हे दिसत आहेत, त्यावरून ब्रह्मा प्रकट होणार आहे; कारण हा विशाल आणि महान प्रकाश हेच ब्रह्माच्या आगमनाचे चिन्ह आहे.' Sanaṅkumārakathā सनंकुमार कथा (ब्रह्मा सनंकुमाराची कथा) 300. ‘‘Atha kho, bhante, devā tāvatiṃsā yathāsakesu āsanesu nisīdiṃsu – ‘obhāsametaṃ ñassāma, yaṃvipāko bhavissati, sacchikatvāva naṃ gamissāmā’ti. Cattāropi mahārājāno yathāsakesu āsanesu nisīdiṃsu – ‘obhāsametaṃ ñassāma, yaṃvipāko bhavissati, sacchikatvāva naṃ gamissāmā’ti. Idaṃ sutvā devā tāvatiṃsā ekaggā samāpajjiṃsu – ‘obhāsametaṃ ñassāma, yaṃvipāko bhavissati, sacchikatvāva naṃ gamissāmā’ti. ३००. भन्ते, त्यानंतर तावतिंस देव आपापल्या आसनांवर बसले—'आम्ही या प्रकाशाचा शोध घेऊ, याचा काय परिणाम (विपाक) होईल, हे प्रत्यक्ष अनुभवूनच आम्ही जाऊ.' चारही महाराज देखील आपापल्या आसनांवर बसले—'आम्ही या प्रकाशाचा शोध घेऊ, याचा काय परिणाम होईल, हे प्रत्यक्ष अनुभवूनच आम्ही जाऊ.' हे ऐकून तावतिंस देव एकाग्रचित्त होऊन समाधीत लीन झाले—'आम्ही या प्रकाशाचा शोध घेऊ, याचा काय परिणाम होईल, हे प्रत्यक्ष अनुभवूनच आम्ही जाऊ.' ‘‘Yadā, bhante, brahmā sanaṅkumāro devānaṃ tāvatiṃsānaṃ pātubhavati, oḷārikaṃ attabhāvaṃ abhinimminitvā pātubhavati. Yo kho pana, bhante, brahmuno pakativaṇṇo, anabhisambhavanīyo so devānaṃ tāvatiṃsānaṃ cakkhupathasmiṃ. Yadā, bhante, brahmā sanaṅkumāro devānaṃ tāvatiṃsānaṃ pātubhavati, so aññe deve atirocati vaṇṇena ceva yasasā ca. Seyyathāpi, bhante, sovaṇṇo viggaho mānusaṃ viggahaṃ atirocati, evameva kho, bhante, yadā brahmā sanaṅkumāro devānaṃ [Pg.183] tāvatiṃsānaṃ pātubhavati, so aññe deve atirocati vaṇṇena ceva yasasā ca. Yadā, bhante, brahmā sanaṅkumāro devānaṃ tāvatiṃsānaṃ pātubhavati, na tassaṃ parisāyaṃ koci devo abhivādeti vā paccuṭṭheti vā āsanena vā nimanteti. Sabbeva tuṇhībhūtā pañjalikā pallaṅkena nisīdanti – ‘yassadāni devassa pallaṅkaṃ icchissati brahmā sanaṅkumāro, tassa devassa pallaṅke nisīdissatī’ti. Yassa kho pana, bhante, devassa brahmā sanaṅkumāro pallaṅke nisīdati, uḷāraṃ so labhati devo vedapaṭilābhaṃ, uḷāraṃ so labhati devo somanassapaṭilābhaṃ. Seyyathāpi, bhante, rājā khattiyo muddhāvasitto adhunābhisitto rajjena, uḷāraṃ so labhati vedapaṭilābhaṃ, uḷāraṃ so labhati somanassapaṭilābhaṃ, evameva kho, bhante, yassa devassa brahmā sanaṅkumāro pallaṅke nisīdati, uḷāraṃ so labhati devo vedapaṭilābhaṃ, uḷāraṃ so labhati devo somanassapaṭilābhaṃ. Atha, bhante, brahmā sanaṅkumāro devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sampasādaṃ viditvā antarahito imāhi gāthāhi anumodi – भन्ते, जेव्हा ब्रह्मा सनंकुमार तावतिंस देवांच्या समोर प्रकट होतात, तेव्हा ते एक स्थूल (ओळारिक) रूप धारण करून प्रकट होतात. कारण, भन्ते, ब्रह्मदेवाचे जे मूळ (प्राकृतिक) रूप आहे, ते तावतिंस देवांच्या दृष्टीपथात येणे अशक्य आहे. भन्ते, जेव्हा ब्रह्मा सनंकुमार तावतिंस देवांच्या समोर प्रकट होतात, तेव्हा ते आपल्या वर्णाने (तेजाने) आणि यशाने (वैभवाने) इतर देवांपेक्षा अधिक शोभून दिसतात. भन्ते, ज्याप्रमाणे सोन्याची मूर्ती मानवी शरीरापेक्षा अधिक सुंदर व तेजस्वी दिसते, त्याचप्रमाणे, भन्ते, जेव्हा ब्रह्मा सनंकुमार तावतिंस देवांच्या समोर प्रकट होतात, तेव्हा ते इतर देवांपेक्षा वर्णाने व यशाने अधिक शोभून दिसतात. भन्ते, जेव्हा ब्रह्मा सनंकुमार तावतिंस देवांच्या समोर प्रकट होतात, तेव्हा त्या परिषदेतील कोणताही देव त्यांना अभिवादन करत नाही, किंवा त्यांच्या स्वागतासाठी उठून उभा राहत नाही, अथवा त्यांना आसनासाठी आमंत्रित करत नाही. सर्व देव शांत राहून, हात जोडून, मांडी घालून बसतात—'आता ब्रह्मा सनंकुमार ज्या देवाच्या आसनावर बसण्याची इच्छा करतील, त्या देवाच्या आसनावर ते बसतील.' भन्ते, ब्रह्मा सनंकुमार ज्या देवाच्या आसनावर बसतात, त्या देवाला अत्यंत आनंद (वेदप्रतिलाभ) आणि परम संतोष (सोमनस्सप्रतिलाभ) प्राप्त होतो. भन्ते, ज्याप्रमाणे नुकताच राज्याभिषेक झालेला क्षत्रिय राजा अत्यंत आनंद व परम संतोष प्राप्त करतो, त्याचप्रमाणे, भन्ते, ब्रह्मा सनंकुमार ज्या देवाच्या आसनावर बसतात, त्या देवाला अत्यंत आनंद आणि परम संतोष प्राप्त होतो. त्यानंतर, भन्ते, ब्रह्मा सनंकुमार यांनी तावतिंस देवांची प्रसन्नता जाणून, अदृश्य राहूनच या गाथांद्वारे आनंद व्यक्त केला— ‘Modanti vata bho devā, tāvatiṃsā sahindakā; Tathāgataṃ namassantā, dhammassa ca sudhammataṃ. 'अहो! इंद्रासह तावतिंस देव खरोखरच आनंदित होत आहेत; ते तथागतांना आणि त्यांच्या सद्धर्माच्या उत्तमतेला वंदन करत आहेत. ‘Nave deve ca passantā, vaṇṇavante yasassine; Sugatasmiṃ brahmacariyaṃ, caritvāna idhāgate. सुगतांच्या (बुद्धांच्या) शासनात ब्रह्मचर्य पाळून येथे (तावतिंस स्वर्गात) आलेल्या, तेजस्वी आणि यशस्वी अशा नवीन देवांना पाहून (ते आनंदित होत आहेत). ‘Te aññe atirocanti, vaṇṇena yasasāyunā; Sāvakā bhūripaññassa, visesūpagatā idha. विशाल प्रज्ञा असलेल्या सुगतांचे (बुद्धांचे) ते श्रावक, जे येथे विशेष गुणांनी युक्त होऊन आले आहेत, ते इतर देवांपेक्षा वर्ण, यश आणि आयुष्याने अधिक शोभून दिसतात. ‘Idaṃ disvāna nandanti, tāvatiṃsā sahindakā; Tathāgataṃ namassantā, dhammassa ca sudhammata’nti. हे पाहून इंद्रासह तावतिंस देव आनंदित होत आहेत; ते तथागतांना आणि त्यांच्या सद्धर्माच्या उत्तमतेला वंदन करत आहेत.' 301. ‘‘Imamatthaṃ, bhante, brahmā sanaṅkumāro abhāsittha. Imamatthaṃ, bhante, brahmuno sanaṅkumārassa bhāsato aṭṭhaṅgasamannāgato saro hoti vissaṭṭho ca viññeyyo ca mañju ca savanīyo ca bindu ca avisārī ca gambhīro ca ninnādī ca. Yathāparisaṃ kho pana, bhante, brahmā sanaṅkumāro sarena viññāpeti, na cassa bahiddhā parisāya ghoso niccharati. Yassa kho pana, bhante, evaṃ aṭṭhaṅgasamannāgato saro hoti, so vuccati ‘brahmassaro’ti. Atha kho, bhante, devā tāvatiṃsā brahmānaṃ sanaṅkumāraṃ etadavocuṃ [Pg.184] – ‘sādhu, mahābrahme, etadeva mayaṃ saṅkhāya modāma; atthi ca sakkena devānamindena tassa bhagavato aṭṭha yathābhuccā vaṇṇā bhāsitā; te ca mayaṃ saṅkhāya modāmā’ti. ३०१. भन्ते, ब्रह्मा सनंकुमारांनी हा अर्थ (विषय) सांगितला. भन्ते, हा अर्थ सांगताना ब्रह्मा सनंकुमारांचा आवाज आठ गुणांनी युक्त (अष्टांगसमन्नागत) होता—तो स्पष्ट (विस्सट्ठ), समजण्यास सुलभ (विञ्ञेय्य), मधुर (मञ्जु), ऐकण्यास प्रिय (सवनीय), सुस्पष्ट (बिन्दु), न विखुरणारा (अविंसारी), गंभीर (गंभीर) आणि प्रतिध्वनित होणारा (निन्नादी) होता. भन्ते, ब्रह्मा सनंकुमार आपल्या आवाजाने परिषदेला जितके ऐकवायचे आहे तितकेच ऐकवायचे, त्यांचा आवाज परिषदेच्या बाहेर जात नसे. भन्ते, ज्याचा आवाज अशा आठ गुणांनी युक्त असतो, त्याला 'ब्रह्मस्वर' असे म्हटले जाते. त्यानंतर, भन्ते, तावतिंस देव ब्रह्मा सनंकुमारांना म्हणाले—'साधू, महाब्रह्मा! हे जाणून आम्ही अत्यंत आनंदित झालो आहोत. देवांचा राजा शक्र याने देखील त्या भगवंतांचे आठ यथार्थ गुण (यथाभुच्च वण्ण) सांगितले आहेत; ते जाणूनही आम्ही आनंदित झालो आहोत.' Aṭṭha yathābhuccavaṇṇā आठ यथार्थ गुण (यथाभुच्च वण्ण) 302. ‘‘Atha, bhante, brahmā sanaṅkumāro sakkaṃ devānamindaṃ etadavoca – ‘sādhu, devānaminda, mayampi tassa bhagavato aṭṭha yathābhucce vaṇṇe suṇeyyāmā’ti. ‘Evaṃ mahābrahme’ti kho, bhante, sakko devānamindo brahmuno sanaṅkumārassa bhagavato aṭṭha yathābhucce vaṇṇe payirudāhāsi. ३०२. त्यानंतर, भन्ते, ब्रह्मा सनंकुमार देवांचा राजा शक्र याला म्हणाले—'साधू, देवराज! आम्ही देखील त्या भगवंतांचे आठ यथार्थ गुण ऐकू इच्छितो.' भन्ते, देवांचा राजा शक्र 'तसेच असो, महाब्रह्मा!' असे म्हणून ब्रह्मा सनंकुमारांना भगवंतांचे आठ यथार्थ गुण सांगू लागला: ‘‘Taṃ kiṃ maññati, bhavaṃ mahābrahmā? Yāvañca so bhagavā bahujanahitāya paṭipanno bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ. Evaṃ bahujanahitāya paṭipannaṃ bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ imināpaṅgena samannāgataṃ satthāraṃ neva atītaṃse samanupassāma, na panetarahi, aññatra tena bhagavatā. यावर पूजनीय महाब्रह्मा काय विचार करतात? ते भगवंत बहुजनांच्या हितासाठी, बहुजनांच्या सुखासाठी, जगावरील अनुकंपेपोटी, देव आणि मनुष्यांच्या कल्याणासाठी, हितासाठी व सुखासाठी कार्यरत राहिले आहेत. अशा प्रकारे बहुजनहितासाठी, बहुजनसुखासाठी, जगावरील अनुकंपेपोटी, देव आणि मनुष्यांच्या कल्याणासाठी, हितासाठी व सुखासाठी कार्यरत असणारे आणि या गुणाने युक्त असणारे शास्ता (गुरू) आम्ही भूतकाळात कधी पाहिले नाहीत आणि सद्यकाळातही त्या भगवंतांशिवाय इतर कोठेही पाहत नाही. (१) ‘‘Svākkhāto kho pana tena bhagavatā dhammo sandiṭṭhiko akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhi. Evaṃ opaneyyikassa dhammassa desetāraṃ imināpaṅgena samannāgataṃ satthāraṃ neva atītaṃse samanupassāma, na panetarahi, aññatra tena bhagavatā. त्या भगवंतांनी धर्म सुविख्यात (स्वाक्खातो) केला आहे, जो प्रत्यक्ष अनुभवता येणारा (संदिट्ठिको), तात्काळ फळ देणारा (अकालिको), 'या आणि स्वतः पहा' असे म्हणण्यास योग्य (एहिपस्सिको), स्वतःमध्ये धारण करण्यास योग्य (ओपनेय्यिको) आणि सुज्ञांनी आपापल्या परीने अनुभवण्याजोगा (पच्चत्तं वेदितब्बो विञ्ञूहि) आहे. अशा प्रकारे स्वतःमध्ये धारण करण्यास योग्य असणाऱ्या धर्माचा उपदेश करणारे आणि या गुणाने युक्त असणारे शास्ता आम्ही भूतकाळात कधी पाहिले नाहीत आणि सद्यकाळातही त्या भगवंतांशिवाय इतर कोठेही पाहत नाही. (२) ‘‘Idaṃ kusala’nti kho pana tena bhagavatā supaññattaṃ, ‘idaṃ akusala’nti supaññattaṃ, ‘idaṃ sāvajjaṃ idaṃ anavajjaṃ, idaṃ sevitabbaṃ idaṃ na sevitabbaṃ, idaṃ hīnaṃ idaṃ paṇītaṃ, idaṃ kaṇhasukkasappaṭibhāga’nti supaññattaṃ. Evaṃ kusalākusalasāvajjānavajjasevitabbāsevitabbahīnapaṇītakaṇhasukkasappaṭibhāgānaṃ dhammānaṃ paññāpetāraṃ. Imināpaṅgena samannāgataṃ satthāraṃ neva atītaṃse samanupassāma, na panetarahi, aññatra tena bhagavatā. त्या भगवंतांनी 'हे कुशल आहे' हे चांगल्या प्रकारे प्रज्ञप्त (स्पष्ट) केले आहे, 'हे अकुशल आहे' हे चांगल्या प्रकारे प्रज्ञप्त केले आहे; 'हे सदोष (सावज्ज) आहे, हे निर्दोष (अनवज्ज) आहे; याचे सेवन करावे, याचे सेवन करू नये; हे हीन आहे, हे प्रणीत (उत्कृष्ट) आहे; हे कृष्ण-शुक्ल (काळे-पांढरे) अशा परस्परविरोधी भागांचे आहे' हे चांगल्या प्रकारे प्रज्ञप्त केले आहे. अशा प्रकारे कुशल-अकुशल, सदोष-निर्दोष, सेवनीय-असेवनीय, हीन-प्रणीत आणि कृष्ण-शुक्ल अशा परस्परविरोधी धर्मांचे प्रज्ञापन करणारे आणि या गुणाने युक्त असणारे शास्ता आम्ही भूतकाळात कधी पाहिले नाहीत आणि सद्यकाळातही त्या भगवंतांशिवाय इतर कोठेही पाहत नाही. (३) ‘‘Supaññattā kho pana tena bhagavatā sāvakānaṃ nibbānagāminī paṭipadā saṃsandati nibbānañca paṭipadā ca. Seyyathāpi nāma gaṅgodakaṃ yamunodakena saṃsandati [Pg.185] sameti, evameva supaññattā tena bhagavatā sāvakānaṃ nibbānagāminī paṭipadā saṃsandati nibbānañca paṭipadā ca. Evaṃ nibbānagāminiyā paṭipadāya paññāpetāraṃ imināpaṅgena samannāgataṃ satthāraṃ neva atītaṃse samanupassāma, na panetarahi, aññatra tena bhagavatā. “त्या भगवंतांनी आपल्या श्रावकांसाठी निर्वाणाकडे नेणारा मार्ग (प्रतिपदा) उत्तम प्रकारे प्रज्ञापित (स्पष्ट) केला आहे, आणि तो मार्ग व निर्वाण एकमेकांशी सुसंगत आहेत. ज्याप्रमाणे गंगेचे पाणी यमुनेच्या पाण्याशी सुसंगत होते, एकरूप होते; त्याचप्रमाणे त्या भगवंतांनी श्रावकांसाठी निर्वाणगामी मार्ग उत्तम प्रकारे प्रज्ञापित केला आहे, आणि तो मार्ग व निर्वाण सुसंगत आहेत. निर्वाणाकडे नेणाऱ्या अशा मार्गाचे प्रज्ञापन करणाऱ्या आणि या गुणाने युक्त असलेल्या अशा शास्त्याला (गुरू/शिक्षकाला) आम्ही भूतकाळातही पाहिले नाही आणि वर्तमानकाळातही त्या भगवंतांशिवाय इतर कोठे पाहत नाही.” ‘‘Abhinipphanno kho pana tassa bhagavato lābho abhinipphanno siloko, yāva maññe khattiyā sampiyāyamānarūpā viharanti. Vigatamado kho pana so bhagavā āhāraṃ āhāreti. Evaṃ vigatamadaṃ āhāraṃ āharayamānaṃ imināpaṅgena samannāgataṃ satthāraṃ neva atītaṃse samanupassāma, na panetarahi, aññatra tena bhagavatā. “त्या भगवंतांना लाभ (आदर-सत्कार) आणि कीर्ती विपुल प्रमाणात प्राप्त झाली आहे, इतकी की क्षत्रिय देखील त्यांच्यावर अत्यंत प्रेम व आदर ठेवून राहतात असे वाटते. तरीही ते भगवान मदविरहित (अहंकाररहित) होऊन आहाराचे ग्रहण करतात. अशा प्रकारे मदविरहित होऊन आहाराचे ग्रहण करणाऱ्या आणि या गुणाने युक्त असलेल्या अशा शास्त्याला आम्ही भूतकाळातही पाहिले नाही आणि वर्तमानकाळातही त्या भगवंतांशिवाय इतर कोठे पाहत नाही.” ‘‘Laddhasahāyo kho pana so bhagavā sekhānañceva paṭipannānaṃ khīṇāsavānañca vusitavataṃ, te bhagavā apanujja ekārāmataṃ anuyutto viharati. Evaṃ ekārāmataṃ anuyuttaṃ imināpaṅgena samannāgataṃ satthāraṃ neva atītaṃse samanupassāma, na panetarahi, aññatra tena bhagavatā. “त्या भगवंतांना मार्गावर आरूढ असलेल्या शैक्ष (साधना करणाऱ्या) आणि ज्यांचे आस्रव नष्ट झाले आहेत अशा क्षीणास्रव (अर्हत) व्यक्तींचे साहचर्य (सोबत) लाभले आहे, तरीही ते भगवान त्यांना दूर ठेवून एकांतात रममाण होण्यात (एकारामतेत) मग्न राहतात. अशा प्रकारे एकांतात रममाण होण्यात मग्न असलेल्या आणि या गुणाने युक्त असलेल्या अशा शास्त्याला आम्ही भूतकाळातही पाहिले नाही आणि वर्तमानकाळातही त्या भगवंतांशिवाय इतर कोठे पाहत नाही.” ‘‘Yathāvādī kho pana so bhagavā tathākārī, yathākārī tathāvādī; iti yathāvādī tathākārī, yathākārī tathāvādī. Evaṃ dhammānudhammappaṭippannaṃ imināpaṅgena samannāgataṃ satthāraṃ neva atītaṃse samanupassāma, na panetarahi, aññatra tena bhagavatā. “ते भगवान जसे बोलतात तसेच वागतात, आणि जसे वागतात तसेच बोलतात; अशा प्रकारे जसे बोलतात तसेच वागतात, आणि जसे वागतात तसेच बोलतात. अशा प्रकारे धम्मानुकूल आचरण करणाऱ्या (धम्मानुधम्मप्रतिपन्न) आणि या गुणाने युक्त असलेल्या अशा शास्त्याला आम्ही भूतकाळातही पाहिले नाही आणि वर्तमानकाळातही त्या भगवंतांशिवाय इतर कोठे पाहत नाही.” ‘‘Tiṇṇavicikiccho kho pana so bhagavā vigatakathaṃkatho pariyositasaṅkappo ajjhāsayaṃ ādibrahmacariyaṃ. Evaṃ tiṇṇavicikicchaṃ vigatakathaṃkathaṃ pariyositasaṅkappaṃ ajjhāsayaṃ ādibrahmacariyaṃ. Imināpaṅgena samannāgataṃ satthāraṃ neva atītaṃse samanupassāma, na panetarahi, aññatra tena bhagavatā’ti. “ते भगवान शंका-कुशंकांच्या (विचिकित्सेच्या) पलीकडे गेले आहेत, संभ्रमापासून (कथंकथेपासून) मुक्त झाले आहेत, आणि ज्यांचे संकल्प पूर्ण झाले आहेत (परियोसितसंकल्प), जे श्रेष्ठ अशा आदि-ब्रह्मचर्यात प्रतिष्ठित आहेत. अशा प्रकारे विचिकित्सा पार केलेल्या, संभ्रमरहित झालेल्या, पूर्ण संकल्प असलेल्या आणि आदि-ब्रह्मचर्यात प्रतिष्ठित असलेल्या, या गुणाने युक्त अशा शास्त्याला आम्ही भूतकाळातही पाहिले नाही आणि वर्तमानकाळातही त्या भगवंतांशिवाय इतर कोठे पाहत नाही.’” 303. ‘‘Ime kho, bhante, sakko devānamindo brahmuno sanaṅkumārassa bhagavato aṭṭha yathābhucce vaṇṇe payirudāhāsi. Tena sudaṃ, bhante, brahmā sanaṅkumāro attamano hoti pamudito pītisomanassajāto bhagavato aṭṭha yathābhucce vaṇṇe sutvā. Atha, bhante, brahmā sanaṅkumāro oḷārikaṃ attabhāvaṃ abhinimminitvā kumāravaṇṇī hutvā pañcasikho devānaṃ tāvatiṃsānaṃ pāturahosi. So vehāsaṃ abbhuggantvā ākāse antalikkhe pallaṅkena nisīdi. Seyyathāpi, bhante, balavā [Pg.186] puriso supaccatthate vā pallaṅke same vā bhūmibhāge pallaṅkena nisīdeyya, evameva kho, bhante, brahmā sanaṅkumāro vehāsaṃ abbhuggantvā ākāse antalikkhe pallaṅkena nisīditvā deve tāvatiṃse āmantesi – ३०३. “भन्ते, देवांचा राजा शक्र याने ब्रह्मा सनत्कुमाराला भगवंतांच्या या आठ यथार्थ गुणांचे वर्णन करून सांगितले. भन्ते, भगवंतांचे हे आठ यथार्थ गुण ऐकून ब्रह्मा सनत्कुमार अत्यंत प्रसन्न, आनंदित आणि प्रीती-सौमनस्याने युक्त झाला. त्यानंतर, भन्ते, ब्रह्मा सनत्कुमाराने एक स्थूल रूप धारण केले आणि पाच शिखा (अंबाडे) असलेल्या पंचशिख नावाच्या तरुण मुलाचे रूप घेऊन तो तावतिंस देवांसमोर प्रकट झाला. तो आकाशात उंच उडाला आणि अंतराळात मांडी घालून (पद्मासन घालून) बसला. भन्ते, ज्याप्रमाणे एखादा बलवान मनुष्य चांगल्या प्रकारे अंथरलेल्या आसनावर किंवा सपाट जमिनीवर मांडी घालून बसेल, त्याचप्रमाणे, भन्ते, ब्रह्मा सनत्कुमार आकाशात उंच उडाला आणि अंतराळात मांडी घालून बसला आणि त्याने तावतिंस देवांना संबोधित केले –” Govindabrāhmaṇavatthu “गोविंद ब्राह्मणाची कथा” 304. ‘‘Taṃ kiṃ maññanti, bhonto devā tāvatiṃsā, yāva dīgharattaṃ mahāpaññova so bhagavā ahosi. Bhūtapubbaṃ, bho, rājā disampati nāma ahosi. Disampatissa rañño govindo nāma brāhmaṇo purohito ahosi. Disampatissa rañño reṇu nāma kumāro putto ahosi. Govindassa brāhmaṇassa jotipālo nāma māṇavo putto ahosi. Iti reṇu ca rājaputto jotipālo ca māṇavo aññe ca cha khattiyā iccete aṭṭha sahāyā ahesuṃ. Atha kho, bho, ahorattānaṃ accayena govindo brāhmaṇo kālamakāsi. Govinde brāhmaṇe kālaṅkate rājā disampati paridevesi – ‘‘yasmiṃ vata, bho, mayaṃ samaye govinde brāhmaṇe sabbakiccāni sammā vossajjitvā pañcahi kāmaguṇehi samappitā samaṅgībhūtā paricārema, tasmiṃ no samaye govindo brāhmaṇo kālaṅkato’’ti. Evaṃ vutte bho reṇu rājaputto rājānaṃ disampatiṃ etadavoca – ‘‘mā kho tvaṃ, deva, govinde brāhmaṇe kālaṅkate atibāḷhaṃ paridevesi. Atthi, deva, govindassa brāhmaṇassa jotipālo nāma māṇavo putto paṇḍitataro ceva pitarā, alamatthadasataro ceva pitarā; yepissa pitā atthe anusāsi, tepi jotipālasseva māṇavassa anusāsaniyā’’ti. ‘‘Evaṃ kumārā’’ti? ‘‘Evaṃ devā’’ti. ३०४. “हे तावतिंस देवहो, तुम्हाला काय वाटते? ते भगवान किती दीर्घकाळापासून महाप्रज्ञावान आहेत! पूर्वीच्या काळी, 'दिसंपती' नावाचा एक राजा होता. दिसंपती राजाचा पुरोहित 'गोविंद' नावाचा एक ब्राह्मण होता. दिसंपती राजाला 'रेणू' नावाचा एक राजकुमार मुलगा होता. गोविंद ब्राह्मणाला 'जोतिपाल' नावाचा एक तरुण मुलगा होता. अशा प्रकारे राजकुमार रेणू, तरुण जोतिपाल आणि इतर सहा क्षत्रिय, हे आठ जण मित्र होते. काही काळानंतर, गोविंद ब्राह्मणाचा मृत्यू झाला. गोविंद ब्राह्मणाचा मृत्यू झाल्यावर राजा दिसंपतीने विलाप केला – ‘अरेरे! ज्या वेळी आम्ही आमची सर्व कामे गोविंद ब्राह्मणावर सोपवून पाच कामगुणांमध्ये मग्न होऊन सुख उपभोगत होतो, त्याच वेळी आमचा पुरोहित गोविंद ब्राह्मण मृत्यू पावला!’ असे म्हटल्यावर राजकुमार रेणू राजा दिसंपतीला म्हणाला – ‘महाराज, गोविंद ब्राह्मणाच्या मृत्यूमुळे आपण अतिशय विलाप करू नका. महाराज, गोविंद ब्राह्मणाचा 'जोतिपाल' नावाचा तरुण मुलगा आहे, जो त्याच्या वडिलांपेक्षाही अधिक बुद्धिमान आहे आणि वडिलांपेक्षाही अधिक कार्यक्षम (हित पाहणारा) आहे. त्याचे वडील ज्या ज्या गोष्टींचे मार्गदर्शन करत असत, त्या सर्व गोष्टींचे मार्गदर्शन जोतिपाल तरुणच करू शकेल.’ ‘राजकुमारा, खरोखरच असे आहे का?’ ‘होय, महाराज, असेच आहे.’” Mahāgovindavatthu “महागोविंद कथा” 305. ‘‘Atha kho, bho, rājā disampati aññataraṃ purisaṃ āmantesi – ‘‘ehi tvaṃ, ambho purisa, yena jotipālo nāma māṇavo tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā jotipālaṃ māṇavaṃ evaṃ vadehi – ‘bhavamatthu bhavantaṃ jotipālaṃ, rājā disampati bhavantaṃ jotipālaṃ māṇavaṃ āmantayati, rājā disampati bhoto jotipālassa māṇavassa dassanakāmo’’’ti. ‘‘Evaṃ, devā’’ti kho, bho, so puriso disampatissa rañño paṭissutvā yena [Pg.187] jotipālo māṇavo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā jotipālaṃ māṇavaṃ etadavoca – ‘‘bhavamatthu bhavantaṃ jotipālaṃ, rājā disampati bhavantaṃ jotipālaṃ māṇavaṃ āmantayati, rājā disampati bhoto jotipālassa māṇavassa dassanakāmo’’ti. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho bho jotipālo māṇavo tassa purisassa paṭissutvā yena rājā disampati tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā disampatinā raññā saddhiṃ sammodi; sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho, bho, jotipālaṃ māṇavaṃ rājā disampati etadavoca – ‘‘anusāsatu no bhavaṃ jotipālo, mā no bhavaṃ jotipālo anusāsaniyā paccabyāhāsi. Pettike taṃ ṭhāne ṭhapessāmi, govindiye abhisiñcissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho, bho, so jotipālo māṇavo disampatissa rañño paccassosi. Atha kho, bho, rājā disampati jotipālaṃ māṇavaṃ govindiye abhisiñci, taṃ pettike ṭhāne ṭhapesi. Abhisitto jotipālo māṇavo govindiye pettike ṭhāne ṭhapito yepissa pitā atthe anusāsi tepi atthe anusāsati, yepissa pitā atthe nānusāsi, tepi atthe anusāsati; yepissa pitā kammante abhisambhosi, tepi kammante abhisambhoti, yepissa pitā kammante nābhisambhosi, tepi kammante abhisambhoti. Tamenaṃ manussā evamāhaṃsu – ‘‘govindo vata, bho, brāhmaṇo, mahāgovindo vata, bho, brāhmaṇo’’ti. Iminā kho evaṃ, bho, pariyāyena jotipālassa māṇavassa govindo mahāgovindotveva samaññā udapādi. ३०५. त्यानंतर, हे देवहो, राजा दिसम्पतींनी एका सेवकाला बोलावले आणि म्हटले – 'हे माणसा, ये, जिथे जोतिपाल नावाचा तरुण आहे तिथे जा; आणि तिथे जाऊन जोतिपाल तरुणाला असे सांग – "पूजनीय जोतिपाल यांचे कल्याण असो! राजा दिसम्पति पूजनीय जोतिपाल तरुणाला बोलवत आहेत, राजा दिसम्पतींना पूजनीय जोतिपाल तरुणाला भेटण्याची इच्छा आहे."' 'तसेच असो, महाराज,' असे म्हणून त्या सेवकाने राजा दिसम्पतींचे ऐकले आणि तो जोतिपाल तरुणाकडे गेला; तिथे जाऊन त्याने जोतिपाल तरुणाला असे म्हटले – 'पूजनीय जोतिपाल यांचे कल्याण असो! राजा दिसम्पति पूजनीय जोतिपाल तरुणाला बोलवत आहेत, राजा दिसम्पतींना पूजनीय जोतिपाल तरुणाला भेटण्याची इच्छा आहे.' 'तसेच असो, महाशय,' असे म्हणून जोतिपाल तरुणाने त्या सेवकाचे ऐकले आणि तो राजा दिसम्पतींकडे गेला; तिथे जाऊन त्याने राजा दिसम्पतींसोबत कुशल-मंगल विचारले; आनंददायी आणि संस्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या जोतिपाल तरुणाला राजा दिसम्पति म्हणाले – 'पूजनीय जोतिपाल यांनी आम्हाला उपदेश करावा, पूजनीय जोतिपाल यांनी आम्हाला उपदेश करण्यास नकार देऊ नये. मी आपल्याला माझ्या वडिलांच्या जागी प्रस्थापित करीन आणि गोविंद पदावर आपला अभिषेक करीन.' 'तसेच असो, महाराज,' असे म्हणून जोतिपाल तरुणाने राजा दिसम्पतींचे म्हणणे मान्य केले. त्यानंतर, राजा दिसम्पतींनी जोतिपाल तरुणाचा गोविंद पदावर अभिषेक केला आणि त्याला वडिलांच्या जागी प्रस्थापित केले. गोविंद पदावर अभिषेक झालेला आणि वडिलांच्या जागी प्रस्थापित झालेला जोतिपाल तरुण, त्याचे वडील ज्या हितकारक गोष्टींचा उपदेश करत असत, त्यांचाही उपदेश करू लागला; आणि ज्या हितकारक गोष्टींचा उपदेश त्याच्या वडिलांनी केला नव्हता, त्यांचाही तो उपदेश करू लागला. त्याचे वडील जी कार्ये पूर्ण करत असत, ती कार्येही तो पूर्ण करू लागला; आणि जी कार्ये त्याच्या वडिलांनी पूर्ण केली नव्हती, ती कार्येही तो पूर्ण करू लागला. लोक त्याच्याबद्दल असे म्हणू लागले – 'अहो, हा ब्राह्मण खरोखरच गोविंद आहे! अहो, हा ब्राह्मण खरोखरच महागोविंद आहे!' अशा प्रकारे, हे देवहो, जोतिपाल तरुणाला 'गोविंद, महागोविंद' अशीच संज्ञा प्राप्त झाली. Rajjasaṃvibhajanaṃ राज्यविभाजन 306. ‘‘Atha kho, bho, mahāgovindo brāhmaṇo yena te cha khattiyā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā te cha khattiye etadavoca – ‘‘disampati kho, bho, rājā jiṇṇo vuddho mahallako addhagato vayoanuppatto, ko nu kho pana, bho, jānāti jīvitaṃ? Ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati, yaṃ disampatimhi raññe kālaṅkate rājakattāro reṇuṃ rājaputtaṃ rajje abhisiñceyyuṃ. Āyantu, bhonto, yena reṇu rājaputto tenupasaṅkamatha; upasaṅkamitvā reṇuṃ rājaputtaṃ evaṃ vadetha – ‘‘mayaṃ kho bhoto reṇussa sahāyā piyā manāpā appaṭikūlā, yaṃsukho bhavaṃ [Pg.188] taṃsukhā mayaṃ, yaṃdukkho bhavaṃ taṃdukkhā mayaṃ. Disampati kho, bho, rājā jiṇṇo vuddho mahallako addhagato vayoanuppatto, ko nu kho pana, bho, jānāti jīvitaṃ? Ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati, yaṃ disampatimhi raññe kālaṅkate rājakattāro bhavantaṃ reṇuṃ rajje abhisiñceyyuṃ. Sace bhavaṃ reṇu rajjaṃ labhetha, saṃvibhajetha no rajjenā’’ti. ‘‘Evaṃ bho’’ti kho, bho, te cha khattiyā mahāgovindassa brāhmaṇassa paṭissutvā yena reṇu rājaputto tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā reṇuṃ rājaputtaṃ etadavocuṃ – ‘‘mayaṃ kho bhoto reṇussa sahāyā piyā manāpā appaṭikūlā; yaṃsukho bhavaṃ taṃsukhā mayaṃ, yaṃdukkho bhavaṃ taṃdukkhā mayaṃ. Disampati kho, bho, rājā jiṇṇo vuddho mahallako addhagato vayoanuppatto, ko nu kho pana bho jānāti jīvitaṃ? Ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati, yaṃ disampatimhi raññe kālaṅkate rājakattāro bhavantaṃ reṇuṃ rajje abhisiñceyyuṃ. Sace bhavaṃ reṇu rajjaṃ labhetha, saṃvibhajetha no rajjenā’’ti. ‘‘Ko nu kho, bho, añño mama vijite sukho bhavetha, aññatra bhavantebhi? Sacāhaṃ, bho, rajjaṃ labhissāmi, saṃvibhajissāmi vo rajjenā’’’ti. ३०६. त्यानंतर, हे देवहो, महागोविंद ब्राह्मण ज्या ठिकाणी ते सहा क्षत्रिय होते तिथे गेला; तिथे जाऊन त्याने त्या सहा क्षत्रियांना असे म्हटले – 'हे महाशयांनो, राजा दिसम्पति आता वृद्ध, जर्जर, वयोवृद्ध आणि आयुष्याच्या शेवटच्या टप्प्यावर पोहोचलेले आहेत. मानवी जीवनाचा काय भरवसा? राजा दिसम्पतींचा मृत्यू झाल्यावर, राजे बनवणारे राजपुत्र रेणूला राज्यावर अभिषिक्त करतील, अशी दाट शक्यता आहे. या, महाशयांनो, आपण राजपुत्र रेणूकडे जाऊ या; आणि तिथे जाऊन राजपुत्र रेणूला असे सांगू या – "आम्ही पूजनीय रेणूंचे प्रिय, आवडते आणि अनुकूल मित्र आहोत. आपल्या सुखात आमचे सुख आहे आणि आपल्या दुःखात आमचे दुःख आहे. हे महाशयांनो, राजा दिसम्पति आता वृद्ध, जर्जर, वयोवृद्ध आणि आयुष्याच्या शेवटच्या टप्प्यावर पोहोचलेले आहेत. मानवी जीवनाचा काय भरवसा? राजा दिसम्पतींचा मृत्यू झाल्यावर, राजे बनवणारे पूजनीय रेणूला राज्यावर अभिषिक्त करतील, अशी दाट शक्यता आहे. जर पूजनीय रेणूंना राज्य मिळाले, तर त्यांनी आमच्यात राज्याची वाटणी करावी."' 'तसेच असो, महाशय,' असे म्हणून त्या सहा क्षत्रियांनी महागोविंद ब्राह्मणाचे ऐकले आणि ते राजपुत्र रेणूकडे गेले; तिथे जाऊन त्यांनी राजपुत्र रेणूला असे म्हटले – 'आम्ही पूजनीय रेणूंचे प्रिय, आवडते आणि अनुकूल मित्र आहोत. आपल्या सुखात आमचे सुख आहे आणि आपल्या दुःखात आमचे दुःख आहे. हे महाशयांनो, राजा दिसम्पति आता वृद्ध, जर्जर, वयोवृद्ध आणि आयुष्याच्या शेवटच्या टप्प्यावर पोहोचलेले आहेत. मानवी जीवनाचा काय भरवसा? राजा दिसम्पतींचा मृत्यू झाल्यावर, राजे बनवणारे पूजनीय रेणूला राज्यावर अभिषिक्त करतील, अशी दाट शक्यता आहे. जर पूजनीय रेणूंना राज्य मिळाले, तर त्यांनी आमच्यात राज्याची वाटणी करावी.' (यावर राजपुत्र रेणू म्हणाला) – 'हे महाशयांनो, माझ्या राज्यात आपल्याशिवाय इतर कोण सुखी होणार? जर मला राज्य मिळाले, तर मी नक्कीच तुमच्यात राज्याची वाटणी करीन.' 307. ‘‘Atha kho, bho, ahorattānaṃ accayena rājā disampati kālamakāsi. Disampatimhi raññe kālaṅkate rājakattāro reṇuṃ rājaputtaṃ rajje abhisiñciṃsu. Abhisitto reṇu rajjena pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti. Atha kho, bho, mahāgovindo brāhmaṇo yena te cha khattiyā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā te cha khattiye etadavoca – ‘‘disampati kho, bho, rājā kālaṅkato. Abhisitto reṇu rajjena pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti. Ko nu kho pana, bho, jānāti, madanīyā kāmā? Āyantu, bhonto, yena reṇu rājā tenupasaṅkamatha; upasaṅkamitvā reṇuṃ rājānaṃ evaṃ vadetha – disampati kho, bho, rājā kālaṅkato, abhisitto bhavaṃ reṇu rajjena, sarati bhavaṃ taṃ vacana’’’nti? ३०७. त्यानंतर, हे देवहो, काही काळानंतर राजा दिसम्पतींचा मृत्यू झाला. राजा दिसम्पतींचा मृत्यू झाल्यावर, राजे बनवणाऱ्यांनी राजपुत्र रेणूला राज्यावर अभिषिक्त केले. राज्याभिषेक झाल्यावर राजा रेणू पाच प्रकारच्या कामभोगांमध्ये मग्न होऊन सुख उपभोगू लागला. त्यानंतर, हे देवहो, महागोविंद ब्राह्मण ज्या ठिकाणी ते सहा क्षत्रिय होते तिथे गेला; तिथे जाऊन त्याने त्या सहा क्षत्रियांना असे म्हटले – 'हे महाशयांनो, राजा दिसम्पतींचा मृत्यू झाला आहे. राजा रेणूचा राज्याभिषेक झाला असून तो पाच प्रकारच्या कामभोगांमध्ये मग्न होऊन सुख उपभोगत आहे. हे महाशयांनो, कामभोग हे धुंद करणारे असतात, हे कोणाला ठाऊक नाही? या, महाशयांनो, आपण राजा रेणूकडे जाऊ या; आणि तिथे जाऊन राजा रेणूला असे विचारू या – "हे महाराज, राजा दिसम्पतींचा मृत्यू झाला आहे आणि आपला राज्याभिषेक झाला आहे. पूजनीय रेणूंना आपले ते वचन आठवते का?"' 308. ‘‘‘Evaṃ[Pg.189], bho’’ti kho, bho, te cha khattiyā mahāgovindassa brāhmaṇassa paṭissutvā yena reṇu rājā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā reṇuṃ rājānaṃ etadavocuṃ – ‘‘disampati kho, bho, rājā kālaṅkato, abhisitto bhavaṃ reṇu rajjena, sarati bhavaṃ taṃ vacana’’nti? ‘‘Sarāmahaṃ, bho, taṃ vacanaṃ. Ko nu kho, bho, pahoti imaṃ mahāpathaviṃ uttarena āyataṃ dakkhiṇena sakaṭamukhaṃ sattadhā samaṃ suvibhattaṃ vibhajitu’’nti? ‘‘Ko nu kho, bho, añño pahoti, aññatra mahāgovindena brāhmaṇenā’’ti? Atha kho, bho, reṇu rājā aññataraṃ purisaṃ āmantesi – ‘‘ehi tvaṃ, ambho purisa, yena mahāgovindo brāhmaṇo tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā mahāgovindaṃ brāhmaṇaṃ evaṃ vadehi – ‘rājā taṃ, bhante, reṇu āmantetī’’’ti. ‘‘Evaṃ devā’’ti kho, bho, so puriso reṇussa rañño paṭissutvā yena mahāgovindo brāhmaṇo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā mahāgovindaṃ brāhmaṇaṃ etadavoca – ‘‘rājā taṃ, bhante, reṇu āmantetī’’ti. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho, bho, mahāgovindo brāhmaṇo tassa purisassa paṭissutvā yena reṇu rājā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā reṇunā raññā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho, bho, mahāgovindaṃ brāhmaṇaṃ reṇu rājā etadavoca – ‘‘etu, bhavaṃ govindo, imaṃ mahāpathaviṃ uttarena āyataṃ dakkhiṇena sakaṭamukhaṃ sattadhā samaṃ suvibhattaṃ vibhajatū’’ti. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho mahāgovindo brāhmaṇo reṇussa rañño paṭissutvā imaṃ mahāpathaviṃ uttarena āyataṃ dakkhiṇena sakaṭamukhaṃ sattadhā samaṃ suvibhattaṃ vibhaji. Sabbāni sakaṭamukhāni paṭṭhapesi. Tatra sudaṃ majjhe reṇussa rañño janapado hoti. ३०८. “‘तसेच असो, हे महाशयांनो’ असे म्हणून त्या सहा क्षत्रियांनी महागोविंद ब्राह्मणाचे ऐकले आणि ते जेथे राजा रेणू होता तेथे गेले. तेथे जाऊन त्यांनी राजा रेणूला असे म्हटले— ‘हे महाशय, राजा दिसंपती कालवश झाले आहेत आणि आपण, राजा रेणू, राज्याभिषिक्त झाला आहात. आपल्याला आपले ते वचन आठवते का?’ ‘हे महाशयांनो, मला ते वचन आठवते. परंतु, उत्तरेकडे रुंद आणि दक्षिणेकडे गाडीच्या मुखासारखी (अरुंद) असलेल्या या विशाल पृथ्वीला सात समान आणि सुविभक्त भागांत वाटण्यास कोण समर्थ आहे?’ ‘हे महाशय, महागोविंद ब्राह्मणाशिवाय दुसरा कोण समर्थ असू शकतो?’ तेव्हा राजा रेणूने एका पुरुषाला बोलावले— ‘हे माणसा, इकडे ये. तू जेथे महागोविंद ब्राह्मण आहे तेथे जा आणि त्यांना असे सांग— भंते, राजा रेणू आपल्याला बोलवत आहेत.’ ‘तसेच असो, महाराज’ असे म्हणून तो पुरुष राजा रेणूच्या आज्ञेचे पालन करून जेथे महागोविंद ब्राह्मण होते तेथे गेला. तेथे जाऊन त्याने महागोविंद ब्राह्मणांना म्हटले— ‘भंते, राजा रेणू आपल्याला बोलवत आहेत.’ ‘तसेच असो, मित्रा’ असे म्हणून महागोविंद ब्राह्मणाने त्या पुरुषाला संमती दिली आणि ते जेथे राजा रेणू होता तेथे गेले. तेथे जाऊन त्यांनी राजा रेणूसोबत कुशलक्षेम विचारले. आनंददायी व संस्मरणीय संभाषण संपवून ते एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या महागोविंद ब्राह्मणांना राजा रेणू म्हणाला— ‘यावे, महाशय गोविंद! उत्तरेकडे रुंद आणि दक्षिणेकडे गाडीच्या मुखासारखी असलेल्या या विशाल पृथ्वीला सात समान आणि सुविभक्त भागांत विभाजित करावे.’ ‘तसेच असो, महाराज’ असे म्हणून महागोविंद ब्राह्मणाने राजा रेणूचे म्हणणे मान्य केले आणि उत्तरेकडे रुंद व दक्षिणेकडे गाडीच्या मुखासारखी असलेल्या या विशाल पृथ्वीला सात समान आणि सुविभक्त भागांत विभाजित केले. त्यांनी सर्व भागांना गाडीच्या मुखासारखे (सकाटमुख) बनवले. त्या सात भागांच्या मध्यभागी राजा रेणूचा जनपद (देश) होता.” 309. Dantapuraṃ kaliṅgānaṃ, assakānañca potanaṃ. ३०९. “कलिंगांचे दंतपूर आणि अश्मकांचे (अस्सकांचे) पोतन.” Mahesayaṃ avantīnaṃ, sovīrānañca rorukaṃ. “अवंतींचे माहिस्सती (महेसय) आणि सोवीरांचे रोरुक.” Mithilā ca videhānaṃ, campā aṅgesu māpitā; Bārāṇasī ca kāsīnaṃ, ete govindamāpitāti. “विदेहांची मिथिला, अंगांचे चंपा आणि काशींचे वाराणसी; ही सात शहरे महागोविंदाने निर्माण केली होती.” 310. ‘‘Atha [Pg.190] kho, bho, te cha khattiyā yathāsakena lābhena attamanā ahesuṃ paripuṇṇasaṅkappā – ‘‘yaṃ vata no ahosi icchitaṃ, yaṃ ākaṅkhitaṃ, yaṃ adhippetaṃ, yaṃ abhipatthitaṃ, taṃ no laddha’’nti. ३१०. “तेव्हा, हे महाशयांनो, ते सहा क्षत्रिय आपापल्या प्राप्तीने अत्यंत आनंदित झाले आणि त्यांचे संकल्प पूर्ण झाले— ‘आम्हाला जे हवे होते, ज्याची आम्ही आकांक्षा केली होती, जे आमच्या मनात होते आणि ज्याची आम्ही प्रार्थना केली होती, ते खरोखर आम्हाला मिळाले!’” ‘‘Sattabhū brahmadatto ca, vessabhū bharato saha; Reṇu dve dhataraṭṭhā ca, tadāsuṃ satta bhāradhā’ti. “सत्तभू, ब्रह्मदत्त, वेस्सभू, भरत, रेणू आणि दोन धतरठ्ठ; हे सात राजे त्या काळी जंबुद्विपाचे धुरंधर (भारवाहक) राजे होते.” Paṭhamabhāṇavāro niṭṭhito. “पहिला भाणवार समाप्त.” Kittisaddaabbhuggamanaṃ “कीर्तीचा प्रसार” 311. ‘‘Atha kho, bho, te cha khattiyā yena mahāgovindo brāhmaṇo tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā mahāgovindaṃ brāhmaṇaṃ etadavocuṃ – ‘‘yathā kho bhavaṃ govindo reṇussa rañño sahāyo piyo manāpo appaṭikūlo. Evameva kho bhavaṃ govindo amhākampi sahāyo piyo manāpo appaṭikūlo, anusāsatu no bhavaṃ govindo; mā no bhavaṃ govindo anusāsaniyā paccabyāhāsī’’ti. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho mahāgovindo brāhmaṇo tesaṃ channaṃ khattiyānaṃ paccassosi. Atha kho, bho, mahāgovindo brāhmaṇo satta ca rājāno khattiye muddhāvasitte rajje anusāsi, satta ca brāhmaṇamahāsāle satta ca nhātakasatāni mante vācesi. ३११. “तेव्हा, हे महाशयांनो, ते सहा क्षत्रिय जेथे महागोविंद ब्राह्मण होते तेथे गेले. तेथे जाऊन त्यांनी महागोविंद ब्राह्मणांना असे म्हटले— ‘जसे आपण, महाशय गोविंद, राजा रेणूचे प्रिय, अनुकूल आणि अविरोध मित्र आहात, तसेच आपण आमचेही प्रिय, अनुकूल आणि अविरोध मित्र व्हावे. आपण आम्हालाही उपदेश करावा; आपण आम्हाला उपदेश करण्यास नकार देऊ नये.’ ‘तसेच असो, महाशयांनो’ असे म्हणून महागोविंद ब्राह्मणाने त्या सहा क्षत्रियांचे म्हणणे मान्य केले. त्यानंतर, हे महाशयांनो, महागोविंद ब्राह्मणाने त्या सात अभिषिक्त क्षत्रिय राजांना राज्यकारभाराचा उपदेश केला, आणि सात ब्राह्मण महाशाल (श्रीमंत ब्राह्मण) व सातशे स्नातकांना (विद्यार्थ्यांना) मंत्रांचे (वेदांचे) अध्यापन केले.” 312. ‘‘Atha kho, bho, mahāgovindassa brāhmaṇassa aparena samayena evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggacchi – ‘‘sakkhi mahāgovindo brāhmaṇo brahmānaṃ passati, sakkhi mahāgovindo brāhmaṇo brahmunā sākaccheti sallapati mantetī’’ti. Atha kho, bho, mahāgovindassa brāhmaṇassa etadahosi – ‘‘mayhaṃ kho evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘sakkhi mahāgovindo brāhmaṇo brahmānaṃ passati, sakkhi mahāgovindo brāhmaṇo brahmunā sākaccheti sallapati mantetī’ti. Na kho panāhaṃ brahmānaṃ passāmi, na brahmunā sākacchemi, na brahmunā sallapāmi[Pg.191], na brahmunā mantemi. Sutaṃ kho pana metaṃ brāhmaṇānaṃ vuddhānaṃ mahallakānaṃ ācariyapācariyānaṃ bhāsamānānaṃ – ‘yo vassike cattāro māse paṭisallīyati, karuṇaṃ jhānaṃ jhāyati, so brahmānaṃ passati brahmunā sākaccheti brahmunā sallapati brahmunā mantetī’ti. Yaṃnūnāhaṃ vassike cattāro māse paṭisallīyeyyaṃ, karuṇaṃ jhānaṃ jhāyeyya’’nti. ३१२. “त्यानंतर, हे महाशयांनो, काही काळानंतर महागोविंद ब्राह्मणाची अशी उत्तम कीर्ती पसरली— ‘महागोविंद ब्राह्मण प्रत्यक्ष ब्रह्माला पाहतात, ते प्रत्यक्ष ब्रह्माशी चर्चा करतात, संभाषण करतात आणि सल्लामसलत करतात.’ तेव्हा, हे महाशयांनो, महागोविंद ब्राह्मणाच्या मनात असा विचार आला— ‘माझी अशी उत्तम कीर्ती पसरली आहे की— महागोविंद ब्राह्मण प्रत्यक्ष ब्रह्माला पाहतात, प्रत्यक्ष ब्रह्माशी चर्चा करतात, संभाषण करतात आणि सल्लामसलत करतात. परंतु मी तर ब्रह्माला प्रत्यक्ष पाहत नाही, ब्रह्माशी चर्चा करत नाही, संभाषण करत नाही आणि सल्लामसलतही करत नाही. पण मी वृद्ध, ज्येष्ठ आणि आचार्यांचे आचार्य असलेल्या ब्राह्मणांकडून असे ऐकले आहे की— जो कोणी पावसाळ्याचे चार महिने एकांतात राहतो आणि करुणा ध्यानाचा (करुणा झानाचा) सराव करतो, तो ब्रह्माला प्रत्यक्ष पाहतो, ब्रह्माशी चर्चा करतो, संभाषण करतो आणि सल्लामसलत करतो. मग मीही पावसाळ्याचे चार महिने एकांतात राहून करुणा ध्यानाचा सराव का करू नये?’” 313. ‘‘Atha kho, bho, mahāgovindo brāhmaṇo yena reṇu rājā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā reṇuṃ rājānaṃ etadavoca – ‘‘mayhaṃ kho, bho, evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘sakkhi mahāgovindo brāhmaṇo brahmānaṃ passati, sakkhi mahāgovindo brāhmaṇo brahmunā sākaccheti sallapati mantetī’ti. Na kho panāhaṃ, bho, brahmānaṃ passāmi, na brahmunā sākacchemi, na brahmunā sallapāmi, na brahmunā mantemi. Sutaṃ kho pana metaṃ brāhmaṇānaṃ vuddhānaṃ mahallakānaṃ ācariyapācariyānaṃ bhāsamānānaṃ – ‘yo vassike cattāro māse paṭisallīyati, karuṇaṃ jhānaṃ jhāyati, so brahmānaṃ passati, brahmunā sākaccheti brahmunā sallapati brahmunā mantetī’ti. Icchāmahaṃ, bho, vassike cattāro māse paṭisallīyituṃ, karuṇaṃ jhānaṃ jhāyituṃ; namhi kenaci upasaṅkamitabbo aññatra ekena bhattābhihārenā’’ti. ‘‘Yassadāni bhavaṃ govindo kālaṃ maññatī’’ti. ३१३. “तेव्हा, हे महाशयांनो, महागोविंद ब्राह्मण जेथे राजा रेणू होता तेथे गेले. तेथे जाऊन त्यांनी राजा रेणूला असे म्हटले— ‘महाराज, माझी अशी उत्तम कीर्ती पसरली आहे की— महागोविंद ब्राह्मण प्रत्यक्ष ब्रह्माला पाहतात, प्रत्यक्ष ब्रह्माशी चर्चा करतात, संभाषण करतात आणि सल्लामसलत करतात. परंतु, महाराज, मी तर ब्रह्माला प्रत्यक्ष पाहत नाही, ब्रह्माशी चर्चा करत नाही, संभाषण करत नाही आणि सल्लामसलतही करत नाही. पण मी वृद्ध, ज्येष्ठ आणि आचार्यांचे आचार्य असलेल्या ब्राह्मणांकडून असे ऐकले आहे की— जो कोणी पावसाळ्याचे चार महिने एकांतात राहतो आणि करुणा ध्यानाचा सराव करतो, तो ब्रह्माला प्रत्यक्ष पाहतो, ब्रह्माशी चर्चा करतो, संभाषण करतो आणि सल्लामसलत करतो. महाराज, माझी अशी इच्छा आहे की मी पावसाळ्याचे चार महिने एकांतात राहावे आणि करुणा ध्यानाचा सराव करावा. भोजन आणणाऱ्या एका व्यक्तीशिवाय इतर कोणीही माझ्याकडे येऊ नये.’ ‘महाशय गोविंद, आपल्याला ज्याची वेळ योग्य वाटते, ते आपण करावे.’” 314. ‘‘Atha kho, bho, mahāgovindo brāhmaṇo yena te cha khattiyā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā te cha khattiye etadavoca – ‘‘mayhaṃ kho, bho, evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘sakkhi mahāgovindo brāhmaṇo brahmānaṃ passati, sakkhi mahāgovindo brāhmaṇo brahmunā sākaccheti sallapati mantetī’ti. Na kho panāhaṃ, bho, brahmānaṃ passāmi, na brahmunā sākacchemi, na brahmunā sallapāmi, na brahmunā mantemi. Sutaṃ kho pana metaṃ brāhmaṇānaṃ vuddhānaṃ mahallakānaṃ ācariyapācariyānaṃ bhāsamānānaṃ, ‘yo vassike cattāro māse paṭisallīyati, karuṇaṃ jhānaṃ jhāyati, so brahmānaṃ passati brahmunā sākaccheti brahmunā sallapati brahmunā mantetī’ti. Icchāmahaṃ, bho, vassike cattāro māse paṭisallīyituṃ, karuṇaṃ jhānaṃ jhāyituṃ; namhi kenaci upasaṅkamitabbo aññatra ekena bhattābhihārenā’’ti. ‘‘Yassadāni bhavaṃ govindo kālaṃ maññatī’’’ti. ३१४. त्यानंतर, हे देवा, महागोविंद ब्राह्मण ज्या ठिकाणी ते सहा क्षत्रिय राजे होते, तिथे गेला. तिथे जाऊन त्याने त्या सहा क्षत्रिय राजांना असे म्हटले— 'अहो, माझी अशी उत्तम कीर्ती पसरली आहे की— "महागोविंद ब्राह्मण प्रत्यक्ष ब्रह्माला पाहतो, महागोविंद ब्राह्मण प्रत्यक्ष ब्रह्माशी संवाद साधतो, संभाषण करतो आणि सल्लामसलत करतो." परंतु, अहो, मी ब्रह्माला पाहत नाही, मी ब्रह्माशी संवाद साधत नाही, मी ब्रह्माशी संभाषण करत नाही, मी ब्रह्माशी सल्लामसलत करत नाही. पण मी वृद्ध, ज्येष्ठ, आचार्य आणि आचार्यांचे आचार्य असणाऱ्या ब्राह्मणांकडून असे बोलताना ऐकले आहे की— "जो वर्षाऋतूचे चार महिने एकांतात राहतो, करुणेच्या ध्यानाचा अभ्यास करतो, तो ब्रह्माला पाहतो, ब्रह्माशी संवाद साधतो, ब्रह्माशी संभाषण करतो आणि ब्रह्माशी सल्लामसलत करतो." अहो, माझी अशी इच्छा आहे की मी वर्षाऋतूचे चार महिने एकांतात राहावे आणि करुणेच्या ध्यानाचा अभ्यास करावा; भोजन आणून देणाऱ्या एका व्यक्तीशिवाय इतर कोणीही माझ्याकडे येऊ नये.' (त्यावर ते राजे म्हणाले—) 'पूजनीय गोविंदजी, ज्याचा आता आपण योग्य काळ समजत असाल, तो आपण करावा.' 315. ‘‘Atha [Pg.192] kho, bho, mahāgovindo brāhmaṇo yena te satta ca brāhmaṇamahāsālā satta ca nhātakasatāni tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā te satta ca brāhmaṇamahāsāle satta ca nhātakasatāni etadavoca – ‘‘mayhaṃ kho, bho, evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘sakkhi mahāgovindo brāhmaṇo brahmānaṃ passati, sakkhi mahāgovindo brāhmaṇo brahmunā sākaccheti sallapati mantetī’ti. Na kho panāhaṃ, bho, brahmānaṃ passāmi, na brahmunā sākacchemi, na brahmunā sallapāmi, na brahmunā mantemi. Sutaṃ kho pana metaṃ brāhmaṇānaṃ vuddhānaṃ mahallakānaṃ ācariyapācariyānaṃ bhāsamānānaṃ – ‘yo vassike cattāro māse paṭisallīyati, karuṇaṃ jhānaṃ jhāyati, so brahmānaṃ passati, brahmunā sākaccheti, brahmunā sallapati, brahmunā mantetī’ti. Tena hi, bho, yathāsute yathāpariyatte mante vitthārena sajjhāyaṃ karotha, aññamaññañca mante vācetha; icchāmahaṃ, bho, vassike cattāro māse paṭisallīyituṃ, karuṇaṃ jhānaṃ jhāyituṃ; namhi kenaci upasaṅkamitabbo aññatra ekena bhattābhihārenā’’ti. ‘‘Yassa dāni bhavaṃ govindo kālaṃ maññatī’’ti. ३१५. त्यानंतर, हे देवा, महागोविंद ब्राह्मण ज्या ठिकाणी ते सात महाशाल ब्राह्मण आणि सातशे स्नातक होते, तिथे गेला. तिथे जाऊन त्याने त्या सात महाशाल ब्राह्मणांना आणि सातशे स्नातकांना असे म्हटले— 'अहो, माझी अशी उत्तम कीर्ती पसरली आहे की— "महागोविंद ब्राह्मण प्रत्यक्ष ब्रह्माला पाहतो, महागोविंद ब्राह्मण प्रत्यक्ष ब्रह्माशी संवाद साधतो, संभाषण करतो आणि सल्लामसलत करतो." परंतु, अहो, मी ब्रह्माला पाहत नाही, मी ब्रह्माशी संवाद साधत नाही, मी ब्रह्माशी संभाषण करत नाही, मी ब्रह्माशी सल्लामसलत करत नाही. पण मी वृद्ध, ज्येष्ठ, आचार्य आणि आचार्यांचे आचार्य असणाऱ्या ब्राह्मणांकडून असे बोलताना ऐकले आहे की— "जो वर्षाऋतूचे चार महिने एकांतात राहतो, करुणेच्या ध्यानाचा अभ्यास करतो, तो ब्रह्माला पाहतो, ब्रह्माशी संवाद साधतो, ब्रह्माशी संभाषण करतो आणि ब्रह्माशी सल्लामसलत करतो." म्हणून, अहो, तुम्ही ऐकलेल्या आणि शिकलेल्या मंत्रांचे विस्ताराने पठण करा आणि एकमेकांना ते मंत्र शिकवा. अहो, माझी अशी इच्छा आहे की मी वर्षाऋतूचे चार महिने एकांतात राहावे आणि करुणेच्या ध्यानाचा अभ्यास करावा; भोजन आणून देणाऱ्या एका व्यक्तीशिवाय इतर कोणीही माझ्याकडे येऊ नये.' (त्यावर ते म्हणाले—) 'पूजनीय गोविंदजी, ज्याचा आता आपण योग्य काळ समजत असाल, तो आपण करावा.' 316. ‘‘Atha kho, bho, mahāgovindo brāhmaṇo yena cattārīsā bhariyā sādisiyo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā cattārīsā bhariyā sādisiyo etadavoca – ‘‘mayhaṃ kho, bhotī, evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘sakkhi mahāgovindo brāhmaṇo brahmānaṃ passati, sakkhi mahāgovindo brāhmaṇo brahmunā sākaccheti sallapati mantetī’ti. Na kho panāhaṃ, bhotī, brahmānaṃ passāmi, na brahmunā sākacchemi, na brahmunā sallapāmi, na brahmunā mantemi. Sutaṃ kho pana metaṃ brāhmaṇānaṃ vuddhānaṃ mahallakānaṃ ācariyapācariyānaṃ bhāsamānānaṃ ‘yo vassike cattāro māse paṭisallīyati, karuṇaṃ jhānaṃ jhāyati, so brahmānaṃ passati, brahmunā sākaccheti, brahmunā sallapati, brahmunā mantetīti, icchāmahaṃ, bhotī, vassike cattāro māse paṭisallīyituṃ, karuṇaṃ jhānaṃ jhāyituṃ; namhi kenaci upasaṅkamitabbo aññatra ekena bhattābhihārenā’’ti. ‘‘Yassa dāni bhavaṃ govindo kālaṃ maññatī’’’ti. ३१६. त्यानंतर, हे देवा, महागोविंद ब्राह्मण ज्या ठिकाणी त्याच्या समान कुळातील चाळीस पत्नी होत्या, तिथे गेला. तिथे जाऊन त्याने त्या चाळीस पत्नींना असे म्हटले— 'देवींनो, माझी अशी उत्तम कीर्ती पसरली आहे की— "महागोविंद ब्राह्मण प्रत्यक्ष ब्रह्माला पाहतो, महागोविंद ब्राह्मण प्रत्यक्ष ब्रह्माशी संवाद साधतो, संभाषण करतो आणि सल्लामसलत करतो." परंतु, देवींनो, मी ब्रह्माला पाहत नाही, मी ब्रह्माशी संवाद साधत नाही, मी ब्रह्माशी संभाषण करत नाही, मी ब्रह्माशी सल्लामसलत करत नाही. पण मी वृद्ध, ज्येष्ठ, आचार्य आणि आचार्यांचे आचार्य असणाऱ्या ब्राह्मणांकडून असे बोलताना ऐकले आहे की— "जो वर्षाऋतूचे चार महिने एकांतात राहतो, करुणेच्या ध्यानाचा अभ्यास करतो, तो ब्रह्माला पाहतो, ब्रह्माशी संवाद साधतो, ब्रह्माशी संभाषण करतो आणि ब्रह्माशी सल्लामसलत करतो." देवींनो, माझी अशी इच्छा आहे की मी वर्षाऋतूचे चार महिने एकांतात राहावे आणि करुणेच्या ध्यानाचा अभ्यास करावा; भोजन आणून देणाऱ्या एका व्यक्तीशिवाय इतर कोणीही माझ्याकडे येऊ नये.' (त्यावर त्या पत्नी म्हणाल्या—) 'पूजनीय गोविंदजी, ज्याचा आता आपण योग्य काळ समजत असाल, तो आपण करावा.' 317. ‘‘Atha kho, bho, mahāgovindo brāhmaṇo puratthimena nagarassa navaṃ sandhāgāraṃ kārāpetvā vassike cattāro māse paṭisallīyi, karuṇaṃ [Pg.193] jhānaṃ jhāyi; nāssudha koci upasaṅkamati aññatra ekena bhattābhihārena. Atha kho, bho, mahāgovindassa brāhmaṇassa catunnaṃ māsānaṃ accayena ahudeva ukkaṇṭhanā ahu paritassanā – ‘‘sutaṃ kho pana metaṃ brāhmaṇānaṃ vuddhānaṃ mahallakānaṃ ācariyapācariyānaṃ bhāsamānānaṃ – ‘yo vassike cattāro māse paṭisallīyati, karuṇaṃ jhānaṃ jhāyati, so brahmānaṃ passati, brahmunā sākaccheti brahmunā sallapati brahmunā mantetī’ti. Na kho panāhaṃ brahmānaṃ passāmi, na brahmunā sākacchemi na brahmunā sallapāmi na brahmunā mantemī’’’ti. ३१७. त्यानंतर, हे देवा, महागोविंद ब्राह्मणाने नगराच्या पूर्व दिशेला एक नवीन संथागार बांधून घेतले आणि तो वर्षाऋतूचे चार महिने तिथे एकांतात राहिला व करुणेच्या ध्यानाचा अभ्यास करू लागला. भोजन आणून देणाऱ्या एका व्यक्तीशिवाय इतर कोणीही त्याच्याकडे जात नसे. त्यानंतर, हे देवा, चार महिने पूर्ण झाल्यावर महागोविंद ब्राह्मणाच्या मनात खिन्नता आणि तळमळ निर्माण झाली— 'मी वृद्ध, ज्येष्ठ, आचार्य आणि आचार्यांचे आचार्य असणाऱ्या ब्राह्मणांकडून असे बोलताना ऐकले आहे की— "जो वर्षाऋतूचे चार महिने एकांतात राहतो, करुणेच्या ध्यानाचा अभ्यास करतो, तो ब्रह्माला पाहतो, ब्रह्माशी संवाद साधतो, ब्रह्माशी संभाषण करतो आणि ब्रह्माशी सल्लामसलत करतो." परंतु मी तर ब्रह्माला पाहत नाही, मी ब्रह्माशी संवाद साधत नाही, मी ब्रह्माशी संभाषण करत नाही, मी ब्रह्माशी सल्लामसलत करत नाही!' Brahmunā sākacchā ब्रह्माशी संवाद 318. ‘‘Atha kho, bho, brahmā sanaṅkumāro mahāgovindassa brāhmaṇassa cetasā cetoparivitakkamaññāya seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya, evameva, brahmaloke antarahito mahāgovindassa brāhmaṇassa sammukhe pāturahosi. Atha kho, bho, mahāgovindassa brāhmaṇassa ahudeva bhayaṃ ahu chambhitattaṃ ahu lomahaṃso yathā taṃ adiṭṭhapubbaṃ rūpaṃ disvā. Atha kho, bho, mahāgovindo brāhmaṇo bhīto saṃviggo lomahaṭṭhajāto brahmānaṃ sanaṅkumāraṃ gāthāya ajjhabhāsi – ३१८. त्यानंतर, हे देवा, सनत्कुमार ब्रह्माने महागोविंद ब्राह्मणाच्या मनातील विचार आपल्या मनाने जाणून घेतले. ज्याप्रमाणे एखादा बलवान मनुष्य आपला दुमडलेला हात सरळ करतो किंवा सरळ केलेला हात दुमडतो, अगदी त्याचप्रमाणे तो ब्रह्मलोकातून अंतर्धान पावला आणि महागोविंद ब्राह्मणाच्या समोर प्रकट झाला. त्यानंतर, हे देवा, महागोविंद ब्राह्मणाला अत्यंत भीती वाटली, त्याचे शरीर थरथर कापले आणि अंगावर काटा उभा राहिला, जसे पूर्वी कधीही न पाहिलेले रूप पाहून होते. त्यानंतर, तो महागोविंद ब्राह्मण भयभीत, उद्विग्न आणि रोमांचित होऊन सनत्कुमार ब्रह्माला गाथेने म्हणाला— ‘‘‘Vaṇṇavā yasavā sirimā, ko nu tvamasi mārisa; Ajānantā taṃ pucchāma, kathaṃ jānemu taṃ maya’’nti. 'हे पूजनीय, आपण अत्यंत तेजस्वी, यशस्वी आणि कीर्तिमान आहात. आपण कोण आहात? आम्ही आपल्याला ओळखत नसल्यामुळे विचारत आहोत, आम्ही आपल्याला कसे ओळखावे?' ‘‘Maṃ ve kumāraṃ jānanti, brahmaloke sanantanaṃ ; Sabbe jānanti maṃ devā, evaṃ govinda jānahi’’. 'हे गोविंदा, ब्रह्मलोकातील सर्व देव मला सनातन "कुमार" (सनत्कुमार) म्हणून ओळखतात. तू देखील मला असेच ओळख.' ‘‘‘Āsanaṃ udakaṃ pajjaṃ, madhusākañca brahmuno; Agghe bhavantaṃ pucchāma, agghaṃ kurutu no bhavaṃ’’. 'ब्रह्मासाठी आसन, पाणी, पाद्य आणि मधुर शाक हे आदरातिथ्य तयार आहे. आम्ही पूजनीयांना या आदरातिथ्याविषयी विचारत आहोत, पूजनीयांनी आमच्या या आदरातिथ्याचा स्वीकार करावा.' ‘‘Paṭiggaṇhāma te agghaṃ, yaṃ tvaṃ govinda bhāsasi; Diṭṭhadhammahitatthāya, samparāya sukhāya ca; Katāvakāso pucchassu, yaṃ kiñci abhipatthita’’nti. 'हे गोविंदा, तू जे काही म्हणत आहेस, त्या तुझ्या आदरातिथ्याचा आम्ही स्वीकार करतो. या जन्मातील हितासाठी आणि परलोकातील सुखासाठी, तुला जी काही इच्छा असेल, तो प्रश्न विचारण्यास तुला परवानगी आहे, तू विचारू शकतोस.' 319. ‘‘Atha kho, bho, mahāgovindassa brāhmaṇassa etadahosi – ‘‘katāvakāso khomhi brahmunā sanaṅkumārena. Kiṃ nu kho ahaṃ brahmānaṃ sanaṅkumāraṃ [Pg.194] puccheyyaṃ diṭṭhadhammikaṃ vā atthaṃ samparāyikaṃ vā’ti? Atha kho, bho, mahāgovindassa brāhmaṇassa etadahosi – ‘kusalo kho ahaṃ diṭṭhadhammikānaṃ atthānaṃ, aññepi maṃ diṭṭhadhammikaṃ atthaṃ pucchanti. Yaṃnūnāhaṃ brahmānaṃ sanaṅkumāraṃ samparāyikaññeva atthaṃ puccheyya’nti. Atha kho, bho, mahāgovindo brāhmaṇo brahmānaṃ sanaṅkumāraṃ gāthāya ajjhabhāsi – ३१९. तेव्हा, हे देवहो! महागोविंद ब्राह्मणाच्या मनात असा विचार आला – 'मला सनत्कुमार (सनंकुमार) ब्रह्मांनी संधी दिली आहे. मग मी सनंकुमार ब्रह्माला या जन्मातील (ऐहिक) कल्याणाबद्दल विचारावे की परलोकातील (पारलौकिक) कल्याणाबद्दल?' त्यानंतर, हे देवहो! महागोविंद ब्राह्मणाच्या मनात असा विचार आला – 'मी ऐहिक कल्याणाच्या गोष्टींमध्ये तर कुशल आहेच, आणि इतर लोकही मला ऐहिक कल्याणाबद्दलच विचारतात. मग मी सनंकुमार ब्रह्माला परलोकातील कल्याणाबद्दलच का विचारू नये?' त्यानंतर, हे देवहो! महागोविंद ब्राह्मणाने सनंकुमार ब्रह्माला गाथेने संबोधित केले – ‘‘Pucchāmi brahmānaṃ sanaṅkumāraṃ,Kaṅkhī akaṅkhiṃ paravediyesu; Katthaṭṭhito kimhi ca sikkhamāno,Pappoti macco amataṃ brahmaloka’’nti. मी शंकाकुल होऊन, इतरांच्या शंकांचे निरसन करणाऱ्या आणि स्वतः शंकारहित असलेल्या सनंकुमार ब्रह्माला विचारतो – मनुष्य कोठे स्थित राहून आणि कशाचा अभ्यास (शिकावण) करून अमर अशा ब्रह्मलोकाला प्राप्त करू शकतो? ‘‘Hitvā mamattaṃ manujesu brahme,Ekodibhūto karuṇedhimutto ; Nirāmagandho virato methunasmā,Etthaṭṭhito ettha ca sikkhamāno; Pappoti macco amataṃ brahmaloka’’nti. हे ब्राह्मणा (गोविंदा)! मनुष्यांमध्ये 'माझेपणा' (ममत्व) सोडून, एकाकी राहून, करुणेमध्ये मग्न होऊन, दुर्गंधीपासून (आमगंधापासून) मुक्त राहून आणि मैथुनापासून अलिप्त राहून; यात स्थित राहून आणि याचाच अभ्यास करून मनुष्य अमर अशा ब्रह्मलोकाला प्राप्त करू शकतो. 320. ‘‘Hitvā mamatta’nti ahaṃ bhoto ājānāmi. Idhekacco appaṃ vā bhogakkhandhaṃ pahāya mahantaṃ vā bhogakkhandhaṃ pahāya appaṃ vā ñātiparivaṭṭaṃ pahāya mahantaṃ vā ñātiparivaṭṭaṃ pahāya kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajati, ‘iti hitvā mamatta’nti ahaṃ bhoto ājānāmi. ‘Ekodibhūto’ti ahaṃ bhoto ājānāmi. Idhekacco vivittaṃ senāsanaṃ bhajati araññaṃ rukkhamūlaṃ pabbataṃ kandaraṃ giriguhaṃ susānaṃ vanapatthaṃ abbhokāsaṃ palālapuñjaṃ, iti ekodibhūto’ti ahaṃ bhoto ājānāmi. ‘Karuṇedhimutto’ti ahaṃ bhoto ājānāmi. Idhekacco karuṇāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati, tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ, tathā catutthaṃ. Iti uddhamadhotiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ karuṇāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharati. Iti ‘karuṇedhimutto’ti ahaṃ bhoto ājānāmi. Āmagandhe ca kho ahaṃ bhoto bhāsamānassa na ājānāmi. ३२०. 'ममत्व सोडणे' याचा अर्थ मला समजतो. येथे एखादी व्यक्ती थोडी किंवा पुष्कळ संपत्ती सोडून, थोडे किंवा मोठे नातेवाईकांचे वर्तुळ सोडून, केस आणि दाढी काढून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घरातून बेघर होऊन प्रव्रजित होते; 'ममत्व सोडणे' याचा अर्थ मला असा समजतो. 'एकाकी राहणे' याचा अर्थ मला समजतो. येथे एखादी व्यक्ती निर्जन अशा शयनासनाचा आश्रय घेते – जसे की अरण्य, वृक्षाचे मूळ, पर्वत, दरी, पर्वताची गुहा, स्मशान, जंगल, उघडे मैदान किंवा गवताचा ढीग; 'एकाकी राहणे' याचा अर्थ मला असा समजतो. 'करुणेमध्ये मग्न असणे' याचा अर्थ मला समजतो. येथे एखादी व्यक्ती करुणेने युक्त अशा चित्ताने एका दिशेला व्यापून राहते, तसेच दुसऱ्या दिशेला, तिसऱ्या दिशेला आणि चौथ्या दिशेला. अशा प्रकारे वर, खाली, तिरके, सर्वत्र, सर्वात्मभावाने, संपूर्ण जगाला करुणेने युक्त, विशाल, महान, अमर्याद, वैररहित आणि व्यापादरहित चित्ताने व्यापून राहते; 'करुणेमध्ये मग्न असणे' याचा अर्थ मला असा समजतो. परंतु, आपण ज्या 'आमगंघा'बद्दल (दुर्गंधीबद्दल) बोलत आहात, त्याचा अर्थ मला समजला नाही. ‘‘Ke [Pg.195] āmagandhā manujesu brahme,Ete avidvā idha brūhi dhīra; Kenāvaṭā vāti pajā kurutu,Āpāyikā nivutabrahmalokā’’ti. हे ब्रह्मा! मनुष्यांमध्ये 'आमगंध' (दुर्गंधी) कोणते आहेत? हे सुज्ञ! मला याविषयी ज्ञान नाही, म्हणून मला सांगा. कोणत्या क्लेशाने झाकल्यामुळे ही प्रजा दुर्गंधीयुक्त होते, अपायगामी (नरकगामी) होते आणि त्यांच्यासाठी ब्रह्मलोक बंद होतो? ‘‘Kodho mosavajjaṃ nikati ca dubbho,Kadariyatā atimāno usūyā; Icchā vivicchā paraheṭhanā ca,Lobho ca doso ca mado ca moho; Etesu yuttā anirāmagandhā,Āpāyikā nivutabrahmalokā’’ti. क्रोध, असत्य बोलणे (मृषावाद), कपट, द्रोह (मित्राचा विश्वासघात), कंजूषपणा, अतिमान (अहंकार), ईर्ष्या, इच्छा (लोभ), संशय (मत्सर), पर-पीडा (दुसऱ्यांना त्रास देणे), लोभ, द्वेष, मद आणि मोह; या चौदा क्लेशांनी युक्त असलेली प्रजा दुर्गंधीयुक्त (आमगंधी) असते, ती अपायगामी (नरकगामी) होते आणि तिच्यासाठी ब्रह्मलोक बंद होतो. ‘‘Yathā kho ahaṃ bhoto āmagandhe bhāsamānassa ājānāmi. Te na sunimmadayā agāraṃ ajjhāvasatā. Pabbajissāmahaṃ, bho, agārasmā anagāriya’’nti. ‘‘Yassadāni bhavaṃ govindo kālaṃ maññatī’’ti. आपण सांगितलेल्या या दुर्गंधीबद्दल (आमगंधाबद्दल) मला जसे समजले आहे, त्यानुसार गृहस्थाश्रमात राहून या दुर्गंधीचा त्याग करणे सोपे नाही. म्हणून, हे पूज्य! मी गृहस्थाश्रमाचा त्याग करून बेघर होऊन प्रव्रजित होईन. (ब्रह्मा म्हणाले -) 'हे गोविंदा! आता ज्याची वेळ आली आहे असे आपण मानता, ते आपण करावे (प्रव्रजित व्हावे).' Reṇurājaāmantanā राजा रेणूला आमंत्रण (संबोधन) 321. ‘‘Atha kho, bho, mahāgovindo brāhmaṇo yena reṇu rājā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā reṇuṃ rājānaṃ etadavoca – ‘‘aññaṃ dāni bhavaṃ purohitaṃ pariyesatu, yo bhoto rajjaṃ anusāsissati. Icchāmahaṃ, bho, agārasmā anagāriyaṃ pabbajituṃ. Yathā kho pana me sutaṃ brahmuno āmagandhe bhāsamānassa, te na sunimmadayā agāraṃ ajjhāvasatā. Pabbajissāmahaṃ, bho, agārasmā anagāriya’’nti. ३२१. त्यानंतर, हे देवहो! महागोविंद ब्राह्मण राजा रेणूकडे गेला आणि जवळ जाऊन राजा रेणूला म्हणाला – 'महाराज! आता आपण आपल्या राज्याचा कारभार पाहण्यासाठी दुसऱ्या पुरोहिताचा शोध घ्यावा. महाराज! माझी गृहस्थाश्रम सोडून बेघर होऊन प्रव्रजित होण्याची इच्छा आहे. ब्रह्मांकडून दुर्गंधीबद्दल (आमगंधाबद्दल) मी जे काही ऐकले आहे, त्यानुसार गृहस्थाश्रमात राहून या दुर्गंधीचा त्याग करणे सोपे नाही. म्हणून, महाराज! मी गृहस्थाश्रमाचा त्याग करून बेघर होऊन प्रव्रजित होईन.' ‘‘Āmantayāmi rājānaṃ, reṇuṃ bhūmipatiṃ ahaṃ; Tvaṃ pajānassu rajjena, nāhaṃ porohicce rame’’. मी पृथ्वीचा स्वामी राजा रेणू याला संबोधित करतो – आपण स्वतः आपल्या राज्याचा कारभार सांभाळावा, मी आता पुरोहित पदावर रमू शकत नाही. ‘‘Sace te ūnaṃ kāmehi, ahaṃ paripūrayāmi te; Yo taṃ hiṃsati vāremi, bhūmisenāpati ahaṃ; Tuvaṃ pitā ahaṃ putto, mā no govinda pājahi’’. हे गोविंदा! जर आपल्याकडे भोगांची (कामांची) काही कमतरता असेल, तर मी ती पूर्ण करीन. जो कोणी आपल्याला त्रास देईल, त्याला मी रोखीन; मी या भूमीचा सेनापती (राजा) आहे. आपण माझे पिता आहात आणि मी आपला पुत्र आहे. हे गोविंदा! आम्हांला सोडून जाऊ नका. ‘‘Namatthi ūnaṃ kāmehi, hiṃsitā me na vijjati; Amanussavaco sutvā, tasmāhaṃ na gahe rame’’. माझ्याकडे भोगांची कोणतीही कमतरता नाही, आणि मला त्रास देणाराही कोणी नाही. परंतु, अमानुष (ब्रह्माची) वाणी ऐकल्यामुळे, मी आता घरात रमू शकत नाही. ‘‘Amanusso [Pg.196] kathaṃvaṇṇo, kiṃ te atthaṃ abhāsatha; Yañca sutvā jahāsi no, gehe amhe ca kevalī’’. हे गोविंदा! तो अमानुष (ब्रह्मा) कोणत्या वर्णाचा (रूपाचा) होता? त्याने आपल्याला कोणत्या कल्याणाचा उपदेश केला? ज्याचे ऐकून आपण आपले घर, आम्हांला आणि या संपूर्ण प्रजेला सोडून चालला आहात? ‘‘Upavutthassa me pubbe, yiṭṭhukāmassa me sato; Aggi pajjalito āsi, kusapattaparitthato’’. पूर्वी जेव्हा मी एकांतात उपवास करत होतो आणि यज्ञ करण्याची इच्छा बाळगत होतो, तेव्हा कुशाच्या गवताने वेढलेला अग्नी प्रज्वलित केला गेला होता. ‘‘Tato me brahmā pāturahu, brahmalokā sanantano; So me pañhaṃ viyākāsi, taṃ sutvā na gahe rame’’. त्यानंतर ब्रह्मलोकातून सनातन ब्रह्मा माझ्यासमोर प्रकट झाले. त्यांनी माझ्या प्रश्नांचे निरसन केले; ते ऐकल्यानंतर मी आता घरात रमू शकत नाही. ‘‘Saddahāmi ahaṃ bhoto, yaṃ tvaṃ govinda bhāsasi; Amanussavaco sutvā, kathaṃ vattetha aññathā. हे गोविंदा! आपण जे काही सांगत आहात, त्यावर माझा पूर्ण विश्वास आहे. अमानुष (ब्रह्माची) वाणी ऐकल्यानंतर आपण इतर प्रकारे कसे वागू शकाल? ‘‘Te taṃ anuvattissāma, satthā govinda no bhavaṃ; Maṇi yathā veḷuriyo, akāco vimalo subho; Evaṃ suddhā carissāma, govindassānusāsane’’ti. आम्ही आपलेच अनुकरण करू. हे गोविंदा! आपण आमचे शास्ता (गुरू) व्हा. ज्याप्रमाणे निष्कलंक, निर्मळ आणि अत्यंत तेजस्वी वैडूर्य मणी असतो, त्याचप्रमाणे आम्ही शुद्ध होऊन गोविंदांच्या (आपल्या) शासनात आचरण करू. ‘‘‘Sace bhavaṃ govindo agārasmā anagāriyaṃ pabbajissati, mayampi agārasmā anagāriyaṃ pabbajissāma. Atha yā te gati, sā no gati bhavissatī’’ti. जर पूज्य गोविंद गृहस्थाश्रमाचा त्याग करून बेघर होऊन प्रव्रजित होतील, तर आम्हीही गृहस्थाश्रमाचा त्याग करून बेघर होऊन प्रव्रजित होऊ. जी आपली गती (मार्ग) असेल, तीच आमचीही गती असेल. Cha khattiyaāmantanā सहा क्षत्रियांना आमंत्रण (संबोधन) 322. ‘‘Atha kho, bho, mahāgovindo brāhmaṇo yena te cha khattiyā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā te cha khattiye etadavoca – ‘‘aññaṃ dāni bhavanto purohitaṃ pariyesantu, yo bhavantānaṃ rajje anusāsissati. Icchāmahaṃ, bho, agārasmā anagāriyaṃ pabbajituṃ. Yathā kho pana me sutaṃ brahmuno āmagandhe bhāsamānassa, te na sunimmadayā agāraṃ ajjhāvasatā. Pabbajissāmahaṃ, bho, agārasmā anagāriya’’nti. Atha kho, bho, te cha khattiyā ekamantaṃ apakkamma evaṃ samacintesuṃ – ‘‘ime kho brāhmaṇā nāma dhanaluddhā; yaṃnūna mayaṃ mahāgovindaṃ brāhmaṇaṃ dhanena sikkheyyāmā’’ti. Te mahāgovindaṃ brāhmaṇaṃ upasaṅkamitvā evamāhaṃsu – ‘‘saṃvijjati kho, bho, imesu sattasu rajjesu pahūtaṃ sāpateyyaṃ, tato bhoto yāvatakena attho, tāvatakaṃ āharīyata’’nti. ‘‘Alaṃ, bho, mamapidaṃ pahūtaṃ sāpateyyaṃ bhavantānaṃyeva vāhasā. Tamahaṃ sabbaṃ pahāya agārasmā anagāriyaṃ pabbajissāmi. Yathā kho pana me sutaṃ brahmuno āmagandhe bhāsamānassa, te na sunimmadayā agāraṃ [Pg.197] ajjhāvasatā, pabbajissāmahaṃ, bho, agārasmā anagāriya’’nti. Atha kho, bho, te cha khattiyā ekamantaṃ apakkamma evaṃ samacintesuṃ – ‘‘ime kho brāhmaṇā nāma itthiluddhā; yaṃnūna mayaṃ mahāgovindaṃ brāhmaṇaṃ itthīhi sikkheyyāmā’’ti. Te mahāgovindaṃ brāhmaṇaṃ upasaṅkamitvā evamāhaṃsu – ‘‘saṃvijjanti kho, bho, imesu sattasu rajjesu pahūtā itthiyo, tato bhoto yāvatikāhi attho, tāvatikā ānīyata’’nti. ‘‘Alaṃ, bho, mamapimā cattārīsā bhariyā sādisiyo. Tāpāhaṃ sabbā pahāya agārasmā anagāriyaṃ pabbajissāmi. Yathā kho pana me sutaṃ brahmuno āmagandhe bhāsamānassa, te na sunimmadayā agāraṃ ajjhāvasatā, pabbajissāmahaṃ, bho, agārasmā anagāriyanti’’. ३२२. त्यानंतर, अहो, महागोविंद ब्राह्मण ज्या ठिकाणी ते सहा क्षत्रिय होते, तिथे गेला. तिथे जाऊन त्याने त्या सहा क्षत्रियांना असे म्हटले – 'आता आपण आपल्या राज्याचा कारभार चालवण्यासाठी दुसऱ्या पुरोहिताचा शोध घ्यावा, जो आपल्या राज्याला उपदेश करेल. हे महाशयांनो, माझी गृहस्थाश्रमाचा त्याग करून अनगारिक प्रवज्जा घेण्याची इच्छा आहे. कारण, ब्रह्मदेवाने आमगंधाविषयी जे सांगितले आहे आणि मी जे ऐकले आहे, त्यानुसार गृहस्थाश्रमात राहणाऱ्या व्यक्तीला त्या आमगंधाचा त्याग करणे सोपे नाही. म्हणून, हे महाशयांनो, मी गृहस्थाश्रमातून बाहेर पडून अनगारिक प्रवज्जा घेणार आहे.' त्यानंतर, अहो, ते सहा क्षत्रिय एका बाजूला गेले आणि त्यांनी असा विचार केला – 'हे ब्राह्मण धनाच्या बाबतीत लोभी असतात. आपण महागोविंद ब्राह्मणाला धनाचा लोभ दाखवून वश करूया का?' मग ते महागोविंद ब्राह्मणाकडे गेले आणि म्हणाले – 'हे महाशयांनो, या सात राज्यांमध्ये विपुल संपत्ती आहे. त्यातून आपल्याला जितक्या संपत्तीची गरज असेल, तितकी आपण घ्यावी.' (महागोविंद म्हणाला) 'पुरे झाले, हे महाशयांनो! आपल्याच कृपेने माझ्याकडेही भरपूर संपत्ती आहे. मी त्या सर्व संपत्तीचा त्याग करून गृहस्थाश्रमातून अनगारिक प्रवज्जेत प्रवेश करणार आहे. कारण, ब्रह्मदेवाने आमगंधाविषयी जे सांगितले आहे आणि मी जे ऐकले आहे, त्यानुसार गृहस्थाश्रमात राहणाऱ्या व्यक्तीला त्या आमगंधाचा त्याग करणे सोपे नाही. म्हणून, हे महाशयांनो, मी गृहस्थाश्रमातून बाहेर पडून अनगारिक प्रवज्जा घेणार आहे.' त्यानंतर, अहो, ते सहा क्षत्रिय पुन्हा एका बाजूला गेले आणि त्यांनी असा विचार केला – 'हे ब्राह्मण स्त्रियांच्या बाबतीत लोभी असतात. आपण महागोविंद ब्राह्मणाला स्त्रियांचा लोभ दाखवून वश करूया का?' मग ते महागोविंद ब्राह्मणाकडे गेले आणि म्हणाले – 'हे महाशयांनो, या सात राज्यांमध्ये अनेक स्त्रिया आहेत. त्यातून आपल्याला जितक्या स्त्रियांची गरज असेल, तितक्या आपण आणाव्यात.' (महागोविंद म्हणाला) 'पुरे झाले, हे महाशयांनो! माझ्याकडेही माझ्याच योग्यतेच्या चाळीस पत्नी आहेत. मी त्या सर्वांचा त्याग करून गृहस्थाश्रमातून अनगारिक प्रवज्जेत प्रवेश करणार आहे. कारण, ब्रह्मदेवाने आमगंधाविषयी जे सांगितले आहे आणि मी जे ऐकले आहे, त्यानुसार गृहस्थाश्रमात राहणाऱ्या व्यक्तीला त्या आमगंधाचा त्याग करणे सोपे नाही. म्हणून, हे महाशयांनो, मी गृहस्थाश्रमातून बाहेर पडून अनगारिक प्रवज्जा घेणार आहे.' 323. ‘‘Sace bhavaṃ govindo agārasmā anagāriyaṃ pabbajissati, mayampi agārasmā anagāriyaṃ pabbajissāma, atha yā te gati, sā no gati bhavissatīti. ३२३. जर आदरणीय गोविंद गृहस्थाश्रमाचा त्याग करून अनगारिक प्रवज्जा घेणार असतील, तर आम्हीही गृहस्थाश्रमाचा त्याग करून अनगारिक प्रवज्जा घेऊ. मग जी तुमची गती असेल, तीच आमचीही गती होईल. ‘‘Sace jahatha kāmāni, yattha satto puthujjano; Ārambhavho daḷhā hotha, khantibalasamāhitā. ज्या कामभोगांमध्ये सामान्य लोक (पृथग्जन) आसक्त असतात, जर तुम्ही त्या कामभोगांचा त्याग करत असाल, तर दृढनिश्चयी होऊन प्रयत्न करा आणि सहनशीलतेच्या बलाने युक्त व्हा. ‘‘Esa maggo ujumaggo, esa maggo anuttaro; Saddhammo sabbhi rakkhito, brahmalokūpapattiyāti. हा मार्ग सरळ मार्ग आहे, हा मार्ग सर्वोत्तम आहे. सत्पुरुषांनी रक्षिलेला हा सद्धम्म ब्रह्मलोकाची प्राप्ती करून देणारा आहे. ‘‘Tena hi bhavaṃ govindo satta vassāni āgametu. Sattannaṃ vassānaṃ accayena mayampi agārasmā anagāriyaṃ pabbajissāma, atha yā te gati, sā no gati bhavissatī’’ti. असे असेल तर आदरणीय गोविंदांनी सात वर्षे प्रतीक्षा करावी. सात वर्षांनंतर आम्हीही गृहस्थाश्रमाचा त्याग करून अनगारिक प्रवज्जा घेऊ. मग जी तुमची गती असेल, तीच आमचीही गती होईल. ‘‘‘Aticiraṃ kho, bho, satta vassāni, nāhaṃ sakkomi, bhavante, satta vassāni āgametuṃ. Ko nu kho pana, bho, jānāti jīvitānaṃ! Gamanīyo samparāyo, mantāyaṃ boddhabbaṃ, kattabbaṃ kusalaṃ, caritabbaṃ brahmacariyaṃ, natthi jātassa amaraṇaṃ. Yathā kho pana me sutaṃ brahmuno āmagandhe bhāsamānassa, te na sunimmadayā agāraṃ ajjhāvasatā, pabbajissāmahaṃ, bho, agārasmā anagāriya’’’nti. ‘‘Tena hi bhavaṃ govindo chabbassāni āgametu…pe… pañca vassāni āgametu… cattāri vassāni āgametu… tīṇi vassāni āgametu… dve vassāni āgametu… ekaṃ vassaṃ [Pg.198] āgametu, ekassa vassassa accayena mayampi agārasmā anagāriyaṃ pabbajissāma, atha yā te gati, sā no gati bhavissatī’’ti. 'हे महाशयांनो, सात वर्षे हा फार मोठा काळ आहे. मी सात वर्षे प्रतीक्षा करू शकत नाही. हे महाशयांनो, मानवी जीवनाचा काय भरवसा! परलोकात तर जावेच लागणार आहे, म्हणून प्रज्ञेने हे जाणले पाहिजे, कुशल कर्म केले पाहिजे आणि ब्रह्मचर्याचे पालन केले पाहिजे; कारण जन्मलेल्या कोणालाही अमरत्व नाही. ब्रह्मदेवाने आमगंधाविषयी जे सांगितले आहे आणि मी जे ऐकले आहे, त्यानुसार गृहस्थाश्रमात राहणाऱ्या व्यक्तीला त्या आमगंधाचा त्याग करणे सोपे नाही. म्हणून, हे महाशयांनो, मी गृहस्थाश्रमातून बाहेर पडून अनगारिक प्रवज्जा घेणार आहे.' (ते म्हणाले) 'असे असेल तर आदरणीय गोविंदांनी सहा वर्षे प्रतीक्षा करावी... पाच वर्षे प्रतीक्षा करावी... चार वर्षे प्रतीक्षा करावी... तीन वर्षे प्रतीक्षा करावी... दोन वर्षे प्रतीक्षा करावी... एक वर्ष प्रतीक्षा करावी. एक वर्षानंतर आम्हीही गृहस्थाश्रमाचा त्याग करून अनगारिक प्रवज्जा घेऊ. मग जी तुमची गती असेल, तीच आमचीही गती होईल.' ‘‘‘Aticiraṃ kho, bho, ekaṃ vassaṃ, nāhaṃ sakkomi bhavante ekaṃ vassaṃ āgametuṃ. Ko nu kho pana, bho, jānāti jīvitānaṃ! Gamanīyo samparāyo, mantāyaṃ boddhabbaṃ, kattabbaṃ kusalaṃ, caritabbaṃ brahmacariyaṃ, natthi jātassa amaraṇaṃ. Yathā kho pana me sutaṃ brahmuno āmagandhe bhāsamānassa, te na sunimmadayā agāraṃ ajjhāvasatā, pabbajissāmahaṃ, bho, agārasmā anagāriya’’nti. ‘‘Tena hi bhavaṃ govindo satta māsāni āgametu, sattannaṃ māsānaṃ accayena mayampi agārasmā anagāriyaṃ pabbajissāma, atha yā te gati, sā no gati bhavissatī’’ti. 'हे महाशयांनो, एक वर्ष हासुद्धा फार मोठा काळ आहे. मी एक वर्ष प्रतीक्षा करू शकत नाही. हे महाशयांनो, मानवी जीवनाचा काय भरवसा! परलोकात तर जावेच लागणार आहे, म्हणून प्रज्ञेने हे जाणले पाहिजे, कुशल कर्म केले पाहिजे आणि ब्रह्मचर्याचे पालन केले पाहिजे; कारण जन्मलेल्या कोणालाही अमरत्व नाही. ब्रह्मदेवाने आमगंधाविषयी जे सांगितले आहे आणि मी जे ऐकले आहे, त्यानुसार गृहस्थाश्रमात राहणाऱ्या व्यक्तीला त्या आमगंधाचा त्याग करणे सोपे नाही. म्हणून, हे महाशयांनो, मी गृहस्थाश्रमातून बाहेर पडून अनगारिक प्रवज्जा घेणार आहे.' (ते म्हणाले) 'असे असेल तर आदरणीय गोविंदांनी सात महिने प्रतीक्षा करावी. सात महिन्यांनंतर आम्हीही गृहस्थाश्रमाचा त्याग करून अनगारिक प्रवज्जा घेऊ. मग जी तुमची गती असेल, तीच आमचीही गती होईल.' ‘‘‘Aticiraṃ kho, bho, satta māsāni, nāhaṃ sakkomi bhavante satta māsāni āgametuṃ. Ko nu kho pana, bho, jānāti jīvitānaṃ. Gamanīyo samparāyo, mantāyaṃ boddhabbaṃ, kattabbaṃ kusalaṃ, caritabbaṃ brahmacariyaṃ, natthi jātassa amaraṇaṃ. Yathā kho pana me sutaṃ brahmuno āmagandhe bhāsamānassa, te na sunimmadayā agāraṃ ajjhāvasatā, pabbajissāmahaṃ, bho, agārasmā anagāriya’’nti. 'हे महाशयांनो, सात महिने हासुद्धा फार मोठा काळ आहे. मी सात महिने प्रतीक्षा करू शकत नाही. हे महाशयांनो, मानवी जीवनाचा काय भरवसा! परलोकात तर जावेच लागणार आहे, म्हणून प्रज्ञेने हे जाणले पाहिजे, कुशल कर्म केले पाहिजे आणि ब्रह्मचर्याचे पालन केले पाहिजे; कारण जन्मलेल्या कोणालाही अमरत्व नाही. ब्रह्मदेवाने आमगंधाविषयी जे सांगितले आहे आणि मी जे ऐकले आहे, त्यानुसार गृहस्थाश्रमात राहणाऱ्या व्यक्तीला त्या आमगंधाचा त्याग करणे सोपे नाही. म्हणून, हे महाशयांनो, मी गृहस्थाश्रमातून बाहेर पडून अनगारिक प्रवज्जा घेणार आहे.' ‘‘‘Tena hi bhavaṃ govindo cha māsāni āgametu…pe… pañca māsāni āgametu… cattāri māsāni āgametu… tīṇi māsāni āgametu… dve māsāni āgametu… ekaṃ māsaṃ āgametu… addhamāsaṃ āgametu, addhamāsassa accayena mayampi agārasmā anagāriyaṃ pabbajissāma, atha yā te gati, sā no gati bhavissatī’’ti. 'असे असेल तर आदरणीय गोविंदांनी सहा महिने प्रतीक्षा करावी... पाच महिने प्रतीक्षा करावी... चार महिने प्रतीक्षा करावी... तीन महिने प्रतीक्षा करावी... दोन महिने प्रतीक्षा करावी... एक महिना प्रतीक्षा करावी... अर्धा महिना प्रतीक्षा करावी. अर्ध्या महिन्यानंतर आम्हीही गृहस्थाश्रमाचा त्याग करून अनगारिक प्रवज्जा घेऊ. मग जी तुमची गती असेल, तीच आमचीही गती होईल.' ‘‘‘Aticiraṃ kho, bho, addhamāso, nāhaṃ sakkomi bhavante addhamāsaṃ āgametuṃ. Ko nu kho pana, bho, jānāti jīvitānaṃ! Gamanīyo samparāyo, mantāyaṃ boddhabbaṃ, kattabbaṃ kusalaṃ, caritabbaṃ brahmacariyaṃ, natthi jātassa amaraṇaṃ. Yathā kho pana me sutaṃ brahmuno āmagandhe bhāsamānassa, te na sunimmadayā agāraṃ ajjhāvasatā, pabbajissāmahaṃ, bho, agārasmā anagāriya’’nti. ‘‘Tena hi bhavaṃ govindo sattāhaṃ āgametu, yāva mayaṃ sake puttabhātaro rajjena anusāsissāma, sattāhassa [Pg.199] accayena mayampi agārasmā anagāriyaṃ pabbajissāma, atha yā te gati, sā no gati bhavissatī’’ti. ‘‘Na ciraṃ kho, bho, sattāhaṃ, āgamessāmahaṃ bhavante sattāha’’nti. 'हे महाशयांनो, अर्धा महिनासुद्धा फार मोठा काळ आहे. मी अर्धा महिना प्रतीक्षा करू शकत नाही. हे महाशयांनो, मानवी जीवनाचा काय भरवसा! परलोकात तर जावेच लागणार आहे, म्हणून प्रज्ञेने हे जाणले पाहिजे, कुशल कर्म केले पाहिजे आणि ब्रह्मचर्याचे पालन केले पाहिजे; कारण जन्मलेल्या कोणालाही अमरत्व नाही. ब्रह्मदेवाने आमगंधाविषयी जे सांगितले आहे आणि मी जे ऐकले आहे, त्यानुसार गृहस्थाश्रमात राहणाऱ्या व्यक्तीला त्या आमगंधाचा त्याग करणे सोपे नाही. म्हणून, हे महाशयांनो, मी गृहस्थाश्रमातून बाहेर पडून अनगारिक प्रवज्जा घेणार आहे.' (ते म्हणाले) 'असे असेल तर आदरणीय गोविंदांनी सात दिवस प्रतीक्षा करावी, जेणेकरून आम्ही आमच्या पुत्रांना आणि भावांना राज्यकारभाराचा उपदेश करू शकू. सात दिवसांनंतर आम्हीही गृहस्थाश्रमाचा त्याग करून अनगारिक प्रवज्जा घेऊ. मग जी तुमची गती असेल, तीच आमचीही गती होईल.' (महागोविंद म्हणाला) 'हे महाशयांनो, सात दिवस हा फार मोठा काळ नाही. मी आपल्यासाठी सात दिवस प्रतीक्षा करेन.' Brāhmaṇamahāsālādīnaṃ āmantanā ब्राह्मण महाशाल इत्यादींना संबोधित करणे 324. ‘‘Atha kho, bho, mahāgovindo brāhmaṇo yena te satta ca brāhmaṇamahāsālā satta ca nhātakasatāni tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā te satta ca brāhmaṇamahāsāle satta ca nhātakasatāni etadavoca – ‘‘aññaṃ dāni bhavanto ācariyaṃ pariyesantu, yo bhavantānaṃ mante vācessati. Icchāmahaṃ, bho, agārasmā anagāriyaṃ pabbajituṃ. Yathā kho pana me sutaṃ brahmuno āmagandhe bhāsamānassa. Te na sunimmadayā agāraṃ ajjhāvasatā, pabbajissāmahaṃ, bho, agārasmā anagāriya’’nti. ‘‘Mā bhavaṃ govindo agārasmā anagāriyaṃ pabbaji. Pabbajjā, bho, appesakkhā ca appalābhā ca; brahmaññaṃ mahesakkhañca mahālābhañcā’’ti. ‘‘Mā bhavanto evaṃ avacuttha – ‘‘pabbajjā appesakkhā ca appalābhā ca, brahmaññaṃ mahesakkhañca mahālābhañcā’’ti. Ko nu kho, bho, aññatra mayā mahesakkhataro vā mahālābhataro vā! Ahañhi, bho, etarahi rājāva raññaṃ brahmāva brāhmaṇānaṃ devatāva gahapatikānaṃ. Tamahaṃ sabbaṃ pahāya agārasmā anagāriyaṃ pabbajissāmi. Yathā kho pana me sutaṃ brahmuno āmagandhe bhāsamānassa, te na sunimmadayā agāraṃ ajjhāvasatā. Pabbajissāmahaṃ, bho, agārasmā anagāriya’’nti. ‘‘Sace bhavaṃ govindo agārasmā anagāriyaṃ pabbajissati, mayampi agārasmā anagāriyaṃ pabbajissāma, atha yā te gati, sā no gati bhavissatī’’ti. ३२४. “त्यानंतर, हे मित्रांनो, महागोविंद ब्राह्मण ज्या ठिकाणी ते सात ब्राह्मण महाशाल आणि सातशे स्नातक (दीक्षित विद्यार्थी) होते, तिथे गेले. तिथे पोहोचून त्यांनी त्या सात ब्राह्मण महाशाल आणि सातशे स्नातकांना असे म्हटले – ‘आता आपण आपल्यासाठी दुसरा आचार्य शोधावा, जो आपल्याला मंत्रांचे (वेदांचे) अध्यापन करेल. हे मित्रांनो, माझी गृहस्थाश्रमातून गृहहीन प्रव्रज्येत जाण्याची इच्छा आहे. ब्रह्माकडून आमगंधाविषयी (जगातील दुर्गंधी/अशुद्धतेविषयी) जे काही मी ऐकले आहे, त्यानुसार गृहस्थाश्रमात राहणाऱ्या व्यक्तीला त्या आमगंधाचा त्याग करणे सोपे नाही. म्हणून, हे मित्रांनो, मी गृहस्थाश्रमाचा त्याग करून गृहहीन प्रव्रज्या घेणार आहे.’ (तेव्हा ते म्हणाले) ‘पूजनीय गोविंद यांनी गृहस्थाश्रमातून गृहहीन प्रव्रज्येत जाऊ नये. हे महाशय, प्रव्रज्या ही अल्प प्रभाव (कीर्ती) आणि अल्प लाभ देणारी आहे; तर ब्राह्मणत्व हे महा-प्रभावशाली आणि महा-लाभदायक आहे.’ (महागोविंद म्हणाले) ‘आपण असे बोलू नका की – प्रव्रज्या अल्प प्रभाव आणि अल्प लाभ देणारी आहे, तर ब्राह्मणत्व महा-प्रभावशाली आणि महा-लाभदायक आहे. हे मित्रांनो, माझ्याशिवाय दुसरा कोण अधिक प्रभावशाली किंवा अधिक लाभ मिळवणारा आहे? कारण, हे मित्रांनो, मी सध्या राजांमध्ये राजासारखा, ब्राह्मणांमध्ये ब्रह्मासारखा आणि गृहपतींमध्ये देवतेसारखा आहे. मी या सर्वांचा त्याग करून गृहस्थाश्रमातून गृहहीन प्रव्रज्या घेणार आहे. ब्रह्माकडून आमगंधाविषयी जे काही मी ऐकले आहे, त्यानुसार गृहस्थाश्रमात राहणाऱ्या व्यक्तीला त्या आमगंधाचा त्याग करणे सोपे नाही. म्हणून, हे मित्रांनो, मी गृहस्थाश्रमाचा त्याग करून गृहहीन प्रव्रज्या घेणार आहे.’ (तेव्हा ते म्हणाले) ‘जर पूजनीय गोविंद गृहस्थाश्रमातून गृहहीन प्रव्रज्या घेणार असतील, तर आम्हीही गृहस्थाश्रमातून गृहहीन प्रव्रज्या घेऊ. जी आपली गती (मार्ग) असेल, तीच आमचीही गती होईल.’” Bhariyānaṃ āmantanā पत्नींना संबोधित करणे 325. ‘‘Atha kho, bho, mahāgovindo brāhmaṇo yena cattārīsā bhariyā sādisiyo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā cattārīsā bhariyā sādisiyo etadavoca – ‘‘yā bhotīnaṃ icchati, sakāni vā ñātikulāni gacchatu aññaṃ vā bhattāraṃ pariyesatu. Icchāmahaṃ, bhotī, agārasmā [Pg.200] anagāriyaṃ pabbajituṃ. Yathā kho pana me sutaṃ brahmuno āmagandhe bhāsamānassa, te na sunimmadayā agāraṃ ajjhāvasatā. Pabbajissāmahaṃ, bhotī, agārasmā anagāriya’’nti. ‘‘Tvaññeva no ñāti ñātikāmānaṃ, tvaṃ pana bhattā bhattukāmānaṃ. Sace bhavaṃ govindo agārasmā anagāriyaṃ pabbajissati, mayampi agārasmā anagāriyaṃ pabbajissāma, atha yā te gati, sā no gati bhavissatī’’ti. ३२५. “त्यानंतर, हे मित्रांनो, महागोविंद ब्राह्मण आपल्या चाळीस समान कुळातील पत्नींकडे गेले. तिथे पोहोचून त्यांनी त्या चाळीस पत्नींना असे म्हटले – ‘तुमच्यापैकी ज्यांची इच्छा असेल, त्यांनी आपल्या नातेवाईकांच्या घरी जावे किंवा दुसऱ्या पतीचा शोध घ्यावा. हे देवींनो, माझी गृहस्थाश्रमातून गृहहीन प्रव्रज्येत जाण्याची इच्छा आहे. ब्रह्माकडून आमगंधाविषयी जे काही मी ऐकले आहे, त्यानुसार गृहस्थाश्रमात राहणाऱ्या व्यक्तीला त्या आमगंधाचा त्याग करणे सोपे नाही. म्हणून, हे देवींनो, मी गृहस्थाश्रमाचा त्याग करून गृहहीन प्रव्रज्या घेणार आहे.’ (त्यावर पत्नी म्हणाल्या) ‘नातेवाईकांची इच्छा असणाऱ्या आमच्यासाठी आपणच आमचे नातेवाईक आहात, आणि पतीची इच्छा असणाऱ्या आमच्यासाठी आपणच आमचे पती आहात. जर पूजनीय गोविंद गृहस्थाश्रमातून गृहहीन प्रव्रज्या घेणार असतील, तर आम्हीही गृहस्थाश्रमातून गृहहीन प्रव्रज्या घेऊ. जी आपली गती असेल, तीच आमचीही गती होईल.’” Mahāgovindapabbajjā महागोविंदांची प्रव्रज्या 326. ‘‘Atha kho, bho, mahāgovindo brāhmaṇo tassa sattāhassa accayena kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbaji. Pabbajitaṃ pana mahāgovindaṃ brāhmaṇaṃ satta ca rājāno khattiyā muddhāvasittā satta ca brāhmaṇamahāsālā satta ca nhātakasatāni cattārīsā ca bhariyā sādisiyo anekāni ca khattiyasahassāni anekāni ca brāhmaṇasahassāni anekāni ca gahapatisahassāni anekehi ca itthāgārehi itthiyo kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā mahāgovindaṃ brāhmaṇaṃ agārasmā anagāriyaṃ pabbajitaṃ anupabbajiṃsu. Tāya sudaṃ, bho, parisāya parivuto mahāgovindo brāhmaṇo gāmanigamarājadhānīsu cārikaṃ carati. Yaṃ kho pana, bho, tena samayena mahāgovindo brāhmaṇo gāmaṃ vā nigamaṃ vā upasaṅkamati, tattha rājāva hoti raññaṃ, brahmāva brāhmaṇānaṃ, devatāva gahapatikānaṃ. Tena kho pana samayena manussā khipanti vā upakkhalanti vā te evamāhaṃsu – ‘‘namatthu mahāgovindassa brāhmaṇassa, namatthu satta purohitassā’’’ti. ३२६. “त्यानंतर, हे मित्रांनो, त्या सात दिवसांच्या समाप्तीनंतर महागोविंद ब्राह्मणाने आपले केस आणि दाढी कापली (मुंडण केले), काषाय वस्त्रे परिधान केली आणि गृहस्थाश्रमाचा त्याग करून गृहहीन प्रव्रज्या घेतली. महागोविंद ब्राह्मणाने प्रव्रज्या घेतल्यावर, अभिषिक्त झालेले सात क्षत्रिय राजे, सात ब्राह्मण महाशाल, सातशे स्नातक, त्यांच्या चाळीस समान कुळातील पत्नी, अनेक हजार क्षत्रिय, अनेक हजार ब्राह्मण, अनेक हजार गृहपती आणि अंतःपुरातील अनेक स्त्रियांनीही आपले केस व दाढी कापून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, गृहस्थाश्रमाचा त्याग करून गृहहीन प्रव्रज्या घेतलेल्या महागोविंद ब्राह्मणाचे अनुकरण करत प्रव्रज्या घेतली. हे मित्रांनो, त्या मोठ्या समुदायाने वेढलेले महागोविंद ब्राह्मण गावे, नगरे आणि राजधानीच्या शहरांमध्ये चारिका (धम्मयात्रा) करू लागले. हे मित्रांनो, त्या काळात महागोविंद ब्राह्मण ज्या ज्या गावी किंवा नगरात जात असत, तिथे ते राजांमध्ये राजासारखे, ब्राह्मणांमध्ये ब्रह्मासारखे आणि गृहपतींमध्ये देवतेसारखे पूजनीय ठरत असत. त्या काळात जेव्हा लोक शिंकत किंवा अडखळत असत, तेव्हा ते असे म्हणत – ‘महागोविंद ब्राह्मणाला नमस्कार असो! सात राजांच्या पुरोहिताला नमस्कार असो!’” 327. ‘‘Mahāgovindo, bho, brāhmaṇo mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā vihāsi, tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ, tathā catutthaṃ. Iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā vihāsi. Karuṇāsahagatena cetasā…pe… muditāsahagatena cetasā…pe… upekkhāsahagatena cetasā…pe… abyāpajjena pharitvā vihāsi sāvakānañca brahmalokasahabyatāya maggaṃ desesi. ३२७. “हे मित्रांनो, महागोविंद ब्राह्मण मैत्रीपूर्ण चित्ताने एका दिशेला व्यापून विहरत असत; तसेच दुसऱ्या, तिसऱ्या आणि चौथ्या दिशेलाही. अशा प्रकारे वर, खाली, तिरके, सर्वत्र, सर्वांना स्वतःसमान मानून, संपूर्ण विश्वाला विस्तीर्ण, महान, अमर्याद, वैररहित आणि द्वेषरहित अशा मैत्रीपूर्ण चित्ताने व्यापून विहरत असत. तसेच करुणेने युक्त चित्ताने... पे... मुदितेने (सहानुभूतीपूर्वक आनंदाने) युक्त चित्ताने... पे... उपेक्षेने (तटस्थतेने) युक्त चित्ताने... पे... द्वेषरहित होऊन व्यापून विहरत असत आणि आपल्या श्रावकांना (शिष्यांना) ब्रह्मलोकात सहवास मिळवण्याचा मार्ग दाखवत असत.” 328. ‘‘Ye [Pg.201] kho pana, bho, tena samayena mahāgovindassa brāhmaṇassa sāvakā sabbena sabbaṃ sāsanaṃ ājāniṃsu. Te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ brahmalokaṃ upapajjiṃsu. Ye na sabbena sabbaṃ sāsanaṃ ājāniṃsu, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā appekacce paranimmitavasavattīnaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjiṃsu; appekacce nimmānaratīnaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjiṃsu; appekacce tusitānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjiṃsu; appekacce yāmānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjiṃsu; appekacce tāvatiṃsānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjiṃsu; appekacce cātumahārājikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjiṃsu; ye sabbanihīnaṃ kāyaṃ paripūresuṃ te gandhabbakāyaṃ paripūresuṃ. Iti kho, bho, sabbesaṃyeva tesaṃ kulaputtānaṃ amoghā pabbajjā ahosi avañjhā saphalā saudrayā’’’ti. ३२८. “हे मित्रांनो, त्या काळात महागोविंद ब्राह्मणाचे जे श्रावक त्यांच्या शिकवणीचे पूर्णपणे आकलन करू शकले, ते शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर सुगती अशा ब्रह्मलोकात उत्पन्न झाले. जे त्यांच्या शिकवणीचे पूर्णपणे आकलन करू शकले नाहीत, ते शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर काही जण परनिर्मितवशवर्ती देवांच्या सहवासात उत्पन्न झाले; काही निर्माणरती देवांच्या सहवासात उत्पन्न झाले; काही तुषित देवांच्या सहवासात उत्पन्न झाले; काही याम देवांच्या सहवासात उत्पन्न झाले; काही तावतिंस देवांच्या सहवासात उत्पन्न झाले; काही चातुमहाराजिका देवांच्या सहवासात उत्पन्न झाले; आणि ज्यांनी सर्वात कनिष्ठ देवयोनी प्राप्त केली, ते गंधर्व योनीत उत्पन्न झाले. अशा प्रकारे, हे मित्रांनो, त्या सर्व कुलपुत्रांची प्रव्रज्या निष्फळ ठरली नाही, ती वांझ ठरली नाही, तर ती सफळ आणि कल्याणकारी ठरली.’” 329. ‘‘Sarati taṃ bhagavā’’ti? ‘‘Sarāmahaṃ, pañcasikha. Ahaṃ tena samayena mahāgovindo brāhmaṇo ahosiṃ. Ahaṃ tesaṃ sāvakānaṃ brahmalokasahabyatāya maggaṃ desesiṃ. Taṃ kho pana me, pañcasikha, brahmacariyaṃ na nibbidāya na virāgāya na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya saṃvattati, yāvadeva brahmalokūpapattiyā. ३२९. “‘भगवंतांना याची आठवण आहे का?’ ‘पंचशिखा, मला याची आठवण आहे. त्या काळी मीच तो महागोविंद ब्राह्मण होतो. मीच त्या श्रावकांना ब्रह्मलोकात सहवास मिळवण्याचा मार्ग दाखवला होता. परंतु, पंचशिखा, माझे ते ब्रह्मचर्य (धार्मिक आचरण) वैराग्यासाठी, अनासक्तीसाठी, निरोधासाठी, उपशमासाठी (शांततेसाठी), अभिज्ञेसाठी (उच्च ज्ञानासाठी), संबोधीसाठी (पूर्ण ज्ञानासाठी) किंवा निर्वाणासाठी पूरक नव्हते; ते केवळ ब्रह्मलोकात उत्पन्न होण्यापुरतेच मर्यादित होते.’” Idaṃ kho pana me, pañcasikha, brahmacariyaṃ ekantanibbidāya virāgāya nirodhāya upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattati. Katamañca taṃ, pañcasikha, brahmacariyaṃ ekantanibbidāya virāgāya nirodhāya upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattati? Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo. Seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi. Idaṃ kho taṃ, pañcasikha, brahmacariyaṃ ekantanibbidāya virāgāya nirodhāya upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattati. हे पंचशिखा, माझे हे ब्रह्मचर्य एकांततः (पूर्णपणे) वैराग्यासाठी, विरागासाठी, निरोधासाठी, उपशमासाठी, अभिज्ञेसाठी (उच्च ज्ञानासाठी), संबोधीसाठी (पूर्ण ज्ञानासाठी) आणि निर्वाणासाठी कारणीभूत ठरते. आणि पंचशिखा, ते कोणते ब्रह्मचर्य आहे जे एकांततः वैराग्यासाठी, विरागासाठी, निरोधासाठी, उपशमासाठी, अभिज्ञेसाठी, संबोधीसाठी आणि निर्वाणासाठी कारणीभूत ठरते? हाच तो आर्य अष्टांगिक मार्ग होय. जसे की – सम्यक दृष्टी, सम्यक संकल्प, सम्यक वाचा, सम्यक कर्मांत, सम्यक आजीव, सम्यक व्यायाम, सम्यक स्मृती आणि सम्यक समाधी. हेच ते, पंचशिखा, ब्रह्मचर्य आहे जे एकांततः वैराग्यासाठी, विरागासाठी, निरोधासाठी, उपशमासाठी, अभिज्ञेसाठी, संबोधीसाठी आणि निर्वाणासाठी कारणीभूत ठरते. 330. ‘‘Ye kho pana me, pañcasikha, sāvakā sabbena sabbaṃ sāsanaṃ ājānanti, te āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharanti; ye na sabbena sabbaṃ sāsanaṃ ājānanti, te pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā [Pg.202] opapātikā honti tattha parinibbāyino anāvattidhammā tasmā lokā. Ye na sabbena sabbaṃ sāsanaṃ ājānanti, appekacce tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā rāgadosamohānaṃ tanuttā sakadāgāmino honti sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karissanti. Ye na sabbena sabbaṃ sāsanaṃ ājānanti, appekacce tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpannā honti avinipātadhammā niyatā sambodhiparāyaṇā. Iti kho, pañcasikha, sabbesaṃyeva imesaṃ kulaputtānaṃ amoghā pabbajjā avañjhā saphalā saudrayā’’ti. ३३०. “पंचशिखा, माझे जे श्रावक माझ्या उपदेशाला (शासनाला) पूर्णपणे जाणतात, ते आसवांच्या (विकारांच्या) क्षयामुळे आसवरहित अशा चेतोविमुक्तीला आणि प्रज्ञाविमुक्तीला याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने (उच्च ज्ञानाने) साक्षात करून, प्राप्त करून विहरतात. जे उपदेशाला पूर्णपणे जाणत नाहीत, ते पाच खालच्या स्तरावरील (ओरंभागिय) संयोजनांच्या पूर्ण क्षयामुळे ओपपातिक (स्वयंभू उत्पन्न होणारे) होतात आणि तिथेच परिनिर्वाण प्राप्त करतात, त्या लोकातून पुन्हा परत न येणारे (अनागामी) होतात. जे उपदेशाला पूर्णपणे जाणत नाहीत, त्यांच्यापैकी काही जण तीन संयोजनांच्या क्षयामुळे आणि राग, द्वेष व मोहाच्या मंदतेमुळे सकदागामी (एकदाच परतणारे) होतात, जे या लोकात केवळ एकदाच येऊन दुःखाचा अंत करतील. जे उपदेशाला पूर्णपणे जाणत नाहीत, त्यांच्यापैकी काही जण तीन संयोजनांच्या क्षयामुळे सोतापन्न (प्रवाहात प्रविष्ट झालेले) होतात, जे दुर्गतीला न जाणारे, नियत (निश्चितपणे संबोधी प्राप्त करणारे) आणि संबोधीपरायण असतात. अशा प्रकारे, पंचशिखा, या सर्व कुलपुत्रांचे प्रव्रज्या ग्रहण करणे अमोघ (व्यर्थ न जाणारे), निष्फळ न ठरणारे, सफळ आणि कल्याणकारी ठरले आहे.” Idamavoca bhagavā. Attamano pañcasikho gandhabbaputto bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā tatthevantaradhāyīti. भगवान असे म्हणाले. संतुष्ट झालेल्या पंचशिख गंधर्वपुत्राने भगवंतांच्या भाषणाचे अभिनंदन व अनुमोदन केले, भगवंतांना अभिवादन केले, प्रदक्षिणा घातली आणि तो तिथेच अंतर्धान पावला. Mahāgovindasuttaṃ niṭṭhitaṃ chaṭṭhaṃ. सहावे महागोविंद सुत्त समाप्त झाले. 7. Mahāsamayasuttaṃ ७. महासमय सुत्त 331. Evaṃ [Pg.203] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sakkesu viharati kapilavatthusmiṃ mahāvane mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi sabbeheva arahantehi; dasahi ca lokadhātūhi devatā yebhuyyena sannipatitā honti bhagavantaṃ dassanāya bhikkhusaṅghañca. Atha kho catunnaṃ suddhāvāsakāyikānaṃ devatānaṃ etadahosi – ‘‘ayaṃ kho bhagavā sakkesu viharati kapilavatthusmiṃ mahāvane mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi sabbeheva arahantehi; dasahi ca lokadhātūhi devatā yebhuyyena sannipatitā honti bhagavantaṃ dassanāya bhikkhusaṅghañca. Yaṃnūna mayampi yena bhagavā tenupasaṅkameyyāma; upasaṅkamitvā bhagavato santike paccekaṃ gāthaṃ bhāseyyāmā’’ti. ३३१. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान शाक्य देशात, कपिलवस्तू येथील महावनात सुमारे पाचशे भिक्खूंच्या मोठ्या भिक्खू संघासोबत विहरत होते, जे सर्वच्या सर्व अर्हत होते. आणि दहा लोकधातूंमधील (विश्वप्रणालींमधील) देवता बहुसंख्येने भगवंतांच्या आणि भिक्खू संघाच्या दर्शनासाठी एकत्र आल्या होत्या. तेव्हा चार शुद्धवास लोकातील देवतांच्या मनात असा विचार आला – “हे भगवान शाक्य देशात, कपिलवस्तू येथील महावनात सुमारे पाचशे भिक्खूंच्या मोठ्या भिक्खू संघासोबत विहरत आहेत, जे सर्वच्या सर्व अर्हत आहेत; आणि दहा लोकधातूंमधील देवता बहुसंख्येने भगवंतांच्या आणि भिक्खू संघाच्या दर्शनासाठी एकत्र आल्या आहेत. तर मग आम्हीही जिथे भगवान आहेत तिथे जावे आणि भगवंतांच्या सन्निध जाऊन प्रत्येकाने एकेक गाथा म्हणावी.” 332. Atha kho tā devatā seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya, evameva suddhāvāsesu devesu antarahitā bhagavato purato pāturahesuṃ. Atha kho tā devatā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Ekamantaṃ ṭhitā kho ekā devatā bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi – ३३२. त्यानंतर त्या देवता, ज्याप्रमाणे एखादा बलवान मनुष्य आपली दुमडलेली बाहू पसरावी किंवा पसरलेली बाहू दुमडावी, त्याचप्रमाणे शुद्धवास देवलोकातून अंतर्धान पावल्या आणि भगवंतांच्या समोर प्रकट झाल्या. त्यानंतर त्या देवतांनी भगवंतांना अभिवादन केले आणि त्या एका बाजूला उभ्या राहिल्या. एका बाजूला उभ्या असलेल्या एका देवतेने भगवंतांच्या सन्निध ही गाथा म्हटली – ‘‘Mahāsamayo pavanasmiṃ, devakāyā samāgatā; Āgatamha imaṃ dhammasamayaṃ, dakkhitāye aparājitasaṅgha’’nti. “या महावनात मोठा मेळावा (महासमय) भरला आहे, देवसमुदाय एकत्र आले आहेत. आम्ही या धर्मसभेला (धम्मसमयाला) या अजिंक्य (अपराजित) संघाचे दर्शन घेण्यासाठी आलो आहोत.” Atha kho aparā devatā bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi – त्यानंतर दुसऱ्या एका देवतेने भगवंतांच्या सन्निध ही गाथा म्हटली – ‘‘Tatra bhikkhavo samādahaṃsu, cittamattano ujukaṃ akaṃsu ; Sārathīva nettāni gahetvā, indriyāni rakkhanti paṇḍitā’’ti. “तेथे भिक्खूंनी आपले चित्त एकाग्र केले आहे, स्वतःचे चित्त सरळ (ऋजू) केले आहे. रथाच्या घोड्यांचे लगाम हाती धरणाऱ्या सारथ्याप्रमाणे, ते प्रज्ञावंत भिक्खू आपल्या इंद्रियांचे रक्षण करत आहेत.” Atha kho aparā devatā bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi – त्यानंतर तिसऱ्या एका देवतेने भगवंतांच्या सन्निध ही गाथा म्हटली – ‘‘Chetvā khīlaṃ chetvā palighaṃ, indakhīlaṃ ūhacca manejā; Te caranti suddhā vimalā, cakkhumatā sudantā susunāgā’’ti. “खिळा (राग-द्वेष-मोहाचा अडथळा) तोडून, अडसर तोडून आणि इंद्रखिळा उपटून टाकून ते तृष्णारहित झाले आहेत. ते शुद्ध, निर्मळ, दिव्य चक्षू असलेल्या भगवंतांद्वारे उत्तम प्रकारे दमित केलेले तरुण हत्तींप्रमाणे (नागांप्रमाणे) विहरत आहेत.” Atha [Pg.204] kho aparā devatā bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi – त्यानंतर चौथ्या एका देवतेने भगवंतांच्या सन्निध ही गाथा म्हटली – ‘‘Yekeci buddhaṃ saraṇaṃ gatāse, na te gamissanti apāyabhūmiṃ; Pahāya mānusaṃ dehaṃ, devakāyaṃ paripūressantī’’ti. “जे कोणी बुद्धाला शरण गेले आहेत, ते अपायभूमीला (दुर्गतीला) जाणार नाहीत. मानवी देहाचा त्याग करून ते देवलोकाला समृद्ध करतील.” Devatāsannipātā देवतांचा मेळावा (देवतासंनिपात) 333. Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘yebhuyyena, bhikkhave, dasasu lokadhātūsu devatā sannipatitā honti, tathāgataṃ dassanāya bhikkhusaṅghañca. Yepi te, bhikkhave, ahesuṃ atītamaddhānaṃ arahanto sammāsambuddhā, tesampi bhagavantānaṃ etaṃparamāyeva devatā sannipatitā ahesuṃ seyyathāpi mayhaṃ etarahi. Yepi te, bhikkhave, bhavissanti anāgatamaddhānaṃ arahanto sammāsambuddhā, tesampi bhagavantānaṃ etaṃparamāyeva devatā sannipatitā bhavissanti seyyathāpi mayhaṃ etarahi. Ācikkhissāmi, bhikkhave, devakāyānaṃ nāmāni; kittayissāmi, bhikkhave, devakāyānaṃ nāmāni; desessāmi, bhikkhave, devakāyānaṃ nāmāni. Taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasikarotha, bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. ३३३. त्यानंतर भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले – “भिक्खूंनो, दहाही लोकधातूंमधील देवता बहुसंख्येने तथागतांच्या आणि भिक्खू संघाच्या दर्शनासाठी एकत्र आल्या आहेत. भिक्खूंनो, भूतकाळात जे अर्हत सम्यक संबुद्ध होऊन गेले, त्यांच्याही वेळी अशाच प्रकारे प्रचंड संख्येने देवता एकत्र आल्या होत्या, जशा आता माझ्या वेळी आल्या आहेत. भिक्खूंनो, भविष्यकाळात जे अर्हत सम्यक संबुद्ध होतील, त्यांच्याही वेळी अशाच प्रकारे प्रचंड संख्येने देवता एकत्र येतील, जशा आता माझ्या वेळी आल्या आहेत. भिक्खूंनो, मी देवसमुदायांची नावे सांगेन; भिक्खूंनो, मी देवसमुदायांच्या नावांचे कीर्तन करेन; भिक्खूंनो, मी देवसमुदायांची नावे उपदेशेन. ते लक्षपूर्वक ऐका, चांगल्या प्रकारे मनात साठवा, मी बोलतो.” “होय, भंते,” असे म्हणून त्या भिक्खूंनी भगवंतांना प्रतिसाद दिला. 334. Bhagavā etadavoca – ३३४. भगवान असे म्हणाले – ‘‘Silokamanukassāmi, yattha bhummā tadassitā; Ye sitā girigabbharaṃ, pahitattā samāhitā. “मी गाथांच्या स्वरूपात सांगेन, जिथे भूमीवर राहणाऱ्या देवता आश्रयाला आहेत. जे भिक्खू पर्वतांच्या गुहांमध्ये राहतात, ज्यांचे चित्त निर्वाणाकडे प्रवृत्त आहे आणि जे समाधीस्थ आहेत. ‘‘Puthūsīhāva sallīnā, lomahaṃsābhisambhuno; Odātamanasā suddhā, vippasannamanāvilā’’. “अनेक सिंहाप्रमाणे जे एकांतात राहणारे आहेत, ज्यांनी रोमांच उभे करणाऱ्या भयावर विजय मिळवला आहे, ज्यांचे मन अत्यंत स्वच्छ, शुद्ध, प्रसन्न आणि कलहविरहित आहे.” Bhiyyo pañcasate ñatvā, vane kāpilavatthave; Tato āmantayī satthā, sāvake sāsane rate. कपिलवस्तूच्या वनात पाचशेहून अधिक श्रावक शासनात (धम्मात) रममाण झाले आहेत हे जाणून, त्यानंतर शास्त्यांनी (बुद्धांनी) आपल्या श्रावकांना संबोधित केले. ‘‘Devakāyā abhikkantā, te vijānātha bhikkhavo’’; Te ca ātappamakaruṃ, sutvā buddhassa sāsanaṃ. “भिक्खूंनो, देवसमुदाय आले आहेत, त्यांना तुम्ही (दिव्य चक्षूंनी) ओळखा.” बुद्धांचे हे शासन (आदेश) ऐकून त्या भिक्खूंनी तसा प्रयत्न केला. Tesaṃ pāturahu ñāṇaṃ, amanussānadassanaṃ; Appeke satamaddakkhuṃ, sahassaṃ atha sattariṃ. त्यांच्यामध्ये मनुष्याव्यतिरिक्त इतर जीवांना (देवतांना) पाहण्याचे ज्ञान (दिव्य चक्षू) प्रकट झाले. काही भिक्खूंनी शंभर देवता पाहिल्या, काहींनी हजार, तर काहींनी सत्तर हजार पाहिल्या. Sataṃ [Pg.205] eke sahassānaṃ, amanussānamaddasuṃ; Appekenantamaddakkhuṃ, disā sabbā phuṭā ahuṃ. काहींनी एक लाख देवता पाहिल्या, तर काहींनी अनंत देवता पाहिल्या. सर्व दिशा देवतांनी व्यापून गेल्या होत्या. Tañca sabbaṃ abhiññāya, vavatthitvāna cakkhumā; Tato āmantayī satthā, sāvake sāsane rate. ते सर्व दिव्य चक्षू असलेल्या भगवंतांनी आपल्या उच्च ज्ञानाने (अभिज्ञेने) जाणले आणि निश्चित केले. त्यानंतर शास्त्यांनी शासनात रममाण असलेल्या श्रावकांना संबोधित केले. ‘‘Devakāyā abhikkantā, te vijānātha bhikkhavo; Ye vohaṃ kittayissāmi, girāhi anupubbaso. “हे भिक्खूहो! देवसमूह आले आहेत. त्यांना तुम्ही (दिव्यचक्षूने) ओळखा. मी त्यांच्याविषयी गाथांद्वारे अनुक्रमाने सांगेन.” 335.‘‘Sattasahassā te yakkhā, bhummā kāpilavatthavā. ३३५. “कपिलवस्तूच्या परिसरात राहणारे, भूमीवर निवास करणारे सात हजार यक्ष,” Iddhimanto jutimanto, vaṇṇavanto yasassino; Modamānā abhikkāmuṃ, bhikkhūnaṃ samitiṃ vanaṃ. “जे ऋद्धिवान, तेजस्वी, रूपवान आणि यशस्वी आहेत, ते आनंदाने भिक्खूंच्या या महावनातील सभेला पाहण्यासाठी आले आहेत.” ‘‘Chasahassā hemavatā, yakkhā nānattavaṇṇino; Iddhimanto jutīmanto, vaṇṇavanto yasassino; Modamānā abhikkāmuṃ, bhikkhūnaṃ samitiṃ vanaṃ. “हिमालयात राहणारे, विविध रंगांचे, ऋद्धिवान, तेजस्वी, रूपवान आणि यशस्वी असे सहा हजार यक्ष आनंदाने भिक्खूंच्या या महावनातील सभेला पाहण्यासाठी आले आहेत.” ‘‘Sātāgirā tisahassā, yakkhā nānattavaṇṇino; Iddhimanto jutimanto, vaṇṇavanto yasassino; Modamānā abhikkāmuṃ, bhikkhūnaṃ samitiṃ vanaṃ. “सातागिरी पर्वतावर राहणारे, विविध रंगांचे, ऋद्धिवान, तेजस्वी, रूपवान आणि यशस्वी असे तीन हजार यक्ष आनंदाने भिक्खूंच्या या महावनातील सभेला पाहण्यासाठी आले आहेत.” ‘‘Iccete soḷasasahassā, yakkhā nānattavaṇṇino; Iddhimanto jutimanto, vaṇṇavanto yasassino; Modamānā abhikkāmuṃ, bhikkhūnaṃ samitiṃ vanaṃ. “अशा प्रकारे, विविध रंगांचे, ऋद्धिवान, तेजस्वी, रूपवान network आणि यशस्वी असे हे एकूण सोळा हजार यक्ष आनंदाने भिक्खूंच्या या महावनातील सभेला पाहण्यासाठी आले आहेत.” ‘‘Vessāmittā pañcasatā, yakkhā nānattavaṇṇino; Iddhimanto jutimanto, vaṇṇavanto yasassino; Modamānā abhikkāmuṃ, bhikkhūnaṃ samitiṃ vanaṃ. “वैश्वामित्र पर्वतावर राहणारे, विविध रंगांचे, ऋद्धिवान, तेजस्वी, रूपवान आणि यशस्वी असे पाचशे यक्ष आनंदाने भिक्खूंच्या या महावनातील सभेला पाहण्यासाठी आले आहेत.” ‘‘Kumbhīro rājagahiko, vepullassa nivesanaṃ; Bhiyyo naṃ satasahassaṃ, yakkhānaṃ payirupāsati; Kumbhīro rājagahiko, sopāgā samitiṃ vanaṃ. “राजगृहाचा कुंभीर यक्ष, ज्याचे निवासस्थान वेपुल्ल पर्वतावर आहे, ज्याची एक लाखांहून अधिक यक्ष सेवा करतात; तो राजगृहाचा कुंभीर यक्षसुद्धा भिक्खूंच्या या महावनातील सभेला पाहण्यासाठी आला आहे.” 336.‘‘Purimañca disaṃ rājā, dhataraṭṭho pasāsati. ३३६. “पूर्व दिशेचे शासन करणारे राजे धृतराष्ट्र,” Gandhabbānaṃ adhipati, mahārājā yasassiso. “जे गंधर्वांचे अधिपती आहेत, ते यशस्वी महाराज आहेत.” ‘‘Puttāpi [Pg.206] tassa bahavo, indanāmā mahabbalā; Iddhimanto jutimanto, vaṇṇavanto yasassino; Modamānā abhikkāmuṃ, bhikkhūnaṃ samitiṃ vanaṃ. “त्यांचे इंद्र नावाचे अनेक महाबलाढ्य पुत्रसुद्धा, जे ऋद्धिवान, तेजस्वी, रूपवान आणि यशस्वी आहेत, ते आनंदाने भिक्खूंच्या या महावनातील सभेला पाहण्यासाठी आले आहेत.” ‘‘Dakkhiṇañca disaṃ rājā, virūḷho taṃ pasāsati ; Kumbhaṇḍānaṃ adhipati, mahārājā yasassiso. “दक्षिण दिशेचे शासन करणारे राजे विरूढक, जे कुंभांडांचे अधिपती आहेत, ते यशस्वी महाराज आहेत.” ‘‘Puttāpi tassa bahavo, indanāmā mahabbalā; Iddhimanto jutimanto, vaṇṇavanto yasassino; Modamānā abhikkāmuṃ, bhikkhūnaṃ samitiṃ vanaṃ. “त्यांचे इंद्र नावाचे अनेक महाबलाढ्य पुत्रसुद्धा, जे ऋद्धिवान, तेजस्वी, रूपवान आणि यशस्वी आहेत, ते आनंदाने भिक्खूंच्या या महावनातील सभेला पाहण्यासाठी आले आहेत.” ‘‘Pacchimañca disaṃ rājā, virūpakkho pasāsati; Nāgānañca adhipati, mahārājā yasassiso. “पश्चिम दिशेचे शासन करणारे राजे विरूपक्ष, जे नागांचे अधिपती आहेत, ते यशस्वी महाराज आहेत.” ‘‘Puttāpi tassa bahavo, indanāmā mahabbalā; Iddhimanto jutimanto, vaṇṇavanto yasassino; Modamānā abhikkāmuṃ, bhikkhūnaṃ samitiṃ vanaṃ. “त्यांचे इंद्र नावाचे अनेक महाबलाढ्य पुत्रसुद्धा, जे ऋद्धिवान, तेजस्वी, रूपवान आणि यशस्वी आहेत, ते आनंदाने भिक्खूंच्या या महावनातील सभेला पाहण्यासाठी आले आहेत.” ‘‘Uttarañca disaṃ rājā, kuvero taṃ pasāsati; Yakkhānañca adhipati, mahārājā yasassiso. “उत्तर दिशेचे शासन करणारे राजे कुवेर, जे यक्षांचे अधिपती आहेत, ते यशस्वी महाराज आहेत.” ‘‘Puttāpi tassa bahavo, indanāmā mahabbalā; Iddhimanto jutimanto, vaṇṇavanto yasassino; Modamānā abhikkāmuṃ, bhikkhūnaṃ samitiṃ vanaṃ. “त्यांचे इंद्र नावाचे अनेक महाबलाढ्य पुत्रसुद्धा, जे ऋद्धिवान, तेजस्वी, रूपवान आणि यशस्वी आहेत, ते आनंदाने भिक्खूंच्या या महावनातील सभेला पाहण्यासाठी आले आहेत.” ‘‘Purimaṃ disaṃ dhataraṭṭho, dakkhiṇena virūḷhako; Pacchimena virūpakkho, kuvero uttaraṃ disaṃ. “पूर्व दिशेला धृतराष्ट्र, दक्षिण दिशेला विरूढक, पश्चिम दिशेला विरूपक्ष आणि उत्तर दिशेला कुवेर;” ‘‘Cattāro te mahārājā, samantā caturo disā; Daddallamānā aṭṭhaṃsu, vane kāpilavatthave. “हे चारही महाराज चारी दिशांना आपापल्या तेजाने तळपत कपिलवस्तूच्या महावनात येऊन उभे राहिले.” 337.‘‘Tesaṃ māyāvino dāsā, āguṃ vañcanikā saṭhā. ३३७. “त्यांचे मायावी, कपटी आणि धूर्त सेवकही आले आहेत:” Māyā kuṭeṇḍu viṭeṇḍu, viṭucca viṭuṭo saha. “माया, कुटेंडू, विटेंडू, विटुच्च आणि विटुट यांच्यासह;” ‘‘Candano kāmaseṭṭho ca, kinnighaṇḍu nighaṇḍu ca; Panādo opamañño ca, devasūto ca mātali. “चंदन, कामसेठ, किंनिघंडू आणि निघंडू; तसेच पनाद, ओपमञ्ञ आणि देवांचा सारथी मातली;” ‘‘Cittaseno [Pg.207] ca gandhabbo, naḷorājā janesabho ; Āgā pañcasikho ceva, timbarū sūriyavaccasā. “गंधर्व चित्तसेन, नळराजा, जनेसभ, पंचशिख आणि तिंबरू व त्याची कन्या सुरियवच्चसा हे सर्व आले आहेत.” ‘‘Ete caññe ca rājāno, gandhabbā saha rājubhi; Modamānā abhikkāmuṃ, bhikkhūnaṃ samitiṃ vanaṃ. “हे आणि इतर अनेक गंधर्व राजे त्या महाराजांसह आनंदाने भिक्खूंच्या या महावनातील सभेला पाहण्यासाठी आले आहेत.” 338.‘‘Athāguṃ nāgasā nāgā, vesālā sahatacchakā. ३३८. “त्यानंतर नागास सरोवरातील नाग आणि वैशालीचे नाग आपल्या तच्छक नागपरिवारासह आले आहेत.” Kambalassatarā āguṃ, pāyāgā saha ñātibhi. “कंबर आणि अस्सतर नाग, तसेच प्रयाग येथील नाग आपल्या नातेवाईकांसह आले आहेत.” ‘‘Yāmunā dhataraṭṭhā ca, āgū nāgā yasassino; Erāvaṇo mahānāgo, sopāgā samitiṃ vanaṃ. “यमुना नदीतील नाग आणि धृतराष्ट्र कुळातील यशस्वी नाग आले आहेत; तसेच ऐरावत नावाचा महान नागराजही या महावनातील सभेला पाहण्यासाठी आला आहे.” ‘‘Ye nāgarāje sahasā haranti, dibbā dijā pakkhi visuddhacakkhū; Vehāyasā te vanamajjhapattā, citrā supaṇṇā iti tesa nāmaṃ. “जे नागराजांना बळजबरीने पकडून नेतात, जे दिव्य सामर्थ्य असलेले, द्विज (अंड्यातून व गर्भातून जन्मलेले), पंख असलेले आणि निर्मळ दृष्टी असलेले गरुड आहेत; ते आकाशातून या महावनाच्या मध्यभागी आले आहेत, ज्यांना 'चित्र-सुपर्ण' असे म्हणतात.” ‘‘Abhayaṃ tadā nāgarājānamāsi, supaṇṇato khemamakāsi buddho; Saṇhāhi vācāhi upavhayantā, nāgā supaṇṇā saraṇamakaṃsu buddhaṃ. “त्या वेळी बुद्धांनी गरुडांपासून नागराजांना अभय दिले आणि त्यांचे कल्याण केले. नाग आणि गरुड एकमेकांशी मधुर शब्दांत बोलत बुद्धांना शरण गेले.” 339.‘‘Jitā vajirahatthena, samuddaṃ asurāsitā. ३३९. “वज्रधारी इंद्राकडून पराभूत होऊन समुद्राचा आश्रय घेऊन राहणारे असुर,” Bhātaro vāsavassete, iddhimanto yasassino. “जे इंद्राचे (वासवाचे) बंधू आहेत, ते ऋद्धिवान आणि यशस्वी असुरही या महावनात आले आहेत.” ‘‘Kālakañcā mahābhismā, asurā dānaveghasā; Vepacitti sucitti ca, pahārādo namucī saha. “भयानक शरीराचे कालकंज असुर, दानवेघस असुर, वेपचित्ती, सुचित्ती, प्रहाद आणि त्यांच्यासोबत नमुची (मार) हे सर्व आले आहेत.” ‘‘Satañca baliputtānaṃ, sabbe verocanāmakā; Sannayhitvā balisenaṃ, rāhubhaddamupāgamuṃ; Samayodāni bhaddante, bhikkhūnaṃ samitiṃ vanaṃ. “बलीचे शंभर पुत्र, जे सर्व वैरोचन नावाचे आहेत, ते आपल्या सैन्यासह सज्ज होऊन राहू भद्राकडे गेले आणि म्हणाले, 'हे भद्र! आता भिक्खूंच्या या महावनातील सभेला जाण्याची वेळ झाली आहे.'” 340.‘‘Āpo ca devā pathavī, tejo vāyo tadāgamuṃ. ३४०. “त्या वेळी जलदेव (आप), पृथ्वीदेव, तेजदेव आणि वायुदेव आले.” Varuṇā vāraṇā devā, somo ca yasasā saha. “वरुण देव, वारण देव, सोम देव हे यश (यस) देवांसह आले.” ‘‘Mettā karuṇā kāyikā, āguṃ devā yasassino; Dasete dasadhā kāyā, sabbe nānattavaṇṇino. “मैत्री आणि करुणा या भावनांनी युक्त असलेले यशस्वी देव आले. हे दहा प्रकारचे देवसमूह विविध रंगांचे आहेत.” ‘‘Iddhimanto [Pg.208] jutimanto, vaṇṇavanto yasassino; Modamānā abhikkāmuṃ, bhikkhūnaṃ samitiṃ vanaṃ. “जे ऋद्धिवान, तेजस्वी, रूपवान आणि यशस्वी आहेत, ते आनंदाने भिक्खूंच्या या महावनातील सभेला पाहण्यासाठी आले आहेत.” ‘‘Veṇḍudevā sahali ca, asamā ca duve yamā; Candassūpanisā devā, candamāguṃ purakkhatvā. “वेण्हु देव, सहली देव, असम देव आणि दोन यम देव आले. चंद्राचा आश्रय घेणारे देव चंद्रदेवाला पुढे करून आले.” ‘‘Sūriyassūpanisā devā, sūriyamāguṃ purakkhatvā; Nakkhattāni purakkhatvā, āguṃ mandavalāhakā. “सूर्याचा आश्रय घेणारे देव सूर्यदेवाला पुढे करून आले. नक्षत्रांचा आश्रय घेणारे देव नक्षत्रांना पुढे करून आले आणि मंदवलाहक (मेघ) देवही आले.” ‘‘Vasūnaṃ vāsavo seṭṭho, sakkopāgā purindado; Dasete dasadhā kāyā, sabbe nānattavaṇṇino. “वसूंचे श्रेष्ठ अधिपती, पूर्वी दान देणारे वासव म्हणजेच शक्र (इंद्र) आले आहेत. हे दहा प्रकारचे देवसमूह विविध रंगांचे आहेत.” ‘‘Iddhimanto jutimanto, vaṇṇavanto yasassino; Modamānā abhikkāmuṃ, bhikkhūnaṃ samitiṃ vanaṃ. ऋद्धिवंत, तेजस्वी, रूपवान आणि यशस्वी देव आनंदित होऊन भिक्षूंच्या सभेला दर्शनासाठी महावनात आले. ‘‘Athāguṃ sahabhū devā, jalamaggisikhāriva; Ariṭṭhakā ca rojā ca, umāpupphanibhāsino. त्यानंतर अग्नीच्या ज्वालेप्रमाणे चमकणारे सहभू देव आले. अरिट्ठक, रोज आणि उमापुष्पासारखे (अळशीच्या निळ्या फुलासारखे) तेजस्वी देवही आले. ‘‘Varuṇā sahadhammā ca, accutā ca anejakā; Sūleyyarucirā āguṃ, āguṃ vāsavanesino; Dasete dasadhā kāyā, sabbe nānattavaṇṇino. वरुण, सहधम्म, अच्चुत, अनेजक, सुलेय्य, रुचिर आणि वासवनेसी देव आले. हे दहा देवसमूह दहा प्रकारे आले असून ते सर्व विविध वर्णांचे (रंगांचे) आहेत. ‘‘Iddhimanto jutimanto, vaṇṇavanto yasassino; Modamānā abhikkāmuṃ, bhikkhūnaṃ samitiṃ vanaṃ. ऋद्धिवंत, तेजस्वी, रूपवान आणि यशस्वी देव आनंदित होऊन भिक्षूंच्या सभेला दर्शनासाठी महावनात आले. ‘‘Samānā mahāsamanā, mānusā mānusuttamā; Khiḍḍāpadosikā āguṃ, āguṃ manopadosikā. समान, महासमान, मानुष, मानुषुत्तम, खिड्डापदोसिक (क्रीडाप्रदोषिक) आणि मनोपदोसिक (मनःप्रदोषिक) देव आले. ‘‘Athāguṃ harayo devā, ye ca lohitavāsino; Pāragā mahāpāragā, āguṃ devā yasassino; Dasete dasadhā kāyā, sabbe nānattavaṇṇino. त्यानंतर हरि देव आणि लाल वस्त्र परिधान केलेले देव आले. यशस्वी पारग आणि महापारग देवही आले. हे दहा देवसमूह दहा प्रकारे आले असून ते सर्व विविध वर्णांचे आहेत. ‘‘Iddhimanto jutimanto, vaṇṇavanto yasassino; Modamānā abhikkāmuṃ, bhikkhūnaṃ samitiṃ vanaṃ. ऋद्धिवंत, तेजस्वी, रूपवान आणि यशस्वी देव आनंदित होऊन भिक्षूंच्या सभेला दर्शनासाठी महावनात आले. ‘‘Sukkā karambhā aruṇā, āguṃ veghanasā saha; Odātagayhā pāmokkhā, āguṃ devā vicakkhaṇā. सुक्क, करंभ आणि अरुण देव वेघनस देवांसह आले. ओदातगय्ह नावाचे प्रमुख देव आणि विचक्षण देवही आले. ‘‘Sadāmattā [Pg.209] hāragajā, missakā ca yasassino; Thanayaṃ āga pajjunno, yo disā abhivassati. सदामत्त, हारगज, यशस्वी मिस्सक देव आले. तसेच सर्व दिशांना पाऊस पाडणारा पर्जन्य (पज्जुन्न) देव गर्जना करत आला. ‘‘Dasete dasadhā kāyā, sabbe nānattavaṇṇino; Iddhimanto jutimanto, vaṇṇavanto yasassino; Modamānā abhikkāmuṃ, bhikkhūnaṃ samitiṃ vanaṃ. हे दहा देवसमूह दहा प्रकारे आले असून ते सर्व विविध वर्णांचे आहेत. ऋद्धिवंत, तेजस्वी, रूपवान आणि यशस्वी देव आनंदित होऊन भिक्षूंच्या सभेला दर्शनासाठी महावनात आले. ‘‘Khemiyā tusitā yāmā, kaṭṭhakā ca yasassino; Lambītakā lāmaseṭṭhā, jotināmā ca āsavā; Nimmānaratino āguṃ, athāguṃ paranimmitā. खेमिय, तुसित, याम आणि यशस्वी कट्ठक देव आले. लम्बीतक, लामसेट्ठ, जोति आणि आसव देव आले. तसेच निम्मानरति आणि परनिम्मित देवही आले. ‘‘Dasete dasadhā kāyā, sabbe nānattavaṇṇino; Iddhimanto jutimanto, vaṇṇavanto yasassino; Modamānā abhikkāmuṃ, bhikkhūnaṃ samitiṃ vanaṃ. हे दहा देवसमूह दहा प्रकारे आले असून ते सर्व विविध वर्णांचे आहेत. ऋद्धिवंत, तेजस्वी, रूपवान आणि यशस्वी देव आनंदित होऊन भिक्षूंच्या सभेला दर्शनासाठी महावनात आले. ‘‘Saṭṭhete devanikāyā, sabbe nānattavaṇṇino; Nāmanvayena āgacchuṃ, ye caññe sadisā saha. हे साठ देवसमूह विविध वर्णांचे असून आपापल्या नावानुसार आले. तसेच त्यांच्यासारखेच इतर देवही त्यांच्यासोबत आले. ‘‘‘Pavuṭṭhajātimakhilaṃ, oghatiṇṇamanāsavaṃ; Dakkhemoghataraṃ nāgaṃ, candaṃva asitātigaṃ’. 'ज्यांचा जन्म समाप्त झाला आहे, जे दोषरहित आहेत, ज्यांनी ओघ (संसार-प्रवाह) पार केला आहे, जे अनासव (आसवरहित) आहेत, त्या ओघ पार करणाऱ्या, निष्पाप (नाग) आणि चंद्राप्रमाणे निष्कलंक असलेल्या दशबल बुद्धांचे आपण दर्शन घेऊया' (असा विचार करून ते आले). 341.‘‘Subrahmā paramatto ca, puttā iddhimato saha. ३४१. Subrahma आणि Paramatta, जे ऋद्धिवंत बुद्धांचे (धम्म)पुत्र आहेत, तेही सोबतच आले. Sanaṅkumāro tisso ca, sopāga samitiṃ vanaṃ. सनंकुमार आणि तिस्स हे देखील महावनातील भिक्षूंच्या सभेमध्ये आले. ‘‘Sahassaṃ brahmalokānaṃ, mahābrahmābhitiṭṭhati; Upapanno jutimanto, bhismākāyo yasassiso. हजार ब्रह्मलोकांचे अधिपती असलेले महाब्रह्मदेव आले. ते तेजस्वी, विशाल शरीराचे आणि कीर्तिमान असून इतर सर्व ब्रह्मदेवांपेक्षा श्रेष्ठ (तेजस्वी) दिसतात. ‘‘Dasettha issarā āguṃ, paccekavasavattino; Tesañca majjhato āga, hārito parivārito. येथे आपापल्या लोकांवर नियंत्रण ठेवणारे दहा महाब्रह्मदेव (अधिपती) आले. त्यांच्या मध्यभागी आपल्या मोठ्या परिवारासह हारित नावाचे महाब्रह्मदेव आले. 342.‘‘Te ca sabbe abhikkante, sainde deve sabrahmake. ३४२. इंद्र आणि ब्रह्मदेवांसह ते सर्व देव जेव्हा तेथे आले, Mārasenā abhikkāmi, passa kaṇhassa mandiyaṃ. तेव्हा मारसेना चालून आली. (भगवान म्हणाले-) 'भिक्षूंनो, त्या कान्हाचा (माराचा) मूर्खपणा पहा!' ‘‘‘Etha gaṇhatha bandhatha, rāgena baddhamatthu vo; Samantā parivāretha, mā vo muñcittha koci naṃ’. 'या, पकडा, बांधा! यांना रागाने (आसक्तीने) बांधून टाका! चहूबाजूंनी वेढा घाला, तुमच्यापैकी कोणीही कोणाला सोडू नका!' ‘‘Iti [Pg.210] tattha mahāseno, kaṇho senaṃ apesayi; Pāṇinā talamāhacca, saraṃ katvāna bheravaṃ. अशा प्रकारे, तेथे महासेना असलेल्या कान्हाने (माराने) जमिनीवर हात आपटून आणि भयानक गर्जना करून आपल्या सेनेला पाठवले. ‘‘Yathā pāvussako megho, thanayanto savijjuko; +Tadā so paccudāvatti, saṅkuddho asayaṃvase. जसा विजेसह गर्जना करणारा पावसाळी ढग असतो, तशी गर्जना करत (तो आला). परंतु, कोणालाही आपल्या वशमध्ये करू न शकल्यामुळे तो मार अत्यंत क्रुद्ध होऊन मागे फिरला. 343. Tañca sabbaṃ abhiññāya, vavatthitvāna cakkhumā. ३४३. ते सर्व दिव्य चक्षू असलेल्या बुद्धांनी विशेष ज्ञानाने जाणले आणि निश्चित केले. Tato āmantayī satthā, sāvake sāsane rate. त्यानंतर शास्त्यांनी (बुद्धांनी) शासनात (धम्मात) रममाण असलेल्या आपल्या श्रावकांना संबोधित केले: ‘‘Mārasenā abhikkantā, te vijānātha bhikkhavo; Te ca ātappamakaruṃ, sutvā buddhassa sāsanaṃ; Vītarāgehi pakkāmuṃ, nesaṃ lomāpi iñjayuṃ. 'भिक्षूंनो, मारसेना आली आहे, तुम्ही सावध व्हा!' बुद्धांचे हे वचन ऐकून त्या भिक्षूंनी (साधनेचा) दृढ प्रयत्न केला. तेव्हा ती मारसेना वीतरागी (अरहंत) भिक्षूंपासून दूर निघून गेली; ते त्यांचे एक लव (रोम) देखील हलवू शकले नाहीत. ‘‘‘Sabbe vijitasaṅgāmā, bhayātītā yasassino; Modanti saha bhūtehi, sāvakā te janesutā’’ti. 'ते सर्व संग्राम जिंकलेले, भयातीत झालेले, यशस्वी आणि लोकांमध्ये प्रसिद्ध असलेले बुद्धांचे श्रावक इतर प्राण्यांसह (आर्यांसह) आनंदित होत आहेत.' Mahāsamayasuttaṃ niṭṭhitaṃ sattamaṃ. सातवे महासमय सुत्त समाप्त झाले. 8. Sakkapañhasuttaṃ ८. सक्कपञ्ह सुत्त (शक्रप्रश्न सूत्र) 344. Evaṃ [Pg.211] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā magadhesu viharati, pācīnato rājagahassa ambasaṇḍā nāma brāhmaṇagāmo, tassuttarato vediyake pabbate indasālaguhāyaṃ. Tena kho pana samayena sakkassa devānamindassa ussukkaṃ udapādi bhagavantaṃ dassanāya. Atha kho sakkassa devānamindassa etadahosi – ‘‘kahaṃ nu kho bhagavā etarahi viharati arahaṃ sammāsambuddho’’ti? Addasā kho sakko devānamindo bhagavantaṃ magadhesu viharantaṃ pācīnato rājagahassa ambasaṇḍā nāma brāhmaṇagāmo, tassuttarato vediyake pabbate indasālaguhāyaṃ. Disvāna deve tāvatiṃse āmantesi – ‘‘ayaṃ, mārisā, bhagavā magadhesu viharati, pācīnato rājagahassa ambasaṇḍā nāma brāhmaṇagāmo, tassuttarato vediyake pabbate indasālaguhāyaṃ. Yadi pana, mārisā, mayaṃ taṃ bhagavantaṃ dassanāya upasaṅkameyyāma arahantaṃ sammāsambuddha’’nti? ‘‘Evaṃ bhaddantavā’’ti kho devā tāvatiṃsā sakkassa devānamindassa paccassosuṃ. ३४४. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान बुद्ध मगध देशात, राजगृह नगराच्या पूर्वेला असलेल्या 'अंबसंड' नावाच्या ब्राह्मण गावाच्या उत्तरेकडील वेदियक पर्वतावरील 'इंद्रसाल' गुहेत विहार करत होते. त्या वेळी देवांचा राजा शक्र याला भगवंतांच्या दर्शनाची तीव्र इच्छा निर्माण झाली. तेव्हा शक्राच्या मनात असा विचार आला – 'अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान सध्या कोठे विहार करत असतील?' शक्राने दिव्य दृष्टीने पाहिले की भगवान मगध देशात, राजगृहाच्या पूर्वेला अंबसंड नावाच्या ब्राह्मण गावाच्या उत्तरेकडील वेदियक पर्वतावरील इंद्रसाल गुहेत विहार करत आहेत. हे पाहून त्याने तावतिंस (त्रायस्त्रिंश) देवांना संबोधित केले – 'हे मित्रांनो! भगवान मगध देशात... इंद्रसाल गुहेत विहार करत आहेत. जर आपण त्या अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवंतांच्या दर्शनासाठी गेलो तर किती बरे होईल!' तावतिंस देवांनी शक्राला उत्तर दिले – 'तसेच असो, महाराज! आपले कल्याण असो.' 345. Atha kho sakko devānamindo pañcasikhaṃ gandhabbadevaputtaṃ āmantesi – ‘‘ayaṃ, tāta pañcasikha, bhagavā magadhesu viharati pācīnato rājagahassa ambasaṇḍā nāma brāhmaṇagāmo, tassuttarato vediyake pabbate indasālaguhāyaṃ. Yadi pana, tāta pañcasikha, mayaṃ taṃ bhagavantaṃ dassanāya upasaṅkameyyāma arahantaṃ sammāsambuddha’’nti? ‘‘Evaṃ bhaddantavā’’ti kho pañcasikho gandhabbadevaputto sakkassa devānamindassa paṭissutvā beluvapaṇḍuvīṇaṃ ādāya sakkassa devānamindassa anucariyaṃ upāgami. ३४५. त्यानंतर देवांचा राजा शक्र याने पंचशिख नावाच्या गंधर्व देवपुत्राला बोलावले आणि म्हटले – 'प्रिय पंचशिखा! भगवान मगध देशात... इंद्रसाल गुहेत विहार करत आहेत. जर आपण त्या अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवंतांच्या दर्शनासाठी गेलो तर किती बरे होईल!' पंचशिख गंधर्व देवपुत्राने शक्राच्या या वचनाला संमती दिली आणि आपली 'बेलुवपंडु' (पिवळसर बेलाच्या लाकडाची) वीणा घेऊन तो शक्राच्या सोबत जाण्यासाठी निघाला. 346. Atha kho sakko devānamindo devehi tāvatiṃsehi parivuto pañcasikhena gandhabbadevaputtena purakkhato seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya; evameva devesu tāvatiṃsesu antarahito magadhesu pācīnato rājagahassa ambasaṇḍā nāma brāhmaṇagāmo, tassuttarato vediyake pabbate paccuṭṭhāsi. Tena kho pana samayena vediyako pabbato [Pg.212] atiriva obhāsajāto hoti ambasaṇḍā ca brāhmaṇagāmo yathā taṃ devānaṃ devānubhāvena. Apissudaṃ parito gāmesu manussā evamāhaṃsu – ‘‘ādittassu nāmajja vediyako pabbato jhāyatisu nāmajja vediyako pabbato jalatisu nāmajja vediyako pabbato kiṃsu nāmajja vediyako pabbato atiriva obhāsajāto ambasaṇḍā ca brāhmaṇagāmo’’ti saṃviggā lomahaṭṭhajātā ahesuṃ. ३४६. त्यानंतर देवांचा राजा शक्र तावतिंस देवांनी वेढलेला आणि पंचशिख देवपुत्राला पुढे करून, जसा एखादा बलवान मनुष्य आपले दुमडलेले हात पसरतो किंवा पसरलेले हात दुमडतो, अगदी त्याचप्रमाणे तावतिंस देवलोकातून अंतर्धान पावून मगध देशातील राजगृहाच्या पूर्वेला असलेल्या अंबसंड ब्राह्मण गावाच्या उत्तरेकडील वेदियक पर्वतावर प्रकट झाला. त्या वेळी देवांच्या दिव्य प्रभावामुळे वेदियक पर्वत आणि अंबसंड ब्राह्मण गाव अत्यंत प्रकाशमान झाले. आजूबाजूच्या गावांतील लोक आश्चर्यचकित होऊन म्हणू लागले – 'आज वेदियक पर्वताला आग लागली आहे की काय? आज वेदियक पर्वत जळत आहे की काय? आज वेदियक पर्वतातून ज्वाला निघत आहेत की काय? आज वेदियक पर्वत आणि अंबसंड गाव एवढे प्रकाशमान का झाले आहे?' ते सर्व भयभीत झाले आणि त्यांच्या अंगावर रोमांच उभे राहिले. 347. Atha kho sakko devānamindo pañcasikhaṃ gandhabbadevaputtaṃ āmantesi – ‘‘durupasaṅkamā kho, tāta pañcasikha, tathāgatā mādisena, jhāyī jhānaratā, tadantaraṃ paṭisallīnā. Yadi pana tvaṃ, tāta pañcasikha, bhagavantaṃ paṭhamaṃ pasādeyyāsi, tayā, tāta, paṭhamaṃ pasāditaṃ pacchā mayaṃ taṃ bhagavantaṃ dassanāya upasaṅkameyyāma arahantaṃ sammāsambuddha’’nti. ‘‘Evaṃ bhaddantavā’’ti kho pañcasikho gandhabbadevaputto sakkassa devānamindassa paṭissutvā beluvapaṇḍuvīṇaṃ ādāya yena indasālaguhā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā ‘‘ettāvatā me bhagavā neva atidūre bhavissati nāccāsanne, saddañca me sossatī’’ti ekamantaṃ aṭṭhāsi. ३४७. तेव्हा देवांचा राजा शक्र पंचशिख गंधर्वदेवपुत्राला म्हणाला – "प्रिय पंचशिख, माझ्यासारख्या व्यक्तीला तथागतांच्या जवळ जाणे कठीण आहे, कारण ते ध्यानात मग्न असतात, ध्यानरत असतात आणि एकांतात ध्यानस्थ असतात. प्रिय पंचशिख, जर तू आधी भगवंतांना प्रसन्न करून घेशील, तर तुझ्याद्वारे आधी भगवंतांना प्रसन्न केल्यावर, नंतर आम्ही त्या अर्हत, सम्यक संबुद्ध भगवंतांच्या दर्शनासाठी त्यांच्याजवळ जाऊ शकू." "तसेच असो, पूजनीय!" असे म्हणून पंचशिख गंधर्वदेवपुत्राने देवांचा राजा शक्राचे म्हणणे मान्य केले आणि आपली बेलुवपंडु (पिवळसर रंगाची बेल-काष्ठाची) वीणा घेऊन जेथे इंद्रसाल गुहा होती, तेथे तो गेला. तेथे पोहोचल्यावर, "इथून भगवंत माझ्यापासून फार दूरही नसतील आणि फार जवळही नसतील, आणि ते माझा आवाज ऐकू शकतील," असा विचार करून तो एका बाजूला उभा राहिला. Pañcasikhagītagāthā पंचशिखाची गीतगाथा 348. Ekamantaṃ ṭhito kho pañcasikho gandhabbadevaputto beluvapaṇḍuvīṇaṃ assāvesi, imā ca gāthā abhāsi buddhūpasañhitā dhammūpasañhitā saṅghūpasañhitā arahantūpasañhitā kāmūpasañhitā – ३४८. एका बाजूला उभे राहून पंचशिख गंधर्वदेवपुत्राने आपली बेलुवपंडु वीणा वाजवली आणि बुद्ध, धम्म, संघ, अर्हत आणि काम (प्रेम) यांच्याशी संबंधित या गाथा गायिल्या – ‘‘Vande te pitaraṃ bhadde, timbaruṃ sūriyavacchase; Yena jātāsi kalyāṇī, ānandajananī mama. "हे कल्याणी! हे सूर्यवच्चसे (सूर्यासारख्या तेजस्वी)! मी तुझ्या पिता तिम्बरू यांना वंदन करतो, ज्यांच्यामुळे तू जन्माला आलीस आणि माझ्या आनंदाचे कारण बनली आहेस. ‘‘Vātova sedataṃ kanto, pānīyaṃva pipāsato; Aṅgīrasi piyāmesi, dhammo arahatāmiva. "घामाने डबडबलेल्या माणसाला जसा थंड वारा प्रिय वाटतो, तहानलेल्याला जसे पाणी प्रिय वाटते, अर्हतांना जसा धम्म प्रिय वाटतो, तशीच हे अंगीरसी (तेजस्वी), तू मला अत्यंत प्रिय आहेस. ‘‘Āturasseva bhesajjaṃ, bhojanaṃva jighacchato; Parinibbāpaya maṃ bhadde, jalantamiva vārinā. "आजारी माणसाला जसे औषध प्रिय असते, भुकेलेल्याला जसे अन्न प्रिय असते, तसेच हे कल्याणी, पाण्याने पेटलेला अग्नी शांत करावा, तशी माझी कामवासनेची आग तू शांत कर. ‘‘Sītodakaṃ [Pg.213] pokkharaṇiṃ, yuttaṃ kiñjakkhareṇunā; Nāgo ghammābhitattova, ogāhe te thanūdaraṃ. "उन्हाने व्याकुळ झालेला हत्ती जसा कमळाच्या परागकणांनी युक्त अशा थंड पाण्याच्या तलावात उतरतो, तसाच मी तुझ्या वक्षस्थळावर आणि उदरावर विसावू इच्छितो. ‘‘Accaṅkusova nāgova, jitaṃ me tuttatomaraṃ; Kāraṇaṃ nappajānāmi, sammatto lakkhaṇūruyā. "अंकुश न मानणारा हत्ती जसा 'मी भाला आणि तोमर जिंकले आहेत' अशा मदाने धुंद होऊन काहीच समजत नाही, तसाच मी तुझ्या सुंदर मांड्यांच्या सौंदर्याने मोहित होऊन वेडा झालो आहे आणि मला कशाचेही भान राहिलेले नाही. ‘‘Tayi gedhitacittosmi, cittaṃ vipariṇāmitaṃ; Paṭigantuṃ na sakkomi, vaṅkaghastova ambujo. "माझे चित्त तुझ्यावर आसक्त झाले आहे, माझे मन पूर्णपणे बदलून गेले आहे. गळाला लागलेल्या माशासारखा मी आता मागे फिरू शकत नाही. ‘‘Vāmūru saja maṃ bhadde, saja maṃ mandalocane; Palissaja maṃ kalyāṇi, etaṃ me abhipatthitaṃ. "हे सुंदर मांड्या असलेल्या कल्याणी, मला आलिंगन दे! हे मंदलोचने (सुंदर डोळ्यांच्या), मला आलिंगन दे! हे कल्याणी, मला घट्ट मिठी मार, हीच माझी तीव्र इच्छा आहे. ‘‘Appako vata me santo, kāmo vellitakesiyā; Anekabhāvo samuppādi, arahanteva dakkhiṇā. "हे कुरळ्या केसांच्या सुंदरी, तुझ्याबद्दलचे माझे प्रेम सुरुवातीला थोडेच होते, पण आता ते अनेक पटींनी वाढले आहे, जसे अर्हतांना दिलेले दान अनेक पटींनी वाढते. ‘‘Yaṃ me atthi kataṃ puññaṃ, arahantesu tādisu; Taṃ me sabbaṅgakalyāṇi, tayā saddhiṃ vipaccataṃ. "अशा अर्हतांच्या ठायी मी जे काही पुण्यकर्म केले असेल, हे सर्वांगसुंदरी, त्याचे फळ मला तुझ्यासोबत मिळो. ‘‘Yaṃ me atthi kataṃ puññaṃ, asmiṃ pathavimaṇḍale; Taṃ me sabbaṅgakalyāṇi, tayā saddhiṃ vipaccataṃ. "या पृथ्वीतलावर मी जे काही पुण्यकर्म केले असेल, हे सर्वांगसुंदरी, त्याचे फळ मला तुझ्यासोबत मिळो. ‘‘Sakyaputtova jhānena, ekodi nipako sato; Amataṃ muni jigīsāno, tamahaṃ sūriyavacchase. "ज्याप्रमाणे शाक्यपुत्र (बुद्ध) ध्यानात मग्न, एकाग्र, प्रज्ञावान आणि स्मृतिमान होऊन अमृत (निर्वाण) शोधतात, त्याचप्रमाणे हे सूर्यवच्चसे, मी तुला शोधत आहे. ‘‘Yathāpi muni nandeyya, patvā sambodhimuttamaṃ; Evaṃ nandeyyaṃ kalyāṇi, missībhāvaṃ gato tayā. "ज्याप्रमाणे मुनी (बुद्ध) उत्तम संबोधी प्राप्त करून आनंदित होतात, त्याचप्रमाणे हे कल्याणी, तुझ्याशी एकरूप होऊन मला आनंद मिळो. ‘‘Sakko ce me varaṃ dajjā, tāvatiṃsānamissaro; Tāhaṃ bhadde vareyyāhe, evaṃ kāmo daḷho mama. "जर तावतिंस देवांचा राजा शक्र मला वर देईल, तर हे कल्याणी, मी तुलाच मागून घेईन, एवढे माझे तुझ्यावर दृढ प्रेम आहे. ‘‘Sālaṃva na ciraṃ phullaṃ, pitaraṃ te sumedhase; Vandamāno namassāmi, yassā setādisī pajā’’ti. "नुकत्याच बहरलेल्या साल वृक्षासारख्या शोभणाऱ्या तुझ्या सुजाण पित्याला मी वंदन करतो, ज्यांची तुझ्यासारखी सुंदर कन्या आहे." 349. Evaṃ vutte bhagavā pañcasikhaṃ gandhabbadevaputtaṃ etadavoca – ‘‘saṃsandati kho te, pañcasikha, tantissaro gītassarena, gītassaro ca tantissarena; na ca pana te pañcasikha, tantissaro gītassaraṃ ativattati, gītassaro ca tantissaraṃ. Kadā saṃyūḷhā pana te, pañcasikha, imā gāthā buddhūpasañhitā dhammūpasañhitā [Pg.214] saṅghūpasañhitā arahantūpasañhitā kāmūpasañhitā’’ti? ‘‘Ekamidaṃ, bhante, samayaṃ bhagavā uruvelāyaṃ viharati najjā nerañjarāya tīre ajapālanigrodhe paṭhamābhisambuddho. Tena kho panāhaṃ, bhante, samayena bhaddā nāma sūriyavacchasā timbaruno gandhabbarañño dhītā, tamabhikaṅkhāmi. Sā kho pana, bhante, bhaginī parakāminī hoti; sikhaṇḍī nāma mātalissa saṅgāhakassa putto, tamabhikaṅkhati. Yato kho ahaṃ, bhante, taṃ bhaginiṃ nālatthaṃ kenaci pariyāyena. Athāhaṃ beluvapaṇḍuvīṇaṃ ādāya yena timbaruno gandhabbarañño nivesanaṃ tenupasaṅkamiṃ; upasaṅkamitvā beluvapaṇḍuvīṇaṃ assāvesiṃ, imā ca gāthā abhāsiṃ buddhūpasañhitā dhammūpasañhitā saṅghūpasañhitā arahantūpasañhitā kāmūpasañhitā – ३४९. असे म्हटल्यावर भगवंत पंचशिख गंधर्वदेवपुत्राला म्हणाले – "पंचशिख, तुझ्या वीणेचा सूर तुझ्या गाण्याच्या सुराशी जुळतो आणि गाण्याचा सूर वीणेच्या सुराशी जुळतो. पंचशिख, तुझ्या वीणेचा सूर गाण्याच्या सुराला मागे टाकत नाही आणि गाण्याचा सूर वीणेच्या सुराला मागे टाकत नाही. पण पंचशिख, तू बुद्ध, धम्म, संघ, अर्हत आणि काम यांच्याशी संबंधित या गाथा कधी रचल्यास?" "भन्ते, एके काळी भगवंत नुकतेच संबोधी प्राप्त करून उरुवेला येथील निरंजरा नदीच्या काठावर अजपाल वटवृक्षाखाली विहार करत होते. भन्ते, त्या वेळी मी गंधर्वराज तिम्बरू यांची कन्या भद्रा सूर्यवच्चसा हिच्यावर प्रेम करत होतो. परंतु भन्ते, ती तरुणी दुसऱ्यावर प्रेम करत होती; सारथी मातलीचा मुलगा शिखंडी याच्यावर ती प्रेम करत होती. भन्ते, जेव्हा मला ती तरुणी कोणत्याही उपायाने मिळाली नाही, तेव्हा मी माझी बेलुवपंडु वीणा घेतली आणि गंधर्वराज तिम्बरू यांच्या महालात गेलो. तेथे जाऊन मी बेलुवपंडु वीणा वाजवली आणि बुद्ध, धम्म, संघ, अर्हत आणि काम यांच्याशी संबंधित या गाथा गायिल्या – ‘‘Vande te pitaraṃ bhadde, timbaruṃ sūriyavacchase; Yena jātāsi kalyāṇī, ānandajananī mama. …pe… "हे कल्याणी! हे सूर्यवच्चसे! मी तुझ्या पिता तिम्बरू यांना वंदन करतो, ज्यांच्यामुळे तू जन्माला आलीस आणि माझ्या आनंदाचे कारण बनली आहेस... इत्यादी... Sālaṃva na ciraṃ phullaṃ, pitaraṃ te sumedhase; Vandamāno namassāmi, yassā setādisī pajā’’ti. "नुकत्याच बहरलेल्या साल वृक्षासारख्या शोभणाऱ्या तुझ्या सुजाण पित्याला मी वंदन करतो, ज्यांची तुझ्यासारखी सुंदर कन्या आहे." ‘‘Evaṃ vutte, bhante, bhaddā sūriyavacchasā maṃ etadavoca – ‘na kho me, mārisa, so bhagavā sammukhā diṭṭho api ca sutoyeva me so bhagavā devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sudhammāyaṃ sabhāyaṃ upanaccantiyā. Yato kho tvaṃ, mārisa, taṃ bhagavantaṃ kittesi, hotu no ajja samāgamo’ti. Soyeva no, bhante, tassā bhaginiyā saddhiṃ samāgamo ahosi. Na ca dāni tato pacchā’’ti. "भन्ते, मी असे गायिल्यावर भद्रा सूर्यवच्चसा मला म्हणाली – 'हे महाशय, मी त्या भगवंतांना प्रत्यक्ष पाहिलेले नाही, परंतु तावतिंस देवांच्या सुधम्मा सभेत नृत्य करत असताना मी त्यांच्याबद्दल ऐकले आहे. हे महाशय, तू त्या भगवंतांचे इतके गुणगान करत आहेस, तर आज आपले मिलन होऊ दे.' भन्ते, त्या तरुणीसोबत माझे तेवढेच मिलन झाले. त्यानंतर आजतागायत आमचे मिलन झालेले नाही." Sakkūpasaṅkama शक्राचे आगमन 350. Atha kho sakkassa devānamindassa etadahosi – ‘‘paṭisammodati pañcasikho gandhabbadevaputto bhagavatā, bhagavā ca pañcasikhenā’’ti. Atha kho sakko devānamindo pañcasikhaṃ gandhabbadevaputtaṃ āmantesi – ‘‘abhivādehi me tvaṃ, tāta pañcasikha, bhagavantaṃ – ‘sakko, bhante, devānamindo sāmacco saparijano bhagavato pāde sirasā vandatī’ti’’. ‘‘Evaṃ bhaddantavā’’ti kho pañcasikho gandhabbadevaputto sakkassa devānamindassa paṭissutvā bhagavantaṃ abhivādeti – ‘‘sakko, bhante, devānamindo sāmacco saparijano bhagavato [Pg.215] pāde sirasā vandatī’’ti. ‘‘Evaṃ sukhī hotu, pañcasikha, sakko devānamindo sāmacco saparijano; sukhakāmā hi devā manussā asurā nāgā gandhabbā ye caññe santi puthukāyā’’ti. ३५०. तेव्हा देवांचा राजा शक्र याच्या मनात विचार आला – "पंचशिख गंधर्वदेवपुत्र भगवंतांशी आनंदाने संभाषण करत आहे आणि भगवंतही पंचशिखाशी आनंदाने संभाषण करत आहेत." मग देवांचा राजा शक्र पंचशिख गंधर्वदेवपुत्राला म्हणाला – "प्रिय पंचशिख, माझ्या वतीने भगवंतांना वंदन कर आणि सांग – 'भन्ते, देवांचा राजा शक्र आपल्या अमात्य आणि परिवारासह भगवंतांच्या चरणी डोके ठेवून वंदन करत आहे.'" "तसेच असो, पूजनीय!" असे म्हणून पंचशिख गंधर्वदेवपुत्राने देवांचा राजा शक्राचे म्हणणे मान्य केले आणि भगवंतांना वंदन करून सांगितले – "भन्ते, देवांचा राजा शक्र आपल्या अमात्य आणि परिवारासह भगवंतांच्या चरणी डोके ठेवून वंदन करत आहे." "पंचशिख, देवांचा राजा शक्र आपल्या अमात्य आणि परिवारासह सुखी होवो; कारण देव, मनुष्य, असुर, नाग, गंधर्व आणि इतर सर्व प्राणी सुखाचीच इच्छा करणारे आहेत." 351. Evañca pana tathāgatā evarūpe mahesakkhe yakkhe abhivadanti. Abhivadito sakko devānamindo bhagavato indasālaguhaṃ pavisitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Devāpi tāvatiṃsā indasālaguhaṃ pavisitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Pañcasikhopi gandhabbadevaputto indasālaguhaṃ pavisitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. ३५१. आणि तथागत अशा प्रकारच्या महान प्रभावशाली यक्षांचे अशाच प्रकारे स्वागत करतात. अशा प्रकारे स्वागत केल्यावर, देवांचा राजा शक्र भगवंतांच्या इंद्रसाल गुहेत प्रवेश करून, भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला उभा राहिला. तावतिंस स्वर्गातील देवही इंद्रसाल गुहेत प्रवेश करून, भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला उभे राहिले. पंचशिख गंधर्वदेवपुत्रसुद्धा इंद्रसाल गुहेत प्रवेश करून, भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला उभा राहिला. Tena kho pana samayena indasālaguhā visamā santī samā samapādi, sambādhā santī urundā samapādi, andhakāro guhāyaṃ antaradhāyi, āloko udapādi yathā taṃ devānaṃ devānubhāvena. त्या वेळी ती इंद्रसाल गुहा जी खडबडीत होती ती सपाट झाली, जी अरुंद होती ती विस्तीर्ण झाली, गुहेतील अंधार नाहीसा झाला आणि देवांच्या दैवी प्रभावामुळे तिथे प्रकाश निर्माण झाला. 352. Atha kho bhagavā sakkaṃ devānamindaṃ etadavoca – ‘‘acchariyamidaṃ āyasmato kosiyassa, abbhutamidaṃ āyasmato kosiyassa tāva bahukiccassa bahukaraṇīyassa yadidaṃ idhāgamana’’nti. ‘‘Cirapaṭikāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ dassanāya upasaṅkamitukāmo; api ca devānaṃ tāvatiṃsānaṃ kehici kehici kiccakaraṇīyehi byāvaṭo; evāhaṃ nāsakkhiṃ bhagavantaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ. Ekamidaṃ, bhante, samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati salaḷāgārake. Atha khvāhaṃ, bhante, sāvatthiṃ agamāsiṃ bhagavantaṃ dassanāya. Tena kho pana, bhante, samayena bhagavā aññatarena samādhinā nisinno hoti, bhūjati ca nāma vessavaṇassa mahārājassa paricārikā bhagavantaṃ paccupaṭṭhitā hoti, pañjalikā namassamānā tiṭṭhati. Atha khvāhaṃ, bhante, bhūjatiṃ etadavocaṃ – ‘abhivādehi me tvaṃ, bhagini, bhagavantaṃ – ‘‘sakko, bhante, devānamindo sāmacco saparijano bhagavato pāde sirasā vandatī’’ti. Evaṃ vutte, bhante, sā bhūjati maṃ etadavoca – ‘akālo kho, mārisa, bhagavantaṃ dassanāya; paṭisallīno bhagavā’ti. ‘Tena hī, bhagini, yadā bhagavā tamhā samādhimhā vuṭṭhito hoti, atha mama vacanena bhagavantaṃ abhivādehi – ‘‘sakko, bhante, devānamindo [Pg.216] sāmacco saparijano bhagavato pāde sirasā vandatī’’ti. Kacci me sā, bhante, bhaginī bhagavantaṃ abhivādesi? Sarati bhagavā tassā bhaginiyā vacana’’nti? ‘‘Abhivādesi maṃ sā, devānaminda, bhaginī, sarāmahaṃ tassā bhaginiyā vacanaṃ. Api cāhaṃ āyasmato nemisaddena tamhā samādhimhā vuṭṭhito’’ti. ‘‘Ye te, bhante, devā amhehi paṭhamataraṃ tāvatiṃsakāyaṃ upapannā, tesaṃ me sammukhā sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ – ‘yadā tathāgatā loke uppajjanti arahanto sammāsambuddhā, dibbā kāyā paripūrenti, hāyanti asurakāyā’ti. Taṃ me idaṃ, bhante, sakkhidiṭṭhaṃ yato tathāgato loke uppanno arahaṃ sammāsambuddho, dibbā kāyā paripūrenti, hāyanti asurakāyāti. ३५२. तेव्हा भगवान देवांचा राजा शक्र याला म्हणाले – 'हे कोसीय! अत्यंत व्यस्त आणि अनेक कर्तव्ये असणाऱ्या आपल्यासारख्या आदरणीयांचे येथे येणे खरोखरच आश्चर्यकारक आहे, हे खरोखरच अद्भुत आहे!' 'भंते, मी बऱ्याच काळापासून भगवंतांच्या दर्शनासाठी येण्याची इच्छा बाळगून होतो; परंतु तावतिंस स्वर्गातील देवांच्या काही ना काही कामांमध्ये व्यस्त असल्यामुळे मी भगवंतांच्या दर्शनासाठी येऊ शकलो नाही. भंते, एके काळी भगवान श्रावस्ती येथील सलळागारकात विहार करत होते. तेव्हा भंते, मी भगवंतांच्या दर्शनासाठी श्रावस्तीला गेलो होतो. भंते, त्या वेळी भगवान एका विशिष्ट समाधीमध्ये लीन होऊन बसले होते, आणि वैश्रवण महाराजांची दासी असणारी भुजती नावाची देवकन्या भगवंतांच्या समोर हात जोडून नमस्कार करत उभी होती. तेव्हा भंते, मी भुजतीला म्हणालो – भगिनी, तू माझ्या वतीने भगवंतांना वंदन कर आणि सांग की – भंते, देवांचा राजा शक्र आपल्या मंत्र्यांसह आणि परिवारासह भगवंतांच्या चरणी डोके ठेवून वंदन करत आहे. भंते, असे म्हटल्यावर ती भुजती मला म्हणाली – हे महाशय, ही भगवंतांच्या दर्शनाची वेळ नाही; भगवान एकांतात ध्यानस्थ आहेत. तर मग भगिनी, जेव्हा भगवान त्या समाधीतून उठतील, तेव्हा माझ्या शब्दांत भगवंतांना वंदन कर की – भंते, देवांचा राजा शक्र आपल्या मंत्र्यांसह आणि परिवारासह भगवंतांच्या चरणी डोके ठेवून वंदन करत आहे. भंते, त्या भगिनीने माझ्या वतीने भगवंतांना वंदन केले का? भगवंतांना त्या भगिनीचे शब्द आठवतात का?' 'देवांच्या राजा शक्रा, त्या भगिनीने मला वंदन केले होते, मला त्या भगिनीचे शब्द आठवतात. परंतु, मी तुझ्या रथाच्या चाकांच्या आवाजाने त्या समाधीतून उठलो.' 'भंते, जे देव आमच्या आधी तावतिंस स्वर्गात उत्पन्न झाले आहेत, त्यांच्याकडून मी प्रत्यक्ष ऐकले व ग्रहण केले आहे की – जेव्हा जगात अर्हत, सम्यक्संबुद्ध तथागत उत्पन्न होतात, तेव्हा देवलोक भरून जातात आणि असुर योनी क्षीण होते. भंते, हे मी स्वतः प्रत्यक्ष पाहिले आहे की जेव्हापासून जगात अर्हत, सम्यक्संबुद्ध तथागत उत्पन्न झाले आहेत, तेव्हापासून देवलोक भरून जात आहेत आणि असुर योनी क्षीण होत आहे.' Gopakavatthu गोपक कथा 353. ‘‘Idheva, bhante, kapilavatthusmiṃ gopikā nāma sakyadhītā ahosi buddhe pasannā dhamme pasannā saṅghe pasannā sīlesu paripūrakārinī. Sā itthittaṃ virājetvā purisattaṃ bhāvetvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannā. Devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sahabyataṃ amhākaṃ puttattaṃ ajjhupagatā. Tatrapi naṃ evaṃ jānanti – ‘gopako devaputto, gopako devaputto’ti. Aññepi, bhante, tayo bhikkhū bhagavati brahmacariyaṃ caritvā hīnaṃ gandhabbakāyaṃ upapannā. Te pañcahi kāmaguṇehi samappitā samaṅgībhūtā paricārayamānā amhākaṃ upaṭṭhānaṃ āgacchanti amhākaṃ pāricariyaṃ. Te amhākaṃ upaṭṭhānaṃ āgate amhākaṃ pāricariyaṃ gopako devaputto paṭicodesi – ‘kutomukhā nāma tumhe, mārisā, tassa bhagavato dhammaṃ assuttha – ahañhi nāma itthikā samānā buddhe pasannā dhamme pasannā saṅghe pasannā sīlesu paripūrakārinī itthittaṃ virājetvā purisattaṃ bhāvetvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannā, devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sahabyataṃ sakkassa devānamindassa puttattaṃ ajjhupagatā. Idhāpi maṃ evaṃ jānanti ‘‘gopako devaputto gopako devaputto’ti. Tumhe pana, mārisā, bhagavati brahmacariyaṃ caritvā hīnaṃ gandhabbakāyaṃ upapannā. Duddiṭṭharūpaṃ vata, bho, addasāma, ye mayaṃ addasāma [Pg.217] sahadhammike hīnaṃ gandhabbakāyaṃ upapanne’ti. Tesaṃ, bhante, gopakena devaputtena paṭicoditānaṃ dve devā diṭṭheva dhamme satiṃ paṭilabhiṃsu kāyaṃ brahmapurohitaṃ, eko pana devo kāme ajjhāvasi. ३५३. भंते, याच कपिलवस्तूमध्ये गोपिका नावाची एक शाक्यकन्या होती, जी बुद्ध, धम्म आणि संघावर श्रद्धा ठेवणारी आणि शीलांचे परिपूर्ण पालन करणारी होती. तिने स्त्रीभावाचा त्याग करून पुरुषभाव विकसित केला आणि देहपातानंतर, मृत्यूनंतर ती सुगती स्वर्गलोकात उत्पन्न झाली. ती तावतिंस स्वर्गातील देवांमध्ये आमचा पुत्र म्हणून जन्माला आली. तिथेही तिला सर्वजण 'गोपक देवपुत्र, गोपक देवपुत्र' म्हणून ओळखतात. भंते, इतर तीन भिक्खूही होते, ज्यांनी भगवंतांच्या शासनात ब्रह्मचर्य आचरले होते, परंतु ते कनिष्ठ अशा गंधर्व योनीत उत्पन्न झाले. ते पाच कामगुणांनी युक्त होऊन, विलासात मग्न राहून आमच्या सेवेसाठी आणि मनोरंजनासाठी येतात. आमच्या सेवेसाठी आलेल्या त्यांना पाहून गोपक देवपुत्राने त्यांना टोकले – 'हे महाशयांनो! तुम्ही कुठे लक्ष देऊन त्या भगवंतांच्या धम्माचे श्रवण केले होते? मी एक स्त्री असूनही बुद्ध, धम्म आणि संघावर श्रद्धा ठेवणारी, शीलांचे परिपूर्ण पालन करणारी होती. मी स्त्रीभावाचा त्याग करून पुरुषभाव विकसित केला आणि देहपातानंतर, मृत्यूनंतर सुगती स्वर्गलोकात उत्पन्न झाले, तावतिंस देवांमध्ये देवांचा राजा शक्र याचा पुत्र झाले. येथेही मला सर्वजण 'गोपक देवपुत्र, गोपक देवपुत्र' म्हणून ओळखतात. परंतु तुम्ही मात्र भगवंतांच्या शासनात ब्रह्मचर्य पाळूनही कनिष्ठ अशा गंधर्व योनीत उत्पन्न झालात! हे मित्रांनो, आम्ही अत्यंत न पाहण्यासारखे दृश्य पाहिले आहे, की आम्ही आमच्या धम्मबंधूंना कनिष्ठ अशा गंधर्व योनीत उत्पन्न झालेले पाहत आहोत!' भंते, गोपक देवपुत्राने असे टोकल्यावर, त्या तीन देवांपैकी दोघांनी याच जन्मात स्मृती प्राप्त केली आणि ते ब्रह्मपुरोहित देवलोकात उत्पन्न झाले, तर एक देव मात्र कामभोगांमध्येच रमून राहिला. 354.‘‘‘Upāsikā cakkhumato ahosiṃ, ३५४. मी त्या दिव्यचक्षू असणाऱ्या भगवंतांची उपासिका होते, Nāmampi mayhaṃ ahu ‘gopikā’ti; Buddhe ca dhamme ca abhippasannā,Saṅghañcupaṭṭhāsiṃ pasannacittā. माझे नाव 'गोपिका' असे होते; बुद्ध आणि धम्मावर माझी अढळ श्रद्धा होती, आणि मी प्रसन्न चित्ताने संघाची सेवा केली. ‘‘‘Tasseva buddhassa sudhammatāya,Sakkassa puttomhi mahānubhāvo; Mahājutīko tidivūpapanno,Jānanti maṃ idhāpi ‘gopako’ti. त्याच बुद्धांच्या सद्धम्माच्या प्रभावामुळे, मी तावतिंस स्वर्गात उत्पन्न होऊन शक्राचा महान प्रभावशाली आणि महातेजस्वी पुत्र झालो आहे; येथेही मला सर्वजण 'गोपक' म्हणून ओळखतात. ‘‘‘Athaddasaṃ bhikkhavo diṭṭhapubbe,Gandhabbakāyūpagate vasīne; Imehi te gotamasāvakāse,Ye ca mayaṃ pubbe manussabhūtā. तेव्हा मी पूर्वी पाहिलेल्या त्या भिक्खूंना पाहिले, जे गंधर्व योनीत उत्पन्न होऊन तिथेच राहत होते; हे तेच गौतम बुद्धांचे श्रावक होते, ज्यांच्यासोबत आम्ही पूर्वी मनुष्य असताना राहिलो होतो. ‘‘‘Annena pānena upaṭṭhahimhā,Pādūpasaṅgayha sake nivesane; Kutomukhā nāma ime bhavanto,Buddhassa dhammāni paṭiggahesuṃ. आम्ही आमच्या घरी अन्न-पानाने त्यांची सेवा केली होती, आणि decorate केलेले पाय धुवून व त्यांना वंदन करून त्यांचा आदर केला होता. या आदरणीयांनी बुद्धांच्या धम्माचे ग्रहण कसे काय केले? ‘‘‘Paccattaṃ veditabbo hi dhammo,Sudesito cakkhumatānubuddho; Ahañhi tumheva upāsamāno,Sutvāna ariyāna subhāsitāni. कारण दिव्यचक्षू असणाऱ्या भगवंतांनी स्वतः अनुभवून चांगल्या प्रकारे उपदेशिलेला धम्म हा स्वतःच जाणायचा असतो. मी तुमचीच सेवा करत असताना, आर्यांची सुभाषिते ऐकून, ‘‘‘Sakkassa puttomhi mahānubhāvo,Mahājutīko tidivūpapanno; Tumhe pana seṭṭhamupāsamānā,Anuttaraṃ brahmacariyaṃ caritvā. तावतिंस स्वर्गात उत्पन्न होऊन शक्राचा महान प्रभावशाली आणि महातेजस्वी पुत्र झालो आहे. परंतु तुम्ही मात्र सर्वश्रेष्ठ अशा बुद्धांची सेवा करून आणि अनुत्तर ब्रह्मचर्याचे आचरण करूनही, ‘‘‘Hīnaṃ [Pg.218] kāyaṃ upapannā bhavanto,Anānulomā bhavatūpapatti; Duddiṭṭharūpaṃ vata addasāma,Sahadhammike hīnakāyūpapanne. कनिष्ठ योनीत उत्पन्न झाला आहात! तुमची ही उत्पत्ती खरोखरच अयोग्य आहे. आमच्या धम्मबंधूंना कनिष्ठ योनीत उत्पन्न झालेले पाहणे, हे आम्ही अत्यंत न पाहण्यासारखे दृश्य पाहिले आहे. ‘‘‘Gandhabbakāyūpagatā bhavanto,Devānamāgacchatha pāricariyaṃ; Agāre vasato mayhaṃ,Imaṃ passa visesataṃ. “हे गंधर्व योनीला प्राप्त झालेल्यांनो! तुम्ही देवांची सेवा करण्यासाठी आला आहात; परंतु गृहस्थाश्रमात राहणाऱ्या माझ्या या विशेष रूपाकडे जरा पहा. ‘‘‘Itthī hutvā svajja pumomhi devo,Dibbehi kāmehi samaṅgibhūto’; Te coditā gotamasāvakena,Saṃvegamāpādu samecca gopakaṃ. “‘पूर्वी मी स्त्री होते, पण आज मी दिव्य कामभोगांनी युक्त असा पुरुष देव झाले आहे.’ गौतम बुद्धांचे श्रावक असलेल्या गोपकाद्वारे अशा प्रकारे प्रेरित केले असता, ते सर्व संवेगाला प्राप्त झाले आणि गोपकाकडे गेले. ‘‘‘Handa viyāyāma byāyāma,Mā no mayaṃ parapessā ahumhā’; Tesaṃ duve vīriyamārabhiṃsu,Anussaraṃ gotamasāsanāni. “‘चला, आपण प्रयत्न करू या, पराकाष्ठा करू या! आपण इतरांचे सेवक बनून राहू नये.’ त्यांच्यापैकी दोघांनी गौतम बुद्धांच्या उपदेशांचे स्मरण करत वीर्य (प्रयत्न) सुरू केले. ‘‘Idheva cittāni virājayitvā,Kāmesu ādīnavamaddasaṃsu; Te kāmasaṃyojanabandhanāni,Pāpimayogāni duraccayāni. “याच देवलोकात त्यांनी आपल्या चित्ताला वैराग्ययुक्त केले आणि कामभोगांमधील दोष पाहिले. त्यांनी काम-संयोजनांची बंधने, जी पापी माराची बंधने आहेत आणि पार करण्यास अत्यंत कठीण आहेत, ती तोडून टाकली. ‘‘Nāgova sannāni guṇāni chetvā,Deve tāvatiṃse atikkamiṃsu; Saindā devā sapajāpatikā,Sabbe sudhammāya sabhāyupaviṭṭhā. “ज्याप्रमाणे एखादा हत्ती भक्कम साखळ्या तोडून टाकतो, त्याप्रमाणे त्यांनी ती बंधने तोडली आणि तावतिंस देवांना मागे टाकून पुढे निघून गेले. इंद्र आणि प्रजापतीसह सर्व देव सुधम्मा देवसभेत बसले होते. ‘‘Tesaṃ nisinnānaṃ abhikkamiṃsu,Vīrā virāgā virajaṃ karontā; Te disvā saṃvegamakāsi vāsavo,Devābhibhū devagaṇassa majjhe. “तिथे बसलेल्या देवांच्या मध्यभागी, ते वीर, वैराग्य प्राप्त करून आणि स्वतःला निष्पाप (अनागामी) बनवून, सर्वांच्या पुढे निघून गेले. त्यांना पाहून देवराज वासवाने (इंद्राने) देवगणांच्या मध्यभागी संवेग व्यक्त केला. ‘‘‘Imehi [Pg.219] te hīnakāyūpapannā,Deve tāvatiṃse abhikkamanti’; Saṃvegajātassa vaco nisamma,So gopako vāsavamajjhabhāsi. “‘हे पूर्वी कनिष्ठ योनीतील असूनही तावतिंस देवांना मागे टाकून पुढे जात आहेत!’ संवेग उत्पन्न झालेल्या इंद्राचे हे शब्द ऐकून, त्या गोपक देवपुत्राने वासवाला उद्देशून म्हटले: ‘‘‘Buddho janindatthi manussaloke,Kāmābhibhū sakyamunīti ñāyati; Tasseva te puttā satiyā vihīnā,Coditā mayā te satimajjhalatthuṃ. “‘हे जनेंद्रा! मनुष्यलोकात बुद्ध अस्तित्वात आहेत, जे कामभोगांवर विजय मिळवणारे शाक्यमुनी म्हणून ओळखले जातात. हे देव त्यांचेच पुत्र (श्रावक) आहेत, जे स्मृतीपासून भ्रष्ट झाले होते; परंतु माझ्याद्वारे प्रेरित केल्यावर त्यांनी पुन्हा स्मृती प्राप्त केली आहे. ‘‘‘Tiṇṇaṃ tesaṃ āvasinettha eko,Gandhabbakāyūpagato vasīno; Dve ca sambodhipathānusārino,Devepi hīḷenti samāhitattā. “‘त्या तिघांपैकी एक जण इथेच गंधर्व योनीत राहिला आहे, तर इतर दोघे संबोधीच्या मार्गाचे अनुसरण करणारे बनले आहेत. समाहित चित्त असल्यामुळे ते देवांनाही मागे टाकतात. ‘‘‘Etādisī dhammappakāsanettha,Na tattha kiṃkaṅkhati koci sāvako; Nitiṇṇaoghaṃ vicikicchachinnaṃ,Buddhaṃ namassāma jinaṃ janindaṃ’. “‘या शासनात अशी धम्म-प्रकाशना आहे की, तिथे कोणत्याही श्रावकाला शंका उरत नाही. संसार-ओघ पार केलेल्या, संशय नष्ट केलेल्या, विजयी आणि मानवांचे स्वामी असलेल्या त्या बुद्धांना आम्ही वंदन करतो.’ ‘‘Yaṃ te dhammaṃ idhaññāya,Visesaṃ ajjhagaṃsu te; Kāyaṃ brahmapurohitaṃ,Duve tesaṃ visesagū. “आपल्या ज्या धम्माला इथे जाणून घेऊन, त्या दोघांनी विशेष गती प्राप्त केली आहे; ते दोघे विशेष गती प्राप्त करून ब्रह्मपुरोहित लोकामध्ये उत्पन्न झाले आहेत. ‘‘Tassa dhammassa pattiyā,Āgatamhāsi mārisa; Katāvakāsā bhagavatā,Pañhaṃ pucchemu mārisā’’ti. “त्या धम्माच्या प्राप्तीसाठी आम्ही इथे आलो आहोत, हे पूजनीय! जर भगवंतांनी आम्हाला अनुमती दिली, तर आम्ही काही प्रश्न विचारू इच्छितो.” 355. Atha kho bhagavato etadahosi – ‘‘dīgharattaṃ visuddho kho ayaṃ yakkho, yaṃ kiñci maṃ pañhaṃ pucchissati, sabbaṃ taṃ atthasañhitaṃyeva pucchissati, no anatthasañhitaṃ. Yañcassāhaṃ puṭṭho byākarissāmi, taṃ khippameva ājānissatī’’ti. ३५५. तेव्हा भगवंतांच्या मनात असा विचार आला – “हा यक्ष दीर्घकाळापासून शुद्ध चित्त असलेला आहे. तो मला जो काही प्रश्न विचारेल, तो सर्व अर्थपूर्णच असेल, निरर्थक असणार नाही. आणि मी विचारलेल्या प्रश्नाचे जे उत्तर देईन, ते तो त्वरित समजून घेईल.” 356. Atha [Pg.220] kho bhagavā sakkaṃ devānamindaṃ gāthāya ajjhabhāsi – ३५६. त्यानंतर भगवंतांनी देवराज शक्राला गाथेने संबोधित केले – ‘‘Puccha vāsava maṃ pañhaṃ, yaṃ kiñci manasicchasi; Tassa tasseva pañhassa, ahaṃ antaṃ karomi te’’ti. “हे वासवा! तुझ्या मनात जो काही प्रश्न असेल, तो मला विचार. तुझ्या त्या प्रत्येक प्रश्नाचे मी निरसन करेन.” Paṭhamabhāṇavāro niṭṭhito. पहिला भाणवार समाप्त झाला. 357. Katāvakāso sakko devānamindo bhagavatā imaṃ bhagavantaṃ paṭhamaṃ pañhaṃ apucchi – ३५७. भगवंतांकडून अनुमती मिळाल्यावर, देवराज शक्राने भगवंतांना पहिला प्रश्न विचारला – ‘‘Kiṃ saṃyojanā nu kho, mārisa, devā manussā asurā nāgā gandhabbā ye caññe santi puthukāyā, te – ‘averā adaṇḍā asapattā abyāpajjā viharemu averino’ti iti ca nesaṃ hoti, atha ca pana saverā sadaṇḍā sasapattā sabyāpajjā viharanti saverino’’ti? Itthaṃ sakko devānamindo bhagavantaṃ pañhaṃ apucchi. Tassa bhagavā pañhaṃ puṭṭho byākāsi – “हे पूजनीय! देव, मनुष्य, असुर, नाग, गंधर्व आणि इतर जे अनेक प्राणी आहेत, ते कोणत्या बंधनांनी बांधलेले आहेत, ज्यामुळे ते ‘आम्ही वैररहित, दंडरहित, शत्रूरहित, द्वेषरहित आणि शांततेने राहावे’ अशी इच्छा बाळगतात; तरीही ते वैराने, दंडाने, शत्रूने आणि द्वेषाने युक्त होऊन जगतात?” अशा प्रकारे देवराज शक्राने भगवंतांना प्रश्न विचारला. विचारलेल्या या प्रश्नाचे भगवंतांनी उत्तर दिले – ‘‘Issāmacchariyasaṃyojanā kho, devānaminda, devā manussā asurā nāgā gandhabbā ye caññe santi puthukāyā, te – ‘averā adaṇḍā asapattā abyāpajjā viharemu averino’ti iti ca nesaṃ hoti, atha ca pana saverā sadaṇḍā sasapattā sabyāpajjā viharanti saverino’’ti. Itthaṃ bhagavā sakkassa devānamindassa pañhaṃ puṭṭho byākāsi. Attamano sakko devānamindo bhagavato bhāsitaṃ abhinandi anumodi – ‘‘evametaṃ, bhagavā, evametaṃ, sugata. Tiṇṇā mettha kaṅkhā vigatā kathaṃkathā bhagavato pañhaveyyākaraṇaṃ sutvā’’ti. “हे देवाधिपती शक्रा! ईर्ष्या आणि मात्सर्य या संयोजनांमुळेच देव, मनुष्य, असुर, नाग, गंधर्व आणि इतर जे अनेक प्राणी आहेत, ते ‘आम्ही वैररहित, दंडरहित, शत्रूरहित, द्वेषरहित आणि शांततेने राहावे’ अशी इच्छा बाळगूनही वैराने, दंडाने, शत्रूने आणि द्वेषाने युक्त होऊन जगतात।’ अशा प्रकारे भगवंतांनी देवराज शक्राच्या प्रश्नाचे उत्तर दिले. संतुष्ट झालेल्या देवराज शक्राने भगवंतांच्या भाषणाचे अभिनंदन केले आणि आनंद व्यक्त केला – ‘हे भगवन्! हे अगदी तसेच आहे. हे सुगता! हे अगदी तसेच आहे. भगवंतांचे हे प्रश्नोत्तर ऐकून माझी शंका दूर झाली आहे आणि संभ्रम नाहीसा झाला आहे.’” 358. Itiha sakko devānamindo bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā bhagavantaṃ uttariṃ pañhaṃ apucchi – ३५८. “अशा प्रकारे देवराज शक्राने भगवंतांच्या भाषणाचे अभिनंदन व कौतुक करून भगवंतांना पुढील प्रश्न विचारला – ‘‘Issāmacchariyaṃ pana, mārisa, kiṃnidānaṃ kiṃsamudayaṃ kiṃjātikaṃ kiṃpabhavaṃ; kismiṃ sati issāmacchariyaṃ hoti; kismiṃ asati issāmacchariyaṃ na hotī’’ti? ‘‘Issāmacchariyaṃ kho, devānaminda, piyāppiyanidānaṃ piyāppiyasamudayaṃ piyāppiyajātikaṃ piyāppiyapabhavaṃ; piyāppiye sati issāmacchariyaṃ hoti, piyāppiye asati issāmacchariyaṃ na hotī’’ti. “परंतु हे पूजनीय! ईर्ष्या आणि मात्सर्य यांचे निदान काय आहे? त्यांचा उगम कशातून होतो? ते कशापासून उत्पन्न होतात? त्यांचा प्रभव काय आहे? काय असल्यावर ईर्ष्या आणि मात्सर्य निर्माण होते आणि काय नसल्यावर ईर्ष्या आणि मात्सर्य निर्माण होत नाही?” “हे देवाधिपती शक्रा! ईर्ष्या आणि मात्सर्य हे प्रिय आणि अप्रिय या कारणांमुळे निर्माण होतात, प्रिय-अप्रिय हाच त्यांचा उगम आहे, प्रिय-अप्रिय हेच त्यांचे उत्पत्तीस्थान आहे, प्रिय-अप्रिय हाच त्यांचा प्रभव आहे. प्रिय आणि अप्रिय असल्यावर ईर्ष्या आणि मात्सर्य निर्माण होते; प्रिय आणि अप्रिय नसल्यावर ईर्ष्या आणि मात्सर्य निर्माण होत नाही.” ‘‘Piyāppiyaṃ [Pg.221] kho pana, mārisa, kiṃnidānaṃ kiṃsamudayaṃ kiṃjātikaṃ kiṃpabhavaṃ; kismiṃ sati piyāppiyaṃ hoti; kismiṃ asati piyāppiyaṃ na hotī’’ti? ‘‘Piyāppiyaṃ kho, devānaminda, chandanidānaṃ chandasamudayaṃ chandajātikaṃ chandapabhavaṃ; chande sati piyāppiyaṃ hoti; chande asati piyāppiyaṃ na hotī’’ti. “परंतु हे पूजनीय! प्रिय आणि अप्रिय यांचे निदान काय आहे? त्यांचा उगम कशातून होतो? ते कशापासून उत्पन्न होतात? त्यांचा प्रभव काय आहे? काय असल्यावर प्रिय आणि अप्रिय निर्माण होते आणि काय नसल्यावर प्रिय आणि अप्रिय निर्माण होत नाही?” “हे देवाधिपती शक्रा! प्रिय आणि अप्रिय हे छंदावर आधारित आहेत, छंद हाच त्यांचा उगम आहे, छंद हेच त्यांचे उत्पत्तीस्थान आहे, छंद हाच त्यांचा प्रभव आहे. छंद असल्यावर प्रिय आणि अप्रिय निर्माण होते; छंद नसल्यावर प्रिय आणि अप्रिय निर्माण होत नाही.” ‘‘Chando kho pana, mārisa, kiṃnidāno kiṃsamudayo kiṃjātiko kiṃpabhavo; kismiṃ sati chando hoti; kismiṃ asati chando na hotī’’ti? ‘‘Chando kho, devānaminda, vitakkanidāno vitakkasamudayo vitakkajātiko vitakkapabhavo; vitakke sati chando hoti; vitakke asati chando na hotī’’ti. “परंतु हे पूजनीय! छंद कशावर आधारित आहे? त्याचा उगम कशातून होतो? तो कशापासून उत्पन्न होतो? त्याचा प्रभव काय आहे? काय असल्यावर छंद निर्माण होतो आणि काय नसल्यावर छंद निर्माण होत नाही?” “हे देवाधिपती शक्रा! छंद हा वितर्कावर आधारित आहे, वितर्क हाच त्याचा उगम आहे, वितर्क हेच त्याचे उत्पत्तीस्थान आहे, वितर्क हाच त्यांचा प्रभव आहे. वितर्क असल्यावर छंद निर्माण होतो; वितर्क नसल्यावर छंद निर्माण होत नाही.” ‘‘Vitakko kho pana, mārisa, kiṃnidāno kiṃsamudayo kiṃjātiko kiṃpabhavo; kismiṃ sati vitakko hoti; kismiṃ asati vitakko na hotī’’ti? ‘‘Vitakko kho, devānaminda, papañcasaññāsaṅkhānidāno papañcasaññāsaṅkhāsamudayo papañcasaññāsaṅkhājātiko papañcasaññāsaṅkhāpabhavo; papañcasaññāsaṅkhāya sati vitakko hoti; papañcasaññāsaṅkhāya asati vitakko na hotī’’ti. “परंतु हे पूजनीय! वितर्क कशावर आधारित आहे? त्याचा उगम कशातून होतो? तो कशापासून उत्पन्न होतो? त्याचा प्रभव काय आहे? काय असल्यावर वितर्क निर्माण होतो आणि काय नसल्यावर वितर्क निर्माण होत नाही?” “हे देवाधिपती शक्रा! वितर्क हा प्रपंच-संज्ञा-संख्येवर आधारित आहे, प्रपंच-संज्ञा-संख्या हाच त्याचा उगम आहे, प्रपंच-संज्ञा-संख्या हेच त्याचे उत्पत्तीस्थान आहे, प्रपंच-संज्ञा-संख्या हाच त्यांचा प्रभव आहे. प्रपंच-संज्ञा-संख्या असल्यावर वितर्क निर्माण होतो; प्रपंच-संज्ञा-संख्या नसल्यावर वितर्क निर्माण होत नाही.” ‘‘Kathaṃ paṭipanno pana, mārisa, bhikkhu papañcasaññāsaṅkhānirodhasāruppagāminiṃ paṭipadaṃ paṭipanno hotī’’ti? “परंतु हे पूजनीय! भिक्खूने कशा प्रकारे आचरण केले पाहिजे, जेणेकरून तो प्रपंच-संज्ञा-संख्येच्या निरोधासाठी योग्य असलेल्या मार्गावर आरूढ होईल?” Vedanākammaṭṭhānaṃ “वेदना-कर्मस्थान” 359. ‘‘Somanassaṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampi. Domanassaṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampi. Upekkhaṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampi. ३५९. “हे देवाधिपती शक्रा! मी सोमनस्य दोन प्रकारचे सांगतो – सेवन करण्यायोग्य आणि सेवन न करण्यायोग्य. हे देवाधिपती शक्रा! मी दोमनस्य दोन प्रकारचे सांगतो – सेवन करण्यायोग्य आणि सेवन न करण्यायोग्य. हे देवाधिपती शक्रा! मी उपेक्षा दोन प्रकारची सांगतो – सेवन करण्यायोग्य आणि सेवन न करण्यायोग्य.” 360. ‘‘Somanassaṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi sevitabbampi, asevitabbampīti iti kho panetaṃ vuttaṃ, kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Tattha yaṃ jaññā somanassaṃ ‘imaṃ kho me somanassaṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyantī’ti, evarūpaṃ somanassaṃ na sevitabbaṃ. Tattha yaṃ jaññā somanassaṃ ‘imaṃ kho me somanassaṃ sevato [Pg.222] akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhantī’ti, evarūpaṃ somanassaṃ sevitabbaṃ. Tattha yaṃ ce savitakkaṃ savicāraṃ, yaṃ ce avitakkaṃ avicāraṃ, ye avitakke avicāre, te paṇītatare. Somanassaṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi sevitabbampi, asevitabbampīti. Iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vuttaṃ. ३६०. “हे देवाधिपती शक्रा! मी सोमनस्य (प्रसन्नता) देखील दोन प्रकारचे सांगतो—सेवन करण्यायोग्य आणि सेवन न करण्यायोग्य. असे जे म्हटले गेले आहे, ते कोणत्या कारणास्तव म्हटले आहे? त्या (दोन प्रकारच्या सोमनस्यां) पैकी, ज्या सोमनस्याविषयी असे जाणता येईल की, 'या सोमनस्याचे सेवन केल्याने माझे अकुशल धर्म वाढतात आणि कुशल धर्म नष्ट होतात', अशा प्रकारच्या सोमनस्याचे सेवन करू नये. आणि ज्या सोमनस्याविषयी असे जाणता येईल की, 'या सोमनस्याचे सेवन केल्याने माझे अकुशल धर्म नष्ट होतात आणि कुशल धर्म वाढतात', अशा प्रकारच्या सोमनस्याचे सेवन करावे. त्या (सेवन करण्यायोग्य सोमनस्या) मध्ये जे सवितर्क-सविचार असते आणि जे अवितर्क-अविचार असते, त्या दोन्हीमध्ये जे अवितर्क-अविचार असते, ते अधिक श्रेष्ठ असते. 'हे देवाधिपती शक्रा! मी सोमनस्य देखील दोन प्रकारचे सांगतो—सेवन करण्यायोग्य आणि सेवन न करण्यायोग्य', असे जे म्हटले गेले आहे, ते याच कारणास्तव म्हटले गेले आहे.” 361. ‘‘Domanassaṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi sevitabbampi, asevitabbampīti. Iti kho panetaṃ vuttaṃ, kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Tattha yaṃ jaññā domanassaṃ ‘imaṃ kho me domanassaṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyantī’ti, evarūpaṃ domanassaṃ na sevitabbaṃ. Tattha yaṃ jaññā domanassaṃ ‘imaṃ kho me domanassaṃ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhantī’ti, evarūpaṃ domanassaṃ sevitabbaṃ. Tattha yaṃ ce savitakkaṃ savicāraṃ, yaṃ ce avitakkaṃ avicāraṃ, ye avitakke avicāre, te paṇītatare. Domanassaṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi sevitabbampi, asevitabbampī’ti iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vuttaṃ. ३६१. “हे देवाधिपती शक्रा! मी दोमनस्य (खिन्नता) देखील दोन प्रकारचे सांगतो—सेवन करण्यायोग्य आणि सेवन न करण्यायोग्य. असे जे म्हटले गेले आहे, ते कोणत्या कारणास्तव म्हटले आहे? त्या (दोन प्रकारच्या दोमनस्यां) पैकी, ज्या दोमनस्याविषयी असे जाणता येईल की, 'या दोमनस्याचे सेवन केल्याने माझे अकुशल धर्म वाढतात आणि कुशल धर्म नष्ट होतात', अशा प्रकारच्या दोमनस्याचे सेवन करू नये. आणि ज्या दोमनस्याविषयी असे जाणता येईल की, 'या दोमनस्याचे सेवन केल्याने माझे अकुशल धर्म नष्ट होतात आणि कुशल धर्म वाढतात', अशा प्रकारच्या दोमनस्याचे सेवन करावे. त्या (सेवन करण्यायोग्य दोमनस्या) मध्ये जे सवितर्क-सविचार असते आणि जे अवितर्क-अविचार असते, त्या दोन्हीमध्ये जे अवितर्क-अविचार असते, ते अधिक श्रेष्ठ असते. 'हे देवाधिपती शक्रा! मी दोमनस्य देखील दोन प्रकारचे सांगतो—सेवन करण्यायोग्य आणि सेवन न करण्यायोग्य', असे जे म्हटले गेले आहे, ते याच कारणास्तव म्हटले गेले आहे.” 362. ‘‘Upekkhaṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi sevitabbampi, asevitabbampīti iti kho panetaṃ vuttaṃ, kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Tattha yaṃ jaññā upekkhaṃ ‘imaṃ kho me upekkhaṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyantī’ti, evarūpā upekkhā na sevitabbā. Tattha yaṃ jaññā upekkhaṃ ‘imaṃ kho me upekkhaṃ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhantī’ti, evarūpā upekkhā sevitabbā. Tattha yaṃ ce savitakkaṃ savicāraṃ, yaṃ ce avitakkaṃ avicāraṃ, ye avitakke avicāre, te paṇītatare. Upekkhaṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi sevitabbampi, asevitabbampīti iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vuttaṃ. ३६२. “हे देवाधिपती शक्रा! मी उपेक्षा (तटस्थता) देखील दोन प्रकारची सांगतो—सेवन करण्यायोग्य आणि सेवन न करण्यायोग्य. असे जे म्हटले गेले आहे, ते कोणत्या कारणास्तव म्हटले आहे? त्या (दोन प्रकारच्या उपेक्षां) पैकी, ज्या उपेक्षेविषयी असे जाणता येईल की, 'या उपेक्षेचे सेवन केल्याने माझे अकुशल धर्म वाढतात आणि कुशल धर्म नष्ट होतात', अशा प्रकारच्या उपेक्षेचे सेवन करू नये. आणि ज्या उपेक्षेविषयी असे जाणता येईल की, 'या उपेक्षेचे सेवन केल्याने माझे अकुशल धर्म नष्ट होतात आणि कुशल धर्म वाढतात', अशा प्रकारच्या उपेक्षेचे सेवन करावे. त्या (सेवन करण्यायोग्य उपेक्षे) मध्ये जी सवितर्क-सविचार असते आणि जी अवितर्क-अविचार असते, त्या दोन्हीमध्ये जी अवितर्क-अविचार असते, ती अधिक श्रेष्ठ असते. 'हे देवाधिपती शक्रा! मी उपेक्षा देखील दोन प्रकारची सांगतो—सेवन करण्यायोग्य आणि सेवन न करण्यायोग्य', असे जे म्हटले गेले आहे, ते याच कारणास्तव म्हटले गेले आहे.” 363. ‘‘Evaṃ paṭipanno kho, devānaminda, bhikkhu papañcasaññāsaṅkhānirodhasāruppagāminiṃ paṭipadaṃ paṭipanno hotī’’ti. Itthaṃ bhagavā sakkassa devānamindassa pañhaṃ puṭṭho byākāsi. Attamano sakko devānamindo bhagavato bhāsitaṃ [Pg.223] abhinandi anumodi – ‘‘evametaṃ, bhagavā, evametaṃ, sugata, tiṇṇā mettha kaṅkhā vigatā kathaṃkathā bhagavato pañhaveyyākaraṇaṃ sutvā’’ti. ३६३. “हे देवाधिपती शक्रा! अशा प्रकारे आचरण करणारा भिक्खू प्रपंच-संज्ञा-संख्येच्या (प्रपंच-संज्ञा-संस्कारांच्या) निरोधासाठी अनुकूल असलेल्या मार्गावर आरूढ झालेला असतो.” अशा प्रकारे, देवाधिपती शक्राने विचारलेल्या प्रश्नाचे भगवंतांनी उत्तर दिले. प्रसन्न चित्त झालेल्या देवाधिपती शक्राने भगवंतांच्या भाषणाचे अभिनंदन केले आणि आनंद व्यक्त केला— “हे भगवंत! हे अगदी तसेच आहे. हे सुगता! हे अगदी तसेच आहे. भगवंतांचे हे प्रश्नोत्तर ऐकून माझी शंका दूर झाली आहे आणि संभ्रम नाहीसा झाला आहे.” Pātimokkhasaṃvaro पातिमोक्ख-संवर 364. Itiha sakko devānamindo bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā bhagavantaṃ uttariṃ pañhaṃ apucchi – ३६४. अशा प्रकारे, देवाधिपती शक्राने भगवंतांच्या भाषणाचे अभिनंदन करून व आनंद व्यक्त करून भगवंतांना पुढील प्रश्न विचारला— ‘‘Kathaṃ paṭipanno pana, mārisa, bhikkhu pātimokkhasaṃvarāya paṭipanno hotī’’ti? ‘‘Kāyasamācāraṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampi. Vacīsamācāraṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampi. Pariyesanaṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabba’’mpi. “परंतु पूजनीय (भदंत), कशा प्रकारे आचरण करणारा भिक्खू पातिमोक्ख-संवरासाठी आचरण करणारा ठरतो?” “हे देवाधिपती शक्रा! मी कायिक आचरण (शारीरिक आचरण) देखील दोन प्रकारचे सांगतो—सेवन करण्यायोग्य आणि सेवन न करण्यायोग्य. हे देवाधिपती शक्रा! मी वाचिक आचरण (वाणीचे आचरण) देखील दोन प्रकारचे सांगतो—सेवन करण्यायोग्य आणि सेवन न करण्यायोग्य. हे देवाधिपती शक्रा! मी पर्येषणा (शोध/उपजीविकेचे साधन) देखील दोन प्रकारची सांगतो—सेवन करण्यायोग्य आणि सेवन न करण्यायोग्य.” ‘‘Kāyasamācāraṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi sevitabbampi asevitabbampīti iti kho panetaṃ vuttaṃ, kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Tattha yaṃ jaññā kāyasamācāraṃ ‘imaṃ kho me kāyasamācāraṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyantī’ti, evarūpo kāyasamācāro na sevitabbo. Tattha yaṃ jaññā kāyasamācāraṃ ‘imaṃ kho me kāyasamācāraṃ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhantī’ti, evarūpo kāyasamācāro sevitabbo. Kāyasamācāraṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampīti iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vuttaṃ. “'हे देवाधिपती शक्रा! मी कायिक आचरण देखील दोन प्रकारचे सांगतो—सेवन करण्यायोग्य आणि सेवन न करण्यायोग्य', असे जे म्हटले गेले आहे, ते कोणत्या कारणास्तव म्हटले आहे? त्या (दोन प्रकारच्या कायिक आचरणां) पैकी, ज्या कायिक आचरणाविषयी असे जाणता येईल की, 'या कायिक आचरणाचे सेवन केल्याने माझे अकुशल धर्म वाढतात आणि कुशल धर्म नष्ट होतात', अशा प्रकारच्या कायिक आचरणाचे सेवन करू नये. आणि ज्या कायिक आचरणाविषयी असे जाणता येईल की, 'या कायिक आचरणाचे सेवन केल्याने माझे अकुशल धर्म नष्ट होतात आणि कुशल धर्म वाढतात', अशा प्रकारच्या कायिक आचरणाचे सेवन करावे. 'हे देवाधिपती शक्रा! मी कायिक आचरण देखील दोन प्रकारचे सांगतो—सेवन करण्यायोग्य आणि सेवन न करण्यायोग्य', असे जे म्हटले गेले आहे, ते याच कारणास्तव म्हटले गेले आहे.” ‘‘Vacīsamācāraṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampī’ti. Iti kho panetaṃ vuttaṃ, kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Tattha yaṃ jaññā vacīsamācāraṃ ‘imaṃ kho me vacīsamācāraṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyantī’ti, evarūpo vacīsamācāro na sevitabbo. Tattha yaṃ jaññā vacīsamācāraṃ ‘imaṃ kho me vacīsamācāraṃ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhantī’ti, evarūpo vacīsamācāro sevitabbo. Vacīsamācāraṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampīti iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vuttaṃ. “'हे देवाधिपती शक्रा! मी वाचिक आचरण देखील दोन प्रकारचे सांगतो—सेवन करण्यायोग्य आणि सेवन न करण्यायोग्य', असे जे म्हटले गेले आहे, ते कोणत्या कारणास्तव म्हटले आहे? त्या (दोन प्रकारच्या वाचिक आचरणां) पैकी, ज्या वाचिक आचरणाविषयी असे जाणता येईल की, 'या वाचिक आचरणाचे सेवन केल्याने माझे अकुशल धर्म वाढतात आणि कुशल धर्म नष्ट होतात', अशा प्रकारच्या वाचिक आचरणाचे सेवन करू नये. आणि ज्या वाचिक आचरणाविषयी असे जाणता येईल की, 'या वाचिक आचरणाचे सेवन केल्याने माझे अकुशल धर्म नष्ट होतात आणि कुशल धर्म वाढतात', अशा प्रकारच्या वाचिक आचरणाचे सेवन करावे. 'हे देवाधिपती शक्रा! मी वाचिक आचरण देखील दोन प्रकारचे सांगतो—सेवन करण्यायोग्य आणि सेवन न करण्यायोग्य', असे जे म्हटले गेले आहे, ते याच कारणास्तव म्हटले गेले आहे.” ‘‘Pariyesanaṃpāhaṃ[Pg.224], devānaminda, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampīti iti kho panetaṃ vuttaṃ, kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Tattha yaṃ jaññā pariyesanaṃ ‘imaṃ kho me pariyesanaṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyantī’ti, evarūpā pariyesanā na sevitabbā. Tattha yaṃ jaññā pariyesanaṃ ‘imaṃ kho me pariyesanaṃ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhantī’ti, evarūpā pariyesanā sevitabbā. Pariyesanaṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampīti iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vuttaṃ. “'हे देवाधिपती शक्रा! मी पर्येषणा देखील दोन प्रकारची सांगतो—सेवन करण्यायोग्य आणि सेवन न करण्यायोग्य', असे जे म्हटले गेले आहे, ते कोणत्या कारणास्तव म्हटले आहे? त्या (दोन प्रकारच्या पर्येषणां) पैकी, ज्या पर्येषणेविषयी असे जाणता येईल की, 'या पर्येषणेचे सेवन केल्याने माझे अकुशल धर्म वाढतात आणि कुशल धर्म नष्ट होतात', अशा प्रकारच्या पर्येषणेचे सेवन करू नये. आणि ज्या पर्येषणेविषयी असे जाणता येईल की, 'या पर्येषणेचे सेवन केल्याने माझे अकुशल धर्म नष्ट होतात आणि कुशल धर्म वाढतात', अशा प्रकारच्या पर्येषणेचे सेवन करावे. 'हे देवाधिपती शक्रा! मी पर्येषणा देखील दोन प्रकारची सांगतो—सेवन करण्यायोग्य आणि सेवन न करण्यायोग्य', असे जे म्हटले गेले आहे, ते याच कारणास्तव म्हटले गेले आहे.” ‘‘Evaṃ paṭipanno kho, devānaminda, bhikkhu pātimokkhasaṃvarāya paṭipanno hotī’’ti. Itthaṃ bhagavā sakkassa devānamindassa pañhaṃ puṭṭho byākāsi. Attamano sakko devānamindo bhagavato bhāsitaṃ abhinandi anumodi – ‘‘evametaṃ, bhagavā, evametaṃ, sugata. Tiṇṇā mettha kaṅkhā vigatā kathaṃkathā bhagavato pañhaveyyākaraṇaṃ sutvā’’ti. “देवाधिपती शक्रा, अशा प्रकारे आचरण करणारा भिक्षू हा पातिमोक्ख-संवर (प्रातिमोक्ष संवरासाठी) आचरण करणारा होतो.” अशा प्रकारे भगवंतांनी देवांचा राजा शक्र याने विचारलेल्या प्रश्नाचे उत्तर दिले. संतुष्ट झालेल्या देवांच्या राजा शक्राने भगवंतांच्या उपदेशाचे अभिनंदन केले व आनंद व्यक्त केला— “हे भगवंत, हे असेच आहे; हे सुगता, हे असेच आहे. भगवंतांचे प्रश्नाचे उत्तर ऐकून माझी याविषयीची शंका दूर झाली आहे आणि संभ्रम नाहीसा झाला आहे.” Indriyasaṃvaro इंद्रिय-संवर (इंद्रिय संयम) 365. Itiha sakko devānamindo bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā bhagavantaṃ uttariṃ pañhaṃ apucchi – ३६५. अशा प्रकारे देवांचा राजा शक्र भगवंतांच्या उपदेशाचे अभिनंदन करून व आनंद व्यक्त करून भगवंतांना पुढील प्रश्न विचारू लागला— ‘‘Kathaṃ paṭipanno pana, mārisa, bhikkhu indriyasaṃvarāya paṭipanno hotī’’ti? ‘‘Cakkhuviññeyyaṃ rūpaṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampi. Sotaviññeyyaṃ saddaṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampi. Ghānaviññeyyaṃ gandhaṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampi. Jivhāviññeyyaṃ rasaṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampi. Kāyaviññeyyaṃ phoṭṭhabbaṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampi. Manoviññeyyaṃ dhammaṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampī’’ti. “हे सौम्य, भिक्षूने कशा प्रकारे आचरण केले असता तो इंद्रिय-संवरासाठी आचरण करणारा होतो?” “देवाधिपती शक्रा, डोळ्यांनी जाणता येणारे रूप (चक्खुविञ्ञेय्य रूप) मी दोन प्रकारचे सांगतो—सेवन करण्यायोग्य (सेवितब्ब) आणि सेवन न करण्यायोग्य (असेवितब्ब). देवाधिपती शक्रा, कानांनी जाणता येणारा शब्द (सोतविञ्ञेय्य सद्द) मी दोन प्रकारचा सांगतो—सेवन करण्यायोग्य आणि सेवन न करण्यायोग्य. देवाधिपती शक्रा, नाकाने जाणता येणारा गंध (घाणविञ्ञेय्य गंध) मी दोन प्रकारचा सांगतो—सेवन करण्यायोग्य आणि सेवन न करण्यायोग्य. देवाधिपती शक्रा, जिभेने जाणता येणारा रस (जिव्हाविञ्ञेय्य रस) मी दोन प्रकारचा सांगतो—सेवन करण्यायोग्य आणि सेवन न करण्यायोग्य. देवाधिपती शक्रा, शरीराने जाणता येणारा स्पर्श (कायविञ्ञेय्य फोट्ठब्ब) मी दोन प्रकारचा सांगतो—सेवन करण्यायोग्य आणि सेवन न करण्यायोग्य. देवाधिपती शक्रा, मनाने जाणता येणारे धम्म (मनोविञ्ञेय्य धम्म) मी दोन प्रकारचे सांगतो—सेवन करण्यायोग्य आणि सेवन न करण्यायोग्य.” Evaṃ vutte, sakko devānamindo bhagavantaṃ etadavoca – असे म्हटले असता, देवांचा राजा शक्र भगवंतांना म्हणाला— ‘‘Imassa kho ahaṃ, bhante, bhagavatā saṅkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena atthaṃ ājānāmi. Yathārūpaṃ, bhante, cakkhuviññeyyaṃ rūpaṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti, evarūpaṃ cakkhuviññeyyaṃ rūpaṃ [Pg.225] na sevitabbaṃ. Yathārūpañca kho, bhante, cakkhuviññeyyaṃ rūpaṃ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti, evarūpaṃ cakkhuviññeyyaṃ rūpaṃ sevitabbaṃ. Yathārūpañca kho, bhante, sotaviññeyyaṃ saddaṃ sevato…pe… ghānaviññeyyaṃ gandhaṃ sevato… jivhāviññeyyaṃ rasaṃ sevato… kāyaviññeyyaṃ phoṭṭhabbaṃ sevato… manoviññeyyaṃ dhammaṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti, evarūpo manoviññeyyo dhammo na sevitabbo. Yathārūpañca kho, bhante, manoviññeyyaṃ dhammaṃ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti, evarūpo manoviññeyyo dhammo sevitabbo. “भन्ते, भगवंतांनी संक्षेपाने (थोडक्यात) सांगितलेल्या या उपदेशाचा सविस्तर अर्थ मी या प्रकारे समजतो. भन्ते, ज्या प्रकारच्या डोळ्यांनी जाणता येणाऱ्या रूपाचे सेवन केले असता अकुशल धर्म वाढतात आणि कुशल धर्म नष्ट होतात, अशा प्रकारच्या डोळ्यांनी जाणता येणाऱ्या रूपाचे सेवन करू नये. आणि भन्ते, ज्या प्रकारच्या डोळ्यांनी जाणता येणाऱ्या रूपाचे सेवन केले असता अकुशल धर्म नष्ट होतात आणि कुशल धर्म वाढतात, अशा प्रकारच्या डोळ्यांनी जाणता येणाऱ्या रूपाचे सेवन करावे. भन्ते, ज्या प्रकारच्या कानांनी जाणता येणाऱ्या शब्दाचे सेवन केले असता... (तसेच) नाकाने जाणता येणाऱ्या गंधाचे सेवन केले असता... जिभेने जाणता येणाऱ्या रसाचे सेवन केले असता... शरीराने जाणता येणाऱ्या स्पर्शाचे सेवन केले असता... मनाने जाणता येणाऱ्या धम्माचे सेवन केले असता अकुशल धर्म वाढतात आणि कुशल धर्म नष्ट होतात, अशा प्रकारच्या मनाने जाणता येणाऱ्या धम्माचे सेवन करू नये. आणि भन्ते, ज्या प्रकारच्या मनाने जाणता येणाऱ्या धम्माचे सेवन केले असता अकुशल धर्म नष्ट होतात आणि कुशल धर्म वाढतात, अशा प्रकारच्या मनाने जाणता येणाऱ्या धम्माचे सेवन करावे.” ‘‘Imassa kho me, bhante, bhagavatā saṅkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena atthaṃ ājānato tiṇṇā mettha kaṅkhā vigatā kathaṃkathā bhagavato pañhaveyyākaraṇaṃ sutvā’’ti. “भन्ते, भगवंतांनी संक्षेपाने सांगितलेल्या या उपदेशाचा अशा प्रकारे सविस्तर अर्थ समजून घेतल्यावर, भगवंतांचे हे प्रश्नोत्तर ऐकून माझी याविषयीची शंका दूर झाली आहे आणि संभ्रम नाहीसा झाला आहे.” 366. Itiha sakko devānamindo bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā bhagavantaṃ uttariṃ pañhaṃ apucchi – ३६६. अशा प्रकारे देवांचा राजा शक्र भगवंतांच्या उपदेशाचे अभिनंदन करून व आनंद व्यक्त करून भगवंतांना पुढील प्रश्न विचारू लागला— ‘‘Sabbeva nu kho, mārisa, samaṇabrāhmaṇā ekantavādā ekantasīlā ekantachandā ekantaajjhosānā’’ti? ‘‘Na kho, devānaminda, sabbe samaṇabrāhmaṇā ekantavādā ekantasīlā ekantachandā ekantaajjhosānā’’ti. “हे सौम्य, सर्वच श्रमण आणि ब्राह्मण हे एकाच सिद्धांताचे (एकान्तवादी), एकाच शीलाचे (एकान्तशील), एकाच इच्छेचे (एकान्तछंद) आणि एकाच ध्येयाचे (एकान्तअज्झोसान) असतात काय?” “देवाधिपती शक्रा, सर्वच श्रमण आणि ब्राह्मण हे एकाच सिद्धांताचे, एकाच शीलाचे, एकाच इच्छेचे आणि एकाच ध्येयाचे नसतात.” ‘‘Kasmā pana, mārisa, na sabbe samaṇabrāhmaṇā ekantavādā ekantasīlā ekantachandā ekantaajjhosānā’’ti? ‘‘Anekadhātu nānādhātu kho, devānaminda, loko. Tasmiṃ anekadhātunānādhātusmiṃ loke yaṃ yadeva sattā dhātuṃ abhinivisanti, taṃ tadeva thāmasā parāmāsā abhinivissa voharanti – ‘idameva saccaṃ moghamañña’nti. Tasmā na sabbe samaṇabrāhmaṇā ekantavādā ekantasīlā ekantachandā ekantaajjhosānā’’ti. “परंतु हे सौम्य, सर्वच श्रमण आणि ब्राह्मण हे एकाच सिद्धांताचे, एकाच शीलाचे, एकाच इच्छेचे आणि एकाच ध्येयाचे का नसतात?” “देवाधिपती शक्रा, हा लोक (संसार) अनेक धातूंनी (विविध प्रवृत्तींनी) आणि नानाविध धातूंनी बनलेला आहे. त्या अनेकविध व नानाविध धातूंच्या जगात प्राणी ज्या ज्या प्रवृत्तीला (धातूला) चिकटून राहतात, तिलाच ते अत्यंत हट्टाने व आग्रहाने धरून ठेवतात आणि म्हणतात—‘हेच सत्य आहे, इतर सर्व व्यर्थ आहे.’ म्हणूनच सर्व श्रमण आणि ब्राह्मण हे एकाच सिद्धांताचे, एकाच शीलाचे, एकाच इच्छेचे आणि एकाच ध्येयाचे नसतात.” ‘‘Sabbeva nu kho, mārisa, samaṇabrāhmaṇā accantaniṭṭhā accantayogakkhemī accantabrahmacārī accantapariyosānā’’ti? ‘‘Na kho, devānaminda, sabbe samaṇabrāhmaṇā accantaniṭṭhā accantayogakkhemī accantabrahmacārī accantapariyosānā’’ti. “हे सौम्य, सर्वच श्रमण आणि ब्राह्मण हे अत्यंत निष्ठावान (अत्यंत अंतिम ध्येय गाठलेले), अत्यंत योगक्षेम प्राप्त केलेले (अच्चन्तयोगक्खेमी), अत्यंत ब्रह्मचर्य पाळणारे आणि अत्यंत अंतिम समाप्तीला (अच्चन्तपरियोसान) पोहोचलेले असतात काय?” “देवाधिपती शक्रा, सर्वच श्रमण आणि ब्राह्मण हे अत्यंत निष्ठावान, अत्यंत योगक्षेम प्राप्त केलेले, अत्यंत ब्रह्मचर्य पाळणारे आणि अत्यंत अंतिम समाप्तीला पोहोचलेले नसतात.” ‘‘Kasmā [Pg.226] pana, mārisa, na sabbe samaṇabrāhmaṇā accantaniṭṭhā accantayogakkhemī accantabrahmacārī accantapariyosānā’’ti? ‘‘Ye kho, devānaminda, bhikkhū taṇhāsaṅkhayavimuttā te accantaniṭṭhā accantayogakkhemī accantabrahmacārī accantapariyosānā. Tasmā na sabbe samaṇabrāhmaṇā accantaniṭṭhā accantayogakkhemī accantabrahmacārī accantapariyosānā’’ti. “परंतु हे सौम्य, सर्वच श्रमण आणि ब्राह्मण हे अत्यंत निष्ठावान, अत्यंत योगक्षेम प्राप्त केलेले, अत्यंत ब्रह्मचर्य पाळणारे आणि अत्यंत अंतिम समाप्तीला पोहोचलेले का नसतात?” “देवाधिपती शक्रा, जे भिक्षू तृष्णेच्या क्षयामुळे विमुक्त (तृष्णासंक्षयविमुक्त) झाले आहेत, तेच अत्यंत निष्ठावान, अत्यंत योगक्षेम प्राप्त केलेले, अत्यंत ब्रह्मचर्य पाळणारे आणि अत्यंत अंतिम समाप्तीला पोहोचलेले असतात. म्हणूनच सर्व श्रमण आणि ब्राह्मण हे अत्यंत निष्ठावान, अत्यंत योगक्षेम प्राप्त केलेले, अत्यंत ब्रह्मचर्य पाळणारे आणि अत्यंत अंतिम समाप्तीला पोहोचलेले नसतात.” Itthaṃ bhagavā sakkassa devānamindassa pañhaṃ puṭṭho byākāsi. Attamano sakko devānamindo bhagavato bhāsitaṃ abhinandi anumodi – ‘‘evametaṃ, bhagavā, evametaṃ, sugata. Tiṇṇā mettha kaṅkhā vigatā kathaṃkathā bhagavato pañhaveyyākaraṇaṃ sutvā’’ti. अशा प्रकारे भगवंतांनी देवांचा राजा शक्र याने विचारलेल्या प्रश्नाचे उत्तर दिले. संतुष्ट झालेल्या देवांच्या राजा शक्राने भगवंतांच्या उपदेशाचे अभिनंदन केले व आनंद व्यक्त केला— “हे भगवंत, हे असेच आहे; हे सुगता, हे असेच आहे. भगवंतांचे प्रश्नाचे उत्तर ऐकून माझी याविषयीची शंका दूर झाली आहे आणि संभ्रम नाहीसा झाला आहे.” 367. Itiha sakko devānamindo bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā bhagavantaṃ etadavoca – ३६७. अशा प्रकारे देवांचा राजा शक्र भगवंतांच्या उपदेशाचे अभिनंदन करून व आनंद व्यक्त करून भगवंतांना म्हणाला— ‘‘Ejā, bhante, rogo, ejā gaṇḍo, ejā sallaṃ, ejā imaṃ purisaṃ parikaḍḍhati tassa tasseva bhavassa abhinibbattiyā. Tasmā ayaṃ puriso uccāvacamāpajjati. Yesāhaṃ, bhante, pañhānaṃ ito bahiddhā aññesu samaṇabrāhmaṇesu okāsakammampi nālatthaṃ, te me bhagavatā byākatā. Dīgharattānusayitañca pana me vicikicchākathaṃkathāsallaṃ, tañca bhagavatā abbuḷha’’nti. “भन्ते, तृष्णा (एजा) हा एक रोग आहे, तृष्णा हा एक गंड (गळू) आहे, तृष्णा हा एक शल्य (काटा) आहे. ही तृष्णा या मनुष्याला त्या त्या भवामध्ये वारंवार जन्म घेण्यासाठी खेचून नेते. म्हणूनच हा मनुष्य उच्च-नीच अवस्थांमध्ये पडतो. भन्ते, ज्या प्रश्नांना विचारण्याची संधी मला या शासनाबाहेरील इतर श्रमण आणि ब्राह्मणांकडे मिळाली नव्हती, त्या प्रश्नांची उत्तरे भगवंतांनी मला दिली आहेत. माझ्या मनात दीर्घकाळापासून वास करणारे संशय आणि संभ्रमाचे शल्य भगवंतांनी उपसून टाकले आहे.” ‘‘Abhijānāsi no tvaṃ, devānaminda, ime pañhe aññe samaṇabrāhmaṇe pucchitā’’ti? ‘‘Abhijānāmahaṃ, bhante, ime pañhe aññe samaṇabrāhmaṇe pucchitā’’ti. ‘‘Yathā kathaṃ pana te, devānaminda, byākaṃsu? Sace te agaru bhāsassū’’ti. ‘‘Na kho me, bhante, garu yatthassa bhagavā nisinno bhagavantarūpo vā’’ti. ‘‘Tena hi, devānaminda, bhāsassū’’ti. ‘‘Yesvāhaṃ, bhante, maññāmi samaṇabrāhmaṇā āraññikā pantasenāsanāti, tyāhaṃ upasaṅkamitvā ime pañhe pucchāmi, te mayā puṭṭhā na sampāyanti, asampāyantā mamaṃyeva paṭipucchanti – ‘ko nāmo āyasmā’ti? Tesāhaṃ puṭṭho byākaromi – ‘ahaṃ kho, mārisa, sakko devānamindo’ti. Te mamaṃyeva uttari paṭipucchanti – ‘kiṃ panāyasmā, devānaminda, kammaṃ katvā imaṃ ṭhānaṃ patto’ti? Tesāhaṃ yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ desemi. Te tāvatakeneva attamanā [Pg.227] honti – ‘sakko ca no devānamindo diṭṭho, yañca no apucchimhā, tañca no byākāsī’ti. Te aññadatthu mamaṃyeva sāvakā sampajjanti, na cāhaṃ tesaṃ. Ahaṃ kho pana, bhante, bhagavato sāvako sotāpanno avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo’’ti. "हे देवाधिपती इंद्रा! तू हे प्रश्न इतर श्रमण-ब्राह्मणांना विचारल्याचे तुला आठवते का?" "होय, भन्ते! मला आठवते की मी हे प्रश्न इतर श्रमण-ब्राह्मणांना विचारले होते." "तर मग, देवाधिपती इंद्रा, त्यांनी काय उत्तर दिले? जर तुला काही अडचण नसेल, तर कृपया सांग." "भन्ते, जिथे भगवान किंवा भगवंतांसारखे पूजनीय पुरुष विराजमान आहेत, तिथे सांगण्यास मला कोणतीही अडचण नाही." "तर मग, देवाधिपती इंद्रा, सांग." "भन्ते, ज्या श्रमण-ब्राह्मणांना मी अरण्यवासी आणि एकांतात राहणारे मानत असे, त्यांच्याकडे जाऊन मी हे प्रश्न विचारत असे. माझ्याद्वारे विचारले असता ते योग्य उत्तर देऊ शकत नसत. उत्तर देण्यास असमर्थ ठरल्यामुळे ते मलाच उलट विचारत असत—'आयुष्यमान, आपले नाव काय आहे?' त्यांनी विचारल्यावर मी त्यांना सांगत असे—'हे महाशयांनो, मी शक्र, देवांचा राजा इंद्र आहे.' मग ते मला पुढे विचारत असत—'पण आयुष्यमान देवाधिपती इंद्रा, आपण कोणते कर्म करून या पदाला प्राप्त झालात?' मग मी त्यांना जसे ऐकले होते आणि जसे शिकलो होतो, त्यानुसार धम्माचा उपदेश करत असे. तेवढ्यानेच ते अत्यंत संतुष्ट होत असत आणि म्हणत—'आम्ही देवांचा राजा शक्र याला पाहिले आणि आम्ही जे प्रश्न विचारले होते, त्यांची उत्तरेही त्याने आम्हाला दिली.' अशा प्रकारे ते माझेच श्रावक बनत असत, मी त्यांचा नाही. परंतु, भन्ते, मी तर भगवंतांचा श्रावक, स्रोतापन्न आहे, दुर्गतीला न जाणारा, नियत आणि संबोधीकडे जाणारा आहे." Somanassapaṭilābhakathā "सोमनस्य-प्राप्तीची कथा" 368. ‘‘Abhijānāsi no tvaṃ, devānaminda, ito pubbe evarūpaṃ vedapaṭilābhaṃ somanassapaṭilābha’’nti? ‘‘Abhijānāmahaṃ, bhante, ito pubbe evarūpaṃ vedapaṭilābhaṃ somanassapaṭilābha’’nti. ‘‘Yathā kathaṃ pana tvaṃ, devānaminda, abhijānāsi ito pubbe evarūpaṃ vedapaṭilābhaṃ somanassapaṭilābha’’nti? ३६८. "हे देवाधिपती इंद्रा, तुला यापूर्वी कधी अशा प्रकारचा आनंद आणि सोमनस्य मिळाल्याचे आठवते का?" "होय, भन्ते, मला यापूर्वी अशा प्रकारचा आनंद आणि सोमनस्य मिळाल्याचे आठवते." "तर मग, देवाधिपती इंद्रा, तुला यापूर्वी अशा प्रकारचा आनंद आणि सोमनस्य मिळाल्याचे कसे काय आठवते?" ‘‘Bhūtapubbaṃ, bhante, devāsurasaṅgāmo samupabyūḷho ahosi. Tasmiṃ kho pana, bhante, saṅgāme devā jiniṃsu, asurā parājayiṃsu. Tassa mayhaṃ, bhante, taṃ saṅgāmaṃ abhivijinitvā vijitasaṅgāmassa etadahosi – ‘yā ceva dāni dibbā ojā yā ca asurā ojā, ubhayametaṃ devā paribhuñjissantī’ti. So kho pana me, bhante, vedapaṭilābho somanassapaṭilābho sadaṇḍāvacaro sasatthāvacaro na nibbidāya na virāgāya na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya saṃvattati. Yo kho pana me ayaṃ, bhante, bhagavato dhammaṃ sutvā vedapaṭilābho somanassapaṭilābho, so adaṇḍāvacaro asatthāvacaro ekantanibbidāya virāgāya nirodhāya upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattatī’’ti. "भन्ते, पूर्वीच्या काळी देव आणि असुरांमध्ये मोठे युद्ध झाले होते. भन्ते, त्या युद्धात देवांचा विजय झाला आणि असुरांचा पराभव झाला. भन्ते, त्या युद्धात विजय मिळवल्यानंतर, विजयी झालेल्या माझ्या मनात असा विचार आला—'आता जी काही दिव्य ओज आहे आणि जी असुरांची ओज आहे, या दोन्हीचा उपभोग केवळ देवच घेतील.' परंतु, भन्ते, तो आनंद आणि सोमनस्य हे दंड आणि शस्त्रास्त्रांनी युक्त होते; ते वैराग्यासाठी, अनासक्तीसाठी, निरोधासाठी, उपशमासाठी, अभिज्ञेसाठी, संबोधीसाठी आणि निर्वाणासाठी पूरक नव्हते. परंतु, भन्ते, भगवंतांचा धम्म ऐकून मला जो आनंद आणि सोमनस्य प्राप्त झाले आहे, ते दंडाशिवाय आणि शस्त्रांशिवाय आहे; ते पूर्ण वैराग्यासाठी, अनासक्तीसाठी, निरोधासाठी, उपशमासाठी, अभिज्ञेसाठी, संबोधीसाठी आणि निर्वाणासाठी पूरक आहे." 369. ‘‘Kiṃ pana tvaṃ, devānaminda, atthavasaṃ sampassamāno evarūpaṃ vedapaṭilābhaṃ somanassapaṭilābhaṃ pavedesī’’ti? ‘‘Cha kho ahaṃ, bhante, atthavase sampassamāno evarūpaṃ vedapaṭilābhaṃ somanassapaṭilābhaṃ pavedemi. ३६९. "पण देवाधिपती इंद्रा, तू कोणता विशेष लाभ पाहून अशा प्रकारच्या आनंद आणि सोमनस्याची प्रशंसा करत आहेस?" "भन्ते, मी सहा विशेष लाभ पाहून अशा प्रकारच्या आनंद आणि सोमनस्याची प्रशंसा करत आहे." ‘‘Idheva tiṭṭhamānassa, devabhūtassa me sato; Punarāyu ca me laddho, evaṃ jānāhi mārisa. "याच देवलोकात राहून, देव रूपात असतानाच, मला पुन्हा नवीन आयुष्य प्राप्त झाले आहे; हे महाशया, आपण असे जाणावे." ‘‘Imaṃ [Pg.228] kho ahaṃ, bhante, paṭhamaṃ atthavasaṃ sampassamāno evarūpaṃ vedapaṭilābhaṃ somanassapaṭilābhaṃ pavedemi. "भन्ते, हा पहिला विशेष लाभ पाहून मी अशा प्रकारच्या आनंद आणि सोमनस्याची प्रशंसा करत आहे." ‘‘Cutāhaṃ diviyā kāyā, āyuṃ hitvā amānusaṃ; Amūḷho gabbhamessāmi, yattha me ramatī mano. "या दिव्य शरीरातून च्युत होऊन, अमानुष आयुष्याचा त्याग करून, मी मोहविरहित होऊन अशा कुळात जन्म घेईन, जिथे माझे मन रमेल." ‘‘Imaṃ kho ahaṃ, bhante, dutiyaṃ atthavasaṃ sampassamāno evarūpaṃ vedapaṭilābhaṃ somanassapaṭilābhaṃ pavedemi. "भन्ते, हा दुसरा विशेष लाभ पाहून मी अशा प्रकारच्या आनंद आणि सोमनस्याची प्रशंसा करत आहे." ‘‘Svāhaṃ amūḷhapaññassa, viharaṃ sāsane rato; Ñāyena viharissāmi, sampajāno paṭissato. "तो मी, मोहविरहित प्रज्ञा असलेल्या भगवंतांच्या शासनात रममाण होऊन, योग्य मार्गाने, जागरूक आणि स्मृतिमान राहून जीवन जगू शकेन." ‘‘Imaṃ kho ahaṃ, bhante, tatiyaṃ atthavasaṃ sampassamāno evarūpaṃ vedapaṭilābhaṃ somanassapaṭilābhaṃ pavedemi. "भन्ते, हा तिसरा विशेष लाभ पाहून मी अशा प्रकारच्या आनंद आणि सोमनस्याची प्रशंसा करत आहे." ‘‘Ñāyena me carato ca, sambodhi ce bhavissati; Aññātā viharissāmi, sveva anto bhavissati. "योग्य मार्गाने आचरण करत असताना जर मला संबोधी प्राप्त झाली, तर मी उच्च ज्ञान प्राप्त करण्याची इच्छा ठेवून राहीन; आणि तोच माझा या मनुष्यलोकातील शेवटचा जन्म असेल." ‘‘Imaṃ kho ahaṃ, bhante, catutthaṃ atthavasaṃ sampassamāno evarūpaṃ vedapaṭilābhaṃ somanassapaṭilābhaṃ pavedemi. "भन्ते, हा चौथा विशेष लाभ पाहून मी अशा प्रकारच्या आनंद आणि सोमनस्याची प्रशंसा करत आहे." ‘‘Cutāhaṃ mānusā kāyā, āyuṃ hitvāna mānusaṃ; Puna devo bhavissāmi, devalokamhi uttamo. "त्या मानवी शरीरातून च्युत होऊन, मानवी आयुष्याचा त्याग करून, मी पुन्हा देवलोकात एक श्रेष्ठ देव होईन." ‘‘Imaṃ kho ahaṃ, bhante, pañcamaṃ atthavasaṃ sampassamāno evarūpaṃ vedapaṭilābhaṃ somanassapaṭilābhaṃ pavedemi. "भन्ते, हा पाचवा विशेष लाभ पाहून मी अशा प्रकारच्या आनंद आणि सोमनस्याची प्रशंसा करत आहे." ‘‘Te paṇītatarā devā, akaniṭṭhā yasassino; Antime vattamānamhi, so nivāso bhavissati. "जे अत्यंत श्रेष्ठ आणि यशस्वी अकनिष्ठ नावाचे देव आहेत; माझ्या अंतिम जन्मात ते अकनिष्ठ भुवन हेच माझे निवासस्थान असेल." ‘‘Imaṃ kho ahaṃ, bhante, chaṭṭhaṃ atthavasaṃ sampassamāno evarūpaṃ vedapaṭilābhaṃ somanassapaṭilābhaṃ pavedemi. "भन्ते, हा सहावा विशेष लाभ पाहून मी अशा प्रकारच्या आनंद आणि सोमनस्याची प्रशंसा करत आहे." ‘‘Ime kho ahaṃ, bhante, cha atthavase sampassamāno evarūpaṃ vedapaṭilābhaṃ somanassapaṭilābhaṃ pavedemi. "भन्ते, हे सहा विशेष लाभ पाहून मी अशा प्रकारच्या आनंद आणि सोमनस्याची प्रशंसा करत आहे." 370.‘‘Apariyositasaṅkappo[Pg.229], vicikiccho kathaṃkathī. ३७०. "ज्यांचे संकल्प अपूर्ण होते, जो संशयी आणि संभ्रमात पडलेला होता," Vicariṃ dīghamaddhānaṃ, anvesanto tathāgataṃ. "असा मी तथागतांचा शोध घेत दीर्घकाळ भटकत राहिलो." ‘‘Yassu maññāmi samaṇe, pavivittavihārino; Sambuddhā iti maññāno, gacchāmi te upāsituṃ. "ज्या श्रमणांना मी एकांतात राहणारे मानत असे, ते सम्यक संबुद्ध आहेत असे समजून मी त्यांच्या सेवेसाठी जात असे." ‘‘‘Kathaṃ ārādhanā hoti, kathaṃ hoti virādhanā’; Iti puṭṭhā na sampāyanti, magge paṭipadāsu ca. "'कशा प्रकारे मार्गाची प्राप्ती होते आणि कशा प्रकारे अप्राप्ती होते?' असे विचारले असता, ते मार्ग आणि आचरणाविषयी योग्य उत्तर देऊ शकत नसत." ‘‘Tyassu yadā maṃ jānanti, sakko devānamāgato; Tyassu mameva pucchanti, ‘kiṃ katvā pāpuṇī idaṃ’. "जेव्हा त्यांना समजायचे की देवांचा राजा शक्र आला आहे, तेव्हा ते मलाच विचारत असत—'आपण काय करून हे पद प्राप्त केले?'" ‘‘Tesaṃ yathāsutaṃ dhammaṃ, desayāmi jane sutaṃ ; Tena attamanā honti, ‘diṭṭho no vāsavoti ca’. "मी त्यांना लोकांमध्ये ऐकलेला आणि जसा ऐकला होता तसा धम्म उपदेश करत असे. त्याने ते संतुष्ट होत असत आणि म्हणत—'आम्ही वासवाला पाहिले.'" ‘‘Yadā ca buddhamaddakkhiṃ, vicikicchāvitāraṇaṃ; Somhi vītabhayo ajja, sambuddhaṃ payirupāsiya. "परंतु जेव्हा मी संशयाचे निवारण करणाऱ्या बुद्धांना पाहिले, तेव्हा आज मी भयमुक्त होऊन त्या सम्यक संबुद्धांची सेवा करत आहे." ‘‘Taṇhāsallassa hantāraṃ, buddhaṃ appaṭipuggalaṃ; Ahaṃ vande mahāvīraṃ, buddhamādiccabandhunaṃ. "तृष्णारूपी शल्याचा नाश करणाऱ्या, अद्वितीय, महावीर आणि सूर्यवंशी असलेल्या त्या बुद्ध भगवंतांना मी वंदन करतो." ‘‘Yaṃ karomasi brahmuno, samaṃ devehi mārisa; Tadajja tuyhaṃ kassāma, handa sāmaṃ karoma te. "हे महाशया, पूर्वी आम्ही देवांसह ब्रह्माची जी वंदना करत होतो, ती आज आम्ही आपणास अर्पण करत आहोत. चला, आम्ही स्वतः आपणास वंदन करतो." ‘‘Tvameva asi sambuddho, tuvaṃ satthā anuttaro; Sadevakasmiṃ lokasmiṃ, natthi te paṭipuggalo’’ti. "आपणच सम्यक संबुद्ध आहात, आपणच सर्वश्रेष्ठ शास्ता आहात. देवलोकासह या संपूर्ण जगात आपल्या तोडीचा दुसरा कोणीही नाही." 371. Atha kho sakko devānamindo pañcasikhaṃ gandhabbaputtaṃ āmantesi – ‘‘bahūpakāro kho mesi tvaṃ, tāta pañcasikha, yaṃ tvaṃ bhagavantaṃ paṭhamaṃ pasādesi. Tayā, tāta, paṭhamaṃ pasāditaṃ pacchā mayaṃ taṃ bhagavantaṃ dassanāya upasaṅkamimhā arahantaṃ sammāsambuddhaṃ. Pettike vā ṭhāne ṭhapayissāmi[Pg.230], gandhabbarājā bhavissasi, bhaddañca te sūriyavacchasaṃ dammi, sā hi te abhipatthitā’’ti. ३७१. त्यानंतर देवांचा राजा शक्र याने पंचशिख गंधर्वपुत्राला संबोधित केले – “प्रिय पंचशिख, तू माझ्यावर मोठे उपकार केले आहेत, कारण तूच भगवंतांना सर्वप्रथम प्रसन्न केलेस. प्रिय पंचशिख, तू आधी प्रसन्न केल्यामुळेच नंतर आम्ही त्या अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवंतांच्या दर्शनासाठी त्यांच्याकडे जाऊ शकलो. मी तुला तुझ्या पित्याच्या स्थानी प्रस्थापित करेन, तू गंधर्वराज होशील आणि मी तुला कल्याणकारी सूर्यवच्चसा प्रदान करेन, कारण तू तिचीच तीव्र इच्छा केली होतीस.” Atha kho sakko devānamindo pāṇinā pathaviṃ parāmasitvā tikkhattuṃ udānaṃ udānesi – ‘‘namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassā’’ti. त्यानंतर देवांचा राजा शक्र याने आपल्या हाताने पृथ्वीला स्पर्श करून तीन वेळा हा उद्गार काढला – “त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना माझा नमस्कार असो!” Imasmiñca pana veyyākaraṇasmiṃ bhaññamāne sakkassa devānamindassa virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādi – ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti. Aññesañca asītiyā devatāsahassānaṃ, iti ye sakkena devānamindena ajjhiṭṭhapañhā puṭṭhā, te bhagavatā byākatā. Tasmā imassa veyyākaraṇassa sakkapañhātveva adhivacananti. आणि हे व्याकरण सांगितले जात असताना, देवांचा राजा शक्र याला विरज आणि वीतमल धम्मचक्षू प्राप्त झाला – “जे काही उत्पन्न होण्याच्या स्वभावाचे आहे, ते सर्व निरुद्ध होण्याच्या स्वभावाचे आहे.” तसेच इतर ऐंशी हजार देवतांनाही धम्मचक्षू प्राप्त झाला. अशा प्रकारे देवांचा राजा शक्र याने विचारलेले प्रश्न भगवंतांनी स्पष्ट केले. म्हणूनच या व्याकरणाला ‘सक्कपञ्ह’ (शक्रप्रश्न) असे नाव पडले. Sakkapañhasuttaṃ niṭṭhitaṃ aṭṭhamaṃ. आठवे सक्कपञ्हसुत्त समाप्त झाले. 9. Mahāsatipaṭṭhānasuttaṃ ९. महासतिपट्ठानसुत्त 372. Evaṃ [Pg.231] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā kurūsu viharati kammāsadhammaṃ nāma kurūnaṃ nigamo. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhaddante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – ३७२. मी असे ऐकले आहे – एका वेळी भगवंत कुरु देशात कम्मासधम्म नावाच्या कुरुंच्या नगरात विहार करत होते. तेथे भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले – “भिक्खूंनो!” त्यावर त्या भिक्खूंनी भगवंतांना प्रत्युत्तर दिले – “भदंत!” भगवंत असे म्हणाले – Uddeso उद्देश 373. ‘‘Ekāyano ayaṃ, bhikkhave, maggo sattānaṃ visuddhiyā, sokaparidevānaṃ samatikkamāya dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamāya ñāyassa adhigamāya nibbānassa sacchikiriyāya, yadidaṃ cattāro satipaṭṭhānā. ३७३. “भिक्खूंनो, प्राण्यांच्या शुद्धीसाठी, शोक आणि रडणे-ओरडणे पार करण्यासाठी, दुःख आणि दौर्मनस्य नष्ट करण्यासाठी, सन्मार्ग प्राप्त करण्यासाठी आणि निर्वाणाचा साक्षात्कार करण्यासाठी हा एकच मार्ग आहे, ज्याला ‘चार सतिपट्ठान’ असे म्हणतात. ‘‘Katame cattāro? Idha, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ, vedanāsu vedanānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhijjhādomanassaṃ, citte cittānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ, dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. “ते चार कोणते? भिक्खूंनो, या शासनात भिक्खू कायेमध्ये कायेचे सतत दर्शन करत विहार करतो; तो उद्योगी, संप्रजन्ययुक्त आणि स्मृतिमान असतो, आणि जगातील अभिज्झा व दौर्मनस्य दूर करतो. वेदनांमध्ये वेदनांचे सतत दर्शन करत विहार करतो; तो उद्योगी, संप्रजन्ययुक्त आणि स्मृतिमान असतो, आणि जगातील अभिज्झा व दौर्मनस्य दूर करतो. चित्तामध्ये चित्ताचे सतत दर्शन करत विहार करतो; तो उद्योगी, संप्रजन्ययुक्त आणि स्मृतिमान असतो, आणि जगातील अभिज्झा व दौर्मनस्य दूर करतो. धम्मांमध्ये धम्मांचे सतत दर्शन करत विहार करतो; तो उद्योगी, संप्रजन्ययुक्त आणि स्मृतिमान असतो, आणि जगातील अभिज्झा व दौर्मनस्य दूर करतो.” Uddeso niṭṭhito. उद्देश समाप्त झाला. Kāyānupassanā ānāpānapabbaṃ कायानुपस्सना: आनापानपब्ब 374. ‘‘Kathañca pana, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati? Idha, bhikkhave, bhikkhu araññagato vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā nisīdati pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā. So satova assasati, satova passasati. Dīghaṃ vā assasanto ‘dīghaṃ assasāmī’ti pajānāti, dīghaṃ vā passasanto ‘dīghaṃ passasāmī’ti pajānāti. Rassaṃ vā assasanto ‘rassaṃ assasāmī’ti pajānāti, rassaṃ vā passasanto ‘rassaṃ passasāmī’ti pajānāti. ‘Sabbakāyapaṭisaṃvedī assasissāmī’ti sikkhati[Pg.232], ‘sabbakāyapaṭisaṃvedī passasissāmī’ti sikkhati. ‘Passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ assasissāmī’ti sikkhati, ‘passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ passasissāmī’ti sikkhati. ३७४. “आणि भिक्खूंनो, भिक्खू कायेमध्ये कायेचे सतत दर्शन करत कसा विहार करतो? भिक्खूंनो, या शासनात भिक्खू अरण्यात जाऊन, किंवा वृक्षाच्या मुळाशी जाऊन, किंवा शून्य घरात जाऊन, मांडी घालून, शरीर सरळ ठेवून आणि समोर स्मृती प्रस्थापित करून बसतो. तो सजग राहूनच श्वास आत घेतो आणि सजग राहूनच श्वास बाहेर सोडतो. दीर्घ श्वास आत घेताना ‘मी दीर्घ श्वास आत घेत आहे’ असे तो जाणतो; दीर्घ श्वास बाहेर सोडताना ‘मी दीर्घ श्वास बाहेर सोडत आहे’ असे तो जाणतो. लहान श्वास आत घेताना ‘मी लहान श्वास आत घेत आहे’ असे तो जाणतो; लहान श्वास बाहेर सोडताना ‘मी लहान श्वास बाहेर सोडत आहे’ असे तो जाणतो. ‘संपूर्ण कायेचा अनुभव घेत मी श्वास आत घेईन’ असा तो सराव करतो; ‘संपूर्ण कायेचा अनुभव घेत मी श्वास बाहेर सोडेन’ असा तो सराव करतो. ‘काया-संस्कारांना शांत करत मी श्वास आत घेईन’ असा तो सराव करतो; ‘काया-संस्कारांना शांत करत मी श्वास बाहेर सोडेन’ असा तो सराव करतो.” ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, dakkho bhamakāro vā bhamakārantevāsī vā dīghaṃ vā añchanto ‘dīghaṃ añchāmī’ti pajānāti, rassaṃ vā añchanto ‘rassaṃ añchāmī’ti pajānāti evameva kho, bhikkhave, bhikkhu dīghaṃ vā assasanto ‘dīghaṃ assasāmī’ti pajānāti, dīghaṃ vā passasanto ‘dīghaṃ passasāmī’ti pajānāti, rassaṃ vā assasanto ‘rassaṃ assasāmī’ti pajānāti, rassaṃ vā passasanto ‘rassaṃ passasāmī’ti pajānāti. ‘Sabbakāyapaṭisaṃvedī assasissāmī’ti sikkhati, ‘sabbakāyapaṭisaṃvedī passasissāmī’ti sikkhati, ‘passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ assasissāmī’ti sikkhati, ‘passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ passasissāmī’ti sikkhati. Iti ajjhattaṃ vā kāye kāyānupassī viharati, bahiddhā vā kāye kāyānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā kāye kāyānupassī viharati. Samudayadhammānupassī vā kāyasmiṃ viharati, vayadhammānupassī vā kāyasmiṃ viharati, samudayavayadhammānupassī vā kāyasmiṃ viharati. ‘Atthi kāyo’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati. Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati. “भिक्खूंनो, ज्याप्रमाणे एखादा कुशल कातणारा किंवा त्याचा शिकाऊ उमेदवार दोरी लांब ओढताना ‘मी लांब ओढत आहे’ असे जाणतो, किंवा दोरी लहान ओढताना ‘मी लहान ओढत आहे’ असे जाणतो; उसीप्रमाणे, भिक्खूंनो, भिक्खू दीर्घ श्वास आत घेताना ‘मी दीर्घ श्वास आत घेत आहे’ असे जाणतो, दीर्घ श्वास बाहेर सोडताना ‘मी दीर्घ श्वास बाहेर सोडत आहे’ असे जाणतो, लहान श्वास आत घेताना ‘मी लहान श्वास आत घेत आहे’ असे जाणतो, लहान श्वास बाहेर सोडताना ‘मी लहान श्वास बाहेर सोडत आहे’ असे जाणतो. ‘संपूर्ण कायेचा अनुभव घेत मी श्वास आत घेईन’ असा तो सराव करतो, ‘संपूर्ण कायेचा अनुभव घेत मी श्वास बाहेर सोडेन’ असा तो सराव करतो, ‘काया-संस्कारांना शांत करत मी श्वास आत घेईन’ असा तो सराव करतो, ‘काया-संस्कारांना शांत करत मी श्वास बाहेर सोडेन’ असा तो सराव करतो. अशा प्रकारे तो स्वतःच्या शरीरात कायेचे सतत दर्शन करत विहार करतो, किंवा इतरांच्या शरीरात कायेचे सतत दर्शन करत विहार करतो, किंवा स्वतःच्या आणि इतरांच्या शरीरात कायेचे सतत दर्शन करत विहार करतो. तो कायेमध्ये उत्पत्तीच्या स्वभावाचे सतत दर्शन करत विहार करतो, किंवा कायेमध्ये विनाशाच्या स्वभावाचे सतत दर्शन करत विहार करतो, किंवा कायेमध्ये उत्पत्ती आणि विनाश या दोन्हीच्या स्वभावाचे सतत दर्शन करत विहार करतो. ‘केवळ शरीर अस्तित्वात आहे’ अशी त्याची स्मृती जागृत राहते, जी केवळ ज्ञान आणि सजगता वाढवण्यासाठी उपयुक्त ठरते. तो कशावरही अवलंबून न राहता विहार करतो आणि जगातील कोणत्याही गोष्टीला पकडून ठेवत नाही. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे भिक्खू कायेमध्ये कायेचे सतत दर्शन करत विहार करतो.” Ānāpānapabbaṃ niṭṭhitaṃ. आनापानपब्ब समाप्त झाले. Kāyānupassanā iriyāpathapabbaṃ कायानुपस्सना: इरियापथपब्ब 375. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu gacchanto vā ‘gacchāmī’ti pajānāti, ṭhito vā ‘ṭhitomhī’ti pajānāti, nisinno vā ‘nisinnomhī’ti pajānāti, sayāno vā ‘sayānomhī’ti pajānāti, yathā yathā vā panassa kāyo paṇihito hoti, tathā tathā naṃ pajānāti. Iti ajjhattaṃ vā kāye kāyānupassī viharati, bahiddhā vā kāye kāyānupassī [Pg.233] viharati, ajjhattabahiddhā vā kāye kāyānupassī viharati. Samudayadhammānupassī vā kāyasmiṃ viharati, vayadhammānupassī vā kāyasmiṃ viharati, samudayavayadhammānupassī vā kāyasmiṃ viharati. ‘Atthi kāyo’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati. Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati. ३७५. “पुन्हा, भिक्खूंनो, भिक्खू चालताना ‘मी चालत आहे’ असे जाणतो, उभा असताना ‘मी उभा आहे’ असे जाणतो, बसलेला असताना ‘मी बसलो आहे’ असे जाणतो, किंवा झोपलेला असताना ‘मी झोपलो आहे’ असे जाणतो. त्याचे शरीर ज्या ज्या स्थितीत ठेवलेले असते, त्या त्या स्थितीला तो तशाच प्रकारे जाणतो. अशा प्रकारे तो स्वतःच्या शरीरात कायेचे सतत दर्शन करत विहार करतो, किंवा इतरांच्या शरीरात कायेचे सतत दर्शन करत विहार करतो, किंवा स्वतःच्या आणि इतरांच्या शरीरात कायेचे सतत दर्शन करत विहार करतो. तो कायेमध्ये उत्पत्तीच्या स्वभावाचे सतत दर्शन करत विहार करतो, किंवा कायेमध्ये विनाशाच्या स्वभावाचे सतत दर्शन करत विहार करतो, किंवा कायेमध्ये उत्पत्ती आणि विनाश या दोन्हीच्या स्वभावाचे सतत दर्शन करत विहार करतो. ‘केवळ शरीर अस्तित्वात आहे’ अशी त्याची स्मृती जागृत राहते, जी केवळ ज्ञान आणि सजगता वाढवण्यासाठी उपयुक्त ठरते. तो कशावरही अवलंबून न राहता विहार करतो आणि जगातील कोणत्याही गोष्टीला पकडून ठेवत नाही. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे भिक्खू कायेमध्ये कायेचे सतत दर्शन करत विहार करतो.” Iriyāpathapabbaṃ niṭṭhitaṃ. इरियापथपब्ब समाप्त झाले. Kāyānupassanā sampajānapabbaṃ कायानुपस्सना: सम्पजानपब्ब 376. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu abhikkante paṭikkante sampajānakārī hoti, ālokite vilokite sampajānakārī hoti, samiñjite pasārite sampajānakārī hoti, saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe sampajānakārī hoti, asite pīte khāyite sāyite sampajānakārī hoti, uccārapassāvakamme sampajānakārī hoti, gate ṭhite nisinne sutte jāgarite bhāsite tuṇhībhāve sampajānakārī hoti. Iti ajjhattaṃ vā…pe… evampi kho, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati. ३७६. “पुन्हा पुढे, भिक्खूहो, भिक्खू पुढे जाताना किंवा मागे वळताना संपजन्यपूर्वक (पूर्ण सजगतेने) कृती करतो; समोर पाहताना किंवा आजूबाजूला पाहताना संपजन्यपूर्वक कृती करतो; हात-पाय वाकवताना किंवा पसरवताना संपजन्यपूर्वक कृती करतो; संघात, पात्र आणि चीवर धारण करताना संपजन्यपूर्वक कृती करतो; खाताना, पिताना, चघळताना आणि चव घेताना संपजन्यपूर्वक कृती करतो; मलमूत्र विसर्जन करताना संपजन्यपूर्वक कृती करतो; चालताना, उभे राहताना, बसताना, झोपताना, जागे असताना, बोलताना किंवा मौन बाळगताना संपजन्यपूर्वक कृती करतो. अशा प्रकारे तो अंतर्गत (स्वतःच्या शरीरात)... याप्रमाणे, भिक्खूहो, भिक्खू शरीरात शरीराचे अनुदर्शन करत विहरतो.” Sampajānapabbaṃ niṭṭhitaṃ. संपजन्य विभाग समाप्त. Kāyānupassanā paṭikūlamanasikārapabbaṃ कायानुपश्यना: प्रतिकूल-मनसिकार विभाग (शरीराच्या अशुचितेचे चिंतन) 377. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu imameva kāyaṃ uddhaṃ pādatalā adho kesamatthakā tacapariyantaṃ pūraṃ nānappakārassa asucino paccavekkhati – ‘atthi imasmiṃ kāye kesā lomā nakhā dantā taco, maṃsaṃ nhāru aṭṭhi aṭṭhimiñjaṃ vakkaṃ, hadayaṃ yakanaṃ kilomakaṃ pihakaṃ papphāsaṃ, antaṃ antaguṇaṃ [Pg.234] udariyaṃ karīsaṃ, pittaṃ semhaṃ pubbo lohitaṃ sedo medo, assu vasā kheḷo siṅghāṇikā lasikā mutta’nti. ३७७. “पुन्हा पुढे, भिक्खूहो, भिक्खू याच शरीराचे, पायाच्या तळव्यापासून वर आणि केसांच्या शेंड्यापासून खाली, त्वचेने वेढलेल्या आणि विविध प्रकारच्या अशुद्धीने भरलेल्या शरीराचे असे निरीक्षण करतो – ‘या शरीरात केस (डोक्याचे), रोम (अंगावरील केस), नखे, दात, त्वचा, मांस, स्नायू (शिरा), हाडे, अस्थिमज्जा, मूत्रपिंड, हृदय, यकृत, पडदा (क्लोम), प्लीहा, फुफ्फुस, मोठे आतडे, लहान आतडे, पोटातील अन्न, विष्ठा, पित्त, कफ, पू, रक्त, घाम, चरबी, अश्रू, वसा (त्वचेचे तेल), लाळ, शेंबूड, लसिका (सांध्यातील द्रव) आणि मूत्र आहे.’” ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, ubhatomukhā putoḷi pūrā nānāvihitassa dhaññassa, seyyathidaṃ sālīnaṃ vīhīnaṃ muggānaṃ māsānaṃ tilānaṃ taṇḍulānaṃ. Tamenaṃ cakkhumā puriso muñcitvā paccavekkheyya – ‘ime sālī, ime vīhī ime muggā ime māsā ime tilā ime taṇḍulā’ti. Evameva kho, bhikkhave, bhikkhu imameva kāyaṃ uddhaṃ pādatalā adho kesamatthakā tacapariyantaṃ pūraṃ nānappakārassa asucino paccavekkhati – ‘atthi imasmiṃ kāye kesā lomā…pe… mutta’nti. “ज्याप्रमाणे, भिक्खूहो, दोन्ही बाजूंनी तोंड असलेली एक पिशवी विविध प्रकारच्या धान्यांनी भरलेली असावी, जसे की साळीचे तांदूळ, भात, मूग, उडीद, तीळ आणि तांदूळ; आणि चांगल्या दृष्टी असलेल्या माणसाने ती पिशवी सोडून तिचे निरीक्षण करावे – ‘हे साळीचे तांदूळ आहेत, हा भात आहे, हे मूग आहेत, हे उडीद आहेत, हे तीळ आहेत, हे तांदूळ आहेत.’ त्याचप्रमाणे, भिक्खूहो, भिक्खू याच शरीराचे, पायाच्या तळव्यापासून वर आणि केसांच्या शेंड्यापासून खाली, त्वचेने वेढलेल्या आणि विविध प्रकारच्या अशुद्धीने भरलेल्या शरीराचे असे निरीक्षण करतो – ‘या शरीरात केस, रोम... पे... मूत्र आहे.’” Iti ajjhattaṃ vā…pe… evampi kho, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati. “अशा प्रकारे तो अंतर्गत... याप्रमाणे, भिक्खूहो, भिक्खू शरीरात शरीराचे अनुदर्शन करत विहरतो.” Paṭikūlamanasikārapabbaṃ niṭṭhitaṃ. प्रतिकूल-मनसिकार विभाग समाप्त. Kāyānupassanā dhātumanasikārapabbaṃ कायानुपश्यना: धातू-मनसिकार विभाग 378. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu imameva kāyaṃ yathāṭhitaṃ yathāpaṇihitaṃ dhātuso paccavekkhati – ‘atthi imasmiṃ kāye pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti. ३७८. “पुन्हा पुढे, भिक्खूहो, भिक्खू हे शरीर ज्या स्थितीत आहे, ज्या प्रकारे ठेवलेले आहे, त्या शरीराचे धातूंच्या स्वरूपात निरीक्षण करतो – ‘या शरीरात पृथ्वीधातू, आपधातू (जलधातू), तेजधातू (अग्निधातू) आणि वायूधातू आहेत.’” ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, dakkho goghātako vā goghātakantevāsī vā gāviṃ vadhitvā catumahāpathe bilaso vibhajitvā nisinno assa, evameva kho, bhikkhave, bhikkhu imameva kāyaṃ yathāṭhitaṃ yathāpaṇihitaṃ dhātuso paccavekkhati – ‘atthi imasmiṃ kāye pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti. “ज्याप्रमाणे, भिक्खूहो, एखादा कुशल कसाई किंवा त्याचा शिकाऊ सहाय्यक एखाद्या गाईला मारून, चौकामध्ये (चार रस्त्यांच्या संगमावर) तिचे तुकडे करून बसलेला असावा; त्याचप्रमाणे, भिक्खूहो, भिक्खू हे शरीर ज्या स्थितीत आहे, ज्या प्रकारे ठेवलेले आहे, त्या शरीराचे धातूंच्या स्वरूपात निरीक्षण करतो – ‘या शरीरात पृथ्वीधातू, आपधातू, तेजधातू आणि वायूधातू आहेत.’” ‘‘Iti ajjhattaṃ vā kāye kāyānupassī viharati…pe… evampi kho, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati. “अशा प्रकारे तो अंतर्गत शरीरात शरीराचे अनुदर्शन करत विहरतो... याप्रमाणे, भिक्खूहो, भिक्खू शरीरात शरीराचे अनुदर्शन करत विहरतो.” Dhātumanasikārapabbaṃ niṭṭhitaṃ. धातू-मनसिकार विभाग समाप्त. Kāyānupassanā navasivathikapabbaṃ कायानुपश्यना: नऊ स्मशान-चिंतन विभाग 379. ‘‘Puna [Pg.235] caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu seyyathāpi passeyya sarīraṃ sivathikāya chaḍḍitaṃ ekāhamataṃ vā dvīhamataṃ vā tīhamataṃ vā uddhumātakaṃ vinīlakaṃ vipubbakajātaṃ. So imameva kāyaṃ upasaṃharati – ‘ayampi kho kāyo evaṃdhammo evaṃbhāvī evaṃanatīto’ti. ३७९. “पुन्हा पुढे, भिक्खूहो, भिक्खूने स्मशानात टाकलेले एखादे प्रेत पाहावे—जे एक दिवस झालेले, दोन दिवस झालेले किंवा तीन दिवस झालेले, फुगलेले, निळसर पडलेले आणि पू वाहणारे असावे. तो आपल्या स्वतःच्या शरीराची त्याच्याशी तुलना करतो – ‘माझे हे शरीरसुद्धा याच स्वभावाचे आहे, असेच बनणारे आहे आणि या गतीपासून मुक्त नाही.’” ‘‘Iti ajjhattaṃ vā …pe… evampi kho, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati. “अशा प्रकारे तो अंतर्गत... याप्रमाणे, भिक्खूहो, भिक्खू शरीरात शरीराचे अनुदर्शन करत विहरतो.” ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu seyyathāpi passeyya sarīraṃ sivathikāya chaḍḍitaṃ kākehi vā khajjamānaṃ kulalehi vā khajjamānaṃ gijjhehi vā khajjamānaṃ kaṅkehi vā khajjamānaṃ sunakhehi vā khajjamānaṃ byagghehi vā khajjamānaṃ dīpīhi vā khajjamānaṃ siṅgālehi vā khajjamānaṃ vividhehi vā pāṇakajātehi khajjamānaṃ. So imameva kāyaṃ upasaṃharati – ‘ayampi kho kāyo evaṃdhammo evaṃbhāvī evaṃanatīto’ti. “पुन्हा पुढे, भिक्खूहो, भिक्खूने स्मशानात टाकलेले एखादे प्रेत पाहावे—ज्याला कावळे खात आहेत, किंवा सशाणे खात आहेत, किंवा गिधाडे खात आहेत, किंवा करकोचे खात आहेत, किंवा कुत्रे खात आहेत, किंवा वाघ खात आहेत, किंवा चित्ते खात आहेत, किंवा कोल्हे खात आहेत, किंवा विविध प्रकारचे कीटक खात आहेत. तो आपल्या स्वतःच्या शरीराची त्याच्याशी तुलना करतो – ‘माझे हे शरीरसुद्धा याच स्वभावाचे आहे, असेच बनणारे आहे आणि या गतीपासून मुक्त नाही.’” ‘‘Iti ajjhattaṃ vā…pe… evampi kho, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati. “अशा प्रकारे तो अंतर्गत... याप्रमाणे, भिक्खूहो, भिक्खू शरीरात शरीराचे अनुदर्शन करत विहरतो.” ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu seyyathāpi passeyya sarīraṃ sivathikāya chaḍḍitaṃ aṭṭhikasaṅkhalikaṃ samaṃsalohitaṃ nhārusambandhaṃ…pe… aṭṭhikasaṅkhalikaṃ nimaṃsalohitamakkhitaṃ nhārusambandhaṃ…pe… aṭṭhikasaṅkhalikaṃ apagatamaṃsalohitaṃ nhārusambandhaṃ…pe… aṭṭhikāni apagatasambandhāni disā vidisā vikkhittāni, aññena hatthaṭṭhikaṃ aññena pādaṭṭhikaṃ aññena gopphakaṭṭhikaṃ aññena jaṅghaṭṭhikaṃ aññena ūruṭṭhikaṃ aññena kaṭiṭṭhikaṃ aññena phāsukaṭṭhikaṃ aññena piṭṭhiṭṭhikaṃ aññena khandhaṭṭhikaṃ aññena gīvaṭṭhikaṃ aññena hanukaṭṭhikaṃ aññena dantaṭṭhikaṃ aññena sīsakaṭāhaṃ. So imameva kāyaṃ upasaṃharati – ‘ayampi kho kāyo evaṃdhammo evaṃbhāvī evaṃanatīto’ti. “पुन्हा पुढे, भिक्खूहो, भिक्खूने स्मशानात टाकलेले एखादे प्रेत पाहावे—जे केवळ मांस आणि रक्ताने युक्त आणि शिरांनी बांधलेला सांगाडा असावे... किंवा मांस नसलेला, रक्ताने माखलेला आणि शिरांनी बांधलेला सांगाडा असावे... किंवा मांस आणि रक्ताने विरहित, केवळ शिरांनी बांधलेला सांगाडा असावे... किंवा ज्याची हाडे सांध्यांपासून सुटी होऊन दिशा-उपदिशांना विखुरलेली असावीत; जसे की एका बाजूला हाताचे हाड, दुसऱ्या बाजूला पायाचे हाड, एका बाजूला घोट्याचे हाड, दुसऱ्या बाजूला नळीचे हाड, एका बाजूला मांडीचे हाड, दुसऱ्या बाजूला कमरेचे हाड, एका बाजूला बरगडीचे हाड, दुसऱ्या बाजूला पाठीच्या कण्याचे हाड, एका बाजूला खांद्याचे हाड, दुसऱ्या बाजूला मानेचे हाड, एका बाजूला जबड्याचे हाड, दुसऱ्या बाजूला दातांचे हाड, आणि एका बाजूला कवटी. तो आपल्या स्वतःच्या शरीराची त्याच्याशी तुलना करतो – ‘माझे हे शरीरसुद्धा याच स्वभावाचे आहे, असेच बनणारे आहे आणि या गतीपासून मुक्त नाही.’” ‘‘Iti ajjhattaṃ vā …pe… viharati. “अशा प्रकारे तो अंतर्गत... विहरतो.” ‘‘Puna [Pg.236] caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu seyyathāpi passeyya sarīraṃ sivathikāya chaḍḍitaṃ aṭṭhikāni setāni saṅkhavaṇṇapaṭibhāgāni…pe… aṭṭhikāni puñjakitāni terovassikāni …pe… aṭṭhikāni pūtīni cuṇṇakajātāni. So imameva kāyaṃ upasaṃharati – ‘ayampi kho kāyo evaṃdhammo evaṃbhāvī evaṃanatīto’ti. Iti ajjhattaṃ vā kāye kāyānupassī viharati, bahiddhā vā kāye kāyānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā kāye kāyānupassī viharati. Samudayadhammānupassī vā kāyasmiṃ viharati, vayadhammānupassī vā kāyasmiṃ viharati, samudayavayadhammānupassī vā kāyasmiṃ viharati. ‘Atthi kāyo’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati. Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati. “पुन्हा पुढे, भिक्खूहो, भिक्खूने स्मशानात टाकलेले एखादे प्रेत पाहावे—ज्याची हाडे पांढरी पडलेली आणि शंखाच्या रंगासारखी झालेली असावीत... किंवा हाडांचा ढीग झालेली, जी तीन वर्षांपेक्षा अधिक जुनी असावीत... किंवा ती हाडे कुजून चूर्ण झालेली असावीत. तो आपल्या स्वतःच्या शरीराची त्याच्याशी तुलना करतो – ‘माझे हे शरीरसुद्धा याच स्वभावाचे आहे, असेच बनणारे आहे आणि या गतीपासून मुक्त नाही.’ अशा प्रकारे तो स्वतःच्या शरीरात शरीराचे अनुदर्शन करत विहरतो, किंवा बाह्य शरीरात शरीराचे अनुदर्शन करत विहरतो, किंवा स्वतःच्या आणि बाह्य अशा दोन्ही शरीरांमध्ये शरीराचे अनुदर्शन करत विहरतो. तो शरीरामध्ये उत्पत्तीच्या स्वभावाचे अनुदर्शन करत विहरतो, किंवा शरीरामध्ये विनाशाच्या स्वभावाचे अनुदर्शन करत विहरतो, किंवा शरीरामध्ये उत्पत्ती आणि विनाश या दोन्हीच्या स्वभावाचे अनुदर्शन करत विहरतो. किंवा ‘केवळ शरीर अस्तित्वात आहे’ अशी त्याची स्मृती केवळ ज्ञान आणि सजगता वाढवण्यापुरती जागृत राहते. तो अनासक्त (तृष्णा आणि दृष्टीचा आश्रय न घेता) होऊन विहरतो आणि जगातील कशाचाही उपादान (आसक्ती) करत नाही. याप्रमाणे, भिक्खूहो, भिक्खू शरीरात शरीराचे अनुदर्शन करत विहरतो.” Navasivathikapabbaṃ niṭṭhitaṃ. नऊ स्मशान-चिंतन विभाग समाप्त. Cuddasa kāyānupassanā niṭṭhitā. चौदा प्रकारची कायानुपश्यना समाप्त झाली. Vedanānupassanā वेदनानुपश्यना 380. ‘‘Kathañca pana, bhikkhave, bhikkhu vedanāsu vedanānupassī viharati? Idha, bhikkhave, bhikkhu sukhaṃ vā vedanaṃ vedayamāno ‘sukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti. Dukkhaṃ vā vedanaṃ vedayamāno ‘dukkhaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti. Adukkhamasukhaṃ vā vedanaṃ vedayamāno ‘adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti. Sāmisaṃ vā sukhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘sāmisaṃ sukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti, nirāmisaṃ vā sukhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘nirāmisaṃ sukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti. Sāmisaṃ vā dukkhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘sāmisaṃ dukkhaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti, nirāmisaṃ vā dukkhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘nirāmisaṃ dukkhaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti. Sāmisaṃ vā adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘sāmisaṃ adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti, nirāmisaṃ vā adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘nirāmisaṃ adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti. Iti ajjhattaṃ vā vedanāsu vedanānupassī viharati, bahiddhā vā vedanāsu [Pg.237] vedanānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā vedanāsu vedanānupassī viharati. Samudayadhammānupassī vā vedanāsu viharati, vayadhammānupassī vā vedanāsu viharati, samudayavayadhammānupassī vā vedanāsu viharati. ‘Atthi vedanā’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati. Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu vedanāsu vedanānupassī viharati. ३८०. आणि भिक्खूंनो, भिक्खू वेदनांमध्ये वेदनेचे अनुदर्शन करत कसा विहरतो? येथे, भिक्खूंनो, भिक्खू सुखद वेदनेचा अनुभव घेत असताना, 'मी सुखद वेदनेचा अनुभव घेत आहे' असे स्पष्टपणे जाणतो. दुःखद वेदनेचा अनुभव घेत असताना, 'मी दुःखद वेदनेचा अनुभव घेत आहे' असे स्पष्टपणे जाणतो. अदुःख-असुख वेदनेचा अनुभव घेत असताना, 'मी अदुःख-असुख वेदनेचा अनुभव घेत आहे' असे स्पष्टपणे जाणतो. सामिष सुखद वेदनेचा अनुभव घेत असताना, 'मी सामिष सुखद वेदनेचा अनुभव घेत आहे' असे स्पष्टपणे जाणतो; निरामिष सुखद वेदनेचा अनुभव घेत असताना, 'मी निरामिष सुखद वेदनेचा अनुभव घेत आहे' असे स्पष्टपणे जाणतो. सामिष दुःखद वेदनेचा अनुभव घेत असताना, 'मी सामिष दुःखद वेदनेचा अनुभव घेत आहे' असे स्पष्टपणे जाणतो; निरामिष दुःखद वेदनेचा अनुभव घेत असताना, 'मी निरामिष दुःखद वेदनेचा अनुभव घेत आहे' असे स्पष्टपणे जाणतो. सामिष अदुःख-असुख वेदनेचा अनुभव घेत असताना, 'मी सामिष अदुःख-असुख वेदनेचा अनुभव घेत आहे' असे स्पष्टपणे जाणतो; निरामिष अदुःख-असुख वेदनेचा अनुभव घेत असताना, 'मी निरामिष अदुःख-असुख वेदनेचा अनुभव घेत आहे' असे स्पष्टपणे जाणतो. अशा प्रकारे, तो स्वतःच्या अंतर्गत वेदनांमध्ये वेदनेचे अनुदर्शन करत विहरतो, किंवा इतरांच्या बाह्य वेदनांमध्ये वेदनेचे अनुदर्शन करत विहरतो, किंवा स्वतःच्या आणि इतरांच्या अंतर्गत-बाह्य वेदनांमध्ये वेदनेचे अनुदर्शन करत विहरतो. तो वेदनांमध्ये उत्पत्तीच्या स्वभावाचे अनुदर्शन करत विहरतो, किंवा वेदनांमध्ये व्ययाच्या स्वभावाचे अनुदर्शन करत विहरतो, किंवा वेदनांमध्ये उत्पत्ती आणि व्यय या दोन्हीच्या स्वभावाचे अनुदर्शन करत विहरतो. अथवा 'वेदना आहे' अशी त्याची स्मृती केवळ ज्ञान वाढवण्यासाठी आणि जागरूकतेसाठीच जागृत राहते. तो कशावरही अवलंबून न राहता विहरतो आणि जगातील कोणत्याही गोष्टीला चिकटून राहत नाही. अशा प्रकारे, भिक्खूंनो, भिक्खू वेदनांमध्ये वेदनेचे अनुदर्शन करत विहरतो. Vedanānupassanā niṭṭhitā. वेदनानुपस्सना समाप्त. Cittānupassanā चित्तानुपस्सना 381. ‘‘Kathañca pana, bhikkhave, bhikkhu citte cittānupassī viharati? Idha, bhikkhave, bhikkhu sarāgaṃ vā cittaṃ ‘sarāgaṃ citta’nti pajānāti, vītarāgaṃ vā cittaṃ ‘vītarāgaṃ citta’nti pajānāti. Sadosaṃ vā cittaṃ ‘sadosaṃ citta’nti pajānāti, vītadosaṃ vā cittaṃ ‘vītadosaṃ citta’nti pajānāti. Samohaṃ vā cittaṃ ‘samohaṃ citta’nti pajānāti, vītamohaṃ vā cittaṃ ‘vītamohaṃ citta’nti pajānāti. Saṅkhittaṃ vā cittaṃ ‘saṅkhittaṃ citta’nti pajānāti, vikkhittaṃ vā cittaṃ ‘vikkhittaṃ citta’nti pajānāti. Mahaggataṃ vā cittaṃ ‘mahaggataṃ citta’nti pajānāti, amahaggataṃ vā cittaṃ ‘amahaggataṃ citta’nti pajānāti. Sauttaraṃ vā cittaṃ ‘sauttaraṃ citta’nti pajānāti, anuttaraṃ vā cittaṃ ‘anuttaraṃ citta’nti pajānāti. Samāhitaṃ vā cittaṃ ‘samāhitaṃ citta’nti pajānāti, asamāhitaṃ vā cittaṃ ‘asamāhitaṃ citta’nti pajānāti. Vimuttaṃ vā cittaṃ ‘vimuttaṃ citta’nti pajānāti. Avimuttaṃ vā cittaṃ ‘avimuttaṃ citta’nti pajānāti. Iti ajjhattaṃ vā citte cittānupassī viharati, bahiddhā vā citte cittānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā citte cittānupassī viharati. Samudayadhammānupassī vā cittasmiṃ viharati, vayadhammānupassī vā cittasmiṃ viharati, samudayavayadhammānupassī vā cittasmiṃ viharati, ‘atthi citta’nti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati. Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu citte cittānupassī viharati. ३८१. आणि भिक्खूंनो, भिक्खू चित्तामध्ये चित्ताचे अनुदर्शन करत कसा विहरतो? येथे, भिक्खूंनो, भिक्खू रागासहित चित्ताला 'हे रागासहित चित्त आहे' असे स्पष्टपणे जाणतो, आणि रागरहित चित्ताला 'हे रागरहित चित्त आहे' असे स्पष्टपणे जाणतो. द्वेषासहित चित्ताला 'हे द्वेषासहित चित्त आहे' असे स्पष्टपणे जाणतो, आणि द्वेषरहित चित्ताला 'हे द्वेषरहित चित्त आहे' असे स्पष्टपणे जाणतो. मोहासहित चित्ताला 'हे मोहासहित चित्त आहे' असे स्पष्टपणे जाणतो, आणि मोहरहित चित्ताला 'हे मोहरहित चित्त आहे' असे स्पष्टपणे जाणतो. संक्षिप्त चित्ताला 'हे संक्षिप्त चित्त आहे' असे स्पष्टपणे जाणतो, आणि विक्षिप्त चित्ताला 'हे विक्षिप्त चित्त आहे' असे स्पष्टपणे जाणतो. महग्गत चित्ताला 'हे महग्गत चित्त आहे' असे स्पष्टपणे जाणतो, आणि अमहग्गत चित्ताला 'हे अमहग्गत चित्त आहे' असे स्पष्टपणे जाणतो. सउत्तर चित्ताला 'हे सउत्तर चित्त आहे' असे स्पष्टपणे जाणतो, आणि अनुत्तर चित्ताला 'हे अनुत्तर चित्त आहे' असे स्पष्टपणे जाणतो. समाहित चित्ताला 'हे समाहित चित्त आहे' असे स्पष्टपणे जाणतो, आणि असमाहित चित्ताला 'हे असमाहित चित्त आहे' असे स्पष्टपणे जाणतो. मुक्त चित्ताला 'हे मुक्त चित्त आहे' असे स्पष्टपणे जाणतो, आणि अमुक्त चित्ताला 'हे अमुक्त चित्त आहे' असे स्पष्टपणे जाणतो. अशा प्रकारे, तो स्वतःच्या अंतर्गत चित्तामध्ये चित्ताचे अनुदर्शन करत विहरतो, किंवा इतरांच्या बाह्य चित्तामध्ये चित्ताचे अनुदर्शन करत विहरतो, किंवा स्वतःच्या आणि इतरांच्या अंतर्गत-बाह्य चित्तामध्ये चित्ताचे अनुदर्शन करत विहरतो. तो चित्तामध्ये उत्पत्तीच्या स्वभावाचे अनुदर्शन करत विहरतो, किंवा चित्तामध्ये व्ययाच्या स्वभावाचे अनुदर्शन करत विहरतो, किंवा चित्तामध्ये उत्पत्ती आणि व्यय या दोन्हीच्या स्वभावाचे अनुदर्शन करत विहरतो. अथवा 'चित्त आहे' अशी त्याची स्मृती केवळ ज्ञान वाढवण्यासाठी आणि जागरूकतेसाठीच जागृत राहते. तो कशावरही अवलंबून न राहता विहरतो आणि जगातील कोणत्याही गोष्टीला चिकटून राहत नाही. अशा प्रकारे, भिक्खूंनो, भिक्खू चित्तामध्ये चित्ताचे अनुदर्शन करत विहरतो. Cittānupassanā niṭṭhitā. चित्तानुपस्सना समाप्त. Dhammānupassanā nīvaraṇapabbaṃ धम्मानुपस्सना: नीवरण पर्व 382. ‘‘Kathañca [Pg.238] pana, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati? Idha, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati pañcasu nīvaraṇesu. Kathañca pana, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati pañcasu nīvaraṇesu? ३८२. आणि भिक्खूंनो, भिक्खू धम्मांमध्ये धम्माचे अनुदर्शन करत कसा विहरतो? येथे, भिक्खूंनो, भिक्खू पाच नीवरणांच्या रूपात धम्मांमध्ये धम्माचे अनुदर्शन करत विहरतो. आणि भिक्खूंनो, भिक्खू पाच नीवरणांच्या रूपात धम्मांमध्ये धम्माचे अनुदर्शन करत कसा विहरतो? ‘‘Idha, bhikkhave, bhikkhu santaṃ vā ajjhattaṃ kāmacchandaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ kāmacchando’ti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ kāmacchandaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ kāmacchando’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa kāmacchandassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa kāmacchandassa pahānaṃ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa kāmacchandassa āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti. येथे, भिक्खूंनो, भिक्खू स्वतःमध्ये कामच्छंद उपस्थित असताना, 'माझ्यामध्ये कामच्छंद आहे' असे स्पष्टपणे जाणतो; किंवा स्वतःमध्ये कामच्छंद अनुपस्थित असताना, 'माझ्यामध्ये कामच्छंद नाही' असे स्पष्टपणे जाणतो. अनुत्पन्न कामच्छंदाची उत्पत्ती कशी होते, हेही तो जाणतो; उत्पन्न झालेल्या कामच्छंदाचा प्रहाण कसा होतो, हेही तो जाणतो; आणि प्रहीण झालेल्या कामच्छंदाची भविष्यात पुन्हा उत्पत्ती कशी होत नाही, हेही तो स्पष्टपणे जाणतो. ‘‘Santaṃ vā ajjhattaṃ byāpādaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ byāpādo’ti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ byāpādaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ byāpādo’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa byāpādassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa byāpādassa pahānaṃ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa byāpādassa āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti. स्वतःमध्ये व्यापाद उपस्थित असताना, 'माझ्यामध्ये व्यापाद आहे' असे स्पष्टपणे जाणतो; किंवा स्वतःमध्ये व्यापाद अनुपस्थित असताना, 'माझ्यामध्ये व्यापाद नाही' असे स्पष्टपणे जाणतो. अनुत्पन्न व्यापादाची उत्पत्ती कशी होते, हेही तो जाणतो; उत्पन्न झालेल्या व्यापादाचा प्रहाण कसा होतो, हेही तो जाणतो; आणि प्रहीण झालेल्या व्यापादाची भविष्यात पुन्हा उत्पत्ती कशी होत नाही, हेही तो स्पष्टपणे जाणतो. ‘‘Santaṃ vā ajjhattaṃ thinamiddhaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ thinamiddha’nti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ thinamiddhaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ thinamiddha’nti pajānāti, yathā ca anuppannassa thinamiddhassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa thinamiddhassa pahānaṃ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa thinamiddhassa āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti. स्वतःमध्ये थीन-मिद्ध उपस्थित असताना, 'माझ्यामध्ये थीन-मिद्ध आहे' असे स्पष्टपणे जाणतो; किंवा स्वतःमध्ये थीन-मिद्ध अनुपस्थित असताना, 'माझ्यामध्ये थीन-मिद्ध नाही' असे स्पष्टपणे जाणतो. अनुत्पन्न थीन-मिद्धची उत्पत्ती कशी होते, हेही तो जाणतो; उत्पन्न झालेल्या थीन-मिद्धचा प्रहाण कसा होतो, हेही तो जाणतो; आणि प्रहीण झालेल्या थीन-मिद्धची भविष्यात पुन्हा उत्पत्ती कशी होत नाही, हेही तो स्पष्टपणे जाणतो. ‘‘Santaṃ vā ajjhattaṃ uddhaccakukkuccaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ uddhaccakukkucca’nti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ uddhaccakukkuccaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ uddhaccakukkucca’nti pajānāti, yathā ca anuppannassa uddhaccakukkuccassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa uddhaccakukkuccassa pahānaṃ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa uddhaccakukkuccassa āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti. आपल्यामध्ये 'उद्धच्च-कुक्कुच्च' (औद्धत्य आणि अस्वस्थता) विद्यमान असताना, तो 'माझ्यामध्ये उद्धच्च-कुक्कुच्च आहे' असे जाणतो; आपल्यामध्ये उद्धच्च-कुक्कुच्च विद्यमान नसताना, 'माझ्यामध्ये उद्धच्च-कुक्कुच्च नाही' असे जाणतो. न उद्भवलेल्या उद्धच्च-कुक्कुच्चाची उत्पत्ती कशी होते, हेही तो जाणतो; उद्भवलेल्या उद्धच्च-कुक्कुच्चाचा त्याग कसा होतो, हेही तो जाणतो; आणि त्याग केलेल्या उद्धच्च-कुक्कुच्चाची भविष्यात पुन्हा उत्पत्ती कशी होत नाही, हेही तो जाणतो. ‘‘Santaṃ vā ajjhattaṃ vicikicchaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ vicikicchā’ti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ vicikicchaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ vicikicchā’ti pajānāti, yathā ca anuppannāya vicikicchāya uppādo hoti tañca pajānāti, yathā [Pg.239] ca uppannāya vicikicchāya pahānaṃ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnāya vicikicchāya āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti. आपल्यामध्ये 'विचिकित्सा' (संदेह) विद्यमान असताना, तो 'माझ्यामध्ये विचिकित्सा आहे' असे जाणतो; आपल्यामध्ये विचिकित्सा विद्यमान नसताना, 'माझ्यामध्ये विचिकित्सा नाही' असे जाणतो. न उद्भवलेल्या विचिकित्सेची उत्पत्ती कशी होते, हेही तो जाणतो; उद्भवलेल्या विचिकित्सेचा त्याग कसा होतो, हेही तो जाणतो; आणि त्याग केलेल्या विचिकित्सेची भविष्यात पुन्हा उत्पत्ती कशी होत नाही, हेही तो जाणतो. ‘‘Iti ajjhattaṃ vā dhammesu dhammānupassī viharati, bahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati samudayadhammānupassī vā dhammesu viharati, vayadhammānupassī vā dhammesu viharati, samudayavayadhammānupassī vā dhammesu viharati ‘atthi dhammā’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati. Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati pañcasu nīvaraṇesu. अशा प्रकारे, तो अंतर्गत धम्मांमध्ये धम्मानुपश्यी (धम्मांचे अनुदर्शन करत) राहतो, किंवा बाह्य धम्मांमध्ये धम्मानुपश्यी राहतो, किंवा अंतर्गत आणि बाह्य धम्मांमध्ये धम्मानुपश्यी राहतो. तो धम्मांमध्ये उदय पावणारे स्वरूप पाहत राहतो, किंवा धम्मांमध्ये व्यय पावणारे स्वरूप पाहत राहतो, किंवा धम्मांमध्ये उदय आणि व्यय दोन्ही स्वरूप पाहत राहतो. 'धम्म आहेत' अशी त्याची स्मृती केवळ ज्ञान आणि जागरूकतेच्या वृद्धीसाठी उपस्थित राहते. तो कशावरही अवलंबून न राहता विहरतो आणि जगातील कशाचेही उपादान करत नाही. हे भिक्खूंनो, अशा प्रकारे भिक्खू पाच नीवरणांच्या संदर्भात धम्मांमध्ये धम्मानुपश्यी होऊन विहरतो. Nīvaraṇapabbaṃ niṭṭhitaṃ. नीवरण-पब्ब समाप्त. Dhammānupassanā khandhapabbaṃ धम्मानुपस्सना: खंध-पब्ब (स्कंधांचा विभाग) 383. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati pañcasu upādānakkhandhesu. Kathañca pana, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati pañcasu upādānakkhandhesu? Idha, bhikkhave, bhikkhu – ‘iti rūpaṃ, iti rūpassa samudayo, iti rūpassa atthaṅgamo; iti vedanā, iti vedanāya samudayo, iti vedanāya atthaṅgamo; iti saññā, iti saññāya samudayo, iti saññāya atthaṅgamo; iti saṅkhārā, iti saṅkhārānaṃ samudayo, iti saṅkhārānaṃ atthaṅgamo, iti viññāṇaṃ, iti viññāṇassa samudayo, iti viññāṇassa atthaṅgamo’ti, iti ajjhattaṃ vā dhammesu dhammānupassī viharati, bahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati. Samudayadhammānupassī vā dhammesu viharati, vayadhammānupassī vā dhammesu viharati, samudayavayadhammānupassī vā dhammesu viharati. ‘Atthi dhammā’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya, anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati. Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati pañcasu upādānakkhandhesu. ३८३. पुन्हा, हे भिक्खूंनो, भिक्खू पाच उपादानस्कंधांच्या संदर्भात धम्मांमध्ये धम्मानुपश्यी होऊन विहरतो. आणि हे भिक्खूंनो, भिक्खू पाच उपादानस्कंधांच्या संदर्भात धम्मांमध्ये धम्मानुपश्यी होऊन कसा विहरतो? येथे, हे भिक्खूंनो, भिक्खू विचार करतो—'असे रूप आहे, असा रूपाचा उदय आहे, असा रूपाचा अस्त आहे; अशी वेदना आहे, असा वेदनेचा उदय आहे, असा वेदनेचा अस्त आहे; अशी संज्ञा आहे, असा संज्ञेचा उदय आहे, असा संज्ञेचा अस्त आहे; असे संस्कार आहेत, असा संस्कारांचा उदय आहे, असा संस्कारांचा अस्त आहे; असे विज्ञान आहे, असा विज्ञानाचा उदय आहे, असा विज्ञानाचा अस्त आहे.' अशा प्रकारे, तो अंतर्गत धम्मांमध्ये धम्मानुपश्यी होऊन विहरतो, किंवा बाह्य धम्मांमध्ये धम्मानुपश्यी होऊन विहरतो, किंवा अंतर्गत आणि बाह्य धम्मांमध्ये धम्मानुपश्यी होऊन विहरतो. तो धम्मांमध्ये उदय पावणारे स्वरूप पाहत राहतो, किंवा धम्मांमध्ये व्यय पावणारे स्वरूप पाहत राहतो, किंवा धम्मांमध्ये उदय आणि व्यय दोन्ही स्वरूप पाहत राहतो. 'धम्म आहेत' अशी त्याची स्मृती केवळ ज्ञान आणि जागरूकतेच्या वृद्धीसाठी उपस्थित राहते. तो कशावरही अवलंबून न राहता विहरतो आणि जगातील कशाचेही उपादान करत नाही. हे भिक्खूंनो, अशा प्रकारे भिक्खू पाच उपादानस्कंधांच्या संदर्भात धम्मांमध्ये धम्मानुपश्यी होऊन विहरतो. Khandhapabbaṃ niṭṭhitaṃ. खंध-पब्ब समाप्त. Dhammānupassanā āyatanapabbaṃ धम्मानुपस्सना: आयतन-पब्ब (आयतनांचा विभाग) 384. ‘‘Puna [Pg.240] caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati chasu ajjhattikabāhiresu āyatanesu. Kathañca pana, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati chasu ajjhattikabāhiresu āyatanesu? ३८४. पुन्हा, हे भिक्खूंनो, भिक्खू सहा अंतर्गत आणि बाह्य आयतनांच्या संदर्भात धम्मांमध्ये धम्मानुपश्यी होऊन विहरतो. आणि हे भिक्खूंनो, भिक्खू सहा अंतर्गत आणि बाह्य आयतनांच्या संदर्भात धम्मांमध्ये धम्मानुपश्यी होऊन कसा विहरतो? ‘‘Idha, bhikkhave, bhikkhu cakkhuñca pajānāti, rūpe ca pajānāti, yañca tadubhayaṃ paṭicca uppajjati saṃyojanaṃ tañca pajānāti, yathā ca anuppannassa saṃyojanassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa saṃyojanassa pahānaṃ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa saṃyojanassa āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti. येथे, हे भिक्खूंनो, भिक्खू डोळा जाणतो, रूप जाणतो आणि या दोघांवर अवलंबून जे संयोजन उत्पन्न होते, तेही जाणतो. न उद्भवलेल्या संयोजनाची उत्पत्ती कशी होते, हेही तो जाणतो; उद्भवलेल्या संयोजनाचा त्याग कसा होतो, हेही तो जाणतो; आणि त्याग केलेल्या संयोजनाची भविष्यात पुन्हा उत्पत्ती कशी होत नाही, हेही तो जाणतो. ‘‘Sotañca pajānāti, sadde ca pajānāti, yañca tadubhayaṃ paṭicca uppajjati saṃyojanaṃ tañca pajānāti, yathā ca anuppannassa saṃyojanassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa saṃyojanassa pahānaṃ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa saṃyojanassa āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti. तो कान जाणतो, शब्द जाणतो आणि या दोघांवर अवलंबून जे संयोजन उत्पन्न होते, तेही जाणतो. न उद्भवलेल्या संयोजनाची उत्पत्ती कशी होते, हेही तो जाणतो; उद्भवलेल्या संयोजनाचा त्याग कसा होतो, हेही तो जाणतो; आणि त्याग केलेल्या संयोजनाची भविष्यात पुन्हा उत्पत्ती कशी होत नाही, हेही तो जाणतो. ‘‘Ghānañca pajānāti, gandhe ca pajānāti, yañca tadubhayaṃ paṭicca uppajjati saṃyojanaṃ tañca pajānāti, yathā ca anuppannassa saṃyojanassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa saṃyojanassa pahānaṃ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa saṃyojanassa āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti. तो नाक जाणतो, गंध जाणतो आणि या दोघांवर अवलंबून जे संयोजन उत्पन्न होते, तेही जाणतो. न उद्भवलेल्या संयोजनाची उत्पत्ती कशी होते, हेही तो जाणतो; उद्भवलेल्या संयोजनाचा त्याग कसा होतो, हेही तो जाणतो; आणि त्याग केलेल्या संयोजनाची भविष्यात पुन्हा उत्पत्ती कशी होत नाही, हेही तो जाणतो. ‘‘Jivhañca pajānāti, rase ca pajānāti, yañca tadubhayaṃ paṭicca uppajjati saṃyojanaṃ tañca pajānāti, yathā ca anuppannassa saṃyojanassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa saṃyojanassa pahānaṃ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa saṃyojanassa āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti. तो जीभ जाणतो, रस जाणतो आणि या दोघांवर अवलंबून जे संयोजन उत्पन्न होते, तेही जाणतो. न उद्भवलेल्या संयोजनाची उत्पत्ती कशी होते, हेही तो जाणतो; उद्भवलेल्या संयोजनाचा त्याग कसा होतो, हेही तो जाणतो; आणि त्याग केलेल्या संयोजनाची भविष्यात पुन्हा उत्पत्ती कशी होत नाही, हेही तो जाणतो. ‘‘Kāyañca pajānāti, phoṭṭhabbe ca pajānāti, yañca tadubhayaṃ paṭicca uppajjati saṃyojanaṃ tañca pajānāti, yathā ca anuppannassa saṃyojanassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa saṃyojanassa pahānaṃ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa saṃyojanassa āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti. तो शरीर जाणतो, स्पर्श जाणतो आणि या दोघांवर अवलंबून जे संयोजन उत्पन्न होते, तेही जाणतो. न उद्भवलेल्या संयोजनाची उत्पत्ती कशी होते, हेही तो जाणतो; उद्भवलेल्या संयोजनाचा त्याग कसा होतो, हेही तो जाणतो; आणि त्याग केलेल्या संयोजनाची भविष्यात पुन्हा उत्पत्ती कशी होत नाही, हेही तो जाणतो. ‘‘Manañca [Pg.241] pajānāti, dhamme ca pajānāti, yañca tadubhayaṃ paṭicca uppajjati saṃyojanaṃ tañca pajānāti, yathā ca anuppannassa saṃyojanassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa saṃyojanassa pahānaṃ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa saṃyojanassa āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti. तो मन जाणतो, धम्म जाणतो आणि या दोघांवर अवलंबून जे संयोजन उत्पन्न होते, तेही जाणतो. न उद्भवलेल्या संयोजनाची उत्पत्ती कशी होते, हेही तो जाणतो; उद्भवलेल्या संयोजनाचा त्याग कसा होतो, हेही तो जाणतो; आणि त्याग केलेल्या संयोजनाची भविष्यात पुन्हा उत्पत्ती कशी होत नाही, हेही तो जाणतो. ‘‘Iti ajjhattaṃ vā dhammesu dhammānupassī viharati, bahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati. Samudayadhammānupassī vā dhammesu viharati, vayadhammānupassī vā dhammesu viharati, samudayavayadhammānupassī vā dhammesu viharati. ‘Atthi dhammā’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya, anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati. Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati chasu ajjhattikabāhiresu āyatanesu. अशा प्रकारे, तो स्वतःच्या अंतर्गत धर्मांमध्ये धर्माचे अनुदर्शन करत विहरतो, किंवा बाह्य धर्मांमध्ये धर्माचे अनुदर्शन करत विहरतो, किंवा अंतर्गत व बाह्य दोन्ही धर्मांमध्ये धर्माचे अनुदर्शन करत विहरतो. तो धर्मांमध्ये उत्पत्तीच्या स्वभावाचे अनुदर्शन करत विहरतो, किंवा धर्मांमध्ये विनाशाच्या स्वभावाचे अनुदर्शन करत विहरतो, किंवा धर्मांमध्ये उत्पत्ती आणि विनाश या दोन्हीच्या स्वभावाचे अनुदर्शन करत विहरतो. किंवा 'धर्म अस्तित्वात आहेत' अशी त्याची स्मृती केवळ ज्ञान मिळवण्यापुरती आणि जागृती वाढवण्यापुरती जागृत राहते. तो तृष्णा आणि दृष्टीचा आश्रय न घेता विहरतो आणि जगातील कशातही आसक्त होत नाही. भिक्षूंनो, अशा प्रकारे भिक्षू सहा अंतर्गत आणि बाह्य आयतनांच्या संदर्भात धर्मांमध्ये धर्माचे अनुदर्शन करत विहरतो. Āyatanapabbaṃ niṭṭhitaṃ. आयतन-पर्व समाप्त झाले. Dhammānupassanā bojjhaṅgapabbaṃ धम्मानुपश्यना: बोज्झंग-पर्व 385. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati sattasu bojjhaṅgesu. Kathañca pana, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati sattasu bojjhaṅgesu? Idha, bhikkhave, bhikkhu santaṃ vā ajjhattaṃ satisambojjhaṅgaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ satisambojjhaṅgo’ti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ satisambojjhaṅgaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ satisambojjhaṅgo’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa satisambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa satisambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti. ३८५. पुन्हा, भिक्षूंनो, भिक्षू सात बोज्झंगांच्या संदर्भात धर्मांमध्ये धर्माचे अनुदर्शन करत विहरतो. आणि भिक्षूंनो, भिक्षू सात बोज्झंगांच्या संदर्भात धर्मांमध्ये धर्माचे अनुदर्शन करत कसा विहरतो? येथे, भिक्षूंनो, भिक्षूच्या स्वतःमध्ये 'सति-संबोज्झंग' उपस्थित असताना, 'माझ्यामध्ये सति-संबोज्झंग आहे' असे तो स्पष्टपणे जाणतो; किंवा स्वतःमध्ये 'सति-संबोज्झंग' अनुपस्थित असताना, 'माझ्यामध्ये सति-संबोज्झंग नाही' असे तो स्पष्टपणे जाणतो. तसेच अनुत्पन्न सति-संबोज्झंगाची उत्पत्ती कशी होते, हेही तो जाणतो आणि उत्पन्न झालेल्या सति-संबोज्झंगाचा भावनेद्वारे परिपूर्ण विकास कसा होतो, हेही तो स्पष्टपणे जाणतो. ‘‘Santaṃ vā ajjhattaṃ dhammavicayasambojjhaṅgaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ dhammavicayasambojjhaṅgo’ti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ dhammavicayasambojjhaṅgaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ dhammavicayasambojjhaṅgo’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa dhammavicayasambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa [Pg.242] dhammavicayasambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti. स्वतःमध्ये 'धम्मविचय-संबोज्झंग' उपस्थित असताना, 'माझ्यामध्ये धम्मविचय-संबोज्झंग आहे' असे तो स्पष्टपणे जाणतो; किंवा स्वतःमध्ये 'धम्मविचय-संबोज्झंग' अनुपस्थित असताना, 'माझ्यामध्ये धम्मविचय-संबोज्झंग नाही' असे तो स्पष्टपणे जाणतो. तसेच अनुत्पन्न धम्मविचय-संबोज्झंगाची उत्पत्ती कशी होते, हेही तो जाणतो आणि उत्पन्न झालेल्या धम्मविचय-संबोज्झंगाचा भावनेद्वारे परिपूर्ण विकास कसा होतो, हेही तो स्पष्टपणे जाणतो. ‘‘Santaṃ vā ajjhattaṃ vīriyasambojjhaṅgaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ vīriyasambojjhaṅgo’ti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ vīriyasambojjhaṅgaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ vīriyasambojjhaṅgo’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa vīriyasambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa vīriyasambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti. स्वतःमध्ये 'वीरिय-संबोज्झंग' उपस्थित असताना, 'माझ्यामध्ये वीरिय-संबोज्झंग आहे' असे तो स्पष्टपणे जाणतो; किंवा स्वतःमध्ये 'वीरिय-संबोज्झंग' अनुपस्थित असताना, 'माझ्यामध्ये वीरिय-संबोज्झंग नाही' असे तो स्पष्टपणे जाणतो. तसेच अनुत्पन्न वीरिय-संबोज्झंगाची उत्पत्ती कशी होते, हेही तो जाणतो आणि उत्पन्न झालेल्या वीरिय-संबोज्झंगाचा भावनेद्वारे परिपूर्ण विकास कसा होतो, हेही तो स्पष्टपणे जाणतो. ‘‘Santaṃ vā ajjhattaṃ pītisambojjhaṅgaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ pītisambojjhaṅgo’ti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ pītisambojjhaṅgaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ pītisambojjhaṅgo’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa pītisambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa pītisambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti. स्वतःमध्ये 'पीति-संबोज्झंग' उपस्थित असताना, 'माझ्यामध्ये पीति-संबोज्झंग आहे' असे तो स्पष्टपणे जाणतो; किंवा स्वतःमध्ये 'पीति-संबोज्झंग' अनुपस्थित असताना, 'माझ्यामध्ये पीति-संबोज्झंग नाही' असे तो स्पष्टपणे जाणतो. तसेच अनुत्पन्न पीति-संबोज्झंगाची उत्पत्ती कशी होते, हेही तो जाणतो आणि उत्पन्न झालेल्या पीति-संबोज्झंगाचा भावनेद्वारे परिपूर्ण विकास कसा होतो, हेही तो स्पष्टपणे जाणतो. ‘‘Santaṃ vā ajjhattaṃ passaddhisambojjhaṅgaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ passaddhisambojjhaṅgo’ti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ passaddhisambojjhaṅgaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ passaddhisambojjhaṅgo’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa passaddhisambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa passaddhisambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti. स्वतःमध्ये 'पस्सद्धि-संबोज्झंग' उपस्थित असताना, 'माझ्यामध्ये पस्सद्धि-संबोज्झंग आहे' असे तो स्पष्टपणे जाणतो; किंवा स्वतःमध्ये 'पस्सद्धि-संबोज्झंग' अनुपस्थित असताना, 'माझ्यामध्ये पस्सद्धि-संबोज्झंग नाही' असे तो स्पष्टपणे जाणतो. तसेच अनुत्पन्न पस्सद्धि-संबोज्झंगाची उत्पत्ती कशी होते, हेही तो जाणतो आणि उत्पन्न झालेल्या पस्सद्धि-संबोज्झंगाचा भावनेद्वारे परिपूर्ण विकास कसा होतो, हेही तो स्पष्टपणे जाणतो. ‘‘Santaṃ vā ajjhattaṃ samādhisambojjhaṅgaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ samādhisambojjhaṅgo’ti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ samādhisambojjhaṅgaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ samādhisambojjhaṅgo’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa samādhisambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa samādhisambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti. स्वतःमध्ये 'समाधि-संबोज्झंग' उपस्थित असताना, 'माझ्यामध्ये समाधि-संबोज्झंग आहे' असे तो स्पष्टपणे जाणतो; किंवा स्वतःमध्ये 'समाधि-संबोज्झंग' अनुपस्थित असताना, 'माझ्यामध्ये समाधि-संबोज्झंग नाही' असे तो स्पष्टपणे जाणतो. तसेच अनुत्पन्न समाधि-संबोज्झंगाची उत्पत्ती कशी होते, हेही तो जाणतो आणि उत्पन्न झालेल्या समाधि-संबोज्झंगाचा भावनेद्वारे परिपूर्ण विकास कसा होतो, हेही तो स्पष्टपणे जाणतो. ‘‘Santaṃ vā ajjhattaṃ upekkhāsambojjhaṅgaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ upekkhāsambojjhaṅgo’ti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ upekkhāsambojjhaṅgaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ upekkhāsambojjhaṅgo’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa upekkhāsambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa upekkhāsambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti. स्वतःमध्ये 'उपेक्खा-संबोज्झंग' उपस्थित असताना, 'माझ्यामध्ये उपेक्खा-संबोज्झंग आहे' असे तो स्पष्टपणे जाणतो; किंवा स्वतःमध्ये 'उपेक्खा-संबोज्झंग' अनुपस्थित असताना, 'माझ्यामध्ये उपेक्खा-संबोज्झंग नाही' असे तो स्पष्टपणे जाणतो. तसेच अनुत्पन्न उपेक्खा-संबोज्झंगाची उत्पत्ती कशी होते, हेही तो जाणतो आणि उत्पन्न झालेल्या उपेक्खा-संबोज्झंगाचा भावनेद्वारे परिपूर्ण विकास कसा होतो, हेही तो स्पष्टपणे जाणतो. ‘‘Iti ajjhattaṃ vā dhammesu dhammānupassī viharati, bahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati. Samudayadhammānupassī [Pg.243] vā dhammesu viharati, vayadhammānupassī vā dhammesu viharati, samudayavayadhammānupassī vā dhammesu viharati ‘atthi dhammā’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati. Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati sattasu bojjhaṅgesu. अशा प्रकारे, तो स्वतःच्या अंतर्गत धर्मांमध्ये धर्माचे अनुदर्शन करत विहरतो, किंवा बाह्य धर्मांमध्ये धर्माचे अनुदर्शन करत विहरतो, किंवा अंतर्गत व बाह्य दोन्ही धर्मांमध्ये धर्माचे अनुदर्शन करत विहरतो. तो धर्मांमध्ये उत्पत्तीच्या स्वभावाचे अनुदर्शन करत विहरतो, किंवा धर्मांमध्ये विनाशाच्या स्वभावाचे अनुदर्शन करत विहरतो, किंवा धर्मांमध्ये उत्पत्ती आणि विनाश या दोन्हीच्या स्वभावाचे अनुदर्शन करत विहरतो. किंवा 'धर्म अस्तित्वात आहेत' अशी त्याची स्मृती केवळ ज्ञान मिळवण्यापुरती आणि जागृती वाढवण्यापुरती जागृत राहते. तो तृष्णा आणि दृष्टीचा आश्रय न घेता विहरतो आणि जगातील कशातही आसक्त होत नाही. भिक्षूंनो, अशा प्रकारे भिक्षू सात बोज्झंगांच्या संदर्भात धर्मांमध्ये धर्माचे अनुदर्शन करत विहरतो. Bojjhaṅgapabbaṃ niṭṭhitaṃ. बोज्झंग-पर्व समाप्त झाले. Dhammānupassanā saccapabbaṃ धम्मानुपश्यना: सच्च-पर्व 386. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati catūsu ariyasaccesu. Kathañca pana, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati catūsu ariyasaccesu? Idha, bhikkhave, bhikkhu ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhasamudayo’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhanirodho’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. ३८६. पुन्हा, भिक्षूंनो, भिक्षू चार आर्यसत्यांच्या संदर्भात धर्मांमध्ये धर्माचे अनुदर्शन करत विहरतो. आणि भिक्षूंनो, भिक्षू चार आर्यसत्यांच्या संदर्भात धर्मांमध्ये धर्माचे अनुदर्शन करत कसा विहरतो? येथे, भिक्षूंनो, भिक्षू 'हे दुःख आहे' हे जसे आहे तसे स्पष्टपणे जाणतो; 'हा दुःखसमुदय आहे' हे जसे आहे तसे स्पष्टपणे जाणतो; 'हा दुःखनिरोध आहे' हे जसे आहे तसे स्पष्टपणे जाणतो; 'ही दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे' हे जसे आहे तसे स्पष्टपणे जाणतो. Paṭhamabhāṇavāro niṭṭhito. प्रथम भाणवार समाप्त झाला. Dukkhasaccaniddeso दुःख-सत्य निर्देश 387. ‘‘Katamañca, bhikkhave, dukkhaṃ ariyasaccaṃ? Jātipi dukkhā, jarāpi dukkhā, maraṇampi dukkhaṃ, sokaparidevadukkhadomanassupāyāsāpi dukkhā, appiyehi sampayogopi dukkho, piyehi vippayogopi dukkho, yampicchaṃ na labhati tampi dukkhaṃ, saṅkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā. ३८७. आणि भिक्षूंनो, दुःख आर्यसत्य कोणते? जन्म घेणे हेही दुःख आहे, वृद्धत्व हेही दुःख आहे, मृत्यू हेही दुःख आहे, शोक, रडणे-ओरडणे, शारीरिक दुःख, मानसिक दुःख आणि निराशा हेही दुःख आहे. अप्रियांचा संयोग होणे हे दुःख आहे, प्रियांचा वियोग होणे हे दुःख आहे, जे हवे आहे ते न मिळणे हेही दुःख आहे; थोडक्यात सांगायचे तर, पाच उपादानस्कंध हे दुःख आहेत. 388. ‘‘Katamā ca, bhikkhave, jāti? Yā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ tamhi tamhi sattanikāye jāti sañjāti okkanti abhinibbatti khandhānaṃ pātubhāvo āyatanānaṃ paṭilābho, ayaṃ vuccati, bhikkhave, jāti. ३८८. आणि भिक्खूहो, जाती (जन्म) म्हणजे काय? त्या त्या प्राण्यांचा त्या त्या प्राणि-समूहात जो जन्म (जाती), संजाती (उत्पत्ती), गर्भप्रवेश (ओक्कंती), अभिनिब्बत्ती (पुनर्जन्म), स्कंधांचा प्रादुर्भाव आणि आयतनांची (इंद्रियांची) प्राप्ती होय; भिक्खूहो, याला 'जाती' असे म्हटले जाते. 389. ‘‘Katamā [Pg.244] ca, bhikkhave, jarā? Yā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ tamhi tamhi sattanikāye jarā jīraṇatā khaṇḍiccaṃ pāliccaṃ valittacatā āyuno saṃhāni indriyānaṃ paripāko, ayaṃ vuccati, bhikkhave, jarā. ३८९. आणि भिक्खूहो, जरा (वृद्धत्व) म्हणजे काय? त्या त्या प्राण्यांची त्या त्या प्राणि-समूहात जी जरा (म्हातारपण), जीर्णता (झिजणे), दात तुटणे (खंडीच्च), केस पांढरे होणे (पालिच्च), त्वचेवर सुरकुत्या पडणे (वलित्तचता), आयुष्याचा ऱ्हास होणे आणि इंद्रियांची परिपक्वता (शिथिलता) होय; भिक्खूहो, याला 'जरा' असे म्हटले जाते. 390. ‘‘Katamañca, bhikkhave, maraṇaṃ? Yaṃ tesaṃ tesaṃ sattānaṃ tamhā tamhā sattanikāyā cuti cavanatā bhedo antaradhānaṃ maccu maraṇaṃ kālakiriyā khandhānaṃ bhedo kaḷevarassa nikkhepo jīvitindriyassupacchedo, idaṃ vuccati, bhikkhave, maraṇaṃ. ३९०. आणि भिक्खूहो, मरण म्हणजे काय? त्या त्या प्राण्यांचे त्या त्या प्राणि-समूहातून जे च्युत होणे (चुती), नष्ट होणे (चवनता), विघटन (भेद), अंतर्धान पावणे, मृत्यू (मच्चू), मरण, कालक्रिया (देहवसान), स्कंधांचा भेद (विघटन), कलेवराचा (शरिराचा) त्याग आणि जीवितेंद्रियाचा उच्छेद होय; भिक्खूहो, याला 'मरण' असे म्हटले जाते. 391. ‘‘Katamo ca, bhikkhave, soko? Yo kho, bhikkhave, aññataraññatarena byasanena samannāgatassa aññataraññatarena dukkhadhammena phuṭṭhassa soko socanā socitattaṃ antosoko antoparisoko, ayaṃ vuccati, bhikkhave, soko. ३९१. आणि भिक्खूहो, शोक म्हणजे काय? भिक्खूहो, जेव्हा कोणी कोणत्या ना कोणत्या व्यसनाने (हानीने किंवा संकटाने) ग्रस्त होतो किंवा कोणत्या ना कोणत्या दुःखद परिस्थितीने (वेदनांनी) पीडित होतो, तेव्हा होणारा शोक, शोचनीयता, शोकग्रस्तता, अंतःशोक (अंतर्मनातील शोक) आणि तीव्र अंतःशोक; भिक्खूहो, याला 'शोक' असे म्हटले जाते. 392. ‘‘Katamo ca, bhikkhave, paridevo? Yo kho, bhikkhave, aññataraññatarena byasanena samannāgatassa aññataraññatarena dukkhadhammena phuṭṭhassa ādevo paridevo ādevanā paridevanā ādevitattaṃ paridevitattaṃ, ayaṃ vuccati, bhikkhave paridevo. ३९२. आणि भिक्खूहो, परिदेव (विलाप) म्हणजे काय? भिक्खूहो, जेव्हा कोणी कोणत्या ना कोणत्या व्यसनाने (हानीने किंवा संकटाने) ग्रस्त होतो किंवा कोणत्या ना कोणत्या दुःखद परिस्थितीने पीडित होतो, तेव्हा होणारे क्रंदन (आदेव), विलाप (परिदेव), रडण्याची क्रिया, विलाप करण्याची अवस्था; भिक्खूहो, याला 'परिदेव' असे म्हटले जाते. 393. ‘‘Katamañca, bhikkhave, dukkhaṃ? Yaṃ kho, bhikkhave, kāyikaṃ dukkhaṃ kāyikaṃ asātaṃ kāyasamphassajaṃ dukkhaṃ asātaṃ vedayitaṃ, idaṃ vuccati, bhikkhave, dukkhaṃ. ३९३. आणि भिक्खूहो, दुःख म्हणजे काय? भिक्खूहो, जे कायिक (शारीरिक) दुःख आहे, कायिक असात (असुखद) आहे, काय-संस्पर्शजन्य (शारीरिक स्पर्शाने उत्पन्न होणारे) दुःखद व असात वेदयित (अनुभूती) आहे; भिक्खूहो, याला 'दुःख' असे म्हटले जाते. 394. ‘‘Katamañca, bhikkhave, domanassaṃ? Yaṃ kho, bhikkhave, cetasikaṃ dukkhaṃ cetasikaṃ asātaṃ manosamphassajaṃ dukkhaṃ asātaṃ vedayitaṃ, idaṃ vuccati, bhikkhave, domanassaṃ. ३९४. आणि भिक्खूहो, दोमनस्स (मानसिक दुःख) म्हणजे काय? भिक्खूहो, जे चैतसिक (मानसिक) दुःख आहे, चैतसिक असात (असुखद) आहे, मन-संस्पर्शजन्य (मानसिक स्पर्शाने उत्पन्न होणारे) दुःखद व असात वेदयित (अनुभूती) आहे; भिक्खूहो, याला 'दोमनस्स' असे म्हटले जाते. 395. ‘‘Katamo ca, bhikkhave, upāyāso? Yo kho, bhikkhave, aññataraññatarena byasanena samannāgatassa aññataraññatarena dukkhadhammena phuṭṭhassa āyāso upāyāso āyāsitattaṃ upāyāsitattaṃ, ayaṃ vuccati, bhikkhave, upāyāso. ३९५. आणि भिक्खूहो, उपायास (हताशपणा किंवा निराशा) म्हणजे काय? भिक्खूहो, जेव्हा कोणी कोणत्या ना कोणत्या व्यसनाने (हानीने किंवा संकटाने) ग्रस्त होतो किंवा कोणत्या ना कोणत्या दुःखद परिस्थितीने पीडित होतो, तेव्हा होणारा क्लेश (आयास), अति-क्लेश (उपायास), क्लेशग्रस्तता आणि अति-क्लेशग्रस्तता; भिक्खूहो, याला 'उपायास' असे म्हटले जाते. 396. ‘‘Katamo [Pg.245] ca, bhikkhave, appiyehi sampayogo dukkho? Idha yassa te honti aniṭṭhā akantā amanāpā rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā dhammā, ye vā panassa te honti anatthakāmā ahitakāmā aphāsukakāmā ayogakkhemakāmā, yā tehi saddhiṃ saṅgati samāgamo samodhānaṃ missībhāvo, ayaṃ vuccati, bhikkhave, appiyehi sampayogo dukkho. ३९६. आणि भिक्खूहो, अप्रियांचा संयोग दुःखकारक आहे म्हणजे काय? येथे ज्या व्यक्तीला अनिष्ट, अवांछित, अप्रिय वाटणारे रूप, शब्द, गंध, रस, स्पर्श आणि धम्म (विचार) प्राप्त होतात; किंवा जे त्याचे अहित इच्छिणारे, नुकसान इच्छिणारे, असुख इच्छिणारे आणि असुरक्षितता इच्छिणारे आहेत, त्यांच्याशी होणारा संपर्क, समागम, एकत्र येणे आणि मिसळणे; भिक्खूहो, याला 'अप्रियांचा संयोग दुःखकारक आहे' असे म्हटले जाते. 397. ‘‘Katamo ca, bhikkhave, piyehi vippayogo dukkho? Idha yassa te honti iṭṭhā kantā manāpā rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā dhammā, ye vā panassa te honti atthakāmā hitakāmā phāsukakāmā yogakkhemakāmā mātā vā pitā vā bhātā vā bhaginī vā mittā vā amaccā vā ñātisālohitā vā, yā tehi saddhiṃ asaṅgati asamāgamo asamodhānaṃ amissībhāvo, ayaṃ vuccati, bhikkhave, piyehi vippayogo dukkho. ३९७. आणि भिक्खूहो, प्रियांचा वियोग दुःखकारक आहे म्हणजे काय? येथे ज्या व्यक्तीला इष्ट, वांछित, प्रिय वाटणारे रूप, शब्द, गंध, रस, स्पर्श आणि धम्म प्राप्त होतात; किंवा जे त्याचे हित इच्छिणारे, कल्याण इच्छिणारे, सुख इच्छिणारे आणि सुरक्षितता इच्छिणारे आहेत—जसे की माता, पिता, भाऊ, बहीण, मित्र, सहकारी किंवा नातेवाईक—त्यांच्याशी संपर्क न होणे, समागम न होणे, एकत्र न येणे आणि न मिसळणे; भिक्खूहो, याला 'प्रियांचा वियोग दुःखकारक आहे' असे म्हटले जाते. 398. ‘‘Katamañca, bhikkhave, yampicchaṃ na labhati tampi dukkhaṃ? Jātidhammānaṃ, bhikkhave, sattānaṃ evaṃ icchā uppajjati – ‘aho vata mayaṃ na jātidhammā assāma, na ca vata no jāti āgaccheyyā’ti. Na kho panetaṃ icchāya pattabbaṃ, idampi yampicchaṃ na labhati tampi dukkhaṃ. Jarādhammānaṃ, bhikkhave, sattānaṃ evaṃ icchā uppajjati – ‘aho vata mayaṃ na jarādhammā assāma, na ca vata no jarā āgaccheyyā’ti. Na kho panetaṃ icchāya pattabbaṃ, idampi yampicchaṃ na labhati tampi dukkhaṃ. Byādhidhammānaṃ, bhikkhave, sattānaṃ evaṃ icchā uppajjati ‘aho vata mayaṃ na byādhidhammā assāma, na ca vata no byādhi āgaccheyyā’ti. Na kho panetaṃ icchāya pattabbaṃ, idampi yampicchaṃ na labhati tampi dukkhaṃ. Maraṇadhammānaṃ, bhikkhave, sattānaṃ evaṃ icchā uppajjati ‘aho vata mayaṃ na maraṇadhammā assāma, na ca vata no maraṇaṃ āgaccheyyā’ti. Na kho panetaṃ icchāya pattabbaṃ, idampi yampicchaṃ na labhati tampi dukkhaṃ. Sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadhammānaṃ, bhikkhave, sattānaṃ evaṃ icchā uppajjati ‘aho vata mayaṃ na sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadhammā assāma, na ca vata no sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadhammā āgaccheyyu’nti. Na kho panetaṃ icchāya pattabbaṃ, idampi yampicchaṃ na labhati tampi dukkhaṃ. ३९८. आणि भिक्खूहो, जे हवे ते न मिळणे हेही दुःख आहे म्हणजे काय? भिक्खूहो, जन्म घेण्याच्या स्वभाव असणाऱ्या (जातीधर्मी) प्राण्यांच्या मनात अशी इच्छा उत्पन्न होते—'अरेरे! आम्ही जन्म घेण्याच्या स्वभावाचे नसतो तर किती बरे झाले असते! आणि आमच्या वाट्याला जन्म आला नसता तर किती बरे झाले असते!' परंतु केवळ इच्छेने हे प्राप्त होत नाही. हे देखील 'जे हवे ते न मिळणे हेही दुःख आहे' असेच आहे. भिक्खूहो, वृद्ध होण्याच्या स्वभाव असणाऱ्या (जराधर्मी) प्राण्यांच्या मनात अशी इच्छा उत्पन्न होते—'अरेरे! आम्ही वृद्ध होण्याच्या स्वभावाचे नसतो तर किती बरे झाले असते! आणि आमच्या वाट्याला वृद्धत्व आले नसते तर किती बरे झाले असते!' परंतु केवळ इच्छेने हे प्राप्त होत नाही. हे देखील 'जे हवे ते न मिळणे हेही दुःख आहे' असेच आहे. भिक्खूहो, आजारी पडण्याच्या स्वभाव असणाऱ्या (व्याधिधर्मी) प्राण्यांच्या मनात अशी इच्छा उत्पन्न होते—'अरेरे! आम्ही आजारी पडण्याच्या स्वभावाचे नसतो तर किती बरे झाले असते! आणि आमच्या वाट्याला आजारपण आले नसते तर किती बरे झाले असते!' परंतु केवळ इच्छेने हे प्राप्त होत नाही. हे देखील 'जे हवे ते न मिळणे हेही दुःख आहे' असेच आहे. भिक्खूहो, मरण पावण्याच्या स्वभाव असणाऱ्या (मरणधर्मी) प्राण्यांच्या मनात अशी इच्छा उत्पन्न होते—'अरेरे! आम्ही मरण पावण्याच्या स्वभावाचे नसतो तर किती बरे झाले असते! आणि आमच्या वाट्याला मृत्यू आला नसता तर किती बरे झाले असते!' परंतु केवळ इच्छेने हे प्राप्त होत नाही. हे देखील 'जे हवे ते न मिळणे हेही दुःख आहे' असेच आहे. भिक्खूहो, शोक, परिदेव, दुःख, दोमनस्स आणि उपायास यांच्या स्वभावाचे असणाऱ्या प्राण्यांच्या मनात अशी इच्छा उत्पन्न होते—'अरेरे! आम्ही शोक, परिदेव, दुःख, दोमनस्स आणि उपायास यांच्या स्वभावाचे नसतो तर किती बरे झाले असते! आणि आमच्या वाट्याला शोक, परिदेव, दुःख, दोमनस्स आणि उपायास आले नसते तर किती बरे झाले असते!' परंतु केवळ इच्छेने हे प्राप्त होत नाही. हे देखील 'जे हवे ते न मिळणे हेही दुःख आहे' असेच आहे. 399. ‘‘Katame [Pg.246] ca, bhikkhave, saṅkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā? Seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho, vedanupādānakkhandho, saññupādānakkhandho, saṅkhārupādānakkhandho, viññāṇupādānakkhandho. Ime vuccanti, bhikkhave, saṅkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā. Idaṃ vuccati, bhikkhave, dukkhaṃ ariyasaccaṃ. ३९९. आणि भिक्खूहो, संक्षेपाने (थोडक्यात) पाच उपादानस्कंध दुःखकारक आहेत म्हणजे काय? ते खालीलप्रमाणे आहेत—रूप-उपादानस्कंध, वेदना-उपादानस्कंध, संज्ञा-उपादानस्कंध, संस्कार-उपादानस्कंध आणि विज्ञान-उपादानस्कंध. भिक्खूहो, यांना संक्षेपाने 'पाच उपादानस्कंध दुःखकारक आहेत' असे म्हटले जाते. भिक्खूहो, यालाच 'दुःख आर्यसत्य' असे म्हटले जाते. Samudayasaccaniddeso दुःखसमुदय आर्यसत्य निर्देश (दुःखसमुदयाचे स्पष्टीकरण) 400. ‘‘Katamañca, bhikkhave, dukkhasamudayaṃ ariyasaccaṃ? Yāyaṃ taṇhā ponobbhavikā nandīrāgasahagatā tatratatrābhinandinī, seyyathidaṃ – kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā. ४००. आणि भिक्खूहो, दुःखसमुदय आर्यसत्य (दुःखाच्या उत्पत्तीचे आर्यसत्य) म्हणजे काय? जी ही तृष्णा (तण्हा) आहे, जी पुनर्जन्म घडवून आणणारी (पोनोब्भविका) आहे, जी नंदीराग (आनंद आणि आसक्ती) याने युक्त आहे आणि त्या त्या विषयात आनंद शोधणारी (तत्र-तत्राभिनंदिनी) आहे; ती खालीलप्रमाणे आहे—कामतृष्णा, भवतृष्णा आणि विभवतृष्णा. ‘‘Sā kho panesā, bhikkhave, taṇhā kattha uppajjamānā uppajjati, kattha nivisamānā nivisati? Yaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati. भिक्खूहो, ती ही तृष्णा उत्पन्न होताना कोठे उत्पन्न होते आणि स्थिरावताना कोठे स्थिरावते? या जगात जे काही प्रियरूप (प्रिय वाटणारे) आणि सातरूप (सुखद वाटणारे) आहे, तेथेच ही तृष्णा उत्पन्न होताना उत्पन्न होते आणि तेथेच स्थिरावताना स्थिरावते. ‘‘Kiñca loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ? Cakkhu loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati. Sotaṃ loke…pe… ghānaṃ loke… jivhā loke… kāyo loke… mano loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati. आणि या जगात प्रियरूप आणि सातरूप काय आहे? जगात चक्षु (डोळे) हे प्रियरूप आणि सातरूप आहे, तेथेच ही तृष्णा उत्पन्न होताना उत्पन्न होते आणि तेथेच स्थिरावताना स्थिरावते. जगात श्रोत (कान)... पे... जगात घ्राण (नाक)... जगात जिव्हा (जीभ)... जगात काय (शरीर)... जगात मन हे प्रियरूप आणि सातरूप आहे, तेथेच ही तृष्णा उत्पन्न होताना उत्पन्न होते आणि तेथेच स्थिरावताना स्थिरावते. ‘‘Rūpā loke… saddā loke… gandhā loke… rasā loke… phoṭṭhabbā loke… dhammā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati. जगामध्ये रूपे... जगामध्ये शब्द... जगामध्ये गंध... जगामध्ये रस... जगामध्ये स्पर्श... जगामध्ये धम्म (मनोविषय) हे प्रिय रूप व सातरूप आहेत; तिथेच ही तृष्णा उत्पन्न होताना उत्पन्न होते आणि तिथेच ती स्थिर होताना स्थिर होते. ‘‘Cakkhuviññāṇaṃ loke… sotaviññāṇaṃ loke… ghānaviññāṇaṃ loke… jivhāviññāṇaṃ loke… kāyaviññāṇaṃ loke… manoviññāṇaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati. जगामध्ये चक्षु-विज्ञान... जगामध्ये श्रोत्र-विज्ञान... जगामध्ये घ्राण-विज्ञान... जगामध्ये जिव्हा-विज्ञान... जगामध्ये काय-विज्ञान... जगामध्ये मनो-विज्ञान हे प्रिय रूप व सातरूप आहे; तिथेच ही तृष्णा उत्पन्न होताना उत्पन्न होते आणि तिथेच ती स्थिर होताना स्थिर होते. ‘‘Cakkhusamphasso loke… sotasamphasso loke… ghānasamphasso loke… jivhāsamphasso loke… kāyasamphasso loke… manosamphasso loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati. जगामध्ये चक्षु-स्पर्श... जगामध्ये श्रोत्र-स्पर्श... जगामध्ये घ्राण-स्पर्श... जगामध्ये जिव्हा-स्पर्श... जगामध्ये काय-स्पर्श... जगामध्ये मन-स्पर्श हे प्रिय रूप व सातरूप आहे; तिथेच ही तृष्णा उत्पन्न होताना उत्पन्न होते आणि तिथेच ती स्थिर होताना स्थिर होते. ‘‘Cakkhusamphassajā [Pg.247] vedanā loke… sotasamphassajā vedanā loke… ghānasamphassajā vedanā loke… jivhāsamphassajā vedanā loke… kāyasamphassajā vedanā loke… manosamphassajā vedanā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati. जगामध्ये चक्षु-स्पर्शापासून उत्पन्न झालेली वेदना... जगामध्ये श्रोत्र-स्पर्शापासून उत्पन्न झालेली वेदना... जगामध्ये घ्राण-स्पर्शापासून उत्पन्न झालेली वेदना... जगामध्ये जिव्हा-स्पर्शापासून उत्पन्न झालेली वेदना... जगामध्ये काय-स्पर्शापासून उत्पन्न झालेली वेदना... जगामध्ये मन-स्पर्शापासून उत्पन्न झालेली वेदना ही प्रिय रूप व सातरूप आहे; तिथेच ही तृष्णा उत्पन्न होताना उत्पन्न होते आणि तिथेच ती स्थिर होताना स्थिर होते. ‘‘Rūpasaññā loke… saddasaññā loke… gandhasaññā loke… rasasaññā loke… phoṭṭhabbasaññā loke… dhammasaññā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati. जगामध्ये रूप-संज्ञा... जगामध्ये शब्द-संज्ञा... जगामध्ये गंध-संज्ञा... जगामध्ये रस-संज्ञा... जगामध्ये स्पर्श-संज्ञा... जगामध्ये धम्म-संज्ञा ही प्रिय रूप व सातरूप आहे; तिथेच ही तृष्णा उत्पन्न होताना उत्पन्न होते आणि तिथेच ती स्थिर होताना स्थिर होते. ‘‘Rūpasañcetanā loke… saddasañcetanā loke… gandhasañcetanā loke… rasasañcetanā loke… phoṭṭhabbasañcetanā loke… dhammasañcetanā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati. जगामध्ये रूप-संचेतना... जगामध्ये शब्द-संचेतना... जगामध्ये गंध-संचेतना... जगामध्ये रस-संचेतना... जगामध्ये स्पर्श-संचेतना... जगामध्ये धम्म-संचेतना ही प्रिय रूप व सातरूप आहे; तिथेच ही तृष्णा उत्पन्न होताना उत्पन्न होते आणि तिथेच ती स्थिर होताना स्थिर होते. ‘‘Rūpataṇhā loke… saddataṇhā loke… gandhataṇhā loke… rasataṇhā loke… phoṭṭhabbataṇhā loke… dhammataṇhā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati. जगामध्ये रूप-तृष्णा... जगामध्ये शब्द-तृष्णा... जगामध्ये गंध-तृष्णा... जगामध्ये रस-तृष्णा... जगामध्ये स्पर्श-तृष्णा... जगामध्ये धम्म-तृष्णा ही प्रिय रूप व सातरूप आहे; तिथेच ही तृष्णा उत्पन्न होताना उत्पन्न होते आणि तिथेच ती स्थिर होताना स्थिर होते. ‘‘Rūpavitakko loke… saddavitakko loke… gandhavitakko loke… rasavitakko loke… phoṭṭhabbavitakko loke… dhammavitakko loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati. जगामध्ये रूप-वितर्क... जगामध्ये शब्द-वितर्क... जगामध्ये गंध-वितर्क... जगामध्ये रस-वितर्क... जगामध्ये स्पर्श-वितर्क... जगामध्ये धम्म-वितर्क हा प्रिय रूप व सातरूप आहे; तिथेच ही तृष्णा उत्पन्न होताना उत्पन्न होते आणि तिथेच ती स्थिर होताना स्थिर होते. ‘‘Rūpavicāro loke… saddavicāro loke… gandhavicāro loke… rasavicāro loke… phoṭṭhabbavicāro loke… dhammavicāro loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati. Idaṃ vuccati, bhikkhave, dukkhasamudayaṃ ariyasaccaṃ. जगामध्ये रूप-विचार... जगामध्ये शब्द-विचार... जगामध्ये गंध-विचार... जगामध्ये रस-विचार... जगामध्ये स्पर्श-विचार... जगामध्ये धम्म-विचार हा प्रिय रूप व सातरूप आहे; तिथेच ही तृष्णा उत्पन्न होताना उत्पन्न होते आणि तिथेच ती स्थिर होताना स्थिर होते. भिक्खूहो, यालाच 'दुःखसमुदय आर्यसत्य' असे म्हटले जाते. Nirodhasaccaniddeso निरोधसत्य निर्देश 401. ‘‘Katamañca, bhikkhave, dukkhanirodhaṃ ariyasaccaṃ? Yo tassāyeva taṇhāya asesavirāganirodho cāgo paṭinissaggo mutti anālayo. ४०१. आणि भिक्खूहो, दुःखनिरोध आर्यसत्य कोणते? त्याच तृष्णेचा संपूर्णपणे विराग होऊन निरोध होणे, तिचा त्याग करणे, तिचा सर्वस्वी त्याग करणे, तिच्यापासून मुक्त होणे आणि तिच्याविषयी अनासक्त असणे. ‘‘Sā [Pg.248] kho panesā, bhikkhave, taṇhā kattha pahīyamānā pahīyati, kattha nirujjhamānā nirujjhati? Yaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati. पण भिक्खूहो, ती तृष्णा नष्ट केली असता कुठे नष्ट होते? निरुद्ध केली असता कुठे निरुद्ध होते? जगामध्ये जे काही प्रिय रूप व सातरूप आहे, तिथेच ही तृष्णा नष्ट केली असता नष्ट होते आणि तिथेच निरुद्ध केली असता निरुद्ध होते. ‘‘Kiñca loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ? Cakkhu loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati. Sotaṃ loke…pe… ghānaṃ loke… jivhā loke… kāyo loke… mano loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati. आणि जगामध्ये प्रिय रूप व सातरूप काय आहे? जगामध्ये चक्षु हे प्रिय रूप व सातरूप आहे; तिथेच ही तृष्णा नष्ट केली असता नष्ट होते आणि तिथेच निरुद्ध केली असता निरुद्ध होते. जगामध्ये श्रोत्र...पे... घ्राण... जिव्हा... काय... मन हे प्रिय रूप व सातरूप आहे; तिथेच ही तृष्णा नष्ट केली असता नष्ट होते आणि तिथेच निरुद्ध केली असता निरुद्ध होते. ‘‘Rūpā loke… saddā loke… gandhā loke… rasā loke… phoṭṭhabbā loke… dhammā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati. जगामध्ये रूपे... जगामध्ये शब्द... जगामध्ये गंध... जगामध्ये रस... जगामध्ये स्पर्श... जगामध्ये धम्म हे प्रिय रूप व सातरूप आहेत; तिथेच ही तृष्णा नष्ट केली असता नष्ट होते आणि तिथेच निरुद्ध केली असता निरुद्ध होते. ‘‘Cakkhuviññāṇaṃ loke… sotaviññāṇaṃ loke… ghānaviññāṇaṃ loke… jivhāviññāṇaṃ loke… kāyaviññāṇaṃ loke… manoviññāṇaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati. जगामध्ये चक्षु-विज्ञान... जगामध्ये श्रोत्र-विज्ञान... जगामध्ये घ्राण-विज्ञान... जगामध्ये जिव्हा-विज्ञान... जगामध्ये काय-विज्ञान... जगामध्ये मनो-विज्ञान हे प्रिय रूप व सातरूप आहे; तिथेच ही तृष्णा नष्ट केली असता नष्ट होते आणि तिथेच निरुद्ध केली असता निरुद्ध होते. ‘‘Cakkhusamphasso loke… sotasamphasso loke… ghānasamphasso loke… jivhāsamphasso loke… kāyasamphasso loke… manosamphasso loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati. जगामध्ये चक्षु-स्पर्श... जगामध्ये श्रोत्र-स्पर्श... जगामध्ये घ्राण-स्पर्श... जगामध्ये जिव्हा-स्पर्श... जगामध्ये काय-स्पर्श... जगामध्ये मन-स्पर्श हे प्रिय रूप व सातरूप आहे; तिथेच ही तृष्णा नष्ट केली असता नष्ट होते आणि तिथेच निरुद्ध केली असता निरुद्ध होते. ‘‘Cakkhusamphassajā vedanā loke… sotasamphassajā vedanā loke … ghānasamphassajā vedanā loke… jivhāsamphassajā vedanā loke… kāyasamphassajā vedanā loke… manosamphassajā vedanā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati. जगामध्ये चक्षु-स्पर्शापासून उत्पन्न झालेली वेदना... जगामध्ये श्रोत्र-स्पर्शापासून उत्पन्न झालेली वेदना... जगामध्ये घ्राण-स्पर्शापासून उत्पन्न झालेली वेदना... जगामध्ये जिव्हा-स्पर्शापासून उत्पन्न झालेली वेदना... जगामध्ये काय-स्पर्शापासून उत्पन्न झालेली वेदना... जगामध्ये मन-स्पर्शापासून उत्पन्न झालेली वेदना ही प्रिय रूप व सातरूप आहे; तिथेच ही तृष्णा नष्ट केली असता नष्ट होते आणि तिथेच निरुद्ध केली असता निरुद्ध होते. ‘‘Rūpasaññā loke… saddasaññā loke… gandhasaññā loke… rasasaññā loke… phoṭṭhabbasaññā loke… dhammasaññā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati. जगामध्ये रूप-संज्ञा... जगामध्ये शब्द-संज्ञा... जगामध्ये गंध-संज्ञा... जगामध्ये रस-संज्ञा... जगामध्ये स्पर्श-संज्ञा... जगामध्ये धम्म-संज्ञा ही प्रिय रूप व सातरूप आहे; तिथेच ही तृष्णा नष्ट केली असता नष्ट होते आणि तिथेच निरुद्ध केली असता निरुद्ध होते. ‘‘Rūpasañcetanā [Pg.249] loke… saddasañcetanā loke… gandhasañcetanā loke… rasasañcetanā loke… phoṭṭhabbasañcetanā loke… dhammasañcetanā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati. जगामध्ये रूप-संचेतना... जगामध्ये शब्द-संचेतना... जगामध्ये गंध-संचेतना... जगामध्ये रस-संचेतना... जगामध्ये स्पर्श-संचेतना... जगामध्ये धम्म-संचेतना ही प्रिय रूप व सातरूप आहे; तिथेच ही तृष्णा नष्ट केली असता नष्ट होते आणि तिथेच निरुद्ध केली असता निरुद्ध होते. ‘‘Rūpataṇhā loke… saddataṇhā loke… gandhataṇhā loke… rasataṇhā loke… phoṭṭhabbataṇhā loke… dhammataṇhā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati. जगामध्ये रूप-तृष्णा... जगामध्ये शब्द-तृष्णा... जगामध्ये गंध-तृष्णा... जगामध्ये रस-तृष्णा... जगामध्ये स्पर्श-तृष्णा... जगामध्ये धम्म-तृष्णा ही प्रिय रूप व सातरूप आहे; तिथेच ही तृष्णा नष्ट केली असता नष्ट होते आणि तिथेच निरुद्ध केली असता निरुद्ध होते. ‘‘Rūpavitakko loke… saddavitakko loke… gandhavitakko loke… rasavitakko loke… phoṭṭhabbavitakko loke… dhammavitakko loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati. जगामध्ये रूप-वितर्क... जगामध्ये शब्द-वितर्क... जगामध्ये गंध-वितर्क... जगामध्ये रस-वितर्क... जगामध्ये स्पर्श-वितर्क... जगामध्ये धम्म-वितर्क हा प्रिय रूप व सातरूप आहे; तिथेच ही तृष्णा नष्ट केली असता नष्ट होते आणि तिथेच निरुद्ध केली असता निरुद्ध होते. ‘‘Rūpavicāro loke… saddavicāro loke… gandhavicāro loke… rasavicāro loke… phoṭṭhabbavicāro loke… dhammavicāro loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati. Idaṃ vuccati, bhikkhave, dukkhanirodhaṃ ariyasaccaṃ. जगामध्ये रूप-विचार... जगामध्ये शब्द-विचार... जगामध्ये गंध-विचार... जगामध्ये रस-विचार... जगामध्ये स्पर्श-विचार... जगामध्ये धम्म-विचार हा प्रिय रूप व सातरूप आहे; तिथेच ही तृष्णा नष्ट केली असता नष्ट होते आणि तिथेच निरुद्ध केली असता निरुद्ध होते. भिक्खूहो, यालाच 'दुःखनिरोध आर्यसत्य' असे म्हटले जाते. Maggasaccaniddeso मार्गसत्य निर्देश 402. ‘‘Katamañca, bhikkhave, dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccaṃ? Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi. ४०२. “आणि भिक्खूहो, दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा (दुःख निरोधाकडे नेणारा मार्ग) आर्यसत्य कोणते? हाच तो आर्य अष्टांगिक मार्ग होय, जो याप्रमाणे आहे – सम्यक् दृष्टी, सम्यक् संकल्प, सम्यक् वाचा, सम्यक् कर्मान्त, सम्यक् आजीव, सम्यक् व्यायाम, सम्यक् स्मृती आणि सम्यक् समाधी.” ‘‘Katamā ca, bhikkhave, sammādiṭṭhi? Yaṃ kho, bhikkhave, dukkhe ñāṇaṃ, dukkhasamudaye ñāṇaṃ, dukkhanirodhe ñāṇaṃ, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṃ, ayaṃ vuccati, bhikkhave, sammādiṭṭhi. “आणि भिक्खूहो, सम्यक् दृष्टी कोणती? भिक्खूहो, दुःखाचे ज्ञान, दुःख-समुदयाचे (दुःखाच्या उत्पत्तीचे) ज्ञान, दुःख-निरोधाचे (दुःखाच्या अंताचे) ज्ञान आणि दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदेचे (दुःख निरोधाकडे नेणाऱ्या मार्गाचे) ज्ञान; भिक्खूहो, यालाच सम्यक् दृष्टी असे म्हटले जाते.” ‘‘Katamo ca, bhikkhave, sammāsaṅkappo? Nekkhammasaṅkappo abyāpādasaṅkappo avihiṃsāsaṅkappo, ayaṃ vuccati bhikkhave, sammāsaṅkappo. “आणि भिक्खूहो, सम्यक् संकल्प कोणता? नैष्क्रम्य संकल्प (कामवासनेपासून अलिप्त होण्याचा विचार), अव्यापाद संकल्प (द्वेषरहित विचार) आणि अविहिंसा संकल्प (अहिंसेचा विचार); भिक्खूहो, यालाच सम्यक् संकल्प असे म्हटले जाते.” ‘‘Katamā [Pg.250] ca, bhikkhave, sammāvācā? Musāvādā veramaṇī pisuṇāya vācāya veramaṇī pharusāya vācāya veramaṇī samphappalāpā veramaṇī, ayaṃ vuccati, bhikkhave, sammāvācā. “आणि भिक्खूहो, सम्यक् वाचा कोणती? असत्य बोलण्यापासून (मृषावादापासून) विरत राहणे, चहाडी करण्यापासून (पिशुण वाचेपासून) विरत राहणे, कठोर बोलण्यापासून (परुष वाचेपासून) विरत राहणे आणि निरर्थक बडबडीपासून (सम्फप्पलापापासून) विरत राहणे; भिक्खूहो, यालाच सम्यक् वाचा असे म्हटले जाते.” ‘‘Katamo ca, bhikkhave, sammākammanto? Pāṇātipātā veramaṇī adinnādānā veramaṇī kāmesumicchācārā veramaṇī, ayaṃ vuccati, bhikkhave, sammākammanto. “आणि भिक्खूहो, सम्यक् कर्मान्त कोणता? प्राणातिपातापासून (जीवहिंसेपासून) विरत राहणे, अदत्तादानापासून (चोरी करण्यापासून) विरत राहणे आणि कामेसू मिच्छाचारापासून (व्यभिचारापासून) विरत राहणे; भिक्खूहो, यालाच सम्यक् कर्मान्त असे म्हटले जाते.” ‘‘Katamo ca, bhikkhave, sammāājīvo? Idha, bhikkhave, ariyasāvako micchāājīvaṃ pahāya sammāājīvena jīvitaṃ kappeti, ayaṃ vuccati, bhikkhave, sammāājīvo. “आणि भिक्खूहो, सम्यक् आजीव कोणता? येथे, भिक्खूहो, आर्य श्रावक मिथ्या आजीव (चुकीची उपजीविका) सोडून सम्यक् आजीवने (योग्य उपजीविकेने) आपले जीवन व्यतीत करतो; भिक्खूहो, यालाच सम्यक् आजीव असे म्हटले जाते.” ‘‘Katamo ca, bhikkhave, sammāvāyāmo? Idha, bhikkhave, bhikkhu anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati; uppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati; anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati; uppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ ṭhitiyā asammosāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, sammāvāyāmo. “आणि भिक्खूहो, सम्यक् व्यायाम कोणता? येथे, भिक्खूहो, भिक्खू अनुत्पन्न (अद्याप उत्पन्न न झालेल्या) पापी, अकुशल धर्मांचा (विचारांचा) उत्पाद रोखण्यासाठी इच्छा निर्माण करतो, प्रयत्न करतो, वीर्य (ऊर्जा) प्रवृत्त करतो, चित्ताचा निग्रह करतो आणि दृढ निश्चय करतो; उत्पन्न झालेल्या पापी, अकुशल धर्मांच्या प्रहाणासाठी (नाशासाठी) इच्छा निर्माण करतो, प्रयत्न करतो, वीर्य प्रवृत्त करतो, चित्ताचा निग्रह करतो आणि दृढ निश्चय करतो; अनुत्पन्न (अद्याप उत्पन्न न झालेल्या) कुशल धर्मांच्या उत्पत्तीसाठी इच्छा निर्माण करतो, प्रयत्न करतो, वीर्य प्रवृत्त करतो, चित्ताचा निग्रह करतो आणि दृढ निश्चय करतो; आणि उत्पन्न झालेल्या कुशल धर्मांच्या स्थितीसाठी, ते नष्ट न होण्यासाठी, त्यांच्या वृद्धीसाठी, विपुलतेसाठी आणि भावनेच्या परिपूर्तीसाठी इच्छा निर्माण करतो, प्रयत्न करतो, वीर्य प्रवृत्त करतो, चित्ताचा निग्रह करतो आणि दृढ निश्चय करतो. भिक्खूहो, यालाच सम्यक् व्यायाम असे म्हटले जाते.” ‘‘Katamā ca, bhikkhave, sammāsati? Idha, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ; vedanāsu vedanānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ; citte cittānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ; dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, sammāsati. “आणि भिक्खूहो, सम्यक् स्मृती कोणती? येथे, भिक्खूहो, भिक्खू कायेमध्ये कायेचे सतत दर्शन घेणारा (कायानुपस्सी) होऊन, उद्योगी (आतापी), संप्रजन्ययुक्त (संपजानो) आणि स्मृतिमान (सतिमा) होऊन, लोकांमधील अभिज्झा (लोभ) आणि दोमनस्स (दौर्मनस्य/खिन्नता) दूर करून विहरतो; वेदनांमध्ये वेदनांचे सतत दर्शन घेणारा (वेदनानुपस्सी) होऊन, उद्योगी, संप्रजन्ययुक्त आणि स्मृतिमान होऊन, लोकांमधील अभिज्झा आणि दोमनस्स दूर करून विहरतो; चित्तामध्ये चित्ताचे सतत दर्शन घेणारा (चित्तानुपस्सी) होऊन, उद्योगी, संप्रजन्ययुक्त आणि स्मृतिमान होऊन, लोकांमधील अभिज्झा आणि दोमनस्स दूर करून विहरतो; आणि धर्मांमध्ये (मानसिक अवस्थांमध्ये) धर्मांचे सतत दर्शन घेणारा (धम्मानुपस्सी) होऊन, उद्योगी, संप्रजन्ययुक्त आणि स्मृतिमान होऊन, लोकांमधील अभिज्झा आणि दोमनस्स दूर करून विहरतो. भिक्खूहो, यालाच सम्यक् स्मृती असे म्हटले जाते.” ‘‘Katamo ca, bhikkhave, sammāsamādhi? Idha, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ [Pg.251] sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati, sato ca sampajāno, sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti, yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, sammāsamādhi. Idaṃ vuccati, bhikkhave, dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccaṃ. “आणि भिक्खूहो, सम्यक् समाधी कोणती? येथे, भिक्खूहो, भिक्खू कामभोगांपासून अलिप्त होऊन, अकुशल धर्मांपासून अलिप्त होऊन, सवितर्क (वितर्कासहित) आणि सविचार (विचारासहित), विवेकापासून उत्पन्न झालेले प्रीती व सुख असणारे पहिले ध्यान (प्रथम ध्यान) प्राप्त करून विहरतो. वितर्क आणि विचारांच्या शांत होण्याने, अध्यात्मिक प्रसन्नता आणि चित्ताची एकाग्रता असणारे, वितर्करहित, विचाररहित, समाधीपासून उत्पन्न झालेले प्रीती व सुख असणारे दुसरे ध्यान (द्वितीय ध्यान) प्राप्त करून विहरतो. प्रीतीचाही विराग झाल्यामुळे तो उपेक्षक (तटस्थ) होऊन विहरतो, स्मृतिमान आणि संप्रजन्ययुक्त राहतो, आणि शरीराने सुखाचा अनुभव घेतो, ज्याच्याविषयी आर्य पुरुष म्हणतात की, 'तो उपेक्षक, स्मृतिमान आणि सुखविहारी आहे', असे तिसरे ध्यान (तृतीय ध्यान) प्राप्त करून विहरतो. सुखाचा त्याग केल्यामुळे आणि दुःखाचा त्याग केल्यामुळे, तसेच पूर्वीच सोमनस्य (हर्ष) आणि दोमनस्य (खिन्नता) नष्ट झाल्यामुळे, जे दुःखही नाही आणि सुखही नाही (अदुःखमसुख) अशा, उपेक्षा व स्मृतीच्या शुद्धतेने युक्त असणारे चौथे ध्यान (चतुर्थ ध्यान) प्राप्त करून विहरतो. भिक्खूहो, यालाच सम्यक् समाधी असे म्हटले जाते. आणि भिक्खूहो, यालाच दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा आर्यसत्य असे म्हटले जाते.” 403. ‘‘Iti ajjhattaṃ vā dhammesu dhammānupassī viharati, bahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati. Samudayadhammānupassī vā dhammesu viharati, vayadhammānupassī vā dhammesu viharati, samudayavayadhammānupassī vā dhammesu viharati. ‘Atthi dhammā’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati. Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati catūsu ariyasaccesu. ४०३. “अशा प्रकारे, तो स्वतःच्या अंतर्गत धर्मांमध्ये धर्मांचे सतत दर्शन घेत विहरतो, किंवा बाह्य धर्मांमध्ये धर्मांचे सतत दर्शन घेत विहरतो, किंवा अंतर्गत व बाह्य दोन्ही धर्मांमध्ये धर्मांचे सतत दर्शन घेत विहरतो. तो धर्मांमध्ये उत्पत्तीच्या स्वभावाचे सतत दर्शन घेत विहरतो, किंवा धर्मांमध्ये विनाशाच्या स्वभावाचे सतत दर्शन घेत विहरतो, किंवा धर्मांमध्ये उत्पत्ती आणि विनाश या दोन्ही स्वभावांचे सतत दर्शन घेत विहरतो. अथवा 'धर्म अस्तित्वात आहेत' अशी त्याची स्मृती केवळ ज्ञान आणि जागरूकतेच्या मर्यादेपर्यंतच प्रस्थापित होते. तो कोणत्याही गोष्टीवर अवलंबून न राहता (अनाश्रित होऊन) विहरतो आणि जगातील कशाचेही उपादान (आसक्तीने ग्रहण) करत नाही. भिक्खूहो, अशा प्रकारे भिक्खू चार आर्य सत्यांच्या संदर्भात धर्मांमध्ये धर्मांचे सतत दर्शन घेत विहरतो.” Saccapabbaṃ niṭṭhitaṃ. सत्य-पर्व समाप्त झाले. Dhammānupassanā niṭṭhitā. धर्मानुपश्यना समाप्त झाली. 404. ‘‘Yo hi koci, bhikkhave, ime cattāro satipaṭṭhāne evaṃ bhāveyya sattavassāni, tassa dvinnaṃ phalānaṃ aññataraṃ phalaṃ pāṭikaṅkhaṃ diṭṭheva dhamme aññā; sati vā upādisese anāgāmitā. ४०४. “भिक्खूहो, जो कोणी या चार स्मृतिप्रस्थानांची (सतिपट्ठानांची) अशा प्रकारे सात वर्षे भावना (अभ्यास) करेल, त्याला दोन फळांपैकी एका फळाची निश्चितच अपेक्षा करता येईल: याच जन्मात अर्हतपद (अज्ञा) प्राप्त होईल; किंवा उपाधी (आसक्तीचा अंश) शिल्लक राहिल्यास अनागामी अवस्था प्राप्त होईल.” ‘‘Tiṭṭhantu, bhikkhave, sattavassāni. Yo hi koci, bhikkhave, ime cattāro satipaṭṭhāne evaṃ bhāveyya cha vassāni…pe… pañca vassāni… cattāri vassāni… tīṇi vassāni… dve vassāni… ekaṃ vassaṃ… tiṭṭhatu, bhikkhave, ekaṃ vassaṃ. Yo hi koci, bhikkhave, ime cattāro satipaṭṭhāne evaṃ bhāveyya sattamāsāni, tassa dvinnaṃ phalānaṃ aññataraṃ phalaṃ pāṭikaṅkhaṃ diṭṭheva dhamme aññā; sati vā upādisese anāgāmitā. “भिक्खूहो, सात वर्षे तर दूरच राहो. जो कोणी या चार स्मृतिप्रस्थानांची अशा प्रकारे सहा वर्षे... पाच वर्षे... चार वर्षे... तीन वर्षे... दोन वर्षे... एक वर्ष भावना करेल... भिक्खूहो, एक वर्षही दूर राहो. जो कोणी या चार स्मृतिप्रस्थानांची अशा प्रकारे सात महिने भावना करेल, त्याला दोन फळांपैकी एका फळाची निश्चितच अपेक्षा करता येईल: याच जन्मात अर्हतपद प्राप्त होईल; किंवा उपाधी शिल्लक राहिल्यास अनागामी अवस्था प्राप्त होईल.” ‘‘Tiṭṭhantu[Pg.252], bhikkhave, satta māsāni. Yo hi koci, bhikkhave, ime cattāro satipaṭṭhāne evaṃ bhāveyya cha māsāni…pe… pañca māsāni… cattāri māsāni… tīṇi māsāni … dve māsāni… ekaṃ māsaṃ… aḍḍhamāsaṃ… tiṭṭhatu, bhikkhave, aḍḍhamāso. Yo hi koci, bhikkhave, ime cattāro satipaṭṭhāne evaṃ bhāveyya sattāhaṃ, tassa dvinnaṃ phalānaṃ aññataraṃ phalaṃ pāṭikaṅkhaṃ diṭṭheva dhamme aññā; sati vā upādisese anāgāmitāti. “भिक्खूहो, सात महिने तर दूरच राहो. जो कोणी या चार स्मृतिप्रस्थानांची अशा प्रकारे सहा महिने... पाच महिने... चार महिने... तीन महिने... दोन महिने... एक महिना... अर्धा महिना भावना करेल... भिक्खूहो, अर्धा महिनाही दूर राहो. जो कोणी या चार स्मृतिप्रस्थानांची अशा प्रकारे केवळ सात दिवस भावना करेल, त्याला दोन फळांपैकी एका फळाची निश्चितच अपेक्षा करता येईल: याच जन्मात अर्हतपद प्राप्त होईल; किंवा उपाधी शिल्लक राहिल्यास अनागामी अवस्था प्राप्त होईल.” 405. ‘‘Ekāyano ayaṃ, bhikkhave, maggo sattānaṃ visuddhiyā sokaparidevānaṃ samatikkamāya dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamāya ñāyassa adhigamāya nibbānassa sacchikiriyāya yadidaṃ cattāro satipaṭṭhānāti. Iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vutta’’nti. Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti. ४०५. "भिक्खूंनो, प्राण्यांच्या शुद्धीसाठी, शोक आणि रडणे-ओरडणे पार करण्यासाठी, दुःख आणि दौर्मनस्य नष्ट करण्यासाठी, सन्मार्ग प्राप्त करण्यासाठी आणि निर्वाणाचा साक्षात्कार करण्यासाठी हा एकच मार्ग आहे, ज्याला 'चार सतीपट्ठान' (स्मृतीचे चार प्रस्थान) म्हटले जाते. जे काही सांगितले गेले आहे, ते याच कारणास्तव सांगितले गेले आहे." भगवान बुद्ध असे म्हणाले. त्या भिक्खूंनी भगवंतांच्या भाषणाचे आनंदाने अभिनंदन केले. Mahāsatipaṭṭhānasuttaṃ niṭṭhitaṃ navamaṃ. महासतीपट्ठान सुत्त समाप्त झाले. हे नववे सुत्त आहे. 10. Pāyāsisuttaṃ १०. पायासि सुत्त 406. Evaṃ [Pg.253] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ āyasmā kumārakassapo kosalesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi yena setabyā nāma kosalānaṃ nagaraṃ tadavasari. Tatra sudaṃ āyasmā kumārakassapo setabyāyaṃ viharati uttarena setabyaṃ siṃsapāvane. Tena kho pana samayena pāyāsi rājañño setabyaṃ ajjhāvasati sattussadaṃ satiṇakaṭṭhodakaṃ sadhaññaṃ rājabhoggaṃ raññā pasenadinā kosalena dinnaṃ rājadāyaṃ brahmadeyyaṃ. ४०६. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी आयुष्मान् कुमारकस्सप हे सुमारे पाचशे भिक्खूंच्या मोठ्या भिक्खू संघासह कोसल देशामध्ये चारिका (धम्मयात्रा) करत असताना, कोसल देशातील 'सेतव्या' नावाच्या नगरात पोहोचले. तेथे आयुष्मान् कुमारकस्सप सेतव्या नगराच्या उत्तरेला असलेल्या शिंशपावनात (शिसवीच्या जंगलात) राहत होते. त्या वेळी 'पायासि' नावाचा राजा सेतव्या नगरावर राज्य करत होता. हे नगर लोकसंख्येने समृद्ध, गवत, लाकूड, पाणी आणि धान्याने परिपूर्ण होते, जे कोसलचा राजा पसेनदी याने त्याला राजभोग म्हणून आणि ब्रह्मदेय (शाही देणगी) म्हणून दिले होते. Pāyāsirājaññavatthu पायासि राजन्य कथा 407. Tena kho pana samayena pāyāsissa rājaññassa evarūpaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppannaṃ hoti – ‘‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’ti. Assosuṃ kho setabyakā brāhmaṇagahapatikā – ‘‘samaṇo khalu bho kumārakassapo samaṇassa gotamassa sāvako kosalesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi setabyaṃ anuppatto setabyāyaṃ viharati uttarena setabyaṃ siṃsapāvane. Taṃ kho pana bhavantaṃ kumārakassapaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘paṇḍito byatto medhāvī bahussuto cittakathī kalyāṇapaṭibhāno vuddho ceva arahā ca. Sādhu kho pana tathārūpānaṃ arahataṃ dassanaṃ hotī’’’ti. Atha kho setabyakā brāhmaṇagahapatikā setabyāya nikkhamitvā saṅghasaṅghī gaṇībhūtā uttarenamukhā gacchanti yena siṃsapāvanaṃ. ४०७. त्या वेळी पायासि राजाच्या मनात अशी वाईट (मिथ्या) दृष्टी उत्पन्न झाली होती की – "परलोक अस्तित्वात नाही, औपपातिक (स्वयंभू उत्पन्न होणारे) प्राणी नसतात, आणि चांगल्या व वाईट कर्मांचे फळ किंवा विपाक नसतो." सेतव्या नगरातील ब्राह्मण आणि गृहपतींनी ऐकले की – "श्रमण गोतमांचे शिष्य श्रमण कुमारकस्सप हे कोसल देशामध्ये चारिका करत सुमारे पाचशे भिक्खूंच्या मोठ्या भिक्खू संघासह सेतव्या नगरात आले आहेत आणि सेतव्या नगराच्या उत्तरेला असलेल्या शिंशपावनात राहत आहेत. त्या पूजनीय कुमारकस्सप यांच्याविषयी अशी चांगली कीर्ती पसरली आहे की – 'ते पंडित, चतुर, बुद्धिमान, बहुश्रुत, सुवक्ते, प्रतिभावान, वृद्ध आणि अर्हत आहेत. अशा अर्हतांचे दर्शन घेणे कल्याणकारी असते.'" तेव्हा सेतव्या नगरातील ब्राह्मण आणि गृहपती सेतव्या नगरातून बाहेर पडून, घोळक्या-घोळक्याने एकत्र होऊन उत्तरेकडे तोंड करून शिंशपावनाच्या दिशेने जाऊ लागले. 408. Tena kho pana samayena pāyāsi rājañño uparipāsāde divāseyyaṃ upagato hoti. Addasā kho pāyāsi rājañño setabyake brāhmaṇagahapatike setabyāya nikkhamitvā saṅghasaṅghī gaṇībhūte uttarenamukhe gacchante yena siṃsapāvanaṃ, disvā khattaṃ āmantesi [Pg.254] – ‘‘kiṃ nu kho, bho khatte, setabyakā brāhmaṇagahapatikā setabyāya nikkhamitvā saṅghasaṅghī gaṇībhūtā uttarenamukhā gacchanti yena siṃsapāvana’’nti ? ४०८. त्या वेळी पायासि राजा महालाच्या वरच्या मजल्यावर दुपारच्या विश्रांतीसाठी गेला होता. पायासि राजाने सेतव्या नगरातील ब्राह्मण आणि गृहपतींना सेतव्या नगरातून बाहेर पडून, घोळक्या-घोळक्याने एकत्र होऊन उत्तरेकडे तोंड करून शिंशपावनाच्या दिशेने जाताना पाहिले. त्यांना पाहून त्याने आपल्या कारभाऱ्याला विचारले – "हे कारभाऱ्या, सेतव्या नगरातील ब्राह्मण आणि गृहपती सेतव्या नगरातून बाहेर पडून, घोळक्या-घोळक्याने एकत्र होऊन उत्तरेकडे तोंड करून शिंशपावनाच्या दिशेने का जात आहेत?" ‘‘Atthi kho, bho, samaṇo kumārakassapo, samaṇassa gotamassa sāvako kosalesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi setabyaṃ anuppatto setabyāyaṃ viharati uttarena setabyaṃ siṃsapāvane. Taṃ kho pana bhavantaṃ kumārakassapaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘paṇḍito byatto medhāvī bahussuto cittakathī kalyāṇapaṭibhāno vuddho ceva arahā cā’ti. Tamete bhavantaṃ kumārakassapaṃ dassanāya upasaṅkamantī’’ti. ‘‘Tena hi, bho khatte, yena setabyakā brāhmaṇagahapatikā tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā setabyake brāhmaṇagahapatike evaṃ vadehi – ‘pāyāsi, bho, rājañño evamāha – āgamentu kira bhavanto, pāyāsipi rājañño samaṇaṃ kumārakassapaṃ dassanāya upasaṅkamissatī’ti. Purā samaṇo kumārakassapo setabyake brāhmaṇagahapatike bāle abyatte saññāpeti – ‘itipi atthi paro loko, atthi sattā opapātikā, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’ti. Natthi hi, bho khatte, paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’ti. ‘‘Evaṃ bho’’ti kho so khattā pāyāsissa rājaññassa paṭissutvā yena setabyakā brāhmaṇagahapatikā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā setabyake brāhmaṇagahapatike etadavoca – ‘‘pāyāsi, bho, rājañño evamāha, āgamentu kira bhavanto, pāyāsipi rājañño samaṇaṃ kumārakassapaṃ dassanāya upasaṅkamissatī’’ti. "महाराज, श्रमण गोतमांचे शिष्य श्रमण कुमारकस्सप हे कोसल देशामध्ये चारिका करत सुमारे पाचशे भिक्खूंच्या मोठ्या भिक्खू संघासह सेतव्या नगरात आले आहेत आणि सेतव्या नगराच्या उत्तरेला असलेल्या शिंशपावनात राहत आहेत. त्या पूजनीय कुमारकस्सप यांच्याविषयी अशी चांगली कीर्ती पसरली आहे की – 'ते पंडित, चतुर, बुद्धिमान, बहुश्रुत, सुवक्ते, प्रतिभावान, वृद्ध आणि अर्हत आहेत.' ते सर्व या पूजनीय कुमारकस्सप यांच्या दर्शनासाठी जात आहेत." "असे असेल तर, हे कारभाऱ्या, तू सेतव्या नगरातील ब्राह्मण आणि गृहपतींकडे जा आणि त्यांना असे सांग – 'महाराज पायासि असे म्हणतात की, आपण सर्वांनी कृपया थोडी वाट पाहावी, महाराज पायासि देखील श्रमण कुमारकस्सप यांच्या दर्शनासाठी येत आहेत.' श्रमण कुमारकस्सप यांनी सेतव्या नगरातील त्या मूर्ख आणि अज्ञानी ब्राह्मण व गृहपतींना 'परलोक आहे, औपपातिक प्राणी आहेत, आणि चांगल्या व वाईट कर्मांचे फळ किंवा विपाक असतो' असे पटवून देण्यापूर्वीच तू तिथे जा. कारण, हे कारभाऱ्या, परलोक अस्तित्वात नाही, औपपातिक प्राणी नसतात, आणि चांगल्या व वाईट कर्मांचे फळ किंवा विपाक नसतो." "तथास्तु महाराज," असे म्हणून त्या कारभाऱ्याने पायासि राजाच्या आज्ञेचे पालन केले आणि तो सेतव्या नगरातील ब्राह्मण व गृहपतींकडे गेला. तिथे जाऊन तो त्यांना म्हणाला – "महाराज पायासि असे म्हणतात की, आपण सर्वांनी कृपया थोडी वाट पाहावी, महाराज पायासि देखील श्रमण कुमारकस्सप यांच्या दर्शनासाठी येत आहेत." 409. Atha kho pāyāsi rājañño setabyakehi brāhmaṇagahapatikehi parivuto yena siṃsapāvanaṃ yenāyasmā kumārakassapo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā kumārakassapena saddhiṃ [Pg.255] sammodi, sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Setabyakāpi kho brāhmaṇagahapatikā appekacce āyasmantaṃ kumārakassapaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu; appekacce āyasmatā kumārakassapena saddhiṃ sammodiṃsu; sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Appekacce yenāyasmā kumārakassapo tenañjaliṃ paṇāmetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Appekacce nāmagottaṃ sāvetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Appekacce tuṇhībhūtā ekamantaṃ nisīdiṃsu. ४०९. त्यानंतर पायासि राजा सेतव्या नगरातील ब्राह्मण आणि गृहपतींनी वेढलेला शिंशपावनात जेथे आयुष्मान् कुमारकस्सप होते, तेथे गेला. तिथे जाऊन त्याने आयुष्मान् कुमारकस्सप यांच्याशी कुशलमंगल विचारले आणि आनंददायी व स्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला बसला. सेतव्या नगरातील काही ब्राह्मण आणि गृहपती आयुष्मान् कुमारकस्सप यांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले; काही जण आयुष्मान् कुमारकस्सप यांच्याशी कुशलमंगल विचारून, आनंददायी व स्मरणीय संभाषण संपवून एका बाजूला बसले; काही जण आयुष्मान् कुमारकस्सप यांच्या दिशेने हात जोडून एका बाजूला बसले; काही जण आपले नाव आणि गोत्र सांगून एका बाजूला बसले; तर काही जण शांत राहून एका बाजूला बसले. Natthikavādo नास्तिकवाद 410. Ekamantaṃ nisinno kho pāyāsi rājañño āyasmantaṃ kumārakassapaṃ etadavoca – ‘‘ahañhi, bho kassapa, evaṃvādī evaṃdiṭṭhī – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti. ‘‘Nāhaṃ, rājañña, evaṃvādiṃ evaṃdiṭṭhiṃ addasaṃ vā assosiṃ vā. Kathañhi nāma evaṃ vadeyya – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’ti? ४१०. एका बाजूला बसलेल्या पायासि राजाने आयुष्मान् कुमारकस्सप यांना असे म्हटले – "हे कस्सप, माझे असे मत आहे आणि माझी अशी दृष्टी आहे की – 'परलोक अस्तित्वात नाही, औपपातिक प्राणी नसतात, आणि चांगल्या व वाईट कर्मांचे फळ किंवा विपाक नसतो.'" "हे राजा, मी अशा मताचा किंवा अशा दृष्टीचा माणूस कधी पाहिलेला नाही किंवा ऐकलेला नाही. एखादा माणूस असे कसे काय म्हणू शकतो की – 'परलोक अस्तित्वात नाही, औपपातिक प्राणी नसतात, आणि चांगल्या व वाईट कर्मांचे फळ किंवा विपाक नसतो'?" Candimasūriyaupamā चंद्र आणि सूर्याची उपमा 411. ‘‘Tena hi, rājañña, taññevettha paṭipucchissāmi, yathā te khameyya, tathā naṃ byākareyyāsi. Taṃ kiṃ maññasi, rājañña, ime candimasūriyā imasmiṃ vā loke parasmiṃ vā, devā vā te manussā vā’’ti? ‘‘Ime, bho kassapa, candimasūriyā parasmiṃ loke, na imasmiṃ; devā te na manussā’’ti. ‘‘Imināpi kho te, rājañña, pariyāyena evaṃ hotu – itipi atthi paro loko, atthi sattā opapātikā, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’ti. ४११. “तर मग, राजन्य, मी तुलाच याविषयी पुन्हा विचारतो. तुला जसे योग्य वाटेल, तसे तू त्याचे उत्तर दे. राजन्य, तुला काय वाटते? हे चंद्र आणि सूर्य या जगात आहेत की परलोकात? ते देव आहेत की मनुष्य?” “हे कश्यप, हे चंद्र आणि सूर्य परलोकात आहेत, या जगात नाहीत; ते देव आहेत, मनुष्य नाहीत.” “राजन्य, याही कारणाने तू असे मानले पाहिजेस की— ‘परलोक आहे, औपपातिक (स्वयंभू उत्पन्न होणारे) प्राणी आहेत, आणि चांगल्या व वाईट कर्मांचे फळ व विपाक असतो.’” 412. ‘‘Kiñcāpi bhavaṃ kassapo evamāha, atha kho evaṃ me ettha hoti – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti. ‘‘Atthi pana, rājañña, pariyāyo, yena te pariyāyena evaṃ hoti – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti? ‘‘Atthi[Pg.256], bho kassapa, pariyāyo, yena me pariyāyena evaṃ hoti – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti. ‘‘Yathā kathaṃ viya, rājaññā’’ti? ‘‘Idha me, bho kassapa, mittāmaccā ñātisālohitā pāṇātipātī adinnādāyī kāmesumicchācārī musāvādī pisuṇavācā pharusavācā samphappalāpī abhijjhālū byāpannacittā micchādiṭṭhī. Te aparena samayena ābādhikā honti dukkhitā bāḷhagilānā. Yadāhaṃ jānāmi – ‘na dānime imamhā ābādhā vuṭṭhahissantī’ti tyāhaṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadāmi – ‘santi kho, bho, eke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ye te pāṇātipātī adinnādāyī kāmesumicchācārī musāvādī pisuṇavācā pharusavācā samphappalāpī abhijjhālū byāpannacittā micchādiṭṭhī, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjantī’ti. Bhavanto kho pāṇātipātī adinnādāyī kāmesumicchācārī musāvādī pisuṇavācā pharusavācā samphappalāpī abhijjhālū byāpannacittā micchādiṭṭhī. Sace tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ saccaṃ vacanaṃ, bhavanto kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjissanti. Sace, bho, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjeyyātha, yena me āgantvā āroceyyātha – ‘itipi atthi paro loko, atthi sattā opapātikā, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’ti. Bhavanto kho pana me saddhāyikā paccayikā, yaṃ bhavantehi diṭṭhaṃ, yathā sāmaṃ diṭṭhaṃ evametaṃ bhavissatī’ti. Te me ‘sādhū’ti paṭissutvā neva āgantvā ārocenti, na pana dūtaṃ pahiṇanti. Ayampi kho, bho kassapa, pariyāyo, yena me pariyāyena evaṃ hoti – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti. ४१२. “जरी आदरणीय कश्यप असे म्हणतात, तरीही माझे याविषयी असेच मत आहे की— ‘परलोक नाही, औपपातिक प्राणी नाहीत, आणि चांगल्या व वाईट कर्मांचे फळ व विपाक नसतो.’” “राजन्य, असे काही कारण आहे का, ज्यामुळे तुझे असे मत आहे की— ‘परलोक नाही, औपपातिक प्राणी नाहीत, आणि चांगल्या व वाईट कर्मांचे फळ व विपाक नसतो’?” “हे कश्यप, असे कारण आहे, ज्यामुळे माझे असे मत आहे की— ‘परलोक नाही, औपपातिक प्राणी नाहीत, आणि चांगल्या व वाईट कर्मांचे फळ व विपाक नसतो’.” “राजन्य, ते कसे काय?” “हे कश्यप, येथे माझे मित्र, अमात्य, नातेवाईक आणि सगेसोयरे आहेत, जे जीवहत्या करणारे, चोरी करणारे, व्यभिचार करणारे, असत्य बोलणारे, चहाडी करणारे, कठोर बोलणारे, व्यर्थ बडबड करणारे, लोभी, द्वेषयुक्त मनाचे आणि मिथ्या दृष्टी असणारे आहेत. काही काळानंतर ते आजारी पडतात, दुःखी होतात आणि गंभीर आजाराने ग्रस्त होतात. जेव्हा मला समजते की— ‘आता ते या आजारातून बरे होणार नाहीत’, तेव्हा मी त्यांच्याजवळ जाऊन त्यांना असे सांगतो— ‘मित्रांनो, काही श्रमण आणि ब्राह्मण असे प्रतिपादन करणारे व अशा मताचे आहेत की— जे जीवहत्या करतात, चोरी करतात, व्यभिचार करतात, असत्य बोलतात, चहाडी करतात, कठोर बोलतात, व्यर्थ बडबड करतात, लोभी असतात, द्वेषयुक्त मनाचे असतात आणि मिथ्या दृष्टी असणारे असतात, ते शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि नरकात उत्पन्न होतात. तुम्ही तर जीवहत्या करणारे, चोरी करणारे, व्यभिचार करणारे, असत्य बोलणारे, चहाडी करणारे, कठोर बोलणारे, व्यर्थ बडबड करणारे, लोभी, द्वेषयुक्त मनाचे आणि मिथ्या दृष्टी असणारे आहात. जर त्या श्रमण-ब्राह्मणांचे सांगणे खरे असेल, तर शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर तुम्ही अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि नरकात उत्पन्न व्हाल. मित्रांनो, जर शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर तुम्ही अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि नरकात उत्पन्न झालात, तर माझ्याकडे परत येऊन मला सांगा की— ‘परलोक आहे, औपपातिक प्राणी आहेत, आणि चांगल्या व वाईट कर्मांचे फळ व विपाक असतो.’ तुम्ही माझे विश्वासू आणि खात्रीचे आहात. तुम्ही जे स्वतः पाहिले असेल, ते मी स्वतः पाहिल्यासारखेच होईल.’ त्यांनी मला ‘ठीक आहे’ म्हणून कबूल केले, पण ते परत येऊन मला काही सांगत नाहीत आणि कोणताही निरोपही पाठवत नाहीत. हे कश्यप, हेच ते कारण आहे, ज्यामुळे माझे असे मत आहे की— ‘परलोक नाही, औपपातिक प्राणी नाहीत, आणि चांगल्या व वाईट कर्मांचे फळ व विपाक नसतो.’” Coraupamā चोराची उपमा 413. ‘‘Tena hi, rājañña, taññevettha paṭipucchissāmi. Yathā te khameyya tathā naṃ byākareyyāsi. Taṃ kiṃ maññasi, rājañña, idha te purisā coraṃ āgucāriṃ gahetvā dasseyyuṃ – ‘ayaṃ te, bhante, coro āgucārī; imassa yaṃ icchasi, taṃ daṇḍaṃ paṇehī’ti. Te tvaṃ evaṃ vadeyyāsi – ‘tena hi, bho, imaṃ purisaṃ daḷhāya rajjuyā pacchābāhaṃ gāḷhabandhanaṃ bandhitvā [Pg.257] khuramuṇḍaṃ karitvā kharassarena paṇavena rathikāya rathikaṃ siṅghāṭakena siṅghāṭakaṃ parinetvā dakkhiṇena dvārena nikkhamitvā dakkhiṇato nagarassa āghātane sīsaṃ chindathā’ti. Te ‘sādhū’ti paṭissutvā taṃ purisaṃ daḷhāya rajjuyā pacchābāhaṃ gāḷhabandhanaṃ bandhitvā khuramuṇḍaṃ karitvā kharassarena paṇavena rathikāya rathikaṃ siṅghāṭakena siṅghāṭakaṃ parinetvā dakkhiṇena dvārena nikkhamitvā dakkhiṇato nagarassa āghātane nisīdāpeyyuṃ. Labheyya nu kho so coro coraghātesu – ‘āgamentu tāva bhavanto coraghātā, amukasmiṃ me gāme vā nigame vā mittāmaccā ñātisālohitā, yāvāhaṃ tesaṃ uddisitvā āgacchāmī’ti, udāhu vippalapantasseva coraghātā sīsaṃ chindeyyu’’nti? ‘‘Na hi so, bho kassapa, coro labheyya coraghātesu – ‘āgamentu tāva bhavanto coraghātā amukasmiṃ me gāme vā nigame vā mittāmaccā ñātisālohitā, yāvāhaṃ tesaṃ uddisitvā āgacchāmī’ti. Atha kho naṃ vippalapantasseva coraghātā sīsaṃ chindeyyu’’nti. ‘‘So hi nāma, rājañña, coro manusso manussabhūtesu coraghātesu na labhissati – ‘āgamentu tāva bhavanto coraghātā, amukasmiṃ me gāme vā nigame vā mittāmaccā ñātisālohitā, yāvāhaṃ tesaṃ uddisitvā āgacchāmī’ti. Kiṃ pana te mittāmaccā ñātisālohitā pāṇātipātī adinnādāyī kāmesumicchācārī musāvādī pisuṇavācā pharusavācā samphappalāpī abhijjhālū byāpannacittā micchādiṭṭhī, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapannā labhissanti nirayapālesu – ‘āgamentu tāva bhavanto nirayapālā, yāva mayaṃ pāyāsissa rājaññassa gantvā ārocema – ‘‘itipi atthi paro loko, atthi sattā opapātikā, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti? Imināpi kho te, rājañña, pariyāyena evaṃ hotu – ‘itipi atthi paro loko, atthi sattā opapātikā, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti. ४१३. “तर मग, राजन्य, मी तुलाच याविषयी पुन्हा विचारतो. तुला जसे योग्य वाटेल, तसे तू त्याचे उत्तर दे. राजन्य, तुला काय वाटते? समजा, तुझ्या माणसांनी एखाद्या गुन्हेगार चोराला पकडून तुझ्यासमोर हजर केले आणि म्हटले— ‘महाराज, हा आपला गुन्हेगार चोर आहे; याला आपल्याला हवी ती शिक्षा द्या.’ तेव्हा तू त्यांना असे सांगशील— ‘तर मग, लोकांनो, या माणसाला मजबूत दोरीने पाठीमागे हात बांधून घट्ट बांधा, त्याचे डोके पूर्णपणे मुंडण करा, आणि तीव्र आवाजाच्या ढोलाच्या नादाने त्याला एका रस्त्यावरून दुसऱ्या रस्त्यावर, एका चौकातून दुसऱ्या चौकात फिरवून, दक्षिण दरवाजातून बाहेर काढून, नगराच्या दक्षिणेकडील वधस्तंभावर त्याचे डोके उडवा.’ त्यांनी ‘ठीक आहे’ म्हणून कबूल केले आणि त्या माणसाला मजबूत दोरीने पाठीमागे हात बांधून घट्ट बांधले, त्याचे डोके मुंडण केले, आणि तीव्र आवाजाच्या ढोलाच्या नादाने त्याला एका रस्त्यावरून दुसऱ्या रस्त्यावर, एका चौकातून दुसऱ्या चौकात फिरवून, दक्षिण दरवाजातून बाहेर काढून, नगराच्या दक्षिणेकडील वधस्तंभावर बसवले. तर, त्या चोराला वध करणाऱ्यांकडून (जल्लादांकडून) अशी सवलत मिळेल का की— ‘हे जल्लादांनो, जरा थांबा, अमुक एका गावात किंवा नगरात माझे मित्र, अमात्य आणि नातेवाईक आहेत, मी त्यांना भेटून येतो तोपर्यंत थांबा’? की तो आक्रोश करत असतानाच जल्लाद त्याचे डोके उडवून देतील?” “हे कश्यप, त्या चोराला जल्लादांकडून अशी सवलत मुळीच मिळणार नाही की— ‘हे जल्लादांनो, जरा थांबा, अमुक एका गावात किंवा नगरात माझे मित्र, अमात्य आणि नातेवाईक आहेत, मी त्यांना भेटून येतो तोपर्यंत थांबा.’ उलट, तो आक्रोश करत असतानाच जल्लाद त्याचे डोके उडवून देतील.” “राजन्य, तो चोर तर एक मनुष्य होता आणि जल्लादही मनुष्यच होते, तरीही त्याला त्यांच्याकडून अशी सवलत मिळाली नाही की— ‘हे जल्लादांनो, जरा थांबा, अमुक एका गावात किंवा नगरात माझे मित्र, अमात्य आणि नातेवाईक आहेत, मी त्यांना भेटून येतो तोपर्यंत थांबा.’ मग तुझे ते मित्र, अमात्य, नातेवाईक आणि सगेसोयरे जे जीवहत्या करणारे, चोरी करणारे, व्यभिचार करणारे, असत्य बोलणारे, चहाडी करणारे, कठोर बोलणारे, व्यर्थ बडबड करणारे, लोभी, द्वेषयुक्त मनाचे आणि मिथ्या दृष्टी असणारे होते, ते शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि नरकात पडल्यावर, त्यांना यमदूतांकडून (नरकपालांकडून) अशी सवलत कशी काय मिळेल की— ‘हे नरकपालानो, जरा थांबा, आम्ही पायसी राजन्य याच्याकडे जाऊन सांगून येतो की— परलोक आहे, औपपातिक प्राणी आहेत, आणि चांगल्या व वाईट कर्मांचे फळ व विपाक असतो’? राजन्य, याही कारणाने तू असे मानले पाहिजेस की— ‘परलोक आहे, औपपातिक प्राणी आहेत, आणि चांगल्या व वाईट कर्मांचे फळ व विपाक असतो.’” 414. ‘‘Kiñcāpi bhavaṃ kassapo evamāha, atha kho evaṃ me ettha hoti – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ [Pg.258] kammānaṃ phalaṃ vipāko’’ti. ‘‘Atthi pana, rājañña, pariyāyo yena te pariyāyena evaṃ hoti – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti? ‘‘Atthi, bho kassapa, pariyāyo, yena me pariyāyena evaṃ hoti – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti. ‘‘Yathā kathaṃ viya, rājaññā’’ti? ‘‘Idha me, bho kassapa, mittāmaccā ñātisālohitā pāṇātipātā paṭiviratā adinnādānā paṭiviratā kāmesumicchācārā paṭiviratā musāvādā paṭiviratā pisuṇāya vācāya paṭiviratā pharusāya vācāya paṭiviratā samphappalāpā paṭiviratā anabhijjhālū abyāpannacittā sammādiṭṭhī. Te aparena samayena ābādhikā honti dukkhitā bāḷhagilānā. Yadāhaṃ jānāmi – ‘na dānime imamhā ābādhā vuṭṭhahissantī’ti tyāhaṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadāmi – ‘santi kho, bho, eke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ye te pāṇātipātā paṭiviratā adinnādānā paṭiviratā kāmesumicchācārā paṭiviratā musāvādā paṭiviratā pisuṇāya vācāya paṭiviratā pharusāya vācāya paṭiviratā samphappalāpā paṭiviratā anabhijjhālū abyāpannacittā sammādiṭṭhī te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjantīti. Bhavanto kho pāṇātipātā paṭiviratā adinnādānā paṭiviratā kāmesumicchācārā paṭiviratā musāvādā paṭiviratā pisuṇāya vācāya paṭiviratā pharusāya vācāya paṭiviratā samphappalāpā paṭiviratā anabhijjhālū abyāpannacittā sammādiṭṭhī. Sace tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ saccaṃ vacanaṃ, bhavanto kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjissanti. Sace, bho, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjeyyātha, yena me āgantvā āroceyyātha – ‘itipi atthi paro loko, atthi sattā opapātikā, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’ti. Bhavanto kho pana me saddhāyikā paccayikā, yaṃ bhavantehi diṭṭhaṃ, yathā sāmaṃ diṭṭhaṃ evametaṃ bhavissatī’ti. Te me ‘sādhū’ti paṭissutvā neva āgantvā ārocenti, na pana dūtaṃ pahiṇanti. Ayampi kho, bho kassapa, pariyāyo, yena me pariyāyena evaṃ hoti – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti. ४१४. जरी पूज्य कश्यप असे म्हणतात, तरी या बाबतीत माझे मत असेच आहे – 'परलोक नाही, औपपातिक प्राणी नाहीत, आणि चांगल्या-वाईट कर्मांचे फळ किंवा विपाक नाही.' 'पण राजन्य, असे काही कारण किंवा मार्ग आहे का, ज्यामुळे तुमचे असे मत आहे की – परलोक नाही, औपपातिक प्राणी नाहीत, आणि चांगल्या-वाईट कर्मांचे फळ किंवा विपाक नाही?' 'होय, भन्ते कस्सप, असे कारण आहे, ज्यामुळे माझे असे मत आहे की – परलोक नाही, औपपातिक प्राणी नाहीत, आणि चांगल्या-वाईट कर्मांचे फळ किंवा विपाक नाही.' 'ते कशा प्रकारे आहे, राजन्य?' 'हे कश्यप, येथे माझे मित्र, अमात्य, नातेवाईक आणि सगोत्र आहेत, जे प्राणातिपातापासून (जीवहिंसेपासून) अलिप्त आहेत, अदत्तादानापासून (चोरीपासून) अलिप्त आहेत, कामेसू मिच्छाचारापासून (व्यभिचारापासून) अलिप्त आहेत, मृषावादापासून (असत्य बोलण्यापासून) अलिप्त आहेत, पिसुणाय वाचायपासून (चहाडी करण्यापासून) अलिप्त आहेत, फरुसाय वाचायपासून (कठोर बोलण्यापासून) अलिप्त आहेत, संफप्पलापापासून (व्यर्थ बडबडीपासून) अलिप्त आहेत, जे अनभिध्यालू (लोभरहित) आहेत, अव्यापन्नचित्त (द्वेषरहित चित्त असलेले) आहेत आणि सम्यक दृष्टी असलेले आहेत. काही काळानंतर ते आजारी पडतात, दुःखी होतात आणि गंभीर आजारी होतात. जेव्हा मला समजते की, 'आता ते या आजारातून बरे होणार नाहीत', तेव्हा मी त्यांच्याजवळ जाऊन त्यांना असे म्हणतो – 'अहो सज्जनो, काही असे श्रमण आणि ब्राह्मण आहेत जे असे प्रतिपादन करतात आणि ज्यांची अशी दृष्टी आहे की – जे प्राणातिपातापासून अलिप्त आहेत, अदत्तादानापासून अलिप्त आहेत, कामेसू मिच्छाचारापासून अलिप्त आहेत, मृषावादापासून अलिप्त आहेत, पिसुणाय वाचायपासून अलिप्त आहेत, फरुसाय वाचायपासून अलिप्त आहेत, संफप्पलापापासून अलिप्त आहेत, अनभिध्यालू आहेत, अव्यापन्नचित्त आहेत आणि सम्यक दृष्टी असलेले आहेत; ते काया भेदून मृत्यूनंतर सुगतीला, स्वर्गलोकात उत्पन्न होतात. आपण तर प्राणातिपातापासून अलिप्त आहात, अदत्तादानापासून अलिप्त आहात, कामेसू मिच्छाचारापासून अलिप्त आहात, मृषावादापासून अलिप्त आहात, पिसुणाय वाचायपासून अलिप्त आहात, फरुसाय वाचायपासून अलिप्त आहात, संफप्पलापापासून अलिप्त आहात, अनभिध्यालू आहात, अव्यापन्नचित्त आहात आणि सम्यक दृष्टी असलेले आहात. जर त्या श्रमण-ब्राह्मणांचे वचन सत्य असेल, तर आपण काया भेदून मृत्यूनंतर सुगतीला, स्वर्गलोकात उत्पन्न व्हाल. हे सज्जनो, जर आपण काया भेदून मृत्यूनंतर सुगतीला, स्वर्गलोकात उत्पन्न झालात, तर माझ्याकडे परत येऊन मला सांगा की – परलोक आहे, औपपातिक प्राणी आहेत, आणि चांगल्या-वाईट कर्मांचे फळ किंवा विपाक आहे. कारण आपण माझ्यासाठी विश्वासू आणि विश्वसनीय आहात. आपण जे पाहिले असेल, ते जणू मी स्वतःच पाहिले आहे असे होईल.' त्यांनी मला 'ठीक आहे' म्हणून संमती दिली, तरीही ते परत येऊन मला सांगत नाहीत आणि कोणताही निरोपही पाठवत नाहीत. हे कश्यप, हे देखील एक कारण आहे, ज्यामुळे माझे असे मत आहे की – परलोक नाही, औपपातिक प्राणी नाहीत, आणि चांगल्या-वाईट कर्मांचे फळ किंवा विपाक नाही.' Gūthakūpapurisaupamā मलमूत्राच्या खड्ड्यात पडलेल्या माणसाची उपमा (गूथकूप-पुरिस-उपमा) 415. ‘‘Tena [Pg.259] hi, rājañña, upamaṃ te karissāmi. Upamāya midhekacce viññū purisā bhāsitassa atthaṃ ājānanti. Seyyathāpi, rājañña, puriso gūthakūpe sasīsakaṃ nimuggo assa. Atha tvaṃ purise āṇāpeyyāsi – ‘tena hi, bho, taṃ purisaṃ tamhā gūthakūpā uddharathā’ti. Te ‘sādhū’ti paṭissutvā taṃ purisaṃ tamhā gūthakūpā uddhareyyuṃ. Te tvaṃ evaṃ vadeyyāsi – ‘tena hi, bho, tassa purisassa kāyā veḷupesikāhi gūthaṃ sunimmajjitaṃ nimmajjathā’ti. Te ‘sādhū’ti paṭissutvā tassa purisassa kāyā veḷupesikāhi gūthaṃ sunimmajjitaṃ nimmajjeyyuṃ. Te tvaṃ evaṃ vadeyyāsi – ‘tena hi, bho, tassa purisassa kāyaṃ paṇḍumattikāya tikkhattuṃ subbaṭṭitaṃ ubbaṭṭethā’ti. Te tassa purisassa kāyaṃ paṇḍumattikāya tikkhattuṃ subbaṭṭitaṃ ubbaṭṭeyyuṃ. Te tvaṃ evaṃ vadeyyāsi – ‘tena hi, bho, taṃ purisaṃ telena abbhañjitvā sukhumena cuṇṇena tikkhattuṃ suppadhotaṃ karothā’ti. Te taṃ purisaṃ telena abbhañjitvā sukhumena cuṇṇena tikkhattuṃ suppadhotaṃ kareyyuṃ. Te tvaṃ evaṃ vadeyyāsi – ‘tena hi, bho, tassa purisassa kesamassuṃ kappethā’ti. Te tassa purisassa kesamassuṃ kappeyyuṃ. Te tvaṃ evaṃ vadeyyāsi – ‘tena hi, bho, tassa purisassa mahagghañca mālaṃ mahagghañca vilepanaṃ mahagghāni ca vatthāni upaharathā’ti. Te tassa purisassa mahagghañca mālaṃ mahagghañca vilepanaṃ mahagghāni ca vatthāni upahareyyuṃ. Te tvaṃ evaṃ vadeyyāsi – ‘tena hi, bho, taṃ purisaṃ pāsādaṃ āropetvā pañcakāmaguṇāni upaṭṭhāpethā’ti. Te taṃ purisaṃ pāsādaṃ āropetvā pañcakāmaguṇāni upaṭṭhāpeyyuṃ. ४१५. तर मग, राजन्य, मी तुला एक उपमा देतो. या जगात काही बुद्धिमान लोक उपमेच्या द्वारे बोललेल्या गोष्टीचा अर्थ समजून घेतात. समजा, राजन्य, एखादा माणूस मलमूत्राच्या खड्ड्यात डोक्यासकट बुडालेला आहे. तेव्हा तू तुझ्या माणसांना आज्ञा दिलीस की – 'अरे लोकांनो, त्या माणसाला त्या मलमूत्राच्या खड्ड्यातून बाहेर काढा!' त्यांनी 'ठीक आहे' म्हणून त्या माणसाला त्या मलमूत्राच्या खड्ड्यातून बाहेर काढले. मग तू त्यांना असे म्हणालास – 'अरे लोकांनो, बांबूच्या कपच्यांनी त्या माणसाच्या शरीरावरील मलमूत्र चांगल्या प्रकारे खरवडून स्वच्छ करा.' त्यांनी 'ठीक आहे' म्हणून बांबूच्या कपच्यांनी त्या माणसाच्या शरीरावरील मलमूत्र चांगल्या प्रकारे खरवडून स्वच्छ केले. मग तू त्यांना असे म्हणालास – 'अरे लोकांनो, त्या माणसाच्या शरीराला पांढऱ्या मातीने तीन वेळा चांगल्या प्रकारे घासून स्वच्छ करा.' त्यांनी त्या माणसाच्या शरीराला पांढऱ्या मातीने तीन वेळा चांगल्या प्रकारे घासून स्वच्छ केले. मग तू त्यांना असे म्हणालास – 'अरे लोकांनो, त्या माणसाला तेल लावून सुगंधी बारीक चूर्णाने तीन वेळा चांगल्या प्रकारे धुवून स्वच्छ करा.' त्यांनी त्या माणसाला तेल लावून सुगंधी बारीक चूर्णाने तीन वेळा चांगल्या प्रकारे धुवून स्वच्छ केले. मग तू त्यांना असे म्हणालास – 'अरे लोकांनो, त्या माणसाचे... केस आणि दाढी व्यवस्थित करा.' त्यांनी त्या माणसाचे केस आणि दाढी व्यवस्थित केली. मग तू त्यांना असे म्हणालास – 'अरे लोकांनो, त्या माणसाला मौल्यवान हार, मौल्यवान सुगंधी उटणे आणि मौल्यवान वस्त्रे द्या.' त्यांनी त्या माणसाला मौल्यवान हार, मौल्यवान सुगंधी उटणे आणि मौल्यवान वस्त्रे दिली. मग तू त्यांना असे म्हणालास – 'अरे लोकांनो, त्या माणसाला महालात नेऊन पाच कामगुणांचे सुख उपलब्ध करून द्या.' त्यांनी त्या माणसाला महालात नेऊन पाच कामगुणांचे सुख उपलब्ध करून दिले. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, rājañña, api nu tassa purisassa sunhātassa suvilittassa sukappitakesamassussa āmukkamālābharaṇassa odātavatthavasanassa uparipāsādavaragatassa pañcahi kāmaguṇehi samappitassa samaṅgībhūtassa paricārayamānassa punadeva tasmiṃ gūthakūpe nimujjitukāmatā assā’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho kassapa’’. ‘‘Taṃ kissa hetu’’? ‘‘Asuci, bho kassapa, gūthakūpo asuci ceva asucisaṅkhāto ca duggandho ca duggandhasaṅkhāto ca jeguccho ca jegucchasaṅkhāto [Pg.260] ca paṭikūlo ca paṭikūlasaṅkhāto cā’’ti. ‘‘Evameva kho, rājañña, manussā devānaṃ asucī ceva asucisaṅkhātā ca, duggandhā ca duggandhasaṅkhātā ca, jegucchā ca jegucchasaṅkhātā ca, paṭikūlā ca paṭikūlasaṅkhātā ca. Yojanasataṃ kho, rājañña, manussagandho deve ubbādhati. Kiṃ pana te mittāmaccā ñātisālohitā pāṇātipātā paṭiviratā adinnādānā paṭiviratā kāmesumicchācārā paṭiviratā musāvādā paṭiviratā pisuṇāya vācāya paṭiviratā pharusāya vācāya paṭiviratā samphappalāpā paṭiviratā anabhijjhālū abyāpannacittā sammādiṭṭhī, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannā te āgantvā ārocessanti – ‘itipi atthi paro loko, atthi sattā opapātikā, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’ti? Imināpi kho te, rājañña, pariyāyena evaṃ hotu – ‘itipi atthi paro loko, atthi sattā opapātikā, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti. “हे राजन्य, तुला काय वाटते? जर एखाद्या माणसाने स्वच्छ स्नान केले असेल, सुगंधी सुवासिक द्रव्ये अंगाला लावली असतील, केस आणि दाढी व्यवस्थित कापली असेल, फुलांचे हार व अलंकार परिधान केले असतील, शुभ्र वस्त्रे परिधान केली असतील आणि तो एका भव्य प्रासादाच्या वरच्या मजल्यावर राहून पाच कामगुणांनी युक्त होऊन, त्यांचा उपभोग घेत आनंदात राहत असेल, तर त्याला पुन्हा त्या विष्ठेच्या खड्ड्यात बुडून राहण्याची इच्छा होईल का?” “नक्कीच नाही, आदरणीय कश्यप.” “त्याचे कारण काय?” “आदरणीय कश्यप, तो विष्ठेचा खड्डा अशुद्ध आहे आणि अशुद्ध मानला जातो, दुर्गंधीयुक्त आहे आणि दुर्गंधीयुक्त मानला जातो, घृणास्पद आहे आणि घृणास्पद मानला जातो, तिरस्करणीय आहे आणि तिरस्करणीय मानला जातो.” “त्याचप्रमाणे, हे राजन्य, देवगणांसाठी मनुष्य हे अशुद्ध आहेत आणि अशुद्ध मानले जातात, दुर्गंधीयुक्त आहेत आणि दुर्गंधीयुक्त मानले जातात, घृणास्पद आहेत आणि घृणास्पद मानले जातात, तिरस्करणीय आहेत आणि तिरस्करणीय मानले जातात. हे राजन्य, मनुष्यांचा वास शंभर योजनांवरूनही देवांना त्रास देतो. मग तुझे जे मित्र, सहकारी, नातेवाईक आणि सगेसोयरे आहेत, ज्यांनी जीवहिंसेपासून विरती घेतली होती, चोरीपासून विरती घेतली होती, कामभोगातील व्यभिचारापासून विरती घेतली होती, असत्य बोलण्यापासून विरती घेतली होती, चहाडी करण्यापासून विरती घेतली होती, कठोर बोलण्यापासून विरती घेतली होती, निरर्थक बडबडीपासून विरती घेतली होती, जे लोभरहित होते, द्वेषरहित चित्त असलेले होते आणि सम्यक दृष्टीने युक्त होते; जे शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर सुगतीला, स्वर्गलोकात उत्पन्न झाले आहेत, ते परत येऊन तुला असे कसे सांगतील की—‘परलोक अस्तित्वात आहे, औपपातिक प्राणी अस्तित्वात आहेत, चांगल्या आणि वाईट कर्मांचे फळ व विपाक अस्तित्वात आहे’? हे राजन्य, याही कारणाने तू हे मान्य कर की—‘परलोक अस्तित्वात आहे, औपपातिक प्राणी अस्तित्वात आहेत, चांगल्या आणि वाईट कर्मांचे फळ व विपाक अस्तित्वात आहे’.” 416. ‘‘Kiñcāpi bhavaṃ kassapo evamāha, atha kho evaṃ me ettha hoti – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti. ‘‘Atthi pana, rājañña, pariyāyo …pe… ‘‘atthi, bho kassapa, pariyāyo…pe… ``yathā kathaṃ viya, rājaññāti? ‘‘Idha me, bho kassapa, mittāmaccā ñātisālohitā pāṇātipātā paṭiviratā adinnādānā paṭiviratā kāmesumicchācārā paṭiviratā musāvādā paṭiviratā surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭiviratā, te aparena samayena ābādhikā honti dukkhitā bāḷhagilānā. Yadāhaṃ jānāmi – ‘na dānime imamhā ābādhā vuṭṭhahissantī’ti tyāhaṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadāmi – ‘santi kho, bho, eke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ye te pāṇātipātā paṭiviratā adinnādānā paṭiviratā kāmesumicchācārā paṭiviratā musāvādā paṭiviratā surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭiviratā, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sahabyatanti. Bhavanto kho pāṇātipātā paṭiviratā adinnādānā paṭiviratā kāmesumicchācārā paṭiviratā musāvādā paṭiviratā surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭiviratā. Sace tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ saccaṃ vacanaṃ, bhavanto kāyassa bhedā paraṃ [Pg.261] maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjissanti, devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sahabyataṃ. Sace, bho, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjeyyātha devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sahabyataṃ, yena me āgantvā āroceyyātha – `itipi atthi paro loko, atthi sattā opapātikā, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipākoti. Bhavanto kho pana me saddhāyikā paccayikā, yaṃ bhavantehi diṭṭhaṃ, yathā sāmaṃ diṭṭhaṃ evametaṃ bhavissatīti. Te me ‘sādhū’ti paṭissutvā neva āgantvā ārocenti, na pana dūtaṃ pahiṇanti. Ayampi kho, bho kassapa, pariyāyo, yena me pariyāyena evaṃ hoti – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti. ४१६. “जरी आदरणीय कश्यप असे म्हणत असले, तरी माझे या बाबतीत असेच मत आहे की—‘परलोक अस्तित्वात नाही, औपपातिक प्राणी अस्तित्वात नाहीत, चांगल्या आणि वाईट कर्मांचे फळ व विपाक अस्तित्वात नाही’.” “पण हे राजन्य, तुझ्याकडे असे मानण्याचे काही कारण आहे का?” “होय, आदरणीय कश्यप, माझ्याकडे याचे कारण आहे.” “ते कसे काय, राजन्य?” “इथे माझे जे मित्र, सहकारी, नातेवाईक आणि सगेसोयरे आहेत, ज्यांनी जीवहिंसेपासून विरती घेतली होती, चोरीपासून विरती घेतली होती, कामभोगातील व्यभिचारापासून विरती घेतली होती, असत्य बोलण्यापासून विरती घेतली होती, सुरा-मेरय-मद्य आणि प्रमादस्थानांपासून विरती घेतली होती; ते काही काळानंतर आजारी पडतात, दुःखी होतात आणि गंभीर आजाराने ग्रस्त होतात. जेव्हा मला समजते की—‘आता ते या आजारातून बरे होणार नाहीत’, तेव्हा मी त्यांच्याजवळ जाऊन त्यांना असे सांगतो—‘मित्रांनो, काही श्रमण आणि ब्राह्मण असे प्रतिपादन करणारे व अशा मताचे आहेत की—जे जीवहिंसेपासून, चोरीपासून, व्यभिचारापासून, असत्य बोलण्यापासून आणि सुरा-मद्य-प्रमादस्थानांपासून दूर राहतात, ते शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर सुगतीला, स्वर्गलोकात, तावतिंस देवांच्या सहवासात उत्पन्न होतात. तुम्ही तर जीवहिंसेपासून, चोरीपासून, व्यभिचारापासून, असत्य बोलण्यापासून आणि सुरा-मद्य-प्रमादस्थानांपासून दूर राहिला आहात. जर त्या श्रमण-ब्राह्मणांचे सांगणे खरे असेल, तर शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर तुम्ही सुगतीला, स्वर्गलोकात, तावतिंस देवांच्या सहवासात उत्पन्न व्हाल. मित्रांनो, जर तुम्ही शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर सुगतीला, स्वर्गलोकात, तावतिंस देवांच्या सहवासात उत्पन्न झालात, तर माझ्याकडे परत येऊन मला सांगा की—परलोक अस्तित्वात आहे, औपपातिक प्राणी अस्तित्वात आहेत, चांगल्या आणि वाईट कर्मांचे फळ व विपाक अस्तित्वात आहे. तुम्ही माझे विश्वासू आणि खात्रीचे आहात. तुम्ही जे स्वतः पाहिले असेल, ते जसे पाहिले आहे तसेच असेल.’ त्यांनी मला ‘ठीक आहे’ म्हणून संमती दिली, तरीही ते परत येऊन मला सांगत नाहीत आणि कोणताही संदेशवाहकही पाठवत नाहीत. आदरणीय कश्यप, हेच ते कारण आहे ज्यामुळे माझे असे मत आहे की—‘परलोक अस्तित्वात नाही, औपपातिक प्राणी अस्तित्वात नाहीत, चांगल्या आणि वाईट कर्मांचे फळ व विपाक अस्तित्वात नाही’.” Tāvatiṃsadevaupamā तावतिंस देवांची उपमा 417. ‘‘Tena hi, rājañña, taññevettha paṭipucchissāmi; yathā te khameyya, tathā naṃ byākareyyāsi. Yaṃ kho pana, rājañña, mānussakaṃ vassasataṃ, devānaṃ tāvatiṃsānaṃ eso eko rattindivo, tāya rattiyā tiṃsarattiyo māso, tena māsena dvādasamāsiyo saṃvaccharo, tena saṃvaccharena dibbaṃ vassasahassaṃ devānaṃ tāvatiṃsānaṃ āyuppamāṇaṃ. Ye te mittāmaccā ñātisālohitā pāṇātipātā paṭiviratā adinnādānā paṭiviratā kāmesumicchācārā paṭiviratā musāvādā paṭiviratā surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭiviratā, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannā devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sahabyataṃ. Sace pana tesaṃ evaṃ bhavissati – ‘yāva mayaṃ dve vā tīṇi vā rattindivā dibbehi pañcahi kāmaguṇehi samappitā samaṅgībhūtā paricārema, atha mayaṃ pāyāsissa rājaññassa gantvā āroceyyāma – ‘‘itipi atthi paro loko, atthi sattā opapātikā, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’ti. Api nu te āgantvā āroceyyuṃ – ‘itipi atthi paro loko, atthi sattā opapātikā, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho kassapa. Api hi mayaṃ, bho kassapa, ciraṃ kālaṅkatāpi bhaveyyāma. Ko panetaṃ bhoto kassapassa āroceti [Pg.262] – ‘atthi devā tāvatiṃsā’ti vā ‘evaṃdīghāyukā devā tāvatiṃsā’ti vā. Na mayaṃ bhoto kassapassa saddahāma – ‘atthi devā tāvatiṃsā’ti vā ‘evaṃdīghāyukā devā tāvatiṃsā’ti vā’’ti. ४१७. “तसे असेल तर, हे राजन्य, मी तुलाच याविषयी उलट विचारतो; तुला जसे योग्य वाटेल तसे तू उत्तर दे. हे राजन्य, मानवी शंभर वर्षे म्हणजे तावतिंस देवांचा एक दिवस आणि रात्र होय. अशा तीस रात्रींचा एक महिना होतो, अशा बारा महिन्यांचे एक वर्ष होते आणि अशा वर्षांनुसार दिव्य एक हजार वर्षे हे तावतिंस देवांचे आयुष्यमान असते. तुझे जे मित्र, सहकारी, नातेवाईक आणि सगेसोयरे होते, ज्यांनी जीवहिंसेपासून विरती घेतली होती, चोरीपासून विरती घेतली होती, व्यभिचारापासून विरती घेतली होती, असत्य बोलण्यापासून विरती घेतली होती, सुरा-मद्य-प्रमादस्थानांपासून विरती घेतली होती; ते शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर सुगतीला, स्वर्गलोकात, तावतिंस देवांच्या सहवासात उत्पन्न झाले आहेत. जर त्यांना असा विचार आला की—‘आधी आपण दोन किंवा तीन दिवस दिव्य पाच कामगुणांनी युक्त होऊन, त्यांचा उपभोग घेऊ आणि त्यानंतर आपण राजन्य पायासीकडे जाऊन त्याला सांगू की—परलोक अस्तित्वात आहे, औपपातिक प्राणी अस्तित्वात आहेत, चांगल्या आणि वाईट कर्मांचे फळ व विपाक अस्तित्वात आहे.’ तर काय ते परत येऊन तुला सांगू शकतील की—‘परलोक अस्तित्वात आहे, औपपातिक प्राणी अस्तित्वात आहेत, चांगल्या आणि वाईट कर्मांचे फळ व विपाक अस्तित्वात आहे’?” “नक्कीच नाही, आदरणीय कश्यप. कारण तोपर्यंत आम्ही केव्हाच मरण पावून खूप काळ लोटला असेल. पण आदरणीय कश्यप यांना हे कोणी सांगितले की—‘तावतिंस देव अस्तित्वात आहेत’ किंवा ‘तावतिंस देवांचे आयुष्य एवढे मोठे असते’? आम्ही आदरणीय कश्यप यांच्या या बोलण्यावर विश्वास ठेवत नाही की—‘तावतिंस देव अस्तित्वात आहेत’ किंवा ‘तावतिंस देवांचे आयुष्य एवढे मोठे असते’.” Jaccandhaupamā जन्मांधाची उपमा 418. ‘‘Seyyathāpi, rājañña, jaccandho puriso na passeyya kaṇha – sukkāni rūpāni, na passeyya nīlakāni rūpāni, na passeyya pītakāni rūpāni, na passeyya lohitakāni rūpāni, na passeyya mañjiṭṭhakāni rūpāni, na passeyya samavisamaṃ, na passeyya tārakāni rūpāni, na passeyya candimasūriye. So evaṃ vadeyya – ‘natthi kaṇhasukkāni rūpāni, natthi kaṇhasukkānaṃ rūpānaṃ dassāvī. Natthi nīlakāni rūpāni, natthi nīlakānaṃ rūpānaṃ dassāvī. Natthi pītakāni rūpāni, natthi pītakānaṃ rūpānaṃ dassāvī. Natthi lohitakāni rūpāni, natthi lohitakānaṃ rūpānaṃ dassāvī. Natthi mañjiṭṭhakāni rūpāni, natthi mañjiṭṭhakānaṃ rūpānaṃ dassāvī. Natthi samavisamaṃ, natthi samavisamassa dassāvī. Natthi tārakāni rūpāni, natthi tārakānaṃ rūpānaṃ dassāvī. Natthi candimasūriyā, natthi candimasūriyānaṃ dassāvī. Ahametaṃ na jānāmi, ahametaṃ na passāmi, tasmā taṃ natthī’ti. Sammā nu kho so, rājañña, vadamāno vadeyyā’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho kassapa. Atthi kaṇhasukkāni rūpāni, atthi kaṇhasukkānaṃ rūpānaṃ dassāvī. Atthi nīlakāni rūpāni, atthi nīlakānaṃ rūpānaṃ dassāvī…pe… atthi samavisamaṃ, atthi samavisamassa dassāvī. Atthi tārakāni rūpāni, atthi tārakānaṃ rūpānaṃ dassāvī. Atthi candimasūriyā, atthi candimasūriyānaṃ dassāvī. ‘Ahametaṃ na jānāmi, ahametaṃ na passāmi, tasmā taṃ natthī’ti. Na hi so, bho kassapa, sammā vadamāno vadeyyā’’ti. ‘‘Evameva kho tvaṃ, rājañña, jaccandhūpamo maññe paṭibhāsi yaṃ maṃ tvaṃ evaṃ vadesi’’. ४१८. “हे राजन, समजा एखादा जन्मांध मनुष्य असेल, ज्याला काळे किंवा पांढरे रंग दिसत नसतील, निळे रंग दिसत नसतील, पिवळे रंग दिसत नसतील, लाल रंग दिसत नसतील, मंजिष्ठ (गडद लाल) रंग दिसत नसतील, सम-विषम (सखल-सपाट) जागा दिसत नसेल, तारे दिसत नसतील, चंद्र-सूर्य दिसत नसतील. तो असे म्हणेल – ‘काळे-पांढरे रंग अस्तित्वात नाहीत आणि ते पाहणारेही कोणी नाही. निळे रंग अस्तित्वात नाहीत आणि ते पाहणारेही कोणी नाही. पिवळे रंग अस्तित्वात नाहीत आणि ते पाहणारेही कोणी नाही. लाल रंग अस्तित्वात नाहीत आणि ते पाहणारेही कोणी नाही. मंजिष्ठ रंग अस्तित्वात नाहीत आणि ते पाहणारेही कोणी नाही. सम-विषम जागा अस्तित्वात नाही आणि ती पाहणारेही कोणी नाही. तारे अस्तित्वात नाहीत आणि ते पाहणारेही कोणी नाही. चंद्र-सूर्य अस्तित्वात नाहीत आणि ते पाहणारेही कोणी नाही. मला हे माहीत नाही, मला हे दिसत नाही, म्हणून ते अस्तित्वात नाही.’ तर हे राजन, असे बोलणारा तो मनुष्य योग्य बोलत आहे का?” “नाही, आदरणीय कस्सपजी. काळे-पांढरे रंग अस्तित्वात आहेत आणि ते पाहणारेही आहेत. निळे रंग अस्तित्वात आहेत आणि ते पाहणारेही आहेत... (पे)... सम-विषम जागा अस्तित्वात आहे आणि ती पाहणारेही आहेत. तारे अस्तित्वात आहेत आणि ते पाहणारेही आहेत. चंद्र-सूर्य अस्तित्वात आहेत आणि ते पाहणारेही आहेत. ‘मला हे माहीत नाही, मला हे दिसत नाही, म्हणून ते अस्तित्वात नाही’ असे म्हणणारा तो मनुष्य, हे आदरणीय कस्सपजी, योग्य बोलत नाही.” “त्याचप्रमाणे, हे राजन, तू मला जे असे म्हणत आहेस, त्यावरून तू मला जन्मांधासारखाच भासत आहेस.” ‘‘Ko panetaṃ bhoto kassapassa āroceti – ‘atthi devā tāvatiṃsā’’ti vā, ‘evaṃdīghāyukā devā tāvatiṃsā’ti vā? Na mayaṃ bhoto kassapassa saddahāma – ‘atthi devā tāvatiṃsā’ti vā ‘evaṃdīghāyukā devā tāvatiṃsā’ti vā’’ti. ‘‘Na kho, rājañña, evaṃ paro loko daṭṭhabbo, yathā tvaṃ maññasi iminā maṃsacakkhunā. Ye kho te rājañña samaṇabrāhmaṇā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevanti[Pg.263], te tattha appamattā ātāpino pahitattā viharantā dibbacakkhuṃ visodhenti. Te dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena imaṃ ceva lokaṃ passanti parañca satte ca opapātike. Evañca kho, rājañña, paro loko daṭṭhabbo; natveva yathā tvaṃ maññasi iminā maṃsacakkhunā. Imināpi kho te, rājañña, pariyāyena evaṃ hotu – ‘itipi atthi paro loko, atthi sattā opapātikā, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti. “पण आदरणीय कस्सपजींना हे कोणी सांगितले की – ‘तावतींस देव अस्तित्वात आहेत’ किंवा ‘तावतींस देव एवढ्या दीर्घ आयुष्याचे असतात’? आम्ही आदरणीय कस्सपजींच्या या बोलण्यावर विश्वास ठेवत नाही की – ‘तावतींस देव अस्तित्वात आहेत’ किंवा ‘तावतींस देव एवढ्या दीर्घ आयुष्याचे असतात’.” “हे राजन, परलोक अशा प्रकारे पाहता येत नाही, जसा तू या मांसचक्षूंनी (भौतिक डोळ्यांनी) पाहण्याचा विचार करत आहेस. हे राजन, जे श्रमण आणि ब्राह्मण अरण्यातील निर्जन व दुर्गम अशा सेनासनांचा (निवासस्थानांचा) आश्रय घेतात, ते तिथे अप्रमत्त (जागरूक), उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहार करत असताना दिव्यचक्षू विशुद्ध करतात. ते मानवी दृष्टीच्या पलीकडे असलेल्या त्या विशुद्ध दिव्यचक्षूंनी हा लोक आणि परलोक दोन्ही पाहतात, तसेच औपपातिक (स्वयंभू उत्पन्न होणारे) प्राणीही पाहतात. हे राजन, परलोक अशा प्रकारे पाहिला जाऊ शकतो; पण तू विचार करतोस तसा या मांसचक्षूंनी नाही. हे राजन, या कारणावरूनही तू असे मानले पाहिजेस की – ‘परलोक अस्तित्वात आहे, औपपातिक प्राणी अस्तित्वात आहेत आणि चांगल्या-वाईट (सुकृत-दुष्कृत) कर्मांचे फळ व विपाक अस्तित्वात आहे’.” 419. ‘‘Kiñcāpi bhavaṃ kassapo evamāha, atha kho evaṃ me ettha hoti – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’ti. ‘‘Atthi pana, rājañña, pariyāyo…pe… atthi, bho kassapa, pariyāyo…pe… yathā kathaṃ viya, rājaññā’’ti? ‘‘Idhāhaṃ, bho kassapa, passāmi samaṇabrāhmaṇe sīlavante kalyāṇadhamme jīvitukāme amaritukāme sukhakāme dukkhapaṭikūle. Tassa mayhaṃ, bho kassapa, evaṃ hoti – sace kho ime bhonto samaṇabrāhmaṇā sīlavanto kalyāṇadhammā evaṃ jāneyyuṃ – ‘ito no matānaṃ seyyo bhavissatī’ti. Idānime bhonto samaṇabrāhmaṇā sīlavanto kalyāṇadhammā visaṃ vā khādeyyuṃ, satthaṃ vā āhareyyuṃ, ubbandhitvā vā kālaṅkareyyuṃ, papāte vā papateyyuṃ. Yasmā ca kho ime bhonto samaṇabrāhmaṇā sīlavanto kalyāṇadhammā na evaṃ jānanti – ‘ito no matānaṃ seyyo bhavissatī’ti, tasmā ime bhonto samaṇabrāhmaṇā sīlavanto kalyāṇadhammā jīvitukāmā amaritukāmā sukhakāmā dukkhapaṭikūlā attānaṃ na mārenti. Ayampi kho, bho kassapa, pariyāyo, yena me pariyāyena evaṃ hoti – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti. ४१९. “जरी आदरणीय कस्सपजी असे म्हणत असले, तरी या बाबतीत माझे मत असेच आहे की – ‘परलोक अस्तित्वात नाही, औपपातिक प्राणी अस्तित्वात नाहीत आणि चांगल्या-वाईट कर्मांचे फळ व विपाक अस्तित्वात नाही’.” “पण हे राजन, असे मानण्याचे काही कारण (पर्याय) आहे का? ... (पे) ... होय, आदरणीय कस्सपजी, असे मानण्याचे कारण आहे ... (पे) ... ते कसे काय, राजन?” “हे आदरणीय कस्सपजी, मी इथे शीलवान, कल्याणकारी धर्माचे आचरण करणारे, जगण्याची इच्छा असणारे, मरण्याची इच्छा नसणारे, सुखाची इच्छा असणारे आणि दुःखाचा तिरस्कार करणारे श्रमण व ब्राह्मण पाहतो. हे आदरणीय कस्सपजी, माझ्या मनात असा विचार येतो – जर या शीलवान आणि कल्याणकारी धर्माचे आचरण करणाऱ्या आदरणीय श्रमण-ब्राह्मणांना हे माहीत असते की – ‘मृत्यूनंतर आमचे अधिक कल्याण होईल’, तर हे शीलवान आणि कल्याणकारी धर्माचे आचरण करणारे आदरणीय श्रमण-ब्राह्मण आताच विष प्राशन करतील, किंवा शस्त्राने स्वतःला संपवून घेतील, किंवा गळफास लावून प्राण सोडतील, किंवा कड्यावरून उडी मारून जीव देतील. पण, या शीलवान आणि कल्याणकारी धर्माचे आचरण करणाऱ्या आदरणीय श्रमण-ब्राह्मणांना हे माहीत नाही की – ‘मृत्यूनंतर आमचे अधिक कल्याण होईल’, म्हणूनच हे शीलवान आणि कल्याणकारी धर्माचे आचरण करणारे आदरणीय श्रमण-ब्राह्मण जगण्याची इच्छा बाळगतात, मरण्याची इच्छा बाळगत नाहीत, सुखाची इच्छा बाळगतात, दुःखाचा तिरस्कार करतात आणि स्वतःचा जीव घेत नाहीत. हे आदरणीय कस्सपजी, हेच ते कारण आहे, ज्या कारणाने माझे असे मत आहे की – ‘परलोक अस्तित्वात नाही, औपपातिक प्राणी अस्तित्वात नाहीत आणि चांगल्या-वाईट कर्मांचे फळ व विपाक अस्तित्वात नाही’.” Gabbhinīupamā गर्भिणी उपमा (गर्भवती स्त्रीची उपमा) 420. ‘‘Tena hi, rājañña, upamaṃ te karissāmi. Upamāya midhekacce viññū purisā bhāsitassa atthaṃ ājānanti. Bhūtapubbaṃ, rājañña, aññatarassa brāhmaṇassa [Pg.264] dve pajāpatiyo ahesuṃ. Ekissā putto ahosi dasavassuddesiko vā dvādasavassuddesiko vā, ekā gabbhinī upavijaññā. Atha kho so brāhmaṇo kālamakāsi. Atha kho so māṇavako mātusapattiṃ etadavoca – ‘yamidaṃ, bhoti, dhanaṃ vā dhaññaṃ vā rajataṃ vā jātarūpaṃ vā, sabbaṃ taṃ mayhaṃ; natthi tuyhettha kiñci. Pitu me bhoti, dāyajjaṃ niyyādehī’ti. Evaṃ vutte sā brāhmaṇī taṃ māṇavakaṃ etadavoca – ‘āgamehi tāva, tāta, yāva vijāyāmi. Sace kumārako bhavissati, tassapi ekadeso bhavissati; sace kumārikā bhavissati, sāpi te opabhoggā bhavissatī’ti. Dutiyampi kho so māṇavako mātusapattiṃ etadavoca – ‘yamidaṃ, bhoti, dhanaṃ vā dhaññaṃ vā rajataṃ vā jātarūpaṃ vā, sabbaṃ taṃ mayhaṃ; natthi tuyhettha kiñci. Pitu me, bhoti, dāyajjaṃ niyyādehī’ti. Dutiyampi kho sā brāhmaṇī taṃ māṇavakaṃ etadavoca – ‘āgamehi tāva, tāta, yāva vijāyāmi. Sace kumārako bhavissati, tassapi ekadeso bhavissati; sace kumārikā bhavissati sāpi te opabhoggā bhavissatī’ti. Tatiyampi kho so māṇavako mātusapattiṃ etadavoca – ‘yamidaṃ, bhoti, dhanaṃ vā dhaññaṃ vā rajataṃ vā jātarūpaṃ vā, sabbaṃ taṃ mayhaṃ; natthi tuyhettha kiñci. Pitu me, bhoti, dāyajjaṃ niyyādehī’ti. ४२०. “तर मग, हे राजन्य, मी तुला एक उपमा देतो. या जगात काही बुद्धिमान लोक उपमेच्या द्वारे सांगितलेल्या गोष्टीचा अर्थ समजून घेतात. पूर्वीची गोष्ट आहे, हे राजन्य, एका ब्राह्मणाला दोन पत्नी होत्या. एका पत्नीला दहा किंवा बारा वर्षांचा एक मुलगा होता, तर दुसरी पत्नी गरोदर होती आणि तिची प्रसूतीची वेळ जवळ आली होती. तेव्हा तो ब्राह्मण मरण पावला. त्यानंतर त्या तरुण मुलाने आपल्या सावत्र आईला असे म्हटले – ‘आर्ये, जे काही धन, धान्य, चांदी किंवा सोने आहे, ते सर्व माझेच आहे; यात तुमचे काहीही नाही. आर्ये, माझ्या वडिलांचा वारसा मला सोपवून द्या.’ असे म्हटल्यावर त्या ब्राह्मणीने त्या तरुणाला म्हटले – ‘बाळा, मी प्रसूती होईपर्यंत जरा थांब. जर मुलगा झाला, तर त्यालाही एक हिस्सा मिळेल; आणि जर मुलगी झाली, तर ती तुझी दासी होईल.’ दुसऱ्यांदाही त्या तरुणाने आपल्या सावत्र आईला तसेच म्हटले – ‘आर्ये, जे काही धन, धान्य, चांदी किंवा सोने आहे, ते सर्व माझेच आहे; यात तुमचे काहीही नाही. आर्ये, माझ्या वडिलांचा वारसा मला सोपवून द्या.’ दुसऱ्यांदाही त्या ब्राह्मणीने त्या तरुणाला म्हटले – ‘बाळा, मी प्रसूती होईपर्यंत जरा थांब. जर मुलगा झाला, तर त्यालाही एक हिस्सा मिळेल; आणि जर मुलगी झाली, तर ती तुझी दासी होईल.’ तिसऱ्यांदाही त्या तरुणाने आपल्या सावत्र आईला तसेच म्हटले – ‘आर्ये, जे काही धन, धान्य, चांदी किंवा सोने आहे, ते सर्व माझेच आहे; यात तुमचे काहीही नाही. आर्ये, माझ्या वडिलांचा वारसा मला सोपवून द्या.’” ‘‘Atha kho sā brāhmaṇī satthaṃ gahetvā ovarakaṃ pavisitvā udaraṃ opādesi – ‘yāva vijāyāmi yadi vā kumārako yadi vā kumārikā’ti. Sā attānaṃ ceva jīvitañca gabbhañca sāpateyyañca vināsesi. Yathā taṃ bālā abyattā anayabyasanaṃ āpannā ayoniso dāyajjaṃ gavesantī, evameva kho tvaṃ, rājañña, bālo abyatto anayabyasanaṃ āpajjissasi ayoniso paralokaṃ gavesanto; seyyathāpi sā brāhmaṇī bālā abyattā anayabyasanaṃ āpannā ayoniso dāyajjaṃ gavesantī. Na kho, rājañña, samaṇabrāhmaṇā sīlavanto kalyāṇadhammā apakkaṃ paripācenti; api ca paripākaṃ āgamenti. Paṇḍitānaṃ attho hi, rājañña, samaṇabrāhmaṇānaṃ sīlavantānaṃ kalyāṇadhammānaṃ jīvitena. Yathā yathā kho, rājañña, samaṇabrāhmaṇā sīlavanto kalyāṇadhammā ciraṃ dīghamaddhānaṃ tiṭṭhanti, tathā [Pg.265] tathā bahuṃ puññaṃ pasavanti, bahujanahitāya ca paṭipajjanti bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ. Imināpi kho te, rājañña, pariyāyena evaṃ hotu – ‘itipi atthi paro loko, atthi sattā opapātikā, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti. “तेव्हा त्या ब्राह्मणीने हातात शस्त्र घेतले आणि आतल्या खोलीत जाऊन आपले पोट फाडले – ‘मी प्रसूती होईपर्यंत थांबू की काय, मुलगा आहे की मुलगी हे पाहण्यासाठी!’ अशा प्रकारे तिने स्वतःचा, स्वतःच्या प्राणाचा, गर्भाचा आणि सर्व संपत्तीचा नाश केला. ज्याप्रमाणे मूर्ख आणि अडाणी लोक अविचाराने वारसा शोधताना मोठ्या संकटात सापडतात, त्याचप्रमाणे, हे राजन्य, तू देखील मूर्ख व अडाणी बनून अविचाराने परलोकाचा शोध घेताना मोठ्या संकटात पडशील; ज्याप्रमाणे ती मूर्ख व अडाणी ब्राह्मणी अविचाराने वारसा शोधताना विनाशाला प्राप्त झाली. हे राजन्य, शीलवान आणि कल्याणकारी आचरण असणारे श्रमण-ब्राह्मण अपक्व गोष्टीला अकाली पिकवत नाहीत, तर ते परिपक्वतेची वाट पाहतात. हे राजन्य, शीलवान आणि कल्याणकारी आचरण असणाऱ्या ज्ञानी श्रमण-ब्राह्मणांचे जीवन खरोखरच कल्याणकारी असते. हे राजन्य, शीलवान आणि कल्याणकारी आचरण असणारे श्रमण-ब्राह्मण जितका दीर्घकाळ जगतात, तितकेच ते अधिक पुण्य संपादन करतात आणि बहुजनांच्या हितासाठी, बहुजनांच्या सुखासाठी, जगावरील अनुकंपेपोटी, देव आणि मनुष्यांच्या कल्याणासाठी, हितासाठी व सुखासाठी कार्यरत राहतात. म्हणून, हे राजन्य, या कारणाने देखील तू हे मान्य कर की – ‘परलोक आहे, औपपातिक प्राणी आहेत आणि चांगल्या व वाईट कर्मांचे फळ व विपाक देखील आहे.’” 421. ‘‘Kiñcāpi bhavaṃ kassapo evamāha, atha kho evaṃ me ettha hoti – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti. ‘‘Atthi pana, rājañña, pariyāyo…pe… atthi, bho kassapa, pariyāyo…pe… yathā kathaṃ viya, rājaññā’’ti? ‘‘Idha me, bho kassapa, purisā coraṃ āgucāriṃ gahetvā dassenti – ‘ayaṃ te, bhante, coro āgucārī; imassa yaṃ icchasi, taṃ daṇḍaṃ paṇehī’ti. Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘tena hi, bho, imaṃ purisaṃ jīvantaṃyeva kumbhiyā pakkhipitvā mukhaṃ pidahitvā allena cammena onandhitvā allāya mattikāya bahalāvalepanaṃ karitvā uddhanaṃ āropetvā aggiṃ dethā’ti. Te me ‘sādhū’ti paṭissutvā taṃ purisaṃ jīvantaṃyeva kumbhiyā pakkhipitvā mukhaṃ pidahitvā allena cammena onandhitvā allāya mattikāya bahalāvalepanaṃ karitvā uddhanaṃ āropetvā aggiṃ denti. Yadā mayaṃ jānāma ‘kālaṅkato so puriso’ti, atha naṃ kumbhiṃ oropetvā ubbhinditvā mukhaṃ vivaritvā saṇikaṃ nillokema – ‘appeva nāmassa jīvaṃ nikkhamantaṃ passeyyāmā’ti. Nevassa mayaṃ jīvaṃ nikkhamantaṃ passāma. Ayampi kho, bho kassapa, pariyāyo, yena me pariyāyena evaṃ hoti – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti. ४२१. “जरी पूजनीय कस्सप असे म्हणतात, तरीही माझे या बाबतीत असेच मत आहे की – ‘परलोक नाही, औपपातिक प्राणी नाहीत आणि चांगल्या व वाईट कर्मांचे फळ व विपाक देखील नाही.’” “पण, हे राजन्य, असे मानण्यास काही कारण आहे का?” “होय, पूजनीय कस्सप, असे मानण्यास कारण आहे.” “ते कसे काय, राजन्य?” “पूजनीय कस्सप, समजा इथे माझे सेवक एखाद्या गुन्हेगार चोराला पकडून माझ्यासमोर आणतात आणि म्हणतात – ‘महाराज, हा आपला गुन्हेगार चोर आहे; याला आपल्याला हवी ती शिक्षा द्या.’ तेव्हा मी त्यांना असे सांगतो – ‘तर मग, लोकांनो, या माणसाला जिवंतपणीच एका मोठ्या मातीच्या माठात टाका, त्याचे तोंड बंद करा, ओल्या चामड्याने ते बांधून टाका, त्यावर ओल्या मातीचा जाड थर लेपा आणि त्याला भट्टीत ठेवून आग लावा.’ ते माझे बोलणे ‘फार चांगले’ म्हणून स्वीकारतात आणि त्या माणसाला जिवंतपणीच माठात टाकून, तोंड बंद करून, ओल्या चामड्याने बांधून, ओल्या मातीचा जाड लेप लावून, भट्टीत ठेवून आग लावतात. जेव्हा आम्हाला समजते की ‘तो माणूस मरण पावला आहे’, तेव्हा आम्ही तो माठ खाली उतरवतो, मातीचा लेप काढतो, त्याचे तोंड उघडतो आणि हळूच आत पाहतो – ‘कदाचित त्याचा जीव बाहेर पडताना आम्हाला दिसेल.’ परंतु आम्हाला त्याचा जीव बाहेर पडताना कधीच दिसत नाही. पूजनीय कस्सप, हेच ते कारण आहे ज्यामुळे माझे असे मत आहे की – ‘परलोक नाही, औपपातिक प्राणी नाहीत आणि चांगल्या व वाईट कर्मांचे फळ व विपाक देखील नाही.’” Supinakaupamā स्वप्नाची उपमा 422. ‘‘Tena hi, rājañña, taññevettha paṭipucchissāmi, yathā te khameyya, tathā naṃ byākareyyāsi. Abhijānāsi no tvaṃ, rājañña, divā seyyaṃ upagato supinakaṃ passitā ārāmarāmaṇeyyakaṃ vanarāmaṇeyyakaṃ bhūmirāmaṇeyyakaṃ pokkharaṇīrāmaṇeyyaka’’nti? ‘‘Abhijānāmahaṃ, bho kassapa, divāseyyaṃ upagato supinakaṃ passitā ārāmarāmaṇeyyakaṃ vanarāmaṇeyyakaṃ bhūmirāmaṇeyyakaṃ pokkharaṇīrāmaṇeyyaka’’nti. ‘‘Rakkhanti taṃ tamhi samaye khujjāpi [Pg.266] vāmanakāpi velāsikāpi komārikāpī’’ti? ‘‘Evaṃ, bho kassapa, rakkhanti maṃ tamhi samaye khujjāpi vāmanakāpi velāsikāpi komārikāpī’’ti. ‘‘Api nu tā tuyhaṃ jīvaṃ passanti pavisantaṃ vā nikkhamantaṃ vā’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho kassapa’’. ‘‘Tā hi nāma, rājañña, tuyhaṃ jīvantassa jīvantiyo jīvaṃ na passissanti pavisantaṃ vā nikkhamantaṃ vā. Kiṃ pana tvaṃ kālaṅkatassa jīvaṃ passissasi pavisantaṃ vā nikkhamantaṃ vā. Imināpi kho te, rājañña, pariyāyena evaṃ hotu – ‘‘itipi atthi paro loko, atthi sattā opapātikā, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti. ४२२. “तर मग, हे राजन्य, मी तुला याविषयीच पुन्हा विचारतो, तुला जसे योग्य वाटेल तसे तू उत्तर दे. हे राजन्य, तुला आठवते का, जेव्हा तू दिवसा विश्रांतीसाठी झोपतोस, तेव्हा स्वप्नात सुंदर उद्याने, सुंदर वने, रमणीय भूमी आणि सुंदर कमळांचे तलाव पाहिले आहेत?” “होय, पूजनीय कस्सप, मला आठवते, दिवसा विश्रांतीसाठी झोपलो असताना मी स्वप्नात सुंदर उद्याने, सुंदर वने, रमणीय भूमी आणि सुंदर कमळांचे तलाव पाहिले आहेत.” “त्या वेळी कुबड्या, बुटक्या, दासी आणि तरुण मुली तुझी राखण करत असतात का?” “होय, पूजनीय कस्सप, त्या वेळी कुबड्या, बुटक्या, दासी आणि तरुण मुली माझी राखण करत असतात.” “मग त्या स्त्रिया तुझ्या शरीरात प्रवेश करणारा किंवा बाहेर पडणारा तुझा जीव पाहतात का?” “नाही, पूजनीय कस्सप, असे कधीच होत नाही.” “हे राजन्य, जर त्या जिवंत स्त्रिया जिवंत असणाऱ्या तुझ्या शरीरात प्रवेश करणारा किंवा बाहेर पडणारा तुझा जीव पाहू शकत नाहीत, तर मग तू मृत व्यक्तीच्या शरीरात प्रवेश करणारा किंवा बाहेर पडणारा जीव कसा काय पाहू शकशील? म्हणून, हे राजन्य, या कारणाने देखील तू हे मान्य कर की – ‘परलोक आहे, औपपातिक प्राणी आहेत आणि चांगल्या व वाईट कर्मांचे फळ व विपाक देखील आहे.’” 423. ‘‘Kiñcāpi bhavaṃ kassapo evamāha, atha kho evaṃ me ettha hoti – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti. ‘‘Atthi pana, rājañña, pariyāyo…pe… ‘‘atthi, bho kassapa, pariyāyo…pe… yathā kathaṃ viya rājaññā’’ti? ‘‘Idha me, bho kassapa, purisā coraṃ āgucāriṃ gahetvā dassenti – ‘ayaṃ te, bhante, coro āgucārī; imassa yaṃ icchasi, taṃ daṇḍaṃ paṇehī’ti. Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘tena hi, bho, imaṃ purisaṃ jīvantaṃyeva tulāya tuletvā jiyāya anassāsakaṃ māretvā punadeva tulāya tulethā’ti. Te me ‘sādhū’ti paṭissutvā taṃ purisaṃ jīvantaṃyeva tulāya tuletvā jiyāya anassāsakaṃ māretvā punadeva tulāya tulenti. Yadā so jīvati, tadā lahutaro ca hoti mudutaro ca kammaññataro ca. Yadā pana so kālaṅkato hoti tadā garutaro ca hoti patthinnataro ca akammaññataro ca. Ayampi kho, bho kassapa, pariyāyo, yena me pariyāyena evaṃ hoti – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti. ४२३. “जरी आदरणीय कश्यप असे म्हणतात, तरीही मला याविषयी असेच वाटते – ‘या कारणानेही परलोक नाही, औपपातिक प्राणी नाहीत, आणि चांगल्या-वाईट कर्मांचे फळ किंवा विपाक नाही.’” “पण राजन्य, असे मानण्याचे काही कारण आहे का?” “होय, आदरणीय कश्यप, असे मानण्याचे कारण आहे.” “राजन्य, ते कशा प्रकारे आहे?” “आदरणीय कश्यप, येथे माझे सेवक एखाद्या गुन्हेगार चोराला पकडून माझ्यासमोर आणतात आणि म्हणतात – ‘महाराज, हा आपला गुन्हेगार चोर आहे; याला आपल्याला जी शिक्षा द्यायची असेल ती द्या.’ मी त्यांना असे सांगतो – ‘अरे मित्रांनो, तर मग या माणसाला जिवंत असतानाच तराजूत तोलून घ्या, नंतर धनुष्याच्या दोरीने श्वास रोखून त्याला मारून टाका आणि पुन्हा एकदा तराजूत तोलून घ्या.’ ते माझे म्हणणे ‘फार चांगले’ असे स्वीकारून, त्या माणसाला जिवंत असतानाच तराजूत तोलतात, धनुष्याच्या दोरीने श्वास रोखून त्याला मारतात आणि पुन्हा एकदा तराजूत तोलतात. जेव्हा तो जिवंत असतो, तेव्हा तो अधिक हलका, अधिक मऊ आणि अधिक कार्यक्षम असतो. परंतु जेव्हा तो मृत होतो, तेव्हा तो अधिक जड, अधिक कडक आणि अधिक अकार्यक्षम होतो. आदरणीय कश्यप, हे देखील एक कारण आहे, ज्या कारणाने मला असे वाटते की – ‘या कारणानेही परलोक नाही, औपपातिक प्राणी नाहीत, आणि चांगल्या-वाईट कर्मांचे फळ किंवा विपाक नाही.’” Santattaayoguḷaupamā तप्त लोहगोलाची उपमा 424. ‘‘Tena hi, rājañña, upamaṃ te karissāmi. Upamāya midhekacce viññū purisā bhāsitassa atthaṃ ājānanti. Seyyathāpi, rājañña, puriso divasaṃ santattaṃ [Pg.267] ayoguḷaṃ ādittaṃ sampajjalitaṃ sajotibhūtaṃ tulāya tuleyya. Tamenaṃ aparena samayena sītaṃ nibbutaṃ tulāya tuleyya. Kadā nu kho so ayoguḷo lahutaro vā hoti mudutaro vā kammaññataro vā, yadā vā āditto sampajjalito sajotibhūto, yadā vā sīto nibbuto’’ti? ‘‘Yadā so, bho kassapa, ayoguḷo tejosahagato ca hoti vāyosahagato ca āditto sampajjalito sajotibhūto, tadā lahutaro ca hoti mudutaro ca kammaññataro ca. Yadā pana so ayoguḷo neva tejosahagato hoti na vāyosahagato sīto nibbuto, tadā garutaro ca hoti patthinnataro ca akammaññataro cā’’ti. ‘‘Evameva kho, rājañña, yadāyaṃ kāyo āyusahagato ca hoti usmāsahagato ca viññāṇasahagato ca, tadā lahutaro ca hoti mudutaro ca kammaññataro ca. Yadā panāyaṃ kāyo neva āyusahagato hoti na usmāsahagato na viññāṇasahagato tadā garutaro ca hoti patthinnataro ca akammaññataro ca. Imināpi kho te, rājañña, pariyāyena evaṃ hotu – ‘itipi atthi paro loko, atthi sattā opapātikā, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti. ४२४. “तर मग, राजन्य, मी तुला एक उपमा देतो. या जगात काही बुद्धिमान लोक उपमेच्या द्वारे सांगितलेल्या गोष्टीचा अर्थ समजून घेतात. राजन्य, समजा एखाद्या माणसाने दिवसभर तापवलेला, पेटलेला, प्रज्वलित झालेला आणि धगधगता लोखंडी गोळा तराजूत तोलला. काही वेळानंतर, जेव्हा तो थंड आणि शांत झाला, तेव्हा त्याने तो पुन्हा तराजूत तोलला. तो लोखंडी गोळा कधी अधिक हलका, अधिक मऊ आणि अधिक कार्यक्षम असेल: जेव्हा तो पेटलेला, प्रज्वलित आणि धगधगता असेल तेव्हा, की जेव्हा तो थंड आणि शांत झालेला असेल तेव्हा?” “आदरणीय कश्यप, जेव्हा तो लोखंडी गोळा उष्णतेने आणि वायूने युक्त असतो, पेटलेला, प्रज्वलित आणि धगधगता असतो, तेव्हा तो अधिक हलका, अधिक मऊ आणि अधिक कार्यक्षम असतो. परंतु जेव्हा तो लोखंडी गोळा उष्णतेने आणि वायूने युक्त नसतो, थंड आणि शांत झालेला असतो, तेव्हा तो अधिक जड, अधिक कडक आणि अधिक अकार्यक्षम असतो.” “राजन्य, अगदी याचप्रमाणे हे शरीर आहे. जेव्हा हे शरीर आयुष्य, उष्णता आणि विज्ञानाने युक्त असते, तेव्हा ते अधिक हलके, अधिक मऊ आणि अधिक कार्यक्षम असते. परंतु जेव्हा हे शरीर आयुष्य, उष्णता आणि विज्ञानाने युक्त नसते, तेव्हा ते अधिक जड, अधिक कडक आणि अधिक अकार्यक्षम होते. राजन्य, या कारणानेही तू असे मानले पाहिजेस की – ‘या कारणानेही परलोक आहे, औपपातिक प्राणी आहेत, आणि चांगल्या-वाईट कर्मांचे फळ किंवा विपाक आहे.’” 425. ‘‘Kiñcāpi bhavaṃ kassapo evamāha, atha kho evaṃ me ettha hoti – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti. ‘‘Atthi pana, rājañña, pariyāyo…pe… atthi, bho kassapa, pariyāyo…pe… yathā kathaṃ viya rājaññā’’ti? ‘‘Idha me, bho kassapa, purisā coraṃ āgucāriṃ gahetvā dassenti – ‘ayaṃ te, bhante, coro āgucārī; imassa yaṃ icchasi, taṃ daṇḍaṃ paṇehī’ti. Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘tena hi, bho, imaṃ purisaṃ anupahacca chaviñca cammañca maṃsañca nhāruñca aṭṭhiñca aṭṭhimiñjañca jīvitā voropetha, appeva nāmassa jīvaṃ nikkhamantaṃ passeyyāmā’ti. Te me ‘sādhū’ti paṭissutvā taṃ purisaṃ anupahacca chaviñca…pe… jīvitā voropenti. Yadā so āmato hoti, tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘tena hi, bho, imaṃ purisaṃ uttānaṃ nipātetha, appeva nāmassa jīvaṃ nikkhamantaṃ passeyyāmā’ti. Te taṃ purisaṃ uttānaṃ nipātenti. Nevassa mayaṃ jīvaṃ nikkhamantaṃ passāma. Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘tena hi, bho, imaṃ purisaṃ avakujjaṃ nipātetha… passena nipātetha… dutiyena passena [Pg.268] nipātetha… uddhaṃ ṭhapetha… omuddhakaṃ ṭhapetha… pāṇinā ākoṭetha… leḍḍunā ākoṭetha… daṇḍena ākoṭetha… satthena ākoṭetha… odhunātha sandhunātha niddhunātha, appeva nāmassa jīvaṃ nikkhamantaṃ passeyyāmā’ti. Te taṃ purisaṃ odhunanti sandhunanti niddhunanti. Nevassa mayaṃ jīvaṃ nikkhamantaṃ passāma. Tassa tadeva cakkhu hoti te rūpā, tañcāyatanaṃ nappaṭisaṃvedeti. Tadeva sotaṃ hoti te saddā, tañcāyatanaṃ nappaṭisaṃvedeti. Tadeva ghānaṃ hoti te gandhā, tañcāyatanaṃ nappaṭisaṃvedeti. Sāva jivhā hoti te rasā, tañcāyatanaṃ nappaṭisaṃvedeti. Sveva kāyo hoti te phoṭṭhabbā, tañcāyatanaṃ nappaṭisaṃvedeti. Ayampi kho, bho kassapa, pariyāyo, yena me pariyāyena evaṃ hoti – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti. ४२५. “जरी आदरणीय कश्यप असे म्हणतात, तरीही मला याविषयी असेच वाटते – ‘या कारणानेही परलोक नाही, औपपातिक प्राणी नाहीत, आणि चांगल्या-वाईट कर्मांचे फळ किंवा विपाक नाही.’” “पण राजन्य, असे मानण्याचे काही कारण आहे का?” “होय, आदरणीय कश्यप, असे मानण्याचे कारण आहे.” “राजन्य, ते कशा प्रकारे आहे?” “आदरणीय कश्यप, येथे माझे सेवक एखाद्या गुन्हेगार चोराला पकडून माझ्यासमोर आणतात आणि म्हणतात – ‘महाराज, हा आपला गुन्हेगार चोर आहे; याला आपल्याला जी शिक्षा द्यायची असेल ती द्या.’ मी त्यांना असे सांगतो – ‘अरे मित्रांनो, तर मग या माणसाची बाह्य त्वचा, अंतस्त्वचा, मांस, शिरा, हाडे आणि अस्थिमज्जा यांना कोणतीही इजा न पोहोचवता त्याला जिवंतपणापासून वंचित करा, जेणेकरून कदाचित आपण त्याचा जीव बाहेर पडताना पाहू शकू.’ ते माझे म्हणणे ‘फार चांगले’ असे स्वीकारून, त्या माणसाची बाह्य त्वचा... इत्यादींना कोणतीही इजा न पोहोचवता त्याला जिवंतपणापासून वंचित करतात. जेव्हा तो अर्धमेला होतो, तेव्हा मी त्यांना असे सांगतो – ‘अरे मित्रांनो, तर मग या माणसाला उताणे निजवा, जेणेकरून कदाचित आपण त्याचा जीव बाहेर पडताना पाहू शकू.’ ते त्या माणसाला उताणे निजवतात. पण आम्हाला त्याचा जीव बाहेर पडताना दिसत नाही. मग मी त्यांना असे सांगतो – ‘अरे मित्रांनो, तर मग या माणसाला पालथे निजवा... एका कुशीवर निजवा... दुसऱ्या कुशीवर निजवा... उभे करा... डोके खाली पाय वर करून ठेवा... हाताने ठोका... दगडाने मारा... काठीने मारा... शस्त्राने मारा... त्याला इकडे-तिकडे हलवा, जोराने हलवा, सर्व बाजूंनी हलवा, जेणेकरून कदाचित आपण त्याचा जीव बाहेर पडताना पाहू शकू.’ ते त्या माणसाला इकडे-तिकडे हलवतात, जोराने हलवतात, सर्व बाजूंनी हलवतात. पण आम्हाला त्याचा जीव बाहेर पडताना दिसत नाही. त्याचे डोळे तसेच असतात आणि रूपेही तशीच असतात, पण तो त्या डोळ्यांनी त्या आयतनाचा अनुभव घेत नाही. त्याचे कान तसेच असतात आणि शब्दही तसेच असतात, पण तो त्या कानांनी त्या आयतनाचा अनुभव घेत नाही. त्याचे नाक तसेच असते आणि गंधही तसेच असतात, पण तो त्या नाकाने त्या आयतनाचा अनुभव घेत नाही. त्याची जीभ तशीच असते आणि रसही तसेच असतात, पण तो त्या जिभेने त्या आयतनाचा अनुभव घेत नाही. त्याचे शरीर तसेच असते आणि स्पर्शही तसेच असतात, पण तो त्या शरीराने त्या आयतनाचा अनुभव घेत नाही. आदरणीय कश्यप, हे देखील एक कारण आहे, ज्या कारणाने मला असे वाटते की – ‘या कारणानेही परलोक नाही, औपपातिक प्राणी नाहीत, आणि चांगल्या-वाईट कर्मांचे फळ किंवा विपाक नाही.’” Saṅkhadhamaupamā शंखवादकाची उपमा 426. ‘‘Tena hi, rājañña, upamaṃ te karissāmi. Upamāya midhekacce viññū purisā bhāsitassa atthaṃ ājānanti. Bhūtapubbaṃ, rājañña, aññataro saṅkhadhamo saṅkhaṃ ādāya paccantimaṃ janapadaṃ agamāsi. So yena aññataro gāmo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā majjhe gāmassa ṭhito tikkhattuṃ saṅkhaṃ upalāpetvā saṅkhaṃ bhūmiyaṃ nikkhipitvā ekamantaṃ nisīdi. Atha kho, rājañña, tesaṃ paccantajanapadānaṃ manussānaṃ etadahosi – ‘ambho kassa nu kho eso saddo evaṃrajanīyo evaṃkamanīyo evaṃmadanīyo evaṃbandhanīyo evaṃmucchanīyo’ti. Sannipatitvā taṃ saṅkhadhamaṃ etadavocuṃ – ‘ambho, kassa nu kho eso saddo evaṃrajanīyo evaṃkamanīyo evaṃmadanīyo evaṃbandhanīyo evaṃmucchanīyo’ti. ‘Eso kho, bho, saṅkho nāma yasseso saddo evaṃrajanīyo evaṃkamanīyo evaṃmadanīyo evaṃbandhanīyo evaṃmucchanīyo’ti. Te taṃ saṅkhaṃ uttānaṃ nipātesuṃ – ‘vadehi, bho saṅkha, vadehi, bho saṅkhā’ti. Neva so saṅkho saddamakāsi. Te taṃ saṅkhaṃ avakujjaṃ nipātesuṃ, passena nipātesuṃ, dutiyena passena nipātesuṃ, uddhaṃ ṭhapesuṃ, omuddhakaṃ ṭhapesuṃ, pāṇinā ākoṭesuṃ, leḍḍunā ākoṭesuṃ, daṇḍena ākoṭesuṃ, satthena ākoṭesuṃ, odhuniṃsu [Pg.269] sandhuniṃsu niddhuniṃsu – ‘vadehi, bho saṅkha, vadehi, bho saṅkhā’ti. Neva so saṅkho saddamakāsi. ४२६. “तर मग, राजन्य, मी तुला एक उपमा देतो. या जगात काही सुज्ञ लोक उपमेच्या द्वारे सांगितलेल्या गोष्टीचा अर्थ समजून घेतात. पूर्वीची गोष्ट आहे, राजन्य, एक शंख वाजवणारा माणूस शंख घेऊन एका सीमावर्ती प्रांतात गेला. तो एका गावाजवळ आला; तिथे येऊन गावाच्या मध्यभागी उभा राहून त्याने तीन वेळा शंख फुंकला आणि शंख जमिनीवर ठेवून तो एका बाजूला बसला. तेव्हा, राजन्य, त्या सीमावर्ती प्रांतातील लोकांना असे वाटले – ‘अरे, हा आवाज कोणाचा आहे जो इतका रंजनीय, इतका कमनीय, इतका मदनीय, इतका बंधनीय आणि इतका मुच्छनीय आहे?’ त्यांनी एकत्र येऊन त्या शंख वाजवणाऱ्याला विचारले – ‘अरे, हा आवाज कोणाचा आहे जो इतका रंजनीय, कमनीय, मदनीय, बंधनीय आणि मुच्छनीय आहे?’ (तो म्हणाला) ‘मित्रांनो, हा शंख नावाचा वाद्य आहे, ज्याचा हा आवाज इतका रंजनीय, कमनीय, मदनीय, बंधनीय आणि मुच्छनीय आहे.’ त्यांनी तो शंख उताणा ठेवला आणि म्हणाले – ‘वाज, शंखा वाज! वाज, शंखा वाज!’ पण त्या शंखाने काहीच आवाज केला नाही. त्यांनी तो शंख पालथा घातला, एका कुशीवर ठेवला, दुसऱ्या कुशीवर ठेवला, उभा केला, उलटा उभा केला, हाताने ठोकला, ढेकळाने ठोकला, काठीने मारला, शस्त्राने मारला, इकडे-तिकडे हलवला, झटकला, हलवून हलवून पाहिला – ‘वाज, शंखा वाज! वाज, शंखा वाज!’ पण त्या शंखाने काहीच आवाज केला नाही.” ‘‘Atha kho, rājañña, tassa saṅkhadhamassa etadahosi – ‘yāva bālā ime paccantajanapadāmanussā, kathañhi nāma ayoniso saṅkhasaddaṃ gavesissantī’ti. Tesaṃ pekkhamānānaṃ saṅkhaṃ gahetvā tikkhattuṃ saṅkhaṃ upalāpetvā saṅkhaṃ ādāya pakkāmi. Atha kho, rājañña, tesaṃ paccantajanapadānaṃ manussānaṃ etadahosi – ‘yadā kira, bho, ayaṃ saṅkho nāma purisasahagato ca hoti vāyāmasahagato ca vāyusahagato ca, tadāyaṃ saṅkho saddaṃ karoti, yadā panāyaṃ saṅkho neva purisasahagato hoti na vāyāmasahagato na vāyusahagato, nāyaṃ saṅkho saddaṃ karotī’ti. Evameva kho, rājañña, yadāyaṃ kāyo āyusahagato ca hoti usmāsahagato ca viññāṇasahagato ca, tadā abhikkamatipi paṭikkamatipi tiṭṭhatipi nisīdatipi seyyampi kappeti, cakkhunāpi rūpaṃ passati, sotenapi saddaṃ suṇāti, ghānenapi gandhaṃ ghāyati, jivhāyapi rasaṃ sāyati, kāyenapi phoṭṭhabbaṃ phusati, manasāpi dhammaṃ vijānāti. Yadā panāyaṃ kāyo neva āyusahagato hoti, na usmāsahagato, na viññāṇasahagato, tadā neva abhikkamati na paṭikkamati na tiṭṭhati na nisīdati na seyyaṃ kappeti, cakkhunāpi rūpaṃ na passati, sotenapi saddaṃ na suṇāti, ghānenapi gandhaṃ na ghāyati, jivhāyapi rasaṃ na sāyati, kāyenapi phoṭṭhabbaṃ na phusati, manasāpi dhammaṃ na vijānāti. Imināpi kho te, rājañña, pariyāyena evaṃ hotu – ‘itipi atthi paro loko, atthi sattā opapātikā, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’ti. “तेव्हा, राजन्य, त्या शंख वाजवणाऱ्याच्या मनात असा विचार आला – ‘हे सीमावर्ती प्रांतातील लोक किती मूर्ख आहेत! हे शंखाचा आवाज किती अयोग्य पद्धतीने शोधत आहेत!’ मग त्यांच्या देखत त्याने शंख हातात घेतला, तीन वेळा फुंकला आणि शंख घेऊन निघून गेला. तेव्हा, राजन्य, त्या सीमावर्ती प्रांतातील लोकांना असे वाटले – ‘अरे मित्रांनो, जेव्हा हा शंख माणसाच्या संपर्कात येतो, प्रयत्नाच्या संपर्कात येतो आणि हवेच्या संपर्कात येतो, तेव्हाच हा शंख आवाज करतो. पण जेव्हा हा शंख माणसाच्या संपर्कात नसतो, प्रयत्नाच्या संपर्कात नसतो आणि हवेच्या संपर्कात नसतो, तेव्हा हा शंख आवाज करत नाही.’ याचप्रमाणे, राजन्य, जेव्हा हे शरीर आयुष्याने, उष्णतेने आणि विज्ञानाने युक्त असते, तेव्हाच ते पुढे जाते, मागे येते, उभे राहते, बसते, झोपते, डोळ्यांनी रूप पाहते, कानाने शब्द ऐकते, नाकाने गंध घेते, जिभेने चव घेते, शरीराने स्पर्शाचा अनुभव घेते आणि मनाने धर्मांना जाणते. पण जेव्हा हे शरीर आयुष्याने युक्त नसते, उष्णतेने युक्त नसते आणि विज्ञानाने युक्त नसते, तेव्हा ते पुढे जात नाही, मागे येत नाही, उभे राहत नाही, बसत नाही, झोपत नाही, डोळ्यांनी रूप पाहत नाही, कानाने शब्द ऐकत नाही, नाकाने गंध घेत नाही, जिभेने चव घेत नाही, शरीराने स्पर्शाचा अनुभव घेत नाही आणि मनाने धर्मांना जाणत नाही. राजन्य, या कारणावरूनही तू असे मानले पाहिजेस की – ‘परलोक आहे, औपपातिक प्राणी आहेत आणि सुकृत-दुष्कृत कर्मांचे फळ व विपाक आहे.’” 427. ‘‘Kiñcāpi bhavaṃ kassapo evamāha, atha kho evaṃ me ettha hoti – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti. ‘‘Atthi pana, rājañña, pariyāyo…pe… atthi, bho kassapa, pariyāyo…pe… yathā kathaṃ viya rājaññā’’ti? ‘‘Idha me, bho kassapa, purisā coraṃ āgucāriṃ gahetvā dassenti – ‘ayaṃ te, bhante, coro āgucārī, imassa yaṃ icchasi, taṃ daṇḍaṃ paṇehī’ti. Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘tena hi, bho, imassa purisassa chaviṃ chindatha[Pg.270], appeva nāmassa jīvaṃ passeyyāmā’ti. Te tassa purisassa chaviṃ chindanti. Nevassa mayaṃ jīvaṃ passāma. Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘tena hi, bho, imassa purisassa cammaṃ chindatha, maṃsaṃ chindatha, nhāruṃ chindatha, aṭṭhiṃ chindatha, aṭṭhimiñjaṃ chindatha, appeva nāmassa jīvaṃ passeyyāmā’ti. Te tassa purisassa aṭṭhimiñjaṃ chindanti, nevassa mayaṃ jīvaṃ passeyyāma. Ayampi kho, bho kassapa, pariyāyo, yena me pariyāyena evaṃ hoti – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti. ४२७. “जरी पूज्य कश्यप असे म्हणतात, तरीही माझे या बाबतीत असेच मत आहे की – ‘परलोक नाही, औपपातिक प्राणी नाहीत आणि सुकृत-दुष्कृत कर्मांचे फळ व विपाक नाही.’ ‘पण राजन्य, असे मानण्याचे काही कारण आहे का?’ ‘होय, पूज्य कश्यप, असे मानण्याचे कारण आहे.’ ‘ते कसे काय, राजन्य?’ ‘इथे, पूज्य कश्यप, माझे सेवक एका गुन्हेगार चोराला पकडून माझ्यासमोर आणतात आणि म्हणतात – ‘महाराज, हा आपला गुन्हेगार चोर आहे. याला आपल्याला हवी ती शिक्षा द्या.’ तेव्हा मी त्यांना असे सांगतो – ‘तर मग, मित्रांनो, या माणसाची बाह्य त्वचा सोलून काढा, कदाचित आपल्याला त्याचा जीव पाहायला मिळेल.’ ते त्या माणसाची बाह्य त्वचा सोलतात, पण आम्हाला त्याचा जीव दिसत नाही. मग मी त्यांना सांगतो – ‘तर मग, मित्रांनो, या माणसाची जाड त्वचा काढा, मांस कापा, शिरा कापा, हाडे कापा, हाडांमधील मज्जा कापा, कदाचित आपल्याला त्याचा जीव पाहायला मिळेल.’ ते त्या माणसाच्या हाडांमधील मज्जाही कापतात, पण आम्हाला त्याचा जीव दिसत नाही. पूज्य कश्यप, हे देखील एक कारण आहे, ज्या कारणाने माझे असे मत आहे की – ‘परलोक नाही, औपपातिक प्राणी नाहीत आणि सुकृत-दुष्कृत कर्मांचे फळ व विपाक नाही.’” Aggikajaṭilaupamā “अग्निक जटिलाची उपमा” 428. ‘‘Tena hi, rājañña, upamaṃ te karissāmi. Upamāya midhekacce viññū purisā bhāsitassa atthaṃ ājānanti. Bhūtapubbaṃ, rājañña, aññataro aggiko jaṭilo araññāyatane paṇṇakuṭiyā sammati. Atha kho, rājañña, aññataro janapade sattho vuṭṭhāsi. Atha kho so sattho tassa aggikassa jaṭilassa assamassa sāmantā ekarattiṃ vasitvā pakkāmi. Atha kho, rājañña, tassa aggikassa jaṭilassa etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ yena so satthavāso tenupasaṅkameyyaṃ, appeva nāmettha kiñci upakaraṇaṃ adhigaccheyya’nti. Atha kho so aggiko jaṭilo kālasseva vuṭṭhāya yena so satthavāso tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā addasa tasmiṃ satthavāse daharaṃ kumāraṃ mandaṃ uttānaseyyakaṃ chaḍḍitaṃ. Disvānassa etadahosi – ‘na kho me taṃ patirūpaṃ yaṃ me pekkhamānassa manussabhūto kālaṅkareyya; yaṃnūnāhaṃ imaṃ dārakaṃ assamaṃ netvā āpādeyyaṃ poseyyaṃ vaḍḍheyya’nti. Atha kho so aggiko jaṭilo taṃ dārakaṃ assamaṃ netvā āpādesi posesi vaḍḍhesi. Yadā so dārako dasavassuddesiko vā hoti dvādasavassuddesiko vā, atha kho tassa aggikassa jaṭilassa janapade kañcideva karaṇīyaṃ uppajji. Atha kho so aggiko jaṭilo taṃ dārakaṃ etadavoca – ‘icchāmahaṃ, tāta, janapadaṃ gantuṃ; aggiṃ, tāta, paricareyyāsi. Mā ca te aggi nibbāyi. Sace ca te aggi nibbāyeyya, ayaṃ vāsī imāni kaṭṭhāni idaṃ araṇisahitaṃ, aggiṃ nibbattetvā aggiṃ [Pg.271] paricareyyāsī’ti. Atha kho so aggiko jaṭilo taṃ dārakaṃ evaṃ anusāsitvā janapadaṃ agamāsi. Tassa khiḍḍāpasutassa aggi nibbāyi. ४२८. “तर मग, हे राजन्य, मी तुला एक उपमा देतो. या जगात काही बुद्धिमान लोक उपमेच्या द्वारेही सांगितलेल्या गोष्टीचा अर्थ समजून घेतात. पूर्वीची गोष्ट आहे, हे राजन्य, एक अग्निहोत्री जटाधारी तपस्वी अरण्यातील एका पर्णकुटीत राहत असे. त्यानंतर, हे राजन्य, जनपदातील एक व्यापारी तांडा प्रवासाला निघाला होता. तो व्यापारी तांडा त्या अग्निहोत्री जटाधारी तपस्वीच्या आश्रमाजवळ एक रात्र मुक्काम करून निघून गेला. त्यानंतर, हे राजन्य, त्या अग्निहोत्री जटाधारी तपस्वीच्या मनात असा विचार आला – ‘मी त्या व्यापारी तांड्याच्या मुक्कामाच्या ठिकाणी जावे, कदाचित मला तिथे काही उपयुक्त वस्तू मिळेल.’ त्यानंतर तो अग्निहोत्री जटाधारी तपस्वी पहाटेच उठून जेथे तो व्यापारी तांडा थांबला होता, तेथे गेला. तेथे पोहोचल्यावर त्याने त्या व्यापारी तांड्याच्या मुक्कामाच्या ठिकाणी एका लहान, दुर्बळ, पाठीवर निजलेल्या आणि टाकून दिलेल्या बालकाला पाहिले. त्याला पाहून त्याच्या मनात असा विचार आला – ‘माझ्या डोळ्यांदेखत एका मानवी जिवाने प्राण सोडावेत, हे मला योग्य वाटत नाही. मी या बालकाला आश्रमात घेऊन जावे, त्याचे रक्षण करावे, त्याचे पालनपोषण करावे आणि त्याला मोठे करावे.’ त्यानंतर त्या अग्निहोत्री जटाधारी तपस्वीने त्या बालकाला आश्रमात आणले, त्याचे रक्षण केले, पालनपोषण केले आणि त्याला मोठे केले. जेव्हा ते मूल दहा किंवा बारा वर्षांचे झाले, तेव्हा त्या अग्निहोत्री जटाधारी तपस्वीला जनपदात काही काम निर्माण झाले. तेव्हा त्या अग्निहोत्री जटाधारी तपस्वीने त्या मुलाला म्हटले – ‘बाळा, मला जनपदात जायचे आहे. बाळा, तू अग्नीची काळजी घे. तुझा अग्नी विझू देऊ नकोस. आणि जर तुझा अग्नी विझला, तर ही तासणी, ही लाकडे आणि हे अरणी-साहित्य आहे; याने अग्नी प्रज्वलित करून अग्नीची काळजी घे.’ त्यानंतर तो अग्निहोत्री जटाधारी तपस्वी त्या मुलाला असा उपदेश करून जनपदात निघून गेला. तो मुलगा खेळण्यात मग्न असताना अग्नी विझून गेला।” ‘‘Atha kho tassa dārakassa etadahosi – ‘pitā kho maṃ evaṃ avaca – ‘‘aggiṃ, tāta, paricareyyāsi. Mā ca te aggi nibbāyi. Sace ca te aggi nibbāyeyya, ayaṃ vāsī imāni kaṭṭhāni idaṃ araṇisahitaṃ, aggiṃ nibbattetvā aggiṃ paricareyyāsī’’ti. Yaṃnūnāhaṃ aggiṃ nibbattetvā aggiṃ paricareyya’nti. Atha kho so dārako araṇisahitaṃ vāsiyā tacchi – ‘appeva nāma aggiṃ adhigaccheyya’nti. Neva so aggiṃ adhigacchi. Araṇisahitaṃ dvidhā phālesi, tidhā phālesi, catudhā phālesi, pañcadhā phālesi, dasadhā phālesi, satadhā phālesi, sakalikaṃ sakalikaṃ akāsi, sakalikaṃ sakalikaṃ karitvā udukkhale koṭṭesi, udukkhale koṭṭetvā mahāvāte opuni – ‘appeva nāma aggiṃ adhigaccheyya’nti. Neva so aggiṃ adhigacchi. “त्यानंतर त्या मुलाच्या मनात असा विचार आला – ‘वडिलांनी मला असे म्हटले होते – “बाळा, तू अग्नीची काळजी घे. तुझा अग्नी विझू देऊ नकोस. आणि जर तुझा अग्नी विझला, तर ही तासणी, ही लाकडे आणि हे अरणी-साहित्य आहे; याने अग्नी प्रज्वलित करून अग्नीची काळजी घे.” तर मग मी अग्नी प्रज्वलित करून अग्नीची काळजी घ्यावी.’ त्यानंतर त्या मुलाने ‘कदाचित मला अग्नी मिळेल’ या विचाराने अरणी-साहित्याला तासणीने तासले. पण त्याला अग्नी मिळाला नाही. त्याने अरणी-साहित्याचे दोन तुकडे केले, तीन तुकडे केले, चार तुकडे केले, पाच तुकडे केले, दहा तुकडे केले, शंभर तुकडे केले, त्याचे बारीक बारीक तुकडे केले. बारीक बारीक तुकडे करून त्याने ते उखळात कुटले. उखळात कुटून ‘कदाचित मला अग्नी मिळेल’ या विचाराने ते जोरदार वाऱ्यात उडवले. तरीही त्याला अग्नी मिळाला नाही।” ‘‘Atha kho so aggiko jaṭilo janapade taṃ karaṇīyaṃ tīretvā yena sako assamo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā taṃ dārakaṃ etadavoca – ‘kacci te, tāta, aggi na nibbuto’ti? ‘Idha me, tāta, khiḍḍāpasutassa aggi nibbāyi. Tassa me etadahosi – ‘‘pitā kho maṃ evaṃ avaca aggiṃ, tāta, paricareyyāsi. Mā ca te, tāta, aggi nibbāyi. Sace ca te aggi nibbāyeyya, ayaṃ vāsī imāni kaṭṭhāni idaṃ araṇisahitaṃ, aggiṃ nibbattetvā aggiṃ paricareyyāsīti. Yaṃnūnāhaṃ aggiṃ nibbattetvā aggiṃ paricareyya’’nti. Atha khvāhaṃ, tāta, araṇisahitaṃ vāsiyā tacchiṃ – ‘‘appeva nāma aggiṃ adhigaccheyya’’nti. Nevāhaṃ aggiṃ adhigacchiṃ. Araṇisahitaṃ dvidhā phālesiṃ, tidhā phālesiṃ, catudhā phālesiṃ, pañcadhā phālesiṃ, dasadhā phālesiṃ, satadhā phālesiṃ, sakalikaṃ sakalikaṃ akāsiṃ, sakalikaṃ sakalikaṃ karitvā udukkhale koṭṭesiṃ, udukkhale koṭṭetvā mahāvāte opuniṃ – ‘‘appeva nāma aggiṃ adhigaccheyya’’nti. Nevāhaṃ aggiṃ adhigacchi’’’nti. Atha kho tassa aggikassa jaṭilassa etadahosi – ‘yāva bālo ayaṃ dārako abyatto, kathañhi nāma ayoniso aggiṃ gavesissatī’ti. Tassa pekkhamānassa araṇisahitaṃ gahetvā aggiṃ nibbattetvā taṃ dārakaṃ etadavoca [Pg.272] – ‘evaṃ kho, tāta, aggi nibbattetabbo. Na tveva yathā tvaṃ bālo abyatto ayoniso aggiṃ gavesī’ti. Evameva kho tvaṃ, rājañña, bālo abyatto ayoniso paralokaṃ gavesissasi. Paṭinissajjetaṃ, rājañña, pāpakaṃ diṭṭhigataṃ, paṭinissajjetaṃ, rājañña, pāpakaṃ diṭṭhigataṃ, mā te ahosi dīgharattaṃ ahitāya dukkhāyā’’ti. “त्यानंतर तो अग्निहोत्री जटाधारी तपस्वी जनपदातील आपले काम संपवून आपल्या आश्रमात परत आला. तेथे आल्यावर त्याने त्या मुलाला विचारले – ‘बाळा, तुझा अग्नी विझला तर नाही ना?’ ‘पिताजी, मी खेळण्यात मग्न असताना येथे अग्नी विझून गेला. तेव्हा माझ्या मनात असा विचार आला – “वडिलांनी मला असे म्हटले होते – बाळा, तू अग्नीची काळजी घे. बाळा, तुझा अग्नी विझू देऊ नकोस. आणि जर तुझा अग्नी विझला, तर ही तासणी, ही लाकडे आणि हे अरणी-साहित्य आहे; याने अग्नी प्रज्वलित करून अग्नीची काळजी घे.” तर मग मी अग्नी प्रज्वलित करून अग्नीची काळजी घ्यावी.’ ‘त्यानंतर, पिताजी, मी “कदाचित मला अग्नी मिळेल” या विचाराने अरणी-साहित्याला तासणीने तासले. पण मला अग्नी मिळाला नाही. मी अरणी-साहित्याचे दोन तुकडे केले, तीन तुकडे केले, चार तुकडे केले, पाच तुकडे केले, दहा तुकडे केले, शंभर तुकडे केले, त्याचे बारीक बारीक तुकडे केले. बारीक बारीक तुकडे करून मी ते उखळात कुटले. उखळात कुटून “कदाचित मला अग्नी मिळेल” या विचाराने ते जोरदार वाऱ्यात उडवले. तरीही मला अग्नी मिळाला नाही.’ तेव्हा त्या अग्निहोत्री जटाधारी तपस्वीच्या मनात असा विचार आला – ‘हा मुलगा किती मूर्ख आणि अज्ञानी आहे! हा अयोग्य पद्धतीने अग्नी कसा काय शोधत आहे!’ त्यानंतर त्याने त्या मुलाच्या देखत अरणी-साहित्य घेऊन अग्नी प्रज्वलित केला आणि त्या मुलाला म्हटले – ‘बाळा, अग्नी असा प्रज्वलित करायचा असतो. तुझ्यासारख्या मूर्ख, अज्ञानी माणसासारखा अयोग्य पद्धतीने अग्नी शोधायचा नसतो.’ त्याचप्रमाणे, हे राजन्य, तू मूर्ख, अज्ञानी आणि अयोग्य पद्धतीने परलोकाचा शोध घेत आहेस. हे राजन्य, या वाईट दृष्टीचा त्याग कर! हे राजन्य, या वाईट दृष्टीचा त्याग कर! हे तुझ्यासाठी दीर्घकाळ अहिताचे आणि दुःखाचे कारण न बनो.’ असे कुमारकस्सप म्हणाले।” 429. ‘‘Kiñcāpi bhavaṃ kassapo evamāha, atha kho nevāhaṃ sakkomi idaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ paṭinissajjituṃ. Rājāpi maṃ pasenadi kosalo jānāti tirorājānopi – ‘pāyāsi rājañño evaṃvādī evaṃdiṭṭhī – ‘‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’ti. Sacāhaṃ, bho kassapa, idaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ paṭinissajjissāmi, bhavissanti me vattāro – ‘yāva bālo pāyāsi rājañño abyatto duggahitagāhī’ti. Kopenapi naṃ harissāmi, makkhenapi naṃ harissāmi, palāsenapi naṃ harissāmī’’ti. ४२९. “जरी भन्ते कस्सप असे म्हणत असले, तरी मी या वाईट दृष्टीचा त्याग करू शकत नाही. राजा प्रसेनजित कोसल आणि इतर देशांचे राजेही मला ओळखतात की – ‘पायसी राजन्य अशा मताचा आणि अशा दृष्टीचा आहे की – “परलोक नाही, औपपातिक प्राणी नाहीत, चांगल्या आणि वाईट कर्मांचे फळ किंवा विपाक नाही.”’ हे भन्ते कस्सप, जर मी या वाईट दृष्टीचा त्याग केला, तर लोक माझी निंदा करतील की – ‘पायसी राजन्य किती मूर्ख, अज्ञानी आणि चुकीचे मत घट्ट धरून ठेवणारा आहे!’ मी क्रोधापोटी, मत्सरापोटी आणि ईर्षेपोटी याच दृष्टीला धरून ठेवीन।” Dve satthavāhaupamā दोन सार्थवाहांची उपमा 430. ‘‘Tena hi, rājañña, upamaṃ te karissāmi. Upamāya midhekacce viññū purisā bhāsitassa atthaṃ ājānanti. Bhūtapubbaṃ, rājañña, mahāsakaṭasattho sakaṭasahassaṃ puratthimā janapadā pacchimaṃ janapadaṃ agamāsi. So yena yena gacchi, khippaṃyeva pariyādiyati tiṇakaṭṭhodakaṃ haritakapaṇṇaṃ. Tasmiṃ kho pana satthe dve satthavāhā ahesuṃ eko pañcannaṃ sakaṭasatānaṃ, eko pañcannaṃ sakaṭasatānaṃ. Atha kho tesaṃ satthavāhānaṃ etadahosi – ‘ayaṃ kho mahāsakaṭasattho sakaṭasahassaṃ; te mayaṃ yena yena gacchāma, khippameva pariyādiyati tiṇakaṭṭhodakaṃ haritakapaṇṇaṃ. Yaṃnūna mayaṃ imaṃ satthaṃ dvidhā vibhajeyyāma – ekato pañca sakaṭasatāni ekato pañca sakaṭasatānī’ti. Te taṃ satthaṃ dvidhā vibhajiṃsu ekato pañca sakaṭasatāni, ekato pañca sakaṭasatāni. Eko satthavāho bahuṃ tiṇañca kaṭṭhañca udakañca āropetvā satthaṃ payāpesi. Dvīhatīhapayāto kho pana so sattho addasa purisaṃ kāḷaṃ lohitakkhaṃ sannaddhakalāpaṃ kumudamāliṃ allavatthaṃ allakesaṃ kaddamamakkhitehi cakkehi [Pg.273] bhadrena rathena paṭipathaṃ āgacchantaṃ’, disvā etadavoca – ‘kuto, bho, āgacchasī’ti? ‘Amukamhā janapadā’ti. ‘Kuhiṃ gamissasī’ti? ‘Amukaṃ nāma janapada’nti. ‘Kacci, bho, purato kantāre mahāmegho abhippavuṭṭho’ti? ‘Evaṃ, bho, purato kantāre mahāmegho abhippavuṭṭho, āsittodakāni vaṭumāni, bahu tiṇañca kaṭṭhañca udakañca. Chaḍḍetha, bho, purāṇāni tiṇāni kaṭṭhāni udakāni, lahubhārehi sakaṭehi sīghaṃ sīghaṃ gacchatha, mā yoggāni kilamitthā’ti. ४३०. तर मग, राजन्य, मी तुला एक उपमा देतो. उपमेच्या द्वारे या जगातील काही बुद्धिमान लोक बोललेल्या गोष्टीचा अर्थ समजून घेतात. राजन्य, पूर्वीची गोष्ट आहे, एक हजार गाड्यांचा एक मोठा व्यापारी तांडा (सार्थ) पूर्व जनपदाकडून पश्चिम जनपदाकडे चालला होता. तो तांडा ज्या ज्या मार्गाने जात असे, तिथले गवत, लाकूड, पाणी आणि हिरवी पाने लवकरच संपून जात असत. त्या तांड्यामध्ये दोन तांडाप्रमुख (सार्थवाह) होते; एक पाचशे गाड्यांचा प्रमुख होता आणि दुसरा पाचशे गाड्यांचा प्रमुख होता. त्यानंतर त्या तांडाप्रमुखांच्या मनात असा विचार आला—'हा एक हजार गाड्यांचा मोठा तांडा आहे. आपण ज्या ज्या ठिकाणी जातो, तिथे गवत, लाकूड, पाणी आणि हिरवी पाने लवकरच संपून जातात. तर मग आपण या तांड्याचे दोन भाग केले तर किती बरे होईल—एका बाजूला पाचशे गाड्या आणि दुसऱ्या बाजूला पाचशे गाड्या.' त्यांनी त्या तांड्याचे दोन भाग केले—एका बाजूला पाचशे गाड्या आणि दुसऱ्या बाजूला पाचशे गाड्या. त्यातील एका तांडाप्रमुखाने भरपूर गवत, लाकूड आणि पाणी गाड्यांवर लादले आणि आपला तांडा पुढे रवाना केला. दोन-तीन दिवसांच्या प्रवासानंतर, त्या तांडाप्रमुखाने एका माणसाला पाहिले, जो काळाकभिन्न होता, ज्याचे डोळे लाल होते, ज्याने पाठीवर भाता बांधला होता, डोक्यावर पांढऱ्या कमळांची माळ घातली होती, कपडे आणि केस ओले होते, आणि चिखलाने माखलेली चाके असलेल्या एका सुंदर रथातून तो समोरून येत होता. त्याला पाहून तो म्हणाला—'हे महाशय, आपण कोठून येत आहात?' 'अमुक जनपदातून.' 'आपण कोठे जात आहात?' 'अमुक नावाच्या जनपदाकडे.' 'हे महाशय, पुढे अरण्यात मोठा पाऊस पडला आहे का?' 'होय महाशय, पुढे अरण्यात मोठा पाऊस पडला आहे. रस्ते पाण्याने भरले आहेत, भरपूर गवत, लाकूड आणि पाणी आहे. महाशय, तुमचे जुने गवत, लाकूड आणि पाणी फेकून द्या आणि हलक्या वजनाच्या गाड्यांसह वेगाने पुढे जा, बैलांना थकवू नका.' ‘‘Atha kho so satthavāho satthike āmantesi – ‘ayaṃ, bho, puriso evamāha – ‘‘purato kantāre mahāmegho abhippavuṭṭho, āsittodakāni vaṭumāni, bahu tiṇañca kaṭṭhañca udakañca. Chaḍḍetha, bho, purāṇāni tiṇāni kaṭṭhāni udakāni, lahubhārehi sakaṭehi sīghaṃ sīghaṃ gacchatha, mā yoggāni kilamitthā’’ti. Chaḍḍetha, bho, purāṇāni tiṇāni kaṭṭhāni udakāni, lahubhārehi sakaṭehi satthaṃ payāpethā’ti. ‘Evaṃ, bho’ti kho te satthikā tassa satthavāhassa paṭissutvā chaḍḍetvā purāṇāni tiṇāni kaṭṭhāni udakāni lahubhārehi sakaṭehi satthaṃ payāpesuṃ. Te paṭhamepi satthavāse na addasaṃsu tiṇaṃ vā kaṭṭhaṃ vā udakaṃ vā. Dutiyepi satthavāse… tatiyepi satthavāse… catutthepi satthavāse… pañcamepi satthavāse… chaṭṭhepi satthavāse… sattamepi satthavāse na addasaṃsu tiṇaṃ vā kaṭṭhaṃ vā udakaṃ vā. Sabbeva anayabyasanaṃ āpajjiṃsu. Ye ca tasmiṃ satthe ahesuṃ manussā vā pasū vā, sabbe so yakkho amanusso bhakkhesi. Aṭṭhikāneva sesāni. त्यानंतर त्या तांडाप्रमुखाने तांड्यातील लोकांना बोलावून म्हटले—'हे महाशयांनो, हा माणूस असे म्हणतोय—"पुढे अरण्यात मोठा पाऊस पडला आहे, रस्ते पाण्याने भरले आहेत, भरपूर गवत, लाकूड आणि पाणी आहे. महाशय, तुमचे जुने गवत, लाकूड आणि पाणी फेकून द्या आणि हलक्या वजनाच्या गाड्यांसह वेगाने पुढे जा, बैलांना थकवू नका." म्हणून महाशयांनो, तुमचे जुने गवत, लाकूड आणि पाणी फेकून द्या आणि हलक्या गाड्यांसह तांडा पुढे न्या.' 'होय महाशय,' असे म्हणून त्या तांड्यातील लोकांनी आपल्या तांडाप्रमुखाचे ऐकले आणि जुने गवत, लाकूड व पाणी फेकून दिले आणि हलक्या गाड्यांसह तांडा पुढे नेला. त्यांना पहिल्या मुक्कामाच्या ठिकाणी गवत, लाकूड किंवा पाणी काहीही आढळले नाही. दुसऱ्या मुक्कामाच्या ठिकाणीही नाही... तिसऱ्या मुक्कामाच्या ठिकाणीही नाही... चौथ्या मुक्कामाच्या ठिकाणीही नाही... पाचव्या मुक्कामाच्या ठिकाणीही नाही... सहाव्या मुक्कामाच्या ठिकाणीही नाही... सातव्या मुक्कामाच्या ठिकाणीही त्यांना गवत, लाकूड किंवा पाणी काहीही आढळले नाही. ते सर्व जण मोठ्या विनाशाला आणि संकटाला बळी पडले. त्या तांड्यामध्ये जे काही मनुष्य किंवा पशू होते, त्या सर्वांना त्या अमानुष यक्षाने खाऊन टाकले. केवळ त्यांची हाडेच शिल्लक राहिली. ‘‘Yadā aññāsi dutiyo satthavāho – ‘bahunikkhanto kho, bho, dāni so sattho’ti bahuṃ tiṇañca kaṭṭhañca udakañca āropetvā satthaṃ payāpesi. Dvīhatīhapayāto kho pana so sattho addasa purisaṃ kāḷaṃ lohitakkhaṃ sannaddhakalāpaṃ kumudamāliṃ allavatthaṃ allakesaṃ kaddamamakkhitehi cakkehi bhadrena rathena paṭipathaṃ āgacchantaṃ, disvā etadavoca – ‘kuto, bho, āgacchasī’ti? ‘Amukamhā janapadā’ti. ‘Kuhiṃ gamissasī’ti? ‘Amukaṃ nāma janapada’nti. ‘Kacci, bho, purato kantāre mahāmegho abhippavuṭṭho’ti? ‘Evaṃ, bho, purato kantāre mahāmegho abhippavuṭṭho. Āsittodakāni vaṭumāni, bahu tiṇañca kaṭṭhañca udakañca. Chaḍḍetha[Pg.274], bho, purāṇāni tiṇāni kaṭṭhāni udakāni, lahubhārehi sakaṭehi sīghaṃ sīghaṃ gacchatha, mā yoggāni kilamitthā’ti. जेव्हा दुसऱ्या तांडाप्रमुखाला समजले की, 'तो पहिला तांडा निघून आता बरेच दिवस झाले आहेत,' तेव्हा त्याने भरपूर गवत, लाकूड आणि पाणी गाड्यांवर लादले आणि आपला तांडा पुढे रवाना केला. दोन-तीन दिवसांच्या प्रवासानंतर, त्या तांडाप्रमुखाने एका माणसाला पाहिले, जो काळाकभिन्न होता, ज्याचे डोळे लाल होते, ज्याने पाठीवर भाता बांधला होता, डोक्यावर पांढऱ्या कमळांची माळ घातली होती, कपडे आणि केस ओले होते, आणि चिखलाने माखलेली चाके असलेल्या एका सुंदर रथातून तो समोरून येत होता. त्याला पाहून तो म्हणाला—'हे महाशय, आपण कोठून येत आहात?' 'अमुक जनपदातून.' 'आपण कोठे जात आहात?' 'अमुक नावाच्या जनपदाकडे.' 'हे महाशय, पुढे अरण्यात मोठा पाऊस पडला आहे का?' 'होय महाशय, पुढे अरण्यात मोठा पाऊस पडला आहे. रस्ते पाण्याने भरले आहेत, भरपूर गवत, लाकूड आणि पाणी आहे. महाशय, तुमचे जुने गवत, लाकूड आणि पाणी फेकून द्या आणि हलक्या वजनाच्या गाड्यांसह वेगाने पुढे जा, बैलांना थकवू नका.' ‘‘Atha kho so satthavāho satthike āmantesi – ‘ayaṃ, bho, ‘‘puriso evamāha – purato kantāre mahāmegho abhippavuṭṭho, āsittodakāni vaṭumāni, bahu tiṇañca kaṭṭhañca udakañca. Chaḍḍetha, bho, purāṇāni tiṇāni kaṭṭhāni udakāni, lahubhārehi sakaṭehi sīghaṃ sīghaṃ gacchatha; mā yoggāni kilamitthā’’ti. Ayaṃ bho puriso neva amhākaṃ mitto, na ñātisālohito, kathaṃ mayaṃ imassa saddhāya gamissāma. Na vo chaḍḍetabbāni purāṇāni tiṇāni kaṭṭhāni udakāni, yathābhatena bhaṇḍena satthaṃ payāpetha. Na no purāṇaṃ chaḍḍessāmā’ti. ‘Evaṃ, bho’ti kho te satthikā tassa satthavāhassa paṭissutvā yathābhatena bhaṇḍena satthaṃ payāpesuṃ. Te paṭhamepi satthavāse na addasaṃsu tiṇaṃ vā kaṭṭhaṃ vā udakaṃ vā. Dutiyepi satthavāse… tatiyepi satthavāse… catutthepi satthavāse… pañcamepi satthavāse… chaṭṭhepi satthavāse… sattamepi satthavāse na addasaṃsu tiṇaṃ vā kaṭṭhaṃ vā udakaṃ vā. Tañca satthaṃ addasaṃsu anayabyasanaṃ āpannaṃ. Ye ca tasmiṃ satthepi ahesuṃ manussā vā pasū vā, tesañca aṭṭhikāneva addasaṃsu tena yakkhena amanussena bhakkhitānaṃ. त्यानंतर त्या तांडाप्रमुखाने तांड्यातील लोकांना बोलावून म्हटले—'हे महाशयांनो, हा माणूस असे म्हणतोय—"पुढे अरण्यात मोठा पाऊस पडला आहे, रस्ते पाण्याने भरले आहेत, भरपूर गवत, लाकूड आणि पाणी आहे. महाशय, तुमचे जुने गवत, लाकूड आणि पाणी फेकून द्या आणि हलक्या वजनाच्या गाड्यांसह वेगाने पुढे जा, बैलांना थकवू नका." पण महाशयांनो, हा माणूस आपला मित्र नाही की नातेवाईक नाही. मग आपण याच्या शब्दावर विश्वास ठेवून कसे काय जाऊ शकतो? तुम्ही तुमचे जुने गवत, लाकूड आणि पाणी फेकून देऊ नका. आपण आधीच आणलेल्या साहित्यासह तांडा पुढे नेऊ या. आपण आपले जुने साहित्य फेकून देणार नाही.' 'होय महाशय,' असे म्हणून त्या तांड्यातील लोकांनी आपल्या तांडाप्रमुखाचे ऐकले आणि आधीच आणलेल्या साहित्यासह तांडा पुढे नेला. त्यांना पहिल्या मुक्कामाच्या ठिकाणी गवत, लाकूड किंवा पाणी काहीही आढळले नाही. दुसऱ्या मुक्कामाच्या ठिकाणीही नाही... तिसऱ्या मुक्कामाच्या ठिकाणीही नाही... चौथ्या मुक्कामाच्या ठिकाणीही नाही... पाचव्या मुक्कामाच्या ठिकाणीही नाही... सहाव्या मुक्कामाच्या ठिकाणीही नाही... सातव्या मुक्कामाच्या ठिकाणीही त्यांना गवत, लाकूड किंवा पाणी काहीही आढळले नाही. परंतु, त्यांना तो पहिला तांडा विनाशाप्रत पोहोचलेला दिसला. त्या तांड्यामध्ये जे काही मनुष्य किंवा पशू होते, त्या अमानुष यक्षाने खाऊन टाकलेल्या त्या सर्वांची केवळ हाडेच त्यांना तिथे पडलेली दिसली. ‘‘Atha kho so satthavāho satthike āmantesi – ‘ayaṃ kho, bho, sattho anayabyasanaṃ āpanno, yathā taṃ tena bālena satthavāhena pariṇāyakena. Tena hi, bho, yānamhākaṃ satthe appasārāni paṇiyāni, tāni chaḍḍetvā, yāni imasmiṃ satthe mahāsārāni paṇiyāni, tāni ādiyathā’ti. ‘Evaṃ, bho’ti kho te satthikā tassa satthavāhassa paṭissutvā yāni sakasmiṃ satthe appasārāni paṇiyāni, tāni chaḍḍetvā yāni tasmiṃ satthe mahāsārāni paṇiyāni, tāni ādiyitvā sotthinā taṃ kantāraṃ nitthariṃsu, yathā taṃ paṇḍitena satthavāhena pariṇāyakena. Evameva kho tvaṃ, rājañña, bālo abyatto anayabyasanaṃ āpajjissasi ayoniso paralokaṃ gavesanto seyyathāpi so purimo satthavāho. Yepi tava sotabbaṃ saddhātabbaṃ maññissanti, tepi anayabyasanaṃ āpajjissanti, seyyathāpi te satthikā. Paṭinissajjetaṃ, rājañña[Pg.275], pāpakaṃ diṭṭhigataṃ; paṭinissajjetaṃ, rājañña, pāpakaṃ diṭṭhigataṃ. Mā te ahosi dīgharattaṃ ahitāya dukkhāyā’’ti. तेव्हा त्या सार्थवाहाने (तांड्याच्या प्रमुखाने) आपल्या साथीदारांना (बैलगाडीवाल्यांना) बोलावून म्हटले – 'मित्रांनो, त्या मूर्ख सार्थवाहाच्या (नेत्याच्या) चुकीच्या मार्गदर्शनामुळे हा तांडा पूर्णपणे उद्ध्वस्त आणि नष्ट झाला आहे. म्हणूनच, मित्रांनो, आपल्या तांड्यातील कमी मूल्याच्या वस्तू फेकून द्या आणि या तांड्यातील ज्या अत्यंत मौल्यवान वस्तू आहेत, त्या घ्या.' त्यावर 'ठीक आहे, मित्रांनो' असे म्हणून त्या साथीदारांनी आपल्या सार्थवाहाचे ऐकले आणि आपल्या तांड्यातील कमी मूल्याच्या वस्तू फेकून देऊन, त्या तांड्यातील मौल्यवान वस्तू घेतल्या. अशा प्रकारे त्या सुज्ञ सार्थवाहाच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांनी ते भयानक जंगल (कांतार) सुखरूप पार केले. त्याचप्रमाणे, हे राजन्य! तू सुद्धा मूर्ख व अज्ञानी असल्यामुळे, अयोग्य रीतीने परलोकाचा शोध घेत असताना, त्या पहिल्या मूर्ख सार्थवाहाप्रमाणेच स्वतःचा विनाश आणि अधोगती ओढवून घेशील. आणि जे लोक तुझे सांगणे ऐकण्यासारखे व विश्वास ठेवण्यासारखे मानतील, ते सुद्धा त्या मूर्ख सार्थवाहाच्या साथीदारांप्रमाणेच विनाशाला प्राप्त होतील. म्हणून हे राजन्य, या पापकारक चुकीच्या दृष्टीचा (मिथ्या दृष्टीचा) त्याग कर; हे राजन्य, या पापकारक चुकीच्या दृष्टीचा त्याग कर. हे तुझ्यासाठी दीर्घकाळापर्यंत अहितकारक आणि दुःखदायक ठरू नये.' 431. ‘‘Kiñcāpi bhavaṃ kassapo evamāha, atha kho nevāhaṃ sakkomi idaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ paṭinissajjituṃ. Rājāpi maṃ pasenadi kosalo jānāti tirorājānopi – ‘pāyāsi rājañño evaṃvādī evaṃdiṭṭhī – ‘‘itipi natthi paro loko…pe… vipāko’’’ti. Sacāhaṃ, bho kassapa, idaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ paṭinissajjissāmi, bhavissanti me vattāro – ‘yāva bālo pāyāsi rājañño, abyatto duggahitagāhī’ti. Kopenapi naṃ harissāmi, makkhenapi naṃ harissāmi, palāsenapi naṃ harissāmī’’ti. ४३१. जरी आदरणीय कस्सप असे म्हणत असले, तरी मी या पापकारक चुकीच्या दृष्टीचा त्याग करू शकत नाही. कोसलचा राजा पसेनदी आणि इतर परकीय राजेही मला ओळखतात की – 'राजन्य पायासी हा अशा मताचा आणि अशा दृष्टीचा आहे की, "परलोक अस्तित्वात नाही... आणि कर्माचे फळ किंवा विपाकही नाही."' हे कस्सप! जर मी या पापकारक चुकीच्या दृष्टीचा त्याग केला, तर लोक माझ्याबद्दल बोलतील की – 'राजन्य पायासी किती मूर्ख, अज्ञानी आणि चुकीचे मत घट्ट धरून ठेवणारा आहे!' त्यामुळे मी क्रोधापोटी हीच दृष्टी बाळगीन, इतरांचा उपमर्ध करण्यासाठी हीच दृष्टी बाळगीन आणि मत्सरापोटी हीच दृष्टी बाळगीन. Gūthabhārikaupamā मलमूत्र वाहून नेणाऱ्याची उपमा (गूथभारिक उपमा) 432. ‘‘Tena hi, rājañña, upamaṃ te karissāmi. Upamāya midhekacce viññū purisā bhāsitassa atthaṃ ājānanti. Bhūtapubbaṃ, rājañña, aññataro sūkaraposako puriso sakamhā gāmā aññaṃ gāmaṃ agamāsi. Tattha addasa pahūtaṃ sukkhagūthaṃ chaḍḍitaṃ. Disvānassa etadahosi – ‘ayaṃ kho pahuto sukkhagūtho chaḍḍito, mama ca sūkarabhattaṃ ; yaṃnūnāhaṃ ito sukkhagūthaṃ hareyya’nti. So uttarāsaṅgaṃ pattharitvā pahūtaṃ sukkhagūthaṃ ākiritvā bhaṇḍikaṃ bandhitvā sīse ubbāhetvā agamāsi. Tassa antarāmagge mahāakālamegho pāvassi. So uggharantaṃ paggharantaṃ yāva agganakhā gūthena makkhito gūthabhāraṃ ādāya agamāsi. Tamenaṃ manussā disvā evamāhaṃsu – ‘kacci no tvaṃ, bhaṇe, ummatto, kacci viceto, kathañhi nāma uggharantaṃ paggharantaṃ yāva agganakhā gūthena makkhito gūthabhāraṃ harissasī’ti. ‘Tumhe khvettha, bhaṇe, ummattā, tumhe vicetā, tathā hi pana me sūkarabhatta’nti. Evameva kho tvaṃ, rājañña, gūthabhārikūpamo maññe paṭibhāsi. Paṭinissajjetaṃ, rājañña, pāpakaṃ diṭṭhigataṃ. Paṭinissajjetaṃ, rājañña, pāpakaṃ diṭṭhigataṃ. Mā te ahosi dīgharattaṃ ahitāya dukkhāyā’’ti. ४३२. तसे असेल तर, हे राजन्य, मी तुला एक उपमा देतो. या जगात काही बुद्धिमान लोक उपमेच्या द्वारे सांगितलेल्या गोष्टीचा अर्थ समजून घेतात. पूर्वी कधीतरी, हे राजन्य, एक डुकरे पाळणारा माणूस आपल्या गावातून दुसऱ्या एका गावात गेला. तिथे त्याने फेकून दिलेले भरपूर सुकलेले शेण (मलमूत्र) पाहिले. ते पाहून त्याच्या मनात विचार आला – 'हे भरपूर सुकलेले मलमूत्र फेकून दिलेले आहे, आणि हे माझ्या डुकरांचे अन्न होऊ शकते. तर मग मी हे सुकलेले मलमूत्र येथून घेऊन गेलो तर किती बरे होईल!' त्याने आपले उपरणे (उत्तरासंग) पसरले, त्यात भरपूर सुकलेले मलमूत्र भरले, त्याचे गाठोडे बांधले आणि ते डोक्यावर ठेवून तो निघाला. वाटेत अचानक मोठा अवकाळी पाऊस पडू लागला. त्यामुळे ते मलमूत्र ओले होऊन वरून-खालून गळू लागले आणि तो नखांच्या टोकापर्यंत मलमूत्राने माखला गेला, तरीही तो मलमूत्राचे ते गाठोडे डोक्यावर घेऊन चालत राहिला. त्याला पाहून लोक म्हणाले – 'अरे माणसा, तू वेडा झाला आहेस की काय? तुझी बुद्धी ठिकाणावर नाही का? हे वरून-खालून गळणारे मलमूत्राचे गाठोडे, ज्यामुळे तू नखांच्या टोकापर्यंत मलमूत्राने माखला गेला आहेस, तू डोक्यावरून का वाहून नेतो आहेस?' त्यावर तो म्हणाला – 'अरे, तुम्हीच वेडे आहात, तुमचीच बुद्धी ठिकाणावर नाही! कारण हे माझ्या डुकरांचे अन्न आहे.' हे राजन्य! मला असे वाटते की तू सुद्धा या मलमूत्र वाहून नेणाऱ्या माणसासारखाच दिसत आहेस. म्हणून हे राजन्य, या पापकारक चुकीच्या दृष्टीचा त्याग कर. हे राजन्य, या पापकारक चुकीच्या दृष्टीचा त्याग कर. हे तुझ्यासाठी दीर्घकाळापर्यंत अहितकारक आणि दुःखदायक ठरू नये. 433. ‘‘Kiñcāpi bhavaṃ kassapo evamāha, atha kho nevāhaṃ sakkomi idaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ paṭinissajjituṃ. Rājāpi maṃ pasenadi kosalo jānāti tirorājānopi – ‘pāyāsi rājañño evaṃvādī evaṃdiṭṭhī – ‘‘itipi natthi [Pg.276] paro loko…pe… vipāko’’ti. Sacāhaṃ, bho kassapa, idaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ paṭinissajjissāmi, bhavissanti me vattāro – ‘yāva bālo pāyāsi rājañño abyatto duggahitagāhī’ti. Kopenapi naṃ harissāmi, makkhenapi naṃ harissāmi, palāsenapi naṃ harissāmī’’ti. ४३३. जरी आदरणीय कस्सप असे म्हणत असले, तरी मी या पापकारक चुकीच्या दृष्टीचा त्याग करू शकत नाही. कोसलचा राजा पसेनदी आणि इतर परकीय राजेही मला ओळखतात की – 'राजन्य पायासी हा अशा मताचा आणि अशा दृष्टीचा आहे की, "परलोक अस्तित्वात नाही... आणि कर्माचे फळ किंवा विपाकही नाही."' हे कस्सप! जर मी या पापकारक चुकीच्या दृष्टीचा त्याग केला, तर लोक माझ्याबद्दल बोलतील की – 'राजन्य पायासी किती मूर्ख, अज्ञानी आणि चुकीचे मत घट्ट धरून ठेवणारा आहे!' त्यामुळे मी क्रोधापोटी हीच दृष्टी बाळगीन, इतरांचा उपमर्ध करण्यासाठी हीच दृष्टी बाळगीन आणि मत्सरापोटी हीच दृष्टी बाळगीन. Akkhadhuttakaupamā जुगारी माणसाची उपमा (अक्खधुत्तक उपमा) 434. ‘‘Tena hi, rājañña, upamaṃ te karissāmi, upamāya midhekacce viññū purisā bhāsitassa atthaṃ ājānanti. Bhūtapubbaṃ, rājañña, dve akkhadhuttā akkhehi dibbiṃsu. Eko akkhadhutto āgatāgataṃ kaliṃ gilati. Addasā kho dutiyo akkhadhutto taṃ akkhadhuttaṃ āgatāgataṃ kaliṃ gilantaṃ, disvā taṃ akkhadhuttaṃ etadavoca – ‘tvaṃ kho, samma, ekantikena jināsi, dehi me, samma, akkhe pajohissāmī’ti. ‘Evaṃ sammā’ti kho so akkhadhutto tassa akkhadhuttassa akkhe pādāsi. Atha kho so akkhadhutto akkhe visena paribhāvetvā taṃ akkhadhuttaṃ etadavoca – ‘ehi kho, samma, akkhehi dibbissāmā’ti. ‘Evaṃ sammā’ti kho so akkhadhutto tassa akkhadhuttassa paccassosi. Dutiyampi kho te akkhadhuttā akkhehi dibbiṃsu. Dutiyampi kho so akkhadhutto āgatāgataṃ kaliṃ gilati. Addasā kho dutiyo akkhadhutto taṃ akkhadhuttaṃ dutiyampi āgatāgataṃ kaliṃ gilantaṃ, disvā taṃ akkhadhuttaṃ etadavoca – ४३४. तसे असेल तर, हे राजन्य, मी तुला एक उपमा देतो. या जगात काही बुद्धिमान लोक उपमेच्या द्वारे सांगितलेल्या गोष्टीचा अर्थ समजून घेतात. पूर्वी कधीतरी, हे राजन्य, दोन जुगारी सोंगट्यांनी (फाशांनी) खेळत होते. त्यातील एक जुगारी जेव्हा जेव्हा पराभवाचा (हरवणारा) फासा येत असे, तेव्हा तेव्हा तो गिळून टाकत असे. दुसऱ्या जुगाऱ्याने त्या पहिल्या जुगाऱ्याला प्रत्येक वेळी पराभवाचा फासा गिळताना पाहिले. ते पाहून तो त्या जुगाऱ्याला म्हणाला – 'मित्रा, तू तर नेहमीच जिंकतोस. मित्रा, मला ते फासे दे, मी त्यांच्यावर काही विधी (पूजा/बली) करीन.' त्यावर 'ठीक आहे मित्रा' असे म्हणून त्या जुगाऱ्याने त्याला ते फासे दिले. त्यानंतर त्या दुसऱ्या जुगाऱ्याने त्या फाशांना विष लावले आणि पहिल्या जुगाऱ्याला म्हणाला – 'ये मित्रा, आपण पुन्हा फाशांचा खेळ खेळू या.' त्यावर 'ठीक आहे मित्रा' असे म्हणून तो जुगारी तयार झाला. दुसऱ्यांदाही ते जुगारी खेळू लागले. दुसऱ्यांदाही तो जुगारी प्रत्येक वेळी पराभवाचा फासा गिळू लागला. दुसऱ्या जुगाऱ्याने त्याला दुसऱ्यांदाही पराभवाचा फासा गिळताना पाहिले आणि तो त्याला म्हणाला – ‘‘Littaṃ paramena tejasā, gilamakkhaṃ puriso na bujjhati; Gila re gila pāpadhuttaka, pacchā te kaṭukaṃ bhavissatīti. 'अत्यंत तीव्र विषाने माखलेला फासा गिळताना या माणसाला त्याचे भान नाही. गिळ, अरे गिळ, हे दुष्ट जुगाऱ्या! नंतर तुला याचे अत्यंत कडू (भयानक) परिणाम भोगावे लागतील.' ‘‘Evameva kho tvaṃ, rājañña, akkhadhuttakūpamo maññe paṭibhāsi. Paṭinissajjetaṃ, rājañña, pāpakaṃ diṭṭhigataṃ; paṭinissajjetaṃ, rājañña, pāpakaṃ diṭṭhigataṃ. Mā te ahosi dīgharattaṃ ahitāya dukkhāyā’’ti. हे राजन्य! मला असे वाटते की तू सुद्धा या जुगारी माणसासारखाच दिसत आहेस. म्हणून हे राजन्य, या पापकारक चुकीच्या दृष्टीचा त्याग कर; हे राजन्य, या पापकारक चुकीच्या दृष्टीचा त्याग कर. हे तुझ्यासाठी दीर्घकाळापर्यंत अहितकारक आणि दुःखदायक ठरू नये. 435. ‘‘Kiñcāpi bhavaṃ kassapo evamāha, atha kho nevāhaṃ sakkomi idaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ paṭinissajjituṃ. Rājāpi maṃ pasenadi kosalo jānāti tirorājānopi – ‘pāyāsi rājañño evaṃvādī evaṃdiṭṭhī – ‘‘itipi natthi paro loko…pe… vipāko’’ti. Sacāhaṃ, bho kassapa, idaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ [Pg.277] paṭinissajjissāmi, bhavissanti me vattāro – ‘yāva bālo pāyāsi rājañño abyatto duggahitagāhī’ti. Kopenapi naṃ harissāmi, makkhenapi naṃ harissāmi, palāsenapi naṃ harissāmī’’ti. ४३५. जरी आदरणीय कस्सप असे म्हणत असले, तरी मी या पापकारक चुकीच्या दृष्टीचा त्याग करू शकत नाही. कोसलचा राजा पसेनदी आणि इतर परकीय राजेही मला ओळखतात की – 'राजन्य पायासी हा अशा मताचा आणि अशा दृष्टीचा आहे की, "परलोक अस्तित्वात नाही... आणि कर्माचे फळ किंवा विपाकही नाही."' हे कस्सप! जर मी या पापकारक चुकीच्या दृष्टीचा त्याग केला, तर लोक माझ्याबद्दल बोलतील की – 'राजन्य पायासी किती मूर्ख, अज्ञानी आणि चुकीचे मत घट्ट धरून ठेवणारा आहे!' त्यामुळे मी क्रोधापोटी हीच दृष्टी बाळगीन, इतरांचा उपमर्ध करण्यासाठी हीच दृष्टी बाळगीन आणि मत्सरापोटी हीच दृष्टी बाळगीन. Sāṇabhārikaupamā तागाचे ओझे वाहणाऱ्याची उपमा 436. ‘‘Tena hi, rājañña, upamaṃ te karissāmi, upamāya midhekacce viññū purisā bhāsitassa atthaṃ ājānanti. Bhūtapubbaṃ, rājañña, aññataro janapado vuṭṭhāsi. Atha kho sahāyako sahāyakaṃ āmantesi – ‘āyāma, samma, yena so janapado tenupasaṅkamissāma, appeva nāmettha kiñci dhanaṃ adhigaccheyyāmā’ti. ‘Evaṃ sammā’ti kho sahāyako sahāyakassa paccassosi. Te yena so janapado, yena aññataraṃ gāmapaṭṭaṃ tenupasaṅkamiṃsu, tattha addasaṃsu pahūtaṃ sāṇaṃ chaḍḍitaṃ, disvā sahāyako sahāyakaṃ āmantesi – ‘idaṃ kho, samma, pahūtaṃ sāṇaṃ chaḍḍitaṃ, tena hi, samma, tvañca sāṇabhāraṃ bandha, ahañca sāṇabhāraṃ bandhissāmi, ubho sāṇabhāraṃ ādāya gamissāmā’ti. ‘Evaṃ sammā’ti kho sahāyako sahāyakassa paṭissutvā sāṇabhāraṃ bandhitvā te ubho sāṇabhāraṃ ādāya yena aññataraṃ gāmapaṭṭaṃ tenupasaṅkamiṃsu. Tattha addasaṃsu pahūtaṃ sāṇasuttaṃ chaḍḍitaṃ, disvā sahāyako sahāyakaṃ āmantesi – ‘yassa kho, samma, atthāya iccheyyāma sāṇaṃ, idaṃ pahūtaṃ sāṇasuttaṃ chaḍḍitaṃ. Tena hi, samma, tvañca sāṇabhāraṃ chaḍḍehi, ahañca sāṇabhāraṃ chaḍḍessāmi, ubho sāṇasuttabhāraṃ ādāya gamissāmā’ti. ‘Ayaṃ kho me, samma, sāṇabhāro dūrābhato ca susannaddho ca, alaṃ me tvaṃ pajānāhī’ti. Atha kho so sahāyako sāṇabhāraṃ chaḍḍetvā sāṇasuttabhāraṃ ādiyi. ४३६. “तर मग, हे राजन्य, मी तुला एक उपमा देतो. या जगात काही बुद्धिमान लोक उपमेच्या द्वारे बोललेल्या गोष्टीचा अर्थ समजून घेतात. पूर्वीची गोष्ट आहे, हे राजन्य, एक जनपद ओसाड झाला. तेव्हा एका मित्राने आपल्या दुसऱ्या मित्राला विचारले – ‘मित्रा, चल, आपण त्या जनपदाकडे जाऊ या, कदाचित आपल्याला तिथे काही धन मिळेल.’ ‘ठीक आहे, मित्रा,’ असे त्या मित्राने दुसऱ्या मित्राला उत्तर दिले. ते त्या जनपदातील एका गावाच्या रस्त्यावर गेले. तिथे त्यांनी भरपूर टाकून दिलेला ताग पाहिला. ते पाहून एका मित्राने दुसऱ्या मित्राला म्हटले – ‘मित्रा, हा भरपूर ताग टाकून दिलेला आहे. म्हणून, मित्रा, तूही तागाचे एक ओझे बांध आणि मीही तागाचे एक ओझे बांधतो. आपण दोघेही तागाचे ओझे घेऊन जाऊ या.’ ‘ठीक आहे, मित्रा,’ असे म्हणून त्या मित्राने त्याचे ऐकले आणि तागाचे ओझे बांधले. ते दोघेही तागाचे ओझे घेऊन दुसऱ्या एका गावाच्या रस्त्याकडे गेले. तिथे त्यांनी भरपूर टाकून दिलेला तागाचा दोरा पाहिला. ते पाहून एका मित्राने दुसऱ्या मित्राला म्हटले – ‘मित्रा, ज्या तागाच्या दोऱ्यासाठी आपल्याला ताग हवा होता, तो हा भरपूर तागाचा दोरा इथे टाकून दिलेला आहे. म्हणून, मित्रा, तू तुझे तागाचे ओझे टाकून दे आणि मीही माझे तागाचे ओझे टाकून देतो. आपण दोघेही तागाच्या दोऱ्याचे ओझे घेऊन जाऊ या.’ ‘मित्रा, हे तागाचे ओझे मी खूप दूरवरून आणले आहे आणि ते चांगल्या प्रकारे बांधलेले आहे. माझ्यासाठी हेच पुरेसे आहे, तू तुझे काय ते बघ.’ तेव्हा त्या दुसऱ्या मित्राने तागाचे ओझे टाकून दिले आणि तागाच्या दोऱ्याचे ओझे घेतले।” ‘‘Te yena aññataraṃ gāmapaṭṭaṃ tenupasaṅkamiṃsu. Tattha addasaṃsu pahūtā sāṇiyo chaḍḍitā, disvā sahāyako sahāyakaṃ āmantesi – ‘yassa kho, samma, atthāya iccheyyāma sāṇaṃ vā sāṇasuttaṃ vā, imā pahūtā sāṇiyo chaḍḍitā. Tena hi, samma, tvañca sāṇabhāraṃ chaḍḍehi, ahañca sāṇasuttabhāraṃ chaḍḍessāmi, ubho sāṇibhāraṃ ādāya gamissāmā’ti[Pg.278]. ‘Ayaṃ kho me, samma, sāṇabhāro dūrābhato ca susannaddho ca, alaṃ me, tvaṃ pajānāhī’ti. Atha kho so sahāyako sāṇasuttabhāraṃ chaḍḍetvā sāṇibhāraṃ ādiyi. “ते दुसऱ्या एका गावाच्या रस्त्याकडे गेले. तिथे त्यांनी भरपूर टाकून दिलेली तागाची वस्त्रे पाहिली. ते पाहून एका मित्राने दुसऱ्या मित्राला म्हटले – ‘मित्रा, ज्या तागाच्या वस्त्रांसाठी आपल्याला ताग किंवा तागाचा दोरा हवा होता, ती ही भरपूर तागाची वस्त्रे इथे टाकून दिलेली आहेत. म्हणून, मित्रा, तू तुझे तागाचे ओझे टाकून दे आणि मी माझे तागाच्या दोऱ्याचे ओझे टाकून देतो. आपण दोघेही तागाच्या वस्त्रांचे ओझे घेऊन जाऊ या.’ ‘मित्रा, हे तागाचे ओझे मी खूप दूरवरून आणले आहे आणि ते चांगल्या प्रकारे बांधलेले आहे. माझ्यासाठी हेच पुरेसे आहे, तू तुझे काय ते बघ.’ तेव्हा त्या दुसऱ्या मित्राने तागाच्या दोऱ्याचे ओझे टाकून दिले आणि तागाच्या वस्त्रांचे ओझे घेतले।” ‘‘Te yena aññataraṃ gāmapaṭṭaṃ tenupasaṅkamiṃsu. Tattha addasaṃsu pahūtaṃ khomaṃ chaḍḍitaṃ, disvā…pe… pahūtaṃ khomasuttaṃ chaḍḍitaṃ, disvā… pahūtaṃ khomadussaṃ chaḍḍitaṃ, disvā… pahūtaṃ kappāsaṃ chaḍḍitaṃ, disvā… pahūtaṃ kappāsikasuttaṃ chaḍḍitaṃ, disvā… pahūtaṃ kappāsikadussaṃ chaḍḍitaṃ, disvā… pahūtaṃ ayaṃ chaḍḍitaṃ, disvā… pahūtaṃ lohaṃ chaḍḍitaṃ, disvā… pahūtaṃ tipuṃ chaḍḍitaṃ, disvā… pahūtaṃ sīsaṃ chaḍḍitaṃ, disvā… pahūtaṃ sajjhaṃ chaḍḍitaṃ, disvā… pahūtaṃ suvaṇṇaṃ chaḍḍitaṃ, disvā sahāyako sahāyakaṃ āmantesi – ‘yassa kho, samma, atthāya iccheyyāma sāṇaṃ vā sāṇasuttaṃ vā sāṇiyo vā khomaṃ vā khomasuttaṃ vā khomadussaṃ vā kappāsaṃ vā kappāsikasuttaṃ vā kappāsikadussaṃ vā ayaṃ vā lohaṃ vā tipuṃ vā sīsaṃ vā sajjhaṃ vā, idaṃ pahūtaṃ suvaṇṇaṃ chaḍḍitaṃ. Tena hi, samma, tvañca sāṇabhāraṃ chaḍḍehi, ahañca sajjhabhāraṃ chaḍḍessāmi, ubho suvaṇṇabhāraṃ ādāya gamissāmā’ti. ‘Ayaṃ kho me, samma, sāṇabhāro dūrābhato ca susannaddho ca, alaṃ me tvaṃ pajānāhī’ti. Atha kho so sahāyako sajjhabhāraṃ chaḍḍetvā suvaṇṇabhāraṃ ādiyi. “ते दुसऱ्या एका गावाच्या रस्त्याकडे गेले. तिथे त्यांनी भरपूर टाकून दिलेले क्षौम पाहिले... पे... भरपूर टाकून दिलेला क्षौम-दोरा पाहिला... भरपूर टाकून दिलेले क्षौम-वस्त्र पाहिले... भरपूर टाकून दिलेला कापूस पाहिला... भरपूर टाकून दिलेला सुती दोरा पाहिला... भरपूर टाकून दिलेले सुती वस्त्र पाहिले... भरपूर टाकून दिलेले लोखंड पाहिले... भरपूर टाकून दिलेले तांबे पाहिले... भरपूर टाकून दिलेले कथील पाहिले... भरपूर टाकून दिलेले शिसे पाहिले... भरपूर टाकून दिलेली चांदी पाहिली... भरपूर टाकून दिलेले सोने पाहिले. ते पाहून एका मित्राने दुसऱ्या मित्राला म्हटले – ‘मित्रा, ज्या सोन्यासाठी आपल्याला ताग, तागाचा दोरा, तागाची वस्त्रे, क्षौम, क्षौम-दोरा, क्षौम-वस्त्र, कापूस, सुती दोरा, सुती वस्त्र, लोखंड, तांबे, कथील, शिसे किंवा चांदी हवी होती, ते हे भरपूर सोने इथे टाकून दिलेले आहे. म्हणून, मित्रा, तू तुझे तागाचे ओझे टाकून दे आणि मी माझे चांदीचे ओझे टाकून देतो. आपण दोघेही सोन्याचे ओझे घेऊन जाऊ या.’ ‘मित्रा, हे तागाचे ओझे मी खूप दूरवरून आणले आहे आणि ते चांगल्या प्रकारे बांधलेले आहे. माझ्यासाठी हेच पुरेसे आहे, तू तुझे काय ते बघ.’ तेव्हा त्या दुसऱ्या मित्राने चांदीचे ओझे टाकून दिले आणि सोन्याचे ओझे घेतले।” ‘‘Te yena sako gāmo tenupasaṅkamiṃsu. Tattha yo so sahāyako sāṇabhāraṃ ādāya agamāsi, tassa neva mātāpitaro abhinandiṃsu, na puttadārā abhinandiṃsu, na mittāmaccā abhinandiṃsu, na ca tatonidānaṃ sukhaṃ somanassaṃ adhigacchi. Yo pana so sahāyako suvaṇṇabhāraṃ ādāya agamāsi, tassa mātāpitaropi abhinandiṃsu, puttadārāpi abhinandiṃsu, mittāmaccāpi abhinandiṃsu, tatonidānañca sukhaṃ somanassaṃ adhigacchi. ‘‘Evameva kho tvaṃ, rājañña, sāṇabhārikūpamo maññe paṭibhāsi. Paṭinissajjetaṃ, rājañña, pāpakaṃ diṭṭhigataṃ; paṭinissajjetaṃ, rājañña, pāpakaṃ diṭṭhigataṃ. Mā te ahosi dīgharattaṃ ahitāya dukkhāyā’’ti. “ते आपल्या स्वतःच्या गावाकडे गेले. तिथे जो मित्र तागाचे ओझे घेऊन गेला होता, त्याचे आई-वडील आनंदी झाले नाहीत, त्याचे पत्नी-मुलगे आनंदी झाले नाहीत, त्याचे मित्र आणि नातेवाईक आनंदी झाले नाहीत, आणि त्याला त्या तागामुळे कोणतेही सुख किंवा आनंद मिळाला नाही. परंतु, जो मित्र सोन्याचे ओझे घेऊन गेला होता, त्याचे आई-वडीलही आनंदी झाले, त्याचे पत्नी-मुलगेही आनंदी झाले, त्याचे मित्र आणि नातेवाईकही आनंदी झाले, आणि त्याला त्या सोन्यामुळे सुख आणि आनंद मिळाला. ‘हे राजन्य, तू मला अगदी त्या तागाचे ओझे वाहणाऱ्या माणसासारखाच वाटतोस. हे राजन्य, या पापी दृष्टीचा त्याग कर! हे राजन्य, या पापी दृष्टीचा त्याग कर! ही दृष्टी दीर्घकाळापर्यंत तुझ्या अहितासाठी आणि दुःखासाठी कारणीभूत ठरू नये!’” Saraṇagamanaṃ शरणगमन 437. ‘‘Purimeneva [Pg.279] ahaṃ opammena bhoto kassapassa attamano abhiraddho. Api cāhaṃ imāni vicitrāni pañhāpaṭibhānāni sotukāmo evāhaṃ bhavantaṃ kassapaṃ paccanīkaṃ kātabbaṃ amaññissaṃ. Abhikkantaṃ, bho kassapa, abhikkantaṃ, bho kassapa. Seyyathāpi, bho kassapa, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti evamevaṃ bhotā kassapena anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ, bho kassapa, taṃ bhavantaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gacchāmi, dhammañca, bhikkhusaṅghañca. Upāsakaṃ maṃ bhavaṃ kassapo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gataṃ. ४३७. “हे कश्यप, तुमच्या पहिल्याच उपमेने मी संतुष्ट आणि प्रसन्न झालो होतो. परंतु, मला ही विविध प्रकारची प्रश्नोत्तरे ऐकायची होती, म्हणूनच मी तुम्हाला विरोध करत राहिलो. अतिशय सुंदर, आदरणीय कश्यप! अतिशय सुंदर, आदरणीय कश्यप! हे कश्यप, जसे एखाद्याने उपडे ठेवलेले भांडे उताणे करावे, झाकलेले उघडे करावे, वाट चुकलेल्याला मार्ग दाखवावा, किंवा अंधारात तेलाचा दिवा धरावा जेणेकरून डोळे असणाऱ्यांना रूपे दिसू शकतील; त्याचप्रमाणे आदरणीय कश्यप यांनी अनेक मार्गांनी धम्माचा प्रकाश पाडला आहे. हे कश्यप, मी त्या भगवान गोतमांना शरण जातो, धम्माला शरण जातो आणि भिक्खू संघाला शरण जातो. आदरणीय कश्यप यांनी मला आजपासून जन्मभर शरण आलेला उपासक म्हणून स्वीकारावे।” ‘‘Icchāmi cāhaṃ, bho kassapa, mahāyaññaṃ yajituṃ, anusāsatu maṃ bhavaṃ kassapo, yaṃ mamassa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti. “आणि हे कश्यप, माझी एक महायज्ञ करण्याची इच्छा आहे. आदरणीय कश्यप यांनी मला असा उपदेश करावा, जो दीर्घकाळापर्यंत माझ्या हितासाठी आणि सुखासाठी ठरेल।” Yaññakathā यज्ञकथा 438. ‘‘Yathārūpe kho, rājañña, yaññe gāvo vā haññanti ajeḷakā vā haññanti, kukkuṭasūkarā vā haññanti, vividhā vā pāṇā saṃghātaṃ āpajjanti, paṭiggāhakā ca honti micchādiṭṭhī micchāsaṅkappā micchāvācā micchākammantā micchāājīvā micchāvāyāmā micchāsatī micchāsamādhī, evarūpo kho, rājañña, yañño na mahapphalo hoti na mahānisaṃso na mahājutiko na mahāvipphāro. Seyyathāpi, rājañña, kassako bījanaṅgalaṃ ādāya vanaṃ paviseyya. So tattha dukkhette dubbhūme avihatakhāṇukaṇṭake bījāni patiṭṭhāpeyya khaṇḍāni pūtīni vātātapahatāni asāradāni asukhasayitāni. Devo ca na kālena kālaṃ sammādhāraṃ anuppaveccheyya. Api nu tāni bījāni vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjeyyuṃ, kassako vā vipulaṃ phalaṃ adhigaccheyyā’’ti? ‘‘No hidaṃ bho kassapa’’. ‘‘Evameva kho, rājañña, yathārūpe yaññe gāvo vā haññanti, ajeḷakā vā haññanti, kukkuṭasūkarā vā haññanti, vividhā vā pāṇā saṃghātaṃ āpajjanti, paṭiggāhakā ca honti micchādiṭṭhī micchāsaṅkappā micchāvācā micchākammantā micchāājīvā micchāvāyāmā micchāsatī [Pg.280] micchāsamādhī, evarūpo kho, rājañña, yañño na mahapphalo hoti na mahānisaṃso na mahājutiko na mahāvipphāro. ४३८. “हे राजन्य, ज्या यज्ञात गाई मारल्या जातात, शेळ्या-मेंढ्या मारल्या जातात, कोंबड्या व डुकरे मारली जातात किंवा विविध प्राण्यांचा संहार केला जातो; आणि दान स्वीकारणारे मिथ्यादृष्टी, मिथ्यासंकल्प, मिथ्यावाचा, मिथ्याकर्मान्त, मिथ्याआजीव, मिथ्याव्यायाम, मिथ्यास्मृती आणि मिथ्यासमाधी असणारे असतात; असा यज्ञ, हे राजन्य, महाफळ देणारा ठरत नाही, महान फायद्याचा ठरत नाही, महातेजस्वी ठरत नाही आणि महाविस्तृत ठरत नाही. हे राजन्य, जसे एखाद्या शेतकऱ्याने बी आणि नांगर घेऊन जंगलात प्रवेश करावा. त्याने तेथे नापीक जमिनीत, खडकाळ व उंचसखल भूभागात, जिथले खुंट व काटे उपटलेले नाहीत, अशा वाईट शेतात अशी बीजे पेरावीत जी तुटलेली, सडलेली, वारा आणि उन्हाने खराब झालेली, कस नसलेली आणि नीट न सुकवलेली असतील. आणि पावसानेही वेळच्या वेळी योग्य पाऊस पाडला नाही. तर काय ती बीजे वाढीस लागतील, अंकुरित होतील आणि विपुल प्रमाणात वाढतील? किंवा त्या शेतकऱ्याला भरपूर पीक मिळेल का?” “नाही, आदरणीय कस्सप!” “तसेच, हे राजन्य, ज्या यज्ञात गाई मारल्या जातात, शेळ्या-मेंढ्या मारल्या जातात, कोंबड्या व डुकरे मारली जातात किंवा विविध प्राण्यांचा संहार केला जातो; आणि दान स्वीकारणारे मिथ्यादृष्टी, मिथ्यासंकल्प, मिथ्यावाचा, मिथ्याकर्मान्त, मिथ्याआजीव, मिथ्याव्यायाम, मिथ्यास्मृती आणि मिथ्यासमाधी असणारे असतात; असा यज्ञ, हे राजन्य, महाफळ देणारा ठरत नाही, महान फायद्याचा ठरत नाही, महातेजस्वी ठरत नाही आणि महाविस्तृत ठरत नाही.” ‘‘Yathārūpe ca kho, rājañña, yaññe neva gāvo haññanti, na ajeḷakā haññanti, na kukkuṭasūkarā haññanti, na vividhā vā pāṇā saṃghātaṃ āpajjanti, paṭiggāhakā ca honti sammādiṭṭhī sammāsaṅkappā sammāvācā sammākammantā sammāājīvā sammāvāyāmā sammāsatī sammāsamādhī, evarūpo kho, rājañña, yañño mahapphalo hoti mahānisaṃso mahājutiko mahāvipphāro. Seyyathāpi, rājañña, kassako bījanaṅgalaṃ ādāya vanaṃ paviseyya. So tattha sukhette subhūme suvihatakhāṇukaṇṭake bījāni patiṭṭhapeyya akhaṇḍāni apūtīni avātātapahatāni sāradāni sukhasayitāni. Devo ca kālena kālaṃ sammādhāraṃ anuppaveccheyya. Api nu tāni bījāni vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjeyyuṃ, kassako vā vipulaṃ phalaṃ adhigaccheyyā’’ti? ‘‘Evaṃ, bho kassapa’’. ‘‘Evameva kho, rājañña, yathārūpe yaññe neva gāvo haññanti, na ajeḷakā haññanti, na kukkuṭasūkarā haññanti, na vividhā vā pāṇā saṃghātaṃ āpajjanti, paṭiggāhakā ca honti sammādiṭṭhī sammāsaṅkappā sammāvācā sammākammantā sammāājīvā sammāvāyāmā sammāsatī sammāsamādhī, evarūpo kho, rājañña, yañño mahapphalo hoti mahānisaṃso mahājutiko mahāvipphāro’’ti. “परंतु, हे राजन्य, ज्या यज्ञात गाई मारल्या जात नाहीत, शेळ्या-मेंढ्या मारल्या जात नाहीत, कोंबड्या व डुकरे मारली जात नाहीत किंवा विविध प्राण्यांचा संहार केला जात नाही; आणि दान स्वीकारणारे सम्यक्दृष्टी, सम्यक्संकल्प, सम्यक्वाचा, सम्यक्कर्मान्त, सम्यक्आजीव, सम्यक्व्यायाम, सम्यक्स्मृती आणि सम्यक्समाधी असणारे असतात; असा यज्ञ, हे राजन्य, महाफळ देणारा ठरतो, महान फायद्याचा ठरतो, महातेजस्वी ठरतो आणि महाविस्तृत ठरतो. हे राजन्य, जसे एखाद्या शेतकऱ्याने बी आणि नांगर घेऊन जंगलात प्रवेश करावा. त्याने तेथे सुपीक जमिनीत, सपाट भूभागात, जिथले खुंट व काटे पूर्णपणे उपटून टाकले आहेत, अशा चांगल्या शेतात अशी बीजे पेरावीत जी अखंड, न सडलेली, वारा आणि उन्हाने खराब न झालेली, कसदार आणि नीट सुकवलेली असतील. आणि पावसानेही वेळच्या वेळी योग्य पाऊस पाडला. तर काय ती बीजे वाढीस लागतील, अंकुरित होतील आणि विपुल प्रमाणात वाढतील? किंवा त्या शेतकऱ्याला भरपूर पीक मिळेल का?” “होय, आदरणीय कस्सप!” “तसेच, हे राजन्य, ज्या यज्ञात गाई मारल्या जात नाहीत, शेळ्या-मेंढ्या मारल्या जात नाहीत, कोंबड्या व डुकरे मारली जात नाहीत किंवा विविध प्राण्यांचा संहार केला जात नाही; आणि दान स्वीकारणारे सम्यक्दृष्टी, सम्यक्संकल्प, सम्यक्वाचा, सम्यक्कर्मान्त, सम्यक्आजीव, सम्यक्व्यायाम, सम्यक्स्मृती आणि सम्यक्समाधी असणारे असतात; असा यज्ञ, हे राजन्य, महाफळ देणारा ठरतो, महान फायद्याचा ठरतो, महातेजस्वी ठरतो आणि महाविस्तृत ठरतो.” Uttaramāṇavavatthu उत्तर माणव कथा 439. Atha kho pāyāsi rājañño dānaṃ paṭṭhapesi samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikavaṇibbakayācakānaṃ. Tasmiṃ kho pana dāne evarūpaṃ bhojanaṃ dīyati kaṇājakaṃ bilaṅgadutiyaṃ, dhorakāni ca vatthāni guḷavālakāni. Tasmiṃ kho pana dāne uttaro nāma māṇavo vāvaṭo ahosi. So dānaṃ datvā evaṃ anuddisati – ‘‘imināhaṃ dānena pāyāsiṃ rājaññameva imasmiṃ loke samāgacchiṃ, mā parasmi’’nti. Assosi kho pāyāsi rājañño – ‘‘uttaro kira māṇavo dānaṃ datvā evaṃ anuddisati – ‘imināhaṃ dānena pāyāsiṃ rājaññameva imasmiṃ loke samāgacchiṃ, mā parasmi’’’nti. Atha [Pg.281] kho pāyāsi rājañño uttaraṃ māṇavaṃ āmantāpetvā etadavoca – ‘‘saccaṃ kira tvaṃ, tāta uttara, dānaṃ datvā evaṃ anuddisasi – ‘imināhaṃ dānena pāyāsiṃ rājaññameva imasmiṃ loke samāgacchiṃ, mā parasmi’’’nti? ‘‘Evaṃ, bho’’. ‘‘Kissa pana tvaṃ, tāta uttara, dānaṃ datvā evaṃ anuddisasi – ‘imināhaṃ dānena pāyāsiṃ rājaññameva imasmiṃ loke samāgacchiṃ, mā parasmi’nti? Nanu mayaṃ, tāta uttara, puññatthikā dānasseva phalaṃ pāṭikaṅkhino’’ti? ‘‘Bhoto kho dāne evarūpaṃ bhojanaṃ dīyati kaṇājakaṃ bilaṅgadutiyaṃ, yaṃ bhavaṃ pādāpi na iccheyya samphusituṃ, kuto bhuñjituṃ, dhorakāni ca vatthāni guḷavālakāni, yāni bhavaṃ pādāpi na iccheyya samphusituṃ, kuto paridahituṃ. Bhavaṃ kho panamhākaṃ piyo manāpo, kathaṃ mayaṃ manāpaṃ amanāpena saṃyojemā’’ti? ‘‘Tena hi tvaṃ, tāta uttara, yādisāhaṃ bhojanaṃ bhuñjāmi, tādisaṃ bhojanaṃ paṭṭhapehi. Yādisāni cāhaṃ vatthāni paridahāmi, tādisāni ca vatthāni paṭṭhapehī’’ti. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho uttaro māṇavo pāyāsissa rājaññassa paṭissutvā yādisaṃ bhojanaṃ pāyāsi rājañño bhuñjati, tādisaṃ bhojanaṃ paṭṭhapesi. Yādisāni ca vatthāni pāyāsi rājañño paridahati, tādisāni ca vatthāni paṭṭhapesi. ४३९. त्यानंतर पायासि राजन्य याने श्रमण, ब्राह्मण, अनाथ, प्रवासी, भिकारी आणि याचक यांच्यासाठी दान देण्यास सुरुवात केली. परंतु त्या दानात कण्यांचा भात आणि आंबट कांजी असे अन्न दिले जात असे, तसेच जाडेभरडे आणि गोंडे असलेले कपडे दिले जात असत. त्या दानाच्या व्यवस्थापनात उत्तर नावाचा एक तरुण नियुक्त होता. तो दान दिल्यानंतर असे म्हणत असे – “या दानामुळे मी या लोकात पायासि राजन्य याच्याशी जोडला गेलो आहे, परलोकात नाही.” पायासि राजन्य याने ऐकले की – “उत्तर माणव दान दिल्यानंतर असे म्हणतो – \"या दानामुळे मी या लोकात पायासि राजन्य याच्याशी जोडला गेलो आहे, परलोकात नाही.\"” तेव्हा पायासि राजन्य याने उत्तर माणवाला बोलावून घेतले आणि त्याला विचारले – “हे प्रिय उत्तर, हे खरे आहे का की तू दान दिल्यानंतर असे म्हणतोस – \"या दानामुळे मी या लोकात पायासि राजन्य याच्याशी जोडला गेलो आहे, परलोकात नाही\"?” “होय, स्वामी, हे खरे आहे.” “पण प्रिय उत्तर, तू दान दिल्यानंतर असे का म्हणतोस? हे प्रिय उत्तर, आपण पुण्य मिळवू इच्छिणारे आहोत आणि दानाच्या फळाची अपेक्षा ठेवणारे आहोत ना?” “स्वामी, आपल्या दानात कण्यांचा भात आणि आंबट कांजी असे अन्न दिले जाते, ज्याला आपण पायाने स्पर्श करणेही पसंत करणार नाही, मग खाणे तर दूरच राहिले! तसेच जाडेभरडे आणि गोंडे असलेले कपडे दिले जातात, ज्यांना आपण पायाने स्पर्श करणेही पसंत करणार नाही, मग परिधान करणे तर दूरच राहिले! आपण तर आमचे प्रिय आणि आदरणीय आहात, मग आम्ही आपल्या प्रिय व्यक्तीला अशा अप्रिय कर्माशी कसे जोडू?” “असे असेल तर, प्रिय उत्तर, मी जसे अन्न खातो, तसेच अन्न दानासाठी तयार कर. आणि मी जसे कपडे परिधान करतो, तसेच कपडे दानासाठी तयार कर.” “तसेच असो, स्वामी,” असे म्हणून उत्तर माणवाने पायासि राजन्य याच्या आज्ञेचे पालन केले. पायासि राजन्य जसे अन्न खात असे, तसेच अन्न त्याने दानासाठी तयार केले; आणि पायासि राजन्य जसे कपडे परिधान करत असे, तसेच कपडे त्याने दानासाठी तयार केले. 440. Atha kho pāyāsi rājañño asakkaccaṃ dānaṃ datvā asahatthā dānaṃ datvā acittīkataṃ dānaṃ datvā apaviddhaṃ dānaṃ datvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā cātumahārājikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajji suññaṃ serīsakaṃ vimānaṃ. Yo pana tassa dāne vāvaṭo ahosi uttaro nāma māṇavo. So sakkaccaṃ dānaṃ datvā sahatthā dānaṃ datvā cittīkataṃ dānaṃ datvā anapaviddhaṃ dānaṃ datvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajji devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sahabyataṃ. ४४०. त्यानंतर, पायासि राजन्य याने अनादराने दान दिल्यामुळे, स्वतःच्या हाताने दान न दिल्यामुळे, आदर न दाखवता दान दिल्यामुळे आणि फेकून दिल्यासारखे दान दिल्यामुळे, शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर चातुर्महाराजिक देवांच्या सान्निध्यात रिकाम्या सेरीसक विमानामध्ये उत्पन्न झाला. परंतु, त्याच्या दानाचे व्यवस्थापन करणारा जो उत्तर नावाचा तरुण होता, त्याने आदराने दान दिल्यामुळे, स्वतःच्या हाताने दान दिल्यामुळे, आदरपूर्वक दान दिल्यामुळे आणि फेकून दिल्यासारखे न देता दान दिल्यामुळे, शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर सुगती असलेल्या स्वर्गलोकात तावतिंस देवांच्या सान्निध्यात उत्पन्न झाला. Pāyāsidevaputto पायासि देवपुत्र 441. Tena kho pana samayena āyasmā gavampati abhikkhaṇaṃ suññaṃ serīsakaṃ vimānaṃ divāvihāraṃ gacchati. Atha kho pāyāsi devaputto yenāyasmā gavampati tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ gavampatiṃ abhivādetvā [Pg.282] ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhitaṃ kho pāyāsiṃ devaputtaṃ āyasmā gavampati etadavoca – ‘‘kosi tvaṃ, āvuso’’ti? ‘‘Ahaṃ, bhante, pāyāsi rājañño’’ti. ‘‘Nanu tvaṃ, āvuso, evaṃdiṭṭhiko ahosi – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti? ‘‘Saccāhaṃ, bhante, evaṃdiṭṭhiko ahosiṃ – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’ti. Api cāhaṃ ayyena kumārakassapena etasmā pāpakā diṭṭhigatā vivecito’’ti. ‘‘Yo pana te, āvuso, dāne vāvaṭo ahosi uttaro nāma māṇavo, so kuhiṃ upapanno’’ti? ‘‘Yo me, bhante, dāne vāvaṭo ahosi uttaro nāma māṇavo, so sakkaccaṃ dānaṃ datvā sahatthā dānaṃ datvā cittīkataṃ dānaṃ datvā anapaviddhaṃ dānaṃ datvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapanno devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sahabyataṃ. Ahaṃ pana, bhante, asakkaccaṃ dānaṃ datvā asahatthā dānaṃ datvā acittīkataṃ dānaṃ datvā apaviddhaṃ dānaṃ datvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā cātumahārājikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapanno suññaṃ serīsakaṃ vimānaṃ. Tena hi, bhante gavampati, manussalokaṃ gantvā evamārocehi – ‘sakkaccaṃ dānaṃ detha, sahatthā dānaṃ detha, cittīkataṃ dānaṃ detha, anapaviddhaṃ dānaṃ detha. Pāyāsi rājañño asakkaccaṃ dānaṃ datvā asahatthā dānaṃ datvā acittīkataṃ dānaṃ datvā apaviddhaṃ dānaṃ datvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā cātumahārājikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapanno suññaṃ serīsakaṃ vimānaṃ. Yo pana tassa dāne vāvaṭo ahosi uttaro nāma māṇavo, so sakkaccaṃ dānaṃ datvā sahatthā dānaṃ datvā cittīkataṃ dānaṃ datvā anapaviddhaṃ dānaṃ datvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapanno devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sahabyata’’’nti. ४४१. त्या वेळी आयुष्यमान गवंपती दुपारच्या विश्रांतीसाठी वारंवार निर्जन अशा सेरीसक विमानामध्ये जात असत. तेव्हा पायासी देवपुत्र जेथे आयुष्यमान गवंपती होते तेथे आला; आणि जवळ येऊन आयुष्यमान गवंपतींना अभिवादन करून एका बाजूला उभा राहिला. एका बाजूला उभे राहिलेल्या पायासी देवपुत्राला आयुष्यमान गवंपती म्हणाले – “मित्रा, तू कोण आहेस?” “भंते, मी पायासी राजन्य आहे.” “मित्रा, तुझी अशी दृष्टी नव्हती का की – ‘परलोक नाही, औपपातिक प्राणी नाहीत, चांगल्या व वाईट कर्मांचे फळ किंवा विपाक नाही’?” “भंते, खरोखरच माझी अशी दृष्टी होती की – ‘परलोक नाही, औपपातिक प्राणी नाहीत, चांगल्या व वाईट कर्मांचे फळ किंवा विपाक नाही’. परंतु, आदरणीय कुमारकस्सपांनी मला या पापी दृष्टीपासून परावृत्त केले.” “मित्रा, तुझ्या दानाची व्यवस्था पाहणारा जो उत्तर नावाचा तरुण होता, तो कोठे उत्पन्न झाला आहे?” “भंते, माझ्या दानाची व्यवस्था पाहणारा जो उत्तर नावाचा तरुण होता, त्याने आदरपूर्वक दान दिले, स्वतःच्या हाताने दान दिले, सन्मानपूर्वक दान दिले, फेकून दिल्यासारखे न करता दान दिले; त्यामुळे शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर तो सुगती अशा स्वर्गलोकात, तावतिंस देवांच्या सहवासात उत्पन्न झाला आहे. परंतु मी, भंते, अनादरपूर्वक दान दिले, स्वतःच्या हाताने दान दिले नाही, सन्मान न करता दान दिले, फेकून दिल्यासारखे दान दिले; त्यामुळे शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर मी चातुमहाराजिक देवांच्या सहवासात, या निर्जन सेरीसक विमानामध्ये उत्पन्न झालो आहे. म्हणून, भंते गवंपती, आपण मनुष्यलोकात जाऊन असे सांगावे – ‘आदरपूर्वक दान द्या, स्वतःच्या हाताने दान द्या, सन्मानपूर्वक दान द्या, फेकून दिल्यासारखे न करता दान द्या. पायासी राजन्याने अनादरपूर्वक दान दिले, स्वतःच्या हाताने दान दिले नाही, सन्मान न करता दान दिले, फेकून दिल्यासारखे दान दिले; त्यामुळे शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर तो चातुमहाराजिक देवांच्या सहवासात, निर्जन सेरीसक विमानामध्ये उत्पन्न झाला आहे. परंतु, त्याच्या दानाची व्यवस्था पाहणारा जो उत्तर नावाचा तरुण होता, त्याने आदरपूर्वक दान दिले, स्वतःच्या हाताने दान दिले, सन्मानपूर्वक दान दिले, फेकून दिल्यासारखे न करता दान दिले; त्यामुळे शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर तो सुगती अशा स्वर्गलोकात, तावतिंस देवांच्या सहवासात उत्पन्न झाला आहे.’” Atha kho āyasmā gavampati manussalokaṃ āgantvā evamārocesi – ‘‘sakkaccaṃ dānaṃ detha, sahatthā dānaṃ detha, cittīkataṃ dānaṃ detha, anapaviddhaṃ dānaṃ detha. Pāyāsi rājañño asakkaccaṃ dānaṃ datvā asahatthā dānaṃ datvā acittīkataṃ dānaṃ datvā apaviddhaṃ dānaṃ datvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā cātumahārājikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapanno suññaṃ serīsakaṃ vimānaṃ. Yo pana tassa dāne vāvaṭo ahosi uttaro [Pg.283] nāma māṇavo, so sakkaccaṃ dānaṃ datvā sahatthā dānaṃ datvā cittīkataṃ dānaṃ datvā anapaviddhaṃ dānaṃ datvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapanno devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sahabyata’’nti. तेव्हा आयुष्यमान गवंपती मनुष्यलोकात आले आणि त्यांनी असे सांगितले – “आदरपूर्वक दान द्या, स्वतःच्या हाताने दान द्या, सन्मानपूर्वक दान द्या, फेकून दिल्यासारखे न करता दान द्या. पायासी राजन्याने अनादरपूर्वक दान दिले, स्वतःच्या हाताने दान दिले नाही, सन्मान न करता दान दिले, फेकून दिल्यासारखे दान दिले; त्यामुळे शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर तो चातुमहाराजिक देवांच्या सहवासात, निर्जन सेरीसक विमानामध्ये उत्पन्न झाला आहे. परंतु, त्याच्या दानाची व्यवस्था पाहणारा जो उत्तर नावाचा तरुण होता, त्याने आदरपूर्वक दान दिले, स्वतःच्या हाताने दान दिले, सन्मानपूर्वक दान दिले, फेकून दिल्यासारखे न करता दान दिले; त्यामुळे शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर तो सुगती अशा स्वर्गलोकात, तावतिंस देवांच्या सहवासात उत्पन्न झाला आहे.” Pāyāsisuttaṃ niṭṭhitaṃ dasamaṃ. दहावे पायासि सुत्त समाप्त झाले. Mahāvaggo niṭṭhito. महावग्ग समाप्त झाला. Tassuddānaṃ – त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) – Mahāpadāna nidānaṃ, nibbānañca sudassanaṃ; Janavasabha govindaṃ, samayaṃ sakkapañhakaṃ; Mahāsatipaṭṭhānañca, pāyāsi dasamaṃ bhave. महापदान, निदान (महानिदान), निब्बान (महापरिनिब्बान), सुदस्सन (महासुदस्सन), जनवसभ, गोविंद (महागोविंद), समय (महासमय), सक्कपञ्हक (सक्कपञ्ह), महासतिपट्ठान आणि दहावे पायासि सुत्त आहे. Mahāvaggapāḷi niṭṭhitā. महावग्गपाळि समाप्त झाली. | |||
| မြန်မာ | |||
| ပါဠိတော် | အဋ္ဌကထာ | ဋီကာ | အခြား |
| 1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ | 1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ | 1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃ | 1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ |
| 2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ | 2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ | 2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂ | |
| 3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ | 3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ | 3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ | |
| 4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ) | 4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ) | 4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ) | |
| 5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ | 5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ | 5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ | |
| 6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ | 6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ | |
| 7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅ | 7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ | |
| português | |||
| Páli | Aṭṭhakathā | Ṭīkā | Outro |
| 1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra) | 1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya | 1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3 | 1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa |
| 2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha | 2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha | 2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2 | |
| 3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima | 3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores | 3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores | |
| 4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta | 4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta | 4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta | |
| 5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara | 5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc. | 5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc. | |
| 6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa) | 6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia | 6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia | |
| 7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5 | 7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados | 7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma | |
| русский | |||
| Палийский канон | Комментарии | Субкомментарии | Другое |
| 1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали | 1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха | 1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3 | 1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана |
| 2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали | 2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха | 2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2 | |
| 3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали | 3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха | 3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика | |
| 4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта) | 4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта) | 4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта) | |
| 5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали | 5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха | 5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика | |
| 6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали | 6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха | 6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини | |
| 7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5 | 7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха | 7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали | |
| සිංහල | |||
| පාලි කැනනය | විවරණ | අටුවා | වෙනත් |
| 1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි | 1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා | 1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3 | 1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා |
| 2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි | 2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා | 2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2 | |
| 3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි | 3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා | 3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා | |
| 4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත) | 4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත) | 4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත) | |
| 5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි | 5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා | 5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා | |
| 6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි | 6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා | 6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී | |
| 7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5 | 7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා | 7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි | |
| Español | |||
| El Canon Pali | Los Comentarios | Los Subcomentarios | Otros |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| แบบไทย | |||
| บาลีแคน | ข้อคิดเห็น | คำอธิบายย่อย | อื่น |
| 1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ | 1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา | 1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓ | 1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา |
| 2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ | 2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา | 2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒ | |
| 3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ | 3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา | 3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา | |
| 4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต) | 4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต) | 4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต) | |
| 5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ | 5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา | 5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา | |
| 6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ | 6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา | 6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี | |
| 7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕ | 7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา | 7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ | |
| བོད་མི | |||
| པཱ་ལི་གསུང་རབ། | འགྲེལ་བཤད། | འགྲེལ་བཤད་ཕྲན། | གཞན། |
| 1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི། | 1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣ | 1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ། |
| 2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི། | 2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢ | |
| 3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། | 3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | |
| 5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། | 5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི། | 6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི། | |
| 7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥ | 7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། | |
| Tiếng Việt | |||
| Kinh điển Pali | Chú giải | Phụ chú giải | Khác |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra | 1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga | 2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa | 3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ) | 4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | 4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | 5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa | 6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5 | 7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa | 7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |