Tipiṭaka Translation

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

Dīghanikāyo

ทีฆนิกาย

Mahāvaggapāḷi

มหาวรรค

1. Mahāpadānasuttaṃ

๑. มหาปทานสูตร

Pubbenivāsapaṭisaṃyuttakathā

ธรรมกถาที่ประกอบด้วยปุพเพนิวาสานุสติญาณ

1. Evaṃ [Pg.1] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme karerikuṭikāyaṃ. Atha kho sambahulānaṃ bhikkhūnaṃ pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantānaṃ karerimaṇḍalamāḷe sannisinnānaṃ sannipatitānaṃ pubbenivāsapaṭisaṃyuttā dhammī kathā udapādi – ‘‘itipi pubbenivāso, itipi pubbenivāso’’ti.

๑. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ที่กุฎีไม้กุ่ม ครั้งนั้นแล ภิกษุหลายรูปกลับจากบิณฑบาต ภายหลังฉันภัตตาหารเสร็จแล้ว นั่งประชุมพร้อมกันอยู่ในมณฑลมาลย์แห่งกุฎีไม้กุ่ม ได้เกิดธรรมีกถาที่ประกอบด้วยปุพเพนิวาสานุสติญาณขึ้นว่า ‘ปุพเพนิวาสานุสติญาณเป็นอย่างนี้บ้าง ปุพเพนิวาสานุสติญาณเป็นอย่างนี้บ้าง’

2. Assosi kho bhagavā dibbāya sotadhātuyā visuddhāya atikkantamānusikāya tesaṃ bhikkhūnaṃ imaṃ kathāsallāpaṃ. Atha kho bhagavā uṭṭhāyāsanā yena karerimaṇḍalamāḷo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi, nisajja kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘kāyanuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā; kā ca pana vo antarākathā vippakatā’’ti?

๒. พระผู้มีพระภาคได้ทรงสดับการสนทนาปราศรัยนี้ของภิกษุเหล่านั้น ด้วยโสตธาตุอันเป็นทิพย์ บริสุทธิ์ เกินวิสัยของมนุษย์ ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเสด็จลุกจากอาสนะ เสด็จเข้าไปยังมณฑลมาลย์แห่งกุฎีไม้กุ่ม ครั้นเสด็จเข้าไปแล้ว จึงประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ ครั้นประทับนั่งแล้ว พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บัดนี้ พวกเธอนั่งประชุมสนทนากันด้วยเรื่องอะไร และเรื่องอะไรที่พวกเธอพูดค้างไว้’

Evaṃ vutte te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘idha, bhante, amhākaṃ pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantānaṃ karerimaṇḍalamāḷe sannisinnānaṃ sannipatitānaṃ pubbenivāsapaṭisaṃyuttā dhammī kathā udapādi – ‘itipi pubbenivāso itipi pubbenivāso’ti. Ayaṃ kho no, bhante, antarākathā vippakatā. Atha bhagavā anuppatto’’ti.

เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ณ ที่นี้ พวกข้าพระองค์กลับจากบิณฑบาต ภายหลังฉันภัตตาหารเสร็จแล้ว นั่งประชุมพร้อมกันอยู่ในมณฑลมาลย์แห่งกุฎีไม้กุ่ม ได้เกิดธรรมีกถาที่ประกอบด้วยปุพเพนิวาสานุสติญาณขึ้นว่า ‘ปุพเพนิวาสานุสติญาณเป็นอย่างนี้บ้าง ปุพเพนิวาสานุสติญาณเป็นอย่างนี้บ้าง’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้แลเป็นเรื่องที่พวกข้าพระองค์พูดค้างไว้ ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคได้เสด็จมาถึง’

3. ‘‘Iccheyyātha [Pg.2] no tumhe, bhikkhave, pubbenivāsapaṭisaṃyuttaṃ dhammiṃ kathaṃ sotu’’nti? ‘‘Etassa, bhagavā, kālo; etassa, sugata, kālo; yaṃ bhagavā pubbenivāsapaṭisaṃyuttaṃ dhammiṃ kathaṃ kareyya, bhagavato sutvā bhikkhū dhāressantī’’ti. ‘‘Tena hi, bhikkhave, suṇātha,sādhukaṃ manasi karotha, bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

๓. พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอปรารถนาจะฟังธรรมกถาที่ประกอบด้วยปุพเพนิวาสานุสติญาณหรือไม่’ ภิกษุเหล่านั้นกราบทูลว่า ‘ข้าแต่พระผู้มีพระภาค เวลานี้เป็นกาลสมควร ข้าแต่พระสุคต เวลานี้เป็นกาลสมควร ที่พระผู้มีพระภาคจะพึงตรัสธรรมกถาที่ประกอบด้วยปุพเพนิวาสานุสติญาณ ภิกษุทั้งหลายได้ฟังจากพระผู้มีพระภาคแล้ว จักทรงจำไว้’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าอย่างนั้น พวกเธอจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว’ ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า ‘อย่างนั้น พระเจ้าข้า’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า

4. ‘‘Ito so, bhikkhave, ekanavutikappe yaṃ vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho loke udapādi. Ito so, bhikkhave, ekatiṃse kappe yaṃ sikhī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho loke udapādi. Tasmiññeva kho, bhikkhave, ekatiṃse kappe vessabhū bhagavā arahaṃ sammāsambuddho loke udapādi. Imasmiññeva kho, bhikkhave, bhaddakappe kakusandho bhagavā arahaṃ sammāsambuddho loke udapādi. Imasmiññeva kho, bhikkhave, bhaddakappe koṇāgamano bhagavā arahaṃ sammāsambuddho loke udapādi. Imasmiññeva kho, bhikkhave, bhaddakappe kassapo bhagavā arahaṃ sammāsambuddho loke udapādi. Imasmiññeva kho, bhikkhave, bhaddakappe ahaṃ etarahi arahaṃ sammāsambuddho loke uppanno.

๔. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นับจากภัทรกัปนี้ย้อนหลังไป ๙๑ กัป พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี ได้เสด็จอุบัติขึ้นในโลก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นับจากภัทรกัปนี้ย้อนหลังไป ๓๑ กัป พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าสิขี ได้เสด็จอุบัติขึ้นในโลก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในกัปที่ ๓๑ นั้นเอง พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าเวสสภู ได้เสด็จอุบัติขึ้นในโลก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในภัทรกัปนี้เอง พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่ากกุสันธะ ได้เสด็จอุบัติขึ้นในโลก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในภัทรกัปนี้เอง พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าโกนาคมนะ ได้เสด็จอุบัติขึ้นในโลก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในภัทรกัปนี้เอง พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่ากัสสปะ ได้เสด็จอุบัติขึ้นในโลก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในภัทรกัปนี้เอง เราผู้เป็นอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้อุบัติขึ้นแล้วในโลกในบัดนี้

5. ‘‘Vipassī, bhikkhave, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho khattiyo jātiyā ahosi, khattiyakule udapādi. Sikhī, bhikkhave, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho khattiyo jātiyā ahosi, khattiyakule udapādi. Vessabhū, bhikkhave, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho khattiyo jātiyā ahosi, khattiyakule udapādi. Kakusandho, bhikkhave, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho brāhmaṇo jātiyā ahosi, brāhmaṇakule udapādi. Koṇāgamano, bhikkhave, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho brāhmaṇo jātiyā ahosi, brāhmaṇakule udapādi. Kassapo, bhikkhave, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho brāhmaṇo jātiyā ahosi, brāhmaṇakule udapādi. Ahaṃ, bhikkhave, etarahi arahaṃ sammāsambuddho khattiyo jātiyā ahosiṃ, khattiyakule uppanno.

๕. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี ทรงเป็นกษัตริย์โดยพระชาติ เสด็จอุบัติในขัตติยสกุล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าสิขี ทรงเป็นกษัตริย์โดยพระชาติ เสด็จอุบัติในขัตติยสกุล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าเวสสภู ทรงเป็นกษัตริย์โดยพระชาติ เสด็จอุบัติในขัตติยสกุล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่ากกุสันธะ ทรงเป็นพราหมณ์โดยพระชาติ เสด็จอุบัติในพราหมณสกุล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าโกนาคมนะ ทรงเป็นพราหมณ์โดยพระชาติ เสด็จอุบัติในพราหมณสกุล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่ากัสสปะ ทรงเป็นพราหมณ์โดยพระชาติ เสด็จอุบัติในพราหมณสกุล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราผู้เป็นอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าในบัดนี้ เป็นกษัตริย์โดยชาติ เกิดในขัตติยสกุล

6. ‘‘Vipassī[Pg.3], bhikkhave, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho koṇḍañño gottena ahosi. Sikhī, bhikkhave, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho koṇḍañño gottena ahosi. Vessabhū, bhikkhave, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho koṇḍañño gottena ahosi. Kakusandho, bhikkhave, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho kassapo gottena ahosi. Koṇāgamano, bhikkhave, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho kassapo gottena ahosi. Kassapo, bhikkhave, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho kassapo gottena ahosi. Ahaṃ, bhikkhave, etarahi arahaṃ sammāsambuddho gotamo gottena ahosiṃ.

๖. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี ทรงมีพระโคตรว่าโกณฑัญญะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าสิขี ทรงมีพระโคตรว่าโกณฑัญญะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าเวสสภู ทรงมีพระโคตรว่าโกณฑัญญะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่ากกุสันธะ ทรงมีพระโคตรว่ากัสสปะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าโกนาคมนะ ทรงมีพระโคตรว่ากัสสปะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่ากัสสปะ ทรงมีพระโคตรว่ากัสสปะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราผู้เป็นอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าในบัดนี้ มีโคตรว่าโคตมะ

7. ‘‘Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa asītivassasahassāni āyuppamāṇaṃ ahosi. Sikhissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa sattativassasahassāni āyuppamāṇaṃ ahosi. Vessabhussa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa saṭṭhivassasahassāni āyuppamāṇaṃ ahosi. Kakusandhassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa cattālīsavassasahassāni āyuppamāṇaṃ ahosi. Koṇāgamanassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa tiṃsavassasahassāni āyuppamāṇaṃ ahosi. Kassapassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa vīsativassasahassāni āyuppamāṇaṃ ahosi. Mayhaṃ, bhikkhave, etarahi appakaṃ āyuppamāṇaṃ parittaṃ lahukaṃ; yo ciraṃ jīvati, so vassasataṃ appaṃ vā bhiyyo.

๗. ภิกษุทั้งหลาย อายุประมาณของพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้มี ๘๐,๐๐๐ ปี ภิกษุทั้งหลาย อายุประมาณของพระผู้มีพระภาคสิขีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้มี ๗๐,๐๐๐ ปี ภิกษุทั้งหลาย อายุประมาณของพระผู้มีพระภาคเวสสภูอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้มี ๖๐,๐๐๐ ปี ภิกษุทั้งหลาย อายุประมาณของพระผู้มีพระภาคกกุสันธะอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้มี ๔๐,๐๐๐ ปี ภิกษุทั้งหลาย อายุประมาณของพระผู้มีพระภาคโกนาคมนะอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้มี ๓๐,๐๐๐ ปี ภิกษุทั้งหลาย อายุประมาณของพระผู้มีพระภาคกัสสปะอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้มี ๒๐,๐๐๐ ปี ภิกษุทั้งหลาย ในบัดนี้ อายุประมาณของเราน้อย นิดหน่อย รวดเร็ว ผู้ใดมีชีวิตอยู่นาน ผู้นั้นก็มีอายุ ๑๐๐ ปี น้อยกว่าหรือมากกว่าบ้าง

8. ‘‘Vipassī, bhikkhave, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho pāṭaliyā mūle abhisambuddho. Sikhī, bhikkhave, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho puṇḍarīkassa mūle abhisambuddho. Vessabhū, bhikkhave, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho sālassa mūle abhisambuddho. Kakusandho, bhikkhave, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho sirīsassa mūle abhisambuddho. Koṇāgamano, bhikkhave, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho udumbarassa mūle abhisambuddho. Kassapo, bhikkhave, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho nigrodhassa mūle abhisambuddho. Ahaṃ, bhikkhave, etarahi arahaṃ sammāsambuddho assatthassa mūle abhisambuddho.

๘. ภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้ตรัสรู้พร้อมเฉพาะแล้ว ณ ควงไม้แคฝอย ภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคสิขีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้ตรัสรู้พร้อมเฉพาะแล้ว ณ ควงไม้มะม่วงขาว ภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคเวสสภูอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้ตรัสรู้พร้อมเฉพาะแล้ว ณ ควงไม้สาละ ภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคกกุสันธะอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้ตรัสรู้พร้อมเฉพาะแล้ว ณ ควงไม้ซึก ภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคโกนาคมนะอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้ตรัสรู้พร้อมเฉพาะแล้ว ณ ควงไม้มะเดื่อ ภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคกัสสปะอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้ตรัสรู้พร้อมเฉพาะแล้ว ณ ควงไม้ไทร ภิกษุทั้งหลาย ในบัดนี้ เราผู้เป็นอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้ตรัสรู้พร้อมเฉพาะแล้ว ณ ควงไม้โพธิ์

9. ‘‘Vipassissa[Pg.4], bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa khaṇḍatissaṃ nāma sāvakayugaṃ ahosi aggaṃ bhaddayugaṃ. Sikhissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa abhibhūsambhavaṃ nāma sāvakayugaṃ ahosi aggaṃ bhaddayugaṃ. Vessabhussa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa soṇuttaraṃ nāma sāvakayugaṃ ahosi aggaṃ bhaddayugaṃ. Kakusandhassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa vidhurasañjīvaṃ nāma sāvakayugaṃ ahosi aggaṃ bhaddayugaṃ. Koṇāgamanassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa bhiyyosuttaraṃ nāma sāvakayugaṃ ahosi aggaṃ bhaddayugaṃ. Kassapassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa tissabhāradvājaṃ nāma sāvakayugaṃ ahosi aggaṃ bhaddayugaṃ. Mayhaṃ, bhikkhave, etarahi sāriputtamoggallānaṃ nāma sāvakayugaṃ ahosi aggaṃ bhaddayugaṃ.

๙. ภิกษุทั้งหลาย คู่แห่งพระสาวกของพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ชื่อว่าขัณฑะและติสสะ ได้เป็นคู่ที่เลิศ เป็นคู่ที่ดีงาม ภิกษุทั้งหลาย คู่แห่งพระสาวกของพระผู้มีพระภาคสิขีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ชื่อว่าอภิภูและสัมภวะ ได้เป็นคู่ที่เลิศ เป็นคู่ที่ดีงาม ภิกษุทั้งหลาย คู่แห่งพระสาวกของพระผู้มีพระภาคเวสสภูอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ชื่อว่าโสณะและอุตตระ ได้เป็นคู่ที่เลิศ เป็นคู่ที่ดีงาม ภิกษุทั้งหลาย คู่แห่งพระสาวกของพระผู้มีพระภาคกกุสันธะอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ชื่อว่าวิธุระและสัญชีวะ ได้เป็นคู่ที่เลิศ เป็นคู่ที่ดีงาม ภิกษุทั้งหลาย คู่แห่งพระสาวกของพระผู้มีพระภาคโกนาคมนะอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ชื่อว่าภิยโยสะและอุตตระ ได้เป็นคู่ที่เลิศ เป็นคู่ที่ดีงาม ภิกษุทั้งหลาย คู่แห่งพระสาวกของพระผู้มีพระภาคกัสสปะอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ชื่อว่าติสสะและภารทวาชะ ได้เป็นคู่ที่เลิศ เป็นคู่ที่ดีงาม ภิกษุทั้งหลาย ในบัดนี้ คู่แห่งพระสาวกของเรา ชื่อว่าสารีบุตรและโมคคัลลานะ ได้เป็นคู่ที่เลิศ เป็นคู่ที่ดีงาม

10. ‘‘Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa tayo sāvakānaṃ sannipātā ahesuṃ. Eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṃ, eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi bhikkhusatasahassaṃ, eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi asītibhikkhusahassāni. Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa ime tayo sāvakānaṃ sannipātā ahesuṃ sabbesaṃyeva khīṇāsavānaṃ.

๑๐. ภิกษุทั้งหลาย การประชุมแห่งพระสาวกของพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้มี ๓ ครั้ง การประชุมแห่งพระสาวกครั้งหนึ่ง ได้มีภิกษุ ๖,๘๐๐,๐๐๐ รูป การประชุมแห่งพระสาวกครั้งหนึ่ง ได้มีภิกษุ ๑๐๐,๐๐๐ รูป การประชุมแห่งพระสาวกครั้งหนึ่ง ได้มีภิกษุ ๘๐,๐๐๐ รูป ภิกษุทั้งหลาย การประชุมแห่งพระสาวก ๓ ครั้งเหล่านี้ ของพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้มีแต่พระขีณาสพทั้งนั้น

‘‘Sikhissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa tayo sāvakānaṃ sannipātā ahesuṃ. Eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi bhikkhusatasahassaṃ, eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi asītibhikkhusahassāni, eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi sattatibhikkhusahassāni. Sikhissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa ime tayo sāvakānaṃ sannipātā ahesuṃ sabbesaṃyeva khīṇāsavānaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย การประชุมแห่งพระสาวกของพระผู้มีพระภาคสิขีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้มี ๓ ครั้ง การประชุมแห่งพระสาวกครั้งหนึ่ง ได้มีภิกษุ ๑๐๐,๐๐๐ รูป การประชุมแห่งพระสาวกครั้งหนึ่ง ได้มีภิกษุ ๘๐,๐๐๐ รูป การประชุมแห่งพระสาวกครั้งหนึ่ง ได้มีภิกษุ ๗๐,๐๐๐ รูป ภิกษุทั้งหลาย การประชุมแห่งพระสาวก ๓ ครั้งเหล่านี้ ของพระผู้มีพระภาคสิขีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้มีแต่พระขีณาสพทั้งนั้น

‘‘Vessabhussa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa tayo sāvakānaṃ sannipātā ahesuṃ. Eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi asītibhikkhusahassāni, eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi sattatibhikkhusahassāni, eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi [Pg.5] saṭṭhibhikkhusahassāni. Vessabhussa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa ime tayo sāvakānaṃ sannipātā ahesuṃ sabbesaṃyeva khīṇāsavānaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย การประชุมแห่งพระสาวกของพระผู้มีพระภาคเวสสภูอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้มี ๓ ครั้ง การประชุมแห่งพระสาวกครั้งหนึ่ง ได้มีภิกษุ ๘๐,๐๐๐ รูป การประชุมแห่งพระสาวกครั้งหนึ่ง ได้มีภิกษุ ๗๐,๐๐๐ รูป การประชุมแห่งพระสาวกครั้งหนึ่ง ได้มีภิกษุ ๖๐,๐๐๐ รูป ภิกษุทั้งหลาย การประชุมแห่งพระสาวก ๓ ครั้งเหล่านี้ ของพระผู้มีพระภาคเวสสภูอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้มีแต่พระขีณาสพทั้งนั้น

‘‘Kakusandhassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi cattālīsabhikkhusahassāni. Kakusandhassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa ayaṃ eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi sabbesaṃyeva khīṇāsavānaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย การประชุมแห่งพระสาวกของพระผู้มีพระภาคกกุสันธะอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้มีครั้งเดียว มีภิกษุ ๔๐,๐๐๐ รูป ภิกษุทั้งหลาย การประชุมแห่งพระสาวกครั้งเดียวนี้ ของพระผู้มีพระภาคกกุสันธะอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้มีแต่พระขีณาสพทั้งนั้น

‘‘Koṇāgamanassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi tiṃsabhikkhusahassāni. Koṇāgamanassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa ayaṃ eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi sabbesaṃyeva khīṇāsavānaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย การประชุมแห่งพระสาวกของพระผู้มีพระภาคโกนาคมนะอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้มีครั้งเดียว มีภิกษุ ๓๐,๐๐๐ รูป ภิกษุทั้งหลาย การประชุมแห่งพระสาวกครั้งเดียวนี้ ของพระผู้มีพระภาคโกนาคมนะอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้มีแต่พระขีณาสพทั้งนั้น

‘‘Kassapassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi vīsatibhikkhusahassāni. Kassapassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa ayaṃ eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi sabbesaṃyeva khīṇāsavānaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย การประชุมแห่งพระสาวกของพระผู้มีพระภาคกัสสปะอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้มีครั้งเดียว มีภิกษุ ๒๐,๐๐๐ รูป ภิกษุทั้งหลาย การประชุมแห่งพระสาวกครั้งเดียวนี้ ของพระผู้มีพระภาคกัสสปะอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้มีแต่พระขีณาสพทั้งนั้น

‘‘Mayhaṃ, bhikkhave, etarahi eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi aḍḍhateḷasāni bhikkhusatāni. Mayhaṃ, bhikkhave, ayaṃ eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi sabbesaṃyeva khīṇāsavānaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ในบัดนี้ การประชุมสาวกของเราได้มีครั้งเดียว ภิกษุ ๑,๒๕๐ รูป ภิกษุทั้งหลาย การประชุมสาวกของเราครั้งนี้เป็นการประชุมครั้งเดียวของพระขีณาสพล้วน

11. ‘‘Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa asoko nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko. Sikhissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa khemaṅkaro nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko. Vessabhussa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa upasanto nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko. Kakusandhassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa buddhijo nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko. Koṇāgamanassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa sotthijo nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko. Kassapassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa sabbamitto nāma [Pg.6] bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko. Mayhaṃ, bhikkhave, etarahi ānando nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko.

๑๑. ภิกษุทั้งหลาย พระอุปัฏฐากของพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ชื่อว่าอโสกะ เป็นอัครอุปัฏฐาก ภิกษุทั้งหลาย พระอุปัฏฐากของพระผู้มีพระภาคสิขีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ชื่อว่าเขมังกร เป็นอัครอุปัฏฐาก ภิกษุทั้งหลาย พระอุปัฏฐากของพระผู้มีพระภาคเวสสภูอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ชื่อว่าอุปสันตะ เป็นอัครอุปัฏฐาก ภิกษุทั้งหลาย พระอุปัฏฐากของพระผู้มีพระภาคกกุสันธะอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ชื่อว่าพุทธิชะ เป็นอัครอุปัฏฐาก ภิกษุทั้งหลาย พระอุปัฏฐากของพระผู้มีพระภาคโกนาคมนะอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ชื่อว่าโสตถิชะ เป็นอัครอุปัฏฐาก ภิกษุทั้งหลาย พระอุปัฏฐากของพระผู้มีพระภาคกัสสปะอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ชื่อว่าสัพพมิตร เป็นอัครอุปัฏฐาก ภิกษุทั้งหลาย ในบัดนี้ พระอุปัฏฐากของเราชื่อว่าอานนท์ เป็นอัครอุปัฏฐาก

12. ‘‘Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa bandhumā nāma rājā pitā ahosi. Bandhumatī nāma devī mātā ahosi janetti. Bandhumassa rañño bandhumatī nāma nagaraṃ rājadhānī ahosi.

๑๒. ภิกษุทั้งหลาย พระบิดาของพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า เป็นพระราชาพระนามว่าพันธุมา พระราชมารดาผู้ให้ประสูติเป็นพระเทวีพระนามว่าพันธุมดี เมืองหลวงของพระเจ้าพันธุมานั้นชื่อว่าพันธุมดี

‘‘Sikhissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa aruṇo nāma rājā pitā ahosi. Pabhāvatī nāma devī mātā ahosi janetti. Aruṇassa rañño aruṇavatī nāma nagaraṃ rājadhānī ahosi.

ภิกษุทั้งหลาย พระบิดาของพระผู้มีพระภาคสิขีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า เป็นพระราชาพระนามว่าอรุณ พระราชมารดาผู้ให้ประสูติเป็นพระเทวีพระนามว่าปภาวดี เมืองหลวงของพระเจ้าอรุณนั้นชื่อว่าอรุณวดี

‘‘Vessabhussa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa suppatito nāma rājā pitā ahosi. Vassavatī nāma devī mātā ahosi janetti. Suppatitassa rañño anomaṃ nāma nagaraṃ rājadhānī ahosi.

ภิกษุทั้งหลาย พระบิดาของพระผู้มีพระภาคเวสสภูอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า เป็นพระราชาพระนามว่าสุปปติตะ พระราชมารดาผู้ให้ประสูติเป็นพระเทวีพระนามว่าวัสสวดี เมืองหลวงของพระเจ้าสุปปติตะนั้นชื่อว่าอโนมะ

‘‘Kakusandhassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa aggidatto nāma brāhmaṇo pitā ahosi. Visākhā nāma brāhmaṇī mātā ahosi janetti. Tena kho pana, bhikkhave, samayena khemo nāma rājā ahosi. Khemassa rañño khemavatī nāma nagaraṃ rājadhānī ahosi.

ภิกษุทั้งหลาย พระบิดาของพระผู้มีพระภาคกกุสันธะอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า เป็นพราหมณ์ชื่อว่าอัคคิทัต พระมารดาผู้ให้ประสูติเป็นพราหมณีชื่อว่าวิสาขา ภิกษุทั้งหลาย ก็ในสมัยนั้น มีพระราชาพระนามว่าเขมะ เมืองหลวงของพระเจ้าเขมะนั้นชื่อว่าเขมวดี

‘‘Koṇāgamanassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa yaññadatto nāma brāhmaṇo pitā ahosi. Uttarā nāma brāhmaṇī mātā ahosi janetti. Tena kho pana, bhikkhave, samayena sobho nāma rājā ahosi. Sobhassa rañño sobhavatī nāma nagaraṃ rājadhānī ahosi.

ภิกษุทั้งหลาย พระบิดาของพระผู้มีพระภาคโกนาคมนะอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า เป็นพราหมณ์ชื่อว่ายัญญทัต พระมารดาผู้ให้ประสูติเป็นพราหมณีชื่อว่าอุตตรา ภิกษุทั้งหลาย ก็ในสมัยนั้น มีพระราชาพระนามว่าโสภะ เมืองหลวงของพระเจ้าโสภะนั้นชื่อว่าโสภวดี

‘‘Kassapassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa brahmadatto nāma brāhmaṇo pitā ahosi. Dhanavatī nāma brāhmaṇī mātā ahosi janetti. Tena kho pana, bhikkhave, samayena kikī [Pg.7] nāma rājā ahosi. Kikissa rañño bārāṇasī nāma nagaraṃ rājadhānī ahosi.

ภิกษุทั้งหลาย พระบิดาของพระผู้มีพระภาคกัสสปะอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า เป็นพราหมณ์ชื่อว่าพรหมทัต พระมารดาผู้ให้ประสูติเป็นพราหมณีชื่อว่าธนวดี ภิกษุทั้งหลาย ก็ในสมัยนั้น มีพระราชาพระนามว่ากิกี เมืองหลวงของพระเจ้ากิกีนั้นชื่อว่าพาราณสี

‘‘Mayhaṃ, bhikkhave, etarahi suddhodano nāma rājā pitā ahosi. Māyā nāma devī mātā ahosi janetti. Kapilavatthu nāma nagaraṃ rājadhānī ahosī’’ti. Idamavoca bhagavā, idaṃ vatvāna sugato uṭṭhāyāsanā vihāraṃ pāvisi.

ภิกษุทั้งหลาย ในบัดนี้ พระบิดาของเราเป็นพระราชาพระนามว่าสุทโธทนะ พระราชมารดาผู้ให้ประสูติเป็นพระเทวีพระนามว่ามายา เมืองหลวงชื่อว่ากบิลพัสดุ” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้แล้ว พระสุคตเจ้าครั้นตรัสพระดำรัสนี้แล้ว จึงเสด็จลุกจากอาสนะเข้าไปยังพระวิหาร

13. Atha kho tesaṃ bhikkhūnaṃ acirapakkantassa bhagavato ayamantarākathā udapādi – ‘‘acchariyaṃ, āvuso, abbhutaṃ, āvuso, tathāgatassa mahiddhikatā mahānubhāvatā. Yatra hi nāma tathāgato atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarissati, nāmatopi anussarissati, gottatopi anussarissati, āyuppamāṇatopi anussarissati, sāvakayugatopi anussarissati, sāvakasannipātatopi anussarissati – ‘evaṃjaccā te bhagavanto ahesuṃ itipi, evaṃnāmā evaṃgottā evaṃsīlā evaṃdhammā evaṃpaññā evaṃvihārī evaṃvimuttā te bhagavanto ahesuṃ itipī’’’ti.

๑๓. ครั้งนั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จจากไปไม่นาน ภิกษุเหล่านั้นได้สนทนากันว่า “ผู้มีอายุทั้งหลาย น่าอัศจรรย์นัก ไม่เคยปรากฏ พระตถาคตทรงมีฤทธิ์มาก ทรงมีอานุภาพมาก เพราะพระองค์ทรงระลึกถึงพระพุทธเจ้าในอดีต ผู้ปรินิพพานไปแล้ว ผู้ทรงตัดปปัญจธรรมได้แล้ว ผู้ทรงตัดวัฏฏะได้แล้ว ผู้มีวัฏฏะสิ้นรอบแล้ว ผู้ทรงก้าวล่วงทุกข์ทั้งปวงได้แล้ว โดยชาติบ้าง โดยพระนามบ้าง โดยโคตรบ้าง โดยประมาณพระชนมายุบ้าง โดยคู่พระสาวกบ้าง โดยการประชุมพระสาวกบ้างว่า ‘พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นทรงมีชาติอย่างนี้บ้าง ทรงมีพระนามอย่างนี้ ทรงมีโคตรอย่างนี้ ทรงมีศีลอย่างนี้ ทรงมีธรรมอย่างนี้ ทรงมีปัญญาอย่างนี้ ทรงมีวิหารธรรมอย่างนี้ ทรงมีวิมุตติอย่างนี้บ้าง”

‘‘Kiṃ nu kho, āvuso, tathāgatasseva nu kho esā dhammadhātu suppaṭividdhā, yassā dhammadhātuyā suppaṭividdhattā tathāgato atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarati, nāmatopi anussarati, gottatopi anussarati, āyuppamāṇatopi anussarati, sāvakayugatopi anussarati, sāvakasannipātatopi anussarati – ‘evaṃjaccā te bhagavanto ahesuṃ itipi, evaṃnāmā evaṃgottā evaṃsīlā evaṃdhammā evaṃpaññā evaṃvihārī evaṃvimuttā te bhagavanto ahesuṃ itipī’ti, udāhu devatā tathāgatassa etamatthaṃ ārocesuṃ, yena tathāgato atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarati, nāmatopi anussarati, gottatopi anussarati, āyuppamāṇatopi anussarati, sāvakayugatopi anussarati, sāvakasannipātatopi anussarati – ‘evaṃjaccā te bhagavanto ahesuṃ itipi, evaṃnāmā evaṃgottā evaṃsīlā evaṃdhammā evaṃpaññā evaṃvihārī evaṃvimuttā [Pg.8] te bhagavanto ahesuṃ itipī’’’ti. Ayañca hidaṃ tesaṃ bhikkhūnaṃ antarākathā vippakatā hoti.

“ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เป็นอย่างไรหนอ ธรรมธาตุนี้พระตถาคตเท่านั้นหรือหนอทรงแทงตลอดดีแล้ว เพราะความที่ทรงแทงตลอดดีแล้วซึ่งธรรมธาตุใด พระตถาคตจึงทรงระลึกถึงพระพุทธเจ้าทั้งหลายในอดีต ผู้ปรินิพพานแล้ว ผู้มีปปัญจธรรมอันตัดขาดแล้ว ผู้มีวัฏฏะอันตัดขาดแล้ว ผู้มีวัฏฏะสิ้นไปรอบแล้ว ผู้ก้าวล่วงทุกข์ทั้งปวงแล้ว ได้แม้โดยชาติ แม้โดยพระนาม แม้โดยโคตร แม้โดยประมาณแห่งพระชนมายุ แม้โดยคู่แห่งพระสาวก แม้โดยการประชุมแห่งพระสาวก ว่า ‘พระผู้มีพระภาคทั้งหลายเหล่านั้น ได้มีพระชาติอย่างนี้บ้าง มีพระนามอย่างนี้ มีพระโคตรอย่างนี้ มีศีลอย่างนี้ มีธรรมอย่างนี้ มีปัญญาอย่างนี้ มีวิหารธรรมอย่างนี้ มีวิมุตติอย่างนี้บ้าง’ หรือว่า เทวดาทั้งหลายได้กราบทูลเนื้อความนั้นแด่พระตถาคต ด้วยเหตุนั้น พระตถาคตจึงทรงระลึกถึงพระพุทธเจ้าทั้งหลายในอดีต ผู้ปรินิพพานแล้ว ผู้มีปปัญจธรรมอันตัดขาดแล้ว ผู้มีวัฏฏะอันตัดขาดแล้ว ผู้มีวัฏฏะสิ้นไปรอบแล้ว ผู้ก้าวล่วงทุกข์ทั้งปวงแล้ว ได้แม้โดยชาติ แม้โดยพระนาม แม้โดยโคตร แม้โดยประมาณแห่งพระชนมายุ แม้โดยคู่แห่งพระสาวก แม้โดยการประชุมแห่งพระสาวก ว่า ‘พระผู้มีพระภาคทั้งหลายเหล่านั้น ได้มีพระชาติอย่างนี้บ้าง มีพระนามอย่างนี้ มีพระโคตรอย่างนี้ มีศีลอย่างนี้ มีธรรมอย่างนี้ มีปัญญาอย่างนี้ มีวิหารธรรมอย่างนี้ มีวิมุตติอย่างนี้บ้าง’ ดังนี้” ก็แล อันตรกถาของภิกษุทั้งหลายเหล่านั้นยังค้างอยู่เพียงเท่านี้

14. Atha kho bhagavā sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yena karerimaṇḍalamāḷo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Nisajja kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘kāyanuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā; kā ca pana vo antarākathā vippakatā’’ti?

๑๔. ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเสด็จออกจากที่หลีกเร้นในเวลาเย็น เสด็จเข้าไปยังมณฑปไม้กุ่ม แล้วประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ ครั้นประทับนั่งแล้ว จึงตรัสถามภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บัดนี้ พวกเธอนั่งประชุมสนทนากันด้วยเรื่องอะไร และเรื่องที่พวกเธอพูดค้างไว้คือเรื่องอะไร”

Evaṃ vutte te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘idha, bhante, amhākaṃ acirapakkantassa bhagavato ayaṃ antarākathā udapādi – ‘acchariyaṃ, āvuso, abbhutaṃ, āvuso, tathāgatassa mahiddhikatā mahānubhāvatā, yatra hi nāma tathāgato atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarissati, nāmatopi anussarissati, gottatopi anussarissati, āyuppamāṇatopi anussarissati, sāvakayugatopi anussarissati, sāvakasannipātatopi anussarissati – ‘‘evaṃjaccā te bhagavanto ahesuṃ itipi, evaṃnāmā evaṃgottā evaṃsīlā evaṃdhammā evaṃpaññā evaṃvihārī evaṃvimuttā te bhagavanto ahesuṃ itipī’’ti. Kiṃ nu kho, āvuso, tathāgatasseva nu kho esā dhammadhātu suppaṭividdhā, yassā dhammadhātuyā suppaṭividdhattā tathāgato atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarati, nāmatopi anussarati, gottatopi anussarati, āyuppamāṇatopi anussarati, sāvakayugatopi anussarati, sāvakasannipātatopi anussarati – ‘‘evaṃjaccā te bhagavanto ahesuṃ itipi, evaṃnāmā evaṃgottā evaṃsīlā evaṃdhammā evaṃpaññā evaṃvihārī evaṃvimuttā te bhagavanto ahesuṃ itipī’’ti. Udāhu devatā tathāgatassa etamatthaṃ ārocesuṃ, yena tathāgato atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarati, nāmatopi anussarati, gottatopi anussarati, āyuppamāṇatopi anussarati, sāvakayugatopi anussarati, sāvakasannipātatopi anussarati – ‘evaṃjaccā te bhagavanto ahesuṃ itipi, evaṃnāmā evaṃgottā evaṃsīlā evaṃdhammā evaṃpaññā evaṃvihārī evaṃvimuttā [Pg.9] te bhagavanto ahesuṃ itipī’ti? Ayaṃ kho no, bhante, antarākathā vippakatā, atha bhagavā anuppatto’’ti.

เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อพระองค์เสด็จจากไปไม่นาน เรื่องที่สนทนากันในระหว่างนี้ได้เกิดขึ้นแก่ข้าพระองค์ทั้งหลายว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย น่าอัศจรรย์จริง ไม่เคยปรากฏจริง ความที่พระตถาคตเป็นผู้มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมาก ที่พระตถาคตจักทรงระลึกถึงพระพุทธเจ้าทั้งหลายในอดีต ผู้ปรินิพพานแล้ว ผู้มีปปัญจธรรมอันตัดขาดแล้ว ผู้มีวัฏฏะอันตัดขาดแล้ว ผู้มีวัฏฏะสิ้นไปรอบแล้ว ผู้ก้าวล่วงทุกข์ทั้งปวงแล้ว ได้แม้โดยชาติ แม้โดยพระนาม แม้โดยโคตร แม้โดยประมาณแห่งพระชนมายุ แม้โดยคู่แห่งพระสาวก แม้โดยการประชุมแห่งพระสาวก ว่า ‘พระผู้มีพระภาคทั้งหลายเหล่านั้น ได้มีพระชาติอย่างนี้บ้าง มีพระนามอย่างนี้ มีพระโคตรอย่างนี้ มีศีลอย่างนี้ มีธรรมอย่างนี้ มีปัญญาอย่างนี้ มีวิหารธรรมอย่างนี้ มีวิมุตติอย่างนี้บ้าง’ ดังนี้ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เป็นอย่างไรหนอ ธรรมธาตุนี้พระตถาคตเท่านั้นหรือหนอทรงแทงตลอดดีแล้ว เพราะความที่ทรงแทงตลอดดีแล้วซึ่งธรรมธาตุใด พระตถาคตจึงทรงระลึกถึงพระพุทธเจ้าทั้งหลายในอดีต ผู้ปรินิพพานแล้ว ผู้มีปปัญจธรรมอันตัดขาดแล้ว ผู้มีวัฏฏะอันตัดขาดแล้ว ผู้มีวัฏฏะสิ้นไปรอบแล้ว ผู้ก้าวล่วงทุกข์ทั้งปวงแล้ว ได้แม้โดยชาติ แม้โดยพระนาม แม้โดยโคตร แม้โดยประมาณแห่งพระชนมายุ แม้โดยคู่แห่งพระสาวก แม้โดยการประชุมแห่งพระสาวก ว่า ‘พระผู้มีพระภาคทั้งหลายเหล่านั้น ได้มีพระชาติอย่างนี้บ้าง มีพระนามอย่างนี้ มีพระโคตรอย่างนี้ มีศีลอย่างนี้ มีธรรมอย่างนี้ มีปัญญาอย่างนี้ มีวิหารธรรมอย่างนี้ มีวิมุตติอย่างนี้บ้าง’ ดังนี้ หรือว่า เทวดาทั้งหลายได้กราบทูลเนื้อความนั้นแด่พระตถาคต ด้วยเหตุนั้น พระตถาคตจึงทรงระลึกถึงพระพุทธเจ้าทั้งหลายในอดีต ผู้ปรินิพพานแล้ว ผู้มีปปัญจธรรมอันตัดขาดแล้ว ผู้มีวัฏฏะอันตัดขาดแล้ว ผู้มีวัฏฏะสิ้นไปรอบแล้ว ผู้ก้าวล่วงทุกข์ทั้งปวงแล้ว ได้แม้โดยชาติ แม้โดยพระนาม แม้โดยโคตร แม้โดยประมาณแห่งพระชนมายุ แม้โดยคู่แห่งพระสาวก แม้โดยการประชุมแห่งพระสาวก ว่า ‘พระผู้มีพระภาคทั้งหลายเหล่านั้น ได้มีพระชาติอย่างนี้บ้าง มีพระนามอย่างนี้ มีพระโคตรอย่างนี้ มีศีลอย่างนี้ มีธรรมอย่างนี้ มีปัญญาอย่างนี้ มีวิหารธรรมอย่างนี้ มีวิมุตติอย่างนี้บ้าง’ ดังนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้คือเรื่องที่พวกข้าพระองค์สนทนากันค้างไว้ พอดีพระผู้มีพระภาคก็เสด็จมาถึง”

15. ‘‘Tathāgatassevesā, bhikkhave, dhammadhātu suppaṭividdhā, yassā dhammadhātuyā suppaṭividdhattā tathāgato atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarati, nāmatopi anussarati, gottatopi anussarati, āyuppamāṇatopi anussarati, sāvakayugatopi anussarati, sāvakasannipātatopi anussarati – ‘evaṃjaccā te bhagavanto ahesuṃ itipi, evaṃnāmā evaṃgottā evaṃsīlā evaṃdhammā evaṃpaññā evaṃvihārī evaṃvimuttā te bhagavanto ahesuṃ itipī’ti. Devatāpi tathāgatassa etamatthaṃ ārocesuṃ, yena tathāgato atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarati, nāmatopi anussarati, gottatopi anussarati, āyuppamāṇatopi anussarati, sāvakayugatopi anussarati, sāvakasannipātatopi anussarati – ‘evaṃjaccā te bhagavanto ahesuṃ itipi, evaṃnāmā evaṃgottā evaṃsīlā evaṃdhammā evaṃpaññā evaṃvihārī evaṃvimuttā te bhagavanto ahesuṃ itipī’ti.

๑๕. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมธาตุนั้นพระตถาคตเองนั่นแหละแทงตลอดดีแล้ว เพราะความที่ทรงแทงตลอดดีแล้วซึ่งธรรมธาตุใด พระตถาคตจึงทรงระลึกถึงพระพุทธเจ้าทั้งหลายในอดีต ผู้ปรินิพพานแล้ว ผู้มีปปัญจธรรมอันตัดขาดแล้ว ผู้มีวัฏฏะอันตัดขาดแล้ว ผู้มีวัฏฏะสิ้นไปรอบแล้ว ผู้ก้าวล่วงทุกข์ทั้งปวงแล้ว ได้แม้โดยชาติ แม้โดยพระนาม แม้โดยโคตร แม้โดยประมาณแห่งพระชนมายุ แม้โดยคู่แห่งพระสาวก แม้โดยการประชุมแห่งพระสาวก ว่า ‘พระผู้มีพระภาคทั้งหลายเหล่านั้น ได้มีพระชาติอย่างนี้บ้าง มีพระนามอย่างนี้ มีพระโคตรอย่างนี้ มีศีลอย่างนี้ มีธรรมอย่างนี้ มีปัญญาอย่างนี้ มีวิหารธรรมอย่างนี้ มีวิมุตติอย่างนี้บ้าง’ ดังนี้ แม้เทวดาทั้งหลายก็ได้กราบทูลเนื้อความนั้นแด่พระตถาคต ด้วยเหตุนั้น พระตถาคตจึงทรงระลึกถึงพระพุทธเจ้าทั้งหลายในอดีต ผู้ปรินิพพานแล้ว ผู้มีปปัญจธรรมอันตัดขาดแล้ว ผู้มีวัฏฏะอันตัดขาดแล้ว ผู้มีวัฏฏะสิ้นไปรอบแล้ว ผู้ก้าวล่วงทุกข์ทั้งปวงแล้ว ได้แม้โดยชาติ แม้โดยพระนาม แม้โดยโคตร แม้โดยประมาณแห่งพระชนมายุ แม้โดยคู่แห่งพระสาวก แม้โดยการประชุมแห่งพระสาวก ว่า ‘พระผู้มีพระภาคทั้งหลายเหล่านั้น ได้มีพระชาติอย่างนี้บ้าง มีพระนามอย่างนี้ มีพระโคตรอย่างนี้ มีศีลอย่างนี้ มีธรรมอย่างนี้ มีปัญญาอย่างนี้ มีวิหารธรรมอย่างนี้ มีวิมุตติอย่างนี้บ้าง’ ดังนี้

‘‘Iccheyyātha no tumhe, bhikkhave, bhiyyosomattāya pubbenivāsapaṭisaṃyuttaṃ dhammiṃ kathaṃ sotu’’nti? ‘‘Etassa, bhagavā, kālo; etassa, sugata, kālo; yaṃ bhagavā bhiyyosomattāya pubbenivāsapaṭisaṃyuttaṃ dhammiṃ kathaṃ kareyya, bhagavato sutvā bhikkhū dhāressantī’’ti. ‘‘Tena hi, bhikkhave, suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha, bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอปรารถนาจะฟังธรรมกถาที่ประกอบด้วยปุพเพนิวาสานุสติญาณโดยยิ่งกว่าประมาณไหม” “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค เวลานี้เป็นกาลสมควร ข้าแต่พระสุคต เวลานี้เป็นกาลสมควร ที่พระผู้มีพระภาคจะพึงตรัสธรรมกถาที่ประกอบด้วยปุพเพนิวาสานุสติญาณโดยยิ่งกว่าประมาณ ภิกษุทั้งหลายได้ฟังจากพระผู้มีพระภาคแล้ว จักทรงจำไว้” “ภิกษุทั้งหลาย ถ้าอย่างนั้น พวกเธอจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า “อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้ว่า

16. ‘‘Ito so, bhikkhave, ekanavutikappe yaṃ vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho loke udapādi. Vipassī, bhikkhave, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho khattiyo jātiyā ahosi, khattiyakule udapādi. Vipassī, bhikkhave, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho koṇḍañño gottena ahosi. Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa asītivassasahassāni āyuppamāṇaṃ ahosi. Vipassī, bhikkhave, bhagavā arahaṃ [Pg.10] sammāsambuddho pāṭaliyā mūle abhisambuddho. Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa khaṇḍatissaṃ nāma sāvakayugaṃ ahosi aggaṃ bhaddayugaṃ. Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa tayo sāvakānaṃ sannipātā ahesuṃ. Eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṃ, eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi bhikkhusatasahassaṃ, eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi asītibhikkhusahassāni. Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa ime tayo sāvakānaṃ sannipātā ahesuṃ sabbesaṃyeva khīṇāsavānaṃ. Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa asoko nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko. Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa bandhumā nāma rājā pitā ahosi. Bandhumatī nāma devī mātā ahosi janetti. Bandhumassa rañño bandhumatī nāma nagaraṃ rājadhānī ahosi.

๑๖. “ภิกษุทั้งหลาย นับจากภัทรกัปนี้ย้อนไป ๙๑ กัป พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี ได้เสด็จอุบัติขึ้นในโลกแล้ว ภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี ทรงเป็นกษัตริย์โดยพระชาติ เสด็จอุบัติในขัตติยสกุล ภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี ทรงมีพระโคตรว่าโกณฑัญญะ ภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี มีประมาณพระชนมายุ ๘๐,๐๐๐ ปี ภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี ได้ตรัสรู้พร้อมเฉพาะ ณ ควงไม้แคฝอย ภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี มีคู่พระอัครสาวกผู้เจริญนามว่าขัณฑะและติสสะ ภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี มีการประชุมสาวก ๓ ครั้ง การประชุมสาวกครั้งหนึ่งมีภิกษุ ๖,๘๐๐,๐๐๐ รูป การประชุมสาวกครั้งหนึ่งมีภิกษุ ๑๐๐,๐๐๐ รูป การประชุมสาวกครั้งหนึ่งมีภิกษุ ๘๐,๐๐๐ รูป ภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี มีการประชุมสาวก ๓ ครั้งนี้ ซึ่งล้วนแต่เป็นพระขีณาสพทั้งสิ้น ภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี มีภิกษุนามว่าอโสกะเป็นอัครอุปัฏฐาก ภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี มีพระราชานามว่าพันธุมาเป็นพระราชบิดา มีพระเทวีนามว่าพันธุมดีเป็นพระราชมารดาผู้ประทานกำเนิด พระเจ้าพันธุมราชามีพระนครนามว่าพันธุมดีเป็นราชธานี

Bodhisattadhammatā

ธรรมดาของพระโพธิสัตว์

17. ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassī bodhisatto tusitā kāyā cavitvā sato sampajāno mātukucchiṃ okkami. Ayamettha dhammatā.

๑๗. “ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีจุติจากหมู่เทพดุสิตแล้ว มีสติสัมปชัญญะ เสด็จลงสู่พระครรภ์ของพระมารดา นี้เป็นธรรมดาในเรื่องนั้น

18. ‘‘Dhammatā, esā, bhikkhave, yadā bodhisatto tusitā kāyā cavitvā mātukucchiṃ okkamati. Atha sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya appamāṇo uḷāro obhāso pātubhavati atikkammeva devānaṃ devānubhāvaṃ. Yāpi tā lokantarikā aghā asaṃvutā andhakārā andhakāratimisā, yattha pime candimasūriyā evaṃmahiddhikā evaṃmahānubhāvā ābhāya nānubhonti, tatthapi appamāṇo uḷāro obhāso pātubhavati atikkammeva devānaṃ devānubhāvaṃ. Yepi tattha sattā upapannā, tepi tenobhāsena aññamaññaṃ sañjānanti – ‘aññepi kira, bho, santi sattā idhūpapannā’ti. Ayañca dasasahassī lokadhātu saṅkampati sampakampati sampavedhati. Appamāṇo ca uḷāro obhāso loke pātubhavati atikkammeva devānaṃ devānubhāvaṃ. Ayamettha dhammatā.

๑๘. “ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นธรรมดา เมื่อใดพระโพธิสัตว์จุติจากหมู่เทพดุสิตแล้วเสด็จลงสู่พระครรภ์ของพระมารดา เมื่อนั้น แสงสว่างอันยิ่งใหญ่หาประมาณมิได้ ย่อมปรากฏในโลกรวมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ ล่วงเทวานุภาพของทวยเทพ แม้ในโลกันตริกนรกที่ว่างเปล่า ไม่เปิดโล่ง มืดมิด ซึ่งดวงจันทร์และดวงอาทิตย์อันมีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมากถึงเพียงนี้ ก็ส่องแสงไปไม่ถึง แสงสว่างอันยิ่งใหญ่หาประมาณมิได้ก็ปรากฏขึ้นในที่นั้น ล่วงเทวานุภาพของทวยเทพ แม้สัตว์ที่เกิดในที่นั้น ก็จำกันและกันได้ด้วยแสงสว่างนั้นว่า ‘ท่านผู้เจริญ ได้ยินว่า แม้สัตว์เหล่าอื่นก็เกิดในที่นี้’ และหมื่นโลกธาตุนี้ก็สั่นสะเทือน เลื่อนลั่น หวั่นไหว และแสงสว่างอันยิ่งใหญ่หาประมาณมิได้ก็ปรากฏขึ้นในโลก ล่วงเทวานุภาพของทวยเทพ นี้เป็นธรรมดาในเรื่องนั้น

19. ‘‘Dhammatā [Pg.11] esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchiṃ okkanto hoti, cattāro naṃ devaputtā catuddisaṃ rakkhāya upagacchanti – ‘mā naṃ bodhisattaṃ vā bodhisattamātaraṃ vā manusso vā amanusso vā koci vā viheṭhesī’ti. Ayamettha dhammatā.

๑๙. “ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นธรรมดา เมื่อพระโพธิสัตว์เสด็จลงสู่พระครรภ์ของพระมารดาแล้ว เทวบุตร ๔ องค์จะเข้าไปอารักขาใน ๔ ทิศว่า ‘ขออย่าให้มนุษย์ อมนุษย์ หรือใครๆ เบียดเบียนพระโพธิสัตว์หรือพระมารดาของพระโพธิสัตว์ได้เลย’ นี้เป็นธรรมดาในเรื่องนั้น

20. ‘‘Dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchiṃ okkanto hoti, pakatiyā sīlavatī bodhisattamātā hoti, viratā pāṇātipātā, viratā adinnādānā, viratā kāmesumicchācārā, viratā musāvādā, viratā surāmerayamajjappamādaṭṭhānā. Ayamettha dhammatā.

๒๐. “ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นธรรมดา เมื่อพระโพธิสัตว์เสด็จลงสู่พระครรภ์ของพระมารดาแล้ว พระมารดาของพระโพธิสัตว์จะเป็นผู้มีศีลโดยปกติ คือ เว้นขาดจากปาณาติบาต เว้นขาดจากอทินนาทาน เว้นขาดจากกาเมสุมิจฉาจาร เว้นขาดจากมุสาวาท เว้นขาดจากฐานะอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาทคือการดื่มน้ำเมาคือสุราและเมรัย นี้เป็นธรรมดาในเรื่องนั้น

21. ‘‘Dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchiṃ okkanto hoti, na bodhisattamātu purisesu mānasaṃ uppajjati kāmaguṇūpasaṃhitaṃ, anatikkamanīyā ca bodhisattamātā hoti kenaci purisena rattacittena. Ayamettha dhammatā.

๒๑. “ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นธรรมดา เมื่อพระโพธิสัตว์เสด็จลงสู่พระครรภ์ของพระมารดาแล้ว พระมารดาของพระโพธิสัตว์จะไม่มีจิตคิดในบุรุษทั้งหลายอันประกอบด้วยกามคุณ และพระมารดาของพระโพธิสัตว์จะเป็นผู้อันบุรุษใดๆ ผู้มีจิตกำหนัดล่วงเกินไม่ได้ นี้เป็นธรรมดาในเรื่องนั้น

22. ‘‘Dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchiṃ okkanto hoti, lābhinī bodhisattamātā hoti pañcannaṃ kāmaguṇānaṃ. Sā pañcahi kāmaguṇehi samappitā samaṅgībhūtā paricāreti. Ayamettha dhammatā.

๒๒. “ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นธรรมดา เมื่อพระโพธิสัตว์เสด็จลงสู่พระครรภ์ของพระมารดาแล้ว พระมารดาของพระโพธิสัตว์จะเป็นผู้ได้กามคุณ ๕ พระนางจะเพียบพร้อมพรั่งพร้อมด้วยกามคุณ ๕ บำเรอตนอยู่ นี้เป็นธรรมดาในเรื่องนั้น

23. ‘‘Dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchiṃ okkanto hoti, na bodhisattamātu kocideva ābādho uppajjati. Sukhinī bodhisattamātā hoti akilantakāyā, bodhisattañca bodhisattamātā tirokucchigataṃ passati sabbaṅgapaccaṅgiṃ ahīnindriyaṃ. Seyyathāpi, bhikkhave, maṇi veḷuriyo subho jātimā aṭṭhaṃso suparikammakato accho vippasanno anāvilo sabbākārasampanno. Tatrāssa suttaṃ āvutaṃ nīlaṃ vā pītaṃ vā lohitaṃ vā odātaṃ vā paṇḍusuttaṃ vā. Tamenaṃ cakkhumā puriso hatthe karitvā paccavekkheyya – ‘ayaṃ kho maṇi veḷuriyo subho jātimā aṭṭhaṃso suparikammakato accho vippasanno anāvilo sabbākārasampanno. Tatridaṃ suttaṃ āvutaṃ nīlaṃ vā pītaṃ vā lohitaṃ vā odātaṃ vā paṇḍusuttaṃ vā’ti. Evameva kho, bhikkhave, yadā bodhisatto [Pg.12] mātukucchiṃ okkanto hoti, na bodhisattamātu kocideva ābādho uppajjati, sukhinī bodhisattamātā hoti akilantakāyā, bodhisattañca bodhisattamātā tirokucchigataṃ passati sabbaṅgapaccaṅgiṃ ahīnindriyaṃ. Ayamettha dhammatā.

๒๓. ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นธรรมดา คือ เมื่อใดพระโพธิสัตว์เสด็จลงสู่พระครรภ์พระมารดา อาพาธอะไรๆ ก็ไม่เกิดขึ้นแก่พระโพธิสัตว์มารดา พระโพธิสัตว์มารดาทรงมีความสุข มีพระวรกายไม่เมื่อยล้า และพระโพธิสัตว์มารดาทรงเห็นพระโพธิสัตว์ผู้สถิตอยู่ในพระครรภ์ มีอวัยวะน้อยใหญ่ครบทุกส่วน มีอินทรีย์ไม่บกพร่อง เปรียบเหมือนแก้วไพฑูรย์ที่งดงาม เกิดดี มี ๘ เหลี่ยม ช่างเจียระไนดีแล้ว ใสสว่าง ไม่ขุ่นมัว สมบูรณ์ด้วยอาการทุกอย่าง มีด้ายสีเขียว สีเหลือง สีแดง สีขาว หรือสีนวลร้อยอยู่ในนั้น บุรุษผู้มีจักษุวางแก้วนั้นไว้ในมือแล้วพึงพิจารณาเห็นว่า ‘แก้วไพฑูรย์นี้งดงาม เกิดดี มี ๘ เหลี่ยม ช่างเจียระไนดีแล้ว ใสสว่าง ไม่ขุ่นมัว สมบูรณ์ด้วยอาการทุกอย่าง มีด้ายสีเขียว สีเหลือง สีแดง สีขาว หรือสีนวลร้อยอยู่ในนั้น’ ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อใดพระโพธิสัตว์เสด็จลงสู่พระครรภ์พระมารดา อาพาธอะไรๆ ก็ไม่เกิดขึ้นแก่พระโพธิสัตว์มารดา พระโพธิสัตว์มารดาทรงมีความสุข มีพระวรกายไม่เมื่อยล้า และพระโพธิสัตว์มารดาทรงเห็นพระโพธิสัตว์ผู้สถิตอยู่ในพระครรภ์ มีอวัยวะน้อยใหญ่ครบทุกส่วน มีอินทรีย์ไม่บกพร่อง นี้เป็นธรรมดาในเรื่องนั้น

24. ‘‘Dhammatā esā, bhikkhave, sattāhajāte bodhisatte bodhisattamātā kālaṅkaroti tusitaṃ kāyaṃ upapajjati. Ayamettha dhammatā.

๒๔. ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นธรรมดา คือ เมื่อพระโพธิสัตว์ประสูติได้ ๗ วัน พระโพธิสัตว์มารดาก็จะสิ้นพระชนม์ แล้วไปบังเกิดในหมู่เทพชั้นดุสิต นี้เป็นธรรมดาในเรื่องนั้น

25. ‘‘Dhammatā esā, bhikkhave, yathā aññā itthikā nava vā dasa vā māse gabbhaṃ kucchinā pariharitvā vijāyanti, na hevaṃ bodhisattaṃ bodhisattamātā vijāyati. Daseva māsāni bodhisattaṃ bodhisattamātā kucchinā pariharitvā vijāyati. Ayamettha dhammatā.

๒๕. ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นธรรมดา คือ สตรีอื่นจะทรงครรภ์อยู่ ๙ เดือนบ้าง ๑๐ เดือนบ้างแล้วจึงคลอด แต่พระโพธิสัตว์มารดามิได้ประสูติพระโพธิสัตว์อย่างนั้น พระโพธิสัตว์มารดาทรงบริหารพระโพธิสัตว์อยู่ในพระครรภ์ครบ ๑๐ เดือนพอดีแล้วจึงประสูติ นี้เป็นธรรมดาในเรื่องนั้น

26. ‘‘Dhammatā esā, bhikkhave, yathā aññā itthikā nisinnā vā nipannā vā vijāyanti, na hevaṃ bodhisattaṃ bodhisattamātā vijāyati. Ṭhitāva bodhisattaṃ bodhisattamātā vijāyati. Ayamettha dhammatā.

๒๖. ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นธรรมดา คือ สตรีอื่นจะนั่งคลอดหรือนอนคลอด แต่พระโพธิสัตว์มารดามิได้ประสูติพระโพธิสัตว์อย่างนั้น พระโพธิสัตว์มารดาทรงยืนประสูติพระโพธิสัตว์ นี้เป็นธรรมดาในเรื่องนั้น

27. ‘‘Dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchimhā nikkhamati, devā paṭhamaṃ paṭiggaṇhanti, pacchā manussā. Ayamettha dhammatā.

๒๗. ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นธรรมดา คือ เมื่อพระโพธิสัตว์เสด็จออกจากพระครรภ์พระมารดา พวกเทพจะรับไว้ก่อน พวกมนุษย์รับไว้ภายหลัง นี้เป็นธรรมดาในเรื่องนั้น

28. ‘‘Dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchimhā nikkhamati, appattova bodhisatto pathaviṃ hoti, cattāro naṃ devaputtā paṭiggahetvā mātu purato ṭhapenti – ‘attamanā, devi, hohi; mahesakkho te putto uppanno’ti. Ayamettha dhammatā.

๒๘. ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นธรรมดา คือ เมื่อพระโพธิสัตว์เสด็จออกจากพระครรภ์พระมารดา พระโพธิสัตว์ยังไม่ทันถึงพื้นดิน ท้าวเทพบุตร ๔ องค์จะทรงรับไว้แล้วทูลวางไว้เบื้องพระพักตร์พระมารดาว่า ‘ขอพระนางจงทรงดีพระทัยเถิด พระโอรสผู้มีศักดิ์ใหญ่ของพระนางประสูติแล้ว’ นี้เป็นธรรมดาในเรื่องนั้น

29. ‘‘Dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchimhā nikkhamati, visadova nikkhamati amakkhito udena amakkhito semhena amakkhito ruhirena amakkhito kenaci asucinā suddho visado. Seyyathāpi, bhikkhave, maṇiratanaṃ kāsike vatthe nikkhittaṃ neva maṇiratanaṃ kāsikaṃ vatthaṃ makkheti, nāpi kāsikaṃ vatthaṃ maṇiratanaṃ makkheti. Taṃ kissa hetu? Ubhinnaṃ suddhattā. Evameva kho, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchimhā nikkhamati, visadova nikkhamati amakkhito, udena amakkhito [Pg.13] semhena amakkhito ruhirena amakkhito kenaci asucinā suddho visado. Ayamettha dhammatā.

๒๙. ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นธรรมดา คือ เมื่อพระโพธิสัตว์เสด็จออกจากพระครรภ์พระมารดา พระองค์จะเสด็จออกมาอย่างหมดจด ไม่เปรอะเปื้อนด้วยน้ำ ไม่เปรอะเปื้อนด้วยเสมหะ ไม่เปรอะเปื้อนด้วยเลือด ไม่เปรอะเปื้อนด้วยของไม่สะอาดใดๆ เป็นผู้บริสุทธิ์หมดจด เปรียบเหมือนแก้วมณีที่วางไว้บนผ้าแคว้นกาสี แก้วมณีก็ไม่เปรอะเปื้อนผ้าแคว้นกาสี ทั้งผ้าแคว้นกาสีก็ไม่เปรอะเปื้อนแก้วมณี ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะทั้งสองอย่างเป็นของสะอาด ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อพระโพธิสัตว์เสด็จออกจากพระครรภ์พระมารดา พระองค์จะเสด็จออกมาอย่างหมดจด ไม่เปรอะเปื้อนด้วยน้ำ ไม่เปรอะเปื้อนด้วยเสมหะ ไม่เปรอะเปื้อนด้วยเลือด ไม่เปรอะเปื้อนด้วยของไม่สะอาดใดๆ เป็นผู้บริสุทธิ์หมดจด นี้เป็นธรรมดาในเรื่องนั้น

30. ‘‘Dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchimhā nikkhamati, dve udakassa dhārā antalikkhā pātubhavanti – ekā sītassa ekā uṇhassa yena bodhisattassa udakakiccaṃ karonti mātu ca. Ayamettha dhammatā.

๓๐. ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นธรรมดา คือ เมื่อพระโพธิสัตว์เสด็จออกจากพระครรภ์พระมารดา จะมีธารน้ำ ๒ สายปรากฏจากอากาศ คือ สายหนึ่งเป็นน้ำเย็น สายหนึ่งเป็นน้ำอุ่น ซึ่งเขาใช้ทำอุทกกิจถวายพระโพธิสัตว์และพระมารดา นี้เป็นธรรมดาในเรื่องนั้น

31. ‘‘Dhammatā esā, bhikkhave, sampatijāto bodhisatto samehi pādehi patiṭṭhahitvā uttarābhimukho sattapadavītihārena gacchati setamhi chatte anudhāriyamāne, sabbā ca disā anuviloketi, āsabhiṃ vācaṃ bhāsati ‘aggohamasmi lokassa, jeṭṭhohamasmi lokassa, seṭṭhohamasmi lokassa, ayamantimā jāti, natthidāni punabbhavo’ti. Ayamettha dhammatā.

๓๑. ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นธรรมดา คือ พระโพธิสัตว์พอประสูติ ก็ประทับยืนด้วยพระบาทที่เสมอกัน ผินพระพักตร์ไปทางทิศเหนือ เสด็จดำเนินไป ๗ ก้าว โดยมีเศวตฉัตรกั้นถวาย ทรงเหลียวดูทั่วทุกทิศ แล้วทรงเปล่งอาสภิวาจาว่า ‘เราเป็นผู้เลิศแห่งโลก เราเป็นผู้เจริญที่สุดแห่งโลก เราเป็นผู้ประเสริฐที่สุดแห่งโลก ชาตินี้เป็นชาติสุดท้าย บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีก’ นี้เป็นธรรมดาในเรื่องนั้น

32. ‘‘Dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchimhā nikkhamati, atha sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya appamāṇo uḷāro obhāso pātubhavati, atikkammeva devānaṃ devānubhāvaṃ. Yāpi tā lokantarikā aghā asaṃvutā andhakārā andhakāratimisā, yattha pime candimasūriyā evaṃmahiddhikā evaṃmahānubhāvā ābhāya nānubhonti, tatthapi appamāṇo uḷāro obhāso pātubhavati atikkammeva devānaṃ devānubhāvaṃ. Yepi tattha sattā upapannā, tepi tenobhāsena aññamaññaṃ sañjānanti – ‘aññepi kira, bho, santi sattā idhūpapannā’ti. Ayañca dasasahassī lokadhātu saṅkampati sampakampati sampavedhati appamāṇo ca uḷāro obhāso loke pātubhavati atikkammeva devānaṃ devānubhāvaṃ. Ayamettha dhammatā.

๓๒. ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นธรรมดา คือ เมื่อพระโพธิสัตว์เสด็จออกจากพระครรภ์พระมารดา แสงสว่างอันโอฬารไม่มีประมาณ ยิ่งกว่าเทวานุภาพของทวยเทพ ย่อมปรากฏขึ้นในโลก พร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์ พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ แม้ในโลกันตริกนรกที่ว่างเปล่า ไม่เปิดโล่ง มืดมิด ซึ่งดวงจันทร์และดวงอาทิตย์ผู้มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมากอย่างนี้ ก็ยังส่องแสงไปไม่ถึง ในที่นั้นก็มีแสงสว่างอันโอฬารไม่มีประมาณปรากฏขึ้น ยิ่งกว่าเทวานุภาพของทวยเทพ แม้สัตว์ที่เกิดในที่นั้น ก็จำกันและกันได้ด้วยแสงสว่างนั้นว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ได้ยินว่ามีสัตว์อื่นเกิดในที่นี้ด้วย’ และหมื่นโลกธาตุนี้ก็สั่นสะเทือน เลื่อนลั่น หวั่นไหว และแสงสว่างอันโอฬารไม่มีประมาณ ยิ่งกว่าเทวานุภาพของทวยเทพ ก็ปรากฏขึ้นในโลก นี้เป็นธรรมดาในเรื่องนั้น

Dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇā

มหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ

33. ‘‘Jāte kho pana, bhikkhave, vipassimhi kumāre bandhumato rañño paṭivedesuṃ – ‘putto te, deva, jāto, taṃ devo passatū’ti. Addasā kho, bhikkhave, bandhumā rājā vipassiṃ kumāraṃ, disvā nemitte brāhmaṇe [Pg.14] āmantāpetvā etadavoca – ‘passantu bhonto nemittā brāhmaṇā kumāra’nti. Addasaṃsu kho, bhikkhave, nemittā brāhmaṇā vipassiṃ kumāraṃ, disvā bandhumantaṃ rājānaṃ etadavocuṃ – ‘attamano, deva, hohi, mahesakkho te putto uppanno, lābhā te, mahārāja, suladdhaṃ te, mahārāja, yassa te kule evarūpo putto uppanno. Ayañhi, deva, kumāro dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇehi samannāgato, yehi samannāgatassa mahāpurisassa dveva gatiyo bhavanti anaññā. Sace agāraṃ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī dhammiko dhammarājā cāturanto vijitāvī janapadatthāvariyappatto sattaratanasamannāgato. Tassimāni sattaratanāni bhavanti. Seyyathidaṃ – cakkaratanaṃ hatthiratanaṃ assaratanaṃ maṇiratanaṃ itthiratanaṃ gahapatiratanaṃ pariṇāyakaratanameva sattamaṃ. Parosahassaṃ kho panassa puttā bhavanti sūrā vīraṅgarūpā parasenappamaddanā. So imaṃ pathaviṃ sāgarapariyantaṃ adaṇḍena asatthena dhammena abhivijiya ajjhāvasati. Sace kho pana agārasmā anagāriyaṃ pabbajati, arahaṃ hoti sammāsambuddho loke vivaṭacchado.

๓๓. ภิกษุทั้งหลาย ครั้นพระวิปัสสีกุมารประสูติแล้ว พวกอำมาตย์ได้กราบทูลพระเจ้าพันธุมะว่า ‘ขอเดชะ พระราชโอรสของพระองค์ประสูติแล้ว ขอพระองค์ทอดพระเนตรพระราชโอรสนั้นเถิด’ ภิกษุทั้งหลาย พระเจ้าพันธุมะได้ทอดพระเนตรพระวิปัสสีกุมารแล้ว ครั้นทอดพระเนตรแล้ว จึงรับสั่งให้หาพราหมณ์ผู้ทำนายลักษณะมาแล้วได้ตรัสคำนี้ว่า ‘ท่านพราหมณ์ผู้ทำนายลักษณะทั้งหลาย จงดูพระกุมารเถิด’ ภิกษุทั้งหลาย พราหมณ์ผู้ทำนายลักษณะทั้งหลายได้เห็นพระวิปัสสีกุมารแล้ว ครั้นเห็นแล้ว ได้กราบทูลพระเจ้าพันธุมะดังนี้ว่า ‘ขอเดชะ ขอพระองค์ทรงพอพระทัยเถิด พระราชโอรสผู้มีศักดิ์ใหญ่ของพระองค์บังเกิดแล้ว เป็นลาภของพระองค์หนอ พระเจ้าข้า พระองค์ได้ดีแล้วหนอ พระเจ้าข้า ที่พระราชโอรสเช่นนี้บังเกิดในราชสกุลของพระองค์ ขอเดชะ พระกุมารนี้แลประกอบด้วยมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ ซึ่งมหาบุรุษผู้ประกอบด้วยลักษณะเหล่านี้ ย่อมมีคติเป็น ๒ เท่านั้น ไม่เป็นอย่างอื่น คือ ถ้าอยู่ครองเรือน จะได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิผู้ทรงธรรม เป็นธรรมราชา มีมหาสมุทร ๔ เป็นขอบเขต ทรงชนะแล้ว มีชนบทอันมั่นคง ประกอบด้วยรัตนะ ๗ ประการ รัตนะ ๗ ประการเหล่านี้ของพระองค์ คือ จักรรัตนะ หัตถิรัตนะ อัสสรัตนะ มณิรัตนะ อิตถีรัตนะ คหปติรัตนะ และปริณายกรัตนะเป็นที่ ๗ พระราชโอรสของพระองค์มีกว่าพันคน ซึ่งล้วนแต่กล้าหาญ มีรูปทรงองอาจ สามารถย่ำยีเสนาของข้าศึกได้ พระองค์ทรงชนะปฐพีนี้ซึ่งมีสาครเป็นขอบเขตโดยธรรม ไม่ต้องใช้อาชญา ไม่ต้องใช้ศัสตรา แล้วทรงครอบครองอยู่ แต่ถ้าเสด็จออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต จะได้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า มีหลังคาคือกิเลสอันเปิดแล้วในโลก

34. ‘Katamehi cāyaṃ, deva, kumāro dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇehi samannāgato, yehi samannāgatassa mahāpurisassa dveva gatiyo bhavanti anaññā. Sace agāraṃ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī dhammiko dhammarājā cāturanto vijitāpī janapadatthāvariyappatto sattaratanasamannāgato. Tassimāni sattaratanāni bhavanti. Seyyathidaṃ – cakkaratanaṃ hatthiratanaṃ assaratanaṃ maṇiratanaṃ itthiratanaṃ gahapatiratanaṃ pariṇāyakaratanameva sattamaṃ. Parosahassaṃ kho panassa puttā bhavanti sūrā vīraṅgarūpā parasenappamaddanā. So imaṃ pathaviṃ sāgarapariyantaṃ adaṇḍena asatthena dhammena abhivijiya ajjhāvasati. Sace kho pana agārasmā anagāriyaṃ pabbajati, arahaṃ hoti sammāsambuddho loke vivaṭacchado.

๓๔. ขอเดชะ พระกุมารนี้ประกอบด้วยมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการเหล่าไหนเล่า ซึ่งมหาบุรุษผู้ประกอบด้วยลักษณะเหล่านี้ ย่อมมีคติเป็น ๒ เท่านั้น ไม่เป็นอย่างอื่น คือ ถ้าอยู่ครองเรือน จะได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิผู้ทรงธรรม เป็นธรรมราชา มีมหาสมุทร ๔ เป็นขอบเขต ทรงชนะแล้ว มีชนบทอันมั่นคง ประกอบด้วยรัตนะ ๗ ประการ รัตนะ ๗ ประการเหล่านี้ของพระองค์ คือ จักรรัตนะ หัตถิรัตนะ อัสสรัตนะ มณิรัตนะ อิตถีรัตนะ คหปติรัตนะ และปริณายกรัตนะเป็นที่ ๗ พระราชโอรสของพระองค์มีกว่าพันคน ซึ่งล้วนแต่กล้าหาญ มีรูปทรงองอาจ สามารถย่ำยีเสนาของข้าศึกได้ พระองค์ทรงชนะปฐพีนี้ซึ่งมีสาครเป็นขอบเขตโดยธรรม ไม่ต้องใช้อาชญา ไม่ต้องใช้ศัสตรา แล้วทรงครอบครองอยู่ แต่ถ้าเสด็จออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต จะได้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า มีหลังคาคือกิเลสอันเปิดแล้วในโลก

35. ‘Ayañhi, deva, kumāro suppatiṭṭhitapādo. Yaṃ pāyaṃ, deva, kumāro suppatiṭṭhitapādo. Idampissa mahāpurisassa mahāpurisalakkhaṇaṃ bhavati.

๓๕. ขอเดชะ พระกุมารนี้มีฝ่าพระบาทประดิษฐานเป็นอันดี การที่พระกุมารนี้มีฝ่าพระบาทประดิษฐานเป็นอันดี แม้นี้ก็เป็นมหาปุริสลักษณะของมหาบุรุษนั้น

‘Imassa, deva, kumārassa heṭṭhā pādatalesu cakkāni jātāni sahassārāni sanemikāni sanābhikāni sabbākāraparipūrāni. Yampi, imassa [Pg.15] deva, kumārassa heṭṭhā pādatalesu cakkāni jātāni sahassārāni sanemikāni sanābhikāni sabbākāraparipūrāni, idampissa mahāpurisassa mahāpurisalakkhaṇaṃ bhavati.

ขอเดชะ ที่พื้นฝ่าพระบาทของพระกุมารนี้ มีจักรเกิดขึ้น มีซี่กำพันหนึ่ง มีกง มีดุม บริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง การที่ที่พื้นฝ่าพระบาทของพระกุมารนี้มีจักรเกิดขึ้น มีซี่กำพันหนึ่ง มีกง มีดุม บริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง แม้นี้ก็เป็นมหาปุริสลักษณะของมหาบุรุษนั้น

‘Ayañhi deva, kumāro āyatapaṇhī…pe…

ขอเดชะ พระกุมารนี้มีส้นพระบาทยาว ...ฯลฯ...

‘Ayañhi, deva, kumāro dīghaṅgulī…

ขอเดชะ พระกุมารนี้มีพระองคุลียาว...

‘Ayañhi, deva, kumāro mudutalunahatthapādo…

ขอเดชะ พระกุมารนี้มีฝ่าพระหัตถ์และฝ่าพระบาทอ่อนนุ่ม...

‘Ayañhi, deva kumāro jālahatthapādo…

ขอเดชะ พระกุมารนี้มีฝ่าพระหัตถ์และฝ่าพระบาทมีลายดุจตาข่าย...

‘Ayañhi, deva, kumāro ussaṅkhapādo…

ขอเดชะ พระกุมารนี้มีข้อพระบาทสูง...

‘Ayañhi, deva, kumāro eṇijaṅgho…

ขอเดชะ พระกุมารนี้มีพระชงฆ์รีเรียวดุจแข้งเนื้อทราย...

‘Ayañhi, deva, kumāro ṭhitakova anonamanto ubhohi pāṇitalehi jaṇṇukāni parimasati parimajjati…

ขอเดชะ พระกุมารนี้เมื่อประทับยืนอยู่ ไม่ต้องน้อมพระองค์ลง ก็สามารถใช้ฝ่าพระหัตถ์ทั้งสองลูบคลำถึงพระชานุได้...

‘Ayañhi, deva, kumāro kosohitavatthaguyho…

ขอเดชะ พระกุมารนี้มีพระคุยหะเร้นอยู่ในฝัก...

‘Ayañhi, deva, kumāro suvaṇṇavaṇṇo kañcanasannibhattaco…

ขอเดชะ พระกุมารนี้มีพระฉวีวรรณดุจทองคำ มีพระฉวีเปรียบด้วยทองคำ...

‘Ayañhi, deva, kumāro sukhumacchavī; sukhumattā chaviyā rajojallaṃ kāye na upalimpati …

ขอเดชะ พระกุมารนี้มีพระฉวีละเอียด เพราะพระฉวีละเอียด ธุลีละอองจึงไม่ติดพระวรกาย...

‘Ayañhi, deva, kumāro ekekalomo; ekekāni lomāni lomakūpesu jātāni…

ขอเดชะ พระกุมารนี้มีพระโลมาขุมละเส้น ที่ขุมพระโลมาแต่ละขุมมีพระโลมาเกิดขึ้นเส้นละเส้น...

‘Ayañhi, deva, kumāro uddhaggalomo; uddhaggāni lomāni jātāni nīlāni añjanavaṇṇāni kuṇḍalāvaṭṭāni dakkhiṇāvaṭṭakajātāni…

ขอเดชะ พระกุมารนี้มีพระโลมามีปลายชี้ขึ้นเบื้องบน พระโลมาที่เกิดขึ้นมีปลายชี้ขึ้นเบื้องบน มีสีเขียวเหมือนดอกอัญชัน ขดเป็นกุณฑลเวียนขวา...

‘Ayañhi, deva, kumāro brahmujugatto…

ขอเดชะ พระกุมารนี้มีพระวรกายตั้งตรงดุจกายพรหม...

‘Ayañhi, deva, kumāro sattussado…

ขอเดชะ พระกุมารนี้มีพระมังสะเต็มในที่ ๗ แห่ง...

‘Ayañhi, deva, kumāro sīhapubbaddhakāyo…

ขอเดชะ พระกุมารนี้มีพระวรกายท่อนหน้าเหมือนกึ่งกายท่อนหน้าของราชสีห์...

‘Ayañhi, deva, kumāro citantaraṃso …

ขอเดชะ พระกุมารนี้มีระหว่างพระอังสาเต็ม...

‘Ayañhi, deva, kumāro nigrodhaparimaṇḍalo yāvatakvassa kāyo tāvatakvassa byāmo, yāvatakvassa byāmo, tāvatakvassa kāyo…

ขอเดชะ พระกุมารนี้มีพระวรกายเป็นปริมณฑลดุจปริมณฑลแห่งต้นไทร พระวรกายของพระองค์สูงเท่าใด วาของพระองค์ก็ยาวเท่านั้น วาของพระองค์ยาวเท่าใด พระวรกายของพระองค์ก็สูงเท่านั้น...

‘Ayañhi[Pg.16], deva, kumāro samavaṭṭakkhandho…

ขอเดชะ พระกุมารนี้มีลำพระศอกลมสม่ำเสมอ...

‘Ayañhi, deva, kumāro rasaggasaggī…

ขอเดชะ พระกุมารนี้มีเส้นประสาทสำหรับรับรสอันเลิศ...

‘Ayañhi, deva, kumāro sīhahanu…

ขอเดชะ พระกุมารนี้มีพระหนุดุจคางราชสีห์...

‘Ayañhi, deva, kumāro cattālīsadanto…

ขอเดชะ พระกุมารนี้มีพระทนต์ ๔๐ ซี่...

‘Ayañhi, deva, kumāro samadanto…

ขอเดชะ พระกุมารนี้มีพระทนต์เรียบเสมอกัน...

‘Ayañhi, deva, kumāro aviraḷadanto…

ขอเดชะ พระกุมารนี้มีพระทนต์ไม่ห่าง...

‘Ayañhi, deva, kumāro susukkadāṭho…

ขอเดชะ พระกุมารนี้มีพระเขี้ยวแก้วขาวงาม...

‘Ayañhi, deva, kumāro pahūtajivho…

ขอเดชะ พระกุมารนี้มีพระชิวหากว้างและยาว...

‘Ayañhi, deva, kumāro brahmassaro karavīkabhāṇī…

ขอเดชะ พระกุมารนี้มีพระสุรเสียงดุจเสียงพรหม ตรัสมีสำเนียงเหมือนนกการเวก...

‘Ayañhi, deva, kumāro abhinīlanetto…

‘ข้าแต่เทวะ พระราชกุมารนี้มีพระเนตรดำสนิท...

‘Ayañhi, deva, kumāro gopakhumo…

‘ข้าแต่เทวะ พระราชกุมารนี้มีพระขนงเนตรดุจขนงตาลูกโค...

Imassa, deva, kumārassa uṇṇā bhamukantare jātā odātā mudutūlasannibhā. Yampi imassa deva kumārassa uṇṇā bhamukantare jātā odātā mudutūlasannibhā, idampimassa mahāpurisassa mahāpurisalakkhaṇaṃ bhavati.

‘ข้าแต่เทวะ พระอุณาโลมของพระราชกุมารนี้ เกิดขึ้น ณ ระหว่างพระโขนง มีสีขาวอ่อนนุ่มเหมือนปุยนุ่น ข้าแต่เทวะ การที่พระอุณาโลมของพระราชกุมารนี้เกิดขึ้น ณ ระหว่างพระโขนง มีสีขาวอ่อนนุ่มเหมือนปุยนุ่น แม้นี้ก็เป็นมหาปุริสลักษณะของมหาบุรุษพระองค์นั้น

‘Ayañhi, deva, kumāro uṇhīsasīso. Yaṃ pāyaṃ, deva, kumāro uṇhīsasīso, idampissa mahāpurisassa mahāpurisalakkhaṇaṃ bhavati.

‘ข้าแต่เทวะ พระราชกุมารนี้มีพระเศียรดุจประดับด้วยกรอบพระพักตร์ ข้าแต่เทวะ การที่พระราชกุมารนี้มีพระเศียรดุจประดับด้วยกรอบพระพักตร์ แม้นี้ก็เป็นมหาปุริสลักษณะของมหาบุรุษพระองค์นั้น

36. ‘Imehi kho ayaṃ, deva, kumāro dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇehi samannāgato, yehi samannāgatassa mahāpurisassa dveva gatiyo bhavanti anaññā. Sace agāraṃ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī dhammiko dhammarājā cāturanto vijitāvī janapadatthāvariyappatto sattaratanasamannāgato. Tassimāni sattaratanāni bhavanti. Seyyathidaṃ – cakkaratanaṃ hatthiratanaṃ assaratanaṃ maṇiratanaṃ itthiratanaṃ gahapatiratanaṃ pariṇāyakaratanameva sattamaṃ. Parosahassaṃ kho panassa puttā bhavanti sūrā vīraṅgarūpā parasenappamaddanā. So imaṃ pathaviṃ sāgarapariyantaṃ adaṇḍena asatthena dhammena abhivijiya ajjhāvasati. Sace kho pana [Pg.17] agārasmā anagāriyaṃ pabbajati, arahaṃ hoti sammāsambuddho loke vivaṭacchado’ti.

๓๖. ‘ข้าแต่เทวะ พระราชกุมารนี้ทรงประกอบด้วยมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการเหล่านี้ ซึ่งมหาบุรุษผู้ประกอบด้วยลักษณะเหล่านี้ ย่อมมีคติเป็น ๒ เท่านั้น ไม่มีคติอื่น คือ ถ้าทรงครองเรือน จักได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิผู้ทรงธรรม เป็นธรรมราชา มีมหาสมุทร ๔ เป็นขอบเขต ทรงชนะแล้ว มีชนบทอันมั่นคง ประกอบด้วยรัตนะ ๗ ประการ รัตนะ ๗ ประการของพระองค์มีดังนี้ คือ จักรรัตนะ หัตถิรัตนะ อัสสรัตนะ มณีรัตนะ อิตถีรัตนะ คหปติรัตนะ และมีปริณายกรัตนะเป็นที่ ๗ พระราชโอรสของพระองค์มีกว่าพันองค์ ล้วนกล้าหาญ มีรูปทรงสมเป็นวีรกษัตริย์ สามารถย่ำยีเสนาของข้าศึกได้ พระองค์ทรงชนะโดยธรรมซึ่งแผ่นดินนี้มีมหาสมุทรเป็นขอบเขต มิได้ใช้อาชญา มิได้ใช้ศัสตรา แล้วทรงครอบครองอยู่ แต่ถ้าเสด็จออกจากเรือนทรงผนวช จักได้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า มีหลังคาคือกิเลสอันเปิดแล้วในโลก’

Vipassīsamaññā

พระนามว่าวิปัสสี

37. ‘‘Atha kho, bhikkhave, bandhumā rājā nemitte brāhmaṇe ahatehi vatthehi acchādāpetvā sabbakāmehi santappesi. Atha kho, bhikkhave, bandhumā rājā vipassissa kumārassa dhātiyo upaṭṭhāpesi. Aññā khīraṃ pāyenti, aññā nhāpenti, aññā dhārenti, aññā aṅkena pariharanti. Jātassa kho pana, bhikkhave, vipassissa kumārassa setacchattaṃ dhārayittha divā ceva rattiñca – ‘mā naṃ sītaṃ vā uṇhaṃ vā tiṇaṃ vā rajo vā ussāvo vā bādhayitthā’ti. Jāto kho pana, bhikkhave, vipassī kumāro bahuno janassa piyo ahosi manāpo. Seyyathāpi, bhikkhave, uppalaṃ vā padumaṃ vā puṇḍarīkaṃ vā bahuno janassa piyaṃ manāpaṃ; evameva kho, bhikkhave, vipassī kumāro bahuno janassa piyo ahosi manāpo. Svāssudaṃ aṅkeneva aṅkaṃ parihariyati.

๓๗. “ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระเจ้าพันธุมะรับสั่งให้พราหมณ์ผู้ทำนายลักษณะนุ่งห่มผ้าใหม่ แล้วทรงให้เอิบอิ่มด้วยกามคุณทั้งปวง ภิกษุทั้งหลาย ต่อมา พระเจ้าพันธุมะได้จัดหาพระพี่เลี้ยงให้พระวิปัสสีกุมาร บางพวกถวายพระขีรรส บางพวกถวายสรง บางพวกอุ้ม บางพวกประคองไว้ในพระเพลา ภิกษุทั้งหลาย ก็เมื่อพระวิปัสสีกุมารประสูติแล้ว เขาได้กั้นเศวตฉัตรถวายทั้งกลางวันกลางคืน ด้วยคิดว่า ‘อย่าให้ความเย็น ความร้อน หญ้า ธุลี หรือน้ำค้าง ถูกต้องพระองค์เลย’ ภิกษุทั้งหลาย ก็พระวิปัสสีกุมารผู้ประสูติแล้ว เป็นที่รักเป็นที่พอใจของคนจำนวนมาก ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนดอกอุบล ดอกปทุม หรือดอกบุณฑริก เป็นที่รักเป็นที่พอใจของคนจำนวนมาก ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย พระวิปัสสีกุมารก็เป็นที่รักเป็นที่พอใจของคนจำนวนมาก ฉันนั้น พระองค์ถูกส่งต่อจากพระเพลาสู่พระเพลา”

38. ‘‘Jāto kho pana, bhikkhave, vipassī kumāro mañjussaro ca ahosi vaggussaro ca madhurassaro ca pemaniyassaro ca. Seyyathāpi, bhikkhave, himavante pabbate karavīkā nāma sakuṇajāti mañjussarā ca vaggussarā ca madhurassarā ca pemaniyassarā ca; evameva kho, bhikkhave, vipassī kumāro mañjussaro ca ahosi vaggussaro ca madhurassaro ca pemaniyassaro ca.

๓๘. “ภิกษุทั้งหลาย ก็พระวิปัสสีกุมารผู้ประสูติแล้ว มีพระสุรเสียงไพเราะ มีพระสุรเสียงกลมกล่อม มีพระสุรเสียงหวาน และมีพระสุรเสียงน่ารัก ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนในภูเขาหิมาลัย มีนกชนิดหนึ่งชื่อว่าการเวก มีเสียงไพเราะ มีเสียงกลมกล่อม มีเสียงหวาน และมีเสียงน่ารัก ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย พระวิปัสสีกุมารก็มีพระสุรเสียงไพเราะ มีพระสุรเสียงกลมกล่อม มีพระสุรเสียงหวาน และมีพระสุรเสียงน่ารัก ฉันนั้น”

39. ‘‘Jātassa kho pana, bhikkhave, vipassissa kumārassa kammavipākajaṃ dibbacakkhu pāturahosi yena sudaṃ samantā yojanaṃ passati divā ceva rattiñca.

๓๙. “ภิกษุทั้งหลาย ก็ทิพยจักษุอันเกิดจากวิบากแห่งกรรมได้ปรากฏแก่พระวิปัสสีกุมารผู้ประสูติแล้ว ซึ่งพระองค์ทอดพระเนตรเห็นได้โดยรอบโยชน์หนึ่งทั้งกลางวันและกลางคืน”

40. ‘‘Jāto kho pana, bhikkhave, vipassī kumāro animisanto pekkhati seyyathāpi devā tāvatiṃsā. ‘Animisanto kumāro pekkhatī’ti kho, bhikkhave, vipassissa kumārassa ‘vipassī vipassī’ tveva samaññā udapādi.

๔๐. “ภิกษุทั้งหลาย ก็พระวิปัสสีกุมารผู้ประสูติแล้ว ทรงเพ่งดูโดยไม่กระพริบพระเนตร เหมือนพวกเทวดาชั้นดาวดึงส์ ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุที่พระกุมารทรงเพ่งดูโดยไม่กระพริบพระเนตร พระนามว่า ‘วิปัสสี วิปัสสี’ จึงได้เกิดขึ้นแก่พระวิปัสสีกุมาร”

41. ‘‘Atha [Pg.18] kho, bhikkhave, bandhumā rājā atthakaraṇe nisinno vipassiṃ kumāraṃ aṅke nisīdāpetvā atthe anusāsati. Tatra sudaṃ, bhikkhave, vipassī kumāro pituaṅke nisinno viceyya viceyya atthe panāyati ñāyena. Viceyya viceyya kumāro atthe panāyati ñāyenāti kho, bhikkhave, vipassissa kumārassa bhiyyosomattāya ‘vipassī vipassī’ tveva samaññā udapādi.

๔๑. “ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระเจ้าพันธุมะประทับนั่งวินิจฉัยคดี รับสั่งให้พระวิปัสสีกุมารประทับนั่งบนพระเพลา แล้วทรงสั่งสอนอรรถคดี ภิกษุทั้งหลาย ในคราวนั้น พระวิปัสสีกุมารประทับนั่งบนพระเพลาของพระบิดา ทรงพิจารณาแล้วพิจารณาเล่าซึ่งอรรถคดีโดยแยบคายแล้วจึงทรงเข้าพระทัย ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุที่พระกุมารทรงพิจารณาแล้วพิจารณาเล่าซึ่งอรรถคดีโดยแยบคายแล้วจึงทรงเข้าพระทัย พระนามว่า ‘วิปัสสี วิปัสสี’ จึงได้เกิดขึ้นแก่พระวิปัสสีกุมารให้ยิ่งขึ้นไปอีก”

42. ‘‘Atha kho, bhikkhave, bandhumā rājā vipassissa kumārassa tayo pāsāde kārāpesi, ekaṃ vassikaṃ ekaṃ hemantikaṃ ekaṃ gimhikaṃ; pañca kāmaguṇāni upaṭṭhāpesi. Tatra sudaṃ, bhikkhave, vipassī kumāro vassike pāsāde cattāro māse nippurisehi tūriyehi paricārayamāno na heṭṭhāpāsādaṃ orohatī’’ti.

๔๒. “ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระเจ้าพันธุมะรับสั่งให้สร้างปราสาท ๓ หลังถวายพระวิปัสสีกุมาร คือ ปราสาทสำหรับฤดูฝน ๑ หลัง ปราสาทสำหรับฤดูหนาว ๑ หลัง ปราสาทสำหรับฤดูร้อน ๑ หลัง และรับสั่งให้จัดเตรียมกามคุณ ๕ ไว้ถวาย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาปราสาทเหล่านั้น พระวิปัสสีกุมารประทับอยู่ในปราสาทสำหรับฤดูฝนตลอด ๔ เดือน ทรงได้รับการบำเรอด้วยดนตรีที่ไม่มีบุรุษเจือปน มิได้เสด็จลงมาเบื้องล่างปราสาทเลย”

Paṭhamabhāṇavāro.

ปฐมภาณวาร จบ

Jiṇṇapuriso

บุรุษชรา

43. ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassī kumāro bahūnaṃ vassānaṃ bahūnaṃ vassasatānaṃ bahūnaṃ vassasahassānaṃ accayena sārathiṃ āmantesi – ‘yojehi, samma sārathi, bhaddāni bhaddāni yānāni uyyānabhūmiṃ gacchāma subhūmidassanāyā’ti. ‘Evaṃ, devā’ti kho, bhikkhave, sārathi vipassissa kumārassa paṭissutvā bhaddāni bhaddāni yānāni yojetvā vipassissa kumārassa paṭivedesi – ‘yuttāni kho te, deva, bhaddāni bhaddāni yānāni, yassa dāni kālaṃ maññasī’ti. Atha kho, bhikkhave, vipassī kumāro bhaddaṃ bhaddaṃ yānaṃ abhiruhitvā bhaddehi bhaddehi yānehi uyyānabhūmiṃ niyyāsi.

๔๓. “ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น เมื่อล่วงไปหลายปี หลายร้อยปี หลายพันปี พระวิปัสสีกุมารรับสั่งเรียกนายสารถีมาตรัสว่า ‘สหายสารถี ท่านจงเทียมยานพาหนะดีๆ เราจะไปอุทยานเพื่อชมภูมิประเทศอันสวยงาม’ ภิกษุทั้งหลาย นายสารถีทูลรับสนองพระดำรัสของพระวิปัสสีกุมารว่า ‘พะย่ะค่ะ เทวะ’ แล้วได้เทียมยานพาหนะดีๆ เสร็จแล้ว จึงกราบทูลแด่พระวิปัสสีกุมารว่า ‘ข้าแต่เทวะ ยานพาหนะดีๆ เทียมไว้พร้อมแล้วสำหรับพระองค์ บัดนี้ พระองค์ทรงสำคัญเวลาอันควรเถิด’ ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระวิปัสสีกุมารเสด็จขึ้นประทับบนยานพาหนะอันดีงาม เสด็จออกจากพระนครไปยังอุทยานด้วยยานพาหนะดีๆ

44. ‘‘Addasā kho, bhikkhave, vipassī kumāro uyyānabhūmiṃ niyyanto purisaṃ jiṇṇaṃ gopānasivaṅkaṃ bhoggaṃ daṇḍaparāyanaṃ pavedhamānaṃ gacchantaṃ āturaṃ [Pg.19] gatayobbanaṃ. Disvā sārathiṃ āmantesi – ‘ayaṃ pana, samma sārathi, puriso kiṃkato? Kesāpissa na yathā aññesaṃ, kāyopissa na yathā aññesa’nti. ‘Eso kho, deva, jiṇṇo nāmā’ti. ‘Kiṃ paneso, samma sārathi, jiṇṇo nāmā’ti? ‘Eso kho, deva, jiṇṇo nāma. Na dāni tena ciraṃ jīvitabbaṃ bhavissatī’ti. ‘Kiṃ pana, samma sārathi, ahampi jarādhammo, jaraṃ anatīto’ti? ‘Tvañca, deva, mayañcamha sabbe jarādhammā, jaraṃ anatītā’ti. ‘Tena hi, samma sārathi, alaṃ dānajja uyyānabhūmiyā. Itova antepuraṃ paccaniyyāhī’ti. ‘Evaṃ, devā’ti kho, bhikkhave, sārathi vipassissa kumārassa paṭissutvā tatova antepuraṃ paccaniyyāsi. Tatra sudaṃ, bhikkhave, vipassī kumāro antepuraṃ gato dukkhī dummano pajjhāyati – ‘dhiratthu kira, bho, jāti nāma, yatra hi nāma jātassa jarā paññāyissatī’ti!

๔๔. ภิกษุทั้งหลาย วิปัสสีกุมารเมื่อเสด็จไปยังพระราชอุทยาน ได้ทอดพระเนตรเห็นบุรุษแก่หง่อม หลังโกงเหมือนกลอนเรือน ค้อมตัวลง มีไม้เท้าเป็นที่พึ่ง เดินตัวสั่นเทา เจ็บป่วย ผ่านวัยหนุ่มไปแล้ว ครั้นทอดพระเนตรเห็นแล้ว จึงตรัสถามนายสารถีว่า ‘สหายสารถี บุรุษผู้นี้เป็นอะไรไป แม้ผมของเขาก็ไม่เหมือนของคนอื่น แม้กายของเขาก็ไม่เหมือนของคนอื่น’ นายสารถีกราบทูลว่า ‘ข้าแต่เทวะ บุรุษผู้นี้เรียกว่าคนแก่ พระเจ้าข้า’ ‘สหายสารถี ก็บุรุษที่เรียกว่าคนแก่นี้เป็นอย่างไร’ ‘ข้าแต่เทวะ บุรุษที่เรียกว่าคนแก่นี้ จะมีชีวิตอยู่ต่อไปอีกไม่นาน พระเจ้าข้า’ ‘สหายสารถี แม้เราก็มีความแก่เป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความแก่ไปได้หรือ’ ‘ข้าแต่เทวะ พระองค์และข้าพระองค์ทั้งปวงล้วนมีความแก่เป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความแก่ไปได้ พระเจ้าข้า’ ‘สหายสารถี ถ้าเช่นนั้น วันนี้พอทีกับการไปอุทยาน ท่านจงกลับรถจากที่นี่ไปยังพระราชวังชั้นในเถิด’ ภิกษุทั้งหลาย นายสารถีทูลรับสนองพระดำรัสของวิปัสสีกุมารว่า ‘อย่างนั้น พระเจ้าข้า’ แล้วกลับรถจากที่นั้นไปยังพระราชวังชั้นใน ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น วิปัสสีกุมารเสด็จเข้าสู่พระราชวังชั้นในแล้ว ทรงทุกข์โทมนัส ครุ่นคิดอยู่ว่า ‘น่าตำหนิจริงหนอ ความเกิดนี้ เพราะเมื่อมีความเกิด ความแก่ก็จะปรากฏ’

45. ‘‘Atha kho, bhikkhave, bandhumā rājā sārathiṃ āmantāpetvā etadavoca – ‘kacci, samma sārathi, kumāro uyyānabhūmiyā abhiramittha? Kacci, samma sārathi, kumāro uyyānabhūmiyā attamano ahosī’ti? ‘Na kho, deva, kumāro uyyānabhūmiyā abhiramittha, na kho, deva, kumāro uyyānabhūmiyā attamano ahosī’ti. ‘Kiṃ pana, samma sārathi, addasa kumāro uyyānabhūmiṃ niyyanto’ti? ‘Addasā kho, deva, kumāro uyyānabhūmiṃ niyyanto purisaṃ jiṇṇaṃ gopānasivaṅkaṃ bhoggaṃ daṇḍaparāyanaṃ pavedhamānaṃ gacchantaṃ āturaṃ gatayobbanaṃ. Disvā maṃ etadavoca – ‘‘ayaṃ pana, samma sārathi, puriso kiṃkato, kesāpissa na yathā aññesaṃ, kāyopissa na yathā aññesa’’nti? ‘‘Eso kho, deva, jiṇṇo nāmā’’ti. ‘‘Kiṃ paneso, samma sārathi, jiṇṇo nāmā’’ti? ‘‘Eso kho, deva, jiṇṇo nāma na dāni tena ciraṃ jīvitabbaṃ bhavissatī’’ti. ‘‘Kiṃ pana, samma sārathi, ahampi jarādhammo, jaraṃ anatīto’’ti? ‘‘Tvañca, deva, mayañcamha sabbe jarādhammā, jaraṃ anatītā’’ti.

๔๕. ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น ท้าวพันธุมา รับสั่งให้เรียกนายสารถีมาแล้วตรัสถามว่า ‘สหายสารถี กุมารเพลิดเพลินในอุทยานหรือไม่ สหายสารถี กุมารมีพระทัยเบิกบานในอุทยานหรือไม่’ ‘ข้าแต่เทวะ กุมารไม่ทรงเพลิดเพลินในอุทยานเลย พระเจ้าข้า ข้าแต่เทวะ กุมารไม่มีพระทัยเบิกบานในอุทยานเลย พระเจ้าข้า’ ‘สหายสารถี ก็กุมารเมื่อเสด็จไปยังอุทยานได้ทอดพระเนตรเห็นอะไร’ ‘ข้าแต่เทวะ กุมารเมื่อเสด็จไปยังอุทยาน ได้ทอดพระเนตรเห็นบุรุษแก่หง่อม หลังโกงเหมือนกลอนเรือน ค้อมตัวลง มีไม้เท้าเป็นที่พึ่ง เดินตัวสั่นเทา เจ็บป่วย ผ่านวัยหนุ่มไปแล้ว ครั้นทอดพระเนตรเห็นแล้ว จึงตรัสถามข้าพระองค์ว่า “สหายสารถี บุรุษผู้นี้เป็นอะไรไป แม้ผมของเขาก็ไม่เหมือนของคนอื่น แม้กายของเขาก็ไม่เหมือนของคนอื่น” ข้าพระองค์กราบทูลว่า “ข้าแต่เทวะ บุรุษผู้นี้เรียกว่าคนแก่ พระเจ้าข้า” พระองค์ตรัสถามว่า “สหายสารถี ก็บุรุษที่เรียกว่าคนแก่นี้เป็นอย่างไร” ข้าพระองค์กราบทูลว่า “ข้าแต่เทวะ บุรุษที่เรียกว่าคนแก่นี้ จะมีชีวิตอยู่ต่อไปอีกไม่นาน พระเจ้าข้า” พระองค์ตรัสถามว่า “สหายสารถี แม้เราก็มีความแก่เป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความแก่ไปได้หรือ” ข้าพระองค์กราบทูลว่า “ข้าแต่เทวะ พระองค์และข้าพระองค์ทั้งปวงล้วนมีความแก่เป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความแก่ไปได้ พระเจ้าข้า”’

‘‘‘Tena hi, samma sārathi, alaṃ dānajja uyyānabhūmiyā, itova antepuraṃ paccaniyyāhī’’’ti. ‘‘Evaṃ, devā’’ti kho ahaṃ, deva, vipassissa kumārassa paṭissutvā tatova antepuraṃ paccaniyyāsiṃ. So kho, deva, kumāro antepuraṃ gato dukkhī dummano pajjhāyati – ‘‘dhiratthu kira bho jāti nāma, yatra hi nāma jātassa jarā paññāyissatī’’’ti.

‘พระองค์จึงตรัสว่า “สหายสารถี ถ้าเช่นนั้น วันนี้พอทีกับการไปอุทยาน ท่านจงกลับรถจากที่นี่ไปยังพระราชวังชั้นในเถิด”’ ‘ข้าแต่เทวะ ข้าพระองค์ทูลรับสนองพระดำรัสของวิปัสสีกุมารว่า “อย่างนั้น พระเจ้าข้า” แล้วกลับรถจากที่นั้นไปยังพระราชวังชั้นใน ข้าแต่เทวะ กุมารพระองค์นั้นเสด็จเข้าสู่พระราชวังชั้นในแล้ว ทรงทุกข์โทมนัส ครุ่นคิดอยู่ว่า “น่าตำหนิจริงหนอ ความเกิดนี้ เพราะเมื่อมีความเกิด ความแก่ก็จะปรากฏ”’

Byādhitapuriso

บุรุษผู้เจ็บป่วย

46. ‘‘Atha [Pg.20] kho, bhikkhave, bandhumassa rañño etadahosi –

๔๖. ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น ท้าวพันธุมาได้มีพระราชดำริดังนี้ว่า

‘Mā heva kho vipassī kumāro na rajjaṃ kāresi, mā heva vipassī kumāro agārasmā anagāriyaṃ pabbaji, mā heva nemittānaṃ brāhmaṇānaṃ saccaṃ assa vacana’nti. Atha kho, bhikkhave, bandhumā rājā vipassissa kumārassa bhiyyosomattāya pañca kāmaguṇāni upaṭṭhāpesi – ‘yathā vipassī kumāro rajjaṃ kareyya, yathā vipassī kumāro na agārasmā anagāriyaṃ pabbajeyya, yathā nemittānaṃ brāhmaṇānaṃ micchā assa vacana’nti.

‘ขอวิปัสสีกุมารอย่าได้ไม่ครองราชย์เลย ขอวิปัสสีกุมารอย่าได้ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตเลย ขอคำของพราหมณ์ผู้ทำนายลักษณะอย่าได้เป็นจริงเลย’ ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น ท้าวพันธุมาจึงทรงจัดเตรียมกามคุณ ๕ ให้วิปัสสีกุมารยิ่งขึ้นไปอีก ด้วยทรงดำริว่า ‘ทำอย่างไรหนอ วิปัสสีกุมารจะพึงครองราชย์ ทำอย่างไรหนอ วิปัสสีกุมารจะไม่พึงออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต ทำอย่างไรหนอ คำของพราหมณ์ผู้ทำนายลักษณะจะพึงเป็นเท็จ’

‘‘Tatra sudaṃ, bhikkhave, vipassī kumāro pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti. Atha kho, bhikkhave, vipassī kumāro bahūnaṃ vassānaṃ…pe…

ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น วิปัสสีกุมารทรงเพียบพร้อมพรั่งมูลด้วยกามคุณ ๕ บำเรออยู่ ภิกษุทั้งหลาย ต่อมาอีกเป็นเวลาหลายปี...ฯลฯ...

47. ‘‘Addasā kho, bhikkhave, vipassī kumāro uyyānabhūmiṃ niyyanto purisaṃ ābādhikaṃ dukkhitaṃ bāḷhagilānaṃ sake muttakarīse palipannaṃ semānaṃ aññehi vuṭṭhāpiyamānaṃ aññehi saṃvesiyamānaṃ. Disvā sārathiṃ āmantesi – ‘ayaṃ pana, samma sārathi, puriso kiṃkato? Akkhīnipissa na yathā aññesaṃ, saropissa na yathā aññesa’nti? ‘Eso kho, deva, byādhito nāmā’ti. ‘Kiṃ paneso, samma sārathi, byādhito nāmā’ti? ‘Eso kho, deva, byādhito nāma appeva nāma tamhā ābādhā vuṭṭhaheyyā’ti. ‘Kiṃ pana, samma sārathi, ahampi byādhidhammo, byādhiṃ anatīto’ti? ‘Tvañca, deva, mayañcamha sabbe byādhidhammā, byādhiṃ anatītā’ti. ‘Tena hi, samma sārathi, alaṃ dānajja uyyānabhūmiyā, itova antepuraṃ paccaniyyāhī’ti. ‘Evaṃ devā’ti kho, bhikkhave, sārathi vipassissa kumārassa paṭissutvā tatova antepuraṃ paccaniyyāsi. Tatra sudaṃ, bhikkhave, vipassī kumāro antepuraṃ gato dukkhī dummano pajjhāyati – ‘dhiratthu kira bho jāti nāma, yatra hi nāma jātassa jarā paññāyissati, byādhi paññāyissatī’ti.

๔๗. ภิกษุทั้งหลาย วิปัสสีกุมารเมื่อเสด็จไปยังพระราชอุทยาน ได้ทอดพระเนตรเห็นบุรุษผู้เจ็บป่วย ได้รับทุกขเวทนา ป่วยหนัก นอนจมอยู่ในมูตรคูถของตน มีคนอื่นคอยพยุงให้ลุกขึ้น มีคนอื่นคอยให้นอนลง ครั้นทอดพระเนตรเห็นแล้ว จึงตรัสถามนายสารถีว่า ‘สหายสารถี บุรุษผู้นี้เป็นอะไรไป แม้ดวงตาของเขาก็ไม่เหมือนของคนอื่น แม้เสียงของเขาก็ไม่เหมือนของคนอื่น’ นายสารถีกราบทูลว่า ‘ข้าแต่เทวะ บุรุษผู้นี้เรียกว่าคนป่วย พระเจ้าข้า’ ‘สหายสารถี ก็บุรุษที่เรียกว่าคนป่วยนี้เป็นอย่างไร’ ‘ข้าแต่เทวะ บุรุษที่เรียกว่าคนป่วยนี้ บางทีอาจจะลุกขึ้นจากความเจ็บป่วยนั้นได้ พระเจ้าข้า’ ‘สหายสารถี แม้เราก็มีความเจ็บป่วยเป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความเจ็บป่วยไปได้หรือ’ ‘ข้าแต่เทวะ พระองค์และข้าพระองค์ทั้งปวงล้วนมีความเจ็บป่วยเป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความเจ็บป่วยไปได้ พระเจ้าข้า’ ‘สหายสารถี ถ้าเช่นนั้น วันนี้พอทีกับการไปอุทยาน ท่านจงกลับรถจากที่นี่ไปยังพระราชวังชั้นในเถิด’ ‘อย่างนั้น พระเจ้าข้า’ ภิกษุทั้งหลาย นายสารถีทูลรับสนองพระดำรัสของวิปัสสีกุมาร แล้วกลับรถจากที่นั้นไปยังพระราชวังชั้นใน ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น วิปัสสีกุมารเสด็จเข้าสู่พระราชวังชั้นในแล้ว ทรงทุกข์โทมนัส ครุ่นคิดอยู่ว่า ‘น่าตำหนิจริงหนอ ความเกิดนี้ เพราะเมื่อมีความเกิด ความแก่ก็จะปรากฏ ความเจ็บป่วยก็จะปรากฏ’

48. ‘‘Atha kho, bhikkhave, bandhumā rājā sārathiṃ āmantāpetvā etadavoca – ‘kacci, samma sārathi, kumāro uyyānabhūmiyā abhiramittha, kacci, samma [Pg.21] sārathi, kumāro uyyānabhūmiyā attamano ahosī’ti? ‘Na kho, deva, kumāro uyyānabhūmiyā abhiramittha, na kho, deva, kumāro uyyānabhūmiyā attamano ahosī’ti. ‘Kiṃ pana, samma sārathi, addasa kumāro uyyānabhūmiṃ niyyanto’ti? ‘Addasā kho, deva, kumāro uyyānabhūmiṃ niyyanto purisaṃ ābādhikaṃ dukkhitaṃ bāḷhagilānaṃ sake muttakarīse palipannaṃ semānaṃ aññehi vuṭṭhāpiyamānaṃ aññehi saṃvesiyamānaṃ. Disvā maṃ etadavoca – ‘‘ayaṃ pana, samma sārathi, puriso kiṃkato, akkhīnipissa na yathā aññesaṃ, saropissa na yathā aññesa’’nti? ‘‘Eso kho, deva, byādhito nāmā’’ti. ‘‘Kiṃ paneso, samma sārathi, byādhito nāmā’’ti? ‘‘Eso kho, deva, byādhito nāma appeva nāma tamhā ābādhā vuṭṭhaheyyā’’ti. ‘‘Kiṃ pana, samma sārathi, ahampi byādhidhammo, byādhiṃ anatīto’’ti? ‘‘Tvañca, deva, mayañcamha sabbe byādhidhammā, byādhiṃ anatītā’’ti. ‘‘Tena hi, samma sārathi, alaṃ dānajja uyyānabhūmiyā, itova antepuraṃ paccaniyyāhī’’ti. ‘‘Evaṃ, devā’’ti kho ahaṃ, deva, vipassissa kumārassa paṭissutvā tatova antepuraṃ paccaniyyāsiṃ. So kho, deva, kumāro antepuraṃ gato dukkhī dummano pajjhāyati – ‘‘‘dhiratthu kira bho jāti nāma, yatra hi nāma jātassa jarā paññāyissati, byādhi paññāyissatī’’’ti.

๔๘. ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระเจ้าพันธุมา รับสั่งให้เรียกนายสารถีมาแล้วได้ตรัสถามดังนี้ว่า ‘สารถีผู้สหาย พระกุมารทรงเพลิดเพลินในอุทยานภูมิหรือไม่ สารถีผู้สหาย พระกุมารทรงพอพระทัยในอุทยานภูมิหรือไม่’ ‘ขอเดชะ พระกุมารมิได้ทรงเพลิดเพลินในอุทยานภูมิเลย ขอเดชะ พระกุมารมิได้ทรงพอพระทัยในอุทยานภูมิเลย’ ‘สารถีผู้สหาย ก็เมื่อพระกุมารเสด็จออกไปยังอุทยานภูมิ ได้ทอดพระเนตรเห็นอะไรเล่า’ ‘ขอเดชะ เมื่อพระกุมารเสด็จออกไปยังอุทยานภูมิ ได้ทอดพระเนตรเห็นบุรุษผู้ป่วย ได้รับทุกข์ เป็นไข้หนัก นอนจมอยู่ในมูตรและกรีสของตน มีคนอื่นคอยพยุงให้ลุกขึ้น มีคนอื่นคอยให้นอนลง ครั้นทอดพระเนตรเห็นแล้ว จึงตรัสถามข้าพระองค์ดังนี้ว่า ‘สารถีผู้สหาย บุรุษผู้นี้เป็นอะไรไปหนอ แม้ดวงตาทั้งสองของเขาก็ไม่เหมือนของคนอื่น แม้เสียงของเขาก็ไม่เหมือนของคนอื่น’ ‘ขอเดชะ บุรุษผู้นี้เรียกว่าคนป่วย พระเจ้าข้า’ ‘สารถีผู้สหาย ที่เรียกว่าคนป่วยนั้นเป็นอย่างไร’ ‘ขอเดชะ ที่เรียกว่าคนป่วยนั้นคือ บางทีอาจจะไม่หายจากความเจ็บป่วยนั้นก็ได้ พระเจ้าข้า’ ‘สารถีผู้สหาย แม้เราก็มีความเจ็บป่วยเป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความเจ็บป่วยไปได้หรือ’ ‘ขอเดชะ ทั้งพระองค์และข้าพระองค์ทั้งปวง ล้วนมีความเจ็บป่วยเป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความเจ็บป่วยไปได้ พระเจ้าข้า’ ‘สารถีผู้สหาย ถ้าเช่นนั้น วันนี้พอทีกับการไปอุทยานภูมิ ท่านจงกลับรถจากที่นี่ไปยังพระราชวังชั้นในเถิด’ ‘ขอเดชะ ข้าพระองค์ทูลรับสนองพระดำรัสของพระวิปัสสีกุมารว่า ‘พ่ะย่ะค่ะ พระเจ้าข้า’ แล้วได้กลับรถจากที่นั่นไปยังพระราชวังชั้นใน ขอเดชะ พระกุมารพระองค์นั้น ครั้นเสด็จเข้าสู่พระราชวังชั้นในแล้ว ทรงเป็นทุกข์ เสียพระทัย ทรงรำพึงว่า ‘น่าติเตียนจริงหนอ ความเกิดที่เรียกว่าชาตินี้ เพราะเมื่อมีชาติ ความแก่ ก็จะปรากฏ ความเจ็บป่วย ก็จะปรากฏ’

Kālaṅkatapuriso

บุรุษผู้ทำกาละ

49. ‘‘Atha kho, bhikkhave, bandhumassa rañño etadahosi – ‘mā heva kho vipassī kumāro na rajjaṃ kāresi, mā heva vipassī kumāro agārasmā anagāriyaṃ pabbaji, mā heva nemittānaṃ brāhmaṇānaṃ saccaṃ assa vacana’nti. Atha kho, bhikkhave, bandhumā rājā vipassissa kumārassa bhiyyosomattāya pañca kāmaguṇāni upaṭṭhāpesi – ‘yathā vipassī kumāro rajjaṃ kareyya, yathā vipassī kumāro na agārasmā anagāriyaṃ pabbajeyya, yathā nemittānaṃ brāhmaṇānaṃ micchā assa vacana’nti.

๔๙. ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระเจ้าพันธุมาได้มีพระราชดำริดังนี้ว่า ‘ขอวิปัสสีกุมารอย่าได้ไม่ครองราชย์เลย ขอวิปัสสีกุมารอย่าได้ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตเลย ขอคำของพราหมณ์ผู้ทำนายลักษณะอย่าได้เป็นจริงเลย’ ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระเจ้าพันธุมาจึงทรงจัดเตรียมกามคุณ ๕ ให้แก่พระวิปัสสีกุมารยิ่งขึ้นไปอีก ด้วยพระราชประสงค์ว่า ‘ทำอย่างไรหนอ พระวิปัสสีกุมารจะพึงครองราชย์ ทำอย่างไรหนอ พระวิปัสสีกุมารจะไม่พึงออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต ทำอย่างไรหนอ คำของพราหมณ์ผู้ทำนายลักษณะจะพึงเป็นเท็จ’

‘‘Tatra sudaṃ, bhikkhave, vipassī kumāro pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti. Atha kho, bhikkhave, vipassī kumāro bahūnaṃ vassānaṃ…pe…

ภิกษุทั้งหลาย ในกาลนั้น พระวิปัสสีกุมารทรงเพียบพร้อมพรั่งพร้อมด้วยกามคุณ ๕ บำเรออยู่ ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น โดยล่วงไปหลายปี...ฯลฯ...

50. ‘‘Addasā [Pg.22] kho, bhikkhave, vipassī kumāro uyyānabhūmiṃ niyyanto mahājanakāyaṃ sannipatitaṃ nānārattānañca dussānaṃ vilātaṃ kayiramānaṃ. Disvā sārathiṃ āmantesi – ‘kiṃ nu kho, so, samma sārathi, mahājanakāyo sannipatito nānārattānañca dussānaṃ vilātaṃ kayiratī’ti? ‘Eso kho, deva, kālaṅkato nāmā’ti. ‘Tena hi, samma sārathi, yena so kālaṅkato tena rathaṃ pesehī’ti. ‘Evaṃ, devā’ti kho, bhikkhave, sārathi vipassissa kumārassa paṭissutvā yena so kālaṅkato tena rathaṃ pesesi. Addasā kho, bhikkhave, vipassī kumāro petaṃ kālaṅkataṃ, disvā sārathiṃ āmantesi – ‘kiṃ panāyaṃ, samma sārathi, kālaṅkato nāmā’ti? ‘Eso kho, deva, kālaṅkato nāma. Na dāni taṃ dakkhanti mātā vā pitā vā aññe vā ñātisālohitā, sopi na dakkhissati mātaraṃ vā pitaraṃ vā aññe vā ñātisālohite’ti. ‘Kiṃ pana, samma sārathi, ahampi maraṇadhammo maraṇaṃ anatīto; mampi na dakkhanti devo vā devī vā aññe vā ñātisālohitā; ahampi na dakkhissāmi devaṃ vā deviṃ vā aññe vā ñātisālohite’ti? ‘Tvañca, deva, mayañcamha sabbe maraṇadhammā maraṇaṃ anatītā; tampi na dakkhanti devo vā devī vā aññe vā ñātisālohitā; tvampi na dakkhissasi devaṃ vā deviṃ vā aññe vā ñātisālohite’ti. ‘Tena hi, samma sārathi, alaṃ dānajja uyyānabhūmiyā, itova antepuraṃ paccaniyyāhī’ti. ‘Evaṃ, devā’ti kho, bhikkhave, sārathi vipassissa kumārassa paṭissutvā tatova antepuraṃ paccaniyyāsi. Tatra sudaṃ, bhikkhave, vipassī kumāro antepuraṃ gato dukkhī dummano pajjhāyati – ‘dhiratthu kira, bho, jāti nāma, yatra hi nāma jātassa jarā paññāyissati, byādhi paññāyissati, maraṇaṃ paññāyissatī’ti.

๕๐. ภิกษุทั้งหลาย พระวิปัสสีกุมารเมื่อเสด็จออกไปยังอุทยานภูมิ ได้ทอดพระเนตรเห็นมหาชนประชุมกัน และแคร่หามที่ทำด้วยผ้าซึ่งย้อมสีต่างๆ ครั้นทอดพระเนตรเห็นแล้ว จึงตรัสถามนายสารถีว่า ‘สารถีผู้สหาย เพราะเหตุไรหนอ มหาชนจึงประชุมกัน และแคร่หามที่ทำด้วยผ้าซึ่งย้อมสีต่างๆ จึงถูกทำขึ้น’ ‘ขอเดชะ นั่นเรียกว่าคนตาย พระเจ้าข้า’ ‘สารถีผู้สหาย ถ้าเช่นนั้น ท่านจงขับรถไปยังที่ที่คนตายนั้นอยู่เถิด’ ‘พ่ะย่ะค่ะ พระเจ้าข้า’ ภิกษุทั้งหลาย นายสารถีทูลรับสนองพระดำรัสของพระวิปัสสีกุมารแล้วได้ขับรถไปยังที่ที่คนตายนั้นอยู่ ภิกษุทั้งหลาย พระวิปัสสีกุมารได้ทอดพระเนตรเห็นคนตายซึ่งละโลกนี้ไปแล้ว ครั้นทอดพระเนตรเห็นแล้ว จึงตรัสถามนายสารถีว่า ‘สารถีผู้สหาย ที่เรียกว่าคนตายนี้เป็นอย่างไร’ ‘ขอเดชะ ที่เรียกว่าคนตายนั้นคือ บัดนี้ มารดาหรือบิดา หรือญาติสาโลหิตเหล่าอื่น จักไม่ได้เห็นผู้นั้นอีก แม้ผู้นั้นก็จักไม่ได้เห็นมารดาหรือบิดา หรือญาติสาโลหิตเหล่าอื่นอีก พระเจ้าข้า’ ‘สารถีผู้สหาย แม้เราก็มีความตายเป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความตายไปได้หรือ แม้เรา พระราชาหรือพระเทวี หรือญาติสาโลหิตเหล่าอื่น ก็จักไม่ได้เห็นเราอีกหรือ แม้เราก็จักไม่ได้เห็นพระราชาหรือพระเทวี หรือญาติสาโลหิตเหล่าอื่นอีกหรือ’ ‘ขอเดชะ ทั้งพระองค์และข้าพระองค์ทั้งปวง ล้วนมีความตายเป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความตายไปได้ แม้พระองค์ พระราชาหรือพระเทวี หรือญาติสาโลหิตเหล่าอื่น ก็จักไม่ได้เห็นพระองค์อีก แม้พระองค์ก็จักไม่ได้เห็นพระราชาหรือพระเทวี หรือญาติสาโลหิตเหล่าอื่นอีก พระเจ้าข้า’ ‘สารถีผู้สหาย ถ้าเช่นนั้น วันนี้พอทีกับการไปอุทยานภูมิ ท่านจงกลับรถจากที่นี่ไปยังพระราชวังชั้นในเถิด’ ‘พ่ะย่ะค่ะ พระเจ้าข้า’ ภิกษุทั้งหลาย นายสารถีทูลรับสนองพระดำรัสของพระวิปัสสีกุมารแล้วได้กลับรถจากที่นั่นไปยังพระราชวังชั้นใน ภิกษุทั้งหลาย ในกาลนั้น พระวิปัสสีกุมารครั้นเสด็จเข้าสู่พระราชวังชั้นในแล้ว ทรงเป็นทุกข์ เสียพระทัย ทรงรำพึงว่า ‘น่าติเตียนจริงหนอ ความเกิดที่เรียกว่าชาตินี้ เพราะเมื่อมีชาติ ความแก่ ก็จะปรากฏ ความเจ็บป่วย ก็จะปรากฏ ความตาย ก็จะปรากฏ’

51. ‘‘Atha kho, bhikkhave, bandhumā rājā sārathiṃ āmantāpetvā etadavoca – ‘kacci, samma sārathi, kumāro uyyānabhūmiyā abhiramittha, kacci, samma sārathi, kumāro uyyānabhūmiyā attamano ahosī’ti? ‘Na kho, deva, kumāro uyyānabhūmiyā abhiramittha, na kho, deva, kumāro uyyānabhūmiyā attamano ahosī’ti. ‘Kiṃ pana, samma sārathi, addasa kumāro uyyānabhūmiṃ niyyanto’ti? ‘Addasā kho, deva, kumāro uyyānabhūmiṃ niyyanto mahājanakāyaṃ sannipatitaṃ nānārattānañca dussānaṃ vilātaṃ kayiramānaṃ. Disvā maṃ etadavoca – ‘‘kiṃ nu kho, so[Pg.23], samma sārathi, mahājanakāyo sannipatito nānārattānañca dussānaṃ vilātaṃ kayiratī’’ti? ‘‘Eso kho, deva, kālaṅkato nāmā’’ti. ‘‘Tena hi, samma sārathi, yena so kālaṅkato tena rathaṃ pesehī’’ti. ‘‘Evaṃ devā’’ti kho ahaṃ, deva, vipassissa kumārassa paṭissutvā yena so kālaṅkato tena rathaṃ pesesiṃ. Addasā kho, deva, kumāro petaṃ kālaṅkataṃ, disvā maṃ etadavoca – ‘‘kiṃ panāyaṃ, samma sārathi, kālaṅkato nāmā’’ti? ‘‘Eso kho, deva, kālaṅkato nāma. Na dāni taṃ dakkhanti mātā vā pitā vā aññe vā ñātisālohitā, sopi na dakkhissati mātaraṃ vā pitaraṃ vā aññe vā ñātisālohite’’ti. ‘‘Kiṃ pana, samma sārathi, ahampi maraṇadhammo maraṇaṃ anatīto; mampi na dakkhanti devo vā devī vā aññe vā ñātisālohitā; ahampi na dakkhissāmi devaṃ vā deviṃ vā aññe vā ñātisālohite’’ti? ‘‘Tvañca, deva, mayañcamha sabbe maraṇadhammā maraṇaṃ anatītā; tampi na dakkhanti devo vā devī vā aññe vā ñātisālohitā, tvampi na dakkhissasi devaṃ vā deviṃ vā aññe vā ñātisālohite’’ti. ‘‘Tena hi, samma sārathi, alaṃ dānajja uyyānabhūmiyā, itova antepuraṃ paccaniyyāhī’ti. ‘‘‘Evaṃ, devā’’ti kho ahaṃ, deva, vipassissa kumārassa paṭissutvā tatova antepuraṃ paccaniyyāsiṃ. So kho, deva, kumāro antepuraṃ gato dukkhī dummano pajjhāyati – ‘‘dhiratthu kira bho jāti nāma, yatra hi nāma jātassa jarā paññāyissati, byādhi paññāyissati, maraṇaṃ paññāyissatī’’’ti.

๕๑. ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น พระเจ้าพันธุมา รับสั่งให้เรียกนายสารถีมาแล้วได้ตรัสถามว่า ‘สารถีผู้สหาย ราชกุมารทรงยินดีในพระราชอุทยานหรือ ราชกุมารทรงมีพระทัยเบิกบานในพระราชอุทยานหรือ’ นายสารถีกราบทูลว่า ‘ขอเดชะ ราชกุมารมิได้ทรงยินดีในพระราชอุทยานเลย ขอเดชะ ราชกุมารมิได้มีพระทัยเบิกบานในพระราชอุทยานเลย’ ‘สารถีผู้สหาย ก็เมื่อราชกุมารเสด็จออกจากพระราชอุทยานได้ทอดพระเนตรเห็นอะไรเล่า’ ‘ขอเดชะ เมื่อราชกุมารเสด็จออกจากพระราชอุทยานได้ทอดพระเนตรเห็นมหาชนมาประชุมกันจัดทำเตียงหามด้วยผ้าที่ย้อมด้วยสีต่างๆ ครั้นทอดพระเนตรเห็นแล้วจึงตรัสถามข้าพระองค์ว่า ‘สารถีผู้สหาย มหาชนนั้นมาประชุมกันจัดทำเตียงหามด้วยผ้าที่ย้อมด้วยสีต่างๆ ทำไมกัน’ ข้าพระองค์กราบทูลว่า ‘ขอเดชะ ผู้นี้เรียกว่าคนตาย’ พระกุมารรับสั่งว่า ‘สารถีผู้สหาย ถ้าเช่นนั้น ท่านจงขับรถไปยังที่ที่คนตายนั้นอยู่เถิด’ ข้าพระองค์ทูลรับสนองพระดำรัสของวิปัสสีกุมารว่า ‘ขอเดชะ พระเจ้าข้า’ แล้วได้ขับรถไปยังที่ที่คนตายนั้นอยู่ ขอเดชะ ราชกุมารได้ทอดพระเนตรเห็นคนตายแล้ว ครั้นทอดพระเนตรเห็นแล้วจึงตรัสถามข้าพระองค์ว่า ‘สารถีผู้สหาย ผู้นี้เรียกว่าคนตายเป็นอย่างไร’ ข้าพระองค์กราบทูลว่า ‘ขอเดชะ ผู้นี้เรียกว่าคนตาย คือ บัดนี้มารดาบิดาหรือญาติสาโลหิตเหล่าอื่นจักไม่ได้เห็นเขา แม้เขาก็จักไม่ได้เห็นมารดาบิดาหรือญาติสาโลหิตเหล่าอื่น’ พระกุมารรับสั่งว่า ‘สารถีผู้สหาย แม้เราก็มีความตายเป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความตายไปได้หรือ แม้เรา พระราชา พระเทวี หรือญาติสาโลหิตเหล่าอื่นก็จักไม่ได้เห็นเรา แม้เราก็จักไม่ได้เห็นพระราชา พระเทวี หรือญาติสาโลหิตเหล่าอื่นหรือ’ ข้าพระองค์กราบทูลว่า ‘ขอเดชะ ทั้งพระองค์และข้าพระองค์ เราทุกคนล้วนมีความตายเป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความตายไปได้ แม้พระองค์ พระราชา พระเทวี หรือญาติสาโลหิตเหล่าอื่นก็จักไม่ได้เห็นพระองค์ แม้พระองค์ก็จักไม่ได้เห็นพระราชา พระเทวี หรือญาติสาโลหิตเหล่าอื่น’ พระกุมารรับสั่งว่า ‘สารถีผู้สหาย ถ้าเช่นนั้น วันนี้พอทีกับการไปอุทยาน ท่านจงกลับจากที่นี่ไปยังพระราชวังชั้นในเถิด’ ข้าพระองค์ทูลรับสนองพระดำรัสของวิปัสสีกุมารว่า ‘ขอเดชะ พระเจ้าข้า’ แล้วได้กลับจากที่นั้นไปยังพระราชวังชั้นใน ขอเดชะ ราชกุมารพระองค์นั้นเสด็จเข้าสู่พระราชวังชั้นในแล้ว ทรงทุกข์โทมนัสครุ่นคิดอยู่ว่า ‘น่าตำหนิจริงหนอ ความเกิดนี้ เพราะเมื่อมีความเกิด ความชรา ความเจ็บไข้ และความตายก็ปรากฏ’

Pabbajito

บรรพชิต

52. ‘‘Atha kho, bhikkhave, bandhumassa rañño etadahosi – ‘mā heva kho vipassī kumāro na rajjaṃ kāresi, mā heva vipassī kumāro agārasmā anagāriyaṃ pabbaji, mā heva nemittānaṃ brāhmaṇānaṃ saccaṃ assa vacana’nti. Atha kho, bhikkhave, bandhumā rājā vipassissa kumārassa bhiyyosomattāya pañca kāmaguṇāni upaṭṭhāpesi – ‘yathā vipassī kumāro rajjaṃ kareyya, yathā vipassī kumāro na agārasmā anagāriyaṃ pabbajeyya, yathā nemittānaṃ brāhmaṇānaṃ micchā assa vacana’nti.

๕๒. ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระเจ้าพันธุมาได้มีพระราชดำริดังนี้ว่า ‘ขออย่าให้วิปัสสีกุมารไม่ครองราชย์เลย ขออย่าให้วิปัสสีกุมารออกบวชจากเรือนเป็นบรรพชิตเลย และขออย่าให้คำของพราหมณ์โหรทั้งหลายเป็นจริงเลย’ ลำดับนั้น พระเจ้าพันธุมาจึงได้รับสั่งให้จัดเตรียมกามคุณ ๕ ให้วิปัสสีกุมารยิ่งขึ้นไปอีก ด้วยพระประสงค์ว่า ‘เพื่อว่าวิปัสสีกุมารจักได้ครองราชย์ จักไม่ได้ออกบวชจากเรือนเป็นบรรพชิต และคำของพราหมณ์โหรทั้งหลายจักได้เป็นคำเท็จ’

‘‘Tatra sudaṃ, bhikkhave, vipassī kumāro pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti. Atha kho, bhikkhave, vipassī kumāro bahūnaṃ vassānaṃ [Pg.24] bahūnaṃ vassasatānaṃ bahūnaṃ vassasahassānaṃ accayena sārathiṃ āmantesi – ‘yojehi, samma sārathi, bhaddāni bhaddāni yānāni, uyyānabhūmiṃ gacchāma subhūmidassanāyā’ti. ‘Evaṃ, devā’ti kho, bhikkhave, sārathi vipassissa kumārassa paṭissutvā bhaddāni bhaddāni yānāni yojetvā vipassissa kumārassa paṭivedesi – ‘yuttāni kho te, deva, bhaddāni bhaddāni yānāni, yassa dāni kālaṃ maññasī’ti. Atha kho, bhikkhave, vipassī kumāro bhaddaṃ bhaddaṃ yānaṃ abhiruhitvā bhaddehi bhaddehi yānehi uyyānabhūmiṃ niyyāsi.

ภิกษุทั้งหลาย วิปัสสีกุมารนั้นทรงพรั่งพร้อมด้วยกามคุณ ๕ บำเรออยู่ในพระราชวังนั้น ครั้งนั้น เมื่อล่วงไปหลายปี หลายร้อยปี หลายพันปี วิปัสสีกุมารรับสั่งเรียกนายสารถีมาตรัสว่า ‘สารถีผู้สหาย ท่านจงเทียมยานพาหนะดีๆ เราจักไปอุทยานเพื่อชมภูมิประเทศอันสวยงาม’ นายสารถีทูลรับสนองพระดำรัสของวิปัสสีกุมารว่า ‘ขอเดชะ พระเจ้าข้า’ แล้วเทียมยานพาหนะดีๆ เสร็จแล้ว จึงกราบทูลวิปัสสีกุมารว่า ‘ขอเดชะ ยานพาหนะดีๆ เทียมพร้อมแล้วสำหรับพระองค์ บัดนี้ พระองค์โปรดทรงกำหนดเวลาที่สมควรเถิด’ ลำดับนั้น วิปัสสีกุมารเสด็จขึ้นทรงยานพาหนะอันงดงาม เสด็จออกไปยังพระราชอุทยานด้วยยานพาหนะที่งดงาม

53. ‘‘Addasā kho, bhikkhave, vipassī kumāro uyyānabhūmiṃ niyyanto purisaṃ bhaṇḍuṃ pabbajitaṃ kāsāyavasanaṃ. Disvā sārathiṃ āmantesi – ‘ayaṃ pana, samma sārathi, puriso kiṃkato? Sīsaṃpissa na yathā aññesaṃ, vatthānipissa na yathā aññesa’nti? ‘Eso kho, deva, pabbajito nāmā’ti. ‘Kiṃ paneso, samma sārathi, pabbajito nāmā’ti? ‘Eso kho, deva, pabbajito nāma sādhu dhammacariyā sādhu samacariyā sādhu kusalakiriyā sādhu puññakiriyā sādhu avihiṃsā sādhu bhūtānukampā’ti. ‘Sādhu kho so, samma sārathi, pabbajito nāma, sādhu dhammacariyā sādhu samacariyā sādhu kusalakiriyā sādhu puññakiriyā sādhu avihiṃsā sādhu bhūtānukampā. Tena hi, samma sārathi, yena so pabbajito tena rathaṃ pesehī’ti. ‘Evaṃ, devā’ti kho, bhikkhave, sārathi vipassissa kumārassa paṭissutvā yena so pabbajito tena rathaṃ pesesi. Atha kho, bhikkhave, vipassī kumāro taṃ pabbajitaṃ etadavoca – ‘tvaṃ pana, samma, kiṃkato, sīsampi te na yathā aññesaṃ, vatthānipi te na yathā aññesa’nti? ‘Ahaṃ kho, deva, pabbajito nāmā’ti. ‘Kiṃ pana tvaṃ, samma, pabbajito nāmā’ti? ‘Ahaṃ kho, deva, pabbajito nāma, sādhu dhammacariyā sādhu samacariyā sādhu kusalakiriyā sādhu puññakiriyā sādhu avihiṃsā sādhu bhūtānukampā’ti. ‘Sādhu kho tvaṃ, samma, pabbajito nāma sādhu dhammacariyā sādhu samacariyā sādhu kusalakiriyā sādhu puññakiriyā sādhu avihiṃsā sādhu bhūtānukampā’ti.

๕๓. ภิกษุทั้งหลาย วิปัสสีกุมารเมื่อเสด็จไปยังอุทยานภูมิ ได้ทอดพระเนตรเห็นบุรุษศีรษะโล้น เป็นบรรพชิต นุ่งห่มผ้ากาสาวะ ครั้นทอดพระเนตรเห็นแล้ว จึงตรัสเรียกนายสารถีมาแล้วตรัสว่า ‘สารถีสหาย บุรุษผู้นี้เป็นอะไรไป ศีรษะของเขาก็ไม่เหมือนของคนอื่น แม้ผ้าของเขาก็ไม่เหมือนของคนอื่น’ นายสารถีทูลว่า ‘ข้าแต่สมมติเทพ ผู้นี้ชื่อว่าบรรพชิต พระเจ้าข้า’ วิปัสสีกุมารตรัสถามว่า ‘สารถีสหาย ผู้นี้ชื่อว่าบรรพชิตเป็นอย่างไร’ นายสารถีทูลว่า ‘ข้าแต่สมมติเทพ ผู้นี้ชื่อว่าบรรพชิต คือผู้กล่าวว่า การประพฤติธรรมเป็นความดี การประพฤติสม่ำเสมอเป็นความดี การทำกุศลเป็นความดี การทำบุญเป็นความดี การไม่เบียดเบียนเป็นความดี การอนุเคราะห์สัตว์เป็นความดี พระเจ้าข้า’ วิปัสสีกุมารตรัสว่า ‘สารถีสหาย ผู้นั้นชื่อว่าบรรพชิตดีจริงหนอ การประพฤติธรรมเป็นความดี การประพฤติสม่ำเสมอเป็นความดี การทำกุศลเป็นความดี การทำบุญเป็นความดี การไม่เบียดเบียนเป็นความดี การอนุเคราะห์สัตว์เป็นความดี สารถีสหาย ถ้าเช่นนั้น ท่านจงขับรถไปทางที่บรรพชิตนั้นอยู่เถิด’ ภิกษุทั้งหลาย นายสารถีทูลรับวิปัสสีกุมารว่า ‘อย่างนั้น พระเจ้าข้า’ แล้วได้ขับรถไปทางที่บรรพชิตนั้นอยู่ ลำดับนั้น ภิกษุทั้งหลาย วิปัสสีกุมารได้ตรัสกับบรรพชิตนั้นดังนี้ว่า ‘สหาย ท่านเป็นอะไรไป ศีรษะของท่านก็ไม่เหมือนของคนอื่น แม้ผ้าของท่านก็ไม่เหมือนของคนอื่น’ บรรพชิตทูลว่า ‘ขอถวายพระพร อาตมภาพชื่อว่าบรรพชิต’ วิปัสสีกุมารตรัสถามว่า ‘สหาย ท่านชื่อว่าบรรพชิตเป็นอย่างไร’ บรรพชิตทูลว่า ‘ขอถวายพระพร อาตมภาพชื่อว่าบรรพชิต คือผู้กล่าวว่า การประพฤติธรรมเป็นความดี การประพฤติสม่ำเสมอเป็นความดี การทำกุศลเป็นความดี การทำบุญเป็นความดี การไม่เบียดเบียนเป็นความดี การอนุเคราะห์สัตว์เป็นความดี’ วิปัสสีกุมารตรัสว่า ‘สหาย ท่านชื่อว่าบรรพชิตดีจริงหนอ การประพฤติธรรมเป็นความดี การประพฤติสม่ำเสมอเป็นความดี การทำกุศลเป็นความดี การทำบุญเป็นความดี การไม่เบียดเบียนเป็นความดี การอนุเคราะห์สัตว์เป็นความดี’

Bodhisattapabbajjā

การบรรพชาของพระโพธิสัตว์

54. ‘‘Atha [Pg.25] kho, bhikkhave, vipassī kumāro sārathiṃ āmantesi – ‘tena hi, samma sārathi, rathaṃ ādāya itova antepuraṃ paccaniyyāhi. Ahaṃ pana idheva kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajissāmī’ti. ‘Evaṃ, devā’ti kho, bhikkhave, sārathi vipassissa kumārassa paṭissutvā rathaṃ ādāya tatova antepuraṃ paccaniyyāsi. Vipassī pana kumāro tattheva kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbaji.

๕๔. ลำดับนั้น ภิกษุทั้งหลาย วิปัสสีกุมารตรัสเรียกนายสารถีมาแล้วตรัสว่า ‘สารถีสหาย ถ้าเช่นนั้น ท่านจงนำรถกลับจากที่นี่ไปยังพระราชวังฝ่ายในเถิด ส่วนเราจักปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสาวะ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต ณ ที่นี้แหละ’ ภิกษุทั้งหลาย นายสารถีทูลรับวิปัสสีกุมารว่า ‘อย่างนั้น พระเจ้าข้า’ แล้วนำรถกลับจากที่นั้นไปยังพระราชวังฝ่ายใน ส่วนวิปัสสีกุมารได้ทรงปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสาวะ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต ณ ที่นั้นนั่นเอง

Mahājanakāyaanupabbajjā

การบรรพชาตามของมหาชน

55. ‘‘Assosi kho, bhikkhave, bandhumatiyā rājadhāniyā mahājanakāyo caturāsīti pāṇasahassāni – ‘vipassī kira kumāro kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito’ti. Sutvāna tesaṃ etadahosi – ‘na hi nūna so orako dhammavinayo, na sā orakā pabbajjā, yattha vipassī kumāro kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito. Vipassīpi nāma kumāro kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajissati, kimaṅgaṃ pana maya’nti.

๕๕. ภิกษุทั้งหลาย มหาชน ๘๔,๐๐๐ คน ในกรุงพันธุมดีราชธานี ได้สดับข่าวว่า ‘ได้ยินว่า วิปัสสีกุมารทรงปลงพระเกศาและพระมัสสุ ทรงครองผ้ากาสาวพัสตร์ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตแล้ว’ ครั้นได้สดับแล้ว ชนเหล่านั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘พระธรรมวินัยที่วิปัสสีกุมารทรงปลงพระเกศาและพระมัสสุ ทรงครองผ้ากาสาวพัสตร์ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตนั้น คงไม่เลวทรามแน่ การบรรพชานั้นคงไม่เลวทรามแน่ แม้วิปัสสีกุมารยังทรงปลงพระเกศาและพระมัสสุ ทรงครองผ้ากาสาวพัสตร์ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตได้ ไฉนพวกเราจะบวชบ้างไม่ได้เล่า’

‘‘Atha kho, so bhikkhave, mahājanakāyo caturāsīti pāṇasahassāni kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā vipassiṃ bodhisattaṃ agārasmā anagāriyaṃ pabbajitaṃ anupabbajiṃsu. Tāya sudaṃ, bhikkhave, parisāya parivuto vipassī bodhisatto gāmanigamajanapadarājadhānīsu cārikaṃ carati.

ลำดับนั้น ภิกษุทั้งหลาย มหาชน ๘๔,๐๐๐ คนนั้น ได้ปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสาวะ บวชตามพระวิปัสสีโพธิสัตว์ผู้เสด็จออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตแล้ว ภิกษุทั้งหลาย พระวิปัสสีโพธิสัตว์แวดล้อมด้วยบริษัทนั้น เสด็จจาริกไปในคามนิคมชนบทและราชธานีทั้งหลาย

56. ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘na kho metaṃ patirūpaṃ yohaṃ ākiṇṇo viharāmi, yaṃnūnāhaṃ eko gaṇamhā vūpakaṭṭho vihareyya’nti. Atha kho, bhikkhave, vipassī bodhisatto aparena samayena eko [Pg.26] gaṇamhā vūpakaṭṭho vihāsi, aññeneva tāni caturāsīti pabbajitasahassāni agamaṃsu, aññena maggena vipassī bodhisatto.

๕๖. ลำดับนั้น ภิกษุทั้งหลาย เมื่อพระวิปัสสีโพธิสัตว์เสด็จไปในที่สงัด หลีกเร้นอยู่ ได้เกิดความปริวิตกแห่งใจอย่างนี้ว่า ‘การที่เราอยู่คลุกคลีด้วยหมู่คณะนี้ ไม่สมควรแก่เราเลยหนอ ถ้ากระไร เราพึงหลีกออกจากหมู่ อยู่แต่ผู้เดียว’ ลำดับนั้น ภิกษุทั้งหลาย โดยสมัยอื่น พระวิปัสสีโพธิสัตว์ได้เสด็จหลีกออกจากหมู่ อยู่แต่ผู้เดียว บรรพชิต ๘๔,๐๐๐ เหล่านั้นได้ไปทางหนึ่ง พระวิปัสสีโพธิสัตว์ได้เสด็จไปอีกทางหนึ่ง

Bodhisattaabhiniveso

การมนสิการของพระโพธิสัตว์

57. ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa vāsūpagatassa rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘kicchaṃ vatāyaṃ loko āpanno, jāyati ca jīyati ca mīyati ca cavati ca upapajjati ca, atha ca panimassa dukkhassa nissaraṇaṃ nappajānāti jarāmaraṇassa, kudāssu nāma imassa dukkhassa nissaraṇaṃ paññāyissati jarāmaraṇassā’ti?

๕๗. ลำดับนั้น ภิกษุทั้งหลาย เมื่อพระวิปัสสีโพธิสัตว์เสด็จเข้าสู่ที่ประทับ ไปในที่สงัด หลีกเร้นอยู่ ได้เกิดความปริวิตกแห่งใจอย่างนี้ว่า ‘โลกนี้ตกอยู่ในความลำบากหนอ คือ เกิด แก่ ตาย จุติ และอุบัติ แต่ก็ไม่รู้ชัดถึงทางออกจากทุกข์ คือ ชรามรณะนี้ เมื่อไรหนอ ทางออกจากทุกข์ คือ ชรามรณะนี้ จักปรากฏ’

‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi – ‘kimhi nu kho sati jarāmaraṇaṃ hoti, kiṃpaccayā jarāmaraṇa’nti? Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo – ‘jātiyā kho sati jarāmaraṇaṃ hoti, jātipaccayā jarāmaraṇa’nti.

ลำดับนั้น ภิกษุทั้งหลาย พระวิปัสสีโพธิสัตว์ได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘เมื่ออะไรมี ชรามรณะจึงมี ชรามรณะมีอะไรเป็นปัจจัย’ ลำดับนั้น ภิกษุทั้งหลาย พระวิปัสสีโพธิสัตว์ทรงมนสิการโดยแยบคาย จึงได้เกิดการตรัสรู้ด้วยปัญญาว่า ‘เมื่อชาติมี ชรามรณะจึงมี ชรามรณะมีชาติเป็นปัจจัย’

‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi – ‘kimhi nu kho sati jāti hoti, kiṃpaccayā jātī’ti? Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo – ‘bhave kho sati jāti hoti, bhavapaccayā jātī’ti.

ลำดับนั้น ภิกษุทั้งหลาย พระวิปัสสีโพธิสัตว์ได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘เมื่ออะไรมี ชาติจึงมี ชาติมีอะไรเป็นปัจจัย’ ลำดับนั้น ภิกษุทั้งหลาย พระวิปัสสีโพธิสัตว์ทรงมนสิการโดยแยบคาย จึงได้เกิดการตรัสรู้ด้วยปัญญาว่า ‘เมื่อภพมี ชาติจึงมี ชาติมีภพเป็นปัจจัย’

‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi – ‘kimhi nu kho sati bhavo hoti, kiṃpaccayā bhavo’ti? Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo – ‘upādāne kho sati bhavo hoti, upādānapaccayā bhavo’ti.

ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีได้ทรงมีความปริวิตกว่า ‘เมื่ออะไรหนอมีอยู่ ภพจึงมี, เพราะอะไรเป็นปัจจัย ภพจึงมี’ ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น การตรัสรู้ด้วยปัญญาได้มีแล้วแก่พระโพธิสัตว์วิปัสสี เพราะทรงมนสิการโดยแยบคายว่า ‘เมื่ออุปาทานมีอยู่ ภพจึงมี, เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย ภพจึงมี’

‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi – ‘kimhi nu kho sati upādānaṃ hoti, kiṃpaccayā upādāna’nti? Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo – ‘taṇhāya kho sati upādānaṃ hoti, taṇhāpaccayā upādāna’nti.

ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีได้ทรงมีความปริวิตกว่า ‘เมื่ออะไรหนอมีอยู่ อุปาทานจึงมี, เพราะอะไรเป็นปัจจัย อุปาทานจึงมี’ ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น การตรัสรู้ด้วยปัญญาได้มีแล้วแก่พระโพธิสัตว์วิปัสสี เพราะทรงมนสิการโดยแยบคายว่า ‘เมื่อตัณหามีอยู่ อุปาทานจึงมี, เพราะตัณหาเป็นปัจจัย อุปาทานจึงมี’

‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi – ‘kimhi nu kho sati taṇhā hoti, kiṃpaccayā taṇhā’ti? Atha kho, bhikkhave, vipassissa [Pg.27] bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo – ‘vedanāya kho sati taṇhā hoti, vedanāpaccayā taṇhā’ti.

ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีได้ทรงมีความปริวิตกว่า ‘เมื่ออะไรหนอมีอยู่ ตัณหาจึงมี, เพราะอะไรเป็นปัจจัย ตัณหาจึงมี’ ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น การตรัสรู้ด้วยปัญญาได้มีแล้วแก่พระโพธิสัตว์วิปัสสี เพราะทรงมนสิการโดยแยบคายว่า ‘เมื่อเวทนามีอยู่ ตัณหาจึงมี, เพราะเวทนาเป็นปัจจัย ตัณหาจึงมี’

‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi – ‘kimhi nu kho sati vedanā hoti, kiṃpaccayā vedanā’ti? Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo – ‘phasse kho sati vedanā hoti, phassapaccayā vedanā’ti.

ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีได้ทรงมีความปริวิตกว่า ‘เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เวทนาจึงมี, เพราะอะไรเป็นปัจจัย เวทนาจึงมี’ ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น การตรัสรู้ด้วยปัญญาได้มีแล้วแก่พระโพธิสัตว์วิปัสสี เพราะทรงมนสิการโดยแยบคายว่า ‘เมื่อผัสสะมีอยู่ เวทนาจึงมี, เพราะผัสสะเป็นปัจจัย เวทนาจึงมี’

‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi – ‘kimhi nu kho sati phasso hoti, kiṃpaccayā phasso’ti? Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo – ‘saḷāyatane kho sati phasso hoti, saḷāyatanapaccayā phasso’ti.

ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีได้ทรงมีความปริวิตกว่า ‘เมื่ออะไรหนอมีอยู่ ผัสสะจึงมี, เพราะอะไรเป็นปัจจัย ผัสสะจึงมี’ ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น การตรัสรู้ด้วยปัญญาได้มีแล้วแก่พระโพธิสัตว์วิปัสสี เพราะทรงมนสิการโดยแยบคายว่า ‘เมื่อสฬายตนะมีอยู่ ผัสสะจึงมี, เพราะสฬายตนะเป็นปัจจัย ผัสสะจึงมี’

‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi – ‘kimhi nu kho sati saḷāyatanaṃ hoti, kiṃpaccayā saḷāyatana’nti? Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo – ‘nāmarūpe kho sati saḷāyatanaṃ hoti, nāmarūpapaccayā saḷāyatana’nti.

ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีได้ทรงมีความปริวิตกว่า ‘เมื่ออะไรหนอมีอยู่ สฬายตนะจึงมี, เพราะอะไรเป็นปัจจัย สฬายตนะจึงมี’ ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น การตรัสรู้ด้วยปัญญาได้มีแล้วแก่พระโพธิสัตว์วิปัสสี เพราะทรงมนสิการโดยแยบคายว่า ‘เมื่อนามรูปมีอยู่ สฬายตนะจึงมี, เพราะนามรูปเป็นปัจจัย สฬายตนะจึงมี’

‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi – ‘kimhi nu kho sati nāmarūpaṃ hoti, kiṃpaccayā nāmarūpa’nti? Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo – ‘viññāṇe kho sati nāmarūpaṃ hoti, viññāṇapaccayā nāmarūpa’nti.

ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีได้ทรงมีความปริวิตกว่า ‘เมื่ออะไรหนอมีอยู่ นามรูปจึงมี, เพราะอะไรเป็นปัจจัย นามรูปจึงมี’ ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น การตรัสรู้ด้วยปัญญาได้มีแล้วแก่พระโพธิสัตว์วิปัสสี เพราะทรงมนสิการโดยแยบคายว่า ‘เมื่อวิญญาณมีอยู่ นามรูปจึงมี, เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย นามรูปจึงมี’

‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi – ‘kimhi nu kho sati viññāṇaṃ hoti, kiṃpaccayā viññāṇa’nti? Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo – ‘nāmarūpe kho sati viññāṇaṃ hoti, nāmarūpapaccayā viññāṇa’nti.

ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีได้ทรงมีความปริวิตกว่า ‘เมื่ออะไรหนอมีอยู่ วิญญาณจึงมี, เพราะอะไรเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี’ ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น การตรัสรู้ด้วยปัญญาได้มีแล้วแก่พระโพธิสัตว์วิปัสสี เพราะทรงมนสิการโดยแยบคายว่า ‘เมื่อนามรูปมีอยู่ วิญญาณจึงมี, เพราะนามรูปเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี’

58. ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi – ‘paccudāvattati kho idaṃ viññāṇaṃ nāmarūpamhā, nāparaṃ gacchati. Ettāvatā jāyetha [Pg.28] vā jiyyetha vā miyyetha vā cavetha vā upapajjetha vā, yadidaṃ nāmarūpapaccayā viññāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ, nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṃ, saḷāyatanapaccayā phasso, phassapaccayā vedanā, vedanāpaccayā taṇhā, taṇhāpaccayā upādānaṃ, upādānapaccayā bhavo, bhavapaccayā jāti, jātipaccayā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti’.

๕๘. ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีได้ทรงมีความปริวิตกว่า ‘วิญญาณนี้ย่อมย้อนกลับจากนามรูป ไม่เลยไปอื่น สัตว์โลกย่อมเกิด แก่ ตาย จุติ หรืออุบัติ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ คือ เพราะนามรูปเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี, เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย นามรูปจึงมี, เพราะนามรูปเป็นปัจจัย สฬายตนะจึงมี, เพราะสฬายตนะเป็นปัจจัย ผัสสะจึงมี, เพราะผัสสะเป็นปัจจัย เวทนาจึงมี, เพราะเวทนาเป็นปัจจัย ตัณหาจึงมี, เพราะตัณหาเป็นปัจจัย อุปาทานจึงมี, เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย ภพจึงมี, เพราะภพเป็นปัจจัย ชาติจึงมี, เพราะชาติเป็นปัจจัย ชรามรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงมีพร้อม ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ มีได้ด้วยประการฉะนี้’

59. ‘‘‘Samudayo samudayo’ti kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṃ udapādi, ñāṇaṃ udapādi, paññā udapādi, vijjā udapādi, āloko udapādi.

๕๙. ภิกษุทั้งหลาย พระโพธิสัตว์วิปัสสีได้มีจักษุเกิดขึ้นแล้ว ญาณเกิดขึ้นแล้ว ปัญญาเกิดขึ้นแล้ว วิชชาเกิดขึ้นแล้ว แสงสว่างเกิดขึ้นแล้ว ในธรรมทั้งหลายที่ไม่เคยได้ฟังมาก่อนว่า ‘ความเกิดขึ้น ความเกิดขึ้น’

60. ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi – ‘kimhi nu kho asati jarāmaraṇaṃ na hoti, kissa nirodhā jarāmaraṇanirodho’ti? Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo – ‘jātiyā kho asati jarāmaraṇaṃ na hoti, jātinirodhā jarāmaraṇanirodho’ti.

๖๐. ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีได้ทรงมีความปริวิตกว่า ‘เมื่ออะไรหนอไม่มีอยู่ ชรามรณะจึงไม่มี, เพราะความดับแห่งอะไร ชรามรณะจึงดับ’ ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น การตรัสรู้ด้วยปัญญาได้มีแล้วแก่พระโพธิสัตว์วิปัสสี เพราะทรงมนสิการโดยแยบคายว่า ‘เมื่อชาติไม่มีอยู่ ชรามรณะจึงไม่มี, เพราะชาติดับ ชรามรณะจึงดับ’

‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi – ‘kimhi nu kho asati jāti na hoti, kissa nirodhā jātinirodho’ti? Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo – ‘bhave kho asati jāti na hoti, bhavanirodhā jātinirodho’ti.

ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีได้ทรงมีความปริวิตกว่า ‘เมื่ออะไรหนอไม่มีอยู่ ชาติจึงไม่มี, เพราะความดับแห่งอะไร ชาติจึงดับ’ ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น การตรัสรู้ด้วยปัญญาได้มีแล้วแก่พระโพธิสัตว์วิปัสสี เพราะทรงมนสิการโดยแยบคายว่า ‘เมื่อภพไม่มีอยู่ ชาติจึงไม่มี, เพราะภพดับ ชาติจึงดับ’

‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi – ‘kimhi nu kho asati bhavo na hoti, kissa nirodhā bhavanirodho’ti? Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo – ‘upādāne kho asati bhavo na hoti, upādānanirodhā bhavanirodho’ti.

ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีได้ทรงมีความปริวิตกว่า ‘เมื่ออะไรหนอไม่มีอยู่ ภพจึงไม่มี, เพราะความดับแห่งอะไร ภพจึงดับ’ ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น การตรัสรู้ด้วยปัญญาได้มีแล้วแก่พระโพธิสัตว์วิปัสสี เพราะทรงมนสิการโดยแยบคายว่า ‘เมื่ออุปาทานไม่มีอยู่ ภพจึงไม่มี, เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ’

‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi – ‘kimhi nu kho asati upādānaṃ na hoti, kissa nirodhā upādānanirodho’ti? Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu [Pg.29] paññāya abhisamayo – ‘taṇhāya kho asati upādānaṃ na hoti, taṇhānirodhā upādānanirodho’ti.

ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีได้ทรงมีความปริวิตกว่า ‘เมื่ออะไรหนอไม่มีอยู่ อุปาทานจึงไม่มี, เพราะความดับแห่งอะไร อุปาทานจึงดับ’ ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น การตรัสรู้ด้วยปัญญาได้มีแล้วแก่พระโพธิสัตว์วิปัสสี เพราะทรงมนสิการโดยแยบคายว่า ‘เมื่อตัณหาไม่มีอยู่ อุปาทานจึงไม่มี, เพราะตัณหาดับ อุปาทานจึงดับ’

‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi – ‘kimhi nu kho asati taṇhā na hoti, kissa nirodhā taṇhānirodho’ti? Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo – ‘vedanāya kho asati taṇhā na hoti, vedanānirodhā taṇhānirodho’ti.

ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีได้ทรงมีความปริวิตกว่า ‘เมื่ออะไรหนอไม่มี ตัณหาจึงไม่มี เพราะอะไรดับ ตัณหาจึงดับ’ ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีทรงมนสิการโดยแยบคาย จึงได้ตรัสรู้ด้วยปัญญาว่า ‘เมื่อเวทนาไม่มี ตัณหาจึงไม่มี เพราะเวทนาดับ ตัณหาจึงดับ’

‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi – ‘kimhi nu kho asati vedanā na hoti, kissa nirodhā vedanānirodho’ti? Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo – ‘phasse kho asati vedanā na hoti, phassanirodhā vedanānirodho’ti.

ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีได้ทรงมีความปริวิตกว่า ‘เมื่ออะไรหนอไม่มี เวทนาจึงไม่มี เพราะอะไรดับ เวทนาจึงดับ’ ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีทรงมนสิการโดยแยบคาย จึงได้ตรัสรู้ด้วยปัญญาว่า ‘เมื่อผัสสะไม่มี เวทนาจึงไม่มี เพราะผัสสะดับ เวทนาจึงดับ’

‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi – ‘kimhi nu kho asati phasso na hoti, kissa nirodhā phassanirodho’ti? Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo – ‘saḷāyatane kho asati phasso na hoti, saḷāyatananirodhā phassanirodho’ti.

ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีได้ทรงมีความปริวิตกว่า ‘เมื่ออะไรหนอไม่มี ผัสสะจึงไม่มี เพราะอะไรดับ ผัสสะจึงดับ’ ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีทรงมนสิการโดยแยบคาย จึงได้ตรัสรู้ด้วยปัญญาว่า ‘เมื่อสฬายตนะไม่มี ผัสสะจึงไม่มี เพราะสฬายตนะดับ ผัสสะจึงดับ’

‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi – ‘kimhi nu kho asati saḷāyatanaṃ na hoti, kissa nirodhā saḷāyatananirodho’ti? Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo – ‘nāmarūpe kho asati saḷāyatanaṃ na hoti, nāmarūpanirodhā saḷāyatananirodho’ti.

ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีได้ทรงมีความปริวิตกว่า ‘เมื่ออะไรหนอไม่มี สฬายตนะจึงไม่มี เพราะอะไรดับ สฬายตนะจึงดับ’ ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีทรงมนสิการโดยแยบคาย จึงได้ตรัสรู้ด้วยปัญญาว่า ‘เมื่อนามรูปไม่มี สฬายตนะจึงไม่มี เพราะนามรูปดับ สฬายตนะจึงดับ’

‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi – ‘kimhi nu kho asati nāmarūpaṃ na hoti, kissa nirodhā nāmarūpanirodho’ti? Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo – ‘viññāṇe kho asati nāmarūpaṃ na hoti, viññāṇanirodhā nāmarūpanirodho’ti.

ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีได้ทรงมีความปริวิตกว่า ‘เมื่ออะไรหนอไม่มี นามรูปจึงไม่มี เพราะอะไรดับ นามรูปจึงดับ’ ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีทรงมนสิการโดยแยบคาย จึงได้ตรัสรู้ด้วยปัญญาว่า ‘เมื่อวิญญาณไม่มี นามรูปจึงไม่มี เพราะวิญญาณดับ นามรูปจึงดับ’

‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi – ‘kimhi nu kho asati viññāṇaṃ na hoti, kissa nirodhā viññāṇanirodho’ti? Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu [Pg.30] paññāya abhisamayo – ‘nāmarūpe kho asati viññāṇaṃ na hoti, nāmarūpanirodhā viññāṇanirodho’ti.

ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีได้ทรงมีความปริวิตกว่า ‘เมื่ออะไรหนอไม่มี วิญญาณจึงไม่มี เพราะอะไรดับ วิญญาณจึงดับ’ ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีทรงมนสิการโดยแยบคาย จึงได้ตรัสรู้ด้วยปัญญาว่า ‘เมื่อนามรูปไม่มี วิญญาณจึงไม่มี เพราะนามรูปดับ วิญญาณจึงดับ’

61. ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi – ‘adhigato kho myāyaṃ maggo sambodhāya yadidaṃ – nāmarūpanirodhā viññāṇanirodho, viññāṇanirodhā nāmarūpanirodho, nāmarūpanirodhā saḷāyatananirodho, saḷāyatananirodhā phassanirodho, phassanirodhā vedanānirodho, vedanānirodhā taṇhānirodho, taṇhānirodhā upādānanirodho, upādānanirodhā bhavanirodho, bhavanirodhā jātinirodho, jātinirodhā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā nirujjhanti. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hoti’.

๖๑. ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีได้ทรงมีความปริวิตกว่า ‘เราได้บรรลุหนทางเพื่อการตรัสรู้นี้แล้ว คือ เพราะนามรูปดับ วิญญาณจึงดับ เพราะวิญญาณดับ นามรูปจึงดับ เพราะนามรูปดับ สฬายตนะจึงดับ เพราะสฬายตนะดับ ผัสสะจึงดับ เพราะผัสสะดับ เวทนาจึงดับ เพราะเวทนาดับ ตัณหาจึงดับ เพราะตัณหาดับ อุปาทานจึงดับ เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ เพราะภพดับ ชาติจึงดับ เพราะชาติดับ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงดับสิ้น ความดับแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้’

62. ‘‘‘Nirodho nirodho’ti kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṃ udapādi, ñāṇaṃ udapādi, paññā udapādi, vijjā udapādi, āloko udapādi.

๖๒. ภิกษุทั้งหลาย พระโพธิสัตว์วิปัสสีได้มีจักษุเกิดขึ้น ญาณเกิดขึ้น ปัญญาเกิดขึ้น วิชชาเกิดขึ้น แสงสว่างเกิดขึ้น ในธรรมทั้งหลายที่ไม่เคยได้ฟังมาก่อนว่า ‘ความดับ ความดับ’

63. ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassī bodhisatto aparena samayena pañcasu upādānakkhandhesu udayabbayānupassī vihāsi – ‘iti rūpaṃ, iti rūpassa samudayo, iti rūpassa atthaṅgamo; iti vedanā, iti vedanāya samudayo, iti vedanāya atthaṅgamo; iti saññā, iti saññāya samudayo, iti saññāya atthaṅgamo; iti saṅkhārā, iti saṅkhārānaṃ samudayo, iti saṅkhārānaṃ atthaṅgamo; iti viññāṇaṃ, iti viññāṇassa samudayo, iti viññāṇassa atthaṅgamo’ti, tassa pañcasu upādānakkhandhesu udayabbayānupassino viharato na cirasseva anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccī’’ti.

๖๓. ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น ในสมัยต่อมา พระโพธิสัตว์วิปัสสีทรงพิจารณาเห็นความเกิดและความดับในอุปาทานขันธ์ ๕ อยู่ว่า ‘รูปเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งรูปเป็นดังนี้ ความดับแห่งรูปเป็นดังนี้ เวทนาเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งเวทนาเป็นดังนี้ ความดับแห่งเวทนาเป็นดังนี้ สัญญาเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งสัญญาเป็นดังนี้ ความดับแห่งสัญญาเป็นดังนี้ สังขารทั้งหลายเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งสังขารทั้งหลายเป็นดังนี้ ความดับแห่งสังขารทั้งหลายเป็นดังนี้ วิญญาณเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณเป็นดังนี้ ความดับแห่งวิญญาณเป็นดังนี้’ เมื่อพระองค์ทรงพิจารณาเห็นความเกิดและความดับในอุปาทานขันธ์ ๕ อยู่ ไม่นานนัก จิตก็หลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น

Dutiyabhāṇavāro.

ภาณวารที่ ๒ จบ

Brahmayācanakathā

พรหมยาจนกถา

64. ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ dhammaṃ deseyya’nti. Atha kho, bhikkhave, vipassissa [Pg.31] bhagavato arahato sammāsambuddhassa etadahosi – ‘adhigato kho myāyaṃ dhammo gambhīro duddaso duranubodho santo paṇīto atakkāvacaro nipuṇo paṇḍitavedanīyo. Ālayarāmā kho panāyaṃ pajā ālayaratā ālayasammuditā. Ālayarāmāya kho pana pajāya ālayaratāya ālayasammuditāya duddasaṃ idaṃ ṭhānaṃ yadidaṃ idappaccayatāpaṭiccasamuppādo. Idampi kho ṭhānaṃ duddasaṃ yadidaṃ sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhākkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. Ahañceva kho pana dhammaṃ deseyyaṃ, pare ca me na ājāneyyuṃ; so mamassa kilamatho, sā mamassa vihesā’ti.

๖๔. ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ทรงมีความปริวิตกว่า ‘ไฉนหนอ เราพึงแสดงธรรม’ ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ทรงมีความปริวิตกอีกว่า ‘ธรรมที่เราบรรลุแล้วนี้ ลึกซึ้ง เห็นได้ยาก รู้ตามได้ยาก สงบ ประณีต ไม่ใช่วิสัยแห่งตรรกะ ละเอียดอ่อน บัณฑิตจะพึงรู้ได้ แต่หมู่สัตว์นี้ยินดีในอาลัย เพลิดเพลินในอาลัย เบิกบานในอาลัย สำหรับหมู่สัตว์ผู้ยินดีในอาลัย เพลิดเพลินในอาลัย เบิกบานในอาลัย ฐานะนี้คืออิทัปปัจจยตาปฏิจจสมุปบาท เป็นสิ่งที่เห็นได้ยาก แม้ฐานะนี้คือความสงบแห่งสังขารทั้งปวง ความสละคืนอุปธิทั้งปวง ความสิ้นตัณหา ความคลายกำหนัด ความดับ นิพพาน ก็เป็นสิ่งที่เห็นได้ยาก หากเราจะพึงแสดงธรรม และคนอื่น ๆ ไม่พึงเข้าใจธรรมของเรา ข้อนั้นจะพึงเป็นความเหน็ดเหนื่อยแก่เรา จะพึงเป็นความลำบากแก่เรา’

65. ‘‘Apissu, bhikkhave, vipassiṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ imā anacchariyā gāthāyo paṭibhaṃsu pubbe assutapubbā –

๖๕. ภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง คาถาอันน่าอัศจรรย์เหล่านี้ ที่ไม่เคยได้ทรงสดับมาก่อน ได้ปรากฏแก่พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าว่า

‘Kicchena me adhigataṃ, halaṃ dāni pakāsituṃ;

Rāgadosaparetehi, nāyaṃ dhammo susambudho.

ธรรมที่เราบรรลุแล้วโดยยาก บัดนี้ ไม่ควรจะประกาศเลย เพราะธรรมนี้ สัตว์ทั้งหลายผู้ถูกราคะและโทสะครอบงำ ไม่สามารถตรัสรู้ได้ง่าย

‘Paṭisotagāmiṃ nipuṇaṃ, gambhīraṃ duddasaṃ aṇuṃ;

Rāgarattā na dakkhanti, tamokhandhena āvuṭā’ti.

สัตว์ทั้งหลายผู้กำหนัดด้วยราคะ ถูกกองแห่งความมืด (คืออวิชชา) ห่อหุ้มไว้ ย่อมไม่เห็นธรรมที่ทวนกระแส ละเอียด ลึกซึ้ง เห็นได้ยาก ดุจปรมาณู

‘‘Itiha, bhikkhave, vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa paṭisañcikkhato appossukkatāya cittaṃ nami, no dhammadesanāya.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้แล เมื่อพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงใคร่ครวญอยู่ พระทัยก็น้อมไปเพื่อความขวนขวายน้อย ไม่ได้น้อมไปเพื่อการแสดงธรรม

66. ‘‘Atha kho, bhikkhave, aññatarassa mahābrahmuno vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa cetasā cetoparivitakkamaññāya etadahosi – ‘nassati vata bho loko, vinassati vata bho loko, yatra hi nāma vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa appossukkatāya cittaṃ namati, no dhammadesanāyā’ti. Atha kho so, bhikkhave, mahābrahmā seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya; evameva brahmaloke antarahito vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa purato pāturahosi. Atha kho so, bhikkhave, mahābrahmā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā dakkhiṇaṃ jāṇumaṇḍalaṃ pathaviyaṃ [Pg.32] nihantvā yena vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho tenañjaliṃ paṇāmetvā vipassiṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ etadavoca – ‘desetu, bhante, bhagavā dhammaṃ, desetu sugato dhammaṃ, santi sattā apparajakkhajātikā; assavanatā dhammassa parihāyanti, bhavissanti dhammassa aññātāro’ti.

๖๖. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล มหาพรหมองค์หนึ่งได้ทราบความปริวิตกในใจของพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าด้วยใจของตนแล้ว ได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ โลกจะฉิบหายหนอ โลกจะพินาศหนอ เพราะพระทัยของพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าน้อมไปเพื่อความขวนขวายน้อย ไม่ได้น้อมไปเพื่อการแสดงธรรม’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล มหาพรหมนั้นได้หายไปจากพรหมโลก มาปรากฏเฉพาะพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า เหมือนบุรุษมีกำลังพึงเหยียดแขนที่คู้ หรือพึงคู้แขนที่เหยียด ฉะนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล มหาพรหมนั้นทำผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่าข้างหนึ่ง คุกเข่าขวาลงบนแผ่นดิน ประนมอัญชลีไปทางที่พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าประทับอยู่ แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงแสดงธรรม ขอพระสุคตจงทรงแสดงธรรม สัตว์ทั้งหลายผู้มีธุลีในดวงตาน้อยมีอยู่ สัตว์เหล่านั้นย่อมเสื่อมเพราะไม่ได้ฟังธรรม ผู้รู้ทั่วถึงธรรมจักมี’

67. ‘‘Evaṃ vutte, bhikkhave, vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho taṃ mahābrahmānaṃ etadavoca – ‘mayhampi kho, brahme, etadahosi – ‘‘yaṃnūnāhaṃ dhammaṃ deseyya’’nti. Tassa mayhaṃ, brahme, etadahosi – ‘‘adhigato kho myāyaṃ dhammo gambhīro duddaso duranubodho santo paṇīto atakkāvacaro nipuṇo paṇḍitavedanīyo. Ālayarāmā kho panāyaṃ pajā ālayaratā ālayasammuditā. Ālayarāmāya kho pana pajāya ālayaratāya ālayasammuditāya duddasaṃ idaṃ ṭhānaṃ yadidaṃ idappaccayatāpaṭiccasamuppādo. Idampi kho ṭhānaṃ duddasaṃ yadidaṃ sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhākkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. Ahañceva kho pana dhammaṃ deseyyaṃ, pare ca me na ājāneyyuṃ; so mamassa kilamatho, sā mamassa vihesā’’ti. Apissu maṃ, brahme, imā anacchariyā gāthāyo paṭibhaṃsu pubbe assutapubbā –

๖๗. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อท้าวมหาพรหมกราบทูลอย่างนี้แล้ว พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ตรัสกับท้าวมหาพรหมนั้นดังนี้ว่า ‘ดูก่อนพรหม แม้เราก็ได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ไฉนหนอ เราพึงแสดงธรรม’ ดูก่อนพรหม เรานั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ธรรมที่เราบรรลุแล้วนี้ลึกซึ้ง เห็นได้ยาก รู้ตามได้ยาก สงบ ประณีต ไม่ใช่วิสัยแห่งตรรกะ ละเอียด บัณฑิตพึงรู้ได้ ส่วนหมู่สัตว์นี้ยินดีในอาลัย รื่นรมย์ในอาลัย เพลิดเพลินในอาลัย สำหรับหมู่สัตว์ผู้ยินดีในอาลัย รื่นรมย์ในอาลัย เพลิดเพลินในอาลัย ฐานะนี้คืออิทัปปัจจยตาปฏิจจสมุปบาท เป็นสิ่งที่เห็นได้ยาก แม้ฐานะนี้คือความสงบแห่งสังขารทั้งปวง ความสละคืนอุปธิทั้งปวง ความสิ้นไปแห่งตัณหา ความคลายกำหนัด ความดับ นิพพาน ก็เป็นสิ่งที่เห็นได้ยาก ก็ถ้าเราพึงแสดงธรรม และผู้อื่นไม่พึงรู้ทั่วถึงธรรมของเรา ข้อนั้นพึงเป็นความเหน็ดเหนื่อยแก่เรา ข้อนั้นพึงเป็นความลำบากแก่เรา’ ดูก่อนพรหม อนึ่งเล่า คาถาอันน่าอัศจรรย์เหล่านี้ที่เราไม่เคยได้ฟังมาก่อน ได้ปรากฏแก่เราว่า

‘‘Kicchena me adhigataṃ, halaṃ dāni pakāsituṃ;

Rāgadosaparetehi, nāyaṃ dhammo susambudho.

ธรรมที่เราบรรลุได้โดยยาก บัดนี้ไม่สมควรจะประกาศ ธรรมนี้อันผู้ถูกราคะและโทสะครอบงำแล้วไม่สามารถตรัสรู้ได้ง่าย

‘‘Paṭisotagāmiṃ nipuṇaṃ, gambhīraṃ duddasaṃ aṇuṃ;

Rāgarattā na dakkhanti, tamokhandhena āvuṭā’’ti.

สัตว์ทั้งหลายผู้กำหนัดด้วยราคะ ถูกกองแห่งความมืดหุ้มห่อไว้ ย่อมไม่เห็นธรรมที่ทวนกระแส ละเอียด ลึกซึ้ง เห็นได้ยาก ละเอียดยิ่ง

‘Itiha me, brahme, paṭisañcikkhato appossukkatāya cittaṃ nami, no dhammadesanāyā’ti.

ดูก่อนพรหม ด้วยประการฉะนี้แล เมื่อเราใคร่ครวญอยู่ จิตก็น้อมไปเพื่อความขวนขวายน้อย ไม่ได้น้อมไปเพื่อการแสดงธรรม

68. ‘‘Dutiyampi kho, bhikkhave, so mahābrahmā…pe… tatiyampi kho, bhikkhave, so mahābrahmā vipassiṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ etadavoca – ‘desetu, bhante, bhagavā dhammaṃ, desetu sugato dhammaṃ, santi sattā apparajakkhajātikā, assavanatā dhammassa parihāyanti, bhavissanti dhammassa aññātāro’ti.

๖๘. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ครั้งที่สองแล มหาพรหมนั้น... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ครั้งที่สามแล มหาพรหมนั้นได้กราบทูลพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงแสดงธรรม ขอพระสุคตจงทรงแสดงธรรม สัตว์ทั้งหลายผู้มีธุลีในดวงตาน้อยมีอยู่ สัตว์เหล่านั้นย่อมเสื่อมเพราะไม่ได้ฟังธรรม ผู้รู้ทั่วถึงธรรมจักมี’

69. ‘‘Atha [Pg.33] kho, bhikkhave, vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho brahmuno ca ajjhesanaṃ viditvā sattesu ca kāruññataṃ paṭicca buddhacakkhunā lokaṃ volokesi. Addasā kho, bhikkhave, vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho buddhacakkhunā lokaṃ volokento satte apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye appekacce paralokavajjabhayadassāvine viharante, appekacce na paralokavajjabhayadassāvine viharante. Seyyathāpi nāma uppaliniyaṃ vā paduminiyaṃ vā puṇḍarīkiniyaṃ vā appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṃvaḍḍhāni udakānuggatāni anto nimuggaposīni. Appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṃvaḍḍhāni samodakaṃ ṭhitāni. Appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṃvaḍḍhāni udakā accuggamma ṭhitāni anupalittāni udakena. Evameva kho, bhikkhave, vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho buddhacakkhunā lokaṃ volokento addasa satte apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye appekacce paralokavajjabhayadassāvine viharante, appekacce na paralokavajjabhayadassāvine viharante.

๖๙. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงทราบคำทูลอาราธนาของพรหม และอาศัยความกรุณาในหมู่สัตว์ จึงทรงตรวจดูโลกด้วยพุทธจักษุ พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเมื่อทรงตรวจดูโลกด้วยพุทธจักษุ ได้ทอดพระเนตรเห็นสัตว์ทั้งหลาย ผู้มีธุลีในดวงตาน้อย มีธุลีในดวงตามาก มีอินทรีย์แก่กล้า มีอินทรีย์อ่อน มีอาการดี มีอาการเลว สอนให้รู้ได้ง่าย สอนให้รู้ได้ยาก บางพวกเห็นโทษและภัยในปรโลกอยู่ บางพวกไม่เห็นโทษและภัยในปรโลกอยู่ เปรียบเหมือนในกออุบล ในกอปทุม หรือในกอปุณฑริก ดอกอุบล ดอกปทุม หรือดอกปุณฑริกบางเหล่าเกิดในน้ำ เจริญในน้ำ ยังไม่พ้นน้ำ จมอยู่ในน้ำ อันน้ำเลี้ยงไว้ ดอกอุบล ดอกปทุม หรือดอกปุณฑริกบางเหล่าเกิดในน้ำ เจริญในน้ำ ตั้งอยู่เสมอน้ำ ดอกอุบล ดอกปทุม หรือดอกปุณฑริกบางเหล่าเกิดในน้ำ เจริญในน้ำ ขึ้นพ้นน้ำ อันน้ำไม่ติดแล้ว ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเมื่อทรงตรวจดูโลกด้วยพุทธจักษุ ก็ได้ทอดพระเนตรเห็นสัตว์ทั้งหลาย ผู้มีธุลีในดวงตาน้อย มีธุลีในดวงตามาก มีอินทรีย์แก่กล้า มีอินทรีย์อ่อน มีอาการดี มีอาการเลว สอนให้รู้ได้ง่าย สอนให้รู้ได้ยาก บางพวกเห็นโทษและภัยในปรโลกอยู่ บางพวกไม่เห็นโทษและภัยในปรโลกอยู่ ฉันนั้น

70. ‘‘Atha kho so, bhikkhave, mahābrahmā vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa cetasā cetoparivitakkamaññāya vipassiṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ gāthāhi ajjhabhāsi –

๗๐. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล มหาพรหมนั้นได้ทราบความปริวิตกในใจของพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าด้วยใจของตนแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าด้วยคาถาทั้งหลายว่า

‘Sele yathā pabbatamuddhaniṭṭhito, yathāpi passe janataṃ samantato;

Tathūpamaṃ dhammamayaṃ sumedha, pāsādamāruyha samantacakkhu.

ข้าแต่พระองค์ผู้มีปัญญาดี มีสมันตจักษุ เหมือนบุรุษผู้ยืนอยู่บนยอดภูเขาศิลา พึงเห็นหมู่ชนได้โดยรอบ ฉันใด ขอพระองค์โปรดขึ้นสู่ปราสาทอันสำเร็จด้วยธรรม ฉันนั้นเถิด

‘Sokāvatiṇṇaṃ janatamapetasoko,Avekkhassu jātijarābhibhūtaṃ;

Uṭṭhehi vīra vijitasaṅgāma,Satthavāha aṇaṇa vicara loke.Desassu bhagavā dhammaṃ,Aññātāro bhavissantī’ti.

‘ข้าแต่พระองค์ผู้หมดโศก ขอพระองค์โปรดทอดพระเนตรหมู่สัตว์ผู้ยังจมอยู่ในความโศก ถูกชาติและชราครอบงำ ข้าแต่พระองค์ผู้มีความเพียร ผู้ทรงชนะสงครามแล้ว ขอพระองค์โปรดเสด็จอุบัติขึ้นเถิด ข้าแต่พระองค์ผู้นำหมู่สัตว์ ผู้ไม่มีหนี้ ขอพระองค์โปรดเสด็จจาริกไปในโลกเถิด ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ขอพระองค์โปรดแสดงธรรมเถิด ผู้รู้ทั่วถึงธรรมจักมีอยู่’ ดังนี้

71. ‘‘Atha [Pg.34] kho, bhikkhave, vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho taṃ mahābrahmānaṃ gāthāya ajjhabhāsi –

๗๑. “ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้ตรัสตอบท้าวมหาพรหมนั้นด้วยพระคาถาว่า

‘Apārutā tesaṃ amatassa dvārā,Ye sotavanto pamuñcantu saddhaṃ;

Vihiṃsasaññī paguṇaṃ na bhāsiṃ,Dhammaṃ paṇītaṃ manujesu brahme’ti.

‘ดูก่อนพรหม ประตูแห่งอมตธรรมเราเปิดไว้แล้วสำหรับผู้มีโสตประสาท ขอเขาจงปล่อยศรัทธามาเถิด เรามีความสำคัญว่าลำบาก จึงมิได้แสดงธรรมอันประณีตคล่องแคล่วในหมู่มนุษย์’ ดังนี้

‘‘Atha kho so, bhikkhave, mahābrahmā ‘katāvakāso khomhi vipassinā bhagavatā arahatā sammāsambuddhena dhammadesanāyā’ti vipassiṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā tattheva antaradhāyi.

“ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น ท้าวมหาพรหมนั้นดำริว่า ‘พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงประทานโอกาสเพื่อแสดงธรรมแก่เราแล้ว’ จึงถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า กระทำประทักษิณแล้วหายไป ณ ที่นั้นเอง

Aggasāvakayugaṃ

คู่พระอัครสาวก

72. ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa etadahosi – ‘kassa nu kho ahaṃ paṭhamaṃ dhammaṃ deseyyaṃ, ko imaṃ dhammaṃ khippameva ājānissatī’ti? Atha kho, bhikkhave, vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa etadahosi – ‘ayaṃ kho khaṇḍo ca rājaputto tisso ca purohitaputto bandhumatiyā rājadhāniyā paṭivasanti paṇḍitā viyattā medhāvino dīgharattaṃ apparajakkhajātikā. Yaṃnūnāhaṃ khaṇḍassa ca rājaputtassa, tissassa ca purohitaputtassa paṭhamaṃ dhammaṃ deseyyaṃ, te imaṃ dhammaṃ khippameva ājānissantī’ti.

๗๒. “ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าได้มีพระปริวิตกว่า ‘เราจะพึงแสดงธรรมแก่ใครก่อน ใครจะพึงรู้ทั่วถึงธรรมนี้ได้ฉับพลัน’ ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าได้มีพระปริวิตกว่า ‘ขัณฑราชบุตรและติสสปุโรหิตบุตรนี้ อาศัยอยู่ในกรุงพันธุมดีราชธานี เป็นบัณฑิต ฉลาด มีปัญญา มีธุลีในดวงตาน้อยมานาน ทางที่ดี เราพึงแสดงธรรมแก่ขัณฑราชบุตรและติสสปุโรหิตบุตรก่อน ทั้งสองนั้นจะพึงรู้ทั่วถึงธรรมนี้ได้ฉับพลัน’

73. ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya; evameva bodhirukkhamūle antarahito bandhumatiyā rājadhāniyā kheme migadāye pāturahosi. Atha kho, bhikkhave, vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho dāyapālaṃ āmantesi – ‘ehi tvaṃ, samma dāyapāla, bandhumatiṃ rājadhāniṃ pavisitvā khaṇḍañca rājaputtaṃ tissañca purohitaputtaṃ evaṃ vadehi – vipassī, bhante, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho bandhumatiṃ rājadhāniṃ anuppatto kheme migadāye viharati, so [Pg.35] tumhākaṃ dassanakāmo’ti. ‘Evaṃ, bhante’ti kho, bhikkhave, dāyapālo vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa paṭissutvā bandhumatiṃ rājadhāniṃ pavisitvā khaṇḍañca rājaputtaṃ tissañca purohitaputtaṃ etadavoca – ‘vipassī, bhante, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho bandhumatiṃ rājadhāniṃ anuppatto kheme migadāye viharati; so tumhākaṃ dassanakāmo’ti.

๗๓. “ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงหายจากโคนต้นโพธิ์ ไปปรากฏที่เขมมิคทายวัน ใกล้กรุงพันธุมดีราชธานี เปรียบเหมือนบุรุษมีกำลังเหยียดแขนที่คู้ หรือคู้แขนที่เหยียด ฉะนั้น ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสเรียกนายทายบาลมาตรัสว่า ‘มาเถิด สหายทายบาล ท่านจงเข้าไปยังกรุงพันธุมดีราชธานี แล้วกล่าวกับขัณฑราชบุตรและติสสปุโรหิตบุตรอย่างนี้ว่า “ท่านทั้งหลาย พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จถึงกรุงพันธุมดีราชธานีแล้ว ประทับอยู่ที่เขมมิคทายวัน พระองค์ทรงประสงค์จะพบท่านทั้งหลาย”’ ภิกษุทั้งหลาย นายทายบาลนั้นทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าว่า ‘พระพุทธเจ้าข้า’ แล้วเข้าไปยังกรุงพันธุมดีราชธานี ได้กล่าวกับขัณฑราชบุตรและติสสปุโรหิตบุตรดังนี้ว่า ‘ท่านทั้งหลาย พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จถึงกรุงพันธุมดีราชธานีแล้ว ประทับอยู่ที่เขมมิคทายวัน พระองค์ทรงประสงค์จะพบท่านทั้งหลาย’

74. ‘‘Atha kho, bhikkhave, khaṇḍo ca rājaputto tisso ca purohitaputto bhaddāni bhaddāni yānāni yojāpetvā bhaddaṃ bhaddaṃ yānaṃ abhiruhitvā bhaddehi bhaddehi yānehi bandhumatiyā rājadhāniyā niyyiṃsu. Yena khemo migadāyo tena pāyiṃsu. Yāvatikā yānassa bhūmi, yānena gantvā yānā paccorohitvā pattikāva yena vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho tenupasaṅkamiṃsu. Upasaṅkamitvā vipassiṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu.

๗๔. “ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น ขัณฑราชบุตรและติสสปุโรหิตบุตรสั่งให้เทียมยานพาหนะที่ดีๆ ขึ้นสู่ยานพาหนะที่ดีๆ แล้วออกจากกรุงพันธุมดีราชธานีด้วยยานพาหนะที่ดีๆ ไปยังเขมมิคทายวัน เดินทางด้วยยานไปเท่าที่ยานจะไปได้ แล้วลงจากยานเดินเท้าเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้วจึงถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควร

75. ‘‘Tesaṃ vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho anupubbiṃ kathaṃ kathesi, seyyathidaṃ – dānakathaṃ sīlakathaṃ saggakathaṃ kāmānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesaṃ nekkhamme ānisaṃsaṃ pakāsesi. Yadā te bhagavā aññāsi kallacitte muducitte vinīvaraṇacitte udaggacitte pasannacitte, atha yā buddhānaṃ sāmukkaṃsikā dhammadesanā, taṃ pakāsesi – dukkhaṃ samudayaṃ nirodhaṃ maggaṃ. Seyyathāpi nāma suddhaṃ vatthaṃ apagatakāḷakaṃ sammadeva rajanaṃ paṭiggaṇheyya, evameva khaṇḍassa ca rājaputtassa tissassa ca purohitaputtassa tasmiṃyeva āsane virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādi – ‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’nti.

๗๕. “พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ตรัสอนุปุพพิกถาแก่คนทั้งสอง คือ ทานกถา สีลกถา สัคคกถา ทรงประกาศโทษ ความต่ำทราม ความเศร้าหมองแห่งกามทั้งหลาย และอานิสงส์ในเนกขัมมะ เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงทราบว่า เขาทั้งสองมีจิตควร อ่อนโยน ปราศจากนิวรณ์ เบิกบาน ผ่องใสแล้ว จึงทรงประกาศพระธรรมเทศนาที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงยกขึ้นแสดงด้วยพระองค์เอง คือ ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค ธรรมจักษุอันปราศจากธุลี ปราศจากมลทิน ได้เกิดขึ้นแก่ขัณฑราชบุตรและติสสปุโรหิตบุตร ณ ที่นั่งนั้นเองว่า ‘สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งปวงมีความดับไปเป็นธรรมดา’ เปรียบเหมือนผ้าที่สะอาดปราศจากมลทิน ควรรับน้ำย้อมได้เป็นอย่างดี ฉะนั้น

76. ‘‘Te diṭṭhadhammā pattadhammā viditadhammā pariyogāḷhadhammā tiṇṇavicikicchā vigatakathaṃkathā vesārajjappattā aparappaccayā satthusāsane vipassiṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ etadavocuṃ – ‘abhikkantaṃ, bhante, abhikkantaṃ, bhante. Seyyathāpi, bhante, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya ‘‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’’ti. Evamevaṃ bhagavatā anekapariyāyena dhammo [Pg.36] pakāsito. Ete mayaṃ, bhante, bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāma dhammañca. Labheyyāma mayaṃ, bhante, bhagavato santike pabbajjaṃ, labheyyāma upasampada’nti.

๗๖. “เขาทั้งสองนั้นมีธรรมที่เห็นแล้ว มีธรรมที่บรรลุแล้ว มีธรรมที่รู้แจ้งแล้ว มีธรรมที่หยั่งลงแล้ว ข้ามความสงสัยได้แล้ว ปราศจากความเคลือบแคลงใจ บรรลุความแกล้วกล้า ไม่ต้องเชื่อผู้อื่นในคำสอนของพระศาสดา ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภาษิตของพระองค์ชัดเจนไพเราะยิ่งนัก ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภาษิตของพระองค์ชัดเจนไพเราะยิ่งนัก พระผู้มีพระภาคทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยาย เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทั้งสองนี้ขอถึงพระผู้มีพระภาคกับพระธรรมเป็นสรณะ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทั้งสองพึงได้บรรพชา พึงได้อุปสมบทในสำนักของพระผู้มีพระภาคเถิด’

77. ‘‘Alatthuṃ kho, bhikkhave, khaṇḍo ca rājaputto, tisso ca purohitaputto vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa santike pabbajjaṃ alatthuṃ upasampadaṃ. Te vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṃsesi; saṅkhārānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesaṃ nibbāne ānisaṃsaṃ pakāsesi. Tesaṃ vipassinā bhagavatā arahatā sammāsambuddhena dhammiyā kathāya sandassiyamānānaṃ samādapiyamānānaṃ samuttejiyamānānaṃ sampahaṃsiyamānānaṃ nacirasseva anupādāya āsavehi cittāni vimucciṃsu.

๗๗. ภิกษุทั้งหลาย ขัณฑราชบุตรและติสสปุโรหิตบุตรได้บรรพชาอุปสมบทในสำนักของพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงชี้แจงให้ท่านทั้งสองเห็นชัด ชวนใจให้อยากรับเอาไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริงด้วยธรรมีกถา ทรงประกาศโทษ ความต่ำทราม ความเศร้าหมองแห่งสังขาร และอานิสงส์ในพระนิพพาน เมื่อพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงชี้แจงให้เห็นชัด ชวนใจให้อยากรับเอาไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริงด้วยธรรมีกถาอยู่ จิตของท่านทั้งสองนั้นก็หลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ยึดมั่นถือมั่นในเวลาไม่นาน

Mahājanakāyapabbajjā

การบรรพชาของมหาชน

78. ‘‘Assosi kho, bhikkhave, bandhumatiyā rājadhāniyā mahājanakāyo caturāsītipāṇasahassāni – ‘vipassī kira bhagavā arahaṃ sammāsambuddho bandhumatiṃ rājadhāniṃ anuppatto kheme migadāye viharati. Khaṇḍo ca kira rājaputto tisso ca purohitaputto vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa santike kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitā’ti. Sutvāna nesaṃ etadahosi – ‘na hi nūna so orako dhammavinayo, na sā orakā pabbajjā, yattha khaṇḍo ca rājaputto tisso ca purohitaputto kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitā. Khaṇḍo ca rājaputto tisso ca purohitaputto kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajissanti, kimaṅgaṃ pana maya’nti. Atha kho so, bhikkhave, mahājanakāyo caturāsītipāṇasahassāni bandhumatiyā rājadhāniyā nikkhamitvā yena khemo migadāyo yena vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā vipassiṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu.

๗๘. ภิกษุทั้งหลาย มหาชน ๘๔,๐๐๐ ในกรุงพันธุมดีราชธานีได้สดับข่าวว่า ‘ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จถึงกรุงพันธุมดีราชธานีแล้ว ประทับอยู่ที่เขมมิคทายวัน ได้ยินว่า แม้ขัณฑราชบุตรและติสสปุโรหิตบุตรก็ปลงพระเกศาและพระมัสสุ ครองผ้ากาสายะ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตในสำนักของพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า’ ครั้นได้สดับแล้ว ชนเหล่านั้นจึงมีความคิดเห็นอย่างนี้ว่า ‘พระธรรมวินัยที่ขัณฑราชบุตรและติสสปุโรหิตบุตรปลงผมและหนวด ครองผ้ากาสายะ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตนั้น คงไม่ทรามแน่ การบรรพชานั้นคงไม่ทรามแน่ แม้ขัณฑราชบุตรและติสสปุโรหิตบุตรยังปลงผมและหนวด ครองผ้ากาสายะ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตได้ แล้วทำไมพวกเราจะบวชบ้างไม่ได้’ ลำดับนั้น ภิกษุทั้งหลาย มหาชน ๘๔,๐๐๐ นั้นจึงออกจากกรุงพันธุมดีราชธานี พากันเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าถึงเขมมิคทายวัน ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควร

79. ‘‘Tesaṃ [Pg.37] vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho anupubbiṃ kathaṃ kathesi. Seyyathidaṃ – dānakathaṃ sīlakathaṃ saggakathaṃ kāmānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesaṃ nekkhamme ānisaṃsaṃ pakāsesi. Yadā te bhagavā aññāsi kallacitte muducitte vinīvaraṇacitte udaggacitte pasannacitte, atha yā buddhānaṃ sāmukkaṃsikā dhammadesanā, taṃ pakāsesi – dukkhaṃ samudayaṃ nirodhaṃ maggaṃ. Seyyathāpi nāma suddhaṃ vatthaṃ apagatakāḷakaṃ sammadeva rajanaṃ paṭiggaṇheyya, evameva tesaṃ caturāsītipāṇasahassānaṃ tasmiṃyeva āsane virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādi – ‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’nti.

๗๙. พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ตรัสอนุบุพพิกถาแก่ชนเหล่านั้น คือ ตรัสทานกถา สีลกถา สัคคกถา ทรงประกาศโทษ ความต่ำทราม ความเศร้าหมองแห่งกามทั้งหลาย และอานิสงส์ในเนกขัมมะ เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบว่า ชนเหล่านั้นมีจิตควรแก่ธรรม มีจิตอ่อน มีจิตปราศจากนิวรณ์ มีจิตเบิกบาน มีจิตผ่องใสแล้ว จึงทรงประกาศพระธรรมเทศนาที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงยกขึ้นแสดงด้วยพระองค์เอง คือ ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค ดวงตาเห็นธรรมอันปราศจากธุลี ปราศจากมลทินได้เกิดขึ้นแก่ชน ๘๔,๐๐๐ นั้น ณ ที่นั่งนั้นเองว่า ‘สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งปวงมีความดับไปเป็นธรรมดา’ เหมือนผ้าที่สะอาดปราศจากมลทินควรรับน้ำย้อมได้เป็นอย่างดี

80. ‘‘Te diṭṭhadhammā pattadhammā viditadhammā pariyogāḷhadhammā tiṇṇavicikicchā vigatakathaṃkathā vesārajjappattā aparappaccayā satthusāsane vipassiṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ etadavocuṃ – ‘abhikkantaṃ, bhante, abhikkantaṃ, bhante. Seyyathāpi, bhante, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya ‘‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’’ti. Evamevaṃ bhagavatā anekapariyāyena dhammo pakāsito. Ete mayaṃ, bhante, bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāma dhammañca bhikkhusaṅghañca. Labheyyāma mayaṃ, bhante, bhagavato santike pabbajjaṃ labheyyāma upasampada’’nti.

๘๐. ชนเหล่านั้นมีธรรมที่เห็นแล้ว มีธรรมที่บรรลุแล้ว มีธรรมที่รู้แจ้งแล้ว มีธรรมที่หยั่งลงดีแล้ว ข้ามความสงสัยได้แล้ว ปราศจากความเคลือบแคลงใจ บรรลุความแกล้วกล้า ไม่ต้องเชื่อผู้อื่นในคำสอนของพระศาสดา ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภาษิตของพระองค์ชัดเจนไพเราะยิ่งนัก ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภาษิตของพระองค์ชัดเจนไพเราะยิ่งนัก พระองค์ทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยาย เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เหล่านี้ขอถึงพระผู้มีพระภาคเจ้า พร้อมทั้งพระธรรมและพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เหล่านี้พึงได้บรรพชา พึงได้อุปสมบทในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้า’

81. ‘‘Alatthuṃ kho, bhikkhave, tāni caturāsītipāṇasahassāni vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa santike pabbajjaṃ, alatthuṃ upasampadaṃ. Te vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṃsesi; saṅkhārānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesaṃ nibbāne ānisaṃsaṃ pakāsesi. Tesaṃ vipassinā bhagavatā arahatā sammāsambuddhena dhammiyā kathāya sandassiyamānānaṃ samādapiyamānānaṃ samuttejiyamānānaṃ sampahaṃsiyamānānaṃ nacirasseva anupādāya āsavehi cittāni vimucciṃsu.

๘๑. ภิกษุทั้งหลาย ชน ๘๔,๐๐๐ นั้นได้บรรพชาอุปสมบทในสำนักของพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงชี้แจงให้ท่านเหล่านั้นเห็นชัด ชวนใจให้อยากรับเอาไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริงด้วยธรรมีกถา ทรงประกาศโทษ ความต่ำทราม ความเศร้าหมองแห่งสังขาร และอานิสงส์ในพระนิพพาน เมื่อพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงชี้แจงให้เห็นชัด ชวนใจให้อยากรับเอาไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริงด้วยธรรมีกถาอยู่ จิตของท่านเหล่านั้นก็หลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ยึดมั่นถือมั่นในเวลาไม่นาน

Purimapabbajitānaṃ dhammābhisamayo

การบรรลุธรรมของบรรพชิตพวกก่อน

82. ‘‘Assosuṃ kho, bhikkhave, tāni purimāni caturāsītipabbajitasahassāni – ‘vipassī kira bhagavā arahaṃ sammāsambuddho bandhumatiṃ rājadhāniṃ [Pg.38] anuppatto kheme migadāye viharati, dhammañca kira desetī’ti. Atha kho, bhikkhave, tāni caturāsītipabbajitasahassāni yena bandhumatī rājadhānī yena khemo migadāyo yena vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā vipassiṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu.

๘๒. ภิกษุทั้งหลาย บรรพชิต ๘๔,๐๐๐ พวกก่อนได้สดับข่าวว่า ‘ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จถึงกรุงพันธุมดีราชธานีแล้ว ประทับอยู่ที่เขมมิคทายวัน และได้ยินว่า ทรงแสดงธรรมอยู่’ ลำดับนั้น ภิกษุทั้งหลาย บรรพชิต ๘๔,๐๐๐ เหล่านั้นจึงพากันเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าถึงกรุงพันธุมดีราชธานี เขมมิคทายวัน ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควร

83. ‘‘Tesaṃ vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho anupubbiṃ kathaṃ kathesi. Seyyathidaṃ – dānakathaṃ sīlakathaṃ saggakathaṃ kāmānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesaṃ nekkhamme ānisaṃsaṃ pakāsesi. Yadā te bhagavā aññāsi kallacitte muducitte vinīvaraṇacitte udaggacitte pasannacitte, atha yā buddhānaṃ sāmukkaṃsikā dhammadesanā, taṃ pakāsesi – dukkhaṃ samudayaṃ nirodhaṃ maggaṃ. Seyyathāpi nāma suddhaṃ vatthaṃ apagatakāḷakaṃ sammadeva rajanaṃ paṭiggaṇheyya, evameva tesaṃ caturāsītipabbajitasahassānaṃ tasmiṃyeva āsane virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādi – ‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’nti.

๘๓. พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี ได้ตรัสอนุปุพพิกถาแก่ปริพาชกเหล่านั้น คือ ทรงประกาศทานกถา สีลกถา สัคคกถา โทษ ความต่ำทราม ความเศร้าหมองแห่งกามทั้งหลาย และอานิสงส์ในเนกขัมมะ เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงทราบว่า ปริพาชกเหล่านั้นมีจิตควรแก่ธรรม มีจิตอ่อน มีจิตปราศจากนิวรณ์ มีจิตเบิกบาน มีจิตผ่องใสแล้ว จึงทรงประกาศพระธรรมเทศนาที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงยกขึ้นแสดงด้วยพระองค์เอง คือ ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค ธรรมจักษุอันปราศจากธุลี ปราศจากมลทิน ได้เกิดขึ้นแก่ปริพาชก ๘๔,๐๐๐ เหล่านั้น ณ ที่นั่งนั้นเองว่า ‘สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งปวงมีความดับไปเป็นธรรมดา’ เหมือนผ้าที่สะอาดปราศจากมลทิน ควรรับน้ำย้อมได้เป็นอย่างดี ฉะนั้น

84. ‘‘Te diṭṭhadhammā pattadhammā viditadhammā pariyogāḷhadhammā tiṇṇavicikicchā vigatakathaṃkathā vesārajjappattā aparappaccayā satthusāsane vipassiṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ etadavocuṃ – ‘abhikkantaṃ, bhante, abhikkantaṃ, bhante. Seyyathāpi, bhante, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya ‘‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’’ti. Evamevaṃ bhagavatā anekapariyāyena dhammo pakāsito. Ete mayaṃ, bhante, bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāma dhammañca bhikkhusaṅghañca. Labheyyāma mayaṃ, bhante, bhagavato santike pabbajjaṃ labheyyāma upasampada’’nti.

๘๔. ปริพาชกเหล่านั้นมีธรรมอันเห็นแล้ว มีธรรมอันบรรลุแล้ว มีธรรมอันรู้แจ้งแล้ว มีธรรมอันหยั่งลงแล้ว ข้ามความสงสัยได้แล้ว ปราศจากความเคลือบแคลง บรรลุความแกล้วกล้า ไม่ต้องเชื่อผู้อื่นในคำสอนของพระศาสดา ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสีดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แจ่มแจ้งยิ่งนัก ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แจ่มแจ้งยิ่งนัก ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือตามประทีปในที่มืดด้วยคิดว่า ‘คนมีจักษุจักเห็นรูปทั้งหลาย’ ฉันใด พระธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงประกาศแล้วโดยอเนกปริยายก็ฉันนั้นเหมือนกัน ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทั้งหลายเหล่านี้ ขอถึงพระผู้มีพระภาค พระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทั้งหลายพึงได้บรรพชา พึงได้อุปสมบทในสำนักของพระผู้มีพระภาคเถิด’

85. ‘‘Alatthuṃ kho, bhikkhave, tāni caturāsītipabbajitasahassāni vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa santike pabbajjaṃ alatthuṃ upasampadaṃ. Te vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṃsesi; saṅkhārānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesaṃ nibbāne ānisaṃsaṃ pakāsesi. Tesaṃ vipassinā bhagavatā arahatā sammāsambuddhena dhammiyā kathāya sandassiyamānānaṃ samādapiyamānānaṃ [Pg.39] samuttejiyamānānaṃ sampahaṃsiyamānānaṃ nacirasseva anupādāya āsavehi cittāni vimucciṃsu.

๘๕. ภิกษุทั้งหลาย ปริพาชก ๘๔,๐๐๐ เหล่านั้น ได้บรรพชา ได้อุปสมบทในสำนักของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสีแล้ว พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี ทรงชี้แจงให้พวกเขาเห็นชัด ชวนใจให้อยากรับไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริงด้วยธรรมีกถา ทรงประกาศโทษ ความต่ำทราม ความเศร้าหมองแห่งสังขารทั้งหลาย และอานิสงส์ในนิพพาน เมื่อพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสีทรงชี้แจงให้เห็นชัด ชวนใจให้อยากรับไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริงด้วยธรรมีกถาอยู่ จิตของพวกเขา ก็หลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ยึดมั่นถือมั่นในเวลาไม่นานเลย

Cārikāanujānanaṃ

ทรงอนุญาตให้จาริก

86. ‘‘Tena kho pana, bhikkhave, samayena bandhumatiyā rājadhāniyā mahābhikkhusaṅgho paṭivasati aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṃ. Atha kho, bhikkhave, vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘mahā kho etarahi bhikkhusaṅgho bandhumatiyā rājadhāniyā paṭivasati aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṃ, yaṃnūnāhaṃ bhikkhū anujāneyyaṃ – ‘caratha, bhikkhave, cārikaṃ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ; mā ekena dve agamittha; desetha, bhikkhave, dhammaṃ ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāsetha. Santi sattā apparajakkhajātikā, assavanatā dhammassa parihāyanti, bhavissanti dhammassa aññātāro. Api ca channaṃ channaṃ vassānaṃ accayena bandhumatī rājadhānī upasaṅkamitabbā pātimokkhuddesāyā’’’ti.

๘๖. ภิกษุทั้งหลาย ก็โดยสมัยนั้นแล พระภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่อยู่ในกรุงพันธุมดีราชธานี จำนวน ๑๖๘,๐๐๐ รูป ครั้งนั้นแล เมื่อพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสีเสด็จเข้าที่ลับ ทรงพักผ่อนอยู่ ได้เกิดความปริวิตกแห่งใจอย่างนี้ว่า ‘บัดนี้ พระภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่อยู่ในกรุงพันธุมดีราชธานี จำนวน ๑๖๘,๐๐๐ รูป ทางที่ดี เราพึงอนุญาตภิกษุทั้งหลายว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงจาริกไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย แต่อย่าไปทางเดียวกัน ๒ รูป ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงแสดงธรรมอันงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด จงประกาศพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถะพร้อมทั้งพยัญชนะ บริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิง สัตว์ทั้งหลายผู้มีธุลีในดวงตาน้อยมีอยู่ พวกเขาย่อมเสื่อมเพราะไม่ได้ฟังธรรม ผู้รู้ทั่วถึงธรรมจักมี และทุกๆ ๖ ปี พึงเข้ามายังกรุงพันธุมดีราชธานีเพื่อแสดงปาฏิโมกข์’

87. ‘‘Atha kho, bhikkhave, aññataro mahābrahmā vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa cetasā cetoparivitakkamaññāya seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya. Evameva brahmaloke antarahito vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa purato pāturahosi. Atha kho so, bhikkhave, mahābrahmā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā yena vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho tenañjaliṃ paṇāmetvā vipassiṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ etadavoca – ‘evametaṃ, bhagavā, evametaṃ, sugata. Mahā kho, bhante, etarahi bhikkhusaṅgho bandhumatiyā rājadhāniyā paṭivasati aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṃ, anujānātu, bhante, bhagavā bhikkhū – ‘‘caratha, bhikkhave, cārikaṃ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ; mā ekena dve agamittha; desetha, bhikkhave, dhammaṃ ādikalyāṇaṃ [Pg.40] majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāsetha. Santi sattā apparajakkhajātikā, assavanatā dhammassa parihāyanti, bhavissanti dhammassa aññātāro’’ti. Api ca, bhante, mayaṃ tathā karissāma yathā bhikkhū channaṃ channaṃ vassānaṃ accayena bandhumatiṃ rājadhāniṃ upasaṅkamissanti pātimokkhuddesāyā’ti. Idamavoca, bhikkhave, so mahābrahmā, idaṃ vatvā vipassiṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā tattheva antaradhāyi.

๘๗. ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล ท้าวมหาพรหมองค์หนึ่ง ทราบความปริวิตกแห่งใจของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสีด้วยใจของตนแล้ว ได้หายจากพรหมโลกไปปรากฏเฉพาะพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี เหมือนบุรุษมีกำลังพึงเหยียดแขนที่คู้ หรือคู้แขนที่เหยียด ฉะนั้น ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล ท้าวมหาพรหมนั้นทำผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่าข้างหนึ่ง ประนมอัญชลีไปทางที่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสีประทับอยู่ แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสีดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้อนี้เป็นอย่างนั้น ข้าแต่พระสุคต ข้อนี้เป็นอย่างนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้ พระภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่อยู่ในกรุงพันธุมดีราชธานี จำนวน ๑๖๘,๐๐๐ รูป ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงอนุญาตภิกษุทั้งหลายเถิดว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงจาริกไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย แต่อย่าไปทางเดียวกัน ๒ รูป ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงแสดงธรรมอันงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด จงประกาศพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถะพร้อมทั้งพยัญชนะ บริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิง สัตว์ทั้งหลายผู้มีธุลีในดวงตาน้อยมีอยู่ พวกเขาย่อมเสื่อมเพราะไม่ได้ฟังธรรม ผู้รู้ทั่วถึงธรรมจักมี’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อนึ่ง ข้าพระองค์ทั้งหลายจักทำโดยประการที่ภิกษุทั้งหลายจะพึงเข้ามายังกรุงพันธุมดีราชธานีเพื่อแสดงปาฏิโมกข์ทุกๆ ๖ ปี’ ภิกษุทั้งหลาย ท้าวมหาพรหมนั้นได้กราบทูลดังนี้แล้ว ครั้นกราบทูลดังนี้แล้ว จึงถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี กระทำประทักษิณ แล้วหายไปในที่นั้นเอง

88. ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito bhikkhū āmantesi – ‘idha mayhaṃ, bhikkhave, rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – mahā kho etarahi bhikkhusaṅgho bandhumatiyā rājadhāniyā paṭivasati aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṃ. Yaṃnūnāhaṃ bhikkhū anujāneyyaṃ – ‘caratha, bhikkhave, cārikaṃ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ; mā ekena dve agamittha; desetha, bhikkhave, dhammaṃ ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāsetha. Santi sattā apparajakkhajātikā, assavanatā dhammassa parihāyanti, bhavissanti dhammassa aññātāro. Api ca, channaṃ channaṃ vassānaṃ accayena bandhumatī rājadhānī upasaṅkamitabbā pātimokkhuddesāyāti.

๘๘. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ในเวลาเย็น เสด็จออกจากที่หลีกเร้น ตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้วตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อเราหลีกเร้นอยู่ในที่สงัด ณ ที่นี้ ได้มีความปริวิตกแห่งใจเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘บัดนี้ ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ คือ ภิกษุ ๖,๘๐๐,๐๐๐ รูป อาศัยอยู่ในกรุงพันธุมดีราชธานี ไฉนหนอ เราพึงอนุญาตแก่ภิกษุทั้งหลายว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงเที่ยวจาริกไป เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย อย่าไปทางเดียวกันสองรูป ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงแสดงธรรมอันงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด จงประกาศพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถะ พร้อมทั้งพยัญชนะ อันบริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิง สัตว์ทั้งหลายผู้มีธุลีในดวงตาน้อยมีอยู่ พวกเขาย่อมเสื่อมเพราะไม่ได้ฟังธรรม ผู้รู้ทั่วถึงธรรมจักมี อนึ่ง โดยล่วงไปแห่ง ๖ ปี ๖ ปี พึงเข้าไปยังกรุงพันธุมดีราชธานีเพื่อแสดงปาติโมกข์’ ดังนี้

‘‘‘Atha kho, bhikkhave, aññataro mahābrahmā mama cetasā cetoparivitakkamaññāya seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya, evameva brahmaloke antarahito mama purato pāturahosi. Atha kho so, bhikkhave, mahābrahmā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā yenāhaṃ tenañjaliṃ paṇāmetvā maṃ etadavoca – ‘‘evametaṃ, bhagavā, evametaṃ, sugata. Mahā kho, bhante, etarahi bhikkhusaṅgho bandhumatiyā rājadhāniyā paṭivasati aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṃ. Anujānātu, bhante, bhagavā bhikkhū – ‘caratha, bhikkhave, cārikaṃ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya [Pg.41] sukhāya devamanussānaṃ; mā ekena dve agamittha; desetha, bhikkhave, dhammaṃ…pe… santi sattā apparajakkhajātikā, assavanatā dhammassa parihāyanti, bhavissanti dhammassa aññātāro’ti. Api ca, bhante, mayaṃ tathā karissāma, yathā bhikkhū channaṃ channaṃ vassānaṃ accayena bandhumatiṃ rājadhāniṃ upasaṅkamissanti pātimokkhuddesāyā’’ti. Idamavoca, bhikkhave, so mahābrahmā, idaṃ vatvā maṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā tattheva antaradhāyi’.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล ท้าวมหาพรหมองค์หนึ่ง ทราบความปริวิตกแห่งใจของเราด้วยใจของตนแล้ว เปรียบเหมือนบุรุษมีกำลังพึงเหยียดแขนที่คู้ออก หรือพึงคู้แขนที่เหยียดเข้า ฉันใด ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ได้หายไปจากพรหมโลก มาปรากฏเฉพาะหน้าเรา ครั้งนั้นแล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ท้าวมหาพรหมนั้นกระทำผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่าข้างหนึ่ง ประนมอัญชลีไปทางที่เราอยู่แล้ว ได้กล่าวคำนี้กะเราว่า ‘ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้อนั้นเป็นอย่างนั้น ข้าแต่พระสุคต ข้อนั้นเป็นอย่างนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้ ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ คือ ภิกษุ ๖,๘๐๐,๐๐๐ รูป อาศัยอยู่ในกรุงพันธุมดีราชธานี ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงอนุญาตแก่ภิกษุทั้งหลายเถิดว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงเที่ยวจาริกไป เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย อย่าไปทางเดียวกันสองรูป ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงแสดงธรรม... (เป)... สัตว์ทั้งหลายผู้มีธุลีในดวงตาน้อยมีอยู่ พวกเขาย่อมเสื่อมเพราะไม่ได้ฟังธรรม ผู้รู้ทั่วถึงธรรมจักมี’ ดังนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อนึ่ง พวกข้าพระองค์จักกระทำโดยประการที่ภิกษุทั้งหลายจักพากันเข้าไปยังกรุงพันธุมดีราชธานี โดยล่วงไปแห่ง ๖ ปี ๖ ปี เพื่อแสดงปาติโมกข์’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ท้าวมหาพรหมนั้นได้กล่าวคำนี้แล้ว ครั้นกล่าวคำนี้แล้ว ก็อภิวาทเรา กระทำประทักษิณ แล้วหายไปในที่นั้นเอง

‘‘‘Anujānāmi, bhikkhave, caratha cārikaṃ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ; mā ekena dve agamittha; desetha, bhikkhave, dhammaṃ ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāsetha. Santi sattā apparajakkhajātikā, assavanatā dhammassa parihāyanti, bhavissanti dhammassa aññātāro. Api ca, bhikkhave, channaṃ channaṃ vassānaṃ accayena bandhumatī rājadhānī upasaṅkamitabbā pātimokkhuddesāyā’ti. Atha kho, bhikkhave, bhikkhū yebhuyyena ekāheneva janapadacārikaṃ pakkamiṃsu.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตว่า ‘พวกเธอจงเที่ยวจาริกไป เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย อย่าไปทางเดียวกันสองรูป ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงแสดงธรรมอันงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด จงประกาศพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถะ พร้อมทั้งพยัญชนะ อันบริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิง สัตว์ทั้งหลายผู้มีธุลีในดวงตาน้อยมีอยู่ พวกเขาย่อมเสื่อมเพราะไม่ได้ฟังธรรม ผู้รู้ทั่วถึงธรรมจักมี อนึ่ง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โดยล่วงไปแห่ง ๖ ปี ๖ ปี พึงเข้าไปยังกรุงพันธุมดีราชธานีเพื่อแสดงปาติโมกข์’ ดังนี้ ครั้งนั้นแล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลายโดยมากได้หลีกจาริกไปในชนบทในวันเดียวเท่านั้น

89. ‘‘Tena kho pana samayena jambudīpe caturāsīti āvāsasahassāni honti. Ekamhi hi vasse nikkhante devatā saddamanussāvesuṃ – ‘nikkhantaṃ kho, mārisā, ekaṃ vassaṃ; pañca dāni vassāni sesāni; pañcannaṃ vassānaṃ accayena bandhumatī rājadhānī upasaṅkamitabbā pātimokkhuddesāyā’ti. Dvīsu vassesu nikkhantesu… tīsu vassesu nikkhantesu… catūsu vassesu nikkhantesu… pañcasu vassesu nikkhantesu devatā saddamanussāvesuṃ – ‘nikkhantāni kho, mārisā, pañcavassāni; ekaṃ dāni vassaṃ sesaṃ; ekassa vassassa accayena bandhumatī rājadhānī upasaṅkamitabbā pātimokkhuddesāyā’ti. Chasu vassesu nikkhantesu devatā saddamanussāvesuṃ – ‘nikkhantāni kho, mārisā, chabbassāni, samayo dāni bandhumatiṃ rājadhāniṃ upasaṅkamituṃ pātimokkhuddesāyā’ti. Atha kho te, bhikkhave, bhikkhū appekacce sakena iddhānubhāvena appekacce devatānaṃ iddhānubhāvena ekāheneva bandhumatiṃ rājadhāniṃ upasaṅkamiṃsu pātimokkhuddesāyāti.

๘๙. ก็โดยสมัยนั้นแล ในชมพูทวีปมีอาวาส ๘๔,๐๐๐ แห่ง ครั้นเมื่อปีหนึ่งล่วงไปแล้ว เทวดาทั้งหลายได้เปล่งเสียงประกาศว่า ‘ดูก่อนท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย ปีหนึ่งล่วงไปแล้ว บัดนี้ ยังเหลืออีก ๕ ปี โดยล่วงไปแห่ง ๕ ปี พึงเข้าไปยังกรุงพันธุมดีราชธานีเพื่อแสดงปาติโมกข์’ ดังนี้ ครั้นเมื่อ ๒ ปีล่วงไปแล้ว... ครั้นเมื่อ ๓ ปีล่วงไปแล้ว... ครั้นเมื่อ ๔ ปีล่วงไปแล้ว... ครั้นเมื่อ ๕ ปีล่วงไปแล้ว เทวดาทั้งหลายได้เปล่งเสียงประกาศว่า ‘ดูก่อนท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย ๕ ปีล่วงไปแล้ว บัดนี้ ยังเหลืออีก ๑ ปี โดยล่วงไปแห่ง ๑ ปี พึงเข้าไปยังกรุงพันธุมดีราชธานีเพื่อแสดงปาติโมกข์’ ดังนี้ ครั้นเมื่อ ๖ ปีล่วงไปแล้ว เทวดาทั้งหลายได้เปล่งเสียงประกาศว่า ‘ดูก่อนท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย ๖ ปีล่วงไปแล้ว บัดนี้ เป็นสมัยที่จะพึงเข้าไปยังกรุงพันธุมดีราชธานีเพื่อแสดงปาติโมกข์’ ดังนี้ ครั้งนั้นแล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้น บางพวกด้วยอิทธานุภาพของตน บางพวกด้วยอิทธานุภาพของเทวดา ได้เข้าไปยังกรุงพันธุมดีราชธานีในวันเดียวเท่านั้น เพื่อแสดงปาติโมกข์

90. ‘‘Tatra [Pg.42] sudaṃ, bhikkhave, vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho bhikkhusaṅghe evaṃ pātimokkhaṃ uddisati –

๙๐. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ได้ยินว่า ณ ที่นั้น พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ย่อมทรงแสดงปาติโมกข์ในท่ามกลางภิกษุสงฆ์อย่างนี้ว่า

‘Khantī paramaṃ tapo titikkhā,Nibbānaṃ paramaṃ vadanti buddhā;

Na hi pabbajito parūpaghātī,Na samaṇo hoti paraṃ viheṭhayanto.

ความอดทนคือขันติ เป็นตบะอย่างยิ่ง พระพุทธเจ้าทั้งหลายตรัสว่านิพพานเป็นธรรมอย่างยิ่ง ผู้ทำร้ายสัตว์อื่น ไม่ชื่อว่าเป็นบรรพชิตเลย ผู้เบียดเบียนผู้อื่น ไม่ชื่อว่าเป็นสมณะ

‘Sabbapāpassa akaraṇaṃ, kusalassa upasampadā;

Sacittapariyodapanaṃ, etaṃ buddhānasāsanaṃ.

การไม่ทำบาปทั้งปวง การทำกุศลให้ถึงพร้อม การทำจิตของตนให้ผ่องใส นี้เป็นคำสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย

‘Anūpavādo anūpaghāto, pātimokkhe ca saṃvaro;

Mattaññutā ca bhattasmiṃ, pantañca sayanāsanaṃ;

Adhicitte ca āyogo, etaṃ buddhānasāsana’nti.

การไม่ว่าร้าย การไม่ทำร้าย ความสำรวมในปาติโมกข์ ความเป็นผู้รู้ประมาณในภัต ที่นอนที่นั่งอันสงัด การประกอบความเพียรในอธิจิต นี้เป็นคำสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ดังนี้

Devatārocanaṃ

เรื่องเทวดาป่าวประกาศ

91. ‘‘Ekamidāhaṃ, bhikkhave, samayaṃ ukkaṭṭhāyaṃ viharāmi subhagavane sālarājamūle. Tassa mayhaṃ, bhikkhave, rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘na kho so sattāvāso sulabharūpo, yo mayā anāvutthapubbo iminā dīghena addhunā aññatra suddhāvāsehi devehi. Yaṃnūnāhaṃ yena suddhāvāsā devā tenupasaṅkameyya’nti. Atha khvāhaṃ, bhikkhave, seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya, evameva ukkaṭṭhāyaṃ subhagavane sālarājamūle antarahito avihesu devesu pāturahosiṃ. Tasmiṃ, bhikkhave, devanikāye anekāni devatāsahassāni anekāni devatāsatasahassāni yenāhaṃ tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā maṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Ekamantaṃ ṭhitā kho, bhikkhave, tā devatā maṃ etadavocuṃ – ‘ito so, mārisā, ekanavutikappe yaṃ vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho loke udapādi. Vipassī, mārisā, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho khattiyo jātiyā ahosi, khattiyakule udapādi. Vipassī, mārisā, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho koṇḍañño gottena ahosi[Pg.43]. Vipassissa, mārisā, bhagavato arahato sammāsambuddhassa asītivassasahassāni āyuppamāṇaṃ ahosi. Vipassī, mārisā, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho pāṭaliyā mūle abhisambuddho. Vipassissa, mārisā, bhagavato arahato sammāsambuddhassa khaṇḍatissaṃ nāma sāvakayugaṃ ahosi aggaṃ bhaddayugaṃ. Vipassissa, mārisā, bhagavato arahato sammāsambuddhassa tayo sāvakānaṃ sannipātā ahesuṃ. Eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṃ. Eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi bhikkhusatasahassaṃ. Eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi asītibhikkhusahassāni. Vipassissa, mārisā, bhagavato arahato sammāsambuddhassa ime tayo sāvakānaṃ sannipātā ahesuṃ sabbesaṃyeva khīṇāsavānaṃ. Vipassissa, mārisā, bhagavato arahato sammāsambuddhassa asoko nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko. Vipassissa, mārisa, bhagavato arahato sammāsambuddhassa bandhumā nāma rājā pitā ahosi. Bandhumatī nāma devī mātā ahosi janetti. Bandhumassa rañño bandhumatī nāma nagaraṃ rājadhānī ahosi. Vipassissa, mārisā, bhagavato arahato sammāsambuddhassa evaṃ abhinikkhamanaṃ ahosi evaṃ pabbajjā evaṃ padhānaṃ evaṃ abhisambodhi evaṃ dhammacakkappavattanaṃ. Te mayaṃ, mārisā, vipassimhi bhagavati brahmacariyaṃ caritvā kāmesu kāmacchandaṃ virājetvā idhūpapannā’ti …pe…

๙๑. ภิกษุทั้งหลาย สมัยหนึ่ง เราอยู่ที่เมืองอุกกัฏฐา ในสุภควัน ณ โคนต้นสาละใหญ่ ภิกษุทั้งหลาย เมื่อเราหลีกเร้นอยู่ในที่สงัด เกิดความรำพึงในใจขึ้นอย่างนี้ว่า ‘ที่อยู่ของสัตว์ที่เราไม่เคยอยู่มาก่อนตลอดกาลอันยาวนานนี้ เว้นจากเหล่าสุทธาวาสเทพแล้ว หาได้ยาก ทางที่ดี เราควรเข้าไปหาเหล่าสุทธาวาสเทพ’ ครั้งนั้น ภิกษุทั้งหลาย เราหายตัวจากโคนต้นสาละใหญ่ ในสุภควัน เมืองอุกกัฏฐา ไปปรากฏในหมู่เทวดาชั้นอวิหา เหมือนบุรุษมีกำลังเหยียดแขนที่คู้ออกไป หรือคู้แขนที่เหยียดเข้ามา ฉะนั้น ภิกษุทั้งหลาย ในหมู่เทพนั้น เทวดาหลายพันองค์ หลายแสนองค์ได้เข้ามาหาเรา ไหว้เราแล้ว ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควร ภิกษุทั้งหลาย เทวดาเหล่านั้นที่ยืนอยู่ ณ ที่สมควร ได้กล่าวกับเราดังนี้ว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ นับจากกัปนี้ไป ๙๑ กัป พระผู้มีพระภาควิปัสสี อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้อุบัติขึ้นในโลก ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาควิปัสสี อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ทรงเป็นกษัตริย์โดยพระชาติ ประสูติในขัตติยสกุล ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาควิปัสสี อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ทรงมีพระโคตรว่าโกณฑัญญะ ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาควิปัสสี อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า มีประมาณพระชนมายุ ๘๐,๐๐๐ ปี ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาควิปัสสี อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ตรัสรู้ ณ โคนต้นแคฝอย ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาควิปัสสี อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า มีพระอัครสาวกคู่ประเสริฐชื่อว่าขัณฑะและติสสะ ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาควิปัสสี อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า มีการประชุมสาวก ๓ ครั้ง การประชุมสาวกครั้งหนึ่งมีภิกษุ ๑๖๘,๐๐๐ รูป การประชุมสาวกครั้งหนึ่งมีภิกษุ ๑๐๐,๐๐๐ รูป การประชุมสาวกครั้งหนึ่งมีภิกษุ ๘๐,๐๐๐ รูป ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ การประชุมสาวก ๓ ครั้งนี้ของพระผู้มีพระภาควิปัสสี อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ล้วนเป็นพระขีณาสพทั้งสิ้น ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาควิปัสสี อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า มีภิกษุชื่ออโสกะเป็นอุปัฏฐาก เป็นยอดอุปัฏฐาก ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาควิปัสสี อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า มีพระราชานามว่าพันธุมาเป็นพระราชบิดา มีพระเทวีพระนามว่าพันธุมดีเป็นพระราชชนนี กรุงราชธานีของพระเจ้าพันธุมามีชื่อว่าพันธุมดี ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ การเสด็จออกผนวช การทรงผนวช การทรงบำเพ็ญเพียร การตรัสรู้ของพระผู้มีพระภาควิปัสสี อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้เป็นอย่างนี้ พวกข้าพระองค์ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาควิปัสสี คลายความพอใจในกามได้แล้ว จึงมาเกิดในภพนี้’ ...ฯลฯ...

‘‘Tasmiṃyeva kho, bhikkhave, devanikāye anekāni devatāsahassāni anekāni devatāsatasahassāni yenāhaṃ tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā maṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Ekamantaṃ ṭhitā kho, bhikkhave, tā devatā maṃ etadavocuṃ – ‘imasmiṃyeva kho, mārisā, bhaddakappe bhagavā etarahi arahaṃ sammāsambuddho loke uppanno. Bhagavā, mārisā, khattiyo jātiyā khattiyakule uppanno. Bhagavā, mārisā, gotamo gottena. Bhagavato, mārisā, appakaṃ āyuppamāṇaṃ parittaṃ lahukaṃ yo ciraṃ jīvati, so vassasataṃ appaṃ vā bhiyyo. Bhagavā, mārisā, assatthassa mūle abhisambuddho. Bhagavato, mārisā, sāriputtamoggallānaṃ nāma sāvakayugaṃ ahosi aggaṃ bhaddayugaṃ[Pg.44]. Bhagavato, mārisā, eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi aḍḍhateḷasāni bhikkhusatāni. Bhagavato, mārisā, ayaṃ eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi sabbesaṃyeva khīṇāsavānaṃ. Bhagavato, mārisā, ānando nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko. Bhagavato, mārisā, suddhodano nāma rājā pitā ahosi. Māyā nāma devī mātā ahosi janetti. Kapilavatthu nāma nagaraṃ rājadhānī ahosi. Bhagavato, mārisā, evaṃ abhinikkhamanaṃ ahosi evaṃ pabbajjā evaṃ padhānaṃ evaṃ abhisambodhi evaṃ dhammacakkappavattanaṃ. Te mayaṃ, mārisā, bhagavati brahmacariyaṃ caritvā kāmesu kāmacchandaṃ virājetvā idhūpapannā’ti.

ภิกษุทั้งหลาย ในหมู่เทพนั้นนั่นเอง เทวดาหลายพันองค์ หลายแสนองค์ได้เข้ามาหาเรา ไหว้เราแล้ว ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควร ภิกษุทั้งหลาย เทวดาเหล่านั้นที่ยืนอยู่ ณ ที่สมควร ได้กล่าวกับเราดังนี้ว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ในภัทรกัปนี้เอง บัดนี้ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าได้อุบัติขึ้นในโลกแล้ว ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคทรงเป็นกษัตริย์โดยพระชาติ ประสูติในขัตติยสกุล ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคทรงมีพระโคตรว่าโคตมะ ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ประมาณพระชนมายุของพระผู้มีพระภาคมีน้อย นิดหน่อย รวดเร็ว ผู้ใดมีชีวิตอยู่นาน ผู้นั้นก็มีอายุ ๑๐๐ ปี น้อยกว่าหรือมากกว่าบ้าง ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคตรัสรู้ ณ โคนต้นอัสสัตถะ ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคมีพระอัครสาวกคู่ประเสริฐชื่อว่าสารีบุตรและโมคคัลลานะ ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคมีการประชุมสาวกครั้งหนึ่ง มีภิกษุ ๑,๒๕๐ รูป ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ การประชุมสาวกครั้งนี้ของพระผู้มีพระภาค ล้วนเป็นพระขีณาสพทั้งสิ้น ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคมีภิกษุชื่ออานนท์เป็นอุปัฏฐาก เป็นยอดอุปัฏฐาก ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคมีพระราชานามว่าสุทโธทนะเป็นพระราชบิดา มีพระเทวีพระนามว่ามายาเป็นพระราชชนนี กรุงราชธานีมีชื่อว่ากบิลพัสดุ์ ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ การเสด็จออกผนวช การทรงผนวช การทรงบำเพ็ญเพียร การตรัสรู้ การทรงประกาศพระธรรมจักรของพระผู้มีพระภาค ได้เป็นอย่างนี้ พวกข้าพระองค์ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาค คลายความพอใจในกามได้แล้ว จึงมาเกิดในภพนี้’

92. ‘‘Atha khvāhaṃ, bhikkhave, avihehi devehi saddhiṃ yena atappā devā tenupasaṅkamiṃ…pe… atha khvāhaṃ, bhikkhave, avihehi ca devehi atappehi ca devehi saddhiṃ yena sudassā devā tenupasaṅkamiṃ. Atha khvāhaṃ, bhikkhave, avihehi ca devehi atappehi ca devehi sudassehi ca devehi saddhiṃ yena sudassī devā tenupasaṅkamiṃ. Atha khvāhaṃ, bhikkhave, avihehi ca devehi atappehi ca devehi sudassehi ca devehi sudassīhi ca devehi saddhiṃ yena akaniṭṭhā devā tenupasaṅkamiṃ. Tasmiṃ, bhikkhave, devanikāye anekāni devatāsahassāni anekāni devatāsatasahassāni yenāhaṃ tenupasaṅkamiṃsu, upasaṅkamitvā maṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu.

๙๒. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล เราพร้อมด้วยเทวดาชั้นอวิหา เข้าไปหาเทวดาชั้นอตัปปาถึงที่อยู่...เป... ครั้งนั้นแล เราพร้อมด้วยเทวดาชั้นอวิหาและเทวดาชั้นอตัปปา เข้าไปหาเทวดาชั้นสุทัสสาถึงที่อยู่ ครั้งนั้นแล เราพร้อมด้วยเทวดาชั้นอวิหา เทวดาชั้นอตัปปา และเทวดาชั้นสุทัสสา เข้าไปหาเทวดาชั้นสุทัสสีถึงที่อยู่ ครั้งนั้นแล เราพร้อมด้วยเทวดาชั้นอวิหา เทวดาชั้นอตัปปา เทวดาชั้นสุทัสสา และเทวดาชั้นสุทัสสี เข้าไปหาเทวดาชั้นอกนิฏฐาถึงที่อยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในหมู่เทวดาชั้นนั้น เทวดาหลายพันตน หลายแสนตน ได้พากันเข้าไปหาเราถึงที่ที่เราอยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้ไหว้เราแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง”

‘‘Ekamantaṃ ṭhitā kho, bhikkhave, tā devatā maṃ etadavocuṃ – ‘ito so, mārisā, ekanavutikappe yaṃ vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho loke udapādi. Vipassī, mārisā, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho khattiyo jātiyā ahosi. Khattiyakule udapādi. Vipassī, mārisā, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho koṇḍañño gottena ahosi. Vipassissa, mārisā, bhagavato arahato sammāsambuddhassa asītivassasahassāni āyuppamāṇaṃ ahosi. Vipassī, mārisā, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho pāṭaliyā mūle abhisambuddho. Vipassissa, mārisā, bhagavato arahato sammāsambuddhassa khaṇḍatissaṃ nāma sāvakayugaṃ ahosi aggaṃ bhaddayugaṃ. Vipassissa, mārisā, bhagavato arahato sammāsambuddhassa tayo sāvakānaṃ sannipātā ahesuṃ. Eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṃ. Eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi [Pg.45] bhikkhusatasahassaṃ. Eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi asītibhikkhusahassāni. Vipassissa, mārisā, bhagavato arahato sammāsambuddhassa ime tayo sāvakānaṃ sannipātā ahesuṃ sabbesaṃyeva khīṇāsavānaṃ. Vipassissa, mārisā, bhagavato arahato sammāsambuddhassa asoko nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko. Vipassissa, mārisā, bhagavato arahato sammāsambuddhassa bandhumā nāma rājā pitā ahosi bandhumatī nāma devī mātā ahosi janetti. Bandhumassa rañño bandhumatī nāma nagaraṃ rājadhānī ahosi. Vipassissa, mārisā, bhagavato arahato sammāsambuddhassa evaṃ abhinikkhamanaṃ ahosi evaṃ pabbajjā evaṃ padhānaṃ evaṃ abhisambodhi, evaṃ dhammacakkappavattanaṃ. Te mayaṃ, mārisā, vipassimhi bhagavati brahmacariyaṃ caritvā kāmesu kāmacchandaṃ virājetvā idhūpapannā’ti. Tasmiṃyeva kho, bhikkhave, devanikāye anekāni devatāsahassāni anekāni devatāsatasahassāni yenāhaṃ tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā maṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Ekamantaṃ ṭhitā kho, bhikkhave, tā devatā maṃ etadavocuṃ – ‘ito so, mārisā, ekatiṃse kappe yaṃ sikhī bhagavā…pe… te mayaṃ, mārisā, sikhimhi bhagavati tasmiññeva kho mārisā, ekatiṃse kappe yaṃ vessabhū bhagavā…pe… te mayaṃ, mārisā, vessabhumhi bhagavati…pe… imasmiṃyeva kho, mārisā, bhaddakappe kakusandho koṇāgamano kassapo bhagavā…pe… te mayaṃ, mārisā, kakusandhamhi koṇāgamanamhi kassapamhi bhagavati brahmacariyaṃ caritvā kāmesu kāmacchandaṃ virājetvā idhūpapannā’ti.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เทวดาเหล่านั้นยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลคำนี้กะเราว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ย้อนจากกัปนี้ไป ๙๑ กัป พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี ได้เสด็จอุบัติขึ้นแล้วในโลก ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี โดยพระชาติเป็นกษัตริย์ เสด็จอุบัติในขัตติยสกุล ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี โดยพระโคตรเป็นโกณฑัญญะ ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี มีพระชนมายุประมาณ ๘๐,๐๐๐ ปี ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี ตรัสรู้พร้อมเฉพาะที่โคนต้นแคฝอย ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี มีพระสาวกคู่หนึ่งชื่อขัณฑะและติสสะ เป็นคู่สาวกที่เลิศ เป็นคู่ที่ดี ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี มีการประชุมพระสาวก ๓ ครั้ง การประชุมพระสาวกครั้งหนึ่งมีภิกษุ ๑๖๘,๐๐๐ รูป การประชุมพระสาวกครั้งหนึ่งมีภิกษุ ๑๐๐,๐๐๐ รูป การประชุมพระสาวกครั้งหนึ่งมีภิกษุ ๘๐,๐๐๐ รูป ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี มีการประชุมพระสาวก ๓ ครั้งนี้ ซึ่งมีแต่พระขีณาสพทั้งนั้น ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี มีภิกษุชื่ออโสกะเป็นพุทธอุปัฏฐาก เป็นยอดพุทธอุปัฏฐาก ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี มีพระเจ้าพันธุมะเป็นพระราชบิดา มีพระนางพันธุมดีเทวีเป็นพระราชมารดาผู้ให้ประสูติ พระเจ้าพันธุมะมีเมืองพันธุมดีเป็นราชธานี ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี มีการเสด็จออกผนวชอย่างนี้ มีการผนวชอย่างนี้ มีการบำเพ็ญเพียรอย่างนี้ มีการตรัสรู้พร้อมเฉพาะอย่างนี้ มีการประกาศพระธรรมจักรอย่างนี้ ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พวกข้าพระองค์นั้นได้ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าวิปัสสี เพราะคลายความพอใจในกามได้ จึงมาบังเกิดในที่นี้’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในหมู่เทวดาชั้นนั้นนั่นแล เทวดาหลายพันตน หลายแสนตน ได้พากันเข้าไปหาเราถึงที่ที่เราอยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้ไหว้เราแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เทวดาเหล่านั้นยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลคำนี้กะเราว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ย้อนจากกัปนี้ไป ๓๑ กัป พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าสิขี...เป... ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พวกข้าพระองค์นั้นได้ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าสิขี... ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ในกัปที่ ๓๑ นั้นนั่นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าเวสสภู...เป... ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พวกข้าพระองค์นั้นได้ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าเวสสภู...เป... ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ในภัทรกัปนี้เอง พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่ากกุสันธะ โกนาคมนะ กัสสปะ...เป... ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พวกข้าพระองค์นั้นได้ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่ากกุสันธะ โกนาคมนะ กัสสปะ เพราะคลายความพอใจในกามได้ จึงมาบังเกิดในที่นี้’”

93. ‘‘Tasmiṃyeva kho, bhikkhave, devanikāye anekāni devatāsahassāni anekāni devatāsatasahassāni yenāhaṃ tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā maṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Ekamantaṃ ṭhitā kho, bhikkhave, tā devatā maṃ etadavocuṃ – ‘imasmiṃyeva kho, mārisā, bhaddakappe bhagavā etarahi arahaṃ sammāsambuddho loke uppanno. Bhagavā, mārisā, khattiyo jātiyā, khattiyakule uppanno. Bhagavā, mārisā, gotamo gottena. Bhagavato, mārisā, appakaṃ āyuppamāṇaṃ parittaṃ lahukaṃ yo ciraṃ jīvati, so vassasataṃ appaṃ vā bhiyyo. Bhagavā, mārisā, assatthassa mūle abhisambuddho. Bhagavato, mārisā, sāriputtamoggallānaṃ nāma sāvakayugaṃ ahosi aggaṃ bhaddayugaṃ. Bhagavato[Pg.46], mārisā, eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi aḍḍhateḷasāni bhikkhusatāni. Bhagavato, mārisā, ayaṃ eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi sabbesaṃyeva khīṇāsavānaṃ. Bhagavato, mārisā, ānando nāma bhikkhu upaṭṭhāko aggupaṭṭhāko ahosi. Bhagavato, mārisā, suddhodano nāma rājā pitā ahosi. Māyā nāma devī mātā ahosi janetti. Kapilavatthu nāma nagaraṃ rājadhānī ahosi. Bhagavato, mārisā, evaṃ abhinikkhamanaṃ ahosi, evaṃ pabbajjā, evaṃ padhānaṃ, evaṃ abhisambodhi, evaṃ dhammacakkappavattanaṃ. Te mayaṃ, mārisā, bhagavati brahmacariyaṃ caritvā kāmesu kāmacchandaṃ virājetvā idhūpapannā’ti.

๙๓. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในหมู่เทวดาชั้นนั้นนั่นแล เทวดาหลายพันตน หลายแสนตน ได้พากันเข้าไปหาเราถึงที่ที่เราอยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้ไหว้เราแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เทวดาเหล่านั้นยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลคำนี้กะเราว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ในภัทรกัปนี้เอง บัดนี้ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าได้เสด็จอุบัติขึ้นแล้วในโลก ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคเจ้าโดยพระชาติเป็นกษัตริย์ เสด็จอุบัติในขัตติยสกุล ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคเจ้าโดยพระโคตรเป็นโคตมะ ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคเจ้ามีพระชนมายุประมาณน้อยนิดหน่อย ผู้ใดมีชีวิตอยู่นาน ผู้นั้นก็มีชีวิตอยู่ได้ ๑๐๐ ปี น้อยกว่าหรือมากกว่าบ้าง ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสรู้พร้อมเฉพาะที่โคนต้นอัสสัตถะ ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคเจ้ามีพระสาวกคู่หนึ่งชื่อพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะ เป็นคู่สาวกที่เลิศ เป็นคู่ที่ดี ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคเจ้ามีการประชุมพระสาวกครั้งหนึ่ง มีภิกษุ ๑,๒๕๐ รูป ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคเจ้ามีการประชุมพระสาวกครั้งนี้ครั้งเดียว ซึ่งมีแต่พระขีณาสพทั้งนั้น ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคเจ้ามีภิกษุชื่ออานนท์เป็นพุทธอุปัฏฐาก เป็นยอดพุทธอุปัฏฐาก ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคเจ้ามีพระเจ้าสุทโธทนะเป็นพระราชบิดา มีพระนางมายาเทวีเป็นพระราชมารดาผู้ให้ประสูติ มีกรุงกบิลพัสดุ์เป็นราชธานี ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคเจ้ามีการเสด็จออกผนวชอย่างนี้ มีการผนวชอย่างนี้ มีการบำเพ็ญเพียรอย่างนี้ มีการตรัสรู้พร้อมเฉพาะอย่างนี้ มีการประกาศพระธรรมจักรอย่างนี้ ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พวกข้าพระองค์นั้นได้ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น เพราะคลายความพอใจในกามได้ จึงมาบังเกิดในที่นี้’”

94. ‘‘Iti kho, bhikkhave, tathāgatassevesā dhammadhātu suppaṭividdhā, yassā dhammadhātuyā suppaṭividdhattā tathāgato atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarati, nāmatopi anussarati, gottatopi anussarati, āyuppamāṇatopi anussarati, sāvakayugatopi anussarati, sāvakasannipātatopi anussarati ‘evaṃjaccā te bhagavanto ahesuṃ’ itipi. ‘Evaṃnāmā evaṃgottā evaṃsīlā evaṃdhammā evaṃpaññā evaṃvihārī evaṃvimuttā te bhagavanto ahesuṃ’ itipīti.

๙๔. ภิกษุทั้งหลาย เป็นอย่างนี้แล ธรรมธาตุนั้นอันตถาคตแทงตลอดดีแล้ว เพราะตถาคตแทงตลอดธรรมธาตุนั้นดีแล้ว ตถาคตจึงระลึกถึงพระพุทธเจ้าทั้งหลายในอดีต ผู้ปรินิพพานแล้ว ผู้มีปปัญจธรรมอันตัดขาดแล้ว ผู้มีวัฏฏะอันตัดขาดแล้ว ผู้มีวัฏฏะสิ้นรอบแล้ว ผู้ล่วงพ้นทุกข์ทั้งปวงได้ ทั้งโดยชาติ โดยพระนาม โดยโคตร โดยประมาณพระชนมายุ โดยคู่พระสาวก โดยการประชุมพระสาวกได้ว่า ‘พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นได้มีชาติอย่างนี้’ ดังนี้บ้าง ‘พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นได้มีพระนามอย่างนี้ มีโคตรอย่างนี้ มีศีลอย่างนี้ มีธรรมอย่างนี้ มีปัญญาอย่างนี้ มีวิหารธรรมอย่างนี้ มีวิมุตติอย่างนี้’ ดังนี้บ้าง

‘‘Devatāpi tathāgatassa etamatthaṃ ārocesuṃ, yena tathāgato atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarati, nāmatopi anussarati, gottatopi anussarati, āyuppamāṇatopi anussarati, sāvakayugatopi anussarati, sāvakasannipātatopi anussarati ‘evaṃjaccā te bhagavanto ahesuṃ’ itipi. ‘Evaṃnāmā evaṃgottā evaṃsīlā evaṃdhammā evaṃpaññā evaṃvihārī evaṃvimuttā te bhagavanto ahesuṃ’ itipī’’ti.

ถึงแม้เทวดาทั้งหลายก็ได้กราบทูลเนื้อความนั้นแด่ตถาคต เพราะเหตุนั้น ตถาคตจึงระลึกถึงพระพุทธเจ้าทั้งหลายในอดีต ผู้ปรินิพพานแล้ว ผู้มีปปัญจธรรมอันตัดขาดแล้ว ผู้มีวัฏฏะอันตัดขาดแล้ว ผู้มีวัฏฏะสิ้นรอบแล้ว ผู้ล่วงพ้นทุกข์ทั้งปวงได้ ทั้งโดยชาติ โดยพระนาม โดยโคตร โดยประมาณพระชนมายุ โดยคู่พระสาวก โดยการประชุมพระสาวกได้ว่า ‘พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นได้มีชาติอย่างนี้’ ดังนี้บ้าง ‘พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นได้มีพระนามอย่างนี้ มีโคตรอย่างนี้ มีศีลอย่างนี้ มีธรรมอย่างนี้ มีปัญญาอย่างนี้ มีวิหารธรรมอย่างนี้ มีวิมุตติอย่างนี้’ ดังนี้บ้าง

Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสภาษิตนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดีต่างชื่นชมภาษิตของพระผู้มีพระภาค ดังนี้แล

Mahāpadānasuttaṃ niṭṭhitaṃ paṭhamaṃ.

มหาปทานสูตรที่ ๑ จบ

2. Mahānidānasuttaṃ

๒. มหานิทานสูตร

Paṭiccasamuppādo

ปฏิจจสมุปบาท

95. Evaṃ [Pg.47] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā kurūsu viharati kammāsadhammaṃ nāma kurūnaṃ nigamo. Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhante! Yāva gambhīro cāyaṃ, bhante, paṭiccasamuppādo gambhīrāvabhāso ca, atha ca pana me uttānakuttānako viya khāyatī’’ti. ‘‘Mā hevaṃ, ānanda, avaca, mā hevaṃ, ānanda, avaca. Gambhīro cāyaṃ, ānanda, paṭiccasamuppādo gambhīrāvabhāso ca. Etassa, ānanda, dhammassa ananubodhā appaṭivedhā evamayaṃ pajā tantākulakajātā kulagaṇṭhikajātā muñjapabbajabhūtā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ saṃsāraṃ nātivattati.

๙๕. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ นิคมของชาวกุรุ ชื่อว่ากัมมาสธัมมะ ในแคว้นกุรุ ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ น่าอัศจรรย์จริง ไม่เคยปรากฏเลย ปฏิจจสมุปบาทนี้ลึกซึ้งและมีเนื้อความลึกซึ้ง แต่ถึงกระนั้น กลับปรากฏแก่ข้าพระองค์เหมือนเป็นของตื้นๆ’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘อานนท์ เธออย่าพูดอย่างนั้น อานนท์ เธออย่าพูดอย่างนั้น ปฏิจจสมุปบาทนี้ลึกซึ้งและมีเนื้อความลึกซึ้ง อานนท์ เพราะไม่รู้แจ้ง ไม่แทงตลอดธรรมคือปฏิจจสมุปบาทนี้ หมู่สัตว์นี้จึงเกิดเป็นผู้ยุ่งประดุจกลุ่มด้าย เป็นปมประดุจกระจุกด้าย เป็นเหมือนหญ้ามุงกระต่ายและหญ้าปล้อง ย่อมไม่ล่วงพ้นอบาย ทุคติ วินิบาต สงสารไปได้

96. ‘‘‘Atthi idappaccayā jarāmaraṇa’nti iti puṭṭhena satā, ānanda, atthītissa vacanīyaṃ. ‘Kiṃpaccayā jarāmaraṇa’nti iti ce vadeyya, ‘jātipaccayā jarāmaraṇa’nti iccassa vacanīyaṃ.

๙๖. อานนท์ เมื่อมีผู้ถามว่า ‘ชรามรณะมีปัจจัยหรือไม่’ พึงตอบว่า ‘มี’ ถ้าเขาถามว่า ‘อะไรเป็นปัจจัยของชรามรณะ’ พึงตอบว่า ‘ชรามรณะมีชาติเป็นปัจจัย’

‘‘‘Atthi idappaccayā jātī’ti iti puṭṭhena satā, ānanda, atthītissa vacanīyaṃ. ‘Kiṃpaccayā jātī’ti iti ce vadeyya, ‘bhavapaccayā jātī’ti iccassa vacanīyaṃ.

อานนท์ เมื่อมีผู้ถามว่า ‘ชาติมีปัจจัยหรือไม่’ พึงตอบว่า ‘มี’ ถ้าเขาถามว่า ‘อะไรเป็นปัจจัยของชาติ’ พึงตอบว่า ‘ชาติมีภพเป็นปัจจัย’

‘‘‘Atthi idappaccayā bhavo’ti iti puṭṭhena satā, ānanda, atthītissa vacanīyaṃ. ‘Kiṃpaccayā bhavo’ti iti ce vadeyya, ‘upādānapaccayā bhavo’ti iccassa vacanīyaṃ.

อานนท์ เมื่อมีผู้ถามว่า ‘ภพมีปัจจัยหรือไม่’ พึงตอบว่า ‘มี’ ถ้าเขาถามว่า ‘อะไรเป็นปัจจัยของภพ’ พึงตอบว่า ‘ภพมีอุปาทานเป็นปัจจัย’

‘‘‘Atthi idappaccayā upādāna’nti iti puṭṭhena satā, ānanda, atthītissa vacanīyaṃ. ‘Kiṃpaccayā upādāna’nti iti ce vadeyya, ‘taṇhāpaccayā upādāna’nti iccassa vacanīyaṃ.

อานนท์ เมื่อมีผู้ถามว่า ‘อุปาทานมีปัจจัยหรือไม่’ พึงตอบว่า ‘มี’ ถ้าเขาถามว่า ‘อะไรเป็นปัจจัยของอุปาทาน’ พึงตอบว่า ‘อุปาทานมีตัณหาเป็นปัจจัย’

‘‘‘Atthi [Pg.48] idappaccayā taṇhā’ti iti puṭṭhena satā, ānanda, atthītissa vacanīyaṃ. ‘Kiṃpaccayā taṇhā’ti iti ce vadeyya, ‘vedanāpaccayā taṇhā’ti iccassa vacanīyaṃ.

อานนท์ เมื่อมีผู้ถามว่า ‘ตัณหามีปัจจัยหรือไม่’ พึงตอบว่า ‘มี’ ถ้าเขาถามว่า ‘อะไรเป็นปัจจัยของตัณหา’ พึงตอบว่า ‘ตัณหามีเวทนาเป็นปัจจัย’

‘‘‘Atthi idappaccayā vedanā’ti iti puṭṭhena satā, ānanda, atthītissa vacanīyaṃ. ‘Kiṃpaccayā vedanā’ti iti ce vadeyya, ‘phassapaccayā vedanā’ti iccassa vacanīyaṃ.

อานนท์ เมื่อมีผู้ถามว่า ‘เวทนามีปัจจัยหรือไม่’ พึงตอบว่า ‘มี’ ถ้าเขาถามว่า ‘อะไรเป็นปัจจัยของเวทนา’ พึงตอบว่า ‘เวทนามีผัสสะเป็นปัจจัย’

‘‘‘Atthi idappaccayā phasso’ti iti puṭṭhena satā, ānanda, atthītissa vacanīyaṃ. ‘Kiṃpaccayā phasso’ti iti ce vadeyya, ‘nāmarūpapaccayā phasso’ti iccassa vacanīyaṃ.

อานนท์ เมื่อมีผู้ถามว่า ‘ผัสสะมีปัจจัยหรือไม่’ พึงตอบว่า ‘มี’ ถ้าเขาถามว่า ‘อะไรเป็นปัจจัยของผัสสะ’ พึงตอบว่า ‘ผัสสะมีนามรูปเป็นปัจจัย’

‘‘‘Atthi idappaccayā nāmarūpa’nti iti puṭṭhena satā, ānanda, atthītissa vacanīyaṃ. ‘Kiṃpaccayā nāmarūpa’nti iti ce vadeyya, ‘viññāṇapaccayā nāmarūpa’nti iccassa vacanīyaṃ.

อานนท์ เมื่อมีผู้ถามว่า ‘นามรูปมีปัจจัยหรือไม่’ พึงตอบว่า ‘มี’ ถ้าเขาถามว่า ‘อะไรเป็นปัจจัยของนามรูป’ พึงตอบว่า ‘นามรูปมีวิญญาณเป็นปัจจัย’

‘‘‘Atthi idappaccayā viññāṇa’nti iti puṭṭhena satā, ānanda, atthītissa vacanīyaṃ. ‘Kiṃpaccayā viññāṇa’nti iti ce vadeyya, ‘nāmarūpapaccayā viññāṇa’nti iccassa vacanīyaṃ.

อานนท์ เมื่อมีผู้ถามว่า ‘วิญญาณมีปัจจัยหรือไม่’ พึงตอบว่า ‘มี’ ถ้าเขาถามว่า ‘อะไรเป็นปัจจัยของวิญญาณ’ พึงตอบว่า ‘วิญญาณมีนามรูปเป็นปัจจัย’

97. ‘‘Iti kho, ānanda, nāmarūpapaccayā viññāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ, nāmarūpapaccayā phasso, phassapaccayā vedanā, vedanāpaccayā taṇhā, taṇhāpaccayā upādānaṃ, upādānapaccayā bhavo, bhavapaccayā jāti, jātipaccayā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti.

๙๗. อานนท์ เป็นอย่างนี้แล เพราะมีนามรูปเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี เพราะมีวิญญาณเป็นปัจจัย นามรูปจึงมี เพราะมีนามรูปเป็นปัจจัย ผัสสะจึงมี เพราะมีผัสสะเป็นปัจจัย เวทนาจึงมี เพราะมีเวทนาเป็นปัจจัย ตัณหาจึงมี เพราะมีตัณหาเป็นปัจจัย อุปาทานจึงมี เพราะมีอุปาทานเป็นปัจจัย ภพจึงมี เพราะมีภพเป็นปัจจัย ชาติจึงมี เพราะมีชาติเป็นปัจจัย ชรามรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงมีพร้อม ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้มีได้ด้วยประการฉะนี้

98. ‘‘‘Jātipaccayā jarāmaraṇa’nti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā jātipaccayā jarāmaraṇaṃ. Jāti ca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, seyyathidaṃ – devānaṃ vā devattāya, gandhabbānaṃ vā gandhabbattāya, yakkhānaṃ vā yakkhattāya, bhūtānaṃ vā bhūtattāya, manussānaṃ vā manussattāya, catuppadānaṃ vā catuppadattāya, pakkhīnaṃ vā pakkhittāya, sarīsapānaṃ vā sarīsapattāya, tesaṃ tesañca hi, ānanda, sattānaṃ tadattāya [Pg.49] jāti nābhavissa. Sabbaso jātiyā asati jātinirodhā api nu kho jarāmaraṇaṃ paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo jarāmaraṇassa, yadidaṃ jāti’’.

๙๘. ดูก่อนอานนท์ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เพราะชาติเป็นปัจจัย ชราและมรณะจึงมี’ นั้น เธอพึงทราบความข้อนั้นโดยปริยายแม้นี้ว่า เพราะชาติเป็นปัจจัย ชราและมรณะจึงมี เป็นอย่างไร ดูก่อนอานนท์ ก็ถ้าชาติมิได้มีแก่ใครๆ ในที่ไหนๆ โดยประการทั้งปวง โดยอาการทั้งปวง โดยส่วนทั้งหมด กล่าวคือ ชาติของเทวดาเพื่อความเป็นเทวดา หรือชาติของคนธรรพ์เพื่อความเป็นคนธรรพ์ หรือชาติของยักษ์เพื่อความเป็นยักษ์ หรือชาติของภูตเพื่อความเป็นภูต หรือชาติของมนุษย์เพื่อความเป็นมนุษย์ หรือชาติของสัตว์สี่เท้าเพื่อความเป็นสัตว์สี่เท้า หรือชาติของนกเพื่อความเป็นนก หรือชาติของสัตว์เลื้อยคลานเพื่อความเป็นสัตว์เลื้อยคลาน ดูก่อนอานนท์ ก็ถ้าชาติเพื่อความเป็นอย่างนั้นๆ ของสัตว์เหล่านั้นๆ มิได้มี เมื่อชาติไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะชาติดับไป ชราและมรณะจะพึงปรากฏได้บ้างหรือ” พระอานนท์ทูลตอบว่า “ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ ชาตินี้นั่นเทียวเป็นเหตุ เป็นนิทาน เป็นสมุทัย เป็นปัจจัยแห่งชราและมรณะ ได้แก่ชาตินี้

99. ‘‘‘Bhavapaccayā jātī’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā bhavapaccayā jāti. Bhavo ca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, seyyathidaṃ – kāmabhavo vā rūpabhavo vā arūpabhavo vā, sabbaso bhave asati bhavanirodhā api nu kho jāti paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo jātiyā, yadidaṃ bhavo’’.

๙๙. ดูก่อนอานนท์ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เพราะภพเป็นปัจจัย ชาติจึงมี’ นั้น เธอพึงทราบความข้อนั้นโดยปริยายแม้นี้ว่า เพราะภพเป็นปัจจัย ชาติจึงมี เป็นอย่างไร ดูก่อนอานนท์ ก็ถ้าภพมิได้มีแก่ใครๆ ในที่ไหนๆ โดยประการทั้งปวง โดยอาการทั้งปวง โดยส่วนทั้งหมด กล่าวคือ กามภพ รูปภพ หรืออรูปภพ เมื่อภพไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะภพดับไป ชาติจะพึงปรากฏได้บ้างหรือ” พระอานนท์ทูลตอบว่า “ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ ภพนี้นั่นเทียวเป็นเหตุ เป็นนิทาน เป็นสมุทัย เป็นปัจจัยแห่งชาติ ได้แก่ภพนี้

100. ‘‘‘Upādānapaccayā bhavo’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā upādānapaccayā bhavo. Upādānañca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, seyyathidaṃ – kāmupādānaṃ vā diṭṭhupādānaṃ vā sīlabbatupādānaṃ vā attavādupādānaṃ vā, sabbaso upādāne asati upādānanirodhā api nu kho bhavo paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo bhavassa, yadidaṃ upādānaṃ’’.

๑๐๐. ดูก่อนอานนท์ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย ภพจึงมี’ นั้น เธอพึงทราบความข้อนั้นโดยปริยายแม้นี้ว่า เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย ภพจึงมี เป็นอย่างไร ดูก่อนอานนท์ ก็ถ้าอุปาทานมิได้มีแก่ใครๆ ในที่ไหนๆ โดยประการทั้งปวง โดยอาการทั้งปวง โดยส่วนทั้งหมด กล่าวคือ กามุปาทาน ทิฏฐุปาทาน สีลัพพตุปาทาน หรืออัตตวาทุปาทาน เมื่ออุปาทานไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะอุปาทานดับไป ภพจะพึงปรากฏได้บ้างหรือ” พระอานนท์ทูลตอบว่า “ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ อุปาทานนี้นั่นเทียวเป็นเหตุ เป็นนิทาน เป็นสมุทัย เป็นปัจจัยแห่งภพ ได้แก่อุปาทานนี้

101. ‘‘‘Taṇhāpaccayā upādāna’nti iti kho panetaṃ vuttaṃ tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā taṇhāpaccayā upādānaṃ. Taṇhā ca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, seyyathidaṃ – rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, sabbaso taṇhāya asati taṇhānirodhā api nu kho upādānaṃ paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo upādānassa, yadidaṃ taṇhā’’.

๑๐๑. ดูก่อนอานนท์ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เพราะตัณหาเป็นปัจจัย อุปาทานจึงมี’ นั้น เธอพึงทราบความข้อนั้นโดยปริยายแม้นี้ว่า เพราะตัณหาเป็นปัจจัย อุปาทานจึงมี เป็นอย่างไร ดูก่อนอานนท์ ก็ถ้าตัณหามิได้มีแก่ใครๆ ในที่ไหนๆ โดยประการทั้งปวง โดยอาการทั้งปวง โดยส่วนทั้งหมด กล่าวคือ รูปตัณหา สัททตัณหา คันธตัณหา รสตัณหา โผฏฐัพพตัณหา ธรรมตัณหา เมื่อตัณหาไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะตัณหาดับไป อุปาทานจะพึงปรากฏได้บ้างหรือ” พระอานนท์ทูลตอบว่า “ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ ตัณหานี้นั่นเทียวเป็นเหตุ เป็นนิทาน เป็นสมุทัย เป็นปัจจัยแห่งอุปาทาน ได้แก่ตัณหานี้

102. ‘‘‘Vedanāpaccayā taṇhā’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā vedanāpaccayā taṇhā. Vedanā [Pg.50] ca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, seyyathidaṃ – cakkhusamphassajā vedanā sotasamphassajā vedanā ghānasamphassajā vedanā jivhāsamphassajā vedanā kāyasamphassajā vedanā manosamphassajā vedanā, sabbaso vedanāya asati vedanānirodhā api nu kho taṇhā paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo taṇhāya, yadidaṃ vedanā’’.

๑๐๒. ดูก่อนอานนท์ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เพราะเวทนาเป็นปัจจัย ตัณหาจึงมี’ นั้น เธอพึงทราบความข้อนั้นโดยปริยายแม้นี้ว่า เพราะเวทนาเป็นปัจจัย ตัณหาจึงมี เป็นอย่างไร ดูก่อนอานนท์ ก็ถ้าเวทนามิได้มีแก่ใครๆ ในที่ไหนๆ โดยประการทั้งปวง โดยอาการทั้งปวง โดยส่วนทั้งหมด กล่าวคือ เวทนาเกิดแต่จักขุสัมผัส เวทนาเกิดแต่โสตสัมผัส เวทนาเกิดแต่ฆานสัมผัส เวทนาเกิดแต่ชิวหาสัมผัส เวทนาเกิดแต่กายสัมผัส เวทนาเกิดแต่มโนสัมผัส เมื่อเวทนาไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะเวทนาดับไป ตัณหาจะพึงปรากฏได้บ้างหรือ” พระอานนท์ทูลตอบว่า “ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ เวทนานี้นั่นเทียวเป็นเหตุ เป็นนิทาน เป็นสมุทัย เป็นปัจจัยแห่งตัณหา ได้แก่เวทนานี้

103. ‘‘Iti kho panetaṃ, ānanda, vedanaṃ paṭicca taṇhā, taṇhaṃ paṭicca pariyesanā, pariyesanaṃ paṭicca lābho, lābhaṃ paṭicca vinicchayo, vinicchayaṃ paṭicca chandarāgo, chandarāgaṃ paṭicca ajjhosānaṃ, ajjhosānaṃ paṭicca pariggaho, pariggahaṃ paṭicca macchariyaṃ, macchariyaṃ paṭicca ārakkho. Ārakkhādhikaraṇaṃ daṇḍādānasatthādānakalahaviggahavivādatuvaṃtuvaṃpesuññamusāvādā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti.

๑๐๓. ดูก่อนอานนท์ ด้วยประการฉะนี้แล เพราะอาศัยเวทนา ตัณหาจึงมี เพราะอาศัยตัณหา การแสวงหาจึงมี เพราะอาศัยการแสวงหา การได้จึงมี เพราะอาศัยการได้ การกำหนดจึงมี เพราะอาศัยการกำหนด ฉันทราคะจึงมี เพราะอาศัยฉันทราคะ ความสยบอยู่จึงมี เพราะอาศัยความสยบอยู่ การยึดถือจึงมี เพราะอาศัยการยึดถือ ความตระหนี่จึงมี เพราะอาศัยความตระหนี่ การอารักขาจึงมี เพราะการอารักขาเป็นเหตุ การจับท่อนไม้ การจับศัสตรา การทะเลาะ การแก่งแย่ง การวิวาท การกล่าวว่า ‘มึง มึง’ การส่อเสียด การพูดเท็จ อกุศลธรรมอันลามกเป็นอันมากย่อมเกิดขึ้น

104. ‘‘‘Ārakkhādhikaraṇaṃ daṇḍādānasatthādānakalahaviggahavivādatuvaṃtuvaṃpesuññamusāvādā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavantī’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā ārakkhādhikaraṇaṃ daṇḍādānasatthādānakalahaviggahavivādatuvaṃtuvaṃpesuññamusāvādā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti. Ārakkho ca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, sabbaso ārakkhe asati ārakkhanirodhā api nu kho daṇḍādānasatthādānakalahaviggahavivādatuvaṃtuvaṃpesuññamusāvādā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhaveyyu’’nti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo daṇḍādānasatthādānakalahaviggahavivādatuvaṃtuvaṃpesuññamusāvādānaṃ anekesaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ sambhavāya yadidaṃ ārakkho.

๑๐๔. ดูก่อนอานนท์ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เพราะการอารักขาเป็นเหตุ การจับท่อนไม้ การจับศัสตรา การทะเลาะ การแก่งแย่ง การวิวาท การกล่าวว่า ‘มึง มึง’ การส่อเสียด การพูดเท็จ อกุศลธรรมอันลามกเป็นอันมากย่อมเกิดขึ้น’ นั้น เธอพึงทราบความข้อนั้นโดยปริยายแม้นี้ว่า เพราะการอารักขาเป็นเหตุ การจับท่อนไม้ การจับศัสตรา การทะเลาะ การแก่งแย่ง การวิวาท การกล่าวว่า ‘มึง มึง’ การส่อเสียด การพูดเท็จ อกุศลธรรมอันลามกเป็นอันมากย่อมเกิดขึ้น เป็นอย่างไร ดูก่อนอานนท์ ก็ถ้าการอารักขามิได้มีแก่ใครๆ ในที่ไหนๆ โดยประการทั้งปวง โดยอาการทั้งปวง โดยส่วนทั้งหมด เมื่อการอารักขาไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะการอารักขาดับไป การจับท่อนไม้ การจับศัสตรา การทะเลาะ การแก่งแย่ง การวิวาท การกล่าวว่า ‘มึง มึง’ การส่อเสียด การพูดเท็จ อกุศลธรรมอันลามกเป็นอันมาก จะพึงเกิดขึ้นได้บ้างหรือ” พระอานนท์ทูลตอบว่า “ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ การอารักขานี้นั่นเทียวเป็นเหตุ เป็นนิทาน เป็นสมุทัย เป็นปัจจัยเพื่อความเกิดขึ้นแห่งการจับท่อนไม้ การจับศัสตรา การทะเลาะ การแก่งแย่ง การวิวาท การกล่าวว่า ‘มึง มึง’ การส่อเสียด การพูดเท็จ อกุศลธรรมอันลามกเป็นอันมาก ได้แก่การอารักขานี้

105. ‘‘‘Macchariyaṃ paṭicca ārakkho’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā macchariyaṃ paṭicca ārakkho. Macchariyañca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici[Pg.51], sabbaso macchariye asati macchariyanirodhā api nu kho ārakkho paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo ārakkhassa, yadidaṃ macchariyaṃ’’.

๑๐๕. ดูก่อนอานนท์ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เพราะอาศัยความตระหนี่ จึงมีการระวังรักษา’ ข้อนั้น เธอพึงทราบโดยปริยายแม้นี้ เหมือนดังที่เราจะกล่าวต่อไปนี้ว่า เพราะอาศัยความตระหนี่ จึงมีการระวังรักษา ดูก่อนอานนท์ ก็ถ้าความตระหนี่มิได้มีแก่ใครๆ ในที่ไหนๆ โดยประการทั้งปวง โดยอาการทั้งปวง โดยส่วนทั้งหมดแล้ว เมื่อความตระหนี่ไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะความตระหนี่ดับไป การระวังรักษาจะพึงปรากฏได้บ้างไหม” “ไม่เป็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ ในเรื่องนี้ ความตระหนี่นั่นแหละเป็นเหตุ เป็นนิทาน เป็นสมุทัย เป็นปัจจัยแห่งการระวังรักษา

106. ‘‘‘Pariggahaṃ paṭicca macchariya’nti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā pariggahaṃ paṭicca macchariyaṃ. Pariggaho ca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, sabbaso pariggahe asati pariggahanirodhā api nu kho macchariyaṃ paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo macchariyassa, yadidaṃ pariggaho’’.

๑๐๖. ดูก่อนอานนท์ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เพราะอาศัยการยึดถือเป็นของตน จึงมีความตระหนี่’ ข้อนั้น เธอพึงทราบโดยปริยายแม้นี้ เหมือนดังที่เราจะกล่าวต่อไปนี้ว่า เพราะอาศัยการยึดถือเป็นของตน จึงมีความตระหนี่ ดูก่อนอานนท์ ก็ถ้าการยึดถือเป็นของตนมิได้มีแก่ใครๆ ในที่ไหนๆ โดยประการทั้งปวง โดยอาการทั้งปวง โดยส่วนทั้งหมดแล้ว เมื่อการยึดถือเป็นของตนไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะการยึดถือเป็นของตนดับไป ความตระหนี่จะพึงปรากฏได้บ้างไหม” “ไม่เป็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ ในเรื่องนี้ การยึดถือเป็นของตนนั่นแหละเป็นเหตุ เป็นนิทาน เป็นสมุทัย เป็นปัจจัยแห่งความตระหนี่

107. ‘‘‘Ajjhosānaṃ paṭicca pariggaho’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā ajjhosānaṃ paṭicca pariggaho. Ajjhosānañca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, sabbaso ajjhosāne asati ajjhosānanirodhā api nu kho pariggaho paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo pariggahassa – yadidaṃ ajjhosānaṃ’’.

๑๐๗. ดูก่อนอานนท์ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เพราะอาศัยความสยบอยู่ จึงมีการยึดถือเป็นของตน’ ข้อนั้น เธอพึงทราบโดยปริยายแม้นี้ เหมือนดังที่เราจะกล่าวต่อไปนี้ว่า เพราะอาศัยความสยบอยู่ จึงมีการยึดถือเป็นของตน ดูก่อนอานนท์ ก็ถ้าความสยบอยู่มิได้มีแก่ใครๆ ในที่ไหนๆ โดยประการทั้งปวง โดยอาการทั้งปวง โดยส่วนทั้งหมดแล้ว เมื่อความสยบอยู่ไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะความสยบอยู่ดับไป การยึดถือเป็นของตนจะพึงปรากฏได้บ้างไหม” “ไม่เป็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ ในเรื่องนี้ ความสยบอยู่นั่นแหละเป็นเหตุ เป็นนิทาน เป็นสมุทัย เป็นปัจจัยแห่งการยึดถือเป็นของตน

108. ‘‘‘Chandarāgaṃ paṭicca ajjhosāna’nti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā chandarāgaṃ paṭicca ajjhosānaṃ. Chandarāgo ca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, sabbaso chandarāge asati chandarāganirodhā api nu kho ajjhosānaṃ paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo ajjhosānassa, yadidaṃ chandarāgo’’.

๑๐๘. ดูก่อนอานนท์ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เพราะอาศัยฉันทราคะ จึงมีความสยบอยู่’ ข้อนั้น เธอพึงทราบโดยปริยายแม้นี้ เหมือนดังที่เราจะกล่าวต่อไปนี้ว่า เพราะอาศัยฉันทราคะ จึงมีความสยบอยู่ ดูก่อนอานนท์ ก็ถ้าฉันทราคะมิได้มีแก่ใครๆ ในที่ไหนๆ โดยประการทั้งปวง โดยอาการทั้งปวง โดยส่วนทั้งหมดแล้ว เมื่อฉันทราคะไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะฉันทราคะดับไป ความสยบอยู่จะพึงปรากฏได้บ้างไหม” “ไม่เป็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ ในเรื่องนี้ ฉันทราคะนั่นแหละเป็นเหตุ เป็นนิทาน เป็นสมุทัย เป็นปัจจัยแห่งความสยบอยู่

109. ‘‘‘Vinicchayaṃ paṭicca chandarāgo’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā vinicchayaṃ paṭicca chandarāgo. Vinicchayo ca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, sabbaso vinicchaye asati vinicchayanirodhā api nu kho chandarāgo paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo chandarāgassa, yadidaṃ vinicchayo’’.

๑๐๙. ดูก่อนอานนท์ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เพราะอาศัยการตัดสินใจ จึงมีฉันทราคะ’ ข้อนั้น เธอพึงทราบโดยปริยายแม้นี้ เหมือนดังที่เราจะกล่าวต่อไปนี้ว่า เพราะอาศัยการตัดสินใจ จึงมีฉันทราคะ ดูก่อนอานนท์ ก็ถ้าการตัดสินใจมิได้มีแก่ใครๆ ในที่ไหนๆ โดยประการทั้งปวง โดยอาการทั้งปวง โดยส่วนทั้งหมดแล้ว เมื่อการตัดสินใจไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะการตัดสินใจดับไป ฉันทราคะจะพึงปรากฏได้บ้างไหม” “ไม่เป็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ ในเรื่องนี้ การตัดสินใจนั่นแหละเป็นเหตุ เป็นนิทาน เป็นสมุทัย เป็นปัจจัยแห่งฉันทราคะ

110. ‘‘‘Lābhaṃ [Pg.52] paṭicca vinicchayo’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā lābhaṃ paṭicca vinicchayo. Lābho ca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, sabbaso lābhe asati lābhanirodhā api nu kho vinicchayo paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo vinicchayassa, yadidaṃ lābho’’.

๑๑๐. ดูก่อนอานนท์ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เพราะอาศัยการได้ จึงมีการตัดสินใจ’ ข้อนั้น เธอพึงทราบโดยปริยายแม้นี้ เหมือนดังที่เราจะกล่าวต่อไปนี้ว่า เพราะอาศัยการได้ จึงมีการตัดสินใจ ดูก่อนอานนท์ ก็ถ้าการได้มิได้มีแก่ใครๆ ในที่ไหนๆ โดยประการทั้งปวง โดยอาการทั้งปวง โดยส่วนทั้งหมดแล้ว เมื่อการได้ไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะการได้ดับไป การตัดสินใจจะพึงปรากฏได้บ้างไหม” “ไม่เป็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ ในเรื่องนี้ การได้นั่นแหละเป็นเหตุ เป็นนิทาน เป็นสมุทัย เป็นปัจจัยแห่งการตัดสินใจ

111. ‘‘‘Pariyesanaṃ paṭicca lābho’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā pariyesanaṃ paṭicca lābho. Pariyesanā ca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, sabbaso pariyesanāya asati pariyesanānirodhā api nu kho lābho paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo lābhassa, yadidaṃ pariyesanā’’.

๑๑๑. ดูก่อนอานนท์ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เพราะอาศัยการแสวงหา จึงมีการได้’ ข้อนั้น เธอพึงทราบโดยปริยายแม้นี้ เหมือนดังที่เราจะกล่าวต่อไปนี้ว่า เพราะอาศัยการแสวงหา จึงมีการได้ ดูก่อนอานนท์ ก็ถ้าการแสวงหามิได้มีแก่ใครๆ ในที่ไหนๆ โดยประการทั้งปวง โดยอาการทั้งปวง โดยส่วนทั้งหมดแล้ว เมื่อการแสวงหาไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะการแสวงหาดับไป การได้จะพึงปรากฏได้บ้างไหม” “ไม่เป็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ ในเรื่องนี้ การแสวงหานั่นแหละเป็นเหตุ เป็นนิทาน เป็นสมุทัย เป็นปัจจัยแห่งการได้

112. ‘‘‘Taṇhaṃ paṭicca pariyesanā’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā taṇhaṃ paṭicca pariyesanā. Taṇhā ca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, seyyathidaṃ – kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā, sabbaso taṇhāya asati taṇhānirodhā api nu kho pariyesanā paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo pariyesanāya, yadidaṃ taṇhā. Iti kho, ānanda, ime dve dhammā dvayena vedanāya ekasamosaraṇā bhavanti’’.

๑๑๒. ดูก่อนอานนท์ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เพราะอาศัยตัณหา จึงมีการแสวงหา’ ข้อนั้น เธอพึงทราบโดยปริยายแม้นี้ เหมือนดังที่เราจะกล่าวต่อไปนี้ว่า เพราะอาศัยตัณหา จึงมีการแสวงหา ดูก่อนอานนท์ ก็ถ้าตัณหามิได้มีแก่ใครๆ ในที่ไหนๆ โดยประการทั้งปวง โดยอาการทั้งปวง โดยส่วนทั้งหมดแล้ว คือ กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา เมื่อตัณหาไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะตัณหาดับไป การแสวงหาจะพึงปรากฏได้บ้างไหม” “ไม่เป็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ ในเรื่องนี้ ตัณหานั่นแหละเป็นเหตุ เป็นนิทาน เป็นสมุทัย เป็นปัจจัยแห่งการแสวงหา ดูก่อนอานนท์ ธรรม ๒ ประการนี้แล ย่อมประชุมลงเป็นอันเดียวกันในเวทนาโดยส่วน ๒

113. ‘‘‘Phassapaccayā vedanā’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā ‘phassapaccayā vedanā. Phasso ca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, seyyathidaṃ – cakkhusamphasso sotasamphasso ghānasamphasso jivhāsamphasso kāyasamphasso manosamphasso, sabbaso phasse asati phassanirodhā api nu kho vedanā paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda[Pg.53], eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo vedanāya, yadidaṃ phasso’’.

๑๑๓. ดูก่อนอานนท์ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา’ ข้อนั้น เธอพึงทราบโดยปริยายแม้นี้ เหมือนดังที่เราจะกล่าวต่อไปนี้ว่า เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา ดูก่อนอานนท์ ก็ถ้าผัสสะมิได้มีแก่ใครๆ ในที่ไหนๆ โดยประการทั้งปวง โดยอาการทั้งปวง โดยส่วนทั้งหมดแล้ว คือ จักขุสัมผัส โสตสัมผัส ฆานสัมผัส ชิวหาสัมผัส กายสัมผัส มโนสัมผัส เมื่อผัสสะไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะผัสสะดับไป เวทนาจะพึงปรากฏได้บ้างไหม” “ไม่เป็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ ในเรื่องนี้ ผัสสะนั่นแหละเป็นเหตุ เป็นนิทาน เป็นสมุทัย เป็นปัจจัยแห่งเวทนา

114. ‘‘‘Nāmarūpapaccayā phasso’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā nāmarūpapaccayā phasso. Yehi, ānanda, ākārehi yehi liṅgehi yehi nimittehi yehi uddesehi nāmakāyassa paññatti hoti, tesu ākāresu tesu liṅgesu tesu nimittesu tesu uddesesu asati api nu kho rūpakāye adhivacanasamphasso paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Yehi, ānanda, ākārehi yehi liṅgehi yehi nimittehi yehi uddesehi rūpakāyassa paññatti hoti, tesu ākāresu…pe… tesu uddesesu asati api nu kho nāmakāye paṭighasamphasso paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Yehi, ānanda, ākārehi…pe… yehi uddesehi nāmakāyassa ca rūpakāyassa ca paññatti hoti, tesu ākāresu…pe… tesu uddesesu asati api nu kho adhivacanasamphasso vā paṭighasamphasso vā paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Yehi, ānanda, ākārehi…pe… yehi uddesehi nāmarūpassa paññatti hoti, tesu ākāresu …pe… tesu uddesesu asati api nu kho phasso paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo phassassa, yadidaṃ nāmarūpaṃ’’.

๑๑๔. “ดูก่อนอานนท์ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เพราะนามรูปเป็นปัจจัย ผัสสะจึงมี’ ข้อนั้น เธอพึงทราบโดยปริยายแม้นี้ว่า เพราะนามรูปเป็นปัจจัย ผัสสะจึงมี เป็นอย่างไร ดูก่อนอานนท์ การบัญญัตินามกายย่อมมีได้ ด้วยอาการเหล่าใด ด้วยลักษณะเหล่าใด ด้วยนิมิตเหล่าใด ด้วยอุเทศเหล่าใด เมื่ออาการ ลักษณะ นิมิต และอุเทศเหล่านั้นไม่มีอยู่ อธิวจนสัมผัสจะพึงปรากฏในรูปกายได้บ้างหรือไม่” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ การบัญญัติรูปกายย่อมมีได้ ด้วยอาการเหล่าใด ด้วยลักษณะเหล่าใด ด้วยนิมิตเหล่าใด ด้วยอุเทศเหล่าใด เมื่ออาการ...อุเทศเหล่านั้นไม่มีอยู่ ปฏิฆสัมผัสจะพึงปรากฏในนามกายได้บ้างหรือไม่” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ การบัญญัตินามกายและรูปกายย่อมมีได้ ด้วยอาการ...อุเทศเหล่าใด เมื่ออาการ...อุเทศเหล่านั้นไม่มีอยู่ อธิวจนสัมผัสหรือปฏิฆสัมผัสจะพึงปรากฏได้บ้างหรือไม่” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ การบัญญัตินามรูปย่อมมีได้ ด้วยอาการ...อุเทศเหล่าใด เมื่ออาการ...อุเทศเหล่านั้นไม่มีอยู่ ผัสสะจะพึงปรากฏได้บ้างหรือไม่” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละในศาสนานี้ เหตุนี้ นิทานนี้ สมุทัยนี้ ปัจจัยนี้แห่งผัสสะ ก็คือนามรูปนั่นเอง”

115. ‘‘‘Viññāṇapaccayā nāmarūpa’nti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ. Viññāṇañca hi, ānanda, mātukucchismiṃ na okkamissatha, api nu kho nāmarūpaṃ mātukucchismiṃ samuccissathā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Viññāṇañca hi, ānanda, mātukucchismiṃ okkamitvā vokkamissatha, api nu kho nāmarūpaṃ itthattāya abhinibbattissathā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Viññāṇañca hi, ānanda, daharasseva sato vocchijjissatha kumārakassa vā kumārikāya vā, api nu kho nāmarūpaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjissathā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo nāmarūpassa – yadidaṃ viññāṇaṃ’’.

๑๑๕. “ดูก่อนอานนท์ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย นามรูปจึงมี’ ข้อนั้น เธอพึงทราบโดยปริยายแม้นี้ว่า เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย นามรูปจึงมี เป็นอย่างไร ดูก่อนอานนท์ ก็ถ้าวิญญาณจักไม่หยั่งลงในครรภ์ของมารดา นามรูปจะพึงก่อตัวขึ้นในครรภ์ของมารดาได้บ้างหรือไม่” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ ก็ถ้าวิญญาณหยั่งลงในครรภ์ของมารดาแล้วจักสลายไป นามรูปจะพึงบังเกิดเพื่อความเป็นอย่างนี้ได้บ้างหรือไม่” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ ก็ถ้าวิญญาณของกุมารหรือกุมารีผู้ยังเยาว์วัยอยู่ จักขาดสูญไป นามรูปจะพึงถึงความเจริญ ความงอกงาม ความไพบูลย์ได้บ้างหรือไม่” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละในศาสนานี้ เหตุนี้ นิทานนี้ สมุทัยนี้ ปัจจัยนี้แห่งนามรูป ก็คือวิญญาณนั่นเอง”

116. ‘‘‘Nāmarūpapaccayā [Pg.54] viññāṇa’nti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā nāmarūpapaccayā viññāṇaṃ. Viññāṇañca hi, ānanda, nāmarūpe patiṭṭhaṃ na labhissatha, api nu kho āyatiṃ jātijarāmaraṇaṃ dukkhasamudayasambhavo paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo viññāṇassa yadidaṃ nāmarūpaṃ. Ettāvatā kho, ānanda, jāyetha vā jīyetha vā mīyetha vā cavetha vā upapajjetha vā. Ettāvatā adhivacanapatho, ettāvatā niruttipatho, ettāvatā paññattipatho, ettāvatā paññāvacaraṃ, ettāvatā vaṭṭaṃ vattati itthattaṃ paññāpanāya yadidaṃ nāmarūpaṃ saha viññāṇena aññamaññapaccayatā pavattati.

๑๑๖. “ดูก่อนอานนท์ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เพราะนามรูปเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี’ ข้อนั้น เธอพึงทราบโดยปริยายแม้นี้ว่า เพราะนามรูปเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี เป็นอย่างไร ดูก่อนอานนท์ ก็ถ้าวิญญาณจักไม่ได้ที่ตั้งในนามรูปแล้วไซร้ ความบังเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ คือ ชาติ ชรา มรณะ ต่อไปในเบื้องหน้า จะพึงปรากฏได้บ้างหรือไม่” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละในศาสนานี้ เหตุนี้ นิทานนี้ สมุทัยนี้ ปัจจัยนี้แห่งวิญญาณ ก็คือนามรูปนั่นเอง ดูก่อนอานนท์ สัตว์ย่อมเกิดบ้าง แก่บ้าง ตายบ้าง จุติบ้าง อุบัติบ้าง ก็ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ทางแห่งชื่อก็มีเพียงเท่านี้ ทางแห่งนิรุกติก็มีเพียงเท่านี้ ทางแห่งบัญญัติก็มีเพียงเท่านี้ วิสัยแห่งปัญญาก็มีเพียงเท่านี้ วัฏฏะย่อมเป็นไปเพื่อบัญญัติภาวะของความเป็นอย่างนี้ ก็ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ คือ นามรูปพร้อมด้วยวิญญาณ ย่อมเป็นไปด้วยภาวะที่มีความเป็นปัจจัยแก่กันและกัน”

Attapaññatti

อัตตบัญญัติ

117. ‘‘Kittāvatā ca, ānanda, attānaṃ paññapento paññapeti? Rūpiṃ vā hi, ānanda, parittaṃ attānaṃ paññapento paññapeti – ‘‘rūpī me paritto attā’’ti. Rūpiṃ vā hi, ānanda, anantaṃ attānaṃ paññapento paññapeti – ‘rūpī me ananto attā’ti. Arūpiṃ vā hi, ānanda, parittaṃ attānaṃ paññapento paññapeti – ‘arūpī me paritto attā’ti. Arūpiṃ vā hi, ānanda, anantaṃ attānaṃ paññapento paññapeti – ‘arūpī me ananto attā’ti.

๑๑๗. “ดูก่อนอานนท์ บุคคลเมื่อจะบัญญัติอัตตา ย่อมบัญญัติด้วยเหตุเพียงเท่าไร ดูก่อนอานนท์ บุคคลเมื่อจะบัญญัติอัตตาว่ามีรูปและมีประมาณน้อย ย่อมบัญญัติว่า ‘อัตตาของเรามีรูป มีประมาณน้อย’ หรือเมื่อจะบัญญัติอัตตาว่ามีรูปและไม่มีประมาณ ย่อมบัญญัติว่า ‘อัตตาของเรามีรูป ไม่มีประมาณ’ หรือเมื่อจะบัญญัติอัตตาว่าไม่มีรูปและมีประมาณน้อย ย่อมบัญญัติว่า ‘อัตตาของเราไม่มีรูป มีประมาณน้อย’ หรือเมื่อจะบัญญัติอัตตาว่าไม่มีรูปและไม่มีประมาณ ย่อมบัญญัติว่า ‘อัตตาของเราไม่มีรูป ไม่มีประมาณ’”

118. ‘‘Tatrānanda, yo so rūpiṃ parittaṃ attānaṃ paññapento paññapeti. Etarahi vā so rūpiṃ parittaṃ attānaṃ paññapento paññapeti, tattha bhāviṃ vā so rūpiṃ parittaṃ attānaṃ paññapento paññapeti, ‘atathaṃ vā pana santaṃ tathattāya upakappessāmī’ti iti vā panassa hoti. Evaṃ santaṃ kho, ānanda, rūpiṃ parittattānudiṭṭhi anusetīti iccālaṃ vacanāya.

๑๑๘. “ดูก่อนอานนท์ บรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลใดบัญญัติอัตตาว่ามีรูปและมีประมาณน้อย เขาย่อมบัญญัติอัตตาว่ามีรูปและมีประมาณน้อยในบัดนี้ หรือบัญญัติอัตตาว่ามีรูปและมีประมาณน้อยจักมีในภพหน้า หรือเขามีความดำริอย่างนี้ว่า ‘เราจักน้อมนำอัตตาที่ยังไม่เป็นอย่างนั้นให้เป็นอย่างนั้น’ ดูก่อนอานนท์ เมื่อเป็นเช่นนี้ ควรจะกล่าวได้ว่า อนุสัยคือทิฏฐิว่าอัตตามีรูปและมีประมาณน้อย ย่อมนอนเนื่องอยู่ในสันดานของบุคคลนั้น”

‘‘Tatrānanda, yo so rūpiṃ anantaṃ attānaṃ paññapento paññapeti. Etarahi vā so rūpiṃ anantaṃ attānaṃ paññapento paññapeti, tattha bhāviṃ vā so rūpiṃ anantaṃ attānaṃ paññapento paññapeti, ‘atathaṃ vā pana [Pg.55] santaṃ tathattāya upakappessāmī’ti iti vā panassa hoti. Evaṃ santaṃ kho, ānanda, rūpiṃ anantattānudiṭṭhi anusetīti iccālaṃ vacanāya.

“ดูก่อนอานนท์ บรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลใดบัญญัติอัตตาว่ามีรูปและไม่มีประมาณ เขาย่อมบัญญัติอัตตาว่ามีรูปและไม่มีประมาณในบัดนี้ หรือบัญญัติอัตตาว่ามีรูปและไม่มีประมาณจักมีในภพหน้า หรือเขามีความดำริอย่างนี้ว่า ‘เราจักน้อมนำอัตตาที่ยังไม่เป็นอย่างนั้นให้เป็นอย่างนั้น’ ดูก่อนอานนท์ เมื่อเป็นเช่นนี้ ควรจะกล่าวได้ว่า อนุสัยคือทิฏฐิว่าอัตตามีรูปและไม่มีประมาณ ย่อมนอนเนื่องอยู่ในสันดานของบุคคลนั้น”

‘‘Tatrānanda, yo so arūpiṃ parittaṃ attānaṃ paññapento paññapeti. Etarahi vā so arūpiṃ parittaṃ attānaṃ paññapento paññapeti, tattha bhāviṃ vā so arūpiṃ parittaṃ attānaṃ paññapento paññapeti, ‘atathaṃ vā pana santaṃ tathattāya upakappessāmī’ti iti vā panassa hoti. Evaṃ santaṃ kho, ānanda, arūpiṃ parittattānudiṭṭhi anusetīti iccālaṃ vacanāya.

“ดูก่อนอานนท์ บรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลใดบัญญัติอัตตาว่าไม่มีรูปและมีประมาณน้อย เขาย่อมบัญญัติอัตตาว่าไม่มีรูปและมีประมาณน้อยในบัดนี้ หรือบัญญัติอัตตาว่าไม่มีรูปและมีประมาณน้อยจักมีในภพหน้า หรือเขามีความดำริอย่างนี้ว่า ‘เราจักน้อมนำอัตตาที่ยังไม่เป็นอย่างนั้นให้เป็นอย่างนั้น’ ดูก่อนอานนท์ เมื่อเป็นเช่นนี้ ควรจะกล่าวได้ว่า อนุสัยคือทิฏฐิว่าอัตตาไม่มีรูปและมีประมาณน้อย ย่อมนอนเนื่องอยู่ในสันดานของบุคคลนั้น”

‘‘Tatrānanda, yo so arūpiṃ anantaṃ attānaṃ paññapento paññapeti. Etarahi vā so arūpiṃ anantaṃ attānaṃ paññapento paññapeti, tattha bhāviṃ vā so arūpiṃ anantaṃ attānaṃ paññapento paññapeti, ‘atathaṃ vā pana santaṃ tathattāya upakappessāmī’ti iti vā panassa hoti. Evaṃ santaṃ kho, ānanda, arūpiṃ anantattānudiṭṭhi anusetīti iccālaṃ vacanāya. Ettāvatā kho, ānanda, attānaṃ paññapento paññapeti.

ดูก่อนอานนท์ ในบุคคล ๔ จำพวกนั้น บุคคลใดบัญญัติอัตตาที่ไม่มีรูป ไม่มีที่สุดอยู่ บุคคลนั้นย่อมบัญญัติอัตตาที่ไม่มีรูป ไม่มีที่สุดในบัดนี้บ้าง หรือบัญญัติอัตตาที่ไม่มีรูป ไม่มีที่สุดที่จะพึงมีในภพหน้าบ้าง หรือเขาย่อมมีความดำริอย่างนี้ว่า ‘เราจักน้อมสิ่งที่ไม่เป็นจริงให้เป็นจริง’ ดูก่อนอานนท์ เมื่อเป็นเช่นนั้น ควรกล่าวได้ว่า ‘ทิฏฐิว่าอัตตาไม่มีรูป ไม่มีที่สุด ย่อมนอนเนื่องอยู่ในสันดาน’ ดูก่อนอานนท์ บุคคลผู้บัญญัติอัตตาย่อมบัญญัติด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล

Naattapaññatti

นอัตตบัญญัติ

119. ‘‘Kittāvatā ca, ānanda, attānaṃ na paññapento na paññapeti? Rūpiṃ vā hi, ānanda, parittaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti – ‘rūpī me paritto attā’ti. Rūpiṃ vā hi, ānanda, anantaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti – ‘rūpī me ananto attā’ti. Arūpiṃ vā hi, ānanda, parittaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti – ‘arūpī me paritto attā’ti. Arūpiṃ vā hi, ānanda, anantaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti – ‘arūpī me ananto attā’ti.

๑๑๙. ดูก่อนอานนท์ บุคคลผู้ไม่บัญญัติอัตตา ย่อมไม่บัญญัติด้วยเหตุเพียงเท่าไร ดูก่อนอานนท์ บุคคลผู้ไม่บัญญัติอัตตาว่ามีรูป มีส่วนน้อย ย่อมไม่บัญญัติว่า ‘อัตตาของเรามีรูป มีส่วนน้อย’ บุคคลผู้ไม่บัญญัติอัตตาว่ามีรูป ไม่มีที่สุด ย่อมไม่บัญญัติว่า ‘อัตตาของเรามีรูป ไม่มีที่สุด’ บุคคลผู้ไม่บัญญัติอัตตาว่าไม่มีรูป มีส่วนน้อย ย่อมไม่บัญญัติว่า ‘อัตตาของเราไม่มีรูป มีส่วนน้อย’ บุคคลผู้ไม่บัญญัติอัตตาว่าไม่มีรูป ไม่มีที่สุด ย่อมไม่บัญญัติว่า ‘อัตตาของเราไม่มีรูป ไม่มีที่สุด’

120. ‘‘Tatrānanda, yo so rūpiṃ parittaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti. Etarahi vā so rūpiṃ parittaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti, tattha bhāviṃ vā so rūpiṃ parittaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti, ‘atathaṃ vā pana santaṃ tathattāya upakappessāmī’ti iti vā panassa na hoti. Evaṃ santaṃ kho, ānanda, rūpiṃ parittattānudiṭṭhi nānusetīti iccālaṃ vacanāya.

๑๒๐. ดูก่อนอานนท์ ในบุคคล ๔ จำพวกนั้น บุคคลใดไม่บัญญัติอัตตาว่ามีรูป มีส่วนน้อยอยู่ บุคคลนั้นย่อมไม่บัญญัติอัตตาว่ามีรูป มีส่วนน้อยในบัดนี้บ้าง หรือไม่บัญญัติอัตตาว่ามีรูป มีส่วนน้อยที่จะพึงมีในภพหน้าบ้าง และเขาย่อมไม่มีความดำริอย่างนี้ว่า ‘เราจักน้อมสิ่งที่ไม่เป็นจริงให้เป็นจริง’ ดูก่อนอานนท์ เมื่อเป็นเช่นนั้น ควรกล่าวได้ว่า ‘ทิฏฐิว่าอัตตามีรูป มีส่วนน้อย ย่อมไม่นอนเนื่องอยู่ในสันดาน’

‘‘Tatrānanda[Pg.56], yo so rūpiṃ anantaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti. Etarahi vā so rūpiṃ anantaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti, tattha bhāviṃ vā so rūpiṃ anantaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti, ‘atathaṃ vā pana santaṃ tathattāya upakappessāmī’ti iti vā panassa na hoti. Evaṃ santaṃ kho, ānanda, rūpiṃ anantattānudiṭṭhi nānusetīti iccālaṃ vacanāya.

ดูก่อนอานนท์ ในบุคคล ๔ จำพวกนั้น บุคคลใดไม่บัญญัติอัตตาว่ามีรูป ไม่มีที่สุดอยู่ บุคคลนั้นย่อมไม่บัญญัติอัตตาว่ามีรูป ไม่มีที่สุดในบัดนี้บ้าง หรือไม่บัญญัติอัตตาว่ามีรูป ไม่มีที่สุดที่จะพึงมีในภพหน้าบ้าง และเขาย่อมไม่มีความดำริอย่างนี้ว่า ‘เราจักน้อมสิ่งที่ไม่เป็นจริงให้เป็นจริง’ ดูก่อนอานนท์ เมื่อเป็นเช่นนั้น ควรกล่าวได้ว่า ‘ทิฏฐิว่าอัตตามีรูป ไม่มีที่สุด ย่อมไม่นอนเนื่องอยู่ในสันดาน’

‘‘Tatrānanda, yo so arūpiṃ parittaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti. Etarahi vā so arūpiṃ parittaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti, tattha bhāviṃ vā so arūpiṃ parittaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti, ‘atathaṃ vā pana santaṃ tathattāya upakappessāmī’ti iti vā panassa na hoti. Evaṃ santaṃ kho, ānanda, arūpiṃ parittattānudiṭṭhi nānusetīti iccālaṃ vacanāya.

ดูก่อนอานนท์ ในบุคคล ๔ จำพวกนั้น บุคคลใดไม่บัญญัติอัตตาว่าไม่มีรูป มีส่วนน้อยอยู่ บุคคลนั้นย่อมไม่บัญญัติอัตตาว่าไม่มีรูป มีส่วนน้อยในบัดนี้บ้าง หรือไม่บัญญัติอัตตาว่าไม่มีรูป มีส่วนน้อยที่จะพึงมีในภพหน้าบ้าง และเขาย่อมไม่มีความดำริอย่างนี้ว่า ‘เราจักน้อมสิ่งที่ไม่เป็นจริงให้เป็นจริง’ ดูก่อนอานนท์ เมื่อเป็นเช่นนั้น ควรกล่าวได้ว่า ‘ทิฏฐิว่าอัตตาไม่มีรูป มีส่วนน้อย ย่อมไม่นอนเนื่องอยู่ในสันดาน’

‘‘Tatrānanda, yo so arūpiṃ anantaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti. Etarahi vā so arūpiṃ anantaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti, tattha bhāviṃ vā so arūpiṃ anantaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti, ‘atathaṃ vā pana santaṃ tathattāya upakappessāmī’ti iti vā panassa na hoti. Evaṃ santaṃ kho, ānanda, arūpiṃ anantattānudiṭṭhi nānusetīti iccālaṃ vacanāya. Ettāvatā kho, ānanda, attānaṃ na paññapento na paññapeti.

ดูก่อนอานนท์ ในบุคคล ๔ จำพวกนั้น บุคคลใดไม่บัญญัติอัตตาว่าไม่มีรูป ไม่มีที่สุดอยู่ บุคคลนั้นย่อมไม่บัญญัติอัตตาว่าไม่มีรูป ไม่มีที่สุดในบัดนี้บ้าง หรือไม่บัญญัติอัตตาว่าไม่มีรูป ไม่มีที่สุดที่จะพึงมีในภพหน้าบ้าง และเขาย่อมไม่มีความดำริอย่างนี้ว่า ‘เราจักน้อมสิ่งที่ไม่เป็นจริงให้เป็นจริง’ ดูก่อนอานนท์ เมื่อเป็นเช่นนั้น ควรกล่าวได้ว่า ‘ทิฏฐิว่าอัตตาไม่มีรูป ไม่มีที่สุด ย่อมไม่นอนเนื่องอยู่ในสันดาน’ ดูก่อนอานนท์ บุคคลผู้ไม่บัญญัติอัตตา ย่อมไม่บัญญัติด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล

Attasamanupassanā

อัตตสมนุปัสสนา

121. ‘‘Kittāvatā ca, ānanda, attānaṃ samanupassamāno samanupassati? Vedanaṃ vā hi, ānanda, attānaṃ samanupassamāno samanupassati – ‘vedanā me attā’ti. ‘Na heva kho me vedanā attā, appaṭisaṃvedano me attā’ti iti vā hi, ānanda, attānaṃ samanupassamāno samanupassati. ‘Na heva kho me vedanā attā, nopi appaṭisaṃvedano me attā, attā me vediyati, vedanādhammo hi me attā’ti iti vā hi, ānanda, attānaṃ samanupassamāno samanupassati.

๑๒๑. ดูก่อนอานนท์ บุคคลผู้ตามเห็นอัตตา ย่อมตามเห็นด้วยเหตุเพียงเท่าไร ดูก่อนอานนท์ บุคคลผู้ตามเห็นอัตตา ย่อมตามเห็นเวทนาว่าเป็นอัตตาว่า ‘เวทนาเป็นอัตตาของเรา’ ดูก่อนอานนท์ หรือว่าบุคคลผู้ตามเห็นอัตตา ย่อมตามเห็นอย่างนี้ว่า ‘เวทนาไม่ใช่อัตตาของเรา อัตตาของเราไม่มีการเสวยอารมณ์’ ดูก่อนอานนท์ หรือว่าบุคคลผู้ตามเห็นอัตตา ย่อมตามเห็นอย่างนี้ว่า ‘เวทนาไม่ใช่อัตตาของเรา อัตตาของเราไม่มีการเสวยอารมณ์ก็หามิได้ อัตตาของเราย่อมเสวยอารมณ์ เพราะอัตตาของเรามีเวทนาเป็นธรรมดา’

122. ‘‘Tatrānanda, yo so evamāha – ‘vedanā me attā’ti, so evamassa vacanīyo – ‘tisso kho imā, āvuso, vedanā – sukhā vedanā dukkhā vedanā adukkhamasukhā vedanā. Imāsaṃ kho tvaṃ tissannaṃ [Pg.57] vedanānaṃ katamaṃ attato samanupassasī’ti? Yasmiṃ, ānanda, samaye sukhaṃ vedanaṃ vedeti, neva tasmiṃ samaye dukkhaṃ vedanaṃ vedeti, na adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedeti; sukhaṃyeva tasmiṃ samaye vedanaṃ vedeti. Yasmiṃ, ānanda, samaye dukkhaṃ vedanaṃ vedeti, neva tasmiṃ samaye sukhaṃ vedanaṃ vedeti, na adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedeti; dukkhaṃyeva tasmiṃ samaye vedanaṃ vedeti. Yasmiṃ, ānanda, samaye adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedeti, neva tasmiṃ samaye sukhaṃ vedanaṃ vedeti, na dukkhaṃ vedanaṃ vedeti; adukkhamasukhaṃyeva tasmiṃ samaye vedanaṃ vedeti.

๑๒๒. ดูก่อนอานนท์ ในบุคคล ๓ จำพวกนั้น บุคคลใดกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เวทนาเป็นอัตตาของเรา’ บุคคลนั้นพึงถูกถามอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส เวทนา ๓ อย่างนี้ คือ สุขเวทนา ทุกขเวทนา อทุกขมสุขเวทนา ท่านตามเห็นเวทนาชนิดไหนในเวทนา ๓ อย่างนี้ว่าเป็นอัตตา’ ดูก่อนอานนท์ ในสมัยใด บุคคลเสวยสุขเวทนา ในสมัยนั้น เขาย่อมไม่เสวยทุกขเวทนา ไม่เสวยอทุกขมสุขเวทนา ในสมัยนั้น เขาย่อมเสวยแต่สุขเวทนาเท่านั้น ดูก่อนอานนท์ ในสมัยใด บุคคลเสวยทุกขเวทนา ในสมัยนั้น เขาย่อมไม่เสวยสุขเวทนา ไม่เสวยอทุกขมสุขเวทนา ในสมัยนั้น เขาย่อมเสวยแต่ทุกขเวทนาเท่านั้น ดูก่อนอานนท์ ในสมัยใด บุคคลเสวยอทุกขมสุขเวทนา ในสมัยนั้น เขาย่อมไม่เสวยสุขเวทนา ไม่เสวยทุกขเวทนา ในสมัยนั้น เขาย่อมเสวยแต่อทุกขมสุขเวทนาเท่านั้น

123. ‘‘Sukhāpi kho, ānanda, vedanā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammā. Dukkhāpi kho, ānanda, vedanā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammā. Adukkhamasukhāpi kho, ānanda, vedanā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammā. Tassa sukhaṃ vedanaṃ vediyamānassa ‘eso me attā’ti hoti. Tassāyeva sukhāya vedanāya nirodhā ‘byagā me attā’ti hoti. Dukkhaṃ vedanaṃ vediyamānassa ‘eso me attā’ti hoti. Tassāyeva dukkhāya vedanāya nirodhā ‘byagā me attā’ti hoti. Adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vediyamānassa ‘eso me attā’ti hoti. Tassāyeva adukkhamasukhāya vedanāya nirodhā ‘byagā me attā’ti hoti. Iti so diṭṭheva dhamme aniccasukhadukkhavokiṇṇaṃ uppādavayadhammaṃ attānaṃ samanupassamāno samanupassati, yo so evamāha – ‘vedanā me attā’ti. Tasmātihānanda, etena petaṃ nakkhamati – ‘vedanā me attā’ti samanupassituṃ.

๑๒๓. “ดูก่อนอานนท์ แม้สุขเวทนาก็ไม่เที่ยง เป็นสิ่งที่ปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความจางคลายเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา ดูก่อนอานนท์ แม้ทุกขเวทนาก็ไม่เที่ยง เป็นสิ่งที่ปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความจางคลายเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา ดูก่อนอานนท์ แม้อทุกขมสุขเวทนาก็ไม่เที่ยง เป็นสิ่งที่ปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความจางคลายเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา เมื่อบุคคลนั้นเสวยสุขเวทนาอยู่ ย่อมมีความเห็นว่า ‘นี่เป็นอัตตาของเรา’ เพราะสุขเวทนานั้นแหละดับไป จึงมีความคิดว่า ‘อัตตาของเราพินาศไปแล้ว’ เมื่อเสวยทุกขเวทนาอยู่ ย่อมมีความเห็นว่า ‘นี่เป็นอัตตาของเรา’ เพราะทุกขเวทนานั้นแหละดับไป จึงมีความคิดว่า ‘อัตตาของเราพินาศไปแล้ว’ เมื่อเสวยอทุกขมสุขเวทนาอยู่ ย่อมมีความเห็นว่า ‘นี่เป็นอัตตาของเรา’ เพราะอทุกขมสุขเวทนานั้นแหละดับไป จึงมีความคิดว่า ‘อัตตาของเราพินาศไปแล้ว’ ด้วยเหตุนี้ ผู้ที่กล่าวอย่างนี้ว่า ‘เวทนาเป็นอัตตาของเรา’ ชื่อว่าย่อมตามเห็นอัตตาซึ่งไม่เที่ยง เจือปนด้วยสุขและทุกข์ มีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาในปัจจุบันทีเดียว ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ การตามเห็นว่า ‘เวทนาเป็นอัตตาของเรา’ จึงไม่สมควรด้วยเหตุนี้”

124. ‘‘Tatrānanda, yo so evamāha – ‘na heva kho me vedanā attā, appaṭisaṃvedano me attā’ti, so evamassa vacanīyo – ‘yattha panāvuso, sabbaso vedayitaṃ natthi api nu kho, tattha ‘‘ayamahamasmī’’ti siyā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, etena petaṃ nakkhamati – ‘na heva kho me vedanā attā, appaṭisaṃvedano me attā’ti samanupassituṃ.

๑๒๔. “ดูก่อนอานนท์ ในบุคคล ๓ จำพวกนั้น ผู้ใดกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เวทนาไม่ใช่อัตตาของเราเลย อัตตาของเราไม่มีการเสวยอารมณ์’ ผู้นั้นพึงถูกกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส ในที่ใด ไม่มีการเสวยอารมณ์โดยประการทั้งปวงเลย ในที่นั้น จะพึงมีความยึดถือว่า ‘เรามีอยู่’ ได้ละหรือ’ (พระอานนท์ทูลตอบว่า) ‘ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า’ (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) ‘ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ การตามเห็นว่า ‘เวทนาไม่ใช่อัตตาของเราเลย อัตตาของเราไม่มีการเสวยอารมณ์’ จึงไม่สมควรด้วยเหตุนี้’”

125. ‘‘Tatrānanda[Pg.58], yo so evamāha – ‘na heva kho me vedanā attā, nopi appaṭisaṃvedano me attā, attā me vediyati, vedanādhammo hi me attā’ti. So evamassa vacanīyo – vedanā ca hi, āvuso, sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ aparisesā nirujjheyyuṃ. Sabbaso vedanāya asati vedanānirodhā api nu kho tattha ‘ayamahamasmī’ti siyā’’ti? ‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, etena petaṃ nakkhamati – ‘‘na heva kho me vedanā attā, nopi appaṭisaṃvedano me attā, attā me vediyati, vedanādhammo hi me attā’ti samanupassituṃ.

๑๒๕. “ดูก่อนอานนท์ ในบุคคล ๓ จำพวกนั้น ผู้ใดกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เวทนาไม่ใช่อัตตาของเราเลย และอัตตาของเราไม่มีการเสวยอารมณ์ก็หาไม่ อัตตาของเราย่อมเสวยอารมณ์ เพราะอัตตาของเรามีเวทนาเป็นธรรมดา’ ผู้นั้นพึงถูกกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส ก็ถ้าเวทนาทั้งหลายพึงดับไปโดยไม่เหลือ โดยประการทั้งปวง โดยอาการทั้งปวง เมื่อไม่มีเวทนาโดยประการทั้งปวง เพราะเวทนาดับไป ในที่นั้น จะพึงมีความยึดถือว่า ‘เรามีอยู่’ ได้ละหรือ’ (พระอานนท์ทูลตอบว่า) ‘ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า’ (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) ‘ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ การตามเห็นว่า ‘เวทนาไม่ใช่อัตตาของเราเลย และอัตตาของเราไม่มีการเสวยอารมณ์ก็หาไม่ อัตตาของเราย่อมเสวยอารมณ์ เพราะอัตตาของเรามีเวทนาเป็นธรรมดา’ จึงไม่สมควรด้วยเหตุนี้’”

126. ‘‘Yato kho, ānanda, bhikkhu neva vedanaṃ attānaṃ samanupassati, nopi appaṭisaṃvedanaṃ attānaṃ samanupassati, nopi ‘attā me vediyati, vedanādhammo hi me attā’ti samanupassati. So evaṃ na samanupassanto na ca kiñci loke upādiyati, anupādiyaṃ na paritassati, aparitassaṃ paccattaññeva parinibbāyati, ‘khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāti. Evaṃ vimuttacittaṃ kho, ānanda, bhikkhuṃ yo evaṃ vadeyya – ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā itissa diṭṭhī’ti, tadakallaṃ. ‘Na hoti tathāgato paraṃ maraṇā itissa diṭṭhī’ti, tadakallaṃ. ‘Hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā itissa diṭṭhī’ti, tadakallaṃ. ‘Neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā itissa diṭṭhī’ti, tadakallaṃ. Taṃ kissa hetu? Yāvatā, ānanda, adhivacanaṃ yāvatā adhivacanapatho, yāvatā nirutti yāvatā niruttipatho, yāvatā paññatti yāvatā paññattipatho, yāvatā paññā yāvatā paññāvacaraṃ, yāvatā vaṭṭaṃ, yāvatā vaṭṭati, tadabhiññāvimutto bhikkhu, tadabhiññāvimuttaṃ bhikkhuṃ ‘na jānāti na passati itissa diṭṭhī’ti, tadakallaṃ.

๑๒๖. “ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุที่ภิกษุไม่ตามเห็นเวทนาว่าเป็นอัตตา ไม่ตามเห็นสิ่งที่ไม่เสวยอารมณ์ว่าเป็นอัตตา และไม่ตามเห็นว่า ‘อัตตาของเราย่อมเสวยอารมณ์ เพราะอัตตาของเรามีเวทนาเป็นธรรมดา’ เธอเมื่อไม่ตามเห็นอย่างนี้ ย่อมไม่ยึดมั่นอะไรๆ ในโลก เมื่อไม่ยึดมั่น ย่อมไม่สะทกสะท้าน เมื่อไม่สะทกสะท้าน ย่อมปรินิพพานเฉพาะตนทีเดียว ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดูก่อนอานนท์ ผู้ใดพึงกล่าวถึงภิกษุผู้มีจิตหลุดพ้นอย่างนี้ว่า ‘ตถาคตย่อมมีอยู่หลังแต่ความตาย ทิฏฐิของภิกษุนั้นเป็นอย่างนี้’ คำกล่าวนั้นไม่สมควร (หรือกล่าวว่า) ‘ตถาคตย่อมไม่มีอยู่หลังแต่ความตาย ทิฏฐิของภิกษุนั้นเป็นอย่างนี้’ คำกล่าวนั้นไม่สมควร (หรือกล่าวว่า) ‘ตถาคตย่อมมีอยู่และไม่มีอยู่หลังแต่ความตาย ทิฏฐิของภิกษุนั้นเป็นอย่างนี้’ คำกล่าวนั้นไม่สมควร (หรือกล่าวว่า) ‘ตถาคตย่อมมีอยู่ก็หามิได้ ไม่มีอยู่ก็หามิได้หลังแต่ความตาย ทิฏฐิของภิกษุนั้นเป็นอย่างนี้’ คำกล่าวนั้นไม่สมควร ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าอานนท์ คำพูด คำพูดที่เป็นทางแห่งคำพูด ภาษา ภาษาที่เป็นทางแห่งภาษา บัญญัติ บัญญัติที่เป็นทางแห่งบัญญัติ ปัญญา ปัญญาที่เป็นแดนโคจรแห่งปัญญา วัฏฏะ การหมุนเวียนของวัฏฏะ มีประมาณเท่าใด ภิกษุเป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะรู้ยิ่งซึ่งธรรมนั้น การกล่าวถึงภิกษุผู้หลุดพ้นแล้วเพราะรู้ยิ่งซึ่งธรรมนั้นว่า ‘ไม่รู้ ไม่เห็น ทิฏฐิของภิกษุนั้นเป็นอย่างนี้’ คำกล่าวนั้นไม่สมควร”

Satta viññāṇaṭṭhiti

วิญญาณฐิติ ๗ ประการ

127. ‘‘Satta kho, ānanda, viññāṇaṭṭhitiyo, dve āyatanāni. Katamā satta? Santānanda, sattā nānattakāyā nānattasaññino, seyyathāpi manussā[Pg.59], ekacce ca devā, ekacce ca vinipātikā. Ayaṃ paṭhamā viññāṇaṭṭhiti. Santānanda, sattā nānattakāyā ekattasaññino, seyyathāpi devā brahmakāyikā paṭhamābhinibbattā. Ayaṃ dutiyā viññāṇaṭṭhiti. Santānanda, sattā ekattakāyā nānattasaññino, seyyathāpi devā ābhassarā. Ayaṃ tatiyā viññāṇaṭṭhiti. Santānanda, sattā ekattakāyā ekattasaññino, seyyathāpi devā subhakiṇhā. Ayaṃ catutthī viññāṇaṭṭhiti. Santānanda, sattā sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanūpagā. Ayaṃ pañcamī viññāṇaṭṭhiti. Santānanda, sattā sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanūpagā. Ayaṃ chaṭṭhī viññāṇaṭṭhiti. Santānanda, sattā sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanūpagā. Ayaṃ sattamī viññāṇaṭṭhiti. Asaññasattāyatanaṃ nevasaññānāsaññāyatanameva dutiyaṃ.

๑๒๗. “ดูก่อนอานนท์ วิญญาณฐิติ ๗ ประการ และอายตนะ ๒ ประการเหล่านี้มีอยู่ ๗ ประการเป็นไฉน? ดูก่อนอานนท์ มีสัตว์ทั้งหลายผู้มีกายต่างกัน มีสัญญาต่างกัน คือ มนุษย์ เทวดาบางพวก และวินิปาติกะบางพวก นี้เป็นวิญญาณฐิติประการที่ ๑ ดูก่อนอานนท์ มีสัตว์ทั้งหลายผู้มีกายต่างกัน มีสัญญาอย่างเดียวกัน คือ เทวดาผู้นับเนื่องในหมู่พรหม ซึ่งเกิดในปฐมฌาน นี้เป็นวิญญาณฐิติประการที่ ๒ ดูก่อนอานนท์ มีสัตว์ทั้งหลายผู้มีกายอย่างเดียวกัน มีสัญญาต่างกัน คือ เทวดาชั้นอาภัสสระ นี้เป็นวิญญาณฐิติประการที่ ๓ ดูก่อนอานนท์ มีสัตว์ทั้งหลายผู้มีกายอย่างเดียวกัน มีสัญญาอย่างเดียวกัน คือ เทวดาชั้นสุภกิณหะ นี้เป็นวิญญาณฐิติประการที่ ๔ ดูก่อนอานนท์ มีสัตว์ทั้งหลายผู้เข้าถึงอากาสานัญจายตนะ ด้วยมนสิการว่า ‘อากาศหาที่สุดมิได้’ เพราะก้าวล่วงรูปสัญญาโดยประการทั้งปวง เพราะดับปฏิฆสัญญา เพราะไม่มนสิการนานัตตสัญญา นี้เป็นวิญญาณฐิติประการที่ ๕ ดูก่อนอานนท์ มีสัตว์ทั้งหลายผู้เข้าถึงวิญญาณัญจายตนะ เพราะก้าวล่วงอากาสานัญจายตนะโดยประการทั้งปวง ด้วยมนสิการว่า ‘วิญญาณหาที่สุดมิได้’ นี้เป็นวิญญาณฐิติประการที่ ๖ ดูก่อนอานนท์ มีสัตว์ทั้งหลายผู้เข้าถึงอากิญจัญญายตนะ เพราะก้าวล่วงวิญญาณัญจายตนะโดยประการทั้งปวง ด้วยมนสิการว่า ‘ไม่มีอะไรเลย’ นี้เป็นวิญญาณฐิติประการที่ ๗ อสัญญสัตตายตนะ (เป็นอายตนะที่ ๑) เนวสัญญานาสัญญายตนะเป็นที่ ๒”

128. ‘‘Tatrānanda, yāyaṃ paṭhamā viññāṇaṭṭhiti nānattakāyā nānattasaññino, seyyathāpi manussā, ekacce ca devā, ekacce ca vinipātikā. Yo nu kho, ānanda, tañca pajānāti, tassā ca samudayaṃ pajānāti, tassā ca atthaṅgamaṃ pajānāti, tassā ca assādaṃ pajānāti, tassā ca ādīnavaṃ pajānāti, tassā ca nissaraṇaṃ pajānāti, kallaṃ nu tena tadabhinanditu’’nti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’…pe… ‘‘tatrānanda, yamidaṃ asaññasattāyatanaṃ. Yo nu kho, ānanda, tañca pajānāti, tassa ca samudayaṃ pajānāti, tassa ca atthaṅgamaṃ pajānāti, tassa ca assādaṃ pajānāti, tassa ca ādīnavaṃ pajānāti, tassa ca nissaraṇaṃ pajānāti, kallaṃ nu tena tadabhinanditu’’nti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tatrānanda, yamidaṃ nevasaññānāsaññāyatanaṃ. Yo nu kho, ānanda, tañca pajānāti, tassa ca samudayaṃ pajānāti, tassa ca atthaṅgamaṃ pajānāti, tassa ca assādaṃ pajānāti, tassa ca ādīnavaṃ pajānāti, tassa ca nissaraṇaṃ pajānāti, kallaṃ nu tena tadabhinanditu’’nti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. Yato kho, ānanda, bhikkhu imāsañca sattannaṃ viññāṇaṭṭhitīnaṃ imesañca dvinnaṃ āyatanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ viditvā anupādā vimutto hoti, ayaṃ vuccatānanda, bhikkhu paññāvimutto.

๑๒๘. อานนท์ ในบรรดาวิญญาณฐิติเหล่านั้น วิญญาณฐิติที่ ๑ นี้ใด คือ สัตว์ทั้งหลายผู้มีกายต่างกัน มีสัญญาต่างกัน ได้แก่ มนุษย์ เทวดาบางพวก และวินิปาติกะบางพวก. อานนท์ ภิกษุใดหนอย่อมรู้ชัดซึ่งวิญญาณฐิตินั้นด้วย ย่อมรู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งวิญญาณฐิตินั้นด้วย ย่อมรู้ชัดซึ่งความดับแห่งวิญญาณฐิตินั้นด้วย ย่อมรู้ชัดซึ่งคุณแห่งวิญญาณฐิตินั้นด้วย ย่อมรู้ชัดซึ่งโทษแห่งวิญญาณฐิตินั้นด้วย ย่อมรู้ชัดซึ่งอุบายเครื่องสลัดออกจากวิญญาณฐิตินั้นด้วย การที่ภิกษุนั้นจะพึงเพลิดเพลินวิญญาณฐิตินั้น ควรอยู่หรือหนอ” “ข้อนั้นไม่ควรเลย พระเจ้าข้า” ... “อานนท์ ในบรรดาอายตนะเหล่านั้น อสัญญีสัตตายตนะนี้ใด. อานนท์ ภิกษุใดหนอย่อมรู้ชัดซึ่งอายตนะนั้นด้วย ย่อมรู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งอายตนะนั้นด้วย ย่อมรู้ชัดซึ่งความดับแห่งอายตนะนั้นด้วย ย่อมรู้ชัดซึ่งคุณแห่งอายตนะนั้นด้วย ย่อมรู้ชัดซึ่งโทษแห่งอายตนะนั้นด้วย ย่อมรู้ชัดซึ่งอุบายเครื่องสลัดออกจากอายตนะนั้นด้วย การที่ภิกษุนั้นจะพึงเพลิดเพลินอายตนะนั้น ควรอยู่หรือหนอ” “ข้อนั้นไม่ควรเลย พระเจ้าข้า” “อานนท์ ในบรรดาอายตนะเหล่านั้น เนวสัญญานาสัญญายตนะนี้ใด. อานนท์ ภิกษุใดหนอย่อมรู้ชัดซึ่งอายตนะนั้นด้วย ย่อมรู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งอายตนะนั้นด้วย ย่อมรู้ชัดซึ่งความดับแห่งอายตนะนั้นด้วย ย่อมรู้ชัดซึ่งคุณแห่งอายตนะนั้นด้วย ย่อมรู้ชัดซึ่งโทษแห่งอายตนะนั้นด้วย ย่อมรู้ชัดซึ่งอุบายเครื่องสลัดออกจากอายตนะนั้นด้วย การที่ภิกษุนั้นจะพึงเพลิดเพลินอายตนะนั้น ควรอยู่หรือหนอ” “ข้อนั้นไม่ควรเลย พระเจ้าข้า” “อานนท์ เพราะเหตุที่ภิกษุรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเหตุเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากวิญญาณฐิติ ๗ ประการเหล่านี้ และอายตนะ ๒ ประการเหล่านี้แล้ว เป็นผู้หลุดพ้นเพราะไม่ยึดมั่น, อานนท์ ภิกษุนี้เราเรียกว่า ปัญญาวิมุต.

Aṭṭha vimokkhā

วิโมกข์ ๘ ประการ

129. ‘‘Aṭṭha [Pg.60] kho ime, ānanda, vimokkhā. Katame aṭṭha? Rūpī rūpāni passati ayaṃ paṭhamo vimokkho. Ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati, ayaṃ dutiyo vimokkho. Subhanteva adhimutto hoti, ayaṃ tatiyo vimokkho. Sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati, ayaṃ catuttho vimokkho. Sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharati, ayaṃ pañcamo vimokkho. Sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharati, ayaṃ chaṭṭho vimokkho. Sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma ‘nevasaññānāsaññā’yatanaṃ upasampajja viharati, ayaṃ sattamo vimokkho. Sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharati, ayaṃ aṭṭhamo vimokkho. Ime kho, ānanda, aṭṭha vimokkhā.

๑๒๙. “อานนท์ วิโมกข์ ๘ ประการเหล่านี้แล. ๘ ประการเป็นไฉน? คือ ๑. ผู้มีรูป ย่อมเห็นรูปทั้งหลาย นี้เป็นวิโมกข์ข้อที่ ๑. ๒. ผู้ไม่มีความสำคัญในรูปภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายภายนอก นี้เป็นวิโมกข์ข้อที่ ๒. ๓. ผู้น้อมใจเชื่อว่า ‘งาม’ ดังนี้ นี้เป็นวิโมกข์ข้อที่ ๓. ๔. เพราะก้าวล่วงรูปสัญญาโดยประการทั้งปวง เพราะความดับไปแห่งปฏิฆสัญญา เพราะไม่มนสิการนานัตตสัญญา จึงเข้าถึงอากาสานัญจายตนะ โดยมนสิการว่า ‘อากาศไม่มีที่สุด’ อยู่ นี้เป็นวิโมกข์ข้อที่ ๔. ๕. เพราะก้าวล่วงอากาสานัญจายตนะโดยประการทั้งปวง จึงเข้าถึงวิญญาณัญจายตนะ โดยมนสิการว่า ‘วิญญาณไม่มีที่สุด’ อยู่ นี้เป็นวิโมกข์ข้อที่ ๕. ๖. เพราะก้าวล่วงวิญญาณัญจายตนะโดยประการทั้งปวง จึงเข้าถึงอากิญจัญญายตนะ โดยมนสิการว่า ‘ไม่มีอะไรเลย’ อยู่ นี้เป็นวิโมกข์ข้อที่ ๖. ๗. เพราะก้าวล่วงอากิญจัญญายตนะโดยประการทั้งปวง จึงเข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะอยู่ นี้เป็นวิโมกข์ข้อที่ ๗. ๘. เพราะก้าวล่วงเนวสัญญานาสัญญายตนะโดยประการทั้งปวง จึงเข้าถึงสัญญาเวทยิตนิโรธอยู่ นี้เป็นวิโมกข์ข้อที่ ๘. อานนท์ เหล่านี้แล วิโมกข์ ๘ ประการ.

130. ‘‘Yato kho, ānanda, bhikkhu ime aṭṭha vimokkhe anulomampi samāpajjati, paṭilomampi samāpajjati, anulomapaṭilomampi samāpajjati, yatthicchakaṃ yadicchakaṃ yāvaticchakaṃ samāpajjatipi vuṭṭhātipi. Āsavānañca khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati, ayaṃ vuccatānanda, bhikkhu ubhatobhāgavimutto. Imāya ca ānanda ubhatobhāgavimuttiyā aññā ubhatobhāgavimutti uttaritarā vā paṇītatarā vā natthī’’ti. Idamavoca bhagavā. Attamano āyasmā ānando bhagavato bhāsitaṃ abhinandīti.

๑๓๐. “อานนท์ เพราะเหตุที่ภิกษุเข้าวิโมกข์ ๘ ประการเหล่านี้ได้ ทั้งโดยอนุโลม ทั้งโดยปฏิโลม ทั้งโดยอนุโลมปฏิโลม จะเข้าจะออกในที่ที่ปรารถนา ในวิโมกข์ที่ปรารถนา ตลอดเวลาที่ปรารถนาได้ และเพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไป จึงทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันหาอาสวะมิได้ ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่, อานนท์ ภิกษุนี้เราเรียกว่า อุภโตภาควิมุต. อานนท์ อุภโตภาควิมุตอื่นจากอุภโตภาควิมุตนี้ ที่จะยิ่งกว่าหรือประณีตกว่า ย่อมไม่มี” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ท่านพระอานนท์มีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาค ดังนี้แล.

Mahānidānasuttaṃ niṭṭhitaṃ dutiyaṃ.

มหานิทานสูตรที่ ๒ จบ

3. Mahāparinibbānasuttaṃ

๓. มหาปรินิพพานสูตร

131. Evaṃ [Pg.61] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati gijjhakūṭe pabbate. Tena kho pana samayena rājā māgadho ajātasattu vedehiputto vajjī abhiyātukāmo hoti. So evamāha – ‘‘ahaṃ hime vajjī evaṃmahiddhike evaṃmahānubhāve ucchecchāmi vajjī, vināsessāmi vajjī, anayabyasanaṃ āpādessāmi vajjī’’ti.

๑๓๑. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้: สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ภูเขาคิชฌกูฏ เขตกรุงราชคฤห์. ก็โดยสมัยนั้นแล พระเจ้าอชาตศัตรู เวเทหิบุตร จอมกษัตริย์แคว้นมคธ ทรงมีพระประสงค์จะเสด็จไปปราบพวกเจ้าวัชชี. พระองค์ได้ตรัสอย่างนี้ว่า “เราจักตัดรานพวกเจ้าวัชชีเหล่านี้ ซึ่งมีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมาก จักทำลายพวกเจ้าวัชชี จักทำให้พวกเจ้าวัชชีถึงความพินาศย่อยยับ” ดังนี้.

132. Atha kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto vassakāraṃ brāhmaṇaṃ magadhamahāmattaṃ āmantesi – ‘‘ehi tvaṃ, brāhmaṇa, yena bhagavā tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā mama vacanena bhagavato pāde sirasā vandāhi, appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ puccha – ‘rājā, bhante, māgadho ajātasattu vedehiputto bhagavato pāde sirasā vandati, appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchatī’ti. Evañca vadehi – ‘rājā, bhante, māgadho ajātasattu vedehiputto vajjī abhiyātukāmo. So evamāha – ‘‘ahaṃ hime vajjī evaṃmahiddhike evaṃmahānubhāve ucchecchāmi vajjī, vināsessāmi vajjī, anayabyasanaṃ āpādessāmī’’’ti. Yathā te bhagavā byākaroti, taṃ sādhukaṃ uggahetvā mama āroceyyāsi. Na hi tathāgatā vitathaṃ bhaṇantī’’ti.

๑๓๒. ครั้งนั้นแล พระเจ้าอชาตศัตรู เวเทหิบุตร จอมกษัตริย์แคว้นมคธ รับสั่งเรียกวัสสการพราหมณ์ มหาอำมาตย์แห่งมคธมาตรัสว่า “พราหมณ์ ท่านจงมานี่ ท่านจงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นแล้วจงถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้าตามคำของเรา จงทูลถามถึงการไม่มีพระโรค ไม่มีความลำบาก การลุกได้คล่องแคล่ว พระกำลัง และการประทับอยู่อย่างผาสุกว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระเจ้าอชาตศัตรู เวเทหิบุตร จอมกษัตริย์แคว้นมคธ ขอถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า และขอทูลถามถึงการไม่มีพระโรค ไม่มีความลำบาก การลุกได้คล่องแคล่ว พระกำลัง และการประทับอยู่อย่างผาสุก’ ดังนี้. และจงกราบทูลอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระเจ้าอชาตศัตรู เวเทหิบุตร จอมกษัตริย์แคว้นมคธ มีพระประสงค์จะเสด็จไปปราบพวกเจ้าวัชชี พระองค์ได้ตรัสอย่างนี้ว่า “เราจักตัดรานพวกเจ้าวัชชีเหล่านี้ ซึ่งมีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมาก จักทำลายพวกเจ้าวัชชี จักทำให้พวกเจ้าวัชชีถึงความพินาศย่อยยับ”’ ดังนี้. พระผู้มีพระภาคจะทรงพยากรณ์แก่ท่านอย่างไร ท่านจงจำคำนั้นมาบอกแก่เราให้ดี เพราะพระตถาคตทั้งหลายย่อมไม่ตรัสคำเท็จ” ดังนี้.

Vassakārabrāhmaṇo

วัสสการพราหมณ์

133. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho vassakāro brāhmaṇo magadhamahāmatto rañño māgadhassa ajātasattussa vedehiputtassa paṭissutvā bhaddāni bhaddāni yānāni yojetvā bhaddaṃ bhaddaṃ yānaṃ abhiruhitvā bhaddehi bhaddehi yānehi rājagahamhā niyyāsi, yena gijjhakūṭo pabbato tena pāyāsi. Yāvatikā yānassa bhūmi, yānena gantvā, yānā paccorohitvā pattikova yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ [Pg.62] nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho vassakāro brāhmaṇo magadhamahāmatto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘rājā, bho gotama, māgadho ajātasattu vedehiputto bhoto gotamassa pāde sirasā vandati, appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchati. Rājā, bho gotama, māgadho ajātasattu vedehiputto vajjī abhiyātukāmo. So evamāha – ‘ahaṃ hime vajjī evaṃmahiddhike evaṃmahānubhāve ucchecchāmi vajjī, vināsessāmi vajjī, anayabyasanaṃ āpādessāmī’’’ti.

๑๓๓. วัสสการพราหมณ์ มหาอำมาตย์แห่งแคว้นมคธ ทูลรับสนองพระดำรัสของพระเจ้าอชาตศัตรู เวเทหิบุตร กษัตริย์แห่งแคว้นมคธว่า “อย่างนั้น พระเจ้าข้า” แล้วให้เทียมยานพาหนะชั้นดีๆ ขึ้นสู่ยานพาหนะชั้นดี ออกจากกรุงราชคฤห์ไปกับยานพาหนะชั้นดีๆ มุ่งหน้าไปยังภูเขาคิชฌกูฏ ไปด้วยยานจนสุดหนทางที่จะไปด้วยยานได้ แล้วลงจากยานเดินเท้าเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาค ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง วัสสการพราหมณ์ มหาอำมาตย์แห่งแคว้นมคธ พอนั่งเรียบร้อยแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พระเจ้าอชาตศัตรู เวเทหิบุตร กษัตริย์แห่งแคว้นมคธ ทรงถวายบังคมพระบาทของพระโคดมผู้เจริญด้วยเศียรเกล้า และทรงรับสั่งถามถึงความมีพระโรคาพาธน้อย ความมีพระอาการประชวรน้อย ความทรงพระเกษมสำราญ มีพระพลานามัยสมบูรณ์ และการประทับอยู่อย่างผาสุก ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พระเจ้าอชาตศัตรู เวเทหิบุตร กษัตริย์แห่งแคว้นมคธ มีพระประสงค์จะเสด็จไปปราบเจ้าวัชชีทั้งหลาย พระองค์ตรัสอย่างนี้ว่า ‘เราจักตัดรานเจ้าวัชชีเหล่านี้ ซึ่งมีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมาก จักทำลายเจ้าวัชชีเหล่านี้ จักทำให้เจ้าวัชชีเหล่านี้ถึงความพินาศย่อยยับ’”

Rājaaparihāniyadhammā

ราชอปริหานิยธรรม

134. Tena kho pana samayena āyasmā ānando bhagavato piṭṭhito ṭhito hoti bhagavantaṃ bījayamāno. Atha kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘kinti te, ānanda, sutaṃ, ‘vajjī abhiṇhaṃ sannipātā sannipātabahulā’ti? ‘‘Sutaṃ metaṃ, bhante – ‘vajjī abhiṇhaṃ sannipātā sannipātabahulā’’ti. ‘‘Yāvakīvañca, ānanda, vajjī abhiṇhaṃ sannipātā sannipātabahulā bhavissanti, vuddhiyeva, ānanda, vajjīnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni.

๑๓๔. สมัยนั้น ท่านพระอานนท์ยืนถวายงานพัดอยู่เบื้องพระปฤษฎางค์ของพระผู้มีพระภาค ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสถามท่านพระอานนท์ว่า “อานนท์ เธอได้ยินมาอย่างไร เจ้าวัชชีทั้งหลายมีการประชุมกันเนืองๆ ประชุมกันบ่อยๆ หรือ” ท่านพระอานนท์กราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้ยินมาว่า เจ้าวัชชีทั้งหลายมีการประชุมกันเนืองๆ ประชุมกันบ่อยๆ” “อานนท์ ตลอดเวลาที่เจ้าวัชชีทั้งหลายยังมีการประชุมกันเนืองๆ ประชุมกันบ่อยๆ อยู่ ก็พึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีทางเสื่อมเลย

‘‘Kinti te, ānanda, sutaṃ, ‘vajjī samaggā sannipatanti, samaggā vuṭṭhahanti, samaggā vajjikaraṇīyāni karontī’ti? ‘‘Sutaṃ metaṃ, bhante – ‘vajjī samaggā sannipatanti, samaggā vuṭṭhahanti, samaggā vajjikaraṇīyāni karontī’’ti. ‘‘Yāvakīvañca, ānanda, vajjī samaggā sannipatissanti, samaggā vuṭṭhahissanti, samaggā vajjikaraṇīyāni karissanti, vuddhiyeva, ānanda, vajjīnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni.

“อานนท์ เธอได้ยินมาอย่างไร เจ้าวัชชีทั้งหลายพร้อมเพรียงกันประชุม พร้อมเพรียงกันเลิกประชุม พร้อมเพรียงกันทำกิจที่ควรทำของชาววัชชีหรือ” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้ยินมาว่า เจ้าวัชชีทั้งหลายพร้อมเพรียงกันประชุม พร้อมเพรียงกันเลิกประชุม พร้อมเพรียงกันทำกิจที่ควรทำของชาววัชชี” “อานนท์ ตลอดเวลาที่เจ้าวัชชีทั้งหลายยังพร้อมเพรียงกันประชุม พร้อมเพรียงกันเลิกประชุม พร้อมเพรียงกันทำกิจที่ควรทำของชาววัชชีอยู่ ก็พึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีทางเสื่อมเลย

‘‘Kinti te, ānanda, sutaṃ, ‘vajjī apaññattaṃ na paññapenti, paññattaṃ na samucchindanti, yathāpaññatte porāṇe vajjidhamme samādāya vattantī’’’ti? ‘‘Sutaṃ metaṃ, bhante – ‘vajjī apaññattaṃ na paññapenti, paññattaṃ na samucchindanti, yathāpaññatte porāṇe vajjidhamme samādāya vattantī’’’ti. ‘‘Yāvakīvañca, ānanda, ‘‘vajjī apaññattaṃ na paññapessanti, paññattaṃ na samucchindissanti, yathāpaññatte porāṇe vajjidhamme samādāya vattissanti, vuddhiyeva, ānanda, vajjīnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni.

“อานนท์ เธอได้ยินมาอย่างไร เจ้าวัชชีทั้งหลายไม่บัญญัติสิ่งที่ไม่เคยบัญญัติ ไม่ถอนสิ่งที่บัญญัติไว้แล้ว ประพฤติปฏิบัติตามวัชชีธรรมโบราณตามที่บัญญัติไว้หรือ” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้ยินมาว่า เจ้าวัชชีทั้งหลายไม่บัญญัติสิ่งที่ไม่เคยบัญญัติ ไม่ถอนสิ่งที่บัญญัติไว้แล้ว ประพฤติปฏิบัติตามวัชชีธรรมโบราณตามที่บัญญัติไว้” “อานนท์ ตลอดเวลาที่เจ้าวัชชีทั้งหลายยังไม่บัญญัติสิ่งที่ไม่เคยบัญญัติ ไม่ถอนสิ่งที่บัญญัติไว้แล้ว ประพฤติปฏิบัติตามวัชชีธรรมโบราณตามที่บัญญัติไว้ ก็พึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีทางเสื่อมเลย

‘‘Kinti [Pg.63] te, ānanda, sutaṃ, ‘vajjī ye te vajjīnaṃ vajjimahallakā, te sakkaronti garuṃ karonti mānenti pūjenti, tesañca sotabbaṃ maññantī’’’ti? ‘‘Sutaṃ metaṃ, bhante – ‘vajjī ye te vajjīnaṃ vajjimahallakā, te sakkaronti garuṃ karonti mānenti pūjenti, tesañca sotabbaṃ maññantī’’’ti. ‘‘Yāvakīvañca, ānanda, vajjī ye te vajjīnaṃ vajjimahallakā, te sakkarissanti garuṃ karissanti mānessanti pūjessanti, tesañca sotabbaṃ maññissanti, vuddhiyeva, ānanda, vajjīnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni.

“อานนท์ เธอได้ยินมาอย่างไร เจ้าวัชชีทั้งหลายสักการะ เคารพ นับถือ บูชาเจ้าวัชชีผู้ใหญ่ และเชื่อฟังถ้อยคำของท่านเหล่านั้นหรือ” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้ยินมาว่า เจ้าวัชชีทั้งหลายสักการะ เคารพ นับถือ บูชาเจ้าวัชชีผู้ใหญ่ และเชื่อฟังถ้อยคำของท่านเหล่านั้น” “อานนท์ ตลอดเวลาที่เจ้าวัชชีทั้งหลายยังสักการะ เคารพ นับถือ บูชาเจ้าวัชชีผู้ใหญ่ และเชื่อฟังถ้อยคำของท่านเหล่านั้นอยู่ ก็พึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีทางเสื่อมเลย

‘‘Kinti te, ānanda, sutaṃ, ‘vajjī yā tā kulitthiyo kulakumāriyo, tā na okkassa pasayha vāsentī’’’ti? ‘‘Sutaṃ metaṃ, bhante – ‘vajjī yā tā kulitthiyo kulakumāriyo tā na okkassa pasayha vāsentī’’’ti. ‘‘Yāvakīvañca, ānanda, vajjī yā tā kulitthiyo kulakumāriyo, tā na okkassa pasayha vāsessanti, vuddhiyeva, ānanda, vajjīnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni.

“อานนท์ เธอได้ยินมาอย่างไร เจ้าวัชชีทั้งหลายไม่ข่มเหงฉุดคร่ากุลสตรีกุลกุมารีให้อยู่ด้วยหรือ” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้ยินมาว่า เจ้าวัชชีทั้งหลายไม่ข่มเหงฉุดคร่ากุลสตรีกุลกุมารีให้อยู่ด้วย” “อานนท์ ตลอดเวลาที่เจ้าวัชชีทั้งหลายยังไม่ข่มเหงฉุดคร่ากุลสตรีกุลกุมารีให้อยู่ด้วย ก็พึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีทางเสื่อมเลย

‘‘Kinti te, ānanda, sutaṃ, ‘vajjī yāni tāni

“อานนท์ เธอได้ยินมาอย่างไร เจ้าวัชชีทั้งหลายสักการะ เคารพ นับถือ บูชาเจดีย์สถานของชาววัชชีทั้งที่อยู่ในเมืองและนอกเมือง และไม่ละเลยพลีกรรมอันชอบธรรมที่เคยให้เคยทำแก่เจดีย์สถานเหล่านั้นหรือ”

Vajjīnaṃ vajjicetiyāni abbhantarāni ceva bāhirāni ca, tāni sakkaronti garuṃ karonti mānenti pūjenti, tesañca dinnapubbaṃ katapubbaṃ dhammikaṃ baliṃ no parihāpentī’’’ti? ‘‘Sutaṃ metaṃ, bhante – ‘vajjī yāni tāni vajjīnaṃ vajjicetiyāni abbhantarāni ceva bāhirāni ca, tāni sakkaronti garuṃ karonti mānenti pūjenti tesañca dinnapubbaṃ katapubbaṃ dhammikaṃ baliṃ no parihāpentī’’’ti. ‘‘Yāvakīvañca, ānanda, vajjī yāni tāni vajjīnaṃ vajjicetiyāni abbhantarāni ceva bāhirāni ca, tāni sakkarissanti garuṃ karissanti mānessanti pūjessanti, tesañca dinnapubbaṃ katapubbaṃ dhammikaṃ baliṃ no parihāpessanti, vuddhiyeva, ānanda, vajjīnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้ยินมาว่า เจ้าวัชชีทั้งหลายสักการะ เคารพ นับถือ บูชาเจดีย์สถานของชาววัชชีทั้งที่อยู่ในเมืองและนอกเมือง และไม่ละเลยพลีกรรมอันชอบธรรมที่เคยให้เคยทำแก่เจดีย์สถานเหล่านั้น” “อานนท์ ตลอดเวลาที่เจ้าวัชชีทั้งหลายยังสักการะ เคารพ นับถือ บูชาเจดีย์สถานของชาววัชชีทั้งที่อยู่ในเมืองและนอกเมือง และไม่ละเลยพลีกรรมอันชอบธรรมที่เคยให้เคยทำแก่เจดีย์สถานเหล่านั้นอยู่ ก็พึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีทางเสื่อมเลย

‘‘Kinti te, ānanda, sutaṃ, ‘vajjīnaṃ arahantesu dhammikā rakkhāvaraṇagutti susaṃvihitā, kinti anāgatā ca arahanto vijitaṃ āgaccheyyuṃ, āgatā ca arahanto vijite phāsu vihareyyu’’’nti? ‘‘Sutaṃ metaṃ, bhante ‘vajjīnaṃ arahantesu dhammikā rakkhāvaraṇagutti susaṃvihitā kinti anāgatā ca arahanto vijitaṃ āgaccheyyuṃ, āgatā ca arahanto vijite phāsu vihareyyu’’’nti. ‘‘Yāvakīvañca, ānanda, vajjīnaṃ arahantesu dhammikā rakkhāvaraṇagutti susaṃvihitā bhavissati, kinti anāgatā ca arahanto vijitaṃ [Pg.64] āgaccheyyuṃ, āgatā ca arahanto vijite phāsu vihareyyunti. Vuddhiyeva, ānanda, vajjīnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihānī’’ti.

“อานนท์ เธอได้ยินมาอย่างไรว่า ‘การอารักขาคุ้มครองป้องกันโดยธรรมในพระอรหันต์ทั้งหลาย อันชาววัชชีจัดแจงไว้ดีแล้ว ด้วยคิดว่า ทำอย่างไรหนอ พระอรหันต์ทั้งหลายที่ยังไม่มา พึงมาสู่แว่นแคว้น และพระอรหันต์ทั้งหลายที่มาแล้ว พึงอยู่ในแว่นแคว้นโดยผาสุก’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้ยินมาอย่างนี้ว่า ‘การอารักขาคุ้มครองป้องกันโดยธรรมในพระอรหันต์ทั้งหลาย อันชาววัชชีจัดแจงไว้ดีแล้ว ด้วยคิดว่า ทำอย่างไรหนอ พระอรหันต์ทั้งหลายที่ยังไม่มา พึงมาสู่แว่นแคว้น และพระอรหันต์ทั้งหลายที่มาแล้ว พึงอยู่ในแว่นแคว้นโดยผาสุก’” “อานนท์ ตลอดเวลาที่การอารักขาคุ้มครองป้องกันโดยธรรมในพระอรหันต์ทั้งหลาย อันชาววัชชีจักจัดแจงไว้ดี ด้วยคิดว่า ทำอย่างไรหนอ พระอรหันต์ทั้งหลายที่ยังไม่มา พึงมาสู่แว่นแคว้น และพระอรหันต์ทั้งหลายที่มาแล้ว พึงอยู่ในแว่นแคว้นโดยผาสุกเพียงใด ชาววัชชีก็พึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีเสื่อมเลย”

135. Atha kho bhagavā vassakāraṃ brāhmaṇaṃ magadhamahāmattaṃ āmantesi – ‘‘ekamidāhaṃ, brāhmaṇa, samayaṃ vesāliyaṃ viharāmi sārandade cetiye. Tatrāhaṃ vajjīnaṃ ime satta aparihāniye dhamme desesiṃ. Yāvakīvañca, brāhmaṇa, ime satta aparihāniyā dhammā vajjīsu ṭhassanti, imesu ca sattasu aparihāniyesu dhammesu vajjī sandississanti, vuddhiyeva, brāhmaṇa, vajjīnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihānī’’ti.

๑๓๕. ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกวัสสการพราหมณ์ มหาอำมาตย์แห่งแคว้นมคธมาตรัสว่า “พราหมณ์ สมัยหนึ่ง เราอยู่ที่สารันททเจดีย์ กรุงเวสาลี ณ ที่นั้น เราได้แสดงอปริหานิยธรรม ๗ ประการนี้แก่ชาววัชชี พราหมณ์ ตลอดเวลาที่อปริหานิยธรรม ๗ ประการนี้จักตั้งมั่นอยู่ในหมู่ชาววัชชี และชาววัชชีจักปรากฏอยู่ในอปริหานิยธรรม ๗ ประการนี้เพียงใด ชาววัชชีก็พึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีเสื่อมเลย”

Evaṃ vutte, vassakāro brāhmaṇo magadhamahāmatto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ekamekenapi, bho gotama, aparihāniyena dhammena samannāgatānaṃ vajjīnaṃ vuddhiyeva pāṭikaṅkhā, no parihāni. Ko pana vādo sattahi aparihāniyehi dhammehi. Akaraṇīyāva, bho gotama, vajjī raññā māgadhena ajātasattunā vedehiputtena yadidaṃ yuddhassa, aññatra upalāpanāya aññatra mithubhedā. Handa ca dāni mayaṃ, bho gotama, gacchāma, bahukiccā mayaṃ bahukaraṇīyā’’ti. ‘‘Yassadāni tvaṃ, brāhmaṇa, kālaṃ maññasī’’ti. Atha kho vassakāro brāhmaṇo magadhamahāmatto bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi.

เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว วัสสการพราหมณ์ มหาอำมาตย์แห่งแคว้นมคธ ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ชาววัชชีผู้ประกอบด้วยอปริหานิยธรรมแม้ข้อใดข้อหนึ่ง ก็พึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีเสื่อมเลย จะกล่าวไปไยถึง ๗ ประการเล่า ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พระเจ้าอชาตศัตรู เวเทหิบุตร กษัตริย์แห่งมคธ ไม่พึงกระทำสงครามกับชาววัชชีได้เลย เว้นแต่โดยอุบายหลอกลวง เว้นแต่โดยการยุยงให้แตกกัน ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ เอาเถิด บัดนี้ ข้าพระองค์ทั้งหลายจะขอทูลลาไป เพราะมีกิจมาก มีหน้าที่ต้องทำมาก” “พราหมณ์ บัดนี้ ท่านจงสำคัญเวลาที่ควรไปเถิด” ครั้งนั้นแล วัสสการพราหมณ์ มหาอำมาตย์แห่งแคว้นมคธ ชื่นชมอนุโมทนาพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้วลุกจากอาสนะกลับไป

Bhikkhuaparihāniyadhammā

อปริหานิยธรรมสำหรับภิกษุ

136. Atha kho bhagavā acirapakkante vassakāre brāhmaṇe magadhamahāmatte āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘gaccha tvaṃ, ānanda, yāvatikā bhikkhū rājagahaṃ upanissāya viharanti, te sabbe upaṭṭhānasālāyaṃ sannipātehī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paṭissutvā yāvatikā bhikkhū rājagahaṃ upanissāya viharanti, te sabbe upaṭṭhānasālāyaṃ sannipātetvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sannipatito, bhante, bhikkhusaṅgho, yassadāni, bhante, bhagavā kālaṃ maññatī’’ti.

๑๓๖. ครั้งนั้นแล เมื่อวัสสการพราหมณ์ มหาอำมาตย์แห่งแคว้นมคธกลับไปไม่นาน พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า “อานนท์ เธอจงไปเรียกประชุมภิกษุเท่าที่อาศัยอยู่ในกรุงราชคฤห์ทั้งหมด ให้มาประชุมกันในอุปัฏฐานศาลา” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ดีละ พระเจ้าข้า” ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระพุทธดำรัสแล้ว เรียกประชุมภิกษุเท่าที่อาศัยอยู่ในกรุงราชคฤห์ทั้งหมด ให้มาประชุมกันในอุปัฏฐานศาลา แล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุสงฆ์ประชุมกันแล้ว บัดนี้ ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงกำหนดเวลาที่สมควรเถิด”

Atha [Pg.65] kho bhagavā uṭṭhāyāsanā yena upaṭṭhānasālā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Nisajja kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘satta vo, bhikkhave, aparihāniye dhamme desessāmi, taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasikarotha, bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคลุกจากพุทธอาสน์เสด็จไปยังอุปัฏฐานศาลา ประทับนั่งบนพุทธอาสน์ที่ปูลาดไว้ ครั้นประทับนั่งแล้ว ตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงอปริหานิยธรรม ๗ ประการแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ดีละ พระเจ้าข้า” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับสนองพระพุทธดำรัสแล้ว พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า

‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū abhiṇhaṃ sannipātā sannipātabahulā bhavissanti, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni.

“ภิกษุทั้งหลาย ตลอดเวลาที่ภิกษุทั้งหลายจักหมั่นประชุมกันเนืองนิตย์ และมีการประชุมกันมากเพียงใด ภิกษุทั้งหลายก็พึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีเสื่อมเลย

‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū samaggā sannipatissanti, samaggā vuṭṭhahissanti, samaggā saṅghakaraṇīyāni karissanti, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni.

“ภิกษุทั้งหลาย ตลอดเวลาที่ภิกษุทั้งหลายจักพร้อมเพรียงกันประชุม พร้อมเพรียงกันเลิกประชุม พร้อมเพรียงกันทำกิจของสงฆ์เพียงใด ภิกษุทั้งหลายก็พึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีเสื่อมเลย

‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū apaññattaṃ na paññapessanti, paññattaṃ na samucchindissanti, yathāpaññattesu sikkhāpadesu samādāya vattissanti, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni.

“ภิกษุทั้งหลาย ตลอดเวลาที่ภิกษุทั้งหลายจักไม่บัญญัติสิ่งที่มิได้ทรงบัญญัติไว้ จักไม่ถอนสิ่งที่ทรงบัญญัติไว้แล้ว จักสมาทานประพฤติในสิกขาบททั้งหลายตามที่ทรงบัญญัติไว้เพียงใด ภิกษุทั้งหลายก็พึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีเสื่อมเลย

‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū ye te bhikkhū therā rattaññū cirapabbajitā saṅghapitaro saṅghapariṇāyakā, te sakkarissanti garuṃ karissanti mānessanti pūjessanti, tesañca sotabbaṃ maññissanti, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni.

“ภิกษุทั้งหลาย ตลอดเวลาที่ภิกษุทั้งหลายจักสักการะ เคารพ นับถือ บูชาภิกษุผู้เป็นเถระ ผู้รู้ราตรีนาน บวชนาน เป็นบิดาของสงฆ์ เป็นปริณายกของสงฆ์ และจักสำคัญถ้อยคำของท่านเหล่านั้นว่าเป็นสิ่งที่ควรฟังเพียงใด ภิกษุทั้งหลายก็พึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีเสื่อมเลย

‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū uppannāya taṇhāya ponobbhavikāya na vasaṃ gacchissanti, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni.

“ภิกษุทั้งหลาย ตลอดเวลาที่ภิกษุทั้งหลายจักไม่ตกไปในอำนาจแห่งตัณหาอันนำไปสู่ภพใหม่ที่เกิดขึ้นแล้วเพียงใด ภิกษุทั้งหลายก็พึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีเสื่อมเลย

‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū āraññakesu senāsanesu sāpekkhā bhavissanti, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni.

“ภิกษุทั้งหลาย ตลอดเวลาที่ภิกษุทั้งหลายจักเป็นผู้มีความเยื่อใยในเสนาสนะป่าเพียงใด ภิกษุทั้งหลายก็พึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีเสื่อมเลย

‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū paccattaññeva satiṃ upaṭṭhapessanti – ‘kinti anāgatā ca pesalā sabrahmacārī āgaccheyyuṃ, āgatā ca pesalā sabrahmacārī phāsu vihareyyu’nti. Vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni.

“ภิกษุทั้งหลาย ตลอดเวลาที่ภิกษุทั้งหลายจักตั้งสติไว้เฉพาะตนทีเดียวว่า ‘ทำอย่างไรหนอ เพื่อนพรหมจารีผู้มีศีลเป็นที่รักที่ยังไม่มา พึงมา และเพื่อนพรหมจารีผู้มีศีลเป็นที่รักที่มาแล้ว พึงอยู่โดยผาสุก’ เพียงใด ภิกษุทั้งหลายก็พึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีเสื่อมเลย

‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, ime satta aparihāniyā dhammā bhikkhūsu ṭhassanti, imesu ca sattasu aparihāniyesu dhammesu bhikkhū sandississanti, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni.

“ภิกษุทั้งหลาย ตลอดเวลาที่อปริหานิยธรรม ๗ ประการนี้จักตั้งมั่นอยู่ในหมู่ภิกษุ และภิกษุทั้งหลายจักปรากฏอยู่ในอปริหานิยธรรม ๗ ประการนี้เพียงใด ภิกษุทั้งหลายก็พึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีเสื่อมเลย

137. ‘‘Aparepi [Pg.66] vo, bhikkhave, satta aparihāniye dhamme desessāmi, taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasikarotha, bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

๑๓๗. ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงอปริหานิยธรรมอีก ๗ ประการแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้ว่า

‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū na kammārāmā bhavissanti na kammaratā na kammārāmatamanuyuttā, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni.

ภิกษุทั้งหลาย ตลอดกาลเพียงไรที่ภิกษุทั้งหลายจักไม่เป็นผู้ยินดีในการงาน ไม่เป็นผู้หมกมุ่นในการงาน ไม่ประกอบความเป็นผู้ยินดีในการงานอยู่, ภิกษุทั้งหลาย พึงหวังความเจริญได้เท่านั้น ไม่พึงหวังความเสื่อมเลย

‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū na bhassārāmā bhavissanti na bhassaratā na bhassārāmatamanuyuttā, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni.

ภิกษุทั้งหลาย ตลอดกาลเพียงไรที่ภิกษุทั้งหลายจักไม่เป็นผู้ยินดีในการพูดคุย ไม่เป็นผู้หมกมุ่นในการพูดคุย ไม่ประกอบความเป็นผู้ยินดีในการพูดคุยอยู่, ภิกษุทั้งหลาย พึงหวังความเจริญได้เท่านั้น ไม่พึงหวังความเสื่อมเลย

‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū na niddārāmā bhavissanti na niddāratā na niddārāmatamanuyuttā, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni.

ภิกษุทั้งหลาย ตลอดกาลเพียงไรที่ภิกษุทั้งหลายจักไม่เป็นผู้ยินดีในการนอน ไม่เป็นผู้หมกมุ่นในการนอน ไม่ประกอบความเป็นผู้ยินดีในการนอนอยู่, ภิกษุทั้งหลาย พึงหวังความเจริญได้เท่านั้น ไม่พึงหวังความเสื่อมเลย

‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū na saṅgaṇikārāmā bhavissanti na saṅgaṇikaratā na saṅgaṇikārāmatamanuyuttā, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni.

ภิกษุทั้งหลาย ตลอดกาลเพียงไรที่ภิกษุทั้งหลายจักไม่เป็นผู้ยินดีในหมู่คณะ ไม่เป็นผู้หมกมุ่นในหมู่คณะ ไม่ประกอบความเป็นผู้ยินดีในหมู่คณะอยู่, ภิกษุทั้งหลาย พึงหวังความเจริญได้เท่านั้น ไม่พึงหวังความเสื่อมเลย

‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū na pāpicchā bhavissanti na pāpikānaṃ icchānaṃ vasaṃ gatā, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni.

ภิกษุทั้งหลาย ตลอดกาลเพียงไรที่ภิกษุทั้งหลายจักไม่เป็นผู้มีความปรารถนาลามก ไม่ตกอยู่ในอำนาจแห่งความปรารถนาลามก, ภิกษุทั้งหลาย พึงหวังความเจริญได้เท่านั้น ไม่พึงหวังความเสื่อมเลย

‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū na pāpamittā bhavissanti na pāpasahāyā na pāpasampavaṅkā, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni.

ภิกษุทั้งหลาย ตลอดกาลเพียงไรที่ภิกษุทั้งหลายจักไม่มีมิตรชั่ว ไม่มีสหายชั่ว ไม่น้อมไปหาคนชั่ว, ภิกษุทั้งหลาย พึงหวังความเจริญได้เท่านั้น ไม่พึงหวังความเสื่อมเลย

‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū na oramattakena visesādhigamena antarāvosānaṃ āpajjissanti, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni.

ภิกษุทั้งหลาย ตลอดกาลเพียงไรที่ภิกษุทั้งหลายจักไม่หยุดเสียในระหว่างเพียงเพราะการบรรลุคุณวิเศษเล็กน้อย, ภิกษุทั้งหลาย พึงหวังความเจริญได้เท่านั้น ไม่พึงหวังความเสื่อมเลย

ภิกษุทั้งหลาย ตลอดกาลเพียงไรที่อปริหานิยธรรม ๗ ประการเหล่านี้ จักตั้งมั่นอยู่ในภิกษุทั้งหลาย และภิกษุทั้งหลายจักปรากฏอยู่ในอปริหานิยธรรม ๗ ประการเหล่านี้, ภิกษุทั้งหลาย พึงหวังความเจริญได้เท่านั้น ไม่พึงหวังความเสื่อมเลย

138. ‘‘Aparepi vo, bhikkhave, satta aparihāniye dhamme desessāmi…pe… ‘‘yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū saddhā bhavissanti…pe… hirimanā bhavissanti… ottappī bhavissanti… bahussutā bhavissanti… āraddhavīriyā bhavissanti… upaṭṭhitassatī [Pg.67] bhavissanti… paññavanto bhavissanti, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. Yāvakīvañca, bhikkhave, ime satta aparihāniyā dhammā bhikkhūsu ṭhassanti, imesu ca sattasu aparihāniyesu dhammesu bhikkhū sandississanti, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni.

๑๓๘. ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงอปริหานิยธรรมอีก ๗ ประการแก่เธอทั้งหลาย...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย ตลอดกาลเพียงไรที่ภิกษุทั้งหลายจักเป็นผู้มีศรัทธา...ฯลฯ... จักเป็นผู้มีหิริ... จักเป็นผู้มีโอตตัปปะ... จักเป็นพหูสูต... จักเป็นผู้ปรารภความเพียร... จักเป็นผู้มีสติตั้งมั่น... จักเป็นผู้มีปัญญา, ภิกษุทั้งหลาย พึงหวังความเจริญได้เท่านั้น ไม่พึงหวังความเสื่อมเลย ตลอดกาลเพียงไรที่อปริหานิยธรรม ๗ ประการเหล่านี้ จักตั้งมั่นอยู่ในภิกษุทั้งหลาย และภิกษุทั้งหลายจักปรากฏอยู่ในอปริหานิยธรรม ๗ ประการเหล่านี้, ภิกษุทั้งหลาย พึงหวังความเจริญได้เท่านั้น ไม่พึงหวังความเสื่อมเลย

139. ‘‘Aparepi vo, bhikkhave, satta aparihāniye dhamme desessāmi, taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasikarotha, bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

๑๓๙. ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงอปริหานิยธรรมอีก ๗ ประการแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้ว่า

‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhu satisambojjhaṅgaṃ bhāvessanti…pe… dhammavicayasambojjhaṅgaṃ bhāvessanti… vīriyasambojjhaṅgaṃ bhāvessanti… pītisambojjhaṅgaṃ bhāvessanti… passaddhisambojjhaṅgaṃ bhāvessanti… samādhisambojjhaṅgaṃ bhāvessanti… upekkhāsambojjhaṅgaṃ bhāvessanti, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni.

ภิกษุทั้งหลาย ตลอดกาลเพียงไรที่ภิกษุทั้งหลายจักเจริญสติสัมโพชฌงค์...ฯลฯ... จักเจริญธัมมวิจยสัมโพชฌงค์... จักเจริญวิริยสัมโพชฌงค์... จักเจริญปีติสัมโพชฌงค์... จักเจริญปัสสัทธิสัมโพชฌงค์... จักเจริญสมาธิสัมโพชฌงค์... จักเจริญอุเบกขาสัมโพชฌงค์, ภิกษุทั้งหลาย พึงหวังความเจริญได้เท่านั้น ไม่พึงหวังความเสื่อมเลย

140. ‘‘Aparepi vo, bhikkhave, satta aparihāniye dhamme desessāmi, taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasikarotha, bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

๑๔๐. ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงอปริหานิยธรรมอีก ๗ ประการแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้ว่า

‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū aniccasaññaṃ bhāvessanti…pe… anattasaññaṃ bhāvessanti… asubhasaññaṃ bhāvessanti… ādīnavasaññaṃ bhāvessanti… pahānasaññaṃ bhāvessanti… virāgasaññaṃ bhāvessanti… nirodhasaññaṃ bhāvessanti, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni.

ภิกษุทั้งหลาย ตลอดกาลเพียงไรที่ภิกษุทั้งหลายจักเจริญอนิจจสัญญา...ฯลฯ... จักเจริญอนัตตสัญญา... จักเจริญอสุภสัญญา... จักเจริญอาทีนวสัญญา... จักเจริญปหานสัญญา... จักเจริญวิราคสัญญา... จักเจริญนิโรธสัญญา, ภิกษุทั้งหลาย พึงหวังความเจริญได้เท่านั้น ไม่พึงหวังความเสื่อมเลย

141. ‘‘Cha, vo bhikkhave, aparihāniye dhamme desessāmi, taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasikarotha, bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

๑๔๑. ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงอปริหานิยธรรม ๖ ประการแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้ว่า

‘‘Yāvakīvañca[Pg.68], bhikkhave, bhikkhū mettaṃ kāyakammaṃ paccupaṭṭhāpessanti sabrahmacārīsu āvi ceva raho ca, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni.

ภิกษุทั้งหลาย ตลอดกาลเพียงไรที่ภิกษุทั้งหลายจักตั้งเมตตากายกรรมไว้ในเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ทั้งในที่แจ้งและในที่ลับ, ภิกษุทั้งหลาย พึงหวังความเจริญได้เท่านั้น ไม่พึงหวังความเสื่อมเลย

‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū mettaṃ vacīkammaṃ paccupaṭṭhāpessanti …pe… mettaṃ manokammaṃ paccupaṭṭhāpessanti sabrahmacārīsu āvi ceva raho ca, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni.

ภิกษุทั้งหลาย ตลอดกาลเพียงไรที่ภิกษุทั้งหลายจักตั้งเมตตาวจีกรรมไว้...ฯลฯ... จักตั้งเมตตามโนกรรมไว้ในเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ทั้งในที่แจ้งและในที่ลับ, ภิกษุทั้งหลาย พึงหวังความเจริญได้เท่านั้น ไม่พึงหวังความเสื่อมเลย

‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū, ye te lābhā dhammikā dhammaladdhā antamaso pattapariyāpannamattampi tathārūpehi lābhehi appaṭivibhattabhogī bhavissanti sīlavantehi sabrahmacārīhi sādhāraṇabhogī, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni.

ภิกษุทั้งหลาย ตลอดเวลาที่ภิกษุทั้งหลายยังเป็นผู้ไม่แบ่งปันลาภที่เกิดขึ้นโดยชอบธรรม ที่ได้มาโดยชอบธรรม แม้ที่สุดเพียงอาหารบิณฑบาตที่อยู่ในบาตร บริโภคกับเพื่อนพรหมจารีผู้มีศีล เป็นสาธารณโภคีอยู่เพียงใด ภิกษุทั้งหลาย พึงหวังความเจริญได้เท่านั้น ไม่พึงหวังความเสื่อมเลย

‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū yāni kāni sīlāni akhaṇḍāni acchiddāni asabalāni akammāsāni bhujissāni viññūpasatthāni aparāmaṭṭhāni samādhisaṃvattanikāni tathārūpesu sīlesu sīlasāmaññagatā viharissanti sabrahmacārīhi āvi ceva raho ca, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni.

ภิกษุทั้งหลาย ตลอดเวลาที่ภิกษุทั้งหลายยังอยู่ด้วยความเป็นผู้มีศีลเสมอกันกับเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ทั้งในที่แจ้งและในที่ลับ ในศีลทั้งหลายที่ไม่ขาด ไม่ทะลุ ไม่ด่าง ไม่พร้อย เป็นไท อันวิญญูชนสรรเสริญ อันตัณหาและทิฏฐิไม่ยึดถือ เป็นไปเพื่อสมาธิอยู่เพียงใด ภิกษุทั้งหลาย พึงหวังความเจริญได้เท่านั้น ไม่พึงหวังความเสื่อมเลย

‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū yāyaṃ diṭṭhi ariyā niyyānikā, niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāya, tathārūpāya diṭṭhiyā diṭṭhisāmaññagatā viharissanti sabrahmacārīhi āvi ceva raho ca, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni.

ภิกษุทั้งหลาย ตลอดเวลาที่ภิกษุทั้งหลายยังอยู่ด้วยความเป็นผู้มีทิฏฐิเสมอกันกับเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ทั้งในที่แจ้งและในที่ลับ ในทิฏฐิอันประเสริฐ นำออกจากทุกข์ ย่อมนำผู้ประพฤติตามเพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบอยู่เพียงใด ภิกษุทั้งหลาย พึงหวังความเจริญได้เท่านั้น ไม่พึงหวังความเสื่อมเลย

‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, ime cha aparihāniyā dhammā bhikkhūsu ṭhassanti, imesu ca chasu aparihāniyesu dhammesu bhikkhū sandississanti, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihānī’’ti.

ภิกษุทั้งหลาย ตลอดเวลาที่อปริหานิยธรรม ๖ ประการนี้ จักตั้งมั่นอยู่ในภิกษุทั้งหลาย และภิกษุทั้งหลายจักปรากฏในอปริหานิยธรรม ๖ ประการนี้อยู่เพียงใด ภิกษุทั้งหลาย พึงหวังความเจริญได้เท่านั้น ไม่พึงหวังความเสื่อมเลย

142. Tatra sudaṃ bhagavā rājagahe viharanto gijjhakūṭe pabbate etadeva bahulaṃ bhikkhūnaṃ dhammiṃ kathaṃ karoti – ‘‘iti sīlaṃ, iti samādhi, iti paññā. Sīlaparibhāvito samādhi mahapphalo hoti mahānisaṃso. Samādhiparibhāvitā paññā mahapphalā hoti mahānisaṃsā. Paññāparibhāvitaṃ cittaṃ sammadeva āsavehi vimuccati, seyyathidaṃ – kāmāsavā, bhavāsavā, avijjāsavā’’ti.

๑๔๒. สมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ภูเขาคิชฌกูฏ เขตกรุงราชคฤห์ ได้ตรัสธรรมีกถาแก่ภิกษุทั้งหลายเป็นอันมากอย่างนี้ว่า ‘ศีลเป็นดังนี้ สมาธิเป็นดังนี้ ปัญญาเป็นดังนี้ สมาธิอันศีลอบรมแล้ว ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก ปัญญาอันสมาธิอบรมแล้ว ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก จิตอันปัญญาอบรมแล้ว ย่อมหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายโดยชอบ คือ กามาสวะ ภวาสวะ อวิชชาสวะ’

143. Atha [Pg.69] kho bhagavā rājagahe yathābhirantaṃ viharitvā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘āyāmānanda, yena ambalaṭṭhikā tenupasaṅkamissāmā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi. Atha kho bhagavā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ yena ambalaṭṭhikā tadavasari. Tatra sudaṃ bhagavā ambalaṭṭhikāyaṃ viharati rājāgārake. Tatrāpi sudaṃ bhagavā ambalaṭṭhikāyaṃ viharanto rājāgārake etadeva bahulaṃ bhikkhūnaṃ dhammiṃ kathaṃ karoti – ‘‘iti sīlaṃ iti samādhi iti paññā. Sīlaparibhāvito samādhi mahapphalo hoti mahānisaṃso. Samādhiparibhāvitā paññā mahapphalā hoti mahānisaṃsā. Paññāparibhāvitaṃ cittaṃ sammadeva āsavehi vimuccati, seyyathidaṃ – kāmāsavā, bhavāsavā, avijjāsavā’’ti.

๑๔๓. ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ในกรุงราชคฤห์ตามพระอัธยาศัยแล้ว จึงรับสั่งเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า ‘มาเถิด อานนท์ เราจักเข้าไปยังอัมพลัฏฐิกา’ ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า ‘เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า’ ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่เสด็จถึงอัมพลัฏฐิกา สมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระตำหนักหลวงในอัมพลัฏฐิกา แม้ ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระตำหนักหลวงในอัมพลัฏฐิกา ได้ตรัสธรรมีกถาแก่ภิกษุทั้งหลายเป็นอันมากอย่างนี้ว่า ‘ศีลเป็นดังนี้ สมาธิเป็นดังนี้ ปัญญาเป็นดังนี้ สมาธิอันศีลอบรมแล้ว ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก ปัญญาอันสมาธิอบรมแล้ว ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก จิตอันปัญญาอบรมแล้ว ย่อมหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายโดยชอบ คือ กามาสวะ ภวาสวะ อวิชชาสวะ’

144. Atha kho bhagavā ambalaṭṭhikāyaṃ yathābhirantaṃ viharitvā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘āyāmānanda, yena nāḷandā tenupasaṅkamissāmā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi. Atha kho bhagavā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ yena nāḷandā tadavasari, tatra sudaṃ bhagavā nāḷandāyaṃ viharati pāvārikambavane.

๑๔๔. ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่อัมพลัฏฐิกาตามพระอัธยาศัยแล้ว จึงรับสั่งเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า ‘มาเถิด อานนท์ เราจักเข้าไปยังนาฬันทา’ ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า ‘เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า’ ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่เสด็จถึงนาฬันทา สมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่ปาวาริกัมพวัน เขตเมืองนาฬันทา

Sāriputtasīhanādo

พระสารีบุตรบันลือสีหนาท

145. Atha kho āyasmā sāriputto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā sāriputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘evaṃ pasanno ahaṃ, bhante, bhagavati; na cāhu na ca bhavissati na cetarahi vijjati añño samaṇo vā brāhmaṇo vā bhagavatā bhiyyobhiññataro yadidaṃ sambodhiya’’nti. ‘‘Uḷārā kho te ayaṃ, sāriputta, āsabhī vācā bhāsitā, ekaṃso gahito, sīhanādo nadito – ‘evaṃpasanno ahaṃ, bhante, bhagavati; na cāhu na ca bhavissati na cetarahi vijjati añño samaṇo vā brāhmaṇo vā bhagavatā bhiyyobhiññataro yadidaṃ sambodhiya’nti.

๑๔๕. ครั้งนั้นแล ท่านพระสารีบุตรเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคอย่างนี้ว่า ‘สมณะหรือพราหมณ์อื่นผู้รู้ยิ่งกว่าพระผู้มีพระภาคในทางสัมโพธิญาณ มิได้มีแล้ว จักไม่มี และย่อมไม่มีในบัดนี้’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘สารีบุตร เธอได้กล่าววาจาองอาจ ประเสริฐยิ่งนัก ถือเอาโดยส่วนเดียว บันลือสีหนาทว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคอย่างนี้ว่า ‘สมณะหรือพราหมณ์อื่นผู้รู้ยิ่งกว่าพระผู้มีพระภาคในทางสัมโพธิญาณ มิได้มีแล้ว จักไม่มี และย่อมไม่มีในบัดนี้’

‘‘Kiṃ [Pg.70] te, sāriputta, ye te ahesuṃ atītamaddhānaṃ arahanto sammāsambuddhā, sabbe te bhagavanto cetasā ceto paricca viditā – ‘evaṃsīlā te bhagavanto ahesuṃ itipi, evaṃdhammā evaṃpaññā evaṃvihārī evaṃvimuttā te bhagavanto ahesuṃ itipī’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

สารีบุตร เธอได้กำหนดรู้ใจด้วยใจของเธอแล้วรู้ซึ่งพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งปวงในอดีตกาลว่า ‘พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นได้มีศีลอย่างนี้ ได้มีธรรมอย่างนี้ ได้มีปัญญาอย่างนี้ ได้มีวิหารธรรมอย่างนี้ ได้มีวิมุตติอย่างนี้’ บ้างหรือ” ท่านพระสารีบุตรทูลตอบว่า “ข้อนั้นไม่มีเลย พระพุทธเจ้าข้า”

‘‘Kiṃ pana te, sāriputta, ye te bhavissanti anāgatamaddhānaṃ arahanto sammāsambuddhā, sabbe te bhagavanto cetasā ceto paricca viditā – ‘evaṃsīlā te bhagavanto bhavissanti itipi, evaṃdhammā evaṃpaññā evaṃvihārī evaṃvimuttā te bhagavanto bhavissanti itipī’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

สารีบุตร เธอได้กำหนดรู้ใจด้วยใจของเธอแล้วรู้ซึ่งพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งปวงในอนาคตกาลว่า ‘พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นจักมีศีลอย่างนี้ จักมีธรรมอย่างนี้ จักมีปัญญาอย่างนี้ จักมีวิหารธรรมอย่างนี้ จักมีวิมุตติอย่างนี้’ บ้างหรือ” ท่านพระสารีบุตรทูลตอบว่า “ข้อนั้นไม่มีเลย พระพุทธเจ้าข้า”

‘‘Kiṃ pana te, sāriputta, ahaṃ etarahi arahaṃ sammāsambuddho cetasā ceto paricca vidito – ‘‘evaṃsīlo bhagavā itipi, evaṃdhammo evaṃpañño evaṃvihārī evaṃvimutto bhagavā itipī’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

สารีบุตร เธอได้กำหนดรู้ใจด้วยใจของเธอแล้วรู้เราผู้เป็นอรหันตสัมมาสัมพุทธะอยู่ในบัดนี้ว่า ‘พระผู้มีพระภาคมีศีลอย่างนี้ มีธรรมอย่างนี้ มีปัญญาอย่างนี้ มีวิหารธรรมอย่างนี้ มีวิมุตติอย่างนี้’ บ้างหรือ” ท่านพระสารีบุตรทูลตอบว่า “ข้อนั้นไม่มีเลย พระพุทธเจ้าข้า”

‘‘Ettha ca hi te, sāriputta, atītānāgatapaccuppannesu arahantesu sammāsambuddhesu cetopariyañāṇaṃ natthi. Atha kiñcarahi te ayaṃ, sāriputta, uḷārā āsabhī vācā bhāsitā, ekaṃso gahito, sīhanādo nadito – ‘evaṃpasanno ahaṃ, bhante, bhagavati; na cāhu na ca bhavissati na cetarahi vijjati añño samaṇo vā brāhmaṇo vā bhagavatā bhiyyobhiññataro yadidaṃ sambodhiya’’’nti?

“ดูก่อนสารีบุตร ในข้อนี้เธอยังไม่มีเจโตปริยญาณในพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งในอดีต อนาคต และปัจจุบัน เมื่อเป็นเช่นนั้น ไฉนเธอจึงกล่าววาจาองอาจยิ่งนัก บันทึกสีหนาทโดยส่วนเดียวว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคเช่นนี้ว่า สมณะหรือพราหมณ์อื่นที่จะมีความรู้ยิ่งกว่าพระผู้มีพระภาคในทางสัมโพธิญาณ มิได้มีแล้ว จักไม่มี และย่อมไม่มีในบัดนี้’ ดังนี้เล่า”

146. ‘‘Na kho me, bhante, atītānāgatapaccuppannesu arahantesu sammāsambuddhesu cetopariyañāṇaṃ atthi, api ca me dhammanvayo vidito. Seyyathāpi, bhante, rañño paccantimaṃ nagaraṃ daḷhuddhāpaṃ daḷhapākāratoraṇaṃ ekadvāraṃ, tatrassa dovāriko paṇḍito viyatto medhāvī aññātānaṃ nivāretā ñātānaṃ pavesetā. So tassa nagarassa samantā anupariyāyapathaṃ anukkamamāno na passeyya pākārasandhiṃ vā pākāravivaraṃ vā, antamaso biḷāranikkhamanamattampi. Tassa evamassa – ‘ye kho keci oḷārikā pāṇā imaṃ nagaraṃ pavisanti vā nikkhamanti vā, sabbe te imināva dvārena pavisanti vā nikkhamanti vā’ti. Evameva kho me, bhante, dhammanvayo vidito – ‘ye te, bhante, ahesuṃ atītamaddhānaṃ arahanto sammāsambuddhā[Pg.71], sabbe te bhagavanto pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese paññāya dubbalīkaraṇe catūsu satipaṭṭhānesu supatiṭṭhitacittā sattabojjhaṅge yathābhūtaṃ bhāvetvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhiṃsu. Yepi te, bhante, bhavissanti anāgatamaddhānaṃ arahanto sammāsambuddhā, sabbe te bhagavanto pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese paññāya dubbalīkaraṇe catūsu satipaṭṭhānesu supatiṭṭhitacittā satta bojjhaṅge yathābhūtaṃ bhāvetvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhissanti. Bhagavāpi, bhante, etarahi arahaṃ sammāsambuddho pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese paññāya dubbalīkaraṇe catūsu satipaṭṭhānesu supatiṭṭhitacitto satta bojjhaṅge yathābhūtaṃ bhāvetvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho’’’ti.

๑๔๖. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เจโตปริยญาณในพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งในอดีต อนาคต และปัจจุบันของข้าพระองค์ไม่มีก็จริง แต่ข้าพระองค์ได้ทราบแนวธรรมะแล้ว เปรียบเหมือนเมืองชายแดนของพระราชา มีป้อมคูมั่นคง มีกำแพงและเชิงเทินมั่นคง มีประตูเดียว นายประตูของเมืองนั้นเป็นคนฉลาด เฉียบแหลม มีปัญญา คอยห้ามคนที่ตนไม่รู้จัก ให้คนที่ตนรู้จักเข้าไป เขาเดินตรวจดูหนทางรอบเมืองนั้น ไม่เห็นรอยต่อหรือช่องของกำแพง โดยที่สุดแม้เพียงที่แมวลอดออกได้ เขาจึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘สัตว์ใหญ่ตัวใดตัวหนึ่งจะเข้าหรือออกจากเมืองนี้ทั้งหมด ย่อมเข้าออกทางประตูนี้เท่านั้น’ ฉันใด ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ได้ทราบแนวธรรมะแล้วว่า ‘พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเหล่าใดได้มีแล้วในอดีต พระผู้มีพระภาคเจ้าเหล่านั้นทั้งหมด ทรงละนิวรณ์ ๕ ที่เป็นเครื่องเศร้าหมองแห่งจิต ทำปัญญาให้ทุรพล มีพระทัยตั้งมั่นดีแล้วในสติปัฏฐาน ๔ ทรงเจริญโพชฌงค์ ๗ ตามความเป็นจริงแล้ว ได้ตรัสรู้สัมมาสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยม แม้พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเหล่าใดจักมีในอนาคต พระผู้มีพระภาคเจ้าเหล่านั้นทั้งหมด ก็จักทรงละนิวรณ์ ๕ ที่เป็นเครื่องเศร้าหมองแห่งจิต ทำปัญญาให้ทุรพล มีพระทัยตั้งมั่นดีแล้วในสติปัฏฐาน ๔ ทรงเจริญโพชฌงค์ ๗ ตามความเป็นจริงแล้ว จักได้ตรัสรู้สัมมาสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยม แม้พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าในบัดนี้ ก็ทรงละนิวรณ์ ๕ ที่เป็นเครื่องเศร้าหมองแห่งจิต ทำปัญญาให้ทุรพล มีพระทัยตั้งมั่นดีแล้วในสติปัฏฐาน ๔ ทรงเจริญโพชฌงค์ ๗ ตามความเป็นจริงแล้ว ได้ตรัสรู้สัมมาสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยม’”

147. Tatrapi sudaṃ bhagavā nāḷandāyaṃ viharanto pāvārikambavane etadeva bahulaṃ bhikkhūnaṃ dhammiṃ kathaṃ karoti – ‘‘iti sīlaṃ, iti samādhi, iti paññā. Sīlaparibhāvito samādhi mahapphalo hoti mahānisaṃso. Samādhiparibhāvitā paññā mahapphalā hoti mahānisaṃsā. Paññāparibhāvitaṃ cittaṃ sammadeva āsavehi vimuccati, seyyathidaṃ – kāmāsavā, bhavāsavā, avijjāsavā’’ti.

๑๔๗. ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ปาวาริกัมพวัน ในเมืองนาฬันทา ได้ตรัสธรรมีกถาแก่ภิกษุทั้งหลายเป็นอันมากอย่างนี้ว่า “ศีลเป็นอย่างนี้ สมาธิเป็นอย่างนี้ ปัญญาเป็นอย่างนี้ สมาธิอันศีลอบรมแล้ว ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก ปัญญาอันสมาธิอบรมแล้ว ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก จิตอันปัญญาอบรมแล้ว ย่อมหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายโดยชอบ คือ กามาสวะ ภวาสวะ อวิชชาสวะ”

Dussīlaādīnavā

โทษแห่งความทุศีล

148. Atha kho bhagavā nāḷandāyaṃ yathābhirantaṃ viharitvā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘āyāmānanda, yena pāṭaligāmo tenupasaṅkamissāmā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi. Atha kho bhagavā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ yena pāṭaligāmo tadavasari. Assosuṃ kho pāṭaligāmikā upāsakā – ‘‘bhagavā kira pāṭaligāmaṃ anuppatto’’ti. Atha kho pāṭaligāmikā upāsakā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho pāṭaligāmikā upāsakā bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘adhivāsetu no, bhante, bhagavā āvasathāgāra’’nti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena. Atha kho pāṭaligāmikā upāsakā bhagavato adhivāsanaṃ viditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā yena āvasathāgāraṃ tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā sabbasanthariṃ [Pg.72] āvasathāgāraṃ santharitvā āsanāni paññapetvā udakamaṇikaṃ patiṭṭhāpetvā telapadīpaṃ āropetvā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu, upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Ekamantaṃ ṭhitā kho pāṭaligāmikā upāsakā bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘sabbasantharisanthataṃ, bhante, āvasathāgāraṃ, āsanāni paññattāni, udakamaṇiko patiṭṭhāpito, telapadīpo āropito; yassadāni, bhante, bhagavā kālaṃ maññatī’’ti. Atha kho bhagavā sāyanhasamayaṃ. Nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṃ bhikkhusaṅghena yena āvasathāgāraṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā pāde pakkhāletvā āvasathāgāraṃ pavisitvā majjhimaṃ thambhaṃ nissāya puratthābhimukho nisīdi. Bhikkhusaṅghopi kho pāde pakkhāletvā āvasathāgāraṃ pavisitvā pacchimaṃ bhittiṃ nissāya puratthābhimukho nisīdi bhagavantameva purakkhatvā. Pāṭaligāmikāpi kho upāsakā pāde pakkhāletvā āvasathāgāraṃ pavisitvā puratthimaṃ bhittiṃ nissāya pacchimābhimukhā nisīdiṃsu bhagavantameva purakkhatvā.

๑๔๘. ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่เมืองนาฬันทาตามพระอัธยาศัยแล้ว ได้รับสั่งกับท่านพระอานนท์ว่า “มาเถิด อานนท์ เราจักไปยังปาฏลิคาม” ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระผู้มีพระภาคว่า “เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ได้เสด็จไปยังปาฏลิคาม พวกอุบาสกชาวปาฏลิคามได้สดับข่าวว่า “พระผู้มีพระภาคเสด็จถึงปาฏลิคามแล้ว” ดังนั้น อุบาสกชาวปาฏลิคามเหล่านั้นจึงพากันเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควร พวกอุบาสกชาวปาฏลิคามผู้นั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดรับโรงพักของพวกข้าพระองค์ด้วยเถิด” พระผู้มีพระภาคทรงรับโดยดุษณีภาพ ลำดับนั้น อุบาสกชาวปาฏลิคามทราบการรับของพระผู้มีพระภาคแล้ว จึงลุกจากอาสนะ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค ทำประทักษิณแล้วเข้าไปยังโรงพัก ครั้นแล้วจึงปูลาดโรงพักทั้งหมด จัดตั้งอาสนะ ตั้งหม้อน้ำ และตามประทีปน้ำมัน แล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้วได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควร พวกอุบาสกชาวปาฏลิคามผู้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกข้าพระองค์ปูลาดโรงพักทั้งหมด จัดตั้งอาสนะ ตั้งหม้อน้ำ และตามประทีปน้ำมันไว้แล้ว บัดนี้ ขอพระผู้มีพระภาคทรงกำหนดเวลาที่สมควรเถิด” ลำดับนั้น ในเวลาเย็น พระผู้มีพระภาคทรงครองอันตรวาสก ทรงถือบาตรและจีวร พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์เสด็จเข้าไปยังโรงพัก ครั้นแล้วทรงล้างพระบาท เสด็จเข้าไปสู่โรงพัก ประทับนั่งพิงเสากลาง ผินพระพักตร์ไปทางทิศตะวันออก แม้ภิกษุสงฆ์ก็ได้ล้างเท้าเข้าไปสู่โรงพัก นั่งพิงฝาด้านทิศตะวันตก ผินหน้าไปทางทิศตะวันออก หันหน้าเฉพาะต่อพระผู้มีพระภาค แม้อุบาสกชาวปาฏลิคามก็ได้ล้างเท้าเข้าไปสู่โรงพัก นั่งพิงฝาด้านทิศตะวันออก ผินหน้าไปทางทิศตะวันตก หันหน้าเฉพาะต่อพระผู้มีพระภาค

149. Atha kho bhagavā pāṭaligāmike upāsake āmantesi – ‘‘pañcime, gahapatayo, ādīnavā dussīlassa sīlavipattiyā. Katame pañca? Idha, gahapatayo, dussīlo sīlavipanno pamādādhikaraṇaṃ mahatiṃ bhogajāniṃ nigacchati. Ayaṃ paṭhamo ādīnavo dussīlassa sīlavipattiyā.

๑๔๙. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกอุบาสกชาวบ้านปาฏลิคามมาแล้วตรัสว่า “คหบดีทั้งหลาย โทษ ๕ ประการนี้มีแก่คนทุศีลผู้มีความวิบัติแห่งศีล โทษ ๕ ประการ อะไรบ้าง คือ คหบดีทั้งหลาย คนทุศีลผู้มีความวิบัติแห่งศีลในโลกนี้ ย่อมประสบความเสื่อมแห่งโภคทรัพย์อย่างใหญ่หลวง เพราะมีความประมาทเป็นเหตุ นี้เป็นโทษประการที่ ๑ ของคนทุศีลผู้มีความวิบัติแห่งศีล

‘‘Puna caparaṃ, gahapatayo, dussīlassa sīlavipannassa pāpako kittisaddo abbhuggacchati. Ayaṃ dutiyo ādīnavo dussīlassa sīlavipattiyā.

อีกประการหนึ่ง คหบดีทั้งหลาย กิตติศัพท์อันชั่วของคนทุศีลผู้มีความวิบัติแห่งศีลย่อมขจรไป นี้เป็นโทษประการที่ ๒ ของคนทุศีลผู้มีความวิบัติแห่งศีล

‘‘Puna caparaṃ, gahapatayo, dussīlo sīlavipanno yaññadeva parisaṃ upasaṅkamati – yadi khattiyaparisaṃ yadi brāhmaṇaparisaṃ yadi gahapatiparisaṃ yadi samaṇaparisaṃ – avisārado upasaṅkamati maṅkubhūto. Ayaṃ tatiyo ādīnavo dussīlassa sīlavipattiyā.

อีกประการหนึ่ง คหบดีทั้งหลาย คนทุศีลผู้มีความวิบัติแห่งศีลจะเข้าไปสู่บริษัทใดๆ คือ ขัตติยบริษัท พราหมณบริษัท คหบดีบริษัท หรือสมณบริษัท ก็เป็นผู้ไม่แกล้วกล้าเก้อเขินเข้าไป นี้เป็นโทษประการที่ ๓ ของคนทุศีลผู้มีความวิบัติแห่งศีล

‘‘Puna caparaṃ, gahapatayo, dussīlo sīlavipanno sammūḷho kālaṅkaroti. Ayaṃ catuttho ādīnavo dussīlassa sīlavipattiyā.

อีกประการหนึ่ง คหบดีทั้งหลาย คนทุศีลผู้มีความวิบัติแห่งศีลย่อมเป็นผู้หลงทำกาละ นี้เป็นโทษประการที่ ๔ ของคนทุศีลผู้มีความวิบัติแห่งศีล

‘‘Puna [Pg.73] caparaṃ, gahapatayo, dussīlo sīlavipanno kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. Ayaṃ pañcamo ādīnavo dussīlassa sīlavipattiyā. Ime kho, gahapatayo, pañca ādīnavā dussīlassa sīlavipattiyā.

อีกประการหนึ่ง คหบดีทั้งหลาย คนทุศีลผู้มีความวิบัติแห่งศีล หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดในอบาย ทุคติ วินิบาต นรก นี้เป็นโทษประการที่ ๕ ของคนทุศีลผู้มีความวิบัติแห่งศีล คหบดีทั้งหลาย โทษ ๕ ประการนี้แลมีแก่คนทุศีลผู้มีความวิบัติแห่งศีล

Sīlavantaānisaṃsa

อานิสงส์ของผู้มีศีล

150. ‘‘Pañcime, gahapatayo, ānisaṃsā sīlavato sīlasampadāya. Katame pañca? Idha, gahapatayo, sīlavā sīlasampanno appamādādhikaraṇaṃ mahantaṃ bhogakkhandhaṃ adhigacchati. Ayaṃ paṭhamo ānisaṃso sīlavato sīlasampadāya.

๑๕๐. คหบดีทั้งหลาย อานิสงส์ ๕ ประการนี้มีแก่ผู้มีศีลผู้มีความสมบูรณ์แห่งศีล อานิสงส์ ๕ ประการ อะไรบ้าง คือ คหบดีทั้งหลาย ผู้มีศีลผู้มีความสมบูรณ์แห่งศีลในโลกนี้ ย่อมได้กองโภคทรัพย์อย่างใหญ่หลวง เพราะมีความไม่ประมาทเป็นเหตุ นี้เป็นอานิสงส์ประการที่ ๑ ของผู้มีศีลผู้มีความสมบูรณ์แห่งศีล

‘‘Puna caparaṃ, gahapatayo, sīlavato sīlasampannassa kalyāṇo kittisaddo abbhuggacchati. Ayaṃ dutiyo ānisaṃso sīlavato sīlasampadāya.

อีกประการหนึ่ง คหบดีทั้งหลาย กิตติศัพท์อันงามของผู้มีศีลผู้มีความสมบูรณ์แห่งศีลย่อมขจรไป นี้เป็นอานิสงส์ประการที่ ๒ ของผู้มีศีลผู้มีความสมบูรณ์แห่งศีล

‘‘Puna caparaṃ, gahapatayo, sīlavā sīlasampanno yaññadeva parisaṃ upasaṅkamati – yadi khattiyaparisaṃ yadi brāhmaṇaparisaṃ yadi gahapatiparisaṃ yadi samaṇaparisaṃ visārado upasaṅkamati amaṅkubhūto. Ayaṃ tatiyo ānisaṃso sīlavato sīlasampadāya.

อีกประการหนึ่ง คหบดีทั้งหลาย ผู้มีศีลผู้มีความสมบูรณ์แห่งศีลจะเข้าไปสู่บริษัทใดๆ คือ ขัตติยบริษัท พราหมณบริษัท คหบดีบริษัท หรือสมณบริษัท ก็เป็นผู้แกล้วกล้าไม่เก้อเขินเข้าไป นี้เป็นอานิสงส์ประการที่ ๓ ของผู้มีศีลผู้มีความสมบูรณ์แห่งศีล

‘‘Puna caparaṃ, gahapatayo, sīlavā sīlasampanno asammūḷho kālaṅkaroti. Ayaṃ catuttho ānisaṃso sīlavato sīlasampadāya.

อีกประการหนึ่ง คหบดีทั้งหลาย ผู้มีศีลผู้มีความสมบูรณ์แห่งศีลย่อมเป็นผู้ไม่หลงทำกาละ นี้เป็นอานิสงส์ประการที่ ๔ ของผู้มีศีลผู้มีความสมบูรณ์แห่งศีล

‘‘Puna caparaṃ, gahapatayo, sīlavā sīlasampanno kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. Ayaṃ pañcamo ānisaṃso sīlavato sīlasampadāya. Ime kho, gahapatayo, pañca ānisaṃsā sīlavato sīlasampadāyā’’ti.

อีกประการหนึ่ง คหบดีทั้งหลาย ผู้มีศีลผู้มีความสมบูรณ์แห่งศีล หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดในสุคติโลกสวรรค์ นี้เป็นอานิสงส์ประการที่ ๕ ของผู้มีศีลผู้มีความสมบูรณ์แห่งศีล คหบดีทั้งหลาย อานิสงส์ ๕ ประการนี้แลมีแก่ผู้มีศีลผู้มีความสมบูรณ์แห่งศีล

151. Atha kho bhagavā pāṭaligāmike upāsake bahudeva rattiṃ dhammiyā kathāya sandassetvā samādapetvā samuttejetvā sampahaṃsetvā uyyojesi – ‘‘abhikkantā kho, gahapatayo, ratti, yassadāni tumhe kālaṃ maññathā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho pāṭaligāmikā upāsakā bhagavato paṭissutvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkamiṃsu. Atha kho bhagavā acirapakkantesu pāṭaligāmikesu upāsakesu suññāgāraṃ pāvisi.

๑๕๑. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมีกถาให้อุบาสกชาวบ้านปาฏลิคามเห็นแจ้ง สมาทาน อาจหาญ ร่าเริง ตลอดราตรีเป็นอันมาก แล้วทรงส่งกลับไปด้วยพระดำรัสว่า “คหบดีทั้งหลาย ราตรีผ่านไปแล้ว บัดนี้ ท่านทั้งหลายจงกำหนดเวลาที่สมควรเถิด” อุบาสกชาวบ้านปาฏลิคามทูลรับสนองพระพุทธดำรัสว่า “อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” แล้วลุกจากที่นั่ง ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณแล้วจากไป เมื่ออุบาสกชาวบ้านปาฏลิคามจากไปไม่นาน พระผู้มีพระภาคได้เสด็จเข้าไปยังเรือนว่าง

Pāṭaliputtanagaramāpanaṃ

การสร้างเมืองปาฏลีบุตร

152. Tena [Pg.74] kho pana samayena sunidhavassakārā magadhamahāmattā pāṭaligāme nagaraṃ māpenti vajjīnaṃ paṭibāhāya. Tena samayena sambahulā devatāyo sahasseva pāṭaligāme vatthūni pariggaṇhanti. Yasmiṃ padese mahesakkhā devatā vatthūni pariggaṇhanti, mahesakkhānaṃ tattha raññaṃ rājamahāmattānaṃ cittāni namanti nivesanāni māpetuṃ. Yasmiṃ padese majjhimā devatā vatthūni pariggaṇhanti, majjhimānaṃ tattha raññaṃ rājamahāmattānaṃ cittāni namanti nivesanāni māpetuṃ. Yasmiṃ padese nīcā devatā vatthūni pariggaṇhanti, nīcānaṃ tattha raññaṃ rājamahāmattānaṃ cittāni namanti nivesanāni māpetuṃ. Addasā kho bhagavā dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena tā devatāyo sahasseva pāṭaligāme vatthūni pariggaṇhantiyo. Atha kho bhagavā rattiyā paccūsasamayaṃ paccuṭṭhāya āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘ke nu kho, ānanda, pāṭaligāme nagaraṃ māpentī’’ti ? ‘‘Sunidhavassakārā, bhante, magadhamahāmattā pāṭaligāme nagaraṃ māpenti vajjīnaṃ paṭibāhāyā’’ti. ‘‘Seyyathāpi, ānanda, devehi tāvatiṃsehi saddhiṃ mantetvā, evameva kho, ānanda, sunidhavassakārā magadhamahāmattā pāṭaligāme nagaraṃ māpenti vajjīnaṃ paṭibāhāya. Idhāhaṃ, ānanda, addasaṃ dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena sambahulā devatāyo sahasseva pāṭaligāme vatthūni pariggaṇhantiyo. Yasmiṃ, ānanda, padese mahesakkhā devatā vatthūni pariggaṇhanti, mahesakkhānaṃ tattha raññaṃ rājamahāmattānaṃ cittāni namanti nivesanāni māpetuṃ. Yasmiṃ padese majjhimā devatā vatthūni pariggaṇhanti, majjhimānaṃ tattha raññaṃ rājamahāmattānaṃ cittāni namanti nivesanāni māpetuṃ. Yasmiṃ padese nīcā devatā vatthūni pariggaṇhanti, nīcānaṃ tattha raññaṃ rājamahāmattānaṃ cittāni namanti nivesanāni māpetuṃ. Yāvatā, ānanda, ariyaṃ āyatanaṃ yāvatā vaṇippatho idaṃ agganagaraṃ bhavissati pāṭaliputtaṃ puṭabhedanaṃ. Pāṭaliputtassa kho, ānanda, tayo antarāyā bhavissanti – aggito vā udakato vā mithubhedā vā’’ti.

๑๕๒. สมัยนั้นแล สุนิธะและวัสสการะมหาอำมาตย์แห่งแคว้นมคธ กำลังสร้างนครในปาฏลิคามเพื่อป้องกันพวกเจ้าวัชชี สมัยนั้น เทวดาจำนวนมากนับได้หลายพันจับจองพื้นที่ในปาฏลิคาม ในประเทศใด เทวดาผู้มีศักดิ์ใหญ่จับจองพื้นที่ ในประเทศนั้น จิตของพระราชาและราชมหาอำมาตย์ผู้มีศักดิ์ใหญ่ก็น้อมไปเพื่อจะสร้างที่อยู่อาศัย ในประเทศใด เทวดาผู้มีศักดิ์ปานกลางจับจองพื้นที่ ในประเทศนั้น จิตของพระราชาและราชมหาอำมาตย์ผู้มีศักดิ์ปานกลางก็น้อมไปเพื่อจะสร้างที่อยู่อาศัย ในประเทศใด เทวดาผู้มีศักดิ์ต่ำจับจองพื้นที่ ในประเทศนั้น จิตของพระราชาและราชมหาอำมาตย์ผู้มีศักดิ์ต่ำก็น้อมไปเพื่อจะสร้างที่อยู่อาศัย พระผู้มีพระภาคได้ทอดพระเนตรเห็นเทวดาเหล่านั้นนับได้หลายพันกำลังจับจองพื้นที่ในปาฏลิคาม ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ ล่วงจักษุของมนุษย์ ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเสด็จลุกขึ้นในเวลาใกล้รุ่งแห่งราตรี ตรัสเรียกท่านพระอานนท์ว่า ‘อานนท์ ใครหนอกำลังสร้างนครในปาฏลิคาม’ ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สุนิธะและวัสสการะมหาอำมาตย์แห่งแคว้นมคธ กำลังสร้างนครในปาฏลิคามเพื่อป้องกันพวกเจ้าวัชชี พระเจ้าข้า’ ‘อานนท์ สุนิธะและวัสสการะมหาอำมาตย์แห่งแคว้นมคธ สร้างนครในปาฏลิคามเพื่อป้องกันพวกเจ้าวัชชี เปรียบเหมือนปรึกษากับพวกเทวดาชั้นดาวดึงส์แล้วจึงสร้าง ฉันใดก็ฉันนั้น อานนท์ เราได้เห็นแล้วในที่นี้ ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ ล่วงจักษุของมนุษย์ ซึ่งเทวดาจำนวนมากนับได้หลายพันกำลังจับจองพื้นที่ในปาฏลิคาม อานนท์ ในประเทศใด เทวดาผู้มีศักดิ์ใหญ่จับจองพื้นที่ ในประเทศนั้น จิตของพระราชาและราชมหาอำมาตย์ผู้มีศักดิ์ใหญ่ก็น้อมไปเพื่อจะสร้างที่อยู่อาศัย ในประเทศใด เทวดาผู้มีศักดิ์ปานกลางจับจองพื้นที่ ในประเทศนั้น จิตของพระราชาและราชมหาอำมาตย์ผู้มีศักดิ์ปานกลางก็น้อมไปเพื่อจะสร้างที่อยู่อาศัย ในประเทศใด เทวดาผู้มีศักดิ์ต่ำจับจองพื้นที่ ในประเทศนั้น จิตของพระราชาและราชมหาอำมาตย์ผู้มีศักดิ์ต่ำก็น้อมไปเพื่อจะสร้างที่อยู่อาศัย อานนท์ อริยมณฑลมีประมาณเท่าใด ทางค้าขายมีประมาณเท่าใด เมืองปาฏลิบุตรนี้จักเป็นนครอันเลิศ เป็นที่เปิดหีบห่อสินค้า อานนท์ อันตราย ๓ อย่างจักมีแก่ปาฏลิบุตร คือ จากไฟ จากน้ำ หรือจากความแตกสามัคคี’

153. Atha [Pg.75] kho sunidhavassakārā magadhamahāmattā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodiṃsu, sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu, ekamantaṃ ṭhitā kho sunidhavassakārā magadhamahāmattā bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘adhivāsetu no bhavaṃ gotamo ajjatanāya bhattaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghenā’’ti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena. Atha kho sunidhavassakārā magadhamahāmattā bhagavato adhivāsanaṃ viditvā yena sako āvasatho tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā sake āvasathe paṇītaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ paṭiyādāpetvā bhagavato kālaṃ ārocāpesuṃ – ‘‘kālo, bho gotama, niṭṭhitaṃ bhatta’’nti.

๑๕๓. ครั้งนั้นแล สุนิธะและวัสสการะมหาอำมาตย์แห่งแคว้นมคธ เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาค ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง สุนิธะและวัสสการะมหาอำมาตย์แห่งแคว้นมคธ ผู้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ขอท่านพระโคดมพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ โปรดรับภัตตาหารของข้าพระองค์ทั้งหลายเพื่อฉันในวันนี้เถิด’ พระผู้มีพระภาคทรงรับนิมนต์โดยดุษณีภาพ ครั้งนั้นแล สุนิธะและวัสสการะมหาอำมาตย์แห่งแคว้นมคธ ทราบการรับนิมนต์ของพระผู้มีพระภาคแล้ว จึงเข้าไปยังอาคารที่พักของตน ครั้นเข้าไปแล้ว ได้ให้จัดเตรียมของขบเคี้ยวของฉันอันประณีตไว้ในอาคารที่พักของตน แล้วให้กราบทูลภัตกาลแด่พระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่ท่านพระโคดม ถึงเวลาแล้ว ภัตตาหารสำเร็จแล้ว’

Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṃ bhikkhusaṅghena yena sunidhavassakārānaṃ magadhamahāmattānaṃ āvasatho tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Atha kho sunidhavassakārā magadhamahāmattā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappesuṃ sampavāresuṃ. Atha kho sunidhavassakārā magadhamahāmattā bhagavantaṃ bhuttāviṃ onītapattapāṇiṃ aññataraṃ nīcaṃ āsanaṃ gahetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinne kho sunidhavassakāre magadhamahāmatte bhagavā imāhi gāthāhi anumodi –

ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงครองอันตรวาสกในเวลาเช้าแล้ว ทรงถือบาตรและจีวร เสด็จพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ไปยังอาคารที่พักของสุนิธะและวัสสการะมหาอำมาตย์แห่งแคว้นมคธ ครั้นเสด็จถึงแล้ว ประทับนั่งบนอาสนะที่เขาปูลาดไว้ ครั้งนั้นแล สุนิธะและวัสสการะมหาอำมาตย์แห่งแคว้นมคธ ได้อังคาสภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข ด้วยของขบเคี้ยวของฉันอันประณีต ด้วยมือของตนจนอิ่มหนำเพียงพอ ครั้งนั้นแล สุนิธะและวัสสการะมหาอำมาตย์แห่งแคว้นมคธ เมื่อทราบว่าพระผู้มีพระภาคเสวยเสร็จแล้ว ทรงนำพระหัตถ์ออกจากบาตรแล้ว จึงถือเอาอาสนะต่ำแห่งหนึ่ง นั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง พระผู้มีพระภาคได้ทรงอนุโมทนาแก่สุนิธะและวัสสการะมหาอำมาตย์แห่งแคว้นมคธ ผู้ซึ่งนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้ว ด้วยพระคาถาเหล่านี้ว่า

‘‘Yasmiṃ padese kappeti, vāsaṃ paṇḍitajātiyo;

Sīlavantettha bhojetvā, saññate brahmacārayo.

บัณฑิตชาติย่อมสำเร็จการอยู่ในประเทศใด เขาพึงเลี้ยงดูท่านผู้มีศีล ผู้สำรวม ผู้ประพฤติพรหมจรรย์ในประเทศนั้น

‘‘Yā tattha devatā āsuṃ, tāsaṃ dakkhiṇamādise;

Tā pūjitā pūjayanti, mānitā mānayanti naṃ.

เทวดาเหล่าใดมีอยู่ในประเทศนั้น พึงอุทิศทักษิณาให้แก่เทวดาเหล่านั้น เทวดาเหล่านั้นอันเขาบูชาแล้ว ย่อมบูชาตอบ อันเขานับถือแล้ว ย่อมนับถือตอบ

‘‘Tato naṃ anukampanti, mātā puttaṃva orasaṃ;

Devatānukampito poso, sadā bhadrāni passatī’’ti.

ลำดับนั้น เทวดาเหล่านั้นย่อมอนุเคราะห์เขา ดุจมารดาอนุเคราะห์บุตรผู้เกิดแต่อก บุรุษผู้อันเทวดาอนุเคราะห์แล้ว ย่อมเห็นแต่สิ่งที่ดีงามเสมอ

Atha kho bhagavā sunidhavassakāre magadhamahāmatte imāhi gāthāhi anumoditvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi.

ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงอนุโมทนาแก่สุนิธะและวัสสการะมหาอำมาตย์แห่งแคว้นมคธด้วยพระคาถาเหล่านี้แล้ว เสด็จลุกจากอาสนะกลับไป

154. Tena [Pg.76] kho pana samayena sunidhavassakārā magadhamahāmattā bhagavantaṃ piṭṭhito piṭṭhito anubandhā honti – ‘‘yenajja samaṇo gotamo dvārena nikkhamissati, taṃ gotamadvāraṃ nāma bhavissati. Yena titthena gaṅgaṃ nadiṃ tarissati, taṃ gotamatitthaṃ nāma bhavissatī’’ti. Atha kho bhagavā yena dvārena nikkhami, taṃ gotamadvāraṃ nāma ahosi. Atha kho bhagavā yena gaṅgā nadī tenupasaṅkami. Tena kho pana samayena gaṅgā nadī pūrā hoti samatittikā kākapeyyā. Appekacce manussā nāvaṃ pariyesanti, appekacce uḷumpaṃ pariyesanti, appekacce kullaṃ bandhanti apārā, pāraṃ gantukāmā. Atha kho bhagavā – seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya, evameva – gaṅgāya nadiyā orimatīre antarahito pārimatīre paccuṭṭhāsi saddhiṃ bhikkhusaṅghena. Addasā kho bhagavā te manusse appekacce nāvaṃ pariyesante appekacce uḷumpaṃ pariyesante appekacce kullaṃ bandhante apārā pāraṃ gantukāme. Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

๑๕๔. สมัยนั้นแล สุนีธะและวัสสการะมหาอำมาตย์แห่งแคว้นมคธ ได้ติดตามพระผู้มีพระภาคไปข้างหลังๆ ด้วยคิดว่า “วันนี้ พระสมณโคดมจักเสด็จออกทางประตูใด ประตูนั้นจักมีชื่อว่า ‘โคตมทวาร’ พระองค์จักข้ามแม่น้ำคงคาที่ท่าใด ท่านั้นจักมีชื่อว่า ‘โคตมติฏฐะ’” ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จออกทางประตูใด ประตูนั้นได้มีชื่อว่า ‘โคตมทวาร’ ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จเข้าไปยังแม่น้ำคงคา ก็สมัยนั้นแล แม่น้ำคงคาเต็มเปี่ยมเสมอขอบฝั่ง กาพอจะดื่มกินได้ คนบางพวกผู้ต้องการจะข้ามจากฝั่งนี้ไปฝั่งโน้น บางพวกแสวงหาเรือ บางพวกแสวงหาแพ บางพวกผูกทุ่น ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงหายจากฝั่งข้างนี้ ไปปรากฏที่ฝั่งข้างโน้นพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ เหมือนบุรุษมีกำลังเหยียดแขนที่คู้ หรือคู้แขนที่เหยียด ฉะนั้น พระผู้มีพระภาคได้ทอดพระเนตรเห็นคนเหล่านั้น ซึ่งต้องการจะข้ามจากฝั่งนี้ไปฝั่งโน้น บางพวกแสวงหาเรือ บางพวกแสวงหาแพ บางพวกผูกทุ่น ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบเนื้อความนั้นแล้ว จึงทรงเปล่งอุทานนี้ในเวลานั้นว่า

‘‘Ye taranti aṇṇavaṃ saraṃ, setuṃ katvāna visajja pallalāni;

Kullañhi jano bandhati, tiṇṇā medhāvino janā’’ti.

“ชนเหล่าใดข้ามห้วงน้ำคือกิเลสได้แล้ว ทำสะพานคืออริยมรรค ละบึงคือกิเลสได้ ชนผู้มีปัญญาทั้งหลายข้ามได้แล้ว ส่วนหมู่ชนยังผูกแพกันอยู่”

Paṭhamabhāṇavāro.

ปฐมภาณวาร จบ

Ariyasaccakathā

อริยสัจจกถา

155. Atha kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘āyāmānanda, yena koṭigāmo tenupasaṅkamissāmā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi. Atha kho bhagavā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ yena koṭigāmo tadavasari. Tatra sudaṃ bhagavā koṭigāme viharati. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi –

๑๕๕. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกท่านพระอานนท์มาแล้วตรัสว่า “มาเถิด อานนท์ เราจักเข้าไปยังโกฏิคาม” ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า “เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่เสด็จถึงโกฏิคามแล้ว ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่โกฏิคามนั้น ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้วตรัสว่า

‘‘Catunnaṃ[Pg.77], bhikkhave, ariyasaccānaṃ ananubodhā appaṭivedhā evamidaṃ dīghamaddhānaṃ sandhāvitaṃ saṃsaritaṃ mamañceva tumhākañca. Katamesaṃ catunnaṃ? Dukkhassa, bhikkhave, ariyasaccassa ananubodhā appaṭivedhā evamidaṃ dīghamaddhānaṃ sandhāvitaṃ saṃsaritaṃ mamañceva tumhākañca. Dukkhasamudayassa, bhikkhave, ariyasaccassa ananubodhā appaṭivedhā evamidaṃ dīghamaddhānaṃ sandhāvitaṃ saṃsaritaṃ mamañceva tumhākañca. Dukkhanirodhassa, bhikkhave, ariyasaccassa ananubodhā appaṭivedhā evamidaṃ dīghamaddhānaṃ sandhāvitaṃ saṃsaritaṃ mamañceva tumhākañca. Dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya, bhikkhave, ariyasaccassa ananubodhā appaṭivedhā evamidaṃ dīghamaddhānaṃ sandhāvitaṃ saṃsaritaṃ mamañceva tumhākañca. Tayidaṃ, bhikkhave, dukkhaṃ ariyasaccaṃ anubuddhaṃ paṭividdhaṃ, dukkhasamudayaṃ ariyasaccaṃ anubuddhaṃ paṭividdhaṃ, dukkhanirodhaṃ ariyasaccaṃ anubuddhaṃ paṭividdhaṃ, dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccaṃ anubuddhaṃ paṭividdhaṃ, ucchinnā bhavataṇhā, khīṇā bhavanetti, natthidāni punabbhavo’’ti. Idamavoca bhagavā. Idaṃ vatvāna sugato athāparaṃ etadavoca satthā –

“ภิกษุทั้งหลาย เพราะไม่รู้แจ้ง ไม่แทงตลอดอริยสัจ ๔ ประการ เราและเธอทั้งหลายจึงต้องท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏตลอดกาลนานเช่นนี้ อริยสัจ ๔ ประการ อะไรบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย เพราะไม่รู้แจ้ง ไม่แทงตลอดทุกขอริยสัจ เราและเธอทั้งหลายจึงต้องท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏตลอดกาลนานเช่นนี้ เพราะไม่รู้แจ้ง ไม่แทงตลอดทุกขสมุทยอริยสัจ ... ทุกขนิโรธอริยสัจ ... ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ เราและเธอทั้งหลายจึงต้องท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏตลอดกาลนานเช่นนี้ ภิกษุทั้งหลาย ทุกขอริยสัจนั่นแล เราได้รู้แจ้ง ได้แทงตลอดแล้ว ทุกขสมุทยอริยสัจ... ทุกขนิโรธอริยสัจ... ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ... เราได้รู้แจ้ง ได้แทงตลอดแล้ว ภวตัณหาเราตัดขาดแล้ว เครื่องนำไปสู่ภพสิ้นแล้ว บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีก” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้แล้ว พระสุคตศาสดาครั้นตรัสพระดำรัสนี้แล้ว จึงได้ตรัสพระดำรัสอื่นต่อไปอีกว่า

‘‘Catunnaṃ ariyasaccānaṃ, yathābhūtaṃ adassanā;

Saṃsitaṃ dīghamaddhānaṃ, tāsu tāsveva jātisu.

“เพราะไม่เห็นอริยสัจ ๔ ประการตามความเป็นจริง เราจึงต้องท่องเที่ยวไปในชาตินั้นๆ ตลอดกาลนาน”

Tāni etāni diṭṭhāni, bhavanetti samūhatā;

Ucchinnaṃ mūlaṃ dukkhassa, natthi dāni punabbhavo’’ti.

“อริยสัจเหล่านั้น เราเห็นแล้ว เครื่องนำไปสู่ภพเราถอนขึ้นได้แล้ว รากเหง้าแห่งทุกข์เราตัดขาดแล้ว บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีก”

Tatrapi sudaṃ bhagavā koṭigāme viharanto etadeva bahulaṃ bhikkhūnaṃ dhammiṃ kathaṃ karoti – ‘‘iti sīlaṃ, iti samādhi, iti paññā. Sīlaparibhāvito samādhi mahapphalo hoti mahānisaṃso. Samādhiparibhāvitā paññā mahapphalā hoti mahānisaṃsā. Paññāparibhāvitaṃ cittaṃ sammadeva āsavehi vimuccati, seyyathidaṃ – kāmāsavā, bhavāsavā, avijjāsavā’’ti.

ได้ยินว่า แม้เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่โกฏิคามนั้น ก็ได้ตรัสธรรมีกถานี้แก่ภิกษุทั้งหลายเป็นส่วนมากว่า “ศีลเป็นอย่างนี้ สมาธิเป็นอย่างนี้ ปัญญาเป็นอย่างนี้ สมาธิที่ศีลอบรมแล้วย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก ปัญญาที่สมาธิอบรมแล้วย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก จิตที่ปัญญาอบรมแล้วย่อมหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายโดยชอบ คือ กามาสวะ ภวาสวะ และอวิชชาสวะ”

Anāvattidhammasambodhiparāyaṇā

ผู้มีธรรมคือการไม่กลับมาเกิดอีก มีการตรัสรู้เป็นเบื้องหน้า

156. Atha kho bhagavā koṭigāme yathābhirantaṃ viharitvā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘āyāmānanda, yena nātikā tenupaṅkamissāmā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato [Pg.78] paccassosi. Atha kho bhagavā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ yena nātikā tadavasari. Tatrapi sudaṃ bhagavā nātike viharati giñjakāvasathe. Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sāḷho nāma, bhante, bhikkhu nātike kālaṅkato, tassa kā gati, ko abhisamparāyo? Nandā nāma, bhante, bhikkhunī nātike kālaṅkatā, tassā kā gati, ko abhisamparāyo? Sudatto nāma, bhante, upāsako nātike kālaṅkato, tassa kā gati, ko abhisamparāyo? Sujātā nāma, bhante, upāsikā nātike kālaṅkatā, tassā kā gati, ko abhisamparāyo? Kukkuṭo nāma, bhante, upāsako nātike kālaṅkato, tassa kā gati, ko abhisamparāyo? Kāḷimbo nāma, bhante, upāsako…pe… nikaṭo nāma, bhante, upāsako… kaṭissaho nāma, bhante, upāsako… tuṭṭho nāma, bhante, upāsako… santuṭṭho nāma, bhante, upāsako… bhaddo nāma, bhante, upāsako… subhaddo nāma, bhante, upāsako nātike kālaṅkato, tassa kā gati, ko abhisamparāyo’’ti?

๑๕๖. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ บ้านโกฏิคามตามพระอัธยาศัยแล้ว ตรัสเรียกท่านพระอานนท์มาว่า “อานนท์ มาเถิด เราจักไปยังหมู่บ้านนาทิกะ” ท่านพระอานนท์ทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า “เป็นเช่นนั้น พระเจ้าข้า” ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่เสด็จไปยังหมู่บ้านนาทิกะ ได้ประทับอยู่ที่เรือนอิฐในหมู่บ้านนาทิกะนั้น ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ครั้นแล้วได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุชื่อสาฬหะ ทำกาละแล้วในหมู่บ้านนาทิกะ คติของท่านเป็นอย่างไร สัมปรายภพเป็นอย่างไร ภิกษุณีชื่อนันทา ทำกาละแล้วในหมู่บ้านนาทิกะ คติของนางเป็นอย่างไร สัมปรายภพเป็นอย่างไร อุบาสกชื่อสุทัตตะ ทำกาละแล้วในหมู่บ้านนาทิกะ คติของเขาเป็นอย่างไร สัมปรายภพเป็นอย่างไร อุบาสิกาชื่อสุชาดา ทำกาละแล้วในหมู่บ้านนาทิกะ คติของนางเป็นอย่างไร สัมปรายภพเป็นอย่างไร อุบาสกชื่อกุกกุฏะ ทำกาละแล้วในหมู่บ้านนาทิกะ คติของเขาเป็นอย่างไร สัมปรายภพเป็นอย่างไร อุบาสกชื่อกาฬิมพะ...เป... อุบาสกชื่อนิกฏะ... อุบาสกชื่อกฏิสสหะ... อุบาสกชื่อตุฏฐะ... อุบาสกชื่อสันตุฏฐะ... อุบาสกชื่อภัททะ... อุบาสกชื่อสุภัททะ ทำกาละแล้วในหมู่บ้านนาทิกะ คติของเขาเป็นอย่างไร สัมปรายภพเป็นอย่างไร พระเจ้าข้า”

157. ‘‘Sāḷho, ānanda, bhikkhu āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsi. Nandā, ānanda, bhikkhunī pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātikā tattha parinibbāyinī anāvattidhammā tasmā lokā. Sudatto, ānanda, upāsako tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā rāgadosamohānaṃ tanuttā sakadāgāmī sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karissati. Sujātā, ānanda, upāsikā tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpannā avinipātadhammā niyatā sambodhiparāyaṇā. Kukkuṭo, ānanda, upāsako pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā. Kāḷimbo, ānanda, upāsako…pe… nikaṭo, ānanda, upāsako… kaṭissaho[Pg.79], ānanda, upāsako… tuṭṭho, ānanda, upāsako … santuṭṭho, ānanda, upāsako… bhaddo, ānanda, upāsako… subhaddo, ānanda, upāsako pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā. Paropaññāsaṃ, ānanda, nātike upāsakā kālaṅkatā, pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātikā tattha parinibbāyino anāvattidhammā tasmā lokā. Sādhikā navuti, ānanda, nātike upāsakā kālaṅkatā tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā rāgadosamohānaṃ tanuttā sakadāgāmino sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karissanti. Sātirekāni, ānanda, pañcasatāni nātike upāsakā kālaṅkatā, tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpannā avinipātadhammā niyatā sambodhiparāyaṇā.

๑๕๗. พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “อานนท์ สาฬหภิกษุได้ทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันหาอาสวะมิได้ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไป ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่ นันทาภิกษุณี เป็นโอปปาติกะ จักปรินิพพานในภพนั้น มีอันไม่กลับมาจากโลกนั้นเป็นธรรมดา เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ ประการสิ้นไป สุทัตตอุบาสก เป็นพระสกทาคามี เพราะสังโยชน์ ๓ ประการสิ้นไป และเพราะราคะ โทสะ โมหะเบาบาง จักมาสู่โลกนี้อีกเพียงครั้งเดียวแล้วทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ สุชาดาอุบาสิกา เป็นพระโสดาบัน เพราะสังโยชน์ ๓ ประการสิ้นไป มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า กุกกุฏอุบาสก เป็นโอปปาติกะ จักปรินิพพานในภพนั้น มีอันไม่กลับมาจากโลกนั้นเป็นธรรมดา เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ ประการสิ้นไป กาฬิมพอุบาสก...เป... นิกฏอุบาสก... กฏิสสหอุบาสก... ตุฏฐอุบาสก... สันตุฏฐอุบาสก... ภัททอุบาสก... สุภัททอุบาสก เป็นโอปปาติกะ จักปรินิพพานในภพนั้น มีอันไม่กลับมาจากโลกนั้นเป็นธรรมดา เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ ประการสิ้นไป อานนท์ อุบาสกในหมู่บ้านนาทิกะที่ทำกาละไปแล้วเกินกว่า ๕๐ คน เป็นโอปปาติกะ จักปรินิพพานในภพนั้น มีอันไม่กลับมาจากโลกนั้นเป็นธรรมดา เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ ประการสิ้นไป อานนท์ อุบาสกในหมู่บ้านนาทิกะที่ทำกาละไปแล้ว ๙๐ กว่าคน เป็นพระสกทาคามี เพราะสังโยชน์ ๓ ประการสิ้นไป และเพราะราคะ โทสะ โมหะเบาบาง จักมาสู่โลกนี้อีกเพียงครั้งเดียวแล้วทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ อานนท์ อุบาสกในหมู่บ้านนาทิกะที่ทำกาละไปแล้ว ๕๐๐ กว่าคน เป็นพระโสดาบัน เพราะสังโยชน์ ๓ ประการสิ้นไป มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า

Dhammādāsadhammapariyāyā

ธรรมาทาสธรรมบรรยาย

158. ‘‘Anacchariyaṃ kho panetaṃ, ānanda, yaṃ manussabhūto kālaṅkareyya. Tasmiṃyeva kālaṅkate tathāgataṃ upasaṅkamitvā etamatthaṃ pucchissatha, vihesā hesā, ānanda, tathāgatassa. Tasmātihānanda, dhammādāsaṃ nāma dhammapariyāyaṃ desessāmi, yena samannāgato ariyasāvako ākaṅkhamāno attanāva attānaṃ byākareyya – ‘khīṇanirayomhi khīṇatiracchānayoni khīṇapettivisayo khīṇāpāyaduggativinipāto, sotāpannohamasmi avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo’ti.

๑๕๘. “อานนท์ ข้อที่มนุษย์ทำกาละนั้น ไม่น่าอัศจรรย์เลย แต่เมื่อคนนั้นๆ ทำกาละแล้ว พวกเธอพากันเข้ามาหาตถาคตแล้วทูลถามถึงเรื่องนั้นๆ นั่นเป็นความลำบากแก่ตถาคต อานนท์ เพราะเหตุนั้น เราจักแสดงธรรมบรรยายชื่อธรรมาทาส ที่อริยสาวกผู้ประกอบแล้ว เมื่อหวังอยู่ พึงพยากรณ์ตนด้วยตนเองได้ว่า ‘เราเป็นผู้มีนรกสิ้นแล้ว มีกำเนิดเดรัจฉานสิ้นแล้ว มีเปรตวิสัยสิ้นแล้ว มีอบาย ทุคติ วินิบาตสิ้นแล้ว เราเป็นโสดาบัน มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า’”

159. ‘‘Katamo ca so, ānanda, dhammādāso dhammapariyāyo, yena samannāgato ariyasāvako ākaṅkhamāno attanāva attānaṃ byākareyya – ‘khīṇanirayomhi khīṇatiracchānayoni khīṇapettivisayo khīṇāpāyaduggativinipāto, sotāpannohamasmi avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo’ti?

๑๕๙. “อานนท์ ก็ธรรมาทาสธรรมบรรยายนั้นเป็นไฉน ที่อริยสาวกผู้ประกอบแล้ว เมื่อหวังอยู่ พึงพยากรณ์ตนด้วยตนเองได้ว่า ‘เราเป็นผู้มีนรกสิ้นแล้ว มีกำเนิดเดรัจฉานสิ้นแล้ว มีเปรตวิสัยสิ้นแล้ว มีอบาย ทุคติ วินิบาตสิ้นแล้ว เราเป็นโสดาบัน มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า’”

‘‘Idhānanda[Pg.80], ariyasāvako buddhe aveccappasādena samannāgato hoti – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti.

“อานนท์ อริยสาวกในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้าว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบได้โดยพระองค์เอง ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก เป็นสารถีผู้ฝึกบุรุษที่ควรฝึก ไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้มีโชค’

‘‘Dhamme aveccappasādena samannāgato hoti – ‘svākkhāto bhagavatā dhammo sandiṭṭhiko akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhī’ti.

“เป็นผู้ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรมว่า ‘พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว อันผู้บรรลุจะพึงเห็นได้ด้วยตนเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามาในตน อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน’”

‘‘Saṅghe aveccappasādena samannāgato hoti – ‘suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, ujuppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, ñāyappaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, sāmīcippaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho yadidaṃ cattāri purisayugāni aṭṭha purisapuggalā, esa bhagavato sāvakasaṅgho āhuneyyo pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’ti.

เป็นผู้ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระสงฆ์ว่า ‘พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาค เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว, พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาค เป็นผู้ปฏิบัติตรงแล้ว, พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาค เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อรู้ธรรมเป็นเครื่องออกจากทุกข์แล้ว, พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาค เป็นผู้ปฏิบัติสมควรแล้ว ได้แก่ บุรุษ ๔ คู่ นับเรียงตัวบุรุษได้ ๘ บุรุษ, พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคหมู่นี้ เป็นผู้ควรแก่ของที่เขานำมาถวาย เป็นผู้ควรแก่ของต้อนรับ เป็นผู้ควรแก่ทักษิณา เป็นผู้ควรแก่การทำอัญชลี เป็นเนื้อนาบุญอันยอดเยี่ยมของโลก’

‘‘Ariyakantehi sīlehi samannāgato hoti akhaṇḍehi acchiddehi asabalehi akammāsehi bhujissehi viññūpasatthehi aparāmaṭṭhehi samādhisaṃvattanikehi.

เป็นผู้ประกอบด้วยศีลที่พระอริยเจ้าพอใจ ไม่ขาด ไม่ทะลุ ไม่ด่าง ไม่พร้อย เป็นไท วิญญูชนสรรเสริญ อันตัณหาและทิฏฐิไม่ยึดถือ เป็นไปเพื่อสมาธิ

‘‘Ayaṃ kho so, ānanda, dhammādāso dhammapariyāyo, yena samannāgato ariyasāvako ākaṅkhamāno attanāva attānaṃ byākareyya – ‘khīṇanirayomhi khīṇatiracchānayoni khīṇapettivisayo khīṇāpāyaduggativinipāto, sotāpannohamasmi avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo’’’ti.

ดูก่อนอานนท์ นี้แล คือธรรมปริยายชื่อธรรมาทรรศน์ ที่อริยสาวกผู้ประกอบแล้ว เมื่อหวังอยู่ พึงพยากรณ์ตนด้วยตนเองได้ว่า ‘เรามีนรกสิ้นแล้ว มีกำเนิดเดรัจฉานสิ้นแล้ว มีเปรตวิสัยสิ้นแล้ว มีอบาย ทุคติ วินิบาตสิ้นแล้ว เราเป็นโสดาบัน ไม่มีทางตกต่ำ มีความแน่นอนที่จะสำเร็จสัมโพธิในเบื้องหน้า’

Tatrapi sudaṃ bhagavā nātike viharanto giñjakāvasathe etadeva bahulaṃ bhikkhūnaṃ dhammiṃ kathaṃ karoti –

ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระตำหนักอิฐที่หมู่บ้านนาทิกะ ได้ตรัสธรรมีกถานี้แก่ภิกษุทั้งหลายเป็นส่วนมากว่า

‘‘Iti sīlaṃ iti samādhi iti paññā. Sīlaparibhāvito samādhi mahapphalo hoti mahānisaṃso. Samādhiparibhāvitā paññā mahapphalā hoti mahānisaṃsā. Paññāparibhāvitaṃ cittaṃ sammadeva āsavehi vimuccati, seyyathidaṃ – kāmāsavā, bhavāsavā, avijjāsavā’’ti.

‘อย่างนี้ศีล อย่างนี้สมาธิ อย่างนี้ปัญญา, สมาธิที่ศีลอบรมแล้ว ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก, ปัญญาที่สมาธิอบรมแล้ว ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก, จิตที่ปัญญาอบรมแล้ว ย่อมหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายโดยชอบ คือ กามาสวะ ภวาสวะ อวิชชาสวะ’

160. Atha [Pg.81] kho bhagavā nātike yathābhirantaṃ viharitvā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘āyāmānanda, yena vesālī tenupasaṅkamissāmā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi. Atha kho bhagavā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ yena vesālī tadavasari. Tatra sudaṃ bhagavā vesāliyaṃ viharati ambapālivane. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi –

๑๖๐. ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่หมู่บ้านนาทิกะตามพระอัธยาศัยแล้ว รับสั่งเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า ‘มาเถิด อานนท์ เราจักเข้าไปยังเมืองเวสาลีกัน’ ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระผู้มีพระภาคว่า ‘เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า’ ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ได้เสด็จไปยังเมืองเวสาลี ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่อัมพปาลีวันในเมืองเวสาลีนั้น ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาครับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า

‘‘Sato, bhikkhave, bhikkhu vihareyya sampajāno, ayaṃ vo amhākaṃ anusāsanī. Kathañca, bhikkhave, bhikkhu sato hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Vedanāsu vedanānupassī…pe… citte cittānupassī…pe… dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu sato hoti.

‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพึงเป็นผู้มีสติสัมปชัญญะอยู่เถิด นี้เป็นอนุศาสนีของเราสำหรับเธอทั้งหลาย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเป็นผู้มีสติอย่างไร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสีย พิจารณาเห็นกายในกายอยู่, พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลาย... พิจารณาเห็นจิตในจิต... พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่ เป็นผู้มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสีย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อย่างนี้แล ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้มีสติ

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu sampajāno hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu abhikkante paṭikkante sampajānakārī hoti, ālokite vilokite sampajānakārī hoti, samiñjite pasārite sampajānakārī hoti, saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe sampajānakārī hoti, asite pīte khāyite sāyite sampajānakārī hoti, uccārapassāvakamme sampajānakārī hoti, gate ṭhite nisinne sutte jāgarite bhāsite tuṇhībhāve sampajānakārī hoti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu sampajāno hoti. Sato, bhikkhave, bhikkhu vihareyya sampajāno, ayaṃ vo amhākaṃ anusāsanī’’ti.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเป็นผู้มีสัมปชัญญะอย่างไร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมทำความรู้สึกตัวในการก้าวไปข้างหน้า การถอยกลับ, ในการแลดู การเหลียวดู, ในการคู้เข้า การเหยียดออก, ในการทรงสังฆาฏิ บาตร และจีวร, ในการฉัน การดื่ม การเคี้ยว การลิ้ม, ในการถ่ายอุจจาระปัสสาวะ, ในการเดิน การยืน การนั่ง การหลับ การตื่น การพูด การนิ่ง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อย่างนี้แล ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้มีสัมปชัญญะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพึงเป็นผู้มีสติสัมปชัญญะอยู่เถิด นี้เป็นอนุศาสนีของเราสำหรับเธอทั้งหลาย’

Ambapālīgaṇikā

นางอัมพปาลีคณิกา

161. Assosi kho ambapālī gaṇikā – ‘‘bhagavā kira vesāliṃ anuppatto vesāliyaṃ viharati mayhaṃ ambavane’’ti. Atha kho ambapālī gaṇikā bhaddāni bhaddāni yānāni yojāpetvā bhaddaṃ bhaddaṃ yānaṃ abhiruhitvā bhaddehi bhaddehi yānehi vesāliyā niyyāsi. Yena sako ārāmo tena pāyāsi. Yāvatikā yānassa bhūmi, yānena gantvā, yānā paccorohitvā pattikāva yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ [Pg.82] nisinnaṃ kho ambapāliṃ gaṇikaṃ bhagavā dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṃsesi. Atha kho ambapālī gaṇikā bhagavatā dhammiyā kathāya sandassitā samādapitā samuttejitā sampahaṃsitā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘adhivāsetu me, bhante, bhagavā svātanāya bhattaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghenā’’ti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena. Atha kho ambapālī gaṇikā bhagavato adhivāsanaṃ viditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi.

๑๖๑. นางอัมพปาลีคณิกาได้สดับข่าวว่า ‘ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคเสด็จถึงเมืองเวสาลีแล้ว ประทับอยู่ที่อัมพวันของเราในเมืองเวสาลี’ ครั้งนั้นแล นางอัมพปาลีคณิกาให้เทียมยานพาหนะงามๆ ขึ้นยานพาหนะงามๆ ออกจากเมืองเวสาลีพร้อมด้วยยานพาหนะงามๆ ไปยังอารามของตนโดยทางนั้น ไปด้วยยานจนสุดทางที่ยานจะไปได้ แล้วลงจากยานเดินเท้าเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ก็ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคได้ทรงแสดงธรรมีกถาให้นางอัมพปาลีคณิกาผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งเห็นแจ้ง สมาทาน อาจหาญ ร่าเริง ครั้งนั้นแล นางอัมพปาลีคณิกา ครั้นพระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมีกถาให้เห็นแจ้ง สมาทาน อาจหาญ ร่าเริงแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์โปรดรับภัตตาหารของหม่อมฉันในวันพรุ่งนี้เถิด’ พระผู้มีพระภาคทรงรับโดยดุษณีภาพ ครั้งนั้นแล นางอัมพปาลีคณิกาทราบการรับนิมนต์ของพระผู้มีพระภาคแล้ว จึงลุกจากอาสนะ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค ทำประทักษิณแล้วจากไป

Assosuṃ kho vesālikā licchavī – ‘‘bhagavā kira vesāliṃ anuppatto vesāliyaṃ viharati ambapālivane’’ti. Atha kho te licchavī bhaddāni bhaddāni yānāni yojāpetvā bhaddaṃ bhaddaṃ yānaṃ abhiruhitvā bhaddehi bhaddehi yānehi vesāliyā niyyiṃsu. Tatra ekacce licchavī nīlā honti nīlavaṇṇā nīlavatthā nīlālaṅkārā, ekacce licchavī pītā honti pītavaṇṇā pītavatthā pītālaṅkārā, ekacce licchavī lohitā honti lohitavaṇṇā lohitavatthā lohitālaṅkārā, ekacce licchavī odātā honti odātavaṇṇā odātavatthā odātālaṅkārā. Atha kho ambapālī gaṇikā daharānaṃ daharānaṃ licchavīnaṃ akkhena akkhaṃ cakkena cakkaṃ yugena yugaṃ paṭivaṭṭesi. Atha kho te licchavī ambapāliṃ gaṇikaṃ etadavocuṃ – ‘‘kiṃ, je ambapāli, daharānaṃ daharānaṃ licchavīnaṃ akkhena akkhaṃ cakkena cakkaṃ yugena yugaṃ paṭivaṭṭesī’’ti? ‘‘Tathā hi pana me, ayyaputtā, bhagavā nimantito svātanāya bhattaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghenā’’ti. ‘‘Dehi, je ambapāli, etaṃ bhattaṃ satasahassenā’’ti. ‘‘Sacepi me, ayyaputtā, vesāliṃ sāhāraṃ dassatha, evamahaṃ taṃ bhattaṃ na dassāmī’’ti. Atha kho te licchavī aṅguliṃ phoṭesuṃ – ‘‘jitamha vata bho ambakāya, jitamha vata bho ambakāyā’’ti.

เหล่ากษัตริย์ลิจฉวีผู้ประทับอยู่ในกรุงเวสาลีได้สดับข่าวว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จถึงกรุงเวสาลีแล้ว ประทับอยู่ที่อัมพปาลีวันในกรุงเวสาลี” ครั้งนั้นแล เหล่ากษัตริย์ลิจฉวีรับสั่งให้เทียมยานพาหนะที่ดีๆ แล้วเสด็จขึ้นประทับยานพาหนะที่ดีๆ เสด็จออกจากกรุงเวสาลีด้วยยานพาหนะที่ดีๆ ในบรรดากษัตริย์ลิจฉวีเหล่านั้น บางพวกทรงมีสีเขียว มีพระวรกายสีเขียว ทรงภูษาสีเขียว ทรงประดับด้วยเครื่องประดับสีเขียว บางพวกทรงมีสีเหลือง มีพระวรกายสีเหลือง ทรงภูษาสีเหลือง ทรงประดับด้วยเครื่องประดับสีเหลือง บางพวกทรงมีสีแดง มีพระวรกายสีแดง ทรงภูษาสีแดง ทรงประดับด้วยเครื่องประดับสีแดง บางพวกทรงมีสีขาว มีพระวรกายสีขาว ทรงภูษาสีขาว ทรงประดับด้วยเครื่องประดับสีขาว ครั้งนั้นแล นางอัมพปาลีคณิกาได้ขับรถเบียดเพลารถ ล้อรถ และแอกรถของเหล่ากษัตริย์ลิจฉวีหนุ่มๆ ลำดับนั้น เหล่ากษัตริย์ลิจฉวีได้ตรัสกับนางอัมพปาลีคณิกาว่า “นี่แน่ะนางอัมพปาลี เหตุไรเธอจึงขับรถเบียดเพลารถ ล้อรถ และแอกรถของเหล่ากษัตริย์ลิจฉวีหนุ่มๆ” นางอัมพปาลีคณิกากราบทูลว่า “ข้าแต่เจ้านายทั้งหลาย ก็เพราะหม่อมฉันได้นิมนต์พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์เพื่อฉันภัตตาหารในวันพรุ่งนี้” เหล่ากษัตริย์ลิจฉวีตรัสว่า “นี่แน่ะนางอัมพปาลี เธอจงให้ภัตตาหารนี้แก่พวกเราด้วยทรัพย์หนึ่งแสนเถิด” นางอัมพปาลีคณิกากราบทูลว่า “ข้าแต่เจ้านายทั้งหลาย แม้หากว่าท่านทั้งหลายจะพึงให้กรุงเวสาลีพร้อมทั้งอาณาเขตแก่หม่อมฉัน หม่อมฉันก็จะไม่ให้ภัตตาหารนั้นเลย” ครั้งนั้นแล เหล่ากษัตริย์ลิจฉวีทรงดีดนิ้วตรัสว่า “ท่านผู้เจริญทั้งหลาย พวกเราถูกหญิงเอาชนะเสียแล้วหนอ ท่านผู้เจริญทั้งหลาย พวกเราถูกหญิงเอาชนะเสียแล้วหนอ”

Atha kho te licchavī yena ambapālivanaṃ tena pāyiṃsu. Addasā kho bhagavā te licchavī dūratova āgacchante. Disvāna bhikkhū āmantesi – ‘‘yesaṃ [Pg.83], bhikkhave, bhikkhūnaṃ devā tāvatiṃsā adiṭṭhapubbā, oloketha, bhikkhave, licchaviparisaṃ; apaloketha, bhikkhave, licchaviparisaṃ; upasaṃharatha, bhikkhave, licchaviparisaṃ – tāvatiṃsasadisa’’nti. Atha kho te licchavī yāvatikā yānassa bhūmi, yānena gantvā, yānā paccorohitvā pattikāva yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinne kho te licchavī bhagavā dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṃsesi. Atha kho te licchavī bhagavatā dhammiyā kathāya sandassitā samādapitā samuttejitā sampahaṃsitā bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘adhivāsetu no, bhante, bhagavā svātanāya bhattaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghenā’’ti. Atha kho bhagavā te licchavī etadavoca – ‘‘adhivutthaṃ kho me, licchavī, svātanāya ambapāliyā gaṇikāya bhatta’’nti. Atha kho te licchavī aṅguliṃ phoṭesuṃ – ‘‘jitamha vata bho ambakāya, jitamha vata bho ambakāyā’’ti. Atha kho te licchavī bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkamiṃsu.

ครั้งนั้นแล เหล่ากษัตริย์ลิจฉวีได้เสด็จไปยังอัมพปาลีวัน พระผู้มีพระภาคได้ทอดพระเนตรเห็นเหล่ากษัตริย์ลิจฉวีเสด็จมาแต่ไกล ครั้นแล้วจึงรับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่าใดยังไม่เคยเห็นเทวดาชั้นดาวดึงส์ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้นจงดูบริษัทแห่งกษัตริย์ลิจฉวีเถิด ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้นจงเพ่งดูบริษัทแห่งกษัตริย์ลิจฉวีเถิด ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้นจงเทียบเคียงบริษัทแห่งกษัตริย์ลิจฉวีกับเทวดาชั้นดาวดึงส์เถิด” ครั้งนั้นแล เหล่ากษัตริย์ลิจฉวีเสด็จด้วยยานไปเท่าที่ยานจะไปได้ แล้วเสด็จลงจากยาน เสด็จดำเนินเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วประทับนั่ง ณ ที่สมควร พระผู้มีพระภาคได้ทรงแสดงธรรมีกถาให้เหล่ากษัตริย์ลิจฉวีผู้ประทับนั่ง ณ ที่สมควรได้เห็นแจ้ง สมาทาน อาจหาญ ร่าเริง ครั้งนั้นแล เหล่ากษัตริย์ลิจฉวีผู้ซึ่งพระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมีกถาให้เห็นแจ้ง สมาทาน อาจหาญ ร่าเริงแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์โปรดรับภัตตาหารของข้าพระองค์ทั้งหลายในวันพรุ่งนี้เถิด” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนเหล่ากษัตริย์ลิจฉวี เราได้รับนิมนต์ฉันภัตตาหารของนางอัมพปาลีคณิกาในวันพรุ่งนี้แล้ว” ครั้งนั้นแล เหล่ากษัตริย์ลิจฉวีทรงดีดนิ้วตรัสว่า “ท่านผู้เจริญทั้งหลาย พวกเราถูกหญิงเอาชนะเสียแล้วหนอ ท่านผู้เจริญทั้งหลาย พวกเราถูกหญิงเอาชนะเสียแล้วหนอ” ลำดับนั้น เหล่ากษัตริย์ลิจฉวีทรงชื่นชมยินดีพระภาษิตของพระผู้มีพระภาค ลุกจากที่ประทับ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณแล้วเสด็จกลับไป

162. Atha kho ambapālī gaṇikā tassā rattiyā accayena sake ārāme paṇītaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ paṭiyādāpetvā bhagavato kālaṃ ārocāpesi – ‘‘kālo, bhante, niṭṭhitaṃ bhatta’’nti. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṃ bhikkhusaṅghena yena ambapāliyā gaṇikāya nivesanaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Atha kho ambapālī gaṇikā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappesi sampavāresi. Atha kho ambapālī gaṇikā bhagavantaṃ bhuttāviṃ onītapattapāṇiṃ aññataraṃ nīcaṃ āsanaṃ gahetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnā kho ambapālī gaṇikā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘imāhaṃ, bhante, ārāmaṃ buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa dammī’’ti. Paṭiggahesi bhagavā ārāmaṃ. Atha kho bhagavā ambapāliṃ gaṇikaṃ dhammiyā kathāya sandassetvā samādapetvā samuttejetvā sampahaṃsetvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi. Tatrapi sudaṃ bhagavā vesāliyaṃ viharanto ambapālivane etadeva bahulaṃ bhikkhūnaṃ dhammiṃ kathaṃ karoti [Pg.84] – ‘‘iti sīlaṃ, iti samādhi, iti paññā. Sīlaparibhāvito samādhi mahapphalo hoti mahānisaṃso. Samādhiparibhāvitā paññā mahapphalā hoti mahānisaṃsā. Paññāparibhāvitaṃ cittaṃ sammadeva āsavehi vimuccati, seyyathidaṃ – kāmāsavā, bhavāsavā, avijjāsavā’’ti.

๑๖๒. ครั้งนั้นแล เมื่อราตรีนั้นล่วงไป นางอัมพปาลีคณิกาได้สั่งให้เตรียมของขบฉันและของบริโภคอันประณีตไว้ในอารามของตน แล้วให้คนไปกราบทูลภัตกาลแด่พระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ได้เวลาแล้ว ภัตตาหารสำเร็จแล้ว” ครั้งนั้นแล ในเวลาเช้า พระผู้มีพระภาคทรงครองอันตรวาสก ถือบาตรและจีวร เสด็จเข้าไปยังนิเวศน์ของนางอัมพปาลีคณิกาพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ แล้วประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ ครั้งนั้นแล นางอัมพปาลีคณิกาได้อังคาสภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขด้วยของขบฉันและของบริโภคอันประณีตด้วยมือของตนจนภิกษุสงฆ์ฉันเสร็จและห้ามภัตแล้ว ลำดับนั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคเสวยเสร็จและทรงนำพระหัตถ์ออกจากบาตรแล้ว นางอัมพปาลีคณิกาจึงถือเอาอาสนะต่ำแห่งหนึ่ง นั่ง ณ ที่สมควร ครั้นแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันขอถวายอารามนี้แด่ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข” พระผู้มีพระภาคทรงรับอารามแล้ว ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมีกถาให้นางอัมพปาลีคณิกาเห็นแจ้ง สมาทาน อาจหาญ ร่าเริง แล้วเสด็จลุกจากอาสนะกลับไป แม้ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่อัมพปาลีวันในกรุงเวสาลี ได้ตรัสธรรมีกถานี้แก่ภิกษุทั้งหลายเป็นส่วนมากว่า “ศีลเป็นอย่างนี้ สมาธิเป็นอย่างนี้ ปัญญาเป็นอย่างนี้ สมาธิอันศีลอบรมแล้วย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก ปัญญาอันสมาธิอบรมแล้วย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก จิตอันปัญญาอบรมแล้วย่อมหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายโดยชอบ คือ กามาสวะ ภวาสวะ และอวิชชาสวะ”

Veḷuvagāmavassūpagamanaṃ

การเสด็จเข้าจำพรรษาที่หมู่บ้านเวฬุวะ

163. Atha kho bhagavā ambapālivane yathābhirantaṃ viharitvā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘āyāmānanda, yena veḷuvagāmako tenupasaṅkamissāmā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi. Atha kho bhagavā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ yena veḷuvagāmako tadavasari. Tatra sudaṃ bhagavā veḷuvagāmake viharati. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘etha tumhe, bhikkhave, samantā vesāliṃ yathāmittaṃ yathāsandiṭṭhaṃ yathāsambhattaṃ vassaṃ upetha. Ahaṃ pana idheva veḷuvagāmake vassaṃ upagacchāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paṭissutvā samantā vesāliṃ yathāmittaṃ yathāsandiṭṭhaṃ yathāsambhattaṃ vassaṃ upagacchiṃsu. Bhagavā pana tattheva veḷuvagāmake vassaṃ upagacchi.

๑๖๓. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ในอัมพปาลีวันตามพระอัธยาศัยแล้ว ตรัสเรียกท่านพระอานนท์มาว่า “มาเถิด อานนท์ เราจักเข้าไปยังเวฬุวคามกัน” ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า “เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่เสด็จเข้าไปยังเวฬุวคาม ประทับอยู่ในเวฬุวคามนั้น ณ ที่นั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาว่า “มาเถิด ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงไปจำพรรษาทั่วเมืองเวสาลี ตามที่มีมิตร ตามที่รู้จักกัน ตามที่มีเพื่อนสนิทเถิด ส่วนเราจักจำพรรษาที่เวฬุวคามนี้แหละ” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า “เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” แล้วจึงไปจำพรรษาทั่วเมืองเวสาลี ตามที่มีมิตร ตามที่รู้จักกัน ตามที่มีเพื่อนสนิท ส่วนพระผู้มีพระภาคได้ทรงจำพรรษาที่เวฬุวคามนั้นเอง

164. Atha kho bhagavato vassūpagatassa kharo ābādho uppajji, bāḷhā vedanā vattanti māraṇantikā. Tā sudaṃ bhagavā sato sampajāno adhivāsesi avihaññamāno. Atha kho bhagavato etadahosi – ‘‘na kho metaṃ patirūpaṃ, yvāhaṃ anāmantetvā upaṭṭhāke anapaloketvā bhikkhusaṅghaṃ parinibbāyeyyaṃ. Yaṃnūnāhaṃ imaṃ ābādhaṃ vīriyena paṭipaṇāmetvā jīvitasaṅkhāraṃ adhiṭṭhāya vihareyya’’nti. Atha kho bhagavā taṃ ābādhaṃ vīriyena paṭipaṇāmetvā jīvitasaṅkhāraṃ adhiṭṭhāya vihāsi. Atha kho bhagavato so ābādho paṭipassambhi. Atha kho bhagavā gilānā vuṭṭhito aciravuṭṭhito gelaññā vihārā nikkhamma vihārapacchāyāyaṃ paññatte āsane nisīdi. Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ [Pg.85] etadavoca – ‘‘diṭṭho me, bhante, bhagavato phāsu; diṭṭhaṃ me, bhante, bhagavato khamanīyaṃ, api ca me, bhante, madhurakajāto viya kāyo. Disāpi me na pakkhāyanti; dhammāpi maṃ na paṭibhanti bhagavato gelaññena, api ca me, bhante, ahosi kācideva assāsamattā – ‘na tāva bhagavā parinibbāyissati, na yāva bhagavā bhikkhusaṅghaṃ ārabbha kiñcideva udāharatī’’’ti.

๑๖๔. ครั้งนั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงเข้าพรรษาแล้ว ได้เกิดอาพาธอย่างรุนแรงขึ้น เวทนากล้าแข็งใกล้จะถึงความตายก็เกิดขึ้น พระผู้มีพระภาคทรงมีสติสัมปชัญญะ ทรงอดกลั้นเวทนานั้นไว้ ไม่ทรงเดือดร้อน ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคได้มีพระดำริดังนี้ว่า “การที่เราไม่บอกกล่าวภิกษุผู้อุปัฏฐาก ไม่อำลาภิกษุสงฆ์แล้วจะปรินิพพานนั้น ไม่สมควรแก่เราเลย ทางที่ดี เราควรใช้ความเพียรระงับอาพาธนี้แล้ว อธิษฐานชีวิตสังขารอยู่ต่อไป” ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงใช้ความเพียรระงับอาพาธนั้นแล้ว ทรงอธิษฐานชีวิตสังขารประทับอยู่ อาพาธนั้นของพระผู้มีพระภาคก็สงบระงับไป ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงหายจากประชวร หลังจากทรงหายจากประชวรได้ไม่นาน เสด็จออกจากพระวิหารแล้วประทับนั่งบนอาสนะที่ปูไว้ในที่ร่มด้านหลังพระวิหาร ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ท่านพระอานนท์ผู้นั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เห็นความสบายของพระผู้มีพระภาคแล้ว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เห็นความอดทนของพระผู้มีพระภาคแล้ว แต่เพราะเหตุที่พระผู้มีพระภาคประชวร ร่างกายของข้าพระองค์จึงรู้สึกเหมือนถูกทุบ ทิศทั้งหลายก็ไม่ปรากฏแก่ข้าพระองค์ ธรรมทั้งหลายก็ไม่แจ่มแจ้งแก่ข้าพระองค์ แต่ข้าพระองค์ยังพอเบาใจอยู่บ้างว่า ‘พระผู้มีพระภาคจักยังไม่ปรินิพพาน ตราบเท่าที่ยังมิได้ตรัสปรารภภิกษุสงฆ์ด้วยพระดำรัสอย่างใดอย่างหนึ่ง’”

165. ‘‘Kiṃ panānanda, bhikkhusaṅgho mayi paccāsīsati ? Desito, ānanda, mayā dhammo anantaraṃ abāhiraṃ karitvā. Natthānanda, tathāgatassa dhammesu ācariyamuṭṭhi. Yassa nūna, ānanda, evamassa – ‘ahaṃ bhikkhusaṅghaṃ pariharissāmī’ti vā ‘mamuddesiko bhikkhusaṅgho’ti vā, so nūna, ānanda, bhikkhusaṅghaṃ ārabbha kiñcideva udāhareyya. Tathāgatassa kho, ānanda, na evaṃ hoti – ‘ahaṃ bhikkhusaṅghaṃ pariharissāmī’ti vā ‘mamuddesiko bhikkhusaṅgho’ti vā. Sakiṃ, ānanda, tathāgato bhikkhusaṅghaṃ ārabbha kiñcideva udāharissati. Ahaṃ kho panānanda, etarahi jiṇṇo vuddho mahallako addhagato vayoanuppatto. Āsītiko me vayo vattati. Seyyathāpi, ānanda, jajjarasakaṭaṃ veṭhamissakena yāpeti, evameva kho, ānanda, veṭhamissakena maññe tathāgatassa kāyo yāpeti. Yasmiṃ, ānanda, samaye tathāgato sabbanimittānaṃ amanasikārā ekaccānaṃ vedanānaṃ nirodhā animittaṃ cetosamādhiṃ upasampajja viharati, phāsutaro, ānanda, tasmiṃ samaye tathāgatassa kāyo hoti. Tasmātihānanda, attadīpā viharatha attasaraṇā anaññasaraṇā, dhammadīpā dhammasaraṇā anaññasaraṇā. Kathañcānanda, bhikkhu attadīpo viharati attasaraṇo anaññasaraṇo, dhammadīpo dhammasaraṇo anaññasaraṇo? Idhānanda, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati atāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Vedanāsu…pe… citte…pe… dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Evaṃ kho, ānanda, bhikkhu attadīpo viharati attasaraṇo anaññasaraṇo, dhammadīpo dhammasaraṇo anaññasaraṇo[Pg.86]. Ye hi keci, ānanda, etarahi vā mama vā accayena attadīpā viharissanti attasaraṇā anaññasaraṇā, dhammadīpā dhammasaraṇā anaññasaraṇā, tamatagge me te, ānanda, bhikkhū bhavissanti ye keci sikkhākāmā’’ti.

๑๖๕. “อานนท์ ภิกษุสงฆ์ยังจะหวังอะไรในเราอีกเล่า อานนท์ ธรรมอันเราแสดงแล้ว ทำให้ไม่มีภายใน ไม่มีภายนอก อานนท์ กำมือของอาจารย์ในธรรมทั้งหลาย ไม่มีแก่ตถาคต อานนท์ ผู้ใดพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราจักบริหารภิกษุสงฆ์’ หรือ ‘ภิกษุสงฆ์มีเราเป็นที่อ้างอิง’ ผู้นั้นแล อานนท์ พึงกล่าวปรารภภิกษุสงฆ์ด้วยคำอย่างใดอย่างหนึ่ง ตถาคตไม่มีความคิดอย่างนั้นว่า ‘เราจักบริหารภิกษุสงฆ์’ หรือ ‘ภิกษุสงฆ์มีเราเป็นที่อ้างอิง’ อานนท์ ตถาคตนั้นจักกล่าวปรารภภิกษุสงฆ์ด้วยคำอย่างใดอย่างหนึ่งด้วยเหตุอะไรเล่า อานนท์ บัดนี้เราแก่เฒ่า เป็นผู้ใหญ่ ล่วงกาล ผ่านวัยแล้ว วัยของเราล่วงเข้า ๘๐ ปีแล้ว อานนท์ เกวียนเก่ายังใช้การได้เพราะการซ่อมแซมด้วยไม้ไผ่ ฉันใด อานนท์ เราตถาคตก็ฉันนั้น กายของตถาคตยังดำรงอยู่ได้เหมือนการซ่อมแซมด้วยไม้ไผ่ อานนท์ สมัยใดตถาคตเข้าอนิมิตตเจโตสมาธิอยู่ เพราะไม่ใส่ใจนิมิตทั้งปวง เพราะความดับแห่งเวทนาบางอย่าง สมัยนั้น กายของตถาคตย่อมผาสุกยิ่งขึ้น อานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ พวกเธอจงมีตนเป็นเกาะ มีตนเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง จงมีธรรมเป็นเกาะ มีธรรมเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่งอยู่เถิด อานนท์ อย่างไรเล่า ภิกษุจึงชื่อว่ามีตนเป็นเกาะ มีตนเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง มีธรรมเป็นเกาะ มีธรรมเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่งอยู่ อานนท์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้มีสติ มีสัมปชัญญะ มีความเพียร พิจารณาเห็นกายในกายอยู่ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลาย ... พิจารณาเห็นจิตในจิต ... พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่ เป็นผู้มีสติ มีสัมปชัญญะ มีความเพียร กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ อานนท์ อย่างนี้แล ภิกษุชื่อว่ามีตนเป็นเกาะ มีตนเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง มีธรรมเป็นเกาะ มีธรรมเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่งอยู่ อานนท์ ก็ภิกษุเหล่าใดเหล่าหนึ่งในบัดนี้ก็ดี ในเวลาที่เราล่วงไปแล้วก็ดี จักมีตนเป็นเกาะ มีตนเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง มีธรรมเป็นเกาะ มีธรรมเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่งอยู่ ภิกษุเหล่านั้นจักเป็นผู้เลิศกว่าภิกษุทั้งหลายของเรา ผู้ใคร่ต่อการศึกษา”

Dutiyabhāṇavāro.

จบภาณวารที่ ๒

Nimittobhāsakathā

นิมิตโตภาสกถา

166. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya vesāliṃ piṇḍāya pāvisi. Vesāliyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘gaṇhāhi, ānanda, nisīdanaṃ, yena cāpālaṃ cetiyaṃ tenupasaṅkamissāma divā vihārāyā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paṭissutvā nisīdanaṃ ādāya bhagavantaṃ piṭṭhito piṭṭhito anubandhi. Atha kho bhagavā yena cāpālaṃ cetiyaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Āyasmāpi kho ānando bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi.

๑๖๖. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงครองอันตรวาสกในเวลาเช้าแล้ว ทรงถือบาตรและจีวรเสด็จเข้าไปยังกรุงเวสาลีเพื่อบิณฑบาต ครั้นเสด็จเที่ยวบิณฑบาตในกรุงเวสาลีแล้ว ภายหลังภัต เสด็จกลับจากบิณฑบาตแล้ว ตรัสเรียกท่านพระอานนท์ว่า “อานนท์ เธอจงถือผ้ารองนั่งไป เราจักเข้าไปยังจาปาลเจดีย์เพื่อพักผ่อนในเวลากลางวัน” ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า “อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” แล้วจึงถือผ้ารองนั่งตามเสด็จพระผู้มีพระภาคไปข้างหลังๆ ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จเข้าไปยังจาปาลเจดีย์ ประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ แม้ท่านพระอานนท์ก็ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง

167. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ ānandaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘ramaṇīyā, ānanda, vesālī, ramaṇīyaṃ udenaṃ cetiyaṃ, ramaṇīyaṃ gotamakaṃ cetiyaṃ, ramaṇīyaṃ sattambaṃ cetiyaṃ, ramaṇīyaṃ bahuputtaṃ cetiyaṃ, ramaṇīyaṃ sārandadaṃ cetiyaṃ, ramaṇīyaṃ cāpālaṃ cetiyaṃ. Yassa kassaci, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, so ākaṅkhamāno kappaṃ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā. Tathāgatassa kho, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, so ākaṅkhamāno, ānanda, tathāgato kappaṃ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā’’ti. Evampi kho āyasmā ānando bhagavatā oḷārike nimitte kayiramāne oḷārike obhāse kayiramāne nāsakkhi paṭivijjhituṃ; na bhagavantaṃ yāci – ‘‘tiṭṭhatu, bhante, bhagavā kappaṃ, tiṭṭhatu sugato kappaṃ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’’nti, yathā taṃ mārena pariyuṭṭhitacitto. Dutiyampi [Pg.87] kho bhagavā…pe… tatiyampi kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘ramaṇīyā, ānanda, vesālī, ramaṇīyaṃ udenaṃ cetiyaṃ, ramaṇīyaṃ gotamakaṃ cetiyaṃ, ramaṇīyaṃ sattambaṃ cetiyaṃ, ramaṇīyaṃ bahuputtaṃ cetiyaṃ, ramaṇīyaṃ sārandadaṃ cetiyaṃ, ramaṇīyaṃ cāpālaṃ cetiyaṃ. Yassa kassaci, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, so ākaṅkhamāno kappaṃ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā. Tathāgatassa kho, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, so ākaṅkhamāno, ānanda, tathāgato kappaṃ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā’’ti. Evampi kho āyasmā ānando bhagavatā oḷārike nimitte kayiramāne oḷārike obhāse kayiramāne nāsakkhi paṭivijjhituṃ; na bhagavantaṃ yāci – ‘‘tiṭṭhatu, bhante, bhagavā kappaṃ, tiṭṭhatu sugato kappaṃ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’’nti, yathā taṃ mārena pariyuṭṭhitacitto. Atha kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘gaccha tvaṃ, ānanda, yassadāni kālaṃ maññasī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paṭissutvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā avidūre aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīdi.

๑๖๗. พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับท่านพระอานนท์ผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งว่า “อานนท์ กรุงเวสาลีน่ารื่นรมย์ อุเทนเจดีย์น่ารื่นรมย์ โคตมกเจดีย์น่ารื่นรมย์ สัตตัมพเจดีย์น่ารื่นรมย์ พหุปุตตเจดีย์น่ารื่นรมย์ สารันททเจดีย์น่ารื่นรมย์ จาปาลเจดีย์น่ารื่นรมย์ อานนท์ ผู้ใดผู้หนึ่งเจริญอิทธิบาท ๔ ทำให้มาก ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งมั่นไว้เนืองๆ สั่งสมไว้ ปรารภดีแล้ว ผู้นั้นเมื่อหวังอยู่ พึงดำรงอยู่ได้ตลอดกัป หรือเกินกว่ากัป พระตถาคตเจริญอิทธิบาท ๔ แล้ว ทำให้มาก ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งมั่นไว้เนืองๆ สั่งสมไว้ ปรารภดีแล้ว อานนท์ พระตถาคตนั้นเมื่อหวังอยู่ พึงดำรงอยู่ได้ตลอดกัป หรือเกินกว่ากัป” แม้เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงทำนิมิตอย่างชัดแจ้ง ทรงทำโอภาสอย่างชัดแจ้ง ท่านพระอานนท์ก็มิอาจหยั่งรู้ได้ จึงมิได้ทูลอาราธนาพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดดำรงอยู่ตลอดกัป ขอพระสุคตโปรดดำรงอยู่ตลอดกัป เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนจำนวนมาก เพื่อความสุขแก่ชนจำนวนมาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่ทวยเทพและมนุษย์ทั้งหลาย” เพราะถูกมารดลใจ แม้ครั้งที่ ๒ ... แม้ครั้งที่ ๓ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า “อานนท์ กรุงเวสาลีน่ารื่นรมย์ อุเทนเจดีย์น่ารื่นรมย์ โคตมกเจดีย์น่ารื่นรมย์ สัตตัมพเจดีย์น่ารื่นรมย์ พหุปุตตเจดีย์น่ารื่นรมย์ สารันททเจดีย์น่ารื่นรมย์ จาปาลเจดีย์น่ารื่นรมย์ อานนท์ ผู้ใดผู้หนึ่งเจริญอิทธิบาท ๔ ทำให้มาก ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งมั่นไว้เนืองๆ สั่งสมไว้ ปรารภดีแล้ว ผู้นั้นเมื่อหวังอยู่ พึงดำรงอยู่ได้ตลอดกัป หรือเกินกว่ากัป พระตถาคตเจริญอิทธิบาท ๔ แล้ว ทำให้มาก ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งมั่นไว้เนืองๆ สั่งสมไว้ ปรารภดีแล้ว อานนท์ พระตถาคตนั้นเมื่อหวังอยู่ พึงดำรงอยู่ได้ตลอดกัป หรือเกินกว่ากัป” แม้เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงทำนิมิตอย่างชัดแจ้ง ทรงทำโอภาสอย่างชัดแจ้ง ท่านพระอานนท์ก็มิอาจหยั่งรู้ได้ จึงมิได้ทูลอาราธนาพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดดำรงอยู่ตลอดกัป ขอพระสุคตโปรดดำรงอยู่ตลอดกัป เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนจำนวนมาก เพื่อความสุขแก่ชนจำนวนมาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่ทวยเทพและมนุษย์ทั้งหลาย” เพราะถูกมารดลใจ ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกท่านพระอานนท์ว่า “อานนท์ เธอจงไปเถิด บัดนี้ เธอจงสำคัญเวลาที่ควรไป” ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า “อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” แล้วลุกจากอาสนะ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค ทำประทักษิณแล้ว นั่งที่โคนไม้แห่งหนึ่งในที่ไม่ไกล

Mārayācanakathā

มารยาจนกถา (ว่าด้วยเรื่องมารทูลอาราธนา)

168. Atha kho māro pāpimā acirapakkante āyasmante ānande yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho māro pāpimā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘parinibbātudāni, bhante, bhagavā, parinibbātu sugato, parinibbānakālo dāni, bhante, bhagavato. Bhāsitā kho panesā, bhante, bhagavatā vācā – ‘na tāvāhaṃ, pāpima, parinibbāyissāmi, yāva me bhikkhū na sāvakā bhavissanti viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacārino, sakaṃ ācariyakaṃ uggahetvā ācikkhissanti desessanti paññapessanti paṭṭhapessanti vivarissanti vibhajissanti uttānī karissanti, uppannaṃ parappavādaṃ sahadhammena suniggahitaṃ niggahetvā sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desessantī’ti[Pg.88]. Etarahi kho pana, bhante, bhikkhū bhagavato sāvakā viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacārino, sakaṃ ācariyakaṃ uggahetvā ācikkhanti desenti paññapenti paṭṭhapenti vivaranti vibhajanti uttānīkaronti, uppannaṃ parappavādaṃ sahadhammena suniggahitaṃ niggahetvā sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desenti. Parinibbātudāni, bhante, bhagavā, parinibbātu sugato, parinibbānakālodāni, bhante, bhagavato.

๑๖๘. ลำดับนั้น เมื่อท่านพระอานนท์หลีกไปไม่นาน มารผู้มีบาปได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ แล้วได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง มารผู้มีบาปครั้นยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดปรินิพพานในบัดนี้เถิด ขอพระสุคตโปรดปรินิพพานเถิด บัดนี้เป็นเวลาปรินิพพานของพระผู้มีพระภาคแล้ว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระวาจานี้ไว้ว่า ‘ดูก่อนมารผู้มีบาป เราจักยังไม่ปรินิพพาน ตราบเท่าที่ภิกษุสาวกของเรายังไม่เฉียบแหลม ไม่ได้รับการแนะนำ ไม่แกล้วกล้า ไม่เป็นพหูสูต ไม่ทรงธรรม ไม่ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ไม่ปฏิบัติชอบ ไม่ประพฤติตามธรรม เรียนเอาคำสอนของอาจารย์ตนแล้ว ยังบอก แสดง บัญญัติ กำหนด เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่ายไม่ได้ ยังข่มปรัปวาทที่เกิดขึ้นให้ดีโดยชอบธรรมไม่ได้ และยังแสดงธรรมพร้อมทั้งปาฏิหาริย์ไม่ได้’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แต่บัดนี้ ภิกษุสาวกของพระผู้มีพระภาคเป็นผู้เฉียบแหลม ได้รับการแนะนำดีแล้ว แกล้วกล้า เป็นพหูสูต ทรงธรรม ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ปฏิบัติชอบ ประพฤติตามธรรม เรียนเอาคำสอนของอาจารย์ตนแล้ว บอก แสดง บัญญัติ กำหนด เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่ายได้ ข่มปรัปวาทที่เกิดขึ้นให้ดีโดยชอบธรรมได้ และแสดงธรรมพร้อมทั้งปาฏิหาริย์ได้ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดปรินิพพานในบัดนี้เถิด ขอพระสุคตโปรดปรินิพพานเถิด บัดนี้เป็นเวลาปรินิพพานของพระผู้มีพระภาคแล้ว”

‘‘Bhāsitā kho panesā, bhante, bhagavatā vācā – ‘na tāvāhaṃ, pāpima, parinibbāyissāmi, yāva me bhikkhuniyo na sāvikā bhavissanti viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacāriniyo, sakaṃ ācariyakaṃ uggahetvā ācikkhissanti desessanti paññapessanti paṭṭhapessanti vivarissanti vibhajissanti uttānīkarissanti, uppannaṃ parappavādaṃ sahadhammena suniggahitaṃ niggahetvā sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desessantī’ti. Etarahi kho pana, bhante, bhikkhuniyo bhagavato sāvikā viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacāriniyo, sakaṃ ācariyakaṃ uggahetvā ācikkhanti desenti paññapenti paṭṭhapenti vivaranti vibhajanti uttānīkaronti, uppannaṃ parappavādaṃ sahadhammena suniggahitaṃ niggahetvā sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desenti. Parinibbātudāni, bhante, bhagavā, parinibbātu sugato, parinibbānakālodāni, bhante, bhagavato.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระวาจานี้ไว้ว่า ‘ดูก่อนมารผู้มีบาป เราจักยังไม่ปรินิพพาน ตราบเท่าที่ภิกษุณีสาวิกาของเรายังไม่เป็นผู้ฉลาด ไม่ได้รับการแนะนำดี ไม่แกล้วกล้า ไม่เป็นพหูสูต ไม่ทรงธรรม ไม่ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ไม่มีการปฏิบัติที่สมควร ไม่ประพฤติตามธรรม ยังไม่เรียนลัทธิของอาจารย์ตนแล้วบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่าย ยังไม่ข่มขี่ปรัปวาทที่เกิดขึ้นแล้วโดยชอบธรรมด้วยธรรม แล้วแสดงธรรมที่มีปาฏิหาริย์ได้’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แต่บัดนี้ ภิกษุณีสาวิกาของพระผู้มีพระภาคเป็นผู้ฉลาด ได้รับการแนะนำดี แกล้วกล้า เป็นพหูสูต ทรงธรรม ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม มีการปฏิบัติที่สมควร ประพฤติตามธรรม เรียนลัทธิของอาจารย์ตนแล้วบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่าย ข่มขี่ปรัปวาทที่เกิดขึ้นแล้วโดยชอบธรรมด้วยธรรม แล้วแสดงธรรมที่มีปาฏิหาริย์ได้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้ ขอพระผู้มีพระภาคจงปรินิพพานเถิด ขอพระสุคตจงปรินิพพานเถิด ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้ เป็นกาลปรินิพพานของพระผู้มีพระภาค

‘‘Bhāsitā kho panesā, bhante, bhagavatā vācā – ‘na tāvāhaṃ, pāpima, parinibbāyissāmi, yāva me upāsakā na sāvakā bhavissanti viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacārino, sakaṃ ācariyakaṃ uggahetvā ācikkhissanti desessanti paññapessanti paṭṭhapessanti vivarissanti vibhajissanti uttānīkarissanti, uppannaṃ parappavādaṃ sahadhammena suniggahitaṃ niggahetvā sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desessantī’ti. Etarahi kho pana, bhante, upāsakā bhagavato sāvakā viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacārino, sakaṃ ācariyakaṃ uggahetvā ācikkhanti desenti paññapenti paṭṭhapenti vivaranti vibhajanti uttānīkaronti, uppannaṃ parappavādaṃ sahadhammena suniggahitaṃ niggahetvā sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desenti. Parinibbātudāni[Pg.89], bhante, bhagavā, parinibbātu sugato, parinibbānakālodāni, bhante, bhagavato.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระวาจานี้ไว้ว่า ‘ดูก่อนมารผู้มีบาป เราจักยังไม่ปรินิพพาน ตราบเท่าที่อุบาสกสาวกของเรายังไม่เป็นผู้ฉลาด ไม่ได้รับการแนะนำดี ไม่แกล้วกล้า ไม่เป็นพหูสูต ไม่ทรงธรรม ไม่ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ไม่มีการปฏิบัติที่สมควร ไม่ประพฤติตามธรรม ยังไม่เรียนลัทธิของอาจารย์ตนแล้วบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่าย ยังไม่ข่มขี่ปรัปวาทที่เกิดขึ้นแล้วโดยชอบธรรมด้วยธรรม แล้วแสดงธรรมที่มีปาฏิหาริย์ได้’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แต่บัดนี้ อุบาสกสาวกของพระผู้มีพระภาคเป็นผู้ฉลาด ได้รับการแนะนำดี แกล้วกล้า เป็นพหูสูต ทรงธรรม ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม มีการปฏิบัติที่สมควร ประพฤติตามธรรม เรียนลัทธิของอาจารย์ตนแล้วบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่าย ข่มขี่ปรัปวาทที่เกิดขึ้นแล้วโดยชอบธรรมด้วยธรรม แล้วแสดงธรรมที่มีปาฏิหาริย์ได้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้ ขอพระผู้มีพระภาคจงปรินิพพานเถิด ขอพระสุคตจงปรินิพพานเถิด ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้ เป็นกาลปรินิพพานของพระผู้มีพระภาค

‘‘Bhāsitā kho panesā, bhante, bhagavatā vācā – ‘na tāvāhaṃ, pāpima parinibbāyissāmi, yāva me upāsikā na sāvikā bhavissanti viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacāriniyo, sakaṃ ācariyakaṃ uggahetvā ācikkhissanti desessanti paññapessanti paṭṭhapessanti vivarissanti vibhajissanti uttānīkarissanti, uppannaṃ parappavādaṃ sahadhammena suniggahitaṃ niggahetvā sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desessantī’ti. Etarahi kho pana, bhante, upāsikā bhagavato sāvikā viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacāriniyo, sakaṃ ācariyakaṃ uggahetvā ācikkhanti desenti paññapenti paṭṭhapenti vivaranti vibhajanti uttānīkaronti, uppannaṃ parappavādaṃ sahadhammena suniggahitaṃ niggahetvā sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desenti. Parinibbātudāni, bhante, bhagavā, parinibbātu sugato, parinibbānakālodāni, bhante, bhagavato.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระวาจานี้ไว้ว่า ‘ดูก่อนมารผู้มีบาป เราจักยังไม่ปรินิพพาน ตราบเท่าที่อุบาสิกาสาวิกาของเรายังไม่เป็นผู้ฉลาด ไม่ได้รับการแนะนำดี ไม่แกล้วกล้า ไม่เป็นพหูสูต ไม่ทรงธรรม ไม่ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ไม่มีการปฏิบัติที่สมควร ไม่ประพฤติตามธรรม ยังไม่เรียนลัทธิของอาจารย์ตนแล้วบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่าย ยังไม่ข่มขี่ปรัปวาทที่เกิดขึ้นแล้วโดยชอบธรรมด้วยธรรม แล้วแสดงธรรมที่มีปาฏิหาริย์ได้’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แต่บัดนี้ อุบาสิกาสาวิกาของพระผู้มีพระภาคเป็นผู้ฉลาด ได้รับการแนะนำดี แกล้วกล้า เป็นพหูสูต ทรงธรรม ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม มีการปฏิบัติที่สมควร ประพฤติตามธรรม เรียนลัทธิของอาจารย์ตนแล้วบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่าย ข่มขี่ปรัปวาทที่เกิดขึ้นแล้วโดยชอบธรรมด้วยธรรม แล้วแสดงธรรมที่มีปาฏิหาริย์ได้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้ ขอพระผู้มีพระภาคจงปรินิพพานเถิด ขอพระสุคตจงปรินิพพานเถิด ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้ เป็นกาลปรินิพพานของพระผู้มีพระภาค

‘‘Bhāsitā kho panesā, bhante, bhagavatā vācā – ‘na tāvāhaṃ, pāpima, parinibbāyissāmi, yāva me idaṃ brahmacariyaṃ na iddhaṃ ceva bhavissati phītañca vitthārikaṃ bāhujaññaṃ puthubhūtaṃ yāva devamanussehi suppakāsita’nti. Etarahi kho pana, bhante, bhagavato brahmacariyaṃ iddhaṃ ceva phītañca vitthārikaṃ bāhujaññaṃ puthubhūtaṃ, yāva devamanussehi suppakāsitaṃ. Parinibbātudāni, bhante, bhagavā, parinibbātu sugato, parinibbānakālodāni, bhante, bhagavato’’ti.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระวาจานี้ไว้ว่า ‘ดูก่อนมารผู้มีบาป เราจักยังไม่ปรินิพพาน ตราบเท่าที่พรหมจรรย์ของเรานี้ยังไม่มั่นคง เจริญ แพร่หลาย เป็นที่รู้จักของคนหมู่มาก กว้างขวาง จนกระทั่งเทวดาและมนุษย์ประกาศได้ดี’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แต่บัดนี้ พรหมจรรย์ของพระผู้มีพระภาค มั่นคง เจริญ แพร่หลาย เป็นที่รู้จักของคนหมู่มาก กว้างขวาง จนกระทั่งเทวดาและมนุษย์ประกาศได้ดีแล้ว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้ ขอพระผู้มีพระภาคจงปรินิพพานเถิด ขอพระสุคตจงปรินิพพานเถิด ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้ เป็นกาลปรินิพพานของพระผู้มีพระภาค

Evaṃ vutte bhagavā māraṃ pāpimantaṃ etadavoca – ‘‘appossukko tvaṃ, pāpima, hohi, na ciraṃ tathāgatassa parinibbānaṃ bhavissati. Ito tiṇṇaṃ māsānaṃ accayena tathāgato parinibbāyissatī’’ti.

เมื่อมารกราบทูลอย่างนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับมารผู้มีบาปว่า ‘ดูก่อนมารผู้มีบาป ท่านจงขวนขวายน้อยเถิด ไม่นานตถาคตจักปรินิพพาน หลังจากนี้ไปอีก ๓ เดือน ตถาคตจักปรินิพพาน’

Āyusaṅkhāraossajjanaṃ

การปลงอายุสังขาร

169. Atha kho bhagavā cāpāle cetiye sato sampajāno āyusaṅkhāraṃ ossaji. Ossaṭṭhe ca bhagavatā āyusaṅkhāre mahābhūmicālo ahosi bhiṃsanako salomahaṃso, devadundubhiyo ca phaliṃsu[Pg.90]. Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

๑๖๙. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงมีสติสัมปชัญญะ ปลงอายุสังขาร ณ ปาวาลเจดีย์ เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงปลงอายุสังขารแล้ว ได้เกิดแผ่นดินไหวครั้งใหญ่ น่าสะพรึงกลัว ขนพองสยองเกล้า และกลองทิพย์ก็บันลือลั่น ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบเนื้อความนั้นแล้ว จึงทรงเปล่งอุทานนี้ในเวลานั้นว่า

‘‘Tulamatulañca sambhavaṃ, bhavasaṅkhāramavassaji muni;

Ajjhattarato samāhito, abhindi kavacamivattasambhava’’nti.

พระมุนีทรงปลงภวสังขาร อันเป็นเหตุแห่งภพทั้งที่นับได้และนับไม่ได้ พระองค์ทรงยินดีในภายใน มีพระทัยมั่นคง ทรงทำลายกิเลสที่เกิดในตน ดุจทำลายเกราะ

Mahābhūmicālahetu

เหตุแห่งแผ่นดินไหวครั้งใหญ่

170. Atha kho āyasmato ānandassa etadahosi – ‘‘acchariyaṃ vata bho, abbhutaṃ vata bho, mahā vatāyaṃ bhūmicālo; sumahā vatāyaṃ bhūmicālo bhiṃsanako salomahaṃso; devadundubhiyo ca phaliṃsu. Ko nu kho hetu ko paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāyā’’ti?

๑๗๐. ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์ได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘น่าอัศจรรย์จริงหนอ ไม่เคยปรากฏจริงหนอ แผ่นดินไหวครั้งนี้นับว่าใหญ่โตนัก แผ่นดินไหวครั้งนี้นับว่าใหญ่โตอย่างยิ่ง น่าสะพรึงกลัว ขนพองสยองเกล้า ทั้งกลองทิพย์ก็บันลือลั่น อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้เกิดแผ่นดินไหวครั้งใหญ่’

Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi, ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhante, mahā vatāyaṃ, bhante, bhūmicālo; sumahā vatāyaṃ, bhante, bhūmicālo bhiṃsanako salomahaṃso; devadundubhiyo ca phaliṃsu. Ko nu kho, bhante, hetu ko paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāyā’’ti?

ลำดับนั้น ท่านพระอานนท์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏ พระเจ้าข้า แผ่นดินไหวครั้งนี้ใหญ่หลวงนัก พระเจ้าข้า แผ่นดินไหวครั้งนี้ใหญ่หลวงนัก น่าสะพรึงกลัว ขนพองสยองเกล้า ทั้งกลองทิพย์ก็บันลือลั่น อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้แผ่นดินไหวใหญ่ปรากฏ”

171. ‘‘Aṭṭha kho ime, ānanda, hetū, aṭṭha paccayā mahato bhūmicālassa pātubhāvāya. Katame aṭṭha? Ayaṃ, ānanda, mahāpathavī udake patiṭṭhitā, udakaṃ vāte patiṭṭhitaṃ, vāto ākāsaṭṭho. Hoti kho so, ānanda, samayo, yaṃ mahāvātā vāyanti. Mahāvātā vāyantā udakaṃ kampenti. Udakaṃ kampitaṃ pathaviṃ kampeti. Ayaṃ paṭhamo hetu paṭhamo paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāya.

๑๗๑. พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “อานนท์ เหตุปัจจัย ๘ ประการนี้ มีอยู่ เพื่อให้แผ่นดินไหวใหญ่ปรากฏ เหตุปัจจัย ๘ ประการ อะไรบ้าง คือ อานนท์ มหาปฐพีนี้ตั้งอยู่บนน้ำ น้ำตั้งอยู่บนลม ลมตั้งอยู่ในอากาศ สมัยที่ลมหลวงพัด เมื่อลมหลวงพัดย่อมทำให้น้ำไหว น้ำที่ไหวแล้วย่อมทำให้แผ่นดินไหว นี้เป็นเหตุปัจจัยประการที่ ๑ เพื่อให้แผ่นดินไหวใหญ่ปรากฏ

‘‘Puna caparaṃ, ānanda, samaṇo vā hoti brāhmaṇo vā iddhimā cetovasippatto, devo vā mahiddhiko mahānubhāvo, tassa parittā pathavīsaññā bhāvitā hoti, appamāṇā āposaññā. So imaṃ pathaviṃ kampeti saṅkampeti sampakampeti sampavedheti. Ayaṃ dutiyo hetu dutiyo paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāya.

อานนท์ อีกประการหนึ่ง สมณะหรือพราหมณ์ผู้มีฤทธิ์ ถึงความชำนาญทางจิต หรือเทวดาผู้มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมาก อบรมปฐวีสัญญาเพียงเล็กน้อย และอบรมอาโปสัญญาอย่างไพบูลย์ สมณะ พราหมณ์ หรือเทวดานั้น ย่อมทำให้แผ่นดินนี้ไหว สั่นสะเทือน เลื่อนลั่น นี้เป็นเหตุปัจจัยประการที่ ๒ เพื่อให้แผ่นดินไหวใหญ่ปรากฏ

‘‘Puna [Pg.91] caparaṃ, ānanda, yadā bodhisatto tusitakāyā cavitvā sato sampajāno mātukucchiṃ okkamati, tadāyaṃ pathavī kampati saṅkampati sampakampati sampavedhati. Ayaṃ tatiyo hetu tatiyo paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāya.

อานนท์ อีกประการหนึ่ง เมื่อใดพระโพธิสัตว์จุติจากสวรรค์ชั้นดุสิต มีสติสัมปชัญญะเสด็จลงสู่พระครรภ์พระมารดา เมื่อนั้น แผ่นดินนี้ย่อมไหว สั่นสะเทือน เลื่อนลั่น นี้เป็นเหตุปัจจัยประการที่ ๓ เพื่อให้แผ่นดินไหวใหญ่ปรากฏ

‘‘Puna caparaṃ, ānanda, yadā bodhisatto sato sampajāno mātukucchismā nikkhamati, tadāyaṃ pathavī kampati saṅkampati sampakampati sampavedhati. Ayaṃ catuttho hetu catuttho paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāya.

อานนท์ อีกประการหนึ่ง เมื่อใดพระโพธิสัตว์มีสติสัมปชัญญะประสูติจากพระครรภ์พระมารดา เมื่อนั้น แผ่นดินนี้ย่อมไหว สั่นสะเทือน เลื่อนลั่น นี้เป็นเหตุปัจจัยประการที่ ๔ เพื่อให้แผ่นดินไหวใหญ่ปรากฏ

‘‘Puna caparaṃ, ānanda, yadā tathāgato anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhati, tadāyaṃ pathavī kampati saṅkampati sampakampati sampavedhati. Ayaṃ pañcamo hetu pañcamo paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāya.

อานนท์ อีกประการหนึ่ง เมื่อใดตถาคตตรัสรู้อนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณ เมื่อนั้น แผ่นดินนี้ย่อมไหว สั่นสะเทือน เลื่อนลั่น นี้เป็นเหตุปัจจัยประการที่ ๕ เพื่อให้แผ่นดินไหวใหญ่ปรากฏ

‘‘Puna caparaṃ, ānanda, yadā tathāgato anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavatteti, tadāyaṃ pathavī kampati saṅkampati sampakampati sampavedhati. Ayaṃ chaṭṭho hetu chaṭṭho paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāya.

อานนท์ อีกประการหนึ่ง เมื่อใดตถาคตให้ธรรมจักรอันยอดเยี่ยมเป็นไป เมื่อนั้น แผ่นดินนี้ย่อมไหว สั่นสะเทือน เลื่อนลั่น นี้เป็นเหตุปัจจัยประการที่ ๖ เพื่อให้แผ่นดินไหวใหญ่ปรากฏ

‘‘Puna caparaṃ, ānanda, yadā tathāgato sato sampajāno āyusaṅkhāraṃ ossajjati, tadāyaṃ pathavī kampati saṅkampati sampakampati sampavedhati. Ayaṃ sattamo hetu sattamo paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāya.

อานนท์ อีกประการหนึ่ง เมื่อใดตถาคตมีสติสัมปชัญญะปลงอายุสังขาร เมื่อนั้น แผ่นดินนี้ย่อมไหว สั่นสะเทือน เลื่อนลั่น นี้เป็นเหตุปัจจัยประการที่ ๗ เพื่อให้แผ่นดินไหวใหญ่ปรากฏ

‘‘Puna caparaṃ, ānanda, yadā tathāgato anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati, tadāyaṃ pathavī kampati saṅkampati sampakampati sampavedhati. Ayaṃ aṭṭhamo hetu aṭṭhamo paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāya. Ime kho, ānanda, aṭṭha hetū, aṭṭha paccayā mahato bhūmicālassa pātubhāvāyā’’ti.

อานนท์ อีกประการหนึ่ง เมื่อใดตถาคตปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ เมื่อนั้น แผ่นดินนี้ย่อมไหว สั่นสะเทือน เลื่อนลั่น นี้เป็นเหตุปัจจัยประการที่ ๘ เพื่อให้แผ่นดินไหวใหญ่ปรากฏ อานนท์ เหตุปัจจัย ๘ ประการนี้แล เพื่อให้แผ่นดินไหวใหญ่ปรากฏ”

Aṭṭha parisā

บริษัท ๘

172. ‘‘Aṭṭha kho imā, ānanda, parisā. Katamā aṭṭha? Khattiyaparisā, brāhmaṇaparisā, gahapatiparisā, samaṇaparisā, cātumahārājikaparisā, tāvatiṃsaparisā, māraparisā, brahmaparisā. Abhijānāmi kho panāhaṃ, ānanda[Pg.92], anekasataṃ khattiyaparisaṃ upasaṅkamitā. Tatrapi mayā sannisinnapubbaṃ ceva sallapitapubbañca sākacchā ca samāpajjitapubbā. Tattha yādisako tesaṃ vaṇṇo hoti, tādisako mayhaṃ vaṇṇo hoti. Yādisako tesaṃ saro hoti, tādisako mayhaṃ saro hoti. Dhammiyā kathāya sandassemi samādapemi samuttejemi sampahaṃsemi. Bhāsamānañca maṃ na jānanti – ‘ko nu kho ayaṃ bhāsati devo vā manusso vā’ti? Dhammiyā kathāya sandassetvā samādapetvā samuttejetvā sampahaṃsetvā antaradhāyāmi. Antarahitañca maṃ na jānanti – ‘ko nu kho ayaṃ antarahito devo vā manusso vā’ti? Abhijānāmi kho panāhaṃ, ānanda, anekasataṃ brāhmaṇaparisaṃ…pe… gahapatiparisaṃ… samaṇaparisaṃ… cātumahārājikaparisaṃ… tāvatiṃsaparisaṃ… māraparisaṃ… brahmaparisaṃ upasaṅkamitā. Tatrapi mayā sannisinnapubbaṃ ceva sallapitapubbañca sākacchā ca samāpajjitapubbā. Tattha yādisako tesaṃ vaṇṇo hoti, tādisako mayhaṃ vaṇṇo hoti. Yādisako tesaṃ saro hoti, tādisako mayhaṃ saro hoti. Dhammiyā kathāya sandassemi samādapemi samuttejemi sampahaṃsemi. Bhāsamānañca maṃ na jānanti – ‘ko nu kho ayaṃ bhāsati devo vā manusso vā’ti? Dhammiyā kathāya sandassetvā samādapetvā samuttejetvā sampahaṃsetvā antaradhāyāmi. Antarahitañca maṃ na jānanti – ‘ko nu kho ayaṃ antarahito devo vā manusso vā’ti? Imā kho, ānanda, aṭṭha parisā.

๑๗๒. “อานนท์ บริษัท ๘ จำพวกนี้ บริษัท ๘ จำพวกไหนบ้าง คือ ขัตติยบริษัท พราหมณบริษัท คหบดีบริษัท สมณบริษัท จาตุมหาราชิกบริษัท ดาวดึงสบริษัท มารบริษัท พรหมบริษัท อานนท์ เราระลึกได้ว่าเคยเข้าไปหาขัตติยบริษัทหลายร้อยครั้ง ในบริษัทนั้น เราเคยนั่ง เคยสนทนา เคยปราศรัยด้วย ในขัตติยบริษัทนั้น พวกเขามีวรรณะเช่นใด เราก็มีวรรณะเช่นนั้น พวกเขามีเสียงเช่นใด เราก็มีเสียงเช่นนั้น เราชี้แจงให้เห็นชัด ชวนใจให้อยากรับเอาไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริงด้วยธรรมีกถา แต่เมื่อเราพูดอยู่ พวกเขาย่อมไม่รู้จักเราว่า ‘ผู้ที่พูดอยู่นี้เป็นใครหนอ เทวดาหรือมนุษย์’ ครั้นเราชี้แจงให้เห็นชัด ชวนใจให้อยากรับเอาไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริงด้วยธรรมีกถาแล้ว ก็อันตรธานไป เมื่อเราอันตรธานไปแล้ว พวกเขาก็ไม่รู้จักเราว่า ‘ผู้ที่อันตรธานไปนี้เป็นใครหนอ เทวดาหรือมนุษย์’ อานนท์ เราระลึกได้ว่าเคยเข้าไปหาพราหมณบริษัทหลายร้อยครั้ง...ฯลฯ...คหบดีบริษัท...สมณบริษัท...จาตุมหาราชิกบริษัท...ดาวดึงสบริษัท...มารบริษัท...พรหมบริษัท ในบริษัทนั้น เราเคยนั่ง เคยสนทนา เคยปราศรัยด้วย ในพรหมบริษัทนั้น พวกเขามีวรรณะเช่นใด เราก็มีวรรณะเช่นนั้น พวกเขามีเสียงเช่นใด เราก็มีเสียงเช่นนั้น เราชี้แจงให้เห็นชัด ชวนใจให้อยากรับเอาไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริงด้วยธรรมีกถา แต่เมื่อเราพูดอยู่ พวกเขาย่อมไม่รู้จักเราว่า ‘ผู้ที่พูดอยู่นี้เป็นใครหนอ เทวดาหรือมนุษย์’ ครั้นเราชี้แจงให้เห็นชัด ชวนใจให้อยากรับเอาไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริงด้วยธรรมีกถาแล้ว ก็อันตรธานไป เมื่อเราอันตรธานไปแล้ว พวกเขาก็ไม่รู้จักเราว่า ‘ผู้ที่อันตรธานไปนี้เป็นใครหนอ เทวดาหรือมนุษย์’ อานนท์ บริษัท ๘ จำพวกนี้แล

Aṭṭha abhibhāyatanāni

อภิภายตนะ ๘

173. ‘‘Aṭṭha kho imāni, ānanda, abhibhāyatanāni. Katamāni aṭṭha? Ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni. ‘Tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hoti. Idaṃ paṭhamaṃ abhibhāyatanaṃ.

๑๗๓. ดูก่อนอานนท์ อภิภายตนะ ๘ ประการนี้ ๘ ประการเป็นไฉน คือ บุคคลผู้หนึ่ง มีความสำคัญในรูปภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายภายนอกที่เล็กน้อย มีสีดีและสีทราม ย่อมมีความสำคัญอย่างนี้ว่า ‘เราครอบงำรูปเหล่านั้นแล้ว รู้ เห็นอยู่’ นี้เป็นอภิภายตนะประการที่ ๑

‘‘Ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇāni. ‘Tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hoti. Idaṃ dutiyaṃ abhibhāyatanaṃ.

บุคคลผู้หนึ่ง มีความสำคัญในรูปภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายภายนอกที่ไม่มีประมาณ มีสีดีและสีทราม ย่อมมีความสำคัญอย่างนี้ว่า ‘เราครอบงำรูปเหล่านั้นแล้ว รู้ เห็นอยู่’ นี้เป็นอภิภายตนะประการที่ ๒

‘‘Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni. ‘Tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hoti. Idaṃ tatiyaṃ abhibhāyatanaṃ.

บุคคลผู้หนึ่ง ไม่มีความสำคัญในรูปภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายภายนอกที่เล็กน้อย มีสีดีและสีทราม ย่อมมีความสำคัญอย่างนี้ว่า ‘เราครอบงำรูปเหล่านั้นแล้ว รู้ เห็นอยู่’ นี้เป็นอภิภายตนะประการที่ ๓

‘‘Ajjhattaṃ [Pg.93] arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇāni. ‘Tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hoti. Idaṃ catutthaṃ abhibhāyatanaṃ.

บุคคลผู้หนึ่ง ไม่มีความสำคัญในรูปภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายภายนอกที่ไม่มีประมาณ มีสีดีและสีทราม ย่อมมีความสำคัญอย่างนี้ว่า ‘เราครอบงำรูปเหล่านั้นแล้ว รู้ เห็นอยู่’ นี้เป็นอภิภายตนะประการที่ ๔

‘‘Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati nīlāni nīlavaṇṇāni nīlanidassanāni nīlanibhāsāni. Seyyathāpi nāma umāpupphaṃ nīlaṃ nīlavaṇṇaṃ nīlanidassanaṃ nīlanibhāsaṃ. Seyyathā vā pana taṃ vatthaṃ bārāṇaseyyakaṃ ubhatobhāgavimaṭṭhaṃ nīlaṃ nīlavaṇṇaṃ nīlanidassanaṃ nīlanibhāsaṃ. Evameva ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati nīlāni nīlavaṇṇāni nīlanidassanāni nīlanibhāsāni. ‘Tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hoti. Idaṃ pañcamaṃ abhibhāyatanaṃ.

บุคคลผู้หนึ่ง ไม่มีความสำคัญในรูปภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายภายนอกที่เขียว มีวรรณะเขียว ปรากฏเป็นสีเขียว มีรัศมีเขียว เปรียบเหมือนดอกอัญชันที่เขียว มีวรรณะเขียว ปรากฏเป็นสีเขียว มีรัศมีเขียว หรือเปรียบเหมือนผ้าเมืองพาราณสี เนื้อเกลี้ยงทั้งสองข้าง ที่เขียว มีวรรณะเขียว ปรากฏเป็นสีเขียว มีรัศมีเขียว ฉันใดก็ฉันนั้น บุคคลผู้หนึ่ง ไม่มีความสำคัญในรูปภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายภายนอกที่เขียว มีวรรณะเขียว ปรากฏเป็นสีเขียว มีรัศมีเขียว ย่อมมีความสำคัญอย่างนี้ว่า ‘เราครอบงำรูปเหล่านั้นแล้ว รู้ เห็นอยู่’ นี้เป็นอภิภายตนะประการที่ ๕

‘‘Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati pītāni pītavaṇṇāni pītanidassanāni pītanibhāsāni. Seyyathāpi nāma kaṇikārapupphaṃ pītaṃ pītavaṇṇaṃ pītanidassanaṃ pītanibhāsaṃ. Seyyathā vā pana taṃ vatthaṃ bārāṇaseyyakaṃ ubhatobhāgavimaṭṭhaṃ pītaṃ pītavaṇṇaṃ pītanidassanaṃ pītanibhāsaṃ. Evameva ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati pītāni pītavaṇṇāni pītanidassanāni pītanibhāsāni. ‘Tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hoti. Idaṃ chaṭṭhaṃ abhibhāyatanaṃ.

บุคคลผู้หนึ่ง ไม่มีความสำคัญในรูปภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายภายนอกที่เหลือง มีวรรณะเหลือง ปรากฏเป็นสีเหลือง มีรัศมีเหลือง เปรียบเหมือนดอกกรรณิการ์ที่เหลือง มีวรรณะเหลือง ปรากฏเป็นสีเหลือง มีรัศมีเหลือง หรือเปรียบเหมือนผ้าเมืองพาราณสี เนื้อเกลี้ยงทั้งสองข้าง ที่เหลือง มีวรรณะเหลือง ปรากฏเป็นสีเหลือง มีรัศมีเหลือง ฉันใดก็ฉันนั้น บุคคลผู้หนึ่ง ไม่มีความสำคัญในรูปภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายภายนอกที่เหลือง มีวรรณะเหลือง ปรากฏเป็นสีเหลือง มีรัศมีเหลือง ย่อมมีความสำคัญอย่างนี้ว่า ‘เราครอบงำรูปเหล่านั้นแล้ว รู้ เห็นอยู่’ นี้เป็นอภิภายตนะประการที่ ๖

‘‘Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati lohitakāni lohitakavaṇṇāni lohitakanidassanāni lohitakanibhāsāni. Seyyathāpi nāma bandhujīvakapupphaṃ lohitakaṃ lohitakavaṇṇaṃ lohitakanidassanaṃ lohitakanibhāsaṃ. Seyyathā vā pana taṃ vatthaṃ bārāṇaseyyakaṃ ubhatobhāgavimaṭṭhaṃ lohitakaṃ lohitakavaṇṇaṃ lohitakanidassanaṃ lohitakanibhāsaṃ. Evameva ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati lohitakāni lohitakavaṇṇāni lohitakanidassanāni lohitakanibhāsāni. ‘Tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hoti. Idaṃ sattamaṃ abhibhāyatanaṃ.

บุคคลผู้หนึ่ง ไม่มีความสำคัญในรูปภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายภายนอกที่แดง มีวรรณะแดง ปรากฏเป็นสีแดง มีรัศมีแดง เปรียบเหมือนดอกชบาที่แดง มีวรรณะแดง ปรากฏเป็นสีแดง มีรัศมีแดง หรือเปรียบเหมือนผ้าเมืองพาราณสี เนื้อเกลี้ยงทั้งสองข้าง ที่แดง มีวรรณะแดง ปรากฏเป็นสีแดง มีรัศมีแดง ฉันใดก็ฉันนั้น บุคคลผู้หนึ่ง ไม่มีความสำคัญในรูปภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายภายนอกที่แดง มีวรรณะแดง ปรากฏเป็นสีแดง มีรัศมีแดง ย่อมมีความสำคัญอย่างนี้ว่า ‘เราครอบงำรูปเหล่านั้นแล้ว รู้ เห็นอยู่’ นี้เป็นอภิภายตนะประการที่ ๗

‘‘Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati odātāni odātavaṇṇāni odātanidassanāni odātanibhāsāni. Seyyathāpi nāma osadhitārakā [Pg.94] odātā odātavaṇṇā odātanidassanā odātanibhāsā. Seyyathā vā pana taṃ vatthaṃ bārāṇaseyyakaṃ ubhatobhāgavimaṭṭhaṃ odātaṃ odātavaṇṇaṃ odātanidassanaṃ odātanibhāsaṃ. Evameva ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati odātāni odātavaṇṇāni odātanidassanāni odātanibhāsāni. ‘Tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hoti. Idaṃ aṭṭhamaṃ abhibhāyatanaṃ. Imāni kho, ānanda, aṭṭha abhibhāyatanāni.

บุคคลผู้หนึ่ง ไม่มีความสำคัญในรูปภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายภายนอกที่ขาว มีวรรณะขาว ปรากฏเป็นสีขาว มีรัศมีขาว เปรียบเหมือนดาวประกายพรึกที่ขาว มีวรรณะขาว ปรากฏเป็นสีขาว มีรัศมีขาว หรือเปรียบเหมือนผ้าเมืองพาราณสี เนื้อเกลี้ยงทั้งสองข้าง ที่ขาว มีวรรณะขาว ปรากฏเป็นสีขาว มีรัศมีขาว ฉันใดก็ฉันนั้น บุคคลผู้หนึ่ง ไม่มีความสำคัญในรูปภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายภายนอกที่ขาว มีวรรณะขาว ปรากฏเป็นสีขาว มีรัศมีขาว ย่อมมีความสำคัญอย่างนี้ว่า ‘เราครอบงำรูปเหล่านั้นแล้ว รู้ เห็นอยู่’ นี้เป็นอภิภายตนะประการที่ ๘ ดูก่อนอานนท์ อภิภายตนะ ๘ ประการนี้แล

Aṭṭha vimokkhā

วิโมกข์ ๘ ประการ

174. ‘‘Aṭṭha kho ime, ānanda, vimokkhā. Katame aṭṭha? Rūpī rūpāni passati, ayaṃ paṭhamo vimokkho. Ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati, ayaṃ dutiyo vimokkho. Subhanteva adhimutto hoti, ayaṃ tatiyo vimokkho. Sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati, ayaṃ catuttho vimokkho. Sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharati, ayaṃ pañcamo vimokkho. Sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharati, ayaṃ chaṭṭho vimokkho. Sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ sattamo vimokkho. Sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharati, ayaṃ aṭṭhamo vimokkho. Ime kho, ānanda, aṭṭha vimokkhā.

๑๗๔. ดูก่อนอานนท์ วิโมกข์ ๘ ประการนี้แล ๘ ประการเป็นไฉน คือ ผู้มีรูป ย่อมเห็นรูปทั้งหลาย นี้เป็นวิโมกข์ประการที่ ๑ ผู้ไม่มีความสำคัญในรูปภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายภายนอก นี้เป็นวิโมกข์ประการที่ ๒ ผู้น้อมใจไปในสิ่งสวยงาม นี้เป็นวิโมกข์ประการที่ ๓ ภิกษุเข้าถึงอากาสานัญจายตนะ โดยมนสิการว่า ‘อากาศไม่มีที่สุด’ เพราะก้าวล่วงรูปสัญญาโดยประการทั้งปวง เพราะดับปฏิฆสัญญา เพราะไม่มนสิการนานัตตสัญญา นี้เป็นวิโมกข์ประการที่ ๔ ภิกษุเข้าถึงวิญญาณัญจายตนะ โดยมนสิการว่า ‘วิญญาณไม่มีที่สุด’ เพราะก้าวล่วงอากาสานัญจายตนะโดยประการทั้งปวง นี้เป็นวิโมกข์ประการที่ ๕ ภิกษุเข้าถึงอากิญจัญญายตนะ โดยมนสิการว่า ‘ไม่มีอะไรเลย’ เพราะก้าวล่วงวิญญาณัญจายตนะโดยประการทั้งปวง นี้เป็นวิโมกข์ประการที่ ๖ ภิกษุเข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะ เพราะก้าวล่วงอากิญจัญญายตนะโดยประการทั้งปวง นี้เป็นวิโมกข์ประการที่ ๗ ภิกษุเข้าถึงสัญญาเวทยิตนิโรธ เพราะก้าวล่วงเนวสัญญานาสัญญายตนะโดยประการทั้งปวง นี้เป็นวิโมกข์ประการที่ ๘ ดูก่อนอานนท์ วิโมกข์ ๘ ประการนี้แล

175. ‘‘Ekamidāhaṃ, ānanda, samayaṃ uruvelāyaṃ viharāmi najjā nerañjarāya tīre ajapālanigrodhe paṭhamābhisambuddho. Atha kho, ānanda, māro pāpimā yenāhaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho, ānanda, māro pāpimā maṃ etadavoca – ‘parinibbātudāni, bhante, bhagavā; parinibbātu sugato, parinibbānakālodāni, bhante, bhagavato’ti. Evaṃ vutte ahaṃ, ānanda, māraṃ pāpimantaṃ etadavocaṃ –

๑๗๕. “ดูก่อนอานนท์ สมัยหนึ่ง เราอยู่ที่อุรุเวลาเสนานิคม ริมฝั่งแม่น้ำเนรัญชรา ที่ควงไม้อชปาลนิโครธ เมื่อตรัสรู้ใหม่ๆ ครั้งนั้นแล อานนท์ มารผู้มีบาปได้เข้าไปหาเราถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ยืนอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง ดูก่อนอานนท์ มารผู้มีบาปยืนอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะเราว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคจงปรินิพพานในบัดนี้เถิด ขอพระสุคตจงปรินิพพานเถิด ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้เป็นเวลาปรินิพพานของพระผู้มีพระภาค’ ดูก่อนอานนท์ เมื่อมารกล่าวอย่างนี้แล้ว เราได้กล่าวคำนี้กะมารผู้มีบาปว่า

‘‘‘Na tāvāhaṃ, pāpima, parinibbāyissāmi, yāva me bhikkhū na sāvakā bhavissanti viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā [Pg.95] sāmīcippaṭipannā anudhammacārino, sakaṃ ācariyakaṃ uggahetvā ācikkhissanti desessanti paññapessanti paṭṭhapessanti vivarissanti vibhajissanti uttānīkarissanti, uppannaṃ parappavādaṃ sahadhammena suniggahitaṃ niggahetvā sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desessanti.

“ดูก่อนมารผู้มีบาป เราจักยังไม่ปรินิพพานเพียงใด ที่ภิกษุสาวกของเรายังไม่เป็นผู้ฉลาด ไม่ได้รับการแนะนำ ยังไม่แกล้วกล้า ยังไม่เป็นพหูสูต ยังไม่ทรงธรรม ยังไม่ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ยังไม่ปฏิบัติชอบ ยังไม่ประพฤติตามธรรม, เรียนลัทธิของอาจารย์ตนแล้ว ยังบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่ายไม่ได้, ยังข่มขี่ปรัปวาทที่เกิดขึ้นโดยชอบธรรมไม่ได้, ยังแสดงธรรมที่ประกอบด้วยปาฏิหาริย์ไม่ได้ เพียงนั้น

‘‘‘Na tāvāhaṃ, pāpima, parinibbāyissāmi, yāva me bhikkhuniyo na sāvikā bhavissanti viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacāriniyo, sakaṃ ācariyakaṃ uggahetvā ācikkhissanti desessanti paññapessanti paṭṭhapessanti vivarissanti vibhajissanti uttānīkarissanti, uppannaṃ parappavādaṃ sahadhammena suniggahitaṃ niggahetvā sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desessanti.

“ดูก่อนมารผู้มีบาป เราจักยังไม่ปรินิพพานเพียงใด ที่ภิกษุณีสาวิกาของเรายังไม่เป็นผู้ฉลาด ไม่ได้รับการแนะนำ ยังไม่แกล้วกล้า ยังไม่เป็นพหูสูต ยังไม่ทรงธรรม ยังไม่ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ยังไม่ปฏิบัติชอบ ยังไม่ประพฤติตามธรรม, เรียนลัทธิของอาจารย์ตนแล้ว ยังบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่ายไม่ได้, ยังข่มขี่ปรัปวาทที่เกิดขึ้นโดยชอบธรรมไม่ได้, ยังแสดงธรรมที่ประกอบด้วยปาฏิหาริย์ไม่ได้ เพียงนั้น

‘‘‘Na tāvāhaṃ, pāpima, parinibbāyissāmi, yāva me upāsakā na sāvakā bhavissanti viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacārino, sakaṃ ācariyakaṃ uggahetvā ācikkhissanti desessanti paññapessanti paṭṭhapessanti vivarissanti vibhajissanti uttānīkarissanti, uppannaṃ parappavādaṃ sahadhammena suniggahitaṃ niggahetvā sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desessanti.

“ดูก่อนมารผู้มีบาป เราจักยังไม่ปรินิพพานเพียงใด ที่อุบาสกสาวกของเรายังไม่เป็นผู้ฉลาด ไม่ได้รับการแนะนำ ยังไม่แกล้วกล้า ยังไม่เป็นพหูสูต ยังไม่ทรงธรรม ยังไม่ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ยังไม่ปฏิบัติชอบ ยังไม่ประพฤติตามธรรม, เรียนลัทธิของอาจารย์ตนแล้ว ยังบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่ายไม่ได้, ยังข่มขี่ปรัปวาทที่เกิดขึ้นโดยชอบธรรมไม่ได้, ยังแสดงธรรมที่ประกอบด้วยปาฏิหาริย์ไม่ได้ เพียงนั้น

‘‘‘Na tāvāhaṃ, pāpima, parinibbāyissāmi, yāva me upāsikā na sāvikā bhavissanti viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacāriniyo, sakaṃ ācariyakaṃ uggahetvā ācikkhissanti desessanti paññapessanti paṭṭhapessanti vivarissanti vibhajissanti uttānīkarissanti, uppannaṃ parappavādaṃ sahadhammena suniggahitaṃ niggahetvā sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desessanti.

“ดูก่อนมารผู้มีบาป เราจักยังไม่ปรินิพพานเพียงใด ที่อุบาสิกาสาวิกาของเรายังไม่เป็นผู้ฉลาด ไม่ได้รับการแนะนำ ยังไม่แกล้วกล้า ยังไม่เป็นพหูสูต ยังไม่ทรงธรรม ยังไม่ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ยังไม่ปฏิบัติชอบ ยังไม่ประพฤติตามธรรม, เรียนลัทธิของอาจารย์ตนแล้ว ยังบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่ายไม่ได้, ยังข่มขี่ปรัปวาทที่เกิดขึ้นโดยชอบธรรมไม่ได้, ยังแสดงธรรมที่ประกอบด้วยปาฏิหาริย์ไม่ได้ เพียงนั้น

‘‘‘Na tāvāhaṃ, pāpima, parinibbāyissāmi, yāva me idaṃ brahmacariyaṃ na iddhañceva bhavissati phītañca vitthārikaṃ bāhujaññaṃ puthubhūtaṃ yāva devamanussehi suppakāsita’nti.

“ดูก่อนมารผู้มีบาป เราจักยังไม่ปรินิพพานเพียงใด ที่พรหมจรรย์ของเรานี้ยังไม่มั่นคง ยังไม่เจริญ ยังไม่แพร่หลาย ยังไม่เป็นที่รู้จักของคนหมู่มาก ยังไม่กว้างขวางเพียงพอที่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายจะประกาศได้ดี เพียงนั้น”

176. ‘‘Idāneva kho, ānanda, ajja cāpāle cetiye māro pāpimā yenāhaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho, ānanda, māro pāpimā maṃ etadavoca – ‘parinibbātudāni, bhante, bhagavā, parinibbātu sugato, parinibbānakālodāni, bhante, bhagavato. Bhāsitā kho panesā, bhante, bhagavatā vācā – ‘‘na tāvāhaṃ, pāpima[Pg.96], parinibbāyissāmi, yāva me bhikkhū na sāvakā bhavissanti…pe… yāva me bhikkhuniyo na sāvikā bhavissanti…pe… yāva me upāsakā na sāvakā bhavissanti…pe… yāva me upāsikā na sāvikā bhavissanti…pe… yāva me idaṃ brahmacariyaṃ na iddhañceva bhavissati phītañca vitthārikaṃ bāhujaññaṃ puthubhūtaṃ, yāva devamanussehi suppakāsita’’nti. Etarahi kho pana, bhante, bhagavato brahmacariyaṃ iddhañceva phītañca vitthārikaṃ bāhujaññaṃ puthubhūtaṃ, yāva devamanussehi suppakāsitaṃ. Parinibbātudāni, bhante, bhagavā, parinibbātu sugato, parinibbānakālodāni, bhante, bhagavato’ti.

๑๗๖. “ดูก่อนอานนท์ ในบัดนี้เอง วันนี้ ที่ปาวาลเจดีย์ มารผู้มีบาปได้เข้าไปหาเราถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ยืนอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง ดูก่อนอานนท์ มารผู้มีบาปยืนอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะเราว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคจงปรินิพพานในบัดนี้เถิด ขอพระสุคตจงปรินิพพานเถิด ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้เป็นเวลาปรินิพพานของพระผู้มีพระภาค ก็พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระวาจานี้ไว้ว่า “ดูก่อนมารผู้มีบาป เราจักยังไม่ปรินิพพานเพียงใด ที่ภิกษุสาวกของเรายังไม่...ฯลฯ... ที่ภิกษุณีสาวิกาของเรายังไม่...ฯลฯ... ที่อุบาสกสาวกของเรายังไม่...ฯลฯ... ที่อุบาสิกาสาวิกาของเรายังไม่...ฯลฯ... ที่พรหมจรรย์ของเรานี้ยังไม่มั่นคง ยังไม่เจริญ ยังไม่แพร่หลาย ยังไม่เป็นที่รู้จักของคนหมู่มาก ยังไม่กว้างขวางเพียงพอที่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายจะประกาศได้ดี เพียงนั้น” ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็บัดนี้ พรหมจรรย์ของพระผู้มีพระภาค มั่นคง เจริญ แพร่หลาย เป็นที่รู้จักของคนหมู่มาก กว้างขวาง เพียงพอที่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายประกาศได้ดีแล้ว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคจงปรินิพพานในบัดนี้เถิด ขอพระสุคตจงปรินิพพานเถิด ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้เป็นเวลาปรินิพพานของพระผู้มีพระภาค’

177. ‘‘Evaṃ vutte, ahaṃ, ānanda, māraṃ pāpimantaṃ etadavocaṃ – ‘appossukko tvaṃ, pāpima, hohi, naciraṃ tathāgatassa parinibbānaṃ bhavissati. Ito tiṇṇaṃ māsānaṃ accayena tathāgato parinibbāyissatī’ti. Idāneva kho, ānanda, ajja cāpāle cetiye tathāgatena satena sampajānena āyusaṅkhāro ossaṭṭho’’ti.

๑๗๗. “ดูก่อนอานนท์ เมื่อมารกล่าวอย่างนี้แล้ว เราได้กล่าวคำนี้กะมารผู้มีบาปว่า ‘ดูก่อนมารผู้มีบาป ท่านจงเป็นผู้ขวนขวายน้อยเถิด ไม่นานนักตถาคตจักปรินิพพาน ต่อแต่นี้ไปอีกสามเดือน ตถาคตจักปรินิพพาน’ ดูก่อนอานนท์ ในบัดนี้เอง วันนี้ ที่ปาวาลเจดีย์ ตถาคตมีสติสัมปชัญญะ ปลงอายุสังขารแล้ว”

Ānandayācanakathā

เรื่องพระอานนท์ทูลอาราธนา

178. Evaṃ vutte āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘tiṭṭhatu, bhante, bhagavā kappaṃ, tiṭṭhatu sugato kappaṃ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’’nti.

๑๗๘. เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ท่านพระอานนท์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดดำรงอยู่ตลอดกัป ขอพระสุคตโปรดดำรงอยู่ตลอดกัป เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายเถิด”

‘‘Alaṃdāni, ānanda. Mā tathāgataṃ yāci, akālodāni, ānanda, tathāgataṃ yācanāyā’’ti. Dutiyampi kho āyasmā ānando…pe… tatiyampi kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘tiṭṭhatu, bhante, bhagavā kappaṃ, tiṭṭhatu sugato kappaṃ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’’nti.

“ดูก่อนอานนท์ พอทีเถิด ท่านอย่าวิงวอนตถาคตเลย ดูก่อนอานนท์ บัดนี้มิใช่เวลาที่จะวิงวอนตถาคต” แม้ครั้งที่สอง...ฯลฯ... แม้ครั้งที่สาม ท่านพระอานนท์ก็ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดดำรงอยู่ตลอดกัป ขอพระสุคตโปรดดำรงอยู่ตลอดกัป เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายเถิด”

‘‘Saddahasi tvaṃ, ānanda, tathāgatassa bodhi’’nti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Atha kiñcarahi tvaṃ, ānanda, tathāgataṃ yāvatatiyakaṃ abhinippīḷesī’’ti? ‘‘Sammukhā metaṃ, bhante, bhagavato sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ – ‘yassa kassaci, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, so ākaṅkhamāno kappaṃ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā. Tathāgatassa kho, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā. So [Pg.97] ākaṅkhamāno, ānanda, tathāgato kappaṃ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā’’’ti. ‘‘Saddahasi tvaṃ, ānandā’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, tuyhevetaṃ dukkaṭaṃ, tuyhevetaṃ aparaddhaṃ, yaṃ tvaṃ tathāgatena evaṃ oḷārike nimitte kayiramāne oḷārike obhāse kayiramāne nāsakkhi paṭivijjhituṃ, na tathāgataṃ yāci – ‘tiṭṭhatu, bhante, bhagavā kappaṃ, tiṭṭhatu sugato kappaṃ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’’nti. Sace tvaṃ, ānanda, tathāgataṃ yāceyyāsi, dveva te vācā tathāgato paṭikkhipeyya, atha tatiyakaṃ adhivāseyya. Tasmātihānanda, tuyhevetaṃ dukkaṭaṃ, tuyhevetaṃ aparaddhaṃ.

“อานนท์ เธอเชื่อโพธิญาณของตถาคตหรือ” “เชื่อ พระเจ้าข้า” “อานนท์ ถ้าเช่นนั้น เหตุไรเธอจึงบีบคั้นตถาคตถึงสามครั้งเล่า” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้ฟัง ได้รับมาเฉพาะพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาคว่า ‘อานนท์ ผู้ใดผู้หนึ่งเจริญอิทธิบาท ๔ ทำให้มาก ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งมั่นเนืองๆ อบรมดีแล้ว ปรารภดีแล้ว ผู้นั้นเมื่อหวังอยู่ พึงดำรงอยู่ได้ตลอดกัป หรือเกินกว่ากัป อานนท์ ตถาคตเจริญอิทธิบาท ๔ แล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งมั่นเนืองๆ อบรมดีแล้ว ปรารภดีแล้ว อานนท์ ตถาคตนั้นเมื่อหวังอยู่ พึงดำรงอยู่ได้ตลอดกัป หรือเกินกว่ากัป’” “อานนท์ เธอเชื่อหรือ” “เชื่อ พระเจ้าข้า” “อานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ เรื่องนี้เป็นความผิดพลาดของเธอ เป็นความบกพร่องของเธอ ที่เมื่อตถาคตทำนิมิตโอฬาร ทำโอภาสโอฬารอย่างนี้ เธอก็ยังไม่สามารถจะรู้ทัน จึงมิได้วิงวอนตถาคตว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดดำรงอยู่ตลอดกัปเถิด ขอพระสุคตโปรดดำรงอยู่ตลอดกัปเถิด เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย’ อานนท์ ถ้าเธอวิงวอนตถาคต ตถาคตพึงคัดค้านคำของเธอสองครั้ง แล้วพึงรับในครั้งที่สาม อานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ เรื่องนี้เป็นความผิดพลาดของเธอ เป็นความบกพร่องของเธอ

179. ‘‘Ekamidāhaṃ, ānanda, samayaṃ rājagahe viharāmi gijjhakūṭe pabbate. Tatrāpi kho tāhaṃ, ānanda, āmantesiṃ – ‘ramaṇīyaṃ, ānanda, rājagahaṃ, ramaṇīyo, ānanda, gijjhakūṭo pabbato. Yassa kassaci, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, so ākaṅkhamāno kappaṃ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā. Tathāgatassa kho, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, so ākaṅkhamāno, ānanda, tathāgato kappaṃ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā’ti. Evampi kho tvaṃ, ānanda, tathāgatena oḷārike nimitte kayiramāne oḷārike obhāse kayiramāne nāsakkhi paṭivijjhituṃ, na tathāgataṃ yāci – ‘tiṭṭhatu, bhante, bhagavā kappaṃ, tiṭṭhatu sugato kappaṃ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’nti. Sace tvaṃ, ānanda, tathāgataṃ yāceyyāsi, dve te vācā tathāgato paṭikkhipeyya, atha tatiyakaṃ adhivāseyya. Tasmātihānanda, tuyhevetaṃ dukkaṭaṃ, tuyhevetaṃ aparaddhaṃ.

๑๗๙. “อานนท์ สมัยหนึ่ง เราอยู่ที่ภูเขาคิชฌกูฏ เขตกรุงราชคฤห์ อานนท์ แม้ ณ ที่นั้น เราก็ได้บอกเธอว่า ‘อานนท์ กรุงราชคฤห์น่ารื่นรมย์ ภูเขาคิชฌกูฏน่ารื่นรมย์ อานนท์ ผู้ใดผู้หนึ่งเจริญอิทธิบาท ๔ ทำให้มาก ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งมั่นเนืองๆ อบรมดีแล้ว ปรารภดีแล้ว ผู้นั้นเมื่อหวังอยู่ พึงดำรงอยู่ได้ตลอดกัป หรือเกินกว่ากัป อานนท์ ตถาคตเจริญอิทธิบาท ๔ แล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งมั่นเนืองๆ อบรมดีแล้ว ปรารภดีแล้ว อานนท์ ตถาคตนั้นเมื่อหวังอยู่ พึงดำรงอยู่ได้ตลอดกัป หรือเกินกว่ากัป’ อานนท์ ถึงอย่างนั้น เมื่อตถาคตทำนิมิตโอฬาร ทำโอภาสโอฬาร เธอก็ยังไม่สามารถจะรู้ทัน จึงมิได้วิงวอนตถาคตว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดดำรงอยู่ตลอดกัปเถิด ขอพระสุคตโปรดดำรงอยู่ตลอดกัปเถิด เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย’ อานนท์ ถ้าเธอวิงวอนตถาคต ตถาคตพึงคัดค้านคำของเธอสองครั้ง แล้วพึงรับในครั้งที่สาม อานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ เรื่องนี้เป็นความผิดพลาดของเธอ เป็นความบกพร่องของเธอ

180. ‘‘Ekamidāhaṃ, ānanda, samayaṃ tattheva rājagahe viharāmi gotamanigrodhe…pe… tattheva rājagahe viharāmi corapapāte… tattheva rājagahe viharāmi vebhārapasse sattapaṇṇiguhāyaṃ… tattheva rājagahe viharāmi isigilipasse kāḷasilāyaṃ… tattheva rājagahe viharāmi sītavane sappasoṇḍikapabbhāre… tattheva rājagahe viharāmi tapodārāme… tattheva rājagahe viharāmi veḷuvane kalandakanivāpe… tattheva rājagahe viharāmi jīvakambavane… tattheva rājagahe viharāmi maddakucchismiṃ migadāye [Pg.98] tatrāpi kho tāhaṃ, ānanda, āmantesiṃ – ‘ramaṇīyaṃ, ānanda, rājagahaṃ, ramaṇīyo gijjhakūṭo pabbato, ramaṇīyo gotamanigrodho, ramaṇīyo corapapāto, ramaṇīyā vebhārapasse sattapaṇṇiguhā, ramaṇīyā isigilipasse kāḷasilā, ramaṇīyo sītavane sappasoṇḍikapabbhāro, ramaṇīyo tapodārāmo, ramaṇīyo veḷuvane kalandakanivāpo, ramaṇīyaṃ jīvakambavanaṃ, ramaṇīyo maddakucchismiṃ migadāyo. Yassa kassaci, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā…pe… ākaṅkhamāno, ānanda, tathāgato kappaṃ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā’ti. Evampi kho tvaṃ, ānanda, tathāgatena oḷārike nimitte kayiramāne oḷārike obhāse kayiramāne nāsakkhi paṭivijjhituṃ, na tathāgataṃ yāci – ‘tiṭṭhatu, bhante, bhagavā kappaṃ, tiṭṭhatu sugato kappaṃ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’nti. Sace tvaṃ, ānanda, tathāgataṃ yāceyyāsi, dveva te vācā tathāgato paṭikkhipeyya, atha tatiyakaṃ adhivāseyya. Tasmātihānanda, tuyhevetaṃ dukkaṭaṃ, tuyhevetaṃ aparaddhaṃ.

๑๘๐. “อานนท์ สมัยหนึ่ง เราอยู่ที่โคตมนิโครธ ในกรุงราชคฤห์นั้นเอง... (เป)... เราอยู่ที่โจรปปาตะ... เราอยู่ที่ถ้ำสัตตบรรณคูหา ข้างภูเขาเวภาระ... เราอยู่ที่กาฬศิลา ข้างภูเขาอิสิคิลิ... เราอยู่ที่สัปปโสณฑิกปัพภาระ ในสีตวัน... เราอยู่ที่ตโปทาราม... เราอยู่ที่เวฬุวันกลันทกนิวาปสถาน... เราอยู่ที่ชีวกัมพวัน... เราอยู่ที่มัททกุจฉิมิคทายวัน ในกรุงราชคฤห์นั้นเอง อานนท์ แม้ ณ ที่นั้น เราก็ได้บอกเธอว่า ‘อานนท์ กรุงราชคฤห์น่ารื่นรมย์ ภูเขาคิชฌกูฏน่ารื่นรมย์ โคตมนิโครธน่ารื่นรมย์ โจรปปาตะน่ารื่นรมย์ ถ้ำสัตตบรรณคูหาข้างภูเขาเวภาระน่ารื่นรมย์ กาฬศิลาข้างภูเขาอิสิคิลิก็น่ารื่นรมย์ สัปปโสณฑิกปัพภาระในสีตวันน่ารื่นรมย์ ตโปทารามน่ารื่นรมย์ เวฬุวันกลันทกนิวาปสถานน่ารื่นรมย์ ชีวกัมพวันน่ารื่นรมย์ มัททกุจฉิมิคทายวันน่ารื่นรมย์ อานนท์ ผู้ใดผู้หนึ่งเจริญอิทธิบาท ๔ ทำให้มาก... (เป)... อานนท์ ตถาคตนั้นเมื่อหวังอยู่ พึงดำรงอยู่ได้ตลอดกัป หรือเกินกว่ากัป’ อานนท์ ถึงอย่างนั้น เมื่อตถาคตทำนิมิตโอฬาร ทำโอภาสโอฬาร เธอก็ยังไม่สามารถจะรู้ทัน จึงมิได้วิงวอนตถาคตว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดดำรงอยู่ตลอดกัปเถิด ขอพระสุคตโปรดดำรงอยู่ตลอดกัปเถิด เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย’ อานนท์ ถ้าเธอวิงวอนตถาคต ตถาคตพึงคัดค้านคำของเธอสองครั้ง แล้วพึงรับในครั้งที่สาม อานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ เรื่องนี้เป็นความผิดพลาดของเธอ เป็นความบกพร่องของเธอ

181. ‘‘Ekamidāhaṃ, ānanda, samayaṃ idheva vesāliyaṃ viharāmi udene cetiye. Tatrāpi kho tāhaṃ, ānanda, āmantesiṃ – ‘ramaṇīyā, ānanda, vesālī, ramaṇīyaṃ udenaṃ cetiyaṃ. Yassa kassaci, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, so ākaṅkhamāno kappaṃ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā. Tathāgatassa kho, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, so ākaṅkhamāno, ānanda, tathāgato kappaṃ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā’ti. Evampi kho tvaṃ, ānanda, tathāgatena oḷārike nimitte kayiramāne oḷārike obhāse kayiramāne nāsakkhi paṭivijjhituṃ, na tathāgataṃ yāci – ‘tiṭṭhatu, bhante, bhagavā kappaṃ, tiṭṭhatu sugato kappaṃ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’nti. Sace tvaṃ, ānanda, tathāgataṃ yāceyyāsi, dveva te vācā tathāgato paṭikkhipeyya, atha tatiyakaṃ adhivāseyya, tasmātihānanda, tuyhevetaṃ dukkaṭaṃ, tuyhevetaṃ aparaddhaṃ.

๑๘๑. อานนท์ สมัยหนึ่ง เราอยู่ที่อุทเทนเจดีย์ในกรุงเวสาลีนี้เอง แม้ในครั้งนั้น เราก็ได้บอกเธอว่า ‘อานนท์ กรุงเวสาลีน่ารื่นรมย์ อุทเทนเจดีย์ก็น่ารื่นรมย์ อานนท์ ผู้ใดผู้หนึ่งเจริญอิทธิบาท ๔ ทำให้มาก ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งมั่นไว้ สั่งสมไว้ ปรารภดีแล้ว ผู้นั้นเมื่อหวังอยู่ ก็พึงดำรงอยู่ได้ตลอดกัป หรือเกินกว่ากัป อานนท์ อิทธิบาท ๔ ตถาคตเจริญแล้ว ทำให้มาก ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งมั่นไว้ สั่งสมไว้ ปรารภดีแล้ว อานนท์ ตถาคตนั้นเมื่อหวังอยู่ ก็พึงดำรงอยู่ได้ตลอดกัป หรือเกินกว่ากัป’ อานนท์ แม้เมื่อตถาคตทำนิมิตโอฬาร ทำโอภาสโอฬารอย่างนี้ เธอก็ไม่สามารถจะเข้าใจได้ จึงมิได้ทูลอาราธนาตถาคตว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดดำรงอยู่ตลอดกัป ขอพระสุคตโปรดดำรงอยู่ตลอดกัป เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนจำนวนมาก เพื่อความสุขแก่ชนจำนวนมาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่ทวยเทพและมนุษย์ทั้งหลาย’ อานนท์ ถ้าเธอทูลอาราธนาตถาคต ตถาคตพึงปฏิเสธคำของเธอ ๒ ครั้ง แล้วพึงรับในครั้งที่ ๓ อานนท์ เพราะเหตุนั้น เรื่องนี้จึงเป็นความผิดพลาดของเธอ เป็นความบกพร่องของเธอทีเดียว

182. ‘‘Ekamidāhaṃ[Pg.99], ānanda, samayaṃ idheva vesāliyaṃ viharāmi gotamake cetiye …pe… idheva vesāliyaṃ viharāmi sattambe cetiye… idheva vesāliyaṃ viharāmi bahuputte cetiye… idheva vesāliyaṃ viharāmi sārandade cetiye… idāneva kho tāhaṃ, ānanda, ajja cāpāle cetiye āmantesiṃ – ‘ramaṇīyā, ānanda, vesālī, ramaṇīyaṃ udenaṃ cetiyaṃ, ramaṇīyaṃ gotamakaṃ cetiyaṃ, ramaṇīyaṃ sattambaṃ cetiyaṃ, ramaṇīyaṃ bahuputtaṃ cetiyaṃ, ramaṇīyaṃ sārandadaṃ cetiyaṃ, ramaṇīyaṃ cāpālaṃ cetiyaṃ. Yassa kassaci, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, so ākaṅkhamāno kappaṃ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā. Tathāgatassa kho, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, so ākaṅkhamāno, ānanda, tathāgato kappaṃ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā’ti. Evampi kho tvaṃ, ānanda, tathāgatena oḷārike nimitte kayiramāne oḷārike obhāse kayiramāne nāsakkhi paṭivijjhituṃ, na tathāgataṃ yāci – ‘tiṭṭhatu bhagavā kappaṃ, tiṭṭhatu sugato kappaṃ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’nti. Sace tvaṃ, ānanda, tathāgataṃ yāceyyāsi, dveva te vācā tathāgato paṭikkhipeyya, atha tatiyakaṃ adhivāseyya. Tasmātihānanda, tuyhevetaṃ dukkaṭaṃ, tuyhevetaṃ aparaddhaṃ.

๑๘๒. อานนท์ สมัยหนึ่ง เราอยู่ที่โคตมกเจดีย์ในกรุงเวสาลีนี้เอง...ฯลฯ... สมัยหนึ่ง เราอยู่ที่สัตตัมพเจดีย์ในกรุงเวสาลีนี้เอง... สมัยหนึ่ง เราอยู่ที่พหุปุตตเจดีย์ในกรุงเวสาลีนี้เอง... สมัยหนึ่ง เราอยู่ที่สารันททเจดีย์ในกรุงเวสาลีนี้เอง... อานนท์ และในบัดนี้เอง วันนี้ เราได้บอกเธอที่ปาวาลเจดีย์ว่า ‘อานนท์ กรุงเวสาลีน่ารื่นรมย์ อุทเทนเจดีย์น่ารื่นรมย์ โคตมกเจดีย์น่ารื่นรมย์ สัตตัมพเจดีย์น่ารื่นรมย์ พหุปุตตเจดีย์น่ารื่นรมย์ สารันททเจดีย์น่ารื่นรมย์ ปาวาลเจดีย์น่ารื่นรมย์ อานนท์ ผู้ใดผู้หนึ่งเจริญอิทธิบาท ๔ ทำให้มาก ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งมั่นไว้ สั่งสมไว้ ปรารภดีแล้ว ผู้นั้นเมื่อหวังอยู่ ก็พึงดำรงอยู่ได้ตลอดกัป หรือเกินกว่ากัป อานนท์ อิทธิบาท ๔ ตถาคตเจริญแล้ว ทำให้มาก ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งมั่นไว้ สั่งสมไว้ ปรารภดีแล้ว อานนท์ ตถาคตนั้นเมื่อหวังอยู่ ก็พึงดำรงอยู่ได้ตลอดกัป หรือเกินกว่ากัป’ อานนท์ แม้เมื่อตถาคตทำนิมิตโอฬาร ทำโอภาสโอฬารอย่างนี้ เธอก็ไม่สามารถจะเข้าใจได้ จึงมิได้ทูลอาราธนาตถาคตว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดดำรงอยู่ตลอดกัป ขอพระสุคตโปรดดำรงอยู่ตลอดกัป เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนจำนวนมาก เพื่อความสุขแก่ชนจำนวนมาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่ทวยเทพและมนุษย์ทั้งหลาย’ อานนท์ ถ้าเธอทูลอาราธนาตถาคต ตถาคตพึงปฏิเสธคำของเธอ ๒ ครั้ง แล้วพึงรับในครั้งที่ ๓ อานนท์ เพราะเหตุนั้น เรื่องนี้จึงเป็นความผิดพลาดของเธอ เป็นความบกพร่องของเธอทีเดียว

183. ‘‘Nanu etaṃ, ānanda, mayā paṭikacceva akkhātaṃ – ‘sabbeheva piyehi manāpehi nānābhāvo vinābhāvo aññathābhāvo. Taṃ kutettha, ānanda, labbhā, yaṃ taṃ jātaṃ bhūtaṃ saṅkhataṃ palokadhammaṃ, taṃ vata mā palujjīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati’. Yaṃ kho panetaṃ, ānanda, tathāgatena cattaṃ vantaṃ muttaṃ pahīnaṃ paṭinissaṭṭhaṃ ossaṭṭho āyusaṅkhāro, ekaṃsena vācā bhāsitā – ‘na ciraṃ tathāgatassa parinibbānaṃ bhavissati. Ito tiṇṇaṃ māsānaṃ accayena tathāgato parinibbāyissatī’ti. Tañca tathāgato jīvitahetu puna paccāvamissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Āyāmānanda, yena mahāvanaṃ kūṭāgārasālā tenupasaṅkamissāmā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho [Pg.100] āyasmā ānando bhagavato paccassosi.

๑๘๓. อานนท์ เราได้บอกเธอไว้ก่อนแล้วมิใช่หรือว่า ‘ความแตกต่าง ความพลัดพราก ความเป็นอย่างอื่นจากของรักของชอบใจทั้งสิ้นย่อมมี’ อานนท์ ข้อนั้นจะหาได้จากที่ไหนในโลกนี้ สิ่งใดที่เกิดแล้ว มีแล้ว ปัจจัยปรุงแต่งแล้ว มีความแตกสลายเป็นธรรมดา ใครๆ อย่าได้ปรารถนาว่า ‘ขอสิ่งนั้นอย่าได้แตกสลายไปเลย’ ดังนี้ ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ อานนท์ สิ่งใดที่ตถาคตสละแล้ว คายแล้ว ปล่อยแล้ว ละแล้ว สลัดทิ้งแล้ว คือ อายุสังขาร ตถาคตได้กล่าววาจาเด็ดขาดไว้แล้วว่า ‘ปรินิพพานของตถาคตจักมีในไม่ช้า หลังจากนี้ไป ๓ เดือน ตถาคตจักปรินิพพาน’ ข้อที่ตถาคตจะกลับคืนอายุสังขารนั้นเพราะเหตุแห่งชีวิตอีก ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ มาเถิด อานนท์ เราจะเข้าไปยังป่ามหาวันยังกูฏาคารศาลากันเถิด” ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระผู้มีพระภาคว่า “อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

Atha kho bhagavā āyasmatā ānandena saddhiṃ yena mahāvanaṃ kūṭāgārasālā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘gaccha tvaṃ, ānanda, yāvatikā bhikkhū vesāliṃ upanissāya viharanti, te sabbe upaṭṭhānasālāyaṃ sannipātehī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paṭissutvā yāvatikā bhikkhū vesāliṃ upanissāya viharanti, te sabbe upaṭṭhānasālāyaṃ sannipātetvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sannipatito, bhante, bhikkhusaṅgho, yassadāni, bhante, bhagavā kālaṃ maññatī’’ti.

ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยท่านพระอานนท์ได้เสด็จเข้าไปยังป่ามหาวันยังกูฏาคารศาลา ครั้นแล้วรับสั่งเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า ‘อานนท์ เธอจงไปบอกให้ภิกษุทั้งปวงที่อาศัยอยู่ในกรุงเวสาลีมาประชุมกันที่อุปัฏฐานศาลา’ ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสแล้ว จึงให้ภิกษุทั้งปวงที่อาศัยอยู่ในกรุงเวสาลีมาประชุมกันที่อุปัฏฐานศาลา แล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุสงฆ์ประชุมกันพร้อมแล้ว ขอพระผู้มีพระภาคทรงกำหนดเวลาที่สมควร ณ บัดนี้เถิด’

184. Atha kho bhagavā yenupaṭṭhānasālā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Nisajja kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘tasmātiha, bhikkhave, ye te mayā dhammā abhiññā desitā, te vo sādhukaṃ uggahetvā āsevitabbā bhāvetabbā bahulīkātabbā, yathayidaṃ brahmacariyaṃ addhaniyaṃ assa ciraṭṭhitikaṃ, tadassa bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ. Katame ca te, bhikkhave, dhammā mayā abhiññā desitā, ye vo sādhukaṃ uggahetvā āsevitabbā bhāvetabbā bahulīkātabbā, yathayidaṃ brahmacariyaṃ addhaniyaṃ assa ciraṭṭhitikaṃ, tadassa bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ. Seyyathidaṃ – cattāro satipaṭṭhānā cattāro sammappadhānā cattāro iddhipādā pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅgā ariyo aṭṭhaṅgiko maggo. Ime kho te, bhikkhave, dhammā mayā abhiññā desitā, ye vo sādhukaṃ uggahetvā āsevitabbā bhāvetabbā bahulīkātabbā, yathayidaṃ brahmacariyaṃ addhaniyaṃ assa ciraṭṭhitikaṃ, tadassa bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’’nti.

๑๘๔. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จเข้าไปยังอุปัฏฐานศาลา แล้วประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ ครั้นประทับนั่งแล้ว จึงรับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแหละ ธรรมเหล่าใดที่เราแสดงแล้วแก่เธอทั้งหลายด้วยปัญญาอันยิ่ง เธอทั้งหลายพึงเรียนให้ดีแล้วพึงเสพ พึงเจริญ พึงกระทำให้มาก เพื่อพรหมจรรย์นี้จะพึงยั่งยืน ตั้งอยู่ได้นาน การดำรงอยู่นานแห่งพรหมจรรย์นั้น พึงเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่ชนจำนวนมาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย ก็ธรรมเหล่าไหนเล่าที่เราแสดงแล้วแก่เธอทั้งหลายด้วยปัญญาอันยิ่ง ที่เธอทั้งหลายพึงเรียนให้ดีแล้วพึงเสพ พึงเจริญ พึงกระทำให้มาก เพื่อพรหมจรรย์นี้จะพึงยั่งยืน ตั้งอยู่ได้นาน การดำรงอยู่นานแห่งพรหมจรรย์นั้น พึงเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่ชนจำนวนมาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ได้แก่ สติปัฏฐาน ๔ สัมมัปปธาน ๔ อิทธิบาท ๔ อินทรีย์ ๕ พละ ๕ โพชฌงค์ ๗ อริยมรรคมีองค์ ๘ ภิกษุทั้งหลาย ธรรมเหล่านี้แลที่เราแสดงแล้วแก่เธอทั้งหลายด้วยปัญญาอันยิ่ง ที่เธอทั้งหลายพึงเรียนให้ดีแล้วพึงเสพ พึงเจริญ พึงกระทำให้มาก เพื่อพรหมจรรย์นี้จะพึงยั่งยืน ตั้งอยู่ได้นาน การดำรงอยู่นานแห่งพรหมจรรย์นั้น พึงเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่ชนจำนวนมาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย’

185. Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘handadāni, bhikkhave, āmantayāmi vo, vayadhammā saṅkhārā, appamādena sampādetha. Naciraṃ tathāgatassa [Pg.101] parinibbānaṃ bhavissati. Ito tiṇṇaṃ māsānaṃ accayena tathāgato parinibbāyissatī’’ti. Idamavoca bhagavā, idaṃ vatvāna sugato athāparaṃ etadavoca satthā. –

๑๘๕. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย บัดนี้เราขอเตือนเธอทั้งหลาย สังขารทั้งหลายมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา เธอทั้งหลายจงยังความไม่ประมาทให้ถึงพร้อมเถิด ปรินิพพานแห่งตถาคตจักมีในไม่ช้า โดยล่วงไป ๓ เดือนแต่นี้ ตถาคตจักปรินิพพาน’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้ พระสุคตศาสดาครั้นตรัสพระดำรัสนี้แล้ว จึงได้ตรัสพระดำรัสอื่นอีกต่อไปว่า

‘‘Paripakko vayo mayhaṃ, parittaṃ mama jīvitaṃ;

Pahāya vo gamissāmi, kataṃ me saraṇamattano.

‘วัยของเราแก่หง่อมแล้ว ชีวิตของเราเหลือน้อย เราจักละพวกเธอไป ที่พึ่งของตนเราได้ทำไว้แล้ว

‘‘Appamattā satīmanto, susīlā hotha bhikkhavo;

Susamāhitasaṅkappā, sacittamanurakkhatha.

ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงเป็นผู้ไม่ประมาท มีสติ มีศีลดี มีความดำริตั้งมั่นดีแล้ว จงรักษาจิตของตนเถิด

‘‘Yo imasmiṃ dhammavinaye, appamatto vihassati;

Pahāya jātisaṃsāraṃ, dukkhassantaṃ karissatī’’ti.

ผู้ใดจักเป็นผู้ไม่ประมาทอยู่ในธรรมวินัยนี้ ผู้นั้นจักละชาติสงสาร ทำที่สุดแห่งทุกข์ได้’

Tatiyo bhāṇavāro.

ภาณวารที่ ๓ จบ

Nāgāpalokitaṃ

นาคาปโลกิตะ

186. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya vesāliṃ piṇḍāya pāvisi. Vesāliyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātappaṭikkanto nāgāpalokitaṃ vesāliṃ apaloketvā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘idaṃ pacchimakaṃ, ānanda, tathāgatassa vesāliyā dassanaṃ bhavissati. Āyāmānanda, yena bhaṇḍagāmo tenupasaṅkamissāmā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi.

๑๘๖. ครั้งนั้น เวลาเช้า พระผู้มีพระภาคทรงครองอันตรวาสก ถือบาตรและจีวร เสด็จเข้าไปบิณฑบาตในกรุงเวสาลี ครั้นเสด็จเที่ยวบิณฑบาตในกรุงเวสาลีแล้ว เวลาปัจฉาภัต เสด็จกลับจากบิณฑบาต ทรงกระทำนาคาปโลกิตะ ทอดพระเนตรกรุงเวสาลี แล้วรับสั่งเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า ‘อานนท์ การเห็นกรุงเวสาลีของตถาคตครั้งนี้ จักเป็นการเห็นครั้งสุดท้าย มาเถิด อานนท์ เราจักไปยังภัณฑคาม’ ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระผู้มีพระภาคว่า ‘เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า’

Atha [Pg.102] kho bhagavā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ yena bhaṇḍagāmo tadavasari. Tatra sudaṃ bhagavā bhaṇḍagāme viharati. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘catunnaṃ, bhikkhave, dhammānaṃ ananubodhā appaṭivedhā evamidaṃ dīghamaddhānaṃ sandhāvitaṃ saṃsaritaṃ mamañceva tumhākañca. Katamesaṃ catunnaṃ? Ariyassa, bhikkhave, sīlassa ananubodhā appaṭivedhā evamidaṃ dīghamaddhānaṃ sandhāvitaṃ saṃsaritaṃ mamaṃ ceva tumhākañca. Ariyassa, bhikkhave, samādhissa ananubodhā appaṭivedhā evamidaṃ dīghamaddhānaṃ sandhāvitaṃ saṃsaritaṃ mamaṃ ceva tumhākañca. Ariyāya, bhikkhave, paññāya ananubodhā appaṭivedhā evamidaṃ dīghamaddhānaṃ sandhāvitaṃ saṃsaritaṃ mamaṃ ceva tumhākañca. Ariyāya, bhikkhave, vimuttiyā ananubodhā appaṭivedhā evamidaṃ dīghamaddhānaṃ sandhāvitaṃ saṃsaritaṃ mamaṃ ceva tumhākañca. Tayidaṃ, bhikkhave, ariyaṃ sīlaṃ anubuddhaṃ paṭividdhaṃ, ariyo samādhi anubuddho paṭividdho, ariyā paññā anubuddhā paṭividdhā, ariyā vimutti anubuddhā paṭividdhā, ucchinnā bhavataṇhā, khīṇā bhavanetti, natthi dāni punabbhavo’’ti. Idamavoca bhagavā, idaṃ vatvāna sugato athāparaṃ etadavoca satthā –

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่เสด็จถึงภัณฑคามแล้ว ณ ที่นั้น พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ภัณฑคามนั้นแล ณ ที่นั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เพราะไม่รู้แจ้ง ไม่แทงตลอดธรรม ๔ ประการ เราและเธอทั้งหลายจึงต้องท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏตลอดกาลนานเช่นนี้ ธรรม ๔ ประการ อะไรบ้าง คือ เพราะไม่รู้แจ้ง ไม่แทงตลอดอริยศีล เราและเธอทั้งหลายจึงต้องท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏตลอดกาลนานเช่นนี้ เพราะไม่รู้แจ้ง ไม่แทงตลอดอริยสมาธิ ... เพราะไม่รู้แจ้ง ไม่แทงตลอดอริยปัญญา ... เพราะไม่รู้แจ้ง ไม่แทงตลอดอริยวิมุตติ เราและเธอทั้งหลายจึงต้องท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏตลอดกาลนานเช่นนี้ ภิกษุทั้งหลาย อริยศีลนั้น เราได้รู้แจ้งแทงตลอดแล้ว อริยสมาธินั้น เราได้รู้แจ้งแทงตลอดแล้ว อริยปัญญานั้น เราได้รู้แจ้งแทงตลอดแล้ว อริยวิมุตตินั้น เราได้รู้แจ้งแทงตลอดแล้ว ภวตัณหาเราตัดขาดแล้ว ภวเนตติสิ้นแล้ว บัดนี้ภพใหม่ไม่มี’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้ พระสุคตศาสดาครั้นตรัสพระดำรัสนี้แล้ว จึงได้ตรัสพระดำรัสอื่นอีกต่อไปว่า

‘‘Sīlaṃ samādhi paññā ca, vimutti ca anuttarā;

Anubuddhā ime dhammā, gotamena yasassinā.

‘ศีล สมาธิ ปัญญา และวิมุตติอันยอดเยี่ยม ธรรมเหล่านี้ พระโคดมผู้มียศได้ตรัสรู้แล้ว

‘‘Iti buddho abhiññāya, dhammamakkhāsi bhikkhunaṃ;

Dukkhassantakaro satthā, cakkhumā parinibbuto’’ti.

พระพุทธเจ้าทรงรู้ยิ่งแล้วโดยประการดังนี้ จึงได้ตรัสบอกธรรมแก่ภิกษุทั้งหลาย พระศาสดาผู้ทรงทำที่สุดแห่งทุกข์ มีพระจักษุ ปรินิพพานแล้ว’

Tatrāpi sudaṃ bhagavā bhaṇḍagāme viharanto etadeva bahulaṃ bhikkhūnaṃ dhammiṃ kathaṃ karoti – ‘‘iti sīlaṃ, iti samādhi, iti paññā. Sīlaparibhāvito samādhi mahapphalo hoti mahānisaṃso. Samādhiparibhāvitā paññā mahapphalā hoti mahānisaṃsā. Paññāparibhāvitaṃ cittaṃ sammadeva āsavehi vimuccati, seyyathidaṃ – kāmāsavā, bhavāsavā, avijjāsavā’’ti.

แม้ ณ ภัณฑคามนั้นแล พระผู้มีพระภาคขณะประทับอยู่ ก็ได้ตรัสธรรมีกถาแก่ภิกษุทั้งหลายเป็นอันมากว่า ‘ศีลเป็นอย่างนี้ สมาธิเป็นอย่างนี้ ปัญญาเป็นอย่างนี้ สมาธิที่ศีลอบรมแล้วย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก ปัญญาที่สมาธิอบรมแล้วย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก จิตที่ปัญญาอบรมแล้วย่อมหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายโดยชอบ ได้แก่ กามาสวะ ภวาสวะ อวิชชาสวะ’

Catumahāpadesakathā

จตุมหาปเทสกถา

187. Atha kho bhagavā bhaṇḍagāme yathābhirantaṃ viharitvā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘āyāmānanda, yena hatthigāmo, yena ambagāmo, yena jambugāmo, yena bhoganagaraṃ tenupasaṅkamissāmā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi. Atha kho [Pg.103] bhagavā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ yena bhoganagaraṃ tadavasari. Tatra sudaṃ bhagavā bhoganagare viharati ānande cetiye. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘cattārome, bhikkhave, mahāpadese desessāmi, taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasikarotha, bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

๑๘๗. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ภัณฑคามตามพระอัธยาศัยแล้ว รับสั่งเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า “มาเถิด อานนท์ เราจักไปยังหัตถิคาม อัมพคาม ชัมพุคาม และโภคนคร” ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า “เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่เสด็จถึงโภคนคร ณ ที่นั้น พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่อานันทเจดีย์ ในโภคนคร ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาครับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงมหาปเทส ๔ ประการนี้ เธอทั้งหลายจงฟังมหาปเทสนั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า “เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า

188. ‘‘Idha, bhikkhave, bhikkhu evaṃ vadeyya – ‘sammukhā metaṃ, āvuso, bhagavato sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ, ayaṃ dhammo ayaṃ vinayo idaṃ satthusāsana’nti. Tassa, bhikkhave, bhikkhuno bhāsitaṃ neva abhinanditabbaṃ nappaṭikkositabbaṃ. Anabhinanditvā appaṭikkositvā tāni padabyañjanāni sādhukaṃ uggahetvā sutte osāretabbāni, vinaye sandassetabbāni. Tāni ce sutte osāriyamānāni vinaye sandassiyamānāni na ceva sutte osaranti, na ca vinaye sandissanti, niṭṭhamettha gantabbaṃ – ‘addhā, idaṃ na ceva tassa bhagavato vacanaṃ; imassa ca bhikkhuno duggahita’nti. Itihetaṃ, bhikkhave, chaḍḍeyyātha. Tāni ce sutte osāriyamānāni vinaye sandassiyamānāni sutte ceva osaranti, vinaye ca sandissanti, niṭṭhamettha gantabbaṃ – ‘addhā, idaṃ tassa bhagavato vacanaṃ; imassa ca bhikkhuno suggahita’nti. Idaṃ, bhikkhave, paṭhamaṃ mahāpadesaṃ dhāreyyātha.

๑๘๘. “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ผู้มีอายุทั้งหลาย ข้าพเจ้าได้ฟัง ได้รับมาเฉพาะพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาคว่า ‘นี้เป็นธรรม นี้เป็นวินัย นี้เป็นคำสั่งสอนของพระศาสดา’ ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายไม่พึงชื่นชม ไม่พึงคัดค้านคำกล่าวของภิกษุนั้น ครั้นไม่ชื่นชม ไม่คัดค้านแล้ว พึงเรียนบทและพยัญชนะเหล่านั้นให้ดี แล้วนำไปสอบสวนในพระสูตร เทียบเคียงในพระวินัย ถ้าบทและพยัญชนะเหล่านั้น เมื่อนำไปสอบสวนในพระสูตร เทียบเคียงในพระวินัยแล้ว เข้ากันไม่ได้กับพระสูตร เทียบเคียงกันไม่ได้ในพระวินัย พึงลงความเห็นในเรื่องนั้นว่า ‘แน่นอน นี้ไม่ใช่พระดำรัสของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น และเป็นคำที่ภิกษุนี้จำมาผิด’ ภิกษุทั้งหลาย ด้วยเหตุนี้ เธอทั้งหลายพึงทิ้งคำกล่าวนั้นเสีย แต่ถ้าบทและพยัญชนะเหล่านั้น เมื่อนำไปสอบสวนในพระสูตร เทียบเคียงในพระวินัยแล้ว เข้ากันได้กับพระสูตร เทียบเคียงกันได้ในพระวินัย พึงลงความเห็นในเรื่องนั้นว่า ‘แน่นอน นี้เป็นพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น และเป็นคำที่ภิกษุนี้จำมาถูกต้อง’ ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงทรงจำมหาปเทสข้อที่ ๑ นี้ไว้

‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhu evaṃ vadeyya – ‘amukasmiṃ nāma āvāse saṅgho viharati sathero sapāmokkho. Tassa me saṅghassa sammukhā sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ, ayaṃ dhammo ayaṃ vinayo idaṃ satthusāsana’nti. Tassa, bhikkhave, bhikkhuno bhāsitaṃ neva abhinanditabbaṃ nappaṭikkositabbaṃ. Anabhinanditvā appaṭikkositvā tāni padabyañjanāni sādhukaṃ uggahetvā sutte osāretabbāni, vinaye sandassetabbāni. Tāni ce sutte osāriyamānāni vinaye sandassiyamānāni na ceva sutte osaranti, na ca vinaye sandissanti, niṭṭhamettha gantabbaṃ – ‘addhā, idaṃ na ceva tassa bhagavato vacanaṃ; tassa ca saṅghassa duggahita’nti. Itihetaṃ, bhikkhave, chaḍḍeyyātha. Tāni ce sutte osāriyamānāni vinaye sandassiyamānāni sutte ceva [Pg.104] osaranti vinaye ca sandissanti, niṭṭhamettha gantabbaṃ – ‘addhā, idaṃ tassa bhagavato vacanaṃ; tassa ca saṅghassa suggahita’nti. Idaṃ, bhikkhave, dutiyaṃ mahāpadesaṃ dhāreyyātha.

“ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุในธรรมวินัยนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ในอาวาสชื่อโน้น มีสงฆ์พร้อมด้วยพระเถระและพระปาโมกข์อยู่ ข้าพเจ้าได้ฟัง ได้รับมาเฉพาะหน้าสงฆ์นั้นว่า ‘นี้เป็นธรรม นี้เป็นวินัย นี้เป็นคำสั่งสอนของพระศาสดา’ ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายไม่พึงชื่นชม ไม่พึงคัดค้านคำกล่าวของภิกษุนั้น ครั้นไม่ชื่นชม ไม่คัดค้านแล้ว พึงเรียนบทและพยัญชนะเหล่านั้นให้ดี แล้วนำไปสอบสวนในพระสูตร เทียบเคียงในพระวินัย ถ้าบทและพยัญชนะเหล่านั้น เมื่อนำไปสอบสวนในพระสูตร เทียบเคียงในพระวินัยแล้ว เข้ากันไม่ได้กับพระสูตร เทียบเคียงกันไม่ได้ในพระวินัย พึงลงความเห็นในเรื่องนั้นว่า ‘แน่นอน นี้ไม่ใช่พระดำรัสของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น และเป็นคำที่สงฆ์นั้นจำมาผิด’ ภิกษุทั้งหลาย ด้วยเหตุนี้ เธอทั้งหลายพึงทิ้งคำกล่าวนั้นเสีย แต่ถ้าบทและพยัญชนะเหล่านั้น เมื่อนำไปสอบสวนในพระสูตร เทียบเคียงในพระวินัยแล้ว เข้ากันได้กับพระสูตร เทียบเคียงกันได้ในพระวินัย พึงลงความเห็นในเรื่องนั้นว่า ‘แน่นอน นี้เป็นพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น และเป็นคำที่สงฆ์นั้นจำมาถูกต้อง’ ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงทรงจำมหาปเทสข้อที่ ๒ นี้ไว้

‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhu evaṃ vadeyya – ‘amukasmiṃ nāma āvāse sambahulā therā bhikkhū viharanti bahussutā āgatāgamā dhammadharā vinayadharā mātikādharā. Tesaṃ me therānaṃ sammukhā sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ – ayaṃ dhammo ayaṃ vinayo idaṃ satthusāsana’nti. Tassa, bhikkhave, bhikkhuno bhāsitaṃ neva abhinanditabbaṃ…pe… na ca vinaye sandissanti, niṭṭhamettha gantabbaṃ – ‘addhā, idaṃ na ceva tassa bhagavato vacanaṃ; tesañca therānaṃ duggahita’nti. Itihetaṃ, bhikkhave, chaḍḍeyyātha. Tāni ce sutte osāriyamānāni…pe… vinaye ca sandissanti, niṭṭhamettha gantabbaṃ – ‘addhā, idaṃ tassa bhagavato vacanaṃ; tesañca therānaṃ suggahita’nti. Idaṃ, bhikkhave, tatiyaṃ mahāpadesaṃ dhāreyyātha.

“ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุในธรรมวินัยนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ในอาวาสชื่อโน้น มีภิกษุเถระจำนวนมากเป็นพหูสูต ชำนาญในหลักคำสอน ทรงธรรม ทรงวินัย ทรงมาติกาอยู่ ข้าพเจ้าได้ฟัง ได้รับมาเฉพาะหน้าพระเถระเหล่านั้นว่า ‘นี้เป็นธรรม นี้เป็นวินัย นี้เป็นคำสั่งสอนของพระศาสดา’ ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายไม่พึงชื่นชม...ฯลฯ...เทียบเคียงกันไม่ได้ในพระวินัย พึงลงความเห็นในเรื่องนั้นว่า ‘แน่นอน นี้ไม่ใช่พระดำรัสของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น และเป็นคำที่พระเถระเหล่านั้นจำมาผิด’ ภิกษุทั้งหลาย ด้วยเหตุนี้ เธอทั้งหลายพึงทิ้งคำกล่าวนั้นเสีย แต่ถ้าบทและพยัญชนะเหล่านั้น เมื่อนำไปสอบสวน...ฯลฯ...เทียบเคียงกันได้ในพระวินัย พึงลงความเห็นในเรื่องนั้นว่า ‘แน่นอน นี้เป็นพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น และเป็นคำที่พระเถระเหล่านั้นจำมาถูกต้อง’ ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงทรงจำมหาปเทสข้อที่ ๓ นี้ไว้

‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhu evaṃ vadeyya – ‘amukasmiṃ nāma āvāse eko thero bhikkhu viharati bahussuto āgatāgamo dhammadharo vinayadharo mātikādharo. Tassa me therassa sammukhā sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ – ayaṃ dhammo ayaṃ vinayo idaṃ satthusāsana’nti. Tassa, bhikkhave, bhikkhuno bhāsitaṃ neva abhinanditabbaṃ nappaṭikkositabbaṃ. Anabhinanditvā appaṭikkositvā tāni padabyañjanāni sādhukaṃ uggahetvā sutte osāritabbāni, vinaye sandassetabbāni. Tāni ce sutte osāriyamānāni vinaye sandassiyamānāni na ceva sutte osaranti, na ca vinaye sandissanti, niṭṭhamettha gantabbaṃ – ‘addhā, idaṃ na ceva tassa bhagavato vacanaṃ; tassa ca therassa duggahita’nti. Itihetaṃ, bhikkhave, chaḍḍeyyātha. Tāni ca sutte osāriyamānāni vinaye sandassiyamānāni sutte ceva osaranti, vinaye ca sandissanti, niṭṭhamettha gantabbaṃ – ‘addhā, idaṃ tassa bhagavato vacanaṃ; tassa ca therassa suggahita’nti. Idaṃ, bhikkhave, catutthaṃ mahāpadesaṃ dhāreyyātha. Ime kho, bhikkhave, cattāro mahāpadese dhāreyyāthā’’ti.

“ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุในธรรมวินัยนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ในอาวาสชื่อโน้น มีภิกษุเถระรูปหนึ่งเป็นพหูสูต ชำนาญในหลักคำสอน ทรงธรรม ทรงวินัย ทรงมาติกาอยู่ ข้าพเจ้าได้ฟัง ได้รับมาเฉพาะหน้าพระเถระรูปนั้นว่า ‘นี้เป็นธรรม นี้เป็นวินัย นี้เป็นคำสั่งสอนของพระศาสดา’ ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายไม่พึงชื่นชม ไม่พึงคัดค้านคำกล่าวของภิกษุนั้น ครั้นไม่ชื่นชม ไม่คัดค้านแล้ว พึงเรียนบทและพยัญชนะเหล่านั้นให้ดี แล้วนำไปสอบสวนในพระสูตร เทียบเคียงในพระวินัย ถ้าบทและพยัญชนะเหล่านั้น เมื่อนำไปสอบสวนในพระสูตร เทียบเคียงในพระวินัยแล้ว เข้ากันไม่ได้กับพระสูตร เทียบเคียงกันไม่ได้ในพระวินัย พึงลงความเห็นในเรื่องนั้นว่า ‘แน่นอน นี้ไม่ใช่พระดำรัสของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น และเป็นคำที่พระเถระรูปนั้นจำมาผิด’ ภิกษุทั้งหลาย ด้วยเหตุนี้ เธอทั้งหลายพึงทิ้งคำกล่าวนั้นเสีย แต่ถ้าบทและพยัญชนะเหล่านั้น เมื่อนำไปสอบสวนในพระสูตร เทียบเคียงในพระวินัยแล้ว เข้ากันได้กับพระสูตร เทียบเคียงกันได้ในพระวินัย พึงลงความเห็นในเรื่องนั้นว่า ‘แน่นอน นี้เป็นพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น และเป็นคำที่พระเถระรูปนั้นจำมาถูกต้อง’ ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงทรงจำมหาปเทสข้อที่ ๔ นี้ไว้ ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงทรงจำมหาปเทส ๔ ประการนี้ไว้เถิด”

Tatrapi sudaṃ bhagavā bhoganagare viharanto ānande cetiye etadeva bahulaṃ bhikkhūnaṃ dhammiṃ kathaṃ karoti – ‘‘iti sīlaṃ, iti samādhi, iti paññā. Sīlaparibhāvito samādhi mahapphalo hoti mahānisaṃso[Pg.105]. Samādhiparibhāvitā paññā mahapphalā hoti mahānisaṃsā. Paññāparibhāvitaṃ cittaṃ sammadeva āsavehi vimuccati, seyyathidaṃ – kāmāsavā, bhavāsavā, avijjāsavā’’ti.

สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่อานันทเจดีย์ในโภคนครนั้น ได้ตรัสธรรมีกถาแก่ภิกษุทั้งหลายเป็นอันมากอย่างนี้ว่า “ศีลเป็นอย่างนี้ สมาธิเป็นอย่างนี้ ปัญญาเป็นอย่างนี้ สมาธิที่ศีลอบรมแล้วย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก ปัญญาที่สมาธิอบรมแล้วย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก จิตที่ปัญญาอบรมแล้วย่อมหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายโดยชอบ คือ กามาสวะ ภวาสวะ อวิชชาสวะ”

Kammāraputtacundavatthu

เรื่องนายจุนทะบุตรของนายช่างทอง

189. Atha kho bhagavā bhoganagare yathābhirantaṃ viharitvā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘āyāmānanda, yena pāvā tenupasaṅkamissāmā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi. Atha kho bhagavā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ yena pāvā tadavasari. Tatra sudaṃ bhagavā pāvāyaṃ viharati cundassa kammāraputtassa ambavane. Assosi kho cundo kammāraputto – ‘‘bhagavā kira pāvaṃ anuppatto, pāvāyaṃ viharati mayhaṃ ambavane’’ti. Atha kho cundo kammāraputto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho cundaṃ kammāraputtaṃ bhagavā dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṃsesi. Atha kho cundo kammāraputto bhagavatā dhammiyā kathāya sandassito samādapito samuttejito sampahaṃsito bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘adhivāsetu me, bhante, bhagavā svātanāya bhattaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghenā’’ti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena. Atha kho cundo kammāraputto bhagavato adhivāsanaṃ viditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi.

๑๘๙. ครั้งนั้น สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่โภคนครตามพระอัธยาศัยแล้ว ตรัสเรียกท่านพระอานนท์มาว่า “มาเถิด อานนท์ เราจักไปยังเมืองปาวา” ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสของสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “เป็นเช่นนั้น พระพุทธเจ้าข้า” ครั้งนั้น สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่เสด็จไปยังเมืองปาวา ได้ยินว่า สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่อัมพวันของนายจุนทะบุตรของนายช่างทองในเมืองปาวานั้น นายจุนทะบุตรของนายช่างทองได้สดับข่าวว่า “ได้ยินว่า สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จถึงเมืองปาวาแล้ว ประทับอยู่ที่อัมพวันของเราในเมืองปาวา” ครั้งนั้น นายจุนทะบุตรของนายช่างทองเข้าไปเฝ้าสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ถวายอภิวาทสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมีกถาให้นายจุนทะบุตรของนายช่างทองผู้นั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งเห็นแจ้ง ชวนใจให้อยากรับไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริง ครั้งนั้น นายจุนทะบุตรของนายช่างทอง ผู้ซึ่งสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมีกถาให้เห็นแจ้ง ชวนใจให้อยากรับไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริงแล้ว ได้กราบทูลสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์โปรดรับภัตตาหารของข้าพระองค์ในวันพรุ่งนี้เถิด” สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับโดยดุษณีภาพ ครั้งนั้น นายจุนทะบุตรของนายช่างทองทราบการรับนิมนต์ของสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ลุกจากอาสนะ ถวายอภิวาทสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้า กระทำประทักษิณแล้วจากไป

Atha kho cundo kammāraputto tassā rattiyā accayena sake nivesane paṇītaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ paṭiyādāpetvā pahūtañca sūkaramaddavaṃ bhagavato kālaṃ ārocāpesi – ‘‘kālo, bhante, niṭṭhitaṃ bhatta’’nti. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṃ bhikkhusaṅghena yena cundassa kammāraputtassa nivesanaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Nisajja kho bhagavā cundaṃ kammāraputtaṃ āmantesi – ‘‘yaṃ te, cunda, sūkaramaddavaṃ paṭiyattaṃ, tena maṃ parivisa. Yaṃ panaññaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ paṭiyattaṃ, tena bhikkhusaṅghaṃ parivisā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho cundo kammāraputto bhagavato paṭissutvā yaṃ ahosi sūkaramaddavaṃ paṭiyattaṃ, tena bhagavantaṃ parivisi. Yaṃ panaññaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ paṭiyattaṃ[Pg.106], tena bhikkhusaṅghaṃ parivisi. Atha kho bhagavā cundaṃ kammāraputtaṃ āmantesi – ‘‘yaṃ te, cunda, sūkaramaddavaṃ avasiṭṭhaṃ, taṃ sobbhe nikhaṇāhi. Nāhaṃ taṃ, cunda, passāmi sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya, yassa taṃ paribhuttaṃ sammā pariṇāmaṃ gaccheyya aññatra tathāgatassā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho cundo kammāraputto bhagavato paṭissutvā yaṃ ahosi sūkaramaddavaṃ avasiṭṭhaṃ, taṃ sobbhe nikhaṇitvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho cundaṃ kammāraputtaṃ bhagavā dhammiyā kathāya sandassetvā samādapetvā samuttejetvā sampahaṃsetvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi.

ครั้งนั้น เมื่อราตรีนั้นผ่านไป นายจุนทะบุตรของนายช่างทองได้สั่งให้เตรียมของขบฉันของบริโภคอันประณีต และสูกรมัททวะจำนวนมากไว้ในบ้านของตน แล้วให้คนไปกราบทูลภัตกาลแด่สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถึงเวลาแล้ว ภัตตาหารสำเร็จแล้ว” ครั้งนั้น ในเวลาเช้า สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงครองอันตรวาสก ทรงถือบาตรและจีวร พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ เสด็จไปยังบ้านของนายจุนทะบุตรของนายช่างทอง ครั้นเสด็จไปถึงแล้ว ประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ ครั้นประทับนั่งแล้ว สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกนายจุนทะบุตรของนายช่างทองมาว่า “จุนทะ เธอจงอังคาสเราด้วยสูกรมัททวะที่เธอเตรียมไว้ ส่วนของขบฉันของบริโภคอื่นที่เธอเตรียมไว้ จงอังคาสภิกษุสงฆ์” นายจุนทะบุตรของนายช่างทองทูลรับสนองพระดำรัสของสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “เป็นเช่นนั้น พระพุทธเจ้าข้า” แล้วได้อังคาสสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยสูกรมัททวะที่เตรียมไว้ ส่วนของขบฉันของบริโภคอื่นที่เตรียมไว้ ได้อังคาสภิกษุสงฆ์ ครั้งนั้น สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกนายจุนทะบุตรของนายช่างทองมาว่า “จุนทะ สูกรมัททวะที่เหลือของเธอ จงฝังเสียในหลุม จุนทะ เราไม่เห็นใครในโลกพร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ ที่บริโภคสูกรมัททวะนั้นแล้วจะพึงย่อยได้ดี นอกจากตถาคต” นายจุนทะบุตรของนายช่างทองทูลรับสนองพระดำรัสของสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “เป็นเช่นนั้น พระพุทธเจ้าข้า” แล้วได้ฝังสูกรมัททวะที่เหลือในหลุม แล้วเข้าไปเฝ้าสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ถวายอภิวาทสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมีกถาให้นายจุนทะบุตรของนายช่างทองผู้นั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งเห็นแจ้ง ชวนใจให้อยากรับไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริงแล้ว ลุกจากอาสนะเสด็จจากไป

190. Atha kho bhagavato cundassa kammāraputtassa bhattaṃ bhuttāvissa kharo ābādho uppajji, lohitapakkhandikā pabāḷhā vedanā vattanti māraṇantikā. Tā sudaṃ bhagavā sato sampajāno adhivāsesi avihaññamāno. Atha kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘āyāmānanda, yena kusinārā tenupasaṅkamissāmā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi.

๑๙๐. ครั้งนั้น เมื่อสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าเสวยภัตตาหารของนายจุนทะบุตรของนายช่างทองแล้ว ก็เกิดอาพาธอย่างรุนแรง เกิดเวทนากล้าเป็นโรคลงพระโลหิตจวนจะปรินิพพาน ได้ยินว่า สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีพระสติสัมปชัญญะ ทรงอดกลั้นเวทนาเหล่านั้นไว้ ไม่ทรงเดือดร้อน ครั้งนั้น สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกท่านพระอานนท์มาว่า “มาเถิด อานนท์ เราจักไปยังเมืองกุสินารา” ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสของสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “เป็นเช่นนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

Cundassa bhattaṃ bhuñjitvā, kammārassāti me sutaṃ;

Ābādhaṃ samphusī dhīro, pabāḷhaṃ māraṇantikaṃ.

ข้าพเจ้าได้สดับมาว่า พระธีรเจ้าเสวยภัตตาหารของนายจุนทะบุตรของนายช่างทองแล้ว ทรงเกิดอาพาธอย่างรุนแรงจวนจะปรินิพพาน

Bhuttassa ca sūkaramaddavena,Byādhippabāḷho udapādi satthuno;

Virecamāno bhagavā avoca,Gacchāmahaṃ kusināraṃ nagaranti.

เมื่อพระศาสดาเสวยสูกรมัททวะแล้ว อาพาธอย่างรุนแรงได้เกิดขึ้น สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประชวรลงพระโลหิต ตรัสว่า เราจักไปยังเมืองกุสินารา

Pānīyāharaṇaṃ

การนำน้ำมาถวาย

191. Atha kho bhagavā maggā okkamma yena aññataraṃ rukkhamūlaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘iṅgha me tvaṃ, ānanda, catugguṇaṃ saṅghāṭiṃ paññapehi, kilantosmi, ānanda, nisīdissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paṭissutvā catugguṇaṃ saṅghāṭiṃ paññapesi. Nisīdi bhagavā paññatte āsane. Nisajja kho bhagavā āyasmantaṃ [Pg.107] ānandaṃ āmantesi – ‘‘iṅgha me tvaṃ, ānanda, pānīyaṃ āhara, pipāsitosmi, ānanda, pivissāmī’’ti. Evaṃ vutte āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘idāni, bhante, pañcamattāni sakaṭasatāni atikkantāni, taṃ cakkacchinnaṃ udakaṃ parittaṃ luḷitaṃ āvilaṃ sandati. Ayaṃ, bhante, kakudhā nadī avidūre acchodakā sātodakā sītodakā setodakā suppatitthā ramaṇīyā. Ettha bhagavā pānīyañca pivissati, gattāni ca sītī karissatī’’ti.

๑๙๑. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จแวะออกจากทาง เสด็จเข้าไปยังโคนต้นไม้แห่งหนึ่ง ประทับนั่งแล้วรับสั่งเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า “อานนท์ เธอจงช่วยปูผ้าสังฆาฏิซ้อนกัน ๔ ชั้นให้เราหน่อย อานนท์ เราเหนื่อยแล้ว จักนั่งพัก” ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า “อย่างนั้น พระเจ้าข้า” แล้วได้ปูผ้าสังฆาฏิซ้อนกัน ๔ ชั้น พระผู้มีพระภาคประทับนั่งบนอาสนะที่ท่านพระอานนท์ปูถวาย ครั้นประทับนั่งแล้ว พระผู้มีพระภาคได้รับสั่งเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า “อานนท์ เธอจงช่วยนำน้ำดื่มมาให้เราหน่อย อานนท์ เรากระหาย จักดื่มน้ำ” เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ท่านพระอานนท์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อสักครู่นี้ เกวียนประมาณ ๕๐๐ เล่มเพิ่งผ่านไป น้ำนั้นซึ่งถูกล้อเกวียนตัดผ่าน มีปริมาณน้อย ถูกทำให้ขุ่นมัว ไหลขุ่นอยู่ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม่น้ำกกุธานทีนี้ อยู่ไม่ไกล มีน้ำใสจืดสนิท เย็น สะอาด มีท่าลงดี น่ารื่นรมย์ ณ ที่นั้น พระผู้มีพระภาคจักได้ทรงดื่มน้ำและจักได้ทรงทำพระวรกายให้เย็นสบาย พระเจ้าข้า”

Dutiyampi kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘iṅgha me tvaṃ, ānanda, pānīyaṃ āhara, pipāsitosmi, ānanda, pivissāmī’’ti. Dutiyampi kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘idāni, bhante, pañcamattāni sakaṭasatāni atikkantāni, taṃ cakkacchinnaṃ udakaṃ parittaṃ luḷitaṃ āvilaṃ sandati. Ayaṃ, bhante, kakudhā nadī avidūre acchodakā sātodakā sītodakā setodakā suppatitthā ramaṇīyā. Ettha bhagavā pānīyañca pivissati, gattāni ca sītīkarissatī’’ti.

แม้ครั้งที่ ๒ พระผู้มีพระภาคได้รับสั่งเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า “อานนท์ เธอจงช่วยนำน้ำดื่มมาให้เราหน่อย อานนท์ เรากระหาย จักดื่มน้ำ” แม้ครั้งที่ ๒ ท่านพระอานนท์ก็ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อสักครู่นี้ เกวียนประมาณ ๕๐๐ เล่มเพิ่งผ่านไป น้ำนั้นซึ่งถูกล้อเกวียนตัดผ่าน มีปริมาณน้อย ถูกทำให้ขุ่นมัว ไหลขุ่นอยู่ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม่น้ำกกุธานทีนี้ อยู่ไม่ไกล มีน้ำใสจืดสนิท เย็น สะอาด มีท่าลงดี น่ารื่นรมย์ ณ ที่นั้น พระผู้มีพระภาคจักได้ทรงดื่มน้ำและจักได้ทรงทำพระวรกายให้เย็นสบาย พระเจ้าข้า”

Tatiyampi kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘iṅgha me tvaṃ, ānanda, pānīyaṃ āhara, pipāsitosmi, ānanda, pivissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paṭissutvā pattaṃ gahetvā yena sā nadikā tenupasaṅkami. Atha kho sā nadikā cakkacchinnā parittā luḷitā āvilā sandamānā, āyasmante ānande upasaṅkamante acchā vippasannā anāvilā sandittha. Atha kho āyasmato ānandassa etadahosi – ‘‘acchariyaṃ vata, bho, abbhutaṃ vata, bho, tathāgatassa mahiddhikatā mahānubhāvatā. Ayañhi sā nadikā cakkacchinnā parittā luḷitā āvilā sandamānā mayi upasaṅkamante acchā vippasannā anāvilā sandatī’’ti. Pattena pānīyaṃ ādāya yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhante, tathāgatassa mahiddhikatā mahānubhāvatā. Idāni sā bhante nadikā cakkacchinnā parittā luḷitā āvilā sandamānā mayi upasaṅkamante acchā vippasannā anāvilā sandittha. Pivatu bhagavā pānīyaṃ pivatu sugato pānīya’’nti. Atha kho bhagavā pānīyaṃ apāyi.

แม้ครั้งที่ ๓ พระผู้มีพระภาคได้รับสั่งเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า “อานนท์ เธอจงช่วยนำน้ำดื่มมาให้เราหน่อย อานนท์ เรากระหาย จักดื่มน้ำ” ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า “อย่างนั้น พระเจ้าข้า” แล้วถือบาตรเข้าไปยังแม่น้ำน้อยสายนั้น ลำดับนั้น แม่น้ำน้อยสายนั้นซึ่งถูกล้อเกวียนตัดผ่าน มีปริมาณน้อย ขุ่นมัว ไหลขุ่นอยู่ เมื่อท่านพระอานนท์เข้าไปใกล้ ก็กลับใสสะอาด ไม่ขุ่นมัว ไหลใสสะอาด ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์ได้มีความคิดดังนี้ว่า “น่าอัศจรรย์จริงหนอ ไม่เคยปรากฏจริงหนอ พระตถาคตทรงมีพระฤทธิ์มาก ทรงมีพระอานุภาพมาก แม่น้ำน้อยสายนี้ซึ่งถูกล้อเกวียนตัดผ่าน มีปริมาณน้อย ขุ่นมัว ไหลขุ่นอยู่ เมื่อเราเข้าไปใกล้ ก็กลับใสสะอาด ไม่ขุ่นมัว ไหลใสสะอาด” ท่านพระอานนท์จึงใช้บาตรตักน้ำแล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏ พระตถาคตทรงมีพระฤทธิ์มาก ทรงมีพระอานุภาพมาก ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อสักครู่นี้ แม่น้ำน้อยสายนั้นซึ่งถูกล้อเกวียนตัดผ่าน มีปริมาณน้อย ขุ่นมัว ไหลขุ่นอยู่ เมื่อข้าพระองค์เข้าไปใกล้ ก็กลับใสสะอาด ไม่ขุ่นมัว ไหลใสสะอาด ขอพระผู้มีพระภาคโปรดดื่มน้ำเถิด ขอพระสุคตโปรดดื่มน้ำเถิด” ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคได้เสวยน้ำดื่มนั้น

Pukkusamallaputtavatthu

เรื่องปุกกุสะ มัลลบุตร

192. Tena [Pg.108] rokho pana samayena pukkuso mallaputto āḷārassa kālāmassa sāvako kusinārāya pāvaṃ addhānamaggappaṭippanno hoti. Addasā kho pukkuso mallaputto bhagavantaṃ aññatarasmiṃ rukkhamūle nisinnaṃ. Disvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho pukkuso mallaputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhante, santena vata, bhante, pabbajitā vihārena viharanti. Bhūtapubbaṃ, bhante, āḷāro kālāmo addhānamaggappaṭippanno maggā okkamma avidūre aññatarasmiṃ rukkhamūle divāvihāraṃ nisīdi. Atha kho, bhante, pañcamattāni sakaṭasatāni āḷāraṃ kālāmaṃ nissāya nissāya atikkamiṃsu. Atha kho, bhante, aññataro puriso tassa sakaṭasatthassa piṭṭhito piṭṭhito āgacchanto yena āḷāro kālāmo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āḷāraṃ kālāmaṃ etadavoca – ‘api, bhante, pañcamattāni sakaṭasatāni atikkantāni addasā’ti? ‘Na kho ahaṃ, āvuso, addasa’nti. ‘Kiṃ pana, bhante, saddaṃ assosī’ti? ‘Na kho ahaṃ, āvuso, saddaṃ assosi’nti. ‘Kiṃ pana, bhante, sutto ahosī’ti? ‘Na kho ahaṃ, āvuso, sutto ahosi’nti. ‘Kiṃ pana, bhante, saññī ahosī’ti? ‘Evamāvuso’ti. ‘So tvaṃ, bhante, saññī samāno jāgaro pañcamattāni sakaṭasatāni nissāya nissāya atikkantāni neva addasa, na pana saddaṃ assosi; apisu te, bhante, saṅghāṭi rajena okiṇṇā’ti? ‘Evamāvuso’ti. Atha kho, bhante, tassa purisassa etadahosi – ‘acchariyaṃ vata bho, abbhutaṃ vata bho, santena vata bho pabbajitā vihārena viharanti. Yatra hi nāma saññī samāno jāgaro pañcamattāni sakaṭasatāni nissāya nissāya atikkantāni neva dakkhati, na pana saddaṃ sossatī’ti! Āḷāre kālāme uḷāraṃ pasādaṃ pavedetvā pakkāmī’’ti.

๑๙๒. ก็โดยสมัยนั้นแล ปุกกุสะ มัลลบุตร สาวกของอาฬารดาบส กาลามโคตร กำลังเดินทางไกลจากเมืองกุสินาราไปยังเมืองปาวา ปุกกุสะ มัลลบุตร ได้เห็นพระผู้มีพระภาคประทับนั่งอยู่ที่โคนต้นไม้แห่งหนึ่ง ครั้นเห็นแล้วจึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ เข้าไปเฝ้าแล้วได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ปุกกุสะ มัลลบุตร ผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏ บรรพชิตทั้งหลายย่อมอยู่ด้วยวิหารธรรมอันสงบระงับหนอ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เรื่องเคยมีมาแล้ว อาฬารดาบส กาลามโคตร เดินทางไกล แวะออกจากทาง นั่งพักกลางวันที่โคนต้นไม้แห่งหนึ่งในที่ไม่ไกล ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้น เกวียนประมาณ ๕๐๐ เล่ม ผ่านอาฬารดาบส กาลามโคตรไปอย่างใกล้ชิด ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้น บุรุษผู้หนึ่งซึ่งเดินตามหลังกองเกวียนนั้นมา ได้เข้าไปหาอาฬารดาบส กาลามโคตรถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้วได้กล่าวกับอาฬารดาบส กาลามโคตรดังนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ ท่านเห็นเกวียนประมาณ ๕๐๐ เล่มที่ผ่านไปหรือไม่’ ท่านตอบว่า ‘อาวุโส เราไม่เห็นเลย’ บุรุษนั้นถามว่า ‘ถ้าเช่นนั้น ท่านได้ยินเสียงหรือไม่’ ท่านตอบว่า ‘อาวุโส เราไม่ได้ยินเสียงเลย’ บุรุษนั้นถามว่า ‘ถ้าเช่นนั้น ท่านหลับอยู่หรือ’ ท่านตอบว่า ‘อาวุโส เราไม่ได้หลับอยู่’ บุรุษนั้นถามว่า ‘ถ้าเช่นนั้น ท่านมีสัญญาอยู่หรือ’ ท่านตอบว่า ‘อย่างนั้น อาวุโส’ บุรุษนั้นกล่าวว่า ‘ท่านผู้เจริญ ท่านมีสัญญา ตื่นอยู่ แต่เกวียนประมาณ ๕๐๐ เล่มผ่านไปอย่างใกล้ชิด ท่านกลับไม่เห็น และไม่ได้ยินเสียงเลย ทั้งๆ ที่ผ้าสังฆาฏิของท่านก็เปรอะเปื้อนด้วยฝุ่นมิใช่หรือ’ ท่านตอบว่า ‘อย่างนั้น อาวุโส’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้น บุรุษนั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘น่าอัศจรรย์จริงหนอ ไม่เคยปรากฏจริงหนอ บรรพชิตทั้งหลายย่อมอยู่ด้วยวิหารธรรมอันสงบระงับหนอ เพราะท่านผู้มีสัญญา ตื่นอยู่ แต่เกวียนประมาณ ๕๐๐ เล่มผ่านไปอย่างใกล้ชิด กลับไม่เห็น และไม่ได้ยินเสียงเลย’ บุรุษนั้นได้แสดงความเลื่อมใสอย่างยิ่งในอาฬารดาบส กาลามโคตร แล้วก็หลีกไป”

193. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, pukkusa, katamaṃ nu kho dukkarataraṃ vā durabhisambhavataraṃ vā – yo vā saññī samāno jāgaro pañcamattāni sakaṭasatāni nissāya nissāya atikkantāni neva passeyya, na pana saddaṃ [Pg.109] suṇeyya; yo vā saññī samāno jāgaro deve vassante deve gaḷagaḷāyante vijjullatāsu niccharantīsu asaniyā phalantiyā neva passeyya, na pana saddaṃ suṇeyyā’’ti? ‘‘Kiñhi, bhante, karissanti pañca vā sakaṭasatāni cha vā sakaṭasatāni satta vā sakaṭasatāni aṭṭha vā sakaṭasatāni nava vā sakaṭasatāni, sakaṭasahassaṃ vā sakaṭasatasahassaṃ vā. Atha kho etadeva dukkarataraṃ ceva durabhisambhavatarañca yo saññī samāno jāgaro deve vassante deve gaḷagaḷāyante vijjullatāsu niccharantīsu asaniyā phalantiyā neva passeyya, na pana saddaṃ suṇeyyā’’ti.

๑๙๓. “ดูก่อนปุกกุสะ เธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร บรรดาคน ๒ จำพวก คือ คนหนึ่งมีสัญญาทั้งตื่นอยู่ เกวียนประมาณ ๕๐๐ เล่มเคลื่อนผ่านไปใกล้ๆ ก็ไม่เห็น ไม่ได้ยินเสียงเลย กับอีกคนหนึ่งมีสัญญาทั้งตื่นอยู่ เมื่อฝนตก ฟ้าคะนอง ฟ้าแลบแปลบปลาบ และฟ้าผ่า ก็ไม่เห็น ไม่ได้ยินเสียงเลย คนไหนเล่าทำได้ยากกว่ากัน หรือเป็นไปได้ยากกว่ากัน” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เกวียน ๕๐๐ เล่มก็ดี ๖๐๐ เล่มก็ดี ๗๐๐ เล่มก็ดี ๘๐๐ เล่มก็ดี ๙๐๐ เล่มก็ดี เกวียน ๑,๐٠٠ เล่มก็ดี หรือเกวียน ๑๐๐,๐๐๐ เล่มก็ดี จะทำอะไรได้ แต่ว่าการที่บุคคลผู้มีสัญญาทั้งตื่นอยู่ เมื่อฝนตก ฟ้าคะนอง ฟ้าแลบแปลบปลาบ และฟ้าผ่า จะไม่เห็นและไม่ได้ยินเสียงเลยนั้น ทำได้ยากกว่าและเป็นไปได้ยากกว่าอย่างแน่นอน”

‘‘Ekamidāhaṃ, pukkusa, samayaṃ ātumāyaṃ viharāmi bhusāgāre. Tena kho pana samayena deve vassante deve gaḷagaḷāyante vijjullatāsu niccharantīsu asaniyā phalantiyā avidūre bhusāgārassa dve kassakā bhātaro hatā cattāro ca balibaddā. Atha kho, pukkusa, ātumāya mahājanakāyo nikkhamitvā yena te dve kassakā bhātaro hatā cattāro ca balibaddā tenupasaṅkami. Tena kho panāhaṃ, pukkusa, samayena bhusāgārā nikkhamitvā bhusāgāradvāre abbhokāse caṅkamāmi. Atha kho, pukkusa, aññataro puriso tamhā mahājanakāyā yenāhaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā maṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhitaṃ kho ahaṃ, pukkusa, taṃ purisaṃ etadavocaṃ – ‘kiṃ nu kho eso, āvuso, mahājanakāyo sannipatito’ti? ‘Idāni, bhante, deve vassante deve gaḷagaḷāyante vijjullatāsu niccharantīsu asaniyā phalantiyā dve kassakā bhātaro hatā cattāro ca balibaddā. Ettheso mahājanakāyo sannipatito. Tvaṃ pana, bhante, kva ahosī’ti? ‘Idheva kho ahaṃ, āvuso, ahosi’nti. ‘Kiṃ pana, bhante, addasā’ti? ‘Na kho ahaṃ, āvuso, addasa’nti. ‘Kiṃ pana, bhante, saddaṃ assosī’ti? ‘Na kho ahaṃ, āvuso, saddaṃ assosi’nti. ‘Kiṃ pana, bhante, sutto ahosī’ti? ‘Na kho ahaṃ, āvuso, sutto ahosi’nti. ‘Kiṃ pana, bhante, saññī ahosī’ti? ‘Evamāvuso’ti. ‘So tvaṃ, bhante, saññī samāno jāgaro deve vassante deve gaḷagaḷāyante [Pg.110] vijjullatāsu niccharantīsu asaniyā phalantiyā neva addasa, na pana saddaṃ assosī’ti? ‘‘Evamāvuso’’ti?

“ดูก่อนปุกกุสะ สมัยหนึ่ง เราอยู่ที่กระท่อมมุงแฝก ในเมืองอาตุมา สมัยนั้น เมื่อฝนตก ฟ้าคะนอง ฟ้าแลบแปลบปลาบ และฟ้าผ่า ชาวนา ๒ คนพี่น้องและโคผู้ ๔ ตัว ถูกฟ้าผ่าตายในที่ไม่ไกลจากกระท่อมมุงแฝก ดูก่อนปุกกุสะ ครั้งนั้น มหาชนออกจากเมืองอาตุมา พากันไปยังที่ที่ชาวนา ๒ คนพี่น้องและโคผู้ ๔ ตัวถูกฟ้าผ่าตาย ดูก่อนปุกกุสะ สมัยนั้น เราออกจากกระท่อมมุงแฝก เดินจงกรมอยู่ในที่แจ้งใกล้ประตูเรือนฟาง ดูก่อนปุกกุสะ ครั้งนั้น บุรุษคนหนึ่งจากหมู่มหาชนนั้นเข้ามาหาเรา ไหว้เราแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควร ดูก่อนปุกกุสะ เราได้กล่าวกับบุรุษผู้นั้นว่า ‘ดูก่อนอาวุโส มหาชนนี้ประชุมกันด้วยเหตุใด’ เขาตอบว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อสักครู่นี้ เมื่อฝนตก ฟ้าคะนอง ฟ้าแลบแปลบปลาบ และฟ้าผ่า ชาวนา ๒ คนพี่น้องและโคผู้ ๔ ตัว ถูกฟ้าผ่าตาย มหาชนจึงประชุมกัน ณ ที่นี้ แล้วพระองค์เล่า ประทับอยู่ที่ไหน’ เราตอบว่า ‘ดูก่อนอาวุโส เราอยู่ที่นี่แหละ’ เขาถามว่า ‘แล้วพระองค์ได้ทอดพระเนตรเห็นหรือไม่’ เราตอบว่า ‘ดูก่อนอาวุโส เราไม่เห็น’ เขาถามว่า ‘แล้วพระองค์ได้ทรงสดับเสียงหรือไม่’ เราตอบว่า ‘ดูก่อนอาวุโส เราไม่ได้ยินเสียง’ เขาถามว่า ‘แล้วพระองค์บรรทมหลับอยู่หรือ’ เราตอบว่า ‘ดูก่อนอาวุโส เราไม่ได้หลับ’ เขาถามว่า ‘แล้วพระองค์มีสติสัมปชัญญะอยู่หรือ’ เราตอบว่า ‘อย่างนั้น อาวุโส’ เขาจึงกล่าวว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระองค์มีสัญญาทั้งตื่นอยู่ เมื่อฝนตก ฟ้าคะนอง ฟ้าแลบแปลบปลาบ และฟ้าผ่า แต่กลับไม่ทอดพระเนตรเห็นและไม่ได้ทรงสดับเสียงเลยหรือ’ เราตอบว่า ‘อย่างนั้น อาวุโส’”

‘‘Atha kho, pukkusa, purisassa etadahosi – ‘acchariyaṃ vata bho, abbhutaṃ vata bho, santena vata bho pabbajitā vihārena viharanti. Yatra hi nāma saññī samāno jāgaro deve vassante deve gaḷagaḷāyante vijjullatāsu niccharantīsu asaniyā phalantiyā neva dakkhati, na pana saddaṃ sossatī’ti. Mayi uḷāraṃ pasādaṃ pavedetvā maṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmī’’ti.

“ดูก่อนปุกกุสะ ครั้งนั้น บุรุษนั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘น่าอัศจรรย์จริงหนอ ไม่เคยปรากฏจริงหนอ บรรพชิตทั้งหลายย่อมอยู่ด้วยวิหารธรรมอันสงบหนอ ด้วยเหตุที่ท่านผู้มีสัญญาทั้งตื่นอยู่ เมื่อฝนตก ฟ้าคะนอง ฟ้าแลบแปลบปลาบ และฟ้าผ่า แต่กลับไม่เห็นและไม่ได้ยินเสียง’ เขาแสดงความเลื่อมใสอย่างยิ่งในเรา ไหว้เรา ทำประทักษิณแล้วจากไป”

Evaṃ vutte pukkuso mallaputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘esāhaṃ, bhante, yo me āḷāre kālāme pasādo taṃ mahāvāte vā ophuṇāmi sīghasotāya vā nadiyā pavāhemi. Abhikkantaṃ, bhante, abhikkantaṃ, bhante! Seyyathāpi, bhante, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti; evamevaṃ bhagavatā anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsakaṃ maṃ bhagavā dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti.

เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ปุกกุสะมัลลบุตรได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ความเลื่อมใสใดของข้าพระองค์ในอาฬารดาบส กาลามโคตร ข้าพระองค์ขอโปรยความเลื่อมใสนั้นในลมแรง หรือลอยในแม่น้ำที่มีกระแสเชี่ยว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ไพเราะยิ่งนัก ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ไพเราะยิ่งนัก พระองค์ทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยาย เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือตามประทีปในที่มืด ด้วยหวังว่า ‘คนมีจักษุจักเห็นรูปได้’ ฉันใดก็ฉันนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์นี้ขอถึงพระผู้มีพระภาค พระธรรม และพระภิกษุสงฆ์เป็นสรณะ ขอพระผู้มีพระภาคทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสก ผู้ถึงสรณะตลอดชีวิต ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป”

194. Atha kho pukkuso mallaputto aññataraṃ purisaṃ āmantesi – ‘‘iṅgha me tvaṃ, bhaṇe, siṅgīvaṇṇaṃ yugamaṭṭhaṃ dhāraṇīyaṃ āharā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho so puriso pukkusassa mallaputtassa paṭissutvā taṃ siṅgīvaṇṇaṃ yugamaṭṭhaṃ dhāraṇīyaṃ āhari. Atha kho pukkuso mallaputto taṃ siṅgīvaṇṇaṃ yugamaṭṭhaṃ dhāraṇīyaṃ bhagavato upanāmesi – ‘‘idaṃ, bhante, siṅgīvaṇṇaṃ yugamaṭṭhaṃ dhāraṇīyaṃ, taṃ me bhagavā paṭiggaṇhātu anukampaṃ upādāyā’’ti. ‘‘Tena hi, pukkusa, ekena maṃ acchādehi, ekena ānanda’’nti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho pukkuso mallaputto bhagavato paṭissutvā ekena bhagavantaṃ acchādeti, ekena āyasmantaṃ ānandaṃ. Atha kho bhagavā pukkusaṃ mallaputtaṃ dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṃsesi. Atha kho pukkuso mallaputto bhagavatā dhammiyā kathāya sandassito samādapito samuttejito sampahaṃsito uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi.

๑๙๔. ลำดับนั้น ปุกกุสะมัลลบุตรได้เรียกบุรุษคนหนึ่งมาสั่งว่า “นี่แน่ะเธอ จงนำผ้าเนื้อเกลี้ยงสีทองสิงคีซึ่งเป็นคู่ควรแก่การครองมาให้เรา” “ขอรับ ท่าน” บุรุษนั้นรับคำของปุกกุสะมัลลบุตรแล้ว ได้นำผ้าเนื้อเกลี้ยงสีทองสิงคีคู่นั้นมา ลำดับนั้น ปุกกุสะมัลลบุตรได้น้อมนำผ้าเนื้อเกลี้ยงสีทองสิงคีคู่นั้นเข้าไปถวายแด่พระผู้มีพระภาคแล้วกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้คือผ้าเนื้อเกลี้ยงสีทองสิงคีซึ่งเป็นคู่ควรแก่การครอง ขอพระผู้มีพระภาคโปรดรับผ้าของข้าพระองค์ เพื่ออนุเคราะห์แก่ข้าพระองค์เถิด” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนปุกกุสะ ถ้าเช่นนั้น เธอจงห่มเราผืนหนึ่ง ห่มอานนท์ผืนหนึ่ง” “เป็นดังนั้น พระพุทธเจ้าข้า” ปุกกุสะมัลลบุตรทูลรับสนองพระพุทธดำรัสแล้ว ได้ห่มพระผู้มีพระภาคผืนหนึ่ง ห่มท่านพระอานนท์ผืนหนึ่ง ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคได้ทรงชี้แจงให้ปุกกุสะมัลลบุตรเห็นแจ้ง สมาทาน อาจหาญ ร่าเริง ด้วยธรรมีกถา ลำดับนั้น ปุกกุสะมัลลบุตร อันพระผู้มีพระภาคทรงให้เห็นแจ้ง สมาทาน อาจหาญ ร่าเริง ด้วยธรรมีกถาแล้ว ได้ลุกจากอาสน์ ถวายบังคมพระผู้มีพระภาค ทำประทักษิณแล้วจากไป

195. Atha [Pg.111] kho āyasmā ānando acirapakkante pukkuse mallaputte taṃ siṅgīvaṇṇaṃ yugamaṭṭhaṃ dhāraṇīyaṃ bhagavato kāyaṃ upanāmesi. Taṃ bhagavato kāyaṃ upanāmitaṃ hataccikaṃ viya khāyati. Atha kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhante, yāva parisuddho, bhante, tathāgatassa chavivaṇṇo pariyodāto. Idaṃ, bhante, siṅgīvaṇṇaṃ yugamaṭṭhaṃ dhāraṇīyaṃ bhagavato kāyaṃ upanāmitaṃ hataccikaṃ viya khāyatī’’ti. ‘‘Evametaṃ, ānanda, evametaṃ, ānanda dvīsu kālesu ativiya tathāgatassa kāyo parisuddho hoti chavivaṇṇo pariyodāto. Katamesu dvīsu? Yañca, ānanda, rattiṃ tathāgato anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhati, yañca rattiṃ anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati. Imesu kho, ānanda, dvīsu kālesu ativiya tathāgatassa kāyo parisuddho hoti chavivaṇṇo pariyodāto. ‘‘Ajja kho, panānanda, rattiyā pacchime yāme kusinārāyaṃ upavattane mallānaṃ sālavane antarena yamakasālānaṃ tathāgatassa parinibbānaṃ bhavissati. Āyāmānanda, yena kakudhā nadī tenupasaṅkamissāmā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi.

๑๙๕. ครั้งนั้นแล ท่านพระอานนท์ เมื่อปุกกุสมัลลบุตรหลีกไปไม่นาน ได้น้อมนำผ้าสิงคิวรรณเนื้อเกลี้ยงคู่หนึ่งซึ่งควรค่าแก่การทรง เข้าไปถวายบนพระวรกายของพระผู้มีพระภาค เมื่อน้อมนำเข้าไปบนพระวรกายของพระผู้มีพระภาคแล้ว ผ้าคู่นั้นปรากฏประหนึ่งหมดรัศมีไป ลำดับนั้น ท่านพระอานนท์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ น่าอัศจรรย์ พระเจ้าข้า ไม่เคยมีมา พระเจ้าข้า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระฉวีวรรณของพระตถาคตบริสุทธิ์ผุดผ่องยิ่งนัก ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อน้อมนำผ้าสิงคิวรรณเนื้อเกลี้ยงคู่หนึ่งซึ่งควรค่าแก่การทรงนี้ เข้าไปถวายบนพระวรกายของพระผู้มีพระภาคแล้ว ก็ปรากฏประหนึ่งหมดรัศมีไป” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “อานนท์ เป็นอย่างนั้น อานนท์ เป็นอย่างนั้น กายของตถาคตย่อมบริสุทธิ์ยิ่งนัก ฉวีวรรณผุดผ่องใน ๒ กาลสมัย ๒ กาลสมัยเป็นไฉน คือ ในราตรีที่ตถาคตตรัสรู้พระอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณ และในราตรีที่ตถาคตปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ อานนท์ ใน ๒ กาลสมัยนี้แล กายของตถาคตย่อมบริสุทธิ์ยิ่งนัก ฉวีวรรณผุดผ่อง อานนท์ วันนี้แล ในปัจฉิมยามแห่งราตรี การปรินิพพานของตถาคตจักมีในระหว่างต้นสาละคู่ ณ สาลวันของพวกมัลลกษัตริย์ ที่คุ้งน้ำกรุงกุสินารา มาเถิด อานนท์ เราจักไปยังแม่น้ำกกุธานที” ท่านพระอานนท์ทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า “เป็นดังนั้น พระเจ้าข้า”

Siṅgīvaṇṇaṃ yugamaṭṭhaṃ, pukkuso abhihārayi;

Tena acchādito satthā, hemavaṇṇo asobhathāti.

ปุกกุสะได้น้อมถวายผ้าคู่เนื้อดีสีดังทองคำ พระศาสดาทรงครองผ้านั้นแล้ว ทรงงามดังมีพระฉวีวรรณเป็นทอง

196. Atha kho bhagavā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ yena kakudhā nadī tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā kakudhaṃ nadiṃ ajjhogāhetvā nhatvā ca pivitvā ca paccuttaritvā yena ambavanaṃ tenupasaṅkami. Upasaṅkamitvā āyasmantaṃ cundakaṃ āmantesi – ‘‘iṅgha me tvaṃ, cundaka, catugguṇaṃ saṅghāṭiṃ paññapehi, kilantosmi, cundaka, nipajjissāmī’’ti.

๑๙๖. ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ เสด็จไปยังแม่น้ำกกุธานที ครั้นเสด็จถึงแล้ว จึงเสด็จลงสู่แม่น้ำกกุธานที ทรงสรงและเสวยแล้ว เสด็จขึ้นไปยังอัมพวัน ครั้นเสด็จถึงแล้ว ตรัสเรียกท่านพระจุนทกะมาตรัสว่า “จุนทกะ เธอจงปูสังฆาฏิ ๔ ชั้นให้เรา เราเหนื่อยแล้ว จักนอนพัก”

‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā cundako bhagavato paṭissutvā catugguṇaṃ saṅghāṭiṃ paññapesi. Atha kho bhagavā dakkhiṇena passena sīhaseyyaṃ kappesi pāde pādaṃ accādhāya sato sampajāno uṭṭhānasaññaṃ manasikaritvā. Āyasmā pana cundako tattheva bhagavato purato nisīdi.

ท่านพระจุนทกะทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า “เป็นดังนั้น พระเจ้าข้า” แล้วได้ปูสังฆาฏิ ๔ ชั้นถวาย ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงสำเร็จสีหไสยาโดยพระปรัศว์เบื้องขวา ทรงซ้อนพระบาทเหลื่อมพระบาท ทรงมีสติสัมปชัญญะ ทรงมนสิการอุฏฐานสัญญาอยู่ ส่วนท่านพระจุนทกะได้นั่งอยู่ ณ ที่นั้นเบื้องพระพักตร์พระผู้มีพระภาค

Gantvāna [Pg.112] buddho nadikaṃ kakudhaṃ,Acchodakaṃ sātudakaṃ vippasannaṃ;

Ogāhi satthā akilantarūpo,Tathāgato appaṭimo ca loke.

พระพุทธเจ้าผู้เป็นพระศาสดา ไม่มีผู้เสมอเหมือนในโลก เสด็จไปยังแม่น้ำกกุธานที ซึ่งมีน้ำใสจืดสนิทดี ทรงมีพระรูปไม่ลำบาก เสด็จลงแล้ว

Nhatvā ca pivitvā cudatāri satthā,Purakkhato bhikkhugaṇassa majjhe;

Vattā pavattā bhagavā idha dhamme,Upāgami ambavanaṃ mahesi.

พระศาสดาทรงสรงและเสวยแล้วเสด็จขึ้นจากน้ำ อันหมู่ภิกษุแวดล้อมอยู่ท่ามกลาง พระผู้มีพระภาคผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ผู้ตรัสและประกาศธรรมในศาสนานี้ ได้เสด็จไปยังอัมพวัน

Āmantayi cundakaṃ nāma bhikkhuṃ,Catugguṇaṃ santhara me nipajjaṃ;

So codito bhāvitattena cundo,Catugguṇaṃ santhari khippameva.

พระองค์ตรัสเรียกภิกษุชื่อจุนทกะว่า “เธอจงปูผ้า ๔ ชั้นให้เรานอน” ท่านพระจุนทะนั้น อันพระผู้มีพระภาคผู้มีพระองค์อันอบรมแล้วตรัสเตือนแล้ว ได้รีบปูผ้า ๔ ชั้นถวายโดยพลัน

Nipajji satthā akilantarūpo,Cundopi tattha pamukhe nisīdīti.

พระศาสดาทรงมีพระรูปไม่ลำบาก บรรทมแล้ว แม้ท่านพระจุนทะก็ได้นั่งเฝ้าอยู่ ณ ที่นั้นเบื้องพระพักตร์

197. Atha kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘siyā kho, panānanda, cundassa kammāraputtassa koci vippaṭisāraṃ uppādeyya – ‘tassa te, āvuso cunda, alābhā tassa te dulladdhaṃ, yassa te tathāgato pacchimaṃ piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā parinibbuto’ti. Cundassa, ānanda, kammāraputtassa evaṃ vippaṭisāro paṭivinetabbo – ‘tassa te, āvuso cunda, lābhā tassa te suladdhaṃ, yassa te tathāgato pacchimaṃ piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā parinibbuto. Sammukhā metaṃ, āvuso cunda, bhagavato sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ – dve me piṇḍapātā samasamaphalā samavipākā, ativiya aññehi piṇḍapātehi mahapphalatarā ca mahānisaṃsatarā ca. Katame dve? Yañca piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā tathāgato anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhati, yañca piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā tathāgato anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati. Ime dve piṇḍapātā samasamaphalā samavipākā[Pg.113], ativiya aññehi piṇḍapātehi mahapphalatarā ca mahānisaṃsatarā ca. Āyusaṃvattanikaṃ āyasmatā cundena kammāraputtena kammaṃ upacitaṃ, vaṇṇasaṃvattanikaṃ āyasmatā cundena kammāraputtena kammaṃ upacitaṃ, sukhasaṃvattanikaṃ āyasmatā cundena kammāraputtena kammaṃ upacitaṃ, yasasaṃvattanikaṃ āyasmatā cundena kammāraputtena kammaṃ upacitaṃ, saggasaṃvattanikaṃ āyasmatā cundena kammāraputtena kammaṃ upacitaṃ, ādhipateyyasaṃvattanikaṃ āyasmatā cundena kammāraputtena kammaṃ upacita’nti. Cundassa, ānanda, kammāraputtassa evaṃ vippaṭisāro paṭivinetabbo’’ti. Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

๑๙๗. ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า “อานนท์ บางทีจะมีใครทำความเดือดร้อนใจให้เกิดแก่จุนทกัมมารบุตรว่า ‘อาวุโสจุนทะ นั่นเป็นโทษของท่าน นั่นมิใช่บุญของท่าน ที่พระตถาคตเสวยบิณฑบาตครั้งสุดท้ายของท่านแล้วเสด็จปรินิพพาน’ อานนท์ เธอพึงระงับความเดือดร้อนใจของจุนทกัมมารบุตรอย่างนี้ว่า ‘อาวุโสจุนทะ นั่นเป็นบุญของท่าน นั่นเป็นคุณของท่าน ที่พระตถาคตเสวยบิณฑบาตครั้งสุดท้ายของท่านแล้วเสด็จปรินิพพาน อาวุโสจุนทะ เราได้ฟัง ได้รับมาเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาคว่า บิณฑบาต ๒ อย่างนี้มีผลเสมอกัน มีวิบากเสมอกัน มีผลและมีอานิสงส์มากกว่าบิณฑบาตอย่างอื่นอย่างยิ่ง ๒ อย่างเป็นไฉน คือ บิณฑบาตที่ตถาคตบริโภคแล้วตรัสรู้พระอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณ ๑ บิณฑบาตที่ตถาคตบริโภคแล้วปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ๑ บิณฑบาต ๒ อย่างนี้มีผลเสมอกัน มีวิบากเสมอกัน มีผลและมีอานิสงส์มากกว่าบิณฑบาตอย่างอื่นอย่างยิ่ง ท่านจุนทกัมมารบุตรผู้มีอายุได้สั่งสมกรรมที่เป็นไปเพื่ออายุ วรรณะ สุขะ ยศ สวรรค์ และความเป็นใหญ่แล้ว’ อานนท์ เธอพึงระงับความเดือดร้อนใจของจุนทกัมมารบุตรอย่างนี้” ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบเนื้อความนั้นแล้ว จึงทรงเปล่งอุทานนี้ในเวลานั้นว่า

‘‘Dadato puññaṃ pavaḍḍhati,Saṃyamato veraṃ na cīyati;

Kusalo ca jahāti pāpakaṃ,Rāgadosamohakkhayā sanibbuto’’ti.

เมื่อให้ บุญย่อมเจริญ เมื่อสำรวม เวรย่อมไม่ก่อ ผู้ฉลาดย่อมละบาปได้ เพราะสิ้นราคะ โทสะ และโมหะ เขาย่อมเป็นผู้ดับสนิท

Catuttho bhāṇavāro.

ภาณวารที่ ๔ จบ

Yamakasālā

ยมกสาลา

198. Atha kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘āyāmānanda, yena hiraññavatiyā nadiyā pārimaṃ tīraṃ, yena kusinārā upavattanaṃ mallānaṃ sālavanaṃ tenupasaṅkamissāmā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi. Atha kho bhagavā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ yena hiraññavatiyā nadiyā pārimaṃ tīraṃ, yena kusinārā upavattanaṃ mallānaṃ sālavanaṃ tenupasaṅkami. Upasaṅkamitvā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘iṅgha me tvaṃ, ānanda, antarena yamakasālānaṃ uttarasīsakaṃ mañcakaṃ paññapehi, kilantosmi, ānanda, nipajjissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paṭissutvā antarena yamakasālānaṃ uttarasīsakaṃ mañcakaṃ paññapesi. Atha kho bhagavā dakkhiṇena passena sīhaseyyaṃ kappesi pāde pādaṃ accādhāya sato sampajāno.

๑๙๘. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกท่านพระอานนท์มาว่า “มาเถิด อานนท์ เราจักไปยังฝั่งโน้นแห่งแม่น้ำหิรัญญวดี ที่สาลวันอันเป็นทางเข้าเมืองกุสินาราของพวกมัลลกษัตริย์” ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า “เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ เสด็จไปยังฝั่งโน้นแห่งแม่น้ำหิรัญญวดี ที่สาลวันอันเป็นทางเข้าเมืองกุสินาราของพวกมัลลกษัตริย์ ครั้นแล้วจึงตรัสเรียกท่านพระอานนท์มาว่า “อานนท์ เธอจงช่วยตั้งเตียงระหว่างต้นสาละคู่ ให้มีศีรษะไปทางทิศเหนือ เราเหนื่อยแล้ว จักนอน” ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้ตั้งเตียงระหว่างต้นสาละคู่ให้มีศีรษะไปทางทิศเหนือ ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงสำเร็จสีหไสยาโดยข้างเบื้องขวา ทรงซ้อนพระบาทเหลื่อมพระบาท ทรงมีสติสัมปชัญญะ

Tena [Pg.114] kho pana samayena yamakasālā sabbaphāliphullā honti akālapupphehi. Te tathāgatassa sarīraṃ okiranti ajjhokiranti abhippakiranti tathāgatassa pūjāya. Dibbānipi mandāravapupphāni antalikkhā papatanti, tāni tathāgatassa sarīraṃ okiranti ajjhokiranti abhippakiranti tathāgatassa pūjāya. Dibbānipi candanacuṇṇāni antalikkhā papatanti, tāni tathāgatassa sarīraṃ okiranti ajjhokiranti abhippakiranti tathāgatassa pūjāya. Dibbānipi tūriyāni antalikkhe vajjanti tathāgatassa pūjāya. Dibbānipi saṅgītāni antalikkhe vattanti tathāgatassa pūjāya.

ก็สมัยนั้นแล ต้นสาละคู่มีดอกบานสะพรั่งเต็มต้นนอกฤดูกาล ดอกไม้เหล่านั้นร่วงหล่นโปรยปรายลงยังพระสรีระของพระตถาคตเพื่อบูชาพระตถาคต แม้ดอกมณฑารพอันเป็นทิพย์ก็ตกลงมาจากอากาศ ดอกไม้ทิพย์เหล่านั้นร่วงหล่นโปรยปรายลงยังพระสรีระของพระตถาคตเพื่อบูชาพระตถาคต แม้จุณแห่งไม้จันทน์อันเป็นทิพย์ก็ตกลงมาจากอากาศ จุณแห่งไม้จันทน์ทิพย์เหล่านั้นร่วงหล่นโปรยปรายลงยังพระสรีระของพระตถาคตเพื่อบูชาพระตถาคต แม้ดนตรีทิพย์ก็บรรเลงอยู่ในอากาศเพื่อบูชาพระตถาคต แม้สังคีตทิพย์ก็เป็นไปในอากาศเพื่อบูชาพระตถาคต

199. Atha kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘sabbaphāliphullā kho, ānanda, yamakasālā akālapupphehi. Te tathāgatassa sarīraṃ okiranti ajjhokiranti abhippakiranti tathāgatassa pūjāya. Dibbānipi mandāravapupphāni antalikkhā papatanti, tāni tathāgatassa sarīraṃ okiranti ajjhokiranti abhippakiranti tathāgatassa pūjāya. Dibbānipi candanacuṇṇāni antalikkhā papatanti, tāni tathāgatassa sarīraṃ okiranti ajjhokiranti abhippakiranti tathāgatassa pūjāya. Dibbānipi tūriyāni antalikkhe vajjanti tathāgatassa pūjāya. Dibbānipi saṅgītāni antalikkhe vattanti tathāgatassa pūjāya. Na kho, ānanda, ettāvatā tathāgato sakkato vā hoti garukato vā mānito vā pūjito vā apacito vā. Yo kho, ānanda, bhikkhu vā bhikkhunī vā upāsako vā upāsikā vā dhammānudhammappaṭipanno viharati sāmīcippaṭipanno anudhammacārī, so tathāgataṃ sakkaroti garuṃ karoti māneti pūjeti apaciyati, paramāya pūjāya. Tasmātihānanda, dhammānudhammappaṭipannā viharissāma sāmīcippaṭipannā anudhammacārinoti. Evañhi vo, ānanda, sikkhitabba’’nti.

๑๙๙. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกท่านพระอานนท์มาว่า “อานนท์ ต้นสาละคู่มีดอกบานสะพรั่งเต็มต้นนอกฤดูกาล ดอกไม้เหล่านั้นร่วงหล่นโปรยปรายลงยังสรีระของตถาคตเพื่อบูชาตถาคต แม้ดอกมณฑารพอันเป็นทิพย์ก็ตกลงมาจากอากาศ ดอกไม้ทิพย์เหล่านั้นร่วงหล่นโปรยปรายลงยังสรีระของตถาคตเพื่อบูชาตถาคต แม้จุณแห่งไม้จันทน์อันเป็นทิพย์ก็ตกลงมาจากอากาศ จุณแห่งไม้จันทน์ทิพย์เหล่านั้นร่วงหล่นโปรยปรายลงยังสรีระของตถาคตเพื่อบูชาตถาคต แม้ดนตรีทิพย์ก็บรรเลงอยู่ในอากาศเพื่อบูชาตถาคต แม้สังคีตทิพย์ก็เป็นไปในอากาศเพื่อบูชาตถาคต อานนท์ ตถาคตจะชื่อว่าอันบริษัทสักการะ เคารพ นับถือ บูชา นอบน้อม ด้วยเครื่องบูชาสักการะประมาณเท่านี้ก็หาไม่ อานนท์ ผู้ใดจะเป็นภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก หรืออุบาสิกาก็ตาม เป็นผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ปฏิบัติชอบ ประพฤติตามธรรมอยู่ ผู้นั้นชื่อว่าสักการะ เคารพ นับถือ บูชา นอบน้อมตถาคตด้วยการบูชาอย่างยิ่ง เพราะเหตุนั้นแหละ อานนท์ พวกเธอพึงสำเหนียกอย่างนี้ว่า ‘เราจักเป็นผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ปฏิบัติชอบ ประพฤติตามธรรมอยู่’ อานนท์ พวกเธอพึงสำเหนียกอย่างนี้แล”

Upavāṇatthero

เรื่องพระอุปวาณเถระ

200. Tena kho pana samayena āyasmā upavāṇo bhagavato purato ṭhito hoti bhagavantaṃ bījayamāno. Atha kho bhagavā āyasmantaṃ upavāṇaṃ apasāresi – ‘‘apehi, bhikkhu, mā me purato aṭṭhāsī’’ti. Atha kho āyasmato ānandassa etadahosi – ‘‘ayaṃ kho [Pg.115] āyasmā upavāṇo dīgharattaṃ bhagavato upaṭṭhāko santikāvacaro samīpacārī. Atha ca pana bhagavā pacchime kāle āyasmantaṃ upavāṇaṃ apasāreti – ‘apehi bhikkhu, mā me purato aṭṭhāsī’ti. Ko nu kho hetu, ko paccayo, yaṃ bhagavā āyasmantaṃ upavāṇaṃ apasāreti – ‘apehi, bhikkhu, mā me purato aṭṭhāsī’ti? Atha kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘ayaṃ, bhante, āyasmā upavāṇo dīgharattaṃ bhagavato upaṭṭhāko santikāvacaro samīpacārī. Atha ca pana bhagavā pacchime kāle āyasmantaṃ upavāṇaṃ apasāreti – ‘‘apehi, bhikkhu, mā me purato aṭṭhāsī’’ti. Ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yaṃ bhagavā āyasmantaṃ upavāṇaṃ apasāreti – ‘‘apehi, bhikkhu, mā me purato aṭṭhāsī’’ti? ‘‘Yebhuyyena, ānanda, dasasu lokadhātūsu devatā sannipatitā tathāgataṃ dassanāya. Yāvatā, ānanda, kusinārā upavattanaṃ mallānaṃ sālavanaṃ samantato dvādasa yojanāni, natthi so padeso vālaggakoṭinitudanamattopi mahesakkhāhi devatāhi apphuṭo. Devatā, ānanda, ujjhāyanti – ‘dūrā ca vatamha āgatā tathāgataṃ dassanāya. Kadāci karahaci tathāgatā loke uppajjanti arahanto sammāsambuddhā. Ajjeva rattiyā pacchime yāme tathāgatassa parinibbānaṃ bhavissati. Ayañca mahesakkho bhikkhu bhagavato purato ṭhito ovārento, na mayaṃ labhāma pacchime kāle tathāgataṃ dassanāyā’’’ti.

๒๐๐. ก็สมัยนั้นแล ท่านพระอุปวาณะยืนถวายงานพัดอยู่เบื้องพระพักตร์พระผู้มีพระภาค ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงขับไล่ท่านพระอุปวาณะว่า “ภิกษุ เธอจงหลีกไป อย่าได้ยืนอยู่ข้างหน้าเรา” ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์ได้มีความคิดดังนี้ว่า “ท่านพระอุปวาณะนี้เป็นอุปัฏฐากของพระผู้มีพระภาคมานาน เป็นผู้ใกล้ชิด อยู่ในที่เฉพาะพระพักตร์ แต่ไฉนพระผู้มีพระภาคในปัจฉิมกาลจึงทรงขับไล่ท่านพระอุปวาณะว่า ‘ภิกษุ เธอจงหลีกไป อย่าได้ยืนอยู่ข้างหน้าเรา’ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัย ที่พระผู้มีพระภาคทรงขับไล่ท่านพระอุปวาณะว่า ‘ภิกษุ เธอจงหลีกไป อย่าได้ยืนอยู่ข้างหน้าเรา’” ลำดับนั้น ท่านพระอานนท์ได้กราบทูลเรื่องนี้แด่พระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระอุปวาณะนี้เป็นอุปัฏฐากของพระผู้มีพระภาคมานาน เป็นผู้ใกล้ชิด อยู่ในที่เฉพาะพระพักตร์ แต่ไฉนพระผู้มีพระภาคในปัจฉิมกาลจึงทรงขับไล่ท่านพระอุปวาณะว่า ‘ภิกษุ เธอจงหลีกไป อย่าได้ยืนอยู่ข้างหน้าเรา’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัย ที่พระผู้มีพระภาคทรงขับไล่ท่านพระอุปวาณะว่า ‘ภิกษุ เธอจงหลีกไป อย่าได้ยืนอยู่ข้างหน้าเรา’” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “อานนท์ เทวดาในหมื่นโลกธาตุโดยมากประชุมกันเพื่อจะเห็นตถาคต อานนท์ ในบริเวณสาลวันอันเป็นทางเข้าเมืองกุสินาราของพวกมัลลกษัตริย์โดยรอบ ๑๒ โยชน์ ไม่มีประเทศแม้ขนาดปลายขนทรายทิ่มลงจะพึงว่างจากเทวดาผู้มีศักดิ์ใหญ่เลย อานนท์ เทวดาพากันยกโทษว่า ‘พวกเรามาจากที่ไกลเพื่อจะเห็นพระตถาคต พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายนานๆ ครั้งจึงจะอุบัติขึ้นในโลก การปรินิพพานของพระตถาคตจักมีในปัจฉิมยามแห่งราตรีวันนี้ และภิกษุผู้มีศักดิ์ใหญ่นี้ก็ยืนบังอยู่เบื้องพระพักตร์พระผู้มีพระภาค พวกเราจึงไม่ได้เห็นพระตถาคตในปัจฉิมกาล’”

201. ‘‘Kathaṃbhūtā pana, bhante, bhagavā devatā manasikarotī’’ti ? ‘‘Santānanda, devatā ākāse pathavīsaññiniyo kese pakiriya kandanti, bāhā paggayha kandanti, chinnapātaṃ papatanti, āvaṭṭanti, vivaṭṭanti – ‘atikhippaṃ bhagavā parinibbāyissati, atikhippaṃ sugato parinibbāyissati, atikhippaṃ cakkhuṃ loke antaradhaṃāyissatī’ti.

๒๐๑. พระอานนท์ทูลถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาค เหล่าเทวดาเป็นอยู่อย่างไร พระเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “อานนท์ เทวดาในอากาศพวกที่มีปฐพีสัญญา สยายผมร้องไห้ ยกแขนร้องไห้ ล้มลงดุจถูกตัดราน กลิ้งไปมา รำพันว่า ‘พระผู้มีพระภาคจักปรินิพพานเร็วนัก พระสุคตจักปรินิพพานเร็วนัก พระองค์ผู้มีจักษุในโลกจักอันตรธานไปเร็วนัก’

‘‘Santānanda, devatā pathaviyaṃ pathavīsaññiniyo kese pakiriya kandanti, bāhā paggayha kandanti, chinnapātaṃ papatanti, āvaṭṭanti, vivaṭṭanti – ‘atikhippaṃ bhagavā parinibbāyissati, atikhippaṃ sugato parinibbāyissati, atikhippaṃ cakkhuṃ loke antaradhāyissatī’’’ti.

อานนท์ เทวดาบนพื้นดินพวกที่มีปฐพีสัญญา สยายผมร้องไห้ ยกแขนร้องไห้ ล้มลงดุจถูกตัดราน กลิ้งไปมา รำพันว่า ‘พระผู้มีพระภาคจักปรินิพพานเร็วนัก พระสุคตจักปรินิพพานเร็วนัก พระองค์ผู้มีจักษุในโลกจักอันตรธานไปเร็วนัก’

‘‘Yā [Pg.116] pana tā devatā vītarāgā, tā satā sampajānā adhivāsenti – ‘aniccā saṅkhārā, taṃ kutettha labbhā’ti.

ส่วนเทวดาเหล่าใดที่ปราศจากราคะ เทวดาเหล่านั้นมีสติสัมปชัญญะ อดกลั้นได้ว่า ‘สังขารทั้งหลายไม่เที่ยง จะพึงได้ความเที่ยงในสังขารนั้นแต่ที่ไหนเล่า’

Catusaṃvejanīyaṭṭhānāni

สังเวชนียสถาน ๔ แห่ง

202. ‘‘Pubbe, bhante, disāsu vassaṃ vuṭṭhā bhikkhū āgacchanti tathāgataṃ dassanāya. Te mayaṃ labhāma manobhāvanīye bhikkhū dassanāya, labhāma payirupāsanāya. Bhagavato pana mayaṃ, bhante, accayena na labhissāma manobhāvanīye bhikkhū dassanāya, na labhissāma payirupāsanāyā’’ti.

๒๐๒. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อก่อน ภิกษุทั้งหลายที่จำพรรษาในทิศต่างๆ แล้ว เดินทางมาเพื่อเฝ้าพระตถาคต ข้าพระองค์ทั้งหลายจึงได้พบเห็น ได้เข้าไปนั่งใกล้ภิกษุผู้เจริญใจเหล่านั้น แต่เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานแล้ว ข้าพระองค์ทั้งหลายจักไม่ได้พบเห็น ไม่ได้เข้าไปนั่งใกล้ภิกษุผู้เจริญใจเหล่านั้นอีก

‘‘Cattārimāni, ānanda, saddhassa kulaputtassa dassanīyāni saṃvejanīyāni ṭhānāni. Katamāni cattāri? ‘Idha tathāgato jāto’ti, ānanda, saddhassa kulaputtassa dassanīyaṃ saṃvejanīyaṃ ṭhānaṃ. ‘Idha tathāgato anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho’ti, ānanda, saddhassa kulaputtassa dassanīyaṃ saṃvejanīyaṃ ṭhānaṃ. ‘Idha tathāgatena anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavattita’nti, ānanda, saddhassa kulaputtassa dassanīyaṃ saṃvejanīyaṃ ṭhānaṃ. ‘Idha tathāgato anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbuto’ti, ānanda, saddhassa kulaputtassa dassanīyaṃ saṃvejanīyaṃ ṭhānaṃ. Imāni kho, ānanda, cattāri saddhassa kulaputtassa dassanīyāni saṃvejanīyāni ṭhānāni.

อานนท์ สังเวชนียสถาน ๔ แห่งนี้ เป็นที่ที่กุลบุตรผู้มีศรัทธาควรเห็น ควรเกิดความสังเวช สังเวชนียสถาน ๔ แห่ง อะไรบ้าง คือ สถานที่ที่ระลึกว่า ‘พระตถาคตประสูติ ณ ที่นี้’ อานนท์ นี้เป็นสังเวชนียสถาน ที่กุลบุตรผู้มีศรัทธาควรเห็น ควรเกิดความสังเวช สถานที่ที่ระลึกว่า ‘พระตถาคตตรัสรู้พระอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณ ณ ที่นี้’ อานนท์ นี้เป็นสังเวชนียสถาน ที่กุลบุตรผู้มีศรัทธาควรเห็น ควรเกิดความสังเวช สถานที่ที่ระลึกว่า ‘พระตถาคตทรงยังอนุตรธัมมจักรให้เป็นไป ณ ที่นี้’ อานนท์ นี้เป็นสังเวชนียสถาน ที่กุลบุตรผู้มีศรัทธาควรเห็น ควรเกิดความสังเวช สถานที่ที่ระลึกว่า ‘พระตถาคตเสด็จปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ณ ที่นี้’ อานนท์ นี้เป็นสังเวชนียสถาน ที่กุลบุตรผู้มีศรัทธาควรเห็น ควรเกิดความสังเวช อานนท์ สังเวชนียสถาน ๔ แห่งนี้แล เป็นที่ที่กุลบุตรผู้มีศรัทธาควรเห็น ควรเกิดความสังเวช

‘‘Āgamissanti kho, ānanda, saddhā bhikkhū bhikkhuniyo upāsakā upāsikāyo – ‘idha tathāgato jāto’tipi, ‘idha tathāgato anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho’tipi, ‘idha tathāgatena anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavattita’ntipi, ‘idha tathāgato anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbuto’tipi. Ye hi keci, ānanda, cetiyacārikaṃ āhiṇḍantā pasannacittā kālaṅkarissanti, sabbe te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjissantī’’ti.

อานนท์ ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา ผู้มีศรัทธา จักมายังสถานที่เหล่านี้ด้วยระลึกว่า ‘พระตถาคตประสูติ ณ ที่นี้’ บ้าง ‘พระตถาคตตรัสรู้พระอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณ ณ ที่นี้’ บ้าง ‘พระตถาคตทรงยังอนุตรธัมมจักรให้เป็นไป ณ ที่นี้’ บ้าง ‘พระตถาคตเสด็จปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ณ ที่นี้’ บ้าง อานนท์ ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งจาริกไปยังเจดีย์ มีจิตเลื่อมใสทำกาละลง ชนเหล่านั้นทั้งหมดเบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก จักเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์

Ānandapucchākathā

อานันทปุจฉากถา

203. ‘‘Kathaṃ mayaṃ, bhante, mātugāme paṭipajjāmā’’ti? ‘‘Adassanaṃ, ānandā’’ti. ‘‘Dassane, bhagavā, sati kathaṃ paṭipajjitabba’’nti? ‘‘Anālāpo, ānandā’’ti[Pg.117]. ‘‘Ālapantena pana, bhante, kathaṃ paṭipajjitabba’’nti? ‘‘Sati, ānanda, upaṭṭhāpetabbā’’ti.

๒๐๓. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทั้งหลายจะพึงปฏิบัติต่อมาตุคามอย่างไร” “อานนท์ การไม่เห็น” “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค เมื่อจำต้องเห็น จะพึงปฏิบัติอย่างไร” “อานนท์ การไม่พูด” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อจำต้องพูด จะพึงปฏิบัติอย่างไร” “อานนท์ พึงตั้งสติไว้”

204. ‘‘Kathaṃ mayaṃ, bhante, tathāgatassa sarīre paṭipajjāmā’’ti? ‘‘Abyāvaṭā tumhe, ānanda, hotha tathāgatassa sarīrapūjāya. Iṅgha tumhe, ānanda, sāratthe ghaṭatha anuyuñjatha, sāratthe appamattā ātāpino pahitattā viharatha. Santānanda, khattiyapaṇḍitāpi brāhmaṇapaṇḍitāpi gahapatipaṇḍitāpi tathāgate abhippasannā, te tathāgatassa sarīrapūjaṃ karissantī’’ti.

๒๐๔. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทั้งหลายจะพึงปฏิบัติในพระสรีระของพระตถาคตอย่างไร” “อานนท์ พวกเธออย่าขวนขวายในการบูชาสรีระของตถาคตเลย มาเถิด อานนท์ พวกเธอจงพากเพียรในสาระอันเป็นประโยชน์ตนเถิด จงเป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วในสาระอันเป็นประโยชน์ตนอยู่เถิด อานนท์ กษัตริยบัณฑิต พราหมณบัณฑิต คหบดีบัณฑิต ผู้เลื่อมใสในตถาคตมีอยู่ พวกเขาจักทำการบูชาสรีระของตถาคตเอง”

205. ‘‘Kathaṃ pana, bhante, tathāgatassa sarīre paṭipajjitabba’’nti? ‘‘Yathā kho, ānanda, rañño cakkavattissa sarīre paṭipajjanti, evaṃ tathāgatassa sarīre paṭipajjitabba’’nti. ‘‘Kathaṃ pana, bhante, rañño cakkavattissa sarīre paṭipajjantī’’ti? ‘‘Rañño, ānanda, cakkavattissa sarīraṃ ahatena vatthena veṭhenti, ahatena vatthena veṭhetvā vihatena kappāsena veṭhenti, vihatena kappāsena veṭhetvā ahatena vatthena veṭhenti. Etenupāyena pañcahi yugasatehi rañño cakkavattissa sarīraṃ veṭhetvā āyasāya teladoṇiyā pakkhipitvā aññissā āyasāya doṇiyā paṭikujjitvā sabbagandhānaṃ citakaṃ karitvā rañño cakkavattissa sarīraṃ jhāpenti. Cātumahāpathe rañño cakkavattissa thūpaṃ karonti. Evaṃ kho, ānanda, rañño cakkavattissa sarīre paṭipajjanti. Yathā kho, ānanda, rañño cakkavattissa sarīre paṭipajjanti, evaṃ tathāgatassa sarīre paṭipajjitabbaṃ. Cātumahāpathe tathāgatassa thūpo kātabbo. Tattha ye mālaṃ vā gandhaṃ vā cuṇṇakaṃ vā āropessanti vā abhivādessanti vā cittaṃ vā pasādessanti tesaṃ taṃ bhavissati dīgharattaṃ hitāya sukhāya.

๒๐๕. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ จะพึงปฏิบัติในพระสรีระของพระตถาคตอย่างไร” “อานนท์ พึงปฏิบัติในพระสรีระของพระตถาคตเหมือนที่เขาปฏิบัติในพระสรีระของพระเจ้าจักรพรรดิ” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เขาปฏิบัติในพระสรีระของพระเจ้าจักรพรรดิอย่างไร” “อานนท์ เขาห่อพระสรีระของพระเจ้าจักรพรรดิด้วยผ้าใหม่ แล้วซับด้วยสำลีที่สางแล้ว แล้วห่อด้วยผ้าใหม่ โดยอุบายนี้ เขาห่อพระสรีระของพระเจ้าจักรพรรดิด้วยคู่ผ้า ๕๐๐ คู่ แล้วเชิญลงในรางเหล็กที่เต็มด้วยน้ำมัน ปิดด้วยรางเหล็กอีกอันหนึ่ง แล้วทำจิตกาธานด้วยของหอมทุกชนิด ถวายพระเพลิงพระสรีระของพระเจ้าจักรพรรดิ เขาสร้างสถูปของพระเจ้าจักรพรรดิไว้ที่ทางใหญ่ ๔ แพร่ง อานนท์ เขาปฏิบัติในพระสรีระของพระเจ้าจักรพรรดิอย่างนี้แล อานนท์ พึงปฏิบัติในพระสรีระของตถาคตเหมือนที่เขาปฏิบัติในพระสรีระของพระเจ้าจักรพรรดิ พึงสร้างสถูปของตถาคตไว้ที่ทางใหญ่ ๔ แพร่ง ชนเหล่าใดจักนำพวงมาลา ของหอม หรือเครื่องหอมไปบูชา หรือจักอภิวาท หรือจักทำจิตให้เลื่อมใสในสถูปนั้น การกระทำนั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่ชนเหล่านั้นสิ้นกาลนาน

Thūpārahapuggalo

ถูปารหบุคคล

206. ‘‘Cattārome, ānanda, thūpārahā. Katame cattāro? Tathāgato arahaṃ sammāsambuddho thūpāraho, paccekasambuddho thūpāraho, tathāgatassa sāvako thūpāraho, rājā cakkavattī thūpārahoti.

๒๐๖. อานนท์ ถูปารหบุคคล ๔ จำพวกนี้ ถูปารหบุคคล ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า เป็นถูปารหบุคคล พระปัจเจกสัมพุทธเจ้า เป็นถูปารหบุคคล สาวกของพระตถาคต เป็นถูปารหบุคคล พระเจ้าจักรพรรดิ เป็นถูปารหบุคคล

‘‘Kiñcānanda[Pg.118], atthavasaṃ paṭicca tathāgato arahaṃ sammāsambuddho thūpāraho? ‘Ayaṃ tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa thūpo’ti, ānanda, bahujanā cittaṃ pasādenti. Te tattha cittaṃ pasādetvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti. Idaṃ kho, ānanda, atthavasaṃ paṭicca tathāgato arahaṃ sammāsambuddho thūpāraho.

“ดูก่อนอานนท์ เพราะอาศัยอำนาจประโยชน์อะไร พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าจึงทรงเป็นถูปารหบุคคล (บุคคลผู้ควรแก่สถูป) ดูก่อนอานนท์ ชนเป็นอันมากยังจิตให้เลื่อมใสว่า ‘นี้เป็นพระสถูปของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น’ เขาเหล่านั้นครั้นยังจิตให้เลื่อมใสในพระสถูปนั้นแล้ว เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ดูก่อนอานนท์ เพราะอาศัยอำนาจประโยชน์นี้แล พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าจึงทรงเป็นถูปารหบุคคล”

‘‘Kiñcānanda, atthavasaṃ paṭicca paccekasambuddho thūpāraho? ‘Ayaṃ tassa bhagavato paccekasambuddhassa thūpo’ti, ānanda, bahujanā cittaṃ pasādenti. Te tattha cittaṃ pasādetvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti. Idaṃ kho, ānanda, atthavasaṃ paṭicca paccekasambuddho thūpāraho.

“ดูก่อนอานนท์ เพราะอาศัยอำนาจประโยชน์อะไร พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าจึงเป็นถูปารหบุคคล ดูก่อนอานนท์ ชนเป็นอันมากยังจิตให้เลื่อมใสว่า ‘นี้เป็นสถูปของพระปัจเจกสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น’ เขาเหล่านั้นครั้นยังจิตให้เลื่อมใสในสถูปนั้นแล้ว เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ดูก่อนอานนท์ เพราะอาศัยอำนาจประโยชน์นี้แล พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าจึงเป็นถูปารหบุคคล”

‘‘Kiñcānanda, atthavasaṃ paṭicca tathāgatassa sāvako thūpāraho? ‘Ayaṃ tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa sāvakassa thūpo’ti ānanda, bahujanā cittaṃ pasādenti. Te tattha cittaṃ pasādetvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti. Idaṃ kho, ānanda, atthavasaṃ paṭicca tathāgatassa sāvako thūpāraho.

“ดูก่อนอานนท์ เพราะอาศัยอำนาจประโยชน์อะไร พระสาวกของพระตถาคตจึงเป็นถูปารหบุคคล ดูก่อนอานนท์ ชนเป็นอันมากยังจิตให้เลื่อมใสว่า ‘นี้เป็นสถูปของพระสาวกของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น’ เขาเหล่านั้นครั้นยังจิตให้เลื่อมใสในสถูปนั้นแล้ว เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ดูก่อนอานนท์ เพราะอาศัยอำนาจประโยชน์นี้แล พระสาวกของพระตถาคตจึงเป็นถูปารหบุคคล”

‘‘Kiñcānanda, atthavasaṃ paṭicca rājā cakkavattī thūpāraho? ‘Ayaṃ tassa dhammikassa dhammarañño thūpo’ti, ānanda, bahujanā cittaṃ pasādenti. Te tattha cittaṃ pasādetvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti. Idaṃ kho, ānanda, atthavasaṃ paṭicca rājā cakkavattī thūpāraho. Ime kho, ānanda cattāro thūpārahā’’ti.

“ดูก่อนอานนท์ เพราะอาศัยอำนาจประโยชน์อะไร พระเจ้าจักรพรรดิจึงเป็นถูปารหบุคคล ดูก่อนอานนท์ ชนเป็นอันมากยังจิตให้เลื่อมใสว่า ‘นี้เป็นสถูปของพระเจ้าจักรพรรดิผู้ทรงธรรม เป็นพระธรรมราชาพระองค์นั้น’ เขาเหล่านั้นครั้นยังจิตให้เลื่อมใสในสถูปนั้นแล้ว เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ดูก่อนอานนท์ เพราะอาศัยอำนาจประโยชน์นี้แล พระเจ้าจักรพรรดิจึงเป็นถูปารหบุคคล ดูก่อนอานนท์ ถูปารหบุคคล ๔ จำพวกเหล่านี้แล”

Ānandaacchariyadhammo

ธรรมอันน่าอัศจรรย์ของพระอานนท์

207. Atha kho āyasmā ānando vihāraṃ pavisitvā kapisīsaṃ ālambitvā rodamāno aṭṭhāsi – ‘‘ahañca vatamhi sekho sakaraṇīyo, satthu ca me parinibbānaṃ bhavissati, yo mama anukampako’’ti. Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘kahaṃ nu kho, bhikkhave, ānando’’ti? ‘‘Eso, bhante, āyasmā ānando vihāraṃ pavisitvā kapisīsaṃ ālambitvā rodamāno ṭhito – ‘ahañca vatamhi sekho sakaraṇīyo, satthu ca me parinibbānaṃ bhavissati, yo mama anukampako’’’ti. Atha kho bhagavā aññataraṃ bhikkhuṃ āmantesi – ‘‘ehi tvaṃ, bhikkhu, mama vacanena ānandaṃ āmantehi [Pg.119] – ‘satthā taṃ, āvuso ānanda, āmantetī’’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho so bhikkhu bhagavato paṭissutvā yenāyasmā ānando tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘satthā taṃ, āvuso ānanda, āmantetī’’ti. ‘‘Evamāvuso’’ti kho āyasmā ānando tassa bhikkhuno paṭissutvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ ānandaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘alaṃ, ānanda, mā soci mā paridevi, nanu etaṃ, ānanda, mayā paṭikacceva akkhātaṃ – ‘sabbeheva piyehi manāpehi nānābhāvo vinābhāvo aññathābhāvo’; taṃ kutettha, ānanda, labbhā. Yaṃ taṃ jātaṃ bhūtaṃ saṅkhataṃ palokadhammaṃ, taṃ vata tathāgatassāpi sarīraṃ mā palujjī’ti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Dīgharattaṃ kho te, ānanda, tathāgato paccupaṭṭhito mettena kāyakammena hitena sukhena advayena appamāṇena, mettena vacīkammena hitena sukhena advayena appamāṇena, mettena manokammena hitena sukhena advayena appamāṇena. Katapuññosi tvaṃ, ānanda, padhānamanuyuñja, khippaṃ hohisi anāsavo’’ti.

๒๐๗. ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์เข้าไปยังวิหาร ยืนเหนี่ยวกอนประตูกร้องไห้อยู่ว่า “เรายังเป็นเสขะ ยังมีกิจที่จะต้องทำ แต่พระศาสดาของเราผู้ทรงอนุเคราะห์เรา จักปรินิพพานเสียแล้ว” ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อานนท์อยู่ที่ไหน” ภิกษุเหล่านั้นกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระอานนท์เข้าไปยังวิหาร ยืนเหนี่ยวกอนประตูกร้องไห้อยู่ว่า ‘เรายังเป็นเสขะ ยังมีกิจที่จะต้องทำ แต่พระศาสดาของเราผู้ทรงอนุเคราะห์เรา จักปรินิพพานเสียแล้ว’ พระพุทธเจ้าข้า” ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุรูปหนึ่งมาตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ เธอจงมา จงเรียกอานนท์มาตามคำของเราว่า ‘ท่านอานนท์ พระศาสดารับสั่งให้หาท่าน’” “อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” ภิกษุรูปนั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคแล้ว เข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่อยู่ แล้วได้กล่าวกับท่านพระอานนท์ว่า “ท่านอานนท์ พระศาสดารับสั่งให้หาท่าน” “อย่างนั้น ท่านผู้มีอายุ” ท่านพระอานนท์รับคำของภิกษุรูปนั้นแล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว นั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับท่านพระอานนท์ผู้นั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่งแล้วว่า “อย่าเลย อานนท์ เธออย่าเศร้าโศก อย่าร่ำไรรำพันไปเลย อานนท์ เราได้บอกเธอไว้ก่อนแล้วมิใช่หรือว่า ‘ความพลัดพราก ความจากไป ความเป็นไปโดยประการอื่นจากของรักของชอบใจทั้งสิ้นย่อมมี’ อานนท์ จะหาได้จากที่ไหนในสิ่งนี้เล่า สิ่งใดเกิดแล้ว มีแล้ว ปัจจัยปรุงแต่งแล้ว มีความแตกสลายเป็นธรรมดา การปรารถนาว่า ‘ขอสิ่งนั้นอย่าได้แตกสลายไปเลย’ แม้แต่พระสรีระของพระตถาคต ก็ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ ดูก่อนอานนท์ เธอได้อุปัฏฐากตถาคตด้วยกายกรรม วจีกรรม มโนกรรม อันประกอบด้วยเมตตา เป็นประโยชน์เกื้อกูล เป็นความสุข ไม่มีสอง ไม่มีประมาณ ตลอดกาลนาน ดูก่อนอานนท์ เธอได้ทำบุญไว้แล้ว จงประกอบความเพียรเถิด จักเป็นผู้ไม่มีอาสวะโดยเร็วพลัน”

208. Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘yepi te, bhikkhave, ahesuṃ atītamaddhānaṃ arahanto sammāsambuddhā, tesampi bhagavantānaṃ etapparamāyeva upaṭṭhākā ahesuṃ, seyyathāpi mayhaṃ ānando. Yepi te, bhikkhave, bhavissanti anāgatamaddhānaṃ arahanto sammāsambuddhā, tesampi bhagavantānaṃ etapparamāyeva upaṭṭhākā bhavissanti, seyyathāpi mayhaṃ ānando. Paṇḍito, bhikkhave, ānando; medhāvī, bhikkhave, ānando. Jānāti ‘ayaṃ kālo tathāgataṃ dassanāya upasaṅkamituṃ bhikkhūnaṃ, ayaṃ kālo bhikkhunīnaṃ, ayaṃ kālo upāsakānaṃ, ayaṃ kālo upāsikānaṃ, ayaṃ kālo rañño rājamahāmattānaṃ titthiyānaṃ titthiyasāvakāna’nti.

๒๐๘. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายที่ได้มีแล้วในอดีตกาล แม้พระผู้มีพระภาคเหล่านั้น ก็ได้มีอุปัฏฐากชั้นเลิศเช่นเดียวกับอานนท์ของเรา พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายจักมีในอนาคตกาล แม้พระผู้มีพระภาคเหล่านั้น ก็จักมีอุปัฏฐากชั้นเลิศเช่นเดียวกับอานนท์ของเรา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อานนท์เป็นบัณฑิต อานนท์เป็นผู้มีปัญญา ย่อมรู้ว่า ‘นี้เป็นกาลเพื่อเข้าเฝ้าพระตถาคตของพวกภิกษุ นี้เป็นกาลของพวกภิกษุณี นี้เป็นกาลของพวกอุบาสก นี้เป็นกาลของพวกอุบาสิกา นี้เป็นกาลของพระราชา มหาอำมาตย์ของพระราชา ของพวกเดียรถีย์ ของพวกสาวกของเดียรถีย์’”

209. ‘‘Cattārome, bhikkhave, acchariyā abbhutā dhammā ānande. Katame cattāro? Sace, bhikkhave, bhikkhuparisā ānandaṃ dassanāya upasaṅkamati, dassanena sā attamanā hoti. Tatra ce ānando dhammaṃ [Pg.120] bhāsati, bhāsitenapi sā attamanā hoti. Atittāva, bhikkhave, bhikkhuparisā hoti, atha kho ānando tuṇhī hoti. Sace, bhikkhave, bhikkhunīparisā ānandaṃ dassanāya upasaṅkamati, dassanena sā attamanā hoti. Tatra ce ānando dhammaṃ bhāsati, bhāsitenapi sā attamanā hoti. Atittāva, bhikkhave, bhikkhunīparisā hoti, atha kho ānando tuṇhī hoti. Sace, bhikkhave, upāsakaparisā ānandaṃ dassanāya upasaṅkamati, dassanena sā attamanā hoti. Tatra ce ānando dhammaṃ bhāsati, bhāsitenapi sā attamanā hoti. Atittāva, bhikkhave, upāsakaparisā hoti, atha kho ānando tuṇhī hoti. Sace, bhikkhave, upāsikāparisā ānandaṃ dassanāya upasaṅkamati, dassanena sā attamanā hoti. Tatra ce, ānando, dhammaṃ bhāsati, bhāsitenapi sā attamanā hoti. Atittāva, bhikkhave, upāsikāparisā hoti, atha kho ānando tuṇhī hoti. Ime kho, bhikkhave, cattāro acchariyā abbhutā dhammā ānande.

๒๐๙. ภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏ ๔ ประการนี้ มีอยู่ในท่านพระอานนท์ ๔ ประการคืออะไรบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ถ้าภิกษุบริษัทเข้าไปหาท่านพระอานนท์เพื่อจะพบเห็น ก็ย่อมมีใจยินดีด้วยการได้พบเห็น ถ้าท่านพระอานนท์แสดงธรรมในบริษัทนั้น ก็ย่อมมีใจยินดีแม้ด้วยธรรมที่ท่านแสดง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุบริษัทยังไม่อิ่มเลย แต่ท่านพระอานนท์กลับนิ่งเสีย ถ้าภิกษุณีบริษัทเข้าไปหาท่านพระอานนท์เพื่อจะพบเห็น ก็ย่อมมีใจยินดีด้วยการได้พบเห็น ถ้าท่านพระอานนท์แสดงธรรมในบริษัทนั้น ก็ย่อมมีใจยินดีแม้ด้วยธรรมที่ท่านแสดง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุณีบริษัทยังไม่อิ่มเลย แต่ท่านพระอานนท์กลับนิ่งเสีย ถ้าอุบาสกบริษัทเข้าไปหาท่านพระอานนท์เพื่อจะพบเห็น ก็ย่อมมีใจยินดีด้วยการได้พบเห็น ถ้าท่านพระอานนท์แสดงธรรมในบริษัทนั้น ก็ย่อมมีใจยินดีแม้ด้วยธรรมที่ท่านแสดง ภิกษุทั้งหลาย อุบาสกบริษัทยังไม่อิ่มเลย แต่ท่านพระอานนท์กลับนิ่งเสีย ถ้าอุบาสิกาบริษัทเข้าไปหาท่านพระอานนท์เพื่อจะพบเห็น ก็ย่อมมีใจยินดีด้วยการได้พบเห็น ถ้าท่านพระอานนท์แสดงธรรมในบริษัทนั้น ก็ย่อมมีใจยินดีแม้ด้วยธรรมที่ท่านแสดง ภิกษุทั้งหลาย อุบาสิกาบริษัทยังไม่อิ่มเลย แต่ท่านพระอานนท์กลับนิ่งเสีย ภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏ ๔ ประการนี้แล มีอยู่ในท่านพระอานนท์

‘‘Cattārome, bhikkhave, acchariyā abbhutā dhammā raññe cakkavattimhi. Katame cattāro? Sace, bhikkhave, khattiyaparisā rājānaṃ cakkavattiṃ dassanāya upasaṅkamati, dassanena sā attamanā hoti. Tatra ce rājā cakkavattī bhāsati, bhāsitenapi sā attamanā hoti. Atittāva, bhikkhave, khattiyaparisā hoti. Atha kho rājā cakkavattī tuṇhī hoti. Sace bhikkhave, brāhmaṇaparisā…pe… gahapatiparisā…pe… samaṇaparisā rājānaṃ cakkavattiṃ dassanāya upasaṅkamati, dassanena sā attamanā hoti. Tatra ce rājā cakkavattī bhāsati, bhāsitenapi sā attamanā hoti. Atittāva, bhikkhave, samaṇaparisā hoti, atha kho rājā cakkavattī tuṇhī hoti. Evameva kho, bhikkhave, cattārome acchariyā abbhutā dhammā ānande. Sace, bhikkhave, bhikkhuparisā ānandaṃ dassanāya upasaṅkamati, dassanena sā attamanā hoti. Tatra ce ānando dhammaṃ bhāsati, bhāsitenapi sā attamanā hoti. Atittāva, bhikkhave, bhikkhuparisā hoti. Atha kho ānando tuṇhī hoti. Sace, bhikkhave bhikkhunīparisā…pe… upāsakaparisā…pe… upāsikāparisā ānandaṃ dassanāya upasaṅkamati, dassanena sā attamanā [Pg.121] hoti. Tatra ce ānando dhammaṃ bhāsati, bhāsitenapi sā attamanā hoti. Atittāva, bhikkhave, upāsikāparisā hoti. Atha kho ānando tuṇhī hoti. Ime kho, bhikkhave, cattāro acchariyā abbhutā dhammā ānande’’ti.

ภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏ ๔ ประการนี้ มีอยู่ในพระเจ้าจักรพรรดิ ๔ ประการคืออะไรบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ถ้าขัตติยบริษัทเข้าไปเฝ้าพระเจ้าจักรพรรดิเพื่อจะทอดพระเนตร ก็ย่อมมีใจยินดีด้วยการได้ทอดพระเนตร ถ้าพระเจ้าจักรพรรดิมีพระราชดำรัสในบริษัทนั้น ก็ย่อมมีใจยินดีแม้ด้วยพระราชดำรัสนั้น ภิกษุทั้งหลาย ขัตติยบริษัทยังไม่อิ่มเลย แต่พระเจ้าจักรพรรดิกลับนิ่งเสีย ภิกษุทั้งหลาย ถ้าพราหมณบริษัท...เป... คหบดีบริษัท...เป... สมณบริษัทเข้าไปเฝ้าพระเจ้าจักรพรรดิเพื่อจะทอดพระเนตร ก็ย่อมมีใจยินดีด้วยการได้ทอดพระเนตร ถ้าพระเจ้าจักรพรรดิมีพระราชดำรัสในบริษัทนั้น ก็ย่อมมีใจยินดีแม้ด้วยพระราชดำรัสนั้น ภิกษุทั้งหลาย สมณบริษัทยังไม่อิ่มเลย แต่พระเจ้าจักรพรรดิกลับนิ่งเสีย ฉันใดก็ฉันนั้นแล ภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏ ๔ ประการนี้ มีอยู่ในท่านพระอานนท์ ภิกษุทั้งหลาย ถ้าภิกษุบริษัทเข้าไปหาท่านพระอานนท์เพื่อจะพบเห็น ก็ย่อมมีใจยินดีด้วยการได้พบเห็น ถ้าท่านพระอานนท์แสดงธรรมในบริษัทนั้น ก็ย่อมมีใจยินดีแม้ด้วยธรรมที่ท่านแสดง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุบริษัทยังไม่อิ่มเลย แต่ท่านพระอานนท์กลับนิ่งเสีย ภิกษุทั้งหลาย ถ้าภิกษุณีบริษัท...เป... อุบาสกบริษัท...เป... อุบาสิกาบริษัทเข้าไปหาท่านพระอานนท์เพื่อจะพบเห็น ก็ย่อมมีใจยินดีด้วยการได้พบเห็น ถ้าท่านพระอานนท์แสดงธรรมในบริษัทนั้น ก็ย่อมมีใจยินดีแม้ด้วยธรรมที่ท่านแสดง ภิกษุทั้งหลาย อุบาสิกาบริษัทยังไม่อิ่มเลย แต่ท่านพระอานนท์กลับนิ่งเสีย ภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏ ๔ ประการนี้แล มีอยู่ในท่านพระอานนท์

Mahāsudassanasuttadesanā

เทศนามหาสุทัสสนสูตร

210. Evaṃ vutte āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘mā, bhante, bhagavā imasmiṃ khuddakanagarake ujjaṅgalanagarake sākhānagarake parinibbāyi. Santi, bhante, aññāni mahānagarāni, seyyathidaṃ – campā rājagahaṃ sāvatthī sāketaṃ kosambī bārāṇasī; ettha bhagavā parinibbāyatu. Ettha bahū khattiyamahāsālā, brāhmaṇamahāsālā gahapatimahāsālā tathāgate abhippasannā. Te tathāgatassa sarīrapūjaṃ karissantī’’ti ‘‘māhevaṃ, ānanda, avaca; māhevaṃ, ānanda, avaca – ‘khuddakanagarakaṃ ujjaṅgalanagarakaṃ sākhānagaraka’nti.

๒๑๐. เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสดังนี้แล้ว ท่านพระอานนท์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคอย่าได้ปรินิพพานในเมืองเล็ก เมืองดอน เมืองกิ่งไม้นี้เลย ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ยังมีมหานครอื่นอีก คือ เมืองจัมปา เมืองราชคฤห์ เมืองสาวัตถี เมืองสาเกต เมืองโกสัมพี เมืองพาราณสี ขอพระผู้มีพระภาคโปรดปรินิพพานในเมืองเหล่านี้เถิด ในเมืองเหล่านี้มีขัตติยมหาศาล พราหมณมหาศาล คหบดีมหาศาล ที่เลื่อมใสยิ่งในพระตถาคตเป็นอันมาก ท่านเหล่านั้นจักทำการบูชาพระสรีระของพระตถาคต’ (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) ‘อานนท์ เธออย่าพูดอย่างนั้น อานนท์ เธออย่าพูดอย่างนั้นว่า ‘เมืองเล็ก เมืองดอน เมืองกิ่งไม้’

‘‘Bhūtapubbaṃ, ānanda, rājā mahāsudassano nāma ahosi cakkavattī dhammiko dhammarājā cāturanto vijitāvī janappadatthāvariyappatto sattaratanasamannāgato. Rañño, ānanda, mahāsudassanassa ayaṃ kusinārā kusāvatī nāma rājadhānī ahosi, puratthimena ca pacchimena ca dvādasayojanāni āyāmena; uttarena ca dakkhiṇena ca sattayojanāni vitthārena. Kusāvatī, ānanda, rājadhānī iddhā ceva ahosi phītā ca bahujanā ca ākiṇṇamanussā ca subhikkhā ca. Seyyathāpi, ānanda, devānaṃ āḷakamandā nāma rājadhānī iddhā ceva hoti phītā ca bahujanā ca ākiṇṇayakkhā ca subhikkhā ca; evameva kho, ānanda, kusāvatī rājadhānī iddhā ceva ahosi phītā ca bahujanā ca ākiṇṇamanussā ca subhikkhā ca. Kusāvatī, ānanda, rājadhānī dasahi saddehi avivittā ahosi divā ceva rattiñca, seyyathidaṃ – hatthisaddena assasaddena rathasaddena bherisaddena mudiṅgasaddena vīṇāsaddena gītasaddena saṅkhasaddena sammasaddena pāṇitāḷasaddena ‘asnātha pivatha khādathā’ti dasamena saddena.

อานนท์ เรื่องเคยมีมาแล้ว มีพระราชาพระนามว่ามหาสุทัสสนะ ทรงเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ผู้ทรงธรรม เป็นธรรมราชา ทรงมีมหาสมุทร ๔ เป็นขอบเขต ทรงได้รับชัยชนะ มีชนบทที่มั่นคงพรั่งพร้อมด้วยรัตนะ ๗ ประการ อานนท์ เมืองกุสินารานี้เคยเป็นราชธานีของพระเจ้ามหาสุทัสสนะ มีชื่อว่ากุสาวดี มีความยาวด้านตะวันออกและตะวันตก ๑๒ โยชน์ มีความกว้างด้านเหนือและใต้ ๗ โยชน์ อานนท์ ราชธานีกุสาวดีนั้นเป็นเมืองที่มั่งคั่งและรุ่งเรือง มีผู้คนมาก มีมนุษย์หนาแน่น และมีอาหารสมบูรณ์ เปรียบเหมือน อานนท์ ราชธานีของทวยเทพชื่ออาฬกมันทา เป็นเมืองที่มั่งคั่งและรุ่งเรือง มีผู้คนมาก มียักษ์หนาแน่น และมีอาหารสมบูรณ์ ฉันใด อานนท์ ราชธานีกุสาวดีก็เป็นเมืองที่มั่งคั่งและรุ่งเรือง มีผู้คนมาก มีมนุษย์หนาแน่น และมีอาหารสมบูรณ์ ฉันนั้นเหมือนกัน อานนท์ ราชธานีกุสาวดีไม่เคยว่างเว้นจากเสียง ๑๐ อย่าง ทั้งกลางวันและกลางคืน คือ เสียงช้าง เสียงม้า เสียงรถ เสียงกลอง เสียงตะโพน เสียงพิณ เสียงขับร้อง เสียงสังข์ เสียงกังสดาล และเสียงที่สิบคือเสียงว่า ‘เชิญกิน เชิญดื่ม เชิญเคี้ยว’

‘‘Gaccha tvaṃ, ānanda, kusināraṃ pavisitvā kosinārakānaṃ mallānaṃ ārocehi – ‘ajja kho, vāseṭṭhā, rattiyā pacchime yāme tathāgatassa parinibbānaṃ [Pg.122] bhavissati. Abhikkamatha vāseṭṭhā, abhikkamatha vāseṭṭhā. Mā pacchā vippaṭisārino ahuvattha – amhākañca no gāmakkhette tathāgatassa parinibbānaṃ ahosi, na mayaṃ labhimhā pacchime kāle tathāgataṃ dassanāyā’’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paṭissutvā nivāsetvā pattacīvaramādāya attadutiyo kusināraṃ pāvisi.

“อานนท์ เธอจงเข้าไปยังกรุงกุสินาราแล้วแจ้งแก่พวกเจ้ามัลละแห่งกรุงกุสินาราว่า ‘วาสิฏฐะทั้งหลาย ในปัจฉิมยามแห่งราตรีวันนี้ การปรินิพพานของตถาคตจักมี วาสิฏฐะทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงรีบไป วาสิฏฐะทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงรีบไป ท่านทั้งหลายอย่าได้เป็นผู้เดือดร้อนใจในภายหลังว่า การปรินิพพานของตถาคตได้มีในเขตบ้านของเราทั้งหลาย แต่พวกเราไม่ได้เข้าเฝ้าตถาคตในกาลสุดท้าย’ ” พระอานนท์เถระทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า “เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” แล้วนุ่งสบงทรงบาตรและจีวร มีตนเป็นที่ ๒ เข้าไปยังกรุงกุสินารา

Mallānaṃ vandanā

การเข้าเฝ้าของพวกเจ้ามัลละ

211. Tena kho pana samayena kosinārakā mallā sandhāgāre sannipatitā honti kenacideva karaṇīyena. Atha kho āyasmā ānando yena kosinārakānaṃ mallānaṃ sandhāgāraṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā kosinārakānaṃ mallānaṃ ārocesi – ‘‘ajja kho, vāseṭṭhā, rattiyā pacchime yāme tathāgatassa parinibbānaṃ bhavissati. Abhikkamatha vāseṭṭhā abhikkamatha vāseṭṭhā. Mā pacchā vippaṭisārino ahuvattha – ‘amhākañca no gāmakkhette tathāgatassa parinibbānaṃ ahosi, na mayaṃ labhimhā pacchime kāle tathāgataṃ dassanāyā’’’ti. Idamāyasmato ānandassa vacanaṃ sutvā mallā ca mallaputtā ca mallasuṇisā ca mallapajāpatiyo ca aghāvino dummanā cetodukkhasamappitā appekacce kese pakiriya kandanti, bāhā paggayha kandanti, chinnapātaṃ papatanti, āvaṭṭanti vivaṭṭanti – ‘atikhippaṃ bhagavā parinibbāyissati, atikhippaṃ sugato parinibbāyissati, atikhippaṃ cakkhuṃ loke antaradhāyissatī’ti. Atha kho mallā ca mallaputtā ca mallasuṇisā ca mallapajāpatiyo ca aghāvino dummanā cetodukkhasamappitā yena upavattanaṃ mallānaṃ sālavanaṃ yenāyasmā ānando tenupasaṅkamiṃsu. Atha kho āyasmato ānandassa etadahosi – ‘‘sace kho ahaṃ kosinārake malle ekamekaṃ bhagavantaṃ vandāpessāmi, avandito bhagavā kosinārakehi mallehi bhavissati, athāyaṃ ratti vibhāyissati. Yaṃnūnāhaṃ kosinārake malle kulaparivattaso kulaparivattaso ṭhapetvā bhagavantaṃ vandāpeyyaṃ – ‘itthannāmo, bhante, mallo saputto sabhariyo sapariso sāmacco bhagavato pāde [Pg.123] sirasā vandatī’ti. Atha kho āyasmā ānando kosinārake malle kulaparivattaso kulaparivattaso ṭhapetvā bhagavantaṃ vandāpesi – ‘itthannāmo, bhante, mallo saputto sabhariyo sapariso sāmacco bhagavato pāde sirasā vandatī’’’ti. Atha kho āyasmā ānando etena upāyena paṭhameneva yāmena kosinārake malle bhagavantaṃ vandāpesi.

๒๑๑. สมัยนั้น พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราประชุมกันอยู่ในสัณฐาคารด้วยกรณียกิจบางอย่าง ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์เข้าไปยังสัณฐาคารของพวกเจ้ามัลละเมืองกุสินารา แล้วได้แจ้งแก่พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราว่า “วาสิฏฐะทั้งหลาย ในปัจฉิมยามแห่งราตรีวันนี้ การปรินิพพานของตถาคตจักมี วาสิฏฐะทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงรีบไป วาสิฏฐะทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงรีบไป ท่านทั้งหลายอย่าได้เป็นผู้เดือดร้อนใจในภายหลังว่า ‘การปรินิพพานของตถาคตได้มีในเขตบ้านของเราทั้งหลาย แต่พวกเราไม่ได้เข้าเฝ้าตถาคตในกาลสุดท้าย’ ” พวกเจ้ามัลละ โอรสของเจ้ามัลละ สะใภ้ของเจ้ามัลละ และชายาของเจ้ามัลละ ได้สดับคำของท่านพระอานนท์นี้แล้ว มีความทุกข์โทมนัส มีทุกข์ในใจ บางพวกสยายผมร้องไห้ ประคองแขนร้องไห้ ล้มลงดุจถูกตัดราน กลิ้งเกลือกไปมาว่า “พระผู้มีพระภาคจักปรินิพพานเร็วนัก พระสุคตจักปรินิพพานเร็วนัก พระผู้มีพระจักษุในโลกจักอันตรธานไปเร็วนัก” ครั้งนั้น พวกเจ้ามัลละ โอรสของเจ้ามัลละ สะใภ้ของเจ้ามัลละ และชายาของเจ้ามัลละ มีความทุกข์โทมนัส มีทุกข์ในใจ พากันเข้าไปยังสาลวัน อันเป็นทางเข้าเมืองของพวกเจ้ามัลละ ที่ท่านพระอานนท์อยู่ ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์ได้มีความคิดดังนี้ว่า “ถ้าเราจักให้พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคทีละคนๆ กว่าพวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราจะเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเสร็จ ราตรีนี้ก็จะสว่างเสียก่อน ทางที่ดี เราควรจัดพวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราให้เข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเป็นสกุลๆ ไป แล้วกราบทูลว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เจ้ามัลละชื่อโน้น พร้อมด้วยบุตร ภรรยา บริษัท และอำมาตย์ ถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า’ ” ท่านพระอานนท์จึงจัดพวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราให้เข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเป็นสกุลๆ ไป แล้วกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เจ้ามัลละชื่อโน้น พร้อมด้วยบุตร ภรรยา บริษัท และอำมาตย์ ถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า” ท่านพระอานนท์ได้ให้พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคด้วยอุบายนี้เสร็จสิ้นภายในปฐมยามนั่นเอง

Subhaddaparibbājakavatthu

เรื่องสุภัททปริพาชก

212. Tena kho pana samayena subhaddo nāma paribbājako kusinārāyaṃ paṭivasati. Assosi kho subhaddo paribbājako – ‘‘ajja kira rattiyā pacchime yāme samaṇassa gotamassa parinibbānaṃ bhavissatī’’ti. Atha kho subhaddassa paribbājakassa etadahosi – ‘‘sutaṃ kho pana metaṃ paribbājakānaṃ vuḍḍhānaṃ mahallakānaṃ ācariyapācariyānaṃ bhāsamānānaṃ – ‘kadāci karahaci tathāgatā loke uppajjanti arahanto sammāsambuddhā’ti. Ajjeva rattiyā pacchime yāme samaṇassa gotamassa parinibbānaṃ bhavissati. Atthi ca me ayaṃ kaṅkhādhammo uppanno, evaṃ pasanno ahaṃ samaṇe gotame, ‘pahoti me samaṇo gotamo tathā dhammaṃ desetuṃ, yathāhaṃ imaṃ kaṅkhādhammaṃ pajaheyya’’’nti. Atha kho subhaddo paribbājako yena upavattanaṃ mallānaṃ sālavanaṃ, yenāyasmā ānando tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘sutaṃ metaṃ, bho ānanda, paribbājakānaṃ vuḍḍhānaṃ mahallakānaṃ ācariyapācariyānaṃ bhāsamānānaṃ – ‘kadāci karahaci tathāgatā loke uppajjanti arahanto sammāsambuddhā’ti. Ajjeva rattiyā pacchime yāme samaṇassa gotamassa parinibbānaṃ bhavissati. Atthi ca me ayaṃ kaṅkhādhammo uppanno – evaṃ pasanno ahaṃ samaṇe gotame ‘pahoti me samaṇo gotamo tathā dhammaṃ desetuṃ, yathāhaṃ imaṃ kaṅkhādhammaṃ pajaheyya’nti. Sādhāhaṃ, bho ānanda, labheyyaṃ samaṇaṃ gotamaṃ dassanāyā’’ti. Evaṃ vutte āyasmā ānando subhaddaṃ paribbājakaṃ etadavoca – ‘‘alaṃ, āvuso subhadda, mā tathāgataṃ viheṭhesi, kilanto bhagavā’’ti. Dutiyampi kho subhaddo paribbājako…pe… tatiyampi kho subhaddo paribbājako āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘sutaṃ metaṃ, bho ānanda, paribbājakānaṃ vuḍḍhānaṃ mahallakānaṃ ācariyapācariyānaṃ bhāsamānānaṃ – ‘kadāci karahaci tathāgatā [Pg.124] loke uppajjanti arahanto sammāsambuddhā’ti. Ajjeva rattiyā pacchime yāme samaṇassa gotamassa parinibbānaṃ bhavissati. Atthi ca me ayaṃ kaṅkhādhammo uppanno – evaṃ pasanno ahaṃ samaṇe gotame, ‘pahoti me samaṇo gotamo tathā dhammaṃ desetuṃ, yathāhaṃ imaṃ kaṅkhādhammaṃ pajaheyya’nti. Sādhāhaṃ, bho ānanda, labheyyaṃ samaṇaṃ gotamaṃ dassanāyā’’ti. Tatiyampi kho āyasmā ānando subhaddaṃ paribbājakaṃ etadavoca – ‘‘alaṃ, āvuso subhadda, mā tathāgataṃ viheṭhesi, kilanto bhagavā’’ti.

๒๑๒. สมัยนั้น ปริพาชกชื่อสุภัททะอาศัยอยู่ในกรุงกุสินารา สุภัททปริพาชกได้สดับข่าวว่า “ได้ยินว่า ในปัจฉิมยามแห่งราตรีวันนี้ พระสมณโคดมจักปรินิพพาน” ครั้งนั้น สุภัททปริพาชกได้มีความคิดดังนี้ว่า “เราได้เคยฟังคำของปริพาชกทั้งหลายผู้แก่ ผู้เฒ่า ผู้เป็นอาจารย์และปาจารย์ พูดกันว่า ‘นานๆ ครั้งหนึ่ง พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายจึงจะเสด็จอุบัติขึ้นในโลก’ ก็ในปัจฉิมยามแห่งราตรีวันนี้เอง พระสมณโคดมจักปรินิพพาน และเราก็มีความสงสัยนี้เกิดขึ้น อีกทั้งเราก็เลื่อมใสในพระสมณโคดมอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมทรงสามารถแสดงธรรมแก่เราโดยประการที่เราจะพึงละความสงสัยนี้เสียได้’” ลำดับนั้น สุภัททปริพาชกจึงเข้าไปยังสาลวันของพวกเจ้ามัลละ ที่ชื่ออุปวัตตนะ อันเป็นที่ที่ท่านพระอานนท์อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้กล่าวกับท่านพระอานนท์ดังนี้ว่า “ข้าแต่ท่านอานนท์ ข้าพเจ้าได้เคยฟังคำของปริพาชกทั้งหลายผู้แก่ ผู้เฒ่า ผู้เป็นอาจารย์และปาจารย์ พูดกันว่า ‘นานๆ ครั้งหนึ่ง พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายจึงจะเสด็จอุบัติขึ้นในโลก’ ก็ในปัจฉิมยามแห่งราตรีวันนี้เอง พระสมณโคดมจักปรินิพพาน และข้าพเจ้าก็มีความสงสัยนี้เกิดขึ้น อีกทั้งข้าพเจ้าก็เลื่อมใสในพระสมณโคดมอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมทรงสามารถแสดงธรรมแก่ข้าพเจ้าโดยประการที่ข้าพเจ้าจะพึงละความสงสัยนี้เสียได้’ ข้าแต่ท่านอานนท์ เป็นการดีหนอ ถ้าข้าพเจ้าจะได้เข้าเฝ้าพระสมณโคดม” เมื่อสุภัททปริพาชกกล่าวอย่างนี้แล้ว ท่านพระอานนท์ได้กล่าวกับสุภัททปริพาชกว่า “อย่าเลย อาวุโสสุภัททะ ท่านอย่าเบียดเบียนพระตถาคตเลย พระผู้มีพระภาคทรงลำบากแล้ว” แม้ครั้งที่ ๒... แม้ครั้งที่ ๓ สุภัททปริพาชกก็ได้กล่าวกับท่านพระอานนท์ดังนี้ว่า “ข้าแต่ท่านอานนท์ ข้าพเจ้าได้เคยฟังคำของปริพาชกทั้งหลายผู้แก่ ผู้เฒ่า ผู้เป็นอาจารย์และปาจารย์ พูดกันว่า ‘นานๆ ครั้งหนึ่ง พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายจึงจะเสด็จอุบัติขึ้นในโลก’ ก็ในปัจฉิมยามแห่งราตรีวันนี้เอง พระสมณโคดมจักปรินิพพาน และข้าพเจ้าก็มีความสงสัยนี้เกิดขึ้น อีกทั้งข้าพเจ้าก็เลื่อมใสในพระสมณโคดมอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมทรงสามารถแสดงธรรมแก่ข้าพเจ้าโดยประการที่ข้าพเจ้าจะพึงละความสงสัยนี้เสียได้’ ข้าแต่ท่านอานนท์ เป็นการดีหนอ ถ้าข้าพเจ้าจะได้เข้าเฝ้าพระสมณโคดม” แม้ครั้งที่ ๓ ท่านพระอานนท์ก็ได้กล่าวกับสุภัททปริพาชกว่า “อย่าเลย อาวุโสสุภัททะ ท่านอย่าเบียดเบียนพระตถาคตเลย พระผู้มีพระภาคทรงลำบากแล้ว”

213. Assosi kho bhagavā āyasmato ānandassa subhaddena paribbājakena saddhiṃ imaṃ kathāsallāpaṃ. Atha kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘alaṃ, ānanda, mā subhaddaṃ vāresi, labhataṃ, ānanda, subhaddo tathāgataṃ dassanāya. Yaṃ kiñci maṃ subhaddo pucchissati, sabbaṃ taṃ aññāpekkhova pucchissati, no vihesāpekkho. Yaṃ cassāhaṃ puṭṭho byākarissāmi, taṃ khippameva ājānissatī’’ti. Atha kho āyasmā ānando subhaddaṃ paribbājakaṃ etadavoca – ‘‘gacchāvuso subhadda, karoti te bhagavā okāsa’’nti. Atha kho subhaddo paribbājako yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi, sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho subhaddo paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘yeme, bho gotama, samaṇabrāhmaṇā saṅghino gaṇino gaṇācariyā ñātā yasassino titthakarā sādhusammatā bahujanassa, seyyathidaṃ – pūraṇo kassapo, makkhali gosālo, ajito kesakambalo, pakudho kaccāyano, sañcayo belaṭṭhaputto, nigaṇṭho nāṭaputto, sabbete sakāya paṭiññāya abbhaññiṃsu, sabbeva na abbhaññiṃsu, udāhu ekacce abbhaññiṃsu, ekacce na abbhaññiṃsū’’ti? ‘‘Alaṃ, subhadda, tiṭṭhatetaṃ – ‘sabbete sakāya paṭiññāya abbhaññiṃsu, sabbeva na abbhaññiṃsu, udāhu ekacce abbhaññiṃsu, ekacce na abbhaññiṃsū’ti. Dhammaṃ te, subhadda, desessāmi; taṃ suṇāhi sādhukaṃ manasikarohi, bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho subhaddo paribbājako bhagavato paccassosi. Bhagavā etadavoca –

๒๑๓. พระผู้มีพระภาคได้ทรงสดับการสนทนาปราศรัยนี้ของท่านพระอานนท์กับสุภัททปริพาชก ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า “อานนท์ อย่าเลย เธออย่าห้ามสุภัททะเลย อานนท์ ขอสุภัททะจงได้เข้าเฝ้าตถาคตเถิด สุภัททะจะถามปัญหาใดๆ กับเรา ทั้งหมดนั้นเขาจะถามเพราะมุ่งหมายความรู้เท่านั้น ไม่ใช่ถามเพราะมุ่งหมายจะเบียดเบียน และเราถูกเขาถามแล้ว จักพยากรณ์ปัญหาใด เขาก็จักรู้ความแห่งปัญหานั้นได้ฉับพลันทีเดียว” ลำดับนั้น ท่านพระอานนท์ได้กล่าวกับสุภัททปริพาชกว่า “ไปเถิด อาวุโสสุภัททะ พระผู้มีพระภาคทรงประทานโอกาสแก่ท่านแล้ว” ครั้งนั้น สุภัททปริพาชกได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาค ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง สุภัททปริพาชกผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่ท่านพระโคดม สมณพราหมณ์เหล่าใดที่เป็นเจ้าหมู่ เป็นเจ้าคณะ เป็นคณาจารย์ มีชื่อเสียง มียศ เป็นเจ้าลัทธิ ที่มหาชนสมมติว่าเป็นคนดี ได้แก่ ปูรณกัสสปะ มักขลิโคสาล อชิตเกสกัมพล ปกุทธกัจจายนะ สัญชัยเวลัฏฐบุตร และนิครนถ์นาฏบุตร สมณพราหมณ์ทั้งหมดนั้นได้ตรัสรู้ตามปฏิญญาของตน หรือทั้งหมดไม่ได้ตรัสรู้ หรือว่าบางพวกตรัสรู้ บางพวกไม่ตรัสรู้” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “อย่าเลย สุภัททะ เรื่องนั้นจงงดไว้ก่อน คือที่ว่า ‘สมณพราหมณ์ทั้งหมดนั้นได้ตรัสรู้ตามปฏิญญาของตน หรือทั้งหมดไม่ได้ตรัสรู้ หรือว่าบางพวกตรัสรู้ บางพวกไม่ตรัสรู้’ สุภัททะ เราจักแสดงธรรมแก่เธอ เธอจงฟังธรรมนั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว” สุภัททปริพาชกทูลรับสนองพระผู้มีพระภาคว่า “เป็นเช่นนั้น พระพุทธเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้ว่า

214. ‘‘Yasmiṃ kho, subhadda, dhammavinaye ariyo aṭṭhaṅgiko maggo na upalabbhati, samaṇopi tattha na upalabbhati. Dutiyopi tattha samaṇo [Pg.125] na upalabbhati. Tatiyopi tattha samaṇo na upalabbhati. Catutthopi tattha samaṇo na upalabbhati. Yasmiñca kho, subhadda, dhammavinaye ariyo aṭṭhaṅgiko maggo upalabbhati, samaṇopi tattha upalabbhati, dutiyopi tattha samaṇo upalabbhati, tatiyopi tattha samaṇo upalabbhati, catutthopi tattha samaṇo upalabbhati. Imasmiṃ kho, subhadda, dhammavinaye ariyo aṭṭhaṅgiko maggo upalabbhati, idheva, subhadda, samaṇo, idha dutiyo samaṇo, idha tatiyo samaṇo, idha catuttho samaṇo, suññā parappavādā samaṇebhi aññehi. Ime ca, subhadda, bhikkhū sammā vihareyyuṃ, asuñño loko arahantehi assāti.

๒๑๔. สุภัททะ ในธรรมวินัยใด ไม่มีอริยมรรคมีองค์ ๘ ในธรรมวินัยนั้น ก็ไม่มีสมณะ ไม่มีสมณะที่ ๒ ไม่มีสมณะที่ ๓ ไม่มีสมณะที่ ๔. สุภัททะ ส่วนในธรรมวินัยใด มีอริยมรรคมีองค์ ๘ ในธรรมวินัยนั้น ก็มีสมณะ มีสมณะที่ ๒ มีสมณะที่ ๓ มีสมณะที่ ๔. สุภัททะ ในธรรมวินัยนี้ มีอริยมรรคมีองค์ ๘, สุภัททะ ในธรรมวินัยนี้เท่านั้นมีสมณะ ในธรรมวินัยนี้มีสมณะที่ ๒ ในธรรมวินัยนี้มีสมณะที่ ๓ ในธรรมวินัยนี้มีสมณะที่ ๔, ลัทธิอื่นว่างจากสมณะทั้งหลาย. สุภัททะ ก็ถ้าภิกษุเหล่านี้พึงอยู่โดยชอบไซร้ โลกก็จะไม่พึงว่างจากพระอรหันต์ทั้งหลาย

‘‘Ekūnatiṃso vayasā subhadda,Yaṃ pabbajiṃ kiṃkusalānuesī;

Vassāni paññāsa samādhikāni,Yato ahaṃ pabbajito subhadda.

สุภัททะ เรามีอายุ ๒๙ ปี ได้บวชแล้ว แสวงหาอยู่ว่าอะไรเป็นกุศล. สุภัททะ นับแต่เราบวชแล้ว เวลาได้ล่วงไปแล้ว ๕๐ ปีกว่า

Ñāyassa dhammassa padesavattī,Ito bahiddhā samaṇopi natthi.

เราผู้ดำเนินอยู่ในส่วนแห่งธรรมเป็นเครื่องรู้แจ้ง. นอกจากธรรมวินัยนี้ แม้สมณะก็ไม่มี

‘‘Dutiyopi samaṇo natthi. Tatiyopi samaṇo natthi. Catutthopi samaṇo natthi. Suññā parappavādā samaṇebhi aññehi. Ime ca, subhadda, bhikkhū sammā vihareyyuṃ, asuñño loko arahantehi assā’’ti.

แม้สมณะที่ ๒ ก็ไม่มี แม้สมณะที่ ๓ ก็ไม่มี แม้สมณะที่ ๔ ก็ไม่มี ลัทธิอื่นว่างจากสมณะทั้งหลาย. สุภัททะ ก็ถ้าภิกษุเหล่านี้พึงอยู่โดยชอบไซร้ โลกก็จะไม่พึงว่างจากพระอรหันต์ทั้งหลาย

215. Evaṃ vutte subhaddo paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bhante, abhikkantaṃ, bhante. Seyyathāpi, bhante, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya, ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti, evamevaṃ bhagavatā anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca. Labheyyāhaṃ, bhante, bhagavato santike pabbajjaṃ, labheyyaṃ upasampada’’nti. ‘‘Yo kho, subhadda, aññatitthiyapubbo imasmiṃ dhammavinaye ākaṅkhati pabbajjaṃ, ākaṅkhati upasampadaṃ, so cattāro [Pg.126] māse parivasati. Catunnaṃ māsānaṃ accayena āraddhacittā bhikkhū pabbājenti upasampādenti bhikkhubhāvāya. Api ca mettha puggalavemattatā viditā’’ti. ‘‘Sace, bhante, aññatitthiyapubbā imasmiṃ dhammavinaye ākaṅkhantā pabbajjaṃ ākaṅkhantā upasampadaṃ cattāro māse parivasanti, catunnaṃ māsānaṃ accayena āraddhacittā bhikkhū pabbājenti upasampādenti bhikkhubhāvāya. Ahaṃ cattāri vassāni parivasissāmi, catunnaṃ vassānaṃ accayena āraddhacittā bhikkhū pabbājentu upasampādentu bhikkhubhāvāyā’’ti.

๒๑๕. เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว สุภัททปริพาชกได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก พระองค์ทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยาย เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือตามประทีปในที่มืด ด้วยหวังว่า ‘คนมีจักษุจักเห็นรูปได้’ ฉะนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์นี้ขอถึงพระผู้มีพระภาคกับทั้งพระธรรมและพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์พึงได้บรรพชา พึงได้อุปสมบทในสำนักของพระผู้มีพระภาคเถิด’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘สุภัททะ ผู้ใดเคยเป็นอัญเดียรถีย์มาก่อน ประสงค์จะบรรพชาอุปสมบทในธรรมวินัยนี้ ผู้นั้นต้องอยู่ปริวาส ๔ เดือน เมื่อล่วงไป ๔ เดือน ภิกษุทั้งหลายพอใจแล้วจึงให้บรรพชา ให้เพื่อความเป็นภิกษุ แต่เราก็ทราบความแตกต่างแห่งบุคคลในเรื่องนี้’ สุภัททปริพาชกกราบทูลว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าพวกอัญเดียรถีย์ผู้เคยเป็น... ประสงค์จะบรรพชาอุปสมบทในธรรมวินัยนี้ ต้องอยู่ปริวาส ๔ เดือน เมื่อล่วงไป ๔ เดือน ภิกษุทั้งหลายพอใจแล้วจึงให้บรรพชา ให้เพื่อความเป็นภิกษุไซร้ ข้าพระองค์จักขออยู่ปริวาส ๔ ปี เมื่อล่วงไป ๔ ปี ภิกษุทั้งหลายพอใจแล้วจงให้บรรพชา ให้เพื่อความเป็นภิกษุเถิด’

Atha kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘tenahānanda, subhaddaṃ pabbājehī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi. Atha kho subhaddo paribbājako āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘lābhā vo, āvuso ānanda; suladdhaṃ vo, āvuso ānanda, ye ettha satthu sammukhā antevāsikābhisekena abhisittā’’ti. Alattha kho subhaddo paribbājako bhagavato santike pabbajjaṃ, alattha upasampadaṃ. Acirūpasampanno kho panāyasmā subhaddo eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto viharanto nacirasseva – ‘yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti’ tadanuttaraṃ brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsi. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti abbhaññāsi. Aññataro kho panāyasmā subhaddo arahataṃ ahosi. So bhagavato pacchimo sakkhisāvako ahosīti.

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า ‘อานนท์ ถ้าอย่างนั้น เธอจงให้สุภัททะบวชเถิด’ ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระพุทธดำรัสว่า ‘อย่างนั้น พระเจ้าข้า’ ครั้งนั้น สุภัททปริพาชกได้กล่าวกะท่านพระอานนท์ว่า ‘ท่านอานนท์ เป็นลาภของท่านทั้งหลายหนอ ท่านทั้งหลายได้ดีแล้วหนอ ที่ได้รับการอภิเษกด้วยอันเตวาสิกาภิเษกในสำนักพระศาสดาเฉพาะพระพักตร์’ สุภัททปริพาชกได้บรรพชา ได้อุปสมบทในสำนักของพระผู้มีพระภาคแล้ว. ก็ท่านพระสุภัททะอุปสมบทแล้วไม่นาน อยู่ผู้เดียว หลีกออกจากหมู่ ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้ว ไม่ช้านัก ก็ทำให้แจ้งซึ่งที่สุดแห่งพรหมจรรย์อันยอดเยี่ยม ที่กุลบุตรทั้งหลายออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการนั้น ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่ รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ท่านพระสุภัททะได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่ง บรรดาพระอรหันต์ทั้งหลาย และท่านได้เป็นพระสาวกองค์สุดท้ายที่พระผู้มีพระภาคทรงทันเห็น

Pañcamo bhāṇavāro.

ภาณวารที่ ๕ จบ

Tathāgatapacchimavācā

พระปัจฉิมวาจาของพระตถาคต

216. Atha kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘siyā kho panānanda, tumhākaṃ evamassa – ‘atītasatthukaṃ pāvacanaṃ, natthi no satthā’ti. Na kho panetaṃ, ānanda, evaṃ daṭṭhabbaṃ. Yo vo, ānanda, mayā dhammo ca vinayo [Pg.127] ca desito paññatto, so vo mamaccayena satthā. Yathā kho panānanda, etarahi bhikkhū aññamaññaṃ āvusovādena samudācaranti, na kho mamaccayena evaṃ samudācaritabbaṃ. Theratarena, ānanda, bhikkhunā navakataro bhikkhu nāmena vā gottena vā āvusovādena vā samudācaritabbo. Navakatarena bhikkhunā therataro bhikkhu ‘bhante’ti vā ‘āyasmā’ti vā samudācaritabbo. Ākaṅkhamāno, ānanda, saṅgho mamaccayena khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni samūhanatu. Channassa, ānanda, bhikkhuno mamaccayena brahmadaṇḍo dātabbo’’ti. ‘‘Katamo pana, bhante, brahmadaṇḍo’’ti? ‘‘Channo, ānanda, bhikkhu yaṃ iccheyya, taṃ vadeyya. So bhikkhūhi neva vattabbo, na ovaditabbo, na anusāsitabbo’’ti.

๒๑๖. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า ‘อานนท์ บางทีพวกเธอจะพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ปาพจน์มีพระศาสดาล่วงแล้ว พวกเราไม่มีพระศาสดา’ อานนท์ เธอทั้งหลายไม่พึงเห็นอย่างนั้น ธรรมและวินัยใด ที่เราแสดงแล้ว บัญญัติแล้วแก่เธอทั้งหลาย ธรรมและวินัยนั้น จักเป็นศาสดาของเธอทั้งหลาย เมื่อเราล่วงลับไป. อานนท์ เดี๋ยวนี้ภิกษุทั้งหลายเรียกกันและกันด้วยวาทะว่า ‘อาวุโส’ ฉันใด เมื่อเราล่วงลับไปแล้ว ไม่พึงเรียกกันฉันนั้น. อานนท์ ภิกษุผู้แก่กว่าพึงเรียกภิกษุผู้อ่อนกว่าโดยชื่อหรือโคตร หรือโดยวาทะว่า ‘อาวุโส’ ก็ได้ ส่วนภิกษุผู้อ่อนกว่าพึงเรียกภิกษุผู้แก่กว่าว่า ‘ภันเต’ หรือ ‘อายัสมา’. อานนท์ เมื่อเราล่วงลับไปแล้ว ถ้าสงฆ์จำนงอยู่ ก็จงถอนสิกขาบทเล็กน้อยเสียบ้างก็ได้. อานนท์ เมื่อเราล่วงลับไปแล้ว พึงลงพรหมทัณฑ์แก่ฉันนภิกษุ’ ท่านพระอานนท์ทูลถามว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พรหมทัณฑ์เป็นอย่างไร’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘อานนท์ ฉันนภิกษุพึงพูดสิ่งที่ตนปรารถนาได้ แต่ภิกษุทั้งหลายไม่พึงว่า ไม่พึงกล่าว ไม่พึงสั่งสอนเธอ’

217. Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘siyā kho pana, bhikkhave, ekabhikkhussāpi kaṅkhā vā vimati vā buddhe vā dhamme vā saṅghe vā magge vā paṭipadāya vā, pucchatha, bhikkhave, mā pacchā vippaṭisārino ahuvattha – ‘sammukhībhūto no satthā ahosi, na mayaṃ sakkhimhā bhagavantaṃ sammukhā paṭipucchitu’’’ nti. Evaṃ vutte te bhikkhū tuṇhī ahesuṃ. Dutiyampi kho bhagavā…pe… tatiyampi kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘siyā kho pana, bhikkhave, ekabhikkhussāpi kaṅkhā vā vimati vā buddhe vā dhamme vā saṅghe vā magge vā paṭipadāya vā, pucchatha, bhikkhave, mā pacchā vippaṭisārino ahuvattha – ‘sammukhībhūto no satthā ahosi, na mayaṃ sakkhimhā bhagavantaṃ sammukhā paṭipucchitu’’’ nti. Tatiyampi kho te bhikkhū tuṇhī ahesuṃ. Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘siyā kho pana, bhikkhave, satthugāravenapi na puccheyyātha. Sahāyakopi, bhikkhave, sahāyakassa ārocetū’’ti. Evaṃ vutte te bhikkhū tuṇhī ahesuṃ. Atha kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhante, evaṃ pasanno ahaṃ, bhante, imasmiṃ bhikkhusaṅghe, ‘natthi ekabhikkhussāpi kaṅkhā vā vimati vā buddhe vā dhamme vā saṅghe vā magge vā paṭipadāya vā’’’ti. ‘‘Pasādā kho tvaṃ, ānanda, vadesi, ñāṇameva hettha, ānanda, tathāgatassa. Natthi imasmiṃ bhikkhusaṅghe ekabhikkhussāpi kaṅkhā vā vimati vā buddhe vā dhamme vā saṅghe vā magge vā paṭipadāya vā. Imesañhi, ānanda, pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ yo pacchimako bhikkhu, so sotāpanno avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo’’ti.

๒๑๗. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้วตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บางทีความเคลือบแคลงสงสัยในพระพุทธเจ้า ในพระธรรม ในพระสงฆ์ ในมรรค หรือในข้อปฏิบัติ พึงมีแก่ภิกษุแม้รูปหนึ่ง พวกเธอจงถามเถิด ภิกษุทั้งหลาย พวกเธออย่าได้เป็นผู้เดือดร้อนใจในภายหลังว่า ‘พระศาสดาประทับอยู่เฉพาะหน้าพวกเรา แต่พวกเราก็มิอาจทูลถามพระผู้มีพระภาคเฉพาะพระพักตร์ได้’’’ เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นได้นิ่งเสีย แม้ครั้งที่ ๒... แม้ครั้งที่ ๓ พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้วตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บางทีความเคลือบแคลงสงสัยในพระพุทธเจ้า ในพระธรรม ในพระสงฆ์ ในมรรค หรือในข้อปฏิบัติ พึงมีแก่ภิกษุแม้รูปหนึ่ง พวกเธอจงถามเถิด ภิกษุทั้งหลาย พวกเธออย่าได้เป็นผู้เดือดร้อนใจในภายหลังว่า ‘พระศาสดาประทับอยู่เฉพาะหน้าพวกเรา แต่พวกเราก็มิอาจทูลถามพระผู้มีพระภาคเฉพาะพระพักตร์ได้’’’ แม้ครั้งที่ ๓ ภิกษุเหล่านั้นก็ได้นิ่งเสีย ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้วตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บางทีพวกเธออาจจะไม่ถามเพราะความเคารพในพระศาสดาก็ได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้สหายจงบอกแก่สหายเถิด’ เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นก็ได้นิ่งเสีย ลำดับนั้น ท่านพระอานนท์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เลื่อมใสในภิกษุสงฆ์หมู่นี้อย่างนี้ว่า ‘ในภิกษุสงฆ์หมู่นี้ไม่มีภิกษุแม้รูปหนึ่งมีความเคลือบแคลงหรือสงสัยในพระพุทธเจ้า ในพระธรรม ในพระสงฆ์ ในมรรค หรือในข้อปฏิบัติเลย’’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘อานนท์ เธอกล่าวเพราะความเลื่อมใส แต่อานนท์ ในเรื่องนี้ตถาคตมีญาณทีเดียวว่า ‘ในภิกษุสงฆ์หมู่นี้ไม่มีภิกษุแม้รูปหนึ่งมีความเคลือบแคลงหรือสงสัยในพระพุทธเจ้า ในพระธรรม ในพระสงฆ์ ในมรรค หรือในข้อปฏิบัติเลย’ อานนท์ เพราะว่าในบรรดาภิกษุ ๕๐๐ รูปเหล่านี้ ภิกษุที่อ่อนอาวุโสที่สุดเป็นพระโสดาบัน มีความไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยงแท้ มีการตรัสรู้พร้อมในเบื้องหน้าเป็นที่ไป’

218. Atha [Pg.128] kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘handa dāni, bhikkhave, āmantayāmi vo, vayadhammā saṅkhārā appamādena sampādethā’’ti. Ayaṃ tathāgatassa pacchimā vācā.

๒๑๘. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้วตรัสว่า ‘เอาล่ะ ภิกษุทั้งหลาย บัดนี้เราขอเตือนพวกเธอ สังขารทั้งหลายมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา พวกเธอจงยังความไม่ประมาทให้ถึงพร้อมเถิด’ นี้เป็นพระปัจฉิมวาจาของพระตถาคต

Parinibbutakathā

ปริพพานกถา

219. Atha kho bhagavā paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajji, paṭhamajjhānā vuṭṭhahitvā dutiyaṃ jhānaṃ samāpajji, dutiyajjhānā vuṭṭhahitvā tatiyaṃ jhānaṃ samāpajji, tatiyajjhānā vuṭṭhahitvā catutthaṃ jhānaṃ samāpajji. Catutthajjhānā vuṭṭhahitvā ākāsānañcāyatanaṃ samāpajji, ākāsānañcāyatanasamāpattiyā vuṭṭhahitvā viññāṇañcāyatanaṃ samāpajji, viññāṇañcāyatanasamāpattiyā vuṭṭhahitvā ākiñcaññāyatanaṃ samāpajji, ākiñcaññāyatanasamāpattiyā vuṭṭhahitvā nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajji, nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā vuṭṭhahitvā saññāvedayitanirodhaṃ samāpajji.

๒๑๙. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงเข้าปฐมฌาน เสด็จออกจากปฐมฌานแล้วทรงเข้าทุติยฌาน เสด็จออกจากทุติยฌานแล้วทรงเข้าตติยฌาน เสด็จออกจากตติยฌานแล้วทรงเข้าจตุตถฌาน เสด็จออกจากจตุตถฌานแล้วทรงเข้าอากาสานัญจายตนสมาบัติ เสด็จออกจากอากาสานัญจายตนสมาบัติแล้วทรงเข้าวิญญาณัญจายตนสมาบัติ เสด็จออกจากวิญญาณัญจายตนสมาบัติแล้วทรงเข้าอากิญจัญญายตนสมาบัติ เสด็จออกจากอากิญจัญญายตนสมาบัติแล้วทรงเข้าเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ เสด็จออกจากเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติแล้วทรงเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติ

Atha kho āyasmā ānando āyasmantaṃ anuruddhaṃ etadavoca – ‘‘parinibbuto, bhante anuruddha, bhagavā’’ti. ‘‘Nāvuso ānanda, bhagavā parinibbuto, saññāvedayitanirodhaṃ samāpanno’’ti.

ลำดับนั้น ท่านพระอานนท์ได้เรียนถามท่านพระอนุรุทธะดังนี้ว่า ‘ข้าแต่ท่านอนุรุทธะผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเสด็จปรินิพพานแล้วหรือ’ ท่านพระอนุรุทธะตอบว่า ‘อาวุโสอานนท์ พระผู้มีพระภาคยังมิได้เสด็จปรินิพพาน ทรงเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติอยู่’

Atha kho bhagavā saññāvedayitanirodhasamāpattiyā vuṭṭhahitvā nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajji, nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā vuṭṭhahitvā ākiñcaññāyatanaṃ samāpajji, ākiñcaññāyatanasamāpattiyā vuṭṭhahitvā viññāṇañcāyatanaṃ samāpajji, viññāṇañcāyatanasamāpattiyā vuṭṭhahitvā ākāsānañcāyatanaṃ samāpajji, ākāsānañcāyatanasamāpattiyā vuṭṭhahitvā catutthaṃ jhānaṃ samāpajji, catutthajjhānā vuṭṭhahitvā tatiyaṃ jhānaṃ samāpajji, tatiyajjhānā vuṭṭhahitvā dutiyaṃ jhānaṃ samāpajji, dutiyajjhānā vuṭṭhahitvā paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajji, paṭhamajjhānā vuṭṭhahitvā dutiyaṃ jhānaṃ samāpajji, dutiyajjhānā vuṭṭhahitvā tatiyaṃ jhānaṃ samāpajji, tatiyajjhānā vuṭṭhahitvā catutthaṃ jhānaṃ samāpajji, catutthajjhānā vuṭṭhahitvā samanantarā bhagavā parinibbāyi.

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติแล้วทรงเข้าเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ เสด็จออกจากเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติแล้วทรงเข้าอากิญจัญญายตนสมาบัติ เสด็จออกจากอากิญจัญญายตนสมาบัติแล้วทรงเข้าวิญญาณัญจายตนสมาบัติ เสด็จออกจากวิญญาณัญจายตนสมาบัติแล้วทรงเข้าอากาสานัญจายตนสมาบัติ เสด็จออกจากอากาสานัญจายตนสมาบัติแล้วทรงเข้าจตุตถฌาน เสด็จออกจากจตุตถฌานแล้วทรงเข้าตติยฌาน เสด็จออกจากตติยฌานแล้วทรงเข้าทุติยฌาน เสด็จออกจากทุติยฌานแล้วทรงเข้าปฐมฌาน เสด็จออกจากปฐมฌานแล้วทรงเข้าทุติยฌาน เสด็จออกจากทุติยฌานแล้วทรงเข้าตติยฌาน เสด็จออกจากตติยฌานแล้วทรงเข้าจตุตถฌาน พอเสด็จออกจากจตุตถฌานแล้ว พระผู้มีพระภาคก็เสด็จปรินิพพานในลำดับนั้น

220. Parinibbute bhagavati saha parinibbānā mahābhūmicālo ahosi bhiṃsanako salomahaṃso. Devadundubhiyo ca phaliṃsu. Parinibbute bhagavati saha parinibbānā brahmāsahampati imaṃ gāthaṃ abhāsi –

๒๒๐. เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จปรินิพพานแล้ว พร้อมกับการปรินิพพาน ได้เกิดแผ่นดินไหวครั้งใหญ่ น่าสะพรึงกลัว ขนพองสยองเกล้า และกลองทิพย์ก็บันลือลั่น เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จปรินิพพานแล้ว พร้อมกับการปรินิพพาน ท้าวสหัมบดีพรหมได้กล่าวคาถานี้ว่า

‘‘Sabbeva [Pg.129] nikkhipissanti, bhūtā loke samussayaṃ;

Yattha etādiso satthā, loke appaṭipuggalo;

Tathāgato balappatto, sambuddho parinibbuto’’ti.

‘สัตว์ทั้งปวงในโลก จักต้องทอดทิ้งร่างกายไว้ในโลก ที่ซึ่งพระศาสดาเช่นนี้ ผู้ไม่มีบุคคลเปรียบในโลก พระตถาคตผู้ถึงพร้อมด้วยกำลัง เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เสด็จปรินิพพานแล้ว’

221. Parinibbute bhagavati saha parinibbānā sakko devānamindo imaṃ gāthaṃ abhāsi –

๒๒๑. เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จปรินิพพานแล้ว พร้อมกับการปรินิพพาน ท้าวสักกะจอมทวยเทพได้กล่าวคาถานี้ว่า

‘‘Aniccā vata saṅkhārā, uppādavayadhammino;

Uppajjitvā nirujjhanti, tesaṃ vūpasamo sukho’’ti.

‘สังขารทั้งหลายไม่เที่ยงหนอ มีความเกิดขึ้นและเสื่อมไปเป็นธรรมดา เกิดขึ้นแล้วย่อมดับไป ความสงบระงับแห่งสังขารเหล่านั้นเป็นสุข’

222. Parinibbute bhagavati saha parinibbānā āyasmā anuruddho imā gāthāyo abhāsi –

๒๒๒. เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จปรินิพพานแล้ว พร้อมกับการปรินิพพาน ท่านพระอนุรุทธะได้กล่าวคาถาเหล่านี้ว่า

‘‘Nāhu assāsapassāso, ṭhitacittassa tādino;

Anejo santimārabbha, yaṃ kālamakarī muni.

‘พระมุนีผู้มีพระทัยมั่นคง ผู้คงที่ ไม่มีลมหายใจเข้าออกแล้ว พระองค์ผู้ปราศจากตัณหา ทรงปรารภสันติ(นิพพาน) เสด็จปรินิพพานแล้ว’

‘‘Asallīnena cittena, vedanaṃ ajjhavāsayi;

Pajjotasseva nibbānaṃ, vimokkho cetaso ahū’’ti.

‘พระองค์มีพระทัยไม่หดหู่ ทรงอดกลั้นเวทนาได้ ความพ้นแห่งจิตได้มีแล้ว เหมือนดวงประทีปดับไปฉะนั้น’

223. Parinibbute bhagavati saha parinibbānā āyasmā ānando imaṃ gāthaṃ abhāsi –

๒๒๓. เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จปรินิพพานแล้ว พร้อมกับการปรินิพพาน ท่านพระอานนท์ได้กล่าวคาถานี้ว่า

‘‘Tadāsi yaṃ bhiṃsanakaṃ, tadāsi lomahaṃsanaṃ;

Sabbākāravarūpete, sambuddhe parinibbute’’ti.

‘เมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้ถึงพร้อมด้วยลักษณะอันประเสริฐทุกอย่าง เสด็จปรินิพพานแล้ว เมื่อนั้นได้เกิดเหตุการณ์น่าสะพรึงกลัว เมื่อนั้นได้เกิดเหตุการณ์ขนพองสยองเกล้า’

224. Parinibbute bhagavati ye te tattha bhikkhū avītarāgā appekacce bāhā paggayha kandanti, chinnapātaṃ papatanti, āvaṭṭanti vivaṭṭanti, ‘‘atikhippaṃ bhagavā parinibbuto, atikhippaṃ sugato parinibbuto, atikhippaṃ cakkhuṃ loke antarahito’’ti. Ye pana te bhikkhū vītarāgā, te satā sampajānā adhivāsenti – ‘‘aniccā saṅkhārā, taṃ kutettha labbhā’’ti.

๒๒๔. เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานแล้ว บรรดาภิกษุในที่นั้น พวกที่ยังไม่ปราศจากราคะ บางพวกก็ประคองแขนร้องไห้ ล้มลงดุจถูกตัดราก กลิ้งเกลือกไปมา พลางกล่าวว่า “พระผู้มีพระภาคปรินิพพานเร็วนัก พระสุคตปรินิพพานเร็วนัก จักษุในโลกอันตรธานไปเร็วนัก” ส่วนภิกษุเหล่าใดผู้ปราศจากราคะแล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีสติสัมปชัญญะ อดกลั้นอยู่ ด้วยดำริว่า “สังขารทั้งหลายไม่เที่ยง จะพึงได้ข้อนั้นในสังขารนี้แต่ที่ไหน”

225. Atha kho āyasmā anuruddho bhikkhū āmantesi – ‘‘alaṃ, āvuso, mā socittha mā paridevittha. Nanu etaṃ, āvuso, bhagavatā paṭikacceva akkhātaṃ – ‘sabbeheva piyehi manāpehi nānābhāvo vinābhāvo aññathābhāvo’. Taṃ kutettha, āvuso, labbhā. ‘Yaṃ taṃ jātaṃ bhūtaṃ saṅkhataṃ palokadhammaṃ, taṃ vata mā palujjī’ti, netaṃ ṭhānaṃ vijjati[Pg.130]. Devatā, āvuso, ujjhāyantī’’ti. ‘‘Kathaṃbhūtā pana, bhante, āyasmā anuruddho devatā manasi karotī’’ti ?

๒๒๕. ครั้งนั้น ท่านพระอนุรุทธะได้เรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้วกล่าวว่า “อย่าเลย อาวุโส ท่านทั้งหลายอย่าเศร้าโศก อย่าคร่ำครวญเลย อาวุโส ข้อนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ก่อนแล้วมิใช่หรือว่า ‘ความพลัดพราก ความเป็นต่างๆ ความเป็นอย่างอื่นจากของรักของชอบใจทั้งปวง’ อาวุโส จะพึงได้ข้อนั้นในสังขารนี้แต่ที่ไหน คือ สิ่งใดสิ่งนั้นที่เกิดแล้ว มีแล้ว ปัจจัยปรุงแต่งแล้ว มีความแตกสลายเป็นธรรมดา สิ่งนั้นอย่าได้แตกสลายไปเลย ข้อนั้นไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ อาวุโส เทวดาพากันตำหนิอยู่” (ภิกษุทั้งหลายถามว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็ท่านพระอนุรุทธะหมายถึงเทวดาประเภทไหน”

‘‘Santāvuso ānanda, devatā ākāse pathavīsaññiniyo kese pakiriya kandanti, bāhā paggayha kandanti, chinnapātaṃ papatanti, āvaṭṭanti, vivaṭṭanti – ‘atikhippaṃ bhagavā parinibbuto, atikhippaṃ sugato parinibbuto, atikhippaṃ cakkhuṃ loke antarahito’ti. Santāvuso ānanda, devatā pathaviyā pathavīsaññiniyo kese pakiriya kandanti, bāhā paggayha kandanti, chinnapātaṃ papatanti, āvaṭṭanti, vivaṭṭanti – ‘atikhippaṃ bhagavā parinibbuto, atikhippaṃ sugato parinibbuto, atikhippaṃ cakkhuṃ loke antarahito’ti. Yā pana tā devatā vītarāgā, tā satā sampajānā adhivāsenti – ‘aniccā saṅkhārā, taṃ kutettha labbhā’ti. Atha kho āyasmā ca anuruddho āyasmā ca ānando taṃ rattāvasesaṃ dhammiyā kathāya vītināmesuṃ.

“ดูก่อนอานนท์ผู้มีอายุ มีอยู่ เทวดาในอากาศที่มีปฐวีสัญญา สยายผมร้องไห้ ประคองแขนร้องไห้ ล้มลงดุจถูกตัดราก กลิ้งเกลือกไปมา พลางกล่าวว่า ‘พระผู้มีพระภาคปรินิพพานเร็วนัก พระสุคตปรินิพพานเร็วนัก จักษุในโลกอันตรธานไปเร็วนัก’ ดูก่อนอานนท์ผู้มีอายุ มีอยู่ เทวดาบนภาคพื้นดินที่มีปฐวีสัญญา สยายผมร้องไห้ ประคองแขนร้องไห้ ล้มลงดุจถูกตัดราก กลิ้งเกลือกไปมา พลางกล่าวว่า ‘พระผู้มีพระภาคปรินิพพานเร็วนัก พระสุคตปรินิพพานเร็วนัก จักษุในโลกอันตรธานไปเร็วนัก’ ส่วนเทวดาเหล่าใดผู้ปราศจากราคะแล้ว เทวดาเหล่านั้นมีสติสัมปชัญญะ อดกลั้นอยู่ ด้วยดำริว่า ‘สังขารทั้งหลายไม่เที่ยง จะพึงได้ข้อนั้นในสังขารนี้แต่ที่ไหน’ ครั้งนั้นแล ท่านพระอนุรุทธะและท่านพระอานนท์ได้ยังราตรีที่เหลืออยู่ให้ล่วงไปด้วยธรรมีกถา”

226. Atha kho āyasmā anuruddho āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘gacchāvuso ānanda, kusināraṃ pavisitvā kosinārakānaṃ mallānaṃ ārocehi – ‘parinibbuto, vāseṭṭhā, bhagavā, yassadāni kālaṃ maññathā’’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando āyasmato anuruddhassa paṭissutvā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya attadutiyo kusināraṃ pāvisi. Tena kho pana samayena kosinārakā mallā sandhāgāre sannipatitā honti teneva karaṇīyena. Atha kho āyasmā ānando yena kosinārakānaṃ mallānaṃ sandhāgāraṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā kosinārakānaṃ mallānaṃ ārocesi – ‘parinibbuto, vāseṭṭhā, bhagavā, yassadāni kālaṃ maññathā’ti. Idamāyasmato ānandassa vacanaṃ sutvā mallā ca mallaputtā ca mallasuṇisā ca mallapajāpatiyo ca aghāvino dummanā cetodukkhasamappitā appekacce kese pakiriya kandanti, bāhā paggayha kandanti, chinnapātaṃ papatanti, āvaṭṭanti, vivaṭṭanti – ‘‘atikhippaṃ bhagavā parinibbuto, atikhippaṃ sugato parinibbuto, atikhippaṃ cakkhuṃ loke antarahito’’ti.

๒๒๖. ครั้งนั้น ท่านพระอนุรุทธะได้เรียกท่านพระอานนท์มาแล้วกล่าวว่า “ไปเถิด อานนท์ผู้มีอายุ ท่านจงเข้าไปยังกรุงกุสินารา แล้วแจ้งแก่พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราว่า ‘ดูก่อนวาสิฏฐะทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคปรินิพพานแล้ว บัดนี้ ท่านทั้งหลายจงสำคัญกาลอันควรเถิด’” ท่านพระอานนท์รับคำท่านพระอนุรุทธะว่า “อย่างนั้น ขอรับ” แล้ว ในเวลาเช้า นุ่งสบงทรงบาตรจีวร มีตนเป็นที่สอง เข้าไปสู่กรุงกุสินารา ก็โดยสมัยนั้นแล พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราประชุมกันอยู่ที่สัณฐาคารด้วยกรณียกิจนั้นนั่นเอง ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์เข้าไปยังสัณฐาคารของพวกเจ้ามัลละเมืองกุสินารา แล้วได้แจ้งแก่พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราว่า ‘ดูก่อนวาสิฏฐะทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคปรินิพพานแล้ว บัดนี้ ท่านทั้งหลายจงสำคัญกาลอันควรเถิด’ พวกเจ้ามัลละ โอรสของเจ้ามัลละ สุณิสาของเจ้ามัลละ และปชาบดีของเจ้ามัลละ ได้ฟังคำนี้ของท่านพระอานนท์แล้ว มีความทุกข์โทมนัส ถูกความทุกข์ทางใจครอบงำ บางพวกก็สยายผมร้องไห้ ประคองแขนร้องไห้ ล้มลงดุจถูกตัดราก กลิ้งเกลือกไปมา พลางกล่าวว่า “พระผู้มีพระภาคปรินิพพานเร็วนัก พระสุคตปรินิพพานเร็วนัก จักษุในโลกอันตรธานไปเร็วนัก”

Buddhasarīrapūjā

พุทธสรีรบูชา

227. Atha [Pg.131] kho kosinārakā mallā purise āṇāpesuṃ – ‘‘tena hi, bhaṇe, kusinārāyaṃ gandhamālañca sabbañca tāḷāvacaraṃ sannipātethā’’ti. Atha kho kosinārakā mallā gandhamālañca sabbañca tāḷāvacaraṃ pañca ca dussayugasatāni ādāya yena upavattanaṃ mallānaṃ sālavanaṃ, yena bhagavato sarīraṃ tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavato sarīraṃ naccehi gītehi vāditehi mālehi gandhehi sakkarontā garuṃ karontā mānentā pūjentā celavitānāni karontā maṇḍalamāḷe paṭiyādentā ekadivasaṃ vītināmesuṃ.

๒๒๗. ครั้งนั้น พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราสั่งบุรุษทั้งหลายว่า “ถ้าอย่างนั้น พนาย ท่านทั้งหลายจงรวบรวมของหอมและระเบียบดอกไม้ และเครื่องประโคมทุกอย่างในกรุงกุสินารา” ครั้งนั้น พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินารา ถือเอาของหอมและระเบียบดอกไม้ และเครื่องประโคมทุกอย่าง และคู่ผ้า ๕๐๐ คู่ เข้าไปยังสาลวันอันเป็นที่แวะพักของพวกเจ้ามัลละ ที่ซึ่งพระสรีระของพระผู้มีพระภาคประดิษฐานอยู่ เข้าไปแล้ว ได้สักการะ เคารพ นับถือ บูชา พระสรีระของพระผู้มีพระภาค ด้วยการฟ้อนรำ ขับร้อง ประโคม ดอกไม้ และของหอม ทำเพดานผ้า จัดทำมณฑลมาล ได้ยังวันหนึ่งให้ล่วงไป

Atha kho kosinārakānaṃ mallānaṃ etadahosi – ‘‘ativikālo kho ajja bhagavato sarīraṃ jhāpetuṃ, sve dāni mayaṃ bhagavato sarīraṃ jhāpessāmā’’ti. Atha kho kosinārakā mallā bhagavato sarīraṃ naccehi gītehi vāditehi mālehi gandhehi sakkarontā garuṃ karontā mānentā pūjentā celavitānāni karontā maṇḍalamāḷe paṭiyādentā dutiyampi divasaṃ vītināmesuṃ, tatiyampi divasaṃ vītināmesuṃ, catutthampi divasaṃ vītināmesuṃ, pañcamampi divasaṃ vītināmesuṃ, chaṭṭhampi divasaṃ vītināmesuṃ.

ครั้งนั้น พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราได้มีความคิดดังนี้ว่า “วันนี้ยังเป็นเวลาเย็นเกินไปที่จะถวายพระเพลิงพระสรีระของพระผู้มีพระภาค พรุ่งนี้ พวกเราจักถวายพระเพลิงพระสรีระของพระผู้มีพระภาค” ครั้งนั้น พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินารา ได้สักการะ เคารพ นับถือ บูชา พระสรีระของพระผู้มีพระภาค ด้วยการฟ้อนรำ ขับร้อง ประโคม ดอกไม้ และของหอม ทำเพดานผ้า จัดทำมณฑลมาล ได้ยังวันที่สองให้ล่วงไปอีก ได้ยังวันที่สามให้ล่วงไปอีก ได้ยังวันที่สี่ให้ล่วงไปอีก ได้ยังวันที่ห้าให้ล่วงไปอีก ได้ยังวันที่หกให้ล่วงไปอีก

Atha kho sattamaṃ divasaṃ kosinārakānaṃ mallānaṃ etadahosi – ‘‘mayaṃ bhagavato sarīraṃ naccehi gītehi vāditehi mālehi gandhehi sakkarontā garuṃ karontā mānentā pūjentā dakkhiṇena dakkhiṇaṃ nagarassa haritvā bāhirena bāhiraṃ dakkhiṇato nagarassa bhagavato sarīraṃ jhāpessāmā’’ti.

ครั้งนั้น ในวันที่เจ็ด พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราได้มีความคิดดังนี้ว่า “พวกเรา สักการะ เคารพ นับถือ บูชา พระสรีระของพระผู้มีพระภาค ด้วยการฟ้อนรำ ขับร้อง ประโคม ดอกไม้ และของหอม แล้วอัญเชิญไปทางทิศใต้โดยทางทิศใต้ของเมือง ไปภายนอกโดยทางภายนอก แล้วจักถวายพระเพลิงพระสรีระของพระผู้มีพระภาคทางทิศใต้ของเมือง”

228. Tena kho pana samayena aṭṭha mallapāmokkhā sīsaṃnhātā ahatāni vatthāni nivatthā ‘‘mayaṃ bhagavato sarīraṃ uccāressāmā’’ti na sakkonti uccāretuṃ. Atha kho kosinārakā mallā āyasmantaṃ anuruddhaṃ etadavocuṃ – ‘‘ko nu kho, bhante anuruddha, hetu ko paccayo, yenime aṭṭha mallapāmokkhā sīsaṃnhātā ahatāni vatthāni nivatthā ‘mayaṃ bhagavato sarīraṃ uccāressāmā’ti na sakkonti uccāretu’’nti? ‘‘Aññathā kho, vāseṭṭhā, tumhākaṃ adhippāyo, aññathā devatānaṃ adhippāyo’’ti. ‘‘Kathaṃ pana, bhante, devatānaṃ adhippāyo’’ti? ‘‘Tumhākaṃ kho, vāseṭṭhā, adhippāyo – ‘mayaṃ bhagavato sarīraṃ naccehi gītehi vāditehi mālehi gandhehi [Pg.132] sakkarontā garuṃ karontā mānentā pūjentā dakkhiṇena dakkhiṇaṃ nagarassa haritvā bāhirena bāhiraṃ dakkhiṇato nagarassa bhagavato sarīraṃ jhāpessāmā’ti; devatānaṃ kho, vāseṭṭhā, adhippāyo – ‘mayaṃ bhagavato sarīraṃ dibbehi naccehi gītehi vāditehi gandhehi sakkarontā garuṃ karontā mānentā pūjentā uttarena uttaraṃ nagarassa haritvā uttarena dvārena nagaraṃ pavesetvā majjhena majjhaṃ nagarassa haritvā puratthimena dvārena nikkhamitvā puratthimato nagarassa makuṭabandhanaṃ nāma mallānaṃ cetiyaṃ ettha bhagavato sarīraṃ jhāpessāmā’ti. ‘‘Yathā, bhante, devatānaṃ adhippāyo, tathā hotū’’ti.

๒๒๘. สมัยนั้น มัลลปาโมกข์ ๘ ท่าน สรงพระเศียรแล้ว นุ่งห่มผ้าใหม่ ตั้งใจว่า ‘พวกเราจักอัญเชิญพระสรีระของพระผู้มีพระภาค’ แต่ไม่สามารถจะอัญเชิญขึ้นได้ ลำดับนั้น พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่ท่านพระอนุรุทธะว่า ‘ข้าแต่ท่านอนุรุทธะผู้เจริญ อะไรเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ที่มัลลปาโมกข์ ๘ ท่านนี้ สรงพระเศียรแล้ว นุ่งห่มผ้าใหม่ ตั้งใจว่า ‘พวกเราจักอัญเชิญพระสรีระของพระผู้มีพระภาค’ แต่ไม่สามารถจะอัญเชิญขึ้นได้’ ท่านพระอนุรุทธะตอบว่า ‘ดูก่อนวาสิฏฐะทั้งหลาย ความประสงค์ของพวกท่านอย่างหนึ่ง ความประสงค์ของพวกเทวดาอีกอย่างหนึ่ง’ พวกเจ้ามัลละทูลถามว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็ความประสงค์ของพวกเทวดาเป็นอย่างไร’ ท่านพระอนุรุทธะตอบว่า ‘ดูก่อนวาสิฏฐะทั้งหลาย ความประสงค์ของพวกท่านมีอย่างนี้ว่า ‘พวกเราจักสักการะ เคารพ นับถือ บูชาพระสรีระของพระผู้มีพระภาค ด้วยการฟ้อนรำ ขับร้อง ประโคมดนตรี และระเบียบดอกไม้ของหอม แล้วอัญเชิญไปทางทิศใต้ของพระนคร โดยทางทิศใต้ แล้วถวายพระเพลิงพระสรีระของพระผู้มีพระภาค ภายนอกพระนครด้านทิศใต้’ ส่วนความประสงค์ของพวกเทวดามีอย่างนี้ว่า ‘พวกเราจักสักการะ เคารพ นับถือ บูชาพระสรีระของพระผู้มีพระภาค ด้วยการฟ้อนรำ ขับร้อง ประโคมดนตรี ระเบียบดอกไม้และของหอมอันเป็นทิพย์ แล้วอัญเชิญไปทางทิศเหนือของพระนคร โดยทางทิศเหนือ เข้าสู่พระนครทางประตูทิศเหนือ อัญเชิญผ่านไปกลางพระนคร ออกทางประตูทิศตะวันออก แล้วถวายพระเพลิงพระสรีระของพระผู้มีพระภาค ที่มกุฏพันธนเจดีย์ของพวกเจ้ามัลละ ทางทิศตะวันออกของพระนคร’ พวกเจ้ามัลละจึงกล่าวว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอให้เป็นไปตามความประสงค์ของพวกเทวดาเถิด’

229. Tena kho pana samayena kusinārā yāva sandhisamalasaṃkaṭīrā jaṇṇumattena odhinā mandāravapupphehi santhatā hoti. Atha kho devatā ca kosinārakā ca mallā bhagavato sarīraṃ dibbehi ca mānusakehi ca naccehi gītehi vāditehi mālehi gandhehi sakkarontā garuṃ karontā mānentā pūjentā uttarena uttaraṃ nagarassa haritvā uttarena dvārena nagaraṃ pavesetvā majjhena majjhaṃ nagarassa haritvā puratthimena dvārena nikkhamitvā puratthimato nagarassa makuṭabandhanaṃ nāma mallānaṃ cetiyaṃ ettha ca bhagavato sarīraṃ nikkhipiṃsu.

๒๒๙. สมัยนั้น เมืองกุสินารา ดาษดื่นไปด้วยดอกมณฑารพสูงประมาณเพียงเข่า ตลอดไปจนถึงกองขยะและของโสโครก ลำดับนั้น พวกเทวดาและพวกเจ้ามัลละเมืองกุสินารา สักการะ เคารพ นับถือ บูชาพระสรีระของพระผู้มีพระภาค ด้วยการฟ้อนรำ ขับร้อง ประโคมดนตรี ระเบียบดอกไม้และของหอมทั้งที่เป็นของทิพย์และของมนุษย์ แล้วอัญเชิญไปทางทิศเหนือของพระนคร โดยทางทิศเหนือ เข้าสู่พระนครทางประตูทิศเหนือ อัญเชิญผ่านไปกลางพระนคร ออกทางประตูทิศตะวันออก แล้วไปประดิษฐานพระสรีระของพระผู้มีพระภาคไว้ ณ มกุฏพันธนเจดีย์ของพวกเจ้ามัลละ ทางทิศตะวันออกของพระนคร

230. Atha kho kosinārakā mallā āyasmantaṃ ānandaṃ etadavocuṃ – ‘‘kathaṃ mayaṃ, bhante ānanda, tathāgatassa sarīre paṭipajjāmā’’ti? ‘‘Yathā kho, vāseṭṭhā, rañño cakkavattissa sarīre paṭipajjanti, evaṃ tathāgatassa sarīre paṭipajjitabba’’nti. ‘‘Kathaṃ pana, bhante ānanda, rañño cakkavattissa sarīre paṭipajjantī’’ti? ‘‘Rañño, vāseṭṭhā, cakkavattissa sarīraṃ ahatena vatthena veṭhenti, ahatena vatthena veṭhetvā vihatena kappāsena veṭhenti, vihatena kappāsena veṭhetvā ahatena vatthena veṭhenti. Etena upāyena pañcahi yugasatehi rañño cakkavattissa sarīraṃ veṭhetvā āyasāya teladoṇiyā pakkhipitvā aññissā āyasāya doṇiyā paṭikujjitvā sabbagandhānaṃ citakaṃ karitvā rañño cakkavattissa sarīraṃ jhāpenti. Cātumahāpathe rañño cakkavattissa thūpaṃ karonti[Pg.133]. Evaṃ kho, vāseṭṭhā, rañño cakkavattissa sarīre paṭipajjanti. Yathā kho, vāseṭṭhā, rañño cakkavattissa sarīre paṭipajjanti, evaṃ tathāgatassa sarīre paṭipajjitabbaṃ. Cātumahāpathe tathāgatassa thūpo kātabbo. Tattha ye mālaṃ vā gandhaṃ vā cuṇṇakaṃ vā āropessanti vā abhivādessanti vā cittaṃ vā pasādessanti, tesaṃ taṃ bhavissati dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti. Atha kho kosinārakā mallā purise āṇāpesuṃ – ‘‘tena hi, bhaṇe, mallānaṃ vihataṃ kappāsaṃ sannipātethā’’ti.

๒๓๐. ลำดับนั้น พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราได้ทูลถามท่านพระอานนท์ว่า ‘ข้าแต่ท่านอานนท์ผู้เจริญ พวกข้าพเจ้าจะพึงปฏิบัติต่อพระสรีระของพระตถาคตอย่างไร’ ท่านพระอานนท์ตอบว่า ‘ดูก่อนวาสิฏฐะทั้งหลาย ชนทั้งหลายปฏิบัติต่อพระบรมศพของพระเจ้าจักรพรรดิฉันใด ก็พึงปฏิบัติต่อพระสรีระของพระตถาคตฉันนั้น’ พวกเจ้ามัลละทูลถามว่า ‘ข้าแต่ท่านอานนท์ผู้เจริญ ก็ชนทั้งหลายปฏิบัติต่อพระบรมศพของพระเจ้าจักรพรรดิอย่างไร’ ท่านพระอานนท์ตอบว่า ‘ดูก่อนวาสิฏฐะทั้งหลาย ชนทั้งหลายห่อพระบรมศพของพระเจ้าจักรพรรดิด้วยผ้าใหม่ แล้วซับด้วยสำลีที่สางแล้ว แล้วห่อด้วยผ้าใหม่อีก โดยอุบายนี้ ห่อพระบรมศพของพระเจ้าจักรพรรดิด้วยคู่ผ้า ๕๐๐ คู่ แล้วเชิญลงในรางเหล็กที่เต็มด้วยน้ำมัน ปิดด้วยรางเหล็กอีกอันหนึ่ง แล้วทำจิตกาธานด้วยของหอมทุกชนิด แล้วถวายพระเพลิงพระบรมศพของพระเจ้าจักรพรรดิ สร้างสถูปของพระเจ้าจักรพรรดิไว้ที่ทางใหญ่ ๔ แพร่ง ดูก่อนวาสิฏฐะทั้งหลาย ชนทั้งหลายปฏิบัติต่อพระบรมศพของพระเจ้าจักรพรรดิอย่างนี้แล ดูก่อนวาสิฏฐะทั้งหลาย ชนทั้งหลายปฏิบัติต่อพระบรมศพของพระเจ้าจักรพรรดิฉันใด ก็พึงปฏิบัติต่อพระสรีระของพระตถาคตฉันนั้น พึงสร้างสถูปของพระตถาคตไว้ที่ทางใหญ่ ๔ แพร่ง ในสถูปนั้น ชนเหล่าใดจักถวายระเบียบดอกไม้ ของหอม หรือจุณ หรือจักอภิวาท หรือจักทำจิตให้เลื่อมใส การกระทำนั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่ชนเหล่านั้นตลอดกาลนาน’ ลำดับนั้น พวกเจ้ามัลละจึงสั่งบุรุษทั้งหลายว่า ‘ถ้าเช่นนั้น พนาย พวกท่านจงรวบรวมสำลีที่สางแล้วของพวกเจ้ามัลละมา’

Atha kho kosinārakā mallā bhagavato sarīraṃ ahatena vatthena veṭhetvā vihatena kappāsena veṭhesuṃ, vihatena kappāsena veṭhetvā ahatena vatthena veṭhesuṃ. Etena upāyena pañcahi yugasatehi bhagavato sarīraṃ veṭhetvā āyasāya teladoṇiyā pakkhipitvā aññissā āyasāya doṇiyā paṭikujjitvā sabbagandhānaṃ citakaṃ karitvā bhagavato sarīraṃ citakaṃ āropesuṃ.

ลำดับนั้น พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราห่อพระสรีระของพระผู้มีพระภาคด้วยผ้าใหม่ แล้วซับด้วยสำลีที่สางแล้ว แล้วห่อด้วยผ้าใหม่ โดยอุบายนี้ ห่อพระสรีระของพระผู้มีพระภาคด้วยคู่ผ้า ๕๐๐ คู่ แล้วเชิญลงในรางเหล็กที่เต็มด้วยน้ำมัน ปิดด้วยรางเหล็กอีกอันหนึ่ง แล้วทำจิตกาธานด้วยของหอมทุกชนิด แล้วอัญเชิญพระสรีระของพระผู้มีพระภาคขึ้นสู่จิตกาธาน

Mahākassapattheravatthu

เรื่องพระมหากัสสปเถระ

231. Tena kho pana samayena āyasmā mahākassapo pāvāya kusināraṃ addhānamaggappaṭippanno hoti mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi. Atha kho āyasmā mahākassapo maggā okkamma aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīdi. Tena kho pana samayena aññataro ājīvako kusinārāya mandāravapupphaṃ gahetvā pāvaṃ addhānamaggappaṭippanno hoti. Addasā kho āyasmā mahākassapo taṃ ājīvakaṃ dūratova āgacchantaṃ, disvā taṃ ājīvakaṃ etadavoca – ‘‘apāvuso, amhākaṃ satthāraṃ jānāsī’’ti? ‘‘Āmāvuso, jānāmi, ajja sattāhaparinibbuto samaṇo gotamo. Tato me idaṃ mandāravapupphaṃ gahita’’nti. Tattha ye te bhikkhū avītarāgā appekacce bāhā paggayha kandanti, chinnapātaṃ papatanti, āvaṭṭanti, vivaṭṭanti – ‘‘atikhippaṃ bhagavā parinibbuto, atikhippaṃ sugato parinibbuto, atikhippaṃ cakkhuṃ loke antarahito’’ti. Ye pana te bhikkhū vītarāgā, te satā sampajānā adhivāsenti – ‘‘aniccā saṅkhārā, taṃ kutettha labbhā’’ti.

๒๓๑. สมัยนั้นแล ท่านพระมหากัสสปะพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป เดินทางไกลจากเมืองปาวาไปยังเมืองกุสินารา. ครั้งนั้น ท่านพระมหากัสสปะแวะออกจากทางแล้วนั่งพักอยู่ที่โคนต้นไม้แห่งหนึ่ง. สมัยนั้น อาชีวกคนหนึ่งถือดอกมณฑารพจากเมืองกุสินารา เดินทางไกลไปยังเมืองปาวา. ท่านพระมหากัสสปะได้เห็นอาชีวกนั้นกำลังเดินมาแต่ไกล ครั้นเห็นแล้วจึงได้ถามอาชีวกนั้นว่า “อาวุโส ท่านรู้จักพระศาสดาของเราบ้างไหม”. อาชีวกตอบว่า “รู้จักครับอาวุโส วันนี้เป็นวันที่ ๗ ที่พระสมณโคดมปรินิพพานแล้ว ดอกมณฑารพนี้ข้าพเจ้าได้มาจากที่นั้น”. บรรดาภิกษุเหล่านั้น ภิกษุเหล่าใดยังไม่ปราศจากราคะ ภิกษุบางพวกในจำนวนนั้นก็ประคองแขนทั้งสองคร่ำครวญอยู่ ล้มลงเหมือนถูกตัดราน กลิ้งเกลือกไปมาว่า “พระผู้มีพระภาคปรินิพพานเร็วนัก พระสุคตปรินิพพานเร็วนัก พระองค์ผู้มีจักษุในโลกอันตรธานไปเร็วนัก”. ส่วนภิกษุเหล่าใดปราศจากราคะแล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีสติสัมปชัญญะ อดกลั้นอยู่ด้วยมนสิการว่า “สังขารทั้งหลายไม่เที่ยง จะพึงได้ความเที่ยงในสังขารนี้แต่ที่ไหนเล่า”.

232. Tena kho pana samayena subhaddo nāma vuddhapabbajito tassaṃ parisāyaṃ nisinno hoti. Atha kho subhaddo vuddhapabbajito te [Pg.134] bhikkhū etadavoca – ‘‘alaṃ, āvuso, mā socittha, mā paridevittha, sumuttā mayaṃ tena mahāsamaṇena. Upaddutā ca homa – ‘idaṃ vo kappati, idaṃ vo na kappatī’ti. Idāni pana mayaṃ yaṃ icchissāma, taṃ karissāma, yaṃ na icchissāma, na taṃ karissāmā’’ti. Atha kho āyasmā mahākassapo bhikkhū āmantesi – ‘‘alaṃ, āvuso, mā socittha, mā paridevittha. Nanu etaṃ, āvuso, bhagavatā paṭikacceva akkhātaṃ – ‘sabbeheva piyehi manāpehi nānābhāvo vinābhāvo aññathābhāvo’. Taṃ kutettha, āvuso, labbhā. ‘Yaṃ taṃ jātaṃ bhūtaṃ saṅkhataṃ palokadhammaṃ, taṃ tathāgatassāpi sarīraṃ mā palujjī’ti, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti.

๒๓๒. สมัยนั้นแล วุฑฒบรรพชิตชื่อสุภัททะนั่งอยู่ในบริษัทนั้น. ครั้งนั้น วุฑฒบรรพชิตสุภัททะได้กล่าวกับภิกษุเหล่านั้นว่า “พอเถิด อาวุโสทั้งหลาย อย่าเศร้าโศกเลย อย่าคร่ำครวญเลย พวกเราพ้นดีแล้วจากพระมหาสมณะนั้น พวกเราถูกเบียดเบียนอยู่ว่า ‘สิ่งนี้ควรแก่พวกท่าน สิ่งนี้ไม่ควรแก่พวกท่าน’ แต่บัดนี้ พวกเราปรารถนาสิ่งใด ก็จักทำสิ่งนั้น ไม่ปรารถนาสิ่งใด ก็จักไม่ทำสิ่งนั้น”. ครั้งนั้น ท่านพระมหากัสสปะได้เตือนภิกษุทั้งหลายว่า “พอเถิด อาวุโสทั้งหลาย อย่าเศร้าโศกเลย อย่าคร่ำครวญเลย พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเรื่องนี้ไว้ก่อนแล้วมิใช่หรือว่า ‘ความแปรปรวน ความพลัดพราก ความเป็นอย่างอื่นจากของรักของชอบใจทั้งปวงย่อมมี’ ข้อนั้นจะพึงได้ในสังขารนี้แต่ที่ไหนเล่า อาวุโสทั้งหลาย สิ่งใดเกิดแล้ว มีแล้ว ถูกปัจจัยปรุงแต่งแล้ว มีความแตกสลายเป็นธรรมดา การปรารถนาว่า ‘แม้สรีระของพระตถาคตนั้น ขออย่าได้แตกสลายไปเลย’ ดังนี้ นั่นไม่ใช่ฐานะที่จะเป็นไปได้”.

233. Tena kho pana samayena cattāro mallapāmokkhā sīsaṃnhātā ahatāni vatthāni nivatthā – ‘‘mayaṃ bhagavato citakaṃ āḷimpessāmā’’ti na sakkonti āḷimpetuṃ. Atha kho kosinārakā mallā āyasmantaṃ anuruddhaṃ etadavocuṃ – ‘‘ko nu kho, bhante anuruddha, hetu ko paccayo, yenime cattāro mallapāmokkhā sīsaṃnhātā ahatāni vatthāni nivatthā – ‘mayaṃ bhagavato citakaṃ āḷimpessāmā’ti na sakkonti āḷimpetu’’nti? ‘‘Aññathā kho, vāseṭṭhā, devatānaṃ adhippāyo’’ti. ‘‘Kathaṃ pana, bhante, devatānaṃ adhippāyo’’ti? ‘‘Devatānaṃ kho, vāseṭṭhā, adhippāyo – ‘ayaṃ āyasmā mahākassapo pāvāya kusināraṃ addhānamaggappaṭippanno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi. Na tāva bhagavato citako pajjalissati, yāvāyasmā mahākassapo bhagavato pāde sirasā na vandissatī’’’ti. ‘‘Yathā, bhante, devatānaṃ adhippāyo, tathā hotū’’ti.

๒๓๓. สมัยนั้นแล มัลลปาโมกข์ ๔ ท่าน สระสรงเกล้าแล้ว นุ่งห่มผ้าใหม่ ด้วยตั้งใจว่า “พวกเราจักจุดจิตกาธานของพระผู้มีพระภาค” แต่ก็ไม่สามารถจะจุดให้ติดได้. ครั้งนั้น พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราได้ทูลถามท่านพระอนุรุทธะว่า “ข้าแต่ท่านอนุรุทธะผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัย ที่มัลลปาโมกข์ ๔ ท่านนี้ สระสรงเกล้าแล้ว นุ่งห่มผ้าใหม่ ด้วยตั้งใจว่า ‘พวกเราจักจุดจิตกาธานของพระผู้มีพระภาค’ แต่ก็ไม่สามารถจะจุดให้ติดได้”. ท่านพระอนุรุทธะตอบว่า “ดูก่อนวาสิฏฐะทั้งหลาย ความประสงค์ของพวกเทวดาเป็นอีกอย่างหนึ่ง”. พวกเจ้ามัลละทูลถามว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็ความประสงค์ของพวกเทวดาเป็นอย่างไร”. ท่านพระอนุรุทธะตอบว่า “ดูก่อนวาสิฏฐะทั้งหลาย ความประสงค์ของพวกเทวดาเป็นดังนี้ว่า ‘ท่านพระมหากัสสปะพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป เดินทางไกลจากเมืองปาวามายังเมืองกุสินารา จิตกาธานของพระผู้มีพระภาคจักยังไม่ลุกโพลงขึ้น ตราบเท่าที่ท่านพระมหากัสสปะยังมิได้ถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยศีรษะ’”. พวกเจ้ามัลละกล่าวว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอให้เป็นไปตามความประสงค์ของพวกเทวดาเถิด”.

234. Atha kho āyasmā mahākassapo yena kusinārā makuṭabandhanaṃ nāma mallānaṃ cetiyaṃ, yena bhagavato citako tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā añjaliṃ paṇāmetvā tikkhattuṃ citakaṃ padakkhiṇaṃ katvā bhagavato pāde sirasā vandi. Tānipi kho pañcabhikkhusatāni ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā añjaliṃ paṇāmetvā tikkhattuṃ citakaṃ padakkhiṇaṃ katvā bhagavato pāde sirasā vandiṃsu. Vandite ca panāyasmatā mahākassapena tehi ca pañcahi bhikkhusatehi sayameva bhagavato citako pajjali.

๒๓๔. ครั้งนั้น ท่านพระมหากัสสปะเข้าไปยังมกุฏพันธนเจดีย์ของพวกเจ้ามัลละในเมืองกุสินารา ที่ซึ่งจิตกาธานของพระผู้มีพระภาคประดิษฐานอยู่ ครั้นเข้าไปแล้ว ทำจีวรเฉวียงบ่าข้างหนึ่ง ประนมอัญชลี กระทำประทักษิณจิตกาธาน ๓ รอบ แล้วถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยศีรษะ. แม้ภิกษุ ๕๐๐ รูปเหล่านั้นก็ได้ทำจีวรเฉวียงบ่าข้างหนึ่ง ประนมอัญชลี กระทำประทักษิณจิตกาธาน ๓ รอบ แล้วถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยศีรษะ. เมื่อท่านพระมหากัสสปะและภิกษุ ๕๐๐ รูปเหล่านั้นถวายบังคมแล้ว จิตกาธานของพระผู้มีพระภาคก็ลุกโพลงขึ้นเอง.

235. Jhāyamānassa [Pg.135] kho pana bhagavato sarīrassa yaṃ ahosi chavīti vā cammanti vā maṃsanti vā nhārūti vā lasikāti vā, tassa neva chārikā paññāyittha, na masi; sarīrāneva avasissiṃsu. Seyyathāpi nāma sappissa vā telassa vā jhāyamānassa neva chārikā paññāyati, na masi; evameva bhagavato sarīrassa jhāyamānassa yaṃ ahosi chavīti vā cammanti vā maṃsanti vā nhārūti vā lasikāti vā, tassa neva chārikā paññāyittha, na masi; sarīrāneva avasissiṃsu. Tesañca pañcannaṃ dussayugasatānaṃ dveva dussāni na ḍayhiṃsu yañca sabbaabbhantarimaṃ yañca bāhiraṃ. Daḍḍhe ca kho pana bhagavato sarīre antalikkhā udakadhārā pātubhavitvā bhagavato citakaṃ nibbāpesi. Udakasālatopi abbhunnamitvā bhagavato citakaṃ nibbāpesi. Kosinārakāpi mallā sabbagandhodakena bhagavato citakaṃ nibbāpesuṃ. Atha kho kosinārakā mallā bhagavato sarīrāni sattāhaṃ sandhāgāre sattipañjaraṃ karitvā dhanupākāraṃ parikkhipāpetvā naccehi gītehi vāditehi mālehi gandhehi sakkariṃsu garuṃ kariṃsu mānesuṃ pūjesuṃ.

๒๓๕. เมื่อพระสรีระของพระผู้มีพระภาคกำลังถูกเผาอยู่ ส่วนที่เป็นหนังก็ดี เนื้อก็ดี เอ็นก็ดี ไขข้อก็ดี เถ้าและเขม่าของส่วนนั้นมิได้ปรากฏเลย คงเหลืออยู่แต่พระสรีระธาตุเท่านั้น. เปรียบเหมือนเมื่อเนยใสหรือน้ำมันกำลังถูกเผาอยู่ เถ้าและเขม่าย่อมไม่ปรากฏ ฉันใดก็ฉันนั้น เมื่อพระสรีระของพระผู้มีพระภาคกำลังถูกเผาอยู่ ส่วนที่เป็นหนังก็ดี เนื้อก็ดี เอ็นก็ดี ไขข้อก็ดี เถ้าและเขม่าของส่วนนั้นมิได้ปรากฏเลย คงเหลืออยู่แต่พระสรีระธาตุเท่านั้น. และในบรรดาคู่ผ้า ๕๐๐ คู่นั้น มีเพียง ๒ ผืนที่ไม่ถูกไฟไหม้ คือผืนที่อยู่ชั้นในสุดและผืนที่อยู่ชั้นนอกสุด. เมื่อพระสรีระของพระผู้มีพระภาคถูกเผาแล้ว ท่อน้ำก็ปรากฏขึ้นจากอากาศ ดับจิตกาธานของพระผู้มีพระภาค. น้ำพุ่งขึ้นจากต้นสาละ ดับจิตกาธานของพระผู้มีพระภาค. พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราก็ได้ดับจิตกาธานของพระผู้มีพระภาคด้วยน้ำหอมทุกชนิด. ครั้งนั้น พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราได้ทำสัตติบัญชร (รั้วหอก) ล้อมและให้สร้างธนูปาการ (กำแพงธนู) รอบสัณฐาคาร แล้วสักการะ เคารพ นับถือ บูชาพระสรีระธาตุของพระผู้มีพระภาคด้วยการฟ้อนรำ ขับร้อง ประโคมดนตรี ระเบียบดอกไม้ และของหอมตลอด ๗ วัน.

Sarīradhātuvibhājanaṃ

การแจกพระบรมสารีริกธาตุ

236. Assosi kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto – ‘‘bhagavā kira kusinārāyaṃ parinibbuto’’ti. Atha kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto kosinārakānaṃ mallānaṃ dūtaṃ pāhesi – ‘‘bhagavāpi khattiyo ahampi khattiyo, ahampi arahāmi bhagavato sarīrānaṃ bhāgaṃ, ahampi bhagavato sarīrānaṃ thūpañca mahañca karissāmī’’ti.

๒๓๖. พระเจ้าอชาตศัตรูเวเทหิบุตร จอมกษัตริย์แคว้นมคธ ได้ทรงสดับข่าวว่า “ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าปรินิพพานในกรุงกุสินาราแล้ว” ครั้งนั้น พระเจ้าอชาตศัตรูเวเทหิบุตร จอมกษัตริย์แคว้นมคธ จึงส่งทูตไปแจ้งแก่พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าก็เป็นกษัตริย์ แม้เราก็เป็นกษัตริย์ เราจึงควรได้รับส่วนแบ่งพระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้าบ้าง แม้เราก็จักสร้างสถูปและจัดงานมหกรรมบูชาพระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้า”

Assosuṃ kho vesālikā licchavī – ‘‘bhagavā kira kusinārāyaṃ parinibbuto’’ti. Atha kho vesālikā licchavī kosinārakānaṃ mallānaṃ dūtaṃ pāhesuṃ – ‘‘bhagavāpi khattiyo mayampi khattiyā, mayampi arahāma bhagavato sarīrānaṃ bhāgaṃ, mayampi bhagavato sarīrānaṃ thūpañca mahañca karissāmā’’ti.

พวกเจ้าลิจฉวีเมืองเวสาลี ได้ทรงสดับข่าวว่า “ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าปรินิพพานในกรุงกุสินาราแล้ว” ครั้งนั้น พวกเจ้าลิจฉวีเมืองเวสาลี จึงส่งทูตไปแจ้งแก่พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าก็เป็นกษัตริย์ แม้พวกเราก็เป็นกษัตริย์ พวกเราจึงควรได้รับส่วนแบ่งพระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้าบ้าง แม้พวกเราก็จักสร้างสถูปและจัดงานมหกรรมบูชาพระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้า”

Assosuṃ kho kapilavatthuvāsī sakyā – ‘‘bhagavā kira kusinārāyaṃ parinibbuto’’ti. Atha kho kapilavatthuvāsī sakyā kosinārakānaṃ mallānaṃ [Pg.136] dūtaṃ pāhesuṃ – ‘‘bhagavā amhākaṃ ñātiseṭṭho, mayampi arahāma bhagavato sarīrānaṃ bhāgaṃ, mayampi bhagavato sarīrānaṃ thūpañca mahañca karissāmā’’ti.

พวกเจ้าศากยะเมืองกบิลพัสดุ์ ได้ทรงสดับข่าวว่า “ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าปรินิพพานในกรุงกุสินาราแล้ว” ครั้งนั้น พวกเจ้าศากยะเมืองกบิลพัสดุ์ จึงส่งทูตไปแจ้งแก่พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นพระประยูรญาติผู้ประเสริฐที่สุดของพวกเรา พวกเราจึงควรได้รับส่วนแบ่งพระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้าบ้าง แม้พวกเราก็จักสร้างสถูปและจัดงานมหกรรมบูชาพระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้า”

Assosuṃ kho allakappakā bulayo – ‘‘bhagavā kira kusinārāyaṃ parinibbuto’’ti. Atha kho allakappakā bulayo kosinārakānaṃ mallānaṃ dūtaṃ pāhesuṃ – ‘‘bhagavāpi khattiyo mayampi khattiyā, mayampi arahāma bhagavato sarīrānaṃ bhāgaṃ, mayampi bhagavato sarīrānaṃ thūpañca mahañca karissāmā’’ti.

พวกเจ้าพูลีเมืองอัลลกัปปะ ได้ทรงสดับข่าวว่า “ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าปรินิพพานในกรุงกุสินาราแล้ว” ครั้งนั้น พวกเจ้าพูลีเมืองอัลลกัปปะ จึงส่งทูตไปแจ้งแก่พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าก็เป็นกษัตริย์ แม้พวกเราก็เป็นกษัตริย์ พวกเราจึงควรได้รับส่วนแบ่งพระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้าบ้าง แม้พวกเราก็จักสร้างสถูปและจัดงานมหกรรมบูชาพระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้า”

Assosuṃ kho rāmagāmakā koḷiyā – ‘‘bhagavā kira kusinārāyaṃ parinibbuto’’ti. Atha kho rāmagāmakā koḷiyā kosinārakānaṃ mallānaṃ dūtaṃ pāhesuṃ – ‘‘bhagavāpi khattiyo mayampi khattiyā, mayampi arahāma bhagavato sarīrānaṃ bhāgaṃ, mayampi bhagavato sarīrānaṃ thūpañca mahañca karissāmā’’ti.

พวกเจ้าโกลิยะเมืองรามคาม ได้ทรงสดับข่าวว่า “ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าปรินิพพานในกรุงกุสินาราแล้ว” ครั้งนั้น พวกเจ้าโกลิยะเมืองรามคาม จึงส่งทูตไปแจ้งแก่พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าก็เป็นกษัตริย์ แม้พวกเราก็เป็นกษัตริย์ พวกเราจึงควรได้รับส่วนแบ่งพระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้าบ้าง แม้พวกเราก็จักสร้างสถูปและจัดงานมหกรรมบูชาพระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้า”

Assosi kho veṭṭhadīpako brāhmaṇo – ‘‘bhagavā kira kusinārāyaṃ parinibbuto’’ti. Atha kho veṭṭhadīpako brāhmaṇo kosinārakānaṃ mallānaṃ dūtaṃ pāhesi – ‘‘bhagavāpi khattiyo ahaṃ pismi brāhmaṇo, ahampi arahāmi bhagavato sarīrānaṃ bhāgaṃ, ahampi bhagavato sarīrānaṃ thūpañca mahañca karissāmī’’ti.

พราหมณ์ชาวเมืองเวฏฐทีปกะ ได้สดับข่าวว่า “ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าปรินิพพานในกรุงกุสินาราแล้ว” ครั้งนั้น พราหมณ์ชาวเมืองเวฏฐทีปกะ จึงส่งทูตไปแจ้งแก่พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าก็เป็นกษัตริย์ แม้เราก็เป็นพราหมณ์ เราจึงควรได้รับส่วนแบ่งพระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้าบ้าง แม้เราก็จักสร้างสถูปและจัดงานมหกรรมบูชาพระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้า”

Assosuṃ kho pāveyyakā mallā – ‘‘bhagavā kira kusinārāyaṃ parinibbuto’’ti. Atha kho pāveyyakā mallā kosinārakānaṃ mallānaṃ dūtaṃ pāhesuṃ – ‘‘bhagavāpi khattiyo mayampi khattiyā, mayampi arahāma bhagavato sarīrānaṃ bhāgaṃ, mayampi bhagavato sarīrānaṃ thūpañca mahañca karissāmā’’ti.

พวกเจ้ามัลละเมืองปาวา ได้ทรงสดับข่าวว่า “ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าปรินิพพานในกรุงกุสินาราแล้ว” ครั้งนั้น พวกเจ้ามัลละเมืองปาวา จึงส่งทูตไปแจ้งแก่พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าก็เป็นกษัตริย์ แม้พวกเราก็เป็นกษัตริย์ พวกเราจึงควรได้รับส่วนแบ่งพระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้าบ้าง แม้พวกเราก็จักสร้างสถูปและจัดงานมหกรรมบูชาพระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้า”

Evaṃ vutte kosinārakā mallā te saṅghe gaṇe etadavocuṃ – ‘‘bhagavā amhākaṃ gāmakkhette parinibbuto, na mayaṃ dassāma bhagavato sarīrānaṃ bhāga’’nti.

เมื่อทูตเหล่านั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราได้ตรัสตอบคณะทูตเหล่านั้นไปว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าปรินิพพานในเขตบ้านเมืองของเรา พวกเราจะไม่ยอมถวายส่วนแบ่งพระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้า”

237. Evaṃ vutte doṇo brāhmaṇo te saṅghe gaṇe etadavoca –

๒๓๗. เมื่อพวกเจ้ามัลละตรัสอย่างนี้แล้ว โทณพราหมณ์ได้กล่าวกับคณะเหล่านั้นว่า

‘‘Suṇantu [Pg.137] bhonto mama ekavācaṃ,Amhāka ;

Buddho ahu khantivādo;

Na hi sādhu yaṃ uttamapuggalassa,Sarīrabhāge siyā sampahāro.

“ขอท่านทั้งหลายโปรดฟังคำของข้าพเจ้าสักคำหนึ่ง พระพุทธเจ้าของพวกเราเป็นผู้มีปกติกล่าวสรรเสริญขันติ การที่การรบพุ่งจะพึงมีขึ้นเพราะส่วนแห่งพระสรีระของพระอุดมบุคคลนั้น ไม่ดีเลย”

Sabbeva bhonto sahitā samaggā,Sammodamānā karomaṭṭhabhāge;

Vitthārikā hontu disāsu thūpā,Bahū janā cakkhumato pasannā’’ti.

“ขอท่านทั้งหลายจงพร้อมเพรียงกัน ยินดีต่อกัน ทำส่วนแบ่งให้เป็นแปดส่วนเถิด ขอให้พระสถูปจงแพร่หลายไปในทิศทั้งหลาย ชนเป็นอันมากเลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้มีจักษุ”

238. ‘‘Tena hi, brāhmaṇa, tvaññeva bhagavato sarīrāni aṭṭhadhā samaṃ savibhattaṃ vibhajāhī’’ti. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho doṇo brāhmaṇo tesaṃ saṅghānaṃ gaṇānaṃ paṭissutvā bhagavato sarīrāni aṭṭhadhā samaṃ suvibhattaṃ vibhajitvā te saṅghe gaṇe etadavoca – ‘‘imaṃ me bhonto tumbaṃ dadantu ahampi tumbassa thūpañca mahañca karissāmī’’ti. Adaṃsu kho te doṇassa brāhmaṇassa tumbaṃ.

๒๓๘. “ถ้าเช่นนั้น ท่านพราหมณ์ ท่านนั่นแหละจงแบ่งพระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้าออกเป็นแปดส่วนเท่าๆ กันอย่างดีเถิด” โทณพราหมณ์รับคำของคณะเหล่านั้นว่า “ขอรับ ท่านผู้เจริญ” แล้วแบ่งพระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้าออกเป็นแปดส่วนเท่าๆ กันอย่างดี แล้วได้กล่าวกับคณะเหล่านั้นว่า “ขอท่านทั้งหลายโปรดให้ทะนานนี้แก่ข้าพเจ้า แม้ข้าพเจ้าก็จักสร้างสถูปและจัดงานมหกรรมบูชาทะนานบ้าง” พวกเขาจึงได้มอบทะนานให้แก่โทณพราหมณ์

Assosuṃ kho pippalivaniyā moriyā – ‘‘bhagavā kira kusinārāyaṃ parinibbuto’’ti. Atha kho pippalivaniyā moriyā kosinārakānaṃ mallānaṃ dūtaṃ pāhesuṃ – ‘‘bhagavāpi khattiyo mayampi khattiyā, mayampi arahāma bhagavato sarīrānaṃ bhāgaṃ, mayampi bhagavato sarīrānaṃ thūpañca mahañca karissāmā’’ti. ‘‘Natthi bhagavato sarīrānaṃ bhāgo, vibhattāni bhagavato sarīrāni. Ito aṅgāraṃ harathā’’ti. Te tato aṅgāraṃ hariṃsu.

พวกเจ้าโมริยะเมืองปิปผลิวัน ได้ทรงสดับข่าวว่า “ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าปรินิพพานในกรุงกุสินาราแล้ว” ครั้งนั้น พวกเจ้าโมริยะเมืองปิปผลิวัน จึงส่งทูตไปแจ้งแก่พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าก็เป็นกษัตริย์ แม้พวกเราก็เป็นกษัตริย์ พวกเราจึงควรได้รับส่วนแบ่งพระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้าบ้าง แม้พวกเราก็จักสร้างสถูปและจัดงานมหกรรมบูชาพระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้า” (พวกเจ้ามัลละตอบว่า) “ส่วนแบ่งพระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้าไม่มีแล้ว พระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้าถูกแบ่งไปหมดแล้ว ท่านทั้งหลายจงนำพระอังคารไปจากที่นี้เถิด” พวกเขาจึงนำพระอังคารไปจากที่นั้น

Dhātuthūpapūjā

การบูชาพระธาตุสถูป

239. Atha kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto rājagahe bhagavato sarīrānaṃ thūpañca mahañca akāsi. Vesālikāpi licchavī vesāliyaṃ bhagavato sarīrānaṃ thūpañca mahañca akaṃsu. Kapilavatthuvāsīpi sakyā kapilavatthusmiṃ bhagavato sarīrānaṃ thūpañca mahañca akaṃsu. Allakappakāpi bulayo allakappe bhagavato sarīrānaṃ thūpañca mahañca akaṃsu. Rāmagāmakāpi koḷiyā rāmagāme bhagavato sarīrānaṃ thūpañca mahañca akaṃsu. Veṭṭhadīpakopi brāhmaṇo veṭṭhadīpe bhagavato [Pg.138] sarīrānaṃ thūpañca mahañca akāsi. Pāveyyakāpi mallā pāvāyaṃ bhagavato sarīrānaṃ thūpañca mahañca akaṃsu. Kosinārakāpi mallā kusinārāyaṃ bhagavato sarīrānaṃ thūpañca mahañca akaṃsu. Doṇopi brāhmaṇo tumbassa thūpañca mahañca akāsi. Pippalivaniyāpi moriyā pippalivane aṅgārānaṃ thūpañca mahañca akaṃsu. Iti aṭṭha sarīrathūpā navamo tumbathūpo dasamo aṅgārathūpo. Evametaṃ bhūtapubbanti.

๒๓๙. ครั้งนั้น พระเจ้าอชาตศัตรูเวเทหิบุตรแห่งแคว้นมคธ ได้ทรงสร้างสถูปและการบูชาพระสรีระของพระผู้มีพระภาค ณ กรุงราชคฤห์ แม้เจ้าลิจฉวีทั้งหลายชาวเมืองเวสาลี ก็ได้สร้างสถูปและการบูชาพระสรีระของพระผู้มีพระภาค ณ กรุงเวสาลี แม้ศากยะทั้งหลายชาวเมืองกบิลพัสดุ์ ก็ได้สร้างสถูปและการบูชาพระสรีระของพระผู้มีพระภาค ณ กรุงกบิลพัสดุ์ แม้พูลิยะทั้งหลายชาวเมืองอัลลกัปปะ ก็ได้สร้างสถูปและการบูชาพระสรีระของพระผู้มีพระภาค ณ เมืองอัลลกัปปะ แม้โกลิยะทั้งหลายชาวเมืองรามคาม ก็ได้สร้างสถูปและการบูชาพระสรีระของพระผู้มีพระภาค ณ เมืองรามคาม แม้พราหมณ์ชาวเมืองเวฏฐทีปกะ ก็ได้สร้างสถูปและการบูชาพระสรีระของพระผู้มีพระภาค ณ เมืองเวฏฐทีปกะ แม้เจ้ามัลละทั้งหลายชาวเมืองปาวา ก็ได้สร้างสถูปและการบูชาพระสรีระของพระผู้มีพระภาค ณ เมืองปาวา แม้เจ้ามัลละทั้งหลายชาวเมืองกุสินารา ก็ได้สร้างสถูปและการบูชาพระสรีระของพระผู้มีพระภาค ณ กรุงกุสินารา แม้โทณพราหมณ์ก็ได้สร้างสถูปและการบูชาตุมพะ (ทะนานตวงพระธาตุ) แม้เจ้าโมริยะทั้งหลายชาวเมืองปิปผลิวัน ก็ได้สร้างสถูปและการบูชาพระอังคาร (เถ้าถ่าน) ณ เมืองปิปผลิวัน ด้วยประการฉะนี้ สรีริกสถูปมี ๘ แห่ง ตุมพสถูปเป็นแห่งที่ ๙ และอังคารสถูปเป็นแห่งที่ ๑๐ เรื่องนี้ได้เคยมีมาแล้วอย่างนี้แล

240. Aṭṭhadoṇaṃ cakkhumato sarīraṃ, sattadoṇaṃ jambudīpe mahenti.

๒๔๐. พระสรีระของผู้มีพระจักษุมี ๘ โทณะ, ชาวชมพูทวีปบูชาพระสรีระ ๗ โทณะในชมพูทวีป

Ekañca doṇaṃ purisavaruttamassa, rāmagāme nāgarājā maheti.

ส่วนพระสรีระ ๑ โทณะของพระองค์ผู้เป็นบุรุษสูงสุดอันประเสริฐ นาคราชบูชาอยู่ ณ เมืองรามคาม

Ekāhi dāṭhā tidivehi pūjitā, ekā pana gandhārapure mahīyati;

Kāliṅgarañño vijite punekaṃ, ekaṃ pana nāgarājā maheti.

พระทาฐธาตุ (พระเขี้ยวแก้ว) องค์หนึ่ง ทวยเทพชาวสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ได้บูชาไว้, อีกองค์หนึ่งบูชากันอยู่ในคันธารปุระ, อีกองค์หนึ่งบูชากันอยู่ในแว่นแคว้นของพระเจ้ากาลิงคะ, ส่วนอีกองค์หนึ่ง นาคราชบูชาอยู่

Tasseva tejena ayaṃ vasundharā,Āyāgaseṭṭhehi mahī alaṅkatā;

Evaṃ imaṃ cakkhumato sarīraṃ,Susakkataṃ sakkatasakkatehi.

แผ่นดินนี้อันการบูชาอันประเสริฐทั้งหลายประดับประดาแล้วด้วยเดชแห่งพระสรีระของพระองค์นั้นนั่นเทียว, พระสรีระของผู้มีพระจักษุนี้ อันท่านผู้ที่ควรสักการะได้สักการะดีแล้ว ด้วยประการฉะนี้

Devindanāgindanarindapūjito,Manussindaseṭṭhehi tatheva pūjito;

Taṃ vandatha pañjalikā labhitvā,Buddho have kappasatehi dullabhoti.

พระสรีระที่เทวราช นาคราช และนรราชทรงบูชาแล้ว, และที่มนุสสราชผู้ประเสริฐทั้งหลายทรงบูชาแล้วเช่นกัน, ท่านทั้งหลายครั้นได้พระสรีระนั้นแล้ว จงประนมอัญชลีไหว้เถิด, เพราะว่าพระพุทธเจ้าเป็นผู้ที่หาได้ยากโดยแท้แม้โดยร้อยกัป

Cattālīsa samā dantā, kesā lomā ca sabbaso;

Devā hariṃsu ekekaṃ, cakkavāḷaparamparāti.

พระทนต์ ๔๐ ซี่ที่เสมอกัน พระเกศาและพระโลมาทั้งหมด (เป็นพระธาตุ), เทวดาทั้งหลายได้นำไปองค์ละองค์โดยลำดับจักรวาล

Mahāparinibbānasuttaṃ niṭṭhitaṃ tatiyaṃ.

มหาปรินิพพานสูตรที่ ๓ จบ

4. Mahāsudassanasuttaṃ

๔. มหาสุทัสสนสูตร

241. Evaṃ [Pg.139] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā kusinārāyaṃ viharati upavattane mallānaṃ sālavane antarena yamakasālānaṃ parinibbānasamaye. Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘mā, bhante, bhagavā imasmiṃ khuddakanagarake ujjaṅgalanagarake sākhānagarake parinibbāyi. Santi, bhante, aññāni mahānagarāni. Seyyathidaṃ – campā, rājagahaṃ, sāvatthi, sāketaṃ, kosambī, bārāṇasī; ettha bhagavā parinibbāyatu. Ettha bahū khattiyamahāsālā brāhmaṇamahāsālā gahapatimahāsālā tathāgate abhippasannā, te tathāgatassa sarīrapūjaṃ karissantī’’ti.

๒๔๑. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่สาลวันอันเป็นทางเข้าเมืองของเจ้ามัลละ ใกล้กรุงกุสินารา ในระหว่างต้นสาละคู่ ในเวลาใกล้จะปรินิพพาน ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง ครั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ท่านพระอานนท์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคอย่าได้ปรินิพพานในเมืองเล็ก เมืองดอน เมืองกิ่งนี้เลย ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ยังมีเมืองใหญ่อื่นๆ อยู่ คือ เมืองจัมปา เมืองราชคฤห์ เมืองสาวัตถี เมืองสาเกต เมืองโกสัมพี เมืองพาราณสี ขอพระผู้มีพระภาคจงปรินิพพานในเมืองเหล่านั้นเถิด ในเมืองเหล่านั้นมีกษัตริย์มหาศาล พราหมณมหาศาล และคหบดีมหาศาลจำนวนมาก ผู้เลื่อมใสในพระตถาคต พวกเขาจักทำการบูชาพระสรีระของพระตถาคต’

242. ‘‘Mā hevaṃ, ānanda, avaca; mā hevaṃ, ānanda, avaca – khuddakanagarakaṃ ujjaṅgalanagarakaṃ sākhānagaraka’’nti.

๒๔๒. อานนท์ เธออย่ากล่าวอย่างนั้นเลย อานนท์ เธออย่ากล่าวอย่างนั้นเลยว่า เมืองเล็ก เมืองดอน เมืองกิ่ง

Kusāvatīrājadhānī

ราชธานีกุสาวดี

‘‘Bhūtapubbaṃ, ānanda, rājā mahāsudassano nāma ahosi khattiyo muddhāvasitto cāturanto vijitāvī janapadatthāvariyappatto. Rañño, ānanda, mahāsudassanassa ayaṃ kusinārā kusāvatī nāma rājadhānī ahosi. Puratthimena ca pacchimena ca dvādasayojanāni āyāmena, uttarena ca dakkhiṇena ca sattayojanāni vitthārena. Kusāvatī, ānanda, rājadhānī iddhā ceva ahosi phītā ca bahujanā ca ākiṇṇamanussā ca subhikkhā ca. Seyyathāpi, ānanda, devānaṃ āḷakamandā nāma rājadhānī iddhā ceva hoti phītā ca bahujanā ca ākiṇṇayakkhā ca subhikkhā ca; evameva kho, ānanda, kusāvatī rājadhānī iddhā ceva ahosi phītā ca bahujanā ca ākiṇṇamanussā ca subhikkhā ca. Kusāvatī, ānanda, rājadhānī dasahi saddehi avivittā ahosi divā ceva rattiñca, seyyathidaṃ – hatthisaddena assasaddena rathasaddena bherisaddena mudiṅgasaddena vīṇāsaddena gītasaddena saṅkhasaddena [Pg.140] sammasaddena pāṇitāḷasaddena ‘asnātha pivatha khādathā’ti dasamena saddena.

อานนท์ เรื่องเคยมีมาแล้ว ในอดีตได้มีพระราชาพระนามว่ามหาสุทัสสนะ เป็นกษัตริย์ผู้ได้รับมูรธาภิเษกแล้ว ทรงเป็นใหญ่ในสี่ทวีป ทรงมีชัยชนะ มีชนบทอันมั่นคง อานนท์ กรุงกุสินารานี้เคยเป็นราชธานีของพระเจ้ามหาสุทัสสนะ มีชื่อว่ากุสาวดี โดยยาว ด้านทิศตะวันออกและทิศตะวันตก ๑๒ โยชน์ โดยกว้าง ด้านทิศเหนือและทิศใต้ ๗ โยชน์ อานนท์ ราชธานีกุสาวดีนั้นเป็นเมืองที่มั่งคั่ง เจริญรุ่งเรือง มีผู้คนมากมาย คับคั่งด้วยมนุษย์ และมีอาหารสมบูรณ์ อานนท์ เปรียบเหมือนราชธานีของทวยเทพชื่ออาฬกมันทา เป็นเมืองที่มั่งคั่ง เจริญรุ่งเรือง มีผู้คนมากมาย คับคั่งด้วยยักษ์ และมีอาหารสมบูรณ์ ฉันใด อานนท์ ราชธานีกุสาวดีก็เป็นเมืองที่มั่งคั่ง เจริญรุ่งเรือง มีผู้คนมากมาย คับคั่งด้วยมนุษย์ และมีอาหารสมบูรณ์ ฉันนั้นเหมือนกัน อานนท์ ราชธานีกุสาวดีไม่เคยว่างเว้นจากเสียง ๑๐ อย่าง ทั้งกลางวันและกลางคืน คือ เสียงช้าง เสียงม้า เสียงรถ เสียงกลอง เสียงตะโพน เสียงพิณ เสียงขับร้อง เสียงสังข์ เสียงกังสดาล และเสียงที่สิบคือเสียงว่า ‘เชิญกิน เชิญดื่ม เชิญเคี้ยว’

‘‘Kusāvatī, ānanda, rājadhānī sattahi pākārehi parikkhittā ahosi. Eko pākāro sovaṇṇamayo, eko rūpiyamayo, eko veḷuriyamayo, eko phalikamayo, eko lohitaṅkamayo, eko masāragallamayo, eko sabbaratanamayo. Kusāvatiyā, ānanda, rājadhāniyā catunnaṃ vaṇṇānaṃ dvārāni ahesuṃ. Ekaṃ dvāraṃ sovaṇṇamayaṃ, ekaṃ rūpiyamayaṃ, ekaṃ veḷuriyamayaṃ, ekaṃ phalikamayaṃ. Ekekasmiṃ dvāre satta satta esikā nikhātā ahesuṃ tiporisaṅgā tiporisanikhātā dvādasaporisā ubbedhena. Ekā esikā sovaṇṇamayā, ekā rūpiyamayā, ekā veḷuriyamayā, ekā phalikamayā, ekā lohitaṅkamayā, ekā masāragallamayā, ekā sabbaratanamayā. Kusāvatī, ānanda, rājadhānī sattahi tālapantīhi parikkhittā ahosi. Ekā tālapanti sovaṇṇamayā, ekā rūpiyamayā, ekā veḷuriyamayā, ekā phalikamayā, ekā lohitaṅkamayā, ekā masāragallamayā, ekā sabbaratanamayā. Sovaṇṇamayassa tālassa sovaṇṇamayo khandho ahosi, rūpiyamayāni pattāni ca phalāni ca. Rūpiyamayassa tālassa rūpiyamayo khandho ahosi, sovaṇṇamayāni pattāni ca phalāni ca. Veḷuriyamayassa tālassa veḷuriyamayo khandho ahosi, phalikamayāni pattāni ca phalāni ca. Phalikamayassa tālassa phalikamayo khandho ahosi, veḷuriyamayāni pattāni ca phalāni ca. Lohitaṅkamayassa tālassa lohitaṅkamayo khandho ahosi, masāragallamayāni pattāni ca phalāni ca. Masāragallamayassa tālassa masāragallamayo khandho ahosi, lohitaṅkamayāni pattāni ca phalāni ca. Sabbaratanamayassa tālassa sabbaratanamayo khandho ahosi, sabbaratanamayāni pattāni ca phalāni ca. Tāsaṃ kho panānanda, tālapantīnaṃ vāteritānaṃ saddo ahosi vaggu ca rajanīyo ca khamanīyo ca madanīyo ca. Seyyathāpi, ānanda, pañcaṅgikassa tūriyassa suvinītassa suppaṭitāḷitassa sukusalehi samannāhatassa saddo hoti vaggu ca [Pg.141] rajanīyo ca khamanīyo ca madanīyo ca, evameva kho, ānanda, tāsaṃ tālapantīnaṃ vāteritānaṃ saddo ahosi vaggu ca rajanīyo ca khamanīyo ca madanīyo ca. Ye kho panānanda, tena samayena kusāvatiyā rājadhāniyā dhuttā ahesuṃ soṇḍā pipāsā, te tāsaṃ tālapantīnaṃ vāteritānaṃ saddena paricāresuṃ.

“ดูก่อนอานนท์ ราชธานีกุสาวดีแวดล้อมด้วยกำแพง ๗ ชั้น คือ กำแพงทอง ๑ ชั้น กำแพงเงิน ๑ ชั้น กำแพงแก้วไพฑูรย์ ๑ ชั้น กำแพงแก้วผลึก ๑ ชั้น กำแพงแก้วประพาฬ ๑ ชั้น กำแพงแก้วมสารคัลละ ๑ ชั้น กำแพงแก้วทุกชนิด ๑ ชั้น ที่ราชธานีกุสาวดีมีประตู ๔ สี คือ ประตูทอง ๑ ประตู ประตูเงิน ๑ ประตู ประตูแก้วไพฑูรย์ ๑ ประตู ประตูแก้วผลึก ๑ ประตู ที่ประตูแต่ละแห่งมีเสาเขื่อนปักไว้ ๗ ต้นๆ มีปริมณฑล ๓ ช่วงคน ฝังลึก ๓ ช่วงคน สูงพ้นดิน ๑๒ ช่วงคน เสาเขื่อนต้นหนึ่งทำด้วยทอง ต้นหนึ่งทำด้วยเงิน ต้นหนึ่งทำด้วยแก้วไพฑูรย์ ต้นหนึ่งทำด้วยแก้วผลึก ต้นหนึ่งทำด้วยแก้วประพาฬ ต้นหนึ่งทำด้วยแก้วมสารคัลละ ต้นหนึ่งทำด้วยแก้วทุกชนิด ดูก่อนอานนท์ ราชธานีกุสาวดีแวดล้อมด้วยต้นตาล ๗ แถว คือ แถวตาลทอง ๑ แถว แถวตาลเงิน ๑ แถว แถวตาลแก้วไพฑูรย์ ๑ แถว แถวตาลแก้วผลึก ๑ แถว แถวตาลแก้วประพาฬ ๑ แถว แถวตาลแก้วมสารคัลละ ๑ แถว แถวตาลแก้วทุกชนิด ๑ แถว ต้นตาลทองมีลำต้นเป็นทอง ใบและผลเป็นเงิน ต้นตาลเงินมีลำต้นเป็นเงิน ใบและผลเป็นทอง ต้นตาลแก้วไพฑูรย์มีลำต้นเป็นแก้วไพฑูรย์ ใบและผลเป็นแก้วผลึก ต้นตาลแก้วผลึกมีลำต้นเป็นแก้วผลึก ใบและผลเป็นแก้วไพฑูรย์ ต้นตาลแก้วประพาฬมีลำต้นเป็นแก้วประพาฬ ใบและผลเป็นแก้วมสารคัลละ ต้นตาลแก้วมสารคัลละมีลำต้นเป็นแก้วมสารคัลละ ใบและผลเป็นแก้วประพาฬ ต้นตาลแก้วทุกชนิดมีลำต้นเป็นแก้วทุกชนิด ใบและผลก็เป็นแก้วทุกชนิด ดูก่อนอานนท์ เสียงของต้นตาลเหล่านั้นที่ถูกลมพัดไพเราะ น่าฟัง น่าเพลิดเพลิน และน่าเมาใจ ดูก่อนอานนท์ เปรียบเหมือนเสียงดนตรี ๕ ชนิดที่ผู้ชำนาญปรับและบรรเลงดีแล้ว ไพเราะ น่าฟัง น่าเพลิดเพลิน และน่าเมาใจ ฉันใด ดูก่อนอานนท์ เสียงของต้นตาลเหล่านั้นที่ถูกลมพัดก็ไพเราะ น่าฟัง น่าเพลิดเพลิน และน่าเมาใจ ฉันนั้น ดูก่อนอานนท์ สมัยนั้น บรรดาคนขี้เมา นักเลง และนักดื่มในราชธานีกุสาวดี ต่างเพลิดเพลินอยู่ด้วยเสียงของต้นตาลเหล่านั้นที่ถูกลมพัด”

Cakkaratanaṃ

จักรรัตนะ

243. ‘‘Rājā, ānanda, mahāsudassano sattahi ratanehi samannāgato ahosi catūhi ca iddhīhi. Katamehi sattahi? Idhānanda, rañño mahāsudassanassa tadahuposathe pannarase sīsaṃnhātassa uposathikassa uparipāsādavaragatassa dibbaṃ cakkaratanaṃ pāturahosi sahassāraṃ sanemikaṃ sanābhikaṃ sabbākāraparipūraṃ. Disvā rañño mahāsudassanassa etadahosi – ‘sutaṃ kho panetaṃ – ‘‘yassa rañño khattiyassa muddhāvasittassa tadahuposathe pannarase sīsaṃnhātassa uposathikassa uparipāsādavaragatassa dibbaṃ cakkaratanaṃ pātubhavati sahassāraṃ sanemikaṃ sanābhikaṃ sabbākāraparipūraṃ, so hoti rājā cakkavattī’’ti. Assaṃ nu kho ahaṃ rājā cakkavattī’ti.

๒๔๓. “ดูก่อนอานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงสมบูรณ์ด้วยรัตนะ ๗ ประการ และอิทธิ ๔ ประการ ด้วยรัตนะ ๗ ประการเป็นอย่างไร คือ ดูก่อนอานนท์ ในวันอุโบสถ ๑๕ ค่ำ พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงสรงสนานพระเศียร ทรงรักษาอุโบสถ ประทับอยู่ ณ พระที่นั่งชั้นบน จักรรัตนะทิพย์ก็ปรากฏขึ้น มีกำ ๑,๐๐๐ ซี่ มีกง มีดุม บริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง ครั้นทอดพระเนตรเห็นแล้ว พระเจ้ามหาสุทัสสนะได้มีพระดำริดังนี้ว่า ‘เราเคยได้ยินมาว่า ‘พระราชาพระองค์ใดผู้เป็นกษัตริย์ได้รับมูรธาภิเษกแล้ว ในวันอุโบสถ ๑๕ ค่ำ ทรงสรงสนานพระเศียร ทรงรักษาอุโบสถ ประทับอยู่ ณ พระที่นั่งชั้นบน จักรรัตนะทิพย์ปรากฏขึ้น มีกำ ๑,๐๐๐ ซี่ มีกง มีดุม บริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง พระราชานั้นจักเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ’ เราเห็นจะเป็นพระเจ้าจักรพรรดิกระมัง’”

244. ‘‘Atha kho, ānanda, rājā mahāsudassano uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā vāmena hatthena suvaṇṇabhiṅkāraṃ gahetvā dakkhiṇena hatthena cakkaratanaṃ abbhukkiri – ‘pavattatu bhavaṃ cakkaratanaṃ, abhivijinātu bhavaṃ cakkaratana’nti. Atha kho taṃ, ānanda, cakkaratanaṃ puratthimaṃ disaṃ pavatti, anvadeva rājā mahāsudassano saddhiṃ caturaṅginiyā senāya, yasmiṃ kho panānanda, padese cakkaratanaṃ patiṭṭhāsi, tattha rājā mahāsudassano vāsaṃ upagacchi saddhiṃ caturaṅginiyā senāya. Ye kho panānanda, puratthimāya disāya paṭirājāno, te rājānaṃ mahāsudassanaṃ upasaṅkamitvā evamāhaṃsu – ‘ehi kho mahārāja, svāgataṃ te mahārāja, sakaṃ te mahārāja, anusāsa mahārājā’ti. Rājā mahāsudassano evamāha – ‘pāṇo na hantabbo, adinnaṃ na ādātabbaṃ, kāmesu micchā na caritabbā, musā na bhaṇitabbā, majjaṃ na pātabbaṃ, yathābhuttañca bhuñjathā’ti[Pg.142]. Ye kho panānanda, puratthimāya disāya paṭirājāno, te rañño mahāsudassanassa anuyantā ahesuṃ. Atha kho taṃ, ānanda, cakkaratanaṃ puratthimaṃ samuddaṃ ajjhogāhetvā paccuttaritvā dakkhiṇaṃ disaṃ pavatti…pe… dakkhiṇaṃ samuddaṃ ajjhogāhetvā paccuttaritvā pacchimaṃ disaṃ pavatti…pe… pacchimaṃ samuddaṃ ajjhogāhetvā paccuttaritvā uttaraṃ disaṃ pavatti, anvadeva rājā mahāsudassano saddhiṃ caturaṅginiyā senāya. Yasmiṃ kho panānanda, padese cakkaratanaṃ patiṭṭhāsi, tattha rājā mahāsudassano vāsaṃ upagacchi saddhiṃ caturaṅginiyā senāya. Ye kho panānanda, uttarāya disāya paṭirājāno, te rājānaṃ mahāsudassanaṃ upasaṅkamitvā evamāhaṃsu – ‘ehi kho mahārāja, svāgataṃ te mahārāja, sakaṃ te mahārāja, anusāsa mahārājā’ti. Rājā mahāsudassano evamāha – ‘pāṇo na hantabbo, adinnaṃ na ādātabbaṃ, kāmesu micchā na caritabbā, musā na bhaṇitabbā, majjaṃ na pātabbaṃ, yathābhuttañca bhuñjathā’ti. Ye kho panānanda, uttarāya disāya paṭirājāno, te rañño mahāsudassanassa anuyantā ahesuṃ.

๒๔๔. “ดูก่อนอานนท์ ครั้งนั้น พระเจ้ามหาสุทัสสนะเสด็จลุกจากอาสนะ ทรงทำผ้าอุตตราสงค์เฉวียงพระอังสาข้างหนึ่ง ทรงถือพระสุวรรณภิงคาร (คนโทน้ำทอง) ด้วยพระหัตถ์ซ้าย ทรงประพรมจักรรัตนะด้วยพระหัตถ์ขวา พลางตรัสว่า ‘ขอจักรรัตนะผู้เจริญจงหมุนไปเถิด ขอจักรรัตนะผู้เจริญจงมีชัยเถิด’ ดูก่อนอานนท์ ครั้งนั้น จักรรัตนะนั้นได้หมุนไปยังทิศตะวันออก พระเจ้ามหาสุทัสสนะพร้อมด้วยเสนา ๔ เหล่า ได้เสด็จตามไป ดูก่อนอานนท์ ก็จักรรัตนะหยุดตั้งมั่นอยู่ในประเทศใด พระเจ้ามหาสุทัสสนะพร้อมด้วยเสนา ๔ เหล่า ก็เสด็จเข้าประทับอยู่ในประเทศนั้น ดูก่อนอานนท์ ก็บรรดาพระราชาที่เป็นปฏิปักษ์ในทิศตะวันออก ได้พากันเข้าไปเฝ้าพระเจ้ามหาสุทัสสนะแล้วกราบทูลอย่างนี้ว่า ‘ขอเดชะ พระมหาราชเจ้า ขอเชิญเสด็จมาเถิด พระมหาราชเจ้า การเสด็จมาของพระองค์เป็นการเสด็จมาดีแล้ว พระมหาราชเจ้า แว่นแคว้นนี้เป็นของพระองค์ ขอพระองค์จงทรงปกครองเถิด พระมหาราชเจ้า’ พระเจ้ามหาสุทัสสนะตรัสอย่างนี้ว่า ‘ไม่พึงฆ่าสัตว์ ไม่พึงลักทรัพย์ ไม่พึงประพฤติผิดในกาม ไม่พึงพูดเท็จ ไม่พึงดื่มน้ำเมา และจงบริโภคตามที่เคยบริโภคเถิด’ ดูก่อนอานนท์ บรรดาพระราชาที่เป็นปฏิปักษ์ในทิศตะวันออก ได้เป็นผู้ติดตามพระเจ้ามหาสุทัสสนะ ดูก่อนอานนท์ ครั้งนั้น จักรรัตนะนั้นหยั่งลงสู่สมุทรด้านทิศตะวันออกแล้วกลับขึ้นมา หมุนไปยังทิศใต้... (เป)... หยั่งลงสู่สมุทรด้านทิศใต้แล้วกลับขึ้นมา หมุนไปยังทิศตะวันตก... (เป)... หยั่งลงสู่สมุทรด้านทิศตะวันตกแล้วกลับขึ้นมา หมุนไปยังทิศเหนือ พระเจ้ามหาสุทัสสนะพร้อมด้วยเสนา ๔ เหล่า ได้เสด็จตามไป ดูก่อนอานนท์ ก็จักรรัตนะหยุดตั้งมั่นอยู่ในประเทศใด พระเจ้ามหาสุทัสสนะพร้อมด้วยเสนา ๔ เหล่า ก็เสด็จเข้าประทับอยู่ในประเทศนั้น ดูก่อนอานนท์ ก็บรรดาพระราชาที่เป็นปฏิปักษ์ในทิศเหนือ ได้พากันเข้าไปเฝ้าพระเจ้ามหาสุทัสสนะแล้วกราบทูลอย่างนี้ว่า ‘ขอเดชะ พระมหาราชเจ้า ขอเชิญเสด็จมาเถิด พระมหาราชเจ้า การเสด็จมาของพระองค์เป็นการเสด็จมาดีแล้ว พระมหาราชเจ้า แว่นแคว้นนี้เป็นของพระองค์ ขอพระองค์จงทรงปกครองเถิด พระมหาราชเจ้า’ พระเจ้ามหาสุทัสสนะตรัสอย่างนี้ว่า ‘ไม่พึงฆ่าสัตว์ ไม่พึงลักทรัพย์ ไม่พึงประพฤติผิดในกาม ไม่พึงพูดเท็จ ไม่พึงดื่มน้ำเมา และจงบริโภคตามที่เคยบริโภคเถิด’ ดูก่อนอานนท์ บรรดาพระราชาที่เป็นปฏิปักษ์ในทิศเหนือ ได้เป็นผู้ติดตามพระเจ้ามหาสุทัสสนะ”

245. ‘‘Atha kho taṃ, ānanda, cakkaratanaṃ samuddapariyantaṃ pathaviṃ abhivijinitvā kusāvatiṃ rājadhāniṃ paccāgantvā rañño mahāsudassanassa antepuradvāre atthakaraṇapamukhe akkhāhataṃ maññe aṭṭhāsi rañño mahāsudassanassa antepuraṃ upasobhayamānaṃ. Rañño, ānanda, mahāsudassanassa evarūpaṃ cakkaratanaṃ pāturahosi.

๒๔๕. “ดูก่อนอานนท์ ครั้งนั้น จักรรัตนะนั้นได้มีชัยชนะต่อแผ่นดินมีสมุทรเป็นขอบเขตแล้ว กลับมายังกรุงกุสาวดีราชธานี หยุดนิ่งประหนึ่งว่าถูกตรึงไว้ที่หน้ามุขศาลาว่าการ ที่ประตูพระราชวังชั้นในของพระเจ้ามหาสุทัสสนะ ทำพระราชวังชั้นในของพระเจ้ามหาสุทัสสนะให้งดงาม ดูก่อนอานนท์ จักรรัตนะเห็นปานนี้ได้ปรากฏแก่พระเจ้ามหาสุทัสสนะ”

Hatthiratanaṃ

หัตถิรัตนะ

246. ‘‘Puna caparaṃ, ānanda, rañño mahāsudassanassa hatthiratanaṃ pāturahosi sabbaseto sattappatiṭṭho iddhimā vehāsaṅgamo uposatho nāma nāgarājā. Taṃ disvā rañño mahāsudassanassa cittaṃ pasīdi – ‘bhaddakaṃ vata bho hatthiyānaṃ, sace damathaṃ upeyyā’ti. Atha kho taṃ, ānanda, hatthiratanaṃ – seyyathāpi nāma gandhahatthājāniyo dīgharattaṃ suparidanto, evameva damathaṃ upagacchi. Bhūtapubbaṃ, ānanda, rājā mahāsudassano tameva hatthiratanaṃ vīmaṃsamāno pubbaṇhasamayaṃ abhiruhitvā samuddapariyantaṃ pathaviṃ anuyāyitvā kusāvatiṃ rājadhāniṃ paccāgantvā pātarāsamakāsi. Rañño, ānanda, mahāsudassanassa evarūpaṃ hatthiratanaṃ pāturahosi.

๒๔๖. “ดูก่อนอานนท์ อีกประการหนึ่ง หัตถิรัตนะได้ปรากฏแก่พระเจ้ามหาสุทัสสนะ เป็นช้างพระยาชื่ออุโบสถ มีสีขาวล้วน มีอวัยวะสัมผัสพื้น ๗ แห่ง มีฤทธิ์ เหาะไปในอากาศได้ พระเจ้ามหาสุทัสสนะทอดพระเนตรเห็นช้างนั้นแล้ว พระทัยก็เลื่อมใสว่า ‘โอ ช้างพาหนะนี้ ถ้าหากได้รับการฝึก ก็จะดีหนอ’ ดูก่อนอานนท์ ครั้งนั้น หัตถิรัตนะนั้นได้รับการฝึกแล้ว เหมือนพญาช้างตระกูลคันธะที่ได้รับการฝึกมาดีเป็นเวลานาน ฉันใดก็ฉันนั้น ดูก่อนอานนท์ เรื่องเคยมีมาแล้ว พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงประสงค์จะทดลองหัตถิรัตนะนั้น จึงทรงช้างนั้นในเวลาเช้า เสด็จเที่ยวไปทั่วแผ่นดินมีสมุทรเป็นขอบเขต แล้วเสด็จกลับมายังกรุงกุสาวดีราชธานี เสวยพระกระยาหารเช้า ดูก่อนอานนท์ หัตถิรัตนะเห็นปานนี้ได้ปรากฏแก่พระเจ้ามหาสุทัสสนะ”

Assaratanaṃ

อัสสรัตนะ

247. ‘‘Puna [Pg.143] caparaṃ, ānanda, rañño mahāsudassanassa assaratanaṃ pāturahosi sabbaseto kāḷasīso muñjakeso iddhimā vehāsaṅgamo valāhako nāma assarājā. Taṃ disvā rañño mahāsudassanassa cittaṃ pasīdi – ‘bhaddakaṃ vata bho assayānaṃ sace damathaṃ upeyyā’ti. Atha kho taṃ, ānanda, assaratanaṃ seyyathāpi nāma bhaddo assājāniyo dīgharattaṃ suparidanto, evameva damathaṃ upagacchi. Bhūtapubbaṃ, ānanda, rājā mahāsudassano tameva assaratanaṃ vīmaṃsamāno pubbaṇhasamayaṃ abhiruhitvā samuddapariyantaṃ pathaviṃ anuyāyitvā kusāvatiṃ rājadhāniṃ paccāgantvā pātarāsamakāsi. Rañño, ānanda, mahāsudassanassa evarūpaṃ assaratanaṃ pāturahosi.

๒๔๗. “ดูก่อนอานนท์ อีกประการหนึ่ง อัสสรัตนะได้ปรากฏแก่พระเจ้ามหาสุทัสสนะ เป็นพญาม้าชื่อวลาหก มีสีขาวล้วน มีศีรษะดำเหมือนกา มีขนเหมือนหญ้ามุงกระต่าย มีฤทธิ์ เหาะไปในอากาศได้ พระเจ้ามหาสุทัสสนะทอดพระเนตรเห็นม้านั้นแล้ว พระทัยก็เลื่อมใสว่า ‘โอ ม้าพาหนะนี้ ถ้าหากได้รับการฝึก ก็จะดีหนอ’ ดูก่อนอานนท์ ครั้งนั้น อัสสรัตนะนั้นได้รับการฝึกแล้ว เหมือนม้าอาชาไนยพันธุ์ดีที่ได้รับการฝึกมาดีเป็นเวลานาน ฉันใดก็ฉันนั้น ดูก่อนอานนท์ เรื่องเคยมีมาแล้ว พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงประสงค์จะทดลองอัสสรัตนะนั้น จึงทรงม้านั้นในเวลาเช้า เสด็จเที่ยวไปทั่วแผ่นดินมีสมุทรเป็นขอบเขต แล้วเสด็จกลับมายังกรุงกุสาวดีราชธานี เสวยพระกระยาหารเช้า ดูก่อนอานนท์ อัสสรัตนะเห็นปานนี้ได้ปรากฏแก่พระเจ้ามหาสุทัสสนะ”

Maṇiratanaṃ

มณีรัตนะ

248. ‘‘Puna caparaṃ, ānanda, rañño mahāsudassanassa maṇiratanaṃ pāturahosi. So ahosi maṇi veḷuriyo subho jātimā aṭṭhaṃso suparikammakato accho vippasanno anāvilo sabbākārasampanno. Tassa kho panānanda, maṇiratanassa ābhā samantā yojanaṃ phuṭā ahosi. Bhūtapubbaṃ, ānanda, rājā mahāsudassano tameva maṇiratanaṃ vīmaṃsamāno caturaṅginiṃ senaṃ sannayhitvā maṇiṃ dhajaggaṃ āropetvā rattandhakāratimisāya pāyāsi. Ye kho panānanda, samantā gāmā ahesuṃ, te tenobhāsena kammante payojesuṃ divāti maññamānā. Rañño, ānanda, mahāsudassanassa evarūpaṃ maṇiratanaṃ pāturahosi.

๒๔๘. “ดูก่อนอานนท์ อีกประการหนึ่ง มณีรัตนะได้ปรากฏแก่พระเจ้ามหาสุทัสสนะ แก้วมณีนั้นเป็นแก้วไพฑูรย์ มีสีงาม เกิดแต่ชาติแก้ว มี ๘ เหลี่ยม เจียระไนดีแล้ว ใสสว่าง ไม่มีมลทิน สมบูรณ์ด้วยอาการทุกอย่าง ดูก่อนอานนท์ ก็รัศมีแห่งมณีรัตนะนั้นแผ่ไปโดยรอบ ๑ โยชน์ ดูก่อนอานนท์ เรื่องเคยมีมาแล้ว พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงประสงค์จะทดลองมณีรัตนะนั้น จึงทรงจัดเสนา ๔ เหล่าแล้ว ทรงยกมณีรัตนะขึ้นสู่ยอดธง เสด็จไปในเวลากลางคืนที่มืดมิด ดูก่อนอานนท์ บรรดาบ้านโดยรอบ ได้อาศัยแสงสว่างนั้นประกอบการงาน ด้วยสำคัญว่าเป็นกลางวัน ดูก่อนอานนท์ มณีรัตนะเห็นปานนี้ได้ปรากฏแก่พระเจ้ามหาสุทัสสนะ”

Itthiratanaṃ

อิตถีรัตนะ

249. ‘‘Puna caparaṃ, ānanda, rañño mahāsudassanassa itthiratanaṃ pāturahosi abhirūpā dassanīyā pāsādikā paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgatā nātidīghā nātirassā nātikisā nātithūlā nātikāḷikā nāccodātā atikkantā mānusivaṇṇaṃ appattā dibbavaṇṇaṃ. Tassa kho panānanda, itthiratanassa evarūpo kāyasamphasso hoti, seyyathāpi [Pg.144] nāma tūlapicuno vā kappāsapicuno vā. Tassa kho panānanda, itthiratanassa sīte uṇhāni gattāni honti, uṇhe sītāni. Tassa kho panānanda, itthiratanassa kāyato candanagandho vāyati, mukhato uppalagandho. Taṃ kho panānanda, itthiratanaṃ rañño mahāsudassanassa pubbuṭṭhāyinī ahosi pacchānipātinī kiṅkārapaṭissāvinī manāpacārinī piyavādinī. Taṃ kho panānanda, itthiratanaṃ rājānaṃ mahāsudassanaṃ manasāpi no aticari, kuto pana kāyena. Rañño, ānanda, mahāsudassanassa evarūpaṃ itthiratanaṃ pāturahosi.

๒๔๙. ดูก่อนอานนท์ ประการอื่นยังมีอีก อิตถีรัตนะ (แก้วคือนาง) ได้บังเกิดแก่พระเจ้ามหาสุทัสสนะ เป็นสตรีมีรูปงาม น่าดู น่าเลื่อมใส ประกอบด้วยวรรณสมบัติอย่างยิ่ง คือ มีผิวพรรณงาม ไม่สูงเกินไป ไม่ต่ำเกินไป ไม่ผอมเกินไป ไม่อ้วนเกินไป ไม่ดำเกินไป ไม่ขาวเกินไป เกินผิวพรรณของมนุษย์ แต่ยังไม่ถึงผิวพรรณของทิพย์ ดูก่อนอานนท์ กายสัมผัสของอิตถีรัตนะนั้นเป็นเช่นนี้ คือ เหมือนปุยนุ่นหรือปุยฝ้าย ดูก่อนอานนท์ เมื่ออากาศหนาว กายของอิตถีรัตนะนั้นจะอบอุ่น เมื่ออากาศร้อน กายของนางจะเย็น ดูก่อนอานนท์ กลิ่นจันทน์ฟุ้งออกจากกายของอิตถีรัตนะนั้น กลิ่นอุบลฟุ้งออกจากปากของนาง ดูก่อนอานนท์ อิตถีรัตนะนั้นแล ตื่นก่อน นอนทีหลังพระเจ้ามหาสุทัสสนะ คอยฟังรับสั่ง ประพฤติให้เป็นที่พอพระทัย กล่าววาจาเป็นที่รัก ดูก่อนอานนท์ อิตถีรัตนะนั้นไม่ประพฤตินอกใจพระเจ้ามหาสุทัสสนะแม้ด้วยใจ ไฉนจะประพฤตินอกใจด้วยกายเล่า ดูก่อนอานนท์ อิตถีรัตนะเช่นนี้ได้บังเกิดแก่พระเจ้ามหาสุทัสสนะ

Gahapatiratanaṃ

คหบดีรัตนะ

250. ‘‘Puna caparaṃ, ānanda, rañño mahāsudassanassa gahapatiratanaṃ pāturahosi. Tassa kammavipākajaṃ dibbacakkhu pāturahosi yena nidhiṃ passati sassāmikampi assāmikampi. So rājānaṃ mahāsudassanaṃ upasaṅkamitvā evamāha – ‘appossukko tvaṃ, deva, hohi, ahaṃ te dhanena dhanakaraṇīyaṃ karissāmī’ti. Bhūtapubbaṃ, ānanda, rājā mahāsudassano tameva gahapatiratanaṃ vīmaṃsamāno nāvaṃ abhiruhitvā majjhe gaṅgāya nadiyā sotaṃ ogāhitvā gahapatiratanaṃ etadavoca – ‘attho me, gahapati, hiraññasuvaṇṇenā’ti. ‘Tena hi, mahārāja, ekaṃ tīraṃ nāvā upetū’ti. ‘Idheva me, gahapati, attho hiraññasuvaṇṇenā’ti. Atha kho taṃ, ānanda, gahapatiratanaṃ ubhohi hatthehi udakaṃ omasitvā pūraṃ hiraññasuvaṇṇassa kumbhiṃ uddharitvā rājānaṃ mahāsudassanaṃ etadavoca – ‘alamettāvatā mahārāja, katamettāvatā mahārāja, pūjitamettāvatā mahārājā’ti? Rājā mahāsudassano evamāha – ‘alamettāvatā gahapati, katamettāvatā gahapati, pūjitamettāvatā gahapatī’ti. Rañño, ānanda, mahāsudassanassa evarūpaṃ gahapatiratanaṃ pāturahosi.

๒๕๐. ดูก่อนอานนท์ ประการอื่นยังมีอีก คหบดีรัตนะ (แก้วคือคหบดี) ได้บังเกิดแก่พระเจ้ามหาสุทัสสนะ ทิพยจักษุอันเกิดจากวิบากกรรมของคหบดีรัตนะนั้นได้ปรากฏขึ้นแล้ว ซึ่งเขาสามารถเห็นขุมทรัพย์ทั้งที่มีเจ้าของและไม่มีเจ้าของได้ด้วยทิพยจักษุนั้น เขาเข้าไปเฝ้าพระเจ้ามหาสุทัสสนะแล้วได้กราบทูลอย่างนี้ว่า ‘ขอเดชะ ขอพระองค์อย่าได้ทรงขวนขวายเลย ข้าพระองค์จักทำงานเกี่ยวกับทรัพย์ถวายแด่พระองค์ด้วยทรัพย์เอง’ ดูก่อนอานนท์ เรื่องเคยมีมาแล้ว พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงประสงค์จะทดลองคหบดีรัตนะนั้น จึงเสด็จลงเรือล่องไปในท่ามกลางกระแสแม่น้ำคงคา แล้วรับสั่งกับคหบดีรัตนะนั้นว่า ‘คหบดี เราต้องการทองและเงิน’ คหบดีรัตนะกราบทูลว่า ‘ถ้าเช่นนั้น ขอเดชะ ขอพระองค์โปรดให้เรือเข้าจอดที่ฝั่งข้างหนึ่งเถิด’ พระราชาตรัสว่า ‘คหบดี เราต้องการทองและเงินในที่นี้แหละ’ ดูก่อนอานนท์ ลำดับนั้น คหบดีรัตนะนั้นใช้มือทั้งสองวักน้ำขึ้นมา แล้วยกหม้อที่เต็มด้วยทองและเงินขึ้นมา แล้วได้กราบทูลพระเจ้ามหาสุทัสสนะอย่างนี้ว่า ‘ขอเดชะ เท่านี้พอแล้วหรือ ขอเดชะ เท่านี้สำเร็จประโยชน์แล้วหรือ ขอเดชะ เท่านี้เป็นการบูชาแล้วหรือ’ พระเจ้ามหาสุทัสสนะตรัสตอบว่า ‘คหบดี เท่านี้พอแล้ว คหบดี เท่านี้สำเร็จประโยชน์แล้ว คหบดี เท่านี้เป็นการบูชาแล้ว’ ดูก่อนอานนท์ คหบดีรัตนะเช่นนี้ได้บังเกิดแก่พระเจ้ามหาสุทัสสนะ

Pariṇāyakaratanaṃ

ปริณายกรัตนะ

251. ‘‘Puna caparaṃ, ānanda, rañño mahāsudassanassa pariṇāyakaratanaṃ pāturahosi paṇḍito viyatto medhāvī paṭibalo rājānaṃ mahāsudassanaṃ [Pg.145] upayāpetabbaṃ upayāpetuṃ, apayāpetabbaṃ apayāpetuṃ, ṭhapetabbaṃ ṭhapetuṃ. So rājānaṃ mahāsudassanaṃ upasaṅkamitvā evamāha – ‘appossukko tvaṃ, deva, hohi, ahamanusāsissāmī’ti. Rañño, ānanda, mahāsudassanassa evarūpaṃ pariṇāyakaratanaṃ pāturahosi.

๒๕๑. ดูก่อนอานนท์ ประการอื่นยังมีอีก ปริณายกรัตนะ (แก้วคือขุนพลแก้ว) ได้บังเกิดแก่พระเจ้ามหาสุทัสสนะ เป็นผู้ฉลาด หลักแหลม มีปัญญา สามารถแนะนำพระเจ้ามหาสุทัสสนะให้ทรงยกย่องคนที่ควรยกย่อง ให้ทรงข่มคนที่ควรข่ม ให้ทรงวางไว้ในตำแหน่งที่ควรวางไว้ได้ เขาเข้าไปเฝ้าพระเจ้ามหาสุทัสสนะแล้วได้กราบทูลอย่างนี้ว่า ‘ขอเดชะ ขอพระองค์อย่าได้ทรงขวนขวายเลย ข้าพระองค์จักปกครองดูแลเอง’ ดูก่อนอานนท์ ปริณายกรัตนะเช่นนี้ได้บังเกิดแก่พระเจ้ามหาสุทัสสนะ

‘‘Rājā, ānanda, mahāsudassano imehi sattahi ratanehi samannāgato ahosi.

ดูก่อนอานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงสมบูรณ์ด้วยรัตนะ ๗ ประการเหล่านี้

Catuiddhisamannāgato

ทรงสมบูรณ์ด้วยอิทธิ ๔ ประการ

252. ‘‘Rājā, ānanda, mahāsudassano catūhi iddhīhi samannāgato ahosi. Katamāhi catūhi iddhīhi? Idhānanda, rājā mahāsudassano abhirūpo ahosi dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato ativiya aññehi manussehi. Rājā, ānanda, mahāsudassano imāya paṭhamāya iddhiyā samannāgato ahosi.

๒๕๒. ดูก่อนอานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงสมบูรณ์ด้วยอิทธิ ๔ ประการ อิทธิ ๔ ประการคืออะไรบ้าง ดูก่อนอานนท์ ในกรณีนี้ พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงมีพระรูปงาม น่าทอดพระเนตร น่าเลื่อมใส ประกอบด้วยพระฉวีวรรณอันผุดผ่องอย่างยิ่ง เกินกว่ามนุษย์ทั้งหลาย ดูก่อนอานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงสมบูรณ์ด้วยอิทธิประการที่ ๑ นี้

‘‘Puna caparaṃ, ānanda, rājā mahāsudassano dīghāyuko ahosi ciraṭṭhitiko ativiya aññehi manussehi. Rājā, ānanda, mahāsudassano imāya dutiyāya iddhiyā samannāgato ahosi.

ดูก่อนอานนท์ ประการอื่นยังมีอีก พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงมีพระชนมายุยืนนาน ดำรงอยู่ได้นาน เกินกว่ามนุษย์ทั้งหลาย ดูก่อนอานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงสมบูรณ์ด้วยอิทธิประการที่ ๒ นี้

‘‘Puna caparaṃ, ānanda, rājā mahāsudassano appābādho ahosi appātaṅko samavepākiniyā gahaṇiyā samannāgato nātisītāya nāccuṇhāya ativiya aññehi manussehi. Rājā, ānanda, mahāsudassano imāya tatiyāya iddhiyā samannāgato ahosi.

ดูก่อนอานนท์ ประการอื่นยังมีอีก พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงมีพระอาพาธน้อย มีพระโรคาพาธน้อย ประกอบด้วยพระเตโชธาตุในพระอุทรที่ย่อยอาหารได้สม่ำเสมอ ไม่เย็นนัก ไม่ร้อนนัก เกินกว่ามนุษย์ทั้งหลาย ดูก่อนอานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงสมบูรณ์ด้วยอิทธิประการที่ ๓ นี้

‘‘Puna caparaṃ, ānanda, rājā mahāsudassano brāhmaṇagahapatikānaṃ piyo ahosi manāpo. Seyyathāpi, ānanda, pitā puttānaṃ piyo hoti manāpo, evameva kho, ānanda, rājā mahāsudassano brāhmaṇagahapatikānaṃ piyo ahosi manāpo. Raññopi, ānanda, mahāsudassanassa brāhmaṇagahapatikā piyā ahesuṃ manāpā. Seyyathāpi, ānanda, pitu puttā piyā honti manāpā, evameva kho, ānanda, raññopi mahāsudassanassa brāhmaṇagahapatikā piyā ahesuṃ manāpā.

ดูก่อนอานนท์ ประการอื่นยังมีอีก พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงเป็นที่รักที่พอใจของพวกพราหมณ์และคหบดี ดูก่อนอานนท์ เปรียบเหมือนบิดาเป็นที่รักที่พอใจของบุตรทั้งหลาย ฉันใด พระเจ้ามหาสุทัสสนะก็ทรงเป็นที่รักที่พอใจของพวกพราหมณ์และคหบดี ฉันนั้น ดูก่อนอานนท์ แม้พวกพราหมณ์และคหบดีก็เป็นที่รักที่พอใจของพระเจ้ามหาสุทัสสนะ ดูก่อนอานนท์ เปรียบเหมือนบุตรทั้งหลายเป็นที่รักที่พอใจของบิดา ฉันใด แม้พวกพราหมณ์และคหบดีก็เป็นที่รักที่พอใจของพระเจ้ามหาสุทัสสนะ ฉันนั้น

‘‘Bhūtapubbaṃ, ānanda, rājā mahāsudassano caturaṅginiyā senāya uyyānabhūmiṃ niyyāsi. Atha kho, ānanda, brāhmaṇagahapatikā rājānaṃ mahāsudassanaṃ upasaṅkamitvā evamāhaṃsu – ‘ataramāno, deva, yāhi, yathā [Pg.146] taṃ mayaṃ cirataraṃ passeyyāmā’ti. Rājāpi, ānanda, mahāsudassano sārathiṃ āmantesi – ‘ataramāno, sārathi, rathaṃ pesehi, yathā ahaṃ brāhmaṇagahapatike cirataraṃ passeyya’nti. Rājā, ānanda, mahāsudassano imāya catutthiyā iddhiyā samannāgato ahosi. Rājā, ānanda, mahāsudassano imāhi catūhi iddhīhi samannāgato ahosi.

ดูก่อนอานนท์ เรื่องเคยมีมาแล้ว พระเจ้ามหาสุทัสสนะเสด็จออกจากพระนครไปยังอุทยานภูมิด้วยเสนา ๔ เหล่า ดูก่อนอานนท์ ครั้งนั้น พวกพราหมณ์และคหบดีเข้าไปเฝ้าพระเจ้ามหาสุทัสสนะแล้วได้กราบทูลอย่างนี้ว่า ‘ขอเดชะ ขอพระองค์โปรดเสด็จไปโดยไม่รีบเร่ง เพื่อที่ข้าพระองค์ทั้งหลายจักได้เห็นพระองค์นานๆ’ ดูก่อนอานนท์ แม้พระเจ้ามหาสุทัสสนะก็รับสั่งกับนายสารถีว่า ‘สารถี ท่านจงขับรถไปโดยไม่รีบเร่ง เพื่อที่เราจะได้เห็นพวกพราหมณ์และคหบดีนานๆ’ ดูก่อนอานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงสมบูรณ์ด้วยอิทธิประการที่ ๔ นี้ ดูก่อนอานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงสมบูรณ์ด้วยอิทธิ ๔ ประการเหล่านี้

Dhammapāsādapokkharaṇī

ธรรมปราสาทและธรรมโบกขรณี

253. ‘‘Atha kho, ānanda, rañño mahāsudassanassa etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ imāsu tālantarikāsu dhanusate dhanusate pokkharaṇiyo māpeyya’nti.

๒๕๓. ดูก่อนอานนท์ ครั้งนั้น พระเจ้ามหาสุทัสสนะได้มีพระราชดำริดังนี้ว่า ‘ไฉนหนอ เราพึงให้สร้างสระโบกขรณีในระหว่างต้นตาลเหล่านี้ทุกๆ ๑๐๐ ธนู’

‘‘Māpesi kho, ānanda, rājā mahāsudassano tāsu tālantarikāsu dhanusate dhanusate pokkharaṇiyo. Tā kho panānanda, pokkharaṇiyo catunnaṃ vaṇṇānaṃ iṭṭhakāhi citā ahesuṃ – ekā iṭṭhakā sovaṇṇamayā, ekā rūpiyamayā, ekā veḷuriyamayā, ekā phalikamayā.

ดูก่อนอานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะได้โปรดให้สร้างสระโบกขรณีในระหว่างต้นตาลเหล่านั้นทุกๆ ๑๐๐ ธนู ดูก่อนอานนท์ สระโบกขรณีเหล่านั้นก่อด้วยอิฐ ๔ สี คือ อิฐทองชนิดหนึ่ง อิฐเงินชนิดหนึ่ง อิฐแก้วไพฑูรย์ชนิดหนึ่ง อิฐแก้วผลึกชนิดหนึ่ง

‘‘Tāsu kho panānanda, pokkharaṇīsu cattāri cattāri sopānāni ahesuṃ catunnaṃ vaṇṇānaṃ, ekaṃ sopānaṃ sovaṇṇamayaṃ ekaṃ rūpiyamayaṃ ekaṃ veḷuriyamayaṃ ekaṃ phalikamayaṃ. Sovaṇṇamayassa sopānassa sovaṇṇamayā thambhā ahesuṃ, rūpiyamayā sūciyo ca uṇhīsañca. Rūpiyamayassa sopānassa rūpiyamayā thambhā ahesuṃ, sovaṇṇamayā sūciyo ca uṇhīsañca. Veḷuriyamayassa sopānassa veḷuriyamayā thambhā ahesuṃ, phalikamayā sūciyo ca uṇhīsañca. Phalikamayassa sopānassa phalikamayā thambhā ahesuṃ, veḷuriyamayā sūciyo ca uṇhīsañca. Tā kho panānanda, pokkharaṇiyo dvīhi vedikāhi parikkhittā ahesuṃ ekā vedikā sovaṇṇamayā, ekā rūpiyamayā. Sovaṇṇamayāya vedikāya sovaṇṇamayā thambhā ahesuṃ, rūpiyamayā sūciyo ca uṇhīsañca. Rūpiyamayāya vedikāya rūpiyamayā thambhā ahesuṃ, sovaṇṇamayā sūciyo ca uṇhīsañca. Atha kho, ānanda, rañño mahāsudassanassa etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ imāsu pokkharaṇīsu evarūpaṃ mālaṃ ropāpeyyaṃ uppalaṃ padumaṃ kumudaṃ puṇḍarīkaṃ sabbotukaṃ sabbajanassa anāvaṭa’nti. Ropāpesi kho[Pg.147], ānanda, rājā mahāsudassano tāsu pokkharaṇīsu evarūpaṃ mālaṃ uppalaṃ padumaṃ kumudaṃ puṇḍarīkaṃ sabbotukaṃ sabbajanassa anāvaṭaṃ.

ดูก่อนอานนท์ ในสระโบกขรณีเหล่านั้น มีบันได ๔ แห่ง ๔ สี คือ บันไดทองแห่งหนึ่ง บันไดเงินแห่งหนึ่ง บันไดแก้วไพฑูรย์แห่งหนึ่ง บันไดแก้วผลึกแห่งหนึ่ง บันไดทองมีเสาทอง ลูกกรงและหัวเม็ดเป็นเงิน บันไดเงินมีเสาเงิน ลูกกรงและหัวเม็ดเป็นทอง บันไดแก้วไพฑูรย์มีเสาแก้วไพฑูรย์ ลูกกรงและหัวเม็ดเป็นแก้วผลึก บันไดแก้วผลึกมีเสาแก้วผลึก ลูกกรงและหัวเม็ดเป็นแก้วไพฑูรย์ ดูก่อนอานนท์ สระโบกขรณีเหล่านั้นมีรั้วล้อม ๒ รอบ คือ รั้วทองรอบหนึ่ง รั้วเงินรอบหนึ่ง รั้วทองมีเสาทอง ลูกกรงและหัวเม็ดเป็นเงิน รั้วเงินมีเสาเงิน ลูกกรงและหัวเม็ดเป็นทอง ครั้งนั้น ดูก่อนอานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะได้มีพระราชดำริดังนี้ว่า ‘ไฉนหนอ เราพึงให้ปลูกดอกไม้เช่นนี้ คือ อุบล ปทุม โกมุท และบุณฑริก ซึ่งบานตลอดทุกฤดูและไม่หวงห้ามสำหรับมหาชน ในสระโบกขรณีเหล่านี้’ ดูก่อนอานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะได้โปรดให้ปลูกดอกไม้เช่นนั้น คือ อุบล ปทุม โกมุท และบุณฑริก ซึ่งบานตลอดทุกฤดูและไม่หวงห้ามสำหรับมหาชน ในสระโบกขรณีเหล่านั้น

254. ‘‘Atha kho, ānanda, rañño mahāsudassanassa etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ imāsaṃ pokkharaṇīnaṃ tīre nhāpake purise ṭhapeyyaṃ, ye āgatāgataṃ janaṃ nhāpessantī’ti. Ṭhapesi kho, ānanda, rājā mahāsudassano tāsaṃ pokkharaṇīnaṃ tīre nhāpake purise, ye āgatāgataṃ janaṃ nhāpesuṃ.

๒๕๔. ดูก่อนอานนท์ ครั้งนั้น พระเจ้ามหาสุทัสสนะได้มีพระราชดำริดังนี้ว่า ‘ไฉนหนอ เราพึงให้ตั้งคนบริการอาบน้ำไว้ที่ฝั่งสระโบกขรณีเหล่านี้ ซึ่งจะคอยบริการอาบน้ำแก่ประชาชนที่มาแล้วๆ’ ดูก่อนอานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะได้โปรดให้ตั้งคนบริการอาบน้ำไว้ที่ฝั่งสระโบกขรณีเหล่านั้น ซึ่งคอยบริการอาบน้ำแก่ประชาชนที่มาแล้วๆ

‘‘Atha kho, ānanda, rañño mahāsudassanassa etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ imāsaṃ pokkharaṇīnaṃ tīre evarūpaṃ dānaṃ paṭṭhapeyyaṃ – annaṃ annaṭṭhikassa, pānaṃ pānaṭṭhikassa, vatthaṃ vatthaṭṭhikassa, yānaṃ yānaṭṭhikassa, sayanaṃ sayanaṭṭhikassa, itthiṃ itthiṭṭhikassa, hiraññaṃ hiraññaṭṭhikassa, suvaṇṇaṃ suvaṇṇaṭṭhikassā’ti. Paṭṭhapesi kho, ānanda, rājā mahāsudassano tāsaṃ pokkharaṇīnaṃ tīre evarūpaṃ dānaṃ – annaṃ annaṭṭhikassa, pānaṃ pānaṭṭhikassa, vatthaṃ vatthaṭṭhikassa, yānaṃ yānaṭṭhikassa, sayanaṃ sayanaṭṭhikassa, itthiṃ itthiṭṭhikassa, hiraññaṃ hiraññaṭṭhikassa, suvaṇṇaṃ suvaṇṇaṭṭhikassa.

ดูก่อนอานนท์ ครั้งนั้น พระเจ้ามหาสุทัสสนะได้มีพระราชดำริดังนี้ว่า ‘ไฉนหนอ เราพึงให้ตั้งทานเช่นนี้ไว้ที่ฝั่งสระโบกขรณีเหล่านี้ คือ ข้าวสำหรับผู้ต้องการข้าว น้ำสำหรับผู้ต้องการน้ำ ผ้าสำหรับผู้ต้องการผ้า ยานสำหรับผู้ต้องการยาน ที่นอนสำหรับผู้ต้องการที่นอน สตรีสำหรับผู้ต้องการสตรี เงินสำหรับผู้ต้องการเงิน และทองสำหรับผู้ต้องการทอง’ ดูก่อนอานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะได้โปรดให้ตั้งทานเช่นนั้นไว้ที่ฝั่งสระโบกขรณีเหล่านั้น คือ ข้าวสำหรับผู้ต้องการข้าว น้ำสำหรับผู้ต้องการน้ำ ผ้าสำหรับผู้ต้องการผ้า ยานสำหรับผู้ต้องการยาน ที่นอนสำหรับผู้ต้องการที่นอน สตรีสำหรับผู้ต้องการสตรี เงินสำหรับผู้ต้องการเงิน และทองสำหรับผู้ต้องการทอง

255. ‘‘Atha kho, ānanda, brāhmaṇagahapatikā pahūtaṃ sāpateyyaṃ ādāya rājānaṃ mahāsudassanaṃ upasaṅkamitvā evamāhaṃsu – ‘idaṃ, deva, pahūtaṃ sāpateyyaṃ devaññeva uddissa ābhataṃ, taṃ devo paṭiggaṇhatū’ti. ‘Alaṃ bho, mamapidaṃ pahūtaṃ sāpateyyaṃ dhammikena balinā abhisaṅkhataṃ, tañca vo hotu, ito ca bhiyyo harathā’ti. Te raññā paṭikkhittā ekamantaṃ apakkamma evaṃ samacintesuṃ – ‘na kho etaṃ amhākaṃ patirūpaṃ, yaṃ mayaṃ imāni sāpateyyāni punadeva sakāni gharāni paṭihareyyāma. Yaṃnūna mayaṃ rañño mahāsudassanassa nivesanaṃ māpeyyāmā’ti. Te rājānaṃ mahāsudassanaṃ upasaṅkamitvā evamāhaṃsu – ‘nivesanaṃ te deva, māpessāmā’ti. Adhivāsesi kho, ānanda, rājā mahāsudassano tuṇhībhāvena.

๒๕๕. ดูก่อนอานนท์ ครั้งนั้น พราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลายได้นำทรัพย์สมบัติมากมายมาเข้าเฝ้าพระเจ้ามหาสุทัสสนะแล้วกราบทูลว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ ทรัพย์สมบัติมากมายนี้ ข้าพระองค์ทั้งหลายนำมาเพื่อพระองค์โดยเฉพาะ ขอพระองค์ทรงรับทรัพย์สมบัตินั้นเถิด’ (พระเจ้ามหาสุทัสสนะตรัสว่า) ‘พอแล้ว ท่านทั้งหลาย แม้ทรัพย์สมบัติของเราที่รวบรวมไว้โดยธรรมเป็นค่าส่วยอากรก็มีมากมาย ทรัพย์สมบัตินั้นจงเป็นของท่านทั้งหลายเถิด และจงขนเอาไปให้มากกว่านี้อีก’ พวกเขาถูกพระราชารับสั่งห้ามแล้ว จึงหลีกไป ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง แล้วปรึกษากันว่า ‘การที่พวกเราจะพึงขนทรัพย์สมบัติเหล่านี้กลับไปยังเรือนของตนอีกนั้น ไม่สมควรแก่พวกเราเลย ไฉนหนอ พวกเราพึงสร้างนิเวศน์ถวายพระเจ้ามหาสุทัสสนะ’ พวกเขาจึงเข้าไปเฝ้าพระเจ้ามหาสุทัสสนะแล้วกราบทูลว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ พวกข้าพระองค์จะสร้างนิเวศน์ถวายพระองค์’ ดูก่อนอานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงรับโดยดุษณีภาพ

256. ‘‘Atha kho, ānanda, sakko devānamindo rañño mahāsudassanassa cetasā cetoparivitakkamaññāya vissakammaṃ devaputtaṃ āmantesi – ‘ehi [Pg.148] tvaṃ, samma vissakamma, rañño mahāsudassanassa nivesanaṃ māpehi dhammaṃ nāma pāsāda’nti. ‘Evaṃ bhaddantavā’ti kho, ānanda, vissakammo devaputto sakkassa devānamindassa paṭissutvā seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya, evameva devesu tāvatiṃsesu antarahito rañño mahāsudassanassa purato pāturahosi. Atha kho, ānanda, vissakammo devaputto rājānaṃ mahāsudassanaṃ etadavoca – ‘nivesanaṃ te deva, māpessāmi dhammaṃ nāma pāsāda’nti. Adhivāsesi kho, ānanda, rājā mahāsudassano tuṇhībhāvena.

๒๕๖. ดูก่อนอานนท์ ครั้งนั้น ท้าวสักกะจอมเทพทรงทราบพระราชดำริในพระทัยของพระเจ้ามหาสุทัสสนะด้วยพระทัยของพระองค์แล้ว จึงรับสั่งเรียกวิสสุกรรมเทพบุตรมาตรัสว่า ‘มาเถิด ท่านวิสสุกรรมผู้สหาย ท่านจงสร้างนิเวศน์คือธรรมปราสาทถวายพระเจ้ามหาสุทัสสนะ’ ดูก่อนอานนท์ วิสสุกรรมเทพบุตรทูลรับสนองพระดำรัสของท้าวสักกะจอมเทพว่า ‘อย่างนั้น พระเจ้าข้า’ แล้วหายไปจากเทวโลกชั้นดาวดึงส์มาปรากฏเบื้องพระพักตร์ของพระเจ้ามหาสุทัสสนะ เปรียบเหมือนบุรุษมีกำลังพึงเหยียดแขนที่คู้ หรือคู้แขนที่เหยียด ฉะนั้น ดูก่อนอานนท์ ครั้งนั้น วิสสุกรรมเทพบุตรได้กราบทูลพระเจ้ามหาสุทัสสนะดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ ข้าพระองค์จะสร้างนิเวศน์คือธรรมปราสาทถวายพระองค์’ ดูก่อนอานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงรับโดยดุษณีภาพ

‘‘Māpesi kho, ānanda, vissakammo devaputto rañño mahāsudassanassa nivesanaṃ dhammaṃ nāma pāsādaṃ. Dhammo, ānanda, pāsādo puratthimena pacchimena ca yojanaṃ āyāmena ahosi. Uttarena dakkhiṇena ca aḍḍhayojanaṃ vitthārena. Dhammassa, ānanda, pāsādassa tiporisaṃ uccatarena vatthu citaṃ ahosi catunnaṃ vaṇṇānaṃ iṭṭhakāhi – ekā iṭṭhakā sovaṇṇamayā, ekā rūpiyamayā, ekā veḷuriyamayā, ekā phalikamayā.

ดูก่อนอานนท์ วิสสกรรมเทวบุตรได้เนรมิตปราสาทชื่อธัมมะ อันเป็นที่ประทับของพระเจ้ามหาสุทัสสนะ. ดูก่อนอานนท์ ธัมมปราสาทนั้น ยาว ๑ โยชน์โดยด้านทิศตะวันออกและทิศตะวันตก กว้างกึ่งโยชน์โดยด้านทิศเหนือและทิศใต้. ดูก่อนอานนท์ ฐานของธัมมปราสาทนั้นสูง ๓ ช่วงบุรุษ ก่อขึ้นด้วยอิฐ ๔ สี คือ อิฐทองก้อนหนึ่ง อิฐเงินก้อนหนึ่ง อิฐแก้วไพฑูรย์ก้อนหนึ่ง อิฐแก้วผลึกก้อนหนึ่ง.

‘‘Dhammassa, ānanda, pāsādassa caturāsīti thambhasahassāni ahesuṃ catunnaṃ vaṇṇānaṃ – eko thambho sovaṇṇamayo, eko rūpiyamayo, eko veḷuriyamayo, eko phalikamayo. Dhammo, ānanda, pāsādo catunnaṃ vaṇṇānaṃ phalakehi santhato ahosi – ekaṃ phalakaṃ sovaṇṇamayaṃ, ekaṃ rūpiyamayaṃ, ekaṃ veḷuriyamayaṃ, ekaṃ phalikamayaṃ.

ดูก่อนอานนท์ ธัมมปราสาทมีเสา ๘๔,๐๐๐ ต้น มี ๔ สี คือ เสาทองต้นหนึ่ง เสาเงินต้นหนึ่ง เสาแก้วไพฑูรย์ต้นหนึ่ง เสาแก้วผลึกต้นหนึ่ง. ดูก่อนอานนท์ ธัมมปราสาทนั้นปูลาดด้วยแผ่นกระดาน ๔ สี คือ แผ่นกระดานทองแผ่นหนึ่ง แผ่นกระดานเงินแผ่นหนึ่ง แผ่นกระดานแก้วไพฑูรย์แผ่นหนึ่ง แผ่นกระดานแก้วผลึกแผ่นหนึ่ง.

‘‘Dhammassa, ānanda, pāsādassa catuvīsati sopānāni ahesuṃ catunnaṃ vaṇṇānaṃ – ekaṃ sopānaṃ sovaṇṇamayaṃ, ekaṃ rūpiyamayaṃ, ekaṃ veḷuriyamayaṃ, ekaṃ phalikamayaṃ. Sovaṇṇamayassa sopānassa sovaṇṇamayā thambhā ahesuṃ rūpiyamayā sūciyo ca uṇhīsañca. Rūpiyamayassa sopānassa rūpiyamayā thambhā ahesuṃ sovaṇṇamayā sūciyo ca uṇhīsañca. Veḷuriyamayassa sopānassa veḷuriyamayā thambhā ahesuṃ phalikamayā sūciyo ca uṇhīsañca. Phalikamayassa sopānassa phalikamayā thambhā ahesuṃ veḷuriyamayā sūciyo ca uṇhīsañca.

ดูก่อนอานนท์ ธัมมปราสาทมีบันได ๒๔ แห่ง มี ๔ สี คือ บันไดทองแห่งหนึ่ง บันไดเงินแห่งหนึ่ง บันไดแก้วไพฑูรย์แห่งหนึ่ง บันไดแก้วผลึกแห่งหนึ่ง. บันไดทองมีเสาทอง ลูกกรงและหัวเม็ดเป็นเงิน. บันไดเงินมีเสาเงิน ลูกกรงและหัวเม็ดเป็นทอง. บันไดแก้วไพฑูรย์มีเสาแก้วไพฑูรย์ ลูกกรงและหัวเม็ดเป็นแก้วผลึก. บันไดแก้วผลึกมีเสาแก้วผลึก ลูกกรงและหัวเม็ดเป็นแก้วไพฑูรย์.

‘‘Dhamme, ānanda, pāsāde caturāsīti kūṭāgārasahassāni ahesuṃ catunnaṃ vaṇṇānaṃ – ekaṃ kūṭāgāraṃ sovaṇṇamayaṃ, ekaṃ rūpiyamayaṃ, ekaṃ veḷuriyamayaṃ[Pg.149], ekaṃ phalikamayaṃ. Sovaṇṇamaye kūṭāgāre rūpiyamayo pallaṅko paññatto ahosi, rūpiyamaye kūṭāgāre sovaṇṇamayo pallaṅko paññatto ahosi, veḷuriyamaye kūṭāgāre dantamayo pallaṅko paññatto ahosi, phalikamaye kūṭāgāre sāramayo pallaṅko paññatto ahosi. Sovaṇṇamayassa kūṭāgārassa dvāre rūpiyamayo tālo ṭhito ahosi, tassa rūpiyamayo khandho sovaṇṇamayāni pattāni ca phalāni ca. Rūpiyamayassa kūṭāgārassa dvāre sovaṇṇamayo tālo ṭhito ahosi, tassa sovaṇṇamayo khandho, rūpiyamayāni pattāni ca phalāni ca. Veḷuriyamayassa kūṭāgārassa dvāre phalikamayo tālo ṭhito ahosi, tassa phalikamayo khandho, veḷuriyamayāni pattāni ca phalāni ca. Phalikamayassa kūṭāgārassa dvāre veḷuriyamayo tālo ṭhito ahosi, tassa veḷuriyamayo khandho, phalikamayāni pattāni ca phalāni ca.

ดูก่อนอานนท์ ในธัมมปราสาทมีเรือนยอด ๘๔,๐๐๐ หลัง มี ๔ สี คือ เรือนยอดทองหลังหนึ่ง เรือนยอดเงินหลังหนึ่ง เรือนยอดแก้วไพฑูรย์หลังหนึ่ง เรือนยอดแก้วผลึกหลังหนึ่ง. ในเรือนยอดทองมีบัลลังก์เงินปูลาดไว้, ในเรือนยอดเงินมีบัลลังก์ทองปูลาดไว้, ในเรือนยอดแก้วไพฑูรย์มีบัลลังก์งาช้างปูลาดไว้, ในเรือนยอดแก้วผลึกมีบัลลังก์แก่นไม้ปูลาดไว้. ที่ประตูเรือนยอดทองมีต้นตาลเงินตั้งอยู่ ลำต้นเป็นเงิน ใบและผลเป็นทอง. ที่ประตูเรือนยอดเงินมีต้นตาลทองตั้งอยู่ ลำต้นเป็นทอง ใบและผลเป็นเงิน. ที่ประตูเรือนยอดแก้วไพฑูรย์มีต้นตาลแก้วผลึกตั้งอยู่ ลำต้นเป็นแก้วผลึก ใบและผลเป็นแก้วไพฑูรย์. ที่ประตูเรือนยอดแก้วผลึกมีต้นตาลแก้วไพฑูรย์ตั้งอยู่ ลำต้นเป็นแก้วไพฑูรย์ ใบและผลเป็นแก้วผลึก.

257. ‘‘Atha kho, ānanda, rañño mahāsudassanassa etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ mahāviyūhassa kūṭāgārassa dvāre sabbasovaṇṇamayaṃ tālavanaṃ māpeyyaṃ, yattha divāvihāraṃ nisīdissāmī’ti. Māpesi kho, ānanda, rājā mahāsudassano mahāviyūhassa kūṭāgārassa dvāre sabbasovaṇṇamayaṃ tālavanaṃ, yattha divāvihāraṃ nisīdi. Dhammo, ānanda, pāsādo dvīhi vedikāhi parikkhitto ahosi, ekā vedikā sovaṇṇamayā, ekā rūpiyamayā. Sovaṇṇamayāya vedikāya sovaṇṇamayā thambhā ahesuṃ, rūpiyamayā sūciyo ca uṇhīsañca. Rūpiyamayāya vedikāya rūpiyamayā thambhā ahesuṃ, sovaṇṇamayā sūciyo ca uṇhīsañca.

๒๕๗. ดูก่อนอานนท์ ครั้งนั้น พระเจ้ามหาสุทัสสนะได้ทรงดำริว่า ‘ไฉนหนอ เราพึงเนรมิตป่าตาลล้วนแล้วด้วยทองที่ประตูเรือนยอดมหาพยูหะ ซึ่งเราจะนั่งพักผ่อนกลางวัน’. ดูก่อนอานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะได้ทรงเนรมิตป่าตาลล้วนแล้วด้วยทองที่ประตูเรือนยอดมหาพยูหะ ซึ่งพระองค์ประทับพักผ่อนกลางวัน. ดูก่อนอานนท์ ธัมมปราสาทแวดล้อมด้วยรั้ว ๒ ชั้น คือ รั้วทองชั้นหนึ่ง รั้วเงินชั้นหนึ่ง. รั้วทองมีเสาทอง ลูกกรงและหัวเม็ดเป็นเงิน. รั้วเงินมีเสาเงิน ลูกกรงและหัวเม็ดเป็นทอง.

258. ‘‘Dhammo, ānanda, pāsādo dvīhi kiṅkiṇikajālehi parikkhitto ahosi – ekaṃ jālaṃ sovaṇṇamayaṃ ekaṃ rūpiyamayaṃ. Sovaṇṇamayassa jālassa rūpiyamayā kiṅkiṇikā ahesuṃ, rūpiyamayassa jālassa sovaṇṇamayā kiṅkiṇikā ahesuṃ. Tesaṃ kho panānanda, kiṅkiṇikajālānaṃ vāteritānaṃ saddo ahosi vaggu ca rajanīyo ca khamanīyo ca madanīyo ca. Seyyathāpi, ānanda, pañcaṅgikassa tūriyassa suvinītassa suppaṭitāḷitassa [Pg.150] sukusalehi samannāhatassa saddo hoti, vaggu ca rajanīyo ca khamanīyo ca madanīyo ca, evameva kho, ānanda, tesaṃ kiṅkiṇikajālānaṃ vāteritānaṃ saddo ahosi vaggu ca rajanīyo ca khamanīyo ca madanīyo ca. Ye kho panānanda, tena samayena kusāvatiyā rājadhāniyā dhuttā ahesuṃ soṇḍā pipāsā, te tesaṃ kiṅkiṇikajālānaṃ vāteritānaṃ saddena paricāresuṃ. Niṭṭhito kho panānanda, dhammo pāsādo duddikkho ahosi musati cakkhūni. Seyyathāpi, ānanda, vassānaṃ pacchime māse saradasamaye viddhe vigatavalāhake deve ādicco nabhaṃ abbhussakkamāno duddikkho hoti musati cakkhūni; evameva kho, ānanda, dhammo pāsādo duddikkho ahosi musati cakkhūni.

๒๕๘. ดูก่อนอานนท์ ธัมมปราสาทแวดล้อมด้วยตาข่ายกระดึง ๒ ผืน คือ ตาข่ายทองผืนหนึ่ง ตาข่ายเงินผืนหนึ่ง. ตาข่ายทองมีกระดึงเงิน ตาข่ายเงินมีกระดึงทอง. ดูก่อนอานนท์ เสียงของตาข่ายกระดึงเหล่านั้นอันลมพัดให้ไหว เป็นเสียงไพเราะ น่ากำหนัด น่าพอใจ น่ามัวเมา. ดูก่อนอานนท์ เปรียบเหมือนเสียงดนตรีมีองค์ ๕ ที่ปรับดีแล้ว บรรเลงดีแล้ว โดยผู้เชี่ยวชาญ ย่อมไพเราะ น่ากำหนัด น่าพอใจ น่ามัวเมา ฉันใด, ดูก่อนอานนท์ เสียงของตาข่ายกระดึงเหล่านั้นอันลมพัดให้ไหว ก็เป็นเสียงไพเราะ น่ากำหนัด น่าพอใจ น่ามัวเมา ฉันนั้นเหมือนกัน. ดูก่อนอานนท์ ในสมัยนั้น ชนเหล่าใดในกรุงกุสาวดีราชธานีที่เป็นนักเลง นักดื่ม นักพนัน ชนเหล่านั้นก็เพลิดเพลินด้วยเสียงของตาข่ายกระดึงเหล่านั้นอันลมพัดให้ไหว. ดูก่อนอานนท์ ธัมมปราสาทที่สร้างเสร็จแล้ว เป็นของที่ดูได้ยาก ยังจักษุให้พร่า. ดูก่อนอานนท์ เปรียบเหมือนในเดือนสุดท้ายแห่งฤดูฝน ในสมัยศารทกาล เมื่อท้องฟ้าโปร่งปราศจากเมฆ พระอาทิตย์ขึ้นสู่ท้องฟ้า เป็นสิ่งที่ดูได้ยาก ยังจักษุให้พร่า ฉันใด, ดูก่อนอานนท์ ธัมมปราสาทก็เป็นของที่ดูได้ยาก ยังจักษุให้พร่า ฉันนั้นเหมือนกัน.

259. ‘‘Atha kho, ānanda, rañño mahāsudassanassa etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ dhammassa pāsādassa purato dhammaṃ nāma pokkharaṇiṃ māpeyya’nti. Māpesi kho, ānanda, rājā mahāsudassano dhammassa pāsādassa purato dhammaṃ nāma pokkharaṇiṃ. Dhammā, ānanda, pokkharaṇī puratthimena pacchimena ca yojanaṃ āyāmena ahosi, uttarena dakkhiṇena ca aḍḍhayojanaṃ vitthārena. Dhammā, ānanda, pokkharaṇī catunnaṃ vaṇṇānaṃ iṭṭhakāhi citā ahosi – ekā iṭṭhakā sovaṇṇamayā, ekā rūpiyamayā, ekā veḷuriyamayā, ekā phalikamayā.

๒๕๙. อานนท์ ครั้งนั้น พระเจ้ามหาสุทัสสนะได้มีพระราชดำริดังนี้ว่า ‘ไฉนหนอ เราพึงให้สร้างสระโบกขรณีชื่อธรรมาไว้ข้างหน้าธัมมปราสาท’ อานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะได้โปรดให้สร้างสระโบกขรณีชื่อธรรมาไว้ข้างหน้าธัมมปราสาท อานนท์ สระโบกขรณีชื่อธรรมานั้น ยาวด้านละ ๑ โยชน์โดยทิศตะวันออกและทิศตะวันตก กว้างครึ่งโยชน์โดยทิศเหนือและทิศใต้ อานนท์ สระโบกขรณีชื่อธรรมานั้นก่อด้วยอิฐ ๔ ชนิด คือ อิฐทองชนิดหนึ่ง อิฐเงินชนิดหนึ่ง อิฐแก้วไพฑูรย์ชนิดหนึ่ง อิฐแก้วผลึกชนิดหนึ่ง

‘‘Dhammāya, ānanda, pokkharaṇiyā catuvīsati sopānāni ahesuṃ catunnaṃ vaṇṇānaṃ – ekaṃ sopānaṃ sovaṇṇamayaṃ, ekaṃ rūpiyamayaṃ, ekaṃ veḷuriyamayaṃ, ekaṃ phalikamayaṃ. Sovaṇṇamayassa sopānassa sovaṇṇamayā thambhā ahesuṃ rūpiyamayā sūciyo ca uṇhīsañca. Rūpiyamayassa sopānassa rūpiyamayā thambhā ahesuṃ sovaṇṇamayā sūciyo ca uṇhīsañca. Veḷuriyamayassa sopānassa veḷuriyamayā thambhā ahesuṃ phalikamayā sūciyo ca uṇhīsañca. Phalikamayassa sopānassa phalikamayā thambhā ahesuṃ veḷuriyamayā sūciyo ca uṇhīsañca.

อานนท์ สระโบกขรณีชื่อธรรมานั้นมีบันได ๒๔ แห่ง ทำด้วยรัตนะ ๔ ชนิด คือ บันไดทองแห่งหนึ่ง บันไดเงินแห่งหนึ่ง บันไดแก้วไพฑูรย์แห่งหนึ่ง บันไดแก้วผลึกแห่งหนึ่ง ที่บันไดทองมีเสาทำด้วยทอง ลูกกรงและหัวเม็ดทำด้วยเงิน ที่บันไดเงินมีเสาทำด้วยเงิน ลูกกรงและหัวเม็ดทำด้วยทอง ที่บันไดแก้วไพฑูรย์มีเสาทำด้วยแก้วไพฑูรย์ ลูกกรงและหัวเม็ดทำด้วยแก้วผลึก ที่บันไดแก้วผลึกมีเสาทำด้วยแก้วผลึก ลูกกรงและหัวเม็ดทำด้วยแก้วไพฑูรย์

‘‘Dhammā, ānanda, pokkharaṇī dvīhi vedikāhi parikkhittā ahosi – ekā vedikā sovaṇṇamayā, ekā rūpiyamayā. Sovaṇṇamayāya vedikāya sovaṇṇamayā [Pg.151] thambhā ahesuṃ rūpiyamayā sūciyo ca uṇhīsañca. Rūpiyamayāya vedikāya rūpiyamayā thambhā ahesuṃ sovaṇṇamayā sūciyo ca uṇhīsañca.

อานนท์ สระโบกขรณีชื่อธรรมานั้นมีรั้วล้อม ๒ ชั้น คือ รั้วทองชั้นหนึ่ง รั้วเงินชั้นหนึ่ง ที่รั้วทองมีเสาทำด้วยทอง ลูกกรงและหัวเม็ดทำด้วยเงิน ที่รั้วเงินมีเสาทำด้วยเงิน ลูกกรงและหัวเม็ดทำด้วยทอง

‘‘Dhammā, ānanda, pokkharaṇī sattahi tālapantīhi parikkhittā ahosi – ekā tālapanti sovaṇṇamayā, ekā rūpiyamayā, ekā veḷuriyamayā, ekā phalikamayā, ekā lohitaṅkamayā, ekā masāragallamayā, ekā sabbaratanamayā. Sovaṇṇamayassa tālassa sovaṇṇamayo khandho ahosi rūpiyamayāni pattāni ca phalāni ca. Rūpiyamayassa tālassa rūpiyamayo khandho ahosi sovaṇṇamayāni pattāni ca phalāni ca. Veḷuriyamayassa tālassa veḷuriyamayo khandho ahosi phalikamayāni pattāni ca phalāni ca. Phalikamayassa tālassa phalikamayo khandho ahosi veḷuriyamayāni pattāni ca phalāni ca. Lohitaṅkamayassa tālassa lohitaṅkamayo khandho ahosi masāragallamayāni pattāni ca phalāni ca. Masāragallamayassa tālassa masāragallamayo khandho ahosi lohitaṅkamayāni pattāni ca phalāni ca. Sabbaratanamayassa tālassa sabbaratanamayo khandho ahosi, sabbaratanamayāni pattāni ca phalāni ca. Tāsaṃ kho panānanda, tālapantīnaṃ vāteritānaṃ saddo ahosi, vaggu ca rajanīyo ca khamanīyo ca madanīyo ca. Seyyathāpi, ānanda, pañcaṅgikassa tūriyassa suvinītassa suppaṭitāḷitassa sukusalehi samannāhatassa saddo hoti vaggu ca rajanīyo ca khamanīyo ca madanīyo ca, evameva kho, ānanda, tāsaṃ tālapantīnaṃ vāteritānaṃ saddo ahosi vaggu ca rajanīyo ca khamanīyo ca madanīyo ca. Ye kho panānanda, tena samayena kusāvatiyā rājadhāniyā dhuttā ahesuṃ soṇḍā pipāsā, te tāsaṃ tālapantīnaṃ vāteritānaṃ saddena paricāresuṃ.

อานนท์ สระโบกขรณีชื่อธรรมานั้นแวดล้อมด้วยต้นตาล ๗ แถว คือ แถวหนึ่งเป็นต้นตาลทอง แถวหนึ่งเป็นต้นตาลเงิน แถวหนึ่งเป็นต้นตาลแก้วไพฑูรย์ แถวหนึ่งเป็นต้นตาลแก้วผลึก แถวหนึ่งเป็นต้นตาลแก้วประพาฬ แถวหนึ่งเป็นต้นตาลแก้วมณี แถวหนึ่งเป็นต้นตาลที่สำเร็จด้วยรัตนะทุกชนิด ต้นตาลทองมีลำต้นเป็นทอง ใบและผลเป็นเงิน ต้นตาลเงินมีลำต้นเป็นเงิน ใบและผลเป็นทอง ต้นตาลแก้วไพฑูรย์มีลำต้นเป็นแก้วไพฑูรย์ ใบและผลเป็นแก้วผลึก ต้นตาลแก้วผลึกมีลำต้นเป็นแก้วผลึก ใบและผลเป็นแก้วไพฑูรย์ ต้นตาลแก้วประพาฬมีลำต้นเป็นแก้วประพาฬ ใบและผลเป็นแก้วมณี ต้นตาลแก้วมณีมีลำต้นเป็นแก้วมณี ใบและผลเป็นแก้วประพาฬ ต้นตาลที่สำเร็จด้วยรัตนะทุกชนิดมีลำต้น ใบ และผลสำเร็จด้วยรัตนะทุกชนิด อานนท์ เสียงต้นตาลเหล่านั้นที่ถูกลมพัดไพเราะ น่าฟัง น่าเพลิดเพลิน และน่าเมา อานนท์ เปรียบเหมือนเสียงดนตรีมีองค์ ๕ ที่ผู้ชำนาญปรับและดีดให้เข้ากันดีแล้ว ไพเราะ น่าฟัง น่าเพลิดเพลิน และน่าเมา ฉันใด อานนท์ เสียงต้นตาลเหล่านั้นที่ถูกลมพัดก็ไพเราะ น่าฟัง น่าเพลิดเพลิน และน่าเมา ฉันนั้น อานนท์ สมัยนั้น ในกรุงกุสาวดีราชธานี พวกนักเลงการพนัน นักเลงสุรา และนักเลงดื่มจัด ก็เพลิดเพลินอยู่ด้วยเสียงต้นตาลเหล่านั้นที่ถูกลมพัด

‘‘Niṭṭhite kho panānanda, dhamme pāsāde niṭṭhitāya dhammāya ca pokkharaṇiyā rājā mahāsudassano ‘ye tena samayena samaṇesu vā samaṇasammatā brāhmaṇesu vā brāhmaṇasammatā’, te sabbakāmehi santappetvā dhammaṃ pāsādaṃ abhiruhi.

อานนท์ ครั้นธัมมปราสาทและสระโบกขรณีชื่อธรรมาสร้างเสร็จแล้ว พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงให้ผู้ที่สมมติกันว่าเป็นสมณะในหมู่สมณะ หรือผู้ที่สมมติกันว่าเป็นพราหมณ์ในหมู่พราหมณ์ในสมัยนั้น อิ่มหนำด้วยกามคุณทุกอย่างแล้ว จึงเสด็จขึ้นสู่ธัมมปราสาท

Paṭhamabhāṇavāro.

ปฐมภาณวาร จบ

Jhānasampatti

ฌานสัมปทา

260. ‘‘Atha [Pg.152] kho, ānanda, rañño mahāsudassanassa etadahosi – ‘kissa nu kho me idaṃ kammassa phalaṃ kissa kammassa vipāko, yenāhaṃ etarahi evaṃmahiddhiko evaṃmahānubhāvo’ti? Atha kho, ānanda, rañño mahāsudassanassa etadahosi – ‘tiṇṇaṃ kho me idaṃ kammānaṃ phalaṃ tiṇṇaṃ kammānaṃ vipāko, yenāhaṃ etarahi evaṃmahiddhiko evaṃmahānubhāvo, seyyathidaṃ dānassa damassa saṃyamassā’ti.

๒๖๐. อานนท์ ครั้งนั้น พระเจ้ามหาสุทัสสนะได้มีพระราชดำริดังนี้ว่า ‘นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไรหนอ เป็นวิบากแห่งกรรมอะไรหนอ ที่ทำให้เรามีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมากอย่างนี้ในบัดนี้’ อานนท์ ครั้งนั้น พระเจ้ามหาสุทัสสนะได้มีพระราชดำริดังนี้ว่า ‘นี้เป็นผลแห่งกรรม ๓ อย่าง เป็นวิบากแห่งกรรม ๓ อย่าง ที่ทำให้เรามีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมากอย่างนี้ในบัดนี้ คือ ทาน ทมะ และสัญญมะ’

‘‘Atha kho, ānanda, rājā mahāsudassano yena mahāviyūhaṃ kūṭāgāraṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā mahāviyūhassa kūṭāgārassa dvāre ṭhito udānaṃ udānesi – ‘tiṭṭha, kāmavitakka, tiṭṭha, byāpādavitakka, tiṭṭha, vihiṃsāvitakka. Ettāvatā kāmavitakka, ettāvatā byāpādavitakka, ettāvatā vihiṃsāvitakkā’ti.

อานนท์ ครั้งนั้น พระเจ้ามหาสุทัสสนะเสด็จเข้าไปยังมหาพยูหะกูฏาคาร ประทับยืนอยู่ที่ประตูมหาพยูหะกูฏาคารแล้ว ทรงเปล่งอุทานว่า ‘กามวิตก จงหยุดอยู่ พยาบาทวิตก จงหยุดอยู่ วิหิงสาวิตก จงหยุดอยู่ กามวิตก พอแค่นี้ พยาบาทวิตก พอแค่นี้ วิหิงสาวิตก พอแค่นี้’

261. ‘‘Atha kho, ānanda, rājā mahāsudassano mahāviyūhaṃ kūṭāgāraṃ pavisitvā sovaṇṇamaye pallaṅke nisinno vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja vihāsi. Vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja vihāsi. Pītiyā ca virāgā upekkhako ca vihāsi, sato ca sampajāno sukhañca kāyena paṭisaṃvedesi, yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti – ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja vihāsi. Sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja vihāsi.

๒๖๑. อานนท์ ครั้งนั้น พระเจ้ามหาสุทัสสนะเสด็จเข้าไปยังมหาพยูหะกูฏาคาร ประทับนั่งบนพระแท่นทอง ทรงสงัดจากกามและอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว บรรลุปฐมฌานอันมีวิตก วิจาร มีปีติและสุขเกิดแต่วิเวกอยู่ เพราะวิตกวิจารสงบระงับไป จึงบรรลุทุติยฌานอันเป็นเครื่องผ่องใสแห่งจิตภายใน ให้สมาธิเป็นหนึ่งผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร มีปีติและสุขเกิดแต่สมาธิอยู่ อนึ่ง เพราะปีติจางคลายไป จึงทรงเป็นผู้มีอุเบกขา มีสติสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกาย ที่พระอริยเจ้าทั้งหลายกล่าวสรรเสริญว่า ‘เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ บรรลุตติยฌานอยู่ เพราะทรงละสุขและทุกข์ได้ เพราะโสมนัสและโทมนัสดับไปก่อนแล้ว จึงบรรลุจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขาอยู่

262. ‘‘Atha kho, ānanda, rājā mahāsudassano mahāviyūhā kūṭāgārā nikkhamitvā sovaṇṇamayaṃ kūṭāgāraṃ pavisitvā rūpiyamaye pallaṅke nisinno mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā vihāsi. Tathā dutiyaṃ tathā tatiyaṃ tathā catutthaṃ. Iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā vihāsi. Karuṇāsahagatena [Pg.153] cetasā…pe… muditāsahagatena cetasā…pe… upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā vihāsi tathā dutiyaṃ tathā tatiyaṃ tathā catutthaṃ. Iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā vihāsi.

๒๖๒. อานนท์ ครั้งนั้น พระเจ้ามหาสุทัสสนะเสด็จออกจากมหาพยูหะกูฏาคาร แล้วเสด็จเข้าไปยังกูฏาคารทอง ประทับนั่งบนพระแท่นเงิน ทรงมีพระทัยประกอบด้วยเมตตา แผ่ไปสู่ทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ก็อย่างนั้น ทิศที่ ๓ ก็อย่างนั้น ทิศที่ ๔ ก็อย่างนั้น ทรงมีพระทัยประกอบด้วยเมตตาอันไพบูลย์ ถึงความเป็นใหญ่ หาประมาณมิได้ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียน แผ่ไปสู่โลกทั้งปวง อันมีสัตว์ทั่วทุกสารทิศ ทั้งเบื้องบน เบื้องต่ำ เบื้องขวาง โดยนัยนี้ ทรงมีพระทัยประกอบด้วยกรุณา...เป... ทรงมีพระทัยประกอบด้วยมุทิตา...เป... ทรงมีพระทัยประกอบด้วยอุเบกขา แผ่ไปสู่ทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ก็อย่างนั้น ทิศที่ ๓ ก็อย่างนั้น ทิศที่ ๔ ก็อย่างนั้น ทรงมีพระทัยประกอบด้วยอุเบกขาอันไพบูลย์ ถึงความเป็นใหญ่ หาประมาณมิได้ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียน แผ่ไปสู่โลกทั้งปวง อันมีสัตว์ทั่วทุกสารทิศ ทั้งเบื้องบน เบื้องต่ำ เบื้องขวาง โดยนัยนี้

Caturāsīti nagarasahassādi

ว่าด้วยนคร ๘๔,๐๐๐ เป็นต้น

263. ‘‘Rañño, ānanda, mahāsudassanassa caturāsīti nagarasahassāni ahesuṃ kusāvatīrājadhānippamukhāni; caturāsīti pāsādasahassāni ahesuṃ dhammapāsādappamukhāni; caturāsīti kūṭāgārasahassāni ahesuṃ mahāviyūhakūṭāgārappamukhāni; caturāsīti pallaṅkasahassāni ahesuṃ sovaṇṇamayāni rūpiyamayāni dantamayāni sāramayāni gonakatthatāni paṭikatthatāni paṭalikatthatāni kadalimigapavarapaccattharaṇāni sauttaracchadāni ubhatolohitakūpadhānāni; caturāsīti nāgasahassāni ahesuṃ sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni uposathanāgarājappamukhāni; caturāsīti assasahassāni ahesuṃ sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni valāhakaassarājappamukhāni; caturāsīti rathasahassāni ahesuṃ sīhacammaparivārāni byagghacammaparivārāni dīpicammaparivārāni paṇḍukambalaparivārāni sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni vejayantarathappamukhāni; caturāsīti maṇisahassāni ahesuṃ maṇiratanappamukhāni; caturāsīti itthisahassāni ahesuṃ subhaddādevippamukhāni; caturāsīti gahapatisahassāni ahesuṃ gahapatiratanappamukhāni; caturāsīti khattiyasahassāni ahesuṃ anuyantāni pariṇāyakaratanappamukhāni; caturāsīti dhenusahassāni ahesuṃ duhasandanāni dukūlasandānāni kaṃsūpadhāraṇāni; caturāsīti vatthakoṭisahassāni ahesuṃ khomasukhumānaṃ kappāsikasukhumānaṃ koseyyasukhumānaṃ kambalasukhumānaṃ; (rañño, ānanda, mahāsudassanassa) caturāsīti thālipākasahassāni ahesuṃ sāyaṃ pātaṃ bhattābhihāro abhihariyittha.

๒๖๓. อานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะมีนคร ๘๔,๐๐๐ แห่ง มีกรุงกุสาวดีราชธานีเป็นประมุข มีปราสาท ๘๔,๐๐๐ หลัง มีธรรมปราสาทเป็นประมุข มีกูฏาคาร ๘๔,๐๐๐ หลัง มีมหาพยูหะกูฏาคารเป็นประมุข มีบัลลังก์ ๘๔,๐๐๐ ที่ ล้วนแล้วด้วยทอง เงิน งา และแก่นไม้ ลาดด้วยผ้าโกเชาว์ขนยาว ลาดด้วยขนแกะสีขาว ลาดด้วยขนแกะทอลายดอกไม้ มีเครื่องลาดอย่างดีทำด้วยหนังเสือ มีเพดานผ้ากัมพลแดง มีหมอนอิงสีแดงทั้งสองข้าง มีช้าง ๘๔,๐๐๐ เชือก ประดับด้วยเครื่องประดับทอง มีธงทอง คลุมด้วยข่ายทอง มีช้างอุโบสถเป็นประมุข มีม้า ๘๔,๐๐๐ ตัว ประดับด้วยเครื่องประดับทอง มีธงทอง คลุมด้วยข่ายทอง มีม้าวลาหกเป็นประมุข มีรถ ๘๔,๐๐๐ คัน หุ้มด้วยหนังราชสีห์ หนังเสือโคร่ง หนังเสือเหลือง ประดับด้วยผ้ากัมพลเหลือง ประดับด้วยเครื่องประดับทอง มีธงทอง คลุมด้วยข่ายทอง มีรถเวชยันต์เป็นประมุข มีแก้วมณี ๘๔,๐๐๐ ดวง มีแก้วมณีรัตนะเป็นประมุข มีสตรี ๘๔,๐๐๐ นาง มีพระนางสุภัททาเทวีเป็นประมุข มีคหบดี ๘๔,๐๐๐ คน มีคหบดีรัตนะเป็นประมุข มีขัตติยราช ๘๔,๐๐๐ องค์ ผู้เป็นอนุยนต์ มีปริณายกรัตนะเป็นประมุข มีแม่โคนม ๘๔,๐๐๐ ตัว ที่มีน้ำนมไหลสะดวก ต้องใช้ภาชนะทองรองรับ มีผ้าโกฏิละ ๘๔,๐๐๐ โกฏิ เป็นผ้าเปลือกไม้เนื้อละเอียด ผ้าฝ้ายเนื้อละเอียด ผ้าไหมเนื้อละเอียด ผ้ากัมพลเนื้อละเอียด (อานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะ) มีหม้อหุงข้าว ๘๔,๐๐๐ ใบ ที่เขาจัดถวายภัตตาหารในเวลาเย็นและเวลาเช้า

264. ‘‘Tena [Pg.154] kho panānanda, samayena rañño mahāsudassanassa caturāsīti nāgasahassāni sāyaṃ pātaṃ upaṭṭhānaṃ āgacchanti. Atha kho, ānanda, rañño mahāsudassanassa etadahosi – ‘imāni kho me caturāsīti nāgasahassāni sāyaṃ pātaṃ upaṭṭhānaṃ āgacchanti, yaṃnūna vassasatassa vassasatassa accayena dvecattālīsaṃ dvecattālīsaṃ nāgasahassāni sakiṃ sakiṃ upaṭṭhānaṃ āgaccheyyu’nti. Atha kho, ānanda, rājā mahāsudassano pariṇāyakaratanaṃ āmantesi – ‘imāni kho me, samma pariṇāyakaratana, caturāsīti nāgasahassāni sāyaṃ pātaṃ upaṭṭhānaṃ āgacchanti, tena hi, samma pariṇāyakaratana, vassasatassa vassasatassa accayena dvecattālīsaṃ dvecattālīsaṃ nāgasahassāni sakiṃ sakiṃ upaṭṭhānaṃ āgacchantū’ti. ‘Evaṃ, devā’ti kho, ānanda, pariṇāyakaratanaṃ rañño mahāsudassanassa paccassosi. Atha kho, ānanda, rañño mahāsudassanassa aparena samayena vassasatassa vassasatassa accayena dvecattālīsaṃ dvecattālīsaṃ nāgasahassāni sakiṃ sakiṃ upaṭṭhānaṃ āgamaṃsu.

๒๖๔. อานนท์ ก็โดยสมัยนั้นแล ช้าง ๘๔,๐๐๐ เชือก มาเฝ้าพระเจ้ามหาสุทัสสนะในเวลาเย็นและเวลาเช้า อานนท์ ครั้งนั้น พระเจ้ามหาสุทัสสนะได้มีพระราชดำริดังนี้ว่า ‘ช้าง ๘๔,๐๐๐ เชือกเหล่านี้มาเฝ้าเราในเวลาเย็นและเวลาเช้า ถ้ากระไรหนอ ช้าง ๔๒,๐๐๐ เชือก พึงมาเฝ้าเราทุกๆ ๑๐๐ ปี เป็นครั้งๆ ไป’ อานนท์ ครั้งนั้น พระเจ้ามหาสุทัสสนะรับสั่งเรียกปริณายกรัตนะมาตรัสว่า ‘ดูก่อนปริณายกรัตนะผู้สหาย ช้าง ๘๔,๐๐๐ เชือกเหล่านี้มาเฝ้าเราในเวลาเย็นและเวลาเช้า ดูก่อนปริณายกรัตนะผู้สหาย ถ้าอย่างนั้น ขอช้าง ๔๒,๐๐๐ เชือก จงมาเฝ้าทุกๆ ๑๐๐ ปี เป็นครั้งๆ ไปเถิด’ อานนท์ ปริณายกรัตนะทูลรับสนองพระราชดำรัสของพระเจ้ามหาสุทัสสนะว่า ‘อย่างนั้น พระเจ้าข้า’ อานนท์ ครั้งนั้น โดยสมัยอื่นต่อมา ช้าง ๔๒,๐๐๐ เชือก ได้มาเฝ้าพระเจ้ามหาสุทัสสนะทุกๆ ๑๐๐ ปี เป็นครั้งๆ ไป

Subhaddādeviupasaṅkamanaṃ

ว่าด้วยการเข้าเฝ้าของพระนางสุภัททาเทวี

265. ‘‘Atha kho, ānanda, subhaddāya deviyā bahunnaṃ vassānaṃ bahunnaṃ vassasatānaṃ bahunnaṃ vassasahassānaṃ accayena etadahosi – ‘ciraṃ diṭṭho kho me rājā mahāsudassano. Yaṃnūnāhaṃ rājānaṃ mahāsudassanaṃ dassanāya upasaṅkameyya’nti. Atha kho, ānanda, subhaddā devī itthāgāraṃ āmantesi – ‘etha tumhe sīsāni nhāyatha pītāni vatthāni pārupatha. Ciraṃ diṭṭho no rājā mahāsudassano, rājānaṃ mahāsudassanaṃ dassanāya upasaṅkamissāmā’ti. ‘Evaṃ, ayye’ti kho, ānanda, itthāgāraṃ subhaddāya deviyā paṭissutvā sīsāni nhāyitvā pītāni vatthāni pārupitvā yena subhaddā devī tenupasaṅkami. Atha kho, ānanda, subhaddā devī pariṇāyakaratanaṃ āmantesi – ‘kappehi, samma pariṇāyakaratana, caturaṅginiṃ senaṃ, ciraṃ diṭṭho no rājā mahāsudassano, rājānaṃ mahāsudassanaṃ dassanāya upasaṅkamissāmā’ti. ‘Evaṃ, devī’ti kho, ānanda, pariṇāyakaratanaṃ subhaddāya deviyā paṭissutvā caturaṅginiṃ senaṃ kappāpetvā subhaddāya deviyā paṭivedesi – ‘kappitā kho, devi, caturaṅginī senā, yassadāni kālaṃ maññasī’ti. Atha kho, ānanda, subhaddā [Pg.155] devī caturaṅginiyā senāya saddhiṃ itthāgārena yena dhammo pāsādo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā dhammaṃ pāsādaṃ abhiruhitvā yena mahāviyūhaṃ kūṭāgāraṃ tenupasaṅkami. Upasaṅkamitvā mahāviyūhassa kūṭāgārassa dvārabāhaṃ ālambitvā aṭṭhāsi. Atha kho, ānanda, rājā mahāsudassano saddaṃ sutvā – ‘kiṃ nu kho mahato viya janakāyassa saddo’ti mahāviyūhā kūṭāgārā nikkhamanto addasa subhaddaṃ deviṃ dvārabāhaṃ ālambitvā ṭhitaṃ, disvāna subhaddaṃ deviṃ etadavoca – ‘ettheva, devi, tiṭṭha mā pāvisī’ti. Atha kho, ānanda, rājā mahāsudassano aññataraṃ purisaṃ āmantesi – ‘ehi tvaṃ, ambho purisa, mahāviyūhā kūṭāgārā sovaṇṇamayaṃ pallaṅkaṃ nīharitvā sabbasovaṇṇamaye tālavane paññapehī’ti. ‘Evaṃ, devā’ti kho, ānanda, so puriso rañño mahāsudassanassa paṭissutvā mahāviyūhā kūṭāgārā sovaṇṇamayaṃ pallaṅkaṃ nīharitvā sabbasovaṇṇamaye tālavane paññapesi. Atha kho, ānanda, rājā mahāsudassano dakkhiṇena passena sīhaseyyaṃ kappesi pāde pādaṃ accādhāya sato sampajāno.

๒๖๕. “ดูก่อนอานนท์ ครั้งนั้นแล เมื่อล่วงไปหลายปี หลายร้อยปี หลายพันปี พระนางสุภัททาเทวีได้ทรงมีพระดำรินี้ว่า ‘นานแล้วหนอ ที่เรามิได้เฝ้าพระเจ้ามหาสุทัสสนะ ถ้ากระไร เราพึงเข้าไปเฝ้าพระเจ้ามหาสุทัสสนะเถิด’ ลำดับนั้นแล อานนท์ พระนางสุภัททาเทวีรับสั่งเรียกเหล่านางสนมมาตรัสว่า ‘มาเถิด ท่านทั้งหลาย จงสรงพระเศียร นุ่งห่มผ้าสีเหลือง นานแล้วที่พวกเรามิได้เฝ้าพระเจ้ามหาสุทัสสนะ พวกเราจักเข้าไปเฝ้าพระเจ้ามหาสุทัสสนะกัน’ ดูก่อนอานนท์ เหล่านางสนมทูลรับพระดำรัสของพระนางสุภัททาเทวีว่า ‘เพคะ พระแม่เจ้า’ แล้วสรงพระเศียร นุ่งห่มผ้าสีเหลือง เข้าไปเฝ้าพระนางสุภัททาเทวีถึงที่ประทับ ลำดับนั้นแล อานนท์ พระนางสุภัททาเทวีรับสั่งเรียกปริณายกรัตนะมาตรัสว่า ‘พ่อปริณายกรัตนะ ท่านจงเตรียมจตุรงคินีเสนา นานแล้วที่พวกเรามิได้เฝ้าพระเจ้ามหาสุทัสสนะ พวกเราจักเข้าไปเฝ้าพระเจ้ามหาสุทัสสนะกัน’ ดูก่อนอานนท์ ปริณายกรัตนะทูลรับพระดำรัสของพระนางสุภัททาเทวีว่า ‘พ่ะย่ะค่ะ พระเทวี’ แล้วให้เตรียมจตุรงคินีเสนา แล้วกราบทูลแด่พระนางสุภัททาเทวีว่า ‘ข้าแต่พระเทวี จตุรงคินีเสนาเตรียมพร้อมแล้ว บัดนี้ พระองค์ทรงสำคัญกาลอันควรเถิด’ ลำดับนั้นแล อานนท์ พระนางสุภัททาเทวีพร้อมด้วยจตุรงคินีเสนาและเหล่านางสนม เสด็จเข้าไปยังธัมมปราสาท ครั้นเสด็จเข้าไปแล้ว เสด็จขึ้นสู่ธัมมปราสาท แล้วเสด็จเข้าไปยังมหาพยูหะกูฏาคาร ครั้นเสด็จเข้าไปแล้ว ได้ประทับยืนเหนี่ยวบานประตูแห่งมหาพยูหะกูฏาคารอยู่ ลำดับนั้นแล อานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงสดับเสียงแล้ว (ทรงดำริว่า) ‘เสียงอะไรหนอ เหมือนเสียงมหาชน’ เสด็จออกจากมหาพยูหะกูฏาคาร ได้ทอดพระเนตรเห็นพระนางสุภัททาเทวีประทับยืนเหนี่ยวบานประตูอยู่ ครั้นทอดพระเนตรเห็นแล้ว ได้ตรัสกับพระนางสุภัททาเทวีว่า ‘เทวี เธอจงยืนอยู่ตรงนั้นแหละ อย่าเข้ามาเลย’ ลำดับนั้นแล อานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะรับสั่งเรียกบุรุษคนหนึ่งมาตรัสว่า ‘มาเถิด ท่านบุรุษ ท่านจงนำพระแท่นบรรทมทองคำออกจากมหาพยูหะกูฏาคาร แล้วปูลาดไว้ในดงตาลที่ล้วนแล้วด้วยทองคำ’ ดูก่อนอานนท์ บุรุษนั้นทูลรับพระราชดำรัสของพระเจ้ามหาสุทัสสนะว่า ‘พ่ะย่ะค่ะ พระเจ้าข้า’ แล้วนำพระแท่นบรรทมทองคำออกจากมหาพยูหะกูฏาคาร ปูลาดไว้ในดงตาลที่ล้วนแล้วด้วยทองคำ ลำดับนั้นแล อานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงสำเร็จสีหไสยาโดยพระปรัศว์เบื้องขวา ทรงซ้อนพระบาทเหลื่อมพระบาท ทรงมีสติสัมปชัญญะ”

266. ‘‘Atha kho, ānanda, subhaddāya deviyā etadahosi – ‘vippasannāni kho rañño mahāsudassanassa indriyāni, parisuddho chavivaṇṇo pariyodāto, mā heva kho rājā mahāsudassano kālamakāsī’ti rājānaṃ mahāsudassanaṃ etadavoca –

๒๖๖. “ดูก่อนอานนท์ ครั้งนั้นแล พระนางสุภัททาเทวีได้ทรงมีพระดำรินี้ว่า ‘อินทรีย์ของพระเจ้ามหาสุทัสสนะผ่องใสยิ่งนัก พระฉวีวรรณบริสุทธิ์ผุดผ่อง ขอพระเจ้ามหาสุทัสสนะอย่าเพิ่งสวรรคตเลย’ แล้วได้กราบทูลคำนี้แด่พระเจ้ามหาสุทัสสนะว่า”

‘Imāni te, deva, caturāsīti nagarasahassāni kusāvatīrājadhānippamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ janehi jīvite apekkhaṃ karohi. Imāni te, deva, caturāsīti pāsādasahassāni dhammapāsādappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ janehi jīvite apekkhaṃ karohi. Imāni te, deva, caturāsīti kūṭāgārasahassāni mahāviyūhakūṭāgārappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ janehi jīvite apekkhaṃ karohi. Imāni te, deva, caturāsīti pallaṅkasahassāni sovaṇṇamayāni rūpiyamayāni dantamayāni sāramayāni gonakatthatāni paṭikatthatāni paṭalikatthatāni kadalimigapavarapaccattharaṇāni sauttaracchadāni ubhatolohitakūpadhānāni. Ettha, deva, chandaṃ janehi, jīvite apekkhaṃ karohi. Imāni te, deva, caturāsīti nāgasahassāni sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni uposathanāgarājappamukhāni. Ettha, deva[Pg.156], chandaṃ janehi jīvite apekkhaṃ karohi. Imāni te, deva, caturāsīti assasahassāni sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni valāhakaassarājappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ janehi jīvite apekkhaṃ karohi. Imāni te, deva caturāsīti rathasahassāni sīhacammaparivārāni byagghacammaparivārāni dīpicammaparivārāni paṇḍukambalaparivārāni sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni vejayantarathappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ janehi jīvite apekkhaṃ karohi. Imāni te, deva, caturāsīti maṇisahassāni maṇiratanappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ janehi jīvite apekkhaṃ karohi. Imāni te, deva, caturāsīti itthisahassāni itthiratanappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ janehi jīvite apekkhaṃ karohi. Imāni te, deva, caturāsīti gahapatisahassāni gahapatiratanappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ janehi jīvite apekkhaṃ karohi. Imāni te, deva, caturāsīti khattiyasahassāni anuyantāni pariṇāyakaratanappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ janehi jīvite apekkhaṃ karohi. Imāni te, deva, caturāsīti dhenusahassāni duhasandanāni kaṃsūpadhāraṇāni. Ettha, deva, chandaṃ janehi jīvite apekkhaṃ karohi. Imāni te, deva, caturāsīti vatthakoṭisahassāni khomasukhumānaṃ kappāsikasukhumānaṃ koseyyasukhumānaṃ kambalasukhumānaṃ. Ettha, deva, chandaṃ janehi, jīvite apekkhaṃ karohi. Imāni te, deva, caturāsīti thālipākasahassāni sāyaṃ pātaṃ bhattābhihāro abhihariyati. Ettha, deva, chandaṃ janehi jīvite apekkhaṃ karohī’ti.

ข้าแต่สมมติเทพ พระนคร ๘๔,๐๐๐ นคร มีกรุงกุสาวดีราชธานีเป็นประมุขเหล่านี้เป็นของพระองค์ ขอสมมติเทพจงทรงพอพระทัยในพระนครเหล่านี้ จงทรงอาลัยในชีวิตเถิด ข้าแต่สมมติเทพ ปราสาท ๘๔,๐๐๐ หลัง มีธรรมปราสาทเป็นประมุขเหล่านี้เป็นของพระองค์ ขอสมมติเทพจงทรงพอพระทัยในปราสาทเหล่านี้ จงทรงอาลัยในชีวิตเถิด ข้าแต่สมมติเทพ กูฏาคาร ๘๔,๐๐๐ หลัง มีมหาวิยูหกูฏาคารเป็นประมุขเหล่านี้เป็นของพระองค์ ขอสมมติเทพจงทรงพอพระทัยในกูฏาคารเหล่านี้ จงทรงอาลัยในชีวิตเถิด ข้าแต่สมมติเทพ บัลลังก์ ๘๔,๐๐๐ ที่ ล้วนแล้วด้วยทอง เงิน งา แก่นไม้ ลาดด้วยผ้าโกนกะ ผ้าปฏิกะ ผ้าปฏลิกะ ผ้ากทลิมิคปวรปัจจัตถรณะ มีเพดานอยู่เบื้องบน มีหมอนข้างสีแดงทั้ง ๒ ข้างเหล่านี้เป็นของพระองค์ ขอสมมติเทพจงทรงพอพระทัยในบัลลังก์เหล่านี้ จงทรงอาลัยในชีวิตเถิด ข้าแต่สมมติเทพ ช้าง ๘๔,๐๐๐ เชือก ประดับด้วยเครื่องประดับทอง มีธงทอง คลุมด้วยข่ายทอง มีช้างอุโบสถราชเป็นประมุขเหล่านี้เป็นของพระองค์ ขอสมมติเทพจงทรงพอพระทัยในช้างเหล่านี้ จงทรงอาลัยในชีวิตเถิด ข้าแต่สมมติเทพ ม้า ๘๔,๐๐๐ ตัว ประดับด้วยเครื่องประดับทอง มีธงทอง คลุมด้วยข่ายทอง มีม้าวลาหกราชเป็นประมุขเหล่านี้เป็นของพระองค์ ขอสมมติเทพจงทรงพอพระทัยในม้าเหล่านี้ จงทรงอาลัยในชีวิตเถิด ข้าแต่สมมติเทพ รถ ๘๔,๐๐๐ คัน หุ้มด้วยหนังราชสีห์ หนังเสือโคร่ง หนังเสือเหลือง ลาดด้วยผ้ากัมพลเหลือง ประดับด้วยเครื่องประดับทอง มีธงทอง คลุมด้วยข่ายทอง มีเวชยันตรถเป็นประมุขเหล่านี้เป็นของพระองค์ ขอสมมติเทพจงทรงพอพระทัยในรถเหล่านี้ จงทรงอาลัยในชีวิตเถิด ข้าแต่สมมติเทพ แก้ว ๘๔,๐๐๐ ดวง มีแก้วมณีเป็นประมุขเหล่านี้เป็นของพระองค์ ขอสมมติเทพจงทรงพอพระทัยในแก้วเหล่านี้ จงทรงอาลัยในชีวิตเถิด ข้าแต่สมมติเทพ สตรี ๘๔,๐๐๐ นาง มีอิตถีรัตนะเป็นประมุขเหล่านี้เป็นของพระองค์ ขอสมมติเทพจงทรงพอพระทัยในสตรีเหล่านี้ จงทรงอาลัยในชีวิตเถิด ข้าแต่สมมติเทพ คหบดี ๘๔,๐๐๐ คน มีคหบดีรัตนะเป็นประมุขเหล่านี้เป็นของพระองค์ ขอสมมติเทพจงทรงพอพระทัยในคหบดีเหล่านี้ จงทรงอาลัยในชีวิตเถิด ข้าแต่สมมติเทพ ขัตติยราช ๘๔,๐๐๐ องค์ ผู้เป็นอนุยนต์ มีปริณายกรัตนะเป็นประมุขเหล่านี้เป็นของพระองค์ ขอสมมติเทพจงทรงพอพระทัยในขัตติยราชเหล่านี้ จงทรงอาลัยในชีวิตเถิด ข้าแต่สมมติเทพ แม่โคนม ๘๔,๐๐๐ ตัว มีน้ำนมไหลซึมซาบ มีภาชนะสำริดรองรับเหล่านี้เป็นของพระองค์ ขอสมมติเทพจงทรงพอพระทัยในแม่โคนมเหล่านี้ จงทรงอาลัยในชีวิตเถิด ข้าแต่สมมติเทพ ผ้าโกฏิ ๘๔,๐๐๐ โกฏิ เป็นผ้าเนื้อละเอียด คือ ผ้าโขมพัสตร์ ผ้าฝ้าย ผ้าไหม ผ้ากัมพลเหล่านี้เป็นของพระองค์ ขอสมมติเทพจงทรงพอพระทัยในผ้าเหล่านี้ จงทรงอาลัยในชีวิตเถิด ข้าแต่สมมติเทพ หม้อข้าว ๘๔,๐๐๐ หม้อ ที่เขาหุงถวายเป็นพระกระยาหารเช้าเย็นเหล่านี้เป็นของพระองค์ ขอสมมติเทพจงทรงพอพระทัยในพระกระยาหารเหล่านี้ จงทรงอาลัยในชีวิตเถิด

267. ‘‘Evaṃ vutte, ānanda, rājā mahāsudassano subhaddaṃ deviṃ etadavoca –

๒๖๗. อานนท์ เมื่อพระนางสุภัททาเทวีกราบทูลอย่างนี้แล้ว พระเจ้ามหาสุทัสสนะได้ตรัสพระดำรัสนี้กับพระนางสุภัททาเทวีว่า

‘Dīgharattaṃ kho maṃ tvaṃ, devi, iṭṭhehi kantehi piyehi manāpehi samudācarittha; atha ca pana maṃ tvaṃ pacchime kāle aniṭṭhehi akantehi appiyehi amanāpehi samudācarasī’ti. ‘Kathaṃ carahi taṃ, deva, samudācarāmī’ti? ‘Evaṃ kho maṃ tvaṃ, devi, samudācara – ‘‘sabbeheva, deva, piyehi manāpehi nānābhāvo vinābhāvo aññathābhāvo, mā kho tvaṃ, deva, sāpekkho kālamakāsi, dukkhā sāpekkhassa kālaṅkiriyā, garahitā ca sāpekkhassa kālaṅkiriyā. Imāni te, deva, caturāsīti nagarasahassāni [Pg.157] kusāvatīrājadhānippamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti pāsādasahassāni dhammapāsādappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti kūṭāgārasahassāni mahāviyūhakūṭāgārappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti pallaṅkasahassāni sovaṇṇamayāni rūpiyamayāni dantamayāni sāramayāni gonakatthatāni paṭikatthatāni paṭalikatthatāni kadalimigapavarapaccattharaṇāni sauttaracchadāni ubhatolohitakūpadhānāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti nāgasahassāni sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni uposathanāgarājappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti assasahassāni sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni valāhakaassarājappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti rathasahassāni sīhacammaparivārāni byagghacammaparivārāni dīpicammaparivārāni paṇḍukambalaparivārāni sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni vejayantarathappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti maṇisahassāni maṇiratanappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti itthisahassāni subhaddādevippamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti gahapatisahassāni gahapatiratanappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti khattiyasahassāni anuyantāni pariṇāyakaratanappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti dhenusahassāni duhasandanāni kaṃsūpadhāraṇāni. Ettha deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti vatthakoṭisahassāni khomasukhumānaṃ kappāsikasukhumānaṃ koseyyasukhumānaṃ kambalasukhumānaṃ. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te deva caturāsīti thālipākasahassāni sāyaṃ pātaṃ bhattābhihāro abhihariyati. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsī’’’ti.

‘ดูก่อนพระเทวี เธอเคยปฏิบัติต่อเราด้วยวาจาที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่ารัก น่าพอใจ ตลอดกาลนาน แต่ในปัจฉิมกาล เธอกลับปฏิบัติต่อเราด้วยวาจาที่ไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่ารัก ไม่น่าพอใจ’ ‘ข้าแต่สมมติเทพ หม่อมฉันจะพึงปฏิบัติต่อพระองค์อย่างไรเล่า พระเจ้าข้า’ ‘ดูก่อนพระเทวี เธอจงปฏิบัติต่อเราอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่สมมติเทพ ความแปรปรวน ความพลัดพราก ความเป็นไปโดยประการอื่นจากของรักของชอบใจทั้งปวงมีอยู่ ขอพระองค์อย่าได้ทรงมีพระทัยห่วงใยสวรรคตเลย การสวรรคตของผู้มีพระทัยห่วงใยเป็นทุกข์ การสวรรคตของผู้มีพระทัยห่วงใยเป็นสิ่งที่บัณฑิตติเตียน ข้าแต่สมมติเทพ นคร ๘๔,๐๐๐ นครเหล่านี้ มีกรุงกุสาวดีราชธานีเป็นประมุข เป็นของพระองค์ ขอพระองค์จงทรงละความพอพระทัยในนครเหล่านี้เสีย อย่าได้ทรงอาลัยในชีวิตเลย ปราสาท ๘๔,๐๐๐ หลังเหล่านี้ มีธรรมปราสาทเป็นประมุข เป็นของพระองค์ ขอพระองค์จงทรงละความพอพระทัยในปราสาทเหล่านี้เสีย อย่าได้ทรงอาลัยในชีวิตเลย กูฏาคาร ๘๔,๐๐๐ หลังเหล่านี้ มีมหาพยูหกูฏาคารเป็นประมุข เป็นของพระองค์ ขอพระองค์จงทรงละความพอพระทัยในกูฏาคารเหล่านี้เสีย อย่าได้ทรงอาลัยในชีวิตเลย บัลลังก์ ๘๔,๐๐๐ ที่เหล่านี้ ทำด้วยทองคำบ้าง ทำด้วยเงินบ้าง ทำด้วยงาบ้าง ทำด้วยแก่นไม้บ้าง ลาดด้วยผ้าโกเชาว์บ้าง ลาดด้วยผ้าขนสัตว์ขาวบ้าง ลาดด้วยผ้าทำด้วยขนสัตว์ปักเป็นลายดอกไม้บ้าง ลาดด้วยหนังเสือดาวอย่างดีบ้าง มีเพดานเบื้องบนบ้าง มีหมอนข้างสีแดงทั้งสองข้างบ้าง เป็นของพระองค์ ขอพระองค์จงทรงละความพอพระทัยในบัลลังก์เหล่านี้เสีย อย่าได้ทรงอาลัยในชีวิตเลย ช้าง ๘๔,๐๐๐ เชือกเหล่านี้ ประดับด้วยเครื่องประดับทองคำ มีธงทอง คลุมด้วยข่ายทอง มีช้างอุโบสถพญาช้างเป็นประมุข เป็นของพระองค์ ขอพระองค์จงทรงละความพอพระทัยในช้างเหล่านี้เสีย อย่าได้ทรงอาลัยในชีวิตเลย ม้า ๘๔,๐๐๐ ตัวเหล่านี้ ประดับด้วยเครื่องประดับทองคำ มีธงทอง คลุมด้วยข่ายทอง มีม้าพลาหกพญาม้าเป็นประมุข เป็นของพระองค์ ขอพระองค์จงทรงละความพอพระทัยในม้าเหล่านี้เสีย อย่าได้ทรงอาลัยในชีวิตเลย รถ ๘๔,๐๐๐ คันเหล่านี้ หุ้มด้วยหนังราชสีห์บ้าง หุ้มด้วยหนังเสือโคร่งบ้าง หุ้มด้วยหนังเสือดาวบ้าง หุ้มด้วยผ้ากัมพลเหลืองบ้าง ประดับด้วยเครื่องประดับทองคำ มีธงทอง คลุมด้วยข่ายทอง มีเวชยันตรถเป็นประมุข เป็นของพระองค์ ขอพระองค์จงทรงละความพอพระทัยในรถเหล่านี้เสีย อย่าได้ทรงอาลัยในชีวิตเลย แก้วมณี ๘๔,๐๐๐ ดวงเหล่านี้ มีแก้วมณีรัตนะเป็นประมุข เป็นของพระองค์ ขอพระองค์จงทรงละความพอพระทัยในแก้วมณีเหล่านี้เสีย อย่าได้ทรงอาลัยในชีวิตเลย สตรี ๘๔,๐๐๐ นางเหล่านี้ มีพระนางสุภัททาเทวีเป็นประมุข เป็นของพระองค์ ขอพระองค์จงทรงละความพอพระทัยในสตรีเหล่านี้เสีย อย่าได้ทรงอาลัยในชีวิตเลย คฤหบดี ๘๔,๐๐๐ คนเหล่านี้ มีคฤหบดีรัตนะเป็นประมุข เป็นของพระองค์ ขอพระองค์จงทรงละความพอพระทัยในคฤหบดีเหล่านี้เสีย อย่าได้ทรงอาลัยในชีวิตเลย ขัตติยราช ๘๔,๐๐๐ องค์เหล่านี้ ผู้เป็นอนุยนต์ มีปริณายกรัตนะเป็นประมุข เป็นของพระองค์ ขอพระองค์จงทรงละความพอพระทัยในขัตติยราชเหล่านี้เสีย อย่าได้ทรงอาลัยในชีวิตเลย แม่โคนม ๘๔,๐๐๐ ตัวเหล่านี้ มีน้ำนมไหลซึมออกจากเต้า ต้องใช้ภาชนะสำริดรองรับ เป็นของพระองค์ ขอพระองค์จงทรงละความพอพระทัยในแม่โคนมเหล่านี้เสีย อย่าได้ทรงอาลัยในชีวิตเลย ผ้าโกฏิ ๘๔,๐๐๐ โกฏิเหล่านี้ เป็นผ้าเปลือกไม้เนื้อละเอียด ผ้าฝ้ายเนื้อละเอียด ผ้าไหมเนื้อละเอียด ผ้ากัมพลเนื้อละเอียด เป็นของพระองค์ ขอพระองค์จงทรงละความพอพระทัยในผ้าเหล่านี้เสีย อย่าได้ทรงอาลัยในชีวิตเลย หม้อหุงข้าว ๘๔,๐๐๐ หม้อเหล่านี้ ที่เขาจัดถวายภัตตาหารเช้าเย็น เป็นของพระองค์ ขอพระองค์จงทรงละความพอพระทัยในหม้อหุงข้าวเหล่านี้เสีย อย่าได้ทรงอาลัยในชีวิตเลย’

268. ‘‘Evaṃ [Pg.158] vutte, ānanda, subhaddā devī parodi assūni pavattesi. Atha kho, ānanda, subhaddā devī assūni puñchitvā rājānaṃ mahāsudassanaṃ etadavoca –

๒๖๘. ดูก่อนอานนท์ เมื่อพระเจ้ามหาสุทัสสนะตรัสอย่างนี้แล้ว พระนางสุภัททาเทวีทรงกันแสงหลั่งพระอัสสุชล ดูก่อนอานนท์ ครั้งนั้นแล พระนางสุภัททาเทวีทรงเช็ดพระอัสสุชลแล้วได้กราบทูลคำนี้แด่พระเจ้ามหาสุทัสสนะว่า

‘Sabbeheva, deva, piyehi manāpehi nānābhāvo vinābhāvo aññathābhāvo, mā kho tvaṃ, deva, sāpekkho kālamakāsi, dukkhā sāpekkhassa kālaṅkiriyā, garahitā ca sāpekkhassa kālaṅkiriyā. Imāni te, deva, caturāsīti nagarasahassāni kusāvatīrājadhānippamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti pāsādasahassāni dhammapāsādappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti kūṭāgārasahassāni mahāviyūhakūṭāgārappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti pallaṅkasahassāni sovaṇṇamayāni rūpiyamayāni dantamayāni sāramayāni gonakatthatāni paṭikatthatāni paṭalikatthatāni kadalimigapavarapaccattharaṇāni sauttaracchadāni ubhatolohitakūpadhānāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti nāgasahassāni sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni uposathanāgarājappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti assasahassāni sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni valāhakaassarājappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha, jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti rathasahassāni sīhacammaparivārāni byagghacammaparivārāni dīpicammaparivārāni paṇḍukambalaparivārāni sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni vejayantarathappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti maṇisahassāni maṇiratanappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti itthisahassāni itthiratanappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha, jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te[Pg.159], deva, caturāsīti gahapatisahassāni gahapatiratanappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti khattiyasahassāni anuyantāni pariṇāyakaratanappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti dhenusahassāni duhasandanāni kaṃsūpadhāraṇāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti vatthakoṭisahassāni khomasukhumānaṃ kappāsikasukhumānaṃ koseyyasukhumānaṃ kambalasukhumānaṃ. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti thālipākasahassāni sāyaṃ pātaṃ bhattābhihāro abhihariyati. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsī’ti.

‘ข้าแต่สมมติเทพ ความแปรปรวน ความพลัดพราก ความเป็นโดยประการอื่นจากของรักของชอบใจทั้งสิ้น ย่อมมีเป็นธรรมดา ขอฝ่าพระบาทอย่ามีพระทัยห่วงใยสวรรคตเลย การสวรรคตของผู้มีพระทัยห่วงใยเป็นทุกข์ และการสวรรคตของผู้มีพระทัยห่วงใยเป็นสิ่งที่บัณฑิตติเตียน ข้าแต่สมมติเทพ นคร ๘๔,๐๐๐ นคร มีกรุงกุสาวดีราชธานีเป็นประมุขเหล่านี้เป็นของฝ่าพระบาท ขอฝ่าพระบาทจงทรงละความพอพระทัยในนครเหล่านี้เสีย อย่าทรงอาลัยในพระชนมชีพเลย ข้าแต่สมมติเทพ ปราสาท ๘๔,๐๐๐ หลัง มีธรรมปราสาทเป็นประมุขเหล่านี้เป็นของฝ่าพระบาท ขอฝ่าพระบาทจงทรงละความพอพระทัยในปราสาทเหล่านี้เสีย อย่าทรงอาลัยในพระชนมชีพเลย ข้าแต่สมมติเทพ เรือนยอด ๘๔,๐๐๐ หลัง มีเรือนยอดมหาพยูหะเป็นประมุขเหล่านี้เป็นของฝ่าพระบาท ขอฝ่าพระบาทจงทรงละความพอพระทัยในเรือนยอดเหล่านี้เสีย อย่าทรงอาลัยในพระชนมชีพเลย ข้าแต่สมมติเทพ บัลลังก์ ๘๔,๐๐๐ บัลลังก์ ที่ทำด้วยทอง ทำด้วยเงิน ทำด้วยงา ทำด้วยแก่นไม้ ปูลาดด้วยผ้าโกเชาว์ ปูลาดด้วยขนแกะสีขาว ปูลาดด้วยผ้าปักดอกไม้ ปูลาดด้วยหนังแอนทิโลปชั้นดี มีเพดานผ้าสีแดงอยู่เบื้องบน มีหมอนอิงสีแดงทั้งสองข้างเหล่านี้เป็นของฝ่าพระบาท ขอฝ่าพระบาทจงทรงละความพอพระทัยในบัลลังก์เหล่านี้เสีย อย่าทรงอาลัยในพระชนมชีพเลย ข้าแต่สมมติเทพ ช้าง ๘๔,๐๐๐ เชือก ประดับด้วยเครื่องประดับทอง มีธงทอง คลุมด้วยข่ายทอง มีช้างอุโบสถราชเป็นประมุขเหล่านี้เป็นของฝ่าพระบาท ขอฝ่าพระบาทจงทรงละความพอพระทัยในช้างเหล่านี้เสีย อย่าทรงอาลัยในพระชนมชีพเลย ข้าแต่สมมติเทพ ม้า ๘๔,๐๐๐ ตัว ประดับด้วยเครื่องประดับทอง มีธงทอง คลุมด้วยข่ายทอง มีม้าวลาหกอัศวราชเป็นประมุขเหล่านี้เป็นของฝ่าพระบาท ขอฝ่าพระบาทจงทรงละความพอพระทัยในม้าเหล่านี้เสีย อย่าทรงอาลัยในพระชนมชีพเลย ข้าแต่สมมติเทพ รถ ๘๔,๐๐๐ คัน มีหนังราชสีห์เป็นเครื่องลาด มีหนังเสือโคร่งเป็นเครื่องลาด มีหนังเสือเหลืองเป็นเครื่องลาด มีผ้ากัมพลเหลืองเป็นเครื่องลาด ประดับด้วยเครื่องประดับทอง มีธงทอง คลุมด้วยข่ายทอง มีเวชยันตรถเป็นประมุขเหล่านี้เป็นของฝ่าพระบาท ขอฝ่าพระบาทจงทรงละความพอพระทัยในรถเหล่านี้เสีย อย่าทรงอาลัยในพระชนมชีพเลย ข้าแต่สมมติเทพ แก้วมณี ๘๔,๐๐๐ ดวง มีแก้วมณีรัตนะเป็นประมุขเหล่านี้เป็นของฝ่าพระบาท ขอฝ่าพระบาทจงทรงละความพอพระทัยในแก้วมณีเหล่านี้เสีย อย่าทรงอาลัยในพระชนมชีพเลย ข้าแต่สมมติเทพ สตรี ๘๔,๐๐๐ นาง มีนางแก้วเป็นประมุขเหล่านี้เป็นของฝ่าพระบาท ขอฝ่าพระบาทจงทรงละความพอพระทัยในสตรีเหล่านี้เสีย อย่าทรงอาลัยในพระชนมชีพเลย ข้าแต่สมมติเทพ คหบดี ๘๔,๐๐๐ คน มีคหบดีแก้วเป็นประมุขเหล่านี้เป็นของฝ่าพระบาท ขอฝ่าพระบาทจงทรงละความพอพระทัยในคหบดีเหล่านี้เสีย อย่าทรงอาลัยในพระชนมชีพเลย ข้าแต่สมมติเทพ ขัตติยะ ๘๔,๐๐๐ องค์ ผู้เป็นอนุยนต์ มีปริณายกรัตนะเป็นประมุขเหล่านี้เป็นของฝ่าพระบาท ขอฝ่าพระบาทจงทรงละความพอพระทัยในขัตติยะเหล่านี้เสีย อย่าทรงอาลัยในพระชนมชีพเลย ข้าแต่สมมติเทพ แม่โคนม ๘๔,๐๐๐ ตัว มีน้ำนมไหลหลั่ง ต้องใช้ภาชนะทองรองรับเหล่านี้เป็นของฝ่าพระบาท ขอฝ่าพระบาทจงทรงละความพอพระทัยในแม่โคนมเหล่านี้เสีย อย่าทรงอาลัยในพระชนมชีพเลย ข้าแต่สมมติเทพ คู่ผ้า ๘๔,๐๐๐ โกฏิโกฏิ ที่เป็นผ้าเปลือกไม้เนื้อละเอียด ผ้าฝ้ายเนื้อละเอียด ผ้าไหมเนื้อละเอียด ผ้ากัมพลเนื้อละเอียดเหล่านี้เป็นของฝ่าพระบาท ขอฝ่าพระบาทจงทรงละความพอพระทัยในคู่ผ้าเหล่านี้เสีย อย่าทรงอาลัยในพระชนมชีพเลย ข้าแต่สมมติเทพ สำรับกับข้าว ๘๔,๐๐๐ สำรับ ที่เขาจัดถวายทั้งเวลาเย็นและเวลาเช้าเหล่านี้เป็นของฝ่าพระบาท ขอฝ่าพระบาทจงทรงละความพอพระทัยในสำรับกับข้าวเหล่านี้เสีย อย่าทรงอาลัยในพระชนมชีพเลย’

Brahmalokūpagamaṃ

การเสด็จสู่พรหมโลก

269. ‘‘Atha kho, ānanda, rājā mahāsudassano nacirasseva kālamakāsi. Seyyathāpi, ānanda, gahapatissa vā gahapatiputtassa vā manuññaṃ bhojanaṃ bhuttāvissa bhattasammado hoti, evameva kho, ānanda, rañño mahāsudassanassa māraṇantikā vedanā ahosi. Kālaṅkato ca, ānanda, rājā mahāsudassano sugatiṃ brahmalokaṃ upapajji. Rājā, ānanda, mahāsudassano caturāsīti vassasahassāni kumārakīḷaṃ kīḷi. Caturāsīti vassasahassāni oparajjaṃ kāresi. Caturāsīti vassasahassāni rajjaṃ kāresi. Caturāsīti vassasahassāni gihibhūto dhamme pāsāde brahmacariyaṃ cari. So cattāro brahmavihāre bhāvetvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā brahmalokūpago ahosi.

๒๖๙. อานนท์ ต่อมาไม่นานนัก พระเจ้ามหาสุทัสสนะก็สวรรคต อานนท์ เวทนาอันจะถึงความตายของพระเจ้ามหาสุทัสสนะได้เป็นเหมือนความเคลิบเคลิ้มเพราะฉันอาหารของคหบดีหรือบุตรคหบดีผู้บริโภคโภชนะที่น่าพอใจ ฉะนั้น อานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะสวรรคตแล้ว ได้บังเกิดในพรหมโลกอันเป็นสุคติ อานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงเล่นอย่างกุมาร ๘๔,๐๐๐ ปี ทรงดำรงตำแหน่งอุปราช ๘๔,๐๐๐ ปี ทรงครองราชย์ ๘๔,๐๐๐ ปี ทรงประพฤติพรหมจรรย์เป็นคฤหัสถ์ในธรรมปราสาท ๘๔,๐๐๐ ปี พระองค์ทรงเจริญพรหมวิหาร ๔ แล้ว หลังจากการตายเพราะกายแตก ได้เข้าถึงพรหมโลก

270. ‘‘Siyā kho panānanda, evamassa – ‘añño nūna tena samayena rājā mahāsudassano ahosī’ti, na kho panetaṃ, ānanda, evaṃ daṭṭhabbaṃ. Ahaṃ tena samayena rājā mahāsudassano ahosiṃ. Mama tāni caturāsīti nagarasahassāni kusāvatīrājadhānippamukhāni, mama tāni caturāsīti pāsādasahassāni dhammapāsādappamukhāni, mama tāni caturāsīti kūṭāgārasahassāni mahāviyūhakūṭāgārappamukhāni, mama tāni caturāsīti pallaṅkasahassāni sovaṇṇamayāni rūpiyamayāni dantamayāni sāramayāni gonakatthatāni paṭikatthatāni paṭalikatthatāni kadalimigapavarapaccattharaṇāni sauttaracchadāni [Pg.160] ubhatolohitakūpadhānāni, mama tāni caturāsīti nāgasahassāni sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni uposathanāgarājappamukhāni, mama tāni caturāsīti assasahassāni sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni valāhakaassarājappamukhāni, mama tāni caturāsīti rathasahassāni sīhacammaparivārāni byagghacammaparivārāni dīpicammaparivārāni paṇḍukambalaparivārāni sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni vejayantarathappamukhāni, mama tāni caturāsīti maṇisahassāni maṇiratanappamukhāni, mama tāni caturāsīti itthisahassāni subhaddādevippamukhāni, mama tāni caturāsīti gahapatisahassāni gahapatiratanappamukhāni, mama tāni caturāsīti khattiyasahassāni anuyantāni pariṇāyakaratanappamukhāni, mama tāni caturāsīti dhenusahassāni duhasandanāni kaṃsūpadhāraṇāni, mama tāni caturāsīti vatthakoṭisahassāni khomasukhumānaṃ kappāsikasukhumānaṃ koseyyasukhumānaṃ kambalasukhumānaṃ, mama tāni caturāsīti thālipākasahassāni sāyaṃ pātaṃ bhattābhihāro abhihariyittha.

๒๗๐. อานนท์ เธอพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ในสมัยนั้น พระเจ้ามหาสุทัสสนะคงเป็นพระองค์อื่น’ อานนท์ เธอไม่ควรเห็นอย่างนั้นเลย เราตถาคตนี่แหละเป็นพระเจ้ามหาสุทัสสนะในสมัยนั้น เมือง ๘๔,๐๐๐ เมือง มีกรุงกุสาวดีราชธานีเป็นประมุข เป็นของเรา ปราสาท ๘๔,๐๐๐ หลัง มีธรรมปราสาทเป็นประมุข เป็นของเรา เรือนยอด ๘๔,๐๐๐ หลัง มีเรือนยอดมหาวิยูหะเป็นประมุข เป็นของเรา บัลลังก์ ๘๔,๐๐๐ ที่ ที่ทำด้วยทองคำบ้าง เงินบ้าง งาบ้าง แก่นไม้บ้าง ลาดด้วยผ้าโกนกะ ผ้าปฏิกะ ผ้าปฏลิกะ ลาดด้วยเครื่องลาดอย่างดีทำด้วยหนังเสือดาว มีเพดานกั้นเบื้องบน มีหมอนอิงสีแดงทั้งสองข้าง เป็นของเรา ช้าง ๘๔,๐๐๐ เชือก ประดับด้วยเครื่องประดับทองคำ มีธงทอง ปกคลุมด้วยข่ายทอง มีช้างอุโบสถราชเป็นประมุข เป็นของเรา ม้า ๘๔,๐๐๐ ตัว ประดับด้วยเครื่องประดับทองคำ มีธงทอง ปกคลุมด้วยข่ายทอง มีม้าวลาหกอัสสราชเป็นประมุข เป็นของเรา รถ ๘๔,๐๐๐ คัน มีหนังราชสีห์เป็นเครื่องแวดล้อม มีหนังเสือโคร่งเป็นเครื่องแวดล้อม มีหนังเสือเหลืองเป็นเครื่องแวดล้อม มีผ้ากัมพลเหลืองเป็นเครื่องแวดล้อม ประดับด้วยเครื่องประดับทองคำ มีธงทอง ปกคลุมด้วยข่ายทอง มีเวชยันตรถเป็นประมุข เป็นของเรา แก้วมณี ๘๔,๐๐๐ ดวง มีแก้วมณีรัตนะเป็นประมุข เป็นของเรา สตรี ๘๔,๐๐๐ นาง มีพระนางสุภัททาเทวีเป็นประมุข เป็นของเรา คหบดี ๘๔,๐๐๐ คน มีคหบดีรัตนะเป็นประมุข เป็นของเรา ขัตติยราช ๘๔,๐๐๐ องค์ ผู้เป็นอนุยนต์ มีปริณายกรัตนะเป็นประมุข เป็นของเรา แม่โคนม ๘๔,๐๐๐ ตัว มีน้ำนมไหลหลั่ง ใช้ภาชนะทองรองรับ เป็นของเรา คู่ผ้า ๘๔,๐๐๐ โกฏิ เป็นผ้าเนื้อละเอียดทำด้วยเปลือกไม้ปอ ผ้าฝ้าย ผ้าไหม ผ้าขนสัตว์ เป็นของเรา หม้อข้าว ๘๔,๐๐๐ หม้อ ที่เขาหุงหาอาหารนำมาถวายในเวลาเย็นและเวลาเช้า เป็นของเรา

271. ‘‘Tesaṃ kho panānanda, caturāsītinagarasahassānaṃ ekaññeva taṃ nagaraṃ hoti, yaṃ tena samayena ajjhāvasāmi yadidaṃ kusāvatī rājadhānī. Tesaṃ kho panānanda, caturāsītipāsādasahassānaṃ ekoyeva so pāsādo hoti, yaṃ tena samayena ajjhāvasāmi yadidaṃ dhammo pāsādo. Tesaṃ kho panānanda, caturāsītikūṭāgārasahassānaṃ ekaññeva taṃ kūṭāgāraṃ hoti, yaṃ tena samayena ajjhāvasāmi yadidaṃ mahāviyūhaṃ kūṭāgāraṃ. Tesaṃ kho panānanda, caturāsītipallaṅkasahassānaṃ ekoyeva so pallaṅko hoti, yaṃ tena samayena paribhuñjāmi yadidaṃ sovaṇṇamayo vā rūpiyamayo vā dantamayo vā sāramayo vā. Tesaṃ kho panānanda, caturāsītināgasahassānaṃ ekoyeva so nāgo hoti, yaṃ tena samayena abhiruhāmi yadidaṃ uposatho nāgarājā. Tesaṃ kho panānanda, caturāsītiassasahassānaṃ ekoyeva so asso hoti, yaṃ tena samayena abhiruhāmi yadidaṃ valāhako assarājā. Tesaṃ kho panānanda, caturāsītirathasahassānaṃ ekoyeva so ratho hoti, yaṃ tena samayena abhiruhāmi yadidaṃ vejayantaratho. Tesaṃ kho panānanda, caturāsītiitthisahassānaṃ ekāyeva [Pg.161] sā itthī hoti, yā tena samayena paccupaṭṭhāti khattiyānī vā vessinī vā. Tesaṃ kho panānanda, vā. Tesaṃ kho panānanda, caturāsītivatthakoṭisahassānaṃ ekaṃyeva taṃ dussayugaṃ hoti, yaṃ tena samayena paridahāmi khomasukhumaṃ vā kappāsikasukhumaṃ vā koseyyasukhumaṃ vā kambalasukhumaṃ vā. Tesaṃ kho panānanda, caturāsītithālipākasahassānaṃ ekoyeva so thālipāko hoti, yato nāḷikodanaparamaṃ bhuñjāmi tadupiyañca sūpeyyaṃ.

๒๗๑. อานนท์ บรรดาเมือง ๘๔,๐๐๐ เมืองนั้น มีเพียงเมืองเดียวเท่านั้นที่เราอาศัยอยู่ในสมัยนั้น คือ กรุงกุสาวดีราชธานี อานนท์ บรรดาปราสาท ๘๔,๐๐๐ หลังนั้น มีเพียงปราสาทหลังเดียวเท่านั้นที่เราอาศัยอยู่ในสมัยนั้น คือ ธรรมปราสาท อานนท์ บรรดาเรือนยอด ๘๔,๐๐๐ หลังนั้น มีเพียงเรือนยอดหลังเดียวเท่านั้นที่เราอาศัยอยู่ในสมัยนั้น คือ เรือนยอดมหาวิยูหะ อานนท์ บรรดาบัลลังก์ ๘๔,๐๐๐ ที่นั้น มีเพียงบัลลังก์เดียวเท่านั้นที่เราใช้สอยในสมัยนั้น คือ บัลลังก์ที่ทำด้วยทองคำบ้าง เงินบ้าง งาบ้าง หรือแก่นไม้บ้าง อานนท์ บรรดาช้าง ๘๔,๐๐๐ เชือกนั้น มีเพียงช้างเชือกเดียวเท่านั้นที่เราทรงในสมัยนั้น คือ ช้างอุโบสถราช อานนท์ บรรดาม้า ๘๔,๐๐๐ ตัวนั้น มีเพียงม้าตัวเดียวเท่านั้นที่เราทรงในสมัยนั้น คือ ม้าวลาหกอัสสราช อานนท์ บรรดารถ ๘๔,๐๐๐ คันนั้น มีเพียงรถคันเดียวเท่านั้นที่เราทรงในสมัยนั้น คือ เวชยันตรถ อานนท์ บรรดาสตรี ๘๔,๐๐๐ นางนั้น มีเพียงสตรีคนเดียวเท่านั้นที่คอยปรนนิบัติเราในสมัยนั้น คือ สตรีผู้เป็นขัตติยานี หรือเวสสินี อานนท์ บรรดาคู่ผ้า ๘๔,๐๐๐ โกฏินั้น มีเพียงคู่ผ้าคู่เดียวเท่านั้นที่เรานุ่งห่มในสมัยนั้น คือ ผ้าเนื้อละเอียดทำด้วยเปลือกไม้ปอ ผ้าฝ้าย ผ้าไหม หรือผ้าขนสัตว์ อานนท์ บรรดาหม้อข้าว ๘๔,๐๐๐ หม้อนั้น มีเพียงข้าวที่หุงด้วยหม้อใบเดียวเท่านั้น ซึ่งเราบริโภคข้าวสุกประมาณ ๑ ทะนาน กับกับข้าวที่สมควรแก่ข้าวนั้น

272. ‘‘Passānanda, sabbete saṅkhārā atītā niruddhā vipariṇatā. Evaṃ aniccā kho, ānanda, saṅkhārā; evaṃ addhuvā kho, ānanda, saṅkhārā; evaṃ anassāsikā kho, ānanda, saṅkhārā! Yāvañcidaṃ, ānanda, alameva sabbasaṅkhāresu nibbindituṃ, alaṃ virajjituṃ, alaṃ vimuccituṃ.

๒๗๒. อานนท์ เธอจงดูเถิด สังขารเหล่านั้นทั้งหมดล่วงไปแล้ว ดับไปแล้ว แปรปรวนไปแล้ว อานนท์ สังขารทั้งหลายไม่เที่ยงอย่างนี้แล อานนท์ สังขารทั้งหลายไม่ยั่งยืนอย่างนี้แล อานนท์ สังขารทั้งหลายไม่น่าชื่นใจอย่างนี้แล อานนท์ เพียงเท่านี้ก็ควรแล้วที่จะเบื่อหน่ายในสังขารทั้งปวง ควรแล้วที่จะคลายกำหนัด ควรแล้วที่จะหลุดพ้น

‘‘Chakkhattuṃ kho panāhaṃ, ānanda, abhijānāmi imasmiṃ padese sarīraṃ nikkhipitaṃ, tañca kho rājāva samāno cakkavattī dhammiko dhammarājā cāturanto vijitāvī janapadatthāvariyapatto sattaratanasamannāgato, ayaṃ sattamo sarīranikkhepo. Na kho panāhaṃ, ānanda, taṃ padesaṃ samanupassāmi sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya yattha tathāgato aṭṭhamaṃ sarīraṃ nikkhipeyyā’’ti. Idamavoca bhagavā, idaṃ vatvāna sugato athāparaṃ etadavoca satthā –

อานนท์ เรารู้ชัดอยู่ว่าเคยทอดทิ้งสรีระในประเทศนี้ ๖ ครั้ง และการทอดทิ้งสรีระนั้น ก็เป็นการทอดทิ้งในขณะที่เป็นพระเจ้าจักรพรรดิผู้ทรงธรรม เป็นธรรมราชา ทรงมีมหาสมุทร ๔ เป็นขอบเขต ทรงชนะแล้ว มีชนบทอันมั่นคง ประกอบด้วยรัตนะ ๗ ประการ การทอดทิ้งสรีระครั้งนี้เป็นครั้งที่ ๗ อานนท์ เราตถาคตไม่เล็งเห็นประเทศนั้นในโลกพร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ ที่ตถาคตจะพึงทอดทิ้งสรีระเป็นครั้งที่ ๘’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้แล้ว พระสุคตครั้นตรัสคำนี้แล้ว พระศาสดาจึงได้ตรัสคำนี้ต่อไปอีกว่า

‘‘Aniccā vata saṅkhārā, uppādavayadhammino;

Uppajjitvā nirujjhanti, tesaṃ vūpasamo sukho’’ti.

สังขารทั้งหลายไม่เที่ยงหนอ มีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา ครั้นเกิดขึ้นแล้วย่อมดับไป ความสงบระงับแห่งสังขารเหล่านั้นเป็นสุข

Mahāsudassanasuttaṃ niṭṭhitaṃ catutthaṃ.

มหาสุทัสสนสูตรที่ ๔ จบ

5. Janavasabhasuttaṃ

๕. ชนวสภสูตร

Nātikiyādibyākaraṇaṃ

นาติกิยาทิพยากรณ์

273. Evaṃ [Pg.162] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā nātike viharati giñjakāvasathe. Tena kho pana samayena bhagavā parito parito janapadesu paricārake abbhatīte kālaṅkate upapattīsu byākaroti kāsikosalesu vajjimallesu cetivaṃsesu kurupañcālesu majjhasūrasenesu – ‘‘asu amutra upapanno, asu amutra upapanno. Paropaññāsa nātikiyā paricārakā abbhatītā kālaṅkatā pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātikā tattha parinibbāyino anāvattidhammā tasmā lokā. Sādhikā navuti nātikiyā paricārakā abbhatītā kālaṅkatā tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā rāgadosamohānaṃ tanuttā sakadāgāmino, sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karissanti. Sātirekāni pañcasatāni nātikiyā paricārakā abbhatītā kālaṅkatā tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpannā avinipātadhammā niyatā sambodhiparāyaṇā’’ti.

๒๗๓. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่อิฐาวาสในหมู่บ้านนาทิกะ ก็โดยสมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์คติของผู้ที่ล่วงลับทำกาละไปแล้ว ซึ่งเป็นอุบาสกในชนบทต่างๆ โดยรอบ คือ ในแคว้นกาสีและโกศล ในแคว้นวัชชีและมัลละ ในแคว้นเจติและวังสะ ในแคว้นกุรุและปัญจาละ ในแคว้นมัชฌะและสุรเสนะ ว่า ‘คนโน้นเกิดในที่โน้น คนโน้นเกิดในที่โน้น อุบาสกชาวนาทิกะที่ล่วงลับทำกาละไปแล้วเกินกว่า ๕๐ คน เป็นโอปปาติกะ เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ สิ้นไป จะปรินิพพานในภพนั้น มีปกติไม่กลับมาจากโลกนั้น อุบาสกชาวนาทิกะที่ล่วงลับทำกาละไปแล้ว ๙๐ คนเศษ เป็นพระสกทาคามี เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป และเพราะราคะ โทสะ โมหะเบาบาง จักมาสู่โลกนี้อีกเพียงครั้งเดียวแล้วทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ อุบาสกชาวนาทิกะที่ล่วงลับทำกาละไปแล้ว ๕๐๐ คนเศษ เป็นพระโสดาบัน เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป มีปกติไม่ตกต่ำ เป็นผู้เที่ยง มีการตรัสรู้เป็นเบื้องหน้า’ ดังนี้

274. Assosuṃ kho nātikiyā paricārakā – ‘‘bhagavā kira parito parito janapadesu paricārake abbhatīte kālaṅkate upapattīsu byākaroti kāsikosalesu vajjimallesu cetivaṃsesu kurupañcālesu majjhasūrasenesu – ‘asu amutra upapanno, asu amutra upapanno. Paropaññāsa nātikiyā paricārakā abbhatītā kālaṅkatā pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātikā tattha parinibbāyino anāvattidhammā tasmā lokā. Sādhikā navuti nātikiyā paricārakā abbhatītā kālaṅkatā tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā rāgadosamohānaṃ tanuttā sakadāgāmino sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karissanti. Sātirekāni pañcasatāni nātikiyā paricārakā abbhatītā kālaṅkatā tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā [Pg.163] sotāpannā avinipātadhammā niyatā sambodhiparāyaṇā’ti. Tena ca nātikiyā paricārakā attamanā ahesuṃ pamuditā pītisomanassajātā bhagavato pañhaveyyākaraṇaṃ sutvā.

๒๗๔. อุบาสกชาวนาทิกะได้ฟังข่าวว่า ‘ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์คติของผู้ที่ล่วงลับทำกาละไปแล้ว ซึ่งเป็นอุบาสกในชนบทต่างๆ โดยรอบ คือ ในแคว้นกาสีและโกศล ในแคว้นวัชชีและมัลละ ในแคว้นเจติและวังสะ ในแคว้นกุรุและปัญจาละ ในแคว้นมัชฌะและสุรเสนะ ว่า ‘คนโน้นเกิดในที่โน้น คนโน้นเกิดในที่โน้น อุบาสกชาวนาทิกะที่ล่วงลับทำกาละไปแล้วเกินกว่า ๕๐ คน เป็นโอปปาติกะ เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ สิ้นไป จะปรินิพพานในภพนั้น มีปกติไม่กลับมาจากโลกนั้น อุบาสกชาวนาทิกะที่ล่วงลับทำกาละไปแล้ว ๙๐ คนเศษ เป็นพระสกทาคามี เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป และเพราะราคะ โทสะ โมหะเบาบาง จักมาสู่โลกนี้อีกเพียงครั้งเดียวแล้วทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ อุบาสกชาวนาทิกะที่ล่วงลับทำกาละไปแล้ว ๕๐๐ คนเศษ เป็นพระโสดาบัน เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป มีปกติไม่ตกต่ำ เป็นผู้เที่ยง มีการตรัสรู้เป็นเบื้องหน้า’ ดังนี้’ เมื่ออุบาสกชาวนาทิกะได้ฟังคำพยากรณ์ปัญหาของพระผู้มีพระภาคแล้ว ก็มีใจยินดี ร่าเริง เกิดปีติโสมนัส ด้วยเหตุนั้น

275. Assosi kho āyasmā ānando – ‘‘bhagavā kira parito parito janapadesu paricārake abbhatīte kālaṅkate upapattīsu byākaroti kāsikosalesu vajjimallesu cetivaṃsesu kurupañcālesu majjhasūrasenesu – ‘asu amutra upapanno, asu amutra upapanno. Paropaññāsa nātikiyā paricārakā abbhatītā kālaṅkatā pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātikā tattha parinibbāyino anāvattidhammā tasmā lokā. Sādhikā navuti nātikiyā paricārakā abbhatītā kālaṅkatā tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā rāgadosamohānaṃ tanuttā sakadāgāmino sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karissanti. Sātirekāni pañcasatāni nātikiyā paricārakā abbhatītā kālaṅkatā tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpannā avinipātadhammā niyatā sambodhiparāyaṇā’ti. Tena ca nātikiyā paricārakā attamanā ahesuṃ pamuditā pītisomanassajātā bhagavato pañhaveyyākaraṇaṃ sutvā’’ti.

๒๗๕. ท่านพระอานนท์ได้สดับว่า ‘ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์คติของผู้ที่ล่วงลับทำกาละไปแล้ว ซึ่งเป็นอุบาสกในชนบทต่างๆ โดยรอบ คือ ในแคว้นกาสีและโกศล ในแคว้นวัชชีและมัลละ ในแคว้นเจติและวังสะ ในแคว้นกุรุและปัญจาละ ในแคว้นมัชฌะและสุรเสนะ ว่า ‘คนโน้นเกิดในที่โน้น คนโน้นเกิดในที่โน้น อุบาสกชาวนาทิกะที่ล่วงลับทำกาละไปแล้วเกินกว่า ๕๐ คน เป็นโอปปาติกะ เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ สิ้นไป จะปรินิพพานในภพนั้น มีปกติไม่กลับมาจากโลกนั้น อุบาสกชาวนาทิกะที่ล่วงลับทำกาละไปแล้ว ๙๐ คนเศษ เป็นพระสกทาคามี เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป และเพราะราคะ โทสะ โมหะเบาบาง จักมาสู่โลกนี้อีกเพียงครั้งเดียวแล้วทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ อุบาสกชาวนาทิกะที่ล่วงลับทำกาละไปแล้ว ๕๐๐ คนเศษ เป็นพระโสดาบัน เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป มีปกติไม่ตกต่ำ เป็นผู้เที่ยง มีการตรัสรู้เป็นเบื้องหน้า’ ดังนี้’ เมื่ออุบาสกชาวนาทิกะได้ฟังคำพยากรณ์ปัญหาของพระผู้มีพระภาคแล้ว ก็มีใจยินดี ร่าเริง เกิดปีติโสมนัส ด้วยเหตุนั้น ดังนี้

Ānandaparikathā

ปริกถาของท่านพระอานนท์

276. Atha kho āyasmato ānandassa etadahosi – ‘‘ime kho panāpi ahesuṃ māgadhakā paricārakā bahū ceva rattaññū ca abbhatītā kālaṅkatā. Suññā maññe aṅgamagadhā aṅgamāgadhakehi paricārakehi abbhatītehi kālaṅkatehi. Te kho panāpi ahesuṃ buddhe pasannā dhamme pasannā saṅghe pasannā sīlesu paripūrakārino. Te abbhatītā kālaṅkatā bhagavatā abyākatā; tesampissa sādhu veyyākaraṇaṃ, bahujano pasīdeyya, tato gaccheyya sugatiṃ. Ayaṃ kho panāpi ahosi rājā māgadho seniyo bimbisāro dhammiko dhammarājā hito brāhmaṇagahapatikānaṃ negamānañceva jānapadānañca. Apissudaṃ manussā kittayamānarūpā viharanti – ‘evaṃ no so dhammiko dhammarājā sukhāpetvā [Pg.164] kālaṅkato, evaṃ mayaṃ tassa dhammikassa dhammarañño vijite phāsu viharimhā’ti. So kho panāpi ahosi buddhe pasanno dhamme pasanno saṅghe pasanno sīlesu paripūrakārī. Apissudaṃ manussā evamāhaṃsu – ‘yāva maraṇakālāpi rājā māgadho seniyo bimbisāro bhagavantaṃ kittayamānarūpo kālaṅkato’ti. So abbhatīto kālaṅkato bhagavatā abyākato. Tassapissa sādhu veyyākaraṇaṃ bahujano pasīdeyya, tato gaccheyya sugatiṃ. Bhagavato kho pana sambodhi magadhesu. Yattha kho pana bhagavato sambodhi magadhesu, kathaṃ tatra bhagavā māgadhake paricārake abbhatīte kālaṅkate upapattīsu na byākareyya. Bhagavā ce kho pana māgadhake paricārake abbhatīte kālaṅkate upapattīsu na byākareyya, dīnamanā tenassu māgadhakā paricārakā; yena kho panassu dīnamanā māgadhakā paricārakā kathaṃ te bhagavā na byākareyyā’’ti?

๒๗๖. ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์ได้มีความปริวิตกดังนี้ว่า ‘อุบาสกชาวมคธเหล่านี้ที่ล่วงลับทำกาละไปแล้ว ก็มีจำนวนมากและเป็นผู้รู้ราตรีนาน แคว้นอังคะและมคธดูจะว่างเปล่าจากอุบาสกชาวอังคะและมคธที่ล่วงลับทำกาละไปแล้ว ก็อุบาสกเหล่านั้นเป็นผู้เลื่อมใสในพระพุทธเจ้า เลื่อมใสในพระธรรม เลื่อมใสในพระสงฆ์ เป็นผู้บำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์ อุบาสกเหล่านั้นที่ล่วงลับทำกาละไปแล้ว พระผู้มีพระภาคยังมิได้ทรงพยากรณ์ การพยากรณ์ถึงอุบาสกเหล่านั้นด้วยก็เป็นการดี ชนจำนวนมากจักเลื่อมใส แล้วพึงไปสู่สุคติเพราะเหตุนั้น อนึ่ง พระเจ้าพิมพิสาร จอมทัพแห่งมคธพระองค์นี้ ก็ทรงเป็นธรรมิกราชผู้ทรงธรรม ทรงเกื้อกูลแก่พวกพราหมณ์และคหบดี ทั้งชาวนิคมและชาวชนบท แม้ประชาชนก็ยังกล่าวสรรเสริญอยู่ว่า ‘พระธรรมิกราชพระองค์นั้นทรงให้เราเป็นสุขแล้วจึงสวรรคต พวกเราอยู่ในแว่นแคว้นของพระธรรมิกราชพระองค์นั้นอย่างผาสุก’ ดังนี้ ก็พระองค์เป็นผู้เลื่อมใสในพระพุทธเจ้า เลื่อมใสในพระธรรม เลื่อมใสในพระสงฆ์ เป็นผู้บำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์ แม้ประชาชนก็กล่าวอย่างนี้ว่า ‘พระเจ้าพิมพิสาร จอมทัพแห่งมคธ ทรงกล่าวสรรเสริญพระผู้มีพระภาคอยู่จนกระทั่งเวลาสวรรคต’ ดังนี้ พระองค์ล่วงลับสวรรคตไปแล้ว พระผู้มีพระภาคก็ยังมิได้ทรงพยากรณ์ การพยากรณ์ถึงพระองค์ด้วยก็เป็นการดี ชนจำนวนมากจักเลื่อมใส แล้วพึงไปสู่สุคติเพราะเหตุนั้น ก็การตรัสรู้สัมโพธิญาณของพระผู้มีพระภาคเกิดขึ้นในแคว้นมคธ เมื่อการตรัสรู้สัมโพธิญาณของพระผู้มีพระภาคเกิดขึ้นในแคว้นมคธ เหตุไฉนพระผู้มีพระภาคจึงจะไม่ทรงพยากรณ์คติของอุบาสกชาวมคธที่ล่วงลับทำกาละไปแล้วเล่า หากพระผู้มีพระภาคไม่ทรงพยากรณ์คติของอุบาสกชาวมคธที่ล่วงลับทำกาละไปแล้ว อุบาสกชาวมคธก็จะพึงน้อยใจเพราะเหตุนั้น เมื่อมีเหตุที่อุบาสกชาวมคธจะพึงน้อยใจอยู่ เหตุไฉนพระผู้มีพระภาคจึงจะไม่ทรงพยากรณ์ถึงพวกเขาเล่า’

277. Idamāyasmā ānando māgadhake paricārake ārabbha eko raho anuvicintetvā rattiyā paccūsasamayaṃ paccuṭṭhāya yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sutaṃ metaṃ, bhante – ‘bhagavā kira parito parito janapadesu paricārake abbhatīte kālaṅkate upapattīsu byākaroti kāsikosalesu vajjimallesu cetivaṃsesu kurupañcālesu majjhasūrasenesu – ‘‘asu amutra upapanno, asu amutra upapanno. Paropaññāsa nātikiyā paricārakā abbhatītā kālaṅkatā pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātikā tattha parinibbāyino anāvattidhammā tasmā lokā. Sādhikā navuti nātikiyā paricārakā abbhatītā kālaṅkatā tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā rāgadosamohānaṃ tanuttā sakadāgāmino, sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karissanti. Sātirekāni pañcasatāni nātikiyā paricārakā abbhatītā kālaṅkatā tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpannā avinipātadhammā niyatā sambodhiparāyaṇāti. Tena ca nātikiyā paricārakā attamanā ahesuṃ pamuditā pītisomanassajātā bhagavato pañhaveyyākaraṇaṃ sutvā’’ti[Pg.165]. Ime kho panāpi, bhante, ahesuṃ māgadhakā paricārakā bahū ceva rattaññū ca abbhatītā kālaṅkatā. Suññā maññe aṅgamagadhā aṅgamāgadhakehi paricārakehi abbhatītehi kālaṅkatehi. Te kho panāpi, bhante, ahesuṃ buddhe pasannā dhamme pasannā saṅghe pasannā sīlesu paripūrakārino, te abbhatītā kālaṅkatā bhagavatā abyākatā. Tesampissa sādhu veyyākaraṇaṃ, bahujano pasīdeyya, tato gaccheyya sugatiṃ. Ayaṃ kho panāpi, bhante, ahosi rājā māgadho seniyo bimbisāro dhammiko dhammarājā hito brāhmaṇagahapatikānaṃ negamānañceva jānapadānañca. Apissudaṃ manussā kittayamānarūpā viharanti – ‘evaṃ no so dhammiko dhammarājā sukhāpetvā kālaṅkato. Evaṃ mayaṃ tassa dhammikassa dhammarañño vijite phāsu viharimhā’ti. So kho panāpi, bhante, ahosi buddhe pasanno dhamme pasanno saṅghe pasanno sīlesu paripūrakārī. Apissudaṃ manussā evamāhaṃsu – ‘yāva maraṇakālāpi rājā māgadho seniyo bimbisāro bhagavantaṃ kittayamānarūpo kālaṅkato’ti. So abbhatīto kālaṅkato bhagavatā abyākato; tassapissa sādhu veyyākaraṇaṃ, bahujano pasīdeyya, tato gaccheyya sugatiṃ. Bhagavato kho pana, bhante, sambodhi magadhesu. Yattha kho pana, bhante, bhagavato sambodhi magadhesu, kathaṃ tatra bhagavā māgadhake paricārake abbhatīte kālaṅkate upapattīsu na byākareyya? Bhagavā ce kho pana, bhante, māgadhake paricārake abbhatīte kālaṅkate upapattīsu na byākareyya dīnamanā tenassu māgadhakā paricārakā; yena kho panassu dīnamanā māgadhakā paricārakā kathaṃ te bhagavā na byākareyyā’’ti. Idamāyasmā ānando māgadhake paricārake ārabbha bhagavato sammukhā parikathaṃ katvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi.

๒๗๗. ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์ปรารภอุบาสกชาวมคธทั้งหลายแล้ว ใคร่ครวญเรื่องนี้อยู่ในที่ลับแต่ผู้เดียว ลุกขึ้นในเวลาใกล้รุ่งแห่งราตรี เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ก็ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ท่านพระอานนท์ผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้สดับมาดังนี้ว่า ‘ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์อุบาสกผู้อุปัฏฐากที่ล่วงลับทำกาละแล้วในชนบทรอบๆ ในแคว้นกาสีและโกศล ในแคว้นวัชชีและมัลละ ในแคว้นเจติและวังสะ ในแคว้นกุรุและปัญจาละ ในแคว้นมัชฌะและสุรเสนะว่า ‘คนโน้นเกิดในภพโน้น คนโน้นเกิดในภพโน้น’ อุบาสกชาวนาทิการะกว่า ๕๐ คนที่ล่วงลับทำกาละแล้ว เป็นโอปปาติกะ เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ สิ้นไป จะปรินิพพานในภพนั้น มีอันไม่กลับมาจากโลกนั้นเป็นธรรมดา อุบาสกชาวนาทิการะกว่า ๙๐ คนที่ล่วงลับทำกาละแล้ว เป็นพระสกทาคามี เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป และเพราะราคะ โทสะ โมหะเบาบาง จักมาสู่โลกนี้อีกครั้งเดียวแล้วทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ อุบาสกชาวนาทิการะ ๕๐๐ กว่าคนที่ล่วงลับทำกาละแล้ว เป็นพระโสดาบัน เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีการตรัสรู้เป็นเบื้องหน้า’ เพราะเหตุนั้น อุบาสกชาวนาทิการะเหล่านั้นได้ฟังคำพยากรณ์ปัญหาของพระผู้มีพระภาคแล้ว จึงมีใจยินดี ร่าเริง เกิดปีติโสมนัส” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็อุบาสกชาวมคธเหล่านี้มีจำนวนมากและเป็นผู้รู้ราตรีนาน ได้ล่วงลับทำกาละไปแล้ว ข้าพระองค์เข้าใจว่า แคว้นอังคะและมคธว่างเปล่าจากอุบาสกชาวอังคะและมคธที่ล่วงลับทำกาละไปแล้ว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ท่านเหล่านั้นเลื่อมใสในพระพุทธเจ้า เลื่อมใสในพระธรรม เลื่อมใสในพระสงฆ์ เป็นผู้ทำศีลให้บริบูรณ์ ท่านเหล่านั้นที่ล่วงลับทำกาละไปแล้ว พระผู้มีพระภาคยังมิได้ทรงพยากรณ์ การพยากรณ์ท่านเหล่านั้นด้วยก็เป็นการดี ชนจำนวนมากจะเลื่อมใส และเพราะเหตุนั้นก็จะไปสู่สุคติ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม้พระเจ้าพิมพิสาร จอมทัพแห่งมคธนี้ ก็เป็นธรรมราชาผู้ทรงธรรม เป็นผู้เกื้อกูลแก่พราหมณ์และคหบดี ทั้งชาวนิคมและชาวชนบท แม้คนทั้งหลายก็ยังคงสรรเสริญอยู่ว่า ‘พระธรรมราชาผู้ทรงธรรมพระองค์นั้นทรงให้พวกเราเป็นสุขแล้วจึงสวรรคต พวกเราอยู่ในแว่นแคว้นของพระธรรมราชาผู้ทรงธรรมพระองค์นั้นอยู่อย่างผาสุก’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม้พระเจ้าพิมพิสารพระองค์นั้นก็เลื่อมใสในพระพุทธเจ้า เลื่อมใสในพระธรรม เลื่อมใสในพระสงฆ์ เป็นผู้ทำศีลให้บริบูรณ์ แม้คนทั้งหลายก็กล่าวอย่างนี้ว่า ‘แม้จนกระทั่งเวลาจะสิ้นพระชนม์ พระเจ้าพิมพิสาร จอมทัพแห่งมคธ ก็ยังทรงสรรเสริญพระผู้มีพระภาคแล้วจึงสวรรคต’ พระเจ้าพิมพิสารพระองค์นั้นผู้ล่วงลับสวรรคตไปแล้ว พระผู้มีพระภาคยังมิได้ทรงพยากรณ์ การพยากรณ์พระองค์ด้วยก็เป็นการดี ชนจำนวนมากจะเลื่อมใส และเพราะเหตุนั้นก็จะไปสู่สุคติ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็การตรัสรู้ของพระผู้มีพระภาคเกิดขึ้นในแคว้นมคธ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็เมื่อการตรัสรู้ของพระผู้มีพระภาคเกิดขึ้นในแคว้นมคธ ไฉนพระผู้มีพระภาคจะไม่พึงทรงพยากรณ์อุบาสกชาวมคธที่ล่วงลับทำกาละแล้วในคติภพในแคว้นมคธนั้นเล่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ถ้าพระผู้มีพระภาคไม่พึงทรงพยากรณ์อุบาสกชาวมคธที่ล่วงลับทำกาละแล้วในคติภพ อุบาสกชาวมคธพึงเป็นผู้มีใจหดหู่เพราะเหตุนั้น เมื่อเหตุที่อุบาสกชาวมคธจะพึงมีใจหดหู่มีอยู่ ไฉนพระผู้มีพระภาคจึงจะไม่พึงทรงพยากรณ์ท่านเหล่านั้นเล่า” ท่านพระอานนท์ปรารภอุบาสกชาวมคธทั้งหลาย กราบทูลคำอ้อมนี้เฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาคแล้ว ลุกจากอาสนะ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค ทำประทักษิณแล้วหลีกไป

278. Atha kho bhagavā acirapakkante āyasmante ānande pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya nātikaṃ piṇḍāya pāvisi. Nātike piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto pāde pakkhāletvā giñjakāvasathaṃ pavisitvā māgadhake paricārake ārabbha aṭṭhiṃ katvā manasikatvā sabbaṃ cetasā samannāharitvā paññatte āsane [Pg.166] nisīdi – ‘‘gatiṃ nesaṃ jānissāmi abhisamparāyaṃ, yaṃgatikā te bhavanto yaṃabhisamparāyā’’ti. Addasā kho bhagavā māgadhake paricārake ‘‘yaṃgatikā te bhavanto yaṃabhisamparāyā’’ti. Atha kho bhagavā sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito giñjakāvasathā nikkhamitvā vihārapacchāyāyaṃ paññatte āsane nisīdi.

๒๗๘. ครั้งนั้น เมื่อท่านพระอานนท์หลีกไปไม่นาน พระผู้มีพระภาคทรงครองผ้าในเวลาเช้า ทรงถือบาตรและจีวรเสด็จเข้าไปยังหมู่บ้านนาทิการะเพื่อบิณฑบาต ครั้นเสด็จเที่ยวบิณฑบาตในหมู่บ้านนาทิการะแล้ว ภายหลังภัต เสด็จกลับจากบิณฑบาต ทรงล้างพระบาทแล้ว เสด็จเข้าไปยังเรือนอิฐ ประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ ทรงปรารภอุบาสกชาวมคธทั้งหลาย ทรงกระทำไว้ในพระทัย ใส่พระทัย รวบรวมทั้งหมดไว้ด้วยพระทัยว่า “เราจักรู้คติและสัมปรายภพของท่านเหล่านี้ว่า ท่านเหล่านั้นมีคติอย่างไร มีสัมปรายภพอย่างไร” พระผู้มีพระภาคได้ทอดพระเนตรเห็นอุบาสกชาวมคธทั้งหลายว่า “ท่านเหล่านั้นมีคติอย่างนั้น มีสัมปรายภพอย่างนั้น” ครั้งนั้น ในเวลาเย็น พระผู้มีพระภาคเสด็จออกจากที่เร้น เสด็จออกจากเรือนอิฐแล้วประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ในเงาของวิหาร

279. Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘upasantapadisso bhante bhagavā bhātiriva bhagavato mukhavaṇṇo vippasannattā indriyānaṃ. Santena nūnajja bhante bhagavā vihārena vihāsī’’ti? ‘‘Yadeva kho me tvaṃ, ānanda, māgadhake paricārake ārabbha sammukhā parikathaṃ katvā uṭṭhāyāsanā pakkanto, tadevāhaṃ nātike piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto pāde pakkhāletvā giñjakāvasathaṃ pavisitvā māgadhake paricārake ārabbha aṭṭhiṃ katvā manasikatvā sabbaṃ cetasā samannāharitvā paññatte āsane nisīdiṃ – ‘gatiṃ nesaṃ jānissāmi abhisamparāyaṃ, yaṃgatikā te bhavanto yaṃabhisamparāyā’ti. Addasaṃ kho ahaṃ, ānanda, māgadhake paricārake ‘yaṃgatikā te bhavanto yaṃabhisamparāyā’’’ti.

๒๗๙. ครั้งนั้นแล ท่านพระอานนท์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้วจึงถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ท่านพระอานนท์นั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงมีพระลักษณะสงบยิ่งนัก พระฉวีวรรณแห่งพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาคผ่องใสยิ่งนัก เพราะอินทรีย์ทั้งหลายผ่องใส ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วันนี้พระผู้มีพระภาคคงจะประทับอยู่ด้วยวิหารธรรมอันสงบเป็นแน่’ (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) ‘ดูก่อนอานนท์ เธอกล่าวปรารภอุบาสกอุบาสิกาชาวมคธะเป็นปริยายกถาในที่เฉพาะหน้าของเราแล้วลุกจากอาสนะหลีกไปเรื่องใด เราก็ไปบิณฑบาตในหมู่บ้านนาทิกะเรื่องนั้นแหละ ในเวลาปัจฉาภัต กลับจากบิณฑบาตแล้ว ล้างเท้า เข้าไปยังเรือนอิฐ ปรารภอุบาสกอุบาสิกาชาวมคธะ กระทำไว้ในใจ ใส่ใจ น้อมนำมาด้วยใจทั้งหมด แล้วนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ว่า ‘เราจักรู้คติและสัมปรายภพของท่านเหล่านั้นว่า ท่านเหล่านั้นมีคติอย่างไร มีสัมปรายภพอย่างไร’ ดูก่อนอานนท์ เราได้เห็นแล้วซึ่งคติและสัมปรายภพของอุบาสกอุบาสิกาชาวมคธะว่า ‘ท่านเหล่านั้นมีคติอย่างนั้น มีสัมปรายภพอย่างนั้น’

Janavasabhayakkho

ชนวสภยักษ์

280. ‘‘Atha kho, ānanda, antarahito yakkho saddamanussāvesi – ‘janavasabho ahaṃ bhagavā; janavasabho ahaṃ sugatā’ti. Abhijānāsi no tvaṃ, ānanda, ito pubbe evarūpaṃ nāmadheyyaṃ sutaṃ yadidaṃ janavasabho’’ti?

๒๘๐. ดูก่อนอานนท์ ครั้งนั้นแล ยักษ์ตนหนึ่งไม่ปรากฏกาย ได้เปล่งเสียงให้ได้ยินว่า ‘ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์คือชนวสภะ ข้าแต่พระสุคต ข้าพระองค์คือชนวสภะ’ ดูก่อนอานนท์ เธอจำได้หรือไม่ว่าเคยได้ยินชื่อเช่นนี้ คือ ชนวสภะ มาก่อนแต่นี้

‘‘Na kho ahaṃ, bhante, abhijānāmi ito pubbe evarūpaṃ nāmadheyyaṃ sutaṃ yadidaṃ janavasabhoti, api ca me, bhante, lomāni haṭṭhāni ‘janavasabho’ti nāmadheyyaṃ sutvā. Tassa mayhaṃ, bhante, etadahosi – ‘na hi nūna so orako yakkho bhavissati yadidaṃ evarūpaṃ nāmadheyyaṃ supaññattaṃ yadidaṃ janavasabho’’ti. ‘‘Anantarā kho, ānanda, saddapātubhāvā uḷāravaṇṇo [Pg.167] me yakkho sammukhe pāturahosi. Dutiyampi saddamanussāvesi – ‘bimbisāro ahaṃ bhagavā; bimbisāro ahaṃ sugatāti. Idaṃ sattamaṃ kho ahaṃ, bhante, vessavaṇassa mahārājassa sahabyataṃ upapajjāmi, so tato cuto manussarājā bhavituṃ pahomi.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จำไม่ได้ว่าเคยได้ยินชื่อเช่นนี้ คือ ชนวสภะ มาก่อนแต่นี้ แต่ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อได้ฟังชื่อว่า ‘ชนวสภะ’ ขนของข้าพระองค์ก็ชูชัน ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ยักษ์ผู้มีชื่ออันไพเราะอย่างนี้ คือ ชนวสภะ คงจะไม่ใช่ยักษ์ชั้นต่ำเป็นแน่’ (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) ‘ดูก่อนอานนท์ ในลำดับแห่งการปรากฏของเสียงนั่นแล ยักษ์มีวรรณะยิ่งใหญ่ได้ปรากฏขึ้นเฉพาะหน้าเรา ได้เปล่งเสียงให้ได้ยินเป็นครั้งที่สองว่า ‘ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์คือพิมพิสาร ข้าแต่พระสุคต ข้าพระองค์คือพิมพิสาร ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้เป็นครั้งที่เจ็ด ที่ข้าพระองค์เข้าถึงความเป็นสหายของท้าวเวสวัณมหาราช ข้าพระองค์นั้นจุติจากอัตภาพนั้นแล้ว สามารถที่จะเป็นพระราชาในหมู่มนุษย์ได้

Ito satta tato satta, saṃsārāni catuddasa;

Nivāsamabhijānāmi, yattha me vusitaṃ pure.

ข้าพระองค์ระลึกชาติที่เคยอยู่มาในกาลก่อนได้ คือเวียนว่ายตายเกิด ๑๔ ครั้ง ๗ ครั้งจากโลกนี้ (ไปสู่เทวโลก) ๗ ครั้งจากเทวโลกนั้น (มาสู่โลกนี้)

281. ‘Dīgharattaṃ kho ahaṃ, bhante, avinipāto avinipātaṃ sañjānāmi, āsā ca pana me santiṭṭhati sakadāgāmitāyā’ti. ‘Acchariyamidaṃ āyasmato janavasabhassa yakkhassa, abbhutamidaṃ āyasmato janavasabhassa yakkhassa. ‘‘Dīgharattaṃ kho ahaṃ, bhante, avinipāto avinipātaṃ sañjānāmī’’ti ca vadesi, ‘‘āsā ca pana me santiṭṭhati sakadāgāmitāyā’’ti ca vadesi, kutonidānaṃ panāyasmā janavasabho yakkho evarūpaṃ uḷāraṃ visesādhigamaṃ sañjānātīti? Na aññatra, bhagavā, tava sāsanā, na aññatra, sugata, tava sāsanā; yadagge ahaṃ, bhante, bhagavati ekantikato abhippasanno, tadagge ahaṃ, bhante, dīgharattaṃ avinipāto avinipātaṃ sañjānāmi, āsā ca pana me santiṭṭhati sakadāgāmitāya. Idhāhaṃ, bhante, vessavaṇena mahārājena pesito virūḷhakassa mahārājassa santike kenacideva karaṇīyena addasaṃ bhagavantaṃ antarāmagge giñjakāvasathaṃ pavisitvā māgadhake paricārake ārabbha aṭṭhiṃ katvā manasikatvā sabbaṃ cetasā samannāharitvā nisinnaṃ – ‘‘gatiṃ nesaṃ jānissāmi abhisamparāyaṃ, yaṃgatikā te bhavanto yaṃabhisamparāyā’’ti. Anacchariyaṃ kho panetaṃ, bhante, yaṃ vessavaṇassa mahārājassa tassaṃ parisāyaṃ bhāsato sammukhā sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ – ‘‘yaṃgatikā te bhavanto yaṃabhisamparāyā’’ti. Tassa mayhaṃ, bhante, etadahosi – bhagavantañca dakkhāmi, idañca bhagavato ārocessāmīti. Ime kho me, bhante, dvepaccayā bhagavantaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ’.

๒๘๑. ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เป็นเวลานานแล้วที่ข้าพระองค์ไม่ไปสู่ทุคติ ข้าพระองค์รู้ชัดถึงความไม่ต้องไปสู่ทุคติ และข้าพระองค์ก็ยังมีความหวังตั้งมั่นในความเป็นสกทาคามี’ (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) ‘น่าอัศจรรย์นักท่านชนวสภยักษ์ ไม่เคยมีมาเลยท่านชนวสภยักษ์ ที่ท่านกล่าวว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เป็นเวลานานแล้วที่ข้าพระองค์ไม่ไปสู่ทุคติ ข้าพระองค์รู้ชัดถึงความไม่ต้องไปสู่ทุคติ’ และยังกล่าวอีกว่า ‘ข้าพระองค์ก็ยังมีความหวังตั้งมั่นในความเป็นสกทาคามี’ ก็ท่านชนวสภยักษ์ผู้มีอายุรู้ชัดถึงการบรรลุคุณวิเศษอันยิ่งใหญ่เช่นนี้ได้ด้วยเหตุอะไร’ (ชนวสภยักษ์กราบทูลว่า) ‘มิใช่อื่นใดเลย ข้าแต่พระผู้มีพระภาค นอกจากพระศาสนาของพระองค์ มิใช่อื่นใดเลย ข้าแต่พระสุคต นอกจากพระศาสนาของพระองค์ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ตั้งแต่กาลที่ข้าพระองค์เลื่อมใสอย่างแน่วแน่ในพระผู้มีพระภาคเป็นต้นมา ตั้งแต่นั้นมา ข้าพระองค์ก็ไม่ไปสู่ทุคติตลอดกาลนาน รู้ชัดถึงความไม่ต้องไปสู่ทุคติ และข้าพระองค์ก็ยังมีความหวังตั้งมั่นในความเป็นสกทาคามี ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในกาลนี้ ท้าวเวสวัณมหาราชทรงส่งข้าพระองค์ไปในสำนักของท้าววิรุฬหกมหาราชด้วยกรณียกิจบางอย่าง ข้าพระองค์ได้เห็นพระผู้มีพระภาคเสด็จเข้าไปยังเรือนอิฐในระหว่างทาง ทรงปรารภอุบาสกอุบาสิกาชาวมคธะ กระทำไว้ในใจ ใส่ใจ น้อมนำมาด้วยใจทั้งหมด ประทับนั่งอยู่ว่า ‘เราจักรู้คติและสัมปรายภพของท่านเหล่านั้นว่า ท่านเหล่านั้นมีคติอย่างไร มีสัมปรายภพอย่างไร’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้อนี้ไม่น่าอัศจรรย์เลย ที่ข้าพระองค์ได้ฟัง ได้รับมาเฉพาะพระพักตร์ของท้าวเวสวัณมหาราชผู้ตรัสอยู่ในท่ามกลางบริษัทนั้นว่า ‘ท่านเหล่านั้นมีคติอย่างนั้น มีสัมปรายภพอย่างนั้น’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์นั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘เราจักเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาค และจักกราบทูลเรื่องนี้แด่พระผู้มีพระภาค’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เหล่านี้คือเหตุ ๒ ประการของข้าพระองค์ในการเข้ามาเฝ้าพระผู้มีพระภาคเพื่อทัศนา’

Devasabhā

เทวสภา

282. ‘Purimāni[Pg.168], bhante, divasāni purimatarāni tadahuposathe pannarase vassūpanāyikāya puṇṇāya puṇṇamāya rattiyā kevalakappā ca devā tāvatiṃsā sudhammāyaṃ sabhāyaṃ sannisinnā honti sannipatitā. Mahatī ca dibbaparisā samantato nisinnā honti, cattāro ca mahārājāno catuddisā nisinnā honti. Puratthimāya disāya dhataraṭṭho mahārājā pacchimābhimukho nisinno hoti deve purakkhatvā; dakkhiṇāya disāya virūḷhako mahārājā uttarābhimukho nisinno hoti deve purakkhatvā; pacchimāya disāya virūpakkho mahārājā puratthābhimukho nisinno hoti deve purakkhatvā; uttarāya disāya vessavaṇo mahārājā dakkhiṇābhimukho nisinno hoti deve purakkhatvā. Yadā, bhante, kevalakappā ca devā tāvatiṃsā sudhammāyaṃ sabhāyaṃ sannisinnā honti sannipatitā, mahatī ca dibbaparisā samantato nisinnā honti, cattāro ca mahārājāno catuddisā nisinnā honti. Idaṃ nesaṃ hoti āsanasmiṃ; atha pacchā amhākaṃ āsanaṃ hoti. Ye te, bhante, devā bhagavati brahmacariyaṃ caritvā adhunūpapannā tāvatiṃsakāyaṃ, te aññe deve atirocanti vaṇṇena ceva yasasā ca. Tena sudaṃ, bhante, devā tāvatiṃsā attamanā honti pamuditā pītisomanassajātā ‘‘dibbā vata bho kāyā paripūrenti, hāyanti asurakāyā’’ti. Atha kho, bhante, sakko devānamindo devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sampasādaṃ viditvā imāhi gāthāhi anumodi –

๒๘๒. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในอดีตกาล เมื่อวันอุโบสถ ๑๕ ค่ำ ในราตรีที่เป็นวันปุรณมี เพ็ญเดือนอันเป็นที่เข้าจำพรรษา เหล่าเทวดาชาวดาวดึงส์เกือบทั้งหมดได้ประชุมสโมสรกัน ณ สุธรรมาสภา และบริษัททิพย์หมู่ใหญ่ก็นั่งอยู่โดยรอบ และท้าวมหาราชทั้ง ๔ ก็ประทับนั่งในทิศทั้ง ๔ ท้าวธตรฐมหาราชประทับนั่งผินพระพักตร์ไปทางทิศตะวันตก มีหมู่เทพแวดล้อมอยู่เบื้องหน้า ในทิศตะวันออก ท้าววิรุฬหกมหาราชประทับนั่งผินพระพักตร์ไปทางทิศเหนือ มีหมู่เทพแวดล้อมอยู่เบื้องหน้า ในทิศใต้ ท้าววิรูปักษ์มหาราชประทับนั่งผินพระพักตร์ไปทางทิศตะวันออก มีหมู่เทพแวดล้อมอยู่เบื้องหน้า ในทิศตะวันตก ท้าวเวสสวรรณมหาราชประทับนั่งผินพระพักตร์ไปทางทิศใต้ มีหมู่เทพแวดล้อมอยู่เบื้องหน้า ในทิศเหนือ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อใดเหล่าเทวดาชาวดาวดึงส์เกือบทั้งหมดประชุมสโมสรกัน ณ สุธรรมาสภา และบริษัททิพย์หมู่ใหญ่ก็นั่งอยู่โดยรอบ และท้าวมหาราชทั้ง ๔ ก็ประทับนั่งในทิศทั้ง ๔ ที่นั่งของท้าวมหาราชเหล่านั้นอยู่ข้างหน้า ที่นั่งของพวกข้าพระองค์อยู่ข้างหลัง ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เทวดาเหล่าใดประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคแล้ว บังเกิดในหมู่เทวดาชั้นดาวดึงส์ในบัดนี้ เทวดาเหล่านั้นย่อมรุ่งเรืองกว่าเทวดาเหล่าอื่นทั้งโดยวรรณะและโดยยศ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะเหตุนั้นแล เหล่าเทวดาชาวดาวดึงส์จึงมีพระทัยยินดี ร่าเริง เกิดปีติโสมนัสว่า ‘ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย หมู่ทิพย์ย่อมบริบูรณ์ หมู่แห่งอสูรย่อมเสื่อม’ ลำดับนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท้าวสักกะจอมเทพ ทรงทราบความเลื่อมใสของเหล่าเทวดาชาวดาวดึงส์แล้ว ได้ทรงอนุโมทนาด้วยคาถาเหล่านี้ว่า

‘‘Modanti vata bho devā, tāvatiṃsā sahindakā ;

Tathāgataṃ namassantā, dhammassa ca sudhammataṃ.

ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย เหล่าเทวดาชาวดาวดึงส์พร้อมทั้งท้าวสักกะ ย่อมนมัสการพระตถาคต และความเป็นธรรมดีแห่งพระธรรม พากันบันเทิงใจ

Nave deve ca passantā, vaṇṇavante yasassine ;

Sugatasmiṃ brahmacariyaṃ, caritvāna idhāgate.

เมื่อได้เห็นเทวดาใหม่ทั้งหลาย ผู้มีวรรณะ มียศ ผู้ประพฤติพรหมจรรย์ในพระสุคตแล้วมาสู่ที่นี้

Te aññe atirocanti, vaṇṇena yasasāyunā;

Sāvakā bhūripaññassa, visesūpagatā idha.

เทวดาเหล่านั้น ผู้เป็นสาวกของพระผู้มีพระปัญญากว้างขวาง ผู้เข้าถึงความวิเศษในภพนี้ ย่อมรุ่งเรืองกว่าเทวดาเหล่าอื่นโดยวรรณะ โดยยศ และโดยอายุ

Idaṃ [Pg.169] disvāna nandanti, tāvatiṃsā sahindakā;

Tathāgataṃ namassantā, dhammassa ca sudhammata’’nti.

เหล่าเทวดาชาวดาวดึงส์พร้อมทั้งท้าวสักกะ เห็นดังนี้แล้ว ย่อมนมัสการพระตถาคต และความเป็นธรรมดีแห่งพระธรรม พากันเพลิดเพลินใจ

‘Tena sudaṃ, bhante, devā tāvatiṃsā bhiyyosomattāya attamanā honti pamuditā pītisomanassajātā ‘‘dibbā vata, bho, kāyā paripūrenti, hāyanti asurakāyā’’ti. Atha kho, bhante, yenatthena devā tāvatiṃsā sudhammāyaṃ sabhāyaṃ sannisinnā honti sannipatitā, taṃ atthaṃ cintayitvā taṃ atthaṃ mantayitvā vuttavacanāpi taṃ cattāro mahārājāno tasmiṃ atthe honti. Paccānusiṭṭhavacanāpi taṃ cattāro mahārājāno tasmiṃ atthe honti, sakesu sakesu āsanesu ṭhitā avipakkantā.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะเหตุนั้นแล เหล่าเทวดาชาวดาวดึงส์จึงมีพระทัยยินดี ร่าเริง เกิดปีติโสมนัสยิ่งขึ้นไปอีกว่า ‘ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย หมู่ทิพย์ย่อมบริบูรณ์ หมู่แห่งอสูรย่อมเสื่อม’ ลำดับนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท้าวมหาราชทั้ง ๔ ได้ทรงดำริปรึกษากิจที่เหล่าเทวดาชาวดาวดึงส์ประชุมสโมสรกันในสุธรรมาสภาแล้ว ได้รับสั่งในกิจนั้นแล้ว และได้รับสั่งสอนซ้ำในกิจนั้นแล้ว สถิตอยู่ที่อาสนะของตนๆ ยังมิได้เสด็จหลีกไป

Te vuttavākyā rājāno, paṭiggayhānusāsaniṃ;

Vippasannamanā santā, aṭṭhaṃsu samhi āsaneti.

ท้าวมหาราชเหล่านั้น ได้รับพระดำรัสและรับพระโอวาทแล้ว มีพระทัยผ่องใส สงบระงับ ได้ประทับยืน ณ อาสนะของตน

283. ‘Atha kho, bhante, uttarāya disāya uḷāro āloko sañjāyi, obhāso pāturahosi atikkammeva devānaṃ devānubhāvaṃ. Atha kho, bhante, sakko devānamindo deve tāvatiṃse āmantesi – ‘‘yathā kho, mārisā, nimittāni dissanti, uḷāro āloko sañjāyati, obhāso pātubhavati, brahmā pātubhavissati. Brahmuno hetaṃ pubbanimittaṃ pātubhāvāya yadidaṃ āloko sañjāyati obhāso pātubhavatīti.

๒๘๓. ลำดับนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แสงสว่างอันยิ่งใหญ่ได้เกิดขึ้นในทิศอุดร รัศมีได้ปรากฏขึ้น ล่วงเทวานุภาพของเทวดาทั้งหลาย ลำดับนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท้าวสักกะจอมเทพได้ตรัสเรียกเหล่าเทวดาชาวดาวดึงส์มาแล้วตรัสว่า ‘ดูก่อนท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย ตามที่นิมิตปรากฏ แสงสว่างอันยิ่งใหญ่เกิดขึ้น รัศมีปรากฏ ท้าวพรหมจักปรากฏ นี้เป็นบุพนิมิตแห่งการปรากฏของท้าวพรหม คือ แสงสว่างเกิดขึ้น รัศมีปรากฏ’

‘‘Yathā nimittā dissanti, brahmā pātubhavissati;

Brahmuno hetaṃ nimittaṃ, obhāso vipulo mahā’’ti.

ตามที่นิมิตปรากฏ ท้าวพรหมจักปรากฏ รัศมีอันไพบูลย์ยิ่งใหญ่นี้ เป็นนิมิตของท้าวพรหม

Sanaṅkumārakathā

เรื่องสนังกุมารพรหม

284. ‘Atha kho, bhante, devā tāvatiṃsā yathāsakesu āsanesu nisīdiṃsu – ‘‘obhāsametaṃ ñassāma, yaṃvipāko bhavissati, sacchikatvāva naṃ gamissāmā’’ti. Cattāropi mahārājāno yathāsakesu āsanesu nisīdiṃsu – ‘‘obhāsametaṃ ñassāma yaṃvipāko bhavissati, sacchikatvāva [Pg.170] naṃ gamissāmā’’ti. Idaṃ sutvā devā tāvatiṃsā ekaggā samāpajjiṃsu – ‘‘obhāsametaṃ ñassāma, yaṃvipāko bhavissati, sacchikatvāva naṃ gamissāmā’’ti.

๒๘๔. ลำดับนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เหล่าเทวดาชาวดาวดึงส์ได้นั่ง ณ อาสนะของตนๆ ว่า ‘เราจักรู้แสงสว่างนี้ว่าจะมีผลเป็นอย่างไร ทำให้แจ้งแล้วจึงจักไป’ แม้ท้าวมหาราชทั้ง ๔ ก็ได้ประทับนั่ง ณ อาสนะของตนๆ ว่า ‘เราจักรู้แสงสว่างนี้ว่าจะมีผลเป็นอย่างไร ทำให้แจ้งแล้วจึงจักไป’ เหล่าเทวดาชาวดาวดึงส์ได้ฟังดังนั้นแล้ว ก็มีจิตแน่วแน่เป็นหนึ่งเดียวกันว่า ‘เราจักรู้แสงสว่างนี้ว่าจะมีผลเป็นอย่างไร ทำให้แจ้งแล้วจึงจักไป’

‘Yadā, bhante, brahmā sanaṅkumāro devānaṃ tāvatiṃsānaṃ pātubhavati, oḷārikaṃ attabhāvaṃ abhinimminitvā pātubhavati. Yo kho pana, bhante, brahmuno pakativaṇṇo anabhisambhavanīyo so devānaṃ tāvatiṃsānaṃ cakkhupathasmiṃ. Yadā, bhante, brahmā sanaṅkumāro devānaṃ tāvatiṃsānaṃ pātubhavati, so aññe deve atirocati vaṇṇena ceva yasasā ca. Seyyathāpi, bhante, sovaṇṇo viggaho mānusaṃ viggahaṃ atirocati; evameva kho, bhante, yadā brahmā sanaṅkumāro devānaṃ tāvatiṃsānaṃ pātubhavati, so aññe deve atirocati vaṇṇena ceva yasasā ca. Yadā, bhante, brahmā sanaṅkumāro devānaṃ tāvatiṃsānaṃ pātubhavati, na tassaṃ parisāyaṃ koci devo abhivādeti vā paccuṭṭheti vā āsanena vā nimanteti. Sabbeva tuṇhībhūtā pañjalikā pallaṅkena nisīdanti – ‘‘yassadāni devassa pallaṅkaṃ icchissati brahmā sanaṅkumāro, tassa devassa pallaṅke nisīdissatī’’ti.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อใดสนังกุมารพรหมปรากฏแก่เหล่าเทวดาชาวดาวดึงส์ ท่านจะเนรมิตอัตภาพอันหยาบแล้วจึงปรากฏ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็วรรณะตามปกติของพรหมนั้น เหล่าเทวดาชาวดาวดึงส์ไม่อาจเห็นได้ด้วยจักษุ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อใดสนังกุมารพรหมปรากฏแก่เหล่าเทวดาชาวดาวดึงส์ ท่านย่อมรุ่งเรืองกว่าเทวดาเหล่าอื่นทั้งโดยวรรณะและโดยยศ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เปรียบเหมือนรูปที่ทำด้วยทองคำย่อมรุ่งเรืองกว่ารูปมนุษย์ ฉันใด ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อใดสนังกุมารพรหมปรากฏแก่เหล่าเทวดาชาวดาวดึงส์ ท่านย่อมรุ่งเรืองกว่าเทวดาเหล่าอื่นทั้งโดยวรรณะและโดยยศ ฉันนั้นเหมือนกัน ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อใดสนังกุมารพรหมปรากฏแก่เหล่าเทวดาชาวดาวดึงส์ ในบริษัทนั้นไม่มีเทวดาองค์ใดไหว้ หรือลุกขึ้นต้อนรับ หรือนิมนต์ด้วยอาสนะเลย ทุกองค์ต่างนิ่ง ประนมมือ นั่งขัดสมาธิอยู่ ด้วยคิดว่า ‘บัดนี้ สนังกุมารพรหมจักปรารถนาบัลลังก์ของเทวดาองค์ใด ก็จักนั่งบนบัลลังก์ของเทวดาองค์นั้น’

‘Yassa kho pana, bhante, devassa brahmā sanaṅkumāro pallaṅke nisīdati, uḷāraṃ so labhati devo vedapaṭilābhaṃ; uḷāraṃ so labhati devo somanassapaṭilābhaṃ. Seyyathāpi, bhante, rājā khattiyo muddhāvasitto adhunābhisitto rajjena, uḷāraṃ so labhati vedapaṭilābhaṃ, uḷāraṃ so labhati somanassapaṭilābhaṃ. Evameva kho, bhante, yassa devassa brahmā sanaṅkumāro pallaṅke nisīdati, uḷāraṃ so labhati devo vedapaṭilābhaṃ, uḷāraṃ so labhati devo somanassapaṭilābhaṃ. Atha, bhante, brahmā sanaṅkumāro oḷārikaṃ attabhāvaṃ abhinimminitvā kumāravaṇṇī hutvā pañcasikho devānaṃ tāvatiṃsānaṃ pāturahosi. So vehāsaṃ abbhuggantvā ākāse antalikkhe pallaṅkena nisīdi. Seyyathāpi, bhante, balavā puriso supaccatthate vā pallaṅke same vā bhūmibhāge pallaṅkena nisīdeyya; evameva kho, bhante, brahmā sanaṅkumāro vehāsaṃ abbhuggantvā ākāse antalikkhe pallaṅkena nisīditvā devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sampasādaṃ viditvā imāhi gāthāhi anumodi –

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็สนังกุมารพรหมประทับนั่งบนบัลลังก์ของเทพองค์ใด เทพองค์นั้นย่อมได้ความปลื้มใจอย่างยิ่ง ย่อมได้ความโสมนัสอย่างยิ่ง ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เปรียบเหมือนพระเจ้าขัตติยาธิราชผู้ได้รับมูรธาภิเษกแล้ว เพิ่งได้รับอภิเษกในราชสมบัติ ย่อมได้ความปลื้มใจอย่างยิ่ง ย่อมได้ความโสมนัสอย่างยิ่ง ฉันใด ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สนังกุมารพรหมประทับนั่งบนบัลลังก์ของเทพองค์ใด เทพองค์นั้นย่อมได้ความปลื้มใจอย่างยิ่ง ย่อมได้ความโสมนัสอย่างยิ่ง ฉันนั้นเหมือนกัน ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้น สนังกุมารพรหมได้เนรมิตอัตภาพอันหยาบ มีพระวรกายเป็นกุมาร มีพระเมาลี ๕ เกล้า ได้ปรากฏแก่เหล่าเทพชั้นดาวดึงส์ ท่านเหาะขึ้นไปในเวหาสน์แล้วประทับนั่งขัดสมาธิในอากาศกลางหาว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เปรียบเหมือนบุรุษผู้มีกำลังพึงนั่งขัดสมาธิบนบัลลังก์ที่ปูลาดไว้อย่างดี หรือบนพื้นดินที่สม่ำเสมอ ฉันใด ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สนังกุมารพรหมก็ฉันนั้นเหมือนกัน เหาะขึ้นไปในเวหาสน์แล้วประทับนั่งขัดสมาธิในอากาศกลางหาว ทรงทราบความเลื่อมใสของเหล่าเทพชั้นดาวดึงส์แล้ว ได้ทรงอนุโมทนาด้วยคาถาเหล่านี้ว่า

‘‘Modanti [Pg.171] vata bho devā, tāvatiṃsā sahindakā;

Tathāgataṃ namassantā, dhammassa ca sudhammataṃ.

ดูกรท่านผู้เจริญ เหล่าเทพชั้นดาวดึงส์พร้อมทั้งท้าวสักกะ นมัสการพระตถาคตและความเป็นธรรมดีแห่งพระธรรม ย่อมบันเทิงใจหนอ

‘‘Nave deve ca passantā, vaṇṇavante yasassine;

Sugatasmiṃ brahmacariyaṃ, caritvāna idhāgate.

และเห็นเหล่าเทพองค์ใหม่ๆ ผู้มีวรรณะและมียศ ผู้มาแล้วในภพนี้ เพราะประพฤติพรหมจรรย์ในพระสุคต

‘‘Te aññe atirocanti, vaṇṇena yasasāyunā;

Sāvakā bhūripaññassa, visesūpagatā idha.

เหล่าสาวกของพระผู้มีพระปัญญากว้างขวางดุจแผ่นดินเหล่านั้น ผู้เข้าถึงความพิเศษในภพนี้ ย่อมรุ่งเรืองกว่าเทพเหล่าอื่น ด้วยวรรณะ ยศ และอายุ

‘‘Idaṃ disvāna nandanti, tāvatiṃsā sahindakā;

Tathāgataṃ namassantā, dhammassa ca sudhammata’’nti.

เหล่าเทพชั้นดาวดึงส์พร้อมทั้งท้าวสักกะ เห็นเหตุนี้แล้ว นมัสการพระตถาคตและความเป็นธรรมดีแห่งพระธรรม ย่อมเพลิดเพลิน’ ดังนี้

285. ‘Imamatthaṃ, bhante, brahmā sanaṅkumāro bhāsittha; imamatthaṃ, bhante, brahmuno sanaṅkumārassa bhāsato aṭṭhaṅgasamannāgato saro hoti vissaṭṭho ca viññeyyo ca mañju ca savanīyo ca bindu ca avisārī ca gambhīro ca ninnādī ca. Yathāparisaṃ kho pana, bhante, brahmā sanaṅkumāro sarena viññāpeti; na cassa bahiddhā parisāya ghoso niccharati. Yassa kho pana, bhante, evaṃ aṭṭhaṅgasamannāgato saro hoti, so vuccati ‘‘brahmassaro’’ti.

๒๘๕. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สนังกุมารพรหมได้ตรัสเนื้อความนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อสนังกุมารพรหมตรัสเนื้อความนี้อยู่ พระสุรเสียงประกอบด้วยองค์ ๘ คือ แจ่มใส ๑ ชัดเจน ๑ ไพเราะ ๑ น่าฟัง ๑ กลมกล่อม ๑ ไม่พร่า ๑ ลึกซึ้ง ๑ กังวาน ๑ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็สนังกุมารพรหมย่อมทรงยังบริษัทให้รู้แจ้งได้ด้วยพระสุรเสียงตามขนาดของบริษัท และพระสุรเสียงของท่านไม่ดังออกไปนอกบริษัท ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็บุรุษใดมีเสียงประกอบด้วยองค์ ๘ อย่างนี้ ผู้นั้นเรียกว่า ‘ผู้มีเสียงดุจเสียงพรหม’

‘Atha kho, bhante, brahmā sanaṅkumāro tettiṃse attabhāve abhinimminitvā devānaṃ tāvatiṃsānaṃ paccekapallaṅkesu pallaṅkena nisīditvā deve tāvatiṃse āmantesi – ‘‘taṃ kiṃ maññanti, bhonto devā tāvatiṃsā, yāvañca so bhagavā bahujanahitāya paṭipanno bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ. Ye hi keci, bho, buddhaṃ saraṇaṃ gatā dhammaṃ saraṇaṃ gatā saṅghaṃ saraṇaṃ gatā sīlesu paripūrakārino te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā appekacce paranimmitavasavattīnaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjanti, appekacce nimmānaratīnaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjanti, appekacce tusitānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjanti, appekacce yāmānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjanti, appekacce tāvatiṃsānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjanti, appekacce cātumahārājikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjanti. Ye sabbanihīnaṃ kāyaṃ paripūrenti, te gandhabbakāyaṃ paripūrentī’’’ti.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้นแล สนังกุมารพรหมได้เนรมิตอัตภาพ ๓๓ อัตภาพ แล้วประทับนั่งขัดสมาธิบนบัลลังก์ของเทพชั้นดาวดึงส์แต่ละองค์ๆ แล้วได้ตรัสเรียกเทพชั้นดาวดึงส์ว่า “ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย เหล่าเทพชั้นดาวดึงส์จะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงปฏิบัติแล้วเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เพียงไรหนอ ดูกรท่านผู้เจริญ ก็ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ ถึงพระธรรมเป็นสรณะ ถึงพระสงฆ์เป็นสรณะ เป็นผู้ทำศีลให้บริบูรณ์ ชนเหล่านั้น เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก บางพวกย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทพชั้นปรนิมมิตวสวัตดี บางพวกย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทพชั้นนิมมานรดี บางพวกย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทพชั้นดุสิต บางพวกย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทพชั้นยามา บางพวกย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทพชั้นดาวดึงส์ บางพวกย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทพชั้นจาตุมหาราชิกา ชนเหล่าใดทำกายอันต่ำที่สุดให้บริบูรณ์ ชนเหล่านั้นย่อมทำกายแห่งคนธรรพ์ให้บริบูรณ์” ดังนี้

286. ‘Imamatthaṃ[Pg.172], bhante, brahmā sanaṅkumāro bhāsittha; imamatthaṃ, bhante, brahmuno sanaṅkumārassa bhāsato ghosoyeva devā maññanti – ‘‘yvāyaṃ mama pallaṅke svāyaṃ ekova bhāsatī’’ti.

๒๘๖. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สนังกุมารพรหมได้ตรัสเนื้อความนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อสนังกุมารพรหมตรัสเนื้อความนี้อยู่ เหล่าเทพย่อมสำคัญว่าเป็นเสียงเดียวเท่านั้นว่า “ผู้ใดนี้อยู่บนบัลลังก์ของเรา ผู้นั้นคนเดียวเท่านั้นย่อมกล่าว” ดังนี้

Ekasmiṃ bhāsamānasmiṃ, sabbe bhāsanti nimmitā;

Ekasmiṃ tuṇhimāsīne, sabbe tuṇhī bhavanti te.

เมื่อองค์หนึ่งกล่าวอยู่ ผู้อันเนรมิตแล้วทั้งปวงย่อมกล่าว เมื่อองค์หนึ่งนิ่งอยู่ ผู้อันเนรมิตแล้วเหล่านั้นทั้งปวงย่อมเป็นผู้นิ่ง

Tadāsu devā maññanti, tāvatiṃsā sahindakā;

Yvāyaṃ mama pallaṅkasmiṃ, svāyaṃ ekova bhāsatīti.

ในกาลนั้น เหล่าเทพชั้นดาวดึงส์พร้อมทั้งท้าวสักกะย่อมสำคัญว่า “ผู้ใดนี้อยู่บนบัลลังก์ของเรา ผู้นั้นคนเดียวเท่านั้นย่อมกล่าว” ดังนี้

‘Atha kho, bhante, brahmā sanaṅkumāro ekattena attānaṃ upasaṃharati, ekattena attānaṃ upasaṃharitvā sakkassa devānamindassa pallaṅke pallaṅkena nisīditvā deve tāvatiṃse āmantesi –

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้นแล สนังกุมารพรหมย่อมรวบรวมอัตภาพให้เป็นหนึ่ง รวบรวมอัตภาพให้เป็นหนึ่งแล้ว ประทับนั่งขัดสมาธิบนบัลลังก์ของท้าวสักกะผู้เป็นจอมแห่งเทพ แล้วได้ตรัสเรียกเทพชั้นดาวดึงส์ว่า

Bhāvitaiddhipādo

ผู้มีอิทธิบาทอันเจริญแล้ว

287. ‘‘‘Taṃ kiṃ maññanti, bhonto devā tāvatiṃsā, yāva supaññattā cime tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena cattāro iddhipādā paññattā iddhipahutāya iddhivisavitāya iddhivikubbanatāya. Katame cattāro? Idha bho bhikkhu chandasamādhippadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti. Vīriyasamādhippadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti. Cittasamādhippadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti. Vīmaṃsāsamādhippadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti. Ime kho, bho, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena cattāro iddhipādā paññattā iddhipahutāya iddhivisavitāya iddhivikubbanatāya.

๒๘๗. “ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย เหล่าเทพชั้นดาวดึงส์จะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน อิทธิบาท ๔ เหล่านี้ อันพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบได้โดยพระองค์เอง ทรงบัญญัติไว้ดีแล้วเพียงไรหนอ คือ ทรงบัญญัติไว้เพื่อความสามารถในฤทธิ์ เพื่อความชำนาญในฤทธิ์ เพื่อการแสดงฤทธิ์ต่างๆ ได้ อิทธิบาท ๔ ประการเป็นไฉน ดูกรท่านผู้เจริญ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยฉันทสมาธิและปธานสังขาร ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวิริยสมาธิและปธานสังขาร ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยจิตตสมาธิและปธานสังขาร ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวิมังสาสมาธิและปธานสังขาร ดูกรท่านผู้เจริญ อิทธิบาท ๔ เหล่านี้แล อันพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบได้โดยพระองค์เอง ทรงบัญญัติไว้เพื่อความสามารถในฤทธิ์ เพื่อความชำนาญในฤทธิ์ เพื่อการแสดงฤทธิ์ต่างๆ ได้”

‘‘‘Ye hi keci bho atītamaddhānaṃ samaṇā vā brāhmaṇā vā anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhosuṃ, sabbe te imesaṃyeva catunnaṃ iddhipādānaṃ bhāvitattā bahulīkatattā. Yepi hi keci bho anāgatamaddhānaṃ samaṇā vā brāhmaṇā vā anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhossanti, sabbe te imesaṃyeva catunnaṃ iddhipādānaṃ bhāvitattā bahulīkatattā. Yepi hi keci bho etarahi samaṇā vā brāhmaṇā vā anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhonti, sabbe te imesaṃyeva catunnaṃ iddhipādānaṃ bhāvitattā bahulīkatattā. Passanti no bhonto devā tāvatiṃsā mamapimaṃ [Pg.173] evarūpaṃ iddhānubhāva’’nti? ‘‘Evaṃ mahābrahme’’ti. ‘‘Ahampi kho bho imesaṃyeva catunnañca iddhipādānaṃ bhāvitattā bahulīkatattā evaṃ mahiddhiko evaṃmahānubhāvo’’ti. Imamatthaṃ, bhante, brahmā sanaṅkumāro bhāsittha. Imamatthaṃ, bhante, brahmā sanaṅkumāro bhāsitvā deve tāvatiṃse āmantesi –

ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งในอดีตกาล ได้แสดงฤทธิ์มีอย่างต่างๆ กัน สมณะหรือพราหมณ์ทั้งหมดนั้น ได้แสดงฤทธิ์ได้ เพราะเจริญ ทำให้มากซึ่งอิทธิบาท ๔ ประการนี้ ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งในอนาคตกาล จักแสดงฤทธิ์มีอย่างต่างๆ กัน สมณะหรือพราหมณ์ทั้งหมดนั้น จักแสดงฤทธิ์ได้ เพราะเจริญ ทำให้มากซึ่งอิทธิบาท ๔ ประการนี้ ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งในปัจจุบันกาล ย่อมแสดงฤทธิ์มีอย่างต่างๆ กัน สมณะหรือพราหมณ์ทั้งหมดนั้น ย่อมแสดงฤทธิ์ได้ เพราะเจริญ ทำให้มากซึ่งอิทธิบาท ๔ ประการนี้ ดูกรท่านเทวดาชั้นดาวดึงส์ผู้เจริญทั้งหลาย พวกท่านเห็นอิทธานุภาพเช่นนี้แม้ของข้าพเจ้าหรือไม่' 'เห็น พระเจ้าข้า ท่านมหาพรหม' 'ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย แม้ข้าพเจ้าก็เป็นผู้มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมากอย่างนี้ เพราะเจริญ ทำให้มากซึ่งอิทธิบาท ๔ ประการนี้' ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สนังกุมารพรหมได้กล่าวคำนี้แล้ว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สนังกุมารพรหมครั้นกล่าวคำนี้แล้ว ได้เรียกเทวดาชั้นดาวดึงส์มาแล้วกล่าวว่า

Tividho okāsādhigamo

โอสากาธิคม ๓ อย่าง

288. ‘‘‘Taṃ kiṃ maññanti, bhonto devā tāvatiṃsā, yāvañcidaṃ tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena tayo okāsādhigamā anubuddhā sukhassādhigamāya. Katame tayo? Idha bho ekacco saṃsaṭṭho viharati kāmehi saṃsaṭṭho akusalehi dhammehi. So aparena samayena ariyadhammaṃ suṇāti, yoniso manasi karoti, dhammānudhammaṃ paṭipajjati. So ariyadhammassavanaṃ āgamma yonisomanasikāraṃ dhammānudhammappaṭipattiṃ asaṃsaṭṭho viharati kāmehi asaṃsaṭṭho akusalehi dhammehi. Tassa asaṃsaṭṭhassa kāmehi asaṃsaṭṭhassa akusalehi dhammehi uppajjati sukhaṃ, sukhā bhiyyo somanassaṃ. Seyyathāpi, bho, pamudā pāmojjaṃ jāyetha, evameva kho, bho, asaṃsaṭṭhassa kāmehi asaṃsaṭṭhassa akusalehi dhammehi uppajjati sukhaṃ, sukhā bhiyyo somanassaṃ. Ayaṃ kho, bho, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena paṭhamo okāsādhigamo anubuddho sukhassādhigamāya.

๒๘๘. ดูกรท่านเทวดาชั้นดาวดึงส์ผู้เจริญทั้งหลาย พวกท่านจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้โดยชอบด้วยพระองค์เอง ได้ตรัสรู้โอสากาธิคม (การได้โอกาส) ๓ ประการนี้ เพื่อการบรรลุความสุข ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ระคนด้วยกาม ระคนด้วยอกุศลธรรมอยู่ สมัยต่อมา เขาได้ฟังอริยธรรม ย่อมกระทำไว้ในใจโดยแยบคาย ย่อมปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม เขาอาศัยการฟังอริยธรรม การกระทำไว้ในใจโดยแยบคาย และการปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรมนั้นแล้ว ย่อมเป็นผู้ไม่ระคนด้วยกาม ไม่ระคนด้วยอกุศลธรรมอยู่ เมื่อเขาไม่ระคนด้วยกาม ไม่ระคนด้วยอกุศลธรรมอยู่ สุขย่อมเกิดขึ้น จากสุขนั้น โสมนัสยิ่งขึ้นไปย่อมเกิดขึ้น ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย เปรียบเหมือนความปราโมทย์พึงเกิดจากความบันเทิงใจ ฉันใด ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล เมื่อบุคคลไม่ระคนด้วยกาม ไม่ระคนด้วยอกุศลธรรมอยู่ สุขย่อมเกิดขึ้น จากสุขนั้น โสมนัสยิ่งขึ้นไปย่อมเกิดขึ้น ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย นี้แล คือ โอสากาธิคมประการที่ ๑ ที่พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้โดยชอบด้วยพระองค์เอง ได้ตรัสรู้แล้ว เพื่อการบรรลุความสุข

‘‘‘Puna caparaṃ, bho, idhekaccassa oḷārikā kāyasaṅkhārā appaṭippassaddhā honti, oḷārikā vacīsaṅkhārā appaṭippassaddhā honti, oḷārikā cittasaṅkhārā appaṭippassaddhā honti. So aparena samayena ariyadhammaṃ suṇāti, yoniso manasi karoti, dhammānudhammaṃ paṭipajjati. Tassa ariyadhammassavanaṃ āgamma yonisomanasikāraṃ dhammānudhammappaṭipattiṃ oḷārikā kāyasaṅkhārā paṭippassambhanti, oḷārikā vacīsaṅkhārā paṭippassambhanti, oḷārikā cittasaṅkhārā paṭippassambhanti. Tassa oḷārikānaṃ kāyasaṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā oḷārikānaṃ vacīsaṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā oḷārikānaṃ cittasaṅkhārānaṃ [Pg.174] paṭippassaddhiyā uppajjati sukhaṃ, sukhā bhiyyo somanassaṃ. Seyyathāpi, bho, pamudā pāmojjaṃ jāyetha, evameva kho bho oḷārikānaṃ kāyasaṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā oḷārikānaṃ vacīsaṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā oḷārikānaṃ cittasaṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā uppajjati sukhaṃ, sukhā bhiyyo somanassaṃ. Ayaṃ kho, bho, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena dutiyo okāsādhigamo anubuddho sukhassādhigamāya.

ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง บุคคลบางคนในโลกนี้ มีกายสังขารอันหยาบยังไม่สงบระงับ มีวจีสังขารอันหยาบยังไม่สงบระงับ มีจิตตสังขารอันหยาบยังไม่สงบระงับ สมัยต่อมา เขาได้ฟังอริยธรรม ย่อมกระทำไว้ในใจโดยแยบคาย ย่อมปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม เขาอาศัยการฟังอริยธรรม การกระทำไว้ในใจโดยแยบคาย และการปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรมนั้นแล้ว กายสังขารอันหยาบย่อมสงบระงับ วจีสังขารอันหยาบย่อมสงบระงับ จิตตสังขารอันหยาบย่อมสงบระงับ เพราะกายสังขารอันหยาบ วจีสังขารอันหยาบ และจิตตสังขารอันหยาบสงบระงับแล้ว สุขย่อมเกิดขึ้น จากสุขนั้น โสมนัสยิ่งขึ้นไปย่อมเกิดขึ้น ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย เปรียบเหมือนความปราโมทย์พึงเกิดจากความบันเทิงใจ ฉันใด ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล เพราะกายสังขารอันหยาบ วจีสังขารอันหยาบ และจิตตสังขารอันหยาบสงบระงับแล้ว สุขย่อมเกิดขึ้น จากสุขนั้น โสมนัสยิ่งขึ้นไปย่อมเกิดขึ้น ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย นี้แล คือ โอสากาธิคมประการที่ ๒ ที่พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้โดยชอบด้วยพระองค์เอง ได้ตรัสรู้แล้ว เพื่อการบรรลุความสุข

‘‘‘Puna caparaṃ, bho, idhekacco ‘idaṃ kusala’nti yathābhūtaṃ nappajānāti, ‘idaṃ akusala’nti yathābhūtaṃ nappajānāti. ‘Idaṃ sāvajjaṃ idaṃ anavajjaṃ, idaṃ sevitabbaṃ idaṃ na sevitabbaṃ, idaṃ hīnaṃ idaṃ paṇītaṃ, idaṃ kaṇhasukkasappaṭibhāga’nti yathābhūtaṃ nappajānāti. So aparena samayena ariyadhammaṃ suṇāti, yoniso manasi karoti, dhammānudhammaṃ paṭipajjati. So ariyadhammassavanaṃ āgamma yonisomanasikāraṃ dhammānudhammappaṭipattiṃ, ‘idaṃ kusala’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘idaṃ akusala’nti yathābhūtaṃ pajānāti. Idaṃ sāvajjaṃ idaṃ anavajjaṃ, idaṃ sevitabbaṃ idaṃ na sevitabbaṃ, idaṃ hīnaṃ idaṃ paṇītaṃ, idaṃ kaṇhasukkasappaṭibhāga’nti yathābhūtaṃ pajānāti. Tassa evaṃ jānato evaṃ passato avijjā pahīyati, vijjā uppajjati. Tassa avijjāvirāgā vijjuppādā uppajjati sukhaṃ, sukhā bhiyyo somanassaṃ. Seyyathāpi, bho, pamudā pāmojjaṃ jāyetha, evameva kho, bho, avijjāvirāgā vijjuppādā uppajjati sukhaṃ, sukhā bhiyyo somanassaṃ. Ayaṃ kho, bho, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena tatiyo okāsādhigamo anubuddho sukhassādhigamāya. Ime kho, bho, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena tayo okāsādhigamā anubuddhā sukhassādhigamāyā’’ti. Imamatthaṃ, bhante, brahmā sanaṅkumāro bhāsittha, imamatthaṃ, bhante, brahmā sanaṅkumāro bhāsitvā deve tāvatiṃse āmantesi –

ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้เป็นกุศล’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้เป็นอกุศล’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้มีโทษ นี้ไม่มีโทษ, นี้ควรเสพ นี้ไม่ควรเสพ, นี้เลว นี้ประณีต, นี้มีส่วนเปรียบด้วยธรรมดำธรรมขาว’ สมัยต่อมา เขาได้ฟังอริยธรรม ย่อมกระทำไว้ในใจโดยแยบคาย ย่อมปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม เขาอาศัยการฟังอริยธรรม การกระทำไว้ในใจโดยแยบคาย และการปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรมนั้นแล้ว ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้เป็นกุศล’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้เป็นอกุศล’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้มีโทษ นี้ไม่มีโทษ, นี้ควรเสพ นี้ไม่ควรเสพ, นี้เลว นี้ประณีต, นี้มีส่วนเปรียบด้วยธรรมดำธรรมขาว’ เมื่อเขารู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ อวิชชาย่อมถูกละ วิชชาย่อมเกิดขึ้น เพราะความคลายไปแห่งอวิชชา และความเกิดขึ้นแห่งวิชชานั้น สุขย่อมเกิดขึ้น จากสุขนั้น โสมนัสยิ่งขึ้นไปย่อมเกิดขึ้น ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย เปรียบเหมือนความปราโมทย์พึงเกิดจากความบันเทิงใจ ฉันใด ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล เพราะความคลายไปแห่งอวิชชา และความเกิดขึ้นแห่งวิชชานั้น สุขย่อมเกิดขึ้น จากสุขนั้น โสมนัสยิ่งขึ้นไปย่อมเกิดขึ้น ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย นี้แล คือ โอสากาธิคมประการที่ ๓ ที่พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้โดยชอบด้วยพระองค์เอง ได้ตรัสรู้แล้ว เพื่อการบรรลุความสุข ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย เหล่านี้แล คือ โอสากาธิคม ๓ ประการ ที่พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้โดยชอบด้วยพระองค์เอง ได้ตรัสรู้แล้ว เพื่อการบรรลุความสุข' ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สนังกุมารพรหมได้กล่าวคำนี้แล้ว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สนังกุมารพรหมครั้นกล่าวคำนี้แล้ว ได้เรียกเทวดาชั้นดาวดึงส์มาแล้วกล่าวว่า

Catusatipaṭṭhānaṃ

สติปัฏฐาน ๔

289. ‘‘‘Taṃ kiṃ maññanti, bhonto devā tāvatiṃsā, yāva supaññattā cime tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena cattāro satipaṭṭhānā paññattā kusalassādhigamāya. Katame cattāro? Idha[Pg.175], bho, bhikkhu ajjhattaṃ kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Ajjhattaṃ kāye kāyānupassī viharanto tattha sammā samādhiyati, sammā vippasīdati. So tattha sammā samāhito sammā vippasanno bahiddhā parakāye ñāṇadassanaṃ abhinibbatteti. Ajjhattaṃ vedanāsu vedanānupassī viharati…pe… bahiddhā paravedanāsu ñāṇadassanaṃ abhinibbatteti. Ajjhattaṃ citte cittānupassī viharati…pe… bahiddhā paracitte ñāṇadassanaṃ abhinibbatteti. Ajjhattaṃ dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Ajjhattaṃ dhammesu dhammānupassī viharanto tattha sammā samādhiyati, sammā vippasīdati. So tattha sammā samāhito sammā vippasanno bahiddhā paradhammesu ñāṇadassanaṃ abhinibbatteti. Ime kho, bho, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena cattāro satipaṭṭhānā paññattā kusalassādhigamāyā’’ti. Imamatthaṃ, bhante, brahmā sanaṅkumāro bhāsittha. Imamatthaṃ, bhante, brahmā sanaṅkumāro bhāsitvā deve tāvatiṃse āmantesi –

๒๘๙. ‘ท่านเทวดาชาวดาวดึงส์ทั้งหลาย ท่านสำคัญความข้อนั้นว่าอย่างไร พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบด้วยพระองค์เอง ทรงบัญญัติสติปัฏฐาน ๔ ประการนี้ไว้ดีแล้ว เพื่อการบรรลุซึ่งกุศล สติปัฏฐาน ๔ ประการ อะไรบ้าง คือ ท่านทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ พิจารณาเห็นกายในกายภายใน มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกอยู่ เมื่อเธอพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่ จิตย่อมตั้งมั่นเป็นสมาธิอย่างดี ย่อมผ่องใสอย่างดีในอารมณ์นั้น เธอนั้นมีจิตตั้งมั่นเป็นสมาธิอย่างดี ผ่องใสอย่างดีในอารมณ์นั้นแล้ว ย่อมยังญาณทัสสนะให้เกิดขึ้นในกายของผู้อื่นภายนอกได้ พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายภายในอยู่...ฯลฯ... ย่อมยังญาณทัสสนะให้เกิดขึ้นในเวทนาของผู้อื่นภายนอกได้ พิจารณาเห็นจิตในจิตภายในอยู่...ฯลฯ... ย่อมยังญาณทัสสนะให้เกิดขึ้นในจิตของผู้อื่นภายนอกได้ พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายภายใน มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกอยู่ เมื่อเธอพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายภายในอยู่ จิตย่อมตั้งมั่นเป็นสมาธิอย่างดี ย่อมผ่องใสอย่างดีในอารมณ์นั้น เธอนั้นมีจิตตั้งมั่นเป็นสมาธิอย่างดี ผ่องใสอย่างดีในอารมณ์นั้นแล้ว ย่อมยังญาณทัสสนะให้เกิดขึ้นในธรรมของผู้อื่นภายนอกได้ ท่านทั้งหลาย สติปัฏฐาน ๔ ประการนี้แล อันพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบด้วยพระองค์เอง ทรงบัญญัติไว้แล้วเพื่อการบรรลุซึ่งกุศล’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท้าวสนังกุมารพรหมได้ตรัสเรื่องนี้แล้ว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท้าวสนังกุมารพรหมครั้นตรัสเรื่องนี้แล้ว ได้ตรัสบอกแก่เทวดาชาวดาวดึงส์ว่า

Satta samādhiparikkhārā

บริขารแห่งสมาธิ ๗ ประการ

290. ‘‘‘Taṃ kiṃ maññanti, bhonto devā tāvatiṃsā, yāva supaññattā cime tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena satta samādhiparikkhārā sammāsamādhissa paribhāvanāya sammāsamādhissa pāripūriyā. Katame satta? Sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati. Yā kho, bho, imehi sattahaṅgehi cittassa ekaggatā parikkhatā, ayaṃ vuccati, bho, ariyo sammāsamādhi saupaniso itipi saparikkhāro itipi. Sammādiṭṭhissa bho, sammāsaṅkappo pahoti, sammāsaṅkappassa sammāvācā pahoti, sammāvācassa sammākammanto pahoti. Sammākammantassa sammāājīvo pahoti, sammāājīvassa sammāvāyāmo pahoti, sammāvāyāmassa sammāsati pahoti, sammāsatissa sammāsamādhi pahoti, sammāsamādhissa sammāñāṇaṃ pahoti, sammāñāṇassa sammāvimutti pahoti. Yañhi taṃ, bho, sammā vadamāno vadeyya – ‘svākkhāto bhagavatā dhammo sandiṭṭhiko akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhi apārutā amatassa [Pg.176] dvārā’ti idameva taṃ sammā vadamāno vadeyya. Svākkhāto hi, bho, bhagavatā dhammo sandiṭṭhiko, akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhi apārutā amatassa dvārā.

๒๙๐. ‘ท่านเทวดาชาวดาวดึงส์ทั้งหลาย ท่านสำคัญความข้อนั้นว่าอย่างไร บริขารแห่งสมาธิ ๗ ประการนี้ อันพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบด้วยพระองค์เอง ทรงบัญญัติไว้ดีแล้ว เพื่อความเจริญแห่งสัมมาสมาธิ เพื่อความบริบูรณ์แห่งสัมมาสมาธิ บริขาร ๗ ประการ อะไรบ้าง คือ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ ท่านทั้งหลาย ความที่จิตมีอารมณ์เป็นหนึ่ง อันองค์ ๗ ประการนี้แวดล้อมแล้วนี้แล เราเรียกว่า อริยสัมมาสมาธิ ทั้งที่มีอุปนิสัย ทั้งที่มีบริขาร ท่านทั้งหลาย เมื่อมีสัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะย่อมเกิด เมื่อมีสัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจาย่อมเกิด เมื่อมีสัมมาวาจา สัมมากัมมันตะย่อมเกิด เมื่อมีสัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะย่อมเกิด เมื่อมีสัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะย่อมเกิด เมื่อมีสัมมาวายามะ สัมมาสติย่อมเกิด เมื่อมีสัมมาสติ สัมมาสมาธิย่อมเกิด เมื่อมีสัมมาสมาธิ สัมมาญาณะย่อมเกิด เมื่อมีสัมมาญาณะ สัมมาวิมุตติย่อมเกิด ท่านทั้งหลาย เมื่อบุคคลจะกล่าวโดยชอบ พึงกล่าวถึงคำใดว่า ‘พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว อันผู้บรรลุจะพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามา อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน ประตูแห่งอมตะเปิดไว้แล้ว’ ก็พึงกล่าวถึงคำนี้แหละโดยชอบ ท่านทั้งหลาย เพราะว่าพระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว อันผู้บรรลุจะพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามา อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน ประตูแห่งอมตะเปิดไว้แล้ว

‘‘‘Ye hi keci, bho, buddhe aveccappasādena samannāgatā, dhamme aveccappasādena samannāgatā, saṅghe aveccappasādena samannāgatā, ariyakantehi sīlehi samannāgatā, ye cime opapātikā dhammavinītā sātirekāni catuvīsatisatasahassāni māgadhakā paricārakā abbhatītā kālaṅkatā tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpannā avinipātadhammā niyatā sambodhiparāyaṇā. Atthi cevettha sakadāgāmino.

‘ท่านทั้งหลาย ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่ง ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้า ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรม ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระสงฆ์ ประกอบด้วยศีลอันเป็นที่รักของพระอริยะ และอุบาสกชาวมคธสองล้านสี่แสนเศษเหล่านี้ ที่เป็นโอปปาติกะ ได้รับการแนะนำในธรรม ล่วงลับไปแล้ว เพราะสังโยชน์ ๓ ประการสิ้นไป จึงเป็นพระโสดาบัน มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีการตรัสรู้ในเบื้องหน้า และในชนเหล่านั้น มีพระสกทาคามีอยู่ด้วย

‘‘Atthāyaṃ itarā pajā, puññābhāgāti me mano;

Saṅkhātuṃ nopi sakkomi, musāvādassa ottappa’’nti.

‘หมู่ชนนอกนี้มีส่วนแห่งบุญอยู่ ดังนี้เป็นความดำริของข้าพเจ้า แต่ข้าพเจ้าไม่สามารถจะนับได้ เพราะเกรงกลัวต่อมุสาวาท’

291. ‘Imamatthaṃ, bhante, brahmā sanaṅkumāro bhāsittha, imamatthaṃ, bhante, brahmuno sanaṅkumārassa bhāsato vessavaṇassa mahārājassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘‘acchariyaṃ vata bho, abbhutaṃ vata bho, evarūpopi nāma uḷāro satthā bhavissati, evarūpaṃ uḷāraṃ dhammakkhānaṃ, evarūpā uḷārā visesādhigamā paññāyissantī’’ti. Atha, bhante, brahmā sanaṅkumāro vessavaṇassa mahārājassa cetasā cetoparivitakkamaññāya vessavaṇaṃ mahārājānaṃ etadavoca – ‘‘taṃ kiṃ maññati bhavaṃ vessavaṇo mahārājā atītampi addhānaṃ evarūpo uḷāro satthā ahosi, evarūpaṃ uḷāraṃ dhammakkhānaṃ, evarūpā uḷārā visesādhigamā paññāyiṃsu. Anāgatampi addhānaṃ evarūpo uḷāro satthā bhavissati, evarūpaṃ uḷāraṃ dhammakkhānaṃ, evarūpā uḷārā visesādhigamā paññāyissantī’’’ti.

๒๙๑. ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท้าวสนังกุมารพรหมได้ตรัสเรื่องนี้แล้ว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อท้าวสนังกุมารพรหมตรัสเรื่องนี้อยู่ ความวิตกแห่งใจได้เกิดขึ้นแก่ท้าวมหาราชเวสวัณดังนี้ว่า ‘ท่านทั้งหลาย น่าอัศจรรย์จริงหนอ ไม่เคยมีมาจริงหนอ พระศาสดาผู้ยิ่งใหญ่เช่นนี้จักมี การแสดงธรรมอันยิ่งใหญ่จักมี การบรรลุคุณวิเศษอันยิ่งใหญ่จักปรากฏ’ ลำดับนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท้าวสนังกุมารพรหมทรงทราบความวิตกแห่งใจของท้าวมหาราชเวสวัณด้วยใจแล้ว ได้ตรัสคำนี้กะท้าวมหาราชเวสวัณว่า ‘ท้าวมหาราชเวสวัณผู้เจริญ ท่านสำคัญความข้อนั้นว่าอย่างไร แม้ในอดีตกาล พระศาสดาผู้ยิ่งใหญ่เช่นนี้ก็ได้มีแล้ว การแสดงธรรมอันยิ่งใหญ่ก็ได้มีแล้ว การบรรลุคุณวิเศษอันยิ่งใหญ่ก็ได้ปรากฏแล้ว แม้ในอนาคตกาล พระศาสดาผู้ยิ่งใหญ่เช่นนี้ก็จักมี การแสดงธรรมอันยิ่งใหญ่ก็จักมี การบรรลุคุณวิเศษอันยิ่งใหญ่ก็จักปรากฏ’

292. ‘‘‘Imamatthaṃ, bhante, brahmā sanaṅkumāro devānaṃ tāvatiṃsānaṃ abhāsi, imamatthaṃ vessavaṇo mahārājā brahmuno sanaṅkumārassa devānaṃ [Pg.177] tāvatiṃsānaṃ bhāsato sammukhā sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ sayaṃ parisāyaṃ ārocesi’’.

๒๙๒. ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท้าวสนังกุมารพรหมได้ตรัสเรื่องนี้แก่เทวดาชาวดาวดึงส์ ท้าวมหาราชเวสวัณได้ทรงฟัง ทรงรับเรื่องนี้เฉพาะพระพักตร์ของท้าวสนังกุมารพรหมผู้ตรัสแก่เทวดาชาวดาวดึงส์ แล้วได้ทรงบอกแก่บริษัทของตน’

Imamatthaṃ janavasabho yakkho vessavaṇassa mahārājassa sayaṃ parisāyaṃ bhāsato sammukhā sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ bhagavato ārocesi. Imamatthaṃ bhagavā janavasabhassa yakkhassa sammukhā sutvā sammukhā paṭiggahetvā sāmañca abhiññāya āyasmato ānandassa ārocesi, imamatthamāyasmā ānando bhagavato sammukhā sutvā sammukhā paṭiggahetvā ārocesi bhikkhūnaṃ bhikkhunīnaṃ upāsakānaṃ upāsikānaṃ. Tayidaṃ brahmacariyaṃ iddhañceva phītañca vitthārikaṃ bāhujaññaṃ puthubhūtaṃ yāva devamanussehi suppakāsitanti.

ชนวสภยักษ์ได้ฟังเนื้อความนี้เฉพาะพระพักตร์ท้าวเวสวัณมหาราชผู้ตรัสอยู่ในบริษัทของตน ได้รับมาเฉพาะพระพักตร์แล้ว ได้กราบทูลแด่พระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคทรงสดับเนื้อความนี้เฉพาะหน้าชนวสภยักษ์ ทรงรับมาเฉพาะหน้าแล้ว ทรงรู้ยิ่งด้วยพระองค์เองแล้วได้ตรัสบอกแก่ท่านพระอานนท์ ท่านพระอานนท์ได้ฟังเนื้อความนี้เฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาค ได้รับมาเฉพาะพระพักตร์แล้ว ได้บอกแก่ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกาทั้งหลาย พรหมจรรย์นี้จึงรุ่งเรืองและแพร่หลาย เป็นที่รู้กันมาก กว้างขวาง จนกระทั่งเทวดาและมนุษย์ประกาศไว้ดีแล้ว ด้วยประการฉะนี้

Janavasabhasuttaṃ niṭṭhitaṃ pañcamaṃ.

ชนวสภสูตรที่ ๕ จบ

6. Mahāgovindasuttaṃ

๖. มหาโควินทสูตร

293. Evaṃ [Pg.178] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati gijjhakūṭe pabbate. Atha kho pañcasikho gandhabbaputto abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇo kevalakappaṃ gijjhakūṭaṃ pabbataṃ obhāsetvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho pañcasikho gandhabbaputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘yaṃ kho me, bhante, devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sammukhā sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ, ārocemi taṃ bhagavato’’ti. ‘‘Ārocehi me tvaṃ, pañcasikhā’’ti bhagavā avoca.

๒๙๓. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ภูเขาคิชฌกูฏ เขตกรุงราชคฤห์ ครั้งนั้น ปัญจสิขะคนธรรพบุตร เมื่อราตรีปฐมยามล่วงไปแล้ว มีวรรณะงามยิ่งนัก ทำภูเขาคิชฌกูฏทั้งหมดให้สว่างไสวแล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควร ปัญจสิขะคนธรรพบุตรผู้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เรื่องที่ข้าพระองค์ได้ฟังมาเฉพาะหน้า ได้รับมาเฉพาะหน้าของเหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์ ข้าพระองค์จะขอกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาค” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ปัญจสิขะ เธอจงบอกแก่เราเถิด”

Devasabhā

เทวสภา

294. ‘‘Purimāni, bhante, divasāni purimatarāni tadahuposathe pannarase pavāraṇāya puṇṇāya puṇṇamāya rattiyā kevalakappā ca devā tāvatiṃsā sudhammāyaṃ sabhāyaṃ sannisinnā honti sannipatitā; mahatī ca dibbaparisā samantato nisinnā honti, cattāro ca mahārājāno catuddisā nisinnā honti; puratthimāya disāya dhataraṭṭho mahārājā pacchimābhimukho nisinno hoti deve purakkhatvā; dakkhiṇāya disāya virūḷhako mahārājā uttarābhimukho nisinno hoti deve purakkhatvā; pacchimāya disāya virūpakkho mahārājā puratthābhimukho nisinno hoti deve purakkhatvā; uttarāya disāya vessavaṇo mahārājā dakkhiṇābhimukho nisinno hoti deve purakkhatvā. Yadā bhante, kevalakappā ca devā tāvatiṃsā sudhammāyaṃ sabhāyaṃ sannisinnā honti sannipatitā, mahatī ca dibbaparisā samantato nisinnā honti, cattāro ca mahārājāno catuddisā nisinnā honti, idaṃ nesaṃ hoti āsanasmiṃ; atha pacchā amhākaṃ āsanaṃ hoti.

๒๙๔. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในอดีตกาลที่ล่วงมาแล้ว ในคืนวันอุโบสถ ๑๕ ค่ำ ซึ่งเป็นวันปวารณา พระจันทร์เต็มดวง เหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์ทั้งหมดได้ประชุมนั่งพร้อมกันในสุธรรมาสภา และบริษัททิพย์หมู่ใหญ่ก็นั่งอยู่โดยรอบ ท้าวมหาราชทั้ง ๔ ก็ประทับนั่งใน ๔ ทิศ คือ ท้าวธตรฐมหาราชประทับนั่งทางทิศตะวันออก ผินพระพักตร์ไปทางทิศตะวันตก ทรงทำเทวดาไว้เบื้องหน้า ท้าววิรุฬหกมหาราชประทับนั่งทางทิศใต้ ผินพระพักตร์ไปทางทิศเหนือ ทรงทำเทวดาไว้เบื้องหน้า ท้าววิรูปักษ์มหาราชประทับนั่งทางทิศตะวันตก ผินพระพักตร์ไปทางทิศตะวันออก ทรงทำเทวดาไว้เบื้องหน้า ท้าวเวสวัณมหาราชประทับนั่งทางทิศเหนือ ผินพระพักตร์ไปทางทิศใต้ ทรงทำเทวดาไว้เบื้องหน้า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อใดเหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์ทั้งหมดประชุมนั่งพร้อมกันในสุธรรมาสภา และบริษัททิพย์หมู่ใหญ่ก็นั่งอยู่โดยรอบ ท้าวมหาราชทั้ง ๔ ก็ประทับนั่งใน ๔ ทิศ ที่นั่งของท้าวมหาราชเหล่านั้นมีก่อน ต่อจากนั้นจึงเป็นที่นั่งของพวกข้าพระองค์”

‘‘Ye te, bhante, devā bhagavati brahmacariyaṃ caritvā adhunūpapannā tāvatiṃsakāyaṃ, te aññe deve atirocanti vaṇṇena ceva yasasā ca. Tena sudaṃ, bhante, devā tāvatiṃsā attamanā honti pamuditā [Pg.179] pītisomanassajātā; ‘dibbā vata, bho, kāyā paripūrenti, hāyanti asurakāyā’ti.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เทวดาเหล่าใดประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคแล้ว บัดนี้มาเกิดในหมู่เทวดาชั้นดาวดึงส์ เทวดาเหล่านั้นย่อมรุ่งเรืองกว่าเทวดาเหล่าอื่นทั้งโดยวรรณะและโดยยศ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะเหตุนั้นแล เหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์จึงมีใจยินดี ร่าเริง เกิดความเบิกบานใจว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย หมู่ทิพย์ย่อมบริบูรณ์ หมู่แห่งอสูรย่อมเสื่อม’ ดังนี้”

295. ‘‘Atha kho, bhante, sakko devānamindo devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sampasādaṃ viditvā imāhi gāthāhi anumodi –

๒๙๕. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้น ท้าวสักกะจอมเทพทรงทราบความเลื่อมใสของเหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์แล้ว ได้ทรงอนุโมทนาด้วยคาถาเหล่านี้ว่า”

‘Modanti vata bho devā, tāvatiṃsā sahindakā;

Tathāgataṃ namassantā, dhammassa ca sudhammataṃ.

‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย เหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์พร้อมทั้งท้าวสักกะ ย่อมนมัสการพระตถาคตและความที่ธรรมเป็นธรรมดี พากันบันเทิงอยู่’

Nave deve ca passantā, vaṇṇavante yasassine;

Sugatasmiṃ brahmacariyaṃ, caritvāna idhāgate.

‘และเมื่อเห็นเทวดาใหม่ๆ ผู้มีวรรณะ มียศ ผู้ประพฤติพรหมจรรย์ในพระสุคตแล้วมาสู่ที่นี้’

Te aññe atirocanti, vaṇṇena yasasāyunā;

Sāvakā bhūripaññassa, visesūpagatā idha.

‘สาวกของพระองค์ผู้มีปัญญากว้างขวาง ผู้เข้าถึงความวิเศษในที่นี้ ย่อมรุ่งเรืองกว่าเทวดาเหล่าอื่นโดยวรรณะ โดยยศ และโดยอายุ’

Idaṃ disvāna nandanti, tāvatiṃsā sahindakā;

Tathāgataṃ namassantā, dhammassa ca sudhammata’nti.

‘เหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์พร้อมทั้งท้าวสักกะ เห็นดังนี้แล้ว ย่อมนมัสการพระตถาคตและความที่ธรรมเป็นธรรมดี พากันเพลิดเพลินอยู่’ ดังนี้

‘‘Tena sudaṃ, bhante, devā tāvatiṃsā bhiyyoso mattāya attamanā honti pamuditā pītisomanassajātā; ‘dibbā vata, bho, kāyā paripūrenti, hāyanti asurakāyā’’’ti.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะเหตุนั้นแล เหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์จึงมีใจยินดียิ่งขึ้นไปอีก ร่าเริง เกิดความเบิกบานใจว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย หมู่ทิพย์ย่อมบริบูรณ์ หมู่แห่งอสูรย่อมเสื่อม’”

Aṭṭha yathābhuccavaṇṇā

พระคุณตามความเป็นจริง ๘ ประการ

296. ‘‘Atha kho, bhante, sakko devānamindo devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sampasādaṃ viditvā deve tāvatiṃse āmantesi – ‘iccheyyātha no tumhe, mārisā, tassa bhagavato aṭṭha yathābhucce vaṇṇe sotu’nti? ‘Icchāma mayaṃ, mārisa, tassa bhagavato aṭṭha yathābhucce vaṇṇe sotu’nti. Atha kho, bhante, sakko devānamindo devānaṃ tāvatiṃsānaṃ bhagavato aṭṭha yathābhucce vaṇṇe payirudāhāsi – ‘taṃ kiṃ maññanti, bhonto devā tāvatiṃsā? Yāvañca so bhagavā bahujanahitāya paṭipanno bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ. Evaṃ bahujanahitāya paṭipannaṃ bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ imināpaṅgena samannāgataṃ satthāraṃ neva atītaṃse samanupassāma, na panetarahi, aññatra tena bhagavatā.

๒๙๖. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้น ท้าวสักกะจอมเทพทรงทราบความเลื่อมใสของเหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์แล้ว ได้ตรัสกับเทวดาชั้นดาวดึงส์ว่า ‘ท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย ท่านทั้งหลายปรารถนาจะฟังพระคุณตามความเป็นจริง ๘ ประการของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นหรือไม่’ (เทวดาเหล่านั้นทูลว่า) ‘ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พวกข้าพเจ้าปรารถนาจะฟังพระคุณตามความเป็นจริง ๘ ประการของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้น ท้าวสักกะจอมเทพได้ทรงแสดงพระคุณตามความเป็นจริง ๘ ประการของพระผู้มีพระภาคแก่เหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์ว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย เหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์จะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงปฏิบัติเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เราทั้งหลายไม่เคยเห็นศาสดาผู้ประกอบด้วยองค์คือการปฏิบัติเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายเช่นนี้ แม้ในอดีตกาล และในปัจจุบันนี้ก็ไม่เห็น นอกจากพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น”

‘‘Svākkhāto [Pg.180] kho pana tena bhagavatā dhammo sandiṭṭhiko akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhi. Evaṃ opaneyyikassa dhammassa desetāraṃ imināpaṅgena samannāgataṃ satthāraṃ neva atītaṃse samanupassāma, na panetarahi, aññatra tena bhagavatā.

“อีกประการหนึ่ง พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นตรัสไว้ดีแล้ว เป็นสิ่งที่ผู้ศึกษาและปฏิบัติพึงเห็นได้ด้วยตนเอง เป็นสิ่งที่ปฏิบัติได้และให้ผลได้ไม่จำกัดกาล เป็นสิ่งที่ควรกล่าวกะผู้อื่นว่าท่านจงมาดูเถิด เป็นสิ่งที่ควรน้อมเข้ามาใส่ตัว เป็นสิ่งที่วิญญูชนพึงรู้ได้เฉพาะตน เราทั้งหลายไม่เคยเห็นศาสดาผู้ทรงเป็นผู้แสดงธรรมที่ควรน้อมเข้ามาใส่ตัวเช่นนี้ แม้ในอดีตกาล และในปัจจุบันนี้ก็ไม่เห็น นอกจากพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น”

‘‘Idaṃ kusalanti kho pana tena bhagavatā supaññattaṃ, idaṃ akusalanti supaññattaṃ. Idaṃ sāvajjaṃ idaṃ anavajjaṃ, idaṃ sevitabbaṃ idaṃ na sevitabbaṃ, idaṃ hīnaṃ idaṃ paṇītaṃ, idaṃ kaṇhasukkasappaṭibhāganti supaññattaṃ. Evaṃ kusalākusalasāvajjānavajjasevitabbāsevitabbahīna-paṇītakaṇhasukkasappaṭibhāgānaṃ dhammānaṃ paññapetāraṃ imināpaṅgena samannāgataṃ satthāraṃ neva atītaṃse samanupassāma, na panetarahi, aññatra tena bhagavatā.

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงบัญญัติไว้ดีแล้วว่า ‘นี้เป็นกุศล’ ทรงบัญญัติไว้ดีแล้วว่า ‘นี้เป็นอกุศล’ ทรงบัญญัติไว้ดีแล้วว่า ‘นี้มีโทษ นี้ไม่มีโทษ, นี้ควรเสพ นี้ไม่ควรเสพ, นี้เลว นี้ประณีต, นี้มีส่วนเปรียบด้วยธรรมดำและธรรมขาว’ พวกข้าพระองค์ไม่เคยเห็นศาสดาผู้ประกอบด้วยองค์ คือเป็นผู้ทรงจำแนกธรรมะที่เป็นกุศลและอกุศล มีโทษและไม่มีโทษ ควรเสพและไม่ควรเสพ เลวและประณีต มีส่วนเปรียบด้วยธรรมดำและธรรมขาวเช่นนี้ ในอดีตกาล และในปัจจุบันนี้ก็ไม่เห็น นอกจากพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น

‘‘Supaññattā kho pana tena bhagavatā sāvakānaṃ nibbānagāminī paṭipadā, saṃsandati nibbānañca paṭipadā ca. Seyyathāpi nāma gaṅgodakaṃ yamunodakena saṃsandati sameti, evameva supaññattā tena bhagavatā sāvakānaṃ nibbānagāminī paṭipadā, saṃsandati nibbānañca paṭipadā ca. Evaṃ nibbānagāminiyā paṭipadāya paññapetāraṃ imināpaṅgena samannāgataṃ satthāraṃ neva atītaṃse samanupassāma, na panetarahi, aññatra tena bhagavatā.

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงบัญญัติปฏิปทาอันเป็นไปเพื่อพระนิพพานแก่สาวกทั้งหลายไว้ดีแล้ว ทั้งพระนิพพานและปฏิปทาก็สอดคล้องกัน เปรียบเหมือนน้ำในแม่น้ำคงคากับน้ำในแม่น้ำยมุนาสอดคล้องต้องกัน ฉันใดก็ฉันนั้น พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงบัญญัติปฏิปทาอันเป็นไปเพื่อพระนิพพานแก่สาวกทั้งหลายไว้ดีแล้ว ทั้งพระนิพพานและปฏิปทาก็สอดคล้องกัน พวกข้าพระองค์ไม่เคยเห็นศาสดาผู้ประกอบด้วยองค์ คือเป็นผู้ทรงบัญญัติปฏิปทาอันเป็นไปเพื่อพระนิพพานเช่นนี้ ในอดีตกาล และในปัจจุบันนี้ก็ไม่เห็น นอกจากพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น

‘‘Abhinipphanno kho pana tassa bhagavato lābho abhinipphanno siloko, yāva maññe khattiyā sampiyāyamānarūpā viharanti, vigatamado kho pana so bhagavā āhāraṃ āhāreti. Evaṃ vigatamadaṃ āhāraṃ āharayamānaṃ imināpaṅgena samannāgataṃ satthāraṃ neva atītaṃse samanupassāma, na panetarahi, aññatra tena bhagavatā.

อนึ่ง ลาภและชื่อเสียงของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเกิดขึ้นบริบูรณ์แล้ว ข้าพระองค์เข้าใจว่า แม้เหล่ากษัตริย์ก็ทรงเป็นที่รักอย่างยิ่ง แต่พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นปราศจากความมัวเมาเสวยพระกระยาหาร พวกข้าพระองค์ไม่เคยเห็นศาสดาผู้ประกอบด้วยองค์ คือเป็นผู้ปราศจากความมัวเมาเสวยพระกระยาหารเช่นนี้ ในอดีตกาล และในปัจจุบันนี้ก็ไม่เห็น นอกจากพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น

‘‘Laddhasahāyo kho pana so bhagavā sekhānañceva paṭipannānaṃ khīṇāsavānañca vusitavataṃ. Te bhagavā apanujja ekārāmataṃ anuyutto viharati. Evaṃ ekārāmataṃ anuyuttaṃ imināpaṅgena samannāgataṃ satthāraṃ neva atītaṃse samanupassāma, na panetarahi, aññatra tena bhagavatā.

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงมีสหายคือพระเสขะผู้ปฏิบัติและพระขีณาสพผู้อยู่จบพรหมจรรย์ แต่พระผู้มีพระภาคทรงละท่านเหล่านั้นแล้ว ทรงประกอบความยินดีในที่สงัดอยู่ พวกข้าพระองค์ไม่เคยเห็นศาสดาผู้ประกอบด้วยองค์ คือเป็นผู้ประกอบความยินดีในที่สงัดเช่นนี้ ในอดีตกาล และในปัจจุบันนี้ก็ไม่เห็น นอกจากพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น

‘‘Yathāvādī kho pana so bhagavā tathākārī, yathākārī tathāvādī, iti yathāvādī tathākārī, yathākārī tathāvādī. Evaṃ dhammānudhammappaṭipannaṃ imināpaṅgena samannāgataṃ satthāraṃ neva atītaṃse samanupassāma, na panetarahi, aññatra tena bhagavatā.

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นตรัสอย่างใด ทรงทำอย่างนั้น ทรงทำอย่างใด ตรัสอย่างนั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสอย่างใด ทรงทำอย่างนั้น ทรงทำอย่างใด ตรัสอย่างนั้น พวกข้าพระองค์ไม่เคยเห็นศาสดาผู้ประกอบด้วยองค์ คือเป็นผู้ทรงปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรมเช่นนี้ ในอดีตกาล และในปัจจุบันนี้ก็ไม่เห็น นอกจากพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น

‘‘Tiṇṇavicikiccho [Pg.181] kho pana so bhagavā vigatakathaṃkatho pariyositasaṅkappo ajjhāsayaṃ ādibrahmacariyaṃ. Evaṃ tiṇṇavicikicchaṃ vigatakathaṃkathaṃ pariyositasaṅkappaṃ ajjhāsayaṃ ādibrahmacariyaṃ imināpaṅgena samannāgataṃ satthāraṃ neva atītaṃse samanupassāma, na panetarahi, aññatra tena bhagavatā’ti.

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงข้ามความสงสัยได้แล้ว ปราศจากความเคลือบแคลง มีความดำริอันถึงที่สุดแล้วในอัธยาศัยและอาทิพรหมจรรย์ พวกข้าพระองค์ไม่เคยเห็นศาสดาผู้ประกอบด้วยองค์ คือเป็นผู้ข้ามความสงสัยได้แล้ว ปราศจากความเคลือบแคลง มีความดำริอันถึงที่สุดแล้วในอัธยาศัยและอาทิพรหมจรรย์เช่นนี้ ในอดีตกาล และในปัจจุบันนี้ก็ไม่เห็น นอกจากพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น

297. ‘‘Ime kho, bhante, sakko devānamindo devānaṃ tāvatiṃsānaṃ bhagavato aṭṭha yathābhucce vaṇṇe payirudāhāsi. Tena sudaṃ, bhante, devā tāvatiṃsā bhiyyoso mattāya attamanā honti pamuditā pītisomanassajātā bhagavato aṭṭha yathābhucce vaṇṇe sutvā. Tatra, bhante, ekacce devā evamāhaṃsu – ‘aho vata, mārisā, cattāro sammāsambuddhā loke uppajjeyyuṃ dhammañca deseyyuṃ yathariva bhagavā. Tadassa bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’nti. Ekacce devā evamāhaṃsu – ‘tiṭṭhantu, mārisā, cattāro sammāsambuddhā, aho vata, mārisā, tayo sammāsambuddhā loke uppajjeyyuṃ dhammañca deseyyuṃ yathariva bhagavā. Tadassa bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’nti. Ekacce devā evamāhaṃsu – ‘tiṭṭhantu, mārisā, tayo sammāsambuddhā, aho vata, mārisā, dve sammāsambuddhā loke uppajjeyyuṃ dhammañca deseyyuṃ yathariva bhagavā. Tadassa bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’nti.

๒๙๗. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท้าวสักกะจอมเทพได้ทรงประกาศพระคุณตามความเป็นจริง ๘ ประการของพระผู้มีพระภาคแก่เหล่าเทพชั้นดาวดึงส์ ด้วยเหตุนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เหล่าเทพชั้นดาวดึงส์ได้สดับพระคุณตามความเป็นจริง ๘ ประการของพระผู้มีพระภาคแล้ว ก็มีพระทัยยินดี มีความปราโมทย์ เกิดปีติโสมนัสยิ่งขึ้นไปอีก ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในหมู่เทพเหล่านั้น เทพบางพวกได้กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย ดีจริงหนอ หากพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ๔ พระองค์พึงอุบัติขึ้นในโลก และพึงทรงแสดงธรรมเหมือนดังพระผู้มีพระภาค การนั้นพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย’ เทพบางพวกได้กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย พระสัมมาสัมพุทธเจ้า ๔ พระองค์จงงดไว้ก่อน ดีจริงหนอ หากพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ๓ พระองค์พึงอุบัติขึ้นในโลก และพึงทรงแสดงธรรมเหมือนดังพระผู้มีพระภาค การนั้นพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย’ เทพบางพวกได้กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย พระสัมมาสัมพุทธเจ้า ๓ พระองค์จงงดไว้ก่อน ดีจริงหนอ หากพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ๒ พระองค์พึงอุบัติขึ้นในโลก และพึงทรงแสดงธรรมเหมือนดังพระผู้มีพระภาค การนั้นพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย’

298. ‘‘Evaṃ vutte, bhante, sakko devānamindo deve tāvatiṃse etadavoca – ‘aṭṭhānaṃ kho etaṃ, mārisā, anavakāso, yaṃ ekissā lokadhātuyā dve arahanto sammāsambuddhā apubbaṃ acarimaṃ uppajjeyyuṃ, netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Aho vata, mārisā, so bhagavā appābādho appātaṅko ciraṃ dīghamaddhānaṃ tiṭṭheyya. Tadassa bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’nti. Atha kho, bhante, yenatthena devā tāvatiṃsā sudhammāyaṃ sabhāyaṃ sannisinnā honti sannipatitā, taṃ atthaṃ cintayitvā taṃ atthaṃ mantayitvā vuttavacanāpi taṃ cattāro mahārājāno tasmiṃ atthe honti. Paccānusiṭṭhavacanāpi [Pg.182] taṃ cattāro mahārājāno tasmiṃ atthe honti, sakesu sakesu āsanesu ṭhitā avipakkantā.

๒๙๘. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อเทพเหล่านั้นกราบทูลอย่างนี้แล้ว ท้าวสักกะจอมเทพได้ตรัสกับเหล่าเทพชั้นดาวดึงส์ว่า ‘ท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย ข้อที่พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ๒ พระองค์จะพึงอุบัติขึ้นในโลกธาตุเดียวกัน ไม่ก่อนไม่หลังกันนั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย ท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย ดีจริงหนอ หากพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นจะพึงทรงมีพระอาพาธน้อย มีพระโรคาพาธน้อย ดำรงอยู่ได้นานตลอดกาลยาวนาน การนั้นพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ต่อมา เหล่าเทพชั้นดาวดึงส์ประทับนั่งประชุมกันในสุธรรมาสภาด้วยเรื่องใด ก็ทรงดำริถึงเรื่องนั้น ปรึกษาหารือถึงเรื่องนั้น แม้ท้าวมหาราชทั้ง ๔ ก็ได้ตรัสถ้อยคำในเรื่องนั้นแล้ว แม้ท้าวมหาราชทั้ง ๔ ก็ได้ตรัสถ้อยคำสั่งสอนตามในเรื่องนั้นแล้ว ประทับยืนอยู่ที่อาสนะของตนๆ ยังไม่เสด็จกลับไป

Te vuttavākyā rājāno, paṭiggayhānusāsaniṃ;

Vippasannamanā santā, aṭṭhaṃsu samhi āsaneti.

ท้าวมหาราชเหล่านั้น ผู้มีวาจาที่ตรัสแล้ว ทรงรับเอาพระโอวาท มีพระทัยผ่องใส สงบระงับ ได้ประทับยืนอยู่ที่อาสนะของตน

299. ‘‘Atha kho, bhante, uttarāya disāya uḷāro āloko sañjāyi, obhāso pāturahosi atikkammeva devānaṃ devānubhāvaṃ. Atha kho, bhante, sakko devānamindo deve tāvatiṃse āmantesi – ‘yathā kho, mārisā, nimittāni dissanti, uḷāro āloko sañjāyati, obhāso pātubhavati, brahmā pātubhavissati; brahmuno hetaṃ pubbanimittaṃ pātubhāvāya, yadidaṃ āloko sañjāyati obhāso pātubhavatīti.

๒๙๙. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้นแล แสงสว่างเจิดจ้าได้เกิดขึ้นในทิศอุดร รัศมีได้ปรากฏขึ้น ล่วงเทวานุภาพของทวยเทพทั้งหลาย. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้นแล ท้าวสักกะจอมเทพได้ตรัสเรียกเหล่าเทพชั้นดาวดึงส์มาแล้วตรัสว่า ‘ดูก่อนท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย ตามที่นิมิตปรากฏ แสงสว่างเจิดจ้าเกิดขึ้น รัศมีปรากฏขึ้น พรหมจักปรากฏขึ้นแน่แท้ เพราะนี่เป็นบุพนิมิตแห่งการปรากฏของพรหม คือการที่แสงสว่างเกิดขึ้น รัศมีปรากฏขึ้น’

‘Yathā nimittā dissanti, brahmā pātubhavissati;

Brahmuno hetaṃ nimittaṃ, obhāso vipulo mahā’ti.

ตามที่นิมิตปรากฏ พรหมจักปรากฏขึ้นแน่แท้ รัศมีอันไพบูลย์ยิ่งใหญ่นี้ เป็นนิมิตแห่งพรหม

Sanaṅkumārakathā

เรื่องสนังกุมารพรหม

300. ‘‘Atha kho, bhante, devā tāvatiṃsā yathāsakesu āsanesu nisīdiṃsu – ‘obhāsametaṃ ñassāma, yaṃvipāko bhavissati, sacchikatvāva naṃ gamissāmā’ti. Cattāropi mahārājāno yathāsakesu āsanesu nisīdiṃsu – ‘obhāsametaṃ ñassāma, yaṃvipāko bhavissati, sacchikatvāva naṃ gamissāmā’ti. Idaṃ sutvā devā tāvatiṃsā ekaggā samāpajjiṃsu – ‘obhāsametaṃ ñassāma, yaṃvipāko bhavissati, sacchikatvāva naṃ gamissāmā’ti.

๓๐๐. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้นแล เหล่าเทพชั้นดาวดึงส์ได้นั่ง ณ อาสนะของตนๆ (ด้วยดำริว่า) ‘เราจักรู้แจ้งแสงสว่างนี้ ซึ่งจะมีผลเป็นอย่างไร ครั้นทำให้ประจักษ์แล้วจึงจักไป’ แม้ท้าวมหาราชทั้ง ๔ ก็ได้นั่ง ณ อาสนะของตนๆ (ด้วยดำริว่า) ‘เราจักรู้แจ้งแสงสว่างนี้ ซึ่งจะมีผลเป็นอย่างไร ครั้นทำให้ประจักษ์แล้วจึงจักไป’ เหล่าเทพชั้นดาวดึงส์ได้ฟังดังนั้นแล้ว จึงมีจิตแน่วแน่เป็นหนึ่งเดียว (ด้วยดำริว่า) ‘เราจักรู้แจ้งแสงสว่างนี้ ซึ่งจะมีผลเป็นอย่างไร ครั้นทำให้ประจักษ์แล้วจึงจักไป’

‘‘Yadā, bhante, brahmā sanaṅkumāro devānaṃ tāvatiṃsānaṃ pātubhavati, oḷārikaṃ attabhāvaṃ abhinimminitvā pātubhavati. Yo kho pana, bhante, brahmuno pakativaṇṇo, anabhisambhavanīyo so devānaṃ tāvatiṃsānaṃ cakkhupathasmiṃ. Yadā, bhante, brahmā sanaṅkumāro devānaṃ tāvatiṃsānaṃ pātubhavati, so aññe deve atirocati vaṇṇena ceva yasasā ca. Seyyathāpi, bhante, sovaṇṇo viggaho mānusaṃ viggahaṃ atirocati, evameva kho, bhante, yadā brahmā sanaṅkumāro devānaṃ [Pg.183] tāvatiṃsānaṃ pātubhavati, so aññe deve atirocati vaṇṇena ceva yasasā ca. Yadā, bhante, brahmā sanaṅkumāro devānaṃ tāvatiṃsānaṃ pātubhavati, na tassaṃ parisāyaṃ koci devo abhivādeti vā paccuṭṭheti vā āsanena vā nimanteti. Sabbeva tuṇhībhūtā pañjalikā pallaṅkena nisīdanti – ‘yassadāni devassa pallaṅkaṃ icchissati brahmā sanaṅkumāro, tassa devassa pallaṅke nisīdissatī’ti. Yassa kho pana, bhante, devassa brahmā sanaṅkumāro pallaṅke nisīdati, uḷāraṃ so labhati devo vedapaṭilābhaṃ, uḷāraṃ so labhati devo somanassapaṭilābhaṃ. Seyyathāpi, bhante, rājā khattiyo muddhāvasitto adhunābhisitto rajjena, uḷāraṃ so labhati vedapaṭilābhaṃ, uḷāraṃ so labhati somanassapaṭilābhaṃ, evameva kho, bhante, yassa devassa brahmā sanaṅkumāro pallaṅke nisīdati, uḷāraṃ so labhati devo vedapaṭilābhaṃ, uḷāraṃ so labhati devo somanassapaṭilābhaṃ. Atha, bhante, brahmā sanaṅkumāro devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sampasādaṃ viditvā antarahito imāhi gāthāhi anumodi –

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อใด สนังกุมารพรหมปรากฏแก่เหล่าเทพชั้นดาวดึงส์ ก็จะเนรมิตอัตภาพอันหยาบแล้วจึงปรากฏ. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็วรรณะตามปกติของพรหมนั้น เหล่าเทพชั้นดาวดึงส์ไม่อาจจะเห็นได้ด้วยจักษุ. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อใด สนังกุมารพรหมปรากฏแก่เหล่าเทพชั้นดาวดึงส์ พรหมนั้นย่อมรุ่งเรืองกว่าเทพเหล่าอื่นทั้งโดยวรรณะและโดยยศ. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เปรียบเหมือนรูปที่ทำด้วยทองย่อมรุ่งเรืองกว่ารูปของมนุษย์ ฉันใด ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ฉันนั้นเหมือนกันแล เมื่อใด สนังกุมารพรหมปรากฏแก่เหล่าเทพชั้นดาวดึงส์ พรหมนั้นย่อมรุ่งเรืองกว่าเทพเหล่าอื่นทั้งโดยวรรณะและโดยยศ. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อใด สนังกุมารพรหมปรากฏแก่เหล่าเทพชั้นดาวดึงส์ ในบริษัทนั้นไม่มีเทพองค์ใดไหว้ ลุกขึ้นต้อนรับ หรือนิมนต์ด้วยอาสนะเลย. เทพทั้งหมดต่างนิ่ง ประนมมือ นั่งขัดสมาธิ (ด้วยดำริว่า) ‘บัดนี้ สนังกุมารพรหมจักปรารถนาบัลลังก์ของเทพองค์ใด ก็จักนั่งบนบัลลังก์ของเทพองค์นั้น’. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็สนังกุมารพรหมนั่งบนบัลลังก์ของเทพองค์ใด เทพองค์นั้นย่อมได้ความยินดีอย่างยิ่ง ย่อมได้โสมนัสอย่างยิ่ง. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เปรียบเหมือนกษัตริย์ผู้ได้รับมูรธาภิเษก เพิ่งได้รับอภิเษกในราชสมบัติใหม่ๆ ย่อมได้ความยินดีอย่างยิ่ง ย่อมได้โสมนัสอย่างยิ่ง ฉันใด ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ฉันนั้นเหมือนกันแล เทพองค์ใดที่สนังกุมารพรหมนั่งบนบัลลังก์ เทพองค์นั้นย่อมได้ความยินดีอย่างยิ่ง ย่อมได้โสมนัสอย่างยิ่ง. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้นแล สนังกุมารพรหมทราบความเลื่อมใสของเหล่าเทพชั้นดาวดึงส์แล้ว หายตัวไป ได้อนุโมทนาด้วยคาถาเหล่านี้ว่า

‘Modanti vata bho devā, tāvatiṃsā sahindakā;

Tathāgataṃ namassantā, dhammassa ca sudhammataṃ.

โอหนอ เหล่าเทพชั้นดาวดึงส์พร้อมทั้งท้าวสักกะ ย่อมนมัสการพระตถาคต และความเป็นธรรมดีแห่งพระธรรม พากันบันเทิงใจ

‘Nave deve ca passantā, vaṇṇavante yasassine;

Sugatasmiṃ brahmacariyaṃ, caritvāna idhāgate.

ทั้งเห็นเหล่าเทพใหม่ ผู้มีวรรณะ มียศ ผู้ประพฤติพรหมจรรย์ในพระสุคตแล้วมาสู่ภพนี้

‘Te aññe atirocanti, vaṇṇena yasasāyunā;

Sāvakā bhūripaññassa, visesūpagatā idha.

เทพเหล่านั้นซึ่งเป็นสาวกของพระผู้มีปัญญาดุจแผ่นดิน ผู้บรรลุถึงความพิเศษในภพนี้ ย่อมรุ่งเรืองกว่าเทพเหล่าอื่นโดยวรรณะ ยศ และอายุ

‘Idaṃ disvāna nandanti, tāvatiṃsā sahindakā;

Tathāgataṃ namassantā, dhammassa ca sudhammata’nti.

เหล่าเทพชั้นดาวดึงส์พร้อมทั้งท้าวสักกะ เห็นดังนี้แล้ว ย่อมนมัสการพระตถาคต และความเป็นธรรมดีแห่งพระธรรม พากันยินดี

301. ‘‘Imamatthaṃ, bhante, brahmā sanaṅkumāro abhāsittha. Imamatthaṃ, bhante, brahmuno sanaṅkumārassa bhāsato aṭṭhaṅgasamannāgato saro hoti vissaṭṭho ca viññeyyo ca mañju ca savanīyo ca bindu ca avisārī ca gambhīro ca ninnādī ca. Yathāparisaṃ kho pana, bhante, brahmā sanaṅkumāro sarena viññāpeti, na cassa bahiddhā parisāya ghoso niccharati. Yassa kho pana, bhante, evaṃ aṭṭhaṅgasamannāgato saro hoti, so vuccati ‘brahmassaro’ti. Atha kho, bhante, devā tāvatiṃsā brahmānaṃ sanaṅkumāraṃ etadavocuṃ [Pg.184] – ‘sādhu, mahābrahme, etadeva mayaṃ saṅkhāya modāma; atthi ca sakkena devānamindena tassa bhagavato aṭṭha yathābhuccā vaṇṇā bhāsitā; te ca mayaṃ saṅkhāya modāmā’ti.

๓๐๑. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สนังกุมารพรหมได้กล่าวเนื้อความนี้แล้ว. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อสนังกุมารพรหมกล่าวเนื้อความนี้อยู่ เสียงของพรหมประกอบด้วยองค์ ๘ คือ แจ่มใส ชัดเจน ไพเราะ น่าฟัง กลมกล่อม ไม่แตกพร่า ลึกซึ้ง กังวาน. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็สนังกุมารพรหมยังบริษัทให้เข้าใจด้วยเสียงได้เพียงใด เสียงของพรหมนั้นก็ไม่ดังออกไปนอกบริษัท. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ผู้ใดมีเสียงประกอบด้วยองค์ ๘ อย่างนี้ ผู้นั้นเรียกว่าผู้มีเสียงดุจเสียงพรหม. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้นแล เหล่าเทพชั้นดาวดึงส์ได้กล่าวกะสนังกุมารพรหมว่า ‘ดีละ ท่านมหาพรหม พวกข้าพเจ้าทราบเรื่องนี้แล้วก็พากันยินดี และท้าวสักกะจอมเทพก็ได้ตรัสคุณของพระผู้มีพระภาคเจ้านั้นตามความเป็นจริงไว้ ๘ ประการ พวกข้าพเจ้าทราบคุณเหล่านั้นแล้วก็พากันยินดี’

Aṭṭha yathābhuccavaṇṇā

คุณ ๘ ประการตามความเป็นจริง

302. ‘‘Atha, bhante, brahmā sanaṅkumāro sakkaṃ devānamindaṃ etadavoca – ‘sādhu, devānaminda, mayampi tassa bhagavato aṭṭha yathābhucce vaṇṇe suṇeyyāmā’ti. ‘Evaṃ mahābrahme’ti kho, bhante, sakko devānamindo brahmuno sanaṅkumārassa bhagavato aṭṭha yathābhucce vaṇṇe payirudāhāsi.

๓๐๒. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้น สนังกุมารพรหมได้กล่าวกะท้าวสักกะจอมเทพว่า ‘ดีละ ท่านจอมเทพ แม้พวกข้าพเจ้าก็พึงได้ฟังคุณ ๘ ประการตามความเป็นจริงของพระผู้มีพระภาคเจ้านั้นบ้าง’. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท้าวสักกะจอมเทพรับคำว่า ‘เป็นเช่นนั้น ท่านมหาพรหม’ แล้วได้แสดงคุณ ๘ ประการตามความเป็นจริงของพระผู้มีพระภาคเจ้าแก่สนังกุมารพรหม

‘‘Taṃ kiṃ maññati, bhavaṃ mahābrahmā? Yāvañca so bhagavā bahujanahitāya paṭipanno bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ. Evaṃ bahujanahitāya paṭipannaṃ bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ imināpaṅgena samannāgataṃ satthāraṃ neva atītaṃse samanupassāma, na panetarahi, aññatra tena bhagavatā.

ท่านมหาพรหมจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร พระผู้มีพระภาคเจ้านั้นทรงปฏิบัติเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่คนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่คนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย. เราทั้งหลายไม่เล็งเห็นศาสดาพระองค์อื่นผู้ประกอบด้วยองค์คือการปฏิบัติเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่คนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่คนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายเช่นนี้ ทั้งในอดีตและปัจจุบัน นอกจากพระผู้มีพระภาคเจ้านั้น

‘‘Svākkhāto kho pana tena bhagavatā dhammo sandiṭṭhiko akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhi. Evaṃ opaneyyikassa dhammassa desetāraṃ imināpaṅgena samannāgataṃ satthāraṃ neva atītaṃse samanupassāma, na panetarahi, aññatra tena bhagavatā.

อนึ่ง พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นตรัสไว้ดีแล้ว อันผู้บรรลุจะพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามา อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน เราทั้งหลายไม่เคยเห็นศาสดาผู้ประกอบด้วยองค์คุณนี้ คือเป็นผู้แสดงธรรมที่ควรน้อมเข้ามาอย่างนี้ ในอดีตกาล และในปัจจุบันนี้ก็ไม่เห็น นอกจากพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น

‘‘Idaṃ kusala’nti kho pana tena bhagavatā supaññattaṃ, ‘idaṃ akusala’nti supaññattaṃ, ‘idaṃ sāvajjaṃ idaṃ anavajjaṃ, idaṃ sevitabbaṃ idaṃ na sevitabbaṃ, idaṃ hīnaṃ idaṃ paṇītaṃ, idaṃ kaṇhasukkasappaṭibhāga’nti supaññattaṃ. Evaṃ kusalākusalasāvajjānavajjasevitabbāsevitabbahīnapaṇītakaṇhasukkasappaṭibhāgānaṃ dhammānaṃ paññāpetāraṃ. Imināpaṅgena samannāgataṃ satthāraṃ neva atītaṃse samanupassāma, na panetarahi, aññatra tena bhagavatā.

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงบัญญัติไว้ดีแล้วว่า ‘นี้เป็นกุศล’ ทรงบัญญัติไว้ดีแล้วว่า ‘นี้เป็นอกุศล, นี้มีโทษ นี้ไม่มีโทษ, นี้ควรเสพ นี้ไม่ควรเสพ, นี้เลว นี้ประณีต, นี้มีส่วนเปรียบด้วยธรรมดำธรรมขาว’ เราทั้งหลายไม่เคยเห็นศาสดาผู้ประกอบด้วยองค์คุณนี้ คือเป็นผู้บัญญัติธรรมทั้งหลายที่เป็นกุศลและอกุศล มีโทษและไม่มีโทษ ควรเสพและไม่ควรเสพ เลวและประณีต มีส่วนเปรียบด้วยธรรมดำธรรมขาวอย่างนี้ ในอดีตกาล และในปัจจุบันนี้ก็ไม่เห็น นอกจากพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น

‘‘Supaññattā kho pana tena bhagavatā sāvakānaṃ nibbānagāminī paṭipadā saṃsandati nibbānañca paṭipadā ca. Seyyathāpi nāma gaṅgodakaṃ yamunodakena saṃsandati [Pg.185] sameti, evameva supaññattā tena bhagavatā sāvakānaṃ nibbānagāminī paṭipadā saṃsandati nibbānañca paṭipadā ca. Evaṃ nibbānagāminiyā paṭipadāya paññāpetāraṃ imināpaṅgena samannāgataṃ satthāraṃ neva atītaṃse samanupassāma, na panetarahi, aññatra tena bhagavatā.

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงบัญญัติปฏิปทาอันเป็นไปเพื่อนิพพานแก่สาวกทั้งหลายไว้ดีแล้ว ทั้งนิพพานและปฏิปทาก็สอดคล้องกัน เปรียบเหมือนน้ำในแม่น้ำคงคากับน้ำในแม่น้ำยมุนาสอดคล้องต้องกัน ฉันใด ปฏิปทาอันเป็นไปเพื่อนิพพานที่พระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติไว้ดีแล้วแก่สาวกทั้งหลาย ทั้งนิพพานและปฏิปทาก็สอดคล้องกัน ฉันนั้นเหมือนกัน เราทั้งหลายไม่เคยเห็นศาสดาผู้ประกอบด้วยองค์คุณนี้ คือเป็นผู้บัญญัติปฏิปทาอันเป็นไปเพื่อนิพพานอย่างนี้ ในอดีตกาล และในปัจจุบันนี้ก็ไม่เห็น นอกจากพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น

‘‘Abhinipphanno kho pana tassa bhagavato lābho abhinipphanno siloko, yāva maññe khattiyā sampiyāyamānarūpā viharanti. Vigatamado kho pana so bhagavā āhāraṃ āhāreti. Evaṃ vigatamadaṃ āhāraṃ āharayamānaṃ imināpaṅgena samannāgataṃ satthāraṃ neva atītaṃse samanupassāma, na panetarahi, aññatra tena bhagavatā.

อนึ่ง ลาภและเกียรติคุณของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นสำเร็จแล้ว ข้าพเจ้าเข้าใจว่า แม้กษัตริย์ทั้งหลายก็ยังทรงมีพระทัยรักใคร่ยิ่งนัก อนึ่ง พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นปราศจากความมัวเมาแล้วจึงเสวยพระกระยาหาร เราทั้งหลายไม่เคยเห็นศาสดาผู้ประกอบด้วยองค์คุณนี้ คือเป็นผู้เสวยพระกระยาหารโดยปราศจากความมัวเมาอย่างนี้ ในอดีตกาล และในปัจจุบันนี้ก็ไม่เห็น นอกจากพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น

‘‘Laddhasahāyo kho pana so bhagavā sekhānañceva paṭipannānaṃ khīṇāsavānañca vusitavataṃ, te bhagavā apanujja ekārāmataṃ anuyutto viharati. Evaṃ ekārāmataṃ anuyuttaṃ imināpaṅgena samannāgataṃ satthāraṃ neva atītaṃse samanupassāma, na panetarahi, aññatra tena bhagavatā.

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงได้พระสหายแล้ว คือพระเสขะผู้ปฏิบัติดีและพระขีณาสพผู้อยู่จบพรหมจรรย์ พระผู้มีพระภาคทรงละท่านเหล่านั้นแล้ว ประทับอยู่โดยทรงประกอบในความเป็นผู้ยินดีในที่สงัด เราทั้งหลายไม่เคยเห็นศาสดาผู้ประกอบด้วยองค์คุณนี้ คือเป็นผู้ประกอบในความเป็นผู้ยินดีในที่สงัดอย่างนี้ ในอดีตกาล และในปัจจุบันนี้ก็ไม่เห็น นอกจากพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น

‘‘Yathāvādī kho pana so bhagavā tathākārī, yathākārī tathāvādī; iti yathāvādī tathākārī, yathākārī tathāvādī. Evaṃ dhammānudhammappaṭippannaṃ imināpaṅgena samannāgataṃ satthāraṃ neva atītaṃse samanupassāma, na panetarahi, aññatra tena bhagavatā.

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นตรัสอย่างใด ทรงทำอย่างนั้น ทรงทำอย่างใด ตรัสอย่างนั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสอย่างใด ทรงทำอย่างนั้น ทรงทำอย่างใด ตรัสอย่างนั้น เราทั้งหลายไม่เคยเห็นศาสดาผู้ประกอบด้วยองค์คุณนี้ คือเป็นผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรมอย่างนี้ ในอดีตกาล และในปัจจุบันนี้ก็ไม่เห็น นอกจากพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น

‘‘Tiṇṇavicikiccho kho pana so bhagavā vigatakathaṃkatho pariyositasaṅkappo ajjhāsayaṃ ādibrahmacariyaṃ. Evaṃ tiṇṇavicikicchaṃ vigatakathaṃkathaṃ pariyositasaṅkappaṃ ajjhāsayaṃ ādibrahmacariyaṃ. Imināpaṅgena samannāgataṃ satthāraṃ neva atītaṃse samanupassāma, na panetarahi, aññatra tena bhagavatā’ti.

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงข้ามความสงสัยได้แล้ว ปราศจากความเคลือบแคลง มีความดำริในอัธยาศัยและพรหมจรรย์เบื้องต้นอันบริบูรณ์แล้ว เราทั้งหลายไม่เคยเห็นศาสดาผู้ประกอบด้วยองค์คุณนี้ คือเป็นผู้ข้ามความสงสัยได้แล้ว ปราศจากความเคลือบแคลง มีความดำริในอัธยาศัยและพรหมจรรย์เบื้องต้นอันบริบูรณ์แล้ว ในอดีตกาล และในปัจจุบันนี้ก็ไม่เห็น นอกจากพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น’ ดังนี้

303. ‘‘Ime kho, bhante, sakko devānamindo brahmuno sanaṅkumārassa bhagavato aṭṭha yathābhucce vaṇṇe payirudāhāsi. Tena sudaṃ, bhante, brahmā sanaṅkumāro attamano hoti pamudito pītisomanassajāto bhagavato aṭṭha yathābhucce vaṇṇe sutvā. Atha, bhante, brahmā sanaṅkumāro oḷārikaṃ attabhāvaṃ abhinimminitvā kumāravaṇṇī hutvā pañcasikho devānaṃ tāvatiṃsānaṃ pāturahosi. So vehāsaṃ abbhuggantvā ākāse antalikkhe pallaṅkena nisīdi. Seyyathāpi, bhante, balavā [Pg.186] puriso supaccatthate vā pallaṅke same vā bhūmibhāge pallaṅkena nisīdeyya, evameva kho, bhante, brahmā sanaṅkumāro vehāsaṃ abbhuggantvā ākāse antalikkhe pallaṅkena nisīditvā deve tāvatiṃse āmantesi –

๓๐๓. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท้าวสักกะจอมเทพได้ตรัสสรรเสริญพระคุณของพระผู้มีพระภาคตามความเป็นจริง ๘ ประการนี้แก่ท้าวสนังกุมารพรหม ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะเหตุนั้นแล ท้าวสนังกุมารพรหมทรงสดับพระคุณของพระผู้มีพระภาคตามความเป็นจริง ๘ ประการแล้ว จึงมีพระทัยยินดี ร่าเริง เกิดปีติโสมนัส ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้น ท้าวสนังกุมารพรหมได้เนรมิตอัตภาพอันหยาบ เป็นกุมารมีพระพักตร์งดงาม มีพระเมาลี ๕ เกล้า ปรากฏเฉพาะหน้าพวกเทวดาชั้นดาวดึงส์ ท่านเหาะขึ้นสู่เวหาส นั่งขัดสมาธิในอากาศ ณ ท่ามกลางหาว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เปรียบเหมือนบุรุษมีกำลัง นั่งขัดสมาธิบนบัลลังก์ที่ลาดไว้ดีแล้ว หรือบนภาคพื้นดินที่สม่ำเสมอ ฉันใด ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท้าวสนังกุมารพรหมก็ฉันนั้นเหมือนกัน เหาะขึ้นสู่เวหาส นั่งขัดสมาธิในอากาศ ณ ท่ามกลางหาว แล้วได้ตรัสกับเทวดาชั้นดาวดึงส์ว่า

Govindabrāhmaṇavatthu

เรื่องโควินทพราหมณ์

304. ‘‘Taṃ kiṃ maññanti, bhonto devā tāvatiṃsā, yāva dīgharattaṃ mahāpaññova so bhagavā ahosi. Bhūtapubbaṃ, bho, rājā disampati nāma ahosi. Disampatissa rañño govindo nāma brāhmaṇo purohito ahosi. Disampatissa rañño reṇu nāma kumāro putto ahosi. Govindassa brāhmaṇassa jotipālo nāma māṇavo putto ahosi. Iti reṇu ca rājaputto jotipālo ca māṇavo aññe ca cha khattiyā iccete aṭṭha sahāyā ahesuṃ. Atha kho, bho, ahorattānaṃ accayena govindo brāhmaṇo kālamakāsi. Govinde brāhmaṇe kālaṅkate rājā disampati paridevesi – ‘‘yasmiṃ vata, bho, mayaṃ samaye govinde brāhmaṇe sabbakiccāni sammā vossajjitvā pañcahi kāmaguṇehi samappitā samaṅgībhūtā paricārema, tasmiṃ no samaye govindo brāhmaṇo kālaṅkato’’ti. Evaṃ vutte bho reṇu rājaputto rājānaṃ disampatiṃ etadavoca – ‘‘mā kho tvaṃ, deva, govinde brāhmaṇe kālaṅkate atibāḷhaṃ paridevesi. Atthi, deva, govindassa brāhmaṇassa jotipālo nāma māṇavo putto paṇḍitataro ceva pitarā, alamatthadasataro ceva pitarā; yepissa pitā atthe anusāsi, tepi jotipālasseva māṇavassa anusāsaniyā’’ti. ‘‘Evaṃ kumārā’’ti? ‘‘Evaṃ devā’’ti.

๓๐๔. ท่านเทวดาชั้นดาวดึงส์ผู้เจริญทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงมีพระปัญญามากแล้วตลอดกาลนานเพียงไร ท่านผู้เจริญ เรื่องเคยมีมาแล้ว มีพระราชาพระนามว่าทิสัมบดี พระราชาทิสัมบดีมีปุโรหิตชื่อโควินทพราหมณ์ พระราชาทิสัมบดีมีพระราชโอรสพระนามว่าเรณุ โควินทพราหมณ์มีบุตรชื่อโชติปาลมาณพ ดังนั้น เรณุราชกุมาร โชติปาลมาณพ และกษัตริย์อื่นอีก ๖ พระองค์ รวม ๘ ท่านนี้เป็นสหายกัน ท่านผู้เจริญ โดยกาลล่วงไป โควินทพราหมณ์ได้ทำกาละ เมื่อโควินทพราหมณ์ทำกาละแล้ว พระราชาทิสัมบดีทรงกันแสงว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ในสมัยใด เราทั้งหลายมอบหมายการงานทั้งปวงให้โควินทพราหมณ์โดยชอบแล้ว เพียบพร้อมพรั่งพร้อมด้วยกามคุณ ๕ บำเรออยู่ ในสมัยนั้น โควินทพราหมณ์ของเราได้ทำกาละเสียแล้ว’ ท่านผู้เจริญ เมื่อพระราชาตรัสดังนี้แล้ว เรณุราชกุมารได้กราบทูลพระราชาทิสัมบดีว่า ‘ขอเดชะ พระองค์อย่าได้ทรงกันแสงถึงโควินทพราหมณ์ผู้ทำกาละแล้วให้เกินไปนักเลย ขอเดชะ โชติปาลมาณพบุตรของโควินทพราหมณ์ยังมีอยู่ เขาเป็นผู้ฉลาดกว่าบิดา และสามารถเห็นประโยชน์ได้ดีกว่าบิดา ประโยชน์เหล่าใดที่บิดาของเขาสั่งสอนไว้ ประโยชน์เหล่านั้น โชติปาลมาณพก็ควรจะสั่งสอนได้’ (พระราชาตรัสว่า) ‘เป็นอย่างนั้นหรือ กุมาร’ (เรณุราชกุมารกราบทูลว่า) ‘เป็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า’

Mahāgovindavatthu

เรื่องมหาโควินท์

305. ‘‘Atha kho, bho, rājā disampati aññataraṃ purisaṃ āmantesi – ‘‘ehi tvaṃ, ambho purisa, yena jotipālo nāma māṇavo tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā jotipālaṃ māṇavaṃ evaṃ vadehi – ‘bhavamatthu bhavantaṃ jotipālaṃ, rājā disampati bhavantaṃ jotipālaṃ māṇavaṃ āmantayati, rājā disampati bhoto jotipālassa māṇavassa dassanakāmo’’’ti. ‘‘Evaṃ, devā’’ti kho, bho, so puriso disampatissa rañño paṭissutvā yena [Pg.187] jotipālo māṇavo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā jotipālaṃ māṇavaṃ etadavoca – ‘‘bhavamatthu bhavantaṃ jotipālaṃ, rājā disampati bhavantaṃ jotipālaṃ māṇavaṃ āmantayati, rājā disampati bhoto jotipālassa māṇavassa dassanakāmo’’ti. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho bho jotipālo māṇavo tassa purisassa paṭissutvā yena rājā disampati tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā disampatinā raññā saddhiṃ sammodi; sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho, bho, jotipālaṃ māṇavaṃ rājā disampati etadavoca – ‘‘anusāsatu no bhavaṃ jotipālo, mā no bhavaṃ jotipālo anusāsaniyā paccabyāhāsi. Pettike taṃ ṭhāne ṭhapessāmi, govindiye abhisiñcissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho, bho, so jotipālo māṇavo disampatissa rañño paccassosi. Atha kho, bho, rājā disampati jotipālaṃ māṇavaṃ govindiye abhisiñci, taṃ pettike ṭhāne ṭhapesi. Abhisitto jotipālo māṇavo govindiye pettike ṭhāne ṭhapito yepissa pitā atthe anusāsi tepi atthe anusāsati, yepissa pitā atthe nānusāsi, tepi atthe anusāsati; yepissa pitā kammante abhisambhosi, tepi kammante abhisambhoti, yepissa pitā kammante nābhisambhosi, tepi kammante abhisambhoti. Tamenaṃ manussā evamāhaṃsu – ‘‘govindo vata, bho, brāhmaṇo, mahāgovindo vata, bho, brāhmaṇo’’ti. Iminā kho evaṃ, bho, pariyāyena jotipālassa māṇavassa govindo mahāgovindotveva samaññā udapādi.

๓๐๕. ลำดับนั้น ท้าวเธอ พระเจ้าทิสัมบดีรับสั่งเรียกบุรุษคนหนึ่งมาตรัสว่า “บุรุษผู้เจริญ เธอจงมานี่ เธอจงเข้าไปหาโชติปาลมาณพถึงที่อยู่ แล้วกล่าวกับโชติปาลมาณพอย่างนี้ว่า ‘ขอความเจริญจงมีแก่ท่านโชติปาละ พระเจ้าทิสัมบดีรับสั่งเรียกท่านโชติปาลมาณพ พระเจ้าทิสัมบดีทรงประสงค์จะพบท่านโชติปาลมาณพ’ ” บุรุษนั้นทูลรับสนองพระราชดำรัสของพระเจ้าทิสัมบดีว่า “ขอเดชะ พระพุทธเจ้าข้า” แล้วเข้าไปหาโชติปาลมาณพถึงที่อยู่ ได้กล่าวกับโชติปาลมาณพดังนี้ว่า “ขอความเจริญจงมีแก่ท่านโชติปาละ พระเจ้าทิสัมบดีรับสั่งเรียกท่านโชติปาลมาณพ พระเจ้าทิสัมบดีทรงประสงค์จะพบท่านโชติปาลมาณพ” โชติปาลมาณพรับคำของบุรุษนั้นว่า “ขอรับ ท่านผู้เจริญ” แล้วเข้าไปเฝ้าพระเจ้าทิสัมบดีถึงที่ประทับ ได้ปราศรัยกับพระเจ้าทิสัมบดี ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง พระเจ้าทิสัมบดีได้ตรัสกับโชติปาลมาณพผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งดังนี้ว่า “ท่านโชติปาละ โปรดพร่ำสอนพวกเราเถิด ท่านโชติปาละอย่าปฏิเสธการพร่ำสอนพวกเราเลย เราจะตั้งท่านไว้ในตำแหน่งของบิดา จะอภิเษกท่านไว้ในตำแหน่งโควินทะ” โชติปาลมาณพทูลรับสนองพระราชดำรัสของพระเจ้าทิสัมบดีว่า “ขอเดชะ พระพุทธเจ้าข้า” ลำดับนั้น พระเจ้าทิสัมบดีได้ทรงอภิเษกโชติปาลมาณพไว้ในตำแหน่งโควินทะ ทรงตั้งท่านไว้ในตำแหน่งของบิดา โชติปาลมาณพผู้ได้รับการอภิเษกในตำแหน่งโควินทะ ได้รับการแต่งตั้งไว้ในตำแหน่งของบิดาแล้ว ได้พร่ำสอนราชกิจที่บิดาเคยพร่ำสอน และพร่ำสอนราชกิจที่บิดามิได้เคยพร่ำสอนด้วย ได้บริหารการงานที่บิดาเคยบริหาร และบริหารการงานที่บิดามิได้เคยบริหารด้วย มนุษย์ทั้งหลายได้กล่าวถึงท่านอย่างนี้ว่า “ท่านผู้เจริญทั้งหลาย พราหมณ์โควินทะหนอ ท่านผู้เจริญทั้งหลาย พราหมณ์มหาโควินทะหนอ” ด้วยเหตุนี้แล สมัญญาว่า ‘โควินทะ’ และ ‘มหาโควินทะ’ จึงเกิดขึ้นแก่โชติปาลมาณพ

Rajjasaṃvibhajanaṃ

การแบ่งราชสมบัติ

306. ‘‘Atha kho, bho, mahāgovindo brāhmaṇo yena te cha khattiyā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā te cha khattiye etadavoca – ‘‘disampati kho, bho, rājā jiṇṇo vuddho mahallako addhagato vayoanuppatto, ko nu kho pana, bho, jānāti jīvitaṃ? Ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati, yaṃ disampatimhi raññe kālaṅkate rājakattāro reṇuṃ rājaputtaṃ rajje abhisiñceyyuṃ. Āyantu, bhonto, yena reṇu rājaputto tenupasaṅkamatha; upasaṅkamitvā reṇuṃ rājaputtaṃ evaṃ vadetha – ‘‘mayaṃ kho bhoto reṇussa sahāyā piyā manāpā appaṭikūlā, yaṃsukho bhavaṃ [Pg.188] taṃsukhā mayaṃ, yaṃdukkho bhavaṃ taṃdukkhā mayaṃ. Disampati kho, bho, rājā jiṇṇo vuddho mahallako addhagato vayoanuppatto, ko nu kho pana, bho, jānāti jīvitaṃ? Ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati, yaṃ disampatimhi raññe kālaṅkate rājakattāro bhavantaṃ reṇuṃ rajje abhisiñceyyuṃ. Sace bhavaṃ reṇu rajjaṃ labhetha, saṃvibhajetha no rajjenā’’ti. ‘‘Evaṃ bho’’ti kho, bho, te cha khattiyā mahāgovindassa brāhmaṇassa paṭissutvā yena reṇu rājaputto tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā reṇuṃ rājaputtaṃ etadavocuṃ – ‘‘mayaṃ kho bhoto reṇussa sahāyā piyā manāpā appaṭikūlā; yaṃsukho bhavaṃ taṃsukhā mayaṃ, yaṃdukkho bhavaṃ taṃdukkhā mayaṃ. Disampati kho, bho, rājā jiṇṇo vuddho mahallako addhagato vayoanuppatto, ko nu kho pana bho jānāti jīvitaṃ? Ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati, yaṃ disampatimhi raññe kālaṅkate rājakattāro bhavantaṃ reṇuṃ rajje abhisiñceyyuṃ. Sace bhavaṃ reṇu rajjaṃ labhetha, saṃvibhajetha no rajjenā’’ti. ‘‘Ko nu kho, bho, añño mama vijite sukho bhavetha, aññatra bhavantebhi? Sacāhaṃ, bho, rajjaṃ labhissāmi, saṃvibhajissāmi vo rajjenā’’’ti.

๓๐๖. ลำดับนั้น มหาโควินทพราหมณ์เข้าไปหากษัตริย์ ๖ พระองค์ถึงที่ประทับ แล้วได้กล่าวกับกษัตริย์ ๖ พระองค์นั้นดังนี้ว่า “ท่านผู้เจริญทั้งหลาย พระเจ้าทิสัมบดีทรงพระชรา เป็นผู้ใหญ่ เป็นผู้เฒ่า ล่วงกาลผ่านวัยจนถึงปัจฉิมวัยแล้ว ใครเล่าจะรู้ถึงชีวิตเล่า ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ คือ เมื่อพระเจ้าทิสัมบดีสวรรคตแล้ว พวกผู้ทำพระราชาจะพึงอภิเษกเรณุราชกุมารในราชสมบัติ เชิญเถิด ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงเข้าไปหาเรณุราชกุมารถึงที่ประทับ แล้วกล่าวกับเรณุราชกุมารอย่างนี้ว่า ‘พวกข้าพเจ้าเป็นสหายของท่านเรณุ เป็นที่รัก เป็นที่พอใจ ไม่เป็นที่น่ารังเกียจ ท่านมีความสุขฉันใด พวกข้าพเจ้าก็มีความสุขฉันนั้น ท่านมีความทุกข์ฉันใด พวกข้าพเจ้าก็มีความทุกข์ฉันนั้น ท่านผู้เจริญ พระเจ้าทิสัมบดีทรงพระชรา เป็นผู้ใหญ่ เป็นผู้เฒ่า ล่วงกาลผ่านวัยจนถึงปัจฉิมวัยแล้ว ใครเล่าจะรู้ถึงชีวิตเล่า ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ คือ เมื่อพระเจ้าทิสัมบดีสวรรคตแล้ว พวกผู้ทำพระราชาจะพึงอภิเษกท่านเรณุในราชสมบัติ ถ้าท่านเรณุพึงได้ราชสมบัติ ขอท่านได้โปรดแบ่งราชสมบัติแก่พวกเราด้วยเถิด’ ” กษัตริย์ ๖ พระองค์นั้นรับคำของมหาโควินทพราหมณ์ว่า “ขอรับ ท่านผู้เจริญ” แล้วเข้าไปหาเรณุราชกุมารถึงที่ประทับ ได้กล่าวกับเรณุราชกุมารดังนี้ว่า “พวกข้าพเจ้าเป็นสหายของท่านเรณุ เป็นที่รัก เป็นที่พอใจ ไม่เป็นที่น่ารังเกียจ ท่านมีความสุขฉันใด พวกข้าพเจ้าก็มีความสุขฉันนั้น ท่านมีความทุกข์ฉันใด พวกข้าพเจ้าก็มีความทุกข์ฉันนั้น ท่านผู้เจริญ พระเจ้าทิสัมบดีทรงพระชรา เป็นผู้ใหญ่ เป็นผู้เฒ่า ล่วงกาลผ่านวัยจนถึงปัจฉิมวัยแล้ว ใครเล่าจะรู้ถึงชีวิตเล่า ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ คือ เมื่อพระเจ้าทิสัมบดีสวรรคตแล้ว พวกผู้ทำพระราชาจะพึงอภิเษกท่านเรณุในราชสมบัติ ถ้าท่านเรณุพึงได้ราชสมบัติ ขอท่านได้โปรดแบ่งราชสมบัติแก่พวกเราด้วยเถิด” (เรณุราชกุมารตรัสว่า) “ท่านผู้เจริญทั้งหลาย นอกจากพวกท่านแล้ว ใครอื่นเล่าในแว่นแคว้นของเราจะพึงมีความสุข ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ถ้าเราได้ราชสมบัติ เราจะแบ่งราชสมบัติให้พวกท่าน”

307. ‘‘Atha kho, bho, ahorattānaṃ accayena rājā disampati kālamakāsi. Disampatimhi raññe kālaṅkate rājakattāro reṇuṃ rājaputtaṃ rajje abhisiñciṃsu. Abhisitto reṇu rajjena pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti. Atha kho, bho, mahāgovindo brāhmaṇo yena te cha khattiyā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā te cha khattiye etadavoca – ‘‘disampati kho, bho, rājā kālaṅkato. Abhisitto reṇu rajjena pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti. Ko nu kho pana, bho, jānāti, madanīyā kāmā? Āyantu, bhonto, yena reṇu rājā tenupasaṅkamatha; upasaṅkamitvā reṇuṃ rājānaṃ evaṃ vadetha – disampati kho, bho, rājā kālaṅkato, abhisitto bhavaṃ reṇu rajjena, sarati bhavaṃ taṃ vacana’’’nti?

๓๐๗. ลำดับนั้น โดยล่วงไปแห่งคืนและวัน พระเจ้าทิสัมบดีได้สวรรคต เมื่อพระเจ้าทิสัมบดีสวรรคตแล้ว พวกผู้ทำพระราชาได้อภิเษกเรณุราชกุมารในราชสมบัติ พระเจ้าเรณุผู้ได้รับการอภิเษกในราชสมบัติแล้ว ทรงเพียบพร้อมพรั่งพร้อมด้วยกามคุณ ๕ บำเรอพระองค์อยู่ ลำดับนั้น มหาโควินทพราหมณ์เข้าไปหากษัตริย์ ๖ พระองค์ถึงที่ประทับ แล้วได้กล่าวกับกษัตริย์ ๖ พระองค์นั้นดังนี้ว่า “ท่านผู้เจริญทั้งหลาย พระเจ้าทิสัมบดีสวรรคตแล้ว พระเจ้าเรณุได้รับการอภิเษกในราชสมบัติแล้ว ทรงเพียบพร้อมพรั่งพร้อมด้วยกามคุณ ๕ บำเรอพระองค์อยู่ ใครเล่าจะรู้เล่า ท่านผู้เจริญทั้งหลาย กามทั้งหลายเป็นสิ่งที่ทำให้มัวเมา เชิญเถิด ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงเข้าไปเฝ้าพระเจ้าเรณุถึงที่ประทับ แล้วทูลพระเจ้าเรณุอย่างนี้ว่า ‘ขอเดชะ พระเจ้าทิสัมบดีสวรรคตแล้ว ท่านเรณุได้รับการอภิเษกในราชสมบัติแล้ว ท่านยังทรงระลึกถึงพระดำรัสนั้นได้อยู่หรือ’ ”

308. ‘‘‘Evaṃ[Pg.189], bho’’ti kho, bho, te cha khattiyā mahāgovindassa brāhmaṇassa paṭissutvā yena reṇu rājā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā reṇuṃ rājānaṃ etadavocuṃ – ‘‘disampati kho, bho, rājā kālaṅkato, abhisitto bhavaṃ reṇu rajjena, sarati bhavaṃ taṃ vacana’’nti? ‘‘Sarāmahaṃ, bho, taṃ vacanaṃ. Ko nu kho, bho, pahoti imaṃ mahāpathaviṃ uttarena āyataṃ dakkhiṇena sakaṭamukhaṃ sattadhā samaṃ suvibhattaṃ vibhajitu’’nti? ‘‘Ko nu kho, bho, añño pahoti, aññatra mahāgovindena brāhmaṇenā’’ti? Atha kho, bho, reṇu rājā aññataraṃ purisaṃ āmantesi – ‘‘ehi tvaṃ, ambho purisa, yena mahāgovindo brāhmaṇo tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā mahāgovindaṃ brāhmaṇaṃ evaṃ vadehi – ‘rājā taṃ, bhante, reṇu āmantetī’’’ti. ‘‘Evaṃ devā’’ti kho, bho, so puriso reṇussa rañño paṭissutvā yena mahāgovindo brāhmaṇo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā mahāgovindaṃ brāhmaṇaṃ etadavoca – ‘‘rājā taṃ, bhante, reṇu āmantetī’’ti. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho, bho, mahāgovindo brāhmaṇo tassa purisassa paṭissutvā yena reṇu rājā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā reṇunā raññā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho, bho, mahāgovindaṃ brāhmaṇaṃ reṇu rājā etadavoca – ‘‘etu, bhavaṃ govindo, imaṃ mahāpathaviṃ uttarena āyataṃ dakkhiṇena sakaṭamukhaṃ sattadhā samaṃ suvibhattaṃ vibhajatū’’ti. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho mahāgovindo brāhmaṇo reṇussa rañño paṭissutvā imaṃ mahāpathaviṃ uttarena āyataṃ dakkhiṇena sakaṭamukhaṃ sattadhā samaṃ suvibhattaṃ vibhaji. Sabbāni sakaṭamukhāni paṭṭhapesi. Tatra sudaṃ majjhe reṇussa rañño janapado hoti.

๓๐๘. “ขอรับ ท่าน” ดูก่อนท่านผู้เจริญ กษัตริย์ ๖ พระองค์นั้นทูลรับคำของมหาโควินทพราหมณ์แล้ว เสด็จเข้าไปเฝ้าพระเจ้าเรณุถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ทูลถามพระเจ้าเรณุว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระเจ้าทิสัมบดีสวรรคตแล้ว ท่านเรณุได้รับการอภิเษกในราชสมบัติแล้ว ท่านระลึกถึงคำนั้นได้หรือไม่” พระเจ้าเรณุตรัสตอบว่า “ดูก่อนท่านผู้เจริญ เราระลึกถึงคำนั้นได้ ดูก่อนท่านผู้เจริญ ใครเล่าหนอสามารถจะแบ่งมหาปฐพีนี้ ซึ่งยาวทางทิศเหนือ มีสัณฐานเหมือนหน้าเกวียนทางทิศใต้ ออกเป็น ๗ ส่วนเท่าๆ กันได้เป็นอย่างดี” กษัตริย์เหล่านั้นทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นอกจากมหาโควินทพราหมณ์แล้ว ใครอื่นจะสามารถเล่า” ลำดับนั้น พระเจ้าเรณุรับสั่งเรียกบุรุษคนหนึ่งมาตรัสว่า “มาเถิด ท่านบุรุษ ท่านจงเข้าไปหามหาโควินทพราหมณ์ถึงที่อยู่ ครั้นแล้วจงกล่าวกับมหาโควินทพราหมณ์อย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระเจ้าเรณุรับสั่งหาท่าน’” บุรุษนั้นทูลรับสนองพระราชดำรัสของพระเจ้าเรณุว่า “ขอเดชะ พระพุทธเจ้าข้า” แล้วเข้าไปหามหาโควินทพราหมณ์ถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้กล่าวกับมหาโควินทพราหมณ์ว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระเจ้าเรณุรับสั่งหาท่าน” มหาโควินทพราหมณ์รับคำของบุรุษนั้นว่า “จ้ะ พนาย” แล้วเข้าไปเฝ้าพระเจ้าเรณุถึงที่ประทับ ได้ปราศรัยกับพระเจ้าเรณุ ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง พระเจ้าเรณุได้ตรัสกับมหาโควินทพราหมณ์ผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งว่า “ขอเชิญท่านโควินทะ โปรดแบ่งมหาปฐพีนี้ ซึ่งยาวทางทิศเหนือ มีสัณฐานเหมือนหน้าเกวียนทางทิศใต้ ออกเป็น ๗ ส่วนเท่าๆ กันให้ดีเถิด” มหาโควินทพราหมณ์ทูลรับสนองพระราชดำรัสของพระเจ้าเรณุว่า “ขอเดชะ พระพุทธเจ้าข้า” แล้วได้แบ่งมหาปฐพีนี้ ซึ่งยาวทางทิศเหนือ มีสัณฐานเหมือนหน้าเกวียนทางทิศใต้ ออกเป็น ๗ ส่วนเท่าๆ กันเป็นอย่างดี ได้ตั้งแคว้นทั้งหมดให้มีสัณฐานเหมือนหน้าเกวียน ในบรรดาแคว้นเหล่านั้น แคว้นของพระเจ้าเรณุอยู่ตรงกลาง

309. Dantapuraṃ kaliṅgānaṃ, assakānañca potanaṃ.

๓๐๙. เมืองทันตปุระของชาวกฬิงคะ เมืองโปตนะของชาวอัสสกะ

Mahesayaṃ avantīnaṃ, sovīrānañca rorukaṃ.

เมืองมาเหสยะของชาวอวันตี เมืองโรรุกะของชาวโสวีระ

Mithilā ca videhānaṃ, campā aṅgesu māpitā;

Bārāṇasī ca kāsīnaṃ, ete govindamāpitāti.

เมืองมิถิลาของชาววิเทหะ เมืองจัมปาของชาวอังคะ และเมืองพาราณสีของชาวกาสี เมืองเหล่านี้ท่านโควินทะเป็นผู้สร้าง

310. ‘‘Atha [Pg.190] kho, bho, te cha khattiyā yathāsakena lābhena attamanā ahesuṃ paripuṇṇasaṅkappā – ‘‘yaṃ vata no ahosi icchitaṃ, yaṃ ākaṅkhitaṃ, yaṃ adhippetaṃ, yaṃ abhipatthitaṃ, taṃ no laddha’’nti.

๓๑๐. ดูก่อนท่านผู้เจริญ ครั้งนั้น กษัตริย์ ๖ พระองค์นั้นทรงพอพระทัย มีพระประสงค์บริบูรณ์ด้วยลาภที่ทรงได้รับตามส่วนของตน (ทรงดำริว่า) ‘สิ่งใดที่พวกเราปรารถนา ต้องการ มุ่งหมาย และจำนงหมาย สิ่งนั้นพวกเราได้แล้วหนอ’

‘‘Sattabhū brahmadatto ca, vessabhū bharato saha;

Reṇu dve dhataraṭṭhā ca, tadāsuṃ satta bhāradhā’ti.

พระเจ้าสัตตภู พระเจ้าพรหมทัต พระเจ้าเวสสภู พร้อมด้วยพระเจ้าภรตะ พระเจ้าเรณุ และพระเจ้าธตรฐ ๒ พระองค์ กษัตริย์ ๗ พระองค์นี้ได้เป็นผู้ทรงภาระในครั้งนั้น

Paṭhamabhāṇavāro niṭṭhito.

ปฐมภาณวาร จบ

Kittisaddaabbhuggamanaṃ

กิตติศัพท์ฟุ้งขจรไป

311. ‘‘Atha kho, bho, te cha khattiyā yena mahāgovindo brāhmaṇo tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā mahāgovindaṃ brāhmaṇaṃ etadavocuṃ – ‘‘yathā kho bhavaṃ govindo reṇussa rañño sahāyo piyo manāpo appaṭikūlo. Evameva kho bhavaṃ govindo amhākampi sahāyo piyo manāpo appaṭikūlo, anusāsatu no bhavaṃ govindo; mā no bhavaṃ govindo anusāsaniyā paccabyāhāsī’’ti. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho mahāgovindo brāhmaṇo tesaṃ channaṃ khattiyānaṃ paccassosi. Atha kho, bho, mahāgovindo brāhmaṇo satta ca rājāno khattiye muddhāvasitte rajje anusāsi, satta ca brāhmaṇamahāsāle satta ca nhātakasatāni mante vācesi.

๓๑๑. ดูก่อนท่านผู้เจริญ ครั้งนั้น กษัตริย์ ๖ พระองค์นั้นเสด็จเข้าไปหามหาโควินทพราหมณ์ถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้ตรัสกับมหาโควินทพราหมณ์ว่า ‘ท่านโควินทะเป็นสหายที่รัก ที่พอใจ ไม่ขัดใจของพระเจ้าเรณุฉันใด ขอท่านโควินทะจงเป็นสหายที่รัก ที่พอใจ ไม่ขัดใจของพวกเราฉันนั้นเถิด ขอท่านโควินทะโปรดพร่ำสอนพวกเราเถิด ขอท่านโควินทะอย่าปฏิเสธที่จะพร่ำสอนพวกเราเลย’ มหาโควินทพราหมณ์รับคำของกษัตริย์ ๖ พระองค์นั้นว่า ‘ขอถวายพระพร พระมหาราช’ ลำดับนั้น มหาโควินทพราหมณ์ได้พร่ำสอนราชธรรมแก่กษัตริย์ผู้ได้รับมูรธาภิเษก ๗ พระองค์ และได้สอนมนตร์แก่พราหมณมหาศาล ๗ คน และแก่มาณพผู้จบไตรเพท ๗๐๐ คน

312. ‘‘Atha kho, bho, mahāgovindassa brāhmaṇassa aparena samayena evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggacchi – ‘‘sakkhi mahāgovindo brāhmaṇo brahmānaṃ passati, sakkhi mahāgovindo brāhmaṇo brahmunā sākaccheti sallapati mantetī’’ti. Atha kho, bho, mahāgovindassa brāhmaṇassa etadahosi – ‘‘mayhaṃ kho evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘sakkhi mahāgovindo brāhmaṇo brahmānaṃ passati, sakkhi mahāgovindo brāhmaṇo brahmunā sākaccheti sallapati mantetī’ti. Na kho panāhaṃ brahmānaṃ passāmi, na brahmunā sākacchemi, na brahmunā sallapāmi[Pg.191], na brahmunā mantemi. Sutaṃ kho pana metaṃ brāhmaṇānaṃ vuddhānaṃ mahallakānaṃ ācariyapācariyānaṃ bhāsamānānaṃ – ‘yo vassike cattāro māse paṭisallīyati, karuṇaṃ jhānaṃ jhāyati, so brahmānaṃ passati brahmunā sākaccheti brahmunā sallapati brahmunā mantetī’ti. Yaṃnūnāhaṃ vassike cattāro māse paṭisallīyeyyaṃ, karuṇaṃ jhānaṃ jhāyeyya’’nti.

๓๑๒. ดูก่อนท่านผู้เจริญ ต่อมา กิตติศัพท์อันงามของมหาโควินทพราหมณ์ขจรไปอย่างนี้ว่า ‘มหาโควินทพราหมณ์เห็นพรหมซึ่งหน้า สนทนา ปราศรัย ปรึกษาหารือกับพรหมซึ่งหน้า’ ลำดับนั้น มหาโควินทพราหมณ์ได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘กิตติศัพท์อันงามของเราขจรไปอย่างนี้ว่า ‘มหาโควินทพราหมณ์เห็นพรหมซึ่งหน้า สนทนา ปราศรัย ปรึกษาหารือกับพรหมซึ่งหน้า’ แต่เราไม่ได้เห็นพรหม ไม่ได้สนทนา ไม่ได้ปราศรัย ไม่ได้ปรึกษาหารือกับพรหมเลย แต่เราเคยได้ยินคำของพราหมณ์ผู้เฒ่าผู้แก่ ผู้เป็นอาจารย์และปาจารย์พูดกันว่า ‘ผู้ใดหลีกเร้นอยู่ตลอด ๔ เดือนในฤดูฝน เข้ากรุณาฌาน ผู้นั้นย่อมเห็นพรหมซึ่งหน้า ย่อมสนทนา ปราศรัย ปรึกษาหารือกับพรหมซึ่งหน้า’ ทางที่ดี เราควรหลีกเร้นอยู่ตลอด ๔ เดือนในฤดูฝน เข้ากรุณาฌาน’

313. ‘‘Atha kho, bho, mahāgovindo brāhmaṇo yena reṇu rājā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā reṇuṃ rājānaṃ etadavoca – ‘‘mayhaṃ kho, bho, evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘sakkhi mahāgovindo brāhmaṇo brahmānaṃ passati, sakkhi mahāgovindo brāhmaṇo brahmunā sākaccheti sallapati mantetī’ti. Na kho panāhaṃ, bho, brahmānaṃ passāmi, na brahmunā sākacchemi, na brahmunā sallapāmi, na brahmunā mantemi. Sutaṃ kho pana metaṃ brāhmaṇānaṃ vuddhānaṃ mahallakānaṃ ācariyapācariyānaṃ bhāsamānānaṃ – ‘yo vassike cattāro māse paṭisallīyati, karuṇaṃ jhānaṃ jhāyati, so brahmānaṃ passati, brahmunā sākaccheti brahmunā sallapati brahmunā mantetī’ti. Icchāmahaṃ, bho, vassike cattāro māse paṭisallīyituṃ, karuṇaṃ jhānaṃ jhāyituṃ; namhi kenaci upasaṅkamitabbo aññatra ekena bhattābhihārenā’’ti. ‘‘Yassadāni bhavaṃ govindo kālaṃ maññatī’’ti.

๓๑๓. ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ครั้งนั้นแล มหาโควินทพราหมณ์เข้าไปหาพระเจ้าเรณูถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้กราบทูลคำนี้แด่พระเจ้าเรณูว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ กิตติศัพท์อันงามของข้าพระองค์ขจรไปอย่างนี้ว่า ‘มหาโควินทพราหมณ์เห็นพรหมซึ่งหน้า สนทนา ปราศรัย ปรึกษากับพรหมซึ่งหน้า’ แต่ว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ไม่ได้เห็นพรหม ไม่ได้สนทนา ไม่ได้ปราศรัย ไม่ได้ปรึกษากับพรหม แต่ข้าพระองค์ได้ฟังคำนี้ของพราหมณ์ทั้งหลายผู้แก่ ผู้เฒ่า ผู้เป็นอาจารย์และปาจารย์ผู้กล่าวสืบๆ กันมาว่า ‘ผู้ใดหลีกเร้นอยู่ตลอด ๔ เดือนในฤดูฝน เข้ากรุณาฌาน ผู้นั้นย่อมเห็นพรหม ย่อมสนทนา ปราศรัย ปรึกษากับพรหม’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ปรารถนาจะหลีกเร้นอยู่ตลอด ๔ เดือนในฤดูฝน เข้ากรุณาฌาน ใครๆ ไม่พึงเข้ามาหาข้าพระองค์ ยกเว้นคนนำอาหารมาให้คนหนึ่ง’ พระเจ้าเรณูตรัสว่า ‘บัดนี้ ท่านโควินทะย่อมทราบเวลาอันควร’

314. ‘‘Atha kho, bho, mahāgovindo brāhmaṇo yena te cha khattiyā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā te cha khattiye etadavoca – ‘‘mayhaṃ kho, bho, evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘sakkhi mahāgovindo brāhmaṇo brahmānaṃ passati, sakkhi mahāgovindo brāhmaṇo brahmunā sākaccheti sallapati mantetī’ti. Na kho panāhaṃ, bho, brahmānaṃ passāmi, na brahmunā sākacchemi, na brahmunā sallapāmi, na brahmunā mantemi. Sutaṃ kho pana metaṃ brāhmaṇānaṃ vuddhānaṃ mahallakānaṃ ācariyapācariyānaṃ bhāsamānānaṃ, ‘yo vassike cattāro māse paṭisallīyati, karuṇaṃ jhānaṃ jhāyati, so brahmānaṃ passati brahmunā sākaccheti brahmunā sallapati brahmunā mantetī’ti. Icchāmahaṃ, bho, vassike cattāro māse paṭisallīyituṃ, karuṇaṃ jhānaṃ jhāyituṃ; namhi kenaci upasaṅkamitabbo aññatra ekena bhattābhihārenā’’ti. ‘‘Yassadāni bhavaṃ govindo kālaṃ maññatī’’’ti.

๓๑๔. ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ครั้งนั้นแล มหาโควินทพราหมณ์เข้าไปหากษัตริย์ ๖ พระองค์เหล่านั้นถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะกษัตริย์ ๖ พระองค์เหล่านั้นว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญทั้งหลาย กิตติศัพท์อันงามของข้าพระองค์ขจรไปอย่างนี้ว่า ‘มหาโควินทพราหมณ์เห็นพรหมซึ่งหน้า สนทนา ปราศรัย ปรึกษากับพรหมซึ่งหน้า’ แต่ว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญทั้งหลาย ข้าพระองค์ไม่ได้เห็นพรหม ไม่ได้สนทนา ไม่ได้ปราศรัย ไม่ได้ปรึกษากับพรหม แต่ข้าพระองค์ได้ฟังคำนี้ของพราหมณ์ทั้งหลายผู้แก่ ผู้เฒ่า ผู้เป็นอาจารย์และปาจารย์ผู้กล่าวสืบๆ กันมาว่า ‘ผู้ใดหลีกเร้นอยู่ตลอด ๔ เดือนในฤดูฝน เข้ากรุณาฌาน ผู้นั้นย่อมเห็นพรหม ย่อมสนทนา ปราศรัย ปรึกษากับพรหม’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญทั้งหลาย ข้าพระองค์ปรารถนาจะหลีกเร้นอยู่ตลอด ๔ เดือนในฤดูฝน เข้ากรุณาฌาน ใครๆ ไม่พึงเข้ามาหาข้าพระองค์ ยกเว้นคนนำอาหารมาให้คนหนึ่ง’ กษัตริย์ ๖ พระองค์เหล่านั้นตรัสว่า ‘บัดนี้ ท่านโควินทะย่อมทราบเวลาอันควร’

315. ‘‘Atha [Pg.192] kho, bho, mahāgovindo brāhmaṇo yena te satta ca brāhmaṇamahāsālā satta ca nhātakasatāni tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā te satta ca brāhmaṇamahāsāle satta ca nhātakasatāni etadavoca – ‘‘mayhaṃ kho, bho, evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘sakkhi mahāgovindo brāhmaṇo brahmānaṃ passati, sakkhi mahāgovindo brāhmaṇo brahmunā sākaccheti sallapati mantetī’ti. Na kho panāhaṃ, bho, brahmānaṃ passāmi, na brahmunā sākacchemi, na brahmunā sallapāmi, na brahmunā mantemi. Sutaṃ kho pana metaṃ brāhmaṇānaṃ vuddhānaṃ mahallakānaṃ ācariyapācariyānaṃ bhāsamānānaṃ – ‘yo vassike cattāro māse paṭisallīyati, karuṇaṃ jhānaṃ jhāyati, so brahmānaṃ passati, brahmunā sākaccheti, brahmunā sallapati, brahmunā mantetī’ti. Tena hi, bho, yathāsute yathāpariyatte mante vitthārena sajjhāyaṃ karotha, aññamaññañca mante vācetha; icchāmahaṃ, bho, vassike cattāro māse paṭisallīyituṃ, karuṇaṃ jhānaṃ jhāyituṃ; namhi kenaci upasaṅkamitabbo aññatra ekena bhattābhihārenā’’ti. ‘‘Yassa dāni bhavaṃ govindo kālaṃ maññatī’’ti.

๓๑๕. ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ครั้งนั้นแล มหาโควินทพราหมณ์เข้าไปหาพราหมณมหาศาล ๗ คน และมาณพผู้จบไตรเพท ๗๐๐ คนเหล่านั้นถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะพราหมณมหาศาล ๗ คน และมาณพผู้จบไตรเพท ๗๐๐ คนเหล่านั้นว่า ‘ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย กิตติศัพท์อันงามของข้าพเจ้าขจรไปอย่างนี้ว่า ‘มหาโควินทพราหมณ์เห็นพรหมซึ่งหน้า สนทนา ปราศรัย ปรึกษากับพรหมซึ่งหน้า’ แต่ว่า ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ข้าพเจ้าไม่ได้เห็นพรหม ไม่ได้สนทนา ไม่ได้ปราศรัย ไม่ได้ปรึกษากับพรหม แต่ข้าพเจ้าได้ฟังคำนี้ของพราหมณ์ทั้งหลายผู้แก่ ผู้เฒ่า ผู้เป็นอาจารย์และปาจารย์ผู้กล่าวสืบๆ กันมาว่า ‘ผู้ใดหลีกเร้นอยู่ตลอด ๔ เดือนในฤดูฝน เข้ากรุณาฌาน ผู้นั้นย่อมเห็นพรหม ย่อมสนทนา ปราศรัย ปรึกษากับพรหม’ ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ถ้าอย่างนั้น พวกท่านจงสาธยายมนต์ตามที่ได้ฟังมา ตามที่ได้เรียนมาโดยพิสดาร และจงบอกมนต์แก่กันและกันเถิด ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ข้าพเจ้าปรารถนาจะหลีกเร้นอยู่ตลอด ๔ เดือนในฤดูฝน เข้ากรุณาฌาน ใครๆ ไม่พึงเข้ามาหาข้าพเจ้า ยกเว้นคนนำอาหารมาให้คนหนึ่ง’ พราหมณ์เหล่านั้นกล่าวว่า ‘บัดนี้ ท่านโควินทะย่อมทราบเวลาอันควร’

316. ‘‘Atha kho, bho, mahāgovindo brāhmaṇo yena cattārīsā bhariyā sādisiyo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā cattārīsā bhariyā sādisiyo etadavoca – ‘‘mayhaṃ kho, bhotī, evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘sakkhi mahāgovindo brāhmaṇo brahmānaṃ passati, sakkhi mahāgovindo brāhmaṇo brahmunā sākaccheti sallapati mantetī’ti. Na kho panāhaṃ, bhotī, brahmānaṃ passāmi, na brahmunā sākacchemi, na brahmunā sallapāmi, na brahmunā mantemi. Sutaṃ kho pana metaṃ brāhmaṇānaṃ vuddhānaṃ mahallakānaṃ ācariyapācariyānaṃ bhāsamānānaṃ ‘yo vassike cattāro māse paṭisallīyati, karuṇaṃ jhānaṃ jhāyati, so brahmānaṃ passati, brahmunā sākaccheti, brahmunā sallapati, brahmunā mantetīti, icchāmahaṃ, bhotī, vassike cattāro māse paṭisallīyituṃ, karuṇaṃ jhānaṃ jhāyituṃ; namhi kenaci upasaṅkamitabbo aññatra ekena bhattābhihārenā’’ti. ‘‘Yassa dāni bhavaṃ govindo kālaṃ maññatī’’’ti.

๓๑๖. ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ครั้งนั้นแล มหาโควินทพราหมณ์เข้าไปหาภรรยา ๔๐ คน ผู้มีชาติเสมอกันถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะภรรยา ๔๐ คน ผู้มีชาติเสมอกันว่า ‘ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย กิตติศัพท์อันงามของพี่ขจรไปอย่างนี้ว่า ‘มหาโควินทพราหมณ์เห็นพรหมซึ่งหน้า สนทนา ปราศรัย ปรึกษากับพรหมซึ่งหน้า’ แต่ว่า ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย พี่ไม่ได้เห็นพรหม ไม่ได้สนทนา ไม่ได้ปราศรัย ไม่ได้ปรึกษากับพรหม แต่พี่ได้ฟังคำนี้ของพราหมณ์ทั้งหลายผู้แก่ ผู้เฒ่า ผู้เป็นอาจารย์และปาจารย์ผู้กล่าวสืบๆ กันมาว่า ‘ผู้ใดหลีกเร้นอยู่ตลอด ๔ เดือนในฤดูฝน เข้ากรุณาฌาน ผู้นั้นย่อมเห็นพรหม ย่อมสนทนา ปราศรัย ปรึกษากับพรหม’ ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย พี่ปรารถนาจะหลีกเร้นอยู่ตลอด ๔ เดือนในฤดูฝน เข้ากรุณาฌาน ใครๆ ไม่พึงเข้ามาหาพี่ ยกเว้นคนนำอาหารมาให้คนหนึ่ง’ ภรรยาเหล่านั้นกล่าวว่า ‘บัดนี้ ท่านโควินทะย่อมทราบเวลาอันควร’

317. ‘‘Atha kho, bho, mahāgovindo brāhmaṇo puratthimena nagarassa navaṃ sandhāgāraṃ kārāpetvā vassike cattāro māse paṭisallīyi, karuṇaṃ [Pg.193] jhānaṃ jhāyi; nāssudha koci upasaṅkamati aññatra ekena bhattābhihārena. Atha kho, bho, mahāgovindassa brāhmaṇassa catunnaṃ māsānaṃ accayena ahudeva ukkaṇṭhanā ahu paritassanā – ‘‘sutaṃ kho pana metaṃ brāhmaṇānaṃ vuddhānaṃ mahallakānaṃ ācariyapācariyānaṃ bhāsamānānaṃ – ‘yo vassike cattāro māse paṭisallīyati, karuṇaṃ jhānaṃ jhāyati, so brahmānaṃ passati, brahmunā sākaccheti brahmunā sallapati brahmunā mantetī’ti. Na kho panāhaṃ brahmānaṃ passāmi, na brahmunā sākacchemi na brahmunā sallapāmi na brahmunā mantemī’’’ti.

๓๑๗. ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ครั้งนั้น มหาโควินทพราหมณ์ให้สร้างศาลาหลังใหม่ทางทิศตะวันออกของเมืองแล้ว หลีกเร้นอยู่ตลอด ๔ เดือนในฤดูฝน เข้ากรุณาฌาน ไม่มีใครเข้าไปหา นอกจากคนนำอาหารเข้าไปให้คนหนึ่ง ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ครั้งนั้น เมื่อล่วงไป ๔ เดือน ความกระสันและความน้อยใจได้เกิดขึ้นแก่มหาโควินทพราหมณ์ว่า ‘เราได้เคยฟังคำของพราหมณ์ผู้เฒ่าผู้แก่ ผู้เป็นอาจารย์และปาจารย์กล่าวกันมาว่า ‘ผู้ใดหลีกเร้นอยู่ตลอด ๔ เดือนในฤดูฝน เข้ากรุณาฌาน ผู้นั้นย่อมเห็นพรหม ย่อมสนทนาปราศรัยปรึกษาหารือกับพรหม’ แต่เราไม่เห็นพรหม ไม่ได้สนทนา ไม่ได้ปราศรัย ไม่ได้ปรึกษาหารือกับพรหมเลย’

Brahmunā sākacchā

การสนทนากับพรหม

318. ‘‘Atha kho, bho, brahmā sanaṅkumāro mahāgovindassa brāhmaṇassa cetasā cetoparivitakkamaññāya seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya, evameva, brahmaloke antarahito mahāgovindassa brāhmaṇassa sammukhe pāturahosi. Atha kho, bho, mahāgovindassa brāhmaṇassa ahudeva bhayaṃ ahu chambhitattaṃ ahu lomahaṃso yathā taṃ adiṭṭhapubbaṃ rūpaṃ disvā. Atha kho, bho, mahāgovindo brāhmaṇo bhīto saṃviggo lomahaṭṭhajāto brahmānaṃ sanaṅkumāraṃ gāthāya ajjhabhāsi –

๓๑๘. ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ครั้งนั้น ท้าวสนังกุมารพรหมทรงทราบความวิตกในใจของมหาโควินทพราหมณ์ด้วยใจของพระองค์แล้ว ได้หายจากพรหมโลกมาปรากฏต่อหน้ามหาโควินทพราหมณ์ เปรียบเหมือนบุรุษมีกำลังพึงเหยียดแขนที่คู้ หรือคู้แขนที่เหยียด ฉะนั้น ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ครั้งนั้น ความหวาดกลัว ความประหวั่นพรั่นพรึง และความขนพองสยองเกล้า ได้เกิดขึ้นแก่มหาโควินทพราหมณ์ เหมือนเมื่อได้เห็นรูปที่ไม่เคยเห็นมาก่อน ฉะนั้น ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ครั้งนั้น มหาโควินทพราหมณ์ผู้หวาดกลัว สังเวช ขนพองสยองเกล้า ได้ทูลสนังกุมารพรหมด้วยคาถาว่า

‘‘‘Vaṇṇavā yasavā sirimā, ko nu tvamasi mārisa;

Ajānantā taṃ pucchāma, kathaṃ jānemu taṃ maya’’nti.

‘ท่านผู้นิรทุกข์ ท่านมีวรรณะ มีสิริ มีรัศมี ท่านเป็นใครหนอ พวกข้าพเจ้าไม่รู้จักจึงขอถามท่าน พวกข้าพเจ้าจะพึงรู้จักท่านได้อย่างไร’

‘‘Maṃ ve kumāraṃ jānanti, brahmaloke sanantanaṃ ;

Sabbe jānanti maṃ devā, evaṃ govinda jānahi’’.

‘ดูก่อนโควินทะ ในพรหมโลก เทพทั้งปวงรู้จักเราว่าเป็นกุมารผู้ดำรงอยู่เป็นนิตย์ ท่านจงรู้อย่างนี้เถิด’

‘‘‘Āsanaṃ udakaṃ pajjaṃ, madhusākañca brahmuno;

Agghe bhavantaṃ pucchāma, agghaṃ kurutu no bhavaṃ’’.

‘ข้าแต่ท่านพรหม อาสนะ น้ำ น้ำมันล้างเท้า และผักอันมีรสหวาน ข้าพเจ้าทั้งหลายขอถวายเครื่องบูชาแด่ท่าน ขอท่านจงรับเครื่องบูชาของข้าพเจ้าทั้งหลายเถิด’

‘‘Paṭiggaṇhāma te agghaṃ, yaṃ tvaṃ govinda bhāsasi;

Diṭṭhadhammahitatthāya, samparāya sukhāya ca;

Katāvakāso pucchassu, yaṃ kiñci abhipatthita’’nti.

‘ดูก่อนโควินทะ เราขอรับเครื่องบูชาของท่านตามที่ท่านกล่าว ท่านจงถามปัญหาที่ต้องการเถิด เราจะให้โอกาส เพื่อประโยชน์ในปัจจุบันและเพื่อความสุขในสัมปรายภพ’

319. ‘‘Atha kho, bho, mahāgovindassa brāhmaṇassa etadahosi – ‘‘katāvakāso khomhi brahmunā sanaṅkumārena. Kiṃ nu kho ahaṃ brahmānaṃ sanaṅkumāraṃ [Pg.194] puccheyyaṃ diṭṭhadhammikaṃ vā atthaṃ samparāyikaṃ vā’ti? Atha kho, bho, mahāgovindassa brāhmaṇassa etadahosi – ‘kusalo kho ahaṃ diṭṭhadhammikānaṃ atthānaṃ, aññepi maṃ diṭṭhadhammikaṃ atthaṃ pucchanti. Yaṃnūnāhaṃ brahmānaṃ sanaṅkumāraṃ samparāyikaññeva atthaṃ puccheyya’nti. Atha kho, bho, mahāgovindo brāhmaṇo brahmānaṃ sanaṅkumāraṃ gāthāya ajjhabhāsi –

๓๑๙. ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ครั้งนั้น มหาโควินทพราหมณ์ได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ท้าวสนังกุมารพรหมทรงให้โอกาสแก่เราแล้ว เราจะพึงทูลถามท้าวสนังกุมารพรหมถึงประโยชน์ในปัจจุบัน หรือประโยชน์ในสัมปรายภพดีหนอ’ ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ครั้งนั้น มหาโควินทพราหมณ์ได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘เราเป็นผู้ฉลาดในประโยชน์ปัจจุบัน แม้คนอื่นๆ ก็ยังมาถามประโยชน์ในปัจจุบันกะเรา ทางที่ดี เราควรทูลถามท้าวสนังกุมารพรหมถึงประโยชน์ในสัมปรายภพเท่านั้น’ ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ครั้งนั้น มหาโควินทพราหมณ์ได้ทูลถามท้าวสนังกุมารพรหมด้วยคาถาว่า

‘‘Pucchāmi brahmānaṃ sanaṅkumāraṃ,Kaṅkhī akaṅkhiṃ paravediyesu;

Katthaṭṭhito kimhi ca sikkhamāno,Pappoti macco amataṃ brahmaloka’’nti.

‘ข้าพเจ้าผู้ยังมีความสงสัย ขอทูลถามท้าวสนังกุมารพรหมผู้หมดความสงสัยในธรรมที่ผู้อื่นพึงรู้ สัตว์ผู้จะต้องตาย ตั้งอยู่ในธรรมอะไร และศึกษาในธรรมอะไร จึงจะบรรลุพรหมโลกอันเป็นอมตะได้’

‘‘Hitvā mamattaṃ manujesu brahme,Ekodibhūto karuṇedhimutto ;

Nirāmagandho virato methunasmā,Etthaṭṭhito ettha ca sikkhamāno;

Pappoti macco amataṃ brahmaloka’’nti.

‘ดูก่อนพราหมณ์ สัตว์ผู้จะต้องตาย ละความเป็นของตนในหมู่มนุษย์ เป็นผู้เกิดผู้เดียว น้อมใจไปในกรุณา ปราศจากกลิ่นอามิส เว้นขาดจากเมถุน ตั้งอยู่ในธรรมนี้ และศึกษาในธรรมนี้ จึงจะบรรลุพรหมโลกอันเป็นอมตะได้’

320. ‘‘Hitvā mamatta’nti ahaṃ bhoto ājānāmi. Idhekacco appaṃ vā bhogakkhandhaṃ pahāya mahantaṃ vā bhogakkhandhaṃ pahāya appaṃ vā ñātiparivaṭṭaṃ pahāya mahantaṃ vā ñātiparivaṭṭaṃ pahāya kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajati, ‘iti hitvā mamatta’nti ahaṃ bhoto ājānāmi. ‘Ekodibhūto’ti ahaṃ bhoto ājānāmi. Idhekacco vivittaṃ senāsanaṃ bhajati araññaṃ rukkhamūlaṃ pabbataṃ kandaraṃ giriguhaṃ susānaṃ vanapatthaṃ abbhokāsaṃ palālapuñjaṃ, iti ekodibhūto’ti ahaṃ bhoto ājānāmi. ‘Karuṇedhimutto’ti ahaṃ bhoto ājānāmi. Idhekacco karuṇāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati, tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ, tathā catutthaṃ. Iti uddhamadhotiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ karuṇāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharati. Iti ‘karuṇedhimutto’ti ahaṃ bhoto ājānāmi. Āmagandhe ca kho ahaṃ bhoto bhāsamānassa na ājānāmi.

๓๒๐. ‘ข้าพเจ้าเข้าใจคำของท่านว่า ‘ละความเป็นของตน’ คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ละกองโภคะน้อยหรือมาก ละวงศาคณาญาติเล็กหรือใหญ่ ปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสายะ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต ข้าพเจ้าเข้าใจคำของท่านว่า ‘ละความเป็นของตน’ อย่างนี้ ข้าพเจ้าเข้าใจคำของท่านว่า ‘เป็นผู้เกิดผู้เดียว’ คือ บุคคลบางคนในโลกนี้เสพเสนาสนะอันสงัด คือ ป่า โคนไม้ ภูเขา ซอกเขา ถ้ำ ป่าช้า ป่าชัฏ ที่แจ้ง ลอมฟาง ข้าพเจ้าเข้าใจคำของท่านว่า ‘เป็นผู้เกิดผู้เดียว’ อย่างนี้ ข้าพเจ้าเข้าใจคำของท่านว่า ‘น้อมใจไปในกรุณา’ คือ บุคคลบางคนในโลกนี้มีใจประกอบด้วยกรุณาแผ่ไปสู่ทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ทิศที่ ๓ ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน มีใจประกอบด้วยกรุณาอันไพบูลย์ ถึงความเป็นใหญ่ หาประมาณมิได้ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียน แผ่ไปทั่วโลกทั้งปวงในที่ทุกสถาน โดยความเป็นตนในสัตว์ทั้งปวง ทั้งเบื้องบน เบื้องต่ำ เบื้องขวาง ข้าพเจ้าเข้าใจคำของท่านว่า ‘น้อมใจไปในกรุณา’ อย่างนี้ แต่ข้าพเจ้าไม่เข้าใจคำของท่านที่ตรัสถึง ‘กลิ่นอามิส’

‘‘Ke [Pg.195] āmagandhā manujesu brahme,Ete avidvā idha brūhi dhīra;

Kenāvaṭā vāti pajā kurutu,Āpāyikā nivutabrahmalokā’’ti.

‘ข้าแต่ท่านพรหม อะไรคือกลิ่นอามิสในหมู่มนุษย์ ข้าพเจ้าไม่ทราบสิ่งเหล่านี้ในโลกนี้ ขอท่านผู้มีปัญญาจงบอกเถิด หมู่ประชาถูกอะไรปิดบังไว้จึงมีกลิ่นเหม็นเน่า เป็นผู้ไปสู่อบาย ถูกห้ามจากพรหมโลก’

‘‘Kodho mosavajjaṃ nikati ca dubbho,Kadariyatā atimāno usūyā;

Icchā vivicchā paraheṭhanā ca,Lobho ca doso ca mado ca moho;

Etesu yuttā anirāmagandhā,Āpāyikā nivutabrahmalokā’’ti.

‘ความโกรธ การพูดเท็จ การลวง การประทุษร้ายมิตร ความตระหนี่ ความถือตัวจัด ความริษยา ความอยาก ความตระหนี่ การเบียดเบียนผู้อื่น ความโลภ ความโกรธ ความเมา และความหลง สัตว์ผู้ประกอบด้วยธรรมเหล่านี้ ชื่อว่ามีกลิ่นอามิส เป็นผู้ไปสู่อบาย ถูกห้ามจากพรหมโลก’

‘‘Yathā kho ahaṃ bhoto āmagandhe bhāsamānassa ājānāmi. Te na sunimmadayā agāraṃ ajjhāvasatā. Pabbajissāmahaṃ, bho, agārasmā anagāriya’’nti. ‘‘Yassadāni bhavaṃ govindo kālaṃ maññatī’’ti.

‘ข้าพเจ้าเข้าใจเรื่องกลิ่นอามิสตามที่ท่านกล่าวแล้ว ผู้ที่ครองเรือนจะกำจัดกลิ่นอามิสเหล่านั้นได้โดยง่ายนั้นมิใช่ทำได้ง่าย ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าจักออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต’ (ท้าวสนังกุมารพรหมตรัสว่า) ‘บัดนี้ ท่านโควินทะย่อมทราบเวลาที่สมควร (ที่จะบวช) เถิด’

Reṇurājaāmantanā

การทูลเชิญพระเจ้าเรณู

321. ‘‘Atha kho, bho, mahāgovindo brāhmaṇo yena reṇu rājā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā reṇuṃ rājānaṃ etadavoca – ‘‘aññaṃ dāni bhavaṃ purohitaṃ pariyesatu, yo bhoto rajjaṃ anusāsissati. Icchāmahaṃ, bho, agārasmā anagāriyaṃ pabbajituṃ. Yathā kho pana me sutaṃ brahmuno āmagandhe bhāsamānassa, te na sunimmadayā agāraṃ ajjhāvasatā. Pabbajissāmahaṃ, bho, agārasmā anagāriya’’nti.

๓๒๑. “ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ครั้งนั้น มหาโควินทพราหมณ์เข้าไปเฝ้าพระเจ้าเรณูถึงที่ประทับ แล้วได้กราบทูลพระเจ้าเรณูว่า ‘บัดนี้ ขอพระองค์จงทรงแสวงหาปุโรหิตคนอื่น ผู้จะพร่ำสอนราชกิจแก่พระองค์เถิด ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ปรารถนาจะออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต ตามที่ข้าพระองค์ได้ฟังพรหมผู้กล่าวถึงอามคันธะ (กลิ่นดิบ) มา กลิ่นดิบเหล่านั้น ผู้ที่ครองเรือนจะกำจัดได้โดยง่ายหามิได้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จักออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต’”

‘‘Āmantayāmi rājānaṃ, reṇuṃ bhūmipatiṃ ahaṃ;

Tvaṃ pajānassu rajjena, nāhaṃ porohicce rame’’.

“ข้าพระองค์ขอทูลเตือนพระเจ้าเรณูผู้เป็นใหญ่ในแผ่นดิน พระองค์จงทรงทราบด้วยราชสมบัติเถิด ข้าพระองค์ไม่ยินดีในตำแหน่งปุโรหิตอีกต่อไป”

‘‘Sace te ūnaṃ kāmehi, ahaṃ paripūrayāmi te;

Yo taṃ hiṃsati vāremi, bhūmisenāpati ahaṃ;

Tuvaṃ pitā ahaṃ putto, mā no govinda pājahi’’.

“ดูก่อนโควินทะ ถ้าท่านพร่องด้วยกาม เราจะเพิ่มเติมให้ ผู้ใดเบียดเบียนท่าน เราจะห้ามผู้นั้น เราเป็นใหญ่ในแผ่นดินและเสนา ท่านเป็นบิดา เราเป็นบุตร ดูก่อนโควินทะ ขอท่านอย่าละทิ้งพวกเราเลย”

‘‘Namatthi ūnaṃ kāmehi, hiṃsitā me na vijjati;

Amanussavaco sutvā, tasmāhaṃ na gahe rame’’.

“ข้าพระองค์มิได้พร่องด้วยกาม ผู้เบียดเบียนข้าพระองค์ก็ไม่มี ข้าพระองค์ได้ฟังวาจาของอมนุษย์ (พรหม) เพราะเหตุนั้น ข้าพระองค์จึงไม่ยินดีในเรือน”

‘‘Amanusso [Pg.196] kathaṃvaṇṇo, kiṃ te atthaṃ abhāsatha;

Yañca sutvā jahāsi no, gehe amhe ca kevalī’’.

“อมนุษย์นั้นมีวรรณะอย่างไร ได้กล่าวเนื้อความอะไรแก่ท่าน ท่านได้ฟังคำอะไรมา จึงละทิ้งเรือน ละทิ้งพวกเรา และประชาราษฎร์ทั้งหมด”

‘‘Upavutthassa me pubbe, yiṭṭhukāmassa me sato;

Aggi pajjalito āsi, kusapattaparitthato’’.

“เมื่อก่อน ข้าพระองค์จำศีลอยู่ผู้เดียว มีความประสงค์จะบูชายัญ ได้ก่อไฟไว้บนใบหญ้าคาที่ลาดไว้”

‘‘Tato me brahmā pāturahu, brahmalokā sanantano;

So me pañhaṃ viyākāsi, taṃ sutvā na gahe rame’’.

“ครั้งนั้น สนังกุมารพรหมได้ปรากฏแก่ข้าพระองค์จากพรหมโลก พรหมนั้นได้ทรงพยากรณ์ปัญหาของข้าพระองค์ ข้าพระองค์ได้ฟังคำนั้นแล้ว จึงไม่ยินดีในเรือน”

‘‘Saddahāmi ahaṃ bhoto, yaṃ tvaṃ govinda bhāsasi;

Amanussavaco sutvā, kathaṃ vattetha aññathā.

“ดูก่อนโควินทะ ข้าพเจ้าเชื่อคำของท่านที่ท่านกล่าว ได้ฟังวาจาของอมนุษย์แล้ว จะพึงเป็นไปโดยประการอื่นได้อย่างไร”

‘‘Te taṃ anuvattissāma, satthā govinda no bhavaṃ;

Maṇi yathā veḷuriyo, akāco vimalo subho;

Evaṃ suddhā carissāma, govindassānusāsane’’ti.

“พวกเราจักประพฤติตามท่าน ดูก่อนโควินทะ ท่านจงเป็นศาสดาของพวกเรา พวกเราจักเป็นผู้บริสุทธิ์ ประพฤติตามคำสั่งสอนของโควินทะ เหมือนแก้วไพฑูรย์อันไม่มีตำหนิ ปราศจากมลทิน งดงาม ฉะนั้น”

‘‘‘Sace bhavaṃ govindo agārasmā anagāriyaṃ pabbajissati, mayampi agārasmā anagāriyaṃ pabbajissāma. Atha yā te gati, sā no gati bhavissatī’’ti.

“ถ้าท่านโควินทะจะออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต แม้พวกเราก็จะออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต คติของท่านจักเป็นคติของพวกเรา”

Cha khattiyaāmantanā

การทูลเตือนกษัตริย์ ๖ พระองค์

322. ‘‘Atha kho, bho, mahāgovindo brāhmaṇo yena te cha khattiyā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā te cha khattiye etadavoca – ‘‘aññaṃ dāni bhavanto purohitaṃ pariyesantu, yo bhavantānaṃ rajje anusāsissati. Icchāmahaṃ, bho, agārasmā anagāriyaṃ pabbajituṃ. Yathā kho pana me sutaṃ brahmuno āmagandhe bhāsamānassa, te na sunimmadayā agāraṃ ajjhāvasatā. Pabbajissāmahaṃ, bho, agārasmā anagāriya’’nti. Atha kho, bho, te cha khattiyā ekamantaṃ apakkamma evaṃ samacintesuṃ – ‘‘ime kho brāhmaṇā nāma dhanaluddhā; yaṃnūna mayaṃ mahāgovindaṃ brāhmaṇaṃ dhanena sikkheyyāmā’’ti. Te mahāgovindaṃ brāhmaṇaṃ upasaṅkamitvā evamāhaṃsu – ‘‘saṃvijjati kho, bho, imesu sattasu rajjesu pahūtaṃ sāpateyyaṃ, tato bhoto yāvatakena attho, tāvatakaṃ āharīyata’’nti. ‘‘Alaṃ, bho, mamapidaṃ pahūtaṃ sāpateyyaṃ bhavantānaṃyeva vāhasā. Tamahaṃ sabbaṃ pahāya agārasmā anagāriyaṃ pabbajissāmi. Yathā kho pana me sutaṃ brahmuno āmagandhe bhāsamānassa, te na sunimmadayā agāraṃ [Pg.197] ajjhāvasatā, pabbajissāmahaṃ, bho, agārasmā anagāriya’’nti. Atha kho, bho, te cha khattiyā ekamantaṃ apakkamma evaṃ samacintesuṃ – ‘‘ime kho brāhmaṇā nāma itthiluddhā; yaṃnūna mayaṃ mahāgovindaṃ brāhmaṇaṃ itthīhi sikkheyyāmā’’ti. Te mahāgovindaṃ brāhmaṇaṃ upasaṅkamitvā evamāhaṃsu – ‘‘saṃvijjanti kho, bho, imesu sattasu rajjesu pahūtā itthiyo, tato bhoto yāvatikāhi attho, tāvatikā ānīyata’’nti. ‘‘Alaṃ, bho, mamapimā cattārīsā bhariyā sādisiyo. Tāpāhaṃ sabbā pahāya agārasmā anagāriyaṃ pabbajissāmi. Yathā kho pana me sutaṃ brahmuno āmagandhe bhāsamānassa, te na sunimmadayā agāraṃ ajjhāvasatā, pabbajissāmahaṃ, bho, agārasmā anagāriyanti’’.

๓๒๒. “ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ครั้งนั้น มหาโควินทพราหมณ์เข้าไปหากษัตริย์ ๖ พระองค์ถึงที่ประทับ แล้วได้กล่าวกับกษัตริย์ ๖ พระองค์นั้นว่า ‘บัดนี้ ขอท่านทั้งหลายจงแสวงหาปุโรหิตคนอื่น ผู้จะพร่ำสอนราชสมบัติแก่ท่านทั้งหลายเถิด ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าปรารถนาจะออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต ตามที่ข้าพเจ้าได้ฟังพรหมผู้กล่าวถึงอามคันธะมา กลิ่นดิบเหล่านั้น ผู้ที่ครองเรือนจะกำจัดได้โดยง่ายหามิได้ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าจักออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต’ ลำดับนั้น กษัตริย์ ๖ พระองค์นั้นเสด็จหลีกไป ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งแล้ว ทรงดำริร่วมกันว่า ‘พราหมณ์พวกนี้โลภในทรัพย์สิน ทางที่ดี พวกเราพึงผูกมัดมหาโควินทพราหมณ์ไว้ด้วยทรัพย์’ กษัตริย์เหล่านั้นจึงเข้าไปหามหาโควินทพราหมณ์แล้วตรัสว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในรัฐทั้ง ๗ นี้ มีทรัพย์สมบัติอยู่เป็นอันมาก ท่านต้องการเท่าใด ขอจงนำไปเท่านั้นเถิด’ (มหาโควินทพราหมณ์ตอบว่า) ‘พอเถิด ท่านผู้เจริญ ทรัพย์สมบัตินี้ของข้าพเจ้าก็มีอยู่มากแล้ว เป็นของที่พวกท่านให้มา ข้าพเจ้าจักละทิ้งทรัพย์ทั้งหมดนั้นแล้วออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต ตามที่ข้าพเจ้าได้ฟังพรหมผู้กล่าวถึงอามคันธะมา กลิ่นดิบเหล่านั้น ผู้ที่ครองเรือนจะกำจัดได้โดยง่ายหามิได้ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าจักออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต’ ลำดับนั้น กษัตริย์ ๖ พระองค์นั้นเสด็จหลีกไป ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งแล้ว ทรงดำริร่วมกันว่า ‘พราหมณ์พวกนี้โลภในสตรี ทางที่ดี พวกเราพึงผูกมัดมหาโควินทพราหมณ์ไว้ด้วยสตรี’ กษัตริย์เหล่านั้นจึงเข้าไปหามหาโควินทพราหมณ์แล้วตรัสว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในรัฐทั้ง ๗ นี้ มีสตรีอยู่เป็นอันมาก ท่านต้องการเท่าใด ขอจงนำไปเท่านั้นเถิด’ (มหาโควินทพราหมณ์ตอบว่า) ‘พอเถิด ท่านผู้เจริญ ภรรยาของข้าพเจ้า ๔๐ คนก็มีชาติเสมอกัน ข้าพเจ้าจักละทิ้งภรรยาทั้งหมดนั้นแล้วออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต ตามที่ข้าพเจ้าได้ฟังพรหมผู้กล่าวถึงอามคันธะมา กลิ่นดิบเหล่านั้น ผู้ที่ครองเรือนจะกำจัดได้โดยง่ายหามิได้ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าจักออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต’”

323. ‘‘Sace bhavaṃ govindo agārasmā anagāriyaṃ pabbajissati, mayampi agārasmā anagāriyaṃ pabbajissāma, atha yā te gati, sā no gati bhavissatīti.

๓๒๓. “ถ้าท่านโควินทะจะออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต แม้พวกเราก็จะออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต คติของท่านจักเป็นคติของพวกเรา”

‘‘Sace jahatha kāmāni, yattha satto puthujjano;

Ārambhavho daḷhā hotha, khantibalasamāhitā.

“ถ้าท่านทั้งหลายจะละกามคุณอันเป็นที่ข้องอยู่ของปุถุชนไซร้ ขอท่านทั้งหลายจงปรารภความเพียร เป็นผู้มั่นคง สมบูรณ์ด้วยกำลังคือขันติเถิด”

‘‘Esa maggo ujumaggo, esa maggo anuttaro;

Saddhammo sabbhi rakkhito, brahmalokūpapattiyāti.

“นี้เป็นทางตรง นี้เป็นทางอันยอดเยี่ยม เป็นสัทธรรมที่สัตบุรุษรักษาไว้ เพื่อการเข้าถึงพรหมโลก”

‘‘Tena hi bhavaṃ govindo satta vassāni āgametu. Sattannaṃ vassānaṃ accayena mayampi agārasmā anagāriyaṃ pabbajissāma, atha yā te gati, sā no gati bhavissatī’’ti.

“ถ้าเช่นนั้น ขอท่านโควินทะจงรอไป ๗ ปีก่อนเถิด เมื่อล่วงไป ๗ ปี แม้พวกเราก็จะออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต คติของท่านจักเป็นคติของพวกเรา”

‘‘‘Aticiraṃ kho, bho, satta vassāni, nāhaṃ sakkomi, bhavante, satta vassāni āgametuṃ. Ko nu kho pana, bho, jānāti jīvitānaṃ! Gamanīyo samparāyo, mantāyaṃ boddhabbaṃ, kattabbaṃ kusalaṃ, caritabbaṃ brahmacariyaṃ, natthi jātassa amaraṇaṃ. Yathā kho pana me sutaṃ brahmuno āmagandhe bhāsamānassa, te na sunimmadayā agāraṃ ajjhāvasatā, pabbajissāmahaṃ, bho, agārasmā anagāriya’’’nti. ‘‘Tena hi bhavaṃ govindo chabbassāni āgametu…pe… pañca vassāni āgametu… cattāri vassāni āgametu… tīṇi vassāni āgametu… dve vassāni āgametu… ekaṃ vassaṃ [Pg.198] āgametu, ekassa vassassa accayena mayampi agārasmā anagāriyaṃ pabbajissāma, atha yā te gati, sā no gati bhavissatī’’ti.

‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ๗ ปีนานเกินไปนัก ข้าพเจ้าไม่สามารถรอท่านทั้งหลายถึง ๗ ปีได้ ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ใครเล่าหนอจะรู้ถึงชีวิต สัมปรายภพเป็นที่ที่สัตว์จะต้องไป บัณฑิตพึงรู้ด้วยปัญญา พึงทำกุศล พึงประพฤติพรหมจรรย์ ความไม่ตายย่อมไม่มีแก่ผู้ที่เกิดมาแล้ว ก็ตามที่เราได้ฟังมาจากพรหมผู้กล่าวถึงอาฆคันธธรรมว่า ผู้ครองเรือนกำจัดอาฆคันธธรรมเหล่านั้นได้ไม่ง่ายเลย ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ข้าพเจ้าจักออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต’ ‘ถ้าเช่นนั้น ท่านโควินทะโปรดรอ ๖ ปีเถิด ... ฯลฯ ... โปรดรอ ๕ ปีเถิด ... โปรดรอ ๔ ปีเถิด ... โปรดรอ ๓ ปีเถิด ... โปรดรอ ๒ ปีเถิด ... โปรดรอ ๑ ปีเถิด เมื่อล่วงไป ๑ ปี แม้พวกข้าพเจ้าก็จะออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต คติของท่านเป็นฉันใด คติของพวกข้าพเจ้าก็จักเป็นฉันนั้น’

‘‘‘Aticiraṃ kho, bho, ekaṃ vassaṃ, nāhaṃ sakkomi bhavante ekaṃ vassaṃ āgametuṃ. Ko nu kho pana, bho, jānāti jīvitānaṃ! Gamanīyo samparāyo, mantāyaṃ boddhabbaṃ, kattabbaṃ kusalaṃ, caritabbaṃ brahmacariyaṃ, natthi jātassa amaraṇaṃ. Yathā kho pana me sutaṃ brahmuno āmagandhe bhāsamānassa, te na sunimmadayā agāraṃ ajjhāvasatā, pabbajissāmahaṃ, bho, agārasmā anagāriya’’nti. ‘‘Tena hi bhavaṃ govindo satta māsāni āgametu, sattannaṃ māsānaṃ accayena mayampi agārasmā anagāriyaṃ pabbajissāma, atha yā te gati, sā no gati bhavissatī’’ti.

‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ๑ ปีนานเกินไปนัก ข้าพเจ้าไม่สามารถรอท่านทั้งหลายถึง ๑ ปีได้ ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ใครเล่าหนอจะรู้ถึงชีวิต สัมปรายภพเป็นที่ที่สัตว์จะต้องไป บัณฑิตพึงรู้ด้วยปัญญา พึงทำกุศล พึงประพฤติพรหมจรรย์ ความไม่ตายย่อมไม่มีแก่ผู้ที่เกิดมาแล้ว ก็ตามที่เราได้ฟังมาจากพรหมผู้กล่าวถึงอาฆคันธธรรมว่า ผู้ครองเรือนกำจัดอาฆคันธธรรมเหล่านั้นได้ไม่ง่ายเลย ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ข้าพเจ้าจักออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต’ ‘ถ้าเช่นนั้น ท่านโควินทะโปรดรอ ๗ เดือนเถิด เมื่อล่วงไป ๗ เดือน แม้พวกข้าพเจ้าก็จะออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต คติของท่านเป็นฉันใด คติของพวกข้าพเจ้าก็จักเป็นฉันนั้น’

‘‘‘Aticiraṃ kho, bho, satta māsāni, nāhaṃ sakkomi bhavante satta māsāni āgametuṃ. Ko nu kho pana, bho, jānāti jīvitānaṃ. Gamanīyo samparāyo, mantāyaṃ boddhabbaṃ, kattabbaṃ kusalaṃ, caritabbaṃ brahmacariyaṃ, natthi jātassa amaraṇaṃ. Yathā kho pana me sutaṃ brahmuno āmagandhe bhāsamānassa, te na sunimmadayā agāraṃ ajjhāvasatā, pabbajissāmahaṃ, bho, agārasmā anagāriya’’nti.

‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ๗ เดือนนานเกินไปนัก ข้าพเจ้าไม่สามารถรอท่านทั้งหลายถึง ๗ เดือนได้ ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ใครเล่าหนอจะรู้ถึงชีวิต สัมปรายภพเป็นที่ที่สัตว์จะต้องไป บัณฑิตพึงรู้ด้วยปัญญา พึงทำกุศล พึงประพฤติพรหมจรรย์ ความไม่ตายย่อมไม่มีแก่ผู้ที่เกิดมาแล้ว ก็ตามที่เราได้ฟังมาจากพรหมผู้กล่าวถึงอาฆคันธธรรมว่า ผู้ครองเรือนกำจัดอาฆคันธธรรมเหล่านั้นได้ไม่ง่ายเลย ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ข้าพเจ้าจักออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต’

‘‘‘Tena hi bhavaṃ govindo cha māsāni āgametu…pe… pañca māsāni āgametu… cattāri māsāni āgametu… tīṇi māsāni āgametu… dve māsāni āgametu… ekaṃ māsaṃ āgametu… addhamāsaṃ āgametu, addhamāsassa accayena mayampi agārasmā anagāriyaṃ pabbajissāma, atha yā te gati, sā no gati bhavissatī’’ti.

‘ถ้าเช่นนั้น ท่านโควินทะโปรดรอ ๖ เดือนเถิด ... ฯลฯ ... โปรดรอ ๕ เดือนเถิด ... โปรดรอ ๔ เดือนเถิด ... โปรดรอ ๓ เดือนเถิด ... โปรดรอ ๒ เดือนเถิด ... โปรดรอ ๑ เดือนเถิด ... โปรดรอครึ่งเดือนเถิด เมื่อล่วงไปครึ่งเดือน แม้พวกข้าพเจ้าก็จะออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต คติของท่านเป็นฉันใด คติของพวกข้าพเจ้าก็จักเป็นฉันนั้น’

‘‘‘Aticiraṃ kho, bho, addhamāso, nāhaṃ sakkomi bhavante addhamāsaṃ āgametuṃ. Ko nu kho pana, bho, jānāti jīvitānaṃ! Gamanīyo samparāyo, mantāyaṃ boddhabbaṃ, kattabbaṃ kusalaṃ, caritabbaṃ brahmacariyaṃ, natthi jātassa amaraṇaṃ. Yathā kho pana me sutaṃ brahmuno āmagandhe bhāsamānassa, te na sunimmadayā agāraṃ ajjhāvasatā, pabbajissāmahaṃ, bho, agārasmā anagāriya’’nti. ‘‘Tena hi bhavaṃ govindo sattāhaṃ āgametu, yāva mayaṃ sake puttabhātaro rajjena anusāsissāma, sattāhassa [Pg.199] accayena mayampi agārasmā anagāriyaṃ pabbajissāma, atha yā te gati, sā no gati bhavissatī’’ti. ‘‘Na ciraṃ kho, bho, sattāhaṃ, āgamessāmahaṃ bhavante sattāha’’nti.

‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ครึ่งเดือนนานเกินไปนัก ข้าพเจ้าไม่สามารถรอท่านทั้งหลายถึงครึ่งเดือนได้ ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ใครเล่าหนอจะรู้ถึงชีวิต สัมปรายภพเป็นที่ที่สัตว์จะต้องไป บัณฑิตพึงรู้ด้วยปัญญา พึงทำกุศล พึงประพฤติพรหมจรรย์ ความไม่ตายย่อมไม่มีแก่ผู้ที่เกิดมาแล้ว ก็ตามที่เราได้ฟังมาจากพรหมผู้กล่าวถึงอาฆคันธธรรมว่า ผู้ครองเรือนกำจัดอาฆคันธธรรมเหล่านั้นได้ไม่ง่ายเลย ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ข้าพเจ้าจักออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต’ ‘ถ้าเช่นนั้น ท่านโควินทะโปรดรอ ๗ วันเถิด ตราบเท่าที่พวกข้าพเจ้าจะพร่ำสอนบุตรและน้องชายของตนในราชสมบัติ เมื่อล่วงไป ๗ วัน แม้พวกข้าพเจ้าก็จะออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต คติของท่านเป็นฉันใด คติของพวกข้าพเจ้าก็จักเป็นฉันนั้น’ ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ๗ วันไม่นานเลย ข้าพเจ้าจะรอท่านทั้งหลาย ๗ วัน’

Brāhmaṇamahāsālādīnaṃ āmantanā

การปาวารณาแก่พราหมณมหาศาลเป็นต้น

324. ‘‘Atha kho, bho, mahāgovindo brāhmaṇo yena te satta ca brāhmaṇamahāsālā satta ca nhātakasatāni tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā te satta ca brāhmaṇamahāsāle satta ca nhātakasatāni etadavoca – ‘‘aññaṃ dāni bhavanto ācariyaṃ pariyesantu, yo bhavantānaṃ mante vācessati. Icchāmahaṃ, bho, agārasmā anagāriyaṃ pabbajituṃ. Yathā kho pana me sutaṃ brahmuno āmagandhe bhāsamānassa. Te na sunimmadayā agāraṃ ajjhāvasatā, pabbajissāmahaṃ, bho, agārasmā anagāriya’’nti. ‘‘Mā bhavaṃ govindo agārasmā anagāriyaṃ pabbaji. Pabbajjā, bho, appesakkhā ca appalābhā ca; brahmaññaṃ mahesakkhañca mahālābhañcā’’ti. ‘‘Mā bhavanto evaṃ avacuttha – ‘‘pabbajjā appesakkhā ca appalābhā ca, brahmaññaṃ mahesakkhañca mahālābhañcā’’ti. Ko nu kho, bho, aññatra mayā mahesakkhataro vā mahālābhataro vā! Ahañhi, bho, etarahi rājāva raññaṃ brahmāva brāhmaṇānaṃ devatāva gahapatikānaṃ. Tamahaṃ sabbaṃ pahāya agārasmā anagāriyaṃ pabbajissāmi. Yathā kho pana me sutaṃ brahmuno āmagandhe bhāsamānassa, te na sunimmadayā agāraṃ ajjhāvasatā. Pabbajissāmahaṃ, bho, agārasmā anagāriya’’nti. ‘‘Sace bhavaṃ govindo agārasmā anagāriyaṃ pabbajissati, mayampi agārasmā anagāriyaṃ pabbajissāma, atha yā te gati, sā no gati bhavissatī’’ti.

๓๒๔. ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ครั้งนั้นแล มหาโควินทพราหมณ์เข้าไปหาพราหมณมหาศาล ๗ คน และมาณพผู้จบไตรเพท ๗๐๐ คน ถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะพราหมณมหาศาล ๗ คน และมาณพผู้จบไตรเพท ๗๐๐ คนว่า ‘บัดนี้ ท่านทั้งหลายจงแสวงหาอาจารย์อื่นผู้จะสอนมนตร์แก่ท่านทั้งหลายเถิด ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ข้าพเจ้าปรารถนาจะออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต ก็ตามที่เราได้ฟังมาจากพรหมผู้กล่าวถึงอาฆคันธธรรมว่า ผู้ครองเรือนกำจัดอาฆคันธธรรมเหล่านั้นได้ไม่ง่ายเลย ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ข้าพเจ้าจักออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต’ ‘ท่านโควินทะ อย่าได้ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตเลย ท่านผู้เจริญ บรรพชามีศักดิ์น้อย มีลาภน้อย ส่วนความเป็นพราหมณ์มีศักดิ์มาก มีลาภมาก’ ‘ท่านทั้งหลายอย่าได้กล่าวอย่างนั้นว่า บรรพชามีศักดิ์น้อย มีลาภน้อย ส่วนความเป็นพราหมณ์มีศักดิ์มาก มีลาภมาก ท่านผู้เจริญทั้งหลาย นอกจากข้าพเจ้าแล้ว ใครเล่าหนอจะมีศักดิ์มากกว่าหรือมีลาภมากกว่า ท่านผู้เจริญทั้งหลาย เพราะบัดนี้ ข้าพเจ้าเป็นดุจพระราชาของพระราชาทั้งหลาย เป็นดุจพรหมของพราหมณ์ทั้งหลาย เป็นดุจเทวดาของคฤหบดีทั้งหลาย ข้าพเจ้านั้นจะละสิ่งทั้งปวงนั้นแล้วออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต ก็ตามที่เราได้ฟังมาจากพรหมผู้กล่าวถึงอาฆคันธธรรมว่า ผู้ครองเรือนกำจัดอาฆคันธธรรมเหล่านั้นได้ไม่ง่ายเลย ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ข้าพเจ้าจักออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต’ ‘ถ้าท่านโควินทะจะออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต แม้พวกข้าพเจ้าก็จะออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต คติของท่านเป็นฉันใด คติของพวกข้าพเจ้าก็จักเป็นฉันนั้น’

Bhariyānaṃ āmantanā

การปาวารณาแก่ภรรยาทั้งหลาย

325. ‘‘Atha kho, bho, mahāgovindo brāhmaṇo yena cattārīsā bhariyā sādisiyo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā cattārīsā bhariyā sādisiyo etadavoca – ‘‘yā bhotīnaṃ icchati, sakāni vā ñātikulāni gacchatu aññaṃ vā bhattāraṃ pariyesatu. Icchāmahaṃ, bhotī, agārasmā [Pg.200] anagāriyaṃ pabbajituṃ. Yathā kho pana me sutaṃ brahmuno āmagandhe bhāsamānassa, te na sunimmadayā agāraṃ ajjhāvasatā. Pabbajissāmahaṃ, bhotī, agārasmā anagāriya’’nti. ‘‘Tvaññeva no ñāti ñātikāmānaṃ, tvaṃ pana bhattā bhattukāmānaṃ. Sace bhavaṃ govindo agārasmā anagāriyaṃ pabbajissati, mayampi agārasmā anagāriyaṃ pabbajissāma, atha yā te gati, sā no gati bhavissatī’’ti.

๓๒๕. “ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ครั้งนั้น มหาโควินทพราหมณ์เข้าไปหาภรรยา ๔๐ คน ผู้มีชาติเสมอกันถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะภรรยา ๔๐ คน ผู้มีชาติเสมอกันว่า ‘บรรดาแม่เจ้าทั้งหลาย หญิงคนใดปรารถนา ก็จงไปยังตระกูลญาติของตน หรือแสวงหาสามีอื่นเถิด แม่เจ้าทั้งหลาย เราปรารถนาจะออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต ก็ตามที่เราได้ฟังพรหมผู้กล่าวถึงอาฆามันธะ (กลิ่นสดเหม็นคาว) มาแล้ว กลิ่นสดเหม็นคาวเหล่านั้น ผู้ครองเรือนจะกำจัดได้โดยง่ายหามิได้ แม่เจ้าทั้งหลาย เราจักออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต’ ภรรยาเหล่านั้นกล่าวว่า ‘สำหรับพวกดิฉันผู้ต้องการญาติ ท่านเท่านั้นเป็นญาติ สำหรับพวกดิฉันผู้ต้องการสามี ท่านเท่านั้นเป็นสามี ถ้าท่านโควินทะจักออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต แม้พวกดิฉันก็จักออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตเหมือนกัน คติของท่านจักเป็นคติของพวกดิฉัน’”

Mahāgovindapabbajjā

การบวชของมหาโควินทพราหมณ์

326. ‘‘Atha kho, bho, mahāgovindo brāhmaṇo tassa sattāhassa accayena kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbaji. Pabbajitaṃ pana mahāgovindaṃ brāhmaṇaṃ satta ca rājāno khattiyā muddhāvasittā satta ca brāhmaṇamahāsālā satta ca nhātakasatāni cattārīsā ca bhariyā sādisiyo anekāni ca khattiyasahassāni anekāni ca brāhmaṇasahassāni anekāni ca gahapatisahassāni anekehi ca itthāgārehi itthiyo kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā mahāgovindaṃ brāhmaṇaṃ agārasmā anagāriyaṃ pabbajitaṃ anupabbajiṃsu. Tāya sudaṃ, bho, parisāya parivuto mahāgovindo brāhmaṇo gāmanigamarājadhānīsu cārikaṃ carati. Yaṃ kho pana, bho, tena samayena mahāgovindo brāhmaṇo gāmaṃ vā nigamaṃ vā upasaṅkamati, tattha rājāva hoti raññaṃ, brahmāva brāhmaṇānaṃ, devatāva gahapatikānaṃ. Tena kho pana samayena manussā khipanti vā upakkhalanti vā te evamāhaṃsu – ‘‘namatthu mahāgovindassa brāhmaṇassa, namatthu satta purohitassā’’’ti.

๓๒๖. “ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ครั้งนั้น โดยล่วงไป ๗ วัน มหาโควินทพราหมณ์ปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสายะ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต เมื่อมหาโควินทพราหมณ์บวชแล้ว กษัตริย์ผู้ได้รับมูรธาภิเษก ๗ พระองค์ พราหมณมหาศาล ๗ คน ผู้สำเร็จการศึกษานับร้อย ๗ พวก ภรรยาผู้มีชาติเสมอกัน ๔๐ คน กษัตริย์หลายพัน พราหมณ์หลายพัน คหบดีหลายพัน และหญิงจากตระกูลฝ่ายในจำนวนมาก ต่างก็ปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสายะ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตตามมหาโควินทพราหมณ์ ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย มหาโควินทพราหมณ์แวดล้อมด้วยบริษัทนั้น เที่ยวจาริกไปในคามนิคมและราชธานีทั้งหลาย ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย สมัยนั้น มหาโควินทพราหมณ์เข้าไปยังคามหรือนิคมใด ในคามหรือนิคมนั้น ท่านเป็นเหมือนพระราชาของพระราชาทั้งหลาย เป็นเหมือนพรหมของพราหมณ์ทั้งหลาย เป็นเหมือนเทวดาของคหบดีทั้งหลาย สมัยนั้น มนุษย์ทั้งหลายจามหรือพลาดพลั้งไป ก็กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ขอนอบน้อมแด่มหาโควินทพราหมณ์ ขอนอบน้อมแด่ปุโรหิตของกษัตริย์ ๗ พระองค์’”

327. ‘‘Mahāgovindo, bho, brāhmaṇo mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā vihāsi, tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ, tathā catutthaṃ. Iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā vihāsi. Karuṇāsahagatena cetasā…pe… muditāsahagatena cetasā…pe… upekkhāsahagatena cetasā…pe… abyāpajjena pharitvā vihāsi sāvakānañca brahmalokasahabyatāya maggaṃ desesi.

๓๒๗. “ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย มหาโควินทพราหมณ์มีใจประกอบด้วยเมตตาแผ่ไปสู่ทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ทิศที่ ๓ ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน มีใจประกอบด้วยเมตตาอันไพบูลย์ ถึงความเป็นใหญ่ หาประมาณมิได้ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียน แผ่ไปสู่โลกพร้อมด้วยสรรพสัตว์ทั่วทุกทิศทุกทาง ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง ด้วยประการฉะนี้อยู่ มีใจประกอบด้วยกรุณา... มีใจประกอบด้วยมุทิตา... มีใจประกอบด้วยอุเบกขา... ไม่มีความเบียดเบียน แผ่ไปอยู่ และแสดงทางเพื่อความเป็นสหายของพรหมโลกแก่สาวกทั้งหลาย

328. ‘‘Ye [Pg.201] kho pana, bho, tena samayena mahāgovindassa brāhmaṇassa sāvakā sabbena sabbaṃ sāsanaṃ ājāniṃsu. Te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ brahmalokaṃ upapajjiṃsu. Ye na sabbena sabbaṃ sāsanaṃ ājāniṃsu, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā appekacce paranimmitavasavattīnaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjiṃsu; appekacce nimmānaratīnaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjiṃsu; appekacce tusitānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjiṃsu; appekacce yāmānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjiṃsu; appekacce tāvatiṃsānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjiṃsu; appekacce cātumahārājikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjiṃsu; ye sabbanihīnaṃ kāyaṃ paripūresuṃ te gandhabbakāyaṃ paripūresuṃ. Iti kho, bho, sabbesaṃyeva tesaṃ kulaputtānaṃ amoghā pabbajjā ahosi avañjhā saphalā saudrayā’’’ti.

๓๒๘. “ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย สมัยนั้น สาวกของมหาโควินทพราหมณ์เหล่าใดรู้ทั่วถึงคำสอนโดยสิ้นเชิง สาวกเหล่านั้น หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติพรหมโลก สาวกเหล่าใดไม่รู้ทั่วถึงคำสอนโดยสิ้นเชิง หลังจากตายเพราะกายแตก บางพวกย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาชั้นปรนิมมิตวสวัตดี บางพวกย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาชั้นนิมมานรดี บางพวกย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาชั้นดุสิต บางพวกย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาชั้นยามา บางพวกย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาชั้นดาวดึงส์ บางพวกย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาชั้นจาตุมหาราช สาวกเหล่าใดบำเพ็ญกายที่ต่ำที่สุดให้บริบูรณ์ สาวกเหล่านั้นย่อมบำเพ็ญกายของคนธรรพ์ให้บริบูรณ์ ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้ การบวชของกุลบุตรเหล่านั้นทั้งหมดจึงไม่เป็นโมฆะ ไม่เป็นหมัน มีผล มีกำไร”

329. ‘‘Sarati taṃ bhagavā’’ti? ‘‘Sarāmahaṃ, pañcasikha. Ahaṃ tena samayena mahāgovindo brāhmaṇo ahosiṃ. Ahaṃ tesaṃ sāvakānaṃ brahmalokasahabyatāya maggaṃ desesiṃ. Taṃ kho pana me, pañcasikha, brahmacariyaṃ na nibbidāya na virāgāya na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya saṃvattati, yāvadeva brahmalokūpapattiyā.

๓๒๙. “พระผู้มีพระภาคทรงระลึกถึงเรื่องนั้นได้หรือ” “ปัญจสิขะ เราระลึกได้ สมัยนั้น เราเป็นมหาโควินทพราหมณ์ เราได้แสดงทางเพื่อความเป็นสหายของพรหมโลกแก่สาวกเหล่านั้น ปัญจสิขะ แต่พรหมจรรย์ของเรานั้น ไม่เป็นไปเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับ เพื่อความสงบระงับ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน เป็นไปเพียงเพื่อเข้าถึงพรหมโลกเท่านั้น

Idaṃ kho pana me, pañcasikha, brahmacariyaṃ ekantanibbidāya virāgāya nirodhāya upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattati. Katamañca taṃ, pañcasikha, brahmacariyaṃ ekantanibbidāya virāgāya nirodhāya upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattati? Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo. Seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi. Idaṃ kho taṃ, pañcasikha, brahmacariyaṃ ekantanibbidāya virāgāya nirodhāya upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattati.

ปัญจสิขะ ส่วนพรหมจรรย์ของเรานี้แล ย่อมเป็นไปเพื่อความเบื่อหน่ายโดยส่วนเดียว เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับ เพื่อความสงบระงับ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน ปัญจสิขะ ก็พรหมจรรย์ที่ย่อมเป็นไปเพื่อความเบื่อหน่ายโดยส่วนเดียว เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับ เพื่อความสงบระงับ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพานนั้นเป็นไฉน คือ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้เอง ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ ปัญจสิขะ นี้แลคือพรหมจรรย์ที่ย่อมเป็นไปเพื่อความเบื่อหน่ายโดยส่วนเดียว เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับ เพื่อความสงบระงับ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน

330. ‘‘Ye kho pana me, pañcasikha, sāvakā sabbena sabbaṃ sāsanaṃ ājānanti, te āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharanti; ye na sabbena sabbaṃ sāsanaṃ ājānanti, te pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā [Pg.202] opapātikā honti tattha parinibbāyino anāvattidhammā tasmā lokā. Ye na sabbena sabbaṃ sāsanaṃ ājānanti, appekacce tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā rāgadosamohānaṃ tanuttā sakadāgāmino honti sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karissanti. Ye na sabbena sabbaṃ sāsanaṃ ājānanti, appekacce tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpannā honti avinipātadhammā niyatā sambodhiparāyaṇā. Iti kho, pañcasikha, sabbesaṃyeva imesaṃ kulaputtānaṃ amoghā pabbajjā avañjhā saphalā saudrayā’’ti.

๓๓๐. ดูก่อนปัญจสิขะ ส่วนสาวกเหล่าใดของเรา รู้ทั่วถึงคำสอนโดยประการทั้งปวง สาวกเหล่านั้นย่อมเข้าถึงเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันหาอาสวะมิได้ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไป กระทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันอยู่ สาวกเหล่าใดไม่รู้ทั่วถึงคำสอนโดยประการทั้งปวง สาวกเหล่านั้นเป็นโอปปาติกะ เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ สิ้นไป ปรินิพพานในภพนั้น มีอันไม่กลับมาจากโลกนั้นเป็นธรรมดา สาวกเหล่าใดไม่รู้ทั่วถึงคำสอนโดยประการทั้งปวง สาวกบางพวกในจำนวนนั้นเป็นพระสกทาคามี เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป และเพราะราคะ โทสะ โมหะเบาบาง จักมาสู่โลกนี้อีกครั้งเดียวเท่านั้น แล้วจักทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ สาวกเหล่าใดไม่รู้ทั่วถึงคำสอนโดยประการทั้งปวง สาวกบางพวกในจำนวนนั้นเป็นพระโสดาบัน เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า ดูก่อนปัญจสิขะ ด้วยเหตุนี้แหละ การบวชของกุลบุตรเหล่านี้ทั้งหมดจึงไม่เป็นโมฆะ ไม่เป็นหมัน มีผล มีกำไร

Idamavoca bhagavā. Attamano pañcasikho gandhabbaputto bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā tatthevantaradhāyīti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ปัญจสิขคันธรรพบุตรมีใจยินดี ชื่นชม อนุโมทนาภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้ว ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณ แล้วหายไปในที่นั้นเอง

Mahāgovindasuttaṃ niṭṭhitaṃ chaṭṭhaṃ.

มหาโควินทสูตรที่ ๖ จบ

7. Mahāsamayasuttaṃ

๗. มหาสมัยสูตร

331. Evaṃ [Pg.203] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sakkesu viharati kapilavatthusmiṃ mahāvane mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi sabbeheva arahantehi; dasahi ca lokadhātūhi devatā yebhuyyena sannipatitā honti bhagavantaṃ dassanāya bhikkhusaṅghañca. Atha kho catunnaṃ suddhāvāsakāyikānaṃ devatānaṃ etadahosi – ‘‘ayaṃ kho bhagavā sakkesu viharati kapilavatthusmiṃ mahāvane mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi sabbeheva arahantehi; dasahi ca lokadhātūhi devatā yebhuyyena sannipatitā honti bhagavantaṃ dassanāya bhikkhusaṅghañca. Yaṃnūna mayampi yena bhagavā tenupasaṅkameyyāma; upasaṅkamitvā bhagavato santike paccekaṃ gāthaṃ bhāseyyāmā’’ti.

๓๓๑. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ป่ามหาวัน เขตกรุงกบิลพัสดุ์ สักกชนบท พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป ล้วนเป็นพระอรหันต์ทั้งนั้น และเทวดาจากสิบโลกธาตุโดยมากประชุมกันเพื่อเฝ้าพระผู้มีพระภาคและภิกษุสงฆ์ ครั้งนั้น เทวดา ๔ องค์ผู้สถิตในชั้นสุทธาวาส มีความดำริว่า พระผู้มีพระภาคพระองค์นี้ประทับอยู่ ณ ป่ามหาวัน เขตกรุงกบิลพัสดุ์ สักกชนบท พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป ล้วนเป็นพระอรหันต์ทั้งนั้น และเทวดาจากสิบโลกธาตุโดยมากประชุมกันเพื่อเฝ้าพระผู้มีพระภาคและภิกษุสงฆ์ ถ้ากระไร เราทั้งหลายพึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ แล้วกล่าวคาถาเฉพาะตนในสำนักของพระผู้มีพระภาคเถิด

332. Atha kho tā devatā seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya, evameva suddhāvāsesu devesu antarahitā bhagavato purato pāturahesuṃ. Atha kho tā devatā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Ekamantaṃ ṭhitā kho ekā devatā bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi –

๓๓๒. ครั้งนั้น เทวดาเหล่านั้นเปรียบเหมือนบุรุษมีกำลัง เหยียดแขนที่คู้ออกไป หรือคู้แขนที่เหยียดเข้ามา ฉันใด ก็ฉันนั้น หายไปจากเทวโลกชั้นสุทธาวาส มาปรากฏเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาค ครั้งนั้น เทวดาเหล่านั้นถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง เทวดาองค์หนึ่งยืนอยู่ ณ ที่สมควรแล้ว ได้กล่าวคาถานี้ในสำนักของพระผู้มีพระภาคว่า

‘‘Mahāsamayo pavanasmiṃ, devakāyā samāgatā;

Āgatamha imaṃ dhammasamayaṃ, dakkhitāye aparājitasaṅgha’’nti.

การประชุมใหญ่ในป่าใหญ่ หมู่เทวดามาประชุมกันแล้ว ข้าพระองค์ทั้งหลายมาสู่ธรรมสมัยนี้ เพื่อจะได้เห็นหมู่ภิกษุผู้ไม่พ่ายแพ้

Atha kho aparā devatā bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi –

ครั้งนั้น เทวดาอีกองค์หนึ่ง ได้กล่าวคาถานี้ในสำนักของพระผู้มีพระภาคว่า

‘‘Tatra bhikkhavo samādahaṃsu, cittamattano ujukaṃ akaṃsu ;

Sārathīva nettāni gahetvā, indriyāni rakkhanti paṇḍitā’’ti.

ภิกษุทั้งหลายในที่ประชุมนั้น ตั้งมั่นแล้ว ทำจิตของตนให้ตรง บัณฑิตทั้งหลายย่อมรักษาอินทรีย์ เหมือนสารถีถือบังเหียน

Atha kho aparā devatā bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi –

‘‘Chetvā khīlaṃ chetvā palighaṃ, indakhīlaṃ ūhacca manejā;

Te caranti suddhā vimalā, cakkhumatā sudantā susunāgā’’ti.

ภิกษุเหล่านั้นตัดตะปู ตัดลิ่มสลัก ถอนเสาเขื่อนได้แล้ว ไม่หวั่นไหว เที่ยวไป เป็นผู้บริสุทธิ์ ปราศจากมลทิน เป็นนาคหนุ่มที่พระผู้มีพระภาคผู้มีจักษุฝึกดีแล้ว

Atha [Pg.204] kho aparā devatā bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi –

‘‘Yekeci buddhaṃ saraṇaṃ gatāse, na te gamissanti apāyabhūmiṃ;

Pahāya mānusaṃ dehaṃ, devakāyaṃ paripūressantī’’ti.

ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ ชนเหล่านั้นจักไม่ไปสู่อบายภูมิ ละกายมนุษย์แล้ว จักยังหมู่เทวดาให้บริบูรณ์

Devatāsannipātā

การประชุมของเทวดา

333. Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘yebhuyyena, bhikkhave, dasasu lokadhātūsu devatā sannipatitā honti, tathāgataṃ dassanāya bhikkhusaṅghañca. Yepi te, bhikkhave, ahesuṃ atītamaddhānaṃ arahanto sammāsambuddhā, tesampi bhagavantānaṃ etaṃparamāyeva devatā sannipatitā ahesuṃ seyyathāpi mayhaṃ etarahi. Yepi te, bhikkhave, bhavissanti anāgatamaddhānaṃ arahanto sammāsambuddhā, tesampi bhagavantānaṃ etaṃparamāyeva devatā sannipatitā bhavissanti seyyathāpi mayhaṃ etarahi. Ācikkhissāmi, bhikkhave, devakāyānaṃ nāmāni; kittayissāmi, bhikkhave, devakāyānaṃ nāmāni; desessāmi, bhikkhave, devakāyānaṃ nāmāni. Taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasikarotha, bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ.

๓๓๓. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เทวดาในหมื่นโลกธาตุโดยมากประชุมกันเพื่อจะดูตถาคตและภิกษุสงฆ์ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายที่ได้มีแล้วในอดีตกาล เทวดาก็ได้ประชุมกันเพื่อพระผู้มีพระภาคเหล่านั้นอย่างมากมาย เหมือนประชุมกันเพื่อเราในบัดนี้ แม้พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลาย จักมีในอนาคตกาล เทวดาก็จักประชุมกันเพื่อพระผู้มีพระภาคเหล่านั้นอย่างมากมาย เหมือนประชุมกันเพื่อเราในบัดนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักบอกชื่อของหมู่เทวดา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักประกาศชื่อของหมู่เทวดา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงชื่อของหมู่เทวดา พวกเธอจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า พระพุทธเจ้าข้า

334. Bhagavā etadavoca –

๓๓๔. พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า

‘‘Silokamanukassāmi, yattha bhummā tadassitā;

Ye sitā girigabbharaṃ, pahitattā samāhitā.

เราจักกล่าวคาถาประพันธ์ ภุมมเทวดาอาศัยอยู่ ณ ที่ใด ภิกษุเหล่าใดอาศัยซอกเขา มีตนส่งไปแล้ว มีจิตตั้งมั่น

‘‘Puthūsīhāva sallīnā, lomahaṃsābhisambhuno;

Odātamanasā suddhā, vippasannamanāvilā’’.

ภิกษุเป็นอันมากเหมือนสิงห์ ซ่อนเร้นอยู่ ครอบงำความหวาดสะดุ้งขนพองได้ มีใจผ่องใส บริสุทธิ์ มีจิตผ่องใสไม่ขุ่นมัว

Bhiyyo pañcasate ñatvā, vane kāpilavatthave;

Tato āmantayī satthā, sāvake sāsane rate.

พระศาสดาทรงทราบว่ามีภิกษุเกิน ๕๐๐ รูป อยู่ในป่าเขตกรุงกบิลพัสดุ์ จึงตรัสเรียกสาวกผู้ยินดีในคำสอนว่า

‘‘Devakāyā abhikkantā, te vijānātha bhikkhavo’’;

Te ca ātappamakaruṃ, sutvā buddhassa sāsanaṃ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หมู่เทวดาพากันมาถึงแล้ว พวกเธอจงรู้จักหมู่เทวดาเหล่านั้น ภิกษุเหล่านั้นได้สดับคำสอนของพระพุทธเจ้าแล้ว ได้กระทำความเพียร

Tesaṃ pāturahu ñāṇaṃ, amanussānadassanaṃ;

Appeke satamaddakkhuṃ, sahassaṃ atha sattariṃ.

ญาณเครื่องเห็นอมนุษย์ได้ปรากฏแก่ภิกษุเหล่านั้น ภิกษุบางพวกเห็นอมนุษย์ได้ร้อยหนึ่ง บางพวกเห็นพันหนึ่ง บางพวกเห็นเจ็ดหมื่น

Sataṃ [Pg.205] eke sahassānaṃ, amanussānamaddasuṃ;

Appekenantamaddakkhuṃ, disā sabbā phuṭā ahuṃ.

ภิกษุบางพวกเห็นอมนุษย์ได้แสนหนึ่ง บางพวกเห็นได้ไม่มีที่สิ้นสุด ทิศทั้งปวงก็เต็มไปด้วยอมนุษย์

Tañca sabbaṃ abhiññāya, vavatthitvāna cakkhumā;

Tato āmantayī satthā, sāvake sāsane rate.

พระผู้มีพระภาคผู้มีจักษุ ทรงทราบเรื่องทั้งหมดนั้นด้วยพระปัญญาอันยิ่ง แล้วทรงพิจารณา จึงตรัสเรียกสาวกผู้ยินดีในคำสอนว่า

‘‘Devakāyā abhikkantā, te vijānātha bhikkhavo;

Ye vohaṃ kittayissāmi, girāhi anupubbaso.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หมู่เทพพากันมาแล้ว เธอทั้งหลายจงรู้หมู่เทพเหล่านั้น เราจักบอกชื่อหมู่เทพเหล่าใดแก่เธอทั้งหลายด้วยคำพูดตามลำดับ

335.‘‘Sattasahassā te yakkhā, bhummā kāpilavatthavā.

๓๓๕. ยักษ์ ๗,๐๐๐ ตนเหล่านั้น เป็นภุมมเทวดา อาศัยอยู่ในกรุงกบิลพัสดุ์

Iddhimanto jutimanto, vaṇṇavanto yasassino;

Modamānā abhikkāmuṃ, bhikkhūnaṃ samitiṃ vanaṃ.

เป็นผู้มีฤทธิ์ มีรัศมี มีวรรณะ มียศ มีใจยินดี พากันมาสู่ที่ประชุมของภิกษุในป่า

‘‘Chasahassā hemavatā, yakkhā nānattavaṇṇino;

Iddhimanto jutīmanto, vaṇṇavanto yasassino;

Modamānā abhikkāmuṃ, bhikkhūnaṃ samitiṃ vanaṃ.

ยักษ์ ๖,๐๐๐ ตน จากภูเขาหิมพานต์ มีวรรณะต่างๆ เป็นผู้มีฤทธิ์ มีรัศมี มีวรรณะ มียศ มีใจยินดี พากันมาสู่ที่ประชุมของภิกษุในป่า

‘‘Sātāgirā tisahassā, yakkhā nānattavaṇṇino;

Iddhimanto jutimanto, vaṇṇavanto yasassino;

Modamānā abhikkāmuṃ, bhikkhūnaṃ samitiṃ vanaṃ.

ยักษ์ ๓,๐๐๐ ตน จากภูเขาสาตาคิรี มีวรรณะต่างๆ เป็นผู้มีฤทธิ์ มีรัศมี มีวรรณะ มียศ มีใจยินดี พากันมาสู่ที่ประชุมของภิกษุในป่า

‘‘Iccete soḷasasahassā, yakkhā nānattavaṇṇino;

Iddhimanto jutimanto, vaṇṇavanto yasassino;

Modamānā abhikkāmuṃ, bhikkhūnaṃ samitiṃ vanaṃ.

ยักษ์ ๑๖,๐๐๐ ตนเหล่านี้ มีวรรณะต่างๆ เป็นผู้มีฤทธิ์ มีรัศมี มีวรรณะ มียศ มีใจยินดี พากันมาสู่ที่ประชุมของภิกษุในป่า

‘‘Vessāmittā pañcasatā, yakkhā nānattavaṇṇino;

Iddhimanto jutimanto, vaṇṇavanto yasassino;

Modamānā abhikkāmuṃ, bhikkhūnaṃ samitiṃ vanaṃ.

ยักษ์ ๕๐๐ ตน จากภูเขาเวสสามิตตะ มีวรรณะต่างๆ เป็นผู้มีฤทธิ์ มีรัศมี มีวรรณะ มียศ มีใจยินดี พากันมาสู่ที่ประชุมของภิกษุในป่า

‘‘Kumbhīro rājagahiko, vepullassa nivesanaṃ;

Bhiyyo naṃ satasahassaṃ, yakkhānaṃ payirupāsati;

Kumbhīro rājagahiko, sopāgā samitiṃ vanaṃ.

กุมภีรยักษ์ ผู้อยู่ในกรุงราชคฤห์ มีภูเขาเวปุลละเป็นที่อยู่ ยักษ์แสนเศษแวดล้อมบูชากุมภีรยักษ์นั้น กุมภีรยักษ์ผู้อยู่ในกรุงราชคฤห์นั้นก็ได้มาสู่ที่ประชุมในป่า

336.‘‘Purimañca disaṃ rājā, dhataraṭṭho pasāsati.

๓๓๖. ท้าวธตรฐผู้เป็นราชา ปกครองทิศตะวันออก

Gandhabbānaṃ adhipati, mahārājā yasassiso.

เป็นใหญ่กว่าคนธรรพ์ทั้งหลาย เป็นมหาราชผู้มียศ

‘‘Puttāpi [Pg.206] tassa bahavo, indanāmā mahabbalā;

Iddhimanto jutimanto, vaṇṇavanto yasassino;

Modamānā abhikkāmuṃ, bhikkhūnaṃ samitiṃ vanaṃ.

แม้บุตรของท้าวธตรฐนั้นก็มีมาก ชื่อว่าอินทะ มีกำลังมาก เป็นผู้มีฤทธิ์ มีรัศมี มีวรรณะ มียศ มีใจยินดี พากันมาสู่ที่ประชุมของภิกษุในป่า

‘‘Dakkhiṇañca disaṃ rājā, virūḷho taṃ pasāsati ;

Kumbhaṇḍānaṃ adhipati, mahārājā yasassiso.

ท้าววิรุฬห์ผู้เป็นราชา ปกครองทิศใต้นั้น เป็นใหญ่กว่ากุมภัณฑ์ทั้งหลาย เป็นมหาราชผู้มียศ

‘‘Puttāpi tassa bahavo, indanāmā mahabbalā;

Iddhimanto jutimanto, vaṇṇavanto yasassino;

Modamānā abhikkāmuṃ, bhikkhūnaṃ samitiṃ vanaṃ.

แม้บุตรของท้าววิรุฬห์นั้นก็มีมาก ชื่อว่าอินทะ มีกำลังมาก เป็นผู้มีฤทธิ์ มีรัศมี มีวรรณะ มียศ มีใจยินดี พากันมาสู่ที่ประชุมของภิกษุในป่า

‘‘Pacchimañca disaṃ rājā, virūpakkho pasāsati;

Nāgānañca adhipati, mahārājā yasassiso.

ท้าววิรูปักษ์ผู้เป็นราชา ปกครองทิศตะวันตก เป็นใหญ่กว่านาคทั้งหลาย เป็นมหาราชผู้มียศ

‘‘Puttāpi tassa bahavo, indanāmā mahabbalā;

Iddhimanto jutimanto, vaṇṇavanto yasassino;

Modamānā abhikkāmuṃ, bhikkhūnaṃ samitiṃ vanaṃ.

แม้บุตรของท้าววิรูปักษ์นั้นก็มีมาก ชื่อว่าอินทะ มีกำลังมาก เป็นผู้มีฤทธิ์ มีรัศมี มีวรรณะ มียศ มีใจยินดี พากันมาสู่ที่ประชุมของภิกษุในป่า

‘‘Uttarañca disaṃ rājā, kuvero taṃ pasāsati;

Yakkhānañca adhipati, mahārājā yasassiso.

ท้าวกุเวรผู้เป็นราชา ปกครองทิศเหนือนั้น เป็นใหญ่กว่ายักษ์ทั้งหลาย เป็นมหาราชผู้มียศ

‘‘Puttāpi tassa bahavo, indanāmā mahabbalā;

Iddhimanto jutimanto, vaṇṇavanto yasassino;

Modamānā abhikkāmuṃ, bhikkhūnaṃ samitiṃ vanaṃ.

แม้บุตรของท้าวกุเวรนั้นก็มีมาก ชื่อว่าอินทะ มีกำลังมาก เป็นผู้มีฤทธิ์ มีรัศมี มีวรรณะ มียศ มีใจยินดี พากันมาสู่ที่ประชุมของภิกษุในป่า

‘‘Purimaṃ disaṃ dhataraṭṭho, dakkhiṇena virūḷhako;

Pacchimena virūpakkho, kuvero uttaraṃ disaṃ.

ท้าวธตรฐประจำทิศตะวันออก ท้าววิรุฬหกประจำทิศใต้ ท้าววิรูปักษ์ประจำทิศตะวันตก ท้าวกุเวรประจำทิศเหนือ

‘‘Cattāro te mahārājā, samantā caturo disā;

Daddallamānā aṭṭhaṃsu, vane kāpilavatthave.

มหาราชทั้ง ๔ องค์เหล่านั้น รุ่งเรืองสว่างไสวไปทั่วทิศทั้ง ๔ ได้ยืนอยู่ในป่าใกล้กรุงกบิลพัสดุ์

337.‘‘Tesaṃ māyāvino dāsā, āguṃ vañcanikā saṭhā.

๓๓๗. ทาสของมหาราชเหล่านั้น ผู้มีมายา เจ้าเล่ห์ โอ้อวด ก็พากันมา

Māyā kuṭeṇḍu viṭeṇḍu, viṭucca viṭuṭo saha.

คือ มายา กูเฏณฑุ เวเฏณฑุ วิฏูจะ พร้อมกับวิฏูฏะ

‘‘Candano kāmaseṭṭho ca, kinnighaṇḍu nighaṇḍu ca;

Panādo opamañño ca, devasūto ca mātali.

จันทนะ กามเสฏฐะ กินนุฆัณฑุ นิฆัณฑุ ปนาทะ โอปมัญญะ และมาตลิเทพสารถี

‘‘Cittaseno [Pg.207] ca gandhabbo, naḷorājā janesabho ;

Āgā pañcasikho ceva, timbarū sūriyavaccasā.

จิตตเสนะคนธรรพ์ นโฬราชะ ชเนสภะ ปัญจสิขะก็มาด้วย ติมพรู และนางสุริยวัจฉสา

‘‘Ete caññe ca rājāno, gandhabbā saha rājubhi;

Modamānā abhikkāmuṃ, bhikkhūnaṃ samitiṃ vanaṃ.

คนธรรพ์ผู้เป็นราชาเหล่านี้และเหล่าอื่น พร้อมด้วยท้าวเธอ มีใจยินดี พากันมาสู่ที่ประชุมของภิกษุในป่า

338.‘‘Athāguṃ nāgasā nāgā, vesālā sahatacchakā.

๓๓๘. ลำดับนั้น นาคที่สระนาคสา และนาคชาวเมืองเวสาลี พร้อมด้วยบริวารชื่อตัจฉกะ ก็พากันมา

Kambalassatarā āguṃ, pāyāgā saha ñātibhi.

นาคกัมพลและอัสสตร และนาคที่ท่าปายาคะ พร้อมด้วยหมู่ญาติก็พากันมา

‘‘Yāmunā dhataraṭṭhā ca, āgū nāgā yasassino;

Erāvaṇo mahānāgo, sopāgā samitiṃ vanaṃ.

นาคที่เกิดในแม่น้ำยมุนา และนาคในสกุลธตรฐผู้มียศ ก็พากันมา พญาช้างเอราวัณนั้นก็ได้มาสู่ที่ประชุมในป่า

‘‘Ye nāgarāje sahasā haranti, dibbā dijā pakkhi visuddhacakkhū;

Vehāyasā te vanamajjhapattā, citrā supaṇṇā iti tesa nāmaṃ.

ครุฑเหล่าใดที่โฉบเฉี่ยวพญานาคไปโดยพลัน เป็นทิพย์ เกิดสองครั้ง มีปีก มีจักษุบริสุทธิ์ ครุฑเหล่านั้นมาถึงท่ามกลางป่าทางอากาศ ชื่อของครุฑเหล่านั้นว่า จิตรสุบรรณ

‘‘Abhayaṃ tadā nāgarājānamāsi, supaṇṇato khemamakāsi buddho;

Saṇhāhi vācāhi upavhayantā, nāgā supaṇṇā saraṇamakaṃsu buddhaṃ.

ในกาลนั้น ความไม่มีภัยจากครุฑได้มีแก่พญานาคทั้งหลาย พระพุทธเจ้าได้ทรงทำความเกษมจากครุฑ นาคและครุฑต่างเจรจากันด้วยวาจาที่อ่อนหวาน ได้ถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ

339.‘‘Jitā vajirahatthena, samuddaṃ asurāsitā.

๓๓๙. อสูรทั้งหลายถูกท้าวสักกะผู้มีวชิระในมือชนะแล้ว จึงต้องอาศัยอยู่ในสมุทร

Bhātaro vāsavassete, iddhimanto yasassino.

อสูรเหล่านั้นเป็นน้องชายของท้าววาสวะ ล้วนมีฤทธิ์ มียศ

‘‘Kālakañcā mahābhismā, asurā dānaveghasā;

Vepacitti sucitti ca, pahārādo namucī saha.

พวกอสูรกาลกัญชะ มีกายใหญ่น่าสะพรึงกลัว พวกอสูรทานเวฆสะ อสูรเวปจิตติ อสูรสุจิตติ อสูรปหาราทะ พร้อมกับอสูรนมุจี ก็มาประชุมกัน

‘‘Satañca baliputtānaṃ, sabbe verocanāmakā;

Sannayhitvā balisenaṃ, rāhubhaddamupāgamuṃ;

Samayodāni bhaddante, bhikkhūnaṃ samitiṃ vanaṃ.

บุตรของพญาอสูรพาลี ๑๐๐ ตน ทั้งหมดมีชื่อว่าเวโรจนะ ได้จัดเตรียมกองทัพของพญาอสูรพาลีแล้วเข้าไปหาอสูรราหูภัททะ กล่าวว่า ‘ท่านผู้เจริญ บัดนี้เป็นเวลาสมควรที่จะไปยังป่าซึ่งเป็นที่ประชุมของภิกษุทั้งหลาย’

340.‘‘Āpo ca devā pathavī, tejo vāyo tadāgamuṃ.

๓๔๐. อาโปเทวดา ปฐวีเทวดา เตโชเทวดา และวาโยเทวดา ได้มาประชุมกันในครั้งนั้น

Varuṇā vāraṇā devā, somo ca yasasā saha.

วรุณเทวดา วารณเทวดา และโสมเทวดา พร้อมทั้งยสเทวดา ก็มาประชุมกัน

‘‘Mettā karuṇā kāyikā, āguṃ devā yasassino;

Dasete dasadhā kāyā, sabbe nānattavaṇṇino.

เมตตาเทวดาและกรุณาเทวดา ผู้มียศ ก็มาประชุมกัน เทพบริษัท ๑๐ หมู่นี้ ทั้งหมดมีวรรณะต่างๆ กัน

‘‘Iddhimanto [Pg.208] jutimanto, vaṇṇavanto yasassino;

Modamānā abhikkāmuṃ, bhikkhūnaṃ samitiṃ vanaṃ.

เทวดาเหล่านั้นมีฤทธิ์ มีรัศมี มีวรรณะ และมียศ ต่างมีความเบิกบานใจ พากันมายังป่าซึ่งเป็นที่ประชุมของภิกษุทั้งหลาย

‘‘Veṇḍudevā sahali ca, asamā ca duve yamā;

Candassūpanisā devā, candamāguṃ purakkhatvā.

เวณฑุเทวดา สหลีเทวดา อสมเทวดา และยมเทวดา ๒ องค์ ก็มาประชุมกัน เทวดาผู้อาศัยดวงจันทร์ ก็มาโดยทำจันทเทวบุตรไว้เบื้องหน้า

‘‘Sūriyassūpanisā devā, sūriyamāguṃ purakkhatvā;

Nakkhattāni purakkhatvā, āguṃ mandavalāhakā.

เทวดาผู้อาศัยดวงอาทิตย์ ก็มาโดยทำสุริยเทวบุตรไว้เบื้องหน้า เทวดาทั้งหลายทำนักษัตรไว้เบื้องหน้าก็มา และเทวดามันทวลาหกะก็มา

‘‘Vasūnaṃ vāsavo seṭṭho, sakkopāgā purindado;

Dasete dasadhā kāyā, sabbe nānattavaṇṇino.

ท้าววาสวะผู้เป็นใหญ่กว่าวสุเทวดา คือท้าวสักกะผู้ประทานสิ่งของก่อน ก็เสด็จมา เทพบริษัท ๑๐ หมู่นี้ ทั้งหมดมีวรรณะต่างๆ กัน

‘‘Iddhimanto jutimanto, vaṇṇavanto yasassino;

Modamānā abhikkāmuṃ, bhikkhūnaṃ samitiṃ vanaṃ.

‘‘Athāguṃ sahabhū devā, jalamaggisikhāriva;

Ariṭṭhakā ca rojā ca, umāpupphanibhāsino.

ลำดับนั้น สหภูเทวดาผู้รุ่งเรืองดุจเปลวไฟก็มา อริฏฐกเทวดาและโรชเทวดา มีวรรณะดุจดอกผักตบชวา ก็มา

‘‘Varuṇā sahadhammā ca, accutā ca anejakā;

Sūleyyarucirā āguṃ, āguṃ vāsavanesino;

Dasete dasadhā kāyā, sabbe nānattavaṇṇino.

วรุณเทวดา สหธรรมเทวดา อัจจุตเทวดา และอเนชกเทวดา สุเลยยเทวดา และรุจิรเทวดา ก็มา วาสวเนสีเทวดาก็มา เทพบริษัท ๑๐ หมู่นี้ ทั้งหมดมีวรรณะต่างๆ กัน

‘‘Iddhimanto jutimanto, vaṇṇavanto yasassino;

Modamānā abhikkāmuṃ, bhikkhūnaṃ samitiṃ vanaṃ.

‘‘Samānā mahāsamanā, mānusā mānusuttamā;

Khiḍḍāpadosikā āguṃ, āguṃ manopadosikā.

สมานเทวดา มหาสมานเทวดา มานุสเทวดา มานุสุตตมเทวดา ขิฑฑาปโทสิกเทวดา ก็มา มโนปโทสิกเทวดาก็มา

‘‘Athāguṃ harayo devā, ye ca lohitavāsino;

Pāragā mahāpāragā, āguṃ devā yasassino;

Dasete dasadhā kāyā, sabbe nānattavaṇṇino.

ลำดับนั้น หริเทวดาและโลหิตวาสีเทวดาก็มา ปารคเทวดาและมหาปารคเทวดา ผู้มียศ ก็มา เทพบริษัท ๑๐ หมู่นี้ ทั้งหมดมีวรรณะต่างๆ กัน

‘‘Iddhimanto jutimanto, vaṇṇavanto yasassino;

Modamānā abhikkāmuṃ, bhikkhūnaṃ samitiṃ vanaṃ.

‘‘Sukkā karambhā aruṇā, āguṃ veghanasā saha;

Odātagayhā pāmokkhā, āguṃ devā vicakkhaṇā.

สุกกเทวดา กรัมภเทวดา อรุณเทวดา ก็มาพร้อมกับเวฆนสเทวดา โอทาตคัยหเทวดาผู้เป็นประมุข และวิจักขณเทวดา ก็มา

‘‘Sadāmattā [Pg.209] hāragajā, missakā ca yasassino;

Thanayaṃ āga pajjunno, yo disā abhivassati.

สทามัตตเทวดา หารคชเทวดา และมิสสกเทวดาผู้มียศ ก็มา ปัชชุนนเทวราชผู้บันลือเสียงก้อง ยังฝนให้ตกไปทั่วทิศ ก็มา

‘‘Dasete dasadhā kāyā, sabbe nānattavaṇṇino;

Iddhimanto jutimanto, vaṇṇavanto yasassino;

Modamānā abhikkāmuṃ, bhikkhūnaṃ samitiṃ vanaṃ.

เทพบริษัท ๑๐ หมู่นี้ ทั้งหมดมีวรรณะต่างๆ กัน มีฤทธิ์ มีรัศมี มีวรรณะ และมียศ ต่างมีความเบิกบานใจ พากันมายังป่าซึ่งเป็นที่ประชุมของภิกษุทั้งหลาย

‘‘Khemiyā tusitā yāmā, kaṭṭhakā ca yasassino;

Lambītakā lāmaseṭṭhā, jotināmā ca āsavā;

Nimmānaratino āguṃ, athāguṃ paranimmitā.

เขมิยเทวดา ดุสิตเทวดา ยามเทวดา และกัฏฐกเทวดาผู้มียศ ลัมพีตกเทวดา ลามเสฏฐเทวดา โชตินามเทวดา และอาสวเทวดา นิมมานรดีเทวดาก็มา ลำดับนั้น ปรนิมมิตเทวดาก็มา

‘‘Dasete dasadhā kāyā, sabbe nānattavaṇṇino;

Iddhimanto jutimanto, vaṇṇavanto yasassino;

Modamānā abhikkāmuṃ, bhikkhūnaṃ samitiṃ vanaṃ.

‘‘Saṭṭhete devanikāyā, sabbe nānattavaṇṇino;

Nāmanvayena āgacchuṃ, ye caññe sadisā saha.

เทพนิกาย ๖๐ หมู่นี้ ทั้งหมดมีวรรณะต่างๆ กัน มาตามชื่อของตนๆ และเทวดาเหล่าอื่นที่เหมือนกันก็มาด้วยกัน

‘‘‘Pavuṭṭhajātimakhilaṃ, oghatiṇṇamanāsavaṃ;

Dakkhemoghataraṃ nāgaṃ, candaṃva asitātigaṃ’.

เทวดาเหล่านั้นมาด้วยตั้งใจว่า ‘เราจักได้เห็นพระนาคเจ้าผู้มีชาติสิ้นสุดแล้ว ไม่มีกิเลสดุจตะปูตรึงใจ ข้ามโอฆะได้แล้ว ไม่มีอาสวะ ผู้ช่วยให้ข้ามโอฆะได้ ล่วงพ้นความมัวหมองได้ ดุจพระจันทร์’

341.‘‘Subrahmā paramatto ca, puttā iddhimato saha.

๓๔๑. สุพรหมและปรมัตตพรหม ซึ่งเป็นบุตรของพระพุทธเจ้าผู้ทรงฤทธิ์ ก็มาพร้อมกัน

Sanaṅkumāro tisso ca, sopāga samitiṃ vanaṃ.

แม้สนังกุมารพรหมและติสสพรหม ก็มายังป่าซึ่งเป็นที่ประชุม

‘‘Sahassaṃ brahmalokānaṃ, mahābrahmābhitiṭṭhati;

Upapanno jutimanto, bhismākāyo yasassiso.

พรหมโลกพันหนึ่งมาประชุมกัน ท้าวมหาพรหมผู้ครอบงำพรหมโลกนั้น เป็นโอปปาติกะ มีรัศมี มีกายใหญ่น่าสะพรึงกลัว และมียศ

‘‘Dasettha issarā āguṃ, paccekavasavattino;

Tesañca majjhato āga, hārito parivārito.

ในหมู่พรหมเหล่านั้น ท้าวพรหมผู้เป็นอิสระ ๑๐ องค์ ซึ่งเป็นใหญ่ในพรหมโลกแต่ละพวก ก็มา และในท่ามกลางพรหมเหล่านั้น หริตพรหมแวดล้อมด้วยบริวารก็มา

342.‘‘Te ca sabbe abhikkante, sainde deve sabrahmake.

๓๔๒. เมื่อเทวดาทั้งปวงพร้อมทั้งท้าวอินทร์และพรหมพากันมาแล้ว

Mārasenā abhikkāmi, passa kaṇhassa mandiyaṃ.

มารเสนาก็ยกทัพมา ท่านทั้งหลายจงดูความเขลาของมารผู้มีใจดำ

‘‘‘Etha gaṇhatha bandhatha, rāgena baddhamatthu vo;

Samantā parivāretha, mā vo muñcittha koci naṃ’.

พวกท่านจงมา จงจับ จงมัด จงผูกมันไว้ด้วยราคะเถิด จงล้อมไว้โดยรอบ อย่าให้ใครๆ ในพวกท่านปล่อยมันไปได้

‘‘Iti [Pg.210] tattha mahāseno, kaṇho senaṃ apesayi;

Pāṇinā talamāhacca, saraṃ katvāna bheravaṃ.

พญามารผู้มีเสนามาก กล่าวดังนี้แล้วในที่ประชุมนั้น ตบแผ่นดินด้วยฝ่ามือ ทำเสียงน่าสะพรึงกลัว แล้วได้ส่งเสนาไป

‘‘Yathā pāvussako megho, thanayanto savijjuko;

+Tadā so paccudāvatti, saṅkuddho asayaṃvase.

เหมือนเมฆฝนคำราม มีฟ้าแลบแปลบปลาบ ฉันใด พญามารนั้น เมื่อไม่ได้ดังใจ ก็โกรธแค้นถอยกลับไปในเวลานั้น

343. Tañca sabbaṃ abhiññāya, vavatthitvāna cakkhumā.

๓๔๓. พระศาสดาผู้มีพระจักษุ ทรงทราบเรื่องทั้งหมดนั้นแล้ว ทรงกำหนดรู้แล้ว

Tato āmantayī satthā, sāvake sāsane rate.

แต่นั้น พระศาสดาจึงตรัสเรียกพระสาวกผู้ยินดีในพระศาสนา

‘‘Mārasenā abhikkantā, te vijānātha bhikkhavo;

Te ca ātappamakaruṃ, sutvā buddhassa sāsanaṃ;

Vītarāgehi pakkāmuṃ, nesaṃ lomāpi iñjayuṃ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เสนาของมารยกทัพมาแล้ว พวกเธอจงรู้ทันเสนาของมารนั้น ภิกษุเหล่านั้นได้สดับพระพุทธดำรัสแล้ว ได้ทำความเพียร เสนาของมารได้หลีกไปจากท่านผู้ปราศจากราคะแล้ว ไม่สามารถแม้จะทำให้ขนของท่านเหล่านั้นไหวได้เลย

‘‘‘Sabbe vijitasaṅgāmā, bhayātītā yasassino;

Modanti saha bhūtehi, sāvakā te janesutā’’ti.

พระสาวกของพระพุทธเจ้าเหล่านั้นทั้งหมด ชนะสงครามแล้ว ล่วงพ้นภัยแล้ว มียศ ปรากฏในหมู่ชน ย่อมบันเทิงอยู่กับพระอริยเจ้าทั้งหลาย

Mahāsamayasuttaṃ niṭṭhitaṃ sattamaṃ.

มหาสมัยสูตรที่ ๗ จบ

8. Sakkapañhasuttaṃ

๘. สักกปัญหสูตร

344. Evaṃ [Pg.211] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā magadhesu viharati, pācīnato rājagahassa ambasaṇḍā nāma brāhmaṇagāmo, tassuttarato vediyake pabbate indasālaguhāyaṃ. Tena kho pana samayena sakkassa devānamindassa ussukkaṃ udapādi bhagavantaṃ dassanāya. Atha kho sakkassa devānamindassa etadahosi – ‘‘kahaṃ nu kho bhagavā etarahi viharati arahaṃ sammāsambuddho’’ti? Addasā kho sakko devānamindo bhagavantaṃ magadhesu viharantaṃ pācīnato rājagahassa ambasaṇḍā nāma brāhmaṇagāmo, tassuttarato vediyake pabbate indasālaguhāyaṃ. Disvāna deve tāvatiṃse āmantesi – ‘‘ayaṃ, mārisā, bhagavā magadhesu viharati, pācīnato rājagahassa ambasaṇḍā nāma brāhmaṇagāmo, tassuttarato vediyake pabbate indasālaguhāyaṃ. Yadi pana, mārisā, mayaṃ taṃ bhagavantaṃ dassanāya upasaṅkameyyāma arahantaṃ sammāsambuddha’’nti? ‘‘Evaṃ bhaddantavā’’ti kho devā tāvatiṃsā sakkassa devānamindassa paccassosuṃ.

๓๔๔. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ถ้ำอินทสาล บนภูเขาเวทิยกะ ด้านทิศเหนือแห่งพราหมณคามชื่ออัมพสัณฑ์ ซึ่งอยู่ด้านทิศตะวันออกแห่งกรุงราชคฤห์ ในแคว้นมคธ ก็โดยสมัยนั้นแล ท้าวสักกะจอมเทพทรงเกิดความปรารถนาอย่างแรงกล้าเพื่อจะเฝ้าพระผู้มีพระภาค ลำดับนั้น ท้าวสักกะจอมเทพได้ทรงดำริว่า ‘บัดนี้ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าประทับอยู่ที่ไหนหนอ’ ท้าวสักกะจอมเทพได้ทอดพระเนตรเห็นพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ถ้ำอินทสาล บนภูเขาเวทิยกะ ด้านทิศเหนือแห่งพราหมณคามชื่ออัมพสัณฑ์ ซึ่งอยู่ด้านทิศตะวันออกแห่งกรุงราชคฤห์ ในแคว้นมคธ ครั้นทอดพระเนตรเห็นแล้ว จึงตรัสเรียกเหล่าเทพชั้นดาวดึงส์ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคพระองค์นี้ประทับอยู่ ณ ถ้ำอินทสาล บนภูเขาเวทิยกะ ด้านทิศเหนือแห่งพราหมณคามชื่ออัมพสัณฑ์ ซึ่งอยู่ด้านทิศตะวันออกแห่งกรุงราชคฤห์ ในแคว้นมคธ ถ้ากระไร พวกเราพึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นเถิด’ เทพชั้นดาวดึงส์เหล่านั้นทูลรับสนองพระดำรัสของท้าวสักกะจอมเทพว่า ‘เป็นเช่นนั้น พระเจ้าข้า’

345. Atha kho sakko devānamindo pañcasikhaṃ gandhabbadevaputtaṃ āmantesi – ‘‘ayaṃ, tāta pañcasikha, bhagavā magadhesu viharati pācīnato rājagahassa ambasaṇḍā nāma brāhmaṇagāmo, tassuttarato vediyake pabbate indasālaguhāyaṃ. Yadi pana, tāta pañcasikha, mayaṃ taṃ bhagavantaṃ dassanāya upasaṅkameyyāma arahantaṃ sammāsambuddha’’nti? ‘‘Evaṃ bhaddantavā’’ti kho pañcasikho gandhabbadevaputto sakkassa devānamindassa paṭissutvā beluvapaṇḍuvīṇaṃ ādāya sakkassa devānamindassa anucariyaṃ upāgami.

๓๔๕. ลำดับนั้น ท้าวสักกะจอมเทพตรัสเรียกปัญจสิขะ คันธรรพเทพบุตรว่า ‘ดูก่อนพ่อปัญจสิขะ พระผู้มีพระภาคพระองค์นี้ประทับอยู่ ณ ถ้ำอินทสาล บนภูเขาเวทิยกะ ด้านทิศเหนือแห่งพราหมณคามชื่ออัมพสัณฑ์ ซึ่งอยู่ด้านทิศตะวันออกแห่งกรุงราชคฤห์ ในแคว้นมคธ ถ้ากระไร พวกเราพึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นเถิด’ ปัญจสิขะ คันธรรพเทพบุตรทูลรับสนองพระดำรัสของท้าวสักกะจอมเทพว่า ‘เป็นเช่นนั้น พระเจ้าข้า’ แล้วจึงถือพิณสีเหลืองดังผลมะตูมสุก เข้าไปหาท้าวสักกะจอมเทพเพื่อเป็นผู้ติดตาม

346. Atha kho sakko devānamindo devehi tāvatiṃsehi parivuto pañcasikhena gandhabbadevaputtena purakkhato seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya; evameva devesu tāvatiṃsesu antarahito magadhesu pācīnato rājagahassa ambasaṇḍā nāma brāhmaṇagāmo, tassuttarato vediyake pabbate paccuṭṭhāsi. Tena kho pana samayena vediyako pabbato [Pg.212] atiriva obhāsajāto hoti ambasaṇḍā ca brāhmaṇagāmo yathā taṃ devānaṃ devānubhāvena. Apissudaṃ parito gāmesu manussā evamāhaṃsu – ‘‘ādittassu nāmajja vediyako pabbato jhāyatisu nāmajja vediyako pabbato jalatisu nāmajja vediyako pabbato kiṃsu nāmajja vediyako pabbato atiriva obhāsajāto ambasaṇḍā ca brāhmaṇagāmo’’ti saṃviggā lomahaṭṭhajātā ahesuṃ.

๓๔๖. ลำดับนั้น ท้าวสักกะจอมเทพ อันหมู่เทพชั้นดาวดึงส์แวดล้อม มีปัญจสิขะ คันธรรพเทพบุตรนำหน้า ได้หายจากเทวโลกชั้นดาวดึงส์ ไปปรากฏที่ภูเขาเวทิยกะ ด้านทิศเหนือแห่งพราหมณคามชื่ออัมพสัณฑ์ ซึ่งอยู่ด้านทิศตะวันออกแห่งกรุงราชคฤห์ ในแคว้นมคธ ในชั่วเวลาที่บุรุษมีกำลังพึงเหยียดแขนที่คู้ หรือพึงคู้แขนที่เหยียด ฉะนั้น โดยสมัยนั้นแล ภูเขาเวทิยกะและพราหมณคามชื่ออัมพสัณฑ์ได้มีแสงสว่างเจิดจ้ายิ่งนัก ด้วยเทวานุภาพของทวยเทพ แม้มนุษย์ในหมู่บ้านโดยรอบก็ได้กล่าวอย่างนี้ว่า ‘วันนี้ ภูเขาเวทิยกะลุกเป็นไฟหนอ วันนี้ ภูเขาเวทิยกะลุกโชนหนอ วันนี้ ภูเขาเวทิยกะลุกโพลงหนอ วันนี้ ภูเขาเวทิยกะและพราหมณคามชื่ออัมพสัณฑ์มีแสงสว่างเจิดจ้ายิ่งนัก เพราะเหตุไรหนอ’ ต่างก็ตกใจกลัวจนขนลุกขนพอง

347. Atha kho sakko devānamindo pañcasikhaṃ gandhabbadevaputtaṃ āmantesi – ‘‘durupasaṅkamā kho, tāta pañcasikha, tathāgatā mādisena, jhāyī jhānaratā, tadantaraṃ paṭisallīnā. Yadi pana tvaṃ, tāta pañcasikha, bhagavantaṃ paṭhamaṃ pasādeyyāsi, tayā, tāta, paṭhamaṃ pasāditaṃ pacchā mayaṃ taṃ bhagavantaṃ dassanāya upasaṅkameyyāma arahantaṃ sammāsambuddha’’nti. ‘‘Evaṃ bhaddantavā’’ti kho pañcasikho gandhabbadevaputto sakkassa devānamindassa paṭissutvā beluvapaṇḍuvīṇaṃ ādāya yena indasālaguhā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā ‘‘ettāvatā me bhagavā neva atidūre bhavissati nāccāsanne, saddañca me sossatī’’ti ekamantaṃ aṭṭhāsi.

๓๔๗. ลำดับนั้น ท้าวสักกะจอมเทพตรัสเรียกปัญจสิขะ คันธรรพเทพบุตรว่า ‘ดูก่อนพ่อปัญจสิขะ พระตถาคตเจ้าอันผู้เช่นเราเข้าเฝ้าได้ยากนัก เพราะพระองค์ทรงเป็นผู้เข้าฌาน ยินดีในฌาน หลีกเร้นอยู่ในระหว่างนั้น ถ้ากระไร พ่อปัญจสิขะ เธอจงทำให้พระผู้มีพระภาคทรงเลื่อมใสก่อนเถิด เมื่อเธอทำให้ทรงเลื่อมใสก่อนแล้ว ภายหลังพวกเราจึงจะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น’ ปัญจสิขะ คันธรรพเทพบุตรทูลรับสนองพระดำรัสของท้าวสักกะจอมเทพว่า ‘เป็นเช่นนั้น พระเจ้าข้า’ แล้วจึงถือพิณสีเหลืองดังผลมะตูมสุก เข้าไปยังที่ที่ถ้ำอินทสาลตั้งอยู่ ครั้นเข้าไปแล้ว ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง พลางดำริว่า ‘พระผู้มีพระภาคจักไม่ประทับอยู่ไกลเกินไปและไม่ใกล้เกินไปจากเราเพียงเท่านี้ และจักทรงได้ยินเสียงของเรา’

Pañcasikhagītagāthā

คาถาขับร้องของปัญจสิขะ

348. Ekamantaṃ ṭhito kho pañcasikho gandhabbadevaputto beluvapaṇḍuvīṇaṃ assāvesi, imā ca gāthā abhāsi buddhūpasañhitā dhammūpasañhitā saṅghūpasañhitā arahantūpasañhitā kāmūpasañhitā –

๓๔๘. ปัญจสิขะ คันธรรพเทพบุตร ยืนอยู่ ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งแล้ว ได้ดีดพิณสีเหลืองดังผลมะตูมสุก และได้ขับคาถาเหล่านี้ อันประกอบด้วยพระพุทธคุณ พระธรรมคุณ พระสังฆคุณ พระอรหันตคุณ และประกอบด้วยกามคุณ

‘‘Vande te pitaraṃ bhadde, timbaruṃ sūriyavacchase;

Yena jātāsi kalyāṇī, ānandajananī mama.

น้องนางสุริยวัจฉสาผู้เจริญ พี่ขอนอบน้อมท้าวติมพรุพระบิดาของเธอ ผู้ที่ทำให้น้องผู้มีรูปงาม ซึ่งเป็นที่เกิดแห่งความยินดีของพี่ ได้ถือกำเนิดมา

‘‘Vātova sedataṃ kanto, pānīyaṃva pipāsato;

Aṅgīrasi piyāmesi, dhammo arahatāmiva.

ดูก่อนนางอังคีรสผู้มีรัศมีกาย ลมเป็นที่น่าปรารถนาของผู้มีเหงื่อไหลฉันใด น้ำเป็นที่น่าปรารถนาของผู้กระหายฉันใด พระธรรมเป็นที่น่าปรารถนาของพระอรหันต์ทั้งหลายฉันใด เธอก็เป็นที่รักของพี่ฉันนั้น

‘‘Āturasseva bhesajjaṃ, bhojanaṃva jighacchato;

Parinibbāpaya maṃ bhadde, jalantamiva vārinā.

ยาสำหรับคนไข้ฉันใด โภชนะสำหรับคนหิวฉันใด ดูก่อนน้องนางผู้เจริญ ขอเธอจงดับความเร่าร้อนของพี่ เหมือนน้ำดับไฟที่ลุกโพลงอยู่ ฉันนั้น

‘‘Sītodakaṃ [Pg.213] pokkharaṇiṃ, yuttaṃ kiñjakkhareṇunā;

Nāgo ghammābhitattova, ogāhe te thanūdaraṃ.

ช้างที่ถูกความร้อนแผดเผา ย่อมลงสู่สระโบกขรณีที่มีน้ำเย็น ประกอบด้วยเกสรบัว ฉันใด พี่ก็จะขอลงสู่ทรวงอกของเธอ ฉันนั้น

‘‘Accaṅkusova nāgova, jitaṃ me tuttatomaraṃ;

Kāraṇaṃ nappajānāmi, sammatto lakkhaṇūruyā.

เหมือนช้างที่ล่วงพ้นขอสับ ถูกแทงด้วยปะฏักและหลาว ก็ยังฮึกเหิมว่า ‘เราชนะแล้ว’ ไม่รู้เหตุผลใดๆ ฉันใด พี่ก็ไม่รู้เหตุผล ฉันนั้น เพราะเมามัวในขาอันงามพร้อมด้วยลักษณะของเธอ

‘‘Tayi gedhitacittosmi, cittaṃ vipariṇāmitaṃ;

Paṭigantuṃ na sakkomi, vaṅkaghastova ambujo.

เรามีจิตหลงใหลในเธอ จิตของเราได้แปรปรวนไปเสียแล้ว เราไม่อาจกลับคืนได้ เหมือนปลาที่กลืนเบ็ดเข้าไปแล้ว ฉะนั้น

‘‘Vāmūru saja maṃ bhadde, saja maṃ mandalocane;

Palissaja maṃ kalyāṇi, etaṃ me abhipatthitaṃ.

น้องหญิงผู้มีขาอันงาม โปรดสวมกอดพี่เถิด น้องหญิงผู้มีดวงตากลมงาม โปรดสวมกอดพี่เถิด น้องหญิงผู้มีความงามพร้อมสรรพ โปรดสวมกอดพี่เถิด นี่เป็นสิ่งที่พี่ปรารถนายิ่งนัก

‘‘Appako vata me santo, kāmo vellitakesiyā;

Anekabhāvo samuppādi, arahanteva dakkhiṇā.

ความรักของเราซึ่งมีอยู่เพียงเล็กน้อย ได้ทวีขึ้นมากมายในตัวน้องหญิงผู้มีผมหยิก เหมือนทักษิณาที่ถวายในพระอรหันต์ทั้งหลาย ฉะนั้น

‘‘Yaṃ me atthi kataṃ puññaṃ, arahantesu tādisu;

Taṃ me sabbaṅgakalyāṇi, tayā saddhiṃ vipaccataṃ.

น้องหญิงผู้มีอวัยวะงามพร้อมสรรพ บุญใดที่พี่ได้ทำไว้ในพระอรหันต์ผู้คงที่ทั้งหลาย ขอให้บุญนั้นของพี่จงส่งผลร่วมกับน้องเถิด

‘‘Yaṃ me atthi kataṃ puññaṃ, asmiṃ pathavimaṇḍale;

Taṃ me sabbaṅgakalyāṇi, tayā saddhiṃ vipaccataṃ.

น้องหญิงผู้มีอวัยวะงามพร้อมสรรพ บุญใดที่พี่ได้ทำไว้ในปฐพีมณฑลนี้ ขอให้บุญนั้นของพี่จงส่งผลร่วมกับน้องเถิด

‘‘Sakyaputtova jhānena, ekodi nipako sato;

Amataṃ muni jigīsāno, tamahaṃ sūriyavacchase.

ดูก่อนสุริยวัจฉสา พระมุนีศากยบุตรผู้มีปัญญา มีสติ มีพระทัยแน่วแน่ด้วยฌาน ทรงแสวงหาอมตธรรมฉันใด เราก็แสวงหาเธอฉันนั้น

‘‘Yathāpi muni nandeyya, patvā sambodhimuttamaṃ;

Evaṃ nandeyyaṃ kalyāṇi, missībhāvaṃ gato tayā.

น้องหญิงผู้มีความงามพร้อมสรรพ พระมุนีทรงบรรลุพระสัมโพธิญาณอันสูงสุดแล้ว ทรงยินดีฉันใด พี่ได้อยู่ร่วมกับน้องแล้ว ก็จะพึงยินดีฉันนั้น

‘‘Sakko ce me varaṃ dajjā, tāvatiṃsānamissaro;

Tāhaṃ bhadde vareyyāhe, evaṃ kāmo daḷho mama.

ดูก่อนน้องหญิงผู้เจริญ ถ้าท้าวสักกะจอมเทพชั้นดาวดึงส์จะพึงประทานพรแก่พี่ไซร้ พี่ก็จะพึงเลือกเอาแต่น้องเท่านั้น ความรักของพี่มั่นคงถึงเพียงนี้

‘‘Sālaṃva na ciraṃ phullaṃ, pitaraṃ te sumedhase;

Vandamāno namassāmi, yassā setādisī pajā’’ti.

ดูก่อนน้องหญิงผู้มีปัญญาดี พี่ขอนอบน้อมนมัสการบิดาของน้อง ผู้เปรียบดังต้นสาละที่เพิ่งผลิดอกบานสะพรั่ง ซึ่งมีธิดาเช่นน้องนี้

349. Evaṃ vutte bhagavā pañcasikhaṃ gandhabbadevaputtaṃ etadavoca – ‘‘saṃsandati kho te, pañcasikha, tantissaro gītassarena, gītassaro ca tantissarena; na ca pana te pañcasikha, tantissaro gītassaraṃ ativattati, gītassaro ca tantissaraṃ. Kadā saṃyūḷhā pana te, pañcasikha, imā gāthā buddhūpasañhitā dhammūpasañhitā [Pg.214] saṅghūpasañhitā arahantūpasañhitā kāmūpasañhitā’’ti? ‘‘Ekamidaṃ, bhante, samayaṃ bhagavā uruvelāyaṃ viharati najjā nerañjarāya tīre ajapālanigrodhe paṭhamābhisambuddho. Tena kho panāhaṃ, bhante, samayena bhaddā nāma sūriyavacchasā timbaruno gandhabbarañño dhītā, tamabhikaṅkhāmi. Sā kho pana, bhante, bhaginī parakāminī hoti; sikhaṇḍī nāma mātalissa saṅgāhakassa putto, tamabhikaṅkhati. Yato kho ahaṃ, bhante, taṃ bhaginiṃ nālatthaṃ kenaci pariyāyena. Athāhaṃ beluvapaṇḍuvīṇaṃ ādāya yena timbaruno gandhabbarañño nivesanaṃ tenupasaṅkamiṃ; upasaṅkamitvā beluvapaṇḍuvīṇaṃ assāvesiṃ, imā ca gāthā abhāsiṃ buddhūpasañhitā dhammūpasañhitā saṅghūpasañhitā arahantūpasañhitā kāmūpasañhitā –

๓๔๙. เมื่อปัญจสิขะกล่าวอย่างนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคได้ตรัสแก่ปัญจสิขะคันธรรพเทพบุตรว่า ‘ดูก่อนปัญจสิขะ เสียงพิณของเธอย่อมเข้ากันได้ดีกับเสียงเพลง และเสียงเพลงก็เข้ากันได้ดีกับเสียงพิณ อนึ่ง เสียงพิณของเธอย่อมไม่ล้ำเสียงเพลง และเสียงเพลงก็ไม่ล้ำเสียงพิณ ดูก่อนปัญจสิขะ ก็เธอได้ประพันธ์คาถาทั้งหลายที่ประกอบด้วยคุณพระพุทธเจ้า ประกอบด้วยคุณพระธรรม ประกอบด้วยคุณพระสงฆ์ ประกอบด้วยคุณพระอรหันต์ และประกอบด้วยกามเหล่านี้ไว้เมื่อไรกัน’ ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคแรกตรัสรู้ ประทับอยู่ที่อุรุเวลา ณ ริมฝั่งแม่น้ำเนรัญชรา ที่ควงไม้อชปาลนิโครธ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็โดยสมัยนั้น ข้าพระองค์ปรารถนานางภัททา ชื่อสุริยวัจฉสา ธิดาของท้าวติมพรุคันธรรพราช แต่นางนั้นมีใจปฏิพัทธ์ชายอื่นอยู่ คือปรารถนาสิขัณฑีบุตรของมาตลีเทพสารถี ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะเหตุที่ข้าพระองค์ไม่ได้นางนั้นโดยปริยายใดๆ เลย ลำดับนั้น ข้าพระองค์จึงถือพิณเปลือกไม้สีเหลือง เข้าไปหาวิมานของท้าวติมพรุคันธรรพราช ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้ดีดพิณเปลือกไม้สีเหลืองให้เขาฟัง และได้ขับคาถาเหล่านี้ที่ประกอบด้วยคุณพระพุทธเจ้า ประกอบด้วยคุณพระธรรม ประกอบด้วยคุณพระสงฆ์ ประกอบด้วยคุณพระอรหันต์ และประกอบด้วยกาม’

‘‘Vande te pitaraṃ bhadde, timbaruṃ sūriyavacchase;

Yena jātāsi kalyāṇī, ānandajananī mama. …pe…

‘ดูก่อนน้องหญิงสุริยวัจฉสาผู้เจริญ พี่ขอไหว้ท้าวติมพรุบิดาของน้อง ซึ่งเป็นเหตุให้น้องผู้มีความงามพร้อมสรรพ ผู้ก่อความยินดีให้แก่พี่ ได้เกิดมา ...ฯลฯ...

Sālaṃva na ciraṃ phullaṃ, pitaraṃ te sumedhase;

Vandamāno namassāmi, yassā setādisī pajā’’ti.

ดูก่อนน้องหญิงผู้มีปัญญาดี พี่ขอนอบน้อมนมัสการบิดาของน้อง ผู้เปรียบดังต้นสาละที่เพิ่งผลิดอกบานสะพรั่ง ซึ่งมีธิดาเช่นน้องนี้’

‘‘Evaṃ vutte, bhante, bhaddā sūriyavacchasā maṃ etadavoca – ‘na kho me, mārisa, so bhagavā sammukhā diṭṭho api ca sutoyeva me so bhagavā devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sudhammāyaṃ sabhāyaṃ upanaccantiyā. Yato kho tvaṃ, mārisa, taṃ bhagavantaṃ kittesi, hotu no ajja samāgamo’ti. Soyeva no, bhante, tassā bhaginiyā saddhiṃ samāgamo ahosi. Na ca dāni tato pacchā’’ti.

‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อข้าพระองค์กล่าวอย่างนี้แล้ว นางภัททาสุริยวัจฉสาได้กล่าวกะข้าพระองค์ว่า ‘แน่ะท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ข้าพเจ้ายังไม่เคยเห็นเฉพาะพระพักตร์เลย แต่ว่าข้าพเจ้าเคยได้ฟังเรื่องของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ขณะที่ฟ้อนรำอยู่ในสุธรรมาสภาของทวยเทพชั้นดาวดึงส์ เพราะเหตุที่ท่านกล่าวสรรเสริญพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น วันนี้ขอเราจงได้สมาคมกันเถิด’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ การสมาคมของข้าพระองค์กับนางนั้นได้มีเพียงเท่านั้นเอง แต่นั้นมาจนบัดนี้ก็มิได้มีอีกเลย’

Sakkūpasaṅkama

เรื่องท้าวสักกะเสด็จเข้าเฝ้า

350. Atha kho sakkassa devānamindassa etadahosi – ‘‘paṭisammodati pañcasikho gandhabbadevaputto bhagavatā, bhagavā ca pañcasikhenā’’ti. Atha kho sakko devānamindo pañcasikhaṃ gandhabbadevaputtaṃ āmantesi – ‘‘abhivādehi me tvaṃ, tāta pañcasikha, bhagavantaṃ – ‘sakko, bhante, devānamindo sāmacco saparijano bhagavato pāde sirasā vandatī’ti’’. ‘‘Evaṃ bhaddantavā’’ti kho pañcasikho gandhabbadevaputto sakkassa devānamindassa paṭissutvā bhagavantaṃ abhivādeti – ‘‘sakko, bhante, devānamindo sāmacco saparijano bhagavato [Pg.215] pāde sirasā vandatī’’ti. ‘‘Evaṃ sukhī hotu, pañcasikha, sakko devānamindo sāmacco saparijano; sukhakāmā hi devā manussā asurā nāgā gandhabbā ye caññe santi puthukāyā’’ti.

๓๕๐. ลำดับนั้น ท้าวสักกะจอมเทพได้ทรงพระดำริว่า ‘ปัญจสิขะคันธรรพเทพบุตรปราศรัยกับพระผู้มีพระภาค และพระผู้มีพระภาคก็ทรงปราศรัยกับปัญจสิขะ’ ลำดับนั้น ท้าวสักกะจอมเทพรับสั่งเรียกปัญจสิขะคันธรรพเทพบุตรมาตรัสว่า ‘พ่อปัญจสิขะ เธอจงถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแทนเราว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท้าวสักกะจอมเทพพร้อมด้วยอำมาตย์และบริษัท ทรงถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า’ ปัญจสิขะคันธรรพเทพบุตรทูลรับสนองพระดำรัสของท้าวสักกะจอมเทพว่า ‘ขอเดชะใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท’ แล้วได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท้าวสักกะจอมเทพพร้อมด้วยอำมาตย์และบริษัท ทรงถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า’ (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) ‘ดูก่อนปัญจสิขะ ขอท้าวสักกะจอมเทพพร้อมด้วยอำมาตย์และบริษัทจงมีความสุขเถิด เพราะว่าเทวดา มนุษย์ อสูร นาค คนธรรพ์ และหมู่สัตว์อื่นๆ ที่มีกายต่างกัน ล้วนปรารถนาความสุข’

351. Evañca pana tathāgatā evarūpe mahesakkhe yakkhe abhivadanti. Abhivadito sakko devānamindo bhagavato indasālaguhaṃ pavisitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Devāpi tāvatiṃsā indasālaguhaṃ pavisitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Pañcasikhopi gandhabbadevaputto indasālaguhaṃ pavisitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi.

๓๕๑. ก็พระตถาคตทั้งหลายย่อมทรงทักทายปราศรัยกับยักษ์ผู้มีศักดิ์ใหญ่เช่นนี้ ท้าวสักกะจอมเทพที่พระผู้มีพระภาคทรงทักทายปราศรัยแล้ว ได้เสด็จเข้าไปในถ้ำอินทสาละ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้ประทับยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง แม้เหล่าทวยเทพชั้นดาวดึงส์ก็ได้เข้าไปในถ้ำอินทสาละ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง แม้ปัญจสิขะคันธรรพเทพบุตรก็ได้เข้าไปในถ้ำอินทสาละ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง

Tena kho pana samayena indasālaguhā visamā santī samā samapādi, sambādhā santī urundā samapādi, andhakāro guhāyaṃ antaradhāyi, āloko udapādi yathā taṃ devānaṃ devānubhāvena.

ก็โดยสมัยนั้น ถ้ำอินทสาละที่ขรุขระไม่สม่ำเสมอ ก็กลับเรียบเสมอกัน ที่แคบก็กลับกว้างขวาง ความมืดในถ้ำก็อันตรธานไป เกิดเป็นแสงสว่างขึ้น เหมือนที่เป็นด้วยเทวานุภาพของทวยเทพ ฉะนั้น

352. Atha kho bhagavā sakkaṃ devānamindaṃ etadavoca – ‘‘acchariyamidaṃ āyasmato kosiyassa, abbhutamidaṃ āyasmato kosiyassa tāva bahukiccassa bahukaraṇīyassa yadidaṃ idhāgamana’’nti. ‘‘Cirapaṭikāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ dassanāya upasaṅkamitukāmo; api ca devānaṃ tāvatiṃsānaṃ kehici kehici kiccakaraṇīyehi byāvaṭo; evāhaṃ nāsakkhiṃ bhagavantaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ. Ekamidaṃ, bhante, samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati salaḷāgārake. Atha khvāhaṃ, bhante, sāvatthiṃ agamāsiṃ bhagavantaṃ dassanāya. Tena kho pana, bhante, samayena bhagavā aññatarena samādhinā nisinno hoti, bhūjati ca nāma vessavaṇassa mahārājassa paricārikā bhagavantaṃ paccupaṭṭhitā hoti, pañjalikā namassamānā tiṭṭhati. Atha khvāhaṃ, bhante, bhūjatiṃ etadavocaṃ – ‘abhivādehi me tvaṃ, bhagini, bhagavantaṃ – ‘‘sakko, bhante, devānamindo sāmacco saparijano bhagavato pāde sirasā vandatī’’ti. Evaṃ vutte, bhante, sā bhūjati maṃ etadavoca – ‘akālo kho, mārisa, bhagavantaṃ dassanāya; paṭisallīno bhagavā’ti. ‘Tena hī, bhagini, yadā bhagavā tamhā samādhimhā vuṭṭhito hoti, atha mama vacanena bhagavantaṃ abhivādehi – ‘‘sakko, bhante, devānamindo [Pg.216] sāmacco saparijano bhagavato pāde sirasā vandatī’’ti. Kacci me sā, bhante, bhaginī bhagavantaṃ abhivādesi? Sarati bhagavā tassā bhaginiyā vacana’’nti? ‘‘Abhivādesi maṃ sā, devānaminda, bhaginī, sarāmahaṃ tassā bhaginiyā vacanaṃ. Api cāhaṃ āyasmato nemisaddena tamhā samādhimhā vuṭṭhito’’ti. ‘‘Ye te, bhante, devā amhehi paṭhamataraṃ tāvatiṃsakāyaṃ upapannā, tesaṃ me sammukhā sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ – ‘yadā tathāgatā loke uppajjanti arahanto sammāsambuddhā, dibbā kāyā paripūrenti, hāyanti asurakāyā’ti. Taṃ me idaṃ, bhante, sakkhidiṭṭhaṃ yato tathāgato loke uppanno arahaṃ sammāsambuddho, dibbā kāyā paripūrenti, hāyanti asurakāyāti.

๓๕๒. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสแก่ท้าวสักกะจอมเทพว่า ดูก่อนท่านโกสีย์ผู้มีอายุ การที่ท่านผู้มีกิจมาก มีกรณียกิจมาก มาถึงที่นี่ได้นี้ น่าอัศจรรย์นัก ไม่เคยมีมา ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เป็นเวลานานแล้วที่ข้าพระองค์ปรารถนาจะเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเพื่อ दर्शन แต่ข้าพระองค์มัวขวนขวายอยู่ด้วยกรณียกิจบางอย่างของเหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์ ด้วยเหตุนั้น ข้าพระองค์จึงไม่สามารถเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคได้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่ศาลาไม้สน ในกรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ข้าพระองค์ได้ไปยังกรุงสาวัตถีเพื่อเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาค ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ในสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคประทับนั่งเข้าสมาธิอย่างหนึ่งอยู่ และนางปริจาริกาของท้าวมหาราชเวสสวัณชื่อว่า ภูชติ ได้เฝ้าพระผู้มีพระภาคอยู่ ประคองอัญชลีนมัสการยืนอยู่ ครั้งนั้น ข้าพระองค์ได้กล่าวกะนางภูชติว่า ดูก่อนน้องหญิง เธอจงถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแทนเราว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท้าวสักกะจอมเทพพร้อมด้วยอำมาตย์และบริษัท ขอถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อข้าพระองค์กล่าวอย่างนี้แล้ว นางภูชตินั้นได้กล่าวกะข้าพระองค์ว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ยังไม่ถึงเวลาที่จะเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคทรงหลีกเร้นอยู่’ ‘ดูก่อนน้องหญิง ถ้าเช่นนั้น เมื่อใดพระผู้มีพระภาคเสด็จออกจากสมาธินั้นแล้ว เมื่อนั้นเธอจงถวายบังคมพระผู้มีพระภาคตามคำของเราว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท้าวสักกะจอมเทพพร้อมด้วยอำมาตย์และบริษัท ขอถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ น้องหญิงของข้าพระองค์นั้นได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้วหรือหนอ พระผู้มีพระภาคทรงระลึกถึงคำของน้องหญิงนั้นได้หรือไม่ ดูก่อนจอมเทพ น้องหญิงนั้นได้ถวายบังคมเราแล้ว เราระลึกถึงคำของน้องหญิงนั้นได้ แต่เราออกจากสมาธินั้นเพราะเสียงดุมล้อรถของท่านผู้มีอายุ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เหล่าเทวดาที่เกิดในหมู่เทวดาชั้นดาวดึงส์ก่อนพวกข้าพระองค์ ข้าพระองค์ได้ฟัง ได้รับมาเฉพาะหน้าของเทวดาเหล่านั้นว่า ‘เมื่อใดพระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายอุบัติขึ้นในโลก เมื่อนั้นหมู่ทิพย์ย่อมบริบูรณ์ หมู่แห่งอสูรย่อมเสื่อมถอย’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้อนั้นข้าพระองค์ได้เห็นประจักษ์แล้วว่า จำเดิมแต่พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าอุบัติขึ้นในโลก หมู่ทิพย์ย่อมบริบูรณ์ หมู่แห่งอสูรย่อมเสื่อมถอย

Gopakavatthu

เรื่องโกปกเทวบุตร

353. ‘‘Idheva, bhante, kapilavatthusmiṃ gopikā nāma sakyadhītā ahosi buddhe pasannā dhamme pasannā saṅghe pasannā sīlesu paripūrakārinī. Sā itthittaṃ virājetvā purisattaṃ bhāvetvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannā. Devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sahabyataṃ amhākaṃ puttattaṃ ajjhupagatā. Tatrapi naṃ evaṃ jānanti – ‘gopako devaputto, gopako devaputto’ti. Aññepi, bhante, tayo bhikkhū bhagavati brahmacariyaṃ caritvā hīnaṃ gandhabbakāyaṃ upapannā. Te pañcahi kāmaguṇehi samappitā samaṅgībhūtā paricārayamānā amhākaṃ upaṭṭhānaṃ āgacchanti amhākaṃ pāricariyaṃ. Te amhākaṃ upaṭṭhānaṃ āgate amhākaṃ pāricariyaṃ gopako devaputto paṭicodesi – ‘kutomukhā nāma tumhe, mārisā, tassa bhagavato dhammaṃ assuttha – ahañhi nāma itthikā samānā buddhe pasannā dhamme pasannā saṅghe pasannā sīlesu paripūrakārinī itthittaṃ virājetvā purisattaṃ bhāvetvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannā, devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sahabyataṃ sakkassa devānamindassa puttattaṃ ajjhupagatā. Idhāpi maṃ evaṃ jānanti ‘‘gopako devaputto gopako devaputto’ti. Tumhe pana, mārisā, bhagavati brahmacariyaṃ caritvā hīnaṃ gandhabbakāyaṃ upapannā. Duddiṭṭharūpaṃ vata, bho, addasāma, ye mayaṃ addasāma [Pg.217] sahadhammike hīnaṃ gandhabbakāyaṃ upapanne’ti. Tesaṃ, bhante, gopakena devaputtena paṭicoditānaṃ dve devā diṭṭheva dhamme satiṃ paṭilabhiṃsu kāyaṃ brahmapurohitaṃ, eko pana devo kāme ajjhāvasi.

๓๕๓. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในกรุงกบิลพัสดุ์นี้เอง ได้มีศากยธิดาพระนามว่า โคปิกา เป็นผู้เลื่อมใสในพระพุทธเจ้า เลื่อมใสในพระธรรม เลื่อมใสในพระสงฆ์ เป็นผู้บำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์ นางคลายความยินดีในภาวะแห่งสตรี อบรมภาวะแห่งบุรุษแล้ว เบื้องหน้าแต่กายแตกตายไป ได้เข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ เข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์ ถึงความเป็นบุตรของพวกข้าพระองค์ ในภพนั้น เขาทั้งหลายรู้จักนางนั้นอย่างนี้ว่า ‘โคปกเทวบุตร โคปกเทวบุตร’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม้ภิกษุอื่นอีก ๓ รูป ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้บังเกิดในหมู่คนธรรพ์ชั้นต่ำ เทวดาเหล่านั้น ผู้เพียบพร้อม พรั่งพร้อมด้วยกามคุณ ๕ บำเรออยู่ ย่อมมาสู่ที่บำรุงของพวกข้าพระองค์ มาเพื่อเป็นผู้รับใช้ของพวกข้าพระองค์ โคปกเทวบุตรได้ตักเตือนเทวดาเหล่านั้นผู้มาสู่ที่บำรุงของพวกข้าพระองค์ เพื่อเป็นผู้รับใช้ของพวกข้าพระองค์ว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย ท่านทั้งหลายมีหน้าไปทางไหนกันหนอ จึงไม่ได้ฟังธรรมของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ส่วนข้าพเจ้า แม้เป็นสตรี ก็เป็นผู้เลื่อมใสในพระพุทธเจ้า เลื่อมใสในพระธรรม เลื่อมใสในพระสงฆ์ เป็นผู้บำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์ คลายความยินดีในภาวะแห่งสตรี อบรมภาวะแห่งบุรุษแล้ว เบื้องหน้าแต่กายแตกตายไป ได้เข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ เข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์ ถึงความเป็นบุตรของท้าวสักกะจอมเทพ แม้ในภพนี้ เขาก็รู้จักข้าพเจ้าอย่างนี้ว่า ‘โคปกเทวบุตร โคปกเทวบุตร’ แต่ท่านทั้งหลาย ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคแล้ว กลับบังเกิดในหมู่คนธรรพ์ชั้นต่ำ โอ ท่านผู้เจริญ เราได้เห็นสิ่งที่ไม่น่าดูเลยหนอ คือเราได้เห็นเพื่อนพรหมจารีบังเกิดในหมู่คนธรรพ์ชั้นต่ำ’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในบรรดาเทวดาเหล่านั้นที่ถูกโคปกเทวบุตรตักเตือน เทวดา ๒ องค์ได้สติในทิฏฐธรรม แล้วได้เข้าถึงหมู่พรหมปุโรหิต แต่เทวดาองค์หนึ่งยังคงอาศัยอยู่ในกามภพ

354.‘‘‘Upāsikā cakkhumato ahosiṃ,

๓๕๔. ‘ข้าพเจ้าได้เป็นอุบาสิกาของพระผู้มีพระภาคผู้มีพระจักษุ

Nāmampi mayhaṃ ahu ‘gopikā’ti;

Buddhe ca dhamme ca abhippasannā,Saṅghañcupaṭṭhāsiṃ pasannacittā.

ชื่อของข้าพเจ้าก็คือ ‘โคปิกา’ ข้าพเจ้าเลื่อมใสยิ่งในพระพุทธเจ้าและพระธรรม ได้อุปัฏฐากพระสงฆ์ด้วยจิตที่เลื่อมใส

‘‘‘Tasseva buddhassa sudhammatāya,Sakkassa puttomhi mahānubhāvo;

Mahājutīko tidivūpapanno,Jānanti maṃ idhāpi ‘gopako’ti.

‘เพราะความที่พระธรรมของพระพุทธเจ้าพระองค์นั้นเป็นธรรมดี ข้าพเจ้าจึงเป็นบุตรของท้าวสักกะ ผู้มีอานุภาพมาก มีรัศมีมาก เกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ แม้ในภพนี้ เขาก็รู้จักข้าพเจ้าว่า ‘โคปกะ’

‘‘‘Athaddasaṃ bhikkhavo diṭṭhapubbe,Gandhabbakāyūpagate vasīne;

Imehi te gotamasāvakāse,Ye ca mayaṃ pubbe manussabhūtā.

‘ครั้งนั้น ข้าพเจ้าได้เห็นภิกษุทั้งหลายที่เคยเห็นมาก่อน ผู้ถึงแล้วซึ่งหมู่คนธรรพ์ ผู้สำรวมอินทรีย์ เหล่านี้คือสาวกของพระโคดม ซึ่งพวกเราเมื่อก่อนเป็นมนุษย์

‘‘‘Annena pānena upaṭṭhahimhā,Pādūpasaṅgayha sake nivesane;

Kutomukhā nāma ime bhavanto,Buddhassa dhammāni paṭiggahesuṃ.

‘ได้อุปัฏฐากด้วยข้าวและน้ำ ชำระล้างพระบาทในที่อยู่ของตน ท่านผู้เจริญเหล่านี้มีหน้าไปทางไหนกันหนอ จึงได้รับเอาธรรมของพระพุทธเจ้า

‘‘‘Paccattaṃ veditabbo hi dhammo,Sudesito cakkhumatānubuddho;

Ahañhi tumheva upāsamāno,Sutvāna ariyāna subhāsitāni.

‘ธรรมอันพระผู้มีพระภาคผู้มีพระจักษุทรงตรัสรู้แล้ว ทรงแสดงไว้ดีแล้ว เป็นสิ่งที่พึงรู้ได้เฉพาะตน ก็ข้าพเจ้าได้เข้าไปนั่งใกล้ท่านทั้งหลาย ได้ฟังสุภาษิตของพระอริยเจ้าทั้งหลาย

‘‘‘Sakkassa puttomhi mahānubhāvo,Mahājutīko tidivūpapanno;

Tumhe pana seṭṭhamupāsamānā,Anuttaraṃ brahmacariyaṃ caritvā.

‘(เพราะเหตุนั้น) ข้าพเจ้าจึงเป็นบุตรของท้าวสักกะ ผู้มีอานุภาพมาก มีรัศมีมาก เกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ แต่ท่านทั้งหลาย เข้าไปนั่งใกล้พระองค์ผู้ประเสริฐสุด ประพฤติพรหมจรรย์อันยอดเยี่ยมแล้ว

‘‘‘Hīnaṃ [Pg.218] kāyaṃ upapannā bhavanto,Anānulomā bhavatūpapatti;

Duddiṭṭharūpaṃ vata addasāma,Sahadhammike hīnakāyūpapanne.

‘ท่านทั้งหลายกลับบังเกิดในหมู่ที่ต่ำต้อย การบังเกิดของท่านไม่สมควรเลยหนอ เราได้เห็นสิ่งที่ไม่น่าดูเลยหนอ คือได้เห็นเพื่อนพรหมจารีบังเกิดในหมู่ที่ต่ำต้อย

‘‘‘Gandhabbakāyūpagatā bhavanto,Devānamāgacchatha pāricariyaṃ;

Agāre vasato mayhaṃ,Imaṃ passa visesataṃ.

ท่านทั้งหลายเข้าถึงหมู่คนธรรพ์ ย่อมมาเพื่อเป็นผู้บำรุงเทวดาทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงดูความพิเศษนี้ของเราผู้เคยอยู่ในเรือน

‘‘‘Itthī hutvā svajja pumomhi devo,Dibbehi kāmehi samaṅgibhūto’;

Te coditā gotamasāvakena,Saṃvegamāpādu samecca gopakaṃ.

เรานั้นเป็นหญิงแล้ว วันนี้เป็นเทพบุรุษเพียบพร้อมด้วยกามอันเป็นทิพย์' เทพบุตรเหล่านั้นถูกสาวกของพระโคดมตักเตือนแล้ว จึงเกิดสังเวช พากันเข้าไปหาโคปกเทพบุตร

‘‘‘Handa viyāyāma byāyāma,Mā no mayaṃ parapessā ahumhā’;

Tesaṃ duve vīriyamārabhiṃsu,Anussaraṃ gotamasāsanāni.

เอาเถิด เราจงพยายาม จงพยายามอย่างยิ่ง พวกเราอย่าได้เป็นคนรับใช้ของผู้อื่นเลย' ในเทพบุตร ๓ องค์นั้น ๒ องค์ปรารภความเพียร ระลึกถึงคำสั่งสอนของพระโคดมอยู่

‘‘Idheva cittāni virājayitvā,Kāmesu ādīnavamaddasaṃsu;

Te kāmasaṃyojanabandhanāni,Pāpimayogāni duraccayāni.

เทพบุตร ๒ องค์นั้นทำจิตให้คลายกำหนัดในเทวโลกนี้เอง เห็นโทษในกามทั้งหลายแล้ว ตัดเครื่องผูกคือกามสังโยชน์ อันเป็นบ่วงของมารที่ข้ามได้ยาก

‘‘Nāgova sannāni guṇāni chetvā,Deve tāvatiṃse atikkamiṃsu;

Saindā devā sapajāpatikā,Sabbe sudhammāya sabhāyupaviṭṭhā.

เหมือนพญาช้างตัดเครื่องผูกที่มั่นคงแล้ว ก้าวล่วงเทวดาชาวดาวดึงส์ไปได้ เทวดาทั้งปวงพร้อมทั้งท้าววาสวะและประชาบดีประทับนั่งในสุธรรมาสภา

‘‘Tesaṃ nisinnānaṃ abhikkamiṃsu,Vīrā virāgā virajaṃ karontā;

Te disvā saṃvegamakāsi vāsavo,Devābhibhū devagaṇassa majjhe.

เทพบุตรผู้กล้าหาญ ๒ องค์ผู้ปราศจากราคะ ทำตนให้ปราศจากธุลี ก้าวล่วงเทวดาเหล่านั้นผู้นั่งอยู่ไป ท้าววาสวะผู้เป็นใหญ่กว่าเทวดาทั้งหลาย ทอดพระเนตรเห็นเทพบุตร ๒ องค์นั้นแล้ว ได้ทรงเกิดสังเวชขึ้นท่ามกลางหมู่เทพ

‘‘‘Imehi [Pg.219] te hīnakāyūpapannā,Deve tāvatiṃse abhikkamanti’;

Saṃvegajātassa vaco nisamma,So gopako vāsavamajjhabhāsi.

เทพบุตรเหล่านี้เข้าถึงหมู่เทพชั้นต่ำ แต่กลับก้าวล่วงเทวดาชาวดาวดึงส์ไปได้' โคปกเทพบุตรนั้นได้ฟังพระดำรัสของท้าววาสวะผู้ทรงเกิดสังเวชแล้ว จึงได้กราบทูลท้าววาสวะว่า

‘‘‘Buddho janindatthi manussaloke,Kāmābhibhū sakyamunīti ñāyati;

Tasseva te puttā satiyā vihīnā,Coditā mayā te satimajjhalatthuṃ.

ข้าแต่ท้าววาสวะผู้เป็นจอมเทพ ในมนุษยโลกมีพระพุทธเจ้าผู้ทรงครอบงำกาม ปรากฏพระนามว่าศากยมุนี เทพบุตรเหล่านี้เป็นโอรสของพระพุทธเจ้าพระองค์นั้น แต่เสื่อมจากสติ ถูกข้าพระองค์ตักเตือน จึงได้สติกลับคืนมา

‘‘‘Tiṇṇaṃ tesaṃ āvasinettha eko,Gandhabbakāyūpagato vasīno;

Dve ca sambodhipathānusārino,Devepi hīḷenti samāhitattā.

ในเทพบุตร ๓ องค์นั้น องค์หนึ่งยังคงอยู่ในหมู่คนธรรพ์นี้ เป็นผู้เข้าถึงหมู่คนธรรพ์ ส่วนอีก ๒ องค์เป็นผู้ดำเนินตามทางแห่งสัมโพธิ มีจิตตั้งมั่น ย่อมดูหมิ่นแม้เทวดาทั้งหลาย

‘‘‘Etādisī dhammappakāsanettha,Na tattha kiṃkaṅkhati koci sāvako;

Nitiṇṇaoghaṃ vicikicchachinnaṃ,Buddhaṃ namassāma jinaṃ janindaṃ’.

ในพระศาสนานี้ การประกาศธรรมเป็นเช่นนี้ สาวกองค์ไหนๆ จะมีความสงสัยในพระศาสนานั้นก็หาไม่ ข้าแต่ท้าวจอมเทพ พวกเราจงนมัสการพระพุทธเจ้าผู้ทรงชนะ ผู้ข้ามโอฆะได้แล้ว ผู้ทรงตัดวิจิกิจฉาได้แล้ว

‘‘Yaṃ te dhammaṃ idhaññāya,Visesaṃ ajjhagaṃsu te;

Kāyaṃ brahmapurohitaṃ,Duve tesaṃ visesagū.

เทพบุตร ๒ องค์ใน ๓ องค์นั้น เป็นผู้บรรลุคุณวิเศษ รู้แจ้งธรรมของพระองค์ในศาสนานี้แล้ว ได้บรรลุคุณวิเศษ คือ กายพรหมปุโรหิต

‘‘Tassa dhammassa pattiyā,Āgatamhāsi mārisa;

Katāvakāsā bhagavatā,Pañhaṃ pucchemu mārisā’’ti.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกข้าพระองค์มาก็เพื่อบรรลุธรรมนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หากพระผู้มีพระภาคทรงประทานโอกาส พวกข้าพระองค์จะขอทูลถามปัญหา

355. Atha kho bhagavato etadahosi – ‘‘dīgharattaṃ visuddho kho ayaṃ yakkho, yaṃ kiñci maṃ pañhaṃ pucchissati, sabbaṃ taṃ atthasañhitaṃyeva pucchissati, no anatthasañhitaṃ. Yañcassāhaṃ puṭṭho byākarissāmi, taṃ khippameva ājānissatī’’ti.

๓๕๕. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคได้มีพระดำริดังนี้ว่า 'ยักษ์ตนนี้บริสุทธิ์มานานแล เขาจะถามปัญหาใดๆ กับเรา ก็จะถามแต่ปัญหาที่ประกอบด้วยประโยชน์เท่านั้น ไม่ถามปัญหาที่ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ และปัญหาใดที่เราถูกเขาถามแล้วจักพยากรณ์ เขาก็จักรู้ทั่วถึงปัญหานั้นได้ฉับพลัน'

356. Atha [Pg.220] kho bhagavā sakkaṃ devānamindaṃ gāthāya ajjhabhāsi –

๓๕๖. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคาถาแก่ท้าวสักกะจอมเทพว่า

‘‘Puccha vāsava maṃ pañhaṃ, yaṃ kiñci manasicchasi;

Tassa tasseva pañhassa, ahaṃ antaṃ karomi te’’ti.

ดูก่อนท้าววาสวะ ท่านจงถามปัญหาใดๆ ที่ท่านปรารถนาในใจเถิด เราจะทำที่สุดแห่งปัญหานั้นๆ ของท่าน

Paṭhamabhāṇavāro niṭṭhito.

จบภาณวารที่ ๑

357. Katāvakāso sakko devānamindo bhagavatā imaṃ bhagavantaṃ paṭhamaṃ pañhaṃ apucchi –

๓๕๗. ท้าวสักกะจอมเทพ ครั้นได้รับโอกาสจากพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้ทูลถามปัญหาข้อแรกนี้กับพระผู้มีพระภาคว่า

‘‘Kiṃ saṃyojanā nu kho, mārisa, devā manussā asurā nāgā gandhabbā ye caññe santi puthukāyā, te – ‘averā adaṇḍā asapattā abyāpajjā viharemu averino’ti iti ca nesaṃ hoti, atha ca pana saverā sadaṇḍā sasapattā sabyāpajjā viharanti saverino’’ti? Itthaṃ sakko devānamindo bhagavantaṃ pañhaṃ apucchi. Tassa bhagavā pañhaṃ puṭṭho byākāsi –

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรเป็นเครื่องผูกพันหนอ ที่ทำให้เทวดา มนุษย์ อสูร นาค คนธรรพ์ และหมู่สัตว์อื่นๆ อีกมาก แม้จะมีความปรารถนาว่า 'ขอเราจงเป็นผู้ไม่มีเวร ไม่มีการเบียดเบียน ไม่มีศัตรู ไม่มีความทุกข์ใจ อยู่โดยไม่มีเวรเถิด' แต่พวกเขากลับยังคงเป็นผู้มีเวร มีการเบียดเบียน มีศัตรู มีความทุกข์ใจ อยู่โดยมีเวร' ท้าวสักกะจอมเทพได้ทูลถามปัญหาด้วยประการฉะนี้กับพระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคครั้นถูกทูลถามแล้ว จึงทรงพยากรณ์ปัญหานั้นแก่ท้าวเธอว่า

‘‘Issāmacchariyasaṃyojanā kho, devānaminda, devā manussā asurā nāgā gandhabbā ye caññe santi puthukāyā, te – ‘averā adaṇḍā asapattā abyāpajjā viharemu averino’ti iti ca nesaṃ hoti, atha ca pana saverā sadaṇḍā sasapattā sabyāpajjā viharanti saverino’’ti. Itthaṃ bhagavā sakkassa devānamindassa pañhaṃ puṭṭho byākāsi. Attamano sakko devānamindo bhagavato bhāsitaṃ abhinandi anumodi – ‘‘evametaṃ, bhagavā, evametaṃ, sugata. Tiṇṇā mettha kaṅkhā vigatā kathaṃkathā bhagavato pañhaveyyākaraṇaṃ sutvā’’ti.

ดูก่อนจอมเทพ เพราะเครื่องผูกคือความริษยาและความตระหนี่ เทวดา มนุษย์ อสูร นาค คนธรรพ์ และหมู่สัตว์อื่นๆ อีกมาก แม้จะมีความปรารถนาว่า 'ขอเราจงเป็นผู้ไม่มีเวร ไม่มีการเบียดเบียน ไม่มีศัตรู ไม่มีความทุกข์ใจ อยู่โดยไม่มีเวรเถิด' แต่พวกเขากลับยังคงเป็นผู้มีเวร มีการเบียดเบียน มีศัตรู มีความทุกข์ใจ อยู่โดยมีเวร' พระผู้มีพระภาคครั้นถูกท้าวสักกะจอมเทพทูลถามแล้ว ได้ทรงพยากรณ์ปัญหาด้วยประการฉะนี้ ท้าวสักกะจอมเทพทรงพอพระทัย ชื่นชม อนุโมทนาภาษิตของพระผู้มีพระภาคว่า 'เป็นอย่างนั้น พระผู้มีพระภาค เป็นอย่างนั้น พระสุคต ข้าพระองค์ได้ฟังการพยากรณ์ปัญหาของพระผู้มีพระภาคแล้ว ความสงสัยของข้าพระองค์ในเรื่องนี้ก็ข้ามพ้นได้แล้ว ความเคลือบแคลงก็หมดไป'

358. Itiha sakko devānamindo bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā bhagavantaṃ uttariṃ pañhaṃ apucchi –

๓๕๘. ครั้งนั้น ท้าวสักกะจอมเทพทรงชื่นชมอนุโมทนาภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้ทูลถามปัญหายิ่งขึ้นไปกับพระผู้มีพระภาคว่า

‘‘Issāmacchariyaṃ pana, mārisa, kiṃnidānaṃ kiṃsamudayaṃ kiṃjātikaṃ kiṃpabhavaṃ; kismiṃ sati issāmacchariyaṃ hoti; kismiṃ asati issāmacchariyaṃ na hotī’’ti? ‘‘Issāmacchariyaṃ kho, devānaminda, piyāppiyanidānaṃ piyāppiyasamudayaṃ piyāppiyajātikaṃ piyāppiyapabhavaṃ; piyāppiye sati issāmacchariyaṃ hoti, piyāppiye asati issāmacchariyaṃ na hotī’’ti.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ความริษยาและความตระหนี่มีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นแดนเกิด มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด เมื่ออะไรมีอยู่ ความริษยาและความตระหนี่จึงมี เมื่ออะไรไม่มีอยู่ ความริษยาและความตระหนี่จึงไม่มี' 'ดูก่อนจอมเทพ ความริษยาและความตระหนี่มีสิ่งเป็นที่รักและไม่เป็นที่รักเป็นเหตุ มีสิ่งเป็นที่รักและไม่เป็นที่รักเป็นแดนเกิด มีสิ่งเป็นที่รักและไม่เป็นที่รักเป็นกำเนิด มีสิ่งเป็นที่รักและไม่เป็นที่รักเป็นแดนเกิด เมื่อสิ่งเป็นที่รักและไม่เป็นที่รักมีอยู่ ความริษยาและความตระหนี่จึงมี เมื่อสิ่งเป็นที่รักและไม่เป็นที่รักไม่มีอยู่ ความริษยาและความตระหนี่จึงไม่มี'

‘‘Piyāppiyaṃ [Pg.221] kho pana, mārisa, kiṃnidānaṃ kiṃsamudayaṃ kiṃjātikaṃ kiṃpabhavaṃ; kismiṃ sati piyāppiyaṃ hoti; kismiṃ asati piyāppiyaṃ na hotī’’ti? ‘‘Piyāppiyaṃ kho, devānaminda, chandanidānaṃ chandasamudayaṃ chandajātikaṃ chandapabhavaṃ; chande sati piyāppiyaṃ hoti; chande asati piyāppiyaṃ na hotī’’ti.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็สิ่งเป็นที่รักและไม่เป็นที่รักมีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นแดนเกิด มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด เมื่ออะไรมีอยู่ สิ่งเป็นที่รักและไม่เป็นที่รักจึงมี เมื่ออะไรไม่มีอยู่ สิ่งเป็นที่รักและไม่เป็นที่รักจึงไม่มี' 'ดูก่อนจอมเทพ สิ่งเป็นที่รักและไม่เป็นที่รักมีฉันทะเป็นเหตุ มีฉันทะเป็นแดนเกิด มีฉันทะเป็นกำเนิด มีฉันทะเป็นแดนเกิด เมื่อฉันทะมีอยู่ สิ่งเป็นที่รักและไม่เป็นที่รักจึงมี เมื่อฉันทะไม่มีอยู่ สิ่งเป็นที่รักและไม่เป็นที่รักจึงไม่มี'

‘‘Chando kho pana, mārisa, kiṃnidāno kiṃsamudayo kiṃjātiko kiṃpabhavo; kismiṃ sati chando hoti; kismiṃ asati chando na hotī’’ti? ‘‘Chando kho, devānaminda, vitakkanidāno vitakkasamudayo vitakkajātiko vitakkapabhavo; vitakke sati chando hoti; vitakke asati chando na hotī’’ti.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ฉันทะมีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นแดนเกิด มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด เมื่ออะไรมีอยู่ ฉันทะจึงมี เมื่ออะไรไม่มีอยู่ ฉันทะจึงไม่มี' 'ดูก่อนจอมเทพ ฉันทะมีวิตกเป็นเหตุ มีวิตกเป็นแดนเกิด มีวิตกเป็นกำเนิด มีวิตกเป็นแดนเกิด เมื่อวิตกมีอยู่ ฉันทะจึงมี เมื่อวิตกไม่มีอยู่ ฉันทะจึงไม่มี'

‘‘Vitakko kho pana, mārisa, kiṃnidāno kiṃsamudayo kiṃjātiko kiṃpabhavo; kismiṃ sati vitakko hoti; kismiṃ asati vitakko na hotī’’ti? ‘‘Vitakko kho, devānaminda, papañcasaññāsaṅkhānidāno papañcasaññāsaṅkhāsamudayo papañcasaññāsaṅkhājātiko papañcasaññāsaṅkhāpabhavo; papañcasaññāsaṅkhāya sati vitakko hoti; papañcasaññāsaṅkhāya asati vitakko na hotī’’ti.

“ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ก็วิตกมีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นชาติ มีอะไรเป็นแดนเกิด เมื่ออะไรมี วิตกจึงมี เมื่ออะไรไม่มี วิตกจึงไม่มี” “ดูก่อนจอมเทพ วิตกมีปปัญจสัญญาและสังขารเป็นเหตุ มีปปัญจสัญญาและสังขารเป็นสมุทัย มีปปัญจสัญญาและสังขารเป็นชาติ มีปปัญจสัญญาและสังขารเป็นแดนเกิด เมื่อปปัญจสัญญาและสังขารมี วิตกจึงมี เมื่อปปัญจสัญญาและสังขารไม่มี วิตกจึงไม่มี”

‘‘Kathaṃ paṭipanno pana, mārisa, bhikkhu papañcasaññāsaṅkhānirodhasāruppagāminiṃ paṭipadaṃ paṭipanno hotī’’ti?

“ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ก็ภิกษุปฏิบัติอย่างไร จึงชื่อว่าปฏิบัติปฏิปทาอันเป็นที่สบายแก่ความดับปปัญจสัญญาและสังขาร”

Vedanākammaṭṭhānaṃ

เวทนากัมมัฏฐาน

359. ‘‘Somanassaṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampi. Domanassaṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampi. Upekkhaṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampi.

๓๕๙. “ดูก่อนจอมเทพ เรากล่าวโสมนัสโดยส่วน ๒ คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี ดูก่อนจอมเทพ เรากล่าวโทมนัสโดยส่วน ๒ คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี ดูก่อนจอมเทพ เรากล่าวอุเบกขาโดยส่วน ๒ คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี

360. ‘‘Somanassaṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi sevitabbampi, asevitabbampīti iti kho panetaṃ vuttaṃ, kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Tattha yaṃ jaññā somanassaṃ ‘imaṃ kho me somanassaṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyantī’ti, evarūpaṃ somanassaṃ na sevitabbaṃ. Tattha yaṃ jaññā somanassaṃ ‘imaṃ kho me somanassaṃ sevato [Pg.222] akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhantī’ti, evarūpaṃ somanassaṃ sevitabbaṃ. Tattha yaṃ ce savitakkaṃ savicāraṃ, yaṃ ce avitakkaṃ avicāraṃ, ye avitakke avicāre, te paṇītatare. Somanassaṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi sevitabbampi, asevitabbampīti. Iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

๓๖๐. “ดูก่อนจอมเทพ ก็คำที่เรากล่าวว่า เรากล่าวโสมนัสโดยส่วน ๒ คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มีนั้น เราอาศัยอะไรกล่าว บรรดาโสมนัส ๒ อย่างนั้น บุคคลพึงทราบโสมนัสอย่างใดอย่างหนึ่งว่า ‘เมื่อเราเสพโสมนัสนี้อยู่ อกุศลธรรมเจริญขึ้น กุศลธรรมเสื่อมไป’ โสมนัสเห็นปานนี้ ไม่ควรเสพ บรรดาโสมนัส ๒ อย่างนั้น บุคคลพึงทราบโสมนัสอย่างใดอย่างหนึ่งว่า ‘เมื่อเราเสพโสมนัสนี้อยู่ อกุศลธรรมเสื่อมไป กุศลธรรมเจริญขึ้น’ โสมนัสเห็นปานนี้ ควรเสพ บรรดาโสมนัสที่ควรเสพนั้น โสมนัสที่ยังมีวิตกวิจารก็มี ที่ไม่มีวิตกวิจารก็มี บรรดาโสมนัส ๒ อย่างนั้น โสมนัสที่ไม่มีวิตกวิจารประณีตกว่า ดูก่อนจอมเทพ คำที่เรากล่าวว่า เรากล่าวโสมนัสโดยส่วน ๒ คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มีนั้น เราอาศัยข้อนี้กล่าว

361. ‘‘Domanassaṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi sevitabbampi, asevitabbampīti. Iti kho panetaṃ vuttaṃ, kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Tattha yaṃ jaññā domanassaṃ ‘imaṃ kho me domanassaṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyantī’ti, evarūpaṃ domanassaṃ na sevitabbaṃ. Tattha yaṃ jaññā domanassaṃ ‘imaṃ kho me domanassaṃ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhantī’ti, evarūpaṃ domanassaṃ sevitabbaṃ. Tattha yaṃ ce savitakkaṃ savicāraṃ, yaṃ ce avitakkaṃ avicāraṃ, ye avitakke avicāre, te paṇītatare. Domanassaṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi sevitabbampi, asevitabbampī’ti iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

๓๖๑. “ดูก่อนจอมเทพ ก็คำที่เรากล่าวว่า เรากล่าวโทมนัสโดยส่วน ๒ คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มีนั้น เราอาศัยอะไรกล่าว บรรดาโทมนัส ๒ อย่างนั้น บุคคลพึงทราบโทมนัสอย่างใดอย่างหนึ่งว่า ‘เมื่อเราเสพโทมนัสนี้อยู่ อกุศลธรรมเจริญขึ้น กุศลธรรมเสื่อมไป’ โทมนัสเห็นปานนี้ ไม่ควรเสพ บรรดาโทมนัส ๒ อย่างนั้น บุคคลพึงทราบโทมนัสอย่างใดอย่างหนึ่งว่า ‘เมื่อเราเสพโทมนัสนี้อยู่ อกุศลธรรมเสื่อมไป กุศลธรรมเจริญขึ้น’ โทมนัสเห็นปานนี้ ควรเสพ บรรดาโทมนัสที่ควรเสพนั้น โทมนัสที่ยังมีวิตกวิจารก็มี ที่ไม่มีวิตกวิจารก็มี บรรดาโทมนัส ๒ อย่างนั้น โทมนัสที่ไม่มีวิตกวิจารประณีตกว่า ดูก่อนจอมเทพ คำที่เรากล่าวว่า เรากล่าวโทมนัสโดยส่วน ๒ คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มีนั้น เราอาศัยข้อนี้กล่าว

362. ‘‘Upekkhaṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi sevitabbampi, asevitabbampīti iti kho panetaṃ vuttaṃ, kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Tattha yaṃ jaññā upekkhaṃ ‘imaṃ kho me upekkhaṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyantī’ti, evarūpā upekkhā na sevitabbā. Tattha yaṃ jaññā upekkhaṃ ‘imaṃ kho me upekkhaṃ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhantī’ti, evarūpā upekkhā sevitabbā. Tattha yaṃ ce savitakkaṃ savicāraṃ, yaṃ ce avitakkaṃ avicāraṃ, ye avitakke avicāre, te paṇītatare. Upekkhaṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi sevitabbampi, asevitabbampīti iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

๓๖๒. “ดูก่อนจอมเทพ ก็คำที่เรากล่าวว่า เรากล่าวอุเบกขาโดยส่วน ๒ คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มีนั้น เราอาศัยอะไรกล่าว บรรดาอุเบกขา ๒ อย่างนั้น บุคคลพึงทราบอุเบกขาอย่างใดอย่างหนึ่งว่า ‘เมื่อเราเสพอุเบกขานี้อยู่ อกุศลธรรมเจริญขึ้น กุศลธรรมเสื่อมไป’ อุเบกขาเห็นปานนี้ ไม่ควรเสพ บรรดาอุเบกขา ๒ อย่างนั้น บุคคลพึงทราบอุเบกขาอย่างใดอย่างหนึ่งว่า ‘เมื่อเราเสพอุเบกขานี้อยู่ อกุศลธรรมเสื่อมไป กุศลธรรมเจริญขึ้น’ อุเบกขาเห็นปานนี้ ควรเสพ บรรดาอุเบกขาที่ควรเสพนั้น อุเบกขาที่ยังมีวิตกวิจารก็มี ที่ไม่มีวิตกวิจารก็มี บรรดาอุเบกขา ๒ อย่างนั้น อุเบกขาที่ไม่มีวิตกวิจารประณีตกว่า ดูก่อนจอมเทพ คำที่เรากล่าวว่า เรากล่าวอุเบกขาโดยส่วน ๒ คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มีนั้น เราอาศัยข้อนี้กล่าว

363. ‘‘Evaṃ paṭipanno kho, devānaminda, bhikkhu papañcasaññāsaṅkhānirodhasāruppagāminiṃ paṭipadaṃ paṭipanno hotī’’ti. Itthaṃ bhagavā sakkassa devānamindassa pañhaṃ puṭṭho byākāsi. Attamano sakko devānamindo bhagavato bhāsitaṃ [Pg.223] abhinandi anumodi – ‘‘evametaṃ, bhagavā, evametaṃ, sugata, tiṇṇā mettha kaṅkhā vigatā kathaṃkathā bhagavato pañhaveyyākaraṇaṃ sutvā’’ti.

๓๖๓. “ดูก่อนจอมเทพ ภิกษุปฏิบัติอย่างนี้แล จึงชื่อว่าปฏิบัติปฏิปทาอันเป็นที่สบายแก่ความดับปปัญจสัญญาและสังขาร” ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์ปัญหาที่ท้าวสักกะจอมเทพทูลถามแล้วด้วยประการฉะนี้ ท้าวสักกะจอมเทพทรงมีพระทัยยินดี ชื่นชมอนุโมทนาภาษิตของพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้อนี้เป็นอย่างนั้น ข้าแต่พระสุคต ข้อนี้เป็นอย่างนั้น ความสงสัยของข้าพระองค์ในข้อนี้หมดไปแล้ว ความเคลือบแคลงของข้าพระองค์หมดไปแล้ว เพราะได้ฟังการพยากรณ์ปัญหาของพระผู้มีพระภาค”

Pātimokkhasaṃvaro

ปาติโมกขสังวร

364. Itiha sakko devānamindo bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā bhagavantaṃ uttariṃ pañhaṃ apucchi –

๓๖๔. ครั้งนั้นแล ท้าวสักกะจอมเทพทรงชื่นชมอนุโมทนาภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้ทูลถามปัญหายิ่งขึ้นไปกะพระผู้มีพระภาคว่า

‘‘Kathaṃ paṭipanno pana, mārisa, bhikkhu pātimokkhasaṃvarāya paṭipanno hotī’’ti? ‘‘Kāyasamācāraṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampi. Vacīsamācāraṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampi. Pariyesanaṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabba’’mpi.

“ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ก็ภิกษุปฏิบัติอย่างไร จึงชื่อว่าปฏิบัติเพื่อปาติโมกขสังวร” “ดูก่อนจอมเทพ เรากล่าวสมจารทางกายโดยส่วน ๒ คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี ดูก่อนจอมเทพ เรากล่าวสมจารทางวาจาโดยส่วน ๒ คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี ดูก่อนจอมเทพ เรากล่าวการแสวงหาโดยส่วน ๒ คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี”

‘‘Kāyasamācāraṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi sevitabbampi asevitabbampīti iti kho panetaṃ vuttaṃ, kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Tattha yaṃ jaññā kāyasamācāraṃ ‘imaṃ kho me kāyasamācāraṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyantī’ti, evarūpo kāyasamācāro na sevitabbo. Tattha yaṃ jaññā kāyasamācāraṃ ‘imaṃ kho me kāyasamācāraṃ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhantī’ti, evarūpo kāyasamācāro sevitabbo. Kāyasamācāraṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampīti iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

ดูก่อนท้าวเทวานมินทะ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เรากล่าวถึงกายสมาจารไว้ ๒ อย่าง คือ กายสมาจารที่ควรเสพ และกายสมาจารที่ไม่ควรเสพ’ คำนั้นเราอาศัยอะไรกล่าวเล่า? ในกายสมาจาร ๒ อย่างนั้น บุคคลพึงทราบกายสมาจารใดว่า ‘เมื่อเราเสพกายสมาจารนี้ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป’ กายสมาจารเช่นนี้ไม่ควรเสพ ในกายสมาจาร ๒ อย่างนั้น บุคคลพึงทราบกายสมาจารใดว่า ‘เมื่อเราเสพกายสมาจารนี้ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น’ กายสมาจารเช่นนี้ควรเสพ ดูก่อนท้าวเทวานมินทะ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เรากล่าวถึงกายสมาจารไว้ ๒ อย่าง คือ กายสมาจารที่ควรเสพ และกายสมาจารที่ไม่ควรเสพ’ คำนั้นเราอาศัยเหตุนี้กล่าว

‘‘Vacīsamācāraṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampī’ti. Iti kho panetaṃ vuttaṃ, kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Tattha yaṃ jaññā vacīsamācāraṃ ‘imaṃ kho me vacīsamācāraṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyantī’ti, evarūpo vacīsamācāro na sevitabbo. Tattha yaṃ jaññā vacīsamācāraṃ ‘imaṃ kho me vacīsamācāraṃ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhantī’ti, evarūpo vacīsamācāro sevitabbo. Vacīsamācāraṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampīti iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

ดูก่อนท้าวเทวานมินทะ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เรากล่าวถึงวจีสมาจารไว้ ๒ อย่าง คือ วจีสมาจารที่ควรเสพ และวจีสมาจารที่ไม่ควรเสพ’ คำนั้นเราอาศัยอะไรกล่าวเล่า? ในวจีสมาจาร ๒ อย่างนั้น บุคคลพึงทราบวจีสมาจารใดว่า ‘เมื่อเราเสพวจีสมาจารนี้ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป’ วจีสมาจารเช่นนี้ไม่ควรเสพ ในวจีสมาจาร ๒ อย่างนั้น บุคคลพึงทราบวจีสมาจารใดว่า ‘เมื่อเราเสพวจีสมาจารนี้ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น’ วจีสมาจารเช่นนี้ควรเสพ ดูก่อนท้าวเทวานมินทะ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เรากล่าวถึงวจีสมาจารไว้ ๒ อย่าง คือ วจีสมาจารที่ควรเสพ และวจีสมาจารที่ไม่ควรเสพ’ คำนั้นเราอาศัยเหตุนี้กล่าว

‘‘Pariyesanaṃpāhaṃ[Pg.224], devānaminda, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampīti iti kho panetaṃ vuttaṃ, kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Tattha yaṃ jaññā pariyesanaṃ ‘imaṃ kho me pariyesanaṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyantī’ti, evarūpā pariyesanā na sevitabbā. Tattha yaṃ jaññā pariyesanaṃ ‘imaṃ kho me pariyesanaṃ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhantī’ti, evarūpā pariyesanā sevitabbā. Pariyesanaṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampīti iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

ดูก่อนท้าวเทวานมินทะ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เรากล่าวถึงการแสวงหาไว้ ๒ อย่าง คือ การแสวงหาที่ควรเสพ และการแสวงหาที่ไม่ควรเสพ’ คำนั้นเราอาศัยอะไรกล่าวเล่า? ในการแสวงหา ๒ อย่างนั้น บุคคลพึงทราบการแสวงหาใดว่า ‘เมื่อเราเสพการแสวงหานี้ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป’ การแสวงหาเช่นนี้ไม่ควรเสพ ในการแสวงหา ๒ อย่างนั้น บุคคลพึงทราบการแสวงหาใดว่า ‘เมื่อเราเสพการแสวงหานี้ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น’ การแสวงหาเช่นนี้ควรเสพ ดูก่อนท้าวเทวานมินทะ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เรากล่าวถึงการแสวงหาไว้ ๒ อย่าง คือ การแสวงหาที่ควรเสพ และการแสวงหาที่ไม่ควรเสพ’ คำนั้นเราอาศัยเหตุนี้กล่าว

‘‘Evaṃ paṭipanno kho, devānaminda, bhikkhu pātimokkhasaṃvarāya paṭipanno hotī’’ti. Itthaṃ bhagavā sakkassa devānamindassa pañhaṃ puṭṭho byākāsi. Attamano sakko devānamindo bhagavato bhāsitaṃ abhinandi anumodi – ‘‘evametaṃ, bhagavā, evametaṃ, sugata. Tiṇṇā mettha kaṅkhā vigatā kathaṃkathā bhagavato pañhaveyyākaraṇaṃ sutvā’’ti.

ดูก่อนท้าวเทวานมินทะ ภิกษุผู้ปฏิบัติอย่างนี้แล ชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความสำรวมในปาติโมกข์” ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคได้ทรงพยากรณ์ปัญหาของท้าวสักกะผู้เป็นจอมแห่งเทพทั้งหลายผู้ทูลถามแล้ว ด้วยประการฉะนี้ ท้าวสักกะผู้เป็นจอมแห่งเทพทั้งหลายทรงพอพระทัย ชื่นชม อนุโมทนาภาษิตของพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้อนี้เป็นอย่างนั้น ข้าแต่พระสุคต ข้อนี้เป็นอย่างนั้น ข้าพระองค์ได้ฟังการพยากรณ์ปัญหาของพระผู้มีพระภาคแล้ว ความสงสัยในเรื่องนี้ของข้าพระองค์สิ้นไปแล้ว ความเคลือบแคลงใจก็หมดไปแล้ว”

Indriyasaṃvaro

อินทริยสังวร

365. Itiha sakko devānamindo bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā bhagavantaṃ uttariṃ pañhaṃ apucchi –

๓๖๕. ครั้งนั้นแล ท้าวสักกะผู้เป็นจอมแห่งเทพทั้งหลายทรงชื่นชม อนุโมทนาภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้ทูลถามปัญหายิ่งขึ้นไปแด่พระผู้มีพระภาคว่า

‘‘Kathaṃ paṭipanno pana, mārisa, bhikkhu indriyasaṃvarāya paṭipanno hotī’’ti? ‘‘Cakkhuviññeyyaṃ rūpaṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampi. Sotaviññeyyaṃ saddaṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampi. Ghānaviññeyyaṃ gandhaṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampi. Jivhāviññeyyaṃ rasaṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampi. Kāyaviññeyyaṃ phoṭṭhabbaṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampi. Manoviññeyyaṃ dhammaṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampī’’ti.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ภิกษุผู้ปฏิบัติอย่างไรเล่า ชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความสำรวมในอินทรีย์?” “ดูก่อนท้าวเทวานมินทะ เรากล่าวรูปอันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุไว้ ๒ อย่าง คือ รูปที่ควรเสพ และรูปที่ไม่ควรเสพ เรากล่าวเสียงอันจะพึงรู้แจ้งด้วยโสตไว้ ๒ อย่าง คือ เสียงที่ควรเสพ และเสียงที่ไม่ควรเสพ เรากล่าวกลิ่นอันจะพึงรู้แจ้งด้วยฆานะไว้ ๒ อย่าง คือ กลิ่นที่ควรเสพ และกลิ่นที่ไม่ควรเสพ เรากล่าวรสอันจะพึงรู้แจ้งด้วยชิวหาไว้ ๒ อย่าง คือ รสที่ควรเสพ และรสที่ไม่ควรเสพ เรากล่าวโผฏฐัพพะอันจะพึงรู้แจ้งด้วยกายไว้ ๒ อย่าง คือ โผฏฐัพพะที่ควรเสพ และโผฏฐัพพะที่ไม่ควรเสพ เรากล่าวธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งด้วยมโนไว้ ๒ อย่าง คือ ธรรมารมณ์ที่ควรเสพ และธรรมารมณ์ที่ไม่ควรเสพ”

Evaṃ vutte, sakko devānamindo bhagavantaṃ etadavoca –

เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ท้าวสักกะผู้เป็นจอมแห่งเทพทั้งหลายได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า

‘‘Imassa kho ahaṃ, bhante, bhagavatā saṅkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena atthaṃ ājānāmi. Yathārūpaṃ, bhante, cakkhuviññeyyaṃ rūpaṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti, evarūpaṃ cakkhuviññeyyaṃ rūpaṃ [Pg.225] na sevitabbaṃ. Yathārūpañca kho, bhante, cakkhuviññeyyaṃ rūpaṃ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti, evarūpaṃ cakkhuviññeyyaṃ rūpaṃ sevitabbaṃ. Yathārūpañca kho, bhante, sotaviññeyyaṃ saddaṃ sevato…pe… ghānaviññeyyaṃ gandhaṃ sevato… jivhāviññeyyaṃ rasaṃ sevato… kāyaviññeyyaṃ phoṭṭhabbaṃ sevato… manoviññeyyaṃ dhammaṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti, evarūpo manoviññeyyo dhammo na sevitabbo. Yathārūpañca kho, bhante, manoviññeyyaṃ dhammaṃ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti, evarūpo manoviññeyyo dhammo sevitabbo.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ย่อมทราบเนื้อความแห่งธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยย่อนี้โดยพิสดารอย่างนี้ว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพรูปอันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุเช่นใดอยู่ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป รูปอันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุเช่นนั้นไม่ควรเสพ และข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพรูปอันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุเช่นใดอยู่ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น รูปอันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุเช่นนั้นควรเสพ และข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพเสียงอันจะพึงรู้แจ้งด้วยโสตเช่นใดอยู่...ฯลฯ...เมื่อบุคคลเสพกลิ่นอันจะพึงรู้แจ้งด้วยฆานะเช่นใดอยู่...เมื่อบุคคลเสพรสอันจะพึงรู้แจ้งด้วยชิวหาเช่นใดอยู่...เมื่อบุคคลเสพโผฏฐัพพะอันจะพึงรู้แจ้งด้วยกายเช่นใดอยู่...เมื่อบุคคลเสพธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งด้วยมโนเช่นใดอยู่ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป ธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งด้วยมโนเช่นนั้นไม่ควรเสพ และข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งด้วยมโนเช่นใดอยู่ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น ธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งด้วยมโนเช่นนั้นควรเสพ

‘‘Imassa kho me, bhante, bhagavatā saṅkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena atthaṃ ājānato tiṇṇā mettha kaṅkhā vigatā kathaṃkathā bhagavato pañhaveyyākaraṇaṃ sutvā’’ti.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อข้าพระองค์ทราบเนื้อความแห่งธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยย่อนี้โดยพิสดารอย่างนี้ ได้ฟังการพยากรณ์ปัญหาของพระผู้มีพระภาคแล้ว ความสงสัยในเรื่องนี้ของข้าพระองค์สิ้นไปแล้ว ความเคลือบแคลงใจก็หมดไปแล้ว

366. Itiha sakko devānamindo bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā bhagavantaṃ uttariṃ pañhaṃ apucchi –

๓๖๖. ครั้งนั้นแล ท้าวสักกะผู้เป็นจอมแห่งเทพทั้งหลายทรงชื่นชม อนุโมทนาภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้ทูลถามปัญหายิ่งขึ้นไปแด่พระผู้มีพระภาคว่า

‘‘Sabbeva nu kho, mārisa, samaṇabrāhmaṇā ekantavādā ekantasīlā ekantachandā ekantaajjhosānā’’ti? ‘‘Na kho, devānaminda, sabbe samaṇabrāhmaṇā ekantavādā ekantasīlā ekantachandā ekantaajjhosānā’’ti.

“ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ สมณพราหมณ์ทั้งหมดมีวาทะอย่างเดียวกัน มีศีลอย่างเดียวกัน มีฉันทะอย่างเดียวกัน มีความยึดมั่นอย่างเดียวกันโดยส่วนเดียวแน่หรือ” “ดูก่อนท้าวเทวานัมปติ สมณพราหมณ์ทั้งหมดมิได้มีวาทะอย่างเดียวกัน มิได้มีศีลอย่างเดียวกัน มิได้มีฉันทะอย่างเดียวกัน มิได้มีความยึดมั่นอย่างเดียวกันโดยส่วนเดียว”

‘‘Kasmā pana, mārisa, na sabbe samaṇabrāhmaṇā ekantavādā ekantasīlā ekantachandā ekantaajjhosānā’’ti? ‘‘Anekadhātu nānādhātu kho, devānaminda, loko. Tasmiṃ anekadhātunānādhātusmiṃ loke yaṃ yadeva sattā dhātuṃ abhinivisanti, taṃ tadeva thāmasā parāmāsā abhinivissa voharanti – ‘idameva saccaṃ moghamañña’nti. Tasmā na sabbe samaṇabrāhmaṇā ekantavādā ekantasīlā ekantachandā ekantaajjhosānā’’ti.

“ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ เพราะเหตุไร สมณพราหมณ์ทั้งหมดจึงมิได้มีวาทะอย่างเดียวกัน มิได้มีศีลอย่างเดียวกัน มิได้มีฉันทะอย่างเดียวกัน มิได้มีความยึดมั่นอย่างเดียวกันโดยส่วนเดียว” “ดูก่อนท้าวเทวานัมปติ โลกนี้มีธาตุหลายอย่าง มีธาตุต่าง ๆ กัน ในโลกที่มีธาตุหลายอย่าง มีธาตุต่าง ๆ กันนั้น สัตว์ทั้งหลายยึดถือธาตุใด ๆ โดยเฉพาะ พวกเขาก็ยึดมั่นถือมั่นธาตุนั้น ๆ อย่างเหนียวแน่น แล้วกล่าวว่า ‘สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่า’ เพราะเหตุนั้น สมณพราหมณ์ทั้งหมดจึงมิได้มีวาทะอย่างเดียวกัน มิได้มีศีลอย่างเดียวกัน มิได้มีฉันทะอย่างเดียวกัน มิได้มีความยึดมั่นอย่างเดียวกันโดยส่วนเดียว”

‘‘Sabbeva nu kho, mārisa, samaṇabrāhmaṇā accantaniṭṭhā accantayogakkhemī accantabrahmacārī accantapariyosānā’’ti? ‘‘Na kho, devānaminda, sabbe samaṇabrāhmaṇā accantaniṭṭhā accantayogakkhemī accantabrahmacārī accantapariyosānā’’ti.

“ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ สมณพราหมณ์ทั้งหมดมีนิฏฐะอย่างยิ่ง มีความเกษมจากโยคะอย่างยิ่ง เป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์อย่างยิ่ง มีที่สุดอย่างยิ่งโดยส่วนเดียวแน่หรือ” “ดูก่อนท้าวเทวานัมปติ สมณพราหมณ์ทั้งหมดมิได้มีนิฏฐะอย่างยิ่ง มิได้มีความเกษมจากโยคะอย่างยิ่ง มิได้เป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์อย่างยิ่ง มิได้มีที่สุดอย่างยิ่งโดยส่วนเดียว”

‘‘Kasmā [Pg.226] pana, mārisa, na sabbe samaṇabrāhmaṇā accantaniṭṭhā accantayogakkhemī accantabrahmacārī accantapariyosānā’’ti? ‘‘Ye kho, devānaminda, bhikkhū taṇhāsaṅkhayavimuttā te accantaniṭṭhā accantayogakkhemī accantabrahmacārī accantapariyosānā. Tasmā na sabbe samaṇabrāhmaṇā accantaniṭṭhā accantayogakkhemī accantabrahmacārī accantapariyosānā’’ti.

“ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ เพราะเหตุไร สมณพราหมณ์ทั้งหมดจึงมิได้มีนิฏฐะอย่างยิ่ง มิได้มีความเกษมจากโยคะอย่างยิ่ง มิได้เป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์อย่างยิ่ง มิได้มีที่สุดอย่างยิ่งโดยส่วนเดียว” “ดูก่อนท้าวเทวานัมปติ ภิกษุเหล่าใดหลุดพ้นแล้วเพราะความสิ้นไปแห่งตัณหา ภิกษุเหล่านั้นมีนิฏฐะอย่างยิ่ง มีความเกษมจากโยคะอย่างยิ่ง เป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์อย่างยิ่ง มีที่สุดอย่างยิ่ง เพราะเหตุนั้น สมณพราหมณ์ทั้งหมดจึงมิได้มีนิฏฐะอย่างยิ่ง มิได้มีความเกษมจากโยคะอย่างยิ่ง มิได้เป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์อย่างยิ่ง มิได้มีที่สุดอย่างยิ่งโดยส่วนเดียว”

Itthaṃ bhagavā sakkassa devānamindassa pañhaṃ puṭṭho byākāsi. Attamano sakko devānamindo bhagavato bhāsitaṃ abhinandi anumodi – ‘‘evametaṃ, bhagavā, evametaṃ, sugata. Tiṇṇā mettha kaṅkhā vigatā kathaṃkathā bhagavato pañhaveyyākaraṇaṃ sutvā’’ti.

พระผู้มีพระภาคเมื่อท้าวสักกะจอมเทพทูลถามแล้ว ได้ทรงพยากรณ์ปัญหาด้วยประการฉะนี้ ท้าวสักกะจอมเทพทรงมีพระทัยยินดี ได้ทรงชื่นชมอนุโมทนาภาษิตของพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้อนี้เป็นอย่างนั้น ข้าแต่พระสุคต ข้อนี้เป็นอย่างนั้น ข้าพระองค์ได้ฟังการพยากรณ์ปัญหาของพระผู้มีพระภาคแล้ว ความสงสัยในเรื่องนี้ของข้าพระองค์ก็ข้ามพ้นไปแล้ว ความเคลือบแคลงสงสัยก็หมดสิ้นไปแล้ว”

367. Itiha sakko devānamindo bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā bhagavantaṃ etadavoca –

๓๖๗. ครั้งนั้นแล ท้าวสักกะจอมเทพทรงชื่นชมอนุโมทนาภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า

‘‘Ejā, bhante, rogo, ejā gaṇḍo, ejā sallaṃ, ejā imaṃ purisaṃ parikaḍḍhati tassa tasseva bhavassa abhinibbattiyā. Tasmā ayaṃ puriso uccāvacamāpajjati. Yesāhaṃ, bhante, pañhānaṃ ito bahiddhā aññesu samaṇabrāhmaṇesu okāsakammampi nālatthaṃ, te me bhagavatā byākatā. Dīgharattānusayitañca pana me vicikicchākathaṃkathāsallaṃ, tañca bhagavatā abbuḷha’’nti.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ตัณหาเป็นโรค ตัณหาเป็นหัวฝี ตัณหาเป็นลูกศร ตัณหาย่อมชักลากบุรุษนี้ไปเพื่อการเกิดในภพนั้น ๆ เพราะเหตุนั้น บุรุษนี้จึงประสบภาวะสูง ๆ ต่ำ ๆ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ปัญหาทั้งหลายที่ข้าพระองค์ไม่ได้แม้ซึ่งโอกาสจะถามในหมู่สมณพราหมณ์อื่นนอกพระศาสนานี้ พระผู้มีพระภาคก็ได้ทรงพยากรณ์แก่ข้าพระองค์แล้ว และลูกศรคือความเคลือบแคลงสงสัยซึ่งนอนเนื่องอยู่ในสันดานของข้าพระองค์มานาน ก็ถูกพระผู้มีพระภาคทรงถอนขึ้นแล้ว”

‘‘Abhijānāsi no tvaṃ, devānaminda, ime pañhe aññe samaṇabrāhmaṇe pucchitā’’ti? ‘‘Abhijānāmahaṃ, bhante, ime pañhe aññe samaṇabrāhmaṇe pucchitā’’ti. ‘‘Yathā kathaṃ pana te, devānaminda, byākaṃsu? Sace te agaru bhāsassū’’ti. ‘‘Na kho me, bhante, garu yatthassa bhagavā nisinno bhagavantarūpo vā’’ti. ‘‘Tena hi, devānaminda, bhāsassū’’ti. ‘‘Yesvāhaṃ, bhante, maññāmi samaṇabrāhmaṇā āraññikā pantasenāsanāti, tyāhaṃ upasaṅkamitvā ime pañhe pucchāmi, te mayā puṭṭhā na sampāyanti, asampāyantā mamaṃyeva paṭipucchanti – ‘ko nāmo āyasmā’ti? Tesāhaṃ puṭṭho byākaromi – ‘ahaṃ kho, mārisa, sakko devānamindo’ti. Te mamaṃyeva uttari paṭipucchanti – ‘kiṃ panāyasmā, devānaminda, kammaṃ katvā imaṃ ṭhānaṃ patto’ti? Tesāhaṃ yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ desemi. Te tāvatakeneva attamanā [Pg.227] honti – ‘sakko ca no devānamindo diṭṭho, yañca no apucchimhā, tañca no byākāsī’ti. Te aññadatthu mamaṃyeva sāvakā sampajjanti, na cāhaṃ tesaṃ. Ahaṃ kho pana, bhante, bhagavato sāvako sotāpanno avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo’’ti.

“ดูก่อนท้าวเทวานัมปติ ท่านจำได้หรือไม่ว่าเคยถามปัญหานี้กับสมณพราหมณ์อื่น ๆ” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จำได้ว่าเคยถามปัญหานี้กับสมณพราหมณ์อื่น ๆ” “ดูก่อนท้าวเทวานัมปติ ก็พวกเขาพยากรณ์แก่ท่านอย่างไร ถ้าท่านไม่ลำบากใจ ก็จงกล่าวเถิด” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ไม่ลำบากใจในที่ซึ่งมีพระผู้มีพระภาคหรือผู้เช่นกับพระผู้มีพระภาคประทับอยู่” “ดูก่อนท้าวเทวานัมปติ ถ้าเช่นนั้น ท่านจงกล่าวเถิด” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สมณพราหมณ์เหล่าใดที่ข้าพระองค์เข้าใจว่าเป็นผู้อยู่ป่า มีเสนาสนะอันสงัด ข้าพระองค์เข้าไปหาสมณพราหมณ์เหล่านั้นแล้วถามปัญหานี้ พวกเขาถูกข้าพระองค์ถามแล้วก็ตอบไม่ได้ เมื่อตอบไม่ได้ ก็ถามข้าพระองค์กลับว่า ‘ท่านผู้มีอายุชื่ออะไร’ ข้าพระองค์ถูกถามแล้วก็ตอบแก่พวกเขาว่า ‘ท่านผู้นิรทุกข์ เราคือท้าวสักกะจอมเทพ’ พวกเขาก็ถามข้าพระองค์ต่อไปอีกว่า ‘ท่านผู้มีอายุ ท่านท้าวเทวานัมปติ ทำกรรมอะไรจึงได้บรรลุตำแหน่งนี้’ ข้าพระองค์ก็แสดงธรรมตามที่ได้ฟังมา ตามที่ได้เรียนมาแก่พวกเขา พวกเขาก็มีใจยินดีเพียงเท่านั้นว่า ‘เราได้เห็นท้าวสักกะจอมเทพแล้ว และท่านก็ได้ตอบปัญหาที่เราถามแล้ว’ พวกเขากลับกลายเป็นสาวกของข้าพระองค์ไป แต่ข้าพระองค์มิได้เป็นสาวกของพวกเขา ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ส่วนข้าพระองค์เป็นสาวกของพระผู้มีพระภาค เป็นโสดาบัน ไม่มีทางตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยงแท้ มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า”

Somanassapaṭilābhakathā

เรื่องการได้โสมนัส

368. ‘‘Abhijānāsi no tvaṃ, devānaminda, ito pubbe evarūpaṃ vedapaṭilābhaṃ somanassapaṭilābha’’nti? ‘‘Abhijānāmahaṃ, bhante, ito pubbe evarūpaṃ vedapaṭilābhaṃ somanassapaṭilābha’’nti. ‘‘Yathā kathaṃ pana tvaṃ, devānaminda, abhijānāsi ito pubbe evarūpaṃ vedapaṭilābhaṃ somanassapaṭilābha’’nti?

๓๖๘. “ดูก่อนท้าวเทวานัมปติ ท่านจำได้หรือไม่ว่าเคยได้ความรู้สึกยินดี ได้โสมนัสเช่นนี้ในกาลก่อนแต่นี้” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จำได้ว่าเคยได้ความรู้สึกยินดี ได้โสมนัสเช่นนี้ในกาลก่อนแต่นี้” “ดูก่อนท้าวเทวานัมปติ ท่านจำได้อย่างไรว่าเคยได้ความรู้สึกยินดี ได้โสมนัสเช่นนี้ในกาลก่อนแต่นี้”

‘‘Bhūtapubbaṃ, bhante, devāsurasaṅgāmo samupabyūḷho ahosi. Tasmiṃ kho pana, bhante, saṅgāme devā jiniṃsu, asurā parājayiṃsu. Tassa mayhaṃ, bhante, taṃ saṅgāmaṃ abhivijinitvā vijitasaṅgāmassa etadahosi – ‘yā ceva dāni dibbā ojā yā ca asurā ojā, ubhayametaṃ devā paribhuñjissantī’ti. So kho pana me, bhante, vedapaṭilābho somanassapaṭilābho sadaṇḍāvacaro sasatthāvacaro na nibbidāya na virāgāya na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya saṃvattati. Yo kho pana me ayaṃ, bhante, bhagavato dhammaṃ sutvā vedapaṭilābho somanassapaṭilābho, so adaṇḍāvacaro asatthāvacaro ekantanibbidāya virāgāya nirodhāya upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattatī’’ti.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เรื่องเคยมีมาแล้ว สงครามระหว่างเทวดากับอสูรได้เกิดขึ้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในสงครามนั้น เทวดาชนะ อสูรแพ้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อข้าพระองค์ชนะสงครามนั้นแล้ว ความคิดนี้ได้เกิดขึ้นว่า ‘บัดนี้ โอชะที่เป็นของทิพย์และโอชะที่เป็นของอสูรทั้งสองอย่างนี้ เทวดาจักได้บริโภค’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แต่ความรู้สึกยินดี การได้โสมนัสของข้าพระองค์นั้น ยังเนื่องด้วยอาชญา ยังเนื่องด้วยศัสตรา ไม่เป็นไปเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับ เพื่อความสงบ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน ส่วนความรู้สึกยินดี การได้โสมนัสของข้าพระองค์ที่เกิดขึ้นเพราะได้ฟังธรรมของพระผู้มีพระภาคนี้ ไม่เนื่องด้วยอาชญา ไม่เนื่องด้วยศัสตรา ย่อมเป็นไปเพื่อความเบื่อหน่ายโดยส่วนเดียว เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับ เพื่อความสงบ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน”

369. ‘‘Kiṃ pana tvaṃ, devānaminda, atthavasaṃ sampassamāno evarūpaṃ vedapaṭilābhaṃ somanassapaṭilābhaṃ pavedesī’’ti? ‘‘Cha kho ahaṃ, bhante, atthavase sampassamāno evarūpaṃ vedapaṭilābhaṃ somanassapaṭilābhaṃ pavedemi.

๓๖๙. “ดูก่อนท้าวเทวานัมินทะ ก็ท่านเล็งเห็นอำนาจประโยชน์อะไร จึงแสดงความได้ความดีใจ ความได้ความโสมนัสเช่นนี้” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เล็งเห็นอำนาจประโยชน์ ๖ ประการ จึงแสดงความได้ความดีใจ ความได้ความโสมนัสเช่นนี้

‘‘Idheva tiṭṭhamānassa, devabhūtassa me sato;

Punarāyu ca me laddho, evaṃ jānāhi mārisa.

ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ ข้าพระองค์ผู้เป็นเทพยังดำรงอยู่ในอัตภาพนี้นั่นแล ได้อายุกลับคืนมาอีก ขอพระองค์ทรงทราบอย่างนี้เถิด

‘‘Imaṃ [Pg.228] kho ahaṃ, bhante, paṭhamaṃ atthavasaṃ sampassamāno evarūpaṃ vedapaṭilābhaṃ somanassapaṭilābhaṃ pavedemi.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เล็งเห็นอำนาจประโยชน์ข้อที่ ๑ นี้ จึงแสดงความได้ความดีใจ ความได้ความโสมนัสเช่นนี้

‘‘Cutāhaṃ diviyā kāyā, āyuṃ hitvā amānusaṃ;

Amūḷho gabbhamessāmi, yattha me ramatī mano.

ข้าพระองค์จุติจากกายทิพย์ ละอายุซึ่งมิใช่ของมนุษย์แล้ว จักเป็นผู้ไม่หลงลืมเข้าถึงครรภ์ในตระกูลที่ข้าพระองค์พอใจ

‘‘Imaṃ kho ahaṃ, bhante, dutiyaṃ atthavasaṃ sampassamāno evarūpaṃ vedapaṭilābhaṃ somanassapaṭilābhaṃ pavedemi.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เล็งเห็นอำนาจประโยชน์ข้อที่ ๒ นี้ จึงแสดงความได้ความดีใจ ความได้ความโสมนัสเช่นนี้

‘‘Svāhaṃ amūḷhapaññassa, viharaṃ sāsane rato;

Ñāyena viharissāmi, sampajāno paṭissato.

ข้าพระองค์นั้นมีปัญญาไม่หลงลืม ยินดีในพระศาสนา จักอยู่โดยแยบคาย มีสัมปชัญญะ มีสติ

‘‘Imaṃ kho ahaṃ, bhante, tatiyaṃ atthavasaṃ sampassamāno evarūpaṃ vedapaṭilābhaṃ somanassapaṭilābhaṃ pavedemi.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เล็งเห็นอำนาจประโยชน์ข้อที่ ๓ นี้ จึงแสดงความได้ความดีใจ ความได้ความโสมนัสเช่นนี้

‘‘Ñāyena me carato ca, sambodhi ce bhavissati;

Aññātā viharissāmi, sveva anto bhavissati.

เมื่อข้าพระองค์ประพฤติโดยแยบคาย หากจักมีพระสัมโพธิญาณ ข้าพระองค์จักเป็นผู้รู้ทั่วถึงอยู่ ความสิ้นสุดภพจักมีได้ด้วยอาการอย่างนั้น

‘‘Imaṃ kho ahaṃ, bhante, catutthaṃ atthavasaṃ sampassamāno evarūpaṃ vedapaṭilābhaṃ somanassapaṭilābhaṃ pavedemi.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เล็งเห็นอำนาจประโยชน์ข้อที่ ๔ นี้ จึงแสดงความได้ความดีใจ ความได้ความโสมนัสเช่นนี้

‘‘Cutāhaṃ mānusā kāyā, āyuṃ hitvāna mānusaṃ;

Puna devo bhavissāmi, devalokamhi uttamo.

ข้าพระองค์จุติจากกายมนุษย์ ละอายุของมนุษย์แล้ว จักเป็นเทพผู้สูงสุดในเทวโลกอีก

‘‘Imaṃ kho ahaṃ, bhante, pañcamaṃ atthavasaṃ sampassamāno evarūpaṃ vedapaṭilābhaṃ somanassapaṭilābhaṃ pavedemi.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เล็งเห็นอำนาจประโยชน์ข้อที่ ๕ นี้ จึงแสดงความได้ความดีใจ ความได้ความโสมนัสเช่นนี้

‘‘Te paṇītatarā devā, akaniṭṭhā yasassino;

Antime vattamānamhi, so nivāso bhavissati.

เทพชั้นอกนิฏฐ์เหล่านั้น ประณีตกว่าและมียศยิ่งกว่า เมื่ออัตภาพสุดท้ายเป็นไปอยู่ ภพนั้นจักเป็นที่อาศัยของข้าพระองค์

‘‘Imaṃ kho ahaṃ, bhante, chaṭṭhaṃ atthavasaṃ sampassamāno evarūpaṃ vedapaṭilābhaṃ somanassapaṭilābhaṃ pavedemi.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เล็งเห็นอำนาจประโยชน์ข้อที่ ๖ นี้ จึงแสดงความได้ความดีใจ ความได้ความโสมนัสเช่นนี้

‘‘Ime kho ahaṃ, bhante, cha atthavase sampassamāno evarūpaṃ vedapaṭilābhaṃ somanassapaṭilābhaṃ pavedemi.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เล็งเห็นอำนาจประโยชน์ ๖ ประการนี้ จึงแสดงความได้ความดีใจ ความได้ความโสมนัสเช่นนี้

370.‘‘Apariyositasaṅkappo[Pg.229], vicikiccho kathaṃkathī.

๓๗๐. ข้าพระองค์มีความดำริยังไม่สิ้นสุด มีความสงสัย มีความเคลือบแคลง

Vicariṃ dīghamaddhānaṃ, anvesanto tathāgataṃ.

เที่ยวไปสิ้นกาลนาน เสาะแสวงหาพระตถาคต

‘‘Yassu maññāmi samaṇe, pavivittavihārino;

Sambuddhā iti maññāno, gacchāmi te upāsituṃ.

ข้าพระองค์สำคัญสมณะเหล่าใดว่า เป็นผู้มีปกติอยู่ในที่สงัด สำคัญว่าท่านเป็นพระสัมพุทธเจ้า จึงเข้าไปเพื่อจะบำรุงท่านเหล่านั้น

‘‘‘Kathaṃ ārādhanā hoti, kathaṃ hoti virādhanā’;

Iti puṭṭhā na sampāyanti, magge paṭipadāsu ca.

สมณะเหล่านั้นถูกข้าพระองค์ถามว่า ความสำเร็จเป็นอย่างไร ความไม่สำเร็จเป็นอย่างไร ดังนี้แล้ว ก็ไม่สามารถจะบอกได้ทั้งในทางและในข้อปฏิบัติ

‘‘Tyassu yadā maṃ jānanti, sakko devānamāgato;

Tyassu mameva pucchanti, ‘kiṃ katvā pāpuṇī idaṃ’.

เมื่อใด สมณะเหล่านั้นรู้จักข้าพระองค์ว่า ท้าวสักกะจอมเทพเสด็จมาแล้ว เมื่อนั้น สมณะเหล่านั้นย่อมถามข้าพระองค์นั่นแลว่า ท่านทำอะไรจึงถึงที่นี้ได้

‘‘Tesaṃ yathāsutaṃ dhammaṃ, desayāmi jane sutaṃ ;

Tena attamanā honti, ‘diṭṭho no vāsavoti ca’.

ข้าพระองค์แสดงธรรมที่ได้สดับมาในหมู่ชน ตามที่ได้สดับมาแก่สมณะเหล่านั้น สมณะเหล่านั้นมีใจยินดีด้วยเหตุนั้นว่า ท้าววาสวะอันเราทั้งหลายได้เห็นแล้ว

‘‘Yadā ca buddhamaddakkhiṃ, vicikicchāvitāraṇaṃ;

Somhi vītabhayo ajja, sambuddhaṃ payirupāsiya.

แต่เมื่อใด ข้าพระองค์ได้เห็นพระพุทธเจ้าผู้ทรงข้ามความสงสัยได้แล้ว วันนี้ ข้าพระองค์นั้นเข้าไปบำรุงพระสัมพุทธเจ้าแล้ว จึงเป็นผู้มีความกลัวปราศไปแล้ว

‘‘Taṇhāsallassa hantāraṃ, buddhaṃ appaṭipuggalaṃ;

Ahaṃ vande mahāvīraṃ, buddhamādiccabandhunaṃ.

ข้าพระองค์ขอไหว้พระพุทธเจ้าผู้ทรงกำจัดลูกศรคือตัณหา ผู้ไม่มีบุคคลเปรียบ ผู้มีความเพียรใหญ่ ผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์

‘‘Yaṃ karomasi brahmuno, samaṃ devehi mārisa;

Tadajja tuyhaṃ kassāma, handa sāmaṃ karoma te.

ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ การนอบน้อมใดที่ข้าพระองค์ทั้งหลายพร้อมกับเทวดาได้กระทำแล้วแก่พรหม วันนี้ ข้าพระองค์ทั้งหลายจักกระทำการนอบน้อมนั้นแก่พระองค์ เชิญเถิด ข้าพระองค์ทั้งหลายจักกระทำการนอบน้อมแก่พระองค์โดยตนเอง

‘‘Tvameva asi sambuddho, tuvaṃ satthā anuttaro;

Sadevakasmiṃ lokasmiṃ, natthi te paṭipuggalo’’ti.

พระองค์เท่านั้นเป็นพระสัมพุทธเจ้า พระองค์เป็นศาสดาผู้ยอดเยี่ยม บุคคลเปรียบเทียบพระองค์ไม่มีในโลกพร้อมทั้งเทวโลก

371. Atha kho sakko devānamindo pañcasikhaṃ gandhabbaputtaṃ āmantesi – ‘‘bahūpakāro kho mesi tvaṃ, tāta pañcasikha, yaṃ tvaṃ bhagavantaṃ paṭhamaṃ pasādesi. Tayā, tāta, paṭhamaṃ pasāditaṃ pacchā mayaṃ taṃ bhagavantaṃ dassanāya upasaṅkamimhā arahantaṃ sammāsambuddhaṃ. Pettike vā ṭhāne ṭhapayissāmi[Pg.230], gandhabbarājā bhavissasi, bhaddañca te sūriyavacchasaṃ dammi, sā hi te abhipatthitā’’ti.

๓๗๑. ลำดับนั้น ท้าวสักกะจอมเทพรับสั่งเรียกปัญจสิขะคันธรรพบุตรมาตรัสว่า ดูก่อนพ่อปัญจสิขะ ท่านเป็นผู้มีอุปการะแก่เรามาก ที่ท่านได้ทำให้เราเลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคก่อน ดูก่อนพ่อ เพราะท่านทำให้เลื่อมใสก่อน ภายหลังเราทั้งหลายจึงได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นเพื่อทัศนา เราจักตั้งท่านไว้ในตำแหน่งของบิดา ท่านจักเป็นคนธรรพ์ราช และเราจักให้ภัททาสุริยวัจฉสาแก่ท่าน เพราะนางเป็นที่ท่านปรารถนายิ่ง

Atha kho sakko devānamindo pāṇinā pathaviṃ parāmasitvā tikkhattuṃ udānaṃ udānesi – ‘‘namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassā’’ti.

ลำดับนั้น ท้าวสักกะจอมเทพทรงลูบแผ่นดินด้วยฝ่าพระหัตถ์แล้ว ทรงเปล่งอุทาน ๓ ครั้งว่า ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

Imasmiñca pana veyyākaraṇasmiṃ bhaññamāne sakkassa devānamindassa virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādi – ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti. Aññesañca asītiyā devatāsahassānaṃ, iti ye sakkena devānamindena ajjhiṭṭhapañhā puṭṭhā, te bhagavatā byākatā. Tasmā imassa veyyākaraṇassa sakkapañhātveva adhivacananti.

ก็เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสไวยากรณ์นี้อยู่ ดวงตาเห็นธรรมอันปราศจากธุลี ปราศจากมลทิน ได้เกิดขึ้นแก่ท้าวสักกะจอมเทพว่า สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งมวลมีความดับไปเป็นธรรมดา และได้เกิดขึ้นแก่เทวดาอื่นอีก ๘๐,๐๐๐ องค์ ด้วยเหตุที่ปัญหาทั้งหลายอันท้าวสักกะจอมเทพทูลอาราธนาถามแล้ว พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์แล้ว ฉะนั้น ไวยากรณ์นี้จึงมีชื่อว่า สักกปัญหา ดังนี้แล

Sakkapañhasuttaṃ niṭṭhitaṃ aṭṭhamaṃ.

สักกปัญหสูตรที่ ๘ จบ

9. Mahāsatipaṭṭhānasuttaṃ

๙. มหาสติปัฏฐานสูตร

372. Evaṃ [Pg.231] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā kurūsu viharati kammāsadhammaṃ nāma kurūnaṃ nigamo. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhaddante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

๓๗๒. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ นิคมของชาวกุรุ ชื่อว่า กัมมาสธัมมะ ในแคว้นกุรุ ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า พระเจ้าข้า พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า

Uddeso

อุเทศ

373. ‘‘Ekāyano ayaṃ, bhikkhave, maggo sattānaṃ visuddhiyā, sokaparidevānaṃ samatikkamāya dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamāya ñāyassa adhigamāya nibbānassa sacchikiriyāya, yadidaṃ cattāro satipaṭṭhānā.

๓๗๓. “ภิกษุทั้งหลาย หนทางนี้เป็นหนทางสายเดียว เพื่อความบริสุทธิ์ของเหล่าสัตว์ เพื่อก้าวล่วงความโศกและความคร่ำครวญ เพื่อความดับไปแห่งทุกข์และโทมนัส เพื่อบรรลุญายธรรม เพื่อทำให้แจ้งซึ่งนิพพาน หนทางนี้คือสติปัฏฐาน ๔”

‘‘Katame cattāro? Idha, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ, vedanāsu vedanānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhijjhādomanassaṃ, citte cittānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ, dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ.

“สติปัฏฐาน ๔ เป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ๑. พิจารณาเห็นกายในกายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกได้ ๒. พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกได้ ๓. พิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกได้ ๔. พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกได้”

Uddeso niṭṭhito.

อุเทศ จบ

Kāyānupassanā ānāpānapabbaṃ

กายานุปัสสนา อานาปานบรรพ

374. ‘‘Kathañca pana, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati? Idha, bhikkhave, bhikkhu araññagato vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā nisīdati pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā. So satova assasati, satova passasati. Dīghaṃ vā assasanto ‘dīghaṃ assasāmī’ti pajānāti, dīghaṃ vā passasanto ‘dīghaṃ passasāmī’ti pajānāti. Rassaṃ vā assasanto ‘rassaṃ assasāmī’ti pajānāti, rassaṃ vā passasanto ‘rassaṃ passasāmī’ti pajānāti. ‘Sabbakāyapaṭisaṃvedī assasissāmī’ti sikkhati[Pg.232], ‘sabbakāyapaṭisaṃvedī passasissāmī’ti sikkhati. ‘Passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ assasissāmī’ti sikkhati, ‘passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ passasissāmī’ti sikkhati.

๓๗๔. “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ เป็นอย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ไปสู่ป่าก็ดี ไปสู่โคนไม้ก็ดี ไปสู่เรือนว่างก็ดี นั่งคู้บัลลังก์ ตั้งกายตรง ดำรงสติไว้เฉพาะหน้า เธอย่อมมีสติหายใจออก ย่อมมีสติหายใจเข้า เมื่อหายใจออกยาว ก็รู้ชัดว่า ‘เราหายใจออกยาว’ เมื่อหายใจเข้ายาว ก็รู้ชัดว่า ‘เราหายใจเข้ายาว’ เมื่อหายใจออกสั้น ก็รู้ชัดว่า ‘เราหายใจออกสั้น’ เมื่อหายใจเข้าสั้น ก็รู้ชัดว่า ‘เราหายใจเข้าสั้น’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักเป็นผู้รู้พร้อมเฉพาะซึ่งกายทั้งปวงหายใจออก’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักเป็นผู้รู้พร้อมเฉพาะซึ่งกายทั้งปวงหายใจเข้า’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักระงับกายสังขารหายใจออก’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักระงับกายสังขารหายใจเข้า’

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, dakkho bhamakāro vā bhamakārantevāsī vā dīghaṃ vā añchanto ‘dīghaṃ añchāmī’ti pajānāti, rassaṃ vā añchanto ‘rassaṃ añchāmī’ti pajānāti evameva kho, bhikkhave, bhikkhu dīghaṃ vā assasanto ‘dīghaṃ assasāmī’ti pajānāti, dīghaṃ vā passasanto ‘dīghaṃ passasāmī’ti pajānāti, rassaṃ vā assasanto ‘rassaṃ assasāmī’ti pajānāti, rassaṃ vā passasanto ‘rassaṃ passasāmī’ti pajānāti. ‘Sabbakāyapaṭisaṃvedī assasissāmī’ti sikkhati, ‘sabbakāyapaṭisaṃvedī passasissāmī’ti sikkhati, ‘passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ assasissāmī’ti sikkhati, ‘passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ passasissāmī’ti sikkhati. Iti ajjhattaṃ vā kāye kāyānupassī viharati, bahiddhā vā kāye kāyānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā kāye kāyānupassī viharati. Samudayadhammānupassī vā kāyasmiṃ viharati, vayadhammānupassī vā kāyasmiṃ viharati, samudayavayadhammānupassī vā kāyasmiṃ viharati. ‘Atthi kāyo’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati. Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati.

“ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนนายช่างกลึงหรือลูกมือของนายช่างกลึงผู้ชำนาญ เมื่อชักเชือกกลึงยาว ก็รู้ชัดว่า ‘เราชักเชือกกลึงยาว’ เมื่อชักเชือกกลึงสั้น ก็รู้ชัดว่า ‘เราชักเชือกกลึงสั้น’ แม้ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อหายใจออกยาว ก็รู้ชัดว่า ‘เราหายใจออกยาว’ เมื่อหายใจเข้ายาว ก็รู้ชัดว่า ‘เราหายใจเข้ายาว’ เมื่อหายใจออกสั้น ก็รู้ชัดว่า ‘เราหายใจออกสั้น’ เมื่อหายใจเข้าสั้น ก็รู้ชัดว่า ‘เราหายใจเข้าสั้น’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักเป็นผู้รู้พร้อมเฉพาะซึ่งกายทั้งปวงหายใจออก’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักเป็นผู้รู้พร้อมเฉพาะซึ่งกายทั้งปวงหายใจเข้า’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักระงับกายสังขารหายใจออก’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักระงับกายสังขารหายใจเข้า’ ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่บ้าง พิจารณาเห็นกายในกายภายนอกอยู่บ้าง พิจารณาเห็นกายในกายทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุเกิดในกายอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุดับในกายอยู่บ้าง พิจารณาเห็นทั้งธรรมเป็นเหตุเกิดทั้งธรรมเป็นเหตุดับในกายอยู่บ้าง ก็หรือสติของเธอปรากฏชัดว่า ‘กายมีอยู่’ ก็เพียงเพื่ออาศัยเจริญญาณ เจริญสติเท่านั้น เธอเป็นผู้อันตัณหาและทิฏฐิไม่อาศัยอยู่ และไม่ยึดมั่นอะไรๆ ในโลก ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ แม้อย่างนี้”

Ānāpānapabbaṃ niṭṭhitaṃ.

อานาปานบรรพ จบ

Kāyānupassanā iriyāpathapabbaṃ

กายานุปัสสนา อิริยาปถบรรพ

375. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu gacchanto vā ‘gacchāmī’ti pajānāti, ṭhito vā ‘ṭhitomhī’ti pajānāti, nisinno vā ‘nisinnomhī’ti pajānāti, sayāno vā ‘sayānomhī’ti pajānāti, yathā yathā vā panassa kāyo paṇihito hoti, tathā tathā naṃ pajānāti. Iti ajjhattaṃ vā kāye kāyānupassī viharati, bahiddhā vā kāye kāyānupassī [Pg.233] viharati, ajjhattabahiddhā vā kāye kāyānupassī viharati. Samudayadhammānupassī vā kāyasmiṃ viharati, vayadhammānupassī vā kāyasmiṃ viharati, samudayavayadhammānupassī vā kāyasmiṃ viharati. ‘Atthi kāyo’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati. Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati.

๓๗๕. “ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเมื่อเดิน ก็รู้ชัดว่า ‘เราเดิน’ เมื่อยืน ก็รู้ชัดว่า ‘เรายืน’ เมื่อนั่ง ก็รู้ชัดว่า ‘เรานั่ง’ เมื่อนอน ก็รู้ชัดว่า ‘เรานอน’ หรือกายของเธอตั้งอยู่โดยอาการใดๆ ก็รู้ชัดอาการนั้นๆ ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่บ้าง พิจารณาเห็นกายในกายภายนอกอยู่บ้าง พิจารณาเห็นกายในกายทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุเกิดในกายอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุดับในกายอยู่บ้าง พิจารณาเห็นทั้งธรรมเป็นเหตุเกิดทั้งธรรมเป็นเหตุดับในกายอยู่บ้าง ก็หรือสติของเธอปรากฏชัดว่า ‘กายมีอยู่’ ก็เพียงเพื่ออาศัยเจริญญาณ เจริญสติเท่านั้น เธอเป็นผู้อันตัณหาและทิฏฐิไม่อาศัยอยู่ และไม่ยึดมั่นอะไรๆ ในโลก ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ แม้อย่างนี้”

Iriyāpathapabbaṃ niṭṭhitaṃ.

อิริยาปถบรรพ จบ

Kāyānupassanā sampajānapabbaṃ

กายานุปัสสนา สัมปชานบรรพ

376. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu abhikkante paṭikkante sampajānakārī hoti, ālokite vilokite sampajānakārī hoti, samiñjite pasārite sampajānakārī hoti, saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe sampajānakārī hoti, asite pīte khāyite sāyite sampajānakārī hoti, uccārapassāvakamme sampajānakārī hoti, gate ṭhite nisinne sutte jāgarite bhāsite tuṇhībhāve sampajānakārī hoti. Iti ajjhattaṃ vā…pe… evampi kho, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati.

๓๗๖. “ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุทำความรู้สึกตัวในการก้าวไป การถอยกลับ การแลดู การเหลียวดู การคู้เข้า การเหยียดออก การครองสังฆาฏิ บาตร และจีวร การฉัน การดื่ม การเคี้ยว การลิ้ม การถ่ายอุจจาระปัสสาวะ การเดิน การยืน การนั่ง การหลับ การตื่น การพูด การนิ่ง ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่บ้าง ฯลฯ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ แม้อย่างนี้”

Sampajānapabbaṃ niṭṭhitaṃ.

สัมปชานบรรพ จบ

Kāyānupassanā paṭikūlamanasikārapabbaṃ

กายานุปัสสนา ปฏิกูลมนสิการบรรพ

377. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu imameva kāyaṃ uddhaṃ pādatalā adho kesamatthakā tacapariyantaṃ pūraṃ nānappakārassa asucino paccavekkhati – ‘atthi imasmiṃ kāye kesā lomā nakhā dantā taco, maṃsaṃ nhāru aṭṭhi aṭṭhimiñjaṃ vakkaṃ, hadayaṃ yakanaṃ kilomakaṃ pihakaṃ papphāsaṃ, antaṃ antaguṇaṃ [Pg.234] udariyaṃ karīsaṃ, pittaṃ semhaṃ pubbo lohitaṃ sedo medo, assu vasā kheḷo siṅghāṇikā lasikā mutta’nti.

๓๗๗. ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุย่อมพิจารณากายนี้นี่แหละ เบื้องบนแต่พื้นเท้าขึ้นไป เบื้องต่ำแต่ปลายผมลงมา มีหนังหุ้มอยู่โดยรอบ เต็มไปด้วยของไม่สะอาดมีประการต่างๆ ว่า ‘ในกายนี้มี ผม ขน เล็บ ฟัน หนัง เนื้อ เอ็น กระดูก เยื่อในกระดูก ไต หัวใจ ตับ พังผืด ม้าม ปอด ไส้ใหญ่ ไส้น้อย อาหารใหม่ อาหารเก่า ดี เสมหะ หนอง เลือด เหงื่อ มันข้น น้ำตา เปลวมัน น้ำลาย น้ำมูก ไขข้อ มูตร’

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, ubhatomukhā putoḷi pūrā nānāvihitassa dhaññassa, seyyathidaṃ sālīnaṃ vīhīnaṃ muggānaṃ māsānaṃ tilānaṃ taṇḍulānaṃ. Tamenaṃ cakkhumā puriso muñcitvā paccavekkheyya – ‘ime sālī, ime vīhī ime muggā ime māsā ime tilā ime taṇḍulā’ti. Evameva kho, bhikkhave, bhikkhu imameva kāyaṃ uddhaṃ pādatalā adho kesamatthakā tacapariyantaṃ pūraṃ nānappakārassa asucino paccavekkhati – ‘atthi imasmiṃ kāye kesā lomā…pe… mutta’nti.

ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนไถ้มีปากสองข้าง เต็มด้วยธัญชาติต่างๆ ชนิด คือ ข้าวสาลี ข้าวเปลือก ถั่วเขียว ถั่วเหลือง งา ข้าวสาร บุรุษผู้มีจักษุแก้ไถ้นั้นแล้วพึงพิจารณาเห็นได้ว่า ‘นี้ข้าวสาลี นี้ข้าวเปลือก นี้ถั่วเขียว นี้ถั่วเหลือง นี้งา นี้ข้าวสาร’ ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมพิจารณากายนี้นี่แหละ เบื้องบนแต่พื้นเท้าขึ้นไป เบื้องต่ำแต่ปลายผมลงมา มีหนังหุ้มอยู่โดยรอบ เต็มไปด้วยของไม่สะอาดมีประการต่างๆ ว่า ‘ในกายนี้มี ผม ขน ...ฯลฯ... มูตร’

Iti ajjhattaṃ vā…pe… evampi kho, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati.

ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่ ...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ แม้อย่างนี้

Paṭikūlamanasikārapabbaṃ niṭṭhitaṃ.

ปฏิกูลมนสิการบรรพ จบ

Kāyānupassanā dhātumanasikārapabbaṃ

กายานุปัสสนา ธาตุมนสิการบรรพ

378. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu imameva kāyaṃ yathāṭhitaṃ yathāpaṇihitaṃ dhātuso paccavekkhati – ‘atthi imasmiṃ kāye pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti.

๓๗๘. ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุย่อมพิจารณากายนี้นี่แหละ ตามที่ตั้งอยู่ ตามที่ดำรงอยู่ โดยความเป็นธาตุว่า ‘ในกายนี้มี ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ’

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, dakkho goghātako vā goghātakantevāsī vā gāviṃ vadhitvā catumahāpathe bilaso vibhajitvā nisinno assa, evameva kho, bhikkhave, bhikkhu imameva kāyaṃ yathāṭhitaṃ yathāpaṇihitaṃ dhātuso paccavekkhati – ‘atthi imasmiṃ kāye pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti.

ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนคนฆ่าโค หรือลูกมือของคนฆ่าโคผู้ชำนาญ ฆ่าโคแล้ว แบ่งออกเป็นส่วนๆ นั่งอยู่ที่หนทางใหญ่ ๔ แพร่ง ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมพิจารณากายนี้นี่แหละ ตามที่ตั้งอยู่ ตามที่ดำรงอยู่ โดยความเป็นธาตุว่า ‘ในกายนี้มี ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ’

‘‘Iti ajjhattaṃ vā kāye kāyānupassī viharati…pe… evampi kho, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati.

Dhātumanasikārapabbaṃ niṭṭhitaṃ.

ธาตุมนสิการบรรพ จบ

Kāyānupassanā navasivathikapabbaṃ

กายานุปัสสนา นวสีวถิกาบรรพ

379. ‘‘Puna [Pg.235] caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu seyyathāpi passeyya sarīraṃ sivathikāya chaḍḍitaṃ ekāhamataṃ vā dvīhamataṃ vā tīhamataṃ vā uddhumātakaṃ vinīlakaṃ vipubbakajātaṃ. So imameva kāyaṃ upasaṃharati – ‘ayampi kho kāyo evaṃdhammo evaṃbhāvī evaṃanatīto’ti.

๓๗๙. ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุพึงเห็นสรีระที่เขาทิ้งไว้ในป่าช้า ตายแล้ววันหนึ่งบ้าง สองวันบ้าง สามวันบ้าง ที่ขึ้นอืด เขียวคล้ำ มีน้ำเหลืองไหล เธอย่อมน้อมนำเข้ามาสู่กายนี้นี่แหละว่า ‘แม้กายนี้ก็มีสภาพอย่างนี้ มีภาวะอย่างนี้ ไม่ล่วงพ้นความเป็นอย่างนี้ไปได้’

‘‘Iti ajjhattaṃ vā …pe… evampi kho, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati.

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu seyyathāpi passeyya sarīraṃ sivathikāya chaḍḍitaṃ kākehi vā khajjamānaṃ kulalehi vā khajjamānaṃ gijjhehi vā khajjamānaṃ kaṅkehi vā khajjamānaṃ sunakhehi vā khajjamānaṃ byagghehi vā khajjamānaṃ dīpīhi vā khajjamānaṃ siṅgālehi vā khajjamānaṃ vividhehi vā pāṇakajātehi khajjamānaṃ. So imameva kāyaṃ upasaṃharati – ‘ayampi kho kāyo evaṃdhammo evaṃbhāvī evaṃanatīto’ti.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุพึงเห็นสรีระที่เขาทิ้งไว้ในป่าช้า ฝูงกาจิกกินอยู่บ้าง ฝูงเหยี่ยวจิกกินอยู่บ้าง ฝูงแร้งจิกกินอยู่บ้าง สุนัขกัดกินอยู่บ้าง เสือโคร่งกัดกินอยู่บ้าง เสือเหลืองกัดกินอยู่บ้าง สุนัขจิ้งจอกกัดกินอยู่บ้าง สัตว์น้อยใหญ่ต่างๆ กัดกินอยู่บ้าง เธอย่อมน้อมนำเข้ามาสู่กายนี้นี่แหละว่า ‘แม้กายนี้ก็มีสภาพอย่างนี้ มีภาวะอย่างนี้ ไม่ล่วงพ้นความเป็นอย่างนี้ไปได้’

‘‘Iti ajjhattaṃ vā…pe… evampi kho, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati.

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu seyyathāpi passeyya sarīraṃ sivathikāya chaḍḍitaṃ aṭṭhikasaṅkhalikaṃ samaṃsalohitaṃ nhārusambandhaṃ…pe… aṭṭhikasaṅkhalikaṃ nimaṃsalohitamakkhitaṃ nhārusambandhaṃ…pe… aṭṭhikasaṅkhalikaṃ apagatamaṃsalohitaṃ nhārusambandhaṃ…pe… aṭṭhikāni apagatasambandhāni disā vidisā vikkhittāni, aññena hatthaṭṭhikaṃ aññena pādaṭṭhikaṃ aññena gopphakaṭṭhikaṃ aññena jaṅghaṭṭhikaṃ aññena ūruṭṭhikaṃ aññena kaṭiṭṭhikaṃ aññena phāsukaṭṭhikaṃ aññena piṭṭhiṭṭhikaṃ aññena khandhaṭṭhikaṃ aññena gīvaṭṭhikaṃ aññena hanukaṭṭhikaṃ aññena dantaṭṭhikaṃ aññena sīsakaṭāhaṃ. So imameva kāyaṃ upasaṃharati – ‘ayampi kho kāyo evaṃdhammo evaṃbhāvī evaṃanatīto’ti.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุพึงเห็นสรีระที่เขาทิ้งไว้ในป่าช้า คือ โครงกระดูกยังมีเนื้อและเลือด มีเอ็นผูกรัดอยู่ ...ฯลฯ... โครงกระดูกไม่มีเนื้อ แต่เปื้อนเลือด มีเอ็นผูกรัดอยู่ ...ฯลฯ... โครงกระดูกไม่มีเนื้อและเลือด มีเอ็นผูกรัดอยู่ ...ฯลฯ... ท่อนกระดูกปราศจากเครื่องผูกรัด กระจัดกระจายไปในทิศต่างๆ คือ กระดูกมือไปทางหนึ่ง กระดูกเท้าไปทางหนึ่ง กระดูกข้อเท้าไปทางหนึ่ง กระดูกแข้งไปทางหนึ่ง กระดูกขาอ่อนไปทางหนึ่ง กระดูกสะโพกไปทางหนึ่ง กระดูกซี่โครงไปทางหนึ่ง กระดูกสันหลังไปทางหนึ่ง กระดูกบ่าไปทางหนึ่ง กระดูกคอไปทางหนึ่ง กระดูกคางไปทางหนึ่ง กระดูกฟันไปทางหนึ่ง กะโหลกศีรษะไปทางหนึ่ง เธอย่อมน้อมนำเข้ามาสู่กายนี้นี่แหละว่า ‘แม้กายนี้ก็มีสภาพอย่างนี้ มีภาวะอย่างนี้ ไม่ล่วงพ้นความเป็นอย่างนี้ไปได้’

‘‘Iti ajjhattaṃ vā …pe… viharati.

ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่ ...ฯลฯ... อยู่

‘‘Puna [Pg.236] caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu seyyathāpi passeyya sarīraṃ sivathikāya chaḍḍitaṃ aṭṭhikāni setāni saṅkhavaṇṇapaṭibhāgāni…pe… aṭṭhikāni puñjakitāni terovassikāni …pe… aṭṭhikāni pūtīni cuṇṇakajātāni. So imameva kāyaṃ upasaṃharati – ‘ayampi kho kāyo evaṃdhammo evaṃbhāvī evaṃanatīto’ti. Iti ajjhattaṃ vā kāye kāyānupassī viharati, bahiddhā vā kāye kāyānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā kāye kāyānupassī viharati. Samudayadhammānupassī vā kāyasmiṃ viharati, vayadhammānupassī vā kāyasmiṃ viharati, samudayavayadhammānupassī vā kāyasmiṃ viharati. ‘Atthi kāyo’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati. Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุพึงเห็นสรีระที่เขาทิ้งไว้ในป่าช้า คือ ท่อนกระดูกทั้งหลายสีขาวเหมือนสีสังข์ ...ฯลฯ... ท่อนกระดูกทั้งหลายที่กองเรียงรายอยู่ เก่ากว่าปีหนึ่ง ...ฯลฯ... ท่อนกระดูกทั้งหลายที่ผุเป็นผงไป เธอย่อมน้อมนำเข้ามาสู่กายนี้นี่แหละว่า ‘แม้กายนี้ก็มีสภาพอย่างนี้ มีภาวะอย่างนี้ ไม่ล่วงพ้นความเป็นอย่างนี้ไปได้’ ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่บ้าง พิจารณาเห็นกายในกายภายนอกอยู่บ้าง พิจารณาเห็นกายในกายทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือความเกิดขึ้นในกายอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือความเสื่อมไปในกายอยู่บ้าง พิจารณาเห็นทั้งธรรมดาคือความเกิดขึ้นทั้งความเสื่อมไปในกายอยู่บ้าง ก็หรือสติของเธอที่ตั้งมั่นอยู่ว่า ‘กายมีอยู่’ ก็เพียงสักว่าความรู้ เพียงสักว่าอาศัยระลึกเท่านั้น เธอเป็นผู้อันตัณหาและทิฏฐิไม่อาศัยอยู่ด้วย ย่อมไม่ยึดมั่นอะไรๆ ในโลกด้วย ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ แม้อย่างนี้

Navasivathikapabbaṃ niṭṭhitaṃ.

นวสีวถิกาบรรพ จบ

Cuddasa kāyānupassanā niṭṭhitā.

กายานุปัสสนา ๑๔ บรรพ จบ

Vedanānupassanā

เวทนานุปัสสนา

380. ‘‘Kathañca pana, bhikkhave, bhikkhu vedanāsu vedanānupassī viharati? Idha, bhikkhave, bhikkhu sukhaṃ vā vedanaṃ vedayamāno ‘sukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti. Dukkhaṃ vā vedanaṃ vedayamāno ‘dukkhaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti. Adukkhamasukhaṃ vā vedanaṃ vedayamāno ‘adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti. Sāmisaṃ vā sukhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘sāmisaṃ sukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti, nirāmisaṃ vā sukhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘nirāmisaṃ sukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti. Sāmisaṃ vā dukkhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘sāmisaṃ dukkhaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti, nirāmisaṃ vā dukkhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘nirāmisaṃ dukkhaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti. Sāmisaṃ vā adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘sāmisaṃ adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti, nirāmisaṃ vā adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘nirāmisaṃ adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti. Iti ajjhattaṃ vā vedanāsu vedanānupassī viharati, bahiddhā vā vedanāsu [Pg.237] vedanānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā vedanāsu vedanānupassī viharati. Samudayadhammānupassī vā vedanāsu viharati, vayadhammānupassī vā vedanāsu viharati, samudayavayadhammānupassī vā vedanāsu viharati. ‘Atthi vedanā’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati. Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu vedanāsu vedanānupassī viharati.

๓๘๐. ภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายอยู่ เป็นอย่างไรเล่า ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เมื่อเสวยสุขเวทนา ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยสุขเวทนา’ เมื่อเสวยทุกขเวทนา ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยทุกขเวทนา’ เมื่อเสวยอทุกขมสุขเวทนา ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยอทุกขมสุขเวทนา’ เมื่อเสวยสุขเวทนาที่มีอามิส ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยสุขเวทนาที่มีอามิส’ หรือเมื่อเสวยสุขเวทนาที่ไม่มีอามิส ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยสุขเวทนาที่ไม่มีอามิส’ เมื่อเสวยทุกขเวทนาที่มีอามิส ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยทุกขเวทนาที่มีอามิส’ หรือเมื่อเสวยทุกขเวทนาที่ไม่มีอามิส ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยทุกขเวทนาที่ไม่มีอามิส’ เมื่อเสวยอทุกขมสุขเวทนาที่มีอามิส ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยอทุกขมสุขเวทนาที่มีอามิส’ หรือเมื่อเสวยอทุกขมสุขเวทนาที่ไม่มีอามิส ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยอทุกขมสุขเวทนาที่ไม่มีอามิส’ ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายภายในอยู่บ้าง พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายภายนอกอยู่บ้าง พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือความเกิดขึ้นในเวทนาทั้งหลายอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือความเสื่อมไปในเวทนาทั้งหลายอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือทั้งความเกิดขึ้นทั้งความเสื่อมไปในเวทนาทั้งหลายอยู่บ้าง อีกอย่างหนึ่ง สติของเธอที่ตั้งมั่นอยู่ว่า ‘เวทนามีอยู่’ ก็เพียงสักว่าความรู้ เพียงสักว่าอาศัยระลึกเท่านั้น เธอเป็นผู้อันตัณหาและทิฏฐิไม่อาศัยอยู่ด้วย และไม่ยึดมั่นอะไรๆ ในโลกด้วย ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายอยู่ แม้อย่างนี้

Vedanānupassanā niṭṭhitā.

เวทนานุปัสสนา จบ

Cittānupassanā

จิตตานุปัสสนา

381. ‘‘Kathañca pana, bhikkhave, bhikkhu citte cittānupassī viharati? Idha, bhikkhave, bhikkhu sarāgaṃ vā cittaṃ ‘sarāgaṃ citta’nti pajānāti, vītarāgaṃ vā cittaṃ ‘vītarāgaṃ citta’nti pajānāti. Sadosaṃ vā cittaṃ ‘sadosaṃ citta’nti pajānāti, vītadosaṃ vā cittaṃ ‘vītadosaṃ citta’nti pajānāti. Samohaṃ vā cittaṃ ‘samohaṃ citta’nti pajānāti, vītamohaṃ vā cittaṃ ‘vītamohaṃ citta’nti pajānāti. Saṅkhittaṃ vā cittaṃ ‘saṅkhittaṃ citta’nti pajānāti, vikkhittaṃ vā cittaṃ ‘vikkhittaṃ citta’nti pajānāti. Mahaggataṃ vā cittaṃ ‘mahaggataṃ citta’nti pajānāti, amahaggataṃ vā cittaṃ ‘amahaggataṃ citta’nti pajānāti. Sauttaraṃ vā cittaṃ ‘sauttaraṃ citta’nti pajānāti, anuttaraṃ vā cittaṃ ‘anuttaraṃ citta’nti pajānāti. Samāhitaṃ vā cittaṃ ‘samāhitaṃ citta’nti pajānāti, asamāhitaṃ vā cittaṃ ‘asamāhitaṃ citta’nti pajānāti. Vimuttaṃ vā cittaṃ ‘vimuttaṃ citta’nti pajānāti. Avimuttaṃ vā cittaṃ ‘avimuttaṃ citta’nti pajānāti. Iti ajjhattaṃ vā citte cittānupassī viharati, bahiddhā vā citte cittānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā citte cittānupassī viharati. Samudayadhammānupassī vā cittasmiṃ viharati, vayadhammānupassī vā cittasmiṃ viharati, samudayavayadhammānupassī vā cittasmiṃ viharati, ‘atthi citta’nti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati. Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu citte cittānupassī viharati.

๓๘๑. ภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุพิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่ เป็นอย่างไรเล่า ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ จิตมีราคะ ก็รู้ชัดว่า ‘จิตมีราคะ’ หรือจิตปราศจากราคะ ก็รู้ชัดว่า ‘จิตปราศจากราคะ’ จิตมีโทสะ ก็รู้ชัดว่า ‘จิตมีโทสะ’ หรือจิตปราศจากโทสะ ก็รู้ชัดว่า ‘จิตปราศจากโทสะ’ จิตมีโมหะ ก็รู้ชัดว่า ‘จิตมีโมหะ’ หรือจิตปราศจากโมหะ ก็รู้ชัดว่า ‘จิตปราศจากโมหะ’ จิตหดหู่ ก็รู้ชัดว่า ‘จิตหดหู่’ หรือจิตฟุ้งซ่าน ก็รู้ชัดว่า ‘จิตฟุ้งซ่าน’ จิตเป็นมหัคคตะ ก็รู้ชัดว่า ‘จิตเป็นมหัคคตะ’ หรือจิตไม่เป็นมหัคคตะ ก็รู้ชัดว่า ‘จิตไม่เป็นมหัคคตะ’ จิตมีจิตอื่นยิ่งกว่า ก็รู้ชัดว่า ‘จิตมีจิตอื่นยิ่งกว่า’ หรือจิตไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่า ก็รู้ชัดว่า ‘จิตไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่า’ จิตเป็นสมาธิ ก็รู้ชัดว่า ‘จิตเป็นสมาธิ’ หรือจิตไม่เป็นสมาธิ ก็รู้ชัดว่า ‘จิตไม่เป็นสมาธิ’ จิตหลุดพ้น ก็รู้ชัดว่า ‘จิตหลุดพ้น’ หรือจิตไม่หลุดพ้น ก็รู้ชัดว่า ‘จิตไม่หลุดพ้น’ ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นจิตในจิตภายในอยู่บ้าง พิจารณาเห็นจิตในจิตภายนอกอยู่บ้าง พิจารณาเห็นจิตในจิตทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือความเกิดขึ้นในจิตอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือความเสื่อมไปในจิตอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือทั้งความเกิดขึ้นทั้งความเสื่อมไปในจิตอยู่บ้าง อีกอย่างหนึ่ง สติของเธอที่ตั้งมั่นอยู่ว่า ‘จิตมีอยู่’ ก็เพียงสักว่าความรู้ เพียงสักว่าอาศัยระลึกเท่านั้น เธอเป็นผู้อันตัณหาและทิฏฐิไม่อาศัยอยู่ด้วย และไม่ยึดมั่นอะไรๆ ในโลกด้วย ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่ แม้อย่างนี้

Cittānupassanā niṭṭhitā.

จิตตานุปัสสนา จบ

Dhammānupassanā nīvaraṇapabbaṃ

ธัมมานุปัสสนา นีวรณบรรพ

382. ‘‘Kathañca [Pg.238] pana, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati? Idha, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati pañcasu nīvaraṇesu. Kathañca pana, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati pañcasu nīvaraṇesu?

๓๘๒. ภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่ เป็นอย่างไรเล่า ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลาย คือ นิวรณ์ ๕ อยู่ ภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลาย คือ นิวรณ์ ๕ อยู่ เป็นอย่างไรเล่า

‘‘Idha, bhikkhave, bhikkhu santaṃ vā ajjhattaṃ kāmacchandaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ kāmacchando’ti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ kāmacchandaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ kāmacchando’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa kāmacchandassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa kāmacchandassa pahānaṃ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa kāmacchandassa āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti.

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เมื่อกามฉันท์ภายในมีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘กามฉันท์ภายในของเรามีอยู่’ หรือเมื่อกามฉันท์ภายในไม่มีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘กามฉันท์ภายในของเราไม่มีอยู่’ และรู้ชัดถึงเหตุที่ทำให้กามฉันท์ที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้นได้ รู้ชัดถึงเหตุที่ทำให้ละกามฉันท์ที่เกิดขึ้นแล้วได้ และรู้ชัดถึงเหตุที่ทำให้กามฉันท์ที่ละได้แล้วไม่เกิดขึ้นอีกต่อไป

‘‘Santaṃ vā ajjhattaṃ byāpādaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ byāpādo’ti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ byāpādaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ byāpādo’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa byāpādassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa byāpādassa pahānaṃ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa byāpādassa āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti.

เมื่อพยาบาทภายในมีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘พยาบาทภายในของเรามีอยู่’ หรือเมื่อพยาบาทภายในไม่มีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘พยาบาทภายในของเราไม่มีอยู่’ และรู้ชัดถึงเหตุที่ทำให้พยาบาทที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้นได้ รู้ชัดถึงเหตุที่ทำให้ละพยาบาทที่เกิดขึ้นแล้วได้ และรู้ชัดถึงเหตุที่ทำให้พยาบาทที่ละได้แล้วไม่เกิดขึ้นอีกต่อไป

‘‘Santaṃ vā ajjhattaṃ thinamiddhaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ thinamiddha’nti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ thinamiddhaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ thinamiddha’nti pajānāti, yathā ca anuppannassa thinamiddhassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa thinamiddhassa pahānaṃ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa thinamiddhassa āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti.

เมื่อถีนมิทธะที่มีอยู่ภายใน ย่อมรู้ชัดว่า ‘ถีนมิทธะภายในของเรามีอยู่’ หรือเมื่อถีนมิทธะที่ไม่มีอยู่ภายใน ย่อมรู้ชัดว่า ‘ถีนมิทธะภายในของเราไม่มีอยู่’ ย่อมรู้ชัดถึงเหตุที่ทำให้ถีนมิทธะที่ยังไม่เกิดได้เกิดขึ้น ย่อมรู้ชัดถึงการละถีนมิทธะที่เกิดขึ้นแล้วได้ และย่อมรู้ชัดถึงเหตุที่ทำให้ถีนมิทธะที่ละได้แล้วจะไม่เกิดขึ้นต่อไปอีก

‘‘Santaṃ vā ajjhattaṃ uddhaccakukkuccaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ uddhaccakukkucca’nti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ uddhaccakukkuccaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ uddhaccakukkucca’nti pajānāti, yathā ca anuppannassa uddhaccakukkuccassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa uddhaccakukkuccassa pahānaṃ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa uddhaccakukkuccassa āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti.

เมื่ออุทธัจจกุกกุจจะที่มีอยู่ภายใน ย่อมรู้ชัดว่า ‘อุทธัจจกุกกุจจะภายในของเรามีอยู่’ หรือเมื่ออุทธัจจกุกกุจจะที่ไม่มีอยู่ภายใน ย่อมรู้ชัดว่า ‘อุทธัจจกุกกุจจะภายในของเราไม่มีอยู่’ ย่อมรู้ชัดถึงเหตุที่ทำให้อุทธัจจกุกกุจจะที่ยังไม่เกิดได้เกิดขึ้น ย่อมรู้ชัดถึงการละอุทธัจจกุกกุจจะที่เกิดขึ้นแล้วได้ และย่อมรู้ชัดถึงเหตุที่ทำให้อุทธัจจกุกกุจจะที่ละได้แล้วจะไม่เกิดขึ้นต่อไปอีก

‘‘Santaṃ vā ajjhattaṃ vicikicchaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ vicikicchā’ti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ vicikicchaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ vicikicchā’ti pajānāti, yathā ca anuppannāya vicikicchāya uppādo hoti tañca pajānāti, yathā [Pg.239] ca uppannāya vicikicchāya pahānaṃ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnāya vicikicchāya āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti.

เมื่อวิจิกิจฉาที่มีอยู่ภายใน ย่อมรู้ชัดว่า ‘วิจิกิจฉาภายในของเรามีอยู่’ หรือเมื่อวิจิกิจฉาที่ไม่มีอยู่ภายใน ย่อมรู้ชัดว่า ‘วิจิกิจฉาภายในของเราไม่มีอยู่’ ย่อมรู้ชัดถึงเหตุที่ทำให้วิจิกิจฉาที่ยังไม่เกิดได้เกิดขึ้น ย่อมรู้ชัดถึงการละวิจิกิจฉาที่เกิดขึ้นแล้วได้ และย่อมรู้ชัดถึงเหตุที่ทำให้วิจิกิจฉาที่ละได้แล้วจะไม่เกิดขึ้นต่อไปอีก

‘‘Iti ajjhattaṃ vā dhammesu dhammānupassī viharati, bahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati samudayadhammānupassī vā dhammesu viharati, vayadhammānupassī vā dhammesu viharati, samudayavayadhammānupassī vā dhammesu viharati ‘atthi dhammā’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati. Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati pañcasu nīvaraṇesu.

ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายภายในอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายภายนอกอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือความเกิดขึ้นในธรรมทั้งหลายอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือความเสื่อมไปในธรรมทั้งหลายอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือทั้งความเกิดขึ้นทั้งความเสื่อมไปในธรรมทั้งหลายอยู่บ้าง ก็หรือสติของเธอนั้นเข้าไปตั้งมั่นอยู่ว่า ‘ธรรมมีอยู่’ ก็เพียงเพื่ออาศัยเจริญญาณ เจริญสติเท่านั้น เธอเป็นผู้อันตัณหาและทิฐิไม่อาศัยอยู่ และไม่ยึดมั่นอะไรๆ ในโลก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นธรรมในธรรมคือนิวรณ์ ๕ อยู่ แม้อย่างนี้แล

Nīvaraṇapabbaṃ niṭṭhitaṃ.

นิวรณบรรพ จบ

Dhammānupassanā khandhapabbaṃ

ธรรมานุปัสสนา ขันธบรรพ

383. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati pañcasu upādānakkhandhesu. Kathañca pana, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati pañcasu upādānakkhandhesu? Idha, bhikkhave, bhikkhu – ‘iti rūpaṃ, iti rūpassa samudayo, iti rūpassa atthaṅgamo; iti vedanā, iti vedanāya samudayo, iti vedanāya atthaṅgamo; iti saññā, iti saññāya samudayo, iti saññāya atthaṅgamo; iti saṅkhārā, iti saṅkhārānaṃ samudayo, iti saṅkhārānaṃ atthaṅgamo, iti viññāṇaṃ, iti viññāṇassa samudayo, iti viññāṇassa atthaṅgamo’ti, iti ajjhattaṃ vā dhammesu dhammānupassī viharati, bahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati. Samudayadhammānupassī vā dhammesu viharati, vayadhammānupassī vā dhammesu viharati, samudayavayadhammānupassī vā dhammesu viharati. ‘Atthi dhammā’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya, anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati. Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati pañcasu upādānakkhandhesu.

๓๘๓. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นธรรมในธรรมคืออุปาทานขันธ์ ๕ อยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นธรรมในธรรมคืออุปาทานขันธ์ ๕ อยู่ อย่างไรเล่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมพิจารณาว่า ‘อย่างนี้รูป อย่างนี้ความเกิดขึ้นแห่งรูป อย่างนี้ความดับไปแห่งรูป อย่างนี้เวทนา อย่างนี้ความเกิดขึ้นแห่งเวทนา อย่างนี้ความดับไปแห่งเวทนา อย่างนี้สัญญา อย่างนี้ความเกิดขึ้นแห่งสัญญา อย่างนี้ความดับไปแห่งสัญญา อย่างนี้สังขารทั้งหลาย อย่างนี้ความเกิดขึ้นแห่งสังขารทั้งหลาย อย่างนี้ความดับไปแห่งสังขารทั้งหลาย อย่างนี้วิญญาณ อย่างนี้ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณ อย่างนี้ความดับไปแห่งวิญญาณ’ ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายภายในอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายภายนอกอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือความเกิดขึ้นในธรรมทั้งหลายอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือความเสื่อมไปในธรรมทั้งหลายอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือทั้งความเกิดขึ้นทั้งความเสื่อมไปในธรรมทั้งหลายอยู่บ้าง ก็หรือสติของเธอนั้นเข้าไปตั้งมั่นอยู่ว่า ‘ธรรมมีอยู่’ ก็เพียงเพื่ออาศัยเจริญญาณ เจริญสติเท่านั้น เธอเป็นผู้อันตัณหาและทิฐิไม่อาศัยอยู่ และไม่ยึดมั่นอะไรๆ ในโลก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นธรรมในธรรมคืออุปาทานขันธ์ ๕ อยู่ แม้อย่างนี้แล

Khandhapabbaṃ niṭṭhitaṃ.

ขันธบรรพ จบ

Dhammānupassanā āyatanapabbaṃ

ธรรมานุปัสสนา อายตนบรรพ

384. ‘‘Puna [Pg.240] caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati chasu ajjhattikabāhiresu āyatanesu. Kathañca pana, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati chasu ajjhattikabāhiresu āyatanesu?

๓๘๔. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นธรรมในธรรมคืออายตนะภายในและภายนอก ๖ ประการอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นธรรมในธรรมคืออายตนะภายในและภายนอก ๖ ประการอยู่ อย่างไรเล่า

‘‘Idha, bhikkhave, bhikkhu cakkhuñca pajānāti, rūpe ca pajānāti, yañca tadubhayaṃ paṭicca uppajjati saṃyojanaṃ tañca pajānāti, yathā ca anuppannassa saṃyojanassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa saṃyojanassa pahānaṃ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa saṃyojanassa āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งจักษุ ย่อมรู้ชัดซึ่งรูปทั้งหลาย และย่อมรู้ชัดซึ่งสังโยชน์ที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยจักษุและรูปทั้งสองนั้น ย่อมรู้ชัดถึงเหตุที่ทำให้สังโยชน์ที่ยังไม่เกิดได้เกิดขึ้น ย่อมรู้ชัดถึงการละสังโยชน์ที่เกิดขึ้นแล้วได้ และย่อมรู้ชัดถึงเหตุที่ทำให้สังโยชน์ที่ละได้แล้วจะไม่เกิดขึ้นต่อไปอีก

‘‘Sotañca pajānāti, sadde ca pajānāti, yañca tadubhayaṃ paṭicca uppajjati saṃyojanaṃ tañca pajānāti, yathā ca anuppannassa saṃyojanassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa saṃyojanassa pahānaṃ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa saṃyojanassa āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti.

ย่อมรู้ชัดซึ่งโสตะ ย่อมรู้ชัดซึ่งเสียงทั้งหลาย และย่อมรู้ชัดซึ่งสังโยชน์ที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยโสตะและเสียงทั้งสองนั้น ย่อมรู้ชัดถึงเหตุที่ทำให้สังโยชน์ที่ยังไม่เกิดได้เกิดขึ้น ย่อมรู้ชัดถึงการละสังโยชน์ที่เกิดขึ้นแล้วได้ และย่อมรู้ชัดถึงเหตุที่ทำให้สังโยชน์ที่ละได้แล้วจะไม่เกิดขึ้นต่อไปอีก

‘‘Ghānañca pajānāti, gandhe ca pajānāti, yañca tadubhayaṃ paṭicca uppajjati saṃyojanaṃ tañca pajānāti, yathā ca anuppannassa saṃyojanassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa saṃyojanassa pahānaṃ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa saṃyojanassa āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti.

ย่อมรู้ชัดซึ่งฆานะ ย่อมรู้ชัดซึ่งกลิ่นทั้งหลาย และย่อมรู้ชัดซึ่งสังโยชน์ที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยฆานะและกลิ่นทั้งสองนั้น ย่อมรู้ชัดถึงเหตุที่ทำให้สังโยชน์ที่ยังไม่เกิดได้เกิดขึ้น ย่อมรู้ชัดถึงการละสังโยชน์ที่เกิดขึ้นแล้วได้ และย่อมรู้ชัดถึงเหตุที่ทำให้สังโยชน์ที่ละได้แล้วจะไม่เกิดขึ้นต่อไปอีก

‘‘Jivhañca pajānāti, rase ca pajānāti, yañca tadubhayaṃ paṭicca uppajjati saṃyojanaṃ tañca pajānāti, yathā ca anuppannassa saṃyojanassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa saṃyojanassa pahānaṃ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa saṃyojanassa āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti.

ย่อมรู้ชัดซึ่งลิ้น รู้ชัดซึ่งรสทั้งหลาย รู้ชัดซึ่งสังโยชน์ที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยอายตนะทั้งสองนั้น และรู้ชัดถึงเหตุที่สังโยชน์ที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น รู้ชัดถึงเหตุแห่งการละสังโยชน์ที่เกิดขึ้นแล้ว และรู้ชัดถึงเหตุที่สังโยชน์อันตนละได้แล้วจะไม่เกิดขึ้นอีกต่อไปในอนาคต

‘‘Kāyañca pajānāti, phoṭṭhabbe ca pajānāti, yañca tadubhayaṃ paṭicca uppajjati saṃyojanaṃ tañca pajānāti, yathā ca anuppannassa saṃyojanassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa saṃyojanassa pahānaṃ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa saṃyojanassa āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti.

ย่อมรู้ชัดซึ่งกาย รู้ชัดซึ่งโผฏฐัพพะทั้งหลาย รู้ชัดซึ่งสังโยชน์ที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยอายตนะทั้งสองนั้น และรู้ชัดถึงเหตุที่สังโยชน์ที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น รู้ชัดถึงเหตุแห่งการละสังโยชน์ที่เกิดขึ้นแล้ว และรู้ชัดถึงเหตุที่สังโยชน์อันตนละได้แล้วจะไม่เกิดขึ้นอีกต่อไปในอนาคต

‘‘Manañca [Pg.241] pajānāti, dhamme ca pajānāti, yañca tadubhayaṃ paṭicca uppajjati saṃyojanaṃ tañca pajānāti, yathā ca anuppannassa saṃyojanassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa saṃyojanassa pahānaṃ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa saṃyojanassa āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti.

ย่อมรู้ชัดซึ่งใจ รู้ชัดซึ่งธรรมารมณ์ทั้งหลาย รู้ชัดซึ่งสังโยชน์ที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยอายตนะทั้งสองนั้น และรู้ชัดถึงเหตุที่สังโยชน์ที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น รู้ชัดถึงเหตุแห่งการละสังโยชน์ที่เกิดขึ้นแล้ว และรู้ชัดถึงเหตุที่สังโยชน์อันตนละได้แล้วจะไม่เกิดขึ้นอีกต่อไปในอนาคต

‘‘Iti ajjhattaṃ vā dhammesu dhammānupassī viharati, bahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati. Samudayadhammānupassī vā dhammesu viharati, vayadhammānupassī vā dhammesu viharati, samudayavayadhammānupassī vā dhammesu viharati. ‘Atthi dhammā’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya, anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati. Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati chasu ajjhattikabāhiresu āyatanesu.

ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมภายในอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมในธรรมภายนอกอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งภายในและภายนอกอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมคือความเกิดขึ้นในธรรมทั้งหลายอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมคือความเสื่อมไปในธรรมทั้งหลายอยู่บ้าง พิจารณาเห็นทั้งธรรมคือความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปในธรรมทั้งหลายอยู่บ้าง อีกอย่างหนึ่ง สติของเธอนั้นเข้าไปตั้งมั่นอยู่ว่า ‘ธรรมทั้งหลายมีอยู่’ ก็เพียงเพื่ออาศัยเจริญญาณ เจริญสติเท่านั้น เธอเป็นผู้ไม่อาศัย (ตัณหาและทิฏฐิ) อยู่ และไม่ยึดมั่นอะไรๆ ในโลก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมในอายตนะภายในและภายนอก ๖ ประการอยู่ อย่างนี้แล

Āyatanapabbaṃ niṭṭhitaṃ.

อายตนบรรพ จบ

Dhammānupassanā bojjhaṅgapabbaṃ

ธรรมานุปัสสนาโพชฌงคบรรพ

385. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati sattasu bojjhaṅgesu. Kathañca pana, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati sattasu bojjhaṅgesu? Idha, bhikkhave, bhikkhu santaṃ vā ajjhattaṃ satisambojjhaṅgaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ satisambojjhaṅgo’ti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ satisambojjhaṅgaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ satisambojjhaṅgo’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa satisambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa satisambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti.

๓๘๕. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมคือโพชฌงค์ ๗ ประการอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมคือโพชฌงค์ ๗ ประการอยู่อย่างไรเล่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เมื่อสติสัมโพชฌงค์ภายในมีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘สติสัมโพชฌงค์ภายในของเรามีอยู่’ หรือเมื่อสติสัมโพชฌงค์ภายในไม่มีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘สติสัมโพชฌงค์ภายในของเราไม่มีอยู่’ และรู้ชัดถึงเหตุที่สติสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น รู้ชัดถึงความเจริญบริบูรณ์ด้วยภาวนาแห่งสติสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว

‘‘Santaṃ vā ajjhattaṃ dhammavicayasambojjhaṅgaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ dhammavicayasambojjhaṅgo’ti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ dhammavicayasambojjhaṅgaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ dhammavicayasambojjhaṅgo’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa dhammavicayasambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa [Pg.242] dhammavicayasambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti.

เมื่อธรรมวิจยสัมโพชฌงค์ภายในมีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘ธรรมวิจยสัมโพชฌงค์ภายในของเรามีอยู่’ หรือเมื่อธรรมวิจยสัมโพชฌงค์ภายในไม่มีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘ธรรมวิจยสัมโพชฌงค์ภายในของเราไม่มีอยู่’ และรู้ชัดถึงเหตุที่ธรรมวิจยสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น รู้ชัดถึงความเจริญบริบูรณ์ด้วยภาวนาแห่งธรรมวิจยสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว

‘‘Santaṃ vā ajjhattaṃ vīriyasambojjhaṅgaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ vīriyasambojjhaṅgo’ti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ vīriyasambojjhaṅgaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ vīriyasambojjhaṅgo’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa vīriyasambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa vīriyasambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti.

เมื่อวิริยสัมโพชฌงค์ภายในมีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘วิริยสัมโพชฌงค์ภายในของเรามีอยู่’ หรือเมื่อวิริยสัมโพชฌงค์ภายในไม่มีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘วิริยสัมโพชฌงค์ภายในของเราไม่มีอยู่’ และรู้ชัดถึงเหตุที่วิริยสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น รู้ชัดถึงความเจริญบริบูรณ์ด้วยภาวนาแห่งวิริยสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว

‘‘Santaṃ vā ajjhattaṃ pītisambojjhaṅgaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ pītisambojjhaṅgo’ti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ pītisambojjhaṅgaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ pītisambojjhaṅgo’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa pītisambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa pītisambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti.

เมื่อปีติสัมโพชฌงค์ภายในมีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘ปีติสัมโพชฌงค์ภายในของเรามีอยู่’ หรือเมื่อปีติสัมโพชฌงค์ภายในไม่มีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘ปีติสัมโพชฌงค์ภายในของเราไม่มีอยู่’ และรู้ชัดถึงเหตุที่ปีติสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น รู้ชัดถึงความเจริญบริบูรณ์ด้วยภาวนาแห่งปีติสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว

‘‘Santaṃ vā ajjhattaṃ passaddhisambojjhaṅgaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ passaddhisambojjhaṅgo’ti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ passaddhisambojjhaṅgaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ passaddhisambojjhaṅgo’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa passaddhisambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa passaddhisambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti.

เมื่อปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ภายในมีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ภายในของเรามีอยู่’ หรือเมื่อปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ภายในไม่มีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ภายในของเราไม่มีอยู่’ และรู้ชัดถึงเหตุที่ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น รู้ชัดถึงความเจริญบริบูรณ์ด้วยภาวนาแห่งปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว

‘‘Santaṃ vā ajjhattaṃ samādhisambojjhaṅgaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ samādhisambojjhaṅgo’ti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ samādhisambojjhaṅgaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ samādhisambojjhaṅgo’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa samādhisambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa samādhisambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti.

เมื่อสมาธิสัมโพชฌงค์ภายในมีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘สมาธิสัมโพชฌงค์ภายในของเรามีอยู่’ หรือเมื่อสมาธิสัมโพชฌงค์ภายในไม่มีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘สมาธิสัมโพชฌงค์ภายในของเราไม่มีอยู่’ และรู้ชัดถึงเหตุที่สมาธิสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น รู้ชัดถึงความเจริญบริบูรณ์ด้วยภาวนาแห่งสมาธิสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว

‘‘Santaṃ vā ajjhattaṃ upekkhāsambojjhaṅgaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ upekkhāsambojjhaṅgo’ti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ upekkhāsambojjhaṅgaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ upekkhāsambojjhaṅgo’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa upekkhāsambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa upekkhāsambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti.

เมื่ออุเบกขาสัมโพชฌงค์ภายในมีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘อุเบกขาสัมโพชฌงค์ภายในของเรามีอยู่’ หรือเมื่ออุเบกขาสัมโพชฌงค์ภายในไม่มีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘อุเบกขาสัมโพชฌงค์ภายในของเราไม่มีอยู่’ อนึ่ง อุเบกขาสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิด จะเกิดขึ้นได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น และอุเบกขาสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว จะเจริญบริบูรณ์ได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น

‘‘Iti ajjhattaṃ vā dhammesu dhammānupassī viharati, bahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati. Samudayadhammānupassī [Pg.243] vā dhammesu viharati, vayadhammānupassī vā dhammesu viharati, samudayavayadhammānupassī vā dhammesu viharati ‘atthi dhammā’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati. Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati sattasu bojjhaṅgesu.

ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมภายในอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมในธรรมภายนอกอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือความเกิดขึ้นในธรรมอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือความเสื่อมไปในธรรมอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือทั้งความเกิดขึ้นทั้งความเสื่อมไปในธรรมอยู่บ้าง ย่อมอยู่ อนึ่ง สติของเธอที่ตั้งมั่นอยู่ว่า ‘ธรรมมีอยู่’ ก็เพียงเพื่อรู้ เพียงเพื่ออาศัยระลึก เธอเป็นผู้อันตัณหาและทิฏฐิไม่อาศัยอยู่ และไม่ยึดมั่นอะไรๆ ในโลก ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมคือโพชฌงค์ ๗ อยู่ แม้อย่างนี้

Bojjhaṅgapabbaṃ niṭṭhitaṃ.

โพชฌงคบรรพ จบ

Dhammānupassanā saccapabbaṃ

ธรรมานุปัสสนา สัจจบรรพ

386. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati catūsu ariyasaccesu. Kathañca pana, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati catūsu ariyasaccesu? Idha, bhikkhave, bhikkhu ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhasamudayo’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhanirodho’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti.

๓๘๖. ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมคืออริยสัจ ๔ อยู่ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมคืออริยสัจ ๔ อยู่ เป็นอย่างไรเล่า ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขสมุทัย’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธ’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’

Paṭhamabhāṇavāro niṭṭhito.

ปฐมภาณวาร จบ

Dukkhasaccaniddeso

ทุกขสัจจนิทเทส

387. ‘‘Katamañca, bhikkhave, dukkhaṃ ariyasaccaṃ? Jātipi dukkhā, jarāpi dukkhā, maraṇampi dukkhaṃ, sokaparidevadukkhadomanassupāyāsāpi dukkhā, appiyehi sampayogopi dukkho, piyehi vippayogopi dukkho, yampicchaṃ na labhati tampi dukkhaṃ, saṅkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā.

๓๘๗. ภิกษุทั้งหลาย ทุกขอริยสัจเป็นอย่างไรเล่า แม้ความเกิดก็เป็นทุกข์ แม้ความแก่ก็เป็นทุกข์ แม้ความตายก็เป็นทุกข์ แม้ความโศก ความร่ำไรรำพัน ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ ความคับแค้นใจก็เป็นทุกข์ แม้การประสบกับสิ่งไม่เป็นที่รักก็เป็นทุกข์ แม้การพลัดพรากจากสิ่งเป็นที่รักก็เป็นทุกข์ แม้ปรารถนาสิ่งใดแล้วไม่ได้สิ่งนั้นก็เป็นทุกข์ กล่าวโดยย่อ อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นทุกข์

388. ‘‘Katamā ca, bhikkhave, jāti? Yā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ tamhi tamhi sattanikāye jāti sañjāti okkanti abhinibbatti khandhānaṃ pātubhāvo āyatanānaṃ paṭilābho, ayaṃ vuccati, bhikkhave, jāti.

๓๘๘. ภิกษุทั้งหลาย ชาติเป็นอย่างไรเล่า ความเกิด ความบังเกิด ความหยั่งลง ความเกิดจำเพาะ การปรากฏแห่งขันธ์ การได้อายตนะ ในหมู่สัตว์นั้นๆ ของสัตว์เหล่านั้นๆ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ชาติ

389. ‘‘Katamā [Pg.244] ca, bhikkhave, jarā? Yā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ tamhi tamhi sattanikāye jarā jīraṇatā khaṇḍiccaṃ pāliccaṃ valittacatā āyuno saṃhāni indriyānaṃ paripāko, ayaṃ vuccati, bhikkhave, jarā.

๓๘๙. ภิกษุทั้งหลาย ชราเป็นอย่างไรเล่า ความแก่ ความคร่ำคร่า ความมีฟันหลุด ความมีผมหงอก ความมีหนังเหี่ยวย่น ความเสื่อมแห่งอายุ ความแก่รอบแห่งอินทรีย์ ในหมู่สัตว์นั้นๆ ของสัตว์เหล่านั้นๆ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ชรา

390. ‘‘Katamañca, bhikkhave, maraṇaṃ? Yaṃ tesaṃ tesaṃ sattānaṃ tamhā tamhā sattanikāyā cuti cavanatā bhedo antaradhānaṃ maccu maraṇaṃ kālakiriyā khandhānaṃ bhedo kaḷevarassa nikkhepo jīvitindriyassupacchedo, idaṃ vuccati, bhikkhave, maraṇaṃ.

๓๙๐. ภิกษุทั้งหลาย มรณะเป็นอย่างไรเล่า ความเคลื่อน ความเคลื่อนไป ความแตกทำลาย ความหายไป มฤตยู ความตาย การทำกาละ ความแตกแห่งขันธ์ การทอดทิ้งซากศพ ความขาดแห่งชีวิตินทรีย์ จากหมู่สัตว์นั้นๆ ของสัตว์เหล่านั้นๆ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า มรณะ

391. ‘‘Katamo ca, bhikkhave, soko? Yo kho, bhikkhave, aññataraññatarena byasanena samannāgatassa aññataraññatarena dukkhadhammena phuṭṭhassa soko socanā socitattaṃ antosoko antoparisoko, ayaṃ vuccati, bhikkhave, soko.

๓๙๑. ภิกษุทั้งหลาย โสกะเป็นอย่างไรเล่า ภิกษุทั้งหลาย ความโศก ความเศร้าโศก สภาพที่เศร้าโศก ความโศกภายใน ความเศร้าโศกภายใน ของผู้ที่ประสบกับความพินาศอย่างใดอย่างหนึ่ง ถูกธรรมที่เป็นทุกข์อย่างใดอย่างหนึ่งกระทบแล้ว ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า โสกะ

392. ‘‘Katamo ca, bhikkhave, paridevo? Yo kho, bhikkhave, aññataraññatarena byasanena samannāgatassa aññataraññatarena dukkhadhammena phuṭṭhassa ādevo paridevo ādevanā paridevanā ādevitattaṃ paridevitattaṃ, ayaṃ vuccati, bhikkhave paridevo.

๓๙๒. ภิกษุทั้งหลาย ปริเทวะเป็นอย่างไรเล่า ภิกษุทั้งหลาย การคร่ำครวญ การร่ำไรรำพัน กิริยาที่คร่ำครวญ กิริยาที่ร่ำไรรำพัน สภาพที่คร่ำครวญ สภาพที่ร่ำไรรำพัน ของผู้ที่ประสบกับความพินาศอย่างใดอย่างหนึ่ง ถูกธรรมที่เป็นทุกข์อย่างใดอย่างหนึ่งกระทบแล้ว ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ปริเทวะ

393. ‘‘Katamañca, bhikkhave, dukkhaṃ? Yaṃ kho, bhikkhave, kāyikaṃ dukkhaṃ kāyikaṃ asātaṃ kāyasamphassajaṃ dukkhaṃ asātaṃ vedayitaṃ, idaṃ vuccati, bhikkhave, dukkhaṃ.

๓๙๓. ภิกษุทั้งหลาย ทุกข์เป็นอย่างไรเล่า ภิกษุทั้งหลาย ความทุกข์ทางกาย ความไม่สบายทางกาย เวทนาที่เป็นทุกข์ไม่สบายอันเกิดจากกายสัมผัส ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ทุกข์

394. ‘‘Katamañca, bhikkhave, domanassaṃ? Yaṃ kho, bhikkhave, cetasikaṃ dukkhaṃ cetasikaṃ asātaṃ manosamphassajaṃ dukkhaṃ asātaṃ vedayitaṃ, idaṃ vuccati, bhikkhave, domanassaṃ.

๓๙๔. ภิกษุทั้งหลาย โทมนัสเป็นอย่างไรเล่า ภิกษุทั้งหลาย ความทุกข์ทางใจ ความไม่สบายทางใจ เวทนาที่เป็นทุกข์ไม่สบายอันเกิดจากมโนสัมผัส ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า โทมนัส

395. ‘‘Katamo ca, bhikkhave, upāyāso? Yo kho, bhikkhave, aññataraññatarena byasanena samannāgatassa aññataraññatarena dukkhadhammena phuṭṭhassa āyāso upāyāso āyāsitattaṃ upāyāsitattaṃ, ayaṃ vuccati, bhikkhave, upāyāso.

๓๙๕. ภิกษุทั้งหลาย อุปายาสเป็นอย่างไรเล่า ภิกษุทั้งหลาย ความคับแค้น ความคับแค้นใจ สภาพที่คับแค้น สภาพที่คับแค้นใจ ของผู้ที่ประสบกับความพินาศอย่างใดอย่างหนึ่ง ถูกธรรมที่เป็นทุกข์อย่างใดอย่างหนึ่งกระทบแล้ว ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า อุปายาส

396. ‘‘Katamo [Pg.245] ca, bhikkhave, appiyehi sampayogo dukkho? Idha yassa te honti aniṭṭhā akantā amanāpā rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā dhammā, ye vā panassa te honti anatthakāmā ahitakāmā aphāsukakāmā ayogakkhemakāmā, yā tehi saddhiṃ saṅgati samāgamo samodhānaṃ missībhāvo, ayaṃ vuccati, bhikkhave, appiyehi sampayogo dukkho.

๓๙๖. ภิกษุทั้งหลาย ความทุกข์คือการประสบกับสิ่งไม่เป็นที่รัก เป็นอย่างไรเล่า ในกรณีนี้ รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ธรรมารมณ์ ที่ไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจ มีอยู่แก่ผู้ใด หรือบุคคลเหล่าใดที่ไม่ประสงค์ประโยชน์ ไม่ประสงค์ความเกื้อกูล ไม่ประสงค์ความผาสุก ไม่ประสงค์ความเกษมจากโยคะ มีอยู่แก่ผู้นั้น การไปร่วม การมาร่วม การประชุมร่วม การระคนด้วยสิ่งเหล่านั้น ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ความทุกข์คือการประสบกับสิ่งไม่เป็นที่รัก

397. ‘‘Katamo ca, bhikkhave, piyehi vippayogo dukkho? Idha yassa te honti iṭṭhā kantā manāpā rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā dhammā, ye vā panassa te honti atthakāmā hitakāmā phāsukakāmā yogakkhemakāmā mātā vā pitā vā bhātā vā bhaginī vā mittā vā amaccā vā ñātisālohitā vā, yā tehi saddhiṃ asaṅgati asamāgamo asamodhānaṃ amissībhāvo, ayaṃ vuccati, bhikkhave, piyehi vippayogo dukkho.

๓๙๗. ภิกษุทั้งหลาย ความทุกข์คือการพลัดพรากจากสิ่งเป็นที่รัก เป็นอย่างไรเล่า ในกรณีนี้ รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ธรรมารมณ์ ที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ มีอยู่แก่ผู้ใด หรือบุคคลเหล่าใดที่ประสงค์ประโยชน์ ประสงค์ความเกื้อกูล ประสงค์ความผาสุก ประสงค์ความเกษมจากโยคะ คือ มารดา บิดา พี่ชายน้องชาย พี่สาวน้องสาว มิตร อำมาตย์ หรือญาติสาโลหิต มีอยู่แก่ผู้นั้น การไม่ได้ไปร่วม การไม่ได้มาร่วม การไม่ได้ประชุมร่วม การไม่ระคนด้วยสิ่งเหล่านั้น ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ความทุกข์คือการพลัดพรากจากสิ่งเป็นที่รัก

398. ‘‘Katamañca, bhikkhave, yampicchaṃ na labhati tampi dukkhaṃ? Jātidhammānaṃ, bhikkhave, sattānaṃ evaṃ icchā uppajjati – ‘aho vata mayaṃ na jātidhammā assāma, na ca vata no jāti āgaccheyyā’ti. Na kho panetaṃ icchāya pattabbaṃ, idampi yampicchaṃ na labhati tampi dukkhaṃ. Jarādhammānaṃ, bhikkhave, sattānaṃ evaṃ icchā uppajjati – ‘aho vata mayaṃ na jarādhammā assāma, na ca vata no jarā āgaccheyyā’ti. Na kho panetaṃ icchāya pattabbaṃ, idampi yampicchaṃ na labhati tampi dukkhaṃ. Byādhidhammānaṃ, bhikkhave, sattānaṃ evaṃ icchā uppajjati ‘aho vata mayaṃ na byādhidhammā assāma, na ca vata no byādhi āgaccheyyā’ti. Na kho panetaṃ icchāya pattabbaṃ, idampi yampicchaṃ na labhati tampi dukkhaṃ. Maraṇadhammānaṃ, bhikkhave, sattānaṃ evaṃ icchā uppajjati ‘aho vata mayaṃ na maraṇadhammā assāma, na ca vata no maraṇaṃ āgaccheyyā’ti. Na kho panetaṃ icchāya pattabbaṃ, idampi yampicchaṃ na labhati tampi dukkhaṃ. Sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadhammānaṃ, bhikkhave, sattānaṃ evaṃ icchā uppajjati ‘aho vata mayaṃ na sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadhammā assāma, na ca vata no sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadhammā āgaccheyyu’nti. Na kho panetaṃ icchāya pattabbaṃ, idampi yampicchaṃ na labhati tampi dukkhaṃ.

๓๙๘. ภิกษุทั้งหลาย ก็ทุกข์คือการปรารถนาสิ่งใดแล้วไม่ได้สิ่งนั้นเป็นอย่างไร คือ ความปรารถนาเกิดขึ้นแก่สัตว์ผู้มีความเกิดเป็นธรรมดาว่า ‘โอหนอ ขอเราไม่พึงมีความเกิดเป็นธรรมดา ขอความเกิดอย่าได้มาถึงเราเลยหนอ’ แต่ข้อนั้นสัตว์จะพึงได้สมความปรารถนาไม่ได้เลย แม้นี้ก็เป็นทุกข์คือการปรารถนาสิ่งใดแล้วไม่ได้สิ่งนั้น. ความปรารถนาเกิดขึ้นแก่สัตว์ผู้มีความแก่เป็นธรรมดาว่า ‘โอหนอ ขอเราไม่พึงมีความแก่เป็นธรรมดา ขอความแก่อย่าได้มาถึงเราเลยหนอ’ แต่ข้อนั้นสัตว์จะพึงได้สมความปรารถนาไม่ได้เลย แม้นี้ก็เป็นทุกข์คือการปรารถนาสิ่งใดแล้วไม่ได้สิ่งนั้น. ความปรารถนาเกิดขึ้นแก่สัตว์ผู้มีความเจ็บป่วยเป็นธรรมดาว่า ‘โอหนอ ขอเราไม่พึงมีความเจ็บป่วยเป็นธรรมดา ขอความเจ็บป่วยอย่าได้มาถึงเราเลยหนอ’ แต่ข้อนั้นสัตว์จะพึงได้สมความปรารถนาไม่ได้เลย แม้นี้ก็เป็นทุกข์คือการปรารถนาสิ่งใดแล้วไม่ได้สิ่งนั้น. ความปรารถนาเกิดขึ้นแก่สัตว์ผู้มีความตายเป็นธรรมดาว่า ‘โอหนอ ขอเราไม่พึงมีความตายเป็นธรรมดา ขอความตายอย่าได้มาถึงเราเลยหนอ’ แต่ข้อนั้นสัตว์จะพึงได้สมความปรารถนาไม่ได้เลย แม้นี้ก็เป็นทุกข์คือการปรารถนาสิ่งใดแล้วไม่ได้สิ่งนั้น. ความปรารถนาเกิดขึ้นแก่สัตว์ผู้มีความโศก ความร่ำไรรำพัน ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจเป็นธรรมดาว่า ‘โอหนอ ขอเราไม่พึงมีความโศก ความร่ำไรรำพัน ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจเป็นธรรมดา ขอความโศก ความร่ำไรรำพัน ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจอย่าได้มาถึงเราเลยหนอ’ แต่ข้อนั้นสัตว์จะพึงได้สมความปรารถนาไม่ได้เลย แม้นี้ก็เป็นทุกข์คือการปรารถนาสิ่งใดแล้วไม่ได้สิ่งนั้น

399. ‘‘Katame [Pg.246] ca, bhikkhave, saṅkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā? Seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho, vedanupādānakkhandho, saññupādānakkhandho, saṅkhārupādānakkhandho, viññāṇupādānakkhandho. Ime vuccanti, bhikkhave, saṅkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā. Idaṃ vuccati, bhikkhave, dukkhaṃ ariyasaccaṃ.

๓๙๙. ภิกษุทั้งหลาย ก็ทุกข์คืออุปาทานขันธ์ ๕ โดยย่อเป็นอย่างไร คือ รูปูปาทานขันธ์ เวทนูปาทานขันธ์ สัญญูปาทานขันธ์ สังขารูปาทานขันธ์ และวิญญาณูปาทานขันธ์. ภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่า ทุกข์คืออุปาทานขันธ์ ๕ โดยย่อ. ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ทุกขอริยสัจ

Samudayasaccaniddeso

สมุทัยสัจจนิทเทส

400. ‘‘Katamañca, bhikkhave, dukkhasamudayaṃ ariyasaccaṃ? Yāyaṃ taṇhā ponobbhavikā nandīrāgasahagatā tatratatrābhinandinī, seyyathidaṃ – kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā.

๔๐๐. ภิกษุทั้งหลาย ก็ทุกขสมุทัยอริยสัจเป็นอย่างไร คือ ตัณหานี้ที่นำไปสู่ภพใหม่ ประกอบด้วยความกำหนัดด้วยอำนาจความเพลิน เพลิดเพลินยิ่งในอารมณ์นั้นๆ ได้แก่ กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา

‘‘Sā kho panesā, bhikkhave, taṇhā kattha uppajjamānā uppajjati, kattha nivisamānā nivisati? Yaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati.

ภิกษุทั้งหลาย ก็ตัณหานั้นเมื่อจะเกิด ย่อมเกิดที่ไหน เมื่อจะตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ที่ไหน สิ่งใดในโลกมีสภาวะน่ารักน่าพอใจ ตัณหานั้นเมื่อจะเกิด ย่อมเกิดที่สิ่งนั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ที่สิ่งนั้น

‘‘Kiñca loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ? Cakkhu loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati. Sotaṃ loke…pe… ghānaṃ loke… jivhā loke… kāyo loke… mano loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati.

ก็อะไรในโลกมีสภาวะน่ารักน่าพอใจ คือ จักษุในโลกมีสภาวะน่ารักน่าพอใจ ตัณหานั้นเมื่อจะเกิด ย่อมเกิดที่จักษุนั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ที่จักษุนั้น. โสตะในโลก...ฯลฯ... ฆานะในโลก... ชิวหาในโลก... กายในโลก... มโนในโลกมีสภาวะน่ารักน่าพอใจ ตัณหานั้นเมื่อจะเกิด ย่อมเกิดที่มโนนั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ที่มโนนั้น

‘‘Rūpā loke… saddā loke… gandhā loke… rasā loke… phoṭṭhabbā loke… dhammā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati.

รูปในโลก... เสียงในโลก... กลิ่นในโลก... รสในโลก... โผฏฐัพพะในโลก... ธรรมารมณ์ในโลกมีสภาวะน่ารักน่าพอใจ ตัณหานั้นเมื่อจะเกิด ย่อมเกิดที่ธรรมารมณ์นั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ที่ธรรมารมณ์นั้น

‘‘Cakkhuviññāṇaṃ loke… sotaviññāṇaṃ loke… ghānaviññāṇaṃ loke… jivhāviññāṇaṃ loke… kāyaviññāṇaṃ loke… manoviññāṇaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati.

จักษุวิญญาณในโลก... โสตวิญญาณในโลก... ฆานวิญญาณในโลก... ชิวหาวิญญาณในโลก... กายวิญญาณในโลก... มโนวิญญาณในโลกมีสภาวะน่ารักน่าพอใจ ตัณหานั้นเมื่อจะเกิด ย่อมเกิดที่มโนวิญญาณนั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ที่มโนวิญญาณนั้น

‘‘Cakkhusamphasso loke… sotasamphasso loke… ghānasamphasso loke… jivhāsamphasso loke… kāyasamphasso loke… manosamphasso loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati.

จักษุสัมผัสในโลก... โสตสัมผัสในโลก... ฆานสัมผัสในโลก... ชิวหาสัมผัสในโลก... กายสัมผัสในโลก... มโนสัมผัสในโลกมีสภาวะน่ารักน่าพอใจ ตัณหานั้นเมื่อจะเกิด ย่อมเกิดที่มโนสัมผัสนั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ที่มโนสัมผัสนั้น

‘‘Cakkhusamphassajā [Pg.247] vedanā loke… sotasamphassajā vedanā loke… ghānasamphassajā vedanā loke… jivhāsamphassajā vedanā loke… kāyasamphassajā vedanā loke… manosamphassajā vedanā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati.

เวทนาที่เกิดจากจักษุสัมผัสในโลก... เวทนาที่เกิดจากโสตสัมผัสในโลก... เวทนาที่เกิดจากฆานสัมผัสในโลก... เวทนาที่เกิดจากชิวหาสัมผัสในโลก... เวทนาที่เกิดจากกายสัมผัสในโลก... เวทนาที่เกิดจากมโนสัมผัสในโลกมีสภาวะน่ารักน่าพอใจ ตัณหานั้นเมื่อจะเกิด ย่อมเกิดที่เวทนาที่เกิดจากมโนสัมผัสนั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ที่เวทนาที่เกิดจากมโนสัมผัสนั้น

‘‘Rūpasaññā loke… saddasaññā loke… gandhasaññā loke… rasasaññā loke… phoṭṭhabbasaññā loke… dhammasaññā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati.

รูปสัญญาในโลก... สัททสัญญาในโลก... คันธสัญญาในโลก... รสสัญญาในโลก... โผฏฐัพพสัญญาในโลก... ธรรมสัญญาในโลกมีสภาวะน่ารักน่าพอใจ ตัณหานั้นเมื่อจะเกิด ย่อมเกิดที่ธรรมสัญญานั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ที่ธรรมสัญญานั้น

‘‘Rūpasañcetanā loke… saddasañcetanā loke… gandhasañcetanā loke… rasasañcetanā loke… phoṭṭhabbasañcetanā loke… dhammasañcetanā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati.

รูปสัญเจตนาในโลก... สัททสัญเจตนาในโลก... คันธสัญเจตนาในโลก... รสสัญเจตนาในโลก... โผฏฐัพพสัญเจตนาในโลก... ธรรมสัญเจตนาในโลกมีสภาวะน่ารักน่าพอใจ ตัณหานั้นเมื่อจะเกิด ย่อมเกิดที่ธรรมสัญเจตนานั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ที่ธรรมสัญเจตนานั้น

‘‘Rūpataṇhā loke… saddataṇhā loke… gandhataṇhā loke… rasataṇhā loke… phoṭṭhabbataṇhā loke… dhammataṇhā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati.

รูปตัณหาในโลก... สัททตัณหาในโลก... คันธตัณหาในโลก... รสตัณหาในโลก... โผฏฐัพพตัณหาในโลก... ธรรมตัณหาในโลกมีสภาวะน่ารักน่าพอใจ ตัณหานั้นเมื่อจะเกิด ย่อมเกิดที่ธรรมตัณหานั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ที่ธรรมตัณหานั้น

‘‘Rūpavitakko loke… saddavitakko loke… gandhavitakko loke… rasavitakko loke… phoṭṭhabbavitakko loke… dhammavitakko loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati.

รูปวิตกในโลก... สัททวิตกในโลก... คันธวิตกในโลก... รสวิตกในโลก... โผฏฐัพพวิตกในโลก... ธรรมวิตกในโลกมีสภาวะน่ารักน่าพอใจ ตัณหานั้นเมื่อจะเกิด ย่อมเกิดที่ธรรมวิตกนั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ที่ธรรมวิตกนั้น

‘‘Rūpavicāro loke… saddavicāro loke… gandhavicāro loke… rasavicāro loke… phoṭṭhabbavicāro loke… dhammavicāro loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati. Idaṃ vuccati, bhikkhave, dukkhasamudayaṃ ariyasaccaṃ.

รูปวิจารในโลก... สัททวิจารในโลก... คันธวิจารในโลก... รสวิจารในโลก... โผฏฐัพพวิจารในโลก... ธรรมวิจารในโลก เป็นสภาวะน่ารักน่าชื่นใจ ตัณหานั้น เมื่อจะเกิด ย่อมเกิดขึ้นในธรรมวิจารนั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ในธรรมวิจารนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ทุกขสมุทัยอริยสัจ

Nirodhasaccaniddeso

นิโรธสัจจนิทเทส

401. ‘‘Katamañca, bhikkhave, dukkhanirodhaṃ ariyasaccaṃ? Yo tassāyeva taṇhāya asesavirāganirodho cāgo paṭinissaggo mutti anālayo.

๔๐๑. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทุกขนิโรธอริยสัจเป็นไฉน? คือ ความดับโดยไม่เหลือแห่งตัณหานั้นนั่นแหละ ด้วยมรรคคือวิราคะ ความสละ ความสละคืน ความพ้น ความไม่อาลัย

‘‘Sā [Pg.248] kho panesā, bhikkhave, taṇhā kattha pahīyamānā pahīyati, kattha nirujjhamānā nirujjhati? Yaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ตัณหานั้น เมื่อบุคคลจะละ ย่อมละเสียได้ในที่ไหน เมื่อจะดับ ย่อมดับในที่ไหน? สิ่งใดในโลกเป็นสภาวะน่ารักน่าชื่นใจ ตัณหานั้น เมื่อบุคคลจะละ ย่อมละเสียได้ในสิ่งนั้น เมื่อจะดับ ย่อมดับในสิ่งนั้น

‘‘Kiñca loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ? Cakkhu loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati. Sotaṃ loke…pe… ghānaṃ loke… jivhā loke… kāyo loke… mano loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati.

ก็อะไรในโลกเป็นสภาวะน่ารักน่าชื่นใจ? จักษุในโลกเป็นสภาวะน่ารักน่าชื่นใจ ตัณหานั้น เมื่อบุคคลจะละ ย่อมละเสียได้ในจักษุนั้น เมื่อจะดับ ย่อมดับในจักษุนั้น โสตะในโลก...ฯลฯ... ฆานะในโลก... ชิวหาในโลก... กายในโลก... มโนในโลกเป็นสภาวะน่ารักน่าชื่นใจ ตัณหานั้น เมื่อบุคคลจะละ ย่อมละเสียได้ในมโนนั้น เมื่อจะดับ ย่อมดับในมโนนั้น

‘‘Rūpā loke… saddā loke… gandhā loke… rasā loke… phoṭṭhabbā loke… dhammā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati.

รูปทั้งหลายในโลก... เสียงทั้งหลายในโลก... กลิ่นทั้งหลายในโลก... รสทั้งหลายในโลก... โผฏฐัพพะทั้งหลายในโลก... ธรรมารมณ์ทั้งหลายในโลกเป็นสภาวะน่ารักน่าชื่นใจ ตัณหานั้น เมื่อบุคคลจะละ ย่อมละเสียได้ในธรรมารมณ์เหล่านั้น เมื่อจะดับ ย่อมดับในธรรมารมณ์เหล่านั้น

‘‘Cakkhuviññāṇaṃ loke… sotaviññāṇaṃ loke… ghānaviññāṇaṃ loke… jivhāviññāṇaṃ loke… kāyaviññāṇaṃ loke… manoviññāṇaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati.

จักขุวิญญาณในโลก... โสตวิญญาณในโลก... ฆานวิญญาณในโลก... ชิวหาวิญญาณในโลก... กายวิญญาณในโลก... มโนวิญญาณในโลกเป็นสภาวะน่ารักน่าชื่นใจ ตัณหานั้น เมื่อบุคคลจะละ ย่อมละเสียได้ในมโนวิญญาณนั้น เมื่อจะดับ ย่อมดับในมโนวิญญาณนั้น

‘‘Cakkhusamphasso loke… sotasamphasso loke… ghānasamphasso loke… jivhāsamphasso loke… kāyasamphasso loke… manosamphasso loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati.

จักขุสัมผัสในโลก... โสตสัมผัสในโลก... ฆานสัมผัสในโลก... ชิวหาสัมผัสในโลก... กายสัมผัสในโลก... มโนสัมผัสในโลกเป็นสภาวะน่ารักน่าชื่นใจ ตัณหานั้น เมื่อบุคคลจะละ ย่อมละเสียได้ในมโนสัมผัสนั้น เมื่อจะดับ ย่อมดับในมโนสัมผัสนั้น

‘‘Cakkhusamphassajā vedanā loke… sotasamphassajā vedanā loke … ghānasamphassajā vedanā loke… jivhāsamphassajā vedanā loke… kāyasamphassajā vedanā loke… manosamphassajā vedanā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati.

เวทนาที่เกิดแต่จักขุสัมผัสในโลก... เวทนาที่เกิดแต่โสตสัมผัสในโลก... เวทนาที่เกิดแต่ฆานสัมผัสในโลก... เวทนาที่เกิดแต่ชิวหาสัมผัสในโลก... เวทนาที่เกิดแต่กายสัมผัสในโลก... เวทนาที่เกิดแต่มโนสัมผัสในโลกเป็นสภาวะน่ารักน่าชื่นใจ ตัณหานั้น เมื่อบุคคลจะละ ย่อมละเสียได้ในเวทนาที่เกิดแต่มโนสัมผัสนั้น เมื่อจะดับ ย่อมดับในเวทนาที่เกิดแต่มโนสัมผัสนั้น

‘‘Rūpasaññā loke… saddasaññā loke… gandhasaññā loke… rasasaññā loke… phoṭṭhabbasaññā loke… dhammasaññā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati.

รูปสัญญาในโลก... สัททสัญญาในโลก... คันธสัญญาในโลก... รสสัญญาในโลก... โผฏฐัพพสัญญาในโลก... ธรรมสัญญาในโลกเป็นสภาวะน่ารักน่าชื่นใจ ตัณหานั้น เมื่อบุคคลจะละ ย่อมละเสียได้ในธรรมสัญญานั้น เมื่อจะดับ ย่อมดับในธรรมสัญญานั้น

‘‘Rūpasañcetanā [Pg.249] loke… saddasañcetanā loke… gandhasañcetanā loke… rasasañcetanā loke… phoṭṭhabbasañcetanā loke… dhammasañcetanā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati.

รูปสัญเจตนาในโลก... สัททสัญเจตนาในโลก... คันธสัญเจตนาในโลก... รสสัญเจตนาในโลก... โผฏฐัพพสัญเจตนาในโลก... ธรรมสัญเจตนาในโลกเป็นสภาวะน่ารักน่าชื่นใจ ตัณหานั้น เมื่อบุคคลจะละ ย่อมละเสียได้ในธรรมสัญเจตนานั้น เมื่อจะดับ ย่อมดับในธรรมสัญเจตนานั้น

‘‘Rūpataṇhā loke… saddataṇhā loke… gandhataṇhā loke… rasataṇhā loke… phoṭṭhabbataṇhā loke… dhammataṇhā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati.

รูปตัณหาในโลก... สัททตัณหาในโลก... คันธตัณหาในโลก... รสตัณหาในโลก... โผฏฐัพพตัณหาในโลก... ธรรมตัณหาในโลกเป็นสภาวะน่ารักน่าชื่นใจ ตัณหานั้น เมื่อบุคคลจะละ ย่อมละเสียได้ในธรรมตัณหานั้น เมื่อจะดับ ย่อมดับในธรรมตัณหานั้น

‘‘Rūpavitakko loke… saddavitakko loke… gandhavitakko loke… rasavitakko loke… phoṭṭhabbavitakko loke… dhammavitakko loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati.

รูปวิตกในโลก... สัททวิตกในโลก... คันธวิตกในโลก... รสวิตกในโลก... โผฏฐัพพวิตกในโลก... ธรรมวิตกในโลกเป็นสภาวะน่ารักน่าชื่นใจ ตัณหานั้น เมื่อบุคคลจะละ ย่อมละเสียได้ในธรรมวิตกนั้น เมื่อจะดับ ย่อมดับในธรรมวิตกนั้น

‘‘Rūpavicāro loke… saddavicāro loke… gandhavicāro loke… rasavicāro loke… phoṭṭhabbavicāro loke… dhammavicāro loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati. Idaṃ vuccati, bhikkhave, dukkhanirodhaṃ ariyasaccaṃ.

รูปวิจารในโลก... สัททวิจารในโลก... คันธวิจารในโลก... รสวิจารในโลก... โผฏฐัพพวิจารในโลก... ธรรมวิจารในโลกเป็นสภาวะน่ารักน่าชื่นใจ ตัณหานั้น เมื่อบุคคลจะละ ย่อมละเสียได้ในธรรมวิจารนั้น เมื่อจะดับ ย่อมดับในธรรมวิจารนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ทุกขนิโรธอริยสัจ

Maggasaccaniddeso

มัคคสัจจนิทเทส

402. ‘‘Katamañca, bhikkhave, dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccaṃ? Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi.

๔๐๒. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจเป็นไฉน? คือ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละ ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ

‘‘Katamā ca, bhikkhave, sammādiṭṭhi? Yaṃ kho, bhikkhave, dukkhe ñāṇaṃ, dukkhasamudaye ñāṇaṃ, dukkhanirodhe ñāṇaṃ, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṃ, ayaṃ vuccati, bhikkhave, sammādiṭṭhi.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สัมมาทิฏฐิเป็นไฉน? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความรู้ในทุกข์ ความรู้ในทุกขสมุทัย ความรู้ในทุกขนิโรธ ความรู้ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา นี้เรียกว่า สัมมาทิฏฐิ

‘‘Katamo ca, bhikkhave, sammāsaṅkappo? Nekkhammasaṅkappo abyāpādasaṅkappo avihiṃsāsaṅkappo, ayaṃ vuccati bhikkhave, sammāsaṅkappo.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สัมมาสังกัปปะเป็นไฉน? ความดำริในการออกจากกาม ความดำริในการไม่พยาบาท ความดำริในการไม่เบียดเบียน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า สัมมาสังกัปปะ

‘‘Katamā [Pg.250] ca, bhikkhave, sammāvācā? Musāvādā veramaṇī pisuṇāya vācāya veramaṇī pharusāya vācāya veramaṇī samphappalāpā veramaṇī, ayaṃ vuccati, bhikkhave, sammāvācā.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สัมมาวาจาเป็นไฉน? การงดเว้นจากการพูดเท็จ การงดเว้นจากวาจาส่อเสียด การงดเว้นจากวาจาหยาบ การงดเว้นจากการพูดเพ้อเจ้อ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า สัมมาวาจา

‘‘Katamo ca, bhikkhave, sammākammanto? Pāṇātipātā veramaṇī adinnādānā veramaṇī kāmesumicchācārā veramaṇī, ayaṃ vuccati, bhikkhave, sammākammanto.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สัมมากัมมันตะเป็นไฉน? การงดเว้นจากการฆ่าสัตว์ การงดเว้นจากการลักทรัพย์ การงดเว้นจากการประพฤติผิดในกาม ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า สัมมากัมมันตะ

‘‘Katamo ca, bhikkhave, sammāājīvo? Idha, bhikkhave, ariyasāvako micchāājīvaṃ pahāya sammāājīvena jīvitaṃ kappeti, ayaṃ vuccati, bhikkhave, sammāājīvo.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สัมมาอาชีวะเป็นไฉน? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกในธรรมวินัยนี้ ละมิจฉาอาชีวะแล้ว สำเร็จความเป็นอยู่ด้วยสัมมาอาชีวะ นี้เรียกว่า สัมมาอาชีวะ

‘‘Katamo ca, bhikkhave, sammāvāyāmo? Idha, bhikkhave, bhikkhu anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati; uppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati; anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati; uppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ ṭhitiyā asammosāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, sammāvāyāmo.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัมมาวายามะเป็นอย่างไรเล่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมปลูกฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต ตั้งจิตไว้ เพื่อความไม่บังเกิดแห่งอกุศลธรรมอันลามกที่ยังไม่เกิด ย่อมปลูกฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต ตั้งจิตไว้ เพื่อการละอกุศลธรรมอันลามกที่เกิดขึ้นแล้ว ย่อมปลูกฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต ตั้งจิตไว้ เพื่อความบังเกิดแห่งกุศลธรรมที่ยังไม่เกิด ย่อมปลูกฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต ตั้งจิตไว้ เพื่อความตั้งมั่น ไม่เลือนหาย เจริญยิ่ง ไพบูลย์ มีความเจริญเต็มเปี่ยม แห่งกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า สัมมาวายามะ

‘‘Katamā ca, bhikkhave, sammāsati? Idha, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ; vedanāsu vedanānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ; citte cittānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ; dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, sammāsati.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัมมาสติเป็นอย่างไรเล่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ พิจารณาเห็นกายในกายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ พิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า สัมมาสติ

‘‘Katamo ca, bhikkhave, sammāsamādhi? Idha, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ [Pg.251] sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati, sato ca sampajāno, sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti, yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, sammāsamādhi. Idaṃ vuccati, bhikkhave, dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccaṃ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัมมาสมาธิเป็นอย่างไรเล่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ สงัดจากกาม สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว บรรลุปฐมฌาน มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขเกิดแต่วิเวกอยู่ เพราะวิตกวิจารสงบระงับไป บรรลุทุติยฌาน เป็นเครื่องผ่องใสแห่งจิตในภายใน เป็นธรรมเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร มีปีติและสุขเกิดแต่สมาธิอยู่ เพราะปีติจางคลายไป เป็นผู้อยู่อุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกาย บรรลุตติยฌาน ที่พระอริยเจ้าทั้งหลายสรรเสริญว่า ‘เป็นผู้อยู่อุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ เพราะละสุขและทุกข์ได้ เพราะโสมนัสและโทมนัสดับไปก่อนแล้ว บรรลุจตุตถฌาน ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีอุเบกขาเป็นเหตุให้สติบริสุทธิ์อยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า สัมมาสมาธิ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ

403. ‘‘Iti ajjhattaṃ vā dhammesu dhammānupassī viharati, bahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati. Samudayadhammānupassī vā dhammesu viharati, vayadhammānupassī vā dhammesu viharati, samudayavayadhammānupassī vā dhammesu viharati. ‘Atthi dhammā’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati. Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati catūsu ariyasaccesu.

๔๐๓. ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายภายในอยู่ หรือพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายภายนอกอยู่ หรือพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่ ย่อมพิจารณาเห็นธรรมดาคือความเกิดขึ้นในธรรมทั้งหลายอยู่ หรือพิจารณาเห็นธรรมดาคือความเสื่อมไปในธรรมทั้งหลายอยู่ หรือพิจารณาเห็นธรรมดาคือทั้งความเกิดขึ้นทั้งความเสื่อมไปในธรรมทั้งหลายอยู่ ก็หรือสติของเธอนั้นเข้าไปตั้งอยู่ว่า ‘ธรรมทั้งหลายมีอยู่’ ก็เพียงสักว่าความรู้ เพียงสักว่าอาศัยระลึกเท่านั้น เธอเป็นผู้อันตัณหาและทิฏฐิไม่อาศัยอยู่แล้ว และไม่ยึดมั่นอะไรๆ ในโลก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลาย คือในอริยสัจ ๔ อยู่อย่างนี้แล

Saccapabbaṃ niṭṭhitaṃ.

จบ สัจจบรรพ

Dhammānupassanā niṭṭhitā.

จบ ธรรมานุปัสสนา

404. ‘‘Yo hi koci, bhikkhave, ime cattāro satipaṭṭhāne evaṃ bhāveyya sattavassāni, tassa dvinnaṃ phalānaṃ aññataraṃ phalaṃ pāṭikaṅkhaṃ diṭṭheva dhamme aññā; sati vā upādisese anāgāmitā.

๔๐๔. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดผู้หนึ่ง พึงเจริญสติปัฏฐาน ๔ ประการนี้อย่างนี้ตลอด ๗ ปี เขาพึงหวังผล ๒ ประการอย่างใดอย่างหนึ่ง คือ พระอรหัตผลในปัจจุบัน หรือเมื่อยังมีอุปาทิเหลืออยู่ ก็จักเป็นพระอนาคามี

‘‘Tiṭṭhantu, bhikkhave, sattavassāni. Yo hi koci, bhikkhave, ime cattāro satipaṭṭhāne evaṃ bhāveyya cha vassāni…pe… pañca vassāni… cattāri vassāni… tīṇi vassāni… dve vassāni… ekaṃ vassaṃ… tiṭṭhatu, bhikkhave, ekaṃ vassaṃ. Yo hi koci, bhikkhave, ime cattāro satipaṭṭhāne evaṃ bhāveyya sattamāsāni, tassa dvinnaṃ phalānaṃ aññataraṃ phalaṃ pāṭikaṅkhaṃ diṭṭheva dhamme aññā; sati vā upādisese anāgāmitā.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ๗ ปี ยกไว้ก่อน ผู้ใดผู้หนึ่ง พึงเจริญสติปัฏฐาน ๔ ประการนี้อย่างนี้ตลอด ๖ ปี... ๕ ปี... ๔ ปี... ๓ ปี... ๒ ปี... ๑ ปี... ๑ ปี ยกไว้ก่อน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดผู้หนึ่ง พึงเจริญสติปัฏฐาน ๔ ประการนี้อย่างนี้ตลอด ๗ เดือน เขาพึงหวังผล ๒ ประการอย่างใดอย่างหนึ่ง คือ พระอรหัตผลในปัจจุบัน หรือเมื่อยังมีอุปาทิเหลืออยู่ ก็จักเป็นพระอนาคามี

‘‘Tiṭṭhantu[Pg.252], bhikkhave, satta māsāni. Yo hi koci, bhikkhave, ime cattāro satipaṭṭhāne evaṃ bhāveyya cha māsāni…pe… pañca māsāni… cattāri māsāni… tīṇi māsāni … dve māsāni… ekaṃ māsaṃ… aḍḍhamāsaṃ… tiṭṭhatu, bhikkhave, aḍḍhamāso. Yo hi koci, bhikkhave, ime cattāro satipaṭṭhāne evaṃ bhāveyya sattāhaṃ, tassa dvinnaṃ phalānaṃ aññataraṃ phalaṃ pāṭikaṅkhaṃ diṭṭheva dhamme aññā; sati vā upādisese anāgāmitāti.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ๗ เดือน ยกไว้ก่อน ผู้ใดผู้หนึ่ง พึงเจริญสติปัฏฐาน ๔ ประการนี้อย่างนี้ตลอด ๖ เดือน... ๕ เดือน... ๔ เดือน... ๓ เดือน... ๒ เดือน... ๑ เดือน... กึ่งเดือน... กึ่งเดือน ยกไว้ก่อน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดผู้หนึ่ง พึงเจริญสติปัฏฐาน ๔ ประการนี้อย่างนี้ตลอด ๗ วัน เขาพึงหวังผล ๒ ประการอย่างใดอย่างหนึ่ง คือ พระอรหัตผลในปัจจุบัน หรือเมื่อยังมีอุปาทิเหลืออยู่ ก็จักเป็นพระอนาคามี

405. ‘‘Ekāyano ayaṃ, bhikkhave, maggo sattānaṃ visuddhiyā sokaparidevānaṃ samatikkamāya dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamāya ñāyassa adhigamāya nibbānassa sacchikiriyāya yadidaṃ cattāro satipaṭṭhānāti. Iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vutta’’nti. Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti.

๔๐๕. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หนทางนี้เป็นทางสายเอก เพื่อความบริสุทธิ์ของเหล่าสัตว์ เพื่อความก้าวล่วงเสียซึ่งความโศกและความร่ำไรรำพัน เพื่อความดับไปแห่งทุกข์และโทมนัส เพื่อการบรรลุญายธรรม เพื่อการทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน หนทางนี้คือสติปัฏฐาน ๔ ประการ คำที่เรากล่าวไว้ว่าดังนี้ เราอาศัยข้อนี้กล่าวแล้ว พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้วแล

Mahāsatipaṭṭhānasuttaṃ niṭṭhitaṃ navamaṃ.

จบ มหาสติปัฏฐานสูตร ที่ ๙

10. Pāyāsisuttaṃ

๑๐. ปายาสิสูตร

406. Evaṃ [Pg.253] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ āyasmā kumārakassapo kosalesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi yena setabyā nāma kosalānaṃ nagaraṃ tadavasari. Tatra sudaṃ āyasmā kumārakassapo setabyāyaṃ viharati uttarena setabyaṃ siṃsapāvane. Tena kho pana samayena pāyāsi rājañño setabyaṃ ajjhāvasati sattussadaṃ satiṇakaṭṭhodakaṃ sadhaññaṃ rājabhoggaṃ raññā pasenadinā kosalena dinnaṃ rājadāyaṃ brahmadeyyaṃ.

๔๐๖. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง ท่านพระกุมารกัสสปะเที่ยวจาริกไปในแคว้นโกศล พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป ได้เดินทางไปยังเมืองของชาวโกศลชื่อเสตัพยะ ท่านพระกุมารกัสสปะพักอยู่ที่ป่าประดู่ลาย ทางทิศเหนือของเมืองเสตัพยะ ก็สมัยนั้น ปายาสิราชัญญะครองเมืองเสตัพยะ ซึ่งเป็นเมืองที่มั่งคั่ง มีประชากรหนาแน่น มีหญ้า มีฟืน มีน้ำสมบูรณ์ มีธัญญาหารบริบูรณ์ เป็นราชสมบัติที่พระเจ้าปเสนทิโกศลพระราชทานเป็นส่วนบำเหน็จรางวัลอย่างประเสริฐ

Pāyāsirājaññavatthu

เรื่องปายาสิราชัญญะ

407. Tena kho pana samayena pāyāsissa rājaññassa evarūpaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppannaṃ hoti – ‘‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’ti. Assosuṃ kho setabyakā brāhmaṇagahapatikā – ‘‘samaṇo khalu bho kumārakassapo samaṇassa gotamassa sāvako kosalesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi setabyaṃ anuppatto setabyāyaṃ viharati uttarena setabyaṃ siṃsapāvane. Taṃ kho pana bhavantaṃ kumārakassapaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘paṇḍito byatto medhāvī bahussuto cittakathī kalyāṇapaṭibhāno vuddho ceva arahā ca. Sādhu kho pana tathārūpānaṃ arahataṃ dassanaṃ hotī’’’ti. Atha kho setabyakā brāhmaṇagahapatikā setabyāya nikkhamitvā saṅghasaṅghī gaṇībhūtā uttarenamukhā gacchanti yena siṃsapāvanaṃ.

๔๐๗. ก็สมัยนั้น ปายาสิราชัญญะเกิดมีทิฏฐิอันเป็นบาปเห็นปานนี้ว่า ‘โลกอื่นไม่มี สัตว์ผู้เป็นโอปปาติกะไม่มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี’ พวกพราหมณ์และคหบดีชาวเมืองเสตัพยะได้สดับข่าวว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ได้ยินว่า พระสมณกุมารกัสสปะสาวกของพระสมณโคดม เที่ยวจาริกไปในแคว้นโกศล พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป ได้บรรลุถึงเมืองเสตัพยะแล้ว พักอยู่ที่ป่าประดู่ลาย ทางทิศเหนือของเมืองเสตัพยะ กิตติศัพท์อันงามของท่านพระกุมารกัสสปะนั้นขจรไปอย่างนี้ว่า ‘ท่านเป็นบัณฑิต ฉลาด มีปัญญา มีสุตะมาก มีถ้อยคำวิจิตร มีปฏิภาณดี เป็นผู้ใหญ่และเป็นพระอรหันต์ ก็การได้เห็นพระอรหันต์ทั้งหลายเห็นปานนั้น เป็นความดี’ ครั้งนั้น พวกพราหมณ์และคหบดีชาวเมืองเสตัพยะจึงพากันออกจากเมืองเสตัพยะเป็นหมู่ๆ รวมกันเป็นคณะ มุ่งหน้าไปทางทิศเหนือ ไปยังป่าประดู่ลาย

408. Tena kho pana samayena pāyāsi rājañño uparipāsāde divāseyyaṃ upagato hoti. Addasā kho pāyāsi rājañño setabyake brāhmaṇagahapatike setabyāya nikkhamitvā saṅghasaṅghī gaṇībhūte uttarenamukhe gacchante yena siṃsapāvanaṃ, disvā khattaṃ āmantesi [Pg.254] – ‘‘kiṃ nu kho, bho khatte, setabyakā brāhmaṇagahapatikā setabyāya nikkhamitvā saṅghasaṅghī gaṇībhūtā uttarenamukhā gacchanti yena siṃsapāvana’’nti ?

๔๐๘. ก็สมัยนั้น ปายาสิราชัญญะกำลังพักผ่อนในเวลากลางวันอยู่บนปราสาทชั้นบน ได้เห็นพวกพราหมณ์และคหบดีชาวเมืองเสตัพยะพากันออกจากเมืองเสตัพยะเป็นหมู่ๆ รวมกันเป็นคณะ มุ่งหน้าไปทางทิศเหนือ ไปยังป่าประดู่ลาย ครั้นเห็นแล้วจึงเรียกอำมาตย์มาถามว่า ‘ท่านอำมาตย์ เพราะเหตุไร พวกพราหมณ์และคหบดีชาวเมืองเสตัพยะจึงพากันออกจากเมืองเสตัพยะเป็นหมู่ๆ รวมกันเป็นคณะ มุ่งหน้าไปทางทิศเหนือ ไปยังป่าประดู่ลาย’

‘‘Atthi kho, bho, samaṇo kumārakassapo, samaṇassa gotamassa sāvako kosalesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi setabyaṃ anuppatto setabyāyaṃ viharati uttarena setabyaṃ siṃsapāvane. Taṃ kho pana bhavantaṃ kumārakassapaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘paṇḍito byatto medhāvī bahussuto cittakathī kalyāṇapaṭibhāno vuddho ceva arahā cā’ti. Tamete bhavantaṃ kumārakassapaṃ dassanāya upasaṅkamantī’’ti. ‘‘Tena hi, bho khatte, yena setabyakā brāhmaṇagahapatikā tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā setabyake brāhmaṇagahapatike evaṃ vadehi – ‘pāyāsi, bho, rājañño evamāha – āgamentu kira bhavanto, pāyāsipi rājañño samaṇaṃ kumārakassapaṃ dassanāya upasaṅkamissatī’ti. Purā samaṇo kumārakassapo setabyake brāhmaṇagahapatike bāle abyatte saññāpeti – ‘itipi atthi paro loko, atthi sattā opapātikā, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’ti. Natthi hi, bho khatte, paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’ti. ‘‘Evaṃ bho’’ti kho so khattā pāyāsissa rājaññassa paṭissutvā yena setabyakā brāhmaṇagahapatikā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā setabyake brāhmaṇagahapatike etadavoca – ‘‘pāyāsi, bho, rājañño evamāha, āgamentu kira bhavanto, pāyāsipi rājañño samaṇaṃ kumārakassapaṃ dassanāya upasaṅkamissatī’’ti.

อำมาตย์กราบทูลว่า ‘ขอเดชะ มีพระสมณะชื่อกุมารกัสสปะ เป็นสาวกของพระสมณโคดม เที่ยวจาริกไปในแคว้นโกศล พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป ได้บรรลุถึงเมืองเสตัพยะแล้ว พักอยู่ที่ป่าประดู่ลาย ทางทิศเหนือของเมืองเสตัพยะ กิตติศัพท์อันงามของท่านพระกุมารกัสสปะนั้นขจรไปอย่างนี้ว่า ‘ท่านเป็นบัณฑิต ฉลาด มีปัญญา มีสุตะมาก มีถ้อยคำวิจิตร มีปฏิภาณดี เป็นผู้ใหญ่และเป็นพระอรหันต์’ ชนเหล่านั้นจึงพากันไปเพื่อเข้าพบท่านพระกุมารกัสสปะ’ ปายาสิราชัญญะกล่าวว่า ‘ถ้าเช่นนั้น ท่านอำมาตย์ ท่านจงไปหาพวกพราหมณ์และคหบดีชาวเมืองเสตัพยะ แล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ปายาสิราชัญญะมีรับสั่งว่า ขอพวกท่านจงรอก่อน แม้ปายาสิราชัญญะก็จะไปเข้าพบพระสมณกุมารกัสสปะด้วย’ ก่อนที่พระสมณกุมารกัสสปะจะชักจูงพวกพราหมณ์และคหบดีชาวเมืองเสตัพยะผู้โง่เขลาเบาปัญญาให้เข้าใจว่า ‘โลกอื่นมี สัตว์ผู้เป็นโอปปาติกะมี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วมี’ เพราะว่า ท่านอำมาตย์ โลกอื่นไม่มี สัตว์ผู้เป็นโอปปาติกะไม่มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี’ อำมาตย์นั้นทูลรับสนองพระดำรัสของปายาสิราชัญญะว่า ‘ขอรับใต้ฝ่าพระบาท’ แล้วจึงเข้าไปหาพวกพราหมณ์และคหบดีชาวเมืองเสตัพยะ ได้กล่าวคำนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ปายาสิราชัญญะมีรับสั่งว่า ขอพวกท่านจงรอก่อน แม้ปายาสิราชัญญะก็จะไปเข้าพบพระสมณกุมารกัสสปะด้วย’

409. Atha kho pāyāsi rājañño setabyakehi brāhmaṇagahapatikehi parivuto yena siṃsapāvanaṃ yenāyasmā kumārakassapo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā kumārakassapena saddhiṃ [Pg.255] sammodi, sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Setabyakāpi kho brāhmaṇagahapatikā appekacce āyasmantaṃ kumārakassapaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu; appekacce āyasmatā kumārakassapena saddhiṃ sammodiṃsu; sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Appekacce yenāyasmā kumārakassapo tenañjaliṃ paṇāmetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Appekacce nāmagottaṃ sāvetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Appekacce tuṇhībhūtā ekamantaṃ nisīdiṃsu.

๔๐๙. ลำดับนั้น ปายาสิราชัญญะแวดล้อมด้วยพราหมณ์และคหบดีชาวเมืองเสตัพยะ เข้าไปหาท่านพระกุมารกัสสปะถึงที่อยู่ แล้วได้ปราศรัยกับท่านพระกุมารกัสสปะ ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควร แม้พวกพราหมณ์และคหบดีชาวเมืองเสตัพยะ บางพวกก็อภิวาทท่านพระกุมารกัสสปะแล้วนั่ง ณ ที่สมควร บางพวกก็ได้ปราศรัยกับท่านพระกุมารกัสสปะ ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควร บางพวกก็ประนมอัญชลีไปทางที่ท่านพระกุมารกัสสปะอยู่แล้วนั่ง ณ ที่สมควร บางพวกก็ประกาศชื่อและโคตรแล้วนั่ง ณ ที่สมควร บางพวกก็นั่งนิ่งอยู่ ณ ที่สมควร

Natthikavādo

นัตถิกวาท

410. Ekamantaṃ nisinno kho pāyāsi rājañño āyasmantaṃ kumārakassapaṃ etadavoca – ‘‘ahañhi, bho kassapa, evaṃvādī evaṃdiṭṭhī – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti. ‘‘Nāhaṃ, rājañña, evaṃvādiṃ evaṃdiṭṭhiṃ addasaṃ vā assosiṃ vā. Kathañhi nāma evaṃ vadeyya – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’ti?

๔๑๐. เมื่อปายาสิราชัญญะนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กล่าวกับท่านพระกุมารกัสสปะว่า ‘ท่านกัสสปะ ข้าพเจ้ามีวาทะ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘โลกอื่นไม่มี สัตว์ผู้เป็นโอปปาติกะไม่มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี’ ท่านพระกุมารกัสสปะกล่าวว่า ‘ราชัญญะ อาตมาไม่เคยเห็น ไม่เคยได้ยินคนมีวาทะมีทิฏฐิอย่างนี้เลย ไฉนจึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘โลกอื่นไม่มี สัตว์ผู้เป็นโอปปาติกะไม่มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี’

Candimasūriyaupamā

อุปมาด้วยพระจันทร์และพระอาทิตย์

411. ‘‘Tena hi, rājañña, taññevettha paṭipucchissāmi, yathā te khameyya, tathā naṃ byākareyyāsi. Taṃ kiṃ maññasi, rājañña, ime candimasūriyā imasmiṃ vā loke parasmiṃ vā, devā vā te manussā vā’’ti? ‘‘Ime, bho kassapa, candimasūriyā parasmiṃ loke, na imasmiṃ; devā te na manussā’’ti. ‘‘Imināpi kho te, rājañña, pariyāyena evaṃ hotu – itipi atthi paro loko, atthi sattā opapātikā, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’ti.

๔๑๑. “ราชัญญะ ถ้าอย่างนั้น ในเรื่องนี้ อาตมาจะขอย้อนถามท่านนั่นแหละ ข้อนั้นท่านพอใจอย่างไร ก็จงพยากรณ์อย่างนั้นเถิด ราชัญญะ ท่านจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ดวงจันทร์และดวงอาทิตย์เหล่านี้ มีในโลกนี้หรือในโลกอื่น และดวงจันทร์และดวงอาทิตย์เหล่านั้นเป็นเทวดาหรือเป็นมนุษย์” “ข้าแต่ท่านพระกัสสปะ ดวงจันทร์และดวงอาทิตย์เหล่านี้มีในโลกอื่น ไม่มีในโลกนี้ และเป็นเทวดา ไม่ใช่มนุษย์” “ราชัญญะ โดยปริยายแม้นี้ ท่านจงมีความเห็นอย่างนี้เถิดว่า ‘โลกอื่นมี โอปปาติกสัตว์มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วมี’ ดังนี้

412. ‘‘Kiñcāpi bhavaṃ kassapo evamāha, atha kho evaṃ me ettha hoti – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti. ‘‘Atthi pana, rājañña, pariyāyo, yena te pariyāyena evaṃ hoti – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti? ‘‘Atthi[Pg.256], bho kassapa, pariyāyo, yena me pariyāyena evaṃ hoti – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti. ‘‘Yathā kathaṃ viya, rājaññā’’ti? ‘‘Idha me, bho kassapa, mittāmaccā ñātisālohitā pāṇātipātī adinnādāyī kāmesumicchācārī musāvādī pisuṇavācā pharusavācā samphappalāpī abhijjhālū byāpannacittā micchādiṭṭhī. Te aparena samayena ābādhikā honti dukkhitā bāḷhagilānā. Yadāhaṃ jānāmi – ‘na dānime imamhā ābādhā vuṭṭhahissantī’ti tyāhaṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadāmi – ‘santi kho, bho, eke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ye te pāṇātipātī adinnādāyī kāmesumicchācārī musāvādī pisuṇavācā pharusavācā samphappalāpī abhijjhālū byāpannacittā micchādiṭṭhī, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjantī’ti. Bhavanto kho pāṇātipātī adinnādāyī kāmesumicchācārī musāvādī pisuṇavācā pharusavācā samphappalāpī abhijjhālū byāpannacittā micchādiṭṭhī. Sace tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ saccaṃ vacanaṃ, bhavanto kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjissanti. Sace, bho, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjeyyātha, yena me āgantvā āroceyyātha – ‘itipi atthi paro loko, atthi sattā opapātikā, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’ti. Bhavanto kho pana me saddhāyikā paccayikā, yaṃ bhavantehi diṭṭhaṃ, yathā sāmaṃ diṭṭhaṃ evametaṃ bhavissatī’ti. Te me ‘sādhū’ti paṭissutvā neva āgantvā ārocenti, na pana dūtaṃ pahiṇanti. Ayampi kho, bho kassapa, pariyāyo, yena me pariyāyena evaṃ hoti – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti.

๔๑๒. “ถึงแม้ท่านพระกัสสปะจะกล่าวอย่างนี้ แต่ข้าพเจ้าก็ยังมีความเห็นในเรื่องนี้อย่างนี้ว่า ‘โลกอื่นไม่มี โอปปาติกสัตว์ไม่มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี’” “ราชัญญะ ก็ปริยายที่ทำให้ท่านมีความเห็นอย่างนั้นว่า ‘โลกอื่นไม่มี โอปปาติกสัตว์ไม่มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี’ มีอยู่หรือ” “ข้าแต่ท่านพระกัสสปะ ปริยายที่ทำให้ข้าพเจ้ามีความเห็นอย่างนั้นว่า ‘โลกอื่นไม่มี โอปปาติกสัตว์ไม่มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี’ มีอยู่” “ราชัญญะ เป็นอย่างไรเล่า” “ข้าแต่ท่านพระกัสสปะ ในกรุงนี้ มิตร อำมาตย์ ญาติสาโลหิตของข้าพเจ้า เป็นผู้ฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ประพฤติผิดในกาม พูดเท็จ พูดส่อเสียด พูดคำหยาบ พูดเพ้อเจ้อ มีความโลภเพ่งเล็งอยากได้ของเขา มีจิตพยาบาท มีความเห็นผิด ต่อมาพวกเขาป่วย ได้รับทุกข์ เป็นไข้หนัก เมื่อข้าพเจ้ารู้ว่า ‘บัดนี้ พวกเขาจักไม่หายจากอาพาธนี้’ ข้าพเจ้าจึงเข้าไปหาพวกเขาแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านทั้งหลาย มีสมณพราหมณ์พวกหนึ่งมีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘บรรดาผู้ที่ฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ประพฤติผิดในกาม พูดเท็จ พูดส่อเสียด พูดคำหยาบ พูดเพ้อเจ้อ มีความโลภเพ่งเล็งอยากได้ของเขา มีจิตพยาบาท มีความเห็นผิด พวกเขาหลังจากตายเพราะกายแตก จะไปเกิดในอบาย ทุคติ วินิบาต นรก’ ก็ท่านทั้งหลายเป็นผู้ฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ประพฤติผิดในกาม พูดเท็จ พูดส่อเสียด พูดคำหยาบ พูดเพ้อเจ้อ มีความโลภเพ่งเล็งอยากได้ของเขา มีจิตพยาบาท มีความเห็นผิด ถ้าคำของท่านสมณพราหมณ์เหล่านั้นเป็นจริง ท่านทั้งหลายหลังจากตายเพราะกายแตก จักไปเกิดในอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ถ้าท่านทั้งหลายหลังจากตายเพราะกายแตก พึงไปเกิดในอบาย ทุคติ วินิบาต นรกไซร้ ขอท่านทั้งหลายจงมาบอกแก่ข้าพเจ้าว่า ‘โลกอื่นมี โอปปาติกสัตว์มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วมี’ ดังนี้เถิด อนึ่ง ท่านทั้งหลายเป็นที่น่าเชื่อถือ เป็นที่ไว้วางใจของข้าพเจ้า สิ่งที่ท่านทั้งหลายเห็นแล้ว จักเป็นเหมือนสิ่งที่ข้าพเจ้าเห็นเอง’ พวกเขารับคำของข้าพเจ้าว่า ‘ดีละ’ แล้วก็ไม่มาบอก และไม่ส่งทูตมาเลย ข้าแต่ท่านพระกัสสปะ แม้นี้ก็เป็นปริยายที่ทำให้ข้าพเจ้ามีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘โลกอื่นไม่มี โอปปาติกสัตว์ไม่มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี’”

Coraupamā

โจรูปมา

413. ‘‘Tena hi, rājañña, taññevettha paṭipucchissāmi. Yathā te khameyya tathā naṃ byākareyyāsi. Taṃ kiṃ maññasi, rājañña, idha te purisā coraṃ āgucāriṃ gahetvā dasseyyuṃ – ‘ayaṃ te, bhante, coro āgucārī; imassa yaṃ icchasi, taṃ daṇḍaṃ paṇehī’ti. Te tvaṃ evaṃ vadeyyāsi – ‘tena hi, bho, imaṃ purisaṃ daḷhāya rajjuyā pacchābāhaṃ gāḷhabandhanaṃ bandhitvā [Pg.257] khuramuṇḍaṃ karitvā kharassarena paṇavena rathikāya rathikaṃ siṅghāṭakena siṅghāṭakaṃ parinetvā dakkhiṇena dvārena nikkhamitvā dakkhiṇato nagarassa āghātane sīsaṃ chindathā’ti. Te ‘sādhū’ti paṭissutvā taṃ purisaṃ daḷhāya rajjuyā pacchābāhaṃ gāḷhabandhanaṃ bandhitvā khuramuṇḍaṃ karitvā kharassarena paṇavena rathikāya rathikaṃ siṅghāṭakena siṅghāṭakaṃ parinetvā dakkhiṇena dvārena nikkhamitvā dakkhiṇato nagarassa āghātane nisīdāpeyyuṃ. Labheyya nu kho so coro coraghātesu – ‘āgamentu tāva bhavanto coraghātā, amukasmiṃ me gāme vā nigame vā mittāmaccā ñātisālohitā, yāvāhaṃ tesaṃ uddisitvā āgacchāmī’ti, udāhu vippalapantasseva coraghātā sīsaṃ chindeyyu’’nti? ‘‘Na hi so, bho kassapa, coro labheyya coraghātesu – ‘āgamentu tāva bhavanto coraghātā amukasmiṃ me gāme vā nigame vā mittāmaccā ñātisālohitā, yāvāhaṃ tesaṃ uddisitvā āgacchāmī’ti. Atha kho naṃ vippalapantasseva coraghātā sīsaṃ chindeyyu’’nti. ‘‘So hi nāma, rājañña, coro manusso manussabhūtesu coraghātesu na labhissati – ‘āgamentu tāva bhavanto coraghātā, amukasmiṃ me gāme vā nigame vā mittāmaccā ñātisālohitā, yāvāhaṃ tesaṃ uddisitvā āgacchāmī’ti. Kiṃ pana te mittāmaccā ñātisālohitā pāṇātipātī adinnādāyī kāmesumicchācārī musāvādī pisuṇavācā pharusavācā samphappalāpī abhijjhālū byāpannacittā micchādiṭṭhī, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapannā labhissanti nirayapālesu – ‘āgamentu tāva bhavanto nirayapālā, yāva mayaṃ pāyāsissa rājaññassa gantvā ārocema – ‘‘itipi atthi paro loko, atthi sattā opapātikā, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti? Imināpi kho te, rājañña, pariyāyena evaṃ hotu – ‘itipi atthi paro loko, atthi sattā opapātikā, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti.

๔๑๓. “ราชัญญะ ถ้าอย่างนั้น ในเรื่องนี้ อาตมาจะขอย้อนถามท่านบ้าง ท่านพอใจอย่างใด ก็จงพยากรณ์เรื่องนั้นอย่างนั้นเถิด ราชัญญะ ท่านจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร คือ บุรุษของท่านในเมืองนี้จับโจรผู้มีความผิดมาแสดงว่า ‘ข้าแต่ท่าน โจรผู้นี้มีความผิดต่อท่าน ขอท่านจงลงโทษโจรผู้นี้ตามที่ท่านปรารถนาเถิด’ ท่านพึงกล่าวกะบุรุษเหล่านั้นอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ ถ้าอย่างนั้น พวกท่านจงเอาเชือกที่เหนียวมัดบุรุษนี้ไพล่หลังให้แน่นแฟ้น โกนศีรษะแล้วนำตระเวนไปตามถนน ตรอก ซอกซอย ด้วยบัณเฑาะว์มีเสียงดังกระด้าง ออกไปทางประตูด้านทิศใต้ แล้วจงตัดศีรษะเสียที่ตะแลงแกงทางทิศใต้ของเมือง’ บุรุษเหล่านั้นรับคำว่า ‘ดีละ’ แล้วเอาเชือกที่เหนียวมัดบุรุษนั้นไพล่หลังให้แน่นแฟ้น โกนศีรษะแล้วนำตระเวนไปตามถนน ตรอก ซอกซอย ด้วยบัณเฑาะว์มีเสียงดังกระด้าง ออกไปทางประตูด้านทิศใต้ แล้วให้นั่งที่ตะแลงแกงทางทิศใต้ของเมือง โจรนั้นจะพึงขอผ่อนผันกะพวกเพชฌฆาตได้บ้างไหมว่า ‘ท่านผู้เจริญ ขอพวกท่านจงรอก่อน ตราบเท่าที่ข้าพเจ้าจะบอกมิตรสหายหรือญาติสาโลหิตในบ้านหรือนิคมโน้นแล้วกลับมา’ หรือว่าพวกเพชฌฆาตจะตัดศีรษะของโจรนั้นผู้กำลังรำพันอยู่นั่นเทียว” “ข้าแต่พระกัสสปะผู้เจริญ โจรนั้นไม่พึงขอผ่อนผันกะพวกเพชฌฆาตได้เลยว่า ‘ท่านผู้เจริญ ขอพวกท่านจงรอก่อน ตราบเท่าที่ข้าพเจ้าจะบอกมิตรสหายหรือญาติสาโลหิตในบ้านหรือนิคมโน้นแล้วกลับมา’ ที่แท้ พวกเพชฌฆาตจะตัดศีรษะของโจรนั้นผู้กำลังรำพันอยู่นั่นเทียว” “ราชัญญะ โจรนั้นเป็นมนุษย์ ยังขอผ่อนผันกะพวกเพชฌฆาตซึ่งเป็นมนุษย์ไม่ได้เลย ก็จะป่วยกล่าวไปไยถึงมิตรสหายหรือญาติสาโลหิตของท่านผู้เป็นปาณาติบาต อทินนาทาน กาเมสุมิจฉาจาร มุสาวาท ปิสุณาวาจา ผรุสวาจา สัมผัปปลาปะ อภิชฌา พยาบาท มิจฉาทิฐิเล่า พวกเขาเหล่านั้นเบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก เข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรกแล้ว จะพึงขอผ่อนผันกะเหล่านายนิรยบาลได้หรือว่า ‘ท่านผู้เจริญ ขอพวกท่านจงรอก่อน ตราบเท่าที่พวกข้าพเจ้าจะไปบอกปายาสิราชัญญะว่า ‘โลกอื่นมี โอปปาติกสัตว์มี ผลวิบากแห่งกรรมที่ทำดีทำชั่วมี’ ราชัญญะ โดยปริยายแม้นี้ ท่านจงถืออย่างนี้เถิดว่า ‘โลกอื่นมี โอปปาติกสัตว์มี ผลวิบากแห่งกรรมที่ทำดีทำชั่วมี’”

414. ‘‘Kiñcāpi bhavaṃ kassapo evamāha, atha kho evaṃ me ettha hoti – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ [Pg.258] kammānaṃ phalaṃ vipāko’’ti. ‘‘Atthi pana, rājañña, pariyāyo yena te pariyāyena evaṃ hoti – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti? ‘‘Atthi, bho kassapa, pariyāyo, yena me pariyāyena evaṃ hoti – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti. ‘‘Yathā kathaṃ viya, rājaññā’’ti? ‘‘Idha me, bho kassapa, mittāmaccā ñātisālohitā pāṇātipātā paṭiviratā adinnādānā paṭiviratā kāmesumicchācārā paṭiviratā musāvādā paṭiviratā pisuṇāya vācāya paṭiviratā pharusāya vācāya paṭiviratā samphappalāpā paṭiviratā anabhijjhālū abyāpannacittā sammādiṭṭhī. Te aparena samayena ābādhikā honti dukkhitā bāḷhagilānā. Yadāhaṃ jānāmi – ‘na dānime imamhā ābādhā vuṭṭhahissantī’ti tyāhaṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadāmi – ‘santi kho, bho, eke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ye te pāṇātipātā paṭiviratā adinnādānā paṭiviratā kāmesumicchācārā paṭiviratā musāvādā paṭiviratā pisuṇāya vācāya paṭiviratā pharusāya vācāya paṭiviratā samphappalāpā paṭiviratā anabhijjhālū abyāpannacittā sammādiṭṭhī te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjantīti. Bhavanto kho pāṇātipātā paṭiviratā adinnādānā paṭiviratā kāmesumicchācārā paṭiviratā musāvādā paṭiviratā pisuṇāya vācāya paṭiviratā pharusāya vācāya paṭiviratā samphappalāpā paṭiviratā anabhijjhālū abyāpannacittā sammādiṭṭhī. Sace tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ saccaṃ vacanaṃ, bhavanto kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjissanti. Sace, bho, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjeyyātha, yena me āgantvā āroceyyātha – ‘itipi atthi paro loko, atthi sattā opapātikā, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’ti. Bhavanto kho pana me saddhāyikā paccayikā, yaṃ bhavantehi diṭṭhaṃ, yathā sāmaṃ diṭṭhaṃ evametaṃ bhavissatī’ti. Te me ‘sādhū’ti paṭissutvā neva āgantvā ārocenti, na pana dūtaṃ pahiṇanti. Ayampi kho, bho kassapa, pariyāyo, yena me pariyāyena evaṃ hoti – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti.

๔๑๔. “ถึงแม้ท่านพระกัสสปะจะกล่าวอย่างนี้ แต่ถึงกระนั้น ข้าพเจ้าก็ยังมีความเห็นในเรื่องนี้อย่างนี้ว่า ‘แม้ด้วยเหตุนี้ โลกอื่นไม่มี โอปปาติกสัตว์ไม่มี ผลวิบากของกรรมดีกรรมชั่วไม่มี’” “ดูก่อนราชัญญะ ก็ยังมีเหตุผลที่ทำให้ท่านมีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘แม้ด้วยเหตุนี้ โลกอื่นไม่มี โอปปาติกสัตว์ไม่มี ผลวิบากของกรรมดีกรรมชั่วไม่มี’ อยู่หรือ” “ข้าแต่ท่านพระกัสสปะ ยังมีเหตุผลที่ทำให้ข้าพเจ้ามีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘แม้ด้วยเหตุนี้ โลกอื่นไม่มี โอปปาติกสัตว์ไม่มี ผลวิบากของกรรมดีกรรมชั่วไม่มี’ อยู่” “เป็นอย่างไรเล่า ราชัญญะ” “ข้าแต่ท่านพระกัสสปะ ในเรื่องนี้ มิตรสหายและญาติสาโลหิตของข้าพเจ้า เป็นผู้งดเว้นจากปาณาติบาต งดเว้นจากอทินนาทาน งดเว้นจากกาเมสุมิจฉาจาร งดเว้นจากมุสาวาท งดเว้นจากปิสุณาวาจา งดเว้นจากผรุสวาจา งดเว้นจากสัมผัปปลาปะ ไม่โลภอยากได้ของผู้อื่น มีจิตไม่พยาบาท มีความเห็นชอบ ต่อมาสมัยอื่น พวกเขาป่วย ได้รับทุกขเวทนา เป็นไข้หนัก เมื่อข้าพเจ้ารู้ว่า ‘บัดนี้ พวกเขาจักไม่หายจากอาพาธนี้’ ข้าพเจ้าจึงเข้าไปหาพวกเขาแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้เจริญ มีสมณพราหมณ์พวกหนึ่งมีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘บรรดาผู้ที่งดเว้นจากปาณาติบาต งดเว้นจากอทินนาทาน งดเว้นจากกาเมสุมิจฉาจาร งดเว้นจากมุสาวาท งดเว้นจากปิสุณาวาจา งดเว้นจากผรุสวาจา งดเว้นจากสัมผัปปลาปะ ไม่โลภอยากได้ของผู้อื่น มีจิตไม่พยาบาท มีความเห็นชอบ พวกเขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์’ ก็ท่านทั้งหลายเป็นผู้งดเว้นจากปาณาติบาต งดเว้นจากอทินนาทาน งดเว้นจากกาเมสุมิจฉาจาร งดเว้นจากมุสาวาท งดเว้นจากปิสุณาวาจา งดเว้นจากผรุสวาจา งดเว้นจากสัมผัปปลาปะ ไม่โลภอยากได้ของผู้อื่น มีจิตไม่พยาบาท มีความเห็นชอบ ถ้าคำของท่านสมณพราหมณ์เหล่านั้นเป็นจริง ท่านทั้งหลายหลังจากตายเพราะกายแตก จักเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ดูก่อนท่านผู้เจริญ ถ้าท่านทั้งหลายหลังจากตายเพราะกายแตก พึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ไซร้ ขอท่านทั้งหลายจงมาบอกแก่ข้าพเจ้าว่า ‘แม้ด้วยเหตุนี้ โลกอื่นมี โอปปาติกสัตว์มี ผลวิบากของกรรมดีกรรมชั่วมี’ ก็ท่านทั้งหลายเป็นที่น่าเชื่อถือ เป็นที่ไว้วางใจของข้าพเจ้า สิ่งที่ท่านทั้งหลายเห็นแล้ว ก็จักเป็นเหมือนกับที่ข้าพเจ้าเห็นเอง’ พวกเขารับคำข้าพเจ้าว่า ‘ดีละ’ แล้วก็ไม่มาบอก และก็ไม่ได้ส่งทูตมา ข้าแต่ท่านพระกัสสปะ แม้นี้ก็เป็นเหตุผลที่ทำให้ข้าพเจ้ามีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘แม้ด้วยเหตุนี้ โลกอื่นไม่มี โอปปาติกสัตว์ไม่มี ผลวิบากของกรรมดีกรรมชั่วไม่มี’”

Gūthakūpapurisaupamā

อุปมาด้วยบุรุษผู้ตกในหลุมคูถ

415. ‘‘Tena [Pg.259] hi, rājañña, upamaṃ te karissāmi. Upamāya midhekacce viññū purisā bhāsitassa atthaṃ ājānanti. Seyyathāpi, rājañña, puriso gūthakūpe sasīsakaṃ nimuggo assa. Atha tvaṃ purise āṇāpeyyāsi – ‘tena hi, bho, taṃ purisaṃ tamhā gūthakūpā uddharathā’ti. Te ‘sādhū’ti paṭissutvā taṃ purisaṃ tamhā gūthakūpā uddhareyyuṃ. Te tvaṃ evaṃ vadeyyāsi – ‘tena hi, bho, tassa purisassa kāyā veḷupesikāhi gūthaṃ sunimmajjitaṃ nimmajjathā’ti. Te ‘sādhū’ti paṭissutvā tassa purisassa kāyā veḷupesikāhi gūthaṃ sunimmajjitaṃ nimmajjeyyuṃ. Te tvaṃ evaṃ vadeyyāsi – ‘tena hi, bho, tassa purisassa kāyaṃ paṇḍumattikāya tikkhattuṃ subbaṭṭitaṃ ubbaṭṭethā’ti. Te tassa purisassa kāyaṃ paṇḍumattikāya tikkhattuṃ subbaṭṭitaṃ ubbaṭṭeyyuṃ. Te tvaṃ evaṃ vadeyyāsi – ‘tena hi, bho, taṃ purisaṃ telena abbhañjitvā sukhumena cuṇṇena tikkhattuṃ suppadhotaṃ karothā’ti. Te taṃ purisaṃ telena abbhañjitvā sukhumena cuṇṇena tikkhattuṃ suppadhotaṃ kareyyuṃ. Te tvaṃ evaṃ vadeyyāsi – ‘tena hi, bho, tassa purisassa kesamassuṃ kappethā’ti. Te tassa purisassa kesamassuṃ kappeyyuṃ. Te tvaṃ evaṃ vadeyyāsi – ‘tena hi, bho, tassa purisassa mahagghañca mālaṃ mahagghañca vilepanaṃ mahagghāni ca vatthāni upaharathā’ti. Te tassa purisassa mahagghañca mālaṃ mahagghañca vilepanaṃ mahagghāni ca vatthāni upahareyyuṃ. Te tvaṃ evaṃ vadeyyāsi – ‘tena hi, bho, taṃ purisaṃ pāsādaṃ āropetvā pañcakāmaguṇāni upaṭṭhāpethā’ti. Te taṃ purisaṃ pāsādaṃ āropetvā pañcakāmaguṇāni upaṭṭhāpeyyuṃ.

๔๑๕. “ดูก่อนราชัญญะ ถ้าเช่นนั้น เราจักทำอุปมาให้ท่านฟัง ในโลกนี้ วิญญูชนบางพวกย่อมเข้าใจความหมายของคำที่กล่าวด้วยอุปมา ดูก่อนราชัญญะ เปรียบเหมือนบุรุษพึงจมลงในหลุมคูถพร้อมทั้งศีรษะ ครั้งนั้น ท่านพึงสั่งบุรุษทั้งหลายว่า ‘ดูก่อนท่านผู้เจริญ ถ้าเช่นนั้น พวกท่านจงช่วยกันฉุดบุรุษนั้นขึ้นจากหลุมคูถนั้น’ พวกเขารับคำว่า ‘ดีละ’ แล้วพึงฉุดบุรุษนั้นขึ้นจากหลุมคูถนั้น ท่านพึงกล่าวกะพวกเขาอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้เจริญ ถ้าเช่นนั้น พวกท่านจงใช้ไม้ไผ่ขูดคูถออกจากกายของบุรุษนั้นให้ดี’ พวกเขารับคำว่า ‘ดีละ’ แล้วพึงใช้ไม้ไผ่ขูดคูถออกจากกายของบุรุษนั้นให้ดี ท่านพึงกล่าวกะพวกเขาอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้เจริญ ถ้าเช่นนั้น พวกท่านจงใช้ดินเหนียวสีขาวขัดกายของบุรุษนั้นให้ดี ๓ ครั้ง’ พวกเขาพึงใช้ดินเหนียวสีขาวขัดกายของบุรุษนั้นให้ดี ๓ ครั้ง ท่านพึงกล่าวกะพวกเขาอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้เจริญ ถ้าเช่นนั้น พวกท่านจงชโลมบุรุษนั้นด้วยน้ำมัน แล้วอาบด้วยของหอมอย่างละเอียด ๓ ครั้ง’ พวกเขาพึงชโลมบุรุษนั้นด้วยน้ำมัน แล้วอาบด้วยของหอมอย่างละเอียด ๓ ครั้ง ท่านพึงกล่าวกะพวกเขาอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้เจริญ ถ้าเช่นนั้น พวกท่านจงแต่งผมและหนวดของบุรุษนั้น’ พวกเขาพึงแต่งผมและหนวดของบุรุษนั้น ท่านพึงกล่าวกะพวกเขาอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้เจริญ ถ้าเช่นนั้น พวกท่านจงนำพวงมาลัยอันมีค่ามาก เครื่องลูบไล้อันมีค่ามาก และผ้าอันมีค่ามากมาให้บุรุษนั้น’ พวกเขาพึงนำพวงมาลัยอันมีค่ามาก เครื่องลูบไล้อันมีค่ามาก และผ้าอันมีค่ามากมาให้บุรุษนั้น ท่านพึงกล่าวกะพวกเขาอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้เจริญ ถ้าเช่นนั้น พวกท่านจงนำบุรุษนั้นขึ้นสู่ปราสาท แล้วบำรุงบำเรอด้วยกามคุณ ๕’ พวกเขาพึงนำบุรุษนั้นขึ้นสู่ปราสาท แล้วบำรุงบำเรอด้วยกามคุณ ๕

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, rājañña, api nu tassa purisassa sunhātassa suvilittassa sukappitakesamassussa āmukkamālābharaṇassa odātavatthavasanassa uparipāsādavaragatassa pañcahi kāmaguṇehi samappitassa samaṅgībhūtassa paricārayamānassa punadeva tasmiṃ gūthakūpe nimujjitukāmatā assā’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho kassapa’’. ‘‘Taṃ kissa hetu’’? ‘‘Asuci, bho kassapa, gūthakūpo asuci ceva asucisaṅkhāto ca duggandho ca duggandhasaṅkhāto ca jeguccho ca jegucchasaṅkhāto [Pg.260] ca paṭikūlo ca paṭikūlasaṅkhāto cā’’ti. ‘‘Evameva kho, rājañña, manussā devānaṃ asucī ceva asucisaṅkhātā ca, duggandhā ca duggandhasaṅkhātā ca, jegucchā ca jegucchasaṅkhātā ca, paṭikūlā ca paṭikūlasaṅkhātā ca. Yojanasataṃ kho, rājañña, manussagandho deve ubbādhati. Kiṃ pana te mittāmaccā ñātisālohitā pāṇātipātā paṭiviratā adinnādānā paṭiviratā kāmesumicchācārā paṭiviratā musāvādā paṭiviratā pisuṇāya vācāya paṭiviratā pharusāya vācāya paṭiviratā samphappalāpā paṭiviratā anabhijjhālū abyāpannacittā sammādiṭṭhī, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannā te āgantvā ārocessanti – ‘itipi atthi paro loko, atthi sattā opapātikā, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’ti? Imināpi kho te, rājañña, pariyāyena evaṃ hotu – ‘itipi atthi paro loko, atthi sattā opapātikā, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti.

“ราชัญญะ ท่านจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร บุรุษผู้อาบน้ำสะอาด ลูบไล้ด้วยของหอม ตัดผมและโกนหนวดเรียบร้อย ประดับพวงมาลาและเครื่องอาภรณ์ นุ่งห่มผ้าขาวสะอาด อยู่บนปราสาทชั้นเยี่ยม เพียบพร้อมพรั่งมูลด้วยกามคุณ ๕ บำเรอตนอยู่ จะพึงมีความปรารถนาเพื่อจะลงไปในหลุมคูถนั้นอีกหรือ” “ข้อนั้นไม่มีเลย ท่านพระกัสสปะ” “เพราะเหตุไร” “ท่านพระกัสสปะ เพราะหลุมคูถนั้นไม่สะอาด ทั้งถูกกำหนดว่าไม่สะอาด มีกลิ่นเหม็น ทั้งถูกกำหนดว่ามีกลิ่นเหม็น เป็นที่น่าเกลียด ทั้งถูกกำหนดว่าเป็นที่น่าเกลียด เป็นของปฏิกูล ทั้งถูกกำหนดว่าเป็นของปฏิกูล” “ราชัญญะ ฉันนั้นเหมือนกันแล พวกมนุษย์สำหรับพวกเทพย่อมเป็นของไม่สะอาด ทั้งถูกกำหนดว่าไม่สะอาด มีกลิ่นเหม็น ทั้งถูกกำหนดว่ามีกลิ่นเหม็น เป็นที่น่าเกลียด ทั้งถูกกำหนดว่าเป็นที่น่าเกลียด เป็นของปฏิกูล ทั้งถูกกำหนดว่าเป็นของปฏิกูล ราชัญญะ กลิ่นมนุษย์ย่อมฟุ้งไปกระทบเทวดาทั้งหลายที่อยู่ไกลตั้ง ๑๐๐ โยชน์ ก็มิตรสหายหรือญาติสาโลหิตของท่านเหล่านั้น ที่เว้นขาดจากปาณาติบาต จากอทินนาทาน จากกาเมสุมิจฉาจาร จากมุสาวาท จากปิสุณาวาจา จากผรุสวาจา จากสัมผัปปลาปะ ไม่โลภ ไม่พยาบาท มีความเห็นชอบ เมื่อตายไปเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ เขาเหล่านั้นจะพึงมาบอกว่า ‘โลกอื่นมีจริง โอปปาติกสัตว์มีจริง ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วมีจริง’ ดังนี้ได้อย่างไร ราชัญญะ ด้วยเหตุนี้แล ท่านพึงมีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘โลกอื่นมีจริง โอปปาติกสัตว์มีจริง ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วมีจริง’ ดังนี้เถิด”

416. ‘‘Kiñcāpi bhavaṃ kassapo evamāha, atha kho evaṃ me ettha hoti – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti. ‘‘Atthi pana, rājañña, pariyāyo …pe… ‘‘atthi, bho kassapa, pariyāyo…pe… ``yathā kathaṃ viya, rājaññāti? ‘‘Idha me, bho kassapa, mittāmaccā ñātisālohitā pāṇātipātā paṭiviratā adinnādānā paṭiviratā kāmesumicchācārā paṭiviratā musāvādā paṭiviratā surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭiviratā, te aparena samayena ābādhikā honti dukkhitā bāḷhagilānā. Yadāhaṃ jānāmi – ‘na dānime imamhā ābādhā vuṭṭhahissantī’ti tyāhaṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadāmi – ‘santi kho, bho, eke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ye te pāṇātipātā paṭiviratā adinnādānā paṭiviratā kāmesumicchācārā paṭiviratā musāvādā paṭiviratā surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭiviratā, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sahabyatanti. Bhavanto kho pāṇātipātā paṭiviratā adinnādānā paṭiviratā kāmesumicchācārā paṭiviratā musāvādā paṭiviratā surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭiviratā. Sace tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ saccaṃ vacanaṃ, bhavanto kāyassa bhedā paraṃ [Pg.261] maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjissanti, devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sahabyataṃ. Sace, bho, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjeyyātha devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sahabyataṃ, yena me āgantvā āroceyyātha – `itipi atthi paro loko, atthi sattā opapātikā, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipākoti. Bhavanto kho pana me saddhāyikā paccayikā, yaṃ bhavantehi diṭṭhaṃ, yathā sāmaṃ diṭṭhaṃ evametaṃ bhavissatīti. Te me ‘sādhū’ti paṭissutvā neva āgantvā ārocenti, na pana dūtaṃ pahiṇanti. Ayampi kho, bho kassapa, pariyāyo, yena me pariyāyena evaṃ hoti – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti.

๔๑๖. “ท่านพระกัสสปะ แม้ท่านจะกล่าวอย่างนี้ ถึงกระนั้น ข้าพเจ้าก็ยังมีความเห็นในเรื่องนี้อย่างนี้ว่า ‘โลกอื่นไม่มี โอปปาติกสัตว์ไม่มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี’ ดังนี้” “ราชัญญะ ก็เหตุผล...มีอยู่หรือ” ... “ท่านพระกัสสปะ เหตุผล...มีอยู่” ... “ราชัญญะ อย่างไรเล่า” “ท่านพระกัสสปะ ในเรื่องนี้ มิตรสหายหรือญาติสาโลหิตของข้าพเจ้าเป็นผู้เว้นขาดจากปาณาติบาต จากอทินนาทาน จากกาเมสุมิจฉาจาร จากมุสาวาท จากการดื่มสุราและเมรัยอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท สมัยต่อมา พวกเขาป่วย ได้รับทุกข์ เป็นไข้หนัก เมื่อข้าพเจ้ารู้ว่า ‘บัดนี้ พวกเขาจักไม่หายจากอาพาธนี้’ ข้าพเจ้าจึงเข้าไปหาพวกเขาแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ มีสมณพราหมณ์พวกหนึ่งมีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘คนเหล่าใดเว้นขาดจากปาณาติบาต ... จากการดื่มสุราและเมรัยอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท คนเหล่านั้นเมื่อตายไปเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ เป็นสหายของเหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์’ ก็ท่านทั้งหลายเป็นผู้เว้นขาดจากปาณาติบาต ... จากการดื่มสุราและเมรัยอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท ถ้าคำของท่านสมณพราหมณ์เหล่านั้นเป็นจริง ท่านทั้งหลายเมื่อตายไปเพราะกายแตก จักเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ เป็นสหายของเหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์ ท่านผู้เจริญ ถ้าท่านทั้งหลายเมื่อตายไปเพราะกายแตก พึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ เป็นสหายของเหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์ไซร้ ขอท่านทั้งหลายจงมาบอกแก่ข้าพเจ้าว่า ‘โลกอื่นมีจริง โอปปาติกสัตว์มีจริง ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วมีจริง’ ดังนี้เถิด อนึ่ง ท่านทั้งหลายเป็นที่น่าเชื่อถือ เป็นที่ไว้วางใจของข้าพเจ้า สิ่งที่ท่านทั้งหลายเห็นแล้ว จักเป็นเหมือนข้าพเจ้าเห็นเอง’ พวกเขาเหล่านั้นรับคำของข้าพเจ้าว่า ‘ดีละ’ แล้วก็ไม่มาบอก ทั้งไม่ส่งทูตมา ท่านพระกัสสปะ แม้นี้ก็เป็นเหตุผลที่ทำให้ข้าพเจ้ามีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘โลกอื่นไม่มี โอปปาติกสัตว์ไม่มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี’ ดังนี้”

Tāvatiṃsadevaupamā

อุปมาด้วยเทวดาชั้นดาวดึงส์

417. ‘‘Tena hi, rājañña, taññevettha paṭipucchissāmi; yathā te khameyya, tathā naṃ byākareyyāsi. Yaṃ kho pana, rājañña, mānussakaṃ vassasataṃ, devānaṃ tāvatiṃsānaṃ eso eko rattindivo, tāya rattiyā tiṃsarattiyo māso, tena māsena dvādasamāsiyo saṃvaccharo, tena saṃvaccharena dibbaṃ vassasahassaṃ devānaṃ tāvatiṃsānaṃ āyuppamāṇaṃ. Ye te mittāmaccā ñātisālohitā pāṇātipātā paṭiviratā adinnādānā paṭiviratā kāmesumicchācārā paṭiviratā musāvādā paṭiviratā surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭiviratā, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannā devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sahabyataṃ. Sace pana tesaṃ evaṃ bhavissati – ‘yāva mayaṃ dve vā tīṇi vā rattindivā dibbehi pañcahi kāmaguṇehi samappitā samaṅgībhūtā paricārema, atha mayaṃ pāyāsissa rājaññassa gantvā āroceyyāma – ‘‘itipi atthi paro loko, atthi sattā opapātikā, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’ti. Api nu te āgantvā āroceyyuṃ – ‘itipi atthi paro loko, atthi sattā opapātikā, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho kassapa. Api hi mayaṃ, bho kassapa, ciraṃ kālaṅkatāpi bhaveyyāma. Ko panetaṃ bhoto kassapassa āroceti [Pg.262] – ‘atthi devā tāvatiṃsā’ti vā ‘evaṃdīghāyukā devā tāvatiṃsā’ti vā. Na mayaṃ bhoto kassapassa saddahāma – ‘atthi devā tāvatiṃsā’ti vā ‘evaṃdīghāyukā devā tāvatiṃsā’ti vā’’ti.

๔๑๗. “ถ้าอย่างนั้น ท่านผู้ครองแคว้น อาตมาจะย้อนถามท่านในเรื่องนี้ ท่านพอใจอย่างไร ก็จงตอบอย่างนั้นเถิด ท่านผู้ครองแคว้น 100 ปีของมนุษย์ เป็นคืนหนึ่งวันหนึ่งของเทวดาชั้นดาวดึงส์, 30 คืนโดยราตรีนั้นเป็น 1 เดือน, 12 เดือนโดยเดือนนั้นเป็น 1 ปี, 1,000 ปีทิพย์โดยปีนั้น เป็นประมาณอายุของเทวดาชั้นดาวดึงส์ มิตร อำมาตย์ หรือญาติสาโลหิตของท่านเหล่านั้น ที่เว้นขาดจากปาณาติบาต เว้นขาดจากอทินนาทาน เว้นขาดจากกาเมสุมิจฉาจาร เว้นขาดจากมุสาวาท เว้นขาดจากการดื่มสุราและเมรัยอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท พวกเขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ เป็นสหายของเทวดาชั้นดาวดึงส์ ถ้าพวกเขาจะพึงคิดอย่างนี้ว่า ‘เราจะเพียบพร้อมพรั่งพร้อมด้วยกามคุณ 5 อันเป็นทิพย์ บริโภคอยู่สัก 2-3 คืนวันก่อน แล้วจึงจะไปบอกแก่ปายาสิราชัญญะว่า “โลกอื่นมีจริง โอปปาติกสัตว์มีจริง ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วมีจริง” ดังนี้’ พวกเขาจะพึงมาบอกหรือไม่ว่า ‘โลกอื่นมีจริง โอปปาติกสัตว์มีจริง ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วมีจริง’” “ข้อนี้ไม่เป็นอย่างนั้น ท่านพระกัสสปะ ถึงอย่างนั้น พวกข้าพเจ้าก็คงจะตายไปนานแล้ว ใครเล่ามาบอกแก่ท่านพระกัสสปะว่า ‘เทวดาชั้นดาวดึงส์มีจริง’ หรือ ‘เทวดาชั้นดาวดึงส์มีอายุยืนอย่างนี้’ พวกข้าพเจ้าไม่เชื่อท่านพระกัสสปะว่า ‘เทวดาชั้นดาวดึงส์มีจริง’ หรือ ‘เทวดาชั้นดาวดึงส์มีอายุยืนอย่างนี้’”

Jaccandhaupamā

อุปมาด้วยคนตาบอดแต่กำเนิด

418. ‘‘Seyyathāpi, rājañña, jaccandho puriso na passeyya kaṇha – sukkāni rūpāni, na passeyya nīlakāni rūpāni, na passeyya pītakāni rūpāni, na passeyya lohitakāni rūpāni, na passeyya mañjiṭṭhakāni rūpāni, na passeyya samavisamaṃ, na passeyya tārakāni rūpāni, na passeyya candimasūriye. So evaṃ vadeyya – ‘natthi kaṇhasukkāni rūpāni, natthi kaṇhasukkānaṃ rūpānaṃ dassāvī. Natthi nīlakāni rūpāni, natthi nīlakānaṃ rūpānaṃ dassāvī. Natthi pītakāni rūpāni, natthi pītakānaṃ rūpānaṃ dassāvī. Natthi lohitakāni rūpāni, natthi lohitakānaṃ rūpānaṃ dassāvī. Natthi mañjiṭṭhakāni rūpāni, natthi mañjiṭṭhakānaṃ rūpānaṃ dassāvī. Natthi samavisamaṃ, natthi samavisamassa dassāvī. Natthi tārakāni rūpāni, natthi tārakānaṃ rūpānaṃ dassāvī. Natthi candimasūriyā, natthi candimasūriyānaṃ dassāvī. Ahametaṃ na jānāmi, ahametaṃ na passāmi, tasmā taṃ natthī’ti. Sammā nu kho so, rājañña, vadamāno vadeyyā’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho kassapa. Atthi kaṇhasukkāni rūpāni, atthi kaṇhasukkānaṃ rūpānaṃ dassāvī. Atthi nīlakāni rūpāni, atthi nīlakānaṃ rūpānaṃ dassāvī…pe… atthi samavisamaṃ, atthi samavisamassa dassāvī. Atthi tārakāni rūpāni, atthi tārakānaṃ rūpānaṃ dassāvī. Atthi candimasūriyā, atthi candimasūriyānaṃ dassāvī. ‘Ahametaṃ na jānāmi, ahametaṃ na passāmi, tasmā taṃ natthī’ti. Na hi so, bho kassapa, sammā vadamāno vadeyyā’’ti. ‘‘Evameva kho tvaṃ, rājañña, jaccandhūpamo maññe paṭibhāsi yaṃ maṃ tvaṃ evaṃ vadesi’’.

๔๑๘. “ท่านผู้ครองแคว้น เปรียบเหมือนบุรุษตาบอดแต่กำเนิด เขาจะไม่เห็นรูปสีดำสีขาว ไม่เห็นรูปสีเขียว ไม่เห็นรูปสีเหลือง ไม่เห็นรูปสีแดง ไม่เห็นรูปสีแสด ไม่เห็นที่เรียบและไม่เรียบ ไม่เห็นดวงดาว ไม่เห็นดวงจันทร์ดวงอาทิตย์ เขาจะพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘รูปสีดำสีขาวไม่มี คนเห็นรูปสีดำสีขาวไม่มี รูปสีเขียวไม่มี คนเห็นรูปสีเขียวไม่มี รูปสีเหลืองไม่มี คนเห็นรูปสีเหลืองไม่มี รูปสีแดงไม่มี คนเห็นรูปสีแดงไม่มี รูปสีแสดไม่มี คนเห็นรูปสีแสดไม่มี ที่เรียบและไม่เรียบไม่มี คนเห็นที่เรียบและไม่เรียบไม่มี ดวงดาวไม่มี คนเห็นดวงดาวไม่มี ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์ไม่มี คนเห็นดวงจันทร์ดวงอาทิตย์ไม่มี เพราะเราไม่รู้ไม่เห็นสิ่งนั้น ฉะนั้น สิ่งนั้นจึงไม่มี’ ท่านผู้ครองแคว้น เมื่อเขากล่าวอย่างนั้น เขาชื่อว่ากล่าวถูกหรือไม่” “ข้อนี้ไม่เป็นอย่างนั้น ท่านพระกัสสปะ รูปสีดำสีขาวมีอยู่ คนเห็นรูปสีดำสีขาวมีอยู่ รูปสีเขียวมีอยู่ คนเห็นรูปสีเขียวมีอยู่...ฯลฯ... ที่เรียบและไม่เรียบมีอยู่ คนเห็นที่เรียบและไม่เรียบมีอยู่ ดวงดาวมีอยู่ คนเห็นดวงดาวมีอยู่ ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์มีอยู่ คนเห็นดวงจันทร์ดวงอาทิตย์มีอยู่ (แต่เขาจะกล่าวว่า) ‘เพราะเราไม่รู้ไม่เห็นสิ่งนั้น ฉะนั้น สิ่งนั้นจึงไม่มี’ ท่านพระกัสสปะ เมื่อเขากล่าวอย่างนั้น เขาไม่ชื่อว่ากล่าวถูก” “ท่านผู้ครองแคว้น ฉันใดก็ฉันนั้น อาตมาเข้าใจว่า ท่านก็ปรากฏเหมือนคนตาบอดแต่กำเนิด ที่ท่านกล่าวกับอาตมาอย่างนี้”

‘‘Ko panetaṃ bhoto kassapassa āroceti – ‘atthi devā tāvatiṃsā’’ti vā, ‘evaṃdīghāyukā devā tāvatiṃsā’ti vā? Na mayaṃ bhoto kassapassa saddahāma – ‘atthi devā tāvatiṃsā’ti vā ‘evaṃdīghāyukā devā tāvatiṃsā’ti vā’’ti. ‘‘Na kho, rājañña, evaṃ paro loko daṭṭhabbo, yathā tvaṃ maññasi iminā maṃsacakkhunā. Ye kho te rājañña samaṇabrāhmaṇā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevanti[Pg.263], te tattha appamattā ātāpino pahitattā viharantā dibbacakkhuṃ visodhenti. Te dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena imaṃ ceva lokaṃ passanti parañca satte ca opapātike. Evañca kho, rājañña, paro loko daṭṭhabbo; natveva yathā tvaṃ maññasi iminā maṃsacakkhunā. Imināpi kho te, rājañña, pariyāyena evaṃ hotu – ‘itipi atthi paro loko, atthi sattā opapātikā, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti.

“ใครเล่ามาบอกแก่ท่านพระกัสสปะว่า ‘เทวดาชั้นดาวดึงส์มีจริง’ หรือ ‘เทวดาชั้นดาวดึงส์มีอายุยืนอย่างนี้’ พวกข้าพเจ้าไม่เชื่อท่านพระกัสสปะว่า ‘เทวดาชั้นดาวดึงส์มีจริง’ หรือ ‘เทวดาชั้นดาวดึงส์มีอายุยืนอย่างนี้’” “ท่านผู้ครองแคว้น โลกอื่นอันบุคคลไม่พึงเห็นด้วยมังสจักษุนี้ อย่างที่ท่านเข้าใจนั้นหามิได้ ท่านผู้ครองแคว้น สมณพราหมณ์เหล่าใด เข้าไปอาศัยเสนาสนะอันสงัด คือ ป่าและป่าเปลี่ยวอยู่ สมณพราหมณ์เหล่านั้นไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่ในที่นั้น ย่อมชำระทิพยจักษุให้บริสุทธิ์ พวกเขาย่อมเห็นโลกนี้และโลกอื่น ทั้งโอปปาติกสัตว์ ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ ล่วงจักษุของมนุษย์ ท่านผู้ครองแคว้น โลกอื่นอันบุคคลพึงเห็นอย่างนี้แล หาใช่พึงเห็นด้วยมังสจักษุนี้ อย่างที่ท่านเข้าใจไม่ โดยปริยายแม้นี้ ขอให้ท่านจงมีความเห็นอย่างนี้เถิดว่า ‘โลกอื่นมีจริง โอปปาติกสัตว์มีจริง ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วมีจริง’”

419. ‘‘Kiñcāpi bhavaṃ kassapo evamāha, atha kho evaṃ me ettha hoti – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’ti. ‘‘Atthi pana, rājañña, pariyāyo…pe… atthi, bho kassapa, pariyāyo…pe… yathā kathaṃ viya, rājaññā’’ti? ‘‘Idhāhaṃ, bho kassapa, passāmi samaṇabrāhmaṇe sīlavante kalyāṇadhamme jīvitukāme amaritukāme sukhakāme dukkhapaṭikūle. Tassa mayhaṃ, bho kassapa, evaṃ hoti – sace kho ime bhonto samaṇabrāhmaṇā sīlavanto kalyāṇadhammā evaṃ jāneyyuṃ – ‘ito no matānaṃ seyyo bhavissatī’ti. Idānime bhonto samaṇabrāhmaṇā sīlavanto kalyāṇadhammā visaṃ vā khādeyyuṃ, satthaṃ vā āhareyyuṃ, ubbandhitvā vā kālaṅkareyyuṃ, papāte vā papateyyuṃ. Yasmā ca kho ime bhonto samaṇabrāhmaṇā sīlavanto kalyāṇadhammā na evaṃ jānanti – ‘ito no matānaṃ seyyo bhavissatī’ti, tasmā ime bhonto samaṇabrāhmaṇā sīlavanto kalyāṇadhammā jīvitukāmā amaritukāmā sukhakāmā dukkhapaṭikūlā attānaṃ na mārenti. Ayampi kho, bho kassapa, pariyāyo, yena me pariyāyena evaṃ hoti – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti.

๔๑๙. “ท่านกัสสปะผู้เจริญ แม้ท่านจะกล่าวอย่างนี้ แต่ข้าพเจ้าก็ยังมีความเห็นในเรื่องนี้อย่างนี้ว่า ‘แม้ด้วยเหตุนี้ โลกอื่นไม่มี สัตว์โอปปาติกะไม่มี ผลวิบากของกรรมดีกรรมชั่วไม่มี’ ” “ราชัญญะ ก็ยังมีเหตุผลอย่างอื่นอีกหรือ… ท่านกัสสปะผู้เจริญ ยังมีอยู่… ราชัญญะ อย่างไรเล่า” “ท่านกัสสปะผู้เจริญ ในโลกนี้ ข้าพเจ้าเห็นสมณพราหมณ์ผู้มีศีล มีกัลยาณธรรม ปรารถนาจะมีชีวิตอยู่ ไม่ปรารถนาจะตาย ปรารถนาความสุข เกลียดชังความทุกข์ ท่านกัสสปะผู้เจริญ ข้าพเจ้าจึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ถ้าสมณพราหมณ์ผู้มีศีล มีกัลยาณธรรมเหล่านี้ พึงรู้อย่างนี้ว่า ‘เมื่อเราตายจากโลกนี้ไปแล้ว จะมีภาวะที่ดีกว่า’ บัดนี้ สมณพราหมณ์ผู้มีศีล มีกัลยาณธรรมเหล่านั้น ก็คงจะดื่มยาพิษ หรือใช้ศัสตรา หรือผูกคอตาย หรือกระโดดจากหน้าผาไปแล้ว แต่เพราะสมณพราหมณ์ผู้มีศีล มีกัลยาณธรรมเหล่านี้ ไม่รู้อย่างนี้ว่า ‘เมื่อเราตายจากโลกนี้ไปแล้ว จะมีภาวะที่ดีกว่า’ ฉะนั้น สมณพราหมณ์ผู้มีศีล มีกัลยาณธรรมเหล่านี้ จึงปรารถนาจะมีชีวิตอยู่ ไม่ปรารถนาจะตาย ปรารถนาความสุข เกลียดชังความทุกข์ ไม่ปลงชีวิตตนเอง ท่านกัสสปะผู้เจริญ แม้นี้ก็เป็นเหตุผลประการหนึ่ง ที่ทำให้ข้าพเจ้ามีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘แม้ด้วยเหตุนี้ โลกอื่นไม่มี สัตว์โอปปาติกะไม่มี ผลวิบากของกรรมดีกรรมชั่วไม่มี’ ”

Gabbhinīupamā

อุปมาด้วยหญิงมีครรภ์

420. ‘‘Tena hi, rājañña, upamaṃ te karissāmi. Upamāya midhekacce viññū purisā bhāsitassa atthaṃ ājānanti. Bhūtapubbaṃ, rājañña, aññatarassa brāhmaṇassa [Pg.264] dve pajāpatiyo ahesuṃ. Ekissā putto ahosi dasavassuddesiko vā dvādasavassuddesiko vā, ekā gabbhinī upavijaññā. Atha kho so brāhmaṇo kālamakāsi. Atha kho so māṇavako mātusapattiṃ etadavoca – ‘yamidaṃ, bhoti, dhanaṃ vā dhaññaṃ vā rajataṃ vā jātarūpaṃ vā, sabbaṃ taṃ mayhaṃ; natthi tuyhettha kiñci. Pitu me bhoti, dāyajjaṃ niyyādehī’ti. Evaṃ vutte sā brāhmaṇī taṃ māṇavakaṃ etadavoca – ‘āgamehi tāva, tāta, yāva vijāyāmi. Sace kumārako bhavissati, tassapi ekadeso bhavissati; sace kumārikā bhavissati, sāpi te opabhoggā bhavissatī’ti. Dutiyampi kho so māṇavako mātusapattiṃ etadavoca – ‘yamidaṃ, bhoti, dhanaṃ vā dhaññaṃ vā rajataṃ vā jātarūpaṃ vā, sabbaṃ taṃ mayhaṃ; natthi tuyhettha kiñci. Pitu me, bhoti, dāyajjaṃ niyyādehī’ti. Dutiyampi kho sā brāhmaṇī taṃ māṇavakaṃ etadavoca – ‘āgamehi tāva, tāta, yāva vijāyāmi. Sace kumārako bhavissati, tassapi ekadeso bhavissati; sace kumārikā bhavissati sāpi te opabhoggā bhavissatī’ti. Tatiyampi kho so māṇavako mātusapattiṃ etadavoca – ‘yamidaṃ, bhoti, dhanaṃ vā dhaññaṃ vā rajataṃ vā jātarūpaṃ vā, sabbaṃ taṃ mayhaṃ; natthi tuyhettha kiñci. Pitu me, bhoti, dāyajjaṃ niyyādehī’ti.

๔๒๐. “ราชัญญะ ถ้าอย่างนั้น อาตมาจะขอยกอุปมาให้ท่านฟัง บุรุษผู้มีปัญญาบางพวกในโลกนี้ ย่อมเข้าใจความหมายของคำที่กล่าวด้วยอุปมา ราชัญญะ เรื่องเคยมีมาแล้ว พราหมณ์คนหนึ่งมีภรรยา ๒ คน ภรรยาคนหนึ่งมีบุตรอายุประมาณ ๑๐ ปี หรือ ๑๒ ปี ส่วนอีกคนหนึ่งมีครรภ์แก่ใกล้จะคลอด ต่อมา พราหมณ์นั้นได้เสียชีวิตลง ครั้งนั้น มาณพนั้นได้กล่าวกับภรรยาอีกคนหนึ่งของบิดาว่า ‘ท่านหญิง ทรัพย์สิน เงินทอง ข้าวเปลือก หรือทองคำใดๆ ที่มีอยู่ ทั้งหมดนั้นเป็นของข้าพเจ้า ท่านไม่มีส่วนในทรัพย์สินนี้เลย ท่านหญิง โปรดมอบมรดกของบิดาข้าพเจ้ามาเถิด’ เมื่อมาณพกล่าวอย่างนี้แล้ว พราหมณีนั้นได้กล่าวกับมาณพนั้นว่า ‘พ่อคุณ โปรดรอก่อนจนกว่าฉันจะคลอด ถ้าฉันคลอดเป็นบุตรชาย แม้เขาก็จะได้ส่วนหนึ่ง ถ้าคลอดเป็นบุตรหญิง แม้เธอก็จะเป็นหญิงรับใช้ของเจ้า’ แม้ครั้งที่ ๒ มาณพนั้นก็ได้กล่าวกับภรรยาอีกคนหนึ่งของบิดาว่า ‘ท่านหญิง ทรัพย์สิน เงินทอง ข้าวเปลือก หรือทองคำใดๆ ที่มีอยู่ ทั้งหมดนั้นเป็นของข้าพเจ้า ท่านไม่มีส่วนในทรัพย์สินนี้เลย ท่านหญิง โปรดมอบมรดกของบิดาข้าพเจ้ามาเถิด’ แม้ครั้งที่ ๒ พราหมณีนั้นก็ได้กล่าวกับมาณพนั้นว่า ‘พ่อคุณ โปรดรอก่อนจนกว่าฉันจะคลอด ถ้าฉันคลอดเป็นบุตรชาย แม้เขาก็จะได้ส่วนหนึ่ง ถ้าคลอดเป็นบุตรหญิง แม้เธอก็จะเป็นหญิงรับใช้ของเจ้า’ แม้ครั้งที่ ๓ มาณพนั้นก็ได้กล่าวกับภรรยาอีกคนหนึ่งของบิดาว่า ‘ท่านหญิง ทรัพย์สิน เงินทอง ข้าวเปลือก หรือทองคำใดๆ ที่มีอยู่ ทั้งหมดนั้นเป็นของข้าพเจ้า ท่านไม่มีส่วนในทรัพย์สินนี้เลย ท่านหญิง โปรดมอบมรดกของบิดาข้าพเจ้ามาเถิด’ ”

‘‘Atha kho sā brāhmaṇī satthaṃ gahetvā ovarakaṃ pavisitvā udaraṃ opādesi – ‘yāva vijāyāmi yadi vā kumārako yadi vā kumārikā’ti. Sā attānaṃ ceva jīvitañca gabbhañca sāpateyyañca vināsesi. Yathā taṃ bālā abyattā anayabyasanaṃ āpannā ayoniso dāyajjaṃ gavesantī, evameva kho tvaṃ, rājañña, bālo abyatto anayabyasanaṃ āpajjissasi ayoniso paralokaṃ gavesanto; seyyathāpi sā brāhmaṇī bālā abyattā anayabyasanaṃ āpannā ayoniso dāyajjaṃ gavesantī. Na kho, rājañña, samaṇabrāhmaṇā sīlavanto kalyāṇadhammā apakkaṃ paripācenti; api ca paripākaṃ āgamenti. Paṇḍitānaṃ attho hi, rājañña, samaṇabrāhmaṇānaṃ sīlavantānaṃ kalyāṇadhammānaṃ jīvitena. Yathā yathā kho, rājañña, samaṇabrāhmaṇā sīlavanto kalyāṇadhammā ciraṃ dīghamaddhānaṃ tiṭṭhanti, tathā [Pg.265] tathā bahuṃ puññaṃ pasavanti, bahujanahitāya ca paṭipajjanti bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ. Imināpi kho te, rājañña, pariyāyena evaṃ hotu – ‘itipi atthi paro loko, atthi sattā opapātikā, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti.

“ครั้งนั้น พราหมณีนั้นได้ถือศัสตราเข้าไปยังห้องส่วนตัวแล้วผ่าท้องของตน ด้วยคิดว่า ‘เราจะคลอดบุตร ไม่ว่าจะเป็นบุตรชายหรือบุตรหญิงก็ตาม’ นางได้ทำลายตนเอง ชีวิต ทารกในครรภ์ และทรัพย์สมบัติทั้งหมด ราชัญญะ ท่านผู้เป็นคนเขลา ไม่ฉลาด แสวงหาปรโลกโดยไม่แยบคาย ก็จะถึงความพินาศย่อยยับ เหมือนพราหมณีผู้เป็นคนเขลา ไม่ฉลาด แสวงหามรดกโดยไม่แยบคาย จนถึงความพินาศย่อยยับ ฉันนั้น ราชัญญะ สมณพราหมณ์ผู้มีศีล มีกัลยาณธรรม ย่อมไม่บ่มผลที่ยังไม่สุกให้สุก แต่จะรอคอยความสุกงอม ราชัญญะ ประโยชน์ของเหล่าบัณฑิตย่อมมีได้ด้วยการมีชีวิตอยู่ของสมณพราหมณ์ผู้มีศีล มีกัลยาณธรรม ราชัญญะ สมณพราหมณ์ผู้มีศีล มีกัลยาณธรรม ดำรงอยู่ตลอดยะกาลนานเพียงใด ก็ย่อมบำเพ็ญบุญให้เกิดขึ้นมากเพียงนั้น และย่อมปฏิบัติเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่คนจำนวนมาก เพื่อความสุขแก่คนจำนวนมาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ราชัญญะ แม้ด้วยเหตุผลนี้ ขอให้ท่านจงมีความเห็นอย่างนี้เถิดว่า ‘แม้ด้วยเหตุนี้ โลกอื่นมี สัตว์โอปปาติกะมี ผลวิบากของกรรมดีกรรมชั่วมี’ ”

421. ‘‘Kiñcāpi bhavaṃ kassapo evamāha, atha kho evaṃ me ettha hoti – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti. ‘‘Atthi pana, rājañña, pariyāyo…pe… atthi, bho kassapa, pariyāyo…pe… yathā kathaṃ viya, rājaññā’’ti? ‘‘Idha me, bho kassapa, purisā coraṃ āgucāriṃ gahetvā dassenti – ‘ayaṃ te, bhante, coro āgucārī; imassa yaṃ icchasi, taṃ daṇḍaṃ paṇehī’ti. Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘tena hi, bho, imaṃ purisaṃ jīvantaṃyeva kumbhiyā pakkhipitvā mukhaṃ pidahitvā allena cammena onandhitvā allāya mattikāya bahalāvalepanaṃ karitvā uddhanaṃ āropetvā aggiṃ dethā’ti. Te me ‘sādhū’ti paṭissutvā taṃ purisaṃ jīvantaṃyeva kumbhiyā pakkhipitvā mukhaṃ pidahitvā allena cammena onandhitvā allāya mattikāya bahalāvalepanaṃ karitvā uddhanaṃ āropetvā aggiṃ denti. Yadā mayaṃ jānāma ‘kālaṅkato so puriso’ti, atha naṃ kumbhiṃ oropetvā ubbhinditvā mukhaṃ vivaritvā saṇikaṃ nillokema – ‘appeva nāmassa jīvaṃ nikkhamantaṃ passeyyāmā’ti. Nevassa mayaṃ jīvaṃ nikkhamantaṃ passāma. Ayampi kho, bho kassapa, pariyāyo, yena me pariyāyena evaṃ hoti – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti.

๔๒๑. “แม้ท่านพระกัสสปะจะกล่าวอย่างนี้ แต่ข้าพเจ้าก็ยังมีความเห็นในเรื่องนี้อย่างนี้ว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ โลกอื่นไม่มี โอปปาติกสัตว์ไม่มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี’” “ราชัญญะ ก็ยังมีเหตุผลอื่นอีกหรือ” ... “ข้าแต่ท่านกัสสปะ ยังมีเหตุผลอื่นอีก” ... “ราชัญญะ เป็นอย่างไรเล่า” “ข้าแต่ท่านกัสสปะ ในกรณีนี้ พวกบุรุษของข้าพเจ้าจับโจรผู้ประพฤติชั่วมาแสดงแก่ข้าพเจ้าว่า ‘ข้าแต่ท่าน โจรผู้นี้เป็นผู้ประพฤติชั่ว ท่านประสงค์จะลงอาญาผู้นี้อย่างไร ก็จงลงอาญาอย่างนั้นเถิด’ ข้าพเจ้าจึงกล่าวกับพวกเขาอย่างนี้ว่า ‘ท่านทั้งหลาย ถ้าอย่างนั้น พวกท่านจงใส่บุรุษนี้ทั้งเป็นๆ ลงในหม้อ ปิดฝา หุ้มด้วยหนังสด พอกด้วยดินเหนียวสดให้หนา แล้วยกขึ้นตั้งบนเตาไฟ จุดไฟเถิด’ พวกเขารับคำข้าพเจ้าว่า ‘ดีละ’ แล้วใส่บุรุษนั้นทั้งเป็นๆ ลงในหม้อ ปิดฝา หุ้มด้วยหนังสด พอกด้วยดินเหนียวสดให้หนา แล้วยกขึ้นตั้งบนเตาไฟ จุดไฟ เมื่อพวกข้าพเจ้ารู้ว่า ‘บุรุษนั้นตายแล้ว’ จึงยกหม้อนั้นลง กะเทาะดินที่พอกออก เปิดฝา ค่อยๆ ชะโงกดู ด้วยคิดว่า ‘บางทีเราอาจจะเห็นชีวะของเขาออกมา’ แต่พวกข้าพเจ้าก็ไม่เห็นชีวะของเขาออกมาเลย ข้าแต่ท่านกัสสปะ แม้นี้ก็เป็นเหตุผลประการหนึ่ง ซึ่งทำให้ข้าพเจ้ามีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ โลกอื่นไม่มี โอปปาติกสัตว์ไม่มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี’”

Supinakaupamā

อุปมาด้วยความฝัน

422. ‘‘Tena hi, rājañña, taññevettha paṭipucchissāmi, yathā te khameyya, tathā naṃ byākareyyāsi. Abhijānāsi no tvaṃ, rājañña, divā seyyaṃ upagato supinakaṃ passitā ārāmarāmaṇeyyakaṃ vanarāmaṇeyyakaṃ bhūmirāmaṇeyyakaṃ pokkharaṇīrāmaṇeyyaka’’nti? ‘‘Abhijānāmahaṃ, bho kassapa, divāseyyaṃ upagato supinakaṃ passitā ārāmarāmaṇeyyakaṃ vanarāmaṇeyyakaṃ bhūmirāmaṇeyyakaṃ pokkharaṇīrāmaṇeyyaka’’nti. ‘‘Rakkhanti taṃ tamhi samaye khujjāpi [Pg.266] vāmanakāpi velāsikāpi komārikāpī’’ti? ‘‘Evaṃ, bho kassapa, rakkhanti maṃ tamhi samaye khujjāpi vāmanakāpi velāsikāpi komārikāpī’’ti. ‘‘Api nu tā tuyhaṃ jīvaṃ passanti pavisantaṃ vā nikkhamantaṃ vā’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho kassapa’’. ‘‘Tā hi nāma, rājañña, tuyhaṃ jīvantassa jīvantiyo jīvaṃ na passissanti pavisantaṃ vā nikkhamantaṃ vā. Kiṃ pana tvaṃ kālaṅkatassa jīvaṃ passissasi pavisantaṃ vā nikkhamantaṃ vā. Imināpi kho te, rājañña, pariyāyena evaṃ hotu – ‘‘itipi atthi paro loko, atthi sattā opapātikā, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti.

๔๒๒. “ราชัญญะ ถ้าอย่างนั้น ในเรื่องนี้ อาตมาจะขอย้อนถามท่าน ท่านพอใจอย่างไร ก็จงตอบอย่างนั้น ราชัญญะ ท่านระลึกได้หรือไม่ว่า เมื่อนอนพักกลางวัน ได้ฝันเห็นสวนที่น่ารื่นรมย์ ป่าที่น่ารื่นรมย์ พื้นดินที่น่ารื่นรมย์ และสระโบกขรณีที่น่ารื่นรมย์” “ข้าแต่ท่านกัสสปะ ข้าพระองค์ระลึกได้ว่า เมื่อนอนพักกลางวัน ได้ฝันเห็นสวนที่น่ารื่นรมย์ ป่าที่น่ารื่นรมย์ พื้นดินที่น่ารื่นรมย์ และสระโบกขรณีที่น่ารื่นรมย์” “ในขณะนั้น หญิงค่อม หญิงแคระ หญิงสาว และนางกุมารี เฝ้ารักษาท่านอยู่มิใช่หรือ” “ข้าแต่ท่านกัสสปะ ถูกแล้ว ในขณะนั้น หญิงค่อม หญิงแคระ หญิงสาว และนางกุมารี เฝ้ารักษาข้าพระองค์อยู่” “หญิงเหล่านั้นเห็นชีวะของท่านเข้าหรือออกบ้างหรือไม่” “ไม่เห็นเลย ท่านกัสสปะ” “ราชัญญะ ก็เมื่อหญิงเหล่านั้นซึ่งมีชีวิตอยู่ ยังไม่เห็นชีวะของท่านซึ่งมีชีวิตอยู่ เข้าหรือออก แล้วไฉนท่านจักเห็นชีวะของผู้ที่ตายแล้วเข้าหรือออกเล่า ราชัญญะ แม้โดยเหตุผลนี้ ท่านพึงมีความเห็นอย่างนี้เถิดว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ โลกอื่นมี โอปปาติกสัตว์มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วมี’”

423. ‘‘Kiñcāpi bhavaṃ kassapo evamāha, atha kho evaṃ me ettha hoti – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti. ‘‘Atthi pana, rājañña, pariyāyo…pe… ‘‘atthi, bho kassapa, pariyāyo…pe… yathā kathaṃ viya rājaññā’’ti? ‘‘Idha me, bho kassapa, purisā coraṃ āgucāriṃ gahetvā dassenti – ‘ayaṃ te, bhante, coro āgucārī; imassa yaṃ icchasi, taṃ daṇḍaṃ paṇehī’ti. Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘tena hi, bho, imaṃ purisaṃ jīvantaṃyeva tulāya tuletvā jiyāya anassāsakaṃ māretvā punadeva tulāya tulethā’ti. Te me ‘sādhū’ti paṭissutvā taṃ purisaṃ jīvantaṃyeva tulāya tuletvā jiyāya anassāsakaṃ māretvā punadeva tulāya tulenti. Yadā so jīvati, tadā lahutaro ca hoti mudutaro ca kammaññataro ca. Yadā pana so kālaṅkato hoti tadā garutaro ca hoti patthinnataro ca akammaññataro ca. Ayampi kho, bho kassapa, pariyāyo, yena me pariyāyena evaṃ hoti – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti.

๔๒๓. “แม้ท่านพระกัสสปะจะกล่าวอย่างนี้ แต่ข้าพเจ้าก็ยังมีความเห็นในเรื่องนี้อย่างนี้ว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ โลกอื่นไม่มี โอปปาติกสัตว์ไม่มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี’” “ราชัญญะ ก็ยังมีเหตุผลอื่นอีกหรือ” ... “ข้าแต่ท่านกัสสปะ ยังมีเหตุผลอื่นอีก” ... “ราชัญญะ เป็นอย่างไรเล่า” “ข้าแต่ท่านกัสสปะ ในกรณีนี้ พวกบุรุษของข้าพเจ้าจับโจรผู้ประพฤติชั่วมาแสดงแก่ข้าพเจ้าว่า ‘ข้าแต่ท่าน โจรผู้นี้เป็นผู้ประพฤติชั่ว ท่านประสงค์จะลงอาญาผู้นี้อย่างไร ก็จงลงอาญาอย่างนั้นเถิด’ ข้าพเจ้าจึงกล่าวกับพวกเขาอย่างนี้ว่า ‘ท่านทั้งหลาย ถ้าอย่างนั้น พวกท่านจงชั่งบุรุษนี้ทั้งเป็นๆ ด้วยตาชั่ง แล้วเอาสายธนูรัดให้สิ้นลมหายใจจนตาย แล้วจงชั่งด้วยตาชั่งอีกครั้งหนึ่ง’ พวกเขารับคำข้าพเจ้าว่า ‘ดีละ’ แล้วชั่งบุรุษนั้นทั้งเป็นๆ ด้วยตาชั่ง แล้วเอาสายธนูรัดให้สิ้นลมหายใจจนตาย แล้วชั่งด้วยตาชั่งอีกครั้งหนึ่ง เมื่อเขายังมีชีวิตอยู่ กายนั้นจะเบากว่า อ่อนนุ่มกว่า และควรแก่การงานกว่า แต่เมื่อเขาตายแล้ว กายนั้นจะหนักกว่า แข็งกระด้างกว่า และไม่ควรแก่การงานกว่า ข้าแต่ท่านกัสสปะ แม้นี้ก็เป็นเหตุผลประการหนึ่ง ซึ่งทำให้ข้าพเจ้ามีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ โลกอื่นไม่มี โอปปาติกสัตว์ไม่มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี’”

Santattaayoguḷaupamā

อุปมาด้วยก้อนเหล็กที่ร้อนจัด

424. ‘‘Tena hi, rājañña, upamaṃ te karissāmi. Upamāya midhekacce viññū purisā bhāsitassa atthaṃ ājānanti. Seyyathāpi, rājañña, puriso divasaṃ santattaṃ [Pg.267] ayoguḷaṃ ādittaṃ sampajjalitaṃ sajotibhūtaṃ tulāya tuleyya. Tamenaṃ aparena samayena sītaṃ nibbutaṃ tulāya tuleyya. Kadā nu kho so ayoguḷo lahutaro vā hoti mudutaro vā kammaññataro vā, yadā vā āditto sampajjalito sajotibhūto, yadā vā sīto nibbuto’’ti? ‘‘Yadā so, bho kassapa, ayoguḷo tejosahagato ca hoti vāyosahagato ca āditto sampajjalito sajotibhūto, tadā lahutaro ca hoti mudutaro ca kammaññataro ca. Yadā pana so ayoguḷo neva tejosahagato hoti na vāyosahagato sīto nibbuto, tadā garutaro ca hoti patthinnataro ca akammaññataro cā’’ti. ‘‘Evameva kho, rājañña, yadāyaṃ kāyo āyusahagato ca hoti usmāsahagato ca viññāṇasahagato ca, tadā lahutaro ca hoti mudutaro ca kammaññataro ca. Yadā panāyaṃ kāyo neva āyusahagato hoti na usmāsahagato na viññāṇasahagato tadā garutaro ca hoti patthinnataro ca akammaññataro ca. Imināpi kho te, rājañña, pariyāyena evaṃ hotu – ‘itipi atthi paro loko, atthi sattā opapātikā, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti.

๔๒๔. “ดูก่อนราชันย์ ถ้าอย่างนั้น เราจักทำอุปมาแก่ท่าน วิญญูชนบางพวกในโลกนี้ ย่อมเข้าใจความหมายของคำพูดได้ด้วยอุปมา ดูก่อนราชันย์ เปรียบเหมือนบุรุษพึงชั่งก้อนเหล็กที่ร้อนตลอดวัน ลุกโพลง โชติช่วง มีเปลวไฟ ด้วยตาชั่ง ต่อมา เขาพึงชั่งก้อนเหล็กนั้นที่เย็นแล้ว ดับแล้ว ด้วยตาชั่ง ก้อนเหล็กนั้นจะเบากว่า อ่อนกว่า และควรแก่การงานกว่าในเวลาไหนหนอแล คือในเวลาที่ลุกโพลง โชติช่วง มีเปลวไฟ หรือในเวลาที่เย็นแล้ว ดับแล้ว” “ข้าแต่ท่านกัสสปะ ในเวลาที่ก้อนเหล็กนั้นประกอบด้วยเตโชธาตุและวาโยธาตุ ลุกโพลง โชติช่วง มีเปลวไฟ ในเวลานั้น ก้อนเหล็กนั้นย่อมเบากว่า อ่อนกว่า และควรแก่การงานกว่า แต่ในเวลาที่ก้อนเหล็กนั้นไม่ประกอบด้วยเตโชธาตุและวาโยธาตุ เย็นแล้ว ดับแล้ว ในเวลานั้น ย่อมหนักกว่า แข็งกว่า และไม่ควรแก่การงานกว่า” “ดูก่อนราชันย์ ฉันนั้นเหมือนกันแล ในเวลาที่กายนี้ประกอบด้วยอายุ ไออุ่น และวิญญาณ ในเวลานั้น กายนี้ย่อมเบากว่า อ่อนกว่า และควรแก่การงานกว่า แต่ในเวลาที่กายนี้ไม่ประกอบด้วยอายุ ไออุ่น และวิญญาณ ในเวลานั้น ย่อมหนักกว่า แข็งกว่า และไม่ควรแก่การงานกว่า ดูก่อนราชันย์ โดยปริยายแม้นี้ ขอความเห็นของท่านจงเป็นอย่างนี้เถิดว่า ‘โลกอื่นมีอยู่ สัตว์ผู้เป็นโอปปาติกะมีอยู่ ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วมีอยู่’ ดังนี้”

425. ‘‘Kiñcāpi bhavaṃ kassapo evamāha, atha kho evaṃ me ettha hoti – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti. ‘‘Atthi pana, rājañña, pariyāyo…pe… atthi, bho kassapa, pariyāyo…pe… yathā kathaṃ viya rājaññā’’ti? ‘‘Idha me, bho kassapa, purisā coraṃ āgucāriṃ gahetvā dassenti – ‘ayaṃ te, bhante, coro āgucārī; imassa yaṃ icchasi, taṃ daṇḍaṃ paṇehī’ti. Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘tena hi, bho, imaṃ purisaṃ anupahacca chaviñca cammañca maṃsañca nhāruñca aṭṭhiñca aṭṭhimiñjañca jīvitā voropetha, appeva nāmassa jīvaṃ nikkhamantaṃ passeyyāmā’ti. Te me ‘sādhū’ti paṭissutvā taṃ purisaṃ anupahacca chaviñca…pe… jīvitā voropenti. Yadā so āmato hoti, tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘tena hi, bho, imaṃ purisaṃ uttānaṃ nipātetha, appeva nāmassa jīvaṃ nikkhamantaṃ passeyyāmā’ti. Te taṃ purisaṃ uttānaṃ nipātenti. Nevassa mayaṃ jīvaṃ nikkhamantaṃ passāma. Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘tena hi, bho, imaṃ purisaṃ avakujjaṃ nipātetha… passena nipātetha… dutiyena passena [Pg.268] nipātetha… uddhaṃ ṭhapetha… omuddhakaṃ ṭhapetha… pāṇinā ākoṭetha… leḍḍunā ākoṭetha… daṇḍena ākoṭetha… satthena ākoṭetha… odhunātha sandhunātha niddhunātha, appeva nāmassa jīvaṃ nikkhamantaṃ passeyyāmā’ti. Te taṃ purisaṃ odhunanti sandhunanti niddhunanti. Nevassa mayaṃ jīvaṃ nikkhamantaṃ passāma. Tassa tadeva cakkhu hoti te rūpā, tañcāyatanaṃ nappaṭisaṃvedeti. Tadeva sotaṃ hoti te saddā, tañcāyatanaṃ nappaṭisaṃvedeti. Tadeva ghānaṃ hoti te gandhā, tañcāyatanaṃ nappaṭisaṃvedeti. Sāva jivhā hoti te rasā, tañcāyatanaṃ nappaṭisaṃvedeti. Sveva kāyo hoti te phoṭṭhabbā, tañcāyatanaṃ nappaṭisaṃvedeti. Ayampi kho, bho kassapa, pariyāyo, yena me pariyāyena evaṃ hoti – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti.

๔๒๕. “ถึงแม้ท่านกัสสปะจะกล่าวอย่างนี้ แต่ในเรื่องนี้ ข้าพเจ้าก็ยังมีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘โลกอื่นไม่มี สัตว์ผู้เป็นโอปปาติกะไม่มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี’ ดังนี้” “ดูก่อนราชันย์ ก็ยังมีปริยาย...ฯลฯ...” “มีอยู่ ท่านกัสสปะ ปริยาย...ฯลฯ...” “เป็นอย่างไรเล่า ราชันย์” “ข้าแต่ท่านกัสสปะ ในเรื่องนี้ พวกบุรุษของข้าพเจ้าจับโจรผู้ประพฤติผิดมาแสดงว่า ‘ข้าแต่ท่าน โจรผู้นี้ประพฤติผิดต่อท่าน ท่านปรารถนาจะลงทัณฑ์ใดแก่โจรผู้นี้ ก็จงลงทัณฑ์นั้นเถิด’ ข้าพเจ้าจึงกล่าวกับพวกเขาอย่างนี้ว่า ‘ถ้าอย่างนั้น ท่านทั้งหลาย จงปลงบุรุษนี้จากชีวิต โดยไม่ทำลายผิว หนัง เนื้อ เอ็น กระดูก และเยื่อในกระดูก เราอาจจะเห็นชีวะของเขาออกจากร่างก็ได้’ พวกเขารับคำข้าพเจ้าว่า ‘ดีละ’ แล้วจึงปลงบุรุษนั้นจากชีวิต โดยไม่ทำลายผิว...ฯลฯ... เมื่อเขาใกล้จะตาย ข้าพเจ้าจึงกล่าวกับพวกเขาอย่างนี้ว่า ‘ถ้าอย่างนั้น ท่านทั้งหลาย จงจับบุรุษนี้ให้นอนหงาย เราอาจจะเห็นชีวะของเขาออกจากร่างก็ได้’ พวกเขาจับบุรุษนั้นให้นอนหงาย แต่พวกเราก็ไม่เห็นชีวะของเขาออกจากร่าง ข้าพเจ้าจึงกล่าวกับพวกเขาอย่างนี้ว่า ‘ถ้าอย่างนั้น ท่านทั้งหลาย จงจับบุรุษนี้ให้นอนคว่ำ...ให้นอนตะแคง...ให้นอนตะแคงอีกข้างหนึ่ง...ให้ยืนขึ้น...ให้เอาศีรษะลง...จงทุบด้วยฝ่ามือ...จงทุบด้วยก้อนดิน...จงทุบด้วยท่อนไม้...จงฟันด้วยศัสตรา...จงเขย่าไปมา จงสั่นไปมา จงสะบัดไปมา เราอาจจะเห็นชีวะของเขาออกจากร่างก็ได้’ พวกเขาเขย่าบุรุษนั้นไปมา สั่นไปมา สะบัดไปมา แต่พวกเราก็ไม่เห็นชีวะของเขาออกจากร่าง จักษุของบุรุษนั้นก็ยังมีอยู่ รูปทั้งหลายก็ยังมีอยู่ แต่เขาไม่เสวยอายตนะนั้น โสตก็ยังมีอยู่ เสียงทั้งหลายก็ยังมีอยู่ แต่เขาไม่เสวยอายตนะนั้น ฆานะก็ยังมีอยู่ กลิ่นทั้งหลายก็ยังมีอยู่ แต่เขาไม่เสวยอายตนะนั้น ชิวหาก็ยังมีอยู่ รสทั้งหลายก็ยังมีอยู่ แต่เขาไม่เสวยอายตนะนั้น กายก็ยังมีอยู่ โผฏฐัพพะทั้งหลายก็ยังมีอยู่ แต่เขาไม่เสวยอายตนะนั้น ข้าแต่ท่านกัสสปะ แม้นี้ก็เป็นปริยาย ที่ทำให้ข้าพเจ้ามีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘โลกอื่นไม่มี สัตว์ผู้เป็นโอปปาติกะไม่มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี’ ดังนี้”

Saṅkhadhamaupamā

สังขธมูปมา

426. ‘‘Tena hi, rājañña, upamaṃ te karissāmi. Upamāya midhekacce viññū purisā bhāsitassa atthaṃ ājānanti. Bhūtapubbaṃ, rājañña, aññataro saṅkhadhamo saṅkhaṃ ādāya paccantimaṃ janapadaṃ agamāsi. So yena aññataro gāmo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā majjhe gāmassa ṭhito tikkhattuṃ saṅkhaṃ upalāpetvā saṅkhaṃ bhūmiyaṃ nikkhipitvā ekamantaṃ nisīdi. Atha kho, rājañña, tesaṃ paccantajanapadānaṃ manussānaṃ etadahosi – ‘ambho kassa nu kho eso saddo evaṃrajanīyo evaṃkamanīyo evaṃmadanīyo evaṃbandhanīyo evaṃmucchanīyo’ti. Sannipatitvā taṃ saṅkhadhamaṃ etadavocuṃ – ‘ambho, kassa nu kho eso saddo evaṃrajanīyo evaṃkamanīyo evaṃmadanīyo evaṃbandhanīyo evaṃmucchanīyo’ti. ‘Eso kho, bho, saṅkho nāma yasseso saddo evaṃrajanīyo evaṃkamanīyo evaṃmadanīyo evaṃbandhanīyo evaṃmucchanīyo’ti. Te taṃ saṅkhaṃ uttānaṃ nipātesuṃ – ‘vadehi, bho saṅkha, vadehi, bho saṅkhā’ti. Neva so saṅkho saddamakāsi. Te taṃ saṅkhaṃ avakujjaṃ nipātesuṃ, passena nipātesuṃ, dutiyena passena nipātesuṃ, uddhaṃ ṭhapesuṃ, omuddhakaṃ ṭhapesuṃ, pāṇinā ākoṭesuṃ, leḍḍunā ākoṭesuṃ, daṇḍena ākoṭesuṃ, satthena ākoṭesuṃ, odhuniṃsu [Pg.269] sandhuniṃsu niddhuniṃsu – ‘vadehi, bho saṅkha, vadehi, bho saṅkhā’ti. Neva so saṅkho saddamakāsi.

๔๒๖. “ดูก่อนราชัญญะ ถ้าอย่างนั้น เราจักทำอุปมาแก่ท่าน เพราะในโลกนี้ วิญญูชนบางพวกย่อมเข้าใจความหมายของคำที่กล่าวแล้วได้ด้วยอุปมา ดูก่อนราชัญญะ เรื่องเคยมีมาแล้ว นักเป่าสังข์คนหนึ่งถือสังข์เดินทางไปยังชนบทชายแดน เขาเข้าไปยังหมู่บ้านแห่งหนึ่ง ครั้นเข้าไปแล้ว ได้ยืนอยู่ที่กลางหมู่บ้าน เป่าสังข์ ๓ ครั้ง แล้ววางสังข์ลงบนพื้นดิน นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ดูก่อนราชัญญะ ครั้งนั้น พวกชาวชนบทชายแดนเหล่านั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘แน่ะท่าน เสียงอะไรหนอ ช่างไพเราะ ช่างน่าใคร่ ช่างน่าเมา ช่างผูกพัน ช่างทำให้หลงใหลเช่นนี้’ พวกเขาประชุมกันแล้วได้ถามนักเป่าสังข์นั้นดังนี้ว่า ‘แน่ะท่าน เสียงอะไรหนอ ช่างไพเราะ ช่างน่าใคร่ ช่างน่าเมา ช่างผูกพัน ช่างทำให้หลงใหลเช่นนี้’ (นักเป่าสังข์ตอบว่า) ‘ดูก่อนท่านทั้งหลาย นี้เรียกว่าสังข์ ซึ่งมีเสียงไพเราะ น่าใคร่ น่าเมา น่าผูกพัน น่าทำให้หลงใหลเช่นนี้’ พวกเขาจึงจับสังข์นั้นวางหงายแล้วกล่าวว่า ‘จงดังเถิด ท่านสังข์ จงดังเถิด ท่านสังข์’ แต่สังข์นั้นก็ไม่ดังเลย พวกเขาจึงจับสังข์นั้นวางคว่ำ วางตะแคงข้างหนึ่ง วางตะแคงอีกข้างหนึ่ง ตั้งขึ้น เอาหัวลง เอามือเคาะ เอาก้อนดินเคาะ เอาท่อนไม้เคาะ เอาศัสตราเคาะ เขย่าไปมา เขย่ากลับไปกลับมา แล้วกล่าวว่า ‘จงดังเถิด ท่านสังข์ จงดังเถิด ท่านสังข์’ แต่สังข์นั้นก็ไม่ดังเลย”

‘‘Atha kho, rājañña, tassa saṅkhadhamassa etadahosi – ‘yāva bālā ime paccantajanapadāmanussā, kathañhi nāma ayoniso saṅkhasaddaṃ gavesissantī’ti. Tesaṃ pekkhamānānaṃ saṅkhaṃ gahetvā tikkhattuṃ saṅkhaṃ upalāpetvā saṅkhaṃ ādāya pakkāmi. Atha kho, rājañña, tesaṃ paccantajanapadānaṃ manussānaṃ etadahosi – ‘yadā kira, bho, ayaṃ saṅkho nāma purisasahagato ca hoti vāyāmasahagato ca vāyusahagato ca, tadāyaṃ saṅkho saddaṃ karoti, yadā panāyaṃ saṅkho neva purisasahagato hoti na vāyāmasahagato na vāyusahagato, nāyaṃ saṅkho saddaṃ karotī’ti. Evameva kho, rājañña, yadāyaṃ kāyo āyusahagato ca hoti usmāsahagato ca viññāṇasahagato ca, tadā abhikkamatipi paṭikkamatipi tiṭṭhatipi nisīdatipi seyyampi kappeti, cakkhunāpi rūpaṃ passati, sotenapi saddaṃ suṇāti, ghānenapi gandhaṃ ghāyati, jivhāyapi rasaṃ sāyati, kāyenapi phoṭṭhabbaṃ phusati, manasāpi dhammaṃ vijānāti. Yadā panāyaṃ kāyo neva āyusahagato hoti, na usmāsahagato, na viññāṇasahagato, tadā neva abhikkamati na paṭikkamati na tiṭṭhati na nisīdati na seyyaṃ kappeti, cakkhunāpi rūpaṃ na passati, sotenapi saddaṃ na suṇāti, ghānenapi gandhaṃ na ghāyati, jivhāyapi rasaṃ na sāyati, kāyenapi phoṭṭhabbaṃ na phusati, manasāpi dhammaṃ na vijānāti. Imināpi kho te, rājañña, pariyāyena evaṃ hotu – ‘itipi atthi paro loko, atthi sattā opapātikā, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’ti.

“ดูก่อนราชัญญะ ครั้งนั้น นักเป่าสังข์นั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ชาวชนบทชายแดนพวกนี้ช่างโง่เขลาเสียนี่กระไรหนอ เหตุไฉนจึงแสวงหาเสียงสังข์โดยไม่แยบคาย’ ขณะที่พวกเขามองดูอยู่ เขาจึงหยิบสังข์ขึ้นมาเป่า ๓ ครั้ง แล้วถือสังข์จากไป ดูก่อนราชัญญะ ครั้งนั้น พวกชาวชนบทชายแดนเหล่านั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านทั้งหลาย ได้ยินว่า เมื่อใด สังข์นี้ประกอบด้วยบุรุษ ประกอบด้วยความพยายาม และประกอบด้วยลม เมื่อนั้น สังข์นี้ย่อมทำเสียงได้ แต่เมื่อใด สังข์นี้ไม่ประกอบด้วยบุรุษ ไม่ประกอบด้วยความพยายาม และไม่ประกอบด้วยลม เมื่อนั้น สังข์นี้ย่อมทำเสียงไม่ได้’ ฉันใดก็ฉันนั้น ดูก่อนราชัญญะ เมื่อใด กายนี้ประกอบด้วยอายุ ประกอบด้วยไออุ่น และประกอบด้วยวิญญาณ เมื่อนั้น กายนี้ย่อมก้าวไปข้างหน้า ถอยกลับ ยืน นั่ง และนอนได้ ทั้งยังเห็นรูปด้วยตา ฟังเสียงด้วยหู ดมกลิ่นด้วยจมูก ลิ้มรสด้วยลิ้น ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย และรู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยใจ แต่เมื่อใด กายนี้ไม่ประกอบด้วยอายุ ไม่ประกอบด้วยไออุ่น และไม่ประกอบด้วยวิญญาณ เมื่อนั้น กายนี้ย่อมก้าวไปข้างหน้าไม่ได้ ถอยกลับไม่ได้ ยืนไม่ได้ นั่งไม่ได้ และนอนไม่ได้ ทั้งยังเห็นรูปด้วยตาไม่ได้ ฟังเสียงด้วยหูไม่ได้ ดมกลิ่นด้วยจมูกไม่ได้ ลิ้มรสด้วยลิ้นไม่ได้ ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกายไม่ได้ และรู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยใจไม่ได้ ดูก่อนราชัญญะ โดยปริยายแม้นี้ ขอความเห็นของท่านจงเป็นอย่างนี้เถิดว่า ‘เพราะเหตุนี้ โลกอื่นมี โอปปาติกสัตว์มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วมี’”

427. ‘‘Kiñcāpi bhavaṃ kassapo evamāha, atha kho evaṃ me ettha hoti – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti. ‘‘Atthi pana, rājañña, pariyāyo…pe… atthi, bho kassapa, pariyāyo…pe… yathā kathaṃ viya rājaññā’’ti? ‘‘Idha me, bho kassapa, purisā coraṃ āgucāriṃ gahetvā dassenti – ‘ayaṃ te, bhante, coro āgucārī, imassa yaṃ icchasi, taṃ daṇḍaṃ paṇehī’ti. Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘tena hi, bho, imassa purisassa chaviṃ chindatha[Pg.270], appeva nāmassa jīvaṃ passeyyāmā’ti. Te tassa purisassa chaviṃ chindanti. Nevassa mayaṃ jīvaṃ passāma. Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘tena hi, bho, imassa purisassa cammaṃ chindatha, maṃsaṃ chindatha, nhāruṃ chindatha, aṭṭhiṃ chindatha, aṭṭhimiñjaṃ chindatha, appeva nāmassa jīvaṃ passeyyāmā’ti. Te tassa purisassa aṭṭhimiñjaṃ chindanti, nevassa mayaṃ jīvaṃ passeyyāma. Ayampi kho, bho kassapa, pariyāyo, yena me pariyāyena evaṃ hoti – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti.

๔๒๗. “แม้ท่านกัสสปะจะกล่าวอย่างนี้ แต่ในเรื่องนี้ ข้าพเจ้าก็ยังมีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘เพราะเหตุนี้ โลกอื่นไม่มี โอปปาติกสัตว์ไม่มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี’” “ดูก่อนราชัญญะ ก็ปริยาย...ฯลฯ” “ข้าแต่ท่านกัสสปะ ปริยาย...ฯลฯ” “ดูก่อนราชัญญะ เปรียบเหมือนอะไรเล่า” “ข้าแต่ท่านกัสสปะ ในเรื่องนี้ พวกบุรุษของข้าพเจ้าจับโจรผู้ประพฤติชั่วมาแสดงว่า ‘ข้าแต่พระองค์ โจรผู้นี้ประพฤติชั่วต่อพระองค์ พระองค์ปรารถนาจะลงโทษสถานใดแก่โจรผู้นี้ ก็จงลงโทษสถานนั้นเถิด’ ข้าพเจ้าจึงสั่งพวกเขาอย่างนี้ว่า ‘ถ้าอย่างนั้น ท่านทั้งหลายจงเฉือนหนังของบุรุษผู้นี้ เราอาจจะเห็นชีวะของเขาก็ได้’ พวกเขาจึงเฉือนหนังของบุรุษผู้นั้น แต่เราก็ไม่เห็นชีวะของเขา ข้าพเจ้าจึงสั่งพวกเขาอย่างนี้ว่า ‘ถ้าอย่างนั้น ท่านทั้งหลายจงเฉือนหนังหนาของบุรุษผู้นี้ จงเฉือนเนื้อ จงตัดเอ็น จงตัดกระดูก จงควักเยื่อในกระดูก เราอาจจะเห็นชีวะของเขาก็ได้’ พวกเขาจึงควักเยื่อในกระดูกของบุรุษผู้นั้น แต่เราก็ไม่เห็นชีวะของเขา ข้าแต่ท่านกัสสปะ แม้นี้ก็เป็นปริยายที่ทำให้ข้าพเจ้ามีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘เพราะเหตุนี้ โลกอื่นไม่มี โอปปาติกสัตว์ไม่มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี’”

Aggikajaṭilaupamā

อุปมาด้วยชฎิลผู้บูชาไฟ

428. ‘‘Tena hi, rājañña, upamaṃ te karissāmi. Upamāya midhekacce viññū purisā bhāsitassa atthaṃ ājānanti. Bhūtapubbaṃ, rājañña, aññataro aggiko jaṭilo araññāyatane paṇṇakuṭiyā sammati. Atha kho, rājañña, aññataro janapade sattho vuṭṭhāsi. Atha kho so sattho tassa aggikassa jaṭilassa assamassa sāmantā ekarattiṃ vasitvā pakkāmi. Atha kho, rājañña, tassa aggikassa jaṭilassa etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ yena so satthavāso tenupasaṅkameyyaṃ, appeva nāmettha kiñci upakaraṇaṃ adhigaccheyya’nti. Atha kho so aggiko jaṭilo kālasseva vuṭṭhāya yena so satthavāso tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā addasa tasmiṃ satthavāse daharaṃ kumāraṃ mandaṃ uttānaseyyakaṃ chaḍḍitaṃ. Disvānassa etadahosi – ‘na kho me taṃ patirūpaṃ yaṃ me pekkhamānassa manussabhūto kālaṅkareyya; yaṃnūnāhaṃ imaṃ dārakaṃ assamaṃ netvā āpādeyyaṃ poseyyaṃ vaḍḍheyya’nti. Atha kho so aggiko jaṭilo taṃ dārakaṃ assamaṃ netvā āpādesi posesi vaḍḍhesi. Yadā so dārako dasavassuddesiko vā hoti dvādasavassuddesiko vā, atha kho tassa aggikassa jaṭilassa janapade kañcideva karaṇīyaṃ uppajji. Atha kho so aggiko jaṭilo taṃ dārakaṃ etadavoca – ‘icchāmahaṃ, tāta, janapadaṃ gantuṃ; aggiṃ, tāta, paricareyyāsi. Mā ca te aggi nibbāyi. Sace ca te aggi nibbāyeyya, ayaṃ vāsī imāni kaṭṭhāni idaṃ araṇisahitaṃ, aggiṃ nibbattetvā aggiṃ [Pg.271] paricareyyāsī’ti. Atha kho so aggiko jaṭilo taṃ dārakaṃ evaṃ anusāsitvā janapadaṃ agamāsi. Tassa khiḍḍāpasutassa aggi nibbāyi.

๔๒๘. “ดูก่อนราชัญญะ ถ้าอย่างนั้น อาตมาจักทำอุปมาแก่ท่าน บุรุษผู้มีปัญญาบางพวกในโลกนี้ ย่อมเข้าใจความหมายของคำที่กล่าวแล้วด้วยอุปมาได้ ดูก่อนราชัญญะ เรื่องเคยมีมาแล้ว ชฎิลผู้บูชาไฟคนหนึ่ง อาศัยอยู่ในอาศรมในป่าซึ่งมุงด้วยใบไม้ ดูก่อนราชัญญะ ครั้งนั้น หมู่เกวียนหมู่หนึ่งในชนบทได้ออกเดินทาง ครั้งนั้น หมู่เกวียนนั้นพักอยู่ใกล้ๆ อาศรมของชฎิลผู้บูชาไฟนั้นหนึ่งคืนแล้วก็เดินทางต่อไป ดูก่อนราชัญญะ ครั้งนั้น ชฎิลผู้บูชาไฟนั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ไฉนหนอ เราพึงเข้าไปยังที่พักแรมของหมู่เกวียนนั้น บางทีเราอาจจะได้เครื่องใช้อะไรบางอย่างในที่นั้นบ้าง’ ครั้งนั้น ชฎิลผู้บูชาไฟนั้นลุกขึ้นแต่เช้าตรู่แล้วเข้าไปยังที่พักแรมของหมู่เกวียนนั้น ครั้นเข้าไปแล้ว ได้เห็นเด็กชายยังเล็ก อ่อนแอ นอนหงาย ถูกทิ้งไว้ในที่พักแรมของหมู่เกวียนนั้น เมื่อเห็นแล้ว เขาได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘การที่มนุษย์จะตายในขณะที่เราเห็นอยู่นั้น ไม่สมควรแก่เราเลย ไฉนหนอ เราพึงนำเด็กคนนี้ไปยังอาศรม เลี้ยงดู ให้เติบโต’ ครั้งนั้น ชฎิลผู้บูชาไฟนั้นได้นำเด็กคนนั้นไปยังอาศรม เลี้ยงดู ให้เติบโต เมื่อเด็กคนนั้นอายุประมาณ ๑๐ ปี หรือ ๑๒ ปี ครั้งนั้น ชฎิลผู้บูชาไฟนั้นมีกิจบางอย่างเกิดขึ้นในชนบท ครั้งนั้น ชฎิลผู้บูชาไฟนั้นได้กล่าวคำนี้แก่เด็กคนนั้นว่า ‘พ่อหนู พ่ออยากจะไปชนบท พ่อหนู เจ้าจงดูแลไฟไว้ ไฟของเจ้าอย่าได้ดับ ถ้าหากไฟของเจ้าดับ นี่คือขวาน นี่คือฟืน นี่คือไม้สีไฟพร้อมทั้งเครื่องประกอบ เจ้าจงก่อไฟขึ้นแล้วดูแลไฟไว้’ ครั้งนั้น ชฎิลผู้บูชาไฟนั้นได้สั่งสอนเด็กคนนั้นอย่างนี้แล้วก็ไปยังชนบท ขณะที่เด็กคนนั้นมัวแต่เล่นเพลิน ไฟก็ได้ดับไป”

‘‘Atha kho tassa dārakassa etadahosi – ‘pitā kho maṃ evaṃ avaca – ‘‘aggiṃ, tāta, paricareyyāsi. Mā ca te aggi nibbāyi. Sace ca te aggi nibbāyeyya, ayaṃ vāsī imāni kaṭṭhāni idaṃ araṇisahitaṃ, aggiṃ nibbattetvā aggiṃ paricareyyāsī’’ti. Yaṃnūnāhaṃ aggiṃ nibbattetvā aggiṃ paricareyya’nti. Atha kho so dārako araṇisahitaṃ vāsiyā tacchi – ‘appeva nāma aggiṃ adhigaccheyya’nti. Neva so aggiṃ adhigacchi. Araṇisahitaṃ dvidhā phālesi, tidhā phālesi, catudhā phālesi, pañcadhā phālesi, dasadhā phālesi, satadhā phālesi, sakalikaṃ sakalikaṃ akāsi, sakalikaṃ sakalikaṃ karitvā udukkhale koṭṭesi, udukkhale koṭṭetvā mahāvāte opuni – ‘appeva nāma aggiṃ adhigaccheyya’nti. Neva so aggiṃ adhigacchi.

“ครั้งนั้น เด็กคนนั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘คุณพ่อได้สั่งเราไว้อย่างนี้ว่า ‘พ่อหนู เจ้าจงดูแลไฟไว้ ไฟของเจ้าอย่าได้ดับ ถ้าหากไฟของเจ้าดับ นี่คือขวาน นี่คือฟืน นี่คือไม้สีไฟพร้อมทั้งเครื่องประกอบ เจ้าจงก่อไฟขึ้นแล้วดูแลไฟไว้’ ไฉนหนอ เราพึงก่อไฟขึ้นแล้วดูแลไฟ’ ครั้งนั้น เด็กคนนั้นได้ใช้ขวานถากไม้สีไฟพร้อมทั้งเครื่องประกอบ ด้วยคิดว่า ‘บางทีเราอาจจะได้ไฟ’ แต่เขาก็ไม่ได้ไฟ เขาได้ผ่าไม้สีไฟพร้อมทั้งเครื่องประกอบออกเป็น ๒ ท่อน ๓ ท่อน ๔ ท่อน ๕ ท่อน ๑๐ ท่อน ๑๐๐ ท่อน ทำให้เป็นชิ้นเล็กชิ้นน้อย ครั้นทำให้เป็นชิ้นเล็กชิ้นน้อยแล้ว ก็เอาไปตำในครก ครั้นตำในครกแล้ว ก็เอาไปโปรยในลมแรง ด้วยคิดว่า ‘บางทีเราอาจจะได้ไฟ’ แต่เขาก็ไม่ได้ไฟ”

‘‘Atha kho so aggiko jaṭilo janapade taṃ karaṇīyaṃ tīretvā yena sako assamo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā taṃ dārakaṃ etadavoca – ‘kacci te, tāta, aggi na nibbuto’ti? ‘Idha me, tāta, khiḍḍāpasutassa aggi nibbāyi. Tassa me etadahosi – ‘‘pitā kho maṃ evaṃ avaca aggiṃ, tāta, paricareyyāsi. Mā ca te, tāta, aggi nibbāyi. Sace ca te aggi nibbāyeyya, ayaṃ vāsī imāni kaṭṭhāni idaṃ araṇisahitaṃ, aggiṃ nibbattetvā aggiṃ paricareyyāsīti. Yaṃnūnāhaṃ aggiṃ nibbattetvā aggiṃ paricareyya’’nti. Atha khvāhaṃ, tāta, araṇisahitaṃ vāsiyā tacchiṃ – ‘‘appeva nāma aggiṃ adhigaccheyya’’nti. Nevāhaṃ aggiṃ adhigacchiṃ. Araṇisahitaṃ dvidhā phālesiṃ, tidhā phālesiṃ, catudhā phālesiṃ, pañcadhā phālesiṃ, dasadhā phālesiṃ, satadhā phālesiṃ, sakalikaṃ sakalikaṃ akāsiṃ, sakalikaṃ sakalikaṃ karitvā udukkhale koṭṭesiṃ, udukkhale koṭṭetvā mahāvāte opuniṃ – ‘‘appeva nāma aggiṃ adhigaccheyya’’nti. Nevāhaṃ aggiṃ adhigacchi’’’nti. Atha kho tassa aggikassa jaṭilassa etadahosi – ‘yāva bālo ayaṃ dārako abyatto, kathañhi nāma ayoniso aggiṃ gavesissatī’ti. Tassa pekkhamānassa araṇisahitaṃ gahetvā aggiṃ nibbattetvā taṃ dārakaṃ etadavoca [Pg.272] – ‘evaṃ kho, tāta, aggi nibbattetabbo. Na tveva yathā tvaṃ bālo abyatto ayoniso aggiṃ gavesī’ti. Evameva kho tvaṃ, rājañña, bālo abyatto ayoniso paralokaṃ gavesissasi. Paṭinissajjetaṃ, rājañña, pāpakaṃ diṭṭhigataṃ, paṭinissajjetaṃ, rājañña, pāpakaṃ diṭṭhigataṃ, mā te ahosi dīgharattaṃ ahitāya dukkhāyā’’ti.

“ครั้งนั้น ชฎิลผู้บูชาไฟนั้นทำกิจนั้นในชนบทเสร็จแล้ว ก็กลับมายังอาศรมของตน ครั้นมาถึงแล้ว ได้กล่าวคำนี้แก่เด็กคนนั้นว่า ‘พ่อหนู ไฟของเจ้าไม่ดับไปหรือ’ ‘คุณพ่อ ขณะที่ข้าพเจ้ามัวแต่เล่นเพลิน ไฟได้ดับไป ข้าพเจ้าจึงได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘คุณพ่อได้สั่งเราไว้อย่างนี้ว่า ‘พ่อหนู เจ้าจงดูแลไฟไว้ พ่อหนู ไฟของเจ้าอย่าได้ดับ ถ้าหากไฟของเจ้าดับ นี่คือขวาน นี่คือฟืน นี่คือไม้สีไฟพร้อมทั้งเครื่องประกอบ เจ้าจงก่อไฟขึ้นแล้วดูแลไฟไว้’ ไฉนหนอ เราพึงก่อไฟขึ้นแล้วดูแลไฟ’ คุณพ่อ ครั้งนั้น ข้าพเจ้าได้ใช้ขวานถากไม้สีไฟพร้อมทั้งเครื่องประกอบ ด้วยคิดว่า ‘บางทีเราอาจจะได้ไฟ’ แต่ข้าพเจ้าก็ไม่ได้ไฟ ข้าพเจ้าได้ผ่าไม้สีไฟพร้อมทั้งเครื่องประกอบออกเป็น ๒ ท่อน ๓ ท่อน ๔ ท่อน ๕ ท่อน ๑๐ ท่อน ๑๐๐ ท่อน ทำให้เป็นชิ้นเล็กชิ้นน้อย ครั้นทำให้เป็นชิ้นเล็กชิ้นน้อยแล้ว ก็เอาไปตำในครก ครั้นตำในครกแล้ว ก็เอาไปโปรยในลมแรง ด้วยคิดว่า ‘บางทีเราอาจจะได้ไฟ’ แต่ข้าพเจ้าก็ไม่ได้ไฟ’ ครั้งนั้น ชฎิลผู้บูชาไฟนั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘เด็กคนนี้ช่างโง่เขลา ไม่ฉลาดเสียจริง ทำไมหนอจึงแสวงหาไฟโดยไม่ถูกวิธี’ เขาจึงหยิบไม้สีไฟพร้อมทั้งเครื่องประกอบมาก่อไฟให้เด็กคนนั้นดูพลางกล่าวคำนี้ว่า ‘พ่อหนู ไฟนั้นเขาก่อกันอย่างนี้ ไม่ใช่แสวงหาอย่างที่เจ้าผู้โง่เขลา ไม่ฉลาด แสวงหาโดยไม่ถูกวิธี’ ดูก่อนราชัญญะ ท่านก็ฉันนั้นเหมือนกัน เป็นคนโง่เขลา ไม่ฉลาด แสวงหาปรโลกโดยไม่ถูกวิธี ดูก่อนราชัญญะ ท่านจงละทิฏฐิอันเลวทรามนั้นเสีย ดูก่อนราชัญญะ ท่านจงละทิฏฐิอันเลวทรามนั้นเสีย ทิฏฐิอันเลวทรามนั้นอย่าได้มีแก่ท่านเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์ตลอดกาลนานเลย”

429. ‘‘Kiñcāpi bhavaṃ kassapo evamāha, atha kho nevāhaṃ sakkomi idaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ paṭinissajjituṃ. Rājāpi maṃ pasenadi kosalo jānāti tirorājānopi – ‘pāyāsi rājañño evaṃvādī evaṃdiṭṭhī – ‘‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’ti. Sacāhaṃ, bho kassapa, idaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ paṭinissajjissāmi, bhavissanti me vattāro – ‘yāva bālo pāyāsi rājañño abyatto duggahitagāhī’ti. Kopenapi naṃ harissāmi, makkhenapi naṃ harissāmi, palāsenapi naṃ harissāmī’’ti.

๔๒๙. ข้าแต่พระกัสสปะผู้เจริญ แม้ท่านจะกล่าวอย่างนี้ แต่ข้าพเจ้าก็ไม่อาจสละคืนทิฏฐิอันลามกนี้ได้ แม้พระเจ้าปเสนทิโกศลก็ทรงรู้จักข้าพเจ้า แม้พระราชาต่างแว่นแคว้นก็ทรงรู้จักว่า ‘ปายาสิราชัญญะมีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า โลกอื่นไม่มี สัตว์โอปปาติกะไม่มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี’ ข้าแต่พระกัสสปะผู้เจริญ ถ้าข้าพเจ้าจะพึงสละคืนทิฏฐิอันลามกนี้ ก็จะมีผู้กล่าวแก่ข้าพเจ้าว่า ‘ปายาสิราชัญญะช่างโง่เขลา ไม่ฉลาด ยึดถือทิฏฐิชั่วเสียจริง’ ข้าพเจ้าจักยึดถือทิฏฐินั้นไว้ด้วยความโกรธบ้าง ด้วยความลบหลู่บ้าง ด้วยความตีเสมอ้าง

Dve satthavāhaupamā

อุปมาด้วยนายกองเกวียน ๒ คน

430. ‘‘Tena hi, rājañña, upamaṃ te karissāmi. Upamāya midhekacce viññū purisā bhāsitassa atthaṃ ājānanti. Bhūtapubbaṃ, rājañña, mahāsakaṭasattho sakaṭasahassaṃ puratthimā janapadā pacchimaṃ janapadaṃ agamāsi. So yena yena gacchi, khippaṃyeva pariyādiyati tiṇakaṭṭhodakaṃ haritakapaṇṇaṃ. Tasmiṃ kho pana satthe dve satthavāhā ahesuṃ eko pañcannaṃ sakaṭasatānaṃ, eko pañcannaṃ sakaṭasatānaṃ. Atha kho tesaṃ satthavāhānaṃ etadahosi – ‘ayaṃ kho mahāsakaṭasattho sakaṭasahassaṃ; te mayaṃ yena yena gacchāma, khippameva pariyādiyati tiṇakaṭṭhodakaṃ haritakapaṇṇaṃ. Yaṃnūna mayaṃ imaṃ satthaṃ dvidhā vibhajeyyāma – ekato pañca sakaṭasatāni ekato pañca sakaṭasatānī’ti. Te taṃ satthaṃ dvidhā vibhajiṃsu ekato pañca sakaṭasatāni, ekato pañca sakaṭasatāni. Eko satthavāho bahuṃ tiṇañca kaṭṭhañca udakañca āropetvā satthaṃ payāpesi. Dvīhatīhapayāto kho pana so sattho addasa purisaṃ kāḷaṃ lohitakkhaṃ sannaddhakalāpaṃ kumudamāliṃ allavatthaṃ allakesaṃ kaddamamakkhitehi cakkehi [Pg.273] bhadrena rathena paṭipathaṃ āgacchantaṃ’, disvā etadavoca – ‘kuto, bho, āgacchasī’ti? ‘Amukamhā janapadā’ti. ‘Kuhiṃ gamissasī’ti? ‘Amukaṃ nāma janapada’nti. ‘Kacci, bho, purato kantāre mahāmegho abhippavuṭṭho’ti? ‘Evaṃ, bho, purato kantāre mahāmegho abhippavuṭṭho, āsittodakāni vaṭumāni, bahu tiṇañca kaṭṭhañca udakañca. Chaḍḍetha, bho, purāṇāni tiṇāni kaṭṭhāni udakāni, lahubhārehi sakaṭehi sīghaṃ sīghaṃ gacchatha, mā yoggāni kilamitthā’ti.

๔๓๐. ราชัญญะ ถ้าอย่างนั้น อาตมาจักทำอุปมาให้ท่านฟัง บุรุษผู้รู้แจ้งบางพวกในโลกนี้ ย่อมเข้าใจความแห่งคำที่กล่าวแล้วด้วยอุปมา. ราชัญญะ เรื่องเคยมีมาแล้ว กองเกวียนใหญ่ประมาณ ๑,๐๐๐ เล่ม ได้เดินทางจากชนบทด้านทิศตะวันออกไปยังชนบทด้านทิศตะวันตก กองเกวียนนั้นไปทางใดๆ หญ้า ฟืน น้ำ และใบไม้สดในที่นั้นๆ ก็หมดสิ้นไปโดยเร็ว. ก็ในกองเกวียนนั้น มีนายกองเกวียน ๒ คน คนหนึ่งเป็นนายกองเกวียน ๕๐๐ เล่ม อีกคนหนึ่งก็เป็นนายกองเกวียน ๕๐๐ เล่ม. ครั้งนั้น นายกองเกวียนเหล่านั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘กองเกวียนใหญ่นี้มีประมาณ ๑,๐๐๐ เล่ม พวกเราไปทางใดๆ หญ้า ฟืน น้ำ และใบไม้สดในที่นั้นๆ ก็หมดสิ้นไปโดยเร็ว ทางที่ดี พวกเราควรจะแบ่งกองเกวียนนี้ออกเป็น ๒ ส่วน คือ ส่วนละ ๕๐๐ เล่ม’ ดังนี้. พวกเขาจึงได้แบ่งกองเกวียนนั้นออกเป็น ๒ ส่วน ส่วนละ ๕๐๐ เล่ม. นายกองเกวียนคนหนึ่ง บรรทุกหญ้า ฟืน และน้ำไปเป็นอันมาก แล้วให้กองเกวียนเดินทางไป. ครั้นกองเกวียนนั้นเดินทางไปได้ ๒-๓ วัน ก็ได้เห็นบุรุษผิวดำ ตาแดง สะพายแล่ง ทัดดอกบัวขาว นุ่งผ้าเปียก ผมเปียก นั่งมาบนรถที่ดี ล้อเปื้อนโคลน สวนทางมา. ครั้นเห็นแล้วจึงได้กล่าวคำนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ ท่านมาจากไหน’ ‘มาจากชนบทชื่อโน้น’ ‘ท่านจักไปไหน’ ‘จักไปยังชนบทชื่อโน้น’ ‘ท่านผู้เจริญ ข้างหน้าในทางกันดาร มีฝนใหญ่ตกหนักแล้วหรือ’ ‘อย่างนั้น ท่านผู้เจริญ ข้างหน้าในทางกันดาร มีฝนใหญ่ตกหนักแล้ว หนทางชุ่มด้วยน้ำ มีหญ้า ฟืน และน้ำเป็นอันมาก ท่านผู้เจริญ จงทิ้งหญ้า ฟืน และน้ำเก่าๆ เสียเถิด แล้วจงไปด้วยเกวียนที่มีระวางเบาโดยเร็วๆ อย่าให้โคทั้งหลายลำบากเลย’

‘‘Atha kho so satthavāho satthike āmantesi – ‘ayaṃ, bho, puriso evamāha – ‘‘purato kantāre mahāmegho abhippavuṭṭho, āsittodakāni vaṭumāni, bahu tiṇañca kaṭṭhañca udakañca. Chaḍḍetha, bho, purāṇāni tiṇāni kaṭṭhāni udakāni, lahubhārehi sakaṭehi sīghaṃ sīghaṃ gacchatha, mā yoggāni kilamitthā’’ti. Chaḍḍetha, bho, purāṇāni tiṇāni kaṭṭhāni udakāni, lahubhārehi sakaṭehi satthaṃ payāpethā’ti. ‘Evaṃ, bho’ti kho te satthikā tassa satthavāhassa paṭissutvā chaḍḍetvā purāṇāni tiṇāni kaṭṭhāni udakāni lahubhārehi sakaṭehi satthaṃ payāpesuṃ. Te paṭhamepi satthavāse na addasaṃsu tiṇaṃ vā kaṭṭhaṃ vā udakaṃ vā. Dutiyepi satthavāse… tatiyepi satthavāse… catutthepi satthavāse… pañcamepi satthavāse… chaṭṭhepi satthavāse… sattamepi satthavāse na addasaṃsu tiṇaṃ vā kaṭṭhaṃ vā udakaṃ vā. Sabbeva anayabyasanaṃ āpajjiṃsu. Ye ca tasmiṃ satthe ahesuṃ manussā vā pasū vā, sabbe so yakkho amanusso bhakkhesi. Aṭṭhikāneva sesāni.

ครั้งนั้น นายกองเกวียนนั้นได้บอกแก่พวกชาวกองเกวียนว่า ‘ท่านผู้เจริญ บุรุษนี้กล่าวอย่างนี้ว่า ข้างหน้าในทางกันดาร มีฝนใหญ่ตกหนักแล้ว หนทางชุ่มด้วยน้ำ มีหญ้า ฟืน และน้ำเป็นอันมาก ท่านผู้เจริญ จงทิ้งหญ้า ฟืน และน้ำเก่าๆ เสียเถิด แล้วจงไปด้วยเกวียนที่มีระวางเบาโดยเร็วๆ อย่าให้โคทั้งหลายลำบากเลย’ ท่านผู้เจริญ จงทิ้งหญ้า ฟืน และน้ำเก่าๆ เสียเถิด แล้วจงให้กองเกวียนเดินทางไปด้วยเกวียนที่มีระวางเบาเถิด’ พวกชาวกองเกวียนเหล่านั้นรับคำของนายกองเกวียนนั้นว่า ‘อย่างนั้น ท่านผู้เจริญ’ แล้วจึงทิ้งหญ้า ฟืน และน้ำเก่าๆ แล้วให้กองเกวียนเดินทางไปด้วยเกวียนที่มีระวางเบา. พวกเขาไม่พบหญ้า ฟืน หรือน้ำ แม้ในที่พักกองเกวียนแห่งแรก. แม้ในที่พักกองเกวียนแห่งที่ ๒... แม้ในที่พักกองเกวียนแห่งที่ ๓... แม้ในที่พักกองเกวียนแห่งที่ ๔... แม้ในที่พักกองเกวียนแห่งที่ ๕... แม้ในที่พักกองเกวียนแห่งที่ ๖... แม้ในที่พักกองเกวียนแห่งที่ ๗ ก็ไม่พบหญ้า ฟืน หรือน้ำ. ทั้งหมดได้ถึงความพินาศย่อยยับ. บรรดามนุษย์หรือปศุสัตว์ที่มีอยู่ในกองเกวียนนั้นทั้งหมด ถูกยักษ์อมนุษย์นั้นกินเสียสิ้น. เหลืออยู่แต่กระดูกเท่านั้น.

‘‘Yadā aññāsi dutiyo satthavāho – ‘bahunikkhanto kho, bho, dāni so sattho’ti bahuṃ tiṇañca kaṭṭhañca udakañca āropetvā satthaṃ payāpesi. Dvīhatīhapayāto kho pana so sattho addasa purisaṃ kāḷaṃ lohitakkhaṃ sannaddhakalāpaṃ kumudamāliṃ allavatthaṃ allakesaṃ kaddamamakkhitehi cakkehi bhadrena rathena paṭipathaṃ āgacchantaṃ, disvā etadavoca – ‘kuto, bho, āgacchasī’ti? ‘Amukamhā janapadā’ti. ‘Kuhiṃ gamissasī’ti? ‘Amukaṃ nāma janapada’nti. ‘Kacci, bho, purato kantāre mahāmegho abhippavuṭṭho’ti? ‘Evaṃ, bho, purato kantāre mahāmegho abhippavuṭṭho. Āsittodakāni vaṭumāni, bahu tiṇañca kaṭṭhañca udakañca. Chaḍḍetha[Pg.274], bho, purāṇāni tiṇāni kaṭṭhāni udakāni, lahubhārehi sakaṭehi sīghaṃ sīghaṃ gacchatha, mā yoggāni kilamitthā’ti.

เมื่อใดที่นายกองเกวียนคนที่สองรู้ว่า ‘บัดนี้ กองเกวียนนั้นออกเดินทางไปนานแล้ว’ เมื่อนั้นจึงบรรทุกหญ้า ฟืน และน้ำไปเป็นอันมาก แล้วให้กองเกวียนเดินทางไป. ครั้นกองเกวียนนั้นเดินทางไปได้ ๒-๓ วัน ก็ได้เห็นบุรุษผิวดำ ตาแดง สะพายแล่ง ทัดดอกบัวขาว นุ่งผ้าเปียก ผมเปียก นั่งมาบนรถที่ดี ล้อเปื้อนโคลน สวนทางมา. ครั้นเห็นแล้วจึงได้กล่าวคำนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ ท่านมาจากไหน’ ‘มาจากชนบทชื่อโน้น’ ‘ท่านจักไปไหน’ ‘จักไปยังชนบทชื่อโน้น’ ‘ท่านผู้เจริญ ข้างหน้าในทางกันดาร มีฝนใหญ่ตกหนักแล้วหรือ’ ‘อย่างนั้น ท่านผู้เจริญ ข้างหน้าในทางกันดาร มีฝนใหญ่ตกหนักแล้ว หนทางชุ่มด้วยน้ำ มีหญ้า ฟืน และน้ำเป็นอันมาก ท่านผู้เจริญ จงทิ้งหญ้า ฟืน และน้ำเก่าๆ เสียเถิด แล้วจงไปด้วยเกวียนที่มีระวางเบาโดยเร็วๆ อย่าให้โคทั้งหลายลำบากเลย’

‘‘Atha kho so satthavāho satthike āmantesi – ‘ayaṃ, bho, ‘‘puriso evamāha – purato kantāre mahāmegho abhippavuṭṭho, āsittodakāni vaṭumāni, bahu tiṇañca kaṭṭhañca udakañca. Chaḍḍetha, bho, purāṇāni tiṇāni kaṭṭhāni udakāni, lahubhārehi sakaṭehi sīghaṃ sīghaṃ gacchatha; mā yoggāni kilamitthā’’ti. Ayaṃ bho puriso neva amhākaṃ mitto, na ñātisālohito, kathaṃ mayaṃ imassa saddhāya gamissāma. Na vo chaḍḍetabbāni purāṇāni tiṇāni kaṭṭhāni udakāni, yathābhatena bhaṇḍena satthaṃ payāpetha. Na no purāṇaṃ chaḍḍessāmā’ti. ‘Evaṃ, bho’ti kho te satthikā tassa satthavāhassa paṭissutvā yathābhatena bhaṇḍena satthaṃ payāpesuṃ. Te paṭhamepi satthavāse na addasaṃsu tiṇaṃ vā kaṭṭhaṃ vā udakaṃ vā. Dutiyepi satthavāse… tatiyepi satthavāse… catutthepi satthavāse… pañcamepi satthavāse… chaṭṭhepi satthavāse… sattamepi satthavāse na addasaṃsu tiṇaṃ vā kaṭṭhaṃ vā udakaṃ vā. Tañca satthaṃ addasaṃsu anayabyasanaṃ āpannaṃ. Ye ca tasmiṃ satthepi ahesuṃ manussā vā pasū vā, tesañca aṭṭhikāneva addasaṃsu tena yakkhena amanussena bhakkhitānaṃ.

ลำดับนั้น นายกองเกวียนคนนั้นได้กล่าวกับพวกพ่อค้ากองเกวียนว่า ‘ท่านผู้เจริญ บุรุษนี้กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ข้างหน้าในทางกันดาร ฝนใหญ่ได้ตกหนักแล้ว ทางเดินทั้งหลายมีน้ำชุ่มฉ่ำ หญ้า ฟืน และน้ำมีมาก ท่านผู้เจริญทั้งหลาย จงทิ้งหญ้า ฟืน และน้ำเก่าๆ เสียเถิด จงไปด้วยเกวียนที่มีภาระเบา รีบๆ ไปเถิด อย่าให้โคเทียมทั้งหลายลำบากเลย’ ท่านผู้เจริญ บุรุษนี้ไม่ใช่มิตร ไม่ใช่ญาติสาโลหิตของเรา พวกเราจะเชื่อคำของบุรุษนี้ไปได้อย่างไร หญ้า ฟืน และน้ำเก่าๆ พวกท่านไม่ควรทิ้ง จงนำกองเกวียนไปด้วยสัมภาระตามที่บรรทุกมาเถิด พวกเราจะไม่ทิ้งของเก่า’ พวกพ่อค้ากองเกวียนเหล่านั้นรับคำของนายกองเกวียนคนนั้นว่า ‘อย่างนั้น ท่านผู้เจริญ’ แล้วได้นำกองเกวียนไปด้วยสัมภาระตามที่บรรทุกมา พวกเขาไม่เห็นหญ้า ฟืน หรือน้ำ แม้ในที่พักกองเกวียนแห่งแรก... แม้ในที่พักกองเกวียนแห่งที่สอง... แห่งที่สาม... แห่งที่สี่... แห่งที่ห้า... แห่งที่หก... แม้ในที่พักกองเกวียนแห่งที่เจ็ด ก็ไม่เห็นหญ้า ฟืน หรือน้ำ และได้เห็นกองเกวียนนั้นถึงความพินาศย่อยยับ และได้เห็นแต่กระดูกของมนุษย์หรือปศุสัตว์ทั้งหลายที่อยู่ในกองเกวียนนั้น ซึ่งถูกยักษ์อมนุษย์นั้นกินแล้ว

‘‘Atha kho so satthavāho satthike āmantesi – ‘ayaṃ kho, bho, sattho anayabyasanaṃ āpanno, yathā taṃ tena bālena satthavāhena pariṇāyakena. Tena hi, bho, yānamhākaṃ satthe appasārāni paṇiyāni, tāni chaḍḍetvā, yāni imasmiṃ satthe mahāsārāni paṇiyāni, tāni ādiyathā’ti. ‘Evaṃ, bho’ti kho te satthikā tassa satthavāhassa paṭissutvā yāni sakasmiṃ satthe appasārāni paṇiyāni, tāni chaḍḍetvā yāni tasmiṃ satthe mahāsārāni paṇiyāni, tāni ādiyitvā sotthinā taṃ kantāraṃ nitthariṃsu, yathā taṃ paṇḍitena satthavāhena pariṇāyakena. Evameva kho tvaṃ, rājañña, bālo abyatto anayabyasanaṃ āpajjissasi ayoniso paralokaṃ gavesanto seyyathāpi so purimo satthavāho. Yepi tava sotabbaṃ saddhātabbaṃ maññissanti, tepi anayabyasanaṃ āpajjissanti, seyyathāpi te satthikā. Paṭinissajjetaṃ, rājañña[Pg.275], pāpakaṃ diṭṭhigataṃ; paṭinissajjetaṃ, rājañña, pāpakaṃ diṭṭhigataṃ. Mā te ahosi dīgharattaṃ ahitāya dukkhāyā’’ti.

ลำดับนั้น นายกองเกวียนคนนั้นได้กล่าวกับพวกพ่อค้ากองเกวียนว่า ‘ท่านผู้เจริญ กองเกวียนนี้ถึงความพินาศย่อยยับแล้ว เพราะนายกองเกวียนผู้นำที่เป็นคนพาลนั้น ถ้าเช่นนั้น ท่านผู้เจริญ สินค้าใดในกองเกวียนของเรามีค่าน้อย ท่านทั้งหลายจงทิ้งสินค้านั้นเสีย แล้วจงถือเอาสินค้าใดในกองเกวียนนี้ที่มีค่ามากเถิด’ พวกพ่อค้ากองเกวียนเหล่านั้นรับคำของนายกองเกวียนคนนั้นว่า ‘อย่างนั้น ท่านผู้เจริญ’ แล้วทิ้งสินค้าที่มีค่าน้อยในกองเกวียนของตน ถือเอาสินค้าที่มีค่ามากในกองเกวียนนั้นแล้ว ข้ามทางกันดารนั้นไปได้โดยสวัสดิภาพ เพราะนายกองเกวียนผู้นำที่เป็นบัณฑิต ฉันใดก็ฉันนั้นทีเดียว ท่านราชันย์ ท่านเป็นคนพาล ไม่ฉลาด เมื่อแสวงหาปรโลกโดยไม่แยบคาย จักถึงความพินาศย่อยยับ เหมือนนายกองเกวียนคนแรกนั้น แม้ชนเหล่าใดจักสำคัญคำของท่านว่าควรฟัง ควรเชื่อ ชนเหล่านั้นก็จักถึงความพินาศย่อยยับ เหมือนพวกพ่อค้ากองเกวียนเหล่านั้น ท่านราชันย์ ขอท่านจงสละคืนทิฏฐิอันลามกนี้เสีย ท่านราชันย์ ขอท่านจงสละคืนทิฏฐิอันลามกนี้เสีย ทิฏฐินั้นอย่าได้มีแก่ท่านเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์ตลอดกาลนานเลย

431. ‘‘Kiñcāpi bhavaṃ kassapo evamāha, atha kho nevāhaṃ sakkomi idaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ paṭinissajjituṃ. Rājāpi maṃ pasenadi kosalo jānāti tirorājānopi – ‘pāyāsi rājañño evaṃvādī evaṃdiṭṭhī – ‘‘itipi natthi paro loko…pe… vipāko’’’ti. Sacāhaṃ, bho kassapa, idaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ paṭinissajjissāmi, bhavissanti me vattāro – ‘yāva bālo pāyāsi rājañño, abyatto duggahitagāhī’ti. Kopenapi naṃ harissāmi, makkhenapi naṃ harissāmi, palāsenapi naṃ harissāmī’’ti.

๔๓๑. แม้ท่านพระกัสสปะกล่าวอย่างนี้ แต่ข้าพเจ้าก็ไม่สามารถจะสละคืนทิฏฐิอันลามกนี้ได้เลย แม้พระเจ้าปเสนทิโกศลก็ทรงรู้จักข้าพเจ้า แม้พระราชาในต่างแดนก็ทรงรู้จักว่า ‘เจ้าชายปายาสิมีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘ปรโลกไม่มี...ผลวิบาก (แห่งกรรมดีกรรมชั่ว) ไม่มี’ ดังนี้ ท่านพระกัสสปะ ถ้าข้าพเจ้าจักสละคืนทิฏฐิอันลามกนี้เสีย ก็จักมีคนกล่าวแก่ข้าพเจ้าว่า ‘เจ้าชายปายาสิช่างโง่เขลาหนอ ไม่ฉลาด ยึดถือทิฏฐิที่ยึดถือไว้ชั่ว’ ข้าพเจ้าจักยังทรงทิฏฐินั้นไว้ด้วยความโกรธบ้าง จักยังทรงไว้ด้วยการลบหลู่บ้าง จักยังทรงไว้ด้วยการตีเสมอ้าง

Gūthabhārikaupamā

อุปมาด้วยคนหาบคูถ

432. ‘‘Tena hi, rājañña, upamaṃ te karissāmi. Upamāya midhekacce viññū purisā bhāsitassa atthaṃ ājānanti. Bhūtapubbaṃ, rājañña, aññataro sūkaraposako puriso sakamhā gāmā aññaṃ gāmaṃ agamāsi. Tattha addasa pahūtaṃ sukkhagūthaṃ chaḍḍitaṃ. Disvānassa etadahosi – ‘ayaṃ kho pahuto sukkhagūtho chaḍḍito, mama ca sūkarabhattaṃ ; yaṃnūnāhaṃ ito sukkhagūthaṃ hareyya’nti. So uttarāsaṅgaṃ pattharitvā pahūtaṃ sukkhagūthaṃ ākiritvā bhaṇḍikaṃ bandhitvā sīse ubbāhetvā agamāsi. Tassa antarāmagge mahāakālamegho pāvassi. So uggharantaṃ paggharantaṃ yāva agganakhā gūthena makkhito gūthabhāraṃ ādāya agamāsi. Tamenaṃ manussā disvā evamāhaṃsu – ‘kacci no tvaṃ, bhaṇe, ummatto, kacci viceto, kathañhi nāma uggharantaṃ paggharantaṃ yāva agganakhā gūthena makkhito gūthabhāraṃ harissasī’ti. ‘Tumhe khvettha, bhaṇe, ummattā, tumhe vicetā, tathā hi pana me sūkarabhatta’nti. Evameva kho tvaṃ, rājañña, gūthabhārikūpamo maññe paṭibhāsi. Paṭinissajjetaṃ, rājañña, pāpakaṃ diṭṭhigataṃ. Paṭinissajjetaṃ, rājañña, pāpakaṃ diṭṭhigataṃ. Mā te ahosi dīgharattaṃ ahitāya dukkhāyā’’ti.

๔๓๒. ท่านราชันย์ ถ้าเช่นนั้น เราจักทำอุปมาให้ท่านฟัง บุรุษผู้รู้แจ้งบางพวกในโลกนี้ ย่อมเข้าใจความหมายของคำที่กล่าวแล้วด้วยอุปมา ท่านราชันย์ เรื่องเคยมีมาแล้ว บุรุษคนเลี้ยงสุกรคนหนึ่งได้จากบ้านของตนไปยังบ้านอื่น เขาได้เห็นคูถแห้งที่เขาทิ้งไว้เป็นอันมากในที่นั้น ครั้นเห็นแล้ว เขาได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘คูถแห้งนี้มีมากที่เขาทิ้งไว้ และนี่ก็เป็นอาหารสุกรของเรา ไฉนหนอ เราพึงนำคูถแห้งไปจากที่นี้’ เขาจึงปูผ้าห่มลง เกลี่ยคูถแห้งจำนวนมากลงไป ห่อเป็นห่อแล้ว เทินไว้บนศีรษะเดินไป ในระหว่างทางของเขา เมฆฝนใหญ่ผิดฤดูกาลได้ตกลงมา เขาเปรอะเปื้อนด้วยคูถจนถึงปลายเล็บ มีคูถไหลซึมหยดย้อย ถือเอาภาระคือคูถนั้นไป พวกมนุษย์เห็นเขาแล้วได้กล่าวอย่างนี้ว่า ‘นี่แน่ะ ท่าน ท่านเป็นบ้าไปแล้วหรือ ท่านมีสติฟั่นเฟือนหรือ ทำไมหนอ ท่านจึงหาภาระคือคูถซึ่งไหลซึมหยดย้อย เปรอะเปื้อนด้วยคูถจนถึงปลายเล็บไปเล่า’ (เขาตอบว่า) ‘นี่แน่ะ ท่านทั้งหลายนั่นแหละเป็นบ้า ท่านทั้งหลายนั่นแหละมีสติฟั่นเฟือน ก็เพราะว่านี่เป็นอาหารสุกรของเรา’ ท่านราชันย์ ฉันใดก็ฉันนั้นเหมือนกัน เราเข้าใจว่า ท่านปรากฏเหมือนบุรุษผู้หาบคูถ ท่านราชันย์ ขอท่านจงสละคืนทิฏฐิอันลามกนี้เสีย ท่านราชันย์ ขอท่านจงสละคืนทิฏฐิอันลามกนี้เสีย ทิฏฐินั้นอย่าได้มีแก่ท่านเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์ตลอดกาลนานเลย

433. ‘‘Kiñcāpi bhavaṃ kassapo evamāha, atha kho nevāhaṃ sakkomi idaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ paṭinissajjituṃ. Rājāpi maṃ pasenadi kosalo jānāti tirorājānopi – ‘pāyāsi rājañño evaṃvādī evaṃdiṭṭhī – ‘‘itipi natthi [Pg.276] paro loko…pe… vipāko’’ti. Sacāhaṃ, bho kassapa, idaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ paṭinissajjissāmi, bhavissanti me vattāro – ‘yāva bālo pāyāsi rājañño abyatto duggahitagāhī’ti. Kopenapi naṃ harissāmi, makkhenapi naṃ harissāmi, palāsenapi naṃ harissāmī’’ti.

๔๓๓. แม้ท่านพระกัสสปะกล่าวอย่างนี้ แต่ข้าพเจ้าก็ไม่สามารถจะสละคืนทิฏฐิอันลามกนี้ได้เลย แม้พระเจ้าปเสนทิโกศลก็ทรงรู้จักข้าพเจ้า แม้พระราชาในต่างแดนก็ทรงรู้จักว่า ‘เจ้าชายปายาสิมีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘ปรโลกไม่มี...ผลวิบาก (แห่งกรรมดีกรรมชั่ว) ไม่มี’ ดังนี้ ท่านพระกัสสปะ ถ้าข้าพเจ้าจักสละคืนทิฏฐิอันลามกนี้เสีย ก็จักมีคนกล่าวแก่ข้าพเจ้าว่า ‘เจ้าชายปายาสิช่างโง่เขลาหนอ ไม่ฉลาด ยึดถือทิฏฐิที่ยึดถือไว้ชั่ว’ ข้าพเจ้าจักยังทรงทิฏฐินั้นไว้ด้วยความโกรธบ้าง จักยังทรงไว้ด้วยการลบหลู่บ้าง จักยังทรงไว้ด้วยการตีเสมอ้าง

Akkhadhuttakaupamā

อุปมาด้วยนักเลงสกา

434. ‘‘Tena hi, rājañña, upamaṃ te karissāmi, upamāya midhekacce viññū purisā bhāsitassa atthaṃ ājānanti. Bhūtapubbaṃ, rājañña, dve akkhadhuttā akkhehi dibbiṃsu. Eko akkhadhutto āgatāgataṃ kaliṃ gilati. Addasā kho dutiyo akkhadhutto taṃ akkhadhuttaṃ āgatāgataṃ kaliṃ gilantaṃ, disvā taṃ akkhadhuttaṃ etadavoca – ‘tvaṃ kho, samma, ekantikena jināsi, dehi me, samma, akkhe pajohissāmī’ti. ‘Evaṃ sammā’ti kho so akkhadhutto tassa akkhadhuttassa akkhe pādāsi. Atha kho so akkhadhutto akkhe visena paribhāvetvā taṃ akkhadhuttaṃ etadavoca – ‘ehi kho, samma, akkhehi dibbissāmā’ti. ‘Evaṃ sammā’ti kho so akkhadhutto tassa akkhadhuttassa paccassosi. Dutiyampi kho te akkhadhuttā akkhehi dibbiṃsu. Dutiyampi kho so akkhadhutto āgatāgataṃ kaliṃ gilati. Addasā kho dutiyo akkhadhutto taṃ akkhadhuttaṃ dutiyampi āgatāgataṃ kaliṃ gilantaṃ, disvā taṃ akkhadhuttaṃ etadavoca –

๔๓๔. “ราชัญญะ ถ้าอย่างนั้น เราจักทำอุปมาแก่ท่าน เพราะในโลกนี้ บุรุษผู้รู้แจ้งบางพวกย่อมเข้าใจเนื้อความแห่งภาษิตได้ด้วยอุปมา ราชัญญะ เรื่องเคยมีมาแล้ว นักเลงสกา ๒ คนเล่นสกากัน นักเลงสกาคนหนึ่งกลืนกินแต้มที่แพ้ทุกครั้งที่มาถึง นักเลงสกาคนที่สองได้เห็นนักเลงสกาคนนั้นกำลังกลืนกินแต้มที่แพ้ทุกครั้งที่มาถึง ครั้นเห็นแล้วจึงได้กล่าวคำนี้แก่นักเลงสกาคนนั้นว่า ‘สหาย ท่านชนะโดยส่วนเดียวแน่แท้ สหาย ขอท่านจงให้ลูกสกาแก่เรา เราจักบูชายัญ’ นักเลงสกาคนนั้นจึงได้ให้ลูกสกาแก่นักเลงสกาคนนั้นว่า ‘ดีละ สหาย’ ลำดับนั้น นักเลงสกาคนนั้นชะโลมลูกสกาด้วยยาพิษแล้ว ได้กล่าวคำนี้แก่นักเลงสกาคนนั้นว่า ‘มาเถิด สหาย เรามาเล่นสกากันเถิด’ นักเลงสกาคนนั้นรับคำของนักเลงสกาคนนั้นว่า ‘ดีละ สหาย’ แม้ครั้งที่สอง นักเลงสกาเหล่านั้นก็เล่นสกากัน แม้ครั้งที่สอง นักเลงสกาคนนั้นก็กลืนกินแต้มที่แพ้ทุกครั้งที่มาถึง นักเลงสกาคนที่สองได้เห็นนักเลงสกาคนนั้นกำลังกลืนกินแต้มที่แพ้ทุกครั้งที่มาถึงแม้ครั้งที่สอง ครั้นเห็นแล้วจึงได้กล่าวคำนี้แก่นักเลงสกาคนนั้นว่า”

‘‘Littaṃ paramena tejasā, gilamakkhaṃ puriso na bujjhati;

Gila re gila pāpadhuttaka, pacchā te kaṭukaṃ bhavissatīti.

“บุรุษกลืนกินลูกสกาที่ฉาบทาด้วยยาพิษมีเดชกล้ายิ่งนัก ย่อมไม่รู้สึก ดูก่อนนักเลงชั่ว ท่านจงกลืนกินเถิด จงกลืนกินเถิด ภายหลังจักเป็นทุกข์แก่ท่าน”

‘‘Evameva kho tvaṃ, rājañña, akkhadhuttakūpamo maññe paṭibhāsi. Paṭinissajjetaṃ, rājañña, pāpakaṃ diṭṭhigataṃ; paṭinissajjetaṃ, rājañña, pāpakaṃ diṭṭhigataṃ. Mā te ahosi dīgharattaṃ ahitāya dukkhāyā’’ti.

“ราชัญญะ ฉันใดก็ฉันนั้น เราย่อมเข้าใจว่า ท่านปรากฏเหมือนนักเลงสกาคนนั้น ราชัญญะ ขอท่านจงสละทิฏฐิอันลามกนี้เสียเถิด ราชัญญะ ขอท่านจงสละทิฏฐิอันลามกนี้เสียเถิด ทิฏฐิอันลามกนั้นอย่าได้มีแก่ท่านเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์ตลอดกาลนานเลย”

435. ‘‘Kiñcāpi bhavaṃ kassapo evamāha, atha kho nevāhaṃ sakkomi idaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ paṭinissajjituṃ. Rājāpi maṃ pasenadi kosalo jānāti tirorājānopi – ‘pāyāsi rājañño evaṃvādī evaṃdiṭṭhī – ‘‘itipi natthi paro loko…pe… vipāko’’ti. Sacāhaṃ, bho kassapa, idaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ [Pg.277] paṭinissajjissāmi, bhavissanti me vattāro – ‘yāva bālo pāyāsi rājañño abyatto duggahitagāhī’ti. Kopenapi naṃ harissāmi, makkhenapi naṃ harissāmi, palāsenapi naṃ harissāmī’’ti.

๔๓๕. “ท่านกัสสปะ ถึงแม้ท่านจะกล่าวอย่างนี้ แต่ข้าพเจ้าก็ไม่อาจสละทิฏฐิอันลามกนี้ได้ แม้พระเจ้าปเสนทิโกศลก็ทรงรู้จักข้าพเจ้า แม้พระราชาต่างแคว้นก็ทรงรู้จักว่า ‘ปายาสิราชัญญะมีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘โลกอื่นไม่มี...ฯลฯ...วิบากไม่มี’ ดังนี้ ท่านกัสสปะ ถ้าข้าพเจ้าจักสละทิฏฐิอันลามกนี้เสีย ก็จักมีคนกล่าวแก่ข้าพเจ้าว่า ‘ปายาสิราชัญญะช่างโง่เขลา ไม่ฉลาด ยึดถือทิฏฐิชั่วเสียจริง’ ข้าพเจ้าจักยึดถือทิฏฐินั้นไว้ด้วยความโกรธบ้าง ด้วยความลบหลู่บ้าง ด้วยความแข่งดีบ้าง”

Sāṇabhārikaupamā

อุปมาด้วยคนหาบป่าน

436. ‘‘Tena hi, rājañña, upamaṃ te karissāmi, upamāya midhekacce viññū purisā bhāsitassa atthaṃ ājānanti. Bhūtapubbaṃ, rājañña, aññataro janapado vuṭṭhāsi. Atha kho sahāyako sahāyakaṃ āmantesi – ‘āyāma, samma, yena so janapado tenupasaṅkamissāma, appeva nāmettha kiñci dhanaṃ adhigaccheyyāmā’ti. ‘Evaṃ sammā’ti kho sahāyako sahāyakassa paccassosi. Te yena so janapado, yena aññataraṃ gāmapaṭṭaṃ tenupasaṅkamiṃsu, tattha addasaṃsu pahūtaṃ sāṇaṃ chaḍḍitaṃ, disvā sahāyako sahāyakaṃ āmantesi – ‘idaṃ kho, samma, pahūtaṃ sāṇaṃ chaḍḍitaṃ, tena hi, samma, tvañca sāṇabhāraṃ bandha, ahañca sāṇabhāraṃ bandhissāmi, ubho sāṇabhāraṃ ādāya gamissāmā’ti. ‘Evaṃ sammā’ti kho sahāyako sahāyakassa paṭissutvā sāṇabhāraṃ bandhitvā te ubho sāṇabhāraṃ ādāya yena aññataraṃ gāmapaṭṭaṃ tenupasaṅkamiṃsu. Tattha addasaṃsu pahūtaṃ sāṇasuttaṃ chaḍḍitaṃ, disvā sahāyako sahāyakaṃ āmantesi – ‘yassa kho, samma, atthāya iccheyyāma sāṇaṃ, idaṃ pahūtaṃ sāṇasuttaṃ chaḍḍitaṃ. Tena hi, samma, tvañca sāṇabhāraṃ chaḍḍehi, ahañca sāṇabhāraṃ chaḍḍessāmi, ubho sāṇasuttabhāraṃ ādāya gamissāmā’ti. ‘Ayaṃ kho me, samma, sāṇabhāro dūrābhato ca susannaddho ca, alaṃ me tvaṃ pajānāhī’ti. Atha kho so sahāyako sāṇabhāraṃ chaḍḍetvā sāṇasuttabhāraṃ ādiyi.

๔๓๖. “ราชัญญะ ถ้าอย่างนั้น เราจักทำอุปมาแก่ท่าน เพราะในโลกนี้ บุรุษผู้รู้แจ้งบางพวกย่อมเข้าใจเนื้อความแห่งภาษิตได้ด้วยอุปมา ราชัญญะ เรื่องเคยมีมาแล้ว ชนบทแห่งหนึ่งได้ย้ายไป ลำดับนั้น สหายคนหนึ่งได้ชวนสหายอีกคนหนึ่งว่า ‘มาเถิด สหาย เราไปยังชนบทนั้นกันเถิด บางทีเราอาจจะได้ทรัพย์อะไรบ้างในที่นั้น’ สหายคนนั้นรับคำของสหายอีกคนหนึ่งว่า ‘ดีละ สหาย’ เขาทั้งสองจึงไปยังชนบทนั้น ไปยังหมู่บ้านร้างแห่งหนึ่ง ได้เห็นป่านที่เขาทิ้งไว้เป็นอันมากในที่นั้น ครั้นเห็นแล้ว สหายคนหนึ่งจึงชวนสหายอีกคนหนึ่งว่า ‘สหาย ป่านนี้ที่เขาทิ้งไว้มีเป็นอันมาก ถ้าอย่างนั้น สหาย ท่านจงมัดหาบป่านเถิด แม้เราก็จะมัดหาบป่าน เราทั้งสองจักหาบป่านไปกัน’ สหายคนนั้นรับคำของสหายอีกคนหนึ่งว่า ‘ดีละ สหาย’ แล้วมัดหาบป่าน เขาทั้งสองจึงหาบป่านไปยังหมู่บ้านร้างอีกแห่งหนึ่ง ได้เห็นด้ายป่านที่เขาทิ้งไว้เป็นอันมากในที่นั้น ครั้นเห็นแล้ว สหายคนหนึ่งจึงชวนสหายอีกคนหนึ่งว่า ‘สหาย เราต้องการป่านเพื่อประโยชน์แก่สิ่งใด ด้ายป่านนี้ที่เขาทิ้งไว้ก็มีเป็นอันมาก ถ้าอย่างนั้น สหาย ท่านจงทิ้งหาบป่านเสีย แม้เราก็จะทิ้งหาบป่าน เราทั้งสองจักหาบด้ายป่านไปกัน’ (สหายอีกคนหนึ่งตอบว่า) ‘สหาย หาบป่านนี้เราหาบมาไกลแล้ว ทั้งยังมัดไว้อย่างดี เราพอใจแค่นี้แหละ ท่านจงรู้เอาเองเถิด’ ลำดับนั้น สหายคนนั้นจึงทิ้งหาบป่านแล้วถือเอาหาบด้ายป่านไป

‘‘Te yena aññataraṃ gāmapaṭṭaṃ tenupasaṅkamiṃsu. Tattha addasaṃsu pahūtā sāṇiyo chaḍḍitā, disvā sahāyako sahāyakaṃ āmantesi – ‘yassa kho, samma, atthāya iccheyyāma sāṇaṃ vā sāṇasuttaṃ vā, imā pahūtā sāṇiyo chaḍḍitā. Tena hi, samma, tvañca sāṇabhāraṃ chaḍḍehi, ahañca sāṇasuttabhāraṃ chaḍḍessāmi, ubho sāṇibhāraṃ ādāya gamissāmā’ti[Pg.278]. ‘Ayaṃ kho me, samma, sāṇabhāro dūrābhato ca susannaddho ca, alaṃ me, tvaṃ pajānāhī’ti. Atha kho so sahāyako sāṇasuttabhāraṃ chaḍḍetvā sāṇibhāraṃ ādiyi.

“เขาทั้งสองไปยังหมู่บ้านร้างอีกแห่งหนึ่ง ได้เห็นผ้าป่านที่เขาทิ้งไว้เป็นอันมากในที่นั้น ครั้นเห็นแล้ว สหายคนหนึ่งจึงชวนสหายอีกคนหนึ่งว่า ‘สหาย เราต้องการป่านหรือด้ายป่านเพื่อประโยชน์แก่สิ่งใด ผ้าป่านเหล่านี้ที่เขาทิ้งไว้ก็มีเป็นอันมาก ถ้าอย่างนั้น สหาย ท่านจงทิ้งหาบป่านเสีย แม้เราก็จะทิ้งหาบด้ายป่าน เราทั้งสองจักหาบผ้าป่านไปกัน’ (สหายอีกคนหนึ่งตอบว่า) ‘สหาย หาบป่านนี้เราหาบมาไกลแล้ว ทั้งยังมัดไว้อย่างดี เราพอใจแค่นี้แหละ ท่านจงรู้เอาเองเถิด’ ลำดับนั้น สหายคนนั้นจึงทิ้งหาบด้ายป่านแล้วถือเอาหาบผ้าป่านไป”

‘‘Te yena aññataraṃ gāmapaṭṭaṃ tenupasaṅkamiṃsu. Tattha addasaṃsu pahūtaṃ khomaṃ chaḍḍitaṃ, disvā…pe… pahūtaṃ khomasuttaṃ chaḍḍitaṃ, disvā… pahūtaṃ khomadussaṃ chaḍḍitaṃ, disvā… pahūtaṃ kappāsaṃ chaḍḍitaṃ, disvā… pahūtaṃ kappāsikasuttaṃ chaḍḍitaṃ, disvā… pahūtaṃ kappāsikadussaṃ chaḍḍitaṃ, disvā… pahūtaṃ ayaṃ chaḍḍitaṃ, disvā… pahūtaṃ lohaṃ chaḍḍitaṃ, disvā… pahūtaṃ tipuṃ chaḍḍitaṃ, disvā… pahūtaṃ sīsaṃ chaḍḍitaṃ, disvā… pahūtaṃ sajjhaṃ chaḍḍitaṃ, disvā… pahūtaṃ suvaṇṇaṃ chaḍḍitaṃ, disvā sahāyako sahāyakaṃ āmantesi – ‘yassa kho, samma, atthāya iccheyyāma sāṇaṃ vā sāṇasuttaṃ vā sāṇiyo vā khomaṃ vā khomasuttaṃ vā khomadussaṃ vā kappāsaṃ vā kappāsikasuttaṃ vā kappāsikadussaṃ vā ayaṃ vā lohaṃ vā tipuṃ vā sīsaṃ vā sajjhaṃ vā, idaṃ pahūtaṃ suvaṇṇaṃ chaḍḍitaṃ. Tena hi, samma, tvañca sāṇabhāraṃ chaḍḍehi, ahañca sajjhabhāraṃ chaḍḍessāmi, ubho suvaṇṇabhāraṃ ādāya gamissāmā’ti. ‘Ayaṃ kho me, samma, sāṇabhāro dūrābhato ca susannaddho ca, alaṃ me tvaṃ pajānāhī’ti. Atha kho so sahāyako sajjhabhāraṃ chaḍḍetvā suvaṇṇabhāraṃ ādiyi.

สหายทั้งสองคนนั้นเข้าไปยังตำบลบ้านแห่งหนึ่ง. ในที่นั้น ได้เห็นเปลือกไม้ปอที่เขาทิ้งไว้เป็นอันมาก, ครั้นเห็นแล้ว...ฯลฯ... ได้เห็นด้ายปอที่เขาทิ้งไว้, ครั้นเห็นแล้ว... ได้เห็นผ้าเปลือกปอที่เขาทิ้งไว้, ครั้นเห็นแล้ว... ได้เห็นปุยนุ่นที่เขาทิ้งไว้, ครั้นเห็นแล้ว... ได้เห็นด้ายนุ่นที่เขาทิ้งไว้, ครั้นเห็นแล้ว... ได้เห็นผ้านุ่นที่เขาทิ้งไว้, ครั้นเห็นแล้ว... ได้เห็นเหล็กที่เขาทิ้งไว้, ครั้นเห็นแล้ว... ได้เห็นทองแดงที่เขาทิ้งไว้, ครั้นเห็นแล้ว... ได้เห็นดีบุกที่เขาทิ้งไว้, ครั้นเห็นแล้ว... ได้เห็นตะกั่วที่เขาทิ้งไว้, ครั้นเห็นแล้ว... ได้เห็นเงินที่เขาทิ้งไว้, ครั้นเห็นแล้ว... ได้เห็นทองที่เขาทิ้งไว้เป็นอันมาก, ครั้นเห็นแล้ว สหายคนหนึ่งจึงพูดกะสหายอีกคนหนึ่งว่า ‘ดูก่อนสหายผู้เจริญ เราทั้งหลายต้องการป่านก็ดี ด้ายป่านก็ดี ผ้าป่านก็ดี เปลือกไม้ปอก็ดี ด้ายปอก็ดี ผ้าเปลือกปอก็ดี ปุยนุ่นก็ดี ด้ายนุ่นก็ดี ผ้านุ่นก็ดี เหล็กก็ดี ทองแดงก็ดี ดีบุกก็ดี ตะกั่วก็ดี หรือเงินก็ดี เพื่อประโยชน์แก่กิจอันใด ทองนี้มีอยู่เป็นอันมากที่เขาทิ้งไว้. ถ้ากระนั้น ท่านจงทิ้งห่อป่านเสีย แม้เราก็จะทิ้งห่อเงินเสีย เราทั้งสองคนจักถือเอาห่อทองไปกันเถิด’. สหายผู้หาบป่านตอบว่า ‘ดูก่อนสหายผู้เจริญ ห่อป่านนี้เราหาบมาไกลแล้ว ทั้งมัดไว้ดีแล้ว พอละสำหรับเรา ท่านจงรู้เอาเองเถิด’. ลำดับนั้น สหายผู้นั้นจึงทิ้งห่อเงินเสียแล้ว ถือเอาห่อทองไป.

‘‘Te yena sako gāmo tenupasaṅkamiṃsu. Tattha yo so sahāyako sāṇabhāraṃ ādāya agamāsi, tassa neva mātāpitaro abhinandiṃsu, na puttadārā abhinandiṃsu, na mittāmaccā abhinandiṃsu, na ca tatonidānaṃ sukhaṃ somanassaṃ adhigacchi. Yo pana so sahāyako suvaṇṇabhāraṃ ādāya agamāsi, tassa mātāpitaropi abhinandiṃsu, puttadārāpi abhinandiṃsu, mittāmaccāpi abhinandiṃsu, tatonidānañca sukhaṃ somanassaṃ adhigacchi. ‘‘Evameva kho tvaṃ, rājañña, sāṇabhārikūpamo maññe paṭibhāsi. Paṭinissajjetaṃ, rājañña, pāpakaṃ diṭṭhigataṃ; paṭinissajjetaṃ, rājañña, pāpakaṃ diṭṭhigataṃ. Mā te ahosi dīgharattaṃ ahitāya dukkhāyā’’ti.

สหายทั้งสองคนนั้นเข้าไปยังบ้านของตน. ในสหายสองคนนั้น สหายคนที่หาบห่อป่านไป มารดาบิดาก็ไม่ยินดี บุตรภรรยาก็ไม่ยินดี มิตรสหายก็ไม่ยินดี และเขาก็ไม่ได้ประสบสุขโสมนัสเพราะหาบป่านนั้นเป็นเหตุ. ส่วนสหายคนที่หาบห่อทองไป แม้มารดาบิดาก็ยินดี แม้บุตรภรรยาก็ยินดี แม้มิตรสหายก็ยินดี และเขาก็ได้ประสบสุขโสมนัสเพราะหาบทองนั้นเป็นเหตุ. ‘ดูก่อนราชัญญะ ฉันใดก็ฉันนั้นเหมือนกัน ข้าพเจ้าเข้าใจว่า พระองค์ปรากฏเหมือนบุรุษผู้หาบป่าน. ดูก่อนราชัญญะ ขอพระองค์จงทรงสละคืนทิฏฐิอันลามกนั้นเสียเถิด. ดูก่อนราชัญญะ ขอพระองค์จงทรงสละคืนทิฏฐิอันลามกนั้นเสียเถิด. ทิฏฐิอันลามกนั้นอย่าได้มีแก่พระองค์เพื่อสิ่งไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์ตลอดกาลนานเลย’.

Saraṇagamanaṃ

สรณคมน์

437. ‘‘Purimeneva [Pg.279] ahaṃ opammena bhoto kassapassa attamano abhiraddho. Api cāhaṃ imāni vicitrāni pañhāpaṭibhānāni sotukāmo evāhaṃ bhavantaṃ kassapaṃ paccanīkaṃ kātabbaṃ amaññissaṃ. Abhikkantaṃ, bho kassapa, abhikkantaṃ, bho kassapa. Seyyathāpi, bho kassapa, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti evamevaṃ bhotā kassapena anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ, bho kassapa, taṃ bhavantaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gacchāmi, dhammañca, bhikkhusaṅghañca. Upāsakaṃ maṃ bhavaṃ kassapo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gataṃ.

๔๓๗. ‘ข้าแต่พระกัสสปะผู้เจริญ ข้าพเจ้ามีใจยินดีเลื่อมใสต่อท่านพระกัสสปะด้วยอุปมาข้อแรกนั่นแล้ว. แต่เพราะข้าพเจ้าต้องการจะฟังปฏิภาณในการแก้ปัญหาอันวิจิตรเหล่านี้ จึงได้สำคัญว่าจะพึงทำความเป็นปฏิปักษ์ต่อท่านพระกัสสปะ. ข้าแต่พระกัสสปะผู้เจริญ ภาษิตของท่านแจ่มแจ้งนัก, ข้าแต่พระกัสสปะผู้เจริญ ภาษิตของท่านแจ่มแจ้งนัก. ข้าแต่พระกัสสปะผู้เจริญ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือตามประทีปในที่มืดด้วยคิดว่า ‘คนมีจักษุจักเห็นรูป’ ฉันใด, ท่านพระกัสสปะประกาศธรรมโดยอเนกปริยาย ฉันนั้นเหมือนกัน. ข้าแต่พระกัสสปะผู้เจริญ ข้าพเจ้านี้ขอถึงท่านพระโคดมพระองค์นั้นกับทั้งพระธรรมและพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ. ขอท่านพระกัสสปะจงจำข้าพเจ้าว่าเป็นอุบาสกผู้ถึงสรณะตลอดชีวิต ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป.

‘‘Icchāmi cāhaṃ, bho kassapa, mahāyaññaṃ yajituṃ, anusāsatu maṃ bhavaṃ kassapo, yaṃ mamassa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti.

‘ข้าแต่พระกัสสปะผู้เจริญ ข้าพเจ้าปรารถนาจะบูชามหายัญ ขอท่านพระกัสสปะจงสั่งสอนข้าพเจ้าถึงยัญที่เป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขแก่ข้าพเจ้าตลอดกาลนานเถิด’.

Yaññakathā

ยัญญกถา

438. ‘‘Yathārūpe kho, rājañña, yaññe gāvo vā haññanti ajeḷakā vā haññanti, kukkuṭasūkarā vā haññanti, vividhā vā pāṇā saṃghātaṃ āpajjanti, paṭiggāhakā ca honti micchādiṭṭhī micchāsaṅkappā micchāvācā micchākammantā micchāājīvā micchāvāyāmā micchāsatī micchāsamādhī, evarūpo kho, rājañña, yañño na mahapphalo hoti na mahānisaṃso na mahājutiko na mahāvipphāro. Seyyathāpi, rājañña, kassako bījanaṅgalaṃ ādāya vanaṃ paviseyya. So tattha dukkhette dubbhūme avihatakhāṇukaṇṭake bījāni patiṭṭhāpeyya khaṇḍāni pūtīni vātātapahatāni asāradāni asukhasayitāni. Devo ca na kālena kālaṃ sammādhāraṃ anuppaveccheyya. Api nu tāni bījāni vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjeyyuṃ, kassako vā vipulaṃ phalaṃ adhigaccheyyā’’ti? ‘‘No hidaṃ bho kassapa’’. ‘‘Evameva kho, rājañña, yathārūpe yaññe gāvo vā haññanti, ajeḷakā vā haññanti, kukkuṭasūkarā vā haññanti, vividhā vā pāṇā saṃghātaṃ āpajjanti, paṭiggāhakā ca honti micchādiṭṭhī micchāsaṅkappā micchāvācā micchākammantā micchāājīvā micchāvāyāmā micchāsatī [Pg.280] micchāsamādhī, evarūpo kho, rājañña, yañño na mahapphalo hoti na mahānisaṃso na mahājutiko na mahāvipphāro.

๔๓๘. ‘ดูก่อนราชัญญะ ในยัญชนิดที่ฆ่าโคบ้าง แพะแกะบ้าง ไก่สุกรบ้าง สัตว์ต่างๆ บ้าง ถึงความตาย, และปฏิคาหกก็เป็นผู้มีมิจฉาทิฏฐิ มิจฉาสังกัปปะ มิจฉาวาจา มิจฉากัมมันตะ มิจฉาอาชีวะ มิจฉาวายามะ มิจฉาสติ มิจฉาสมาธิ, ดูก่อนราชัญญะ ยัญเช่นนี้ไม่มีผลมาก ไม่มีอานิสงส์มาก ไม่มีความรุ่งเรืองมาก ไม่แผ่ไพศาลมาก. ดูก่อนราชัญญะ เปรียบเหมือนชาวนาถือเอาพืชและไถเข้าป่าไป. เขาพึงปลูกพืชที่เสียหาย เน่า ถูกลมแดดทำลาย ไม่มีแก่นสาร เก็บไว้ไม่ดี ในนาที่เลว ในพื้นที่ไม่ดี มีตอและหนามยังไม่ได้ถอน. และฝนก็ไม่ตกต้องตามฤดูกาล. พืชเหล่านั้นจะพึงถึงความเจริญงอกงามไพบูลย์ได้บ้างหรือหนอ และชาวนาจะพึงได้ผลไพบูลย์บ้างหรือ’. ‘ไม่ได้เลย ท่านพระกัสสปะ’. ‘ดูก่อนราชัญญะ ฉันใดก็ฉันนั้นเหมือนกัน ในยัญชนิดที่ฆ่าโคบ้าง แพะแกะบ้าง ไก่สุกรบ้าง สัตว์ต่างๆ บ้าง ถึงความตาย, และปฏิคาหกก็เป็นผู้มีมิจฉาทิฏฐิ มิจฉาสังกัปปะ มิจฉาวาจา มิจฉากัมมันตะ มิจฉาอาชีวะ มิจฉาวายามะ มิจฉาสติ มิจฉาสมาธิ, ดูก่อนราชัญญะ ยัญเช่นนี้ไม่มีผลมาก ไม่มีอานิสงส์มาก ไม่มีความรุ่งเรืองมาก ไม่แผ่ไพศาลมาก.

‘‘Yathārūpe ca kho, rājañña, yaññe neva gāvo haññanti, na ajeḷakā haññanti, na kukkuṭasūkarā haññanti, na vividhā vā pāṇā saṃghātaṃ āpajjanti, paṭiggāhakā ca honti sammādiṭṭhī sammāsaṅkappā sammāvācā sammākammantā sammāājīvā sammāvāyāmā sammāsatī sammāsamādhī, evarūpo kho, rājañña, yañño mahapphalo hoti mahānisaṃso mahājutiko mahāvipphāro. Seyyathāpi, rājañña, kassako bījanaṅgalaṃ ādāya vanaṃ paviseyya. So tattha sukhette subhūme suvihatakhāṇukaṇṭake bījāni patiṭṭhapeyya akhaṇḍāni apūtīni avātātapahatāni sāradāni sukhasayitāni. Devo ca kālena kālaṃ sammādhāraṃ anuppaveccheyya. Api nu tāni bījāni vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjeyyuṃ, kassako vā vipulaṃ phalaṃ adhigaccheyyā’’ti? ‘‘Evaṃ, bho kassapa’’. ‘‘Evameva kho, rājañña, yathārūpe yaññe neva gāvo haññanti, na ajeḷakā haññanti, na kukkuṭasūkarā haññanti, na vividhā vā pāṇā saṃghātaṃ āpajjanti, paṭiggāhakā ca honti sammādiṭṭhī sammāsaṅkappā sammāvācā sammākammantā sammāājīvā sammāvāyāmā sammāsatī sammāsamādhī, evarūpo kho, rājañña, yañño mahapphalo hoti mahānisaṃso mahājutiko mahāvipphāro’’ti.

ดูก่อนราชันย์ ในยัญเช่นใด ไม่มีการฆ่าโค ไม่มีการฆ่าแพะแกะ ไม่มีการฆ่าไก่และสุกร สัตว์ต่างๆ ไม่ถูกฆ่า และปฏิคาหกทั้งหลายเป็นผู้มีสัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ ดูก่อนราชันย์ ยัญเช่นนี้แล มีผลมาก มีอานิสงส์มาก มีความรุ่งเรืองมาก มีความไพบูลย์มาก เปรียบเหมือนชาวนาถือเมล็ดพืชและไถเข้าไปในป่า เขาพึงปลูกเมล็ดพืชที่ไม่แตก ไม่เน่า ไม่ถูกลมและแดดทำลาย มีแก่นสาร เก็บไว้อย่างดี ในนาดี พื้นดินดี ถอนตอและหนามออกดีแล้ว และฝนพึงตกต้องตามฤดูกาลโดยสม่ำเสมอ เมล็ดพืชเหล่านั้นจะพึงถึงความเจริญงอกงามไพบูลย์ และชาวนาก็จะพึงได้ผลอันไพบูลย์มิใช่หรือ” “เป็นอย่างนั้น ท่านกัสสปะ” “ดูก่อนราชันย์ ฉันนั้นเหมือนกันแล ในยัญเช่นใด ไม่มีการฆ่าโค ไม่มีการฆ่าแพะแกะ ไม่มีการฆ่าไก่และสุกร สัตว์ต่างๆ ไม่ถูกฆ่า และปฏิคาหกทั้งหลายเป็นผู้มีสัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ ดูก่อนราชันย์ ยัญเช่นนี้แล มีผลมาก มีอานิสงส์มาก มีความรุ่งเรืองมาก มีความไพบูลย์มาก”

Uttaramāṇavavatthu

เรื่องอุตตรมาณพ

439. Atha kho pāyāsi rājañño dānaṃ paṭṭhapesi samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikavaṇibbakayācakānaṃ. Tasmiṃ kho pana dāne evarūpaṃ bhojanaṃ dīyati kaṇājakaṃ bilaṅgadutiyaṃ, dhorakāni ca vatthāni guḷavālakāni. Tasmiṃ kho pana dāne uttaro nāma māṇavo vāvaṭo ahosi. So dānaṃ datvā evaṃ anuddisati – ‘‘imināhaṃ dānena pāyāsiṃ rājaññameva imasmiṃ loke samāgacchiṃ, mā parasmi’’nti. Assosi kho pāyāsi rājañño – ‘‘uttaro kira māṇavo dānaṃ datvā evaṃ anuddisati – ‘imināhaṃ dānena pāyāsiṃ rājaññameva imasmiṃ loke samāgacchiṃ, mā parasmi’’’nti. Atha [Pg.281] kho pāyāsi rājañño uttaraṃ māṇavaṃ āmantāpetvā etadavoca – ‘‘saccaṃ kira tvaṃ, tāta uttara, dānaṃ datvā evaṃ anuddisasi – ‘imināhaṃ dānena pāyāsiṃ rājaññameva imasmiṃ loke samāgacchiṃ, mā parasmi’’’nti? ‘‘Evaṃ, bho’’. ‘‘Kissa pana tvaṃ, tāta uttara, dānaṃ datvā evaṃ anuddisasi – ‘imināhaṃ dānena pāyāsiṃ rājaññameva imasmiṃ loke samāgacchiṃ, mā parasmi’nti? Nanu mayaṃ, tāta uttara, puññatthikā dānasseva phalaṃ pāṭikaṅkhino’’ti? ‘‘Bhoto kho dāne evarūpaṃ bhojanaṃ dīyati kaṇājakaṃ bilaṅgadutiyaṃ, yaṃ bhavaṃ pādāpi na iccheyya samphusituṃ, kuto bhuñjituṃ, dhorakāni ca vatthāni guḷavālakāni, yāni bhavaṃ pādāpi na iccheyya samphusituṃ, kuto paridahituṃ. Bhavaṃ kho panamhākaṃ piyo manāpo, kathaṃ mayaṃ manāpaṃ amanāpena saṃyojemā’’ti? ‘‘Tena hi tvaṃ, tāta uttara, yādisāhaṃ bhojanaṃ bhuñjāmi, tādisaṃ bhojanaṃ paṭṭhapehi. Yādisāni cāhaṃ vatthāni paridahāmi, tādisāni ca vatthāni paṭṭhapehī’’ti. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho uttaro māṇavo pāyāsissa rājaññassa paṭissutvā yādisaṃ bhojanaṃ pāyāsi rājañño bhuñjati, tādisaṃ bhojanaṃ paṭṭhapesi. Yādisāni ca vatthāni pāyāsi rājañño paridahati, tādisāni ca vatthāni paṭṭhapesi.

๔๓๙. ครั้งนั้น ปายาสิราชันย์ได้ตั้งทานแก่สมณพราหมณ์ คนกำพร้า คนเดินทาง วณิพก และยาจก ในทานนั้น เขาให้โภชนะเห็นปานนี้ คือ ข้าวปลายเกวียนมีน้ำผักดองเป็นที่สอง และให้ผ้าเนื้อหยาบมีชายครุย ในทานนั้น มีมาณพชื่ออุตตระเป็นผู้จัดแจง เขาให้ทานแล้วตั้งความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘ด้วยทานนี้ ขอข้าพเจ้าพึงประสบกับปายาสิราชันย์เฉพาะในโลกนี้เท่านั้น อย่าได้ประสบในโลกหน้าเลย’ ปายาสิราชันย์ได้สดับว่า ‘ได้ยินว่า อุตตรมาณพให้ทานแล้วตั้งความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘ด้วยทานนี้ ขอข้าพเจ้าพึงประสบกับปายาสิราชันย์เฉพาะในโลกนี้เท่านั้น อย่าได้ประสบในโลกหน้าเลย’’ ครั้งนั้น ปายาสิราชันย์รับสั่งให้เรียกอุตตรมาณพมาแล้วได้ตรัสถามดังนี้ว่า ‘ดูก่อนอุตตระผู้เจริญ ได้ยินว่า ท่านให้ทานแล้วตั้งความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘ด้วยทานนี้ ขอข้าพเจ้าพึงประสบกับปายาสิราชันย์เฉพาะในโลกนี้เท่านั้น อย่าได้ประสบในโลกหน้าเลย’ จริงหรือ’ ‘จริง พระเจ้าข้า’ ‘ดูก่อนอุตตระผู้เจริญ เพราะเหตุไร ท่านให้ทานแล้วจึงตั้งความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘ด้วยทานนี้ ขอข้าพเจ้าพึงประสบกับปายาสิราชันย์เฉพาะในโลกนี้เท่านั้น อย่าได้ประสบในโลกหน้าเลย’ ดูก่อนอุตตระผู้เจริญ พวกเราเป็นผู้ต้องการบุญ หวังผลแห่งทานมิใช่หรือ’ ‘ในทานของท่าน เขาให้โภชนะเห็นปานนี้ คือ ข้าวปลายเกวียนมีน้ำผักดองเป็นที่สอง ซึ่งท่านเองแม้แต่จะใช้เท้าสัมผัสก็ไม่พึงปรารถนา ไฉนจะพึงบริโภคเล่า และให้ผ้าเนื้อหยาบมีชายครุย ซึ่งท่านเองแม้แต่จะใช้เท้าสัมผัสก็ไม่พึงปรารถนา ไฉนจะพึงนุ่งห่มเล่า ท่านเป็นที่รักที่พอใจของพวกข้าพเจ้า พวกข้าพเจ้าจะพึงประกอบท่านผู้เป็นที่พอใจด้วยสิ่งที่ไม่น่าพอใจได้อย่างไร’ ‘ดูก่อนอุตตระผู้เจริญ ถ้าเช่นนั้น ท่านจงจัดแจงโภชนะเช่นที่ฉันบริโภค และจงจัดแจงผ้าเช่นที่ฉันนุ่งห่มเถิด’ ‘พระเจ้าข้า’ อุตตรมาณพรับสนองพระดำรัสของปายาสิราชันย์แล้ว ได้จัดแจงโภชนะเช่นที่ปายาสิราชันย์เสวย และได้จัดแจงผ้าเช่นที่ปายาสิราชันย์ทรงนุ่งห่ม

440. Atha kho pāyāsi rājañño asakkaccaṃ dānaṃ datvā asahatthā dānaṃ datvā acittīkataṃ dānaṃ datvā apaviddhaṃ dānaṃ datvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā cātumahārājikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajji suññaṃ serīsakaṃ vimānaṃ. Yo pana tassa dāne vāvaṭo ahosi uttaro nāma māṇavo. So sakkaccaṃ dānaṃ datvā sahatthā dānaṃ datvā cittīkataṃ dānaṃ datvā anapaviddhaṃ dānaṃ datvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajji devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sahabyataṃ.

๔๔๐. ครั้งนั้น ปายาสิราชันย์ให้ทานโดยไม่เคารพ ให้ทานโดยไม่ใช่ด้วยมือตนเอง ให้ทานโดยไม่ใส่ใจ ให้ทานเหมือนทิ้งขว้าง เพราะการแตกแห่งกาย หลังจากตายแล้ว จึงเข้าถึงความเป็นสหายของทวยเทพชั้นจาตุมหาราชิกาในเสรีสกวิมานที่ว่างเปล่า ส่วนอุตตรมาณพผู้จัดแจงในทานของท่านนั้น เขาให้ทานโดยเคารพ ให้ทานด้วยมือตนเอง ให้ทานโดยใส่ใจ ให้ทานโดยไม่เหมือนทิ้งขว้าง เพราะการแตกแห่งกาย หลังจากตายแล้ว จึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ เป็นสหายของทวยเทพชั้นดาวดึงส์

Pāyāsidevaputto

ปายาสิเทวบุตร

441. Tena kho pana samayena āyasmā gavampati abhikkhaṇaṃ suññaṃ serīsakaṃ vimānaṃ divāvihāraṃ gacchati. Atha kho pāyāsi devaputto yenāyasmā gavampati tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ gavampatiṃ abhivādetvā [Pg.282] ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhitaṃ kho pāyāsiṃ devaputtaṃ āyasmā gavampati etadavoca – ‘‘kosi tvaṃ, āvuso’’ti? ‘‘Ahaṃ, bhante, pāyāsi rājañño’’ti. ‘‘Nanu tvaṃ, āvuso, evaṃdiṭṭhiko ahosi – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti? ‘‘Saccāhaṃ, bhante, evaṃdiṭṭhiko ahosiṃ – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’ti. Api cāhaṃ ayyena kumārakassapena etasmā pāpakā diṭṭhigatā vivecito’’ti. ‘‘Yo pana te, āvuso, dāne vāvaṭo ahosi uttaro nāma māṇavo, so kuhiṃ upapanno’’ti? ‘‘Yo me, bhante, dāne vāvaṭo ahosi uttaro nāma māṇavo, so sakkaccaṃ dānaṃ datvā sahatthā dānaṃ datvā cittīkataṃ dānaṃ datvā anapaviddhaṃ dānaṃ datvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapanno devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sahabyataṃ. Ahaṃ pana, bhante, asakkaccaṃ dānaṃ datvā asahatthā dānaṃ datvā acittīkataṃ dānaṃ datvā apaviddhaṃ dānaṃ datvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā cātumahārājikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapanno suññaṃ serīsakaṃ vimānaṃ. Tena hi, bhante gavampati, manussalokaṃ gantvā evamārocehi – ‘sakkaccaṃ dānaṃ detha, sahatthā dānaṃ detha, cittīkataṃ dānaṃ detha, anapaviddhaṃ dānaṃ detha. Pāyāsi rājañño asakkaccaṃ dānaṃ datvā asahatthā dānaṃ datvā acittīkataṃ dānaṃ datvā apaviddhaṃ dānaṃ datvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā cātumahārājikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapanno suññaṃ serīsakaṃ vimānaṃ. Yo pana tassa dāne vāvaṭo ahosi uttaro nāma māṇavo, so sakkaccaṃ dānaṃ datvā sahatthā dānaṃ datvā cittīkataṃ dānaṃ datvā anapaviddhaṃ dānaṃ datvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapanno devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sahabyata’’’nti.

๔๔๑. สมัยนั้น ท่านพระควัมปติไปพักกลางวันที่เสรีสกวิมานอันว่างเปล่าเนืองๆ ครั้งนั้น ปายาสิเทพบุตรเข้าไปหาท่านพระควัมปติถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ก็ไหว้ท่านพระควัมปติแล้วได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ท่านพระควัมปติได้กล่าวกับปายาสิเทพบุตรผู้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งว่า “อาวุโส ท่านคือใคร” “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าคือปายาสิราชัญญะ” “อาวุโส ก็ท่านมิใช่หรือ เคยมีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘โลกอื่นไม่มี สัตว์ผู้เป็นโอปปาติกะไม่มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี’” “จริงอย่างนั้น ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าเคยมีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘โลกอื่นไม่มี สัตว์ผู้เป็นโอปปาติกะไม่มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี’ แต่ท่านพระกุมารกัสสปะได้ทำให้ข้าพเจ้าออกจากทิฏฐิอันเลวทรามนั้นแล้ว” “อาวุโส ก็อุตตรมาณพผู้เป็นพนักงานในทานของท่าน ไปเกิดที่ไหน” “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อุตตรมาณพผู้เป็นพนักงานในทานของข้าพเจ้า เขาให้ทานโดยเคารพ ให้ทานด้วยมือตนเอง ให้ทานด้วยความนอบน้อม ให้ทานไม่เหมือนทิ้งเสีย หลังจากตายเพราะกายแตก เขาจึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ เป็นสหายของเหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์ ส่วนข้าพเจ้าให้ทานโดยไม่เคารพ ให้ทานมิใช่ด้วยมือตนเอง ให้ทานด้วยความไม่นอบน้อม ให้ทานเหมือนทิ้งเสีย หลังจากตายเพราะกายแตก จึงเข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทวดาชั้นจาตุมหาราชิกาในเสรีสกวิมานอันว่างเปล่า เพราะเหตุนั้น ข้าแต่ท่านพระควัมปติผู้เจริญ ขอท่านจงไปยังมนุษยโลกแล้วจงประกาศอย่างนี้ว่า ‘ท่านทั้งหลายจงให้ทานโดยเคารพ จงให้ทานด้วยมือตนเอง จงให้ทานด้วยความนอบน้อม จงให้ทานไม่เหมือนทิ้งเสีย ปายาสิราชัญญะให้ทานโดยไม่เคารพ ให้ทานมิใช่ด้วยมือตนเอง ให้ทานด้วยความไม่นอบน้อม ให้ทานเหมือนทิ้งเสีย หลังจากตายเพราะกายแตก จึงเข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทวดาชั้นจาตุมหาราชิกาในเสรีสกวิมานอันว่างเปล่า ส่วนอุตตรมาณพผู้เป็นพนักงานในทานของท่านปายาสินั้น เขาให้ทานโดยเคารพ ให้ทานด้วยมือตนเอง ให้ทานด้วยความนอบน้อม ให้ทานไม่เหมือนทิ้งเสีย หลังจากตายเพราะกายแตก เขาจึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ เป็นสหายของเหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์’”

Atha kho āyasmā gavampati manussalokaṃ āgantvā evamārocesi – ‘‘sakkaccaṃ dānaṃ detha, sahatthā dānaṃ detha, cittīkataṃ dānaṃ detha, anapaviddhaṃ dānaṃ detha. Pāyāsi rājañño asakkaccaṃ dānaṃ datvā asahatthā dānaṃ datvā acittīkataṃ dānaṃ datvā apaviddhaṃ dānaṃ datvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā cātumahārājikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapanno suññaṃ serīsakaṃ vimānaṃ. Yo pana tassa dāne vāvaṭo ahosi uttaro [Pg.283] nāma māṇavo, so sakkaccaṃ dānaṃ datvā sahatthā dānaṃ datvā cittīkataṃ dānaṃ datvā anapaviddhaṃ dānaṃ datvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapanno devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sahabyata’’nti.

ครั้งนั้น ท่านพระควัมปติมายังมนุษยโลกแล้วได้ประกาศอย่างนี้ว่า “ท่านทั้งหลายจงให้ทานโดยเคารพ จงให้ทานด้วยมือตนเอง จงให้ทานด้วยความนอบน้อม จงให้ทานไม่เหมือนทิ้งเสีย ปายาสิราชัญญะให้ทานโดยไม่เคารพ ให้ทานมิใช่ด้วยมือตนเอง ให้ทานด้วยความไม่นอบน้อม ให้ทานเหมือนทิ้งเสีย หลังจากตายเพราะกายแตก จึงเข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทวดาชั้นจาตุมหาราชิกาในเสรีสกวิมานอันว่างเปล่า ส่วนอุตตรมาณพผู้เป็นพนักงานในทานของท่านปายาสินั้น เขาให้ทานโดยเคารพ ให้ทานด้วยมือตนเอง ให้ทานด้วยความนอบน้อม ให้ทานไม่เหมือนทิ้งเสีย หลังจากตายเพราะกายแตก เขาจึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ เป็นสหายของเหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์”

Pāyāsisuttaṃ niṭṭhitaṃ dasamaṃ.

ปายาสิสูตรที่ ๑๐ จบ

Mahāvaggo niṭṭhito.

มหาวรรค จบ

Tassuddānaṃ –

อุททานของวรรคนั้น คือ

Mahāpadāna nidānaṃ, nibbānañca sudassanaṃ;

Janavasabha govindaṃ, samayaṃ sakkapañhakaṃ;

Mahāsatipaṭṭhānañca, pāyāsi dasamaṃ bhave.

มหาปทานสูตร, นิทานสูตร, ปรินิพพานสูตร, สุทัสสนสูตร, ชนวสภสูตร, โควินทสูตร, สมัยสูตร, สักกปัญหสูตร, มหาสติปัฏฐานสูตร และปายาสิสูตรเป็นที่ ๑๐

Mahāvaggapāḷi niṭṭhitā.

พระบาลีมหาวรรค จบ

বাংলা
পালি	অট্ঠকথা	টীকা	অন্ন
1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি	1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা	1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩	1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি	2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা	2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি	3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা	3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)	4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)	4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি	5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা	5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি	6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা	6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫	7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা	7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Sous-commentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-Kanon	Kommentare	Subkommentare	Sonstige
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि	1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3	1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि	2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5	7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典	註釈書	副註釈書	その他
1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ	1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター	1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3	1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ	2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター	2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ	3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター	3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ）	4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ）	4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ）
5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ	5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター	5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ	6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター	6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5	7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター	7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលី	អដ្ឋកថា	ដីកា	ផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ	1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា	1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣	1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ	2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា	2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ	3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា	3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)	4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)	4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ	5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា	5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ	6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា	6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥	7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា	7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경	주석서	부주석서	기타
1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리	1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타	1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3	1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리	2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타	2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리	3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타	3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)	4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)	4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리	5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타	5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리	6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타	6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5	7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타	7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີ	ອັດຖະກະຖາ	ຏີກາ	ອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ	1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ	1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3	1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ	2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ	2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ	3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ	3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)	4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)	4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ	5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ	5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ	6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5	7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळी	अट्ठकथा	टीका	अन्य
1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी	1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३	1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी	2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५	7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်	အဋ္ဌကထာ	ဋီကာ	အခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ	1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ	1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃	1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ	2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ	2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ	3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ	3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)	4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)	4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ	5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ	5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ	6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ	6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅	7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ	7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
Páli	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Outro
1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)	1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya	1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3	1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha	2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha	2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima	3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores	3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta	4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta	4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara	5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.	5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)	6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia	6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5	7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados	7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канон	Комментарии	Субкомментарии	Другое
1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали	1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха	1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3	1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали	2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха	2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали	3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха	3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта)	4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)	4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали	5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха	5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали	6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха	6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5	7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха	7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනය	විවරණ	අටුවා	වෙනත්
1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි	1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා	1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3	1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි	2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා	2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි	3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා	3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)	4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)	4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි	5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා	5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි	6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා	6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5	7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා	7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon Pali	Los Comentarios	Los Subcomentarios	Otros
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ	1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา	1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓	1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ	2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา	2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ	3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา	3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)	4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)	4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ	5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา	5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ	6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา	6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕	7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา	7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ
1 Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น Dīghanikāyo ทีฆนิกาย Mahāvaggapāḷi มหาวรรค 1. Mahāpadānasuttaṃ ๑. มหาปทานสูตร Pubbenivāsapaṭisaṃyuttakathā ธรรมกถาที่ประกอบด้วยปุพเพนิวาสานุสติญาณ 1. Evaṃ [Pg.1] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme karerikuṭikāyaṃ. Atha kho sambahulānaṃ bhikkhūnaṃ pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantānaṃ karerimaṇḍalamāḷe sannisinnānaṃ sannipatitānaṃ pubbenivāsapaṭisaṃyuttā dhammī kathā udapādi – ‘‘itipi pubbenivāso, itipi pubbenivāso’’ti. ๑. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ที่กุฎีไม้กุ่ม ครั้งนั้นแล ภิกษุหลายรูปกลับจากบิณฑบาต ภายหลังฉันภัตตาหารเสร็จแล้ว นั่งประชุมพร้อมกันอยู่ในมณฑลมาลย์แห่งกุฎีไม้กุ่ม ได้เกิดธรรมีกถาที่ประกอบด้วยปุพเพนิวาสานุสติญาณขึ้นว่า ‘ปุพเพนิวาสานุสติญาณเป็นอย่างนี้บ้าง ปุพเพนิวาสานุสติญาณเป็นอย่างนี้บ้าง’ 2. Assosi kho bhagavā dibbāya sotadhātuyā visuddhāya atikkantamānusikāya tesaṃ bhikkhūnaṃ imaṃ kathāsallāpaṃ. Atha kho bhagavā uṭṭhāyāsanā yena karerimaṇḍalamāḷo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi, nisajja kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘kāyanuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā; kā ca pana vo antarākathā vippakatā’’ti? ๒. พระผู้มีพระภาคได้ทรงสดับการสนทนาปราศรัยนี้ของภิกษุเหล่านั้น ด้วยโสตธาตุอันเป็นทิพย์ บริสุทธิ์ เกินวิสัยของมนุษย์ ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเสด็จลุกจากอาสนะ เสด็จเข้าไปยังมณฑลมาลย์แห่งกุฎีไม้กุ่ม ครั้นเสด็จเข้าไปแล้ว จึงประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ ครั้นประทับนั่งแล้ว พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บัดนี้ พวกเธอนั่งประชุมสนทนากันด้วยเรื่องอะไร และเรื่องอะไรที่พวกเธอพูดค้างไว้’ Evaṃ vutte te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘idha, bhante, amhākaṃ pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantānaṃ karerimaṇḍalamāḷe sannisinnānaṃ sannipatitānaṃ pubbenivāsapaṭisaṃyuttā dhammī kathā udapādi – ‘itipi pubbenivāso itipi pubbenivāso’ti. Ayaṃ kho no, bhante, antarākathā vippakatā. Atha bhagavā anuppatto’’ti. เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ณ ที่นี้ พวกข้าพระองค์กลับจากบิณฑบาต ภายหลังฉันภัตตาหารเสร็จแล้ว นั่งประชุมพร้อมกันอยู่ในมณฑลมาลย์แห่งกุฎีไม้กุ่ม ได้เกิดธรรมีกถาที่ประกอบด้วยปุพเพนิวาสานุสติญาณขึ้นว่า ‘ปุพเพนิวาสานุสติญาณเป็นอย่างนี้บ้าง ปุพเพนิวาสานุสติญาณเป็นอย่างนี้บ้าง’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้แลเป็นเรื่องที่พวกข้าพระองค์พูดค้างไว้ ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคได้เสด็จมาถึง’ 3. ‘‘Iccheyyātha [Pg.2] no tumhe, bhikkhave, pubbenivāsapaṭisaṃyuttaṃ dhammiṃ kathaṃ sotu’’nti? ‘‘Etassa, bhagavā, kālo; etassa, sugata, kālo; yaṃ bhagavā pubbenivāsapaṭisaṃyuttaṃ dhammiṃ kathaṃ kareyya, bhagavato sutvā bhikkhū dhāressantī’’ti. ‘‘Tena hi, bhikkhave, suṇātha,sādhukaṃ manasi karotha, bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – ๓. พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอปรารถนาจะฟังธรรมกถาที่ประกอบด้วยปุพเพนิวาสานุสติญาณหรือไม่’ ภิกษุเหล่านั้นกราบทูลว่า ‘ข้าแต่พระผู้มีพระภาค เวลานี้เป็นกาลสมควร ข้าแต่พระสุคต เวลานี้เป็นกาลสมควร ที่พระผู้มีพระภาคจะพึงตรัสธรรมกถาที่ประกอบด้วยปุพเพนิวาสานุสติญาณ ภิกษุทั้งหลายได้ฟังจากพระผู้มีพระภาคแล้ว จักทรงจำไว้’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าอย่างนั้น พวกเธอจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว’ ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า ‘อย่างนั้น พระเจ้าข้า’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า 4. ‘‘Ito so, bhikkhave, ekanavutikappe yaṃ vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho loke udapādi. Ito so, bhikkhave, ekatiṃse kappe yaṃ sikhī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho loke udapādi. Tasmiññeva kho, bhikkhave, ekatiṃse kappe vessabhū bhagavā arahaṃ sammāsambuddho loke udapādi. Imasmiññeva kho, bhikkhave, bhaddakappe kakusandho bhagavā arahaṃ sammāsambuddho loke udapādi. Imasmiññeva kho, bhikkhave, bhaddakappe koṇāgamano bhagavā arahaṃ sammāsambuddho loke udapādi. Imasmiññeva kho, bhikkhave, bhaddakappe kassapo bhagavā arahaṃ sammāsambuddho loke udapādi. Imasmiññeva kho, bhikkhave, bhaddakappe ahaṃ etarahi arahaṃ sammāsambuddho loke uppanno. ๔. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นับจากภัทรกัปนี้ย้อนหลังไป ๙๑ กัป พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี ได้เสด็จอุบัติขึ้นในโลก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นับจากภัทรกัปนี้ย้อนหลังไป ๓๑ กัป พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าสิขี ได้เสด็จอุบัติขึ้นในโลก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในกัปที่ ๓๑ นั้นเอง พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าเวสสภู ได้เสด็จอุบัติขึ้นในโลก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในภัทรกัปนี้เอง พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่ากกุสันธะ ได้เสด็จอุบัติขึ้นในโลก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในภัทรกัปนี้เอง พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าโกนาคมนะ ได้เสด็จอุบัติขึ้นในโลก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในภัทรกัปนี้เอง พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่ากัสสปะ ได้เสด็จอุบัติขึ้นในโลก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในภัทรกัปนี้เอง เราผู้เป็นอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้อุบัติขึ้นแล้วในโลกในบัดนี้ 5. ‘‘Vipassī, bhikkhave, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho khattiyo jātiyā ahosi, khattiyakule udapādi. Sikhī, bhikkhave, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho khattiyo jātiyā ahosi, khattiyakule udapādi. Vessabhū, bhikkhave, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho khattiyo jātiyā ahosi, khattiyakule udapādi. Kakusandho, bhikkhave, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho brāhmaṇo jātiyā ahosi, brāhmaṇakule udapādi. Koṇāgamano, bhikkhave, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho brāhmaṇo jātiyā ahosi, brāhmaṇakule udapādi. Kassapo, bhikkhave, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho brāhmaṇo jātiyā ahosi, brāhmaṇakule udapādi. Ahaṃ, bhikkhave, etarahi arahaṃ sammāsambuddho khattiyo jātiyā ahosiṃ, khattiyakule uppanno. ๕. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี ทรงเป็นกษัตริย์โดยพระชาติ เสด็จอุบัติในขัตติยสกุล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าสิขี ทรงเป็นกษัตริย์โดยพระชาติ เสด็จอุบัติในขัตติยสกุล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าเวสสภู ทรงเป็นกษัตริย์โดยพระชาติ เสด็จอุบัติในขัตติยสกุล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่ากกุสันธะ ทรงเป็นพราหมณ์โดยพระชาติ เสด็จอุบัติในพราหมณสกุล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าโกนาคมนะ ทรงเป็นพราหมณ์โดยพระชาติ เสด็จอุบัติในพราหมณสกุล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่ากัสสปะ ทรงเป็นพราหมณ์โดยพระชาติ เสด็จอุบัติในพราหมณสกุล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราผู้เป็นอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าในบัดนี้ เป็นกษัตริย์โดยชาติ เกิดในขัตติยสกุล 6. ‘‘Vipassī[Pg.3], bhikkhave, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho koṇḍañño gottena ahosi. Sikhī, bhikkhave, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho koṇḍañño gottena ahosi. Vessabhū, bhikkhave, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho koṇḍañño gottena ahosi. Kakusandho, bhikkhave, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho kassapo gottena ahosi. Koṇāgamano, bhikkhave, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho kassapo gottena ahosi. Kassapo, bhikkhave, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho kassapo gottena ahosi. Ahaṃ, bhikkhave, etarahi arahaṃ sammāsambuddho gotamo gottena ahosiṃ. ๖. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี ทรงมีพระโคตรว่าโกณฑัญญะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าสิขี ทรงมีพระโคตรว่าโกณฑัญญะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าเวสสภู ทรงมีพระโคตรว่าโกณฑัญญะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่ากกุสันธะ ทรงมีพระโคตรว่ากัสสปะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าโกนาคมนะ ทรงมีพระโคตรว่ากัสสปะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่ากัสสปะ ทรงมีพระโคตรว่ากัสสปะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราผู้เป็นอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าในบัดนี้ มีโคตรว่าโคตมะ 7. ‘‘Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa asītivassasahassāni āyuppamāṇaṃ ahosi. Sikhissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa sattativassasahassāni āyuppamāṇaṃ ahosi. Vessabhussa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa saṭṭhivassasahassāni āyuppamāṇaṃ ahosi. Kakusandhassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa cattālīsavassasahassāni āyuppamāṇaṃ ahosi. Koṇāgamanassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa tiṃsavassasahassāni āyuppamāṇaṃ ahosi. Kassapassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa vīsativassasahassāni āyuppamāṇaṃ ahosi. Mayhaṃ, bhikkhave, etarahi appakaṃ āyuppamāṇaṃ parittaṃ lahukaṃ; yo ciraṃ jīvati, so vassasataṃ appaṃ vā bhiyyo. ๗. ภิกษุทั้งหลาย อายุประมาณของพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้มี ๘๐,๐๐๐ ปี ภิกษุทั้งหลาย อายุประมาณของพระผู้มีพระภาคสิขีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้มี ๗๐,๐๐๐ ปี ภิกษุทั้งหลาย อายุประมาณของพระผู้มีพระภาคเวสสภูอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้มี ๖๐,๐๐๐ ปี ภิกษุทั้งหลาย อายุประมาณของพระผู้มีพระภาคกกุสันธะอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้มี ๔๐,๐๐๐ ปี ภิกษุทั้งหลาย อายุประมาณของพระผู้มีพระภาคโกนาคมนะอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้มี ๓๐,๐๐๐ ปี ภิกษุทั้งหลาย อายุประมาณของพระผู้มีพระภาคกัสสปะอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้มี ๒๐,๐๐๐ ปี ภิกษุทั้งหลาย ในบัดนี้ อายุประมาณของเราน้อย นิดหน่อย รวดเร็ว ผู้ใดมีชีวิตอยู่นาน ผู้นั้นก็มีอายุ ๑๐๐ ปี น้อยกว่าหรือมากกว่าบ้าง 8. ‘‘Vipassī, bhikkhave, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho pāṭaliyā mūle abhisambuddho. Sikhī, bhikkhave, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho puṇḍarīkassa mūle abhisambuddho. Vessabhū, bhikkhave, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho sālassa mūle abhisambuddho. Kakusandho, bhikkhave, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho sirīsassa mūle abhisambuddho. Koṇāgamano, bhikkhave, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho udumbarassa mūle abhisambuddho. Kassapo, bhikkhave, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho nigrodhassa mūle abhisambuddho. Ahaṃ, bhikkhave, etarahi arahaṃ sammāsambuddho assatthassa mūle abhisambuddho. ๘. ภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้ตรัสรู้พร้อมเฉพาะแล้ว ณ ควงไม้แคฝอย ภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคสิขีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้ตรัสรู้พร้อมเฉพาะแล้ว ณ ควงไม้มะม่วงขาว ภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคเวสสภูอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้ตรัสรู้พร้อมเฉพาะแล้ว ณ ควงไม้สาละ ภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคกกุสันธะอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้ตรัสรู้พร้อมเฉพาะแล้ว ณ ควงไม้ซึก ภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคโกนาคมนะอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้ตรัสรู้พร้อมเฉพาะแล้ว ณ ควงไม้มะเดื่อ ภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคกัสสปะอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้ตรัสรู้พร้อมเฉพาะแล้ว ณ ควงไม้ไทร ภิกษุทั้งหลาย ในบัดนี้ เราผู้เป็นอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้ตรัสรู้พร้อมเฉพาะแล้ว ณ ควงไม้โพธิ์ 9. ‘‘Vipassissa[Pg.4], bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa khaṇḍatissaṃ nāma sāvakayugaṃ ahosi aggaṃ bhaddayugaṃ. Sikhissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa abhibhūsambhavaṃ nāma sāvakayugaṃ ahosi aggaṃ bhaddayugaṃ. Vessabhussa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa soṇuttaraṃ nāma sāvakayugaṃ ahosi aggaṃ bhaddayugaṃ. Kakusandhassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa vidhurasañjīvaṃ nāma sāvakayugaṃ ahosi aggaṃ bhaddayugaṃ. Koṇāgamanassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa bhiyyosuttaraṃ nāma sāvakayugaṃ ahosi aggaṃ bhaddayugaṃ. Kassapassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa tissabhāradvājaṃ nāma sāvakayugaṃ ahosi aggaṃ bhaddayugaṃ. Mayhaṃ, bhikkhave, etarahi sāriputtamoggallānaṃ nāma sāvakayugaṃ ahosi aggaṃ bhaddayugaṃ. ๙. ภิกษุทั้งหลาย คู่แห่งพระสาวกของพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ชื่อว่าขัณฑะและติสสะ ได้เป็นคู่ที่เลิศ เป็นคู่ที่ดีงาม ภิกษุทั้งหลาย คู่แห่งพระสาวกของพระผู้มีพระภาคสิขีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ชื่อว่าอภิภูและสัมภวะ ได้เป็นคู่ที่เลิศ เป็นคู่ที่ดีงาม ภิกษุทั้งหลาย คู่แห่งพระสาวกของพระผู้มีพระภาคเวสสภูอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ชื่อว่าโสณะและอุตตระ ได้เป็นคู่ที่เลิศ เป็นคู่ที่ดีงาม ภิกษุทั้งหลาย คู่แห่งพระสาวกของพระผู้มีพระภาคกกุสันธะอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ชื่อว่าวิธุระและสัญชีวะ ได้เป็นคู่ที่เลิศ เป็นคู่ที่ดีงาม ภิกษุทั้งหลาย คู่แห่งพระสาวกของพระผู้มีพระภาคโกนาคมนะอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ชื่อว่าภิยโยสะและอุตตระ ได้เป็นคู่ที่เลิศ เป็นคู่ที่ดีงาม ภิกษุทั้งหลาย คู่แห่งพระสาวกของพระผู้มีพระภาคกัสสปะอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ชื่อว่าติสสะและภารทวาชะ ได้เป็นคู่ที่เลิศ เป็นคู่ที่ดีงาม ภิกษุทั้งหลาย ในบัดนี้ คู่แห่งพระสาวกของเรา ชื่อว่าสารีบุตรและโมคคัลลานะ ได้เป็นคู่ที่เลิศ เป็นคู่ที่ดีงาม 10. ‘‘Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa tayo sāvakānaṃ sannipātā ahesuṃ. Eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṃ, eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi bhikkhusatasahassaṃ, eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi asītibhikkhusahassāni. Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa ime tayo sāvakānaṃ sannipātā ahesuṃ sabbesaṃyeva khīṇāsavānaṃ. ๑๐. ภิกษุทั้งหลาย การประชุมแห่งพระสาวกของพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้มี ๓ ครั้ง การประชุมแห่งพระสาวกครั้งหนึ่ง ได้มีภิกษุ ๖,๘๐๐,๐๐๐ รูป การประชุมแห่งพระสาวกครั้งหนึ่ง ได้มีภิกษุ ๑๐๐,๐๐๐ รูป การประชุมแห่งพระสาวกครั้งหนึ่ง ได้มีภิกษุ ๘๐,๐๐๐ รูป ภิกษุทั้งหลาย การประชุมแห่งพระสาวก ๓ ครั้งเหล่านี้ ของพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้มีแต่พระขีณาสพทั้งนั้น ‘‘Sikhissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa tayo sāvakānaṃ sannipātā ahesuṃ. Eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi bhikkhusatasahassaṃ, eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi asītibhikkhusahassāni, eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi sattatibhikkhusahassāni. Sikhissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa ime tayo sāvakānaṃ sannipātā ahesuṃ sabbesaṃyeva khīṇāsavānaṃ. ภิกษุทั้งหลาย การประชุมแห่งพระสาวกของพระผู้มีพระภาคสิขีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้มี ๓ ครั้ง การประชุมแห่งพระสาวกครั้งหนึ่ง ได้มีภิกษุ ๑๐๐,๐๐๐ รูป การประชุมแห่งพระสาวกครั้งหนึ่ง ได้มีภิกษุ ๘๐,๐๐๐ รูป การประชุมแห่งพระสาวกครั้งหนึ่ง ได้มีภิกษุ ๗๐,๐๐๐ รูป ภิกษุทั้งหลาย การประชุมแห่งพระสาวก ๓ ครั้งเหล่านี้ ของพระผู้มีพระภาคสิขีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้มีแต่พระขีณาสพทั้งนั้น ‘‘Vessabhussa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa tayo sāvakānaṃ sannipātā ahesuṃ. Eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi asītibhikkhusahassāni, eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi sattatibhikkhusahassāni, eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi [Pg.5] saṭṭhibhikkhusahassāni. Vessabhussa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa ime tayo sāvakānaṃ sannipātā ahesuṃ sabbesaṃyeva khīṇāsavānaṃ. ภิกษุทั้งหลาย การประชุมแห่งพระสาวกของพระผู้มีพระภาคเวสสภูอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้มี ๓ ครั้ง การประชุมแห่งพระสาวกครั้งหนึ่ง ได้มีภิกษุ ๘๐,๐๐๐ รูป การประชุมแห่งพระสาวกครั้งหนึ่ง ได้มีภิกษุ ๗๐,๐๐๐ รูป การประชุมแห่งพระสาวกครั้งหนึ่ง ได้มีภิกษุ ๖๐,๐๐๐ รูป ภิกษุทั้งหลาย การประชุมแห่งพระสาวก ๓ ครั้งเหล่านี้ ของพระผู้มีพระภาคเวสสภูอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้มีแต่พระขีณาสพทั้งนั้น ‘‘Kakusandhassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi cattālīsabhikkhusahassāni. Kakusandhassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa ayaṃ eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi sabbesaṃyeva khīṇāsavānaṃ. ภิกษุทั้งหลาย การประชุมแห่งพระสาวกของพระผู้มีพระภาคกกุสันธะอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้มีครั้งเดียว มีภิกษุ ๔๐,๐๐๐ รูป ภิกษุทั้งหลาย การประชุมแห่งพระสาวกครั้งเดียวนี้ ของพระผู้มีพระภาคกกุสันธะอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้มีแต่พระขีณาสพทั้งนั้น ‘‘Koṇāgamanassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi tiṃsabhikkhusahassāni. Koṇāgamanassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa ayaṃ eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi sabbesaṃyeva khīṇāsavānaṃ. ภิกษุทั้งหลาย การประชุมแห่งพระสาวกของพระผู้มีพระภาคโกนาคมนะอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้มีครั้งเดียว มีภิกษุ ๓๐,๐๐๐ รูป ภิกษุทั้งหลาย การประชุมแห่งพระสาวกครั้งเดียวนี้ ของพระผู้มีพระภาคโกนาคมนะอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้มีแต่พระขีณาสพทั้งนั้น ‘‘Kassapassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi vīsatibhikkhusahassāni. Kassapassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa ayaṃ eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi sabbesaṃyeva khīṇāsavānaṃ. ภิกษุทั้งหลาย การประชุมแห่งพระสาวกของพระผู้มีพระภาคกัสสปะอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้มีครั้งเดียว มีภิกษุ ๒๐,๐๐๐ รูป ภิกษุทั้งหลาย การประชุมแห่งพระสาวกครั้งเดียวนี้ ของพระผู้มีพระภาคกัสสปะอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้มีแต่พระขีณาสพทั้งนั้น ‘‘Mayhaṃ, bhikkhave, etarahi eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi aḍḍhateḷasāni bhikkhusatāni. Mayhaṃ, bhikkhave, ayaṃ eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi sabbesaṃyeva khīṇāsavānaṃ. ภิกษุทั้งหลาย ในบัดนี้ การประชุมสาวกของเราได้มีครั้งเดียว ภิกษุ ๑,๒๕๐ รูป ภิกษุทั้งหลาย การประชุมสาวกของเราครั้งนี้เป็นการประชุมครั้งเดียวของพระขีณาสพล้วน 11. ‘‘Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa asoko nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko. Sikhissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa khemaṅkaro nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko. Vessabhussa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa upasanto nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko. Kakusandhassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa buddhijo nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko. Koṇāgamanassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa sotthijo nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko. Kassapassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa sabbamitto nāma [Pg.6] bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko. Mayhaṃ, bhikkhave, etarahi ānando nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko. ๑๑. ภิกษุทั้งหลาย พระอุปัฏฐากของพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ชื่อว่าอโสกะ เป็นอัครอุปัฏฐาก ภิกษุทั้งหลาย พระอุปัฏฐากของพระผู้มีพระภาคสิขีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ชื่อว่าเขมังกร เป็นอัครอุปัฏฐาก ภิกษุทั้งหลาย พระอุปัฏฐากของพระผู้มีพระภาคเวสสภูอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ชื่อว่าอุปสันตะ เป็นอัครอุปัฏฐาก ภิกษุทั้งหลาย พระอุปัฏฐากของพระผู้มีพระภาคกกุสันธะอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ชื่อว่าพุทธิชะ เป็นอัครอุปัฏฐาก ภิกษุทั้งหลาย พระอุปัฏฐากของพระผู้มีพระภาคโกนาคมนะอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ชื่อว่าโสตถิชะ เป็นอัครอุปัฏฐาก ภิกษุทั้งหลาย พระอุปัฏฐากของพระผู้มีพระภาคกัสสปะอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ชื่อว่าสัพพมิตร เป็นอัครอุปัฏฐาก ภิกษุทั้งหลาย ในบัดนี้ พระอุปัฏฐากของเราชื่อว่าอานนท์ เป็นอัครอุปัฏฐาก 12. ‘‘Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa bandhumā nāma rājā pitā ahosi. Bandhumatī nāma devī mātā ahosi janetti. Bandhumassa rañño bandhumatī nāma nagaraṃ rājadhānī ahosi. ๑๒. ภิกษุทั้งหลาย พระบิดาของพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า เป็นพระราชาพระนามว่าพันธุมา พระราชมารดาผู้ให้ประสูติเป็นพระเทวีพระนามว่าพันธุมดี เมืองหลวงของพระเจ้าพันธุมานั้นชื่อว่าพันธุมดี ‘‘Sikhissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa aruṇo nāma rājā pitā ahosi. Pabhāvatī nāma devī mātā ahosi janetti. Aruṇassa rañño aruṇavatī nāma nagaraṃ rājadhānī ahosi. ภิกษุทั้งหลาย พระบิดาของพระผู้มีพระภาคสิขีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า เป็นพระราชาพระนามว่าอรุณ พระราชมารดาผู้ให้ประสูติเป็นพระเทวีพระนามว่าปภาวดี เมืองหลวงของพระเจ้าอรุณนั้นชื่อว่าอรุณวดี ‘‘Vessabhussa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa suppatito nāma rājā pitā ahosi. Vassavatī nāma devī mātā ahosi janetti. Suppatitassa rañño anomaṃ nāma nagaraṃ rājadhānī ahosi. ภิกษุทั้งหลาย พระบิดาของพระผู้มีพระภาคเวสสภูอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า เป็นพระราชาพระนามว่าสุปปติตะ พระราชมารดาผู้ให้ประสูติเป็นพระเทวีพระนามว่าวัสสวดี เมืองหลวงของพระเจ้าสุปปติตะนั้นชื่อว่าอโนมะ ‘‘Kakusandhassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa aggidatto nāma brāhmaṇo pitā ahosi. Visākhā nāma brāhmaṇī mātā ahosi janetti. Tena kho pana, bhikkhave, samayena khemo nāma rājā ahosi. Khemassa rañño khemavatī nāma nagaraṃ rājadhānī ahosi. ภิกษุทั้งหลาย พระบิดาของพระผู้มีพระภาคกกุสันธะอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า เป็นพราหมณ์ชื่อว่าอัคคิทัต พระมารดาผู้ให้ประสูติเป็นพราหมณีชื่อว่าวิสาขา ภิกษุทั้งหลาย ก็ในสมัยนั้น มีพระราชาพระนามว่าเขมะ เมืองหลวงของพระเจ้าเขมะนั้นชื่อว่าเขมวดี ‘‘Koṇāgamanassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa yaññadatto nāma brāhmaṇo pitā ahosi. Uttarā nāma brāhmaṇī mātā ahosi janetti. Tena kho pana, bhikkhave, samayena sobho nāma rājā ahosi. Sobhassa rañño sobhavatī nāma nagaraṃ rājadhānī ahosi. ภิกษุทั้งหลาย พระบิดาของพระผู้มีพระภาคโกนาคมนะอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า เป็นพราหมณ์ชื่อว่ายัญญทัต พระมารดาผู้ให้ประสูติเป็นพราหมณีชื่อว่าอุตตรา ภิกษุทั้งหลาย ก็ในสมัยนั้น มีพระราชาพระนามว่าโสภะ เมืองหลวงของพระเจ้าโสภะนั้นชื่อว่าโสภวดี ‘‘Kassapassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa brahmadatto nāma brāhmaṇo pitā ahosi. Dhanavatī nāma brāhmaṇī mātā ahosi janetti. Tena kho pana, bhikkhave, samayena kikī [Pg.7] nāma rājā ahosi. Kikissa rañño bārāṇasī nāma nagaraṃ rājadhānī ahosi. ภิกษุทั้งหลาย พระบิดาของพระผู้มีพระภาคกัสสปะอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า เป็นพราหมณ์ชื่อว่าพรหมทัต พระมารดาผู้ให้ประสูติเป็นพราหมณีชื่อว่าธนวดี ภิกษุทั้งหลาย ก็ในสมัยนั้น มีพระราชาพระนามว่ากิกี เมืองหลวงของพระเจ้ากิกีนั้นชื่อว่าพาราณสี ‘‘Mayhaṃ, bhikkhave, etarahi suddhodano nāma rājā pitā ahosi. Māyā nāma devī mātā ahosi janetti. Kapilavatthu nāma nagaraṃ rājadhānī ahosī’’ti. Idamavoca bhagavā, idaṃ vatvāna sugato uṭṭhāyāsanā vihāraṃ pāvisi. ภิกษุทั้งหลาย ในบัดนี้ พระบิดาของเราเป็นพระราชาพระนามว่าสุทโธทนะ พระราชมารดาผู้ให้ประสูติเป็นพระเทวีพระนามว่ามายา เมืองหลวงชื่อว่ากบิลพัสดุ” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้แล้ว พระสุคตเจ้าครั้นตรัสพระดำรัสนี้แล้ว จึงเสด็จลุกจากอาสนะเข้าไปยังพระวิหาร 13. Atha kho tesaṃ bhikkhūnaṃ acirapakkantassa bhagavato ayamantarākathā udapādi – ‘‘acchariyaṃ, āvuso, abbhutaṃ, āvuso, tathāgatassa mahiddhikatā mahānubhāvatā. Yatra hi nāma tathāgato atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarissati, nāmatopi anussarissati, gottatopi anussarissati, āyuppamāṇatopi anussarissati, sāvakayugatopi anussarissati, sāvakasannipātatopi anussarissati – ‘evaṃjaccā te bhagavanto ahesuṃ itipi, evaṃnāmā evaṃgottā evaṃsīlā evaṃdhammā evaṃpaññā evaṃvihārī evaṃvimuttā te bhagavanto ahesuṃ itipī’’’ti. ๑๓. ครั้งนั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จจากไปไม่นาน ภิกษุเหล่านั้นได้สนทนากันว่า “ผู้มีอายุทั้งหลาย น่าอัศจรรย์นัก ไม่เคยปรากฏ พระตถาคตทรงมีฤทธิ์มาก ทรงมีอานุภาพมาก เพราะพระองค์ทรงระลึกถึงพระพุทธเจ้าในอดีต ผู้ปรินิพพานไปแล้ว ผู้ทรงตัดปปัญจธรรมได้แล้ว ผู้ทรงตัดวัฏฏะได้แล้ว ผู้มีวัฏฏะสิ้นรอบแล้ว ผู้ทรงก้าวล่วงทุกข์ทั้งปวงได้แล้ว โดยชาติบ้าง โดยพระนามบ้าง โดยโคตรบ้าง โดยประมาณพระชนมายุบ้าง โดยคู่พระสาวกบ้าง โดยการประชุมพระสาวกบ้างว่า ‘พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นทรงมีชาติอย่างนี้บ้าง ทรงมีพระนามอย่างนี้ ทรงมีโคตรอย่างนี้ ทรงมีศีลอย่างนี้ ทรงมีธรรมอย่างนี้ ทรงมีปัญญาอย่างนี้ ทรงมีวิหารธรรมอย่างนี้ ทรงมีวิมุตติอย่างนี้บ้าง” ‘‘Kiṃ nu kho, āvuso, tathāgatasseva nu kho esā dhammadhātu suppaṭividdhā, yassā dhammadhātuyā suppaṭividdhattā tathāgato atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarati, nāmatopi anussarati, gottatopi anussarati, āyuppamāṇatopi anussarati, sāvakayugatopi anussarati, sāvakasannipātatopi anussarati – ‘evaṃjaccā te bhagavanto ahesuṃ itipi, evaṃnāmā evaṃgottā evaṃsīlā evaṃdhammā evaṃpaññā evaṃvihārī evaṃvimuttā te bhagavanto ahesuṃ itipī’ti, udāhu devatā tathāgatassa etamatthaṃ ārocesuṃ, yena tathāgato atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarati, nāmatopi anussarati, gottatopi anussarati, āyuppamāṇatopi anussarati, sāvakayugatopi anussarati, sāvakasannipātatopi anussarati – ‘evaṃjaccā te bhagavanto ahesuṃ itipi, evaṃnāmā evaṃgottā evaṃsīlā evaṃdhammā evaṃpaññā evaṃvihārī evaṃvimuttā [Pg.8] te bhagavanto ahesuṃ itipī’’’ti. Ayañca hidaṃ tesaṃ bhikkhūnaṃ antarākathā vippakatā hoti. “ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เป็นอย่างไรหนอ ธรรมธาตุนี้พระตถาคตเท่านั้นหรือหนอทรงแทงตลอดดีแล้ว เพราะความที่ทรงแทงตลอดดีแล้วซึ่งธรรมธาตุใด พระตถาคตจึงทรงระลึกถึงพระพุทธเจ้าทั้งหลายในอดีต ผู้ปรินิพพานแล้ว ผู้มีปปัญจธรรมอันตัดขาดแล้ว ผู้มีวัฏฏะอันตัดขาดแล้ว ผู้มีวัฏฏะสิ้นไปรอบแล้ว ผู้ก้าวล่วงทุกข์ทั้งปวงแล้ว ได้แม้โดยชาติ แม้โดยพระนาม แม้โดยโคตร แม้โดยประมาณแห่งพระชนมายุ แม้โดยคู่แห่งพระสาวก แม้โดยการประชุมแห่งพระสาวก ว่า ‘พระผู้มีพระภาคทั้งหลายเหล่านั้น ได้มีพระชาติอย่างนี้บ้าง มีพระนามอย่างนี้ มีพระโคตรอย่างนี้ มีศีลอย่างนี้ มีธรรมอย่างนี้ มีปัญญาอย่างนี้ มีวิหารธรรมอย่างนี้ มีวิมุตติอย่างนี้บ้าง’ หรือว่า เทวดาทั้งหลายได้กราบทูลเนื้อความนั้นแด่พระตถาคต ด้วยเหตุนั้น พระตถาคตจึงทรงระลึกถึงพระพุทธเจ้าทั้งหลายในอดีต ผู้ปรินิพพานแล้ว ผู้มีปปัญจธรรมอันตัดขาดแล้ว ผู้มีวัฏฏะอันตัดขาดแล้ว ผู้มีวัฏฏะสิ้นไปรอบแล้ว ผู้ก้าวล่วงทุกข์ทั้งปวงแล้ว ได้แม้โดยชาติ แม้โดยพระนาม แม้โดยโคตร แม้โดยประมาณแห่งพระชนมายุ แม้โดยคู่แห่งพระสาวก แม้โดยการประชุมแห่งพระสาวก ว่า ‘พระผู้มีพระภาคทั้งหลายเหล่านั้น ได้มีพระชาติอย่างนี้บ้าง มีพระนามอย่างนี้ มีพระโคตรอย่างนี้ มีศีลอย่างนี้ มีธรรมอย่างนี้ มีปัญญาอย่างนี้ มีวิหารธรรมอย่างนี้ มีวิมุตติอย่างนี้บ้าง’ ดังนี้” ก็แล อันตรกถาของภิกษุทั้งหลายเหล่านั้นยังค้างอยู่เพียงเท่านี้ 14. Atha kho bhagavā sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yena karerimaṇḍalamāḷo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Nisajja kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘kāyanuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā; kā ca pana vo antarākathā vippakatā’’ti? ๑๔. ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเสด็จออกจากที่หลีกเร้นในเวลาเย็น เสด็จเข้าไปยังมณฑปไม้กุ่ม แล้วประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ ครั้นประทับนั่งแล้ว จึงตรัสถามภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บัดนี้ พวกเธอนั่งประชุมสนทนากันด้วยเรื่องอะไร และเรื่องที่พวกเธอพูดค้างไว้คือเรื่องอะไร” Evaṃ vutte te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘idha, bhante, amhākaṃ acirapakkantassa bhagavato ayaṃ antarākathā udapādi – ‘acchariyaṃ, āvuso, abbhutaṃ, āvuso, tathāgatassa mahiddhikatā mahānubhāvatā, yatra hi nāma tathāgato atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarissati, nāmatopi anussarissati, gottatopi anussarissati, āyuppamāṇatopi anussarissati, sāvakayugatopi anussarissati, sāvakasannipātatopi anussarissati – ‘‘evaṃjaccā te bhagavanto ahesuṃ itipi, evaṃnāmā evaṃgottā evaṃsīlā evaṃdhammā evaṃpaññā evaṃvihārī evaṃvimuttā te bhagavanto ahesuṃ itipī’’ti. Kiṃ nu kho, āvuso, tathāgatasseva nu kho esā dhammadhātu suppaṭividdhā, yassā dhammadhātuyā suppaṭividdhattā tathāgato atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarati, nāmatopi anussarati, gottatopi anussarati, āyuppamāṇatopi anussarati, sāvakayugatopi anussarati, sāvakasannipātatopi anussarati – ‘‘evaṃjaccā te bhagavanto ahesuṃ itipi, evaṃnāmā evaṃgottā evaṃsīlā evaṃdhammā evaṃpaññā evaṃvihārī evaṃvimuttā te bhagavanto ahesuṃ itipī’’ti. Udāhu devatā tathāgatassa etamatthaṃ ārocesuṃ, yena tathāgato atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarati, nāmatopi anussarati, gottatopi anussarati, āyuppamāṇatopi anussarati, sāvakayugatopi anussarati, sāvakasannipātatopi anussarati – ‘evaṃjaccā te bhagavanto ahesuṃ itipi, evaṃnāmā evaṃgottā evaṃsīlā evaṃdhammā evaṃpaññā evaṃvihārī evaṃvimuttā [Pg.9] te bhagavanto ahesuṃ itipī’ti? Ayaṃ kho no, bhante, antarākathā vippakatā, atha bhagavā anuppatto’’ti. เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อพระองค์เสด็จจากไปไม่นาน เรื่องที่สนทนากันในระหว่างนี้ได้เกิดขึ้นแก่ข้าพระองค์ทั้งหลายว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย น่าอัศจรรย์จริง ไม่เคยปรากฏจริง ความที่พระตถาคตเป็นผู้มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมาก ที่พระตถาคตจักทรงระลึกถึงพระพุทธเจ้าทั้งหลายในอดีต ผู้ปรินิพพานแล้ว ผู้มีปปัญจธรรมอันตัดขาดแล้ว ผู้มีวัฏฏะอันตัดขาดแล้ว ผู้มีวัฏฏะสิ้นไปรอบแล้ว ผู้ก้าวล่วงทุกข์ทั้งปวงแล้ว ได้แม้โดยชาติ แม้โดยพระนาม แม้โดยโคตร แม้โดยประมาณแห่งพระชนมายุ แม้โดยคู่แห่งพระสาวก แม้โดยการประชุมแห่งพระสาวก ว่า ‘พระผู้มีพระภาคทั้งหลายเหล่านั้น ได้มีพระชาติอย่างนี้บ้าง มีพระนามอย่างนี้ มีพระโคตรอย่างนี้ มีศีลอย่างนี้ มีธรรมอย่างนี้ มีปัญญาอย่างนี้ มีวิหารธรรมอย่างนี้ มีวิมุตติอย่างนี้บ้าง’ ดังนี้ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เป็นอย่างไรหนอ ธรรมธาตุนี้พระตถาคตเท่านั้นหรือหนอทรงแทงตลอดดีแล้ว เพราะความที่ทรงแทงตลอดดีแล้วซึ่งธรรมธาตุใด พระตถาคตจึงทรงระลึกถึงพระพุทธเจ้าทั้งหลายในอดีต ผู้ปรินิพพานแล้ว ผู้มีปปัญจธรรมอันตัดขาดแล้ว ผู้มีวัฏฏะอันตัดขาดแล้ว ผู้มีวัฏฏะสิ้นไปรอบแล้ว ผู้ก้าวล่วงทุกข์ทั้งปวงแล้ว ได้แม้โดยชาติ แม้โดยพระนาม แม้โดยโคตร แม้โดยประมาณแห่งพระชนมายุ แม้โดยคู่แห่งพระสาวก แม้โดยการประชุมแห่งพระสาวก ว่า ‘พระผู้มีพระภาคทั้งหลายเหล่านั้น ได้มีพระชาติอย่างนี้บ้าง มีพระนามอย่างนี้ มีพระโคตรอย่างนี้ มีศีลอย่างนี้ มีธรรมอย่างนี้ มีปัญญาอย่างนี้ มีวิหารธรรมอย่างนี้ มีวิมุตติอย่างนี้บ้าง’ ดังนี้ หรือว่า เทวดาทั้งหลายได้กราบทูลเนื้อความนั้นแด่พระตถาคต ด้วยเหตุนั้น พระตถาคตจึงทรงระลึกถึงพระพุทธเจ้าทั้งหลายในอดีต ผู้ปรินิพพานแล้ว ผู้มีปปัญจธรรมอันตัดขาดแล้ว ผู้มีวัฏฏะอันตัดขาดแล้ว ผู้มีวัฏฏะสิ้นไปรอบแล้ว ผู้ก้าวล่วงทุกข์ทั้งปวงแล้ว ได้แม้โดยชาติ แม้โดยพระนาม แม้โดยโคตร แม้โดยประมาณแห่งพระชนมายุ แม้โดยคู่แห่งพระสาวก แม้โดยการประชุมแห่งพระสาวก ว่า ‘พระผู้มีพระภาคทั้งหลายเหล่านั้น ได้มีพระชาติอย่างนี้บ้าง มีพระนามอย่างนี้ มีพระโคตรอย่างนี้ มีศีลอย่างนี้ มีธรรมอย่างนี้ มีปัญญาอย่างนี้ มีวิหารธรรมอย่างนี้ มีวิมุตติอย่างนี้บ้าง’ ดังนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้คือเรื่องที่พวกข้าพระองค์สนทนากันค้างไว้ พอดีพระผู้มีพระภาคก็เสด็จมาถึง” 15. ‘‘Tathāgatassevesā, bhikkhave, dhammadhātu suppaṭividdhā, yassā dhammadhātuyā suppaṭividdhattā tathāgato atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarati, nāmatopi anussarati, gottatopi anussarati, āyuppamāṇatopi anussarati, sāvakayugatopi anussarati, sāvakasannipātatopi anussarati – ‘evaṃjaccā te bhagavanto ahesuṃ itipi, evaṃnāmā evaṃgottā evaṃsīlā evaṃdhammā evaṃpaññā evaṃvihārī evaṃvimuttā te bhagavanto ahesuṃ itipī’ti. Devatāpi tathāgatassa etamatthaṃ ārocesuṃ, yena tathāgato atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarati, nāmatopi anussarati, gottatopi anussarati, āyuppamāṇatopi anussarati, sāvakayugatopi anussarati, sāvakasannipātatopi anussarati – ‘evaṃjaccā te bhagavanto ahesuṃ itipi, evaṃnāmā evaṃgottā evaṃsīlā evaṃdhammā evaṃpaññā evaṃvihārī evaṃvimuttā te bhagavanto ahesuṃ itipī’ti. ๑๕. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมธาตุนั้นพระตถาคตเองนั่นแหละแทงตลอดดีแล้ว เพราะความที่ทรงแทงตลอดดีแล้วซึ่งธรรมธาตุใด พระตถาคตจึงทรงระลึกถึงพระพุทธเจ้าทั้งหลายในอดีต ผู้ปรินิพพานแล้ว ผู้มีปปัญจธรรมอันตัดขาดแล้ว ผู้มีวัฏฏะอันตัดขาดแล้ว ผู้มีวัฏฏะสิ้นไปรอบแล้ว ผู้ก้าวล่วงทุกข์ทั้งปวงแล้ว ได้แม้โดยชาติ แม้โดยพระนาม แม้โดยโคตร แม้โดยประมาณแห่งพระชนมายุ แม้โดยคู่แห่งพระสาวก แม้โดยการประชุมแห่งพระสาวก ว่า ‘พระผู้มีพระภาคทั้งหลายเหล่านั้น ได้มีพระชาติอย่างนี้บ้าง มีพระนามอย่างนี้ มีพระโคตรอย่างนี้ มีศีลอย่างนี้ มีธรรมอย่างนี้ มีปัญญาอย่างนี้ มีวิหารธรรมอย่างนี้ มีวิมุตติอย่างนี้บ้าง’ ดังนี้ แม้เทวดาทั้งหลายก็ได้กราบทูลเนื้อความนั้นแด่พระตถาคต ด้วยเหตุนั้น พระตถาคตจึงทรงระลึกถึงพระพุทธเจ้าทั้งหลายในอดีต ผู้ปรินิพพานแล้ว ผู้มีปปัญจธรรมอันตัดขาดแล้ว ผู้มีวัฏฏะอันตัดขาดแล้ว ผู้มีวัฏฏะสิ้นไปรอบแล้ว ผู้ก้าวล่วงทุกข์ทั้งปวงแล้ว ได้แม้โดยชาติ แม้โดยพระนาม แม้โดยโคตร แม้โดยประมาณแห่งพระชนมายุ แม้โดยคู่แห่งพระสาวก แม้โดยการประชุมแห่งพระสาวก ว่า ‘พระผู้มีพระภาคทั้งหลายเหล่านั้น ได้มีพระชาติอย่างนี้บ้าง มีพระนามอย่างนี้ มีพระโคตรอย่างนี้ มีศีลอย่างนี้ มีธรรมอย่างนี้ มีปัญญาอย่างนี้ มีวิหารธรรมอย่างนี้ มีวิมุตติอย่างนี้บ้าง’ ดังนี้ ‘‘Iccheyyātha no tumhe, bhikkhave, bhiyyosomattāya pubbenivāsapaṭisaṃyuttaṃ dhammiṃ kathaṃ sotu’’nti? ‘‘Etassa, bhagavā, kālo; etassa, sugata, kālo; yaṃ bhagavā bhiyyosomattāya pubbenivāsapaṭisaṃyuttaṃ dhammiṃ kathaṃ kareyya, bhagavato sutvā bhikkhū dhāressantī’’ti. ‘‘Tena hi, bhikkhave, suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha, bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอปรารถนาจะฟังธรรมกถาที่ประกอบด้วยปุพเพนิวาสานุสติญาณโดยยิ่งกว่าประมาณไหม” “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค เวลานี้เป็นกาลสมควร ข้าแต่พระสุคต เวลานี้เป็นกาลสมควร ที่พระผู้มีพระภาคจะพึงตรัสธรรมกถาที่ประกอบด้วยปุพเพนิวาสานุสติญาณโดยยิ่งกว่าประมาณ ภิกษุทั้งหลายได้ฟังจากพระผู้มีพระภาคแล้ว จักทรงจำไว้” “ภิกษุทั้งหลาย ถ้าอย่างนั้น พวกเธอจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า “อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้ว่า 16. ‘‘Ito so, bhikkhave, ekanavutikappe yaṃ vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho loke udapādi. Vipassī, bhikkhave, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho khattiyo jātiyā ahosi, khattiyakule udapādi. Vipassī, bhikkhave, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho koṇḍañño gottena ahosi. Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa asītivassasahassāni āyuppamāṇaṃ ahosi. Vipassī, bhikkhave, bhagavā arahaṃ [Pg.10] sammāsambuddho pāṭaliyā mūle abhisambuddho. Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa khaṇḍatissaṃ nāma sāvakayugaṃ ahosi aggaṃ bhaddayugaṃ. Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa tayo sāvakānaṃ sannipātā ahesuṃ. Eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṃ, eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi bhikkhusatasahassaṃ, eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi asītibhikkhusahassāni. Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa ime tayo sāvakānaṃ sannipātā ahesuṃ sabbesaṃyeva khīṇāsavānaṃ. Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa asoko nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko. Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa bandhumā nāma rājā pitā ahosi. Bandhumatī nāma devī mātā ahosi janetti. Bandhumassa rañño bandhumatī nāma nagaraṃ rājadhānī ahosi. ๑๖. “ภิกษุทั้งหลาย นับจากภัทรกัปนี้ย้อนไป ๙๑ กัป พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี ได้เสด็จอุบัติขึ้นในโลกแล้ว ภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี ทรงเป็นกษัตริย์โดยพระชาติ เสด็จอุบัติในขัตติยสกุล ภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี ทรงมีพระโคตรว่าโกณฑัญญะ ภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี มีประมาณพระชนมายุ ๘๐,๐๐๐ ปี ภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี ได้ตรัสรู้พร้อมเฉพาะ ณ ควงไม้แคฝอย ภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี มีคู่พระอัครสาวกผู้เจริญนามว่าขัณฑะและติสสะ ภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี มีการประชุมสาวก ๓ ครั้ง การประชุมสาวกครั้งหนึ่งมีภิกษุ ๖,๘๐๐,๐๐๐ รูป การประชุมสาวกครั้งหนึ่งมีภิกษุ ๑๐๐,๐๐๐ รูป การประชุมสาวกครั้งหนึ่งมีภิกษุ ๘๐,๐๐๐ รูป ภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี มีการประชุมสาวก ๓ ครั้งนี้ ซึ่งล้วนแต่เป็นพระขีณาสพทั้งสิ้น ภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี มีภิกษุนามว่าอโสกะเป็นอัครอุปัฏฐาก ภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี มีพระราชานามว่าพันธุมาเป็นพระราชบิดา มีพระเทวีนามว่าพันธุมดีเป็นพระราชมารดาผู้ประทานกำเนิด พระเจ้าพันธุมราชามีพระนครนามว่าพันธุมดีเป็นราชธานี Bodhisattadhammatā ธรรมดาของพระโพธิสัตว์ 17. ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassī bodhisatto tusitā kāyā cavitvā sato sampajāno mātukucchiṃ okkami. Ayamettha dhammatā. ๑๗. “ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีจุติจากหมู่เทพดุสิตแล้ว มีสติสัมปชัญญะ เสด็จลงสู่พระครรภ์ของพระมารดา นี้เป็นธรรมดาในเรื่องนั้น 18. ‘‘Dhammatā, esā, bhikkhave, yadā bodhisatto tusitā kāyā cavitvā mātukucchiṃ okkamati. Atha sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya appamāṇo uḷāro obhāso pātubhavati atikkammeva devānaṃ devānubhāvaṃ. Yāpi tā lokantarikā aghā asaṃvutā andhakārā andhakāratimisā, yattha pime candimasūriyā evaṃmahiddhikā evaṃmahānubhāvā ābhāya nānubhonti, tatthapi appamāṇo uḷāro obhāso pātubhavati atikkammeva devānaṃ devānubhāvaṃ. Yepi tattha sattā upapannā, tepi tenobhāsena aññamaññaṃ sañjānanti – ‘aññepi kira, bho, santi sattā idhūpapannā’ti. Ayañca dasasahassī lokadhātu saṅkampati sampakampati sampavedhati. Appamāṇo ca uḷāro obhāso loke pātubhavati atikkammeva devānaṃ devānubhāvaṃ. Ayamettha dhammatā. ๑๘. “ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นธรรมดา เมื่อใดพระโพธิสัตว์จุติจากหมู่เทพดุสิตแล้วเสด็จลงสู่พระครรภ์ของพระมารดา เมื่อนั้น แสงสว่างอันยิ่งใหญ่หาประมาณมิได้ ย่อมปรากฏในโลกรวมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ ล่วงเทวานุภาพของทวยเทพ แม้ในโลกันตริกนรกที่ว่างเปล่า ไม่เปิดโล่ง มืดมิด ซึ่งดวงจันทร์และดวงอาทิตย์อันมีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมากถึงเพียงนี้ ก็ส่องแสงไปไม่ถึง แสงสว่างอันยิ่งใหญ่หาประมาณมิได้ก็ปรากฏขึ้นในที่นั้น ล่วงเทวานุภาพของทวยเทพ แม้สัตว์ที่เกิดในที่นั้น ก็จำกันและกันได้ด้วยแสงสว่างนั้นว่า ‘ท่านผู้เจริญ ได้ยินว่า แม้สัตว์เหล่าอื่นก็เกิดในที่นี้’ และหมื่นโลกธาตุนี้ก็สั่นสะเทือน เลื่อนลั่น หวั่นไหว และแสงสว่างอันยิ่งใหญ่หาประมาณมิได้ก็ปรากฏขึ้นในโลก ล่วงเทวานุภาพของทวยเทพ นี้เป็นธรรมดาในเรื่องนั้น 19. ‘‘Dhammatā [Pg.11] esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchiṃ okkanto hoti, cattāro naṃ devaputtā catuddisaṃ rakkhāya upagacchanti – ‘mā naṃ bodhisattaṃ vā bodhisattamātaraṃ vā manusso vā amanusso vā koci vā viheṭhesī’ti. Ayamettha dhammatā. ๑๙. “ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นธรรมดา เมื่อพระโพธิสัตว์เสด็จลงสู่พระครรภ์ของพระมารดาแล้ว เทวบุตร ๔ องค์จะเข้าไปอารักขาใน ๔ ทิศว่า ‘ขออย่าให้มนุษย์ อมนุษย์ หรือใครๆ เบียดเบียนพระโพธิสัตว์หรือพระมารดาของพระโพธิสัตว์ได้เลย’ นี้เป็นธรรมดาในเรื่องนั้น 20. ‘‘Dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchiṃ okkanto hoti, pakatiyā sīlavatī bodhisattamātā hoti, viratā pāṇātipātā, viratā adinnādānā, viratā kāmesumicchācārā, viratā musāvādā, viratā surāmerayamajjappamādaṭṭhānā. Ayamettha dhammatā. ๒๐. “ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นธรรมดา เมื่อพระโพธิสัตว์เสด็จลงสู่พระครรภ์ของพระมารดาแล้ว พระมารดาของพระโพธิสัตว์จะเป็นผู้มีศีลโดยปกติ คือ เว้นขาดจากปาณาติบาต เว้นขาดจากอทินนาทาน เว้นขาดจากกาเมสุมิจฉาจาร เว้นขาดจากมุสาวาท เว้นขาดจากฐานะอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาทคือการดื่มน้ำเมาคือสุราและเมรัย นี้เป็นธรรมดาในเรื่องนั้น 21. ‘‘Dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchiṃ okkanto hoti, na bodhisattamātu purisesu mānasaṃ uppajjati kāmaguṇūpasaṃhitaṃ, anatikkamanīyā ca bodhisattamātā hoti kenaci purisena rattacittena. Ayamettha dhammatā. ๒๑. “ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นธรรมดา เมื่อพระโพธิสัตว์เสด็จลงสู่พระครรภ์ของพระมารดาแล้ว พระมารดาของพระโพธิสัตว์จะไม่มีจิตคิดในบุรุษทั้งหลายอันประกอบด้วยกามคุณ และพระมารดาของพระโพธิสัตว์จะเป็นผู้อันบุรุษใดๆ ผู้มีจิตกำหนัดล่วงเกินไม่ได้ นี้เป็นธรรมดาในเรื่องนั้น 22. ‘‘Dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchiṃ okkanto hoti, lābhinī bodhisattamātā hoti pañcannaṃ kāmaguṇānaṃ. Sā pañcahi kāmaguṇehi samappitā samaṅgībhūtā paricāreti. Ayamettha dhammatā. ๒๒. “ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นธรรมดา เมื่อพระโพธิสัตว์เสด็จลงสู่พระครรภ์ของพระมารดาแล้ว พระมารดาของพระโพธิสัตว์จะเป็นผู้ได้กามคุณ ๕ พระนางจะเพียบพร้อมพรั่งพร้อมด้วยกามคุณ ๕ บำเรอตนอยู่ นี้เป็นธรรมดาในเรื่องนั้น 23. ‘‘Dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchiṃ okkanto hoti, na bodhisattamātu kocideva ābādho uppajjati. Sukhinī bodhisattamātā hoti akilantakāyā, bodhisattañca bodhisattamātā tirokucchigataṃ passati sabbaṅgapaccaṅgiṃ ahīnindriyaṃ. Seyyathāpi, bhikkhave, maṇi veḷuriyo subho jātimā aṭṭhaṃso suparikammakato accho vippasanno anāvilo sabbākārasampanno. Tatrāssa suttaṃ āvutaṃ nīlaṃ vā pītaṃ vā lohitaṃ vā odātaṃ vā paṇḍusuttaṃ vā. Tamenaṃ cakkhumā puriso hatthe karitvā paccavekkheyya – ‘ayaṃ kho maṇi veḷuriyo subho jātimā aṭṭhaṃso suparikammakato accho vippasanno anāvilo sabbākārasampanno. Tatridaṃ suttaṃ āvutaṃ nīlaṃ vā pītaṃ vā lohitaṃ vā odātaṃ vā paṇḍusuttaṃ vā’ti. Evameva kho, bhikkhave, yadā bodhisatto [Pg.12] mātukucchiṃ okkanto hoti, na bodhisattamātu kocideva ābādho uppajjati, sukhinī bodhisattamātā hoti akilantakāyā, bodhisattañca bodhisattamātā tirokucchigataṃ passati sabbaṅgapaccaṅgiṃ ahīnindriyaṃ. Ayamettha dhammatā. ๒๓. ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นธรรมดา คือ เมื่อใดพระโพธิสัตว์เสด็จลงสู่พระครรภ์พระมารดา อาพาธอะไรๆ ก็ไม่เกิดขึ้นแก่พระโพธิสัตว์มารดา พระโพธิสัตว์มารดาทรงมีความสุข มีพระวรกายไม่เมื่อยล้า และพระโพธิสัตว์มารดาทรงเห็นพระโพธิสัตว์ผู้สถิตอยู่ในพระครรภ์ มีอวัยวะน้อยใหญ่ครบทุกส่วน มีอินทรีย์ไม่บกพร่อง เปรียบเหมือนแก้วไพฑูรย์ที่งดงาม เกิดดี มี ๘ เหลี่ยม ช่างเจียระไนดีแล้ว ใสสว่าง ไม่ขุ่นมัว สมบูรณ์ด้วยอาการทุกอย่าง มีด้ายสีเขียว สีเหลือง สีแดง สีขาว หรือสีนวลร้อยอยู่ในนั้น บุรุษผู้มีจักษุวางแก้วนั้นไว้ในมือแล้วพึงพิจารณาเห็นว่า ‘แก้วไพฑูรย์นี้งดงาม เกิดดี มี ๘ เหลี่ยม ช่างเจียระไนดีแล้ว ใสสว่าง ไม่ขุ่นมัว สมบูรณ์ด้วยอาการทุกอย่าง มีด้ายสีเขียว สีเหลือง สีแดง สีขาว หรือสีนวลร้อยอยู่ในนั้น’ ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อใดพระโพธิสัตว์เสด็จลงสู่พระครรภ์พระมารดา อาพาธอะไรๆ ก็ไม่เกิดขึ้นแก่พระโพธิสัตว์มารดา พระโพธิสัตว์มารดาทรงมีความสุข มีพระวรกายไม่เมื่อยล้า และพระโพธิสัตว์มารดาทรงเห็นพระโพธิสัตว์ผู้สถิตอยู่ในพระครรภ์ มีอวัยวะน้อยใหญ่ครบทุกส่วน มีอินทรีย์ไม่บกพร่อง นี้เป็นธรรมดาในเรื่องนั้น 24. ‘‘Dhammatā esā, bhikkhave, sattāhajāte bodhisatte bodhisattamātā kālaṅkaroti tusitaṃ kāyaṃ upapajjati. Ayamettha dhammatā. ๒๔. ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นธรรมดา คือ เมื่อพระโพธิสัตว์ประสูติได้ ๗ วัน พระโพธิสัตว์มารดาก็จะสิ้นพระชนม์ แล้วไปบังเกิดในหมู่เทพชั้นดุสิต นี้เป็นธรรมดาในเรื่องนั้น 25. ‘‘Dhammatā esā, bhikkhave, yathā aññā itthikā nava vā dasa vā māse gabbhaṃ kucchinā pariharitvā vijāyanti, na hevaṃ bodhisattaṃ bodhisattamātā vijāyati. Daseva māsāni bodhisattaṃ bodhisattamātā kucchinā pariharitvā vijāyati. Ayamettha dhammatā. ๒๕. ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นธรรมดา คือ สตรีอื่นจะทรงครรภ์อยู่ ๙ เดือนบ้าง ๑๐ เดือนบ้างแล้วจึงคลอด แต่พระโพธิสัตว์มารดามิได้ประสูติพระโพธิสัตว์อย่างนั้น พระโพธิสัตว์มารดาทรงบริหารพระโพธิสัตว์อยู่ในพระครรภ์ครบ ๑๐ เดือนพอดีแล้วจึงประสูติ นี้เป็นธรรมดาในเรื่องนั้น 26. ‘‘Dhammatā esā, bhikkhave, yathā aññā itthikā nisinnā vā nipannā vā vijāyanti, na hevaṃ bodhisattaṃ bodhisattamātā vijāyati. Ṭhitāva bodhisattaṃ bodhisattamātā vijāyati. Ayamettha dhammatā. ๒๖. ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นธรรมดา คือ สตรีอื่นจะนั่งคลอดหรือนอนคลอด แต่พระโพธิสัตว์มารดามิได้ประสูติพระโพธิสัตว์อย่างนั้น พระโพธิสัตว์มารดาทรงยืนประสูติพระโพธิสัตว์ นี้เป็นธรรมดาในเรื่องนั้น 27. ‘‘Dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchimhā nikkhamati, devā paṭhamaṃ paṭiggaṇhanti, pacchā manussā. Ayamettha dhammatā. ๒๗. ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นธรรมดา คือ เมื่อพระโพธิสัตว์เสด็จออกจากพระครรภ์พระมารดา พวกเทพจะรับไว้ก่อน พวกมนุษย์รับไว้ภายหลัง นี้เป็นธรรมดาในเรื่องนั้น 28. ‘‘Dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchimhā nikkhamati, appattova bodhisatto pathaviṃ hoti, cattāro naṃ devaputtā paṭiggahetvā mātu purato ṭhapenti – ‘attamanā, devi, hohi; mahesakkho te putto uppanno’ti. Ayamettha dhammatā. ๒๘. ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นธรรมดา คือ เมื่อพระโพธิสัตว์เสด็จออกจากพระครรภ์พระมารดา พระโพธิสัตว์ยังไม่ทันถึงพื้นดิน ท้าวเทพบุตร ๔ องค์จะทรงรับไว้แล้วทูลวางไว้เบื้องพระพักตร์พระมารดาว่า ‘ขอพระนางจงทรงดีพระทัยเถิด พระโอรสผู้มีศักดิ์ใหญ่ของพระนางประสูติแล้ว’ นี้เป็นธรรมดาในเรื่องนั้น 29. ‘‘Dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchimhā nikkhamati, visadova nikkhamati amakkhito udena amakkhito semhena amakkhito ruhirena amakkhito kenaci asucinā suddho visado. Seyyathāpi, bhikkhave, maṇiratanaṃ kāsike vatthe nikkhittaṃ neva maṇiratanaṃ kāsikaṃ vatthaṃ makkheti, nāpi kāsikaṃ vatthaṃ maṇiratanaṃ makkheti. Taṃ kissa hetu? Ubhinnaṃ suddhattā. Evameva kho, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchimhā nikkhamati, visadova nikkhamati amakkhito, udena amakkhito [Pg.13] semhena amakkhito ruhirena amakkhito kenaci asucinā suddho visado. Ayamettha dhammatā. ๒๙. ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นธรรมดา คือ เมื่อพระโพธิสัตว์เสด็จออกจากพระครรภ์พระมารดา พระองค์จะเสด็จออกมาอย่างหมดจด ไม่เปรอะเปื้อนด้วยน้ำ ไม่เปรอะเปื้อนด้วยเสมหะ ไม่เปรอะเปื้อนด้วยเลือด ไม่เปรอะเปื้อนด้วยของไม่สะอาดใดๆ เป็นผู้บริสุทธิ์หมดจด เปรียบเหมือนแก้วมณีที่วางไว้บนผ้าแคว้นกาสี แก้วมณีก็ไม่เปรอะเปื้อนผ้าแคว้นกาสี ทั้งผ้าแคว้นกาสีก็ไม่เปรอะเปื้อนแก้วมณี ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะทั้งสองอย่างเป็นของสะอาด ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อพระโพธิสัตว์เสด็จออกจากพระครรภ์พระมารดา พระองค์จะเสด็จออกมาอย่างหมดจด ไม่เปรอะเปื้อนด้วยน้ำ ไม่เปรอะเปื้อนด้วยเสมหะ ไม่เปรอะเปื้อนด้วยเลือด ไม่เปรอะเปื้อนด้วยของไม่สะอาดใดๆ เป็นผู้บริสุทธิ์หมดจด นี้เป็นธรรมดาในเรื่องนั้น 30. ‘‘Dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchimhā nikkhamati, dve udakassa dhārā antalikkhā pātubhavanti – ekā sītassa ekā uṇhassa yena bodhisattassa udakakiccaṃ karonti mātu ca. Ayamettha dhammatā. ๓๐. ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นธรรมดา คือ เมื่อพระโพธิสัตว์เสด็จออกจากพระครรภ์พระมารดา จะมีธารน้ำ ๒ สายปรากฏจากอากาศ คือ สายหนึ่งเป็นน้ำเย็น สายหนึ่งเป็นน้ำอุ่น ซึ่งเขาใช้ทำอุทกกิจถวายพระโพธิสัตว์และพระมารดา นี้เป็นธรรมดาในเรื่องนั้น 31. ‘‘Dhammatā esā, bhikkhave, sampatijāto bodhisatto samehi pādehi patiṭṭhahitvā uttarābhimukho sattapadavītihārena gacchati setamhi chatte anudhāriyamāne, sabbā ca disā anuviloketi, āsabhiṃ vācaṃ bhāsati ‘aggohamasmi lokassa, jeṭṭhohamasmi lokassa, seṭṭhohamasmi lokassa, ayamantimā jāti, natthidāni punabbhavo’ti. Ayamettha dhammatā. ๓๑. ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นธรรมดา คือ พระโพธิสัตว์พอประสูติ ก็ประทับยืนด้วยพระบาทที่เสมอกัน ผินพระพักตร์ไปทางทิศเหนือ เสด็จดำเนินไป ๗ ก้าว โดยมีเศวตฉัตรกั้นถวาย ทรงเหลียวดูทั่วทุกทิศ แล้วทรงเปล่งอาสภิวาจาว่า ‘เราเป็นผู้เลิศแห่งโลก เราเป็นผู้เจริญที่สุดแห่งโลก เราเป็นผู้ประเสริฐที่สุดแห่งโลก ชาตินี้เป็นชาติสุดท้าย บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีก’ นี้เป็นธรรมดาในเรื่องนั้น 32. ‘‘Dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchimhā nikkhamati, atha sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya appamāṇo uḷāro obhāso pātubhavati, atikkammeva devānaṃ devānubhāvaṃ. Yāpi tā lokantarikā aghā asaṃvutā andhakārā andhakāratimisā, yattha pime candimasūriyā evaṃmahiddhikā evaṃmahānubhāvā ābhāya nānubhonti, tatthapi appamāṇo uḷāro obhāso pātubhavati atikkammeva devānaṃ devānubhāvaṃ. Yepi tattha sattā upapannā, tepi tenobhāsena aññamaññaṃ sañjānanti – ‘aññepi kira, bho, santi sattā idhūpapannā’ti. Ayañca dasasahassī lokadhātu saṅkampati sampakampati sampavedhati appamāṇo ca uḷāro obhāso loke pātubhavati atikkammeva devānaṃ devānubhāvaṃ. Ayamettha dhammatā. ๓๒. ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นธรรมดา คือ เมื่อพระโพธิสัตว์เสด็จออกจากพระครรภ์พระมารดา แสงสว่างอันโอฬารไม่มีประมาณ ยิ่งกว่าเทวานุภาพของทวยเทพ ย่อมปรากฏขึ้นในโลก พร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์ พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ แม้ในโลกันตริกนรกที่ว่างเปล่า ไม่เปิดโล่ง มืดมิด ซึ่งดวงจันทร์และดวงอาทิตย์ผู้มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมากอย่างนี้ ก็ยังส่องแสงไปไม่ถึง ในที่นั้นก็มีแสงสว่างอันโอฬารไม่มีประมาณปรากฏขึ้น ยิ่งกว่าเทวานุภาพของทวยเทพ แม้สัตว์ที่เกิดในที่นั้น ก็จำกันและกันได้ด้วยแสงสว่างนั้นว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ได้ยินว่ามีสัตว์อื่นเกิดในที่นี้ด้วย’ และหมื่นโลกธาตุนี้ก็สั่นสะเทือน เลื่อนลั่น หวั่นไหว และแสงสว่างอันโอฬารไม่มีประมาณ ยิ่งกว่าเทวานุภาพของทวยเทพ ก็ปรากฏขึ้นในโลก นี้เป็นธรรมดาในเรื่องนั้น Dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇā มหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ 33. ‘‘Jāte kho pana, bhikkhave, vipassimhi kumāre bandhumato rañño paṭivedesuṃ – ‘putto te, deva, jāto, taṃ devo passatū’ti. Addasā kho, bhikkhave, bandhumā rājā vipassiṃ kumāraṃ, disvā nemitte brāhmaṇe [Pg.14] āmantāpetvā etadavoca – ‘passantu bhonto nemittā brāhmaṇā kumāra’nti. Addasaṃsu kho, bhikkhave, nemittā brāhmaṇā vipassiṃ kumāraṃ, disvā bandhumantaṃ rājānaṃ etadavocuṃ – ‘attamano, deva, hohi, mahesakkho te putto uppanno, lābhā te, mahārāja, suladdhaṃ te, mahārāja, yassa te kule evarūpo putto uppanno. Ayañhi, deva, kumāro dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇehi samannāgato, yehi samannāgatassa mahāpurisassa dveva gatiyo bhavanti anaññā. Sace agāraṃ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī dhammiko dhammarājā cāturanto vijitāvī janapadatthāvariyappatto sattaratanasamannāgato. Tassimāni sattaratanāni bhavanti. Seyyathidaṃ – cakkaratanaṃ hatthiratanaṃ assaratanaṃ maṇiratanaṃ itthiratanaṃ gahapatiratanaṃ pariṇāyakaratanameva sattamaṃ. Parosahassaṃ kho panassa puttā bhavanti sūrā vīraṅgarūpā parasenappamaddanā. So imaṃ pathaviṃ sāgarapariyantaṃ adaṇḍena asatthena dhammena abhivijiya ajjhāvasati. Sace kho pana agārasmā anagāriyaṃ pabbajati, arahaṃ hoti sammāsambuddho loke vivaṭacchado. ๓๓. ภิกษุทั้งหลาย ครั้นพระวิปัสสีกุมารประสูติแล้ว พวกอำมาตย์ได้กราบทูลพระเจ้าพันธุมะว่า ‘ขอเดชะ พระราชโอรสของพระองค์ประสูติแล้ว ขอพระองค์ทอดพระเนตรพระราชโอรสนั้นเถิด’ ภิกษุทั้งหลาย พระเจ้าพันธุมะได้ทอดพระเนตรพระวิปัสสีกุมารแล้ว ครั้นทอดพระเนตรแล้ว จึงรับสั่งให้หาพราหมณ์ผู้ทำนายลักษณะมาแล้วได้ตรัสคำนี้ว่า ‘ท่านพราหมณ์ผู้ทำนายลักษณะทั้งหลาย จงดูพระกุมารเถิด’ ภิกษุทั้งหลาย พราหมณ์ผู้ทำนายลักษณะทั้งหลายได้เห็นพระวิปัสสีกุมารแล้ว ครั้นเห็นแล้ว ได้กราบทูลพระเจ้าพันธุมะดังนี้ว่า ‘ขอเดชะ ขอพระองค์ทรงพอพระทัยเถิด พระราชโอรสผู้มีศักดิ์ใหญ่ของพระองค์บังเกิดแล้ว เป็นลาภของพระองค์หนอ พระเจ้าข้า พระองค์ได้ดีแล้วหนอ พระเจ้าข้า ที่พระราชโอรสเช่นนี้บังเกิดในราชสกุลของพระองค์ ขอเดชะ พระกุมารนี้แลประกอบด้วยมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ ซึ่งมหาบุรุษผู้ประกอบด้วยลักษณะเหล่านี้ ย่อมมีคติเป็น ๒ เท่านั้น ไม่เป็นอย่างอื่น คือ ถ้าอยู่ครองเรือน จะได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิผู้ทรงธรรม เป็นธรรมราชา มีมหาสมุทร ๔ เป็นขอบเขต ทรงชนะแล้ว มีชนบทอันมั่นคง ประกอบด้วยรัตนะ ๗ ประการ รัตนะ ๗ ประการเหล่านี้ของพระองค์ คือ จักรรัตนะ หัตถิรัตนะ อัสสรัตนะ มณิรัตนะ อิตถีรัตนะ คหปติรัตนะ และปริณายกรัตนะเป็นที่ ๗ พระราชโอรสของพระองค์มีกว่าพันคน ซึ่งล้วนแต่กล้าหาญ มีรูปทรงองอาจ สามารถย่ำยีเสนาของข้าศึกได้ พระองค์ทรงชนะปฐพีนี้ซึ่งมีสาครเป็นขอบเขตโดยธรรม ไม่ต้องใช้อาชญา ไม่ต้องใช้ศัสตรา แล้วทรงครอบครองอยู่ แต่ถ้าเสด็จออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต จะได้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า มีหลังคาคือกิเลสอันเปิดแล้วในโลก 34. ‘Katamehi cāyaṃ, deva, kumāro dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇehi samannāgato, yehi samannāgatassa mahāpurisassa dveva gatiyo bhavanti anaññā. Sace agāraṃ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī dhammiko dhammarājā cāturanto vijitāpī janapadatthāvariyappatto sattaratanasamannāgato. Tassimāni sattaratanāni bhavanti. Seyyathidaṃ – cakkaratanaṃ hatthiratanaṃ assaratanaṃ maṇiratanaṃ itthiratanaṃ gahapatiratanaṃ pariṇāyakaratanameva sattamaṃ. Parosahassaṃ kho panassa puttā bhavanti sūrā vīraṅgarūpā parasenappamaddanā. So imaṃ pathaviṃ sāgarapariyantaṃ adaṇḍena asatthena dhammena abhivijiya ajjhāvasati. Sace kho pana agārasmā anagāriyaṃ pabbajati, arahaṃ hoti sammāsambuddho loke vivaṭacchado. ๓๔. ขอเดชะ พระกุมารนี้ประกอบด้วยมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการเหล่าไหนเล่า ซึ่งมหาบุรุษผู้ประกอบด้วยลักษณะเหล่านี้ ย่อมมีคติเป็น ๒ เท่านั้น ไม่เป็นอย่างอื่น คือ ถ้าอยู่ครองเรือน จะได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิผู้ทรงธรรม เป็นธรรมราชา มีมหาสมุทร ๔ เป็นขอบเขต ทรงชนะแล้ว มีชนบทอันมั่นคง ประกอบด้วยรัตนะ ๗ ประการ รัตนะ ๗ ประการเหล่านี้ของพระองค์ คือ จักรรัตนะ หัตถิรัตนะ อัสสรัตนะ มณิรัตนะ อิตถีรัตนะ คหปติรัตนะ และปริณายกรัตนะเป็นที่ ๗ พระราชโอรสของพระองค์มีกว่าพันคน ซึ่งล้วนแต่กล้าหาญ มีรูปทรงองอาจ สามารถย่ำยีเสนาของข้าศึกได้ พระองค์ทรงชนะปฐพีนี้ซึ่งมีสาครเป็นขอบเขตโดยธรรม ไม่ต้องใช้อาชญา ไม่ต้องใช้ศัสตรา แล้วทรงครอบครองอยู่ แต่ถ้าเสด็จออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต จะได้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า มีหลังคาคือกิเลสอันเปิดแล้วในโลก 35. ‘Ayañhi, deva, kumāro suppatiṭṭhitapādo. Yaṃ pāyaṃ, deva, kumāro suppatiṭṭhitapādo. Idampissa mahāpurisassa mahāpurisalakkhaṇaṃ bhavati. ๓๕. ขอเดชะ พระกุมารนี้มีฝ่าพระบาทประดิษฐานเป็นอันดี การที่พระกุมารนี้มีฝ่าพระบาทประดิษฐานเป็นอันดี แม้นี้ก็เป็นมหาปุริสลักษณะของมหาบุรุษนั้น ‘Imassa, deva, kumārassa heṭṭhā pādatalesu cakkāni jātāni sahassārāni sanemikāni sanābhikāni sabbākāraparipūrāni. Yampi, imassa [Pg.15] deva, kumārassa heṭṭhā pādatalesu cakkāni jātāni sahassārāni sanemikāni sanābhikāni sabbākāraparipūrāni, idampissa mahāpurisassa mahāpurisalakkhaṇaṃ bhavati. ขอเดชะ ที่พื้นฝ่าพระบาทของพระกุมารนี้ มีจักรเกิดขึ้น มีซี่กำพันหนึ่ง มีกง มีดุม บริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง การที่ที่พื้นฝ่าพระบาทของพระกุมารนี้มีจักรเกิดขึ้น มีซี่กำพันหนึ่ง มีกง มีดุม บริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง แม้นี้ก็เป็นมหาปุริสลักษณะของมหาบุรุษนั้น ‘Ayañhi deva, kumāro āyatapaṇhī…pe… ขอเดชะ พระกุมารนี้มีส้นพระบาทยาว ...ฯลฯ... ‘Ayañhi, deva, kumāro dīghaṅgulī… ขอเดชะ พระกุมารนี้มีพระองคุลียาว... ‘Ayañhi, deva, kumāro mudutalunahatthapādo… ขอเดชะ พระกุมารนี้มีฝ่าพระหัตถ์และฝ่าพระบาทอ่อนนุ่ม... ‘Ayañhi, deva kumāro jālahatthapādo… ขอเดชะ พระกุมารนี้มีฝ่าพระหัตถ์และฝ่าพระบาทมีลายดุจตาข่าย... ‘Ayañhi, deva, kumāro ussaṅkhapādo… ขอเดชะ พระกุมารนี้มีข้อพระบาทสูง... ‘Ayañhi, deva, kumāro eṇijaṅgho… ขอเดชะ พระกุมารนี้มีพระชงฆ์รีเรียวดุจแข้งเนื้อทราย... ‘Ayañhi, deva, kumāro ṭhitakova anonamanto ubhohi pāṇitalehi jaṇṇukāni parimasati parimajjati… ขอเดชะ พระกุมารนี้เมื่อประทับยืนอยู่ ไม่ต้องน้อมพระองค์ลง ก็สามารถใช้ฝ่าพระหัตถ์ทั้งสองลูบคลำถึงพระชานุได้... ‘Ayañhi, deva, kumāro kosohitavatthaguyho… ขอเดชะ พระกุมารนี้มีพระคุยหะเร้นอยู่ในฝัก... ‘Ayañhi, deva, kumāro suvaṇṇavaṇṇo kañcanasannibhattaco… ขอเดชะ พระกุมารนี้มีพระฉวีวรรณดุจทองคำ มีพระฉวีเปรียบด้วยทองคำ... ‘Ayañhi, deva, kumāro sukhumacchavī; sukhumattā chaviyā rajojallaṃ kāye na upalimpati … ขอเดชะ พระกุมารนี้มีพระฉวีละเอียด เพราะพระฉวีละเอียด ธุลีละอองจึงไม่ติดพระวรกาย... ‘Ayañhi, deva, kumāro ekekalomo; ekekāni lomāni lomakūpesu jātāni… ขอเดชะ พระกุมารนี้มีพระโลมาขุมละเส้น ที่ขุมพระโลมาแต่ละขุมมีพระโลมาเกิดขึ้นเส้นละเส้น... ‘Ayañhi, deva, kumāro uddhaggalomo; uddhaggāni lomāni jātāni nīlāni añjanavaṇṇāni kuṇḍalāvaṭṭāni dakkhiṇāvaṭṭakajātāni… ขอเดชะ พระกุมารนี้มีพระโลมามีปลายชี้ขึ้นเบื้องบน พระโลมาที่เกิดขึ้นมีปลายชี้ขึ้นเบื้องบน มีสีเขียวเหมือนดอกอัญชัน ขดเป็นกุณฑลเวียนขวา... ‘Ayañhi, deva, kumāro brahmujugatto… ขอเดชะ พระกุมารนี้มีพระวรกายตั้งตรงดุจกายพรหม... ‘Ayañhi, deva, kumāro sattussado… ขอเดชะ พระกุมารนี้มีพระมังสะเต็มในที่ ๗ แห่ง... ‘Ayañhi, deva, kumāro sīhapubbaddhakāyo… ขอเดชะ พระกุมารนี้มีพระวรกายท่อนหน้าเหมือนกึ่งกายท่อนหน้าของราชสีห์... ‘Ayañhi, deva, kumāro citantaraṃso … ขอเดชะ พระกุมารนี้มีระหว่างพระอังสาเต็ม... ‘Ayañhi, deva, kumāro nigrodhaparimaṇḍalo yāvatakvassa kāyo tāvatakvassa byāmo, yāvatakvassa byāmo, tāvatakvassa kāyo… ขอเดชะ พระกุมารนี้มีพระวรกายเป็นปริมณฑลดุจปริมณฑลแห่งต้นไทร พระวรกายของพระองค์สูงเท่าใด วาของพระองค์ก็ยาวเท่านั้น วาของพระองค์ยาวเท่าใด พระวรกายของพระองค์ก็สูงเท่านั้น... ‘Ayañhi[Pg.16], deva, kumāro samavaṭṭakkhandho… ขอเดชะ พระกุมารนี้มีลำพระศอกลมสม่ำเสมอ... ‘Ayañhi, deva, kumāro rasaggasaggī… ขอเดชะ พระกุมารนี้มีเส้นประสาทสำหรับรับรสอันเลิศ... ‘Ayañhi, deva, kumāro sīhahanu… ขอเดชะ พระกุมารนี้มีพระหนุดุจคางราชสีห์... ‘Ayañhi, deva, kumāro cattālīsadanto… ขอเดชะ พระกุมารนี้มีพระทนต์ ๔๐ ซี่... ‘Ayañhi, deva, kumāro samadanto… ขอเดชะ พระกุมารนี้มีพระทนต์เรียบเสมอกัน... ‘Ayañhi, deva, kumāro aviraḷadanto… ขอเดชะ พระกุมารนี้มีพระทนต์ไม่ห่าง... ‘Ayañhi, deva, kumāro susukkadāṭho… ขอเดชะ พระกุมารนี้มีพระเขี้ยวแก้วขาวงาม... ‘Ayañhi, deva, kumāro pahūtajivho… ขอเดชะ พระกุมารนี้มีพระชิวหากว้างและยาว... ‘Ayañhi, deva, kumāro brahmassaro karavīkabhāṇī… ขอเดชะ พระกุมารนี้มีพระสุรเสียงดุจเสียงพรหม ตรัสมีสำเนียงเหมือนนกการเวก... ‘Ayañhi, deva, kumāro abhinīlanetto… ‘ข้าแต่เทวะ พระราชกุมารนี้มีพระเนตรดำสนิท... ‘Ayañhi, deva, kumāro gopakhumo… ‘ข้าแต่เทวะ พระราชกุมารนี้มีพระขนงเนตรดุจขนงตาลูกโค... Imassa, deva, kumārassa uṇṇā bhamukantare jātā odātā mudutūlasannibhā. Yampi imassa deva kumārassa uṇṇā bhamukantare jātā odātā mudutūlasannibhā, idampimassa mahāpurisassa mahāpurisalakkhaṇaṃ bhavati. ‘ข้าแต่เทวะ พระอุณาโลมของพระราชกุมารนี้ เกิดขึ้น ณ ระหว่างพระโขนง มีสีขาวอ่อนนุ่มเหมือนปุยนุ่น ข้าแต่เทวะ การที่พระอุณาโลมของพระราชกุมารนี้เกิดขึ้น ณ ระหว่างพระโขนง มีสีขาวอ่อนนุ่มเหมือนปุยนุ่น แม้นี้ก็เป็นมหาปุริสลักษณะของมหาบุรุษพระองค์นั้น ‘Ayañhi, deva, kumāro uṇhīsasīso. Yaṃ pāyaṃ, deva, kumāro uṇhīsasīso, idampissa mahāpurisassa mahāpurisalakkhaṇaṃ bhavati. ‘ข้าแต่เทวะ พระราชกุมารนี้มีพระเศียรดุจประดับด้วยกรอบพระพักตร์ ข้าแต่เทวะ การที่พระราชกุมารนี้มีพระเศียรดุจประดับด้วยกรอบพระพักตร์ แม้นี้ก็เป็นมหาปุริสลักษณะของมหาบุรุษพระองค์นั้น 36. ‘Imehi kho ayaṃ, deva, kumāro dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇehi samannāgato, yehi samannāgatassa mahāpurisassa dveva gatiyo bhavanti anaññā. Sace agāraṃ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī dhammiko dhammarājā cāturanto vijitāvī janapadatthāvariyappatto sattaratanasamannāgato. Tassimāni sattaratanāni bhavanti. Seyyathidaṃ – cakkaratanaṃ hatthiratanaṃ assaratanaṃ maṇiratanaṃ itthiratanaṃ gahapatiratanaṃ pariṇāyakaratanameva sattamaṃ. Parosahassaṃ kho panassa puttā bhavanti sūrā vīraṅgarūpā parasenappamaddanā. So imaṃ pathaviṃ sāgarapariyantaṃ adaṇḍena asatthena dhammena abhivijiya ajjhāvasati. Sace kho pana [Pg.17] agārasmā anagāriyaṃ pabbajati, arahaṃ hoti sammāsambuddho loke vivaṭacchado’ti. ๓๖. ‘ข้าแต่เทวะ พระราชกุมารนี้ทรงประกอบด้วยมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการเหล่านี้ ซึ่งมหาบุรุษผู้ประกอบด้วยลักษณะเหล่านี้ ย่อมมีคติเป็น ๒ เท่านั้น ไม่มีคติอื่น คือ ถ้าทรงครองเรือน จักได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิผู้ทรงธรรม เป็นธรรมราชา มีมหาสมุทร ๔ เป็นขอบเขต ทรงชนะแล้ว มีชนบทอันมั่นคง ประกอบด้วยรัตนะ ๗ ประการ รัตนะ ๗ ประการของพระองค์มีดังนี้ คือ จักรรัตนะ หัตถิรัตนะ อัสสรัตนะ มณีรัตนะ อิตถีรัตนะ คหปติรัตนะ และมีปริณายกรัตนะเป็นที่ ๗ พระราชโอรสของพระองค์มีกว่าพันองค์ ล้วนกล้าหาญ มีรูปทรงสมเป็นวีรกษัตริย์ สามารถย่ำยีเสนาของข้าศึกได้ พระองค์ทรงชนะโดยธรรมซึ่งแผ่นดินนี้มีมหาสมุทรเป็นขอบเขต มิได้ใช้อาชญา มิได้ใช้ศัสตรา แล้วทรงครอบครองอยู่ แต่ถ้าเสด็จออกจากเรือนทรงผนวช จักได้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า มีหลังคาคือกิเลสอันเปิดแล้วในโลก’ Vipassīsamaññā พระนามว่าวิปัสสี 37. ‘‘Atha kho, bhikkhave, bandhumā rājā nemitte brāhmaṇe ahatehi vatthehi acchādāpetvā sabbakāmehi santappesi. Atha kho, bhikkhave, bandhumā rājā vipassissa kumārassa dhātiyo upaṭṭhāpesi. Aññā khīraṃ pāyenti, aññā nhāpenti, aññā dhārenti, aññā aṅkena pariharanti. Jātassa kho pana, bhikkhave, vipassissa kumārassa setacchattaṃ dhārayittha divā ceva rattiñca – ‘mā naṃ sītaṃ vā uṇhaṃ vā tiṇaṃ vā rajo vā ussāvo vā bādhayitthā’ti. Jāto kho pana, bhikkhave, vipassī kumāro bahuno janassa piyo ahosi manāpo. Seyyathāpi, bhikkhave, uppalaṃ vā padumaṃ vā puṇḍarīkaṃ vā bahuno janassa piyaṃ manāpaṃ; evameva kho, bhikkhave, vipassī kumāro bahuno janassa piyo ahosi manāpo. Svāssudaṃ aṅkeneva aṅkaṃ parihariyati. ๓๗. “ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระเจ้าพันธุมะรับสั่งให้พราหมณ์ผู้ทำนายลักษณะนุ่งห่มผ้าใหม่ แล้วทรงให้เอิบอิ่มด้วยกามคุณทั้งปวง ภิกษุทั้งหลาย ต่อมา พระเจ้าพันธุมะได้จัดหาพระพี่เลี้ยงให้พระวิปัสสีกุมาร บางพวกถวายพระขีรรส บางพวกถวายสรง บางพวกอุ้ม บางพวกประคองไว้ในพระเพลา ภิกษุทั้งหลาย ก็เมื่อพระวิปัสสีกุมารประสูติแล้ว เขาได้กั้นเศวตฉัตรถวายทั้งกลางวันกลางคืน ด้วยคิดว่า ‘อย่าให้ความเย็น ความร้อน หญ้า ธุลี หรือน้ำค้าง ถูกต้องพระองค์เลย’ ภิกษุทั้งหลาย ก็พระวิปัสสีกุมารผู้ประสูติแล้ว เป็นที่รักเป็นที่พอใจของคนจำนวนมาก ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนดอกอุบล ดอกปทุม หรือดอกบุณฑริก เป็นที่รักเป็นที่พอใจของคนจำนวนมาก ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย พระวิปัสสีกุมารก็เป็นที่รักเป็นที่พอใจของคนจำนวนมาก ฉันนั้น พระองค์ถูกส่งต่อจากพระเพลาสู่พระเพลา” 38. ‘‘Jāto kho pana, bhikkhave, vipassī kumāro mañjussaro ca ahosi vaggussaro ca madhurassaro ca pemaniyassaro ca. Seyyathāpi, bhikkhave, himavante pabbate karavīkā nāma sakuṇajāti mañjussarā ca vaggussarā ca madhurassarā ca pemaniyassarā ca; evameva kho, bhikkhave, vipassī kumāro mañjussaro ca ahosi vaggussaro ca madhurassaro ca pemaniyassaro ca. ๓๘. “ภิกษุทั้งหลาย ก็พระวิปัสสีกุมารผู้ประสูติแล้ว มีพระสุรเสียงไพเราะ มีพระสุรเสียงกลมกล่อม มีพระสุรเสียงหวาน และมีพระสุรเสียงน่ารัก ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนในภูเขาหิมาลัย มีนกชนิดหนึ่งชื่อว่าการเวก มีเสียงไพเราะ มีเสียงกลมกล่อม มีเสียงหวาน และมีเสียงน่ารัก ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย พระวิปัสสีกุมารก็มีพระสุรเสียงไพเราะ มีพระสุรเสียงกลมกล่อม มีพระสุรเสียงหวาน และมีพระสุรเสียงน่ารัก ฉันนั้น” 39. ‘‘Jātassa kho pana, bhikkhave, vipassissa kumārassa kammavipākajaṃ dibbacakkhu pāturahosi yena sudaṃ samantā yojanaṃ passati divā ceva rattiñca. ๓๙. “ภิกษุทั้งหลาย ก็ทิพยจักษุอันเกิดจากวิบากแห่งกรรมได้ปรากฏแก่พระวิปัสสีกุมารผู้ประสูติแล้ว ซึ่งพระองค์ทอดพระเนตรเห็นได้โดยรอบโยชน์หนึ่งทั้งกลางวันและกลางคืน” 40. ‘‘Jāto kho pana, bhikkhave, vipassī kumāro animisanto pekkhati seyyathāpi devā tāvatiṃsā. ‘Animisanto kumāro pekkhatī’ti kho, bhikkhave, vipassissa kumārassa ‘vipassī vipassī’ tveva samaññā udapādi. ๔๐. “ภิกษุทั้งหลาย ก็พระวิปัสสีกุมารผู้ประสูติแล้ว ทรงเพ่งดูโดยไม่กระพริบพระเนตร เหมือนพวกเทวดาชั้นดาวดึงส์ ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุที่พระกุมารทรงเพ่งดูโดยไม่กระพริบพระเนตร พระนามว่า ‘วิปัสสี วิปัสสี’ จึงได้เกิดขึ้นแก่พระวิปัสสีกุมาร” 41. ‘‘Atha [Pg.18] kho, bhikkhave, bandhumā rājā atthakaraṇe nisinno vipassiṃ kumāraṃ aṅke nisīdāpetvā atthe anusāsati. Tatra sudaṃ, bhikkhave, vipassī kumāro pituaṅke nisinno viceyya viceyya atthe panāyati ñāyena. Viceyya viceyya kumāro atthe panāyati ñāyenāti kho, bhikkhave, vipassissa kumārassa bhiyyosomattāya ‘vipassī vipassī’ tveva samaññā udapādi. ๔๑. “ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระเจ้าพันธุมะประทับนั่งวินิจฉัยคดี รับสั่งให้พระวิปัสสีกุมารประทับนั่งบนพระเพลา แล้วทรงสั่งสอนอรรถคดี ภิกษุทั้งหลาย ในคราวนั้น พระวิปัสสีกุมารประทับนั่งบนพระเพลาของพระบิดา ทรงพิจารณาแล้วพิจารณาเล่าซึ่งอรรถคดีโดยแยบคายแล้วจึงทรงเข้าพระทัย ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุที่พระกุมารทรงพิจารณาแล้วพิจารณาเล่าซึ่งอรรถคดีโดยแยบคายแล้วจึงทรงเข้าพระทัย พระนามว่า ‘วิปัสสี วิปัสสี’ จึงได้เกิดขึ้นแก่พระวิปัสสีกุมารให้ยิ่งขึ้นไปอีก” 42. ‘‘Atha kho, bhikkhave, bandhumā rājā vipassissa kumārassa tayo pāsāde kārāpesi, ekaṃ vassikaṃ ekaṃ hemantikaṃ ekaṃ gimhikaṃ; pañca kāmaguṇāni upaṭṭhāpesi. Tatra sudaṃ, bhikkhave, vipassī kumāro vassike pāsāde cattāro māse nippurisehi tūriyehi paricārayamāno na heṭṭhāpāsādaṃ orohatī’’ti. ๔๒. “ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระเจ้าพันธุมะรับสั่งให้สร้างปราสาท ๓ หลังถวายพระวิปัสสีกุมาร คือ ปราสาทสำหรับฤดูฝน ๑ หลัง ปราสาทสำหรับฤดูหนาว ๑ หลัง ปราสาทสำหรับฤดูร้อน ๑ หลัง และรับสั่งให้จัดเตรียมกามคุณ ๕ ไว้ถวาย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาปราสาทเหล่านั้น พระวิปัสสีกุมารประทับอยู่ในปราสาทสำหรับฤดูฝนตลอด ๔ เดือน ทรงได้รับการบำเรอด้วยดนตรีที่ไม่มีบุรุษเจือปน มิได้เสด็จลงมาเบื้องล่างปราสาทเลย” Paṭhamabhāṇavāro. ปฐมภาณวาร จบ Jiṇṇapuriso บุรุษชรา 43. ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassī kumāro bahūnaṃ vassānaṃ bahūnaṃ vassasatānaṃ bahūnaṃ vassasahassānaṃ accayena sārathiṃ āmantesi – ‘yojehi, samma sārathi, bhaddāni bhaddāni yānāni uyyānabhūmiṃ gacchāma subhūmidassanāyā’ti. ‘Evaṃ, devā’ti kho, bhikkhave, sārathi vipassissa kumārassa paṭissutvā bhaddāni bhaddāni yānāni yojetvā vipassissa kumārassa paṭivedesi – ‘yuttāni kho te, deva, bhaddāni bhaddāni yānāni, yassa dāni kālaṃ maññasī’ti. Atha kho, bhikkhave, vipassī kumāro bhaddaṃ bhaddaṃ yānaṃ abhiruhitvā bhaddehi bhaddehi yānehi uyyānabhūmiṃ niyyāsi. ๔๓. “ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น เมื่อล่วงไปหลายปี หลายร้อยปี หลายพันปี พระวิปัสสีกุมารรับสั่งเรียกนายสารถีมาตรัสว่า ‘สหายสารถี ท่านจงเทียมยานพาหนะดีๆ เราจะไปอุทยานเพื่อชมภูมิประเทศอันสวยงาม’ ภิกษุทั้งหลาย นายสารถีทูลรับสนองพระดำรัสของพระวิปัสสีกุมารว่า ‘พะย่ะค่ะ เทวะ’ แล้วได้เทียมยานพาหนะดีๆ เสร็จแล้ว จึงกราบทูลแด่พระวิปัสสีกุมารว่า ‘ข้าแต่เทวะ ยานพาหนะดีๆ เทียมไว้พร้อมแล้วสำหรับพระองค์ บัดนี้ พระองค์ทรงสำคัญเวลาอันควรเถิด’ ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระวิปัสสีกุมารเสด็จขึ้นประทับบนยานพาหนะอันดีงาม เสด็จออกจากพระนครไปยังอุทยานด้วยยานพาหนะดีๆ 44. ‘‘Addasā kho, bhikkhave, vipassī kumāro uyyānabhūmiṃ niyyanto purisaṃ jiṇṇaṃ gopānasivaṅkaṃ bhoggaṃ daṇḍaparāyanaṃ pavedhamānaṃ gacchantaṃ āturaṃ [Pg.19] gatayobbanaṃ. Disvā sārathiṃ āmantesi – ‘ayaṃ pana, samma sārathi, puriso kiṃkato? Kesāpissa na yathā aññesaṃ, kāyopissa na yathā aññesa’nti. ‘Eso kho, deva, jiṇṇo nāmā’ti. ‘Kiṃ paneso, samma sārathi, jiṇṇo nāmā’ti? ‘Eso kho, deva, jiṇṇo nāma. Na dāni tena ciraṃ jīvitabbaṃ bhavissatī’ti. ‘Kiṃ pana, samma sārathi, ahampi jarādhammo, jaraṃ anatīto’ti? ‘Tvañca, deva, mayañcamha sabbe jarādhammā, jaraṃ anatītā’ti. ‘Tena hi, samma sārathi, alaṃ dānajja uyyānabhūmiyā. Itova antepuraṃ paccaniyyāhī’ti. ‘Evaṃ, devā’ti kho, bhikkhave, sārathi vipassissa kumārassa paṭissutvā tatova antepuraṃ paccaniyyāsi. Tatra sudaṃ, bhikkhave, vipassī kumāro antepuraṃ gato dukkhī dummano pajjhāyati – ‘dhiratthu kira, bho, jāti nāma, yatra hi nāma jātassa jarā paññāyissatī’ti! ๔๔. ภิกษุทั้งหลาย วิปัสสีกุมารเมื่อเสด็จไปยังพระราชอุทยาน ได้ทอดพระเนตรเห็นบุรุษแก่หง่อม หลังโกงเหมือนกลอนเรือน ค้อมตัวลง มีไม้เท้าเป็นที่พึ่ง เดินตัวสั่นเทา เจ็บป่วย ผ่านวัยหนุ่มไปแล้ว ครั้นทอดพระเนตรเห็นแล้ว จึงตรัสถามนายสารถีว่า ‘สหายสารถี บุรุษผู้นี้เป็นอะไรไป แม้ผมของเขาก็ไม่เหมือนของคนอื่น แม้กายของเขาก็ไม่เหมือนของคนอื่น’ นายสารถีกราบทูลว่า ‘ข้าแต่เทวะ บุรุษผู้นี้เรียกว่าคนแก่ พระเจ้าข้า’ ‘สหายสารถี ก็บุรุษที่เรียกว่าคนแก่นี้เป็นอย่างไร’ ‘ข้าแต่เทวะ บุรุษที่เรียกว่าคนแก่นี้ จะมีชีวิตอยู่ต่อไปอีกไม่นาน พระเจ้าข้า’ ‘สหายสารถี แม้เราก็มีความแก่เป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความแก่ไปได้หรือ’ ‘ข้าแต่เทวะ พระองค์และข้าพระองค์ทั้งปวงล้วนมีความแก่เป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความแก่ไปได้ พระเจ้าข้า’ ‘สหายสารถี ถ้าเช่นนั้น วันนี้พอทีกับการไปอุทยาน ท่านจงกลับรถจากที่นี่ไปยังพระราชวังชั้นในเถิด’ ภิกษุทั้งหลาย นายสารถีทูลรับสนองพระดำรัสของวิปัสสีกุมารว่า ‘อย่างนั้น พระเจ้าข้า’ แล้วกลับรถจากที่นั้นไปยังพระราชวังชั้นใน ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น วิปัสสีกุมารเสด็จเข้าสู่พระราชวังชั้นในแล้ว ทรงทุกข์โทมนัส ครุ่นคิดอยู่ว่า ‘น่าตำหนิจริงหนอ ความเกิดนี้ เพราะเมื่อมีความเกิด ความแก่ก็จะปรากฏ’ 45. ‘‘Atha kho, bhikkhave, bandhumā rājā sārathiṃ āmantāpetvā etadavoca – ‘kacci, samma sārathi, kumāro uyyānabhūmiyā abhiramittha? Kacci, samma sārathi, kumāro uyyānabhūmiyā attamano ahosī’ti? ‘Na kho, deva, kumāro uyyānabhūmiyā abhiramittha, na kho, deva, kumāro uyyānabhūmiyā attamano ahosī’ti. ‘Kiṃ pana, samma sārathi, addasa kumāro uyyānabhūmiṃ niyyanto’ti? ‘Addasā kho, deva, kumāro uyyānabhūmiṃ niyyanto purisaṃ jiṇṇaṃ gopānasivaṅkaṃ bhoggaṃ daṇḍaparāyanaṃ pavedhamānaṃ gacchantaṃ āturaṃ gatayobbanaṃ. Disvā maṃ etadavoca – ‘‘ayaṃ pana, samma sārathi, puriso kiṃkato, kesāpissa na yathā aññesaṃ, kāyopissa na yathā aññesa’’nti? ‘‘Eso kho, deva, jiṇṇo nāmā’’ti. ‘‘Kiṃ paneso, samma sārathi, jiṇṇo nāmā’’ti? ‘‘Eso kho, deva, jiṇṇo nāma na dāni tena ciraṃ jīvitabbaṃ bhavissatī’’ti. ‘‘Kiṃ pana, samma sārathi, ahampi jarādhammo, jaraṃ anatīto’’ti? ‘‘Tvañca, deva, mayañcamha sabbe jarādhammā, jaraṃ anatītā’’ti. ๔๕. ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น ท้าวพันธุมา รับสั่งให้เรียกนายสารถีมาแล้วตรัสถามว่า ‘สหายสารถี กุมารเพลิดเพลินในอุทยานหรือไม่ สหายสารถี กุมารมีพระทัยเบิกบานในอุทยานหรือไม่’ ‘ข้าแต่เทวะ กุมารไม่ทรงเพลิดเพลินในอุทยานเลย พระเจ้าข้า ข้าแต่เทวะ กุมารไม่มีพระทัยเบิกบานในอุทยานเลย พระเจ้าข้า’ ‘สหายสารถี ก็กุมารเมื่อเสด็จไปยังอุทยานได้ทอดพระเนตรเห็นอะไร’ ‘ข้าแต่เทวะ กุมารเมื่อเสด็จไปยังอุทยาน ได้ทอดพระเนตรเห็นบุรุษแก่หง่อม หลังโกงเหมือนกลอนเรือน ค้อมตัวลง มีไม้เท้าเป็นที่พึ่ง เดินตัวสั่นเทา เจ็บป่วย ผ่านวัยหนุ่มไปแล้ว ครั้นทอดพระเนตรเห็นแล้ว จึงตรัสถามข้าพระองค์ว่า “สหายสารถี บุรุษผู้นี้เป็นอะไรไป แม้ผมของเขาก็ไม่เหมือนของคนอื่น แม้กายของเขาก็ไม่เหมือนของคนอื่น” ข้าพระองค์กราบทูลว่า “ข้าแต่เทวะ บุรุษผู้นี้เรียกว่าคนแก่ พระเจ้าข้า” พระองค์ตรัสถามว่า “สหายสารถี ก็บุรุษที่เรียกว่าคนแก่นี้เป็นอย่างไร” ข้าพระองค์กราบทูลว่า “ข้าแต่เทวะ บุรุษที่เรียกว่าคนแก่นี้ จะมีชีวิตอยู่ต่อไปอีกไม่นาน พระเจ้าข้า” พระองค์ตรัสถามว่า “สหายสารถี แม้เราก็มีความแก่เป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความแก่ไปได้หรือ” ข้าพระองค์กราบทูลว่า “ข้าแต่เทวะ พระองค์และข้าพระองค์ทั้งปวงล้วนมีความแก่เป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความแก่ไปได้ พระเจ้าข้า”’ ‘‘‘Tena hi, samma sārathi, alaṃ dānajja uyyānabhūmiyā, itova antepuraṃ paccaniyyāhī’’’ti. ‘‘Evaṃ, devā’’ti kho ahaṃ, deva, vipassissa kumārassa paṭissutvā tatova antepuraṃ paccaniyyāsiṃ. So kho, deva, kumāro antepuraṃ gato dukkhī dummano pajjhāyati – ‘‘dhiratthu kira bho jāti nāma, yatra hi nāma jātassa jarā paññāyissatī’’’ti. ‘พระองค์จึงตรัสว่า “สหายสารถี ถ้าเช่นนั้น วันนี้พอทีกับการไปอุทยาน ท่านจงกลับรถจากที่นี่ไปยังพระราชวังชั้นในเถิด”’ ‘ข้าแต่เทวะ ข้าพระองค์ทูลรับสนองพระดำรัสของวิปัสสีกุมารว่า “อย่างนั้น พระเจ้าข้า” แล้วกลับรถจากที่นั้นไปยังพระราชวังชั้นใน ข้าแต่เทวะ กุมารพระองค์นั้นเสด็จเข้าสู่พระราชวังชั้นในแล้ว ทรงทุกข์โทมนัส ครุ่นคิดอยู่ว่า “น่าตำหนิจริงหนอ ความเกิดนี้ เพราะเมื่อมีความเกิด ความแก่ก็จะปรากฏ”’ Byādhitapuriso บุรุษผู้เจ็บป่วย 46. ‘‘Atha [Pg.20] kho, bhikkhave, bandhumassa rañño etadahosi – ๔๖. ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น ท้าวพันธุมาได้มีพระราชดำริดังนี้ว่า ‘Mā heva kho vipassī kumāro na rajjaṃ kāresi, mā heva vipassī kumāro agārasmā anagāriyaṃ pabbaji, mā heva nemittānaṃ brāhmaṇānaṃ saccaṃ assa vacana’nti. Atha kho, bhikkhave, bandhumā rājā vipassissa kumārassa bhiyyosomattāya pañca kāmaguṇāni upaṭṭhāpesi – ‘yathā vipassī kumāro rajjaṃ kareyya, yathā vipassī kumāro na agārasmā anagāriyaṃ pabbajeyya, yathā nemittānaṃ brāhmaṇānaṃ micchā assa vacana’nti. ‘ขอวิปัสสีกุมารอย่าได้ไม่ครองราชย์เลย ขอวิปัสสีกุมารอย่าได้ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตเลย ขอคำของพราหมณ์ผู้ทำนายลักษณะอย่าได้เป็นจริงเลย’ ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น ท้าวพันธุมาจึงทรงจัดเตรียมกามคุณ ๕ ให้วิปัสสีกุมารยิ่งขึ้นไปอีก ด้วยทรงดำริว่า ‘ทำอย่างไรหนอ วิปัสสีกุมารจะพึงครองราชย์ ทำอย่างไรหนอ วิปัสสีกุมารจะไม่พึงออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต ทำอย่างไรหนอ คำของพราหมณ์ผู้ทำนายลักษณะจะพึงเป็นเท็จ’ ‘‘Tatra sudaṃ, bhikkhave, vipassī kumāro pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti. Atha kho, bhikkhave, vipassī kumāro bahūnaṃ vassānaṃ…pe… ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น วิปัสสีกุมารทรงเพียบพร้อมพรั่งมูลด้วยกามคุณ ๕ บำเรออยู่ ภิกษุทั้งหลาย ต่อมาอีกเป็นเวลาหลายปี...ฯลฯ... 47. ‘‘Addasā kho, bhikkhave, vipassī kumāro uyyānabhūmiṃ niyyanto purisaṃ ābādhikaṃ dukkhitaṃ bāḷhagilānaṃ sake muttakarīse palipannaṃ semānaṃ aññehi vuṭṭhāpiyamānaṃ aññehi saṃvesiyamānaṃ. Disvā sārathiṃ āmantesi – ‘ayaṃ pana, samma sārathi, puriso kiṃkato? Akkhīnipissa na yathā aññesaṃ, saropissa na yathā aññesa’nti? ‘Eso kho, deva, byādhito nāmā’ti. ‘Kiṃ paneso, samma sārathi, byādhito nāmā’ti? ‘Eso kho, deva, byādhito nāma appeva nāma tamhā ābādhā vuṭṭhaheyyā’ti. ‘Kiṃ pana, samma sārathi, ahampi byādhidhammo, byādhiṃ anatīto’ti? ‘Tvañca, deva, mayañcamha sabbe byādhidhammā, byādhiṃ anatītā’ti. ‘Tena hi, samma sārathi, alaṃ dānajja uyyānabhūmiyā, itova antepuraṃ paccaniyyāhī’ti. ‘Evaṃ devā’ti kho, bhikkhave, sārathi vipassissa kumārassa paṭissutvā tatova antepuraṃ paccaniyyāsi. Tatra sudaṃ, bhikkhave, vipassī kumāro antepuraṃ gato dukkhī dummano pajjhāyati – ‘dhiratthu kira bho jāti nāma, yatra hi nāma jātassa jarā paññāyissati, byādhi paññāyissatī’ti. ๔๗. ภิกษุทั้งหลาย วิปัสสีกุมารเมื่อเสด็จไปยังพระราชอุทยาน ได้ทอดพระเนตรเห็นบุรุษผู้เจ็บป่วย ได้รับทุกขเวทนา ป่วยหนัก นอนจมอยู่ในมูตรคูถของตน มีคนอื่นคอยพยุงให้ลุกขึ้น มีคนอื่นคอยให้นอนลง ครั้นทอดพระเนตรเห็นแล้ว จึงตรัสถามนายสารถีว่า ‘สหายสารถี บุรุษผู้นี้เป็นอะไรไป แม้ดวงตาของเขาก็ไม่เหมือนของคนอื่น แม้เสียงของเขาก็ไม่เหมือนของคนอื่น’ นายสารถีกราบทูลว่า ‘ข้าแต่เทวะ บุรุษผู้นี้เรียกว่าคนป่วย พระเจ้าข้า’ ‘สหายสารถี ก็บุรุษที่เรียกว่าคนป่วยนี้เป็นอย่างไร’ ‘ข้าแต่เทวะ บุรุษที่เรียกว่าคนป่วยนี้ บางทีอาจจะลุกขึ้นจากความเจ็บป่วยนั้นได้ พระเจ้าข้า’ ‘สหายสารถี แม้เราก็มีความเจ็บป่วยเป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความเจ็บป่วยไปได้หรือ’ ‘ข้าแต่เทวะ พระองค์และข้าพระองค์ทั้งปวงล้วนมีความเจ็บป่วยเป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความเจ็บป่วยไปได้ พระเจ้าข้า’ ‘สหายสารถี ถ้าเช่นนั้น วันนี้พอทีกับการไปอุทยาน ท่านจงกลับรถจากที่นี่ไปยังพระราชวังชั้นในเถิด’ ‘อย่างนั้น พระเจ้าข้า’ ภิกษุทั้งหลาย นายสารถีทูลรับสนองพระดำรัสของวิปัสสีกุมาร แล้วกลับรถจากที่นั้นไปยังพระราชวังชั้นใน ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น วิปัสสีกุมารเสด็จเข้าสู่พระราชวังชั้นในแล้ว ทรงทุกข์โทมนัส ครุ่นคิดอยู่ว่า ‘น่าตำหนิจริงหนอ ความเกิดนี้ เพราะเมื่อมีความเกิด ความแก่ก็จะปรากฏ ความเจ็บป่วยก็จะปรากฏ’ 48. ‘‘Atha kho, bhikkhave, bandhumā rājā sārathiṃ āmantāpetvā etadavoca – ‘kacci, samma sārathi, kumāro uyyānabhūmiyā abhiramittha, kacci, samma [Pg.21] sārathi, kumāro uyyānabhūmiyā attamano ahosī’ti? ‘Na kho, deva, kumāro uyyānabhūmiyā abhiramittha, na kho, deva, kumāro uyyānabhūmiyā attamano ahosī’ti. ‘Kiṃ pana, samma sārathi, addasa kumāro uyyānabhūmiṃ niyyanto’ti? ‘Addasā kho, deva, kumāro uyyānabhūmiṃ niyyanto purisaṃ ābādhikaṃ dukkhitaṃ bāḷhagilānaṃ sake muttakarīse palipannaṃ semānaṃ aññehi vuṭṭhāpiyamānaṃ aññehi saṃvesiyamānaṃ. Disvā maṃ etadavoca – ‘‘ayaṃ pana, samma sārathi, puriso kiṃkato, akkhīnipissa na yathā aññesaṃ, saropissa na yathā aññesa’’nti? ‘‘Eso kho, deva, byādhito nāmā’’ti. ‘‘Kiṃ paneso, samma sārathi, byādhito nāmā’’ti? ‘‘Eso kho, deva, byādhito nāma appeva nāma tamhā ābādhā vuṭṭhaheyyā’’ti. ‘‘Kiṃ pana, samma sārathi, ahampi byādhidhammo, byādhiṃ anatīto’’ti? ‘‘Tvañca, deva, mayañcamha sabbe byādhidhammā, byādhiṃ anatītā’’ti. ‘‘Tena hi, samma sārathi, alaṃ dānajja uyyānabhūmiyā, itova antepuraṃ paccaniyyāhī’’ti. ‘‘Evaṃ, devā’’ti kho ahaṃ, deva, vipassissa kumārassa paṭissutvā tatova antepuraṃ paccaniyyāsiṃ. So kho, deva, kumāro antepuraṃ gato dukkhī dummano pajjhāyati – ‘‘‘dhiratthu kira bho jāti nāma, yatra hi nāma jātassa jarā paññāyissati, byādhi paññāyissatī’’’ti. ๔๘. ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระเจ้าพันธุมา รับสั่งให้เรียกนายสารถีมาแล้วได้ตรัสถามดังนี้ว่า ‘สารถีผู้สหาย พระกุมารทรงเพลิดเพลินในอุทยานภูมิหรือไม่ สารถีผู้สหาย พระกุมารทรงพอพระทัยในอุทยานภูมิหรือไม่’ ‘ขอเดชะ พระกุมารมิได้ทรงเพลิดเพลินในอุทยานภูมิเลย ขอเดชะ พระกุมารมิได้ทรงพอพระทัยในอุทยานภูมิเลย’ ‘สารถีผู้สหาย ก็เมื่อพระกุมารเสด็จออกไปยังอุทยานภูมิ ได้ทอดพระเนตรเห็นอะไรเล่า’ ‘ขอเดชะ เมื่อพระกุมารเสด็จออกไปยังอุทยานภูมิ ได้ทอดพระเนตรเห็นบุรุษผู้ป่วย ได้รับทุกข์ เป็นไข้หนัก นอนจมอยู่ในมูตรและกรีสของตน มีคนอื่นคอยพยุงให้ลุกขึ้น มีคนอื่นคอยให้นอนลง ครั้นทอดพระเนตรเห็นแล้ว จึงตรัสถามข้าพระองค์ดังนี้ว่า ‘สารถีผู้สหาย บุรุษผู้นี้เป็นอะไรไปหนอ แม้ดวงตาทั้งสองของเขาก็ไม่เหมือนของคนอื่น แม้เสียงของเขาก็ไม่เหมือนของคนอื่น’ ‘ขอเดชะ บุรุษผู้นี้เรียกว่าคนป่วย พระเจ้าข้า’ ‘สารถีผู้สหาย ที่เรียกว่าคนป่วยนั้นเป็นอย่างไร’ ‘ขอเดชะ ที่เรียกว่าคนป่วยนั้นคือ บางทีอาจจะไม่หายจากความเจ็บป่วยนั้นก็ได้ พระเจ้าข้า’ ‘สารถีผู้สหาย แม้เราก็มีความเจ็บป่วยเป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความเจ็บป่วยไปได้หรือ’ ‘ขอเดชะ ทั้งพระองค์และข้าพระองค์ทั้งปวง ล้วนมีความเจ็บป่วยเป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความเจ็บป่วยไปได้ พระเจ้าข้า’ ‘สารถีผู้สหาย ถ้าเช่นนั้น วันนี้พอทีกับการไปอุทยานภูมิ ท่านจงกลับรถจากที่นี่ไปยังพระราชวังชั้นในเถิด’ ‘ขอเดชะ ข้าพระองค์ทูลรับสนองพระดำรัสของพระวิปัสสีกุมารว่า ‘พ่ะย่ะค่ะ พระเจ้าข้า’ แล้วได้กลับรถจากที่นั่นไปยังพระราชวังชั้นใน ขอเดชะ พระกุมารพระองค์นั้น ครั้นเสด็จเข้าสู่พระราชวังชั้นในแล้ว ทรงเป็นทุกข์ เสียพระทัย ทรงรำพึงว่า ‘น่าติเตียนจริงหนอ ความเกิดที่เรียกว่าชาตินี้ เพราะเมื่อมีชาติ ความแก่ ก็จะปรากฏ ความเจ็บป่วย ก็จะปรากฏ’ Kālaṅkatapuriso บุรุษผู้ทำกาละ 49. ‘‘Atha kho, bhikkhave, bandhumassa rañño etadahosi – ‘mā heva kho vipassī kumāro na rajjaṃ kāresi, mā heva vipassī kumāro agārasmā anagāriyaṃ pabbaji, mā heva nemittānaṃ brāhmaṇānaṃ saccaṃ assa vacana’nti. Atha kho, bhikkhave, bandhumā rājā vipassissa kumārassa bhiyyosomattāya pañca kāmaguṇāni upaṭṭhāpesi – ‘yathā vipassī kumāro rajjaṃ kareyya, yathā vipassī kumāro na agārasmā anagāriyaṃ pabbajeyya, yathā nemittānaṃ brāhmaṇānaṃ micchā assa vacana’nti. ๔๙. ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระเจ้าพันธุมาได้มีพระราชดำริดังนี้ว่า ‘ขอวิปัสสีกุมารอย่าได้ไม่ครองราชย์เลย ขอวิปัสสีกุมารอย่าได้ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตเลย ขอคำของพราหมณ์ผู้ทำนายลักษณะอย่าได้เป็นจริงเลย’ ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระเจ้าพันธุมาจึงทรงจัดเตรียมกามคุณ ๕ ให้แก่พระวิปัสสีกุมารยิ่งขึ้นไปอีก ด้วยพระราชประสงค์ว่า ‘ทำอย่างไรหนอ พระวิปัสสีกุมารจะพึงครองราชย์ ทำอย่างไรหนอ พระวิปัสสีกุมารจะไม่พึงออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต ทำอย่างไรหนอ คำของพราหมณ์ผู้ทำนายลักษณะจะพึงเป็นเท็จ’ ‘‘Tatra sudaṃ, bhikkhave, vipassī kumāro pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti. Atha kho, bhikkhave, vipassī kumāro bahūnaṃ vassānaṃ…pe… ภิกษุทั้งหลาย ในกาลนั้น พระวิปัสสีกุมารทรงเพียบพร้อมพรั่งพร้อมด้วยกามคุณ ๕ บำเรออยู่ ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น โดยล่วงไปหลายปี...ฯลฯ... 50. ‘‘Addasā [Pg.22] kho, bhikkhave, vipassī kumāro uyyānabhūmiṃ niyyanto mahājanakāyaṃ sannipatitaṃ nānārattānañca dussānaṃ vilātaṃ kayiramānaṃ. Disvā sārathiṃ āmantesi – ‘kiṃ nu kho, so, samma sārathi, mahājanakāyo sannipatito nānārattānañca dussānaṃ vilātaṃ kayiratī’ti? ‘Eso kho, deva, kālaṅkato nāmā’ti. ‘Tena hi, samma sārathi, yena so kālaṅkato tena rathaṃ pesehī’ti. ‘Evaṃ, devā’ti kho, bhikkhave, sārathi vipassissa kumārassa paṭissutvā yena so kālaṅkato tena rathaṃ pesesi. Addasā kho, bhikkhave, vipassī kumāro petaṃ kālaṅkataṃ, disvā sārathiṃ āmantesi – ‘kiṃ panāyaṃ, samma sārathi, kālaṅkato nāmā’ti? ‘Eso kho, deva, kālaṅkato nāma. Na dāni taṃ dakkhanti mātā vā pitā vā aññe vā ñātisālohitā, sopi na dakkhissati mātaraṃ vā pitaraṃ vā aññe vā ñātisālohite’ti. ‘Kiṃ pana, samma sārathi, ahampi maraṇadhammo maraṇaṃ anatīto; mampi na dakkhanti devo vā devī vā aññe vā ñātisālohitā; ahampi na dakkhissāmi devaṃ vā deviṃ vā aññe vā ñātisālohite’ti? ‘Tvañca, deva, mayañcamha sabbe maraṇadhammā maraṇaṃ anatītā; tampi na dakkhanti devo vā devī vā aññe vā ñātisālohitā; tvampi na dakkhissasi devaṃ vā deviṃ vā aññe vā ñātisālohite’ti. ‘Tena hi, samma sārathi, alaṃ dānajja uyyānabhūmiyā, itova antepuraṃ paccaniyyāhī’ti. ‘Evaṃ, devā’ti kho, bhikkhave, sārathi vipassissa kumārassa paṭissutvā tatova antepuraṃ paccaniyyāsi. Tatra sudaṃ, bhikkhave, vipassī kumāro antepuraṃ gato dukkhī dummano pajjhāyati – ‘dhiratthu kira, bho, jāti nāma, yatra hi nāma jātassa jarā paññāyissati, byādhi paññāyissati, maraṇaṃ paññāyissatī’ti. ๕๐. ภิกษุทั้งหลาย พระวิปัสสีกุมารเมื่อเสด็จออกไปยังอุทยานภูมิ ได้ทอดพระเนตรเห็นมหาชนประชุมกัน และแคร่หามที่ทำด้วยผ้าซึ่งย้อมสีต่างๆ ครั้นทอดพระเนตรเห็นแล้ว จึงตรัสถามนายสารถีว่า ‘สารถีผู้สหาย เพราะเหตุไรหนอ มหาชนจึงประชุมกัน และแคร่หามที่ทำด้วยผ้าซึ่งย้อมสีต่างๆ จึงถูกทำขึ้น’ ‘ขอเดชะ นั่นเรียกว่าคนตาย พระเจ้าข้า’ ‘สารถีผู้สหาย ถ้าเช่นนั้น ท่านจงขับรถไปยังที่ที่คนตายนั้นอยู่เถิด’ ‘พ่ะย่ะค่ะ พระเจ้าข้า’ ภิกษุทั้งหลาย นายสารถีทูลรับสนองพระดำรัสของพระวิปัสสีกุมารแล้วได้ขับรถไปยังที่ที่คนตายนั้นอยู่ ภิกษุทั้งหลาย พระวิปัสสีกุมารได้ทอดพระเนตรเห็นคนตายซึ่งละโลกนี้ไปแล้ว ครั้นทอดพระเนตรเห็นแล้ว จึงตรัสถามนายสารถีว่า ‘สารถีผู้สหาย ที่เรียกว่าคนตายนี้เป็นอย่างไร’ ‘ขอเดชะ ที่เรียกว่าคนตายนั้นคือ บัดนี้ มารดาหรือบิดา หรือญาติสาโลหิตเหล่าอื่น จักไม่ได้เห็นผู้นั้นอีก แม้ผู้นั้นก็จักไม่ได้เห็นมารดาหรือบิดา หรือญาติสาโลหิตเหล่าอื่นอีก พระเจ้าข้า’ ‘สารถีผู้สหาย แม้เราก็มีความตายเป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความตายไปได้หรือ แม้เรา พระราชาหรือพระเทวี หรือญาติสาโลหิตเหล่าอื่น ก็จักไม่ได้เห็นเราอีกหรือ แม้เราก็จักไม่ได้เห็นพระราชาหรือพระเทวี หรือญาติสาโลหิตเหล่าอื่นอีกหรือ’ ‘ขอเดชะ ทั้งพระองค์และข้าพระองค์ทั้งปวง ล้วนมีความตายเป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความตายไปได้ แม้พระองค์ พระราชาหรือพระเทวี หรือญาติสาโลหิตเหล่าอื่น ก็จักไม่ได้เห็นพระองค์อีก แม้พระองค์ก็จักไม่ได้เห็นพระราชาหรือพระเทวี หรือญาติสาโลหิตเหล่าอื่นอีก พระเจ้าข้า’ ‘สารถีผู้สหาย ถ้าเช่นนั้น วันนี้พอทีกับการไปอุทยานภูมิ ท่านจงกลับรถจากที่นี่ไปยังพระราชวังชั้นในเถิด’ ‘พ่ะย่ะค่ะ พระเจ้าข้า’ ภิกษุทั้งหลาย นายสารถีทูลรับสนองพระดำรัสของพระวิปัสสีกุมารแล้วได้กลับรถจากที่นั่นไปยังพระราชวังชั้นใน ภิกษุทั้งหลาย ในกาลนั้น พระวิปัสสีกุมารครั้นเสด็จเข้าสู่พระราชวังชั้นในแล้ว ทรงเป็นทุกข์ เสียพระทัย ทรงรำพึงว่า ‘น่าติเตียนจริงหนอ ความเกิดที่เรียกว่าชาตินี้ เพราะเมื่อมีชาติ ความแก่ ก็จะปรากฏ ความเจ็บป่วย ก็จะปรากฏ ความตาย ก็จะปรากฏ’ 51. ‘‘Atha kho, bhikkhave, bandhumā rājā sārathiṃ āmantāpetvā etadavoca – ‘kacci, samma sārathi, kumāro uyyānabhūmiyā abhiramittha, kacci, samma sārathi, kumāro uyyānabhūmiyā attamano ahosī’ti? ‘Na kho, deva, kumāro uyyānabhūmiyā abhiramittha, na kho, deva, kumāro uyyānabhūmiyā attamano ahosī’ti. ‘Kiṃ pana, samma sārathi, addasa kumāro uyyānabhūmiṃ niyyanto’ti? ‘Addasā kho, deva, kumāro uyyānabhūmiṃ niyyanto mahājanakāyaṃ sannipatitaṃ nānārattānañca dussānaṃ vilātaṃ kayiramānaṃ. Disvā maṃ etadavoca – ‘‘kiṃ nu kho, so[Pg.23], samma sārathi, mahājanakāyo sannipatito nānārattānañca dussānaṃ vilātaṃ kayiratī’’ti? ‘‘Eso kho, deva, kālaṅkato nāmā’’ti. ‘‘Tena hi, samma sārathi, yena so kālaṅkato tena rathaṃ pesehī’’ti. ‘‘Evaṃ devā’’ti kho ahaṃ, deva, vipassissa kumārassa paṭissutvā yena so kālaṅkato tena rathaṃ pesesiṃ. Addasā kho, deva, kumāro petaṃ kālaṅkataṃ, disvā maṃ etadavoca – ‘‘kiṃ panāyaṃ, samma sārathi, kālaṅkato nāmā’’ti? ‘‘Eso kho, deva, kālaṅkato nāma. Na dāni taṃ dakkhanti mātā vā pitā vā aññe vā ñātisālohitā, sopi na dakkhissati mātaraṃ vā pitaraṃ vā aññe vā ñātisālohite’’ti. ‘‘Kiṃ pana, samma sārathi, ahampi maraṇadhammo maraṇaṃ anatīto; mampi na dakkhanti devo vā devī vā aññe vā ñātisālohitā; ahampi na dakkhissāmi devaṃ vā deviṃ vā aññe vā ñātisālohite’’ti? ‘‘Tvañca, deva, mayañcamha sabbe maraṇadhammā maraṇaṃ anatītā; tampi na dakkhanti devo vā devī vā aññe vā ñātisālohitā, tvampi na dakkhissasi devaṃ vā deviṃ vā aññe vā ñātisālohite’’ti. ‘‘Tena hi, samma sārathi, alaṃ dānajja uyyānabhūmiyā, itova antepuraṃ paccaniyyāhī’ti. ‘‘‘Evaṃ, devā’’ti kho ahaṃ, deva, vipassissa kumārassa paṭissutvā tatova antepuraṃ paccaniyyāsiṃ. So kho, deva, kumāro antepuraṃ gato dukkhī dummano pajjhāyati – ‘‘dhiratthu kira bho jāti nāma, yatra hi nāma jātassa jarā paññāyissati, byādhi paññāyissati, maraṇaṃ paññāyissatī’’’ti. ๕๑. ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น พระเจ้าพันธุมา รับสั่งให้เรียกนายสารถีมาแล้วได้ตรัสถามว่า ‘สารถีผู้สหาย ราชกุมารทรงยินดีในพระราชอุทยานหรือ ราชกุมารทรงมีพระทัยเบิกบานในพระราชอุทยานหรือ’ นายสารถีกราบทูลว่า ‘ขอเดชะ ราชกุมารมิได้ทรงยินดีในพระราชอุทยานเลย ขอเดชะ ราชกุมารมิได้มีพระทัยเบิกบานในพระราชอุทยานเลย’ ‘สารถีผู้สหาย ก็เมื่อราชกุมารเสด็จออกจากพระราชอุทยานได้ทอดพระเนตรเห็นอะไรเล่า’ ‘ขอเดชะ เมื่อราชกุมารเสด็จออกจากพระราชอุทยานได้ทอดพระเนตรเห็นมหาชนมาประชุมกันจัดทำเตียงหามด้วยผ้าที่ย้อมด้วยสีต่างๆ ครั้นทอดพระเนตรเห็นแล้วจึงตรัสถามข้าพระองค์ว่า ‘สารถีผู้สหาย มหาชนนั้นมาประชุมกันจัดทำเตียงหามด้วยผ้าที่ย้อมด้วยสีต่างๆ ทำไมกัน’ ข้าพระองค์กราบทูลว่า ‘ขอเดชะ ผู้นี้เรียกว่าคนตาย’ พระกุมารรับสั่งว่า ‘สารถีผู้สหาย ถ้าเช่นนั้น ท่านจงขับรถไปยังที่ที่คนตายนั้นอยู่เถิด’ ข้าพระองค์ทูลรับสนองพระดำรัสของวิปัสสีกุมารว่า ‘ขอเดชะ พระเจ้าข้า’ แล้วได้ขับรถไปยังที่ที่คนตายนั้นอยู่ ขอเดชะ ราชกุมารได้ทอดพระเนตรเห็นคนตายแล้ว ครั้นทอดพระเนตรเห็นแล้วจึงตรัสถามข้าพระองค์ว่า ‘สารถีผู้สหาย ผู้นี้เรียกว่าคนตายเป็นอย่างไร’ ข้าพระองค์กราบทูลว่า ‘ขอเดชะ ผู้นี้เรียกว่าคนตาย คือ บัดนี้มารดาบิดาหรือญาติสาโลหิตเหล่าอื่นจักไม่ได้เห็นเขา แม้เขาก็จักไม่ได้เห็นมารดาบิดาหรือญาติสาโลหิตเหล่าอื่น’ พระกุมารรับสั่งว่า ‘สารถีผู้สหาย แม้เราก็มีความตายเป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความตายไปได้หรือ แม้เรา พระราชา พระเทวี หรือญาติสาโลหิตเหล่าอื่นก็จักไม่ได้เห็นเรา แม้เราก็จักไม่ได้เห็นพระราชา พระเทวี หรือญาติสาโลหิตเหล่าอื่นหรือ’ ข้าพระองค์กราบทูลว่า ‘ขอเดชะ ทั้งพระองค์และข้าพระองค์ เราทุกคนล้วนมีความตายเป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความตายไปได้ แม้พระองค์ พระราชา พระเทวี หรือญาติสาโลหิตเหล่าอื่นก็จักไม่ได้เห็นพระองค์ แม้พระองค์ก็จักไม่ได้เห็นพระราชา พระเทวี หรือญาติสาโลหิตเหล่าอื่น’ พระกุมารรับสั่งว่า ‘สารถีผู้สหาย ถ้าเช่นนั้น วันนี้พอทีกับการไปอุทยาน ท่านจงกลับจากที่นี่ไปยังพระราชวังชั้นในเถิด’ ข้าพระองค์ทูลรับสนองพระดำรัสของวิปัสสีกุมารว่า ‘ขอเดชะ พระเจ้าข้า’ แล้วได้กลับจากที่นั้นไปยังพระราชวังชั้นใน ขอเดชะ ราชกุมารพระองค์นั้นเสด็จเข้าสู่พระราชวังชั้นในแล้ว ทรงทุกข์โทมนัสครุ่นคิดอยู่ว่า ‘น่าตำหนิจริงหนอ ความเกิดนี้ เพราะเมื่อมีความเกิด ความชรา ความเจ็บไข้ และความตายก็ปรากฏ’ Pabbajito บรรพชิต 52. ‘‘Atha kho, bhikkhave, bandhumassa rañño etadahosi – ‘mā heva kho vipassī kumāro na rajjaṃ kāresi, mā heva vipassī kumāro agārasmā anagāriyaṃ pabbaji, mā heva nemittānaṃ brāhmaṇānaṃ saccaṃ assa vacana’nti. Atha kho, bhikkhave, bandhumā rājā vipassissa kumārassa bhiyyosomattāya pañca kāmaguṇāni upaṭṭhāpesi – ‘yathā vipassī kumāro rajjaṃ kareyya, yathā vipassī kumāro na agārasmā anagāriyaṃ pabbajeyya, yathā nemittānaṃ brāhmaṇānaṃ micchā assa vacana’nti. ๕๒. ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระเจ้าพันธุมาได้มีพระราชดำริดังนี้ว่า ‘ขออย่าให้วิปัสสีกุมารไม่ครองราชย์เลย ขออย่าให้วิปัสสีกุมารออกบวชจากเรือนเป็นบรรพชิตเลย และขออย่าให้คำของพราหมณ์โหรทั้งหลายเป็นจริงเลย’ ลำดับนั้น พระเจ้าพันธุมาจึงได้รับสั่งให้จัดเตรียมกามคุณ ๕ ให้วิปัสสีกุมารยิ่งขึ้นไปอีก ด้วยพระประสงค์ว่า ‘เพื่อว่าวิปัสสีกุมารจักได้ครองราชย์ จักไม่ได้ออกบวชจากเรือนเป็นบรรพชิต และคำของพราหมณ์โหรทั้งหลายจักได้เป็นคำเท็จ’ ‘‘Tatra sudaṃ, bhikkhave, vipassī kumāro pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti. Atha kho, bhikkhave, vipassī kumāro bahūnaṃ vassānaṃ [Pg.24] bahūnaṃ vassasatānaṃ bahūnaṃ vassasahassānaṃ accayena sārathiṃ āmantesi – ‘yojehi, samma sārathi, bhaddāni bhaddāni yānāni, uyyānabhūmiṃ gacchāma subhūmidassanāyā’ti. ‘Evaṃ, devā’ti kho, bhikkhave, sārathi vipassissa kumārassa paṭissutvā bhaddāni bhaddāni yānāni yojetvā vipassissa kumārassa paṭivedesi – ‘yuttāni kho te, deva, bhaddāni bhaddāni yānāni, yassa dāni kālaṃ maññasī’ti. Atha kho, bhikkhave, vipassī kumāro bhaddaṃ bhaddaṃ yānaṃ abhiruhitvā bhaddehi bhaddehi yānehi uyyānabhūmiṃ niyyāsi. ภิกษุทั้งหลาย วิปัสสีกุมารนั้นทรงพรั่งพร้อมด้วยกามคุณ ๕ บำเรออยู่ในพระราชวังนั้น ครั้งนั้น เมื่อล่วงไปหลายปี หลายร้อยปี หลายพันปี วิปัสสีกุมารรับสั่งเรียกนายสารถีมาตรัสว่า ‘สารถีผู้สหาย ท่านจงเทียมยานพาหนะดีๆ เราจักไปอุทยานเพื่อชมภูมิประเทศอันสวยงาม’ นายสารถีทูลรับสนองพระดำรัสของวิปัสสีกุมารว่า ‘ขอเดชะ พระเจ้าข้า’ แล้วเทียมยานพาหนะดีๆ เสร็จแล้ว จึงกราบทูลวิปัสสีกุมารว่า ‘ขอเดชะ ยานพาหนะดีๆ เทียมพร้อมแล้วสำหรับพระองค์ บัดนี้ พระองค์โปรดทรงกำหนดเวลาที่สมควรเถิด’ ลำดับนั้น วิปัสสีกุมารเสด็จขึ้นทรงยานพาหนะอันงดงาม เสด็จออกไปยังพระราชอุทยานด้วยยานพาหนะที่งดงาม 53. ‘‘Addasā kho, bhikkhave, vipassī kumāro uyyānabhūmiṃ niyyanto purisaṃ bhaṇḍuṃ pabbajitaṃ kāsāyavasanaṃ. Disvā sārathiṃ āmantesi – ‘ayaṃ pana, samma sārathi, puriso kiṃkato? Sīsaṃpissa na yathā aññesaṃ, vatthānipissa na yathā aññesa’nti? ‘Eso kho, deva, pabbajito nāmā’ti. ‘Kiṃ paneso, samma sārathi, pabbajito nāmā’ti? ‘Eso kho, deva, pabbajito nāma sādhu dhammacariyā sādhu samacariyā sādhu kusalakiriyā sādhu puññakiriyā sādhu avihiṃsā sādhu bhūtānukampā’ti. ‘Sādhu kho so, samma sārathi, pabbajito nāma, sādhu dhammacariyā sādhu samacariyā sādhu kusalakiriyā sādhu puññakiriyā sādhu avihiṃsā sādhu bhūtānukampā. Tena hi, samma sārathi, yena so pabbajito tena rathaṃ pesehī’ti. ‘Evaṃ, devā’ti kho, bhikkhave, sārathi vipassissa kumārassa paṭissutvā yena so pabbajito tena rathaṃ pesesi. Atha kho, bhikkhave, vipassī kumāro taṃ pabbajitaṃ etadavoca – ‘tvaṃ pana, samma, kiṃkato, sīsampi te na yathā aññesaṃ, vatthānipi te na yathā aññesa’nti? ‘Ahaṃ kho, deva, pabbajito nāmā’ti. ‘Kiṃ pana tvaṃ, samma, pabbajito nāmā’ti? ‘Ahaṃ kho, deva, pabbajito nāma, sādhu dhammacariyā sādhu samacariyā sādhu kusalakiriyā sādhu puññakiriyā sādhu avihiṃsā sādhu bhūtānukampā’ti. ‘Sādhu kho tvaṃ, samma, pabbajito nāma sādhu dhammacariyā sādhu samacariyā sādhu kusalakiriyā sādhu puññakiriyā sādhu avihiṃsā sādhu bhūtānukampā’ti. ๕๓. ภิกษุทั้งหลาย วิปัสสีกุมารเมื่อเสด็จไปยังอุทยานภูมิ ได้ทอดพระเนตรเห็นบุรุษศีรษะโล้น เป็นบรรพชิต นุ่งห่มผ้ากาสาวะ ครั้นทอดพระเนตรเห็นแล้ว จึงตรัสเรียกนายสารถีมาแล้วตรัสว่า ‘สารถีสหาย บุรุษผู้นี้เป็นอะไรไป ศีรษะของเขาก็ไม่เหมือนของคนอื่น แม้ผ้าของเขาก็ไม่เหมือนของคนอื่น’ นายสารถีทูลว่า ‘ข้าแต่สมมติเทพ ผู้นี้ชื่อว่าบรรพชิต พระเจ้าข้า’ วิปัสสีกุมารตรัสถามว่า ‘สารถีสหาย ผู้นี้ชื่อว่าบรรพชิตเป็นอย่างไร’ นายสารถีทูลว่า ‘ข้าแต่สมมติเทพ ผู้นี้ชื่อว่าบรรพชิต คือผู้กล่าวว่า การประพฤติธรรมเป็นความดี การประพฤติสม่ำเสมอเป็นความดี การทำกุศลเป็นความดี การทำบุญเป็นความดี การไม่เบียดเบียนเป็นความดี การอนุเคราะห์สัตว์เป็นความดี พระเจ้าข้า’ วิปัสสีกุมารตรัสว่า ‘สารถีสหาย ผู้นั้นชื่อว่าบรรพชิตดีจริงหนอ การประพฤติธรรมเป็นความดี การประพฤติสม่ำเสมอเป็นความดี การทำกุศลเป็นความดี การทำบุญเป็นความดี การไม่เบียดเบียนเป็นความดี การอนุเคราะห์สัตว์เป็นความดี สารถีสหาย ถ้าเช่นนั้น ท่านจงขับรถไปทางที่บรรพชิตนั้นอยู่เถิด’ ภิกษุทั้งหลาย นายสารถีทูลรับวิปัสสีกุมารว่า ‘อย่างนั้น พระเจ้าข้า’ แล้วได้ขับรถไปทางที่บรรพชิตนั้นอยู่ ลำดับนั้น ภิกษุทั้งหลาย วิปัสสีกุมารได้ตรัสกับบรรพชิตนั้นดังนี้ว่า ‘สหาย ท่านเป็นอะไรไป ศีรษะของท่านก็ไม่เหมือนของคนอื่น แม้ผ้าของท่านก็ไม่เหมือนของคนอื่น’ บรรพชิตทูลว่า ‘ขอถวายพระพร อาตมภาพชื่อว่าบรรพชิต’ วิปัสสีกุมารตรัสถามว่า ‘สหาย ท่านชื่อว่าบรรพชิตเป็นอย่างไร’ บรรพชิตทูลว่า ‘ขอถวายพระพร อาตมภาพชื่อว่าบรรพชิต คือผู้กล่าวว่า การประพฤติธรรมเป็นความดี การประพฤติสม่ำเสมอเป็นความดี การทำกุศลเป็นความดี การทำบุญเป็นความดี การไม่เบียดเบียนเป็นความดี การอนุเคราะห์สัตว์เป็นความดี’ วิปัสสีกุมารตรัสว่า ‘สหาย ท่านชื่อว่าบรรพชิตดีจริงหนอ การประพฤติธรรมเป็นความดี การประพฤติสม่ำเสมอเป็นความดี การทำกุศลเป็นความดี การทำบุญเป็นความดี การไม่เบียดเบียนเป็นความดี การอนุเคราะห์สัตว์เป็นความดี’ Bodhisattapabbajjā การบรรพชาของพระโพธิสัตว์ 54. ‘‘Atha [Pg.25] kho, bhikkhave, vipassī kumāro sārathiṃ āmantesi – ‘tena hi, samma sārathi, rathaṃ ādāya itova antepuraṃ paccaniyyāhi. Ahaṃ pana idheva kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajissāmī’ti. ‘Evaṃ, devā’ti kho, bhikkhave, sārathi vipassissa kumārassa paṭissutvā rathaṃ ādāya tatova antepuraṃ paccaniyyāsi. Vipassī pana kumāro tattheva kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbaji. ๕๔. ลำดับนั้น ภิกษุทั้งหลาย วิปัสสีกุมารตรัสเรียกนายสารถีมาแล้วตรัสว่า ‘สารถีสหาย ถ้าเช่นนั้น ท่านจงนำรถกลับจากที่นี่ไปยังพระราชวังฝ่ายในเถิด ส่วนเราจักปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสาวะ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต ณ ที่นี้แหละ’ ภิกษุทั้งหลาย นายสารถีทูลรับวิปัสสีกุมารว่า ‘อย่างนั้น พระเจ้าข้า’ แล้วนำรถกลับจากที่นั้นไปยังพระราชวังฝ่ายใน ส่วนวิปัสสีกุมารได้ทรงปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสาวะ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต ณ ที่นั้นนั่นเอง Mahājanakāyaanupabbajjā การบรรพชาตามของมหาชน 55. ‘‘Assosi kho, bhikkhave, bandhumatiyā rājadhāniyā mahājanakāyo caturāsīti pāṇasahassāni – ‘vipassī kira kumāro kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito’ti. Sutvāna tesaṃ etadahosi – ‘na hi nūna so orako dhammavinayo, na sā orakā pabbajjā, yattha vipassī kumāro kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito. Vipassīpi nāma kumāro kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajissati, kimaṅgaṃ pana maya’nti. ๕๕. ภิกษุทั้งหลาย มหาชน ๘๔,๐๐๐ คน ในกรุงพันธุมดีราชธานี ได้สดับข่าวว่า ‘ได้ยินว่า วิปัสสีกุมารทรงปลงพระเกศาและพระมัสสุ ทรงครองผ้ากาสาวพัสตร์ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตแล้ว’ ครั้นได้สดับแล้ว ชนเหล่านั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘พระธรรมวินัยที่วิปัสสีกุมารทรงปลงพระเกศาและพระมัสสุ ทรงครองผ้ากาสาวพัสตร์ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตนั้น คงไม่เลวทรามแน่ การบรรพชานั้นคงไม่เลวทรามแน่ แม้วิปัสสีกุมารยังทรงปลงพระเกศาและพระมัสสุ ทรงครองผ้ากาสาวพัสตร์ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตได้ ไฉนพวกเราจะบวชบ้างไม่ได้เล่า’ ‘‘Atha kho, so bhikkhave, mahājanakāyo caturāsīti pāṇasahassāni kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā vipassiṃ bodhisattaṃ agārasmā anagāriyaṃ pabbajitaṃ anupabbajiṃsu. Tāya sudaṃ, bhikkhave, parisāya parivuto vipassī bodhisatto gāmanigamajanapadarājadhānīsu cārikaṃ carati. ลำดับนั้น ภิกษุทั้งหลาย มหาชน ๘๔,๐๐๐ คนนั้น ได้ปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสาวะ บวชตามพระวิปัสสีโพธิสัตว์ผู้เสด็จออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตแล้ว ภิกษุทั้งหลาย พระวิปัสสีโพธิสัตว์แวดล้อมด้วยบริษัทนั้น เสด็จจาริกไปในคามนิคมชนบทและราชธานีทั้งหลาย 56. ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘na kho metaṃ patirūpaṃ yohaṃ ākiṇṇo viharāmi, yaṃnūnāhaṃ eko gaṇamhā vūpakaṭṭho vihareyya’nti. Atha kho, bhikkhave, vipassī bodhisatto aparena samayena eko [Pg.26] gaṇamhā vūpakaṭṭho vihāsi, aññeneva tāni caturāsīti pabbajitasahassāni agamaṃsu, aññena maggena vipassī bodhisatto. ๕๖. ลำดับนั้น ภิกษุทั้งหลาย เมื่อพระวิปัสสีโพธิสัตว์เสด็จไปในที่สงัด หลีกเร้นอยู่ ได้เกิดความปริวิตกแห่งใจอย่างนี้ว่า ‘การที่เราอยู่คลุกคลีด้วยหมู่คณะนี้ ไม่สมควรแก่เราเลยหนอ ถ้ากระไร เราพึงหลีกออกจากหมู่ อยู่แต่ผู้เดียว’ ลำดับนั้น ภิกษุทั้งหลาย โดยสมัยอื่น พระวิปัสสีโพธิสัตว์ได้เสด็จหลีกออกจากหมู่ อยู่แต่ผู้เดียว บรรพชิต ๘๔,๐๐๐ เหล่านั้นได้ไปทางหนึ่ง พระวิปัสสีโพธิสัตว์ได้เสด็จไปอีกทางหนึ่ง Bodhisattaabhiniveso การมนสิการของพระโพธิสัตว์ 57. ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa vāsūpagatassa rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘kicchaṃ vatāyaṃ loko āpanno, jāyati ca jīyati ca mīyati ca cavati ca upapajjati ca, atha ca panimassa dukkhassa nissaraṇaṃ nappajānāti jarāmaraṇassa, kudāssu nāma imassa dukkhassa nissaraṇaṃ paññāyissati jarāmaraṇassā’ti? ๕๗. ลำดับนั้น ภิกษุทั้งหลาย เมื่อพระวิปัสสีโพธิสัตว์เสด็จเข้าสู่ที่ประทับ ไปในที่สงัด หลีกเร้นอยู่ ได้เกิดความปริวิตกแห่งใจอย่างนี้ว่า ‘โลกนี้ตกอยู่ในความลำบากหนอ คือ เกิด แก่ ตาย จุติ และอุบัติ แต่ก็ไม่รู้ชัดถึงทางออกจากทุกข์ คือ ชรามรณะนี้ เมื่อไรหนอ ทางออกจากทุกข์ คือ ชรามรณะนี้ จักปรากฏ’ ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi – ‘kimhi nu kho sati jarāmaraṇaṃ hoti, kiṃpaccayā jarāmaraṇa’nti? Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo – ‘jātiyā kho sati jarāmaraṇaṃ hoti, jātipaccayā jarāmaraṇa’nti. ลำดับนั้น ภิกษุทั้งหลาย พระวิปัสสีโพธิสัตว์ได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘เมื่ออะไรมี ชรามรณะจึงมี ชรามรณะมีอะไรเป็นปัจจัย’ ลำดับนั้น ภิกษุทั้งหลาย พระวิปัสสีโพธิสัตว์ทรงมนสิการโดยแยบคาย จึงได้เกิดการตรัสรู้ด้วยปัญญาว่า ‘เมื่อชาติมี ชรามรณะจึงมี ชรามรณะมีชาติเป็นปัจจัย’ ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi – ‘kimhi nu kho sati jāti hoti, kiṃpaccayā jātī’ti? Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo – ‘bhave kho sati jāti hoti, bhavapaccayā jātī’ti. ลำดับนั้น ภิกษุทั้งหลาย พระวิปัสสีโพธิสัตว์ได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘เมื่ออะไรมี ชาติจึงมี ชาติมีอะไรเป็นปัจจัย’ ลำดับนั้น ภิกษุทั้งหลาย พระวิปัสสีโพธิสัตว์ทรงมนสิการโดยแยบคาย จึงได้เกิดการตรัสรู้ด้วยปัญญาว่า ‘เมื่อภพมี ชาติจึงมี ชาติมีภพเป็นปัจจัย’ ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi – ‘kimhi nu kho sati bhavo hoti, kiṃpaccayā bhavo’ti? Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo – ‘upādāne kho sati bhavo hoti, upādānapaccayā bhavo’ti. ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีได้ทรงมีความปริวิตกว่า ‘เมื่ออะไรหนอมีอยู่ ภพจึงมี, เพราะอะไรเป็นปัจจัย ภพจึงมี’ ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น การตรัสรู้ด้วยปัญญาได้มีแล้วแก่พระโพธิสัตว์วิปัสสี เพราะทรงมนสิการโดยแยบคายว่า ‘เมื่ออุปาทานมีอยู่ ภพจึงมี, เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย ภพจึงมี’ ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi – ‘kimhi nu kho sati upādānaṃ hoti, kiṃpaccayā upādāna’nti? Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo – ‘taṇhāya kho sati upādānaṃ hoti, taṇhāpaccayā upādāna’nti. ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีได้ทรงมีความปริวิตกว่า ‘เมื่ออะไรหนอมีอยู่ อุปาทานจึงมี, เพราะอะไรเป็นปัจจัย อุปาทานจึงมี’ ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น การตรัสรู้ด้วยปัญญาได้มีแล้วแก่พระโพธิสัตว์วิปัสสี เพราะทรงมนสิการโดยแยบคายว่า ‘เมื่อตัณหามีอยู่ อุปาทานจึงมี, เพราะตัณหาเป็นปัจจัย อุปาทานจึงมี’ ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi – ‘kimhi nu kho sati taṇhā hoti, kiṃpaccayā taṇhā’ti? Atha kho, bhikkhave, vipassissa [Pg.27] bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo – ‘vedanāya kho sati taṇhā hoti, vedanāpaccayā taṇhā’ti. ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีได้ทรงมีความปริวิตกว่า ‘เมื่ออะไรหนอมีอยู่ ตัณหาจึงมี, เพราะอะไรเป็นปัจจัย ตัณหาจึงมี’ ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น การตรัสรู้ด้วยปัญญาได้มีแล้วแก่พระโพธิสัตว์วิปัสสี เพราะทรงมนสิการโดยแยบคายว่า ‘เมื่อเวทนามีอยู่ ตัณหาจึงมี, เพราะเวทนาเป็นปัจจัย ตัณหาจึงมี’ ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi – ‘kimhi nu kho sati vedanā hoti, kiṃpaccayā vedanā’ti? Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo – ‘phasse kho sati vedanā hoti, phassapaccayā vedanā’ti. ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีได้ทรงมีความปริวิตกว่า ‘เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เวทนาจึงมี, เพราะอะไรเป็นปัจจัย เวทนาจึงมี’ ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น การตรัสรู้ด้วยปัญญาได้มีแล้วแก่พระโพธิสัตว์วิปัสสี เพราะทรงมนสิการโดยแยบคายว่า ‘เมื่อผัสสะมีอยู่ เวทนาจึงมี, เพราะผัสสะเป็นปัจจัย เวทนาจึงมี’ ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi – ‘kimhi nu kho sati phasso hoti, kiṃpaccayā phasso’ti? Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo – ‘saḷāyatane kho sati phasso hoti, saḷāyatanapaccayā phasso’ti. ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีได้ทรงมีความปริวิตกว่า ‘เมื่ออะไรหนอมีอยู่ ผัสสะจึงมี, เพราะอะไรเป็นปัจจัย ผัสสะจึงมี’ ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น การตรัสรู้ด้วยปัญญาได้มีแล้วแก่พระโพธิสัตว์วิปัสสี เพราะทรงมนสิการโดยแยบคายว่า ‘เมื่อสฬายตนะมีอยู่ ผัสสะจึงมี, เพราะสฬายตนะเป็นปัจจัย ผัสสะจึงมี’ ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi – ‘kimhi nu kho sati saḷāyatanaṃ hoti, kiṃpaccayā saḷāyatana’nti? Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo – ‘nāmarūpe kho sati saḷāyatanaṃ hoti, nāmarūpapaccayā saḷāyatana’nti. ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีได้ทรงมีความปริวิตกว่า ‘เมื่ออะไรหนอมีอยู่ สฬายตนะจึงมี, เพราะอะไรเป็นปัจจัย สฬายตนะจึงมี’ ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น การตรัสรู้ด้วยปัญญาได้มีแล้วแก่พระโพธิสัตว์วิปัสสี เพราะทรงมนสิการโดยแยบคายว่า ‘เมื่อนามรูปมีอยู่ สฬายตนะจึงมี, เพราะนามรูปเป็นปัจจัย สฬายตนะจึงมี’ ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi – ‘kimhi nu kho sati nāmarūpaṃ hoti, kiṃpaccayā nāmarūpa’nti? Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo – ‘viññāṇe kho sati nāmarūpaṃ hoti, viññāṇapaccayā nāmarūpa’nti. ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีได้ทรงมีความปริวิตกว่า ‘เมื่ออะไรหนอมีอยู่ นามรูปจึงมี, เพราะอะไรเป็นปัจจัย นามรูปจึงมี’ ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น การตรัสรู้ด้วยปัญญาได้มีแล้วแก่พระโพธิสัตว์วิปัสสี เพราะทรงมนสิการโดยแยบคายว่า ‘เมื่อวิญญาณมีอยู่ นามรูปจึงมี, เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย นามรูปจึงมี’ ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi – ‘kimhi nu kho sati viññāṇaṃ hoti, kiṃpaccayā viññāṇa’nti? Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo – ‘nāmarūpe kho sati viññāṇaṃ hoti, nāmarūpapaccayā viññāṇa’nti. ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีได้ทรงมีความปริวิตกว่า ‘เมื่ออะไรหนอมีอยู่ วิญญาณจึงมี, เพราะอะไรเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี’ ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น การตรัสรู้ด้วยปัญญาได้มีแล้วแก่พระโพธิสัตว์วิปัสสี เพราะทรงมนสิการโดยแยบคายว่า ‘เมื่อนามรูปมีอยู่ วิญญาณจึงมี, เพราะนามรูปเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี’ 58. ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi – ‘paccudāvattati kho idaṃ viññāṇaṃ nāmarūpamhā, nāparaṃ gacchati. Ettāvatā jāyetha [Pg.28] vā jiyyetha vā miyyetha vā cavetha vā upapajjetha vā, yadidaṃ nāmarūpapaccayā viññāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ, nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṃ, saḷāyatanapaccayā phasso, phassapaccayā vedanā, vedanāpaccayā taṇhā, taṇhāpaccayā upādānaṃ, upādānapaccayā bhavo, bhavapaccayā jāti, jātipaccayā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti’. ๕๘. ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีได้ทรงมีความปริวิตกว่า ‘วิญญาณนี้ย่อมย้อนกลับจากนามรูป ไม่เลยไปอื่น สัตว์โลกย่อมเกิด แก่ ตาย จุติ หรืออุบัติ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ คือ เพราะนามรูปเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี, เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย นามรูปจึงมี, เพราะนามรูปเป็นปัจจัย สฬายตนะจึงมี, เพราะสฬายตนะเป็นปัจจัย ผัสสะจึงมี, เพราะผัสสะเป็นปัจจัย เวทนาจึงมี, เพราะเวทนาเป็นปัจจัย ตัณหาจึงมี, เพราะตัณหาเป็นปัจจัย อุปาทานจึงมี, เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย ภพจึงมี, เพราะภพเป็นปัจจัย ชาติจึงมี, เพราะชาติเป็นปัจจัย ชรามรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงมีพร้อม ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ มีได้ด้วยประการฉะนี้’ 59. ‘‘‘Samudayo samudayo’ti kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṃ udapādi, ñāṇaṃ udapādi, paññā udapādi, vijjā udapādi, āloko udapādi. ๕๙. ภิกษุทั้งหลาย พระโพธิสัตว์วิปัสสีได้มีจักษุเกิดขึ้นแล้ว ญาณเกิดขึ้นแล้ว ปัญญาเกิดขึ้นแล้ว วิชชาเกิดขึ้นแล้ว แสงสว่างเกิดขึ้นแล้ว ในธรรมทั้งหลายที่ไม่เคยได้ฟังมาก่อนว่า ‘ความเกิดขึ้น ความเกิดขึ้น’ 60. ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi – ‘kimhi nu kho asati jarāmaraṇaṃ na hoti, kissa nirodhā jarāmaraṇanirodho’ti? Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo – ‘jātiyā kho asati jarāmaraṇaṃ na hoti, jātinirodhā jarāmaraṇanirodho’ti. ๖๐. ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีได้ทรงมีความปริวิตกว่า ‘เมื่ออะไรหนอไม่มีอยู่ ชรามรณะจึงไม่มี, เพราะความดับแห่งอะไร ชรามรณะจึงดับ’ ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น การตรัสรู้ด้วยปัญญาได้มีแล้วแก่พระโพธิสัตว์วิปัสสี เพราะทรงมนสิการโดยแยบคายว่า ‘เมื่อชาติไม่มีอยู่ ชรามรณะจึงไม่มี, เพราะชาติดับ ชรามรณะจึงดับ’ ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi – ‘kimhi nu kho asati jāti na hoti, kissa nirodhā jātinirodho’ti? Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo – ‘bhave kho asati jāti na hoti, bhavanirodhā jātinirodho’ti. ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีได้ทรงมีความปริวิตกว่า ‘เมื่ออะไรหนอไม่มีอยู่ ชาติจึงไม่มี, เพราะความดับแห่งอะไร ชาติจึงดับ’ ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น การตรัสรู้ด้วยปัญญาได้มีแล้วแก่พระโพธิสัตว์วิปัสสี เพราะทรงมนสิการโดยแยบคายว่า ‘เมื่อภพไม่มีอยู่ ชาติจึงไม่มี, เพราะภพดับ ชาติจึงดับ’ ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi – ‘kimhi nu kho asati bhavo na hoti, kissa nirodhā bhavanirodho’ti? Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo – ‘upādāne kho asati bhavo na hoti, upādānanirodhā bhavanirodho’ti. ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีได้ทรงมีความปริวิตกว่า ‘เมื่ออะไรหนอไม่มีอยู่ ภพจึงไม่มี, เพราะความดับแห่งอะไร ภพจึงดับ’ ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น การตรัสรู้ด้วยปัญญาได้มีแล้วแก่พระโพธิสัตว์วิปัสสี เพราะทรงมนสิการโดยแยบคายว่า ‘เมื่ออุปาทานไม่มีอยู่ ภพจึงไม่มี, เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ’ ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi – ‘kimhi nu kho asati upādānaṃ na hoti, kissa nirodhā upādānanirodho’ti? Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu [Pg.29] paññāya abhisamayo – ‘taṇhāya kho asati upādānaṃ na hoti, taṇhānirodhā upādānanirodho’ti. ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีได้ทรงมีความปริวิตกว่า ‘เมื่ออะไรหนอไม่มีอยู่ อุปาทานจึงไม่มี, เพราะความดับแห่งอะไร อุปาทานจึงดับ’ ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น การตรัสรู้ด้วยปัญญาได้มีแล้วแก่พระโพธิสัตว์วิปัสสี เพราะทรงมนสิการโดยแยบคายว่า ‘เมื่อตัณหาไม่มีอยู่ อุปาทานจึงไม่มี, เพราะตัณหาดับ อุปาทานจึงดับ’ ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi – ‘kimhi nu kho asati taṇhā na hoti, kissa nirodhā taṇhānirodho’ti? Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo – ‘vedanāya kho asati taṇhā na hoti, vedanānirodhā taṇhānirodho’ti. ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีได้ทรงมีความปริวิตกว่า ‘เมื่ออะไรหนอไม่มี ตัณหาจึงไม่มี เพราะอะไรดับ ตัณหาจึงดับ’ ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีทรงมนสิการโดยแยบคาย จึงได้ตรัสรู้ด้วยปัญญาว่า ‘เมื่อเวทนาไม่มี ตัณหาจึงไม่มี เพราะเวทนาดับ ตัณหาจึงดับ’ ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi – ‘kimhi nu kho asati vedanā na hoti, kissa nirodhā vedanānirodho’ti? Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo – ‘phasse kho asati vedanā na hoti, phassanirodhā vedanānirodho’ti. ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีได้ทรงมีความปริวิตกว่า ‘เมื่ออะไรหนอไม่มี เวทนาจึงไม่มี เพราะอะไรดับ เวทนาจึงดับ’ ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีทรงมนสิการโดยแยบคาย จึงได้ตรัสรู้ด้วยปัญญาว่า ‘เมื่อผัสสะไม่มี เวทนาจึงไม่มี เพราะผัสสะดับ เวทนาจึงดับ’ ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi – ‘kimhi nu kho asati phasso na hoti, kissa nirodhā phassanirodho’ti? Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo – ‘saḷāyatane kho asati phasso na hoti, saḷāyatananirodhā phassanirodho’ti. ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีได้ทรงมีความปริวิตกว่า ‘เมื่ออะไรหนอไม่มี ผัสสะจึงไม่มี เพราะอะไรดับ ผัสสะจึงดับ’ ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีทรงมนสิการโดยแยบคาย จึงได้ตรัสรู้ด้วยปัญญาว่า ‘เมื่อสฬายตนะไม่มี ผัสสะจึงไม่มี เพราะสฬายตนะดับ ผัสสะจึงดับ’ ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi – ‘kimhi nu kho asati saḷāyatanaṃ na hoti, kissa nirodhā saḷāyatananirodho’ti? Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo – ‘nāmarūpe kho asati saḷāyatanaṃ na hoti, nāmarūpanirodhā saḷāyatananirodho’ti. ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีได้ทรงมีความปริวิตกว่า ‘เมื่ออะไรหนอไม่มี สฬายตนะจึงไม่มี เพราะอะไรดับ สฬายตนะจึงดับ’ ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีทรงมนสิการโดยแยบคาย จึงได้ตรัสรู้ด้วยปัญญาว่า ‘เมื่อนามรูปไม่มี สฬายตนะจึงไม่มี เพราะนามรูปดับ สฬายตนะจึงดับ’ ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi – ‘kimhi nu kho asati nāmarūpaṃ na hoti, kissa nirodhā nāmarūpanirodho’ti? Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo – ‘viññāṇe kho asati nāmarūpaṃ na hoti, viññāṇanirodhā nāmarūpanirodho’ti. ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีได้ทรงมีความปริวิตกว่า ‘เมื่ออะไรหนอไม่มี นามรูปจึงไม่มี เพราะอะไรดับ นามรูปจึงดับ’ ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีทรงมนสิการโดยแยบคาย จึงได้ตรัสรู้ด้วยปัญญาว่า ‘เมื่อวิญญาณไม่มี นามรูปจึงไม่มี เพราะวิญญาณดับ นามรูปจึงดับ’ ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi – ‘kimhi nu kho asati viññāṇaṃ na hoti, kissa nirodhā viññāṇanirodho’ti? Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu [Pg.30] paññāya abhisamayo – ‘nāmarūpe kho asati viññāṇaṃ na hoti, nāmarūpanirodhā viññāṇanirodho’ti. ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีได้ทรงมีความปริวิตกว่า ‘เมื่ออะไรหนอไม่มี วิญญาณจึงไม่มี เพราะอะไรดับ วิญญาณจึงดับ’ ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีทรงมนสิการโดยแยบคาย จึงได้ตรัสรู้ด้วยปัญญาว่า ‘เมื่อนามรูปไม่มี วิญญาณจึงไม่มี เพราะนามรูปดับ วิญญาณจึงดับ’ 61. ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi – ‘adhigato kho myāyaṃ maggo sambodhāya yadidaṃ – nāmarūpanirodhā viññāṇanirodho, viññāṇanirodhā nāmarūpanirodho, nāmarūpanirodhā saḷāyatananirodho, saḷāyatananirodhā phassanirodho, phassanirodhā vedanānirodho, vedanānirodhā taṇhānirodho, taṇhānirodhā upādānanirodho, upādānanirodhā bhavanirodho, bhavanirodhā jātinirodho, jātinirodhā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā nirujjhanti. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hoti’. ๖๑. ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีได้ทรงมีความปริวิตกว่า ‘เราได้บรรลุหนทางเพื่อการตรัสรู้นี้แล้ว คือ เพราะนามรูปดับ วิญญาณจึงดับ เพราะวิญญาณดับ นามรูปจึงดับ เพราะนามรูปดับ สฬายตนะจึงดับ เพราะสฬายตนะดับ ผัสสะจึงดับ เพราะผัสสะดับ เวทนาจึงดับ เพราะเวทนาดับ ตัณหาจึงดับ เพราะตัณหาดับ อุปาทานจึงดับ เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ เพราะภพดับ ชาติจึงดับ เพราะชาติดับ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงดับสิ้น ความดับแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้’ 62. ‘‘‘Nirodho nirodho’ti kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṃ udapādi, ñāṇaṃ udapādi, paññā udapādi, vijjā udapādi, āloko udapādi. ๖๒. ภิกษุทั้งหลาย พระโพธิสัตว์วิปัสสีได้มีจักษุเกิดขึ้น ญาณเกิดขึ้น ปัญญาเกิดขึ้น วิชชาเกิดขึ้น แสงสว่างเกิดขึ้น ในธรรมทั้งหลายที่ไม่เคยได้ฟังมาก่อนว่า ‘ความดับ ความดับ’ 63. ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassī bodhisatto aparena samayena pañcasu upādānakkhandhesu udayabbayānupassī vihāsi – ‘iti rūpaṃ, iti rūpassa samudayo, iti rūpassa atthaṅgamo; iti vedanā, iti vedanāya samudayo, iti vedanāya atthaṅgamo; iti saññā, iti saññāya samudayo, iti saññāya atthaṅgamo; iti saṅkhārā, iti saṅkhārānaṃ samudayo, iti saṅkhārānaṃ atthaṅgamo; iti viññāṇaṃ, iti viññāṇassa samudayo, iti viññāṇassa atthaṅgamo’ti, tassa pañcasu upādānakkhandhesu udayabbayānupassino viharato na cirasseva anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccī’’ti. ๖๓. ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น ในสมัยต่อมา พระโพธิสัตว์วิปัสสีทรงพิจารณาเห็นความเกิดและความดับในอุปาทานขันธ์ ๕ อยู่ว่า ‘รูปเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งรูปเป็นดังนี้ ความดับแห่งรูปเป็นดังนี้ เวทนาเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งเวทนาเป็นดังนี้ ความดับแห่งเวทนาเป็นดังนี้ สัญญาเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งสัญญาเป็นดังนี้ ความดับแห่งสัญญาเป็นดังนี้ สังขารทั้งหลายเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งสังขารทั้งหลายเป็นดังนี้ ความดับแห่งสังขารทั้งหลายเป็นดังนี้ วิญญาณเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณเป็นดังนี้ ความดับแห่งวิญญาณเป็นดังนี้’ เมื่อพระองค์ทรงพิจารณาเห็นความเกิดและความดับในอุปาทานขันธ์ ๕ อยู่ ไม่นานนัก จิตก็หลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น Dutiyabhāṇavāro. ภาณวารที่ ๒ จบ Brahmayācanakathā พรหมยาจนกถา 64. ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ dhammaṃ deseyya’nti. Atha kho, bhikkhave, vipassissa [Pg.31] bhagavato arahato sammāsambuddhassa etadahosi – ‘adhigato kho myāyaṃ dhammo gambhīro duddaso duranubodho santo paṇīto atakkāvacaro nipuṇo paṇḍitavedanīyo. Ālayarāmā kho panāyaṃ pajā ālayaratā ālayasammuditā. Ālayarāmāya kho pana pajāya ālayaratāya ālayasammuditāya duddasaṃ idaṃ ṭhānaṃ yadidaṃ idappaccayatāpaṭiccasamuppādo. Idampi kho ṭhānaṃ duddasaṃ yadidaṃ sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhākkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. Ahañceva kho pana dhammaṃ deseyyaṃ, pare ca me na ājāneyyuṃ; so mamassa kilamatho, sā mamassa vihesā’ti. ๖๔. ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ทรงมีความปริวิตกว่า ‘ไฉนหนอ เราพึงแสดงธรรม’ ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ทรงมีความปริวิตกอีกว่า ‘ธรรมที่เราบรรลุแล้วนี้ ลึกซึ้ง เห็นได้ยาก รู้ตามได้ยาก สงบ ประณีต ไม่ใช่วิสัยแห่งตรรกะ ละเอียดอ่อน บัณฑิตจะพึงรู้ได้ แต่หมู่สัตว์นี้ยินดีในอาลัย เพลิดเพลินในอาลัย เบิกบานในอาลัย สำหรับหมู่สัตว์ผู้ยินดีในอาลัย เพลิดเพลินในอาลัย เบิกบานในอาลัย ฐานะนี้คืออิทัปปัจจยตาปฏิจจสมุปบาท เป็นสิ่งที่เห็นได้ยาก แม้ฐานะนี้คือความสงบแห่งสังขารทั้งปวง ความสละคืนอุปธิทั้งปวง ความสิ้นตัณหา ความคลายกำหนัด ความดับ นิพพาน ก็เป็นสิ่งที่เห็นได้ยาก หากเราจะพึงแสดงธรรม และคนอื่น ๆ ไม่พึงเข้าใจธรรมของเรา ข้อนั้นจะพึงเป็นความเหน็ดเหนื่อยแก่เรา จะพึงเป็นความลำบากแก่เรา’ 65. ‘‘Apissu, bhikkhave, vipassiṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ imā anacchariyā gāthāyo paṭibhaṃsu pubbe assutapubbā – ๖๕. ภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง คาถาอันน่าอัศจรรย์เหล่านี้ ที่ไม่เคยได้ทรงสดับมาก่อน ได้ปรากฏแก่พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าว่า ‘Kicchena me adhigataṃ, halaṃ dāni pakāsituṃ; Rāgadosaparetehi, nāyaṃ dhammo susambudho. ธรรมที่เราบรรลุแล้วโดยยาก บัดนี้ ไม่ควรจะประกาศเลย เพราะธรรมนี้ สัตว์ทั้งหลายผู้ถูกราคะและโทสะครอบงำ ไม่สามารถตรัสรู้ได้ง่าย ‘Paṭisotagāmiṃ nipuṇaṃ, gambhīraṃ duddasaṃ aṇuṃ; Rāgarattā na dakkhanti, tamokhandhena āvuṭā’ti. สัตว์ทั้งหลายผู้กำหนัดด้วยราคะ ถูกกองแห่งความมืด (คืออวิชชา) ห่อหุ้มไว้ ย่อมไม่เห็นธรรมที่ทวนกระแส ละเอียด ลึกซึ้ง เห็นได้ยาก ดุจปรมาณู ‘‘Itiha, bhikkhave, vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa paṭisañcikkhato appossukkatāya cittaṃ nami, no dhammadesanāya. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้แล เมื่อพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงใคร่ครวญอยู่ พระทัยก็น้อมไปเพื่อความขวนขวายน้อย ไม่ได้น้อมไปเพื่อการแสดงธรรม 66. ‘‘Atha kho, bhikkhave, aññatarassa mahābrahmuno vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa cetasā cetoparivitakkamaññāya etadahosi – ‘nassati vata bho loko, vinassati vata bho loko, yatra hi nāma vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa appossukkatāya cittaṃ namati, no dhammadesanāyā’ti. Atha kho so, bhikkhave, mahābrahmā seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya; evameva brahmaloke antarahito vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa purato pāturahosi. Atha kho so, bhikkhave, mahābrahmā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā dakkhiṇaṃ jāṇumaṇḍalaṃ pathaviyaṃ [Pg.32] nihantvā yena vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho tenañjaliṃ paṇāmetvā vipassiṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ etadavoca – ‘desetu, bhante, bhagavā dhammaṃ, desetu sugato dhammaṃ, santi sattā apparajakkhajātikā; assavanatā dhammassa parihāyanti, bhavissanti dhammassa aññātāro’ti. ๖๖. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล มหาพรหมองค์หนึ่งได้ทราบความปริวิตกในใจของพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าด้วยใจของตนแล้ว ได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ โลกจะฉิบหายหนอ โลกจะพินาศหนอ เพราะพระทัยของพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าน้อมไปเพื่อความขวนขวายน้อย ไม่ได้น้อมไปเพื่อการแสดงธรรม’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล มหาพรหมนั้นได้หายไปจากพรหมโลก มาปรากฏเฉพาะพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า เหมือนบุรุษมีกำลังพึงเหยียดแขนที่คู้ หรือพึงคู้แขนที่เหยียด ฉะนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล มหาพรหมนั้นทำผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่าข้างหนึ่ง คุกเข่าขวาลงบนแผ่นดิน ประนมอัญชลีไปทางที่พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าประทับอยู่ แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงแสดงธรรม ขอพระสุคตจงทรงแสดงธรรม สัตว์ทั้งหลายผู้มีธุลีในดวงตาน้อยมีอยู่ สัตว์เหล่านั้นย่อมเสื่อมเพราะไม่ได้ฟังธรรม ผู้รู้ทั่วถึงธรรมจักมี’ 67. ‘‘Evaṃ vutte, bhikkhave, vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho taṃ mahābrahmānaṃ etadavoca – ‘mayhampi kho, brahme, etadahosi – ‘‘yaṃnūnāhaṃ dhammaṃ deseyya’’nti. Tassa mayhaṃ, brahme, etadahosi – ‘‘adhigato kho myāyaṃ dhammo gambhīro duddaso duranubodho santo paṇīto atakkāvacaro nipuṇo paṇḍitavedanīyo. Ālayarāmā kho panāyaṃ pajā ālayaratā ālayasammuditā. Ālayarāmāya kho pana pajāya ālayaratāya ālayasammuditāya duddasaṃ idaṃ ṭhānaṃ yadidaṃ idappaccayatāpaṭiccasamuppādo. Idampi kho ṭhānaṃ duddasaṃ yadidaṃ sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhākkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. Ahañceva kho pana dhammaṃ deseyyaṃ, pare ca me na ājāneyyuṃ; so mamassa kilamatho, sā mamassa vihesā’’ti. Apissu maṃ, brahme, imā anacchariyā gāthāyo paṭibhaṃsu pubbe assutapubbā – ๖๗. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อท้าวมหาพรหมกราบทูลอย่างนี้แล้ว พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ตรัสกับท้าวมหาพรหมนั้นดังนี้ว่า ‘ดูก่อนพรหม แม้เราก็ได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ไฉนหนอ เราพึงแสดงธรรม’ ดูก่อนพรหม เรานั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ธรรมที่เราบรรลุแล้วนี้ลึกซึ้ง เห็นได้ยาก รู้ตามได้ยาก สงบ ประณีต ไม่ใช่วิสัยแห่งตรรกะ ละเอียด บัณฑิตพึงรู้ได้ ส่วนหมู่สัตว์นี้ยินดีในอาลัย รื่นรมย์ในอาลัย เพลิดเพลินในอาลัย สำหรับหมู่สัตว์ผู้ยินดีในอาลัย รื่นรมย์ในอาลัย เพลิดเพลินในอาลัย ฐานะนี้คืออิทัปปัจจยตาปฏิจจสมุปบาท เป็นสิ่งที่เห็นได้ยาก แม้ฐานะนี้คือความสงบแห่งสังขารทั้งปวง ความสละคืนอุปธิทั้งปวง ความสิ้นไปแห่งตัณหา ความคลายกำหนัด ความดับ นิพพาน ก็เป็นสิ่งที่เห็นได้ยาก ก็ถ้าเราพึงแสดงธรรม และผู้อื่นไม่พึงรู้ทั่วถึงธรรมของเรา ข้อนั้นพึงเป็นความเหน็ดเหนื่อยแก่เรา ข้อนั้นพึงเป็นความลำบากแก่เรา’ ดูก่อนพรหม อนึ่งเล่า คาถาอันน่าอัศจรรย์เหล่านี้ที่เราไม่เคยได้ฟังมาก่อน ได้ปรากฏแก่เราว่า ‘‘Kicchena me adhigataṃ, halaṃ dāni pakāsituṃ; Rāgadosaparetehi, nāyaṃ dhammo susambudho. ธรรมที่เราบรรลุได้โดยยาก บัดนี้ไม่สมควรจะประกาศ ธรรมนี้อันผู้ถูกราคะและโทสะครอบงำแล้วไม่สามารถตรัสรู้ได้ง่าย ‘‘Paṭisotagāmiṃ nipuṇaṃ, gambhīraṃ duddasaṃ aṇuṃ; Rāgarattā na dakkhanti, tamokhandhena āvuṭā’’ti. สัตว์ทั้งหลายผู้กำหนัดด้วยราคะ ถูกกองแห่งความมืดหุ้มห่อไว้ ย่อมไม่เห็นธรรมที่ทวนกระแส ละเอียด ลึกซึ้ง เห็นได้ยาก ละเอียดยิ่ง ‘Itiha me, brahme, paṭisañcikkhato appossukkatāya cittaṃ nami, no dhammadesanāyā’ti. ดูก่อนพรหม ด้วยประการฉะนี้แล เมื่อเราใคร่ครวญอยู่ จิตก็น้อมไปเพื่อความขวนขวายน้อย ไม่ได้น้อมไปเพื่อการแสดงธรรม 68. ‘‘Dutiyampi kho, bhikkhave, so mahābrahmā…pe… tatiyampi kho, bhikkhave, so mahābrahmā vipassiṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ etadavoca – ‘desetu, bhante, bhagavā dhammaṃ, desetu sugato dhammaṃ, santi sattā apparajakkhajātikā, assavanatā dhammassa parihāyanti, bhavissanti dhammassa aññātāro’ti. ๖๘. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ครั้งที่สองแล มหาพรหมนั้น... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ครั้งที่สามแล มหาพรหมนั้นได้กราบทูลพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงแสดงธรรม ขอพระสุคตจงทรงแสดงธรรม สัตว์ทั้งหลายผู้มีธุลีในดวงตาน้อยมีอยู่ สัตว์เหล่านั้นย่อมเสื่อมเพราะไม่ได้ฟังธรรม ผู้รู้ทั่วถึงธรรมจักมี’ 69. ‘‘Atha [Pg.33] kho, bhikkhave, vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho brahmuno ca ajjhesanaṃ viditvā sattesu ca kāruññataṃ paṭicca buddhacakkhunā lokaṃ volokesi. Addasā kho, bhikkhave, vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho buddhacakkhunā lokaṃ volokento satte apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye appekacce paralokavajjabhayadassāvine viharante, appekacce na paralokavajjabhayadassāvine viharante. Seyyathāpi nāma uppaliniyaṃ vā paduminiyaṃ vā puṇḍarīkiniyaṃ vā appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṃvaḍḍhāni udakānuggatāni anto nimuggaposīni. Appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṃvaḍḍhāni samodakaṃ ṭhitāni. Appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṃvaḍḍhāni udakā accuggamma ṭhitāni anupalittāni udakena. Evameva kho, bhikkhave, vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho buddhacakkhunā lokaṃ volokento addasa satte apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye appekacce paralokavajjabhayadassāvine viharante, appekacce na paralokavajjabhayadassāvine viharante. ๖๙. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงทราบคำทูลอาราธนาของพรหม และอาศัยความกรุณาในหมู่สัตว์ จึงทรงตรวจดูโลกด้วยพุทธจักษุ พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเมื่อทรงตรวจดูโลกด้วยพุทธจักษุ ได้ทอดพระเนตรเห็นสัตว์ทั้งหลาย ผู้มีธุลีในดวงตาน้อย มีธุลีในดวงตามาก มีอินทรีย์แก่กล้า มีอินทรีย์อ่อน มีอาการดี มีอาการเลว สอนให้รู้ได้ง่าย สอนให้รู้ได้ยาก บางพวกเห็นโทษและภัยในปรโลกอยู่ บางพวกไม่เห็นโทษและภัยในปรโลกอยู่ เปรียบเหมือนในกออุบล ในกอปทุม หรือในกอปุณฑริก ดอกอุบล ดอกปทุม หรือดอกปุณฑริกบางเหล่าเกิดในน้ำ เจริญในน้ำ ยังไม่พ้นน้ำ จมอยู่ในน้ำ อันน้ำเลี้ยงไว้ ดอกอุบล ดอกปทุม หรือดอกปุณฑริกบางเหล่าเกิดในน้ำ เจริญในน้ำ ตั้งอยู่เสมอน้ำ ดอกอุบล ดอกปทุม หรือดอกปุณฑริกบางเหล่าเกิดในน้ำ เจริญในน้ำ ขึ้นพ้นน้ำ อันน้ำไม่ติดแล้ว ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเมื่อทรงตรวจดูโลกด้วยพุทธจักษุ ก็ได้ทอดพระเนตรเห็นสัตว์ทั้งหลาย ผู้มีธุลีในดวงตาน้อย มีธุลีในดวงตามาก มีอินทรีย์แก่กล้า มีอินทรีย์อ่อน มีอาการดี มีอาการเลว สอนให้รู้ได้ง่าย สอนให้รู้ได้ยาก บางพวกเห็นโทษและภัยในปรโลกอยู่ บางพวกไม่เห็นโทษและภัยในปรโลกอยู่ ฉันนั้น 70. ‘‘Atha kho so, bhikkhave, mahābrahmā vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa cetasā cetoparivitakkamaññāya vipassiṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ gāthāhi ajjhabhāsi – ๗๐. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล มหาพรหมนั้นได้ทราบความปริวิตกในใจของพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าด้วยใจของตนแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าด้วยคาถาทั้งหลายว่า ‘Sele yathā pabbatamuddhaniṭṭhito, yathāpi passe janataṃ samantato; Tathūpamaṃ dhammamayaṃ sumedha, pāsādamāruyha samantacakkhu. ข้าแต่พระองค์ผู้มีปัญญาดี มีสมันตจักษุ เหมือนบุรุษผู้ยืนอยู่บนยอดภูเขาศิลา พึงเห็นหมู่ชนได้โดยรอบ ฉันใด ขอพระองค์โปรดขึ้นสู่ปราสาทอันสำเร็จด้วยธรรม ฉันนั้นเถิด ‘Sokāvatiṇṇaṃ janatamapetasoko,Avekkhassu jātijarābhibhūtaṃ; Uṭṭhehi vīra vijitasaṅgāma,Satthavāha aṇaṇa vicara loke.Desassu bhagavā dhammaṃ,Aññātāro bhavissantī’ti. ‘ข้าแต่พระองค์ผู้หมดโศก ขอพระองค์โปรดทอดพระเนตรหมู่สัตว์ผู้ยังจมอยู่ในความโศก ถูกชาติและชราครอบงำ ข้าแต่พระองค์ผู้มีความเพียร ผู้ทรงชนะสงครามแล้ว ขอพระองค์โปรดเสด็จอุบัติขึ้นเถิด ข้าแต่พระองค์ผู้นำหมู่สัตว์ ผู้ไม่มีหนี้ ขอพระองค์โปรดเสด็จจาริกไปในโลกเถิด ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ขอพระองค์โปรดแสดงธรรมเถิด ผู้รู้ทั่วถึงธรรมจักมีอยู่’ ดังนี้ 71. ‘‘Atha [Pg.34] kho, bhikkhave, vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho taṃ mahābrahmānaṃ gāthāya ajjhabhāsi – ๗๑. “ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้ตรัสตอบท้าวมหาพรหมนั้นด้วยพระคาถาว่า ‘Apārutā tesaṃ amatassa dvārā,Ye sotavanto pamuñcantu saddhaṃ; Vihiṃsasaññī paguṇaṃ na bhāsiṃ,Dhammaṃ paṇītaṃ manujesu brahme’ti. ‘ดูก่อนพรหม ประตูแห่งอมตธรรมเราเปิดไว้แล้วสำหรับผู้มีโสตประสาท ขอเขาจงปล่อยศรัทธามาเถิด เรามีความสำคัญว่าลำบาก จึงมิได้แสดงธรรมอันประณีตคล่องแคล่วในหมู่มนุษย์’ ดังนี้ ‘‘Atha kho so, bhikkhave, mahābrahmā ‘katāvakāso khomhi vipassinā bhagavatā arahatā sammāsambuddhena dhammadesanāyā’ti vipassiṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā tattheva antaradhāyi. “ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น ท้าวมหาพรหมนั้นดำริว่า ‘พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงประทานโอกาสเพื่อแสดงธรรมแก่เราแล้ว’ จึงถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า กระทำประทักษิณแล้วหายไป ณ ที่นั้นเอง Aggasāvakayugaṃ คู่พระอัครสาวก 72. ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa etadahosi – ‘kassa nu kho ahaṃ paṭhamaṃ dhammaṃ deseyyaṃ, ko imaṃ dhammaṃ khippameva ājānissatī’ti? Atha kho, bhikkhave, vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa etadahosi – ‘ayaṃ kho khaṇḍo ca rājaputto tisso ca purohitaputto bandhumatiyā rājadhāniyā paṭivasanti paṇḍitā viyattā medhāvino dīgharattaṃ apparajakkhajātikā. Yaṃnūnāhaṃ khaṇḍassa ca rājaputtassa, tissassa ca purohitaputtassa paṭhamaṃ dhammaṃ deseyyaṃ, te imaṃ dhammaṃ khippameva ājānissantī’ti. ๗๒. “ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าได้มีพระปริวิตกว่า ‘เราจะพึงแสดงธรรมแก่ใครก่อน ใครจะพึงรู้ทั่วถึงธรรมนี้ได้ฉับพลัน’ ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าได้มีพระปริวิตกว่า ‘ขัณฑราชบุตรและติสสปุโรหิตบุตรนี้ อาศัยอยู่ในกรุงพันธุมดีราชธานี เป็นบัณฑิต ฉลาด มีปัญญา มีธุลีในดวงตาน้อยมานาน ทางที่ดี เราพึงแสดงธรรมแก่ขัณฑราชบุตรและติสสปุโรหิตบุตรก่อน ทั้งสองนั้นจะพึงรู้ทั่วถึงธรรมนี้ได้ฉับพลัน’ 73. ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya; evameva bodhirukkhamūle antarahito bandhumatiyā rājadhāniyā kheme migadāye pāturahosi. Atha kho, bhikkhave, vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho dāyapālaṃ āmantesi – ‘ehi tvaṃ, samma dāyapāla, bandhumatiṃ rājadhāniṃ pavisitvā khaṇḍañca rājaputtaṃ tissañca purohitaputtaṃ evaṃ vadehi – vipassī, bhante, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho bandhumatiṃ rājadhāniṃ anuppatto kheme migadāye viharati, so [Pg.35] tumhākaṃ dassanakāmo’ti. ‘Evaṃ, bhante’ti kho, bhikkhave, dāyapālo vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa paṭissutvā bandhumatiṃ rājadhāniṃ pavisitvā khaṇḍañca rājaputtaṃ tissañca purohitaputtaṃ etadavoca – ‘vipassī, bhante, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho bandhumatiṃ rājadhāniṃ anuppatto kheme migadāye viharati; so tumhākaṃ dassanakāmo’ti. ๗๓. “ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงหายจากโคนต้นโพธิ์ ไปปรากฏที่เขมมิคทายวัน ใกล้กรุงพันธุมดีราชธานี เปรียบเหมือนบุรุษมีกำลังเหยียดแขนที่คู้ หรือคู้แขนที่เหยียด ฉะนั้น ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสเรียกนายทายบาลมาตรัสว่า ‘มาเถิด สหายทายบาล ท่านจงเข้าไปยังกรุงพันธุมดีราชธานี แล้วกล่าวกับขัณฑราชบุตรและติสสปุโรหิตบุตรอย่างนี้ว่า “ท่านทั้งหลาย พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จถึงกรุงพันธุมดีราชธานีแล้ว ประทับอยู่ที่เขมมิคทายวัน พระองค์ทรงประสงค์จะพบท่านทั้งหลาย”’ ภิกษุทั้งหลาย นายทายบาลนั้นทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าว่า ‘พระพุทธเจ้าข้า’ แล้วเข้าไปยังกรุงพันธุมดีราชธานี ได้กล่าวกับขัณฑราชบุตรและติสสปุโรหิตบุตรดังนี้ว่า ‘ท่านทั้งหลาย พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จถึงกรุงพันธุมดีราชธานีแล้ว ประทับอยู่ที่เขมมิคทายวัน พระองค์ทรงประสงค์จะพบท่านทั้งหลาย’ 74. ‘‘Atha kho, bhikkhave, khaṇḍo ca rājaputto tisso ca purohitaputto bhaddāni bhaddāni yānāni yojāpetvā bhaddaṃ bhaddaṃ yānaṃ abhiruhitvā bhaddehi bhaddehi yānehi bandhumatiyā rājadhāniyā niyyiṃsu. Yena khemo migadāyo tena pāyiṃsu. Yāvatikā yānassa bhūmi, yānena gantvā yānā paccorohitvā pattikāva yena vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho tenupasaṅkamiṃsu. Upasaṅkamitvā vipassiṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. ๗๔. “ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น ขัณฑราชบุตรและติสสปุโรหิตบุตรสั่งให้เทียมยานพาหนะที่ดีๆ ขึ้นสู่ยานพาหนะที่ดีๆ แล้วออกจากกรุงพันธุมดีราชธานีด้วยยานพาหนะที่ดีๆ ไปยังเขมมิคทายวัน เดินทางด้วยยานไปเท่าที่ยานจะไปได้ แล้วลงจากยานเดินเท้าเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้วจึงถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควร 75. ‘‘Tesaṃ vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho anupubbiṃ kathaṃ kathesi, seyyathidaṃ – dānakathaṃ sīlakathaṃ saggakathaṃ kāmānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesaṃ nekkhamme ānisaṃsaṃ pakāsesi. Yadā te bhagavā aññāsi kallacitte muducitte vinīvaraṇacitte udaggacitte pasannacitte, atha yā buddhānaṃ sāmukkaṃsikā dhammadesanā, taṃ pakāsesi – dukkhaṃ samudayaṃ nirodhaṃ maggaṃ. Seyyathāpi nāma suddhaṃ vatthaṃ apagatakāḷakaṃ sammadeva rajanaṃ paṭiggaṇheyya, evameva khaṇḍassa ca rājaputtassa tissassa ca purohitaputtassa tasmiṃyeva āsane virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādi – ‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’nti. ๗๕. “พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ตรัสอนุปุพพิกถาแก่คนทั้งสอง คือ ทานกถา สีลกถา สัคคกถา ทรงประกาศโทษ ความต่ำทราม ความเศร้าหมองแห่งกามทั้งหลาย และอานิสงส์ในเนกขัมมะ เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงทราบว่า เขาทั้งสองมีจิตควร อ่อนโยน ปราศจากนิวรณ์ เบิกบาน ผ่องใสแล้ว จึงทรงประกาศพระธรรมเทศนาที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงยกขึ้นแสดงด้วยพระองค์เอง คือ ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค ธรรมจักษุอันปราศจากธุลี ปราศจากมลทิน ได้เกิดขึ้นแก่ขัณฑราชบุตรและติสสปุโรหิตบุตร ณ ที่นั่งนั้นเองว่า ‘สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งปวงมีความดับไปเป็นธรรมดา’ เปรียบเหมือนผ้าที่สะอาดปราศจากมลทิน ควรรับน้ำย้อมได้เป็นอย่างดี ฉะนั้น 76. ‘‘Te diṭṭhadhammā pattadhammā viditadhammā pariyogāḷhadhammā tiṇṇavicikicchā vigatakathaṃkathā vesārajjappattā aparappaccayā satthusāsane vipassiṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ etadavocuṃ – ‘abhikkantaṃ, bhante, abhikkantaṃ, bhante. Seyyathāpi, bhante, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya ‘‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’’ti. Evamevaṃ bhagavatā anekapariyāyena dhammo [Pg.36] pakāsito. Ete mayaṃ, bhante, bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāma dhammañca. Labheyyāma mayaṃ, bhante, bhagavato santike pabbajjaṃ, labheyyāma upasampada’nti. ๗๖. “เขาทั้งสองนั้นมีธรรมที่เห็นแล้ว มีธรรมที่บรรลุแล้ว มีธรรมที่รู้แจ้งแล้ว มีธรรมที่หยั่งลงแล้ว ข้ามความสงสัยได้แล้ว ปราศจากความเคลือบแคลงใจ บรรลุความแกล้วกล้า ไม่ต้องเชื่อผู้อื่นในคำสอนของพระศาสดา ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภาษิตของพระองค์ชัดเจนไพเราะยิ่งนัก ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภาษิตของพระองค์ชัดเจนไพเราะยิ่งนัก พระผู้มีพระภาคทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยาย เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทั้งสองนี้ขอถึงพระผู้มีพระภาคกับพระธรรมเป็นสรณะ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทั้งสองพึงได้บรรพชา พึงได้อุปสมบทในสำนักของพระผู้มีพระภาคเถิด’ 77. ‘‘Alatthuṃ kho, bhikkhave, khaṇḍo ca rājaputto, tisso ca purohitaputto vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa santike pabbajjaṃ alatthuṃ upasampadaṃ. Te vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṃsesi; saṅkhārānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesaṃ nibbāne ānisaṃsaṃ pakāsesi. Tesaṃ vipassinā bhagavatā arahatā sammāsambuddhena dhammiyā kathāya sandassiyamānānaṃ samādapiyamānānaṃ samuttejiyamānānaṃ sampahaṃsiyamānānaṃ nacirasseva anupādāya āsavehi cittāni vimucciṃsu. ๗๗. ภิกษุทั้งหลาย ขัณฑราชบุตรและติสสปุโรหิตบุตรได้บรรพชาอุปสมบทในสำนักของพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงชี้แจงให้ท่านทั้งสองเห็นชัด ชวนใจให้อยากรับเอาไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริงด้วยธรรมีกถา ทรงประกาศโทษ ความต่ำทราม ความเศร้าหมองแห่งสังขาร และอานิสงส์ในพระนิพพาน เมื่อพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงชี้แจงให้เห็นชัด ชวนใจให้อยากรับเอาไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริงด้วยธรรมีกถาอยู่ จิตของท่านทั้งสองนั้นก็หลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ยึดมั่นถือมั่นในเวลาไม่นาน Mahājanakāyapabbajjā การบรรพชาของมหาชน 78. ‘‘Assosi kho, bhikkhave, bandhumatiyā rājadhāniyā mahājanakāyo caturāsītipāṇasahassāni – ‘vipassī kira bhagavā arahaṃ sammāsambuddho bandhumatiṃ rājadhāniṃ anuppatto kheme migadāye viharati. Khaṇḍo ca kira rājaputto tisso ca purohitaputto vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa santike kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitā’ti. Sutvāna nesaṃ etadahosi – ‘na hi nūna so orako dhammavinayo, na sā orakā pabbajjā, yattha khaṇḍo ca rājaputto tisso ca purohitaputto kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitā. Khaṇḍo ca rājaputto tisso ca purohitaputto kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajissanti, kimaṅgaṃ pana maya’nti. Atha kho so, bhikkhave, mahājanakāyo caturāsītipāṇasahassāni bandhumatiyā rājadhāniyā nikkhamitvā yena khemo migadāyo yena vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā vipassiṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. ๗๘. ภิกษุทั้งหลาย มหาชน ๘๔,๐๐๐ ในกรุงพันธุมดีราชธานีได้สดับข่าวว่า ‘ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จถึงกรุงพันธุมดีราชธานีแล้ว ประทับอยู่ที่เขมมิคทายวัน ได้ยินว่า แม้ขัณฑราชบุตรและติสสปุโรหิตบุตรก็ปลงพระเกศาและพระมัสสุ ครองผ้ากาสายะ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตในสำนักของพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า’ ครั้นได้สดับแล้ว ชนเหล่านั้นจึงมีความคิดเห็นอย่างนี้ว่า ‘พระธรรมวินัยที่ขัณฑราชบุตรและติสสปุโรหิตบุตรปลงผมและหนวด ครองผ้ากาสายะ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตนั้น คงไม่ทรามแน่ การบรรพชานั้นคงไม่ทรามแน่ แม้ขัณฑราชบุตรและติสสปุโรหิตบุตรยังปลงผมและหนวด ครองผ้ากาสายะ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตได้ แล้วทำไมพวกเราจะบวชบ้างไม่ได้’ ลำดับนั้น ภิกษุทั้งหลาย มหาชน ๘๔,๐๐๐ นั้นจึงออกจากกรุงพันธุมดีราชธานี พากันเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าถึงเขมมิคทายวัน ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควร 79. ‘‘Tesaṃ [Pg.37] vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho anupubbiṃ kathaṃ kathesi. Seyyathidaṃ – dānakathaṃ sīlakathaṃ saggakathaṃ kāmānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesaṃ nekkhamme ānisaṃsaṃ pakāsesi. Yadā te bhagavā aññāsi kallacitte muducitte vinīvaraṇacitte udaggacitte pasannacitte, atha yā buddhānaṃ sāmukkaṃsikā dhammadesanā, taṃ pakāsesi – dukkhaṃ samudayaṃ nirodhaṃ maggaṃ. Seyyathāpi nāma suddhaṃ vatthaṃ apagatakāḷakaṃ sammadeva rajanaṃ paṭiggaṇheyya, evameva tesaṃ caturāsītipāṇasahassānaṃ tasmiṃyeva āsane virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādi – ‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’nti. ๗๙. พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ตรัสอนุบุพพิกถาแก่ชนเหล่านั้น คือ ตรัสทานกถา สีลกถา สัคคกถา ทรงประกาศโทษ ความต่ำทราม ความเศร้าหมองแห่งกามทั้งหลาย และอานิสงส์ในเนกขัมมะ เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบว่า ชนเหล่านั้นมีจิตควรแก่ธรรม มีจิตอ่อน มีจิตปราศจากนิวรณ์ มีจิตเบิกบาน มีจิตผ่องใสแล้ว จึงทรงประกาศพระธรรมเทศนาที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงยกขึ้นแสดงด้วยพระองค์เอง คือ ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค ดวงตาเห็นธรรมอันปราศจากธุลี ปราศจากมลทินได้เกิดขึ้นแก่ชน ๘๔,๐๐๐ นั้น ณ ที่นั่งนั้นเองว่า ‘สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งปวงมีความดับไปเป็นธรรมดา’ เหมือนผ้าที่สะอาดปราศจากมลทินควรรับน้ำย้อมได้เป็นอย่างดี 80. ‘‘Te diṭṭhadhammā pattadhammā viditadhammā pariyogāḷhadhammā tiṇṇavicikicchā vigatakathaṃkathā vesārajjappattā aparappaccayā satthusāsane vipassiṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ etadavocuṃ – ‘abhikkantaṃ, bhante, abhikkantaṃ, bhante. Seyyathāpi, bhante, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya ‘‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’’ti. Evamevaṃ bhagavatā anekapariyāyena dhammo pakāsito. Ete mayaṃ, bhante, bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāma dhammañca bhikkhusaṅghañca. Labheyyāma mayaṃ, bhante, bhagavato santike pabbajjaṃ labheyyāma upasampada’’nti. ๘๐. ชนเหล่านั้นมีธรรมที่เห็นแล้ว มีธรรมที่บรรลุแล้ว มีธรรมที่รู้แจ้งแล้ว มีธรรมที่หยั่งลงดีแล้ว ข้ามความสงสัยได้แล้ว ปราศจากความเคลือบแคลงใจ บรรลุความแกล้วกล้า ไม่ต้องเชื่อผู้อื่นในคำสอนของพระศาสดา ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภาษิตของพระองค์ชัดเจนไพเราะยิ่งนัก ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภาษิตของพระองค์ชัดเจนไพเราะยิ่งนัก พระองค์ทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยาย เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เหล่านี้ขอถึงพระผู้มีพระภาคเจ้า พร้อมทั้งพระธรรมและพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เหล่านี้พึงได้บรรพชา พึงได้อุปสมบทในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้า’ 81. ‘‘Alatthuṃ kho, bhikkhave, tāni caturāsītipāṇasahassāni vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa santike pabbajjaṃ, alatthuṃ upasampadaṃ. Te vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṃsesi; saṅkhārānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesaṃ nibbāne ānisaṃsaṃ pakāsesi. Tesaṃ vipassinā bhagavatā arahatā sammāsambuddhena dhammiyā kathāya sandassiyamānānaṃ samādapiyamānānaṃ samuttejiyamānānaṃ sampahaṃsiyamānānaṃ nacirasseva anupādāya āsavehi cittāni vimucciṃsu. ๘๑. ภิกษุทั้งหลาย ชน ๘๔,๐๐๐ นั้นได้บรรพชาอุปสมบทในสำนักของพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงชี้แจงให้ท่านเหล่านั้นเห็นชัด ชวนใจให้อยากรับเอาไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริงด้วยธรรมีกถา ทรงประกาศโทษ ความต่ำทราม ความเศร้าหมองแห่งสังขาร และอานิสงส์ในพระนิพพาน เมื่อพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงชี้แจงให้เห็นชัด ชวนใจให้อยากรับเอาไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริงด้วยธรรมีกถาอยู่ จิตของท่านเหล่านั้นก็หลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ยึดมั่นถือมั่นในเวลาไม่นาน Purimapabbajitānaṃ dhammābhisamayo การบรรลุธรรมของบรรพชิตพวกก่อน 82. ‘‘Assosuṃ kho, bhikkhave, tāni purimāni caturāsītipabbajitasahassāni – ‘vipassī kira bhagavā arahaṃ sammāsambuddho bandhumatiṃ rājadhāniṃ [Pg.38] anuppatto kheme migadāye viharati, dhammañca kira desetī’ti. Atha kho, bhikkhave, tāni caturāsītipabbajitasahassāni yena bandhumatī rājadhānī yena khemo migadāyo yena vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā vipassiṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. ๘๒. ภิกษุทั้งหลาย บรรพชิต ๘๔,๐๐๐ พวกก่อนได้สดับข่าวว่า ‘ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จถึงกรุงพันธุมดีราชธานีแล้ว ประทับอยู่ที่เขมมิคทายวัน และได้ยินว่า ทรงแสดงธรรมอยู่’ ลำดับนั้น ภิกษุทั้งหลาย บรรพชิต ๘๔,๐๐๐ เหล่านั้นจึงพากันเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าถึงกรุงพันธุมดีราชธานี เขมมิคทายวัน ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควร 83. ‘‘Tesaṃ vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho anupubbiṃ kathaṃ kathesi. Seyyathidaṃ – dānakathaṃ sīlakathaṃ saggakathaṃ kāmānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesaṃ nekkhamme ānisaṃsaṃ pakāsesi. Yadā te bhagavā aññāsi kallacitte muducitte vinīvaraṇacitte udaggacitte pasannacitte, atha yā buddhānaṃ sāmukkaṃsikā dhammadesanā, taṃ pakāsesi – dukkhaṃ samudayaṃ nirodhaṃ maggaṃ. Seyyathāpi nāma suddhaṃ vatthaṃ apagatakāḷakaṃ sammadeva rajanaṃ paṭiggaṇheyya, evameva tesaṃ caturāsītipabbajitasahassānaṃ tasmiṃyeva āsane virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādi – ‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’nti. ๘๓. พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี ได้ตรัสอนุปุพพิกถาแก่ปริพาชกเหล่านั้น คือ ทรงประกาศทานกถา สีลกถา สัคคกถา โทษ ความต่ำทราม ความเศร้าหมองแห่งกามทั้งหลาย และอานิสงส์ในเนกขัมมะ เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงทราบว่า ปริพาชกเหล่านั้นมีจิตควรแก่ธรรม มีจิตอ่อน มีจิตปราศจากนิวรณ์ มีจิตเบิกบาน มีจิตผ่องใสแล้ว จึงทรงประกาศพระธรรมเทศนาที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงยกขึ้นแสดงด้วยพระองค์เอง คือ ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค ธรรมจักษุอันปราศจากธุลี ปราศจากมลทิน ได้เกิดขึ้นแก่ปริพาชก ๘๔,๐๐๐ เหล่านั้น ณ ที่นั่งนั้นเองว่า ‘สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งปวงมีความดับไปเป็นธรรมดา’ เหมือนผ้าที่สะอาดปราศจากมลทิน ควรรับน้ำย้อมได้เป็นอย่างดี ฉะนั้น 84. ‘‘Te diṭṭhadhammā pattadhammā viditadhammā pariyogāḷhadhammā tiṇṇavicikicchā vigatakathaṃkathā vesārajjappattā aparappaccayā satthusāsane vipassiṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ etadavocuṃ – ‘abhikkantaṃ, bhante, abhikkantaṃ, bhante. Seyyathāpi, bhante, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya ‘‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’’ti. Evamevaṃ bhagavatā anekapariyāyena dhammo pakāsito. Ete mayaṃ, bhante, bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāma dhammañca bhikkhusaṅghañca. Labheyyāma mayaṃ, bhante, bhagavato santike pabbajjaṃ labheyyāma upasampada’’nti. ๘๔. ปริพาชกเหล่านั้นมีธรรมอันเห็นแล้ว มีธรรมอันบรรลุแล้ว มีธรรมอันรู้แจ้งแล้ว มีธรรมอันหยั่งลงแล้ว ข้ามความสงสัยได้แล้ว ปราศจากความเคลือบแคลง บรรลุความแกล้วกล้า ไม่ต้องเชื่อผู้อื่นในคำสอนของพระศาสดา ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสีดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แจ่มแจ้งยิ่งนัก ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แจ่มแจ้งยิ่งนัก ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือตามประทีปในที่มืดด้วยคิดว่า ‘คนมีจักษุจักเห็นรูปทั้งหลาย’ ฉันใด พระธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงประกาศแล้วโดยอเนกปริยายก็ฉันนั้นเหมือนกัน ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทั้งหลายเหล่านี้ ขอถึงพระผู้มีพระภาค พระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทั้งหลายพึงได้บรรพชา พึงได้อุปสมบทในสำนักของพระผู้มีพระภาคเถิด’ 85. ‘‘Alatthuṃ kho, bhikkhave, tāni caturāsītipabbajitasahassāni vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa santike pabbajjaṃ alatthuṃ upasampadaṃ. Te vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṃsesi; saṅkhārānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesaṃ nibbāne ānisaṃsaṃ pakāsesi. Tesaṃ vipassinā bhagavatā arahatā sammāsambuddhena dhammiyā kathāya sandassiyamānānaṃ samādapiyamānānaṃ [Pg.39] samuttejiyamānānaṃ sampahaṃsiyamānānaṃ nacirasseva anupādāya āsavehi cittāni vimucciṃsu. ๘๕. ภิกษุทั้งหลาย ปริพาชก ๘๔,๐๐๐ เหล่านั้น ได้บรรพชา ได้อุปสมบทในสำนักของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสีแล้ว พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี ทรงชี้แจงให้พวกเขาเห็นชัด ชวนใจให้อยากรับไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริงด้วยธรรมีกถา ทรงประกาศโทษ ความต่ำทราม ความเศร้าหมองแห่งสังขารทั้งหลาย และอานิสงส์ในนิพพาน เมื่อพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสีทรงชี้แจงให้เห็นชัด ชวนใจให้อยากรับไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริงด้วยธรรมีกถาอยู่ จิตของพวกเขา ก็หลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ยึดมั่นถือมั่นในเวลาไม่นานเลย Cārikāanujānanaṃ ทรงอนุญาตให้จาริก 86. ‘‘Tena kho pana, bhikkhave, samayena bandhumatiyā rājadhāniyā mahābhikkhusaṅgho paṭivasati aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṃ. Atha kho, bhikkhave, vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘mahā kho etarahi bhikkhusaṅgho bandhumatiyā rājadhāniyā paṭivasati aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṃ, yaṃnūnāhaṃ bhikkhū anujāneyyaṃ – ‘caratha, bhikkhave, cārikaṃ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ; mā ekena dve agamittha; desetha, bhikkhave, dhammaṃ ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāsetha. Santi sattā apparajakkhajātikā, assavanatā dhammassa parihāyanti, bhavissanti dhammassa aññātāro. Api ca channaṃ channaṃ vassānaṃ accayena bandhumatī rājadhānī upasaṅkamitabbā pātimokkhuddesāyā’’’ti. ๘๖. ภิกษุทั้งหลาย ก็โดยสมัยนั้นแล พระภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่อยู่ในกรุงพันธุมดีราชธานี จำนวน ๑๖๘,๐๐๐ รูป ครั้งนั้นแล เมื่อพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสีเสด็จเข้าที่ลับ ทรงพักผ่อนอยู่ ได้เกิดความปริวิตกแห่งใจอย่างนี้ว่า ‘บัดนี้ พระภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่อยู่ในกรุงพันธุมดีราชธานี จำนวน ๑๖๘,๐๐๐ รูป ทางที่ดี เราพึงอนุญาตภิกษุทั้งหลายว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงจาริกไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย แต่อย่าไปทางเดียวกัน ๒ รูป ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงแสดงธรรมอันงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด จงประกาศพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถะพร้อมทั้งพยัญชนะ บริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิง สัตว์ทั้งหลายผู้มีธุลีในดวงตาน้อยมีอยู่ พวกเขาย่อมเสื่อมเพราะไม่ได้ฟังธรรม ผู้รู้ทั่วถึงธรรมจักมี และทุกๆ ๖ ปี พึงเข้ามายังกรุงพันธุมดีราชธานีเพื่อแสดงปาฏิโมกข์’ 87. ‘‘Atha kho, bhikkhave, aññataro mahābrahmā vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa cetasā cetoparivitakkamaññāya seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya. Evameva brahmaloke antarahito vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa purato pāturahosi. Atha kho so, bhikkhave, mahābrahmā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā yena vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho tenañjaliṃ paṇāmetvā vipassiṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ etadavoca – ‘evametaṃ, bhagavā, evametaṃ, sugata. Mahā kho, bhante, etarahi bhikkhusaṅgho bandhumatiyā rājadhāniyā paṭivasati aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṃ, anujānātu, bhante, bhagavā bhikkhū – ‘‘caratha, bhikkhave, cārikaṃ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ; mā ekena dve agamittha; desetha, bhikkhave, dhammaṃ ādikalyāṇaṃ [Pg.40] majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāsetha. Santi sattā apparajakkhajātikā, assavanatā dhammassa parihāyanti, bhavissanti dhammassa aññātāro’’ti. Api ca, bhante, mayaṃ tathā karissāma yathā bhikkhū channaṃ channaṃ vassānaṃ accayena bandhumatiṃ rājadhāniṃ upasaṅkamissanti pātimokkhuddesāyā’ti. Idamavoca, bhikkhave, so mahābrahmā, idaṃ vatvā vipassiṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā tattheva antaradhāyi. ๘๗. ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล ท้าวมหาพรหมองค์หนึ่ง ทราบความปริวิตกแห่งใจของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสีด้วยใจของตนแล้ว ได้หายจากพรหมโลกไปปรากฏเฉพาะพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี เหมือนบุรุษมีกำลังพึงเหยียดแขนที่คู้ หรือคู้แขนที่เหยียด ฉะนั้น ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล ท้าวมหาพรหมนั้นทำผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่าข้างหนึ่ง ประนมอัญชลีไปทางที่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสีประทับอยู่ แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสีดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้อนี้เป็นอย่างนั้น ข้าแต่พระสุคต ข้อนี้เป็นอย่างนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้ พระภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่อยู่ในกรุงพันธุมดีราชธานี จำนวน ๑๖๘,๐๐๐ รูป ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงอนุญาตภิกษุทั้งหลายเถิดว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงจาริกไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย แต่อย่าไปทางเดียวกัน ๒ รูป ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงแสดงธรรมอันงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด จงประกาศพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถะพร้อมทั้งพยัญชนะ บริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิง สัตว์ทั้งหลายผู้มีธุลีในดวงตาน้อยมีอยู่ พวกเขาย่อมเสื่อมเพราะไม่ได้ฟังธรรม ผู้รู้ทั่วถึงธรรมจักมี’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อนึ่ง ข้าพระองค์ทั้งหลายจักทำโดยประการที่ภิกษุทั้งหลายจะพึงเข้ามายังกรุงพันธุมดีราชธานีเพื่อแสดงปาฏิโมกข์ทุกๆ ๖ ปี’ ภิกษุทั้งหลาย ท้าวมหาพรหมนั้นได้กราบทูลดังนี้แล้ว ครั้นกราบทูลดังนี้แล้ว จึงถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี กระทำประทักษิณ แล้วหายไปในที่นั้นเอง 88. ‘‘Atha kho, bhikkhave, vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito bhikkhū āmantesi – ‘idha mayhaṃ, bhikkhave, rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – mahā kho etarahi bhikkhusaṅgho bandhumatiyā rājadhāniyā paṭivasati aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṃ. Yaṃnūnāhaṃ bhikkhū anujāneyyaṃ – ‘caratha, bhikkhave, cārikaṃ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ; mā ekena dve agamittha; desetha, bhikkhave, dhammaṃ ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāsetha. Santi sattā apparajakkhajātikā, assavanatā dhammassa parihāyanti, bhavissanti dhammassa aññātāro. Api ca, channaṃ channaṃ vassānaṃ accayena bandhumatī rājadhānī upasaṅkamitabbā pātimokkhuddesāyāti. ๘๘. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ในเวลาเย็น เสด็จออกจากที่หลีกเร้น ตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้วตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อเราหลีกเร้นอยู่ในที่สงัด ณ ที่นี้ ได้มีความปริวิตกแห่งใจเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘บัดนี้ ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ คือ ภิกษุ ๖,๘๐๐,๐๐๐ รูป อาศัยอยู่ในกรุงพันธุมดีราชธานี ไฉนหนอ เราพึงอนุญาตแก่ภิกษุทั้งหลายว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงเที่ยวจาริกไป เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย อย่าไปทางเดียวกันสองรูป ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงแสดงธรรมอันงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด จงประกาศพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถะ พร้อมทั้งพยัญชนะ อันบริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิง สัตว์ทั้งหลายผู้มีธุลีในดวงตาน้อยมีอยู่ พวกเขาย่อมเสื่อมเพราะไม่ได้ฟังธรรม ผู้รู้ทั่วถึงธรรมจักมี อนึ่ง โดยล่วงไปแห่ง ๖ ปี ๖ ปี พึงเข้าไปยังกรุงพันธุมดีราชธานีเพื่อแสดงปาติโมกข์’ ดังนี้ ‘‘‘Atha kho, bhikkhave, aññataro mahābrahmā mama cetasā cetoparivitakkamaññāya seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya, evameva brahmaloke antarahito mama purato pāturahosi. Atha kho so, bhikkhave, mahābrahmā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā yenāhaṃ tenañjaliṃ paṇāmetvā maṃ etadavoca – ‘‘evametaṃ, bhagavā, evametaṃ, sugata. Mahā kho, bhante, etarahi bhikkhusaṅgho bandhumatiyā rājadhāniyā paṭivasati aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṃ. Anujānātu, bhante, bhagavā bhikkhū – ‘caratha, bhikkhave, cārikaṃ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya [Pg.41] sukhāya devamanussānaṃ; mā ekena dve agamittha; desetha, bhikkhave, dhammaṃ…pe… santi sattā apparajakkhajātikā, assavanatā dhammassa parihāyanti, bhavissanti dhammassa aññātāro’ti. Api ca, bhante, mayaṃ tathā karissāma, yathā bhikkhū channaṃ channaṃ vassānaṃ accayena bandhumatiṃ rājadhāniṃ upasaṅkamissanti pātimokkhuddesāyā’’ti. Idamavoca, bhikkhave, so mahābrahmā, idaṃ vatvā maṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā tattheva antaradhāyi’. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล ท้าวมหาพรหมองค์หนึ่ง ทราบความปริวิตกแห่งใจของเราด้วยใจของตนแล้ว เปรียบเหมือนบุรุษมีกำลังพึงเหยียดแขนที่คู้ออก หรือพึงคู้แขนที่เหยียดเข้า ฉันใด ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ได้หายไปจากพรหมโลก มาปรากฏเฉพาะหน้าเรา ครั้งนั้นแล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ท้าวมหาพรหมนั้นกระทำผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่าข้างหนึ่ง ประนมอัญชลีไปทางที่เราอยู่แล้ว ได้กล่าวคำนี้กะเราว่า ‘ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้อนั้นเป็นอย่างนั้น ข้าแต่พระสุคต ข้อนั้นเป็นอย่างนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้ ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ คือ ภิกษุ ๖,๘๐๐,๐๐๐ รูป อาศัยอยู่ในกรุงพันธุมดีราชธานี ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงอนุญาตแก่ภิกษุทั้งหลายเถิดว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงเที่ยวจาริกไป เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย อย่าไปทางเดียวกันสองรูป ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงแสดงธรรม... (เป)... สัตว์ทั้งหลายผู้มีธุลีในดวงตาน้อยมีอยู่ พวกเขาย่อมเสื่อมเพราะไม่ได้ฟังธรรม ผู้รู้ทั่วถึงธรรมจักมี’ ดังนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อนึ่ง พวกข้าพระองค์จักกระทำโดยประการที่ภิกษุทั้งหลายจักพากันเข้าไปยังกรุงพันธุมดีราชธานี โดยล่วงไปแห่ง ๖ ปี ๖ ปี เพื่อแสดงปาติโมกข์’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ท้าวมหาพรหมนั้นได้กล่าวคำนี้แล้ว ครั้นกล่าวคำนี้แล้ว ก็อภิวาทเรา กระทำประทักษิณ แล้วหายไปในที่นั้นเอง ‘‘‘Anujānāmi, bhikkhave, caratha cārikaṃ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ; mā ekena dve agamittha; desetha, bhikkhave, dhammaṃ ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāsetha. Santi sattā apparajakkhajātikā, assavanatā dhammassa parihāyanti, bhavissanti dhammassa aññātāro. Api ca, bhikkhave, channaṃ channaṃ vassānaṃ accayena bandhumatī rājadhānī upasaṅkamitabbā pātimokkhuddesāyā’ti. Atha kho, bhikkhave, bhikkhū yebhuyyena ekāheneva janapadacārikaṃ pakkamiṃsu. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตว่า ‘พวกเธอจงเที่ยวจาริกไป เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย อย่าไปทางเดียวกันสองรูป ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงแสดงธรรมอันงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด จงประกาศพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถะ พร้อมทั้งพยัญชนะ อันบริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิง สัตว์ทั้งหลายผู้มีธุลีในดวงตาน้อยมีอยู่ พวกเขาย่อมเสื่อมเพราะไม่ได้ฟังธรรม ผู้รู้ทั่วถึงธรรมจักมี อนึ่ง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โดยล่วงไปแห่ง ๖ ปี ๖ ปี พึงเข้าไปยังกรุงพันธุมดีราชธานีเพื่อแสดงปาติโมกข์’ ดังนี้ ครั้งนั้นแล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลายโดยมากได้หลีกจาริกไปในชนบทในวันเดียวเท่านั้น 89. ‘‘Tena kho pana samayena jambudīpe caturāsīti āvāsasahassāni honti. Ekamhi hi vasse nikkhante devatā saddamanussāvesuṃ – ‘nikkhantaṃ kho, mārisā, ekaṃ vassaṃ; pañca dāni vassāni sesāni; pañcannaṃ vassānaṃ accayena bandhumatī rājadhānī upasaṅkamitabbā pātimokkhuddesāyā’ti. Dvīsu vassesu nikkhantesu… tīsu vassesu nikkhantesu… catūsu vassesu nikkhantesu… pañcasu vassesu nikkhantesu devatā saddamanussāvesuṃ – ‘nikkhantāni kho, mārisā, pañcavassāni; ekaṃ dāni vassaṃ sesaṃ; ekassa vassassa accayena bandhumatī rājadhānī upasaṅkamitabbā pātimokkhuddesāyā’ti. Chasu vassesu nikkhantesu devatā saddamanussāvesuṃ – ‘nikkhantāni kho, mārisā, chabbassāni, samayo dāni bandhumatiṃ rājadhāniṃ upasaṅkamituṃ pātimokkhuddesāyā’ti. Atha kho te, bhikkhave, bhikkhū appekacce sakena iddhānubhāvena appekacce devatānaṃ iddhānubhāvena ekāheneva bandhumatiṃ rājadhāniṃ upasaṅkamiṃsu pātimokkhuddesāyāti. ๘๙. ก็โดยสมัยนั้นแล ในชมพูทวีปมีอาวาส ๘๔,๐๐๐ แห่ง ครั้นเมื่อปีหนึ่งล่วงไปแล้ว เทวดาทั้งหลายได้เปล่งเสียงประกาศว่า ‘ดูก่อนท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย ปีหนึ่งล่วงไปแล้ว บัดนี้ ยังเหลืออีก ๕ ปี โดยล่วงไปแห่ง ๕ ปี พึงเข้าไปยังกรุงพันธุมดีราชธานีเพื่อแสดงปาติโมกข์’ ดังนี้ ครั้นเมื่อ ๒ ปีล่วงไปแล้ว... ครั้นเมื่อ ๓ ปีล่วงไปแล้ว... ครั้นเมื่อ ๔ ปีล่วงไปแล้ว... ครั้นเมื่อ ๕ ปีล่วงไปแล้ว เทวดาทั้งหลายได้เปล่งเสียงประกาศว่า ‘ดูก่อนท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย ๕ ปีล่วงไปแล้ว บัดนี้ ยังเหลืออีก ๑ ปี โดยล่วงไปแห่ง ๑ ปี พึงเข้าไปยังกรุงพันธุมดีราชธานีเพื่อแสดงปาติโมกข์’ ดังนี้ ครั้นเมื่อ ๖ ปีล่วงไปแล้ว เทวดาทั้งหลายได้เปล่งเสียงประกาศว่า ‘ดูก่อนท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย ๖ ปีล่วงไปแล้ว บัดนี้ เป็นสมัยที่จะพึงเข้าไปยังกรุงพันธุมดีราชธานีเพื่อแสดงปาติโมกข์’ ดังนี้ ครั้งนั้นแล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้น บางพวกด้วยอิทธานุภาพของตน บางพวกด้วยอิทธานุภาพของเทวดา ได้เข้าไปยังกรุงพันธุมดีราชธานีในวันเดียวเท่านั้น เพื่อแสดงปาติโมกข์ 90. ‘‘Tatra [Pg.42] sudaṃ, bhikkhave, vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho bhikkhusaṅghe evaṃ pātimokkhaṃ uddisati – ๙๐. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ได้ยินว่า ณ ที่นั้น พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ย่อมทรงแสดงปาติโมกข์ในท่ามกลางภิกษุสงฆ์อย่างนี้ว่า ‘Khantī paramaṃ tapo titikkhā,Nibbānaṃ paramaṃ vadanti buddhā; Na hi pabbajito parūpaghātī,Na samaṇo hoti paraṃ viheṭhayanto. ความอดทนคือขันติ เป็นตบะอย่างยิ่ง พระพุทธเจ้าทั้งหลายตรัสว่านิพพานเป็นธรรมอย่างยิ่ง ผู้ทำร้ายสัตว์อื่น ไม่ชื่อว่าเป็นบรรพชิตเลย ผู้เบียดเบียนผู้อื่น ไม่ชื่อว่าเป็นสมณะ ‘Sabbapāpassa akaraṇaṃ, kusalassa upasampadā; Sacittapariyodapanaṃ, etaṃ buddhānasāsanaṃ. การไม่ทำบาปทั้งปวง การทำกุศลให้ถึงพร้อม การทำจิตของตนให้ผ่องใส นี้เป็นคำสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ‘Anūpavādo anūpaghāto, pātimokkhe ca saṃvaro; Mattaññutā ca bhattasmiṃ, pantañca sayanāsanaṃ; Adhicitte ca āyogo, etaṃ buddhānasāsana’nti. การไม่ว่าร้าย การไม่ทำร้าย ความสำรวมในปาติโมกข์ ความเป็นผู้รู้ประมาณในภัต ที่นอนที่นั่งอันสงัด การประกอบความเพียรในอธิจิต นี้เป็นคำสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ดังนี้ Devatārocanaṃ เรื่องเทวดาป่าวประกาศ 91. ‘‘Ekamidāhaṃ, bhikkhave, samayaṃ ukkaṭṭhāyaṃ viharāmi subhagavane sālarājamūle. Tassa mayhaṃ, bhikkhave, rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘na kho so sattāvāso sulabharūpo, yo mayā anāvutthapubbo iminā dīghena addhunā aññatra suddhāvāsehi devehi. Yaṃnūnāhaṃ yena suddhāvāsā devā tenupasaṅkameyya’nti. Atha khvāhaṃ, bhikkhave, seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya, evameva ukkaṭṭhāyaṃ subhagavane sālarājamūle antarahito avihesu devesu pāturahosiṃ. Tasmiṃ, bhikkhave, devanikāye anekāni devatāsahassāni anekāni devatāsatasahassāni yenāhaṃ tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā maṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Ekamantaṃ ṭhitā kho, bhikkhave, tā devatā maṃ etadavocuṃ – ‘ito so, mārisā, ekanavutikappe yaṃ vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho loke udapādi. Vipassī, mārisā, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho khattiyo jātiyā ahosi, khattiyakule udapādi. Vipassī, mārisā, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho koṇḍañño gottena ahosi[Pg.43]. Vipassissa, mārisā, bhagavato arahato sammāsambuddhassa asītivassasahassāni āyuppamāṇaṃ ahosi. Vipassī, mārisā, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho pāṭaliyā mūle abhisambuddho. Vipassissa, mārisā, bhagavato arahato sammāsambuddhassa khaṇḍatissaṃ nāma sāvakayugaṃ ahosi aggaṃ bhaddayugaṃ. Vipassissa, mārisā, bhagavato arahato sammāsambuddhassa tayo sāvakānaṃ sannipātā ahesuṃ. Eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṃ. Eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi bhikkhusatasahassaṃ. Eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi asītibhikkhusahassāni. Vipassissa, mārisā, bhagavato arahato sammāsambuddhassa ime tayo sāvakānaṃ sannipātā ahesuṃ sabbesaṃyeva khīṇāsavānaṃ. Vipassissa, mārisā, bhagavato arahato sammāsambuddhassa asoko nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko. Vipassissa, mārisa, bhagavato arahato sammāsambuddhassa bandhumā nāma rājā pitā ahosi. Bandhumatī nāma devī mātā ahosi janetti. Bandhumassa rañño bandhumatī nāma nagaraṃ rājadhānī ahosi. Vipassissa, mārisā, bhagavato arahato sammāsambuddhassa evaṃ abhinikkhamanaṃ ahosi evaṃ pabbajjā evaṃ padhānaṃ evaṃ abhisambodhi evaṃ dhammacakkappavattanaṃ. Te mayaṃ, mārisā, vipassimhi bhagavati brahmacariyaṃ caritvā kāmesu kāmacchandaṃ virājetvā idhūpapannā’ti …pe… ๙๑. ภิกษุทั้งหลาย สมัยหนึ่ง เราอยู่ที่เมืองอุกกัฏฐา ในสุภควัน ณ โคนต้นสาละใหญ่ ภิกษุทั้งหลาย เมื่อเราหลีกเร้นอยู่ในที่สงัด เกิดความรำพึงในใจขึ้นอย่างนี้ว่า ‘ที่อยู่ของสัตว์ที่เราไม่เคยอยู่มาก่อนตลอดกาลอันยาวนานนี้ เว้นจากเหล่าสุทธาวาสเทพแล้ว หาได้ยาก ทางที่ดี เราควรเข้าไปหาเหล่าสุทธาวาสเทพ’ ครั้งนั้น ภิกษุทั้งหลาย เราหายตัวจากโคนต้นสาละใหญ่ ในสุภควัน เมืองอุกกัฏฐา ไปปรากฏในหมู่เทวดาชั้นอวิหา เหมือนบุรุษมีกำลังเหยียดแขนที่คู้ออกไป หรือคู้แขนที่เหยียดเข้ามา ฉะนั้น ภิกษุทั้งหลาย ในหมู่เทพนั้น เทวดาหลายพันองค์ หลายแสนองค์ได้เข้ามาหาเรา ไหว้เราแล้ว ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควร ภิกษุทั้งหลาย เทวดาเหล่านั้นที่ยืนอยู่ ณ ที่สมควร ได้กล่าวกับเราดังนี้ว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ นับจากกัปนี้ไป ๙๑ กัป พระผู้มีพระภาควิปัสสี อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้อุบัติขึ้นในโลก ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาควิปัสสี อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ทรงเป็นกษัตริย์โดยพระชาติ ประสูติในขัตติยสกุล ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาควิปัสสี อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ทรงมีพระโคตรว่าโกณฑัญญะ ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาควิปัสสี อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า มีประมาณพระชนมายุ ๘๐,๐๐๐ ปี ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาควิปัสสี อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ตรัสรู้ ณ โคนต้นแคฝอย ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาควิปัสสี อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า มีพระอัครสาวกคู่ประเสริฐชื่อว่าขัณฑะและติสสะ ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาควิปัสสี อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า มีการประชุมสาวก ๓ ครั้ง การประชุมสาวกครั้งหนึ่งมีภิกษุ ๑๖๘,๐๐๐ รูป การประชุมสาวกครั้งหนึ่งมีภิกษุ ๑๐๐,๐๐๐ รูป การประชุมสาวกครั้งหนึ่งมีภิกษุ ๘๐,๐๐๐ รูป ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ การประชุมสาวก ๓ ครั้งนี้ของพระผู้มีพระภาควิปัสสี อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ล้วนเป็นพระขีณาสพทั้งสิ้น ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาควิปัสสี อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า มีภิกษุชื่ออโสกะเป็นอุปัฏฐาก เป็นยอดอุปัฏฐาก ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาควิปัสสี อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า มีพระราชานามว่าพันธุมาเป็นพระราชบิดา มีพระเทวีพระนามว่าพันธุมดีเป็นพระราชชนนี กรุงราชธานีของพระเจ้าพันธุมามีชื่อว่าพันธุมดี ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ การเสด็จออกผนวช การทรงผนวช การทรงบำเพ็ญเพียร การตรัสรู้ของพระผู้มีพระภาควิปัสสี อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้เป็นอย่างนี้ พวกข้าพระองค์ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาควิปัสสี คลายความพอใจในกามได้แล้ว จึงมาเกิดในภพนี้’ ...ฯลฯ... ‘‘Tasmiṃyeva kho, bhikkhave, devanikāye anekāni devatāsahassāni anekāni devatāsatasahassāni yenāhaṃ tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā maṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Ekamantaṃ ṭhitā kho, bhikkhave, tā devatā maṃ etadavocuṃ – ‘imasmiṃyeva kho, mārisā, bhaddakappe bhagavā etarahi arahaṃ sammāsambuddho loke uppanno. Bhagavā, mārisā, khattiyo jātiyā khattiyakule uppanno. Bhagavā, mārisā, gotamo gottena. Bhagavato, mārisā, appakaṃ āyuppamāṇaṃ parittaṃ lahukaṃ yo ciraṃ jīvati, so vassasataṃ appaṃ vā bhiyyo. Bhagavā, mārisā, assatthassa mūle abhisambuddho. Bhagavato, mārisā, sāriputtamoggallānaṃ nāma sāvakayugaṃ ahosi aggaṃ bhaddayugaṃ[Pg.44]. Bhagavato, mārisā, eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi aḍḍhateḷasāni bhikkhusatāni. Bhagavato, mārisā, ayaṃ eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi sabbesaṃyeva khīṇāsavānaṃ. Bhagavato, mārisā, ānando nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko. Bhagavato, mārisā, suddhodano nāma rājā pitā ahosi. Māyā nāma devī mātā ahosi janetti. Kapilavatthu nāma nagaraṃ rājadhānī ahosi. Bhagavato, mārisā, evaṃ abhinikkhamanaṃ ahosi evaṃ pabbajjā evaṃ padhānaṃ evaṃ abhisambodhi evaṃ dhammacakkappavattanaṃ. Te mayaṃ, mārisā, bhagavati brahmacariyaṃ caritvā kāmesu kāmacchandaṃ virājetvā idhūpapannā’ti. ภิกษุทั้งหลาย ในหมู่เทพนั้นนั่นเอง เทวดาหลายพันองค์ หลายแสนองค์ได้เข้ามาหาเรา ไหว้เราแล้ว ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควร ภิกษุทั้งหลาย เทวดาเหล่านั้นที่ยืนอยู่ ณ ที่สมควร ได้กล่าวกับเราดังนี้ว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ในภัทรกัปนี้เอง บัดนี้ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าได้อุบัติขึ้นในโลกแล้ว ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคทรงเป็นกษัตริย์โดยพระชาติ ประสูติในขัตติยสกุล ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคทรงมีพระโคตรว่าโคตมะ ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ประมาณพระชนมายุของพระผู้มีพระภาคมีน้อย นิดหน่อย รวดเร็ว ผู้ใดมีชีวิตอยู่นาน ผู้นั้นก็มีอายุ ๑๐๐ ปี น้อยกว่าหรือมากกว่าบ้าง ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคตรัสรู้ ณ โคนต้นอัสสัตถะ ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคมีพระอัครสาวกคู่ประเสริฐชื่อว่าสารีบุตรและโมคคัลลานะ ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคมีการประชุมสาวกครั้งหนึ่ง มีภิกษุ ๑,๒๕๐ รูป ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ การประชุมสาวกครั้งนี้ของพระผู้มีพระภาค ล้วนเป็นพระขีณาสพทั้งสิ้น ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคมีภิกษุชื่ออานนท์เป็นอุปัฏฐาก เป็นยอดอุปัฏฐาก ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคมีพระราชานามว่าสุทโธทนะเป็นพระราชบิดา มีพระเทวีพระนามว่ามายาเป็นพระราชชนนี กรุงราชธานีมีชื่อว่ากบิลพัสดุ์ ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ การเสด็จออกผนวช การทรงผนวช การทรงบำเพ็ญเพียร การตรัสรู้ การทรงประกาศพระธรรมจักรของพระผู้มีพระภาค ได้เป็นอย่างนี้ พวกข้าพระองค์ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาค คลายความพอใจในกามได้แล้ว จึงมาเกิดในภพนี้’ 92. ‘‘Atha khvāhaṃ, bhikkhave, avihehi devehi saddhiṃ yena atappā devā tenupasaṅkamiṃ…pe… atha khvāhaṃ, bhikkhave, avihehi ca devehi atappehi ca devehi saddhiṃ yena sudassā devā tenupasaṅkamiṃ. Atha khvāhaṃ, bhikkhave, avihehi ca devehi atappehi ca devehi sudassehi ca devehi saddhiṃ yena sudassī devā tenupasaṅkamiṃ. Atha khvāhaṃ, bhikkhave, avihehi ca devehi atappehi ca devehi sudassehi ca devehi sudassīhi ca devehi saddhiṃ yena akaniṭṭhā devā tenupasaṅkamiṃ. Tasmiṃ, bhikkhave, devanikāye anekāni devatāsahassāni anekāni devatāsatasahassāni yenāhaṃ tenupasaṅkamiṃsu, upasaṅkamitvā maṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. ๙๒. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล เราพร้อมด้วยเทวดาชั้นอวิหา เข้าไปหาเทวดาชั้นอตัปปาถึงที่อยู่...เป... ครั้งนั้นแล เราพร้อมด้วยเทวดาชั้นอวิหาและเทวดาชั้นอตัปปา เข้าไปหาเทวดาชั้นสุทัสสาถึงที่อยู่ ครั้งนั้นแล เราพร้อมด้วยเทวดาชั้นอวิหา เทวดาชั้นอตัปปา และเทวดาชั้นสุทัสสา เข้าไปหาเทวดาชั้นสุทัสสีถึงที่อยู่ ครั้งนั้นแล เราพร้อมด้วยเทวดาชั้นอวิหา เทวดาชั้นอตัปปา เทวดาชั้นสุทัสสา และเทวดาชั้นสุทัสสี เข้าไปหาเทวดาชั้นอกนิฏฐาถึงที่อยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในหมู่เทวดาชั้นนั้น เทวดาหลายพันตน หลายแสนตน ได้พากันเข้าไปหาเราถึงที่ที่เราอยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้ไหว้เราแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง” ‘‘Ekamantaṃ ṭhitā kho, bhikkhave, tā devatā maṃ etadavocuṃ – ‘ito so, mārisā, ekanavutikappe yaṃ vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho loke udapādi. Vipassī, mārisā, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho khattiyo jātiyā ahosi. Khattiyakule udapādi. Vipassī, mārisā, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho koṇḍañño gottena ahosi. Vipassissa, mārisā, bhagavato arahato sammāsambuddhassa asītivassasahassāni āyuppamāṇaṃ ahosi. Vipassī, mārisā, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho pāṭaliyā mūle abhisambuddho. Vipassissa, mārisā, bhagavato arahato sammāsambuddhassa khaṇḍatissaṃ nāma sāvakayugaṃ ahosi aggaṃ bhaddayugaṃ. Vipassissa, mārisā, bhagavato arahato sammāsambuddhassa tayo sāvakānaṃ sannipātā ahesuṃ. Eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṃ. Eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi [Pg.45] bhikkhusatasahassaṃ. Eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi asītibhikkhusahassāni. Vipassissa, mārisā, bhagavato arahato sammāsambuddhassa ime tayo sāvakānaṃ sannipātā ahesuṃ sabbesaṃyeva khīṇāsavānaṃ. Vipassissa, mārisā, bhagavato arahato sammāsambuddhassa asoko nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko. Vipassissa, mārisā, bhagavato arahato sammāsambuddhassa bandhumā nāma rājā pitā ahosi bandhumatī nāma devī mātā ahosi janetti. Bandhumassa rañño bandhumatī nāma nagaraṃ rājadhānī ahosi. Vipassissa, mārisā, bhagavato arahato sammāsambuddhassa evaṃ abhinikkhamanaṃ ahosi evaṃ pabbajjā evaṃ padhānaṃ evaṃ abhisambodhi, evaṃ dhammacakkappavattanaṃ. Te mayaṃ, mārisā, vipassimhi bhagavati brahmacariyaṃ caritvā kāmesu kāmacchandaṃ virājetvā idhūpapannā’ti. Tasmiṃyeva kho, bhikkhave, devanikāye anekāni devatāsahassāni anekāni devatāsatasahassāni yenāhaṃ tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā maṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Ekamantaṃ ṭhitā kho, bhikkhave, tā devatā maṃ etadavocuṃ – ‘ito so, mārisā, ekatiṃse kappe yaṃ sikhī bhagavā…pe… te mayaṃ, mārisā, sikhimhi bhagavati tasmiññeva kho mārisā, ekatiṃse kappe yaṃ vessabhū bhagavā…pe… te mayaṃ, mārisā, vessabhumhi bhagavati…pe… imasmiṃyeva kho, mārisā, bhaddakappe kakusandho koṇāgamano kassapo bhagavā…pe… te mayaṃ, mārisā, kakusandhamhi koṇāgamanamhi kassapamhi bhagavati brahmacariyaṃ caritvā kāmesu kāmacchandaṃ virājetvā idhūpapannā’ti. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เทวดาเหล่านั้นยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลคำนี้กะเราว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ย้อนจากกัปนี้ไป ๙๑ กัป พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี ได้เสด็จอุบัติขึ้นแล้วในโลก ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี โดยพระชาติเป็นกษัตริย์ เสด็จอุบัติในขัตติยสกุล ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี โดยพระโคตรเป็นโกณฑัญญะ ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี มีพระชนมายุประมาณ ๘๐,๐๐๐ ปี ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี ตรัสรู้พร้อมเฉพาะที่โคนต้นแคฝอย ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี มีพระสาวกคู่หนึ่งชื่อขัณฑะและติสสะ เป็นคู่สาวกที่เลิศ เป็นคู่ที่ดี ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี มีการประชุมพระสาวก ๓ ครั้ง การประชุมพระสาวกครั้งหนึ่งมีภิกษุ ๑๖๘,๐๐๐ รูป การประชุมพระสาวกครั้งหนึ่งมีภิกษุ ๑๐๐,๐๐๐ รูป การประชุมพระสาวกครั้งหนึ่งมีภิกษุ ๘๐,๐๐๐ รูป ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี มีการประชุมพระสาวก ๓ ครั้งนี้ ซึ่งมีแต่พระขีณาสพทั้งนั้น ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี มีภิกษุชื่ออโสกะเป็นพุทธอุปัฏฐาก เป็นยอดพุทธอุปัฏฐาก ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี มีพระเจ้าพันธุมะเป็นพระราชบิดา มีพระนางพันธุมดีเทวีเป็นพระราชมารดาผู้ให้ประสูติ พระเจ้าพันธุมะมีเมืองพันธุมดีเป็นราชธานี ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี มีการเสด็จออกผนวชอย่างนี้ มีการผนวชอย่างนี้ มีการบำเพ็ญเพียรอย่างนี้ มีการตรัสรู้พร้อมเฉพาะอย่างนี้ มีการประกาศพระธรรมจักรอย่างนี้ ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พวกข้าพระองค์นั้นได้ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าวิปัสสี เพราะคลายความพอใจในกามได้ จึงมาบังเกิดในที่นี้’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในหมู่เทวดาชั้นนั้นนั่นแล เทวดาหลายพันตน หลายแสนตน ได้พากันเข้าไปหาเราถึงที่ที่เราอยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้ไหว้เราแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เทวดาเหล่านั้นยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลคำนี้กะเราว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ย้อนจากกัปนี้ไป ๓๑ กัป พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าสิขี...เป... ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พวกข้าพระองค์นั้นได้ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าสิขี... ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ในกัปที่ ๓๑ นั้นนั่นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าเวสสภู...เป... ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พวกข้าพระองค์นั้นได้ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าเวสสภู...เป... ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ในภัทรกัปนี้เอง พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่ากกุสันธะ โกนาคมนะ กัสสปะ...เป... ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พวกข้าพระองค์นั้นได้ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่ากกุสันธะ โกนาคมนะ กัสสปะ เพราะคลายความพอใจในกามได้ จึงมาบังเกิดในที่นี้’” 93. ‘‘Tasmiṃyeva kho, bhikkhave, devanikāye anekāni devatāsahassāni anekāni devatāsatasahassāni yenāhaṃ tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā maṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Ekamantaṃ ṭhitā kho, bhikkhave, tā devatā maṃ etadavocuṃ – ‘imasmiṃyeva kho, mārisā, bhaddakappe bhagavā etarahi arahaṃ sammāsambuddho loke uppanno. Bhagavā, mārisā, khattiyo jātiyā, khattiyakule uppanno. Bhagavā, mārisā, gotamo gottena. Bhagavato, mārisā, appakaṃ āyuppamāṇaṃ parittaṃ lahukaṃ yo ciraṃ jīvati, so vassasataṃ appaṃ vā bhiyyo. Bhagavā, mārisā, assatthassa mūle abhisambuddho. Bhagavato, mārisā, sāriputtamoggallānaṃ nāma sāvakayugaṃ ahosi aggaṃ bhaddayugaṃ. Bhagavato[Pg.46], mārisā, eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi aḍḍhateḷasāni bhikkhusatāni. Bhagavato, mārisā, ayaṃ eko sāvakānaṃ sannipāto ahosi sabbesaṃyeva khīṇāsavānaṃ. Bhagavato, mārisā, ānando nāma bhikkhu upaṭṭhāko aggupaṭṭhāko ahosi. Bhagavato, mārisā, suddhodano nāma rājā pitā ahosi. Māyā nāma devī mātā ahosi janetti. Kapilavatthu nāma nagaraṃ rājadhānī ahosi. Bhagavato, mārisā, evaṃ abhinikkhamanaṃ ahosi, evaṃ pabbajjā, evaṃ padhānaṃ, evaṃ abhisambodhi, evaṃ dhammacakkappavattanaṃ. Te mayaṃ, mārisā, bhagavati brahmacariyaṃ caritvā kāmesu kāmacchandaṃ virājetvā idhūpapannā’ti. ๙๓. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในหมู่เทวดาชั้นนั้นนั่นแล เทวดาหลายพันตน หลายแสนตน ได้พากันเข้าไปหาเราถึงที่ที่เราอยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้ไหว้เราแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เทวดาเหล่านั้นยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลคำนี้กะเราว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ในภัทรกัปนี้เอง บัดนี้ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าได้เสด็จอุบัติขึ้นแล้วในโลก ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคเจ้าโดยพระชาติเป็นกษัตริย์ เสด็จอุบัติในขัตติยสกุล ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคเจ้าโดยพระโคตรเป็นโคตมะ ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคเจ้ามีพระชนมายุประมาณน้อยนิดหน่อย ผู้ใดมีชีวิตอยู่นาน ผู้นั้นก็มีชีวิตอยู่ได้ ๑๐๐ ปี น้อยกว่าหรือมากกว่าบ้าง ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสรู้พร้อมเฉพาะที่โคนต้นอัสสัตถะ ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคเจ้ามีพระสาวกคู่หนึ่งชื่อพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะ เป็นคู่สาวกที่เลิศ เป็นคู่ที่ดี ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคเจ้ามีการประชุมพระสาวกครั้งหนึ่ง มีภิกษุ ๑,๒๕๐ รูป ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคเจ้ามีการประชุมพระสาวกครั้งนี้ครั้งเดียว ซึ่งมีแต่พระขีณาสพทั้งนั้น ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคเจ้ามีภิกษุชื่ออานนท์เป็นพุทธอุปัฏฐาก เป็นยอดพุทธอุปัฏฐาก ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคเจ้ามีพระเจ้าสุทโธทนะเป็นพระราชบิดา มีพระนางมายาเทวีเป็นพระราชมารดาผู้ให้ประสูติ มีกรุงกบิลพัสดุ์เป็นราชธานี ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคเจ้ามีการเสด็จออกผนวชอย่างนี้ มีการผนวชอย่างนี้ มีการบำเพ็ญเพียรอย่างนี้ มีการตรัสรู้พร้อมเฉพาะอย่างนี้ มีการประกาศพระธรรมจักรอย่างนี้ ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พวกข้าพระองค์นั้นได้ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น เพราะคลายความพอใจในกามได้ จึงมาบังเกิดในที่นี้’” 94. ‘‘Iti kho, bhikkhave, tathāgatassevesā dhammadhātu suppaṭividdhā, yassā dhammadhātuyā suppaṭividdhattā tathāgato atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarati, nāmatopi anussarati, gottatopi anussarati, āyuppamāṇatopi anussarati, sāvakayugatopi anussarati, sāvakasannipātatopi anussarati ‘evaṃjaccā te bhagavanto ahesuṃ’ itipi. ‘Evaṃnāmā evaṃgottā evaṃsīlā evaṃdhammā evaṃpaññā evaṃvihārī evaṃvimuttā te bhagavanto ahesuṃ’ itipīti. ๙๔. ภิกษุทั้งหลาย เป็นอย่างนี้แล ธรรมธาตุนั้นอันตถาคตแทงตลอดดีแล้ว เพราะตถาคตแทงตลอดธรรมธาตุนั้นดีแล้ว ตถาคตจึงระลึกถึงพระพุทธเจ้าทั้งหลายในอดีต ผู้ปรินิพพานแล้ว ผู้มีปปัญจธรรมอันตัดขาดแล้ว ผู้มีวัฏฏะอันตัดขาดแล้ว ผู้มีวัฏฏะสิ้นรอบแล้ว ผู้ล่วงพ้นทุกข์ทั้งปวงได้ ทั้งโดยชาติ โดยพระนาม โดยโคตร โดยประมาณพระชนมายุ โดยคู่พระสาวก โดยการประชุมพระสาวกได้ว่า ‘พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นได้มีชาติอย่างนี้’ ดังนี้บ้าง ‘พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นได้มีพระนามอย่างนี้ มีโคตรอย่างนี้ มีศีลอย่างนี้ มีธรรมอย่างนี้ มีปัญญาอย่างนี้ มีวิหารธรรมอย่างนี้ มีวิมุตติอย่างนี้’ ดังนี้บ้าง ‘‘Devatāpi tathāgatassa etamatthaṃ ārocesuṃ, yena tathāgato atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarati, nāmatopi anussarati, gottatopi anussarati, āyuppamāṇatopi anussarati, sāvakayugatopi anussarati, sāvakasannipātatopi anussarati ‘evaṃjaccā te bhagavanto ahesuṃ’ itipi. ‘Evaṃnāmā evaṃgottā evaṃsīlā evaṃdhammā evaṃpaññā evaṃvihārī evaṃvimuttā te bhagavanto ahesuṃ’ itipī’’ti. ถึงแม้เทวดาทั้งหลายก็ได้กราบทูลเนื้อความนั้นแด่ตถาคต เพราะเหตุนั้น ตถาคตจึงระลึกถึงพระพุทธเจ้าทั้งหลายในอดีต ผู้ปรินิพพานแล้ว ผู้มีปปัญจธรรมอันตัดขาดแล้ว ผู้มีวัฏฏะอันตัดขาดแล้ว ผู้มีวัฏฏะสิ้นรอบแล้ว ผู้ล่วงพ้นทุกข์ทั้งปวงได้ ทั้งโดยชาติ โดยพระนาม โดยโคตร โดยประมาณพระชนมายุ โดยคู่พระสาวก โดยการประชุมพระสาวกได้ว่า ‘พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นได้มีชาติอย่างนี้’ ดังนี้บ้าง ‘พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นได้มีพระนามอย่างนี้ มีโคตรอย่างนี้ มีศีลอย่างนี้ มีธรรมอย่างนี้ มีปัญญาอย่างนี้ มีวิหารธรรมอย่างนี้ มีวิมุตติอย่างนี้’ ดังนี้บ้าง Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti. พระผู้มีพระภาคได้ตรัสภาษิตนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดีต่างชื่นชมภาษิตของพระผู้มีพระภาค ดังนี้แล Mahāpadānasuttaṃ niṭṭhitaṃ paṭhamaṃ. มหาปทานสูตรที่ ๑ จบ 2. Mahānidānasuttaṃ ๒. มหานิทานสูตร Paṭiccasamuppādo ปฏิจจสมุปบาท 95. Evaṃ [Pg.47] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā kurūsu viharati kammāsadhammaṃ nāma kurūnaṃ nigamo. Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhante! Yāva gambhīro cāyaṃ, bhante, paṭiccasamuppādo gambhīrāvabhāso ca, atha ca pana me uttānakuttānako viya khāyatī’’ti. ‘‘Mā hevaṃ, ānanda, avaca, mā hevaṃ, ānanda, avaca. Gambhīro cāyaṃ, ānanda, paṭiccasamuppādo gambhīrāvabhāso ca. Etassa, ānanda, dhammassa ananubodhā appaṭivedhā evamayaṃ pajā tantākulakajātā kulagaṇṭhikajātā muñjapabbajabhūtā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ saṃsāraṃ nātivattati. ๙๕. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ นิคมของชาวกุรุ ชื่อว่ากัมมาสธัมมะ ในแคว้นกุรุ ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ น่าอัศจรรย์จริง ไม่เคยปรากฏเลย ปฏิจจสมุปบาทนี้ลึกซึ้งและมีเนื้อความลึกซึ้ง แต่ถึงกระนั้น กลับปรากฏแก่ข้าพระองค์เหมือนเป็นของตื้นๆ’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘อานนท์ เธออย่าพูดอย่างนั้น อานนท์ เธออย่าพูดอย่างนั้น ปฏิจจสมุปบาทนี้ลึกซึ้งและมีเนื้อความลึกซึ้ง อานนท์ เพราะไม่รู้แจ้ง ไม่แทงตลอดธรรมคือปฏิจจสมุปบาทนี้ หมู่สัตว์นี้จึงเกิดเป็นผู้ยุ่งประดุจกลุ่มด้าย เป็นปมประดุจกระจุกด้าย เป็นเหมือนหญ้ามุงกระต่ายและหญ้าปล้อง ย่อมไม่ล่วงพ้นอบาย ทุคติ วินิบาต สงสารไปได้ 96. ‘‘‘Atthi idappaccayā jarāmaraṇa’nti iti puṭṭhena satā, ānanda, atthītissa vacanīyaṃ. ‘Kiṃpaccayā jarāmaraṇa’nti iti ce vadeyya, ‘jātipaccayā jarāmaraṇa’nti iccassa vacanīyaṃ. ๙๖. อานนท์ เมื่อมีผู้ถามว่า ‘ชรามรณะมีปัจจัยหรือไม่’ พึงตอบว่า ‘มี’ ถ้าเขาถามว่า ‘อะไรเป็นปัจจัยของชรามรณะ’ พึงตอบว่า ‘ชรามรณะมีชาติเป็นปัจจัย’ ‘‘‘Atthi idappaccayā jātī’ti iti puṭṭhena satā, ānanda, atthītissa vacanīyaṃ. ‘Kiṃpaccayā jātī’ti iti ce vadeyya, ‘bhavapaccayā jātī’ti iccassa vacanīyaṃ. อานนท์ เมื่อมีผู้ถามว่า ‘ชาติมีปัจจัยหรือไม่’ พึงตอบว่า ‘มี’ ถ้าเขาถามว่า ‘อะไรเป็นปัจจัยของชาติ’ พึงตอบว่า ‘ชาติมีภพเป็นปัจจัย’ ‘‘‘Atthi idappaccayā bhavo’ti iti puṭṭhena satā, ānanda, atthītissa vacanīyaṃ. ‘Kiṃpaccayā bhavo’ti iti ce vadeyya, ‘upādānapaccayā bhavo’ti iccassa vacanīyaṃ. อานนท์ เมื่อมีผู้ถามว่า ‘ภพมีปัจจัยหรือไม่’ พึงตอบว่า ‘มี’ ถ้าเขาถามว่า ‘อะไรเป็นปัจจัยของภพ’ พึงตอบว่า ‘ภพมีอุปาทานเป็นปัจจัย’ ‘‘‘Atthi idappaccayā upādāna’nti iti puṭṭhena satā, ānanda, atthītissa vacanīyaṃ. ‘Kiṃpaccayā upādāna’nti iti ce vadeyya, ‘taṇhāpaccayā upādāna’nti iccassa vacanīyaṃ. อานนท์ เมื่อมีผู้ถามว่า ‘อุปาทานมีปัจจัยหรือไม่’ พึงตอบว่า ‘มี’ ถ้าเขาถามว่า ‘อะไรเป็นปัจจัยของอุปาทาน’ พึงตอบว่า ‘อุปาทานมีตัณหาเป็นปัจจัย’ ‘‘‘Atthi [Pg.48] idappaccayā taṇhā’ti iti puṭṭhena satā, ānanda, atthītissa vacanīyaṃ. ‘Kiṃpaccayā taṇhā’ti iti ce vadeyya, ‘vedanāpaccayā taṇhā’ti iccassa vacanīyaṃ. อานนท์ เมื่อมีผู้ถามว่า ‘ตัณหามีปัจจัยหรือไม่’ พึงตอบว่า ‘มี’ ถ้าเขาถามว่า ‘อะไรเป็นปัจจัยของตัณหา’ พึงตอบว่า ‘ตัณหามีเวทนาเป็นปัจจัย’ ‘‘‘Atthi idappaccayā vedanā’ti iti puṭṭhena satā, ānanda, atthītissa vacanīyaṃ. ‘Kiṃpaccayā vedanā’ti iti ce vadeyya, ‘phassapaccayā vedanā’ti iccassa vacanīyaṃ. อานนท์ เมื่อมีผู้ถามว่า ‘เวทนามีปัจจัยหรือไม่’ พึงตอบว่า ‘มี’ ถ้าเขาถามว่า ‘อะไรเป็นปัจจัยของเวทนา’ พึงตอบว่า ‘เวทนามีผัสสะเป็นปัจจัย’ ‘‘‘Atthi idappaccayā phasso’ti iti puṭṭhena satā, ānanda, atthītissa vacanīyaṃ. ‘Kiṃpaccayā phasso’ti iti ce vadeyya, ‘nāmarūpapaccayā phasso’ti iccassa vacanīyaṃ. อานนท์ เมื่อมีผู้ถามว่า ‘ผัสสะมีปัจจัยหรือไม่’ พึงตอบว่า ‘มี’ ถ้าเขาถามว่า ‘อะไรเป็นปัจจัยของผัสสะ’ พึงตอบว่า ‘ผัสสะมีนามรูปเป็นปัจจัย’ ‘‘‘Atthi idappaccayā nāmarūpa’nti iti puṭṭhena satā, ānanda, atthītissa vacanīyaṃ. ‘Kiṃpaccayā nāmarūpa’nti iti ce vadeyya, ‘viññāṇapaccayā nāmarūpa’nti iccassa vacanīyaṃ. อานนท์ เมื่อมีผู้ถามว่า ‘นามรูปมีปัจจัยหรือไม่’ พึงตอบว่า ‘มี’ ถ้าเขาถามว่า ‘อะไรเป็นปัจจัยของนามรูป’ พึงตอบว่า ‘นามรูปมีวิญญาณเป็นปัจจัย’ ‘‘‘Atthi idappaccayā viññāṇa’nti iti puṭṭhena satā, ānanda, atthītissa vacanīyaṃ. ‘Kiṃpaccayā viññāṇa’nti iti ce vadeyya, ‘nāmarūpapaccayā viññāṇa’nti iccassa vacanīyaṃ. อานนท์ เมื่อมีผู้ถามว่า ‘วิญญาณมีปัจจัยหรือไม่’ พึงตอบว่า ‘มี’ ถ้าเขาถามว่า ‘อะไรเป็นปัจจัยของวิญญาณ’ พึงตอบว่า ‘วิญญาณมีนามรูปเป็นปัจจัย’ 97. ‘‘Iti kho, ānanda, nāmarūpapaccayā viññāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ, nāmarūpapaccayā phasso, phassapaccayā vedanā, vedanāpaccayā taṇhā, taṇhāpaccayā upādānaṃ, upādānapaccayā bhavo, bhavapaccayā jāti, jātipaccayā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti. ๙๗. อานนท์ เป็นอย่างนี้แล เพราะมีนามรูปเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี เพราะมีวิญญาณเป็นปัจจัย นามรูปจึงมี เพราะมีนามรูปเป็นปัจจัย ผัสสะจึงมี เพราะมีผัสสะเป็นปัจจัย เวทนาจึงมี เพราะมีเวทนาเป็นปัจจัย ตัณหาจึงมี เพราะมีตัณหาเป็นปัจจัย อุปาทานจึงมี เพราะมีอุปาทานเป็นปัจจัย ภพจึงมี เพราะมีภพเป็นปัจจัย ชาติจึงมี เพราะมีชาติเป็นปัจจัย ชรามรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงมีพร้อม ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้มีได้ด้วยประการฉะนี้ 98. ‘‘‘Jātipaccayā jarāmaraṇa’nti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā jātipaccayā jarāmaraṇaṃ. Jāti ca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, seyyathidaṃ – devānaṃ vā devattāya, gandhabbānaṃ vā gandhabbattāya, yakkhānaṃ vā yakkhattāya, bhūtānaṃ vā bhūtattāya, manussānaṃ vā manussattāya, catuppadānaṃ vā catuppadattāya, pakkhīnaṃ vā pakkhittāya, sarīsapānaṃ vā sarīsapattāya, tesaṃ tesañca hi, ānanda, sattānaṃ tadattāya [Pg.49] jāti nābhavissa. Sabbaso jātiyā asati jātinirodhā api nu kho jarāmaraṇaṃ paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo jarāmaraṇassa, yadidaṃ jāti’’. ๙๘. ดูก่อนอานนท์ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เพราะชาติเป็นปัจจัย ชราและมรณะจึงมี’ นั้น เธอพึงทราบความข้อนั้นโดยปริยายแม้นี้ว่า เพราะชาติเป็นปัจจัย ชราและมรณะจึงมี เป็นอย่างไร ดูก่อนอานนท์ ก็ถ้าชาติมิได้มีแก่ใครๆ ในที่ไหนๆ โดยประการทั้งปวง โดยอาการทั้งปวง โดยส่วนทั้งหมด กล่าวคือ ชาติของเทวดาเพื่อความเป็นเทวดา หรือชาติของคนธรรพ์เพื่อความเป็นคนธรรพ์ หรือชาติของยักษ์เพื่อความเป็นยักษ์ หรือชาติของภูตเพื่อความเป็นภูต หรือชาติของมนุษย์เพื่อความเป็นมนุษย์ หรือชาติของสัตว์สี่เท้าเพื่อความเป็นสัตว์สี่เท้า หรือชาติของนกเพื่อความเป็นนก หรือชาติของสัตว์เลื้อยคลานเพื่อความเป็นสัตว์เลื้อยคลาน ดูก่อนอานนท์ ก็ถ้าชาติเพื่อความเป็นอย่างนั้นๆ ของสัตว์เหล่านั้นๆ มิได้มี เมื่อชาติไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะชาติดับไป ชราและมรณะจะพึงปรากฏได้บ้างหรือ” พระอานนท์ทูลตอบว่า “ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ ชาตินี้นั่นเทียวเป็นเหตุ เป็นนิทาน เป็นสมุทัย เป็นปัจจัยแห่งชราและมรณะ ได้แก่ชาตินี้ 99. ‘‘‘Bhavapaccayā jātī’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā bhavapaccayā jāti. Bhavo ca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, seyyathidaṃ – kāmabhavo vā rūpabhavo vā arūpabhavo vā, sabbaso bhave asati bhavanirodhā api nu kho jāti paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo jātiyā, yadidaṃ bhavo’’. ๙๙. ดูก่อนอานนท์ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เพราะภพเป็นปัจจัย ชาติจึงมี’ นั้น เธอพึงทราบความข้อนั้นโดยปริยายแม้นี้ว่า เพราะภพเป็นปัจจัย ชาติจึงมี เป็นอย่างไร ดูก่อนอานนท์ ก็ถ้าภพมิได้มีแก่ใครๆ ในที่ไหนๆ โดยประการทั้งปวง โดยอาการทั้งปวง โดยส่วนทั้งหมด กล่าวคือ กามภพ รูปภพ หรืออรูปภพ เมื่อภพไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะภพดับไป ชาติจะพึงปรากฏได้บ้างหรือ” พระอานนท์ทูลตอบว่า “ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ ภพนี้นั่นเทียวเป็นเหตุ เป็นนิทาน เป็นสมุทัย เป็นปัจจัยแห่งชาติ ได้แก่ภพนี้ 100. ‘‘‘Upādānapaccayā bhavo’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā upādānapaccayā bhavo. Upādānañca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, seyyathidaṃ – kāmupādānaṃ vā diṭṭhupādānaṃ vā sīlabbatupādānaṃ vā attavādupādānaṃ vā, sabbaso upādāne asati upādānanirodhā api nu kho bhavo paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo bhavassa, yadidaṃ upādānaṃ’’. ๑๐๐. ดูก่อนอานนท์ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย ภพจึงมี’ นั้น เธอพึงทราบความข้อนั้นโดยปริยายแม้นี้ว่า เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย ภพจึงมี เป็นอย่างไร ดูก่อนอานนท์ ก็ถ้าอุปาทานมิได้มีแก่ใครๆ ในที่ไหนๆ โดยประการทั้งปวง โดยอาการทั้งปวง โดยส่วนทั้งหมด กล่าวคือ กามุปาทาน ทิฏฐุปาทาน สีลัพพตุปาทาน หรืออัตตวาทุปาทาน เมื่ออุปาทานไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะอุปาทานดับไป ภพจะพึงปรากฏได้บ้างหรือ” พระอานนท์ทูลตอบว่า “ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ อุปาทานนี้นั่นเทียวเป็นเหตุ เป็นนิทาน เป็นสมุทัย เป็นปัจจัยแห่งภพ ได้แก่อุปาทานนี้ 101. ‘‘‘Taṇhāpaccayā upādāna’nti iti kho panetaṃ vuttaṃ tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā taṇhāpaccayā upādānaṃ. Taṇhā ca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, seyyathidaṃ – rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, sabbaso taṇhāya asati taṇhānirodhā api nu kho upādānaṃ paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo upādānassa, yadidaṃ taṇhā’’. ๑๐๑. ดูก่อนอานนท์ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เพราะตัณหาเป็นปัจจัย อุปาทานจึงมี’ นั้น เธอพึงทราบความข้อนั้นโดยปริยายแม้นี้ว่า เพราะตัณหาเป็นปัจจัย อุปาทานจึงมี เป็นอย่างไร ดูก่อนอานนท์ ก็ถ้าตัณหามิได้มีแก่ใครๆ ในที่ไหนๆ โดยประการทั้งปวง โดยอาการทั้งปวง โดยส่วนทั้งหมด กล่าวคือ รูปตัณหา สัททตัณหา คันธตัณหา รสตัณหา โผฏฐัพพตัณหา ธรรมตัณหา เมื่อตัณหาไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะตัณหาดับไป อุปาทานจะพึงปรากฏได้บ้างหรือ” พระอานนท์ทูลตอบว่า “ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ ตัณหานี้นั่นเทียวเป็นเหตุ เป็นนิทาน เป็นสมุทัย เป็นปัจจัยแห่งอุปาทาน ได้แก่ตัณหานี้ 102. ‘‘‘Vedanāpaccayā taṇhā’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā vedanāpaccayā taṇhā. Vedanā [Pg.50] ca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, seyyathidaṃ – cakkhusamphassajā vedanā sotasamphassajā vedanā ghānasamphassajā vedanā jivhāsamphassajā vedanā kāyasamphassajā vedanā manosamphassajā vedanā, sabbaso vedanāya asati vedanānirodhā api nu kho taṇhā paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo taṇhāya, yadidaṃ vedanā’’. ๑๐๒. ดูก่อนอานนท์ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เพราะเวทนาเป็นปัจจัย ตัณหาจึงมี’ นั้น เธอพึงทราบความข้อนั้นโดยปริยายแม้นี้ว่า เพราะเวทนาเป็นปัจจัย ตัณหาจึงมี เป็นอย่างไร ดูก่อนอานนท์ ก็ถ้าเวทนามิได้มีแก่ใครๆ ในที่ไหนๆ โดยประการทั้งปวง โดยอาการทั้งปวง โดยส่วนทั้งหมด กล่าวคือ เวทนาเกิดแต่จักขุสัมผัส เวทนาเกิดแต่โสตสัมผัส เวทนาเกิดแต่ฆานสัมผัส เวทนาเกิดแต่ชิวหาสัมผัส เวทนาเกิดแต่กายสัมผัส เวทนาเกิดแต่มโนสัมผัส เมื่อเวทนาไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะเวทนาดับไป ตัณหาจะพึงปรากฏได้บ้างหรือ” พระอานนท์ทูลตอบว่า “ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ เวทนานี้นั่นเทียวเป็นเหตุ เป็นนิทาน เป็นสมุทัย เป็นปัจจัยแห่งตัณหา ได้แก่เวทนานี้ 103. ‘‘Iti kho panetaṃ, ānanda, vedanaṃ paṭicca taṇhā, taṇhaṃ paṭicca pariyesanā, pariyesanaṃ paṭicca lābho, lābhaṃ paṭicca vinicchayo, vinicchayaṃ paṭicca chandarāgo, chandarāgaṃ paṭicca ajjhosānaṃ, ajjhosānaṃ paṭicca pariggaho, pariggahaṃ paṭicca macchariyaṃ, macchariyaṃ paṭicca ārakkho. Ārakkhādhikaraṇaṃ daṇḍādānasatthādānakalahaviggahavivādatuvaṃtuvaṃpesuññamusāvādā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti. ๑๐๓. ดูก่อนอานนท์ ด้วยประการฉะนี้แล เพราะอาศัยเวทนา ตัณหาจึงมี เพราะอาศัยตัณหา การแสวงหาจึงมี เพราะอาศัยการแสวงหา การได้จึงมี เพราะอาศัยการได้ การกำหนดจึงมี เพราะอาศัยการกำหนด ฉันทราคะจึงมี เพราะอาศัยฉันทราคะ ความสยบอยู่จึงมี เพราะอาศัยความสยบอยู่ การยึดถือจึงมี เพราะอาศัยการยึดถือ ความตระหนี่จึงมี เพราะอาศัยความตระหนี่ การอารักขาจึงมี เพราะการอารักขาเป็นเหตุ การจับท่อนไม้ การจับศัสตรา การทะเลาะ การแก่งแย่ง การวิวาท การกล่าวว่า ‘มึง มึง’ การส่อเสียด การพูดเท็จ อกุศลธรรมอันลามกเป็นอันมากย่อมเกิดขึ้น 104. ‘‘‘Ārakkhādhikaraṇaṃ daṇḍādānasatthādānakalahaviggahavivādatuvaṃtuvaṃpesuññamusāvādā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavantī’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā ārakkhādhikaraṇaṃ daṇḍādānasatthādānakalahaviggahavivādatuvaṃtuvaṃpesuññamusāvādā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti. Ārakkho ca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, sabbaso ārakkhe asati ārakkhanirodhā api nu kho daṇḍādānasatthādānakalahaviggahavivādatuvaṃtuvaṃpesuññamusāvādā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhaveyyu’’nti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo daṇḍādānasatthādānakalahaviggahavivādatuvaṃtuvaṃpesuññamusāvādānaṃ anekesaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ sambhavāya yadidaṃ ārakkho. ๑๐๔. ดูก่อนอานนท์ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เพราะการอารักขาเป็นเหตุ การจับท่อนไม้ การจับศัสตรา การทะเลาะ การแก่งแย่ง การวิวาท การกล่าวว่า ‘มึง มึง’ การส่อเสียด การพูดเท็จ อกุศลธรรมอันลามกเป็นอันมากย่อมเกิดขึ้น’ นั้น เธอพึงทราบความข้อนั้นโดยปริยายแม้นี้ว่า เพราะการอารักขาเป็นเหตุ การจับท่อนไม้ การจับศัสตรา การทะเลาะ การแก่งแย่ง การวิวาท การกล่าวว่า ‘มึง มึง’ การส่อเสียด การพูดเท็จ อกุศลธรรมอันลามกเป็นอันมากย่อมเกิดขึ้น เป็นอย่างไร ดูก่อนอานนท์ ก็ถ้าการอารักขามิได้มีแก่ใครๆ ในที่ไหนๆ โดยประการทั้งปวง โดยอาการทั้งปวง โดยส่วนทั้งหมด เมื่อการอารักขาไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะการอารักขาดับไป การจับท่อนไม้ การจับศัสตรา การทะเลาะ การแก่งแย่ง การวิวาท การกล่าวว่า ‘มึง มึง’ การส่อเสียด การพูดเท็จ อกุศลธรรมอันลามกเป็นอันมาก จะพึงเกิดขึ้นได้บ้างหรือ” พระอานนท์ทูลตอบว่า “ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ การอารักขานี้นั่นเทียวเป็นเหตุ เป็นนิทาน เป็นสมุทัย เป็นปัจจัยเพื่อความเกิดขึ้นแห่งการจับท่อนไม้ การจับศัสตรา การทะเลาะ การแก่งแย่ง การวิวาท การกล่าวว่า ‘มึง มึง’ การส่อเสียด การพูดเท็จ อกุศลธรรมอันลามกเป็นอันมาก ได้แก่การอารักขานี้ 105. ‘‘‘Macchariyaṃ paṭicca ārakkho’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā macchariyaṃ paṭicca ārakkho. Macchariyañca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici[Pg.51], sabbaso macchariye asati macchariyanirodhā api nu kho ārakkho paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo ārakkhassa, yadidaṃ macchariyaṃ’’. ๑๐๕. ดูก่อนอานนท์ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เพราะอาศัยความตระหนี่ จึงมีการระวังรักษา’ ข้อนั้น เธอพึงทราบโดยปริยายแม้นี้ เหมือนดังที่เราจะกล่าวต่อไปนี้ว่า เพราะอาศัยความตระหนี่ จึงมีการระวังรักษา ดูก่อนอานนท์ ก็ถ้าความตระหนี่มิได้มีแก่ใครๆ ในที่ไหนๆ โดยประการทั้งปวง โดยอาการทั้งปวง โดยส่วนทั้งหมดแล้ว เมื่อความตระหนี่ไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะความตระหนี่ดับไป การระวังรักษาจะพึงปรากฏได้บ้างไหม” “ไม่เป็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ ในเรื่องนี้ ความตระหนี่นั่นแหละเป็นเหตุ เป็นนิทาน เป็นสมุทัย เป็นปัจจัยแห่งการระวังรักษา 106. ‘‘‘Pariggahaṃ paṭicca macchariya’nti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā pariggahaṃ paṭicca macchariyaṃ. Pariggaho ca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, sabbaso pariggahe asati pariggahanirodhā api nu kho macchariyaṃ paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo macchariyassa, yadidaṃ pariggaho’’. ๑๐๖. ดูก่อนอานนท์ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เพราะอาศัยการยึดถือเป็นของตน จึงมีความตระหนี่’ ข้อนั้น เธอพึงทราบโดยปริยายแม้นี้ เหมือนดังที่เราจะกล่าวต่อไปนี้ว่า เพราะอาศัยการยึดถือเป็นของตน จึงมีความตระหนี่ ดูก่อนอานนท์ ก็ถ้าการยึดถือเป็นของตนมิได้มีแก่ใครๆ ในที่ไหนๆ โดยประการทั้งปวง โดยอาการทั้งปวง โดยส่วนทั้งหมดแล้ว เมื่อการยึดถือเป็นของตนไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะการยึดถือเป็นของตนดับไป ความตระหนี่จะพึงปรากฏได้บ้างไหม” “ไม่เป็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ ในเรื่องนี้ การยึดถือเป็นของตนนั่นแหละเป็นเหตุ เป็นนิทาน เป็นสมุทัย เป็นปัจจัยแห่งความตระหนี่ 107. ‘‘‘Ajjhosānaṃ paṭicca pariggaho’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā ajjhosānaṃ paṭicca pariggaho. Ajjhosānañca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, sabbaso ajjhosāne asati ajjhosānanirodhā api nu kho pariggaho paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo pariggahassa – yadidaṃ ajjhosānaṃ’’. ๑๐๗. ดูก่อนอานนท์ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เพราะอาศัยความสยบอยู่ จึงมีการยึดถือเป็นของตน’ ข้อนั้น เธอพึงทราบโดยปริยายแม้นี้ เหมือนดังที่เราจะกล่าวต่อไปนี้ว่า เพราะอาศัยความสยบอยู่ จึงมีการยึดถือเป็นของตน ดูก่อนอานนท์ ก็ถ้าความสยบอยู่มิได้มีแก่ใครๆ ในที่ไหนๆ โดยประการทั้งปวง โดยอาการทั้งปวง โดยส่วนทั้งหมดแล้ว เมื่อความสยบอยู่ไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะความสยบอยู่ดับไป การยึดถือเป็นของตนจะพึงปรากฏได้บ้างไหม” “ไม่เป็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ ในเรื่องนี้ ความสยบอยู่นั่นแหละเป็นเหตุ เป็นนิทาน เป็นสมุทัย เป็นปัจจัยแห่งการยึดถือเป็นของตน 108. ‘‘‘Chandarāgaṃ paṭicca ajjhosāna’nti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā chandarāgaṃ paṭicca ajjhosānaṃ. Chandarāgo ca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, sabbaso chandarāge asati chandarāganirodhā api nu kho ajjhosānaṃ paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo ajjhosānassa, yadidaṃ chandarāgo’’. ๑๐๘. ดูก่อนอานนท์ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เพราะอาศัยฉันทราคะ จึงมีความสยบอยู่’ ข้อนั้น เธอพึงทราบโดยปริยายแม้นี้ เหมือนดังที่เราจะกล่าวต่อไปนี้ว่า เพราะอาศัยฉันทราคะ จึงมีความสยบอยู่ ดูก่อนอานนท์ ก็ถ้าฉันทราคะมิได้มีแก่ใครๆ ในที่ไหนๆ โดยประการทั้งปวง โดยอาการทั้งปวง โดยส่วนทั้งหมดแล้ว เมื่อฉันทราคะไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะฉันทราคะดับไป ความสยบอยู่จะพึงปรากฏได้บ้างไหม” “ไม่เป็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ ในเรื่องนี้ ฉันทราคะนั่นแหละเป็นเหตุ เป็นนิทาน เป็นสมุทัย เป็นปัจจัยแห่งความสยบอยู่ 109. ‘‘‘Vinicchayaṃ paṭicca chandarāgo’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā vinicchayaṃ paṭicca chandarāgo. Vinicchayo ca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, sabbaso vinicchaye asati vinicchayanirodhā api nu kho chandarāgo paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo chandarāgassa, yadidaṃ vinicchayo’’. ๑๐๙. ดูก่อนอานนท์ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เพราะอาศัยการตัดสินใจ จึงมีฉันทราคะ’ ข้อนั้น เธอพึงทราบโดยปริยายแม้นี้ เหมือนดังที่เราจะกล่าวต่อไปนี้ว่า เพราะอาศัยการตัดสินใจ จึงมีฉันทราคะ ดูก่อนอานนท์ ก็ถ้าการตัดสินใจมิได้มีแก่ใครๆ ในที่ไหนๆ โดยประการทั้งปวง โดยอาการทั้งปวง โดยส่วนทั้งหมดแล้ว เมื่อการตัดสินใจไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะการตัดสินใจดับไป ฉันทราคะจะพึงปรากฏได้บ้างไหม” “ไม่เป็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ ในเรื่องนี้ การตัดสินใจนั่นแหละเป็นเหตุ เป็นนิทาน เป็นสมุทัย เป็นปัจจัยแห่งฉันทราคะ 110. ‘‘‘Lābhaṃ [Pg.52] paṭicca vinicchayo’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā lābhaṃ paṭicca vinicchayo. Lābho ca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, sabbaso lābhe asati lābhanirodhā api nu kho vinicchayo paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo vinicchayassa, yadidaṃ lābho’’. ๑๑๐. ดูก่อนอานนท์ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เพราะอาศัยการได้ จึงมีการตัดสินใจ’ ข้อนั้น เธอพึงทราบโดยปริยายแม้นี้ เหมือนดังที่เราจะกล่าวต่อไปนี้ว่า เพราะอาศัยการได้ จึงมีการตัดสินใจ ดูก่อนอานนท์ ก็ถ้าการได้มิได้มีแก่ใครๆ ในที่ไหนๆ โดยประการทั้งปวง โดยอาการทั้งปวง โดยส่วนทั้งหมดแล้ว เมื่อการได้ไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะการได้ดับไป การตัดสินใจจะพึงปรากฏได้บ้างไหม” “ไม่เป็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ ในเรื่องนี้ การได้นั่นแหละเป็นเหตุ เป็นนิทาน เป็นสมุทัย เป็นปัจจัยแห่งการตัดสินใจ 111. ‘‘‘Pariyesanaṃ paṭicca lābho’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā pariyesanaṃ paṭicca lābho. Pariyesanā ca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, sabbaso pariyesanāya asati pariyesanānirodhā api nu kho lābho paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo lābhassa, yadidaṃ pariyesanā’’. ๑๑๑. ดูก่อนอานนท์ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เพราะอาศัยการแสวงหา จึงมีการได้’ ข้อนั้น เธอพึงทราบโดยปริยายแม้นี้ เหมือนดังที่เราจะกล่าวต่อไปนี้ว่า เพราะอาศัยการแสวงหา จึงมีการได้ ดูก่อนอานนท์ ก็ถ้าการแสวงหามิได้มีแก่ใครๆ ในที่ไหนๆ โดยประการทั้งปวง โดยอาการทั้งปวง โดยส่วนทั้งหมดแล้ว เมื่อการแสวงหาไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะการแสวงหาดับไป การได้จะพึงปรากฏได้บ้างไหม” “ไม่เป็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ ในเรื่องนี้ การแสวงหานั่นแหละเป็นเหตุ เป็นนิทาน เป็นสมุทัย เป็นปัจจัยแห่งการได้ 112. ‘‘‘Taṇhaṃ paṭicca pariyesanā’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā taṇhaṃ paṭicca pariyesanā. Taṇhā ca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, seyyathidaṃ – kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā, sabbaso taṇhāya asati taṇhānirodhā api nu kho pariyesanā paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo pariyesanāya, yadidaṃ taṇhā. Iti kho, ānanda, ime dve dhammā dvayena vedanāya ekasamosaraṇā bhavanti’’. ๑๑๒. ดูก่อนอานนท์ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เพราะอาศัยตัณหา จึงมีการแสวงหา’ ข้อนั้น เธอพึงทราบโดยปริยายแม้นี้ เหมือนดังที่เราจะกล่าวต่อไปนี้ว่า เพราะอาศัยตัณหา จึงมีการแสวงหา ดูก่อนอานนท์ ก็ถ้าตัณหามิได้มีแก่ใครๆ ในที่ไหนๆ โดยประการทั้งปวง โดยอาการทั้งปวง โดยส่วนทั้งหมดแล้ว คือ กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา เมื่อตัณหาไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะตัณหาดับไป การแสวงหาจะพึงปรากฏได้บ้างไหม” “ไม่เป็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ ในเรื่องนี้ ตัณหานั่นแหละเป็นเหตุ เป็นนิทาน เป็นสมุทัย เป็นปัจจัยแห่งการแสวงหา ดูก่อนอานนท์ ธรรม ๒ ประการนี้แล ย่อมประชุมลงเป็นอันเดียวกันในเวทนาโดยส่วน ๒ 113. ‘‘‘Phassapaccayā vedanā’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā ‘phassapaccayā vedanā. Phasso ca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, seyyathidaṃ – cakkhusamphasso sotasamphasso ghānasamphasso jivhāsamphasso kāyasamphasso manosamphasso, sabbaso phasse asati phassanirodhā api nu kho vedanā paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda[Pg.53], eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo vedanāya, yadidaṃ phasso’’. ๑๑๓. ดูก่อนอานนท์ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา’ ข้อนั้น เธอพึงทราบโดยปริยายแม้นี้ เหมือนดังที่เราจะกล่าวต่อไปนี้ว่า เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา ดูก่อนอานนท์ ก็ถ้าผัสสะมิได้มีแก่ใครๆ ในที่ไหนๆ โดยประการทั้งปวง โดยอาการทั้งปวง โดยส่วนทั้งหมดแล้ว คือ จักขุสัมผัส โสตสัมผัส ฆานสัมผัส ชิวหาสัมผัส กายสัมผัส มโนสัมผัส เมื่อผัสสะไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะผัสสะดับไป เวทนาจะพึงปรากฏได้บ้างไหม” “ไม่เป็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ ในเรื่องนี้ ผัสสะนั่นแหละเป็นเหตุ เป็นนิทาน เป็นสมุทัย เป็นปัจจัยแห่งเวทนา 114. ‘‘‘Nāmarūpapaccayā phasso’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā nāmarūpapaccayā phasso. Yehi, ānanda, ākārehi yehi liṅgehi yehi nimittehi yehi uddesehi nāmakāyassa paññatti hoti, tesu ākāresu tesu liṅgesu tesu nimittesu tesu uddesesu asati api nu kho rūpakāye adhivacanasamphasso paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Yehi, ānanda, ākārehi yehi liṅgehi yehi nimittehi yehi uddesehi rūpakāyassa paññatti hoti, tesu ākāresu…pe… tesu uddesesu asati api nu kho nāmakāye paṭighasamphasso paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Yehi, ānanda, ākārehi…pe… yehi uddesehi nāmakāyassa ca rūpakāyassa ca paññatti hoti, tesu ākāresu…pe… tesu uddesesu asati api nu kho adhivacanasamphasso vā paṭighasamphasso vā paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Yehi, ānanda, ākārehi…pe… yehi uddesehi nāmarūpassa paññatti hoti, tesu ākāresu …pe… tesu uddesesu asati api nu kho phasso paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo phassassa, yadidaṃ nāmarūpaṃ’’. ๑๑๔. “ดูก่อนอานนท์ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เพราะนามรูปเป็นปัจจัย ผัสสะจึงมี’ ข้อนั้น เธอพึงทราบโดยปริยายแม้นี้ว่า เพราะนามรูปเป็นปัจจัย ผัสสะจึงมี เป็นอย่างไร ดูก่อนอานนท์ การบัญญัตินามกายย่อมมีได้ ด้วยอาการเหล่าใด ด้วยลักษณะเหล่าใด ด้วยนิมิตเหล่าใด ด้วยอุเทศเหล่าใด เมื่ออาการ ลักษณะ นิมิต และอุเทศเหล่านั้นไม่มีอยู่ อธิวจนสัมผัสจะพึงปรากฏในรูปกายได้บ้างหรือไม่” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ การบัญญัติรูปกายย่อมมีได้ ด้วยอาการเหล่าใด ด้วยลักษณะเหล่าใด ด้วยนิมิตเหล่าใด ด้วยอุเทศเหล่าใด เมื่ออาการ...อุเทศเหล่านั้นไม่มีอยู่ ปฏิฆสัมผัสจะพึงปรากฏในนามกายได้บ้างหรือไม่” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ การบัญญัตินามกายและรูปกายย่อมมีได้ ด้วยอาการ...อุเทศเหล่าใด เมื่ออาการ...อุเทศเหล่านั้นไม่มีอยู่ อธิวจนสัมผัสหรือปฏิฆสัมผัสจะพึงปรากฏได้บ้างหรือไม่” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ การบัญญัตินามรูปย่อมมีได้ ด้วยอาการ...อุเทศเหล่าใด เมื่ออาการ...อุเทศเหล่านั้นไม่มีอยู่ ผัสสะจะพึงปรากฏได้บ้างหรือไม่” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละในศาสนานี้ เหตุนี้ นิทานนี้ สมุทัยนี้ ปัจจัยนี้แห่งผัสสะ ก็คือนามรูปนั่นเอง” 115. ‘‘‘Viññāṇapaccayā nāmarūpa’nti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ. Viññāṇañca hi, ānanda, mātukucchismiṃ na okkamissatha, api nu kho nāmarūpaṃ mātukucchismiṃ samuccissathā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Viññāṇañca hi, ānanda, mātukucchismiṃ okkamitvā vokkamissatha, api nu kho nāmarūpaṃ itthattāya abhinibbattissathā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Viññāṇañca hi, ānanda, daharasseva sato vocchijjissatha kumārakassa vā kumārikāya vā, api nu kho nāmarūpaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjissathā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo nāmarūpassa – yadidaṃ viññāṇaṃ’’. ๑๑๕. “ดูก่อนอานนท์ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย นามรูปจึงมี’ ข้อนั้น เธอพึงทราบโดยปริยายแม้นี้ว่า เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย นามรูปจึงมี เป็นอย่างไร ดูก่อนอานนท์ ก็ถ้าวิญญาณจักไม่หยั่งลงในครรภ์ของมารดา นามรูปจะพึงก่อตัวขึ้นในครรภ์ของมารดาได้บ้างหรือไม่” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ ก็ถ้าวิญญาณหยั่งลงในครรภ์ของมารดาแล้วจักสลายไป นามรูปจะพึงบังเกิดเพื่อความเป็นอย่างนี้ได้บ้างหรือไม่” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ ก็ถ้าวิญญาณของกุมารหรือกุมารีผู้ยังเยาว์วัยอยู่ จักขาดสูญไป นามรูปจะพึงถึงความเจริญ ความงอกงาม ความไพบูลย์ได้บ้างหรือไม่” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละในศาสนานี้ เหตุนี้ นิทานนี้ สมุทัยนี้ ปัจจัยนี้แห่งนามรูป ก็คือวิญญาณนั่นเอง” 116. ‘‘‘Nāmarūpapaccayā [Pg.54] viññāṇa’nti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā nāmarūpapaccayā viññāṇaṃ. Viññāṇañca hi, ānanda, nāmarūpe patiṭṭhaṃ na labhissatha, api nu kho āyatiṃ jātijarāmaraṇaṃ dukkhasamudayasambhavo paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo viññāṇassa yadidaṃ nāmarūpaṃ. Ettāvatā kho, ānanda, jāyetha vā jīyetha vā mīyetha vā cavetha vā upapajjetha vā. Ettāvatā adhivacanapatho, ettāvatā niruttipatho, ettāvatā paññattipatho, ettāvatā paññāvacaraṃ, ettāvatā vaṭṭaṃ vattati itthattaṃ paññāpanāya yadidaṃ nāmarūpaṃ saha viññāṇena aññamaññapaccayatā pavattati. ๑๑๖. “ดูก่อนอานนท์ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เพราะนามรูปเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี’ ข้อนั้น เธอพึงทราบโดยปริยายแม้นี้ว่า เพราะนามรูปเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี เป็นอย่างไร ดูก่อนอานนท์ ก็ถ้าวิญญาณจักไม่ได้ที่ตั้งในนามรูปแล้วไซร้ ความบังเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ คือ ชาติ ชรา มรณะ ต่อไปในเบื้องหน้า จะพึงปรากฏได้บ้างหรือไม่” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละในศาสนานี้ เหตุนี้ นิทานนี้ สมุทัยนี้ ปัจจัยนี้แห่งวิญญาณ ก็คือนามรูปนั่นเอง ดูก่อนอานนท์ สัตว์ย่อมเกิดบ้าง แก่บ้าง ตายบ้าง จุติบ้าง อุบัติบ้าง ก็ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ทางแห่งชื่อก็มีเพียงเท่านี้ ทางแห่งนิรุกติก็มีเพียงเท่านี้ ทางแห่งบัญญัติก็มีเพียงเท่านี้ วิสัยแห่งปัญญาก็มีเพียงเท่านี้ วัฏฏะย่อมเป็นไปเพื่อบัญญัติภาวะของความเป็นอย่างนี้ ก็ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ คือ นามรูปพร้อมด้วยวิญญาณ ย่อมเป็นไปด้วยภาวะที่มีความเป็นปัจจัยแก่กันและกัน” Attapaññatti อัตตบัญญัติ 117. ‘‘Kittāvatā ca, ānanda, attānaṃ paññapento paññapeti? Rūpiṃ vā hi, ānanda, parittaṃ attānaṃ paññapento paññapeti – ‘‘rūpī me paritto attā’’ti. Rūpiṃ vā hi, ānanda, anantaṃ attānaṃ paññapento paññapeti – ‘rūpī me ananto attā’ti. Arūpiṃ vā hi, ānanda, parittaṃ attānaṃ paññapento paññapeti – ‘arūpī me paritto attā’ti. Arūpiṃ vā hi, ānanda, anantaṃ attānaṃ paññapento paññapeti – ‘arūpī me ananto attā’ti. ๑๑๗. “ดูก่อนอานนท์ บุคคลเมื่อจะบัญญัติอัตตา ย่อมบัญญัติด้วยเหตุเพียงเท่าไร ดูก่อนอานนท์ บุคคลเมื่อจะบัญญัติอัตตาว่ามีรูปและมีประมาณน้อย ย่อมบัญญัติว่า ‘อัตตาของเรามีรูป มีประมาณน้อย’ หรือเมื่อจะบัญญัติอัตตาว่ามีรูปและไม่มีประมาณ ย่อมบัญญัติว่า ‘อัตตาของเรามีรูป ไม่มีประมาณ’ หรือเมื่อจะบัญญัติอัตตาว่าไม่มีรูปและมีประมาณน้อย ย่อมบัญญัติว่า ‘อัตตาของเราไม่มีรูป มีประมาณน้อย’ หรือเมื่อจะบัญญัติอัตตาว่าไม่มีรูปและไม่มีประมาณ ย่อมบัญญัติว่า ‘อัตตาของเราไม่มีรูป ไม่มีประมาณ’” 118. ‘‘Tatrānanda, yo so rūpiṃ parittaṃ attānaṃ paññapento paññapeti. Etarahi vā so rūpiṃ parittaṃ attānaṃ paññapento paññapeti, tattha bhāviṃ vā so rūpiṃ parittaṃ attānaṃ paññapento paññapeti, ‘atathaṃ vā pana santaṃ tathattāya upakappessāmī’ti iti vā panassa hoti. Evaṃ santaṃ kho, ānanda, rūpiṃ parittattānudiṭṭhi anusetīti iccālaṃ vacanāya. ๑๑๘. “ดูก่อนอานนท์ บรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลใดบัญญัติอัตตาว่ามีรูปและมีประมาณน้อย เขาย่อมบัญญัติอัตตาว่ามีรูปและมีประมาณน้อยในบัดนี้ หรือบัญญัติอัตตาว่ามีรูปและมีประมาณน้อยจักมีในภพหน้า หรือเขามีความดำริอย่างนี้ว่า ‘เราจักน้อมนำอัตตาที่ยังไม่เป็นอย่างนั้นให้เป็นอย่างนั้น’ ดูก่อนอานนท์ เมื่อเป็นเช่นนี้ ควรจะกล่าวได้ว่า อนุสัยคือทิฏฐิว่าอัตตามีรูปและมีประมาณน้อย ย่อมนอนเนื่องอยู่ในสันดานของบุคคลนั้น” ‘‘Tatrānanda, yo so rūpiṃ anantaṃ attānaṃ paññapento paññapeti. Etarahi vā so rūpiṃ anantaṃ attānaṃ paññapento paññapeti, tattha bhāviṃ vā so rūpiṃ anantaṃ attānaṃ paññapento paññapeti, ‘atathaṃ vā pana [Pg.55] santaṃ tathattāya upakappessāmī’ti iti vā panassa hoti. Evaṃ santaṃ kho, ānanda, rūpiṃ anantattānudiṭṭhi anusetīti iccālaṃ vacanāya. “ดูก่อนอานนท์ บรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลใดบัญญัติอัตตาว่ามีรูปและไม่มีประมาณ เขาย่อมบัญญัติอัตตาว่ามีรูปและไม่มีประมาณในบัดนี้ หรือบัญญัติอัตตาว่ามีรูปและไม่มีประมาณจักมีในภพหน้า หรือเขามีความดำริอย่างนี้ว่า ‘เราจักน้อมนำอัตตาที่ยังไม่เป็นอย่างนั้นให้เป็นอย่างนั้น’ ดูก่อนอานนท์ เมื่อเป็นเช่นนี้ ควรจะกล่าวได้ว่า อนุสัยคือทิฏฐิว่าอัตตามีรูปและไม่มีประมาณ ย่อมนอนเนื่องอยู่ในสันดานของบุคคลนั้น” ‘‘Tatrānanda, yo so arūpiṃ parittaṃ attānaṃ paññapento paññapeti. Etarahi vā so arūpiṃ parittaṃ attānaṃ paññapento paññapeti, tattha bhāviṃ vā so arūpiṃ parittaṃ attānaṃ paññapento paññapeti, ‘atathaṃ vā pana santaṃ tathattāya upakappessāmī’ti iti vā panassa hoti. Evaṃ santaṃ kho, ānanda, arūpiṃ parittattānudiṭṭhi anusetīti iccālaṃ vacanāya. “ดูก่อนอานนท์ บรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลใดบัญญัติอัตตาว่าไม่มีรูปและมีประมาณน้อย เขาย่อมบัญญัติอัตตาว่าไม่มีรูปและมีประมาณน้อยในบัดนี้ หรือบัญญัติอัตตาว่าไม่มีรูปและมีประมาณน้อยจักมีในภพหน้า หรือเขามีความดำริอย่างนี้ว่า ‘เราจักน้อมนำอัตตาที่ยังไม่เป็นอย่างนั้นให้เป็นอย่างนั้น’ ดูก่อนอานนท์ เมื่อเป็นเช่นนี้ ควรจะกล่าวได้ว่า อนุสัยคือทิฏฐิว่าอัตตาไม่มีรูปและมีประมาณน้อย ย่อมนอนเนื่องอยู่ในสันดานของบุคคลนั้น” ‘‘Tatrānanda, yo so arūpiṃ anantaṃ attānaṃ paññapento paññapeti. Etarahi vā so arūpiṃ anantaṃ attānaṃ paññapento paññapeti, tattha bhāviṃ vā so arūpiṃ anantaṃ attānaṃ paññapento paññapeti, ‘atathaṃ vā pana santaṃ tathattāya upakappessāmī’ti iti vā panassa hoti. Evaṃ santaṃ kho, ānanda, arūpiṃ anantattānudiṭṭhi anusetīti iccālaṃ vacanāya. Ettāvatā kho, ānanda, attānaṃ paññapento paññapeti. ดูก่อนอานนท์ ในบุคคล ๔ จำพวกนั้น บุคคลใดบัญญัติอัตตาที่ไม่มีรูป ไม่มีที่สุดอยู่ บุคคลนั้นย่อมบัญญัติอัตตาที่ไม่มีรูป ไม่มีที่สุดในบัดนี้บ้าง หรือบัญญัติอัตตาที่ไม่มีรูป ไม่มีที่สุดที่จะพึงมีในภพหน้าบ้าง หรือเขาย่อมมีความดำริอย่างนี้ว่า ‘เราจักน้อมสิ่งที่ไม่เป็นจริงให้เป็นจริง’ ดูก่อนอานนท์ เมื่อเป็นเช่นนั้น ควรกล่าวได้ว่า ‘ทิฏฐิว่าอัตตาไม่มีรูป ไม่มีที่สุด ย่อมนอนเนื่องอยู่ในสันดาน’ ดูก่อนอานนท์ บุคคลผู้บัญญัติอัตตาย่อมบัญญัติด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล Naattapaññatti นอัตตบัญญัติ 119. ‘‘Kittāvatā ca, ānanda, attānaṃ na paññapento na paññapeti? Rūpiṃ vā hi, ānanda, parittaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti – ‘rūpī me paritto attā’ti. Rūpiṃ vā hi, ānanda, anantaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti – ‘rūpī me ananto attā’ti. Arūpiṃ vā hi, ānanda, parittaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti – ‘arūpī me paritto attā’ti. Arūpiṃ vā hi, ānanda, anantaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti – ‘arūpī me ananto attā’ti. ๑๑๙. ดูก่อนอานนท์ บุคคลผู้ไม่บัญญัติอัตตา ย่อมไม่บัญญัติด้วยเหตุเพียงเท่าไร ดูก่อนอานนท์ บุคคลผู้ไม่บัญญัติอัตตาว่ามีรูป มีส่วนน้อย ย่อมไม่บัญญัติว่า ‘อัตตาของเรามีรูป มีส่วนน้อย’ บุคคลผู้ไม่บัญญัติอัตตาว่ามีรูป ไม่มีที่สุด ย่อมไม่บัญญัติว่า ‘อัตตาของเรามีรูป ไม่มีที่สุด’ บุคคลผู้ไม่บัญญัติอัตตาว่าไม่มีรูป มีส่วนน้อย ย่อมไม่บัญญัติว่า ‘อัตตาของเราไม่มีรูป มีส่วนน้อย’ บุคคลผู้ไม่บัญญัติอัตตาว่าไม่มีรูป ไม่มีที่สุด ย่อมไม่บัญญัติว่า ‘อัตตาของเราไม่มีรูป ไม่มีที่สุด’ 120. ‘‘Tatrānanda, yo so rūpiṃ parittaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti. Etarahi vā so rūpiṃ parittaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti, tattha bhāviṃ vā so rūpiṃ parittaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti, ‘atathaṃ vā pana santaṃ tathattāya upakappessāmī’ti iti vā panassa na hoti. Evaṃ santaṃ kho, ānanda, rūpiṃ parittattānudiṭṭhi nānusetīti iccālaṃ vacanāya. ๑๒๐. ดูก่อนอานนท์ ในบุคคล ๔ จำพวกนั้น บุคคลใดไม่บัญญัติอัตตาว่ามีรูป มีส่วนน้อยอยู่ บุคคลนั้นย่อมไม่บัญญัติอัตตาว่ามีรูป มีส่วนน้อยในบัดนี้บ้าง หรือไม่บัญญัติอัตตาว่ามีรูป มีส่วนน้อยที่จะพึงมีในภพหน้าบ้าง และเขาย่อมไม่มีความดำริอย่างนี้ว่า ‘เราจักน้อมสิ่งที่ไม่เป็นจริงให้เป็นจริง’ ดูก่อนอานนท์ เมื่อเป็นเช่นนั้น ควรกล่าวได้ว่า ‘ทิฏฐิว่าอัตตามีรูป มีส่วนน้อย ย่อมไม่นอนเนื่องอยู่ในสันดาน’ ‘‘Tatrānanda[Pg.56], yo so rūpiṃ anantaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti. Etarahi vā so rūpiṃ anantaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti, tattha bhāviṃ vā so rūpiṃ anantaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti, ‘atathaṃ vā pana santaṃ tathattāya upakappessāmī’ti iti vā panassa na hoti. Evaṃ santaṃ kho, ānanda, rūpiṃ anantattānudiṭṭhi nānusetīti iccālaṃ vacanāya. ดูก่อนอานนท์ ในบุคคล ๔ จำพวกนั้น บุคคลใดไม่บัญญัติอัตตาว่ามีรูป ไม่มีที่สุดอยู่ บุคคลนั้นย่อมไม่บัญญัติอัตตาว่ามีรูป ไม่มีที่สุดในบัดนี้บ้าง หรือไม่บัญญัติอัตตาว่ามีรูป ไม่มีที่สุดที่จะพึงมีในภพหน้าบ้าง และเขาย่อมไม่มีความดำริอย่างนี้ว่า ‘เราจักน้อมสิ่งที่ไม่เป็นจริงให้เป็นจริง’ ดูก่อนอานนท์ เมื่อเป็นเช่นนั้น ควรกล่าวได้ว่า ‘ทิฏฐิว่าอัตตามีรูป ไม่มีที่สุด ย่อมไม่นอนเนื่องอยู่ในสันดาน’ ‘‘Tatrānanda, yo so arūpiṃ parittaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti. Etarahi vā so arūpiṃ parittaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti, tattha bhāviṃ vā so arūpiṃ parittaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti, ‘atathaṃ vā pana santaṃ tathattāya upakappessāmī’ti iti vā panassa na hoti. Evaṃ santaṃ kho, ānanda, arūpiṃ parittattānudiṭṭhi nānusetīti iccālaṃ vacanāya. ดูก่อนอานนท์ ในบุคคล ๔ จำพวกนั้น บุคคลใดไม่บัญญัติอัตตาว่าไม่มีรูป มีส่วนน้อยอยู่ บุคคลนั้นย่อมไม่บัญญัติอัตตาว่าไม่มีรูป มีส่วนน้อยในบัดนี้บ้าง หรือไม่บัญญัติอัตตาว่าไม่มีรูป มีส่วนน้อยที่จะพึงมีในภพหน้าบ้าง และเขาย่อมไม่มีความดำริอย่างนี้ว่า ‘เราจักน้อมสิ่งที่ไม่เป็นจริงให้เป็นจริง’ ดูก่อนอานนท์ เมื่อเป็นเช่นนั้น ควรกล่าวได้ว่า ‘ทิฏฐิว่าอัตตาไม่มีรูป มีส่วนน้อย ย่อมไม่นอนเนื่องอยู่ในสันดาน’ ‘‘Tatrānanda, yo so arūpiṃ anantaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti. Etarahi vā so arūpiṃ anantaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti, tattha bhāviṃ vā so arūpiṃ anantaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti, ‘atathaṃ vā pana santaṃ tathattāya upakappessāmī’ti iti vā panassa na hoti. Evaṃ santaṃ kho, ānanda, arūpiṃ anantattānudiṭṭhi nānusetīti iccālaṃ vacanāya. Ettāvatā kho, ānanda, attānaṃ na paññapento na paññapeti. ดูก่อนอานนท์ ในบุคคล ๔ จำพวกนั้น บุคคลใดไม่บัญญัติอัตตาว่าไม่มีรูป ไม่มีที่สุดอยู่ บุคคลนั้นย่อมไม่บัญญัติอัตตาว่าไม่มีรูป ไม่มีที่สุดในบัดนี้บ้าง หรือไม่บัญญัติอัตตาว่าไม่มีรูป ไม่มีที่สุดที่จะพึงมีในภพหน้าบ้าง และเขาย่อมไม่มีความดำริอย่างนี้ว่า ‘เราจักน้อมสิ่งที่ไม่เป็นจริงให้เป็นจริง’ ดูก่อนอานนท์ เมื่อเป็นเช่นนั้น ควรกล่าวได้ว่า ‘ทิฏฐิว่าอัตตาไม่มีรูป ไม่มีที่สุด ย่อมไม่นอนเนื่องอยู่ในสันดาน’ ดูก่อนอานนท์ บุคคลผู้ไม่บัญญัติอัตตา ย่อมไม่บัญญัติด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล Attasamanupassanā อัตตสมนุปัสสนา 121. ‘‘Kittāvatā ca, ānanda, attānaṃ samanupassamāno samanupassati? Vedanaṃ vā hi, ānanda, attānaṃ samanupassamāno samanupassati – ‘vedanā me attā’ti. ‘Na heva kho me vedanā attā, appaṭisaṃvedano me attā’ti iti vā hi, ānanda, attānaṃ samanupassamāno samanupassati. ‘Na heva kho me vedanā attā, nopi appaṭisaṃvedano me attā, attā me vediyati, vedanādhammo hi me attā’ti iti vā hi, ānanda, attānaṃ samanupassamāno samanupassati. ๑๒๑. ดูก่อนอานนท์ บุคคลผู้ตามเห็นอัตตา ย่อมตามเห็นด้วยเหตุเพียงเท่าไร ดูก่อนอานนท์ บุคคลผู้ตามเห็นอัตตา ย่อมตามเห็นเวทนาว่าเป็นอัตตาว่า ‘เวทนาเป็นอัตตาของเรา’ ดูก่อนอานนท์ หรือว่าบุคคลผู้ตามเห็นอัตตา ย่อมตามเห็นอย่างนี้ว่า ‘เวทนาไม่ใช่อัตตาของเรา อัตตาของเราไม่มีการเสวยอารมณ์’ ดูก่อนอานนท์ หรือว่าบุคคลผู้ตามเห็นอัตตา ย่อมตามเห็นอย่างนี้ว่า ‘เวทนาไม่ใช่อัตตาของเรา อัตตาของเราไม่มีการเสวยอารมณ์ก็หามิได้ อัตตาของเราย่อมเสวยอารมณ์ เพราะอัตตาของเรามีเวทนาเป็นธรรมดา’ 122. ‘‘Tatrānanda, yo so evamāha – ‘vedanā me attā’ti, so evamassa vacanīyo – ‘tisso kho imā, āvuso, vedanā – sukhā vedanā dukkhā vedanā adukkhamasukhā vedanā. Imāsaṃ kho tvaṃ tissannaṃ [Pg.57] vedanānaṃ katamaṃ attato samanupassasī’ti? Yasmiṃ, ānanda, samaye sukhaṃ vedanaṃ vedeti, neva tasmiṃ samaye dukkhaṃ vedanaṃ vedeti, na adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedeti; sukhaṃyeva tasmiṃ samaye vedanaṃ vedeti. Yasmiṃ, ānanda, samaye dukkhaṃ vedanaṃ vedeti, neva tasmiṃ samaye sukhaṃ vedanaṃ vedeti, na adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedeti; dukkhaṃyeva tasmiṃ samaye vedanaṃ vedeti. Yasmiṃ, ānanda, samaye adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedeti, neva tasmiṃ samaye sukhaṃ vedanaṃ vedeti, na dukkhaṃ vedanaṃ vedeti; adukkhamasukhaṃyeva tasmiṃ samaye vedanaṃ vedeti. ๑๒๒. ดูก่อนอานนท์ ในบุคคล ๓ จำพวกนั้น บุคคลใดกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เวทนาเป็นอัตตาของเรา’ บุคคลนั้นพึงถูกถามอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส เวทนา ๓ อย่างนี้ คือ สุขเวทนา ทุกขเวทนา อทุกขมสุขเวทนา ท่านตามเห็นเวทนาชนิดไหนในเวทนา ๓ อย่างนี้ว่าเป็นอัตตา’ ดูก่อนอานนท์ ในสมัยใด บุคคลเสวยสุขเวทนา ในสมัยนั้น เขาย่อมไม่เสวยทุกขเวทนา ไม่เสวยอทุกขมสุขเวทนา ในสมัยนั้น เขาย่อมเสวยแต่สุขเวทนาเท่านั้น ดูก่อนอานนท์ ในสมัยใด บุคคลเสวยทุกขเวทนา ในสมัยนั้น เขาย่อมไม่เสวยสุขเวทนา ไม่เสวยอทุกขมสุขเวทนา ในสมัยนั้น เขาย่อมเสวยแต่ทุกขเวทนาเท่านั้น ดูก่อนอานนท์ ในสมัยใด บุคคลเสวยอทุกขมสุขเวทนา ในสมัยนั้น เขาย่อมไม่เสวยสุขเวทนา ไม่เสวยทุกขเวทนา ในสมัยนั้น เขาย่อมเสวยแต่อทุกขมสุขเวทนาเท่านั้น 123. ‘‘Sukhāpi kho, ānanda, vedanā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammā. Dukkhāpi kho, ānanda, vedanā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammā. Adukkhamasukhāpi kho, ānanda, vedanā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammā. Tassa sukhaṃ vedanaṃ vediyamānassa ‘eso me attā’ti hoti. Tassāyeva sukhāya vedanāya nirodhā ‘byagā me attā’ti hoti. Dukkhaṃ vedanaṃ vediyamānassa ‘eso me attā’ti hoti. Tassāyeva dukkhāya vedanāya nirodhā ‘byagā me attā’ti hoti. Adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vediyamānassa ‘eso me attā’ti hoti. Tassāyeva adukkhamasukhāya vedanāya nirodhā ‘byagā me attā’ti hoti. Iti so diṭṭheva dhamme aniccasukhadukkhavokiṇṇaṃ uppādavayadhammaṃ attānaṃ samanupassamāno samanupassati, yo so evamāha – ‘vedanā me attā’ti. Tasmātihānanda, etena petaṃ nakkhamati – ‘vedanā me attā’ti samanupassituṃ. ๑๒๓. “ดูก่อนอานนท์ แม้สุขเวทนาก็ไม่เที่ยง เป็นสิ่งที่ปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความจางคลายเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา ดูก่อนอานนท์ แม้ทุกขเวทนาก็ไม่เที่ยง เป็นสิ่งที่ปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความจางคลายเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา ดูก่อนอานนท์ แม้อทุกขมสุขเวทนาก็ไม่เที่ยง เป็นสิ่งที่ปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความจางคลายเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา เมื่อบุคคลนั้นเสวยสุขเวทนาอยู่ ย่อมมีความเห็นว่า ‘นี่เป็นอัตตาของเรา’ เพราะสุขเวทนานั้นแหละดับไป จึงมีความคิดว่า ‘อัตตาของเราพินาศไปแล้ว’ เมื่อเสวยทุกขเวทนาอยู่ ย่อมมีความเห็นว่า ‘นี่เป็นอัตตาของเรา’ เพราะทุกขเวทนานั้นแหละดับไป จึงมีความคิดว่า ‘อัตตาของเราพินาศไปแล้ว’ เมื่อเสวยอทุกขมสุขเวทนาอยู่ ย่อมมีความเห็นว่า ‘นี่เป็นอัตตาของเรา’ เพราะอทุกขมสุขเวทนานั้นแหละดับไป จึงมีความคิดว่า ‘อัตตาของเราพินาศไปแล้ว’ ด้วยเหตุนี้ ผู้ที่กล่าวอย่างนี้ว่า ‘เวทนาเป็นอัตตาของเรา’ ชื่อว่าย่อมตามเห็นอัตตาซึ่งไม่เที่ยง เจือปนด้วยสุขและทุกข์ มีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาในปัจจุบันทีเดียว ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ การตามเห็นว่า ‘เวทนาเป็นอัตตาของเรา’ จึงไม่สมควรด้วยเหตุนี้” 124. ‘‘Tatrānanda, yo so evamāha – ‘na heva kho me vedanā attā, appaṭisaṃvedano me attā’ti, so evamassa vacanīyo – ‘yattha panāvuso, sabbaso vedayitaṃ natthi api nu kho, tattha ‘‘ayamahamasmī’’ti siyā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, etena petaṃ nakkhamati – ‘na heva kho me vedanā attā, appaṭisaṃvedano me attā’ti samanupassituṃ. ๑๒๔. “ดูก่อนอานนท์ ในบุคคล ๓ จำพวกนั้น ผู้ใดกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เวทนาไม่ใช่อัตตาของเราเลย อัตตาของเราไม่มีการเสวยอารมณ์’ ผู้นั้นพึงถูกกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส ในที่ใด ไม่มีการเสวยอารมณ์โดยประการทั้งปวงเลย ในที่นั้น จะพึงมีความยึดถือว่า ‘เรามีอยู่’ ได้ละหรือ’ (พระอานนท์ทูลตอบว่า) ‘ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า’ (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) ‘ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ การตามเห็นว่า ‘เวทนาไม่ใช่อัตตาของเราเลย อัตตาของเราไม่มีการเสวยอารมณ์’ จึงไม่สมควรด้วยเหตุนี้’” 125. ‘‘Tatrānanda[Pg.58], yo so evamāha – ‘na heva kho me vedanā attā, nopi appaṭisaṃvedano me attā, attā me vediyati, vedanādhammo hi me attā’ti. So evamassa vacanīyo – vedanā ca hi, āvuso, sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ aparisesā nirujjheyyuṃ. Sabbaso vedanāya asati vedanānirodhā api nu kho tattha ‘ayamahamasmī’ti siyā’’ti? ‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, etena petaṃ nakkhamati – ‘‘na heva kho me vedanā attā, nopi appaṭisaṃvedano me attā, attā me vediyati, vedanādhammo hi me attā’ti samanupassituṃ. ๑๒๕. “ดูก่อนอานนท์ ในบุคคล ๓ จำพวกนั้น ผู้ใดกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เวทนาไม่ใช่อัตตาของเราเลย และอัตตาของเราไม่มีการเสวยอารมณ์ก็หาไม่ อัตตาของเราย่อมเสวยอารมณ์ เพราะอัตตาของเรามีเวทนาเป็นธรรมดา’ ผู้นั้นพึงถูกกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส ก็ถ้าเวทนาทั้งหลายพึงดับไปโดยไม่เหลือ โดยประการทั้งปวง โดยอาการทั้งปวง เมื่อไม่มีเวทนาโดยประการทั้งปวง เพราะเวทนาดับไป ในที่นั้น จะพึงมีความยึดถือว่า ‘เรามีอยู่’ ได้ละหรือ’ (พระอานนท์ทูลตอบว่า) ‘ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า’ (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) ‘ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ การตามเห็นว่า ‘เวทนาไม่ใช่อัตตาของเราเลย และอัตตาของเราไม่มีการเสวยอารมณ์ก็หาไม่ อัตตาของเราย่อมเสวยอารมณ์ เพราะอัตตาของเรามีเวทนาเป็นธรรมดา’ จึงไม่สมควรด้วยเหตุนี้’” 126. ‘‘Yato kho, ānanda, bhikkhu neva vedanaṃ attānaṃ samanupassati, nopi appaṭisaṃvedanaṃ attānaṃ samanupassati, nopi ‘attā me vediyati, vedanādhammo hi me attā’ti samanupassati. So evaṃ na samanupassanto na ca kiñci loke upādiyati, anupādiyaṃ na paritassati, aparitassaṃ paccattaññeva parinibbāyati, ‘khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāti. Evaṃ vimuttacittaṃ kho, ānanda, bhikkhuṃ yo evaṃ vadeyya – ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā itissa diṭṭhī’ti, tadakallaṃ. ‘Na hoti tathāgato paraṃ maraṇā itissa diṭṭhī’ti, tadakallaṃ. ‘Hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā itissa diṭṭhī’ti, tadakallaṃ. ‘Neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā itissa diṭṭhī’ti, tadakallaṃ. Taṃ kissa hetu? Yāvatā, ānanda, adhivacanaṃ yāvatā adhivacanapatho, yāvatā nirutti yāvatā niruttipatho, yāvatā paññatti yāvatā paññattipatho, yāvatā paññā yāvatā paññāvacaraṃ, yāvatā vaṭṭaṃ, yāvatā vaṭṭati, tadabhiññāvimutto bhikkhu, tadabhiññāvimuttaṃ bhikkhuṃ ‘na jānāti na passati itissa diṭṭhī’ti, tadakallaṃ. ๑๒๖. “ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุที่ภิกษุไม่ตามเห็นเวทนาว่าเป็นอัตตา ไม่ตามเห็นสิ่งที่ไม่เสวยอารมณ์ว่าเป็นอัตตา และไม่ตามเห็นว่า ‘อัตตาของเราย่อมเสวยอารมณ์ เพราะอัตตาของเรามีเวทนาเป็นธรรมดา’ เธอเมื่อไม่ตามเห็นอย่างนี้ ย่อมไม่ยึดมั่นอะไรๆ ในโลก เมื่อไม่ยึดมั่น ย่อมไม่สะทกสะท้าน เมื่อไม่สะทกสะท้าน ย่อมปรินิพพานเฉพาะตนทีเดียว ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดูก่อนอานนท์ ผู้ใดพึงกล่าวถึงภิกษุผู้มีจิตหลุดพ้นอย่างนี้ว่า ‘ตถาคตย่อมมีอยู่หลังแต่ความตาย ทิฏฐิของภิกษุนั้นเป็นอย่างนี้’ คำกล่าวนั้นไม่สมควร (หรือกล่าวว่า) ‘ตถาคตย่อมไม่มีอยู่หลังแต่ความตาย ทิฏฐิของภิกษุนั้นเป็นอย่างนี้’ คำกล่าวนั้นไม่สมควร (หรือกล่าวว่า) ‘ตถาคตย่อมมีอยู่และไม่มีอยู่หลังแต่ความตาย ทิฏฐิของภิกษุนั้นเป็นอย่างนี้’ คำกล่าวนั้นไม่สมควร (หรือกล่าวว่า) ‘ตถาคตย่อมมีอยู่ก็หามิได้ ไม่มีอยู่ก็หามิได้หลังแต่ความตาย ทิฏฐิของภิกษุนั้นเป็นอย่างนี้’ คำกล่าวนั้นไม่สมควร ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าอานนท์ คำพูด คำพูดที่เป็นทางแห่งคำพูด ภาษา ภาษาที่เป็นทางแห่งภาษา บัญญัติ บัญญัติที่เป็นทางแห่งบัญญัติ ปัญญา ปัญญาที่เป็นแดนโคจรแห่งปัญญา วัฏฏะ การหมุนเวียนของวัฏฏะ มีประมาณเท่าใด ภิกษุเป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะรู้ยิ่งซึ่งธรรมนั้น การกล่าวถึงภิกษุผู้หลุดพ้นแล้วเพราะรู้ยิ่งซึ่งธรรมนั้นว่า ‘ไม่รู้ ไม่เห็น ทิฏฐิของภิกษุนั้นเป็นอย่างนี้’ คำกล่าวนั้นไม่สมควร” Satta viññāṇaṭṭhiti วิญญาณฐิติ ๗ ประการ 127. ‘‘Satta kho, ānanda, viññāṇaṭṭhitiyo, dve āyatanāni. Katamā satta? Santānanda, sattā nānattakāyā nānattasaññino, seyyathāpi manussā[Pg.59], ekacce ca devā, ekacce ca vinipātikā. Ayaṃ paṭhamā viññāṇaṭṭhiti. Santānanda, sattā nānattakāyā ekattasaññino, seyyathāpi devā brahmakāyikā paṭhamābhinibbattā. Ayaṃ dutiyā viññāṇaṭṭhiti. Santānanda, sattā ekattakāyā nānattasaññino, seyyathāpi devā ābhassarā. Ayaṃ tatiyā viññāṇaṭṭhiti. Santānanda, sattā ekattakāyā ekattasaññino, seyyathāpi devā subhakiṇhā. Ayaṃ catutthī viññāṇaṭṭhiti. Santānanda, sattā sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanūpagā. Ayaṃ pañcamī viññāṇaṭṭhiti. Santānanda, sattā sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanūpagā. Ayaṃ chaṭṭhī viññāṇaṭṭhiti. Santānanda, sattā sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanūpagā. Ayaṃ sattamī viññāṇaṭṭhiti. Asaññasattāyatanaṃ nevasaññānāsaññāyatanameva dutiyaṃ. ๑๒๗. “ดูก่อนอานนท์ วิญญาณฐิติ ๗ ประการ และอายตนะ ๒ ประการเหล่านี้มีอยู่ ๗ ประการเป็นไฉน? ดูก่อนอานนท์ มีสัตว์ทั้งหลายผู้มีกายต่างกัน มีสัญญาต่างกัน คือ มนุษย์ เทวดาบางพวก และวินิปาติกะบางพวก นี้เป็นวิญญาณฐิติประการที่ ๑ ดูก่อนอานนท์ มีสัตว์ทั้งหลายผู้มีกายต่างกัน มีสัญญาอย่างเดียวกัน คือ เทวดาผู้นับเนื่องในหมู่พรหม ซึ่งเกิดในปฐมฌาน นี้เป็นวิญญาณฐิติประการที่ ๒ ดูก่อนอานนท์ มีสัตว์ทั้งหลายผู้มีกายอย่างเดียวกัน มีสัญญาต่างกัน คือ เทวดาชั้นอาภัสสระ นี้เป็นวิญญาณฐิติประการที่ ๓ ดูก่อนอานนท์ มีสัตว์ทั้งหลายผู้มีกายอย่างเดียวกัน มีสัญญาอย่างเดียวกัน คือ เทวดาชั้นสุภกิณหะ นี้เป็นวิญญาณฐิติประการที่ ๔ ดูก่อนอานนท์ มีสัตว์ทั้งหลายผู้เข้าถึงอากาสานัญจายตนะ ด้วยมนสิการว่า ‘อากาศหาที่สุดมิได้’ เพราะก้าวล่วงรูปสัญญาโดยประการทั้งปวง เพราะดับปฏิฆสัญญา เพราะไม่มนสิการนานัตตสัญญา นี้เป็นวิญญาณฐิติประการที่ ๕ ดูก่อนอานนท์ มีสัตว์ทั้งหลายผู้เข้าถึงวิญญาณัญจายตนะ เพราะก้าวล่วงอากาสานัญจายตนะโดยประการทั้งปวง ด้วยมนสิการว่า ‘วิญญาณหาที่สุดมิได้’ นี้เป็นวิญญาณฐิติประการที่ ๖ ดูก่อนอานนท์ มีสัตว์ทั้งหลายผู้เข้าถึงอากิญจัญญายตนะ เพราะก้าวล่วงวิญญาณัญจายตนะโดยประการทั้งปวง ด้วยมนสิการว่า ‘ไม่มีอะไรเลย’ นี้เป็นวิญญาณฐิติประการที่ ๗ อสัญญสัตตายตนะ (เป็นอายตนะที่ ๑) เนวสัญญานาสัญญายตนะเป็นที่ ๒” 128. ‘‘Tatrānanda, yāyaṃ paṭhamā viññāṇaṭṭhiti nānattakāyā nānattasaññino, seyyathāpi manussā, ekacce ca devā, ekacce ca vinipātikā. Yo nu kho, ānanda, tañca pajānāti, tassā ca samudayaṃ pajānāti, tassā ca atthaṅgamaṃ pajānāti, tassā ca assādaṃ pajānāti, tassā ca ādīnavaṃ pajānāti, tassā ca nissaraṇaṃ pajānāti, kallaṃ nu tena tadabhinanditu’’nti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’…pe… ‘‘tatrānanda, yamidaṃ asaññasattāyatanaṃ. Yo nu kho, ānanda, tañca pajānāti, tassa ca samudayaṃ pajānāti, tassa ca atthaṅgamaṃ pajānāti, tassa ca assādaṃ pajānāti, tassa ca ādīnavaṃ pajānāti, tassa ca nissaraṇaṃ pajānāti, kallaṃ nu tena tadabhinanditu’’nti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tatrānanda, yamidaṃ nevasaññānāsaññāyatanaṃ. Yo nu kho, ānanda, tañca pajānāti, tassa ca samudayaṃ pajānāti, tassa ca atthaṅgamaṃ pajānāti, tassa ca assādaṃ pajānāti, tassa ca ādīnavaṃ pajānāti, tassa ca nissaraṇaṃ pajānāti, kallaṃ nu tena tadabhinanditu’’nti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. Yato kho, ānanda, bhikkhu imāsañca sattannaṃ viññāṇaṭṭhitīnaṃ imesañca dvinnaṃ āyatanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ viditvā anupādā vimutto hoti, ayaṃ vuccatānanda, bhikkhu paññāvimutto. ๑๒๘. อานนท์ ในบรรดาวิญญาณฐิติเหล่านั้น วิญญาณฐิติที่ ๑ นี้ใด คือ สัตว์ทั้งหลายผู้มีกายต่างกัน มีสัญญาต่างกัน ได้แก่ มนุษย์ เทวดาบางพวก และวินิปาติกะบางพวก. อานนท์ ภิกษุใดหนอย่อมรู้ชัดซึ่งวิญญาณฐิตินั้นด้วย ย่อมรู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งวิญญาณฐิตินั้นด้วย ย่อมรู้ชัดซึ่งความดับแห่งวิญญาณฐิตินั้นด้วย ย่อมรู้ชัดซึ่งคุณแห่งวิญญาณฐิตินั้นด้วย ย่อมรู้ชัดซึ่งโทษแห่งวิญญาณฐิตินั้นด้วย ย่อมรู้ชัดซึ่งอุบายเครื่องสลัดออกจากวิญญาณฐิตินั้นด้วย การที่ภิกษุนั้นจะพึงเพลิดเพลินวิญญาณฐิตินั้น ควรอยู่หรือหนอ” “ข้อนั้นไม่ควรเลย พระเจ้าข้า” ... “อานนท์ ในบรรดาอายตนะเหล่านั้น อสัญญีสัตตายตนะนี้ใด. อานนท์ ภิกษุใดหนอย่อมรู้ชัดซึ่งอายตนะนั้นด้วย ย่อมรู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งอายตนะนั้นด้วย ย่อมรู้ชัดซึ่งความดับแห่งอายตนะนั้นด้วย ย่อมรู้ชัดซึ่งคุณแห่งอายตนะนั้นด้วย ย่อมรู้ชัดซึ่งโทษแห่งอายตนะนั้นด้วย ย่อมรู้ชัดซึ่งอุบายเครื่องสลัดออกจากอายตนะนั้นด้วย การที่ภิกษุนั้นจะพึงเพลิดเพลินอายตนะนั้น ควรอยู่หรือหนอ” “ข้อนั้นไม่ควรเลย พระเจ้าข้า” “อานนท์ ในบรรดาอายตนะเหล่านั้น เนวสัญญานาสัญญายตนะนี้ใด. อานนท์ ภิกษุใดหนอย่อมรู้ชัดซึ่งอายตนะนั้นด้วย ย่อมรู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งอายตนะนั้นด้วย ย่อมรู้ชัดซึ่งความดับแห่งอายตนะนั้นด้วย ย่อมรู้ชัดซึ่งคุณแห่งอายตนะนั้นด้วย ย่อมรู้ชัดซึ่งโทษแห่งอายตนะนั้นด้วย ย่อมรู้ชัดซึ่งอุบายเครื่องสลัดออกจากอายตนะนั้นด้วย การที่ภิกษุนั้นจะพึงเพลิดเพลินอายตนะนั้น ควรอยู่หรือหนอ” “ข้อนั้นไม่ควรเลย พระเจ้าข้า” “อานนท์ เพราะเหตุที่ภิกษุรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเหตุเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากวิญญาณฐิติ ๗ ประการเหล่านี้ และอายตนะ ๒ ประการเหล่านี้แล้ว เป็นผู้หลุดพ้นเพราะไม่ยึดมั่น, อานนท์ ภิกษุนี้เราเรียกว่า ปัญญาวิมุต. Aṭṭha vimokkhā วิโมกข์ ๘ ประการ 129. ‘‘Aṭṭha [Pg.60] kho ime, ānanda, vimokkhā. Katame aṭṭha? Rūpī rūpāni passati ayaṃ paṭhamo vimokkho. Ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati, ayaṃ dutiyo vimokkho. Subhanteva adhimutto hoti, ayaṃ tatiyo vimokkho. Sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati, ayaṃ catuttho vimokkho. Sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharati, ayaṃ pañcamo vimokkho. Sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharati, ayaṃ chaṭṭho vimokkho. Sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma ‘nevasaññānāsaññā’yatanaṃ upasampajja viharati, ayaṃ sattamo vimokkho. Sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharati, ayaṃ aṭṭhamo vimokkho. Ime kho, ānanda, aṭṭha vimokkhā. ๑๒๙. “อานนท์ วิโมกข์ ๘ ประการเหล่านี้แล. ๘ ประการเป็นไฉน? คือ ๑. ผู้มีรูป ย่อมเห็นรูปทั้งหลาย นี้เป็นวิโมกข์ข้อที่ ๑. ๒. ผู้ไม่มีความสำคัญในรูปภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายภายนอก นี้เป็นวิโมกข์ข้อที่ ๒. ๓. ผู้น้อมใจเชื่อว่า ‘งาม’ ดังนี้ นี้เป็นวิโมกข์ข้อที่ ๓. ๔. เพราะก้าวล่วงรูปสัญญาโดยประการทั้งปวง เพราะความดับไปแห่งปฏิฆสัญญา เพราะไม่มนสิการนานัตตสัญญา จึงเข้าถึงอากาสานัญจายตนะ โดยมนสิการว่า ‘อากาศไม่มีที่สุด’ อยู่ นี้เป็นวิโมกข์ข้อที่ ๔. ๕. เพราะก้าวล่วงอากาสานัญจายตนะโดยประการทั้งปวง จึงเข้าถึงวิญญาณัญจายตนะ โดยมนสิการว่า ‘วิญญาณไม่มีที่สุด’ อยู่ นี้เป็นวิโมกข์ข้อที่ ๕. ๖. เพราะก้าวล่วงวิญญาณัญจายตนะโดยประการทั้งปวง จึงเข้าถึงอากิญจัญญายตนะ โดยมนสิการว่า ‘ไม่มีอะไรเลย’ อยู่ นี้เป็นวิโมกข์ข้อที่ ๖. ๗. เพราะก้าวล่วงอากิญจัญญายตนะโดยประการทั้งปวง จึงเข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะอยู่ นี้เป็นวิโมกข์ข้อที่ ๗. ๘. เพราะก้าวล่วงเนวสัญญานาสัญญายตนะโดยประการทั้งปวง จึงเข้าถึงสัญญาเวทยิตนิโรธอยู่ นี้เป็นวิโมกข์ข้อที่ ๘. อานนท์ เหล่านี้แล วิโมกข์ ๘ ประการ. 130. ‘‘Yato kho, ānanda, bhikkhu ime aṭṭha vimokkhe anulomampi samāpajjati, paṭilomampi samāpajjati, anulomapaṭilomampi samāpajjati, yatthicchakaṃ yadicchakaṃ yāvaticchakaṃ samāpajjatipi vuṭṭhātipi. Āsavānañca khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati, ayaṃ vuccatānanda, bhikkhu ubhatobhāgavimutto. Imāya ca ānanda ubhatobhāgavimuttiyā aññā ubhatobhāgavimutti uttaritarā vā paṇītatarā vā natthī’’ti. Idamavoca bhagavā. Attamano āyasmā ānando bhagavato bhāsitaṃ abhinandīti. ๑๓๐. “อานนท์ เพราะเหตุที่ภิกษุเข้าวิโมกข์ ๘ ประการเหล่านี้ได้ ทั้งโดยอนุโลม ทั้งโดยปฏิโลม ทั้งโดยอนุโลมปฏิโลม จะเข้าจะออกในที่ที่ปรารถนา ในวิโมกข์ที่ปรารถนา ตลอดเวลาที่ปรารถนาได้ และเพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไป จึงทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันหาอาสวะมิได้ ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่, อานนท์ ภิกษุนี้เราเรียกว่า อุภโตภาควิมุต. อานนท์ อุภโตภาควิมุตอื่นจากอุภโตภาควิมุตนี้ ที่จะยิ่งกว่าหรือประณีตกว่า ย่อมไม่มี” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ท่านพระอานนท์มีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาค ดังนี้แล. Mahānidānasuttaṃ niṭṭhitaṃ dutiyaṃ. มหานิทานสูตรที่ ๒ จบ 3. Mahāparinibbānasuttaṃ ๓. มหาปรินิพพานสูตร 131. Evaṃ [Pg.61] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati gijjhakūṭe pabbate. Tena kho pana samayena rājā māgadho ajātasattu vedehiputto vajjī abhiyātukāmo hoti. So evamāha – ‘‘ahaṃ hime vajjī evaṃmahiddhike evaṃmahānubhāve ucchecchāmi vajjī, vināsessāmi vajjī, anayabyasanaṃ āpādessāmi vajjī’’ti. ๑๓๑. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้: สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ภูเขาคิชฌกูฏ เขตกรุงราชคฤห์. ก็โดยสมัยนั้นแล พระเจ้าอชาตศัตรู เวเทหิบุตร จอมกษัตริย์แคว้นมคธ ทรงมีพระประสงค์จะเสด็จไปปราบพวกเจ้าวัชชี. พระองค์ได้ตรัสอย่างนี้ว่า “เราจักตัดรานพวกเจ้าวัชชีเหล่านี้ ซึ่งมีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมาก จักทำลายพวกเจ้าวัชชี จักทำให้พวกเจ้าวัชชีถึงความพินาศย่อยยับ” ดังนี้. 132. Atha kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto vassakāraṃ brāhmaṇaṃ magadhamahāmattaṃ āmantesi – ‘‘ehi tvaṃ, brāhmaṇa, yena bhagavā tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā mama vacanena bhagavato pāde sirasā vandāhi, appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ puccha – ‘rājā, bhante, māgadho ajātasattu vedehiputto bhagavato pāde sirasā vandati, appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchatī’ti. Evañca vadehi – ‘rājā, bhante, māgadho ajātasattu vedehiputto vajjī abhiyātukāmo. So evamāha – ‘‘ahaṃ hime vajjī evaṃmahiddhike evaṃmahānubhāve ucchecchāmi vajjī, vināsessāmi vajjī, anayabyasanaṃ āpādessāmī’’’ti. Yathā te bhagavā byākaroti, taṃ sādhukaṃ uggahetvā mama āroceyyāsi. Na hi tathāgatā vitathaṃ bhaṇantī’’ti. ๑๓๒. ครั้งนั้นแล พระเจ้าอชาตศัตรู เวเทหิบุตร จอมกษัตริย์แคว้นมคธ รับสั่งเรียกวัสสการพราหมณ์ มหาอำมาตย์แห่งมคธมาตรัสว่า “พราหมณ์ ท่านจงมานี่ ท่านจงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นแล้วจงถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้าตามคำของเรา จงทูลถามถึงการไม่มีพระโรค ไม่มีความลำบาก การลุกได้คล่องแคล่ว พระกำลัง และการประทับอยู่อย่างผาสุกว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระเจ้าอชาตศัตรู เวเทหิบุตร จอมกษัตริย์แคว้นมคธ ขอถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า และขอทูลถามถึงการไม่มีพระโรค ไม่มีความลำบาก การลุกได้คล่องแคล่ว พระกำลัง และการประทับอยู่อย่างผาสุก’ ดังนี้. และจงกราบทูลอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระเจ้าอชาตศัตรู เวเทหิบุตร จอมกษัตริย์แคว้นมคธ มีพระประสงค์จะเสด็จไปปราบพวกเจ้าวัชชี พระองค์ได้ตรัสอย่างนี้ว่า “เราจักตัดรานพวกเจ้าวัชชีเหล่านี้ ซึ่งมีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมาก จักทำลายพวกเจ้าวัชชี จักทำให้พวกเจ้าวัชชีถึงความพินาศย่อยยับ”’ ดังนี้. พระผู้มีพระภาคจะทรงพยากรณ์แก่ท่านอย่างไร ท่านจงจำคำนั้นมาบอกแก่เราให้ดี เพราะพระตถาคตทั้งหลายย่อมไม่ตรัสคำเท็จ” ดังนี้. Vassakārabrāhmaṇo วัสสการพราหมณ์ 133. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho vassakāro brāhmaṇo magadhamahāmatto rañño māgadhassa ajātasattussa vedehiputtassa paṭissutvā bhaddāni bhaddāni yānāni yojetvā bhaddaṃ bhaddaṃ yānaṃ abhiruhitvā bhaddehi bhaddehi yānehi rājagahamhā niyyāsi, yena gijjhakūṭo pabbato tena pāyāsi. Yāvatikā yānassa bhūmi, yānena gantvā, yānā paccorohitvā pattikova yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ [Pg.62] nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho vassakāro brāhmaṇo magadhamahāmatto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘rājā, bho gotama, māgadho ajātasattu vedehiputto bhoto gotamassa pāde sirasā vandati, appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchati. Rājā, bho gotama, māgadho ajātasattu vedehiputto vajjī abhiyātukāmo. So evamāha – ‘ahaṃ hime vajjī evaṃmahiddhike evaṃmahānubhāve ucchecchāmi vajjī, vināsessāmi vajjī, anayabyasanaṃ āpādessāmī’’’ti. ๑๓๓. วัสสการพราหมณ์ มหาอำมาตย์แห่งแคว้นมคธ ทูลรับสนองพระดำรัสของพระเจ้าอชาตศัตรู เวเทหิบุตร กษัตริย์แห่งแคว้นมคธว่า “อย่างนั้น พระเจ้าข้า” แล้วให้เทียมยานพาหนะชั้นดีๆ ขึ้นสู่ยานพาหนะชั้นดี ออกจากกรุงราชคฤห์ไปกับยานพาหนะชั้นดีๆ มุ่งหน้าไปยังภูเขาคิชฌกูฏ ไปด้วยยานจนสุดหนทางที่จะไปด้วยยานได้ แล้วลงจากยานเดินเท้าเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาค ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง วัสสการพราหมณ์ มหาอำมาตย์แห่งแคว้นมคธ พอนั่งเรียบร้อยแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พระเจ้าอชาตศัตรู เวเทหิบุตร กษัตริย์แห่งแคว้นมคธ ทรงถวายบังคมพระบาทของพระโคดมผู้เจริญด้วยเศียรเกล้า และทรงรับสั่งถามถึงความมีพระโรคาพาธน้อย ความมีพระอาการประชวรน้อย ความทรงพระเกษมสำราญ มีพระพลานามัยสมบูรณ์ และการประทับอยู่อย่างผาสุก ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พระเจ้าอชาตศัตรู เวเทหิบุตร กษัตริย์แห่งแคว้นมคธ มีพระประสงค์จะเสด็จไปปราบเจ้าวัชชีทั้งหลาย พระองค์ตรัสอย่างนี้ว่า ‘เราจักตัดรานเจ้าวัชชีเหล่านี้ ซึ่งมีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมาก จักทำลายเจ้าวัชชีเหล่านี้ จักทำให้เจ้าวัชชีเหล่านี้ถึงความพินาศย่อยยับ’” Rājaaparihāniyadhammā ราชอปริหานิยธรรม 134. Tena kho pana samayena āyasmā ānando bhagavato piṭṭhito ṭhito hoti bhagavantaṃ bījayamāno. Atha kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘kinti te, ānanda, sutaṃ, ‘vajjī abhiṇhaṃ sannipātā sannipātabahulā’ti? ‘‘Sutaṃ metaṃ, bhante – ‘vajjī abhiṇhaṃ sannipātā sannipātabahulā’’ti. ‘‘Yāvakīvañca, ānanda, vajjī abhiṇhaṃ sannipātā sannipātabahulā bhavissanti, vuddhiyeva, ānanda, vajjīnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. ๑๓๔. สมัยนั้น ท่านพระอานนท์ยืนถวายงานพัดอยู่เบื้องพระปฤษฎางค์ของพระผู้มีพระภาค ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสถามท่านพระอานนท์ว่า “อานนท์ เธอได้ยินมาอย่างไร เจ้าวัชชีทั้งหลายมีการประชุมกันเนืองๆ ประชุมกันบ่อยๆ หรือ” ท่านพระอานนท์กราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้ยินมาว่า เจ้าวัชชีทั้งหลายมีการประชุมกันเนืองๆ ประชุมกันบ่อยๆ” “อานนท์ ตลอดเวลาที่เจ้าวัชชีทั้งหลายยังมีการประชุมกันเนืองๆ ประชุมกันบ่อยๆ อยู่ ก็พึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีทางเสื่อมเลย ‘‘Kinti te, ānanda, sutaṃ, ‘vajjī samaggā sannipatanti, samaggā vuṭṭhahanti, samaggā vajjikaraṇīyāni karontī’ti? ‘‘Sutaṃ metaṃ, bhante – ‘vajjī samaggā sannipatanti, samaggā vuṭṭhahanti, samaggā vajjikaraṇīyāni karontī’’ti. ‘‘Yāvakīvañca, ānanda, vajjī samaggā sannipatissanti, samaggā vuṭṭhahissanti, samaggā vajjikaraṇīyāni karissanti, vuddhiyeva, ānanda, vajjīnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. “อานนท์ เธอได้ยินมาอย่างไร เจ้าวัชชีทั้งหลายพร้อมเพรียงกันประชุม พร้อมเพรียงกันเลิกประชุม พร้อมเพรียงกันทำกิจที่ควรทำของชาววัชชีหรือ” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้ยินมาว่า เจ้าวัชชีทั้งหลายพร้อมเพรียงกันประชุม พร้อมเพรียงกันเลิกประชุม พร้อมเพรียงกันทำกิจที่ควรทำของชาววัชชี” “อานนท์ ตลอดเวลาที่เจ้าวัชชีทั้งหลายยังพร้อมเพรียงกันประชุม พร้อมเพรียงกันเลิกประชุม พร้อมเพรียงกันทำกิจที่ควรทำของชาววัชชีอยู่ ก็พึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีทางเสื่อมเลย ‘‘Kinti te, ānanda, sutaṃ, ‘vajjī apaññattaṃ na paññapenti, paññattaṃ na samucchindanti, yathāpaññatte porāṇe vajjidhamme samādāya vattantī’’’ti? ‘‘Sutaṃ metaṃ, bhante – ‘vajjī apaññattaṃ na paññapenti, paññattaṃ na samucchindanti, yathāpaññatte porāṇe vajjidhamme samādāya vattantī’’’ti. ‘‘Yāvakīvañca, ānanda, ‘‘vajjī apaññattaṃ na paññapessanti, paññattaṃ na samucchindissanti, yathāpaññatte porāṇe vajjidhamme samādāya vattissanti, vuddhiyeva, ānanda, vajjīnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. “อานนท์ เธอได้ยินมาอย่างไร เจ้าวัชชีทั้งหลายไม่บัญญัติสิ่งที่ไม่เคยบัญญัติ ไม่ถอนสิ่งที่บัญญัติไว้แล้ว ประพฤติปฏิบัติตามวัชชีธรรมโบราณตามที่บัญญัติไว้หรือ” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้ยินมาว่า เจ้าวัชชีทั้งหลายไม่บัญญัติสิ่งที่ไม่เคยบัญญัติ ไม่ถอนสิ่งที่บัญญัติไว้แล้ว ประพฤติปฏิบัติตามวัชชีธรรมโบราณตามที่บัญญัติไว้” “อานนท์ ตลอดเวลาที่เจ้าวัชชีทั้งหลายยังไม่บัญญัติสิ่งที่ไม่เคยบัญญัติ ไม่ถอนสิ่งที่บัญญัติไว้แล้ว ประพฤติปฏิบัติตามวัชชีธรรมโบราณตามที่บัญญัติไว้ ก็พึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีทางเสื่อมเลย ‘‘Kinti [Pg.63] te, ānanda, sutaṃ, ‘vajjī ye te vajjīnaṃ vajjimahallakā, te sakkaronti garuṃ karonti mānenti pūjenti, tesañca sotabbaṃ maññantī’’’ti? ‘‘Sutaṃ metaṃ, bhante – ‘vajjī ye te vajjīnaṃ vajjimahallakā, te sakkaronti garuṃ karonti mānenti pūjenti, tesañca sotabbaṃ maññantī’’’ti. ‘‘Yāvakīvañca, ānanda, vajjī ye te vajjīnaṃ vajjimahallakā, te sakkarissanti garuṃ karissanti mānessanti pūjessanti, tesañca sotabbaṃ maññissanti, vuddhiyeva, ānanda, vajjīnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. “อานนท์ เธอได้ยินมาอย่างไร เจ้าวัชชีทั้งหลายสักการะ เคารพ นับถือ บูชาเจ้าวัชชีผู้ใหญ่ และเชื่อฟังถ้อยคำของท่านเหล่านั้นหรือ” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้ยินมาว่า เจ้าวัชชีทั้งหลายสักการะ เคารพ นับถือ บูชาเจ้าวัชชีผู้ใหญ่ และเชื่อฟังถ้อยคำของท่านเหล่านั้น” “อานนท์ ตลอดเวลาที่เจ้าวัชชีทั้งหลายยังสักการะ เคารพ นับถือ บูชาเจ้าวัชชีผู้ใหญ่ และเชื่อฟังถ้อยคำของท่านเหล่านั้นอยู่ ก็พึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีทางเสื่อมเลย ‘‘Kinti te, ānanda, sutaṃ, ‘vajjī yā tā kulitthiyo kulakumāriyo, tā na okkassa pasayha vāsentī’’’ti? ‘‘Sutaṃ metaṃ, bhante – ‘vajjī yā tā kulitthiyo kulakumāriyo tā na okkassa pasayha vāsentī’’’ti. ‘‘Yāvakīvañca, ānanda, vajjī yā tā kulitthiyo kulakumāriyo, tā na okkassa pasayha vāsessanti, vuddhiyeva, ānanda, vajjīnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. “อานนท์ เธอได้ยินมาอย่างไร เจ้าวัชชีทั้งหลายไม่ข่มเหงฉุดคร่ากุลสตรีกุลกุมารีให้อยู่ด้วยหรือ” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้ยินมาว่า เจ้าวัชชีทั้งหลายไม่ข่มเหงฉุดคร่ากุลสตรีกุลกุมารีให้อยู่ด้วย” “อานนท์ ตลอดเวลาที่เจ้าวัชชีทั้งหลายยังไม่ข่มเหงฉุดคร่ากุลสตรีกุลกุมารีให้อยู่ด้วย ก็พึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีทางเสื่อมเลย ‘‘Kinti te, ānanda, sutaṃ, ‘vajjī yāni tāni “อานนท์ เธอได้ยินมาอย่างไร เจ้าวัชชีทั้งหลายสักการะ เคารพ นับถือ บูชาเจดีย์สถานของชาววัชชีทั้งที่อยู่ในเมืองและนอกเมือง และไม่ละเลยพลีกรรมอันชอบธรรมที่เคยให้เคยทำแก่เจดีย์สถานเหล่านั้นหรือ” Vajjīnaṃ vajjicetiyāni abbhantarāni ceva bāhirāni ca, tāni sakkaronti garuṃ karonti mānenti pūjenti, tesañca dinnapubbaṃ katapubbaṃ dhammikaṃ baliṃ no parihāpentī’’’ti? ‘‘Sutaṃ metaṃ, bhante – ‘vajjī yāni tāni vajjīnaṃ vajjicetiyāni abbhantarāni ceva bāhirāni ca, tāni sakkaronti garuṃ karonti mānenti pūjenti tesañca dinnapubbaṃ katapubbaṃ dhammikaṃ baliṃ no parihāpentī’’’ti. ‘‘Yāvakīvañca, ānanda, vajjī yāni tāni vajjīnaṃ vajjicetiyāni abbhantarāni ceva bāhirāni ca, tāni sakkarissanti garuṃ karissanti mānessanti pūjessanti, tesañca dinnapubbaṃ katapubbaṃ dhammikaṃ baliṃ no parihāpessanti, vuddhiyeva, ānanda, vajjīnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้ยินมาว่า เจ้าวัชชีทั้งหลายสักการะ เคารพ นับถือ บูชาเจดีย์สถานของชาววัชชีทั้งที่อยู่ในเมืองและนอกเมือง และไม่ละเลยพลีกรรมอันชอบธรรมที่เคยให้เคยทำแก่เจดีย์สถานเหล่านั้น” “อานนท์ ตลอดเวลาที่เจ้าวัชชีทั้งหลายยังสักการะ เคารพ นับถือ บูชาเจดีย์สถานของชาววัชชีทั้งที่อยู่ในเมืองและนอกเมือง และไม่ละเลยพลีกรรมอันชอบธรรมที่เคยให้เคยทำแก่เจดีย์สถานเหล่านั้นอยู่ ก็พึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีทางเสื่อมเลย ‘‘Kinti te, ānanda, sutaṃ, ‘vajjīnaṃ arahantesu dhammikā rakkhāvaraṇagutti susaṃvihitā, kinti anāgatā ca arahanto vijitaṃ āgaccheyyuṃ, āgatā ca arahanto vijite phāsu vihareyyu’’’nti? ‘‘Sutaṃ metaṃ, bhante ‘vajjīnaṃ arahantesu dhammikā rakkhāvaraṇagutti susaṃvihitā kinti anāgatā ca arahanto vijitaṃ āgaccheyyuṃ, āgatā ca arahanto vijite phāsu vihareyyu’’’nti. ‘‘Yāvakīvañca, ānanda, vajjīnaṃ arahantesu dhammikā rakkhāvaraṇagutti susaṃvihitā bhavissati, kinti anāgatā ca arahanto vijitaṃ [Pg.64] āgaccheyyuṃ, āgatā ca arahanto vijite phāsu vihareyyunti. Vuddhiyeva, ānanda, vajjīnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihānī’’ti. “อานนท์ เธอได้ยินมาอย่างไรว่า ‘การอารักขาคุ้มครองป้องกันโดยธรรมในพระอรหันต์ทั้งหลาย อันชาววัชชีจัดแจงไว้ดีแล้ว ด้วยคิดว่า ทำอย่างไรหนอ พระอรหันต์ทั้งหลายที่ยังไม่มา พึงมาสู่แว่นแคว้น และพระอรหันต์ทั้งหลายที่มาแล้ว พึงอยู่ในแว่นแคว้นโดยผาสุก’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้ยินมาอย่างนี้ว่า ‘การอารักขาคุ้มครองป้องกันโดยธรรมในพระอรหันต์ทั้งหลาย อันชาววัชชีจัดแจงไว้ดีแล้ว ด้วยคิดว่า ทำอย่างไรหนอ พระอรหันต์ทั้งหลายที่ยังไม่มา พึงมาสู่แว่นแคว้น และพระอรหันต์ทั้งหลายที่มาแล้ว พึงอยู่ในแว่นแคว้นโดยผาสุก’” “อานนท์ ตลอดเวลาที่การอารักขาคุ้มครองป้องกันโดยธรรมในพระอรหันต์ทั้งหลาย อันชาววัชชีจักจัดแจงไว้ดี ด้วยคิดว่า ทำอย่างไรหนอ พระอรหันต์ทั้งหลายที่ยังไม่มา พึงมาสู่แว่นแคว้น และพระอรหันต์ทั้งหลายที่มาแล้ว พึงอยู่ในแว่นแคว้นโดยผาสุกเพียงใด ชาววัชชีก็พึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีเสื่อมเลย” 135. Atha kho bhagavā vassakāraṃ brāhmaṇaṃ magadhamahāmattaṃ āmantesi – ‘‘ekamidāhaṃ, brāhmaṇa, samayaṃ vesāliyaṃ viharāmi sārandade cetiye. Tatrāhaṃ vajjīnaṃ ime satta aparihāniye dhamme desesiṃ. Yāvakīvañca, brāhmaṇa, ime satta aparihāniyā dhammā vajjīsu ṭhassanti, imesu ca sattasu aparihāniyesu dhammesu vajjī sandississanti, vuddhiyeva, brāhmaṇa, vajjīnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihānī’’ti. ๑๓๕. ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกวัสสการพราหมณ์ มหาอำมาตย์แห่งแคว้นมคธมาตรัสว่า “พราหมณ์ สมัยหนึ่ง เราอยู่ที่สารันททเจดีย์ กรุงเวสาลี ณ ที่นั้น เราได้แสดงอปริหานิยธรรม ๗ ประการนี้แก่ชาววัชชี พราหมณ์ ตลอดเวลาที่อปริหานิยธรรม ๗ ประการนี้จักตั้งมั่นอยู่ในหมู่ชาววัชชี และชาววัชชีจักปรากฏอยู่ในอปริหานิยธรรม ๗ ประการนี้เพียงใด ชาววัชชีก็พึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีเสื่อมเลย” Evaṃ vutte, vassakāro brāhmaṇo magadhamahāmatto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ekamekenapi, bho gotama, aparihāniyena dhammena samannāgatānaṃ vajjīnaṃ vuddhiyeva pāṭikaṅkhā, no parihāni. Ko pana vādo sattahi aparihāniyehi dhammehi. Akaraṇīyāva, bho gotama, vajjī raññā māgadhena ajātasattunā vedehiputtena yadidaṃ yuddhassa, aññatra upalāpanāya aññatra mithubhedā. Handa ca dāni mayaṃ, bho gotama, gacchāma, bahukiccā mayaṃ bahukaraṇīyā’’ti. ‘‘Yassadāni tvaṃ, brāhmaṇa, kālaṃ maññasī’’ti. Atha kho vassakāro brāhmaṇo magadhamahāmatto bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi. เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว วัสสการพราหมณ์ มหาอำมาตย์แห่งแคว้นมคธ ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ชาววัชชีผู้ประกอบด้วยอปริหานิยธรรมแม้ข้อใดข้อหนึ่ง ก็พึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีเสื่อมเลย จะกล่าวไปไยถึง ๗ ประการเล่า ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พระเจ้าอชาตศัตรู เวเทหิบุตร กษัตริย์แห่งมคธ ไม่พึงกระทำสงครามกับชาววัชชีได้เลย เว้นแต่โดยอุบายหลอกลวง เว้นแต่โดยการยุยงให้แตกกัน ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ เอาเถิด บัดนี้ ข้าพระองค์ทั้งหลายจะขอทูลลาไป เพราะมีกิจมาก มีหน้าที่ต้องทำมาก” “พราหมณ์ บัดนี้ ท่านจงสำคัญเวลาที่ควรไปเถิด” ครั้งนั้นแล วัสสการพราหมณ์ มหาอำมาตย์แห่งแคว้นมคธ ชื่นชมอนุโมทนาพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้วลุกจากอาสนะกลับไป Bhikkhuaparihāniyadhammā อปริหานิยธรรมสำหรับภิกษุ 136. Atha kho bhagavā acirapakkante vassakāre brāhmaṇe magadhamahāmatte āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘gaccha tvaṃ, ānanda, yāvatikā bhikkhū rājagahaṃ upanissāya viharanti, te sabbe upaṭṭhānasālāyaṃ sannipātehī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paṭissutvā yāvatikā bhikkhū rājagahaṃ upanissāya viharanti, te sabbe upaṭṭhānasālāyaṃ sannipātetvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sannipatito, bhante, bhikkhusaṅgho, yassadāni, bhante, bhagavā kālaṃ maññatī’’ti. ๑๓๖. ครั้งนั้นแล เมื่อวัสสการพราหมณ์ มหาอำมาตย์แห่งแคว้นมคธกลับไปไม่นาน พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า “อานนท์ เธอจงไปเรียกประชุมภิกษุเท่าที่อาศัยอยู่ในกรุงราชคฤห์ทั้งหมด ให้มาประชุมกันในอุปัฏฐานศาลา” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ดีละ พระเจ้าข้า” ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระพุทธดำรัสแล้ว เรียกประชุมภิกษุเท่าที่อาศัยอยู่ในกรุงราชคฤห์ทั้งหมด ให้มาประชุมกันในอุปัฏฐานศาลา แล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุสงฆ์ประชุมกันแล้ว บัดนี้ ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงกำหนดเวลาที่สมควรเถิด” Atha [Pg.65] kho bhagavā uṭṭhāyāsanā yena upaṭṭhānasālā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Nisajja kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘satta vo, bhikkhave, aparihāniye dhamme desessāmi, taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasikarotha, bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคลุกจากพุทธอาสน์เสด็จไปยังอุปัฏฐานศาลา ประทับนั่งบนพุทธอาสน์ที่ปูลาดไว้ ครั้นประทับนั่งแล้ว ตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงอปริหานิยธรรม ๗ ประการแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ดีละ พระเจ้าข้า” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับสนองพระพุทธดำรัสแล้ว พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า ‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū abhiṇhaṃ sannipātā sannipātabahulā bhavissanti, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. “ภิกษุทั้งหลาย ตลอดเวลาที่ภิกษุทั้งหลายจักหมั่นประชุมกันเนืองนิตย์ และมีการประชุมกันมากเพียงใด ภิกษุทั้งหลายก็พึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีเสื่อมเลย ‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū samaggā sannipatissanti, samaggā vuṭṭhahissanti, samaggā saṅghakaraṇīyāni karissanti, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. “ภิกษุทั้งหลาย ตลอดเวลาที่ภิกษุทั้งหลายจักพร้อมเพรียงกันประชุม พร้อมเพรียงกันเลิกประชุม พร้อมเพรียงกันทำกิจของสงฆ์เพียงใด ภิกษุทั้งหลายก็พึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีเสื่อมเลย ‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū apaññattaṃ na paññapessanti, paññattaṃ na samucchindissanti, yathāpaññattesu sikkhāpadesu samādāya vattissanti, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. “ภิกษุทั้งหลาย ตลอดเวลาที่ภิกษุทั้งหลายจักไม่บัญญัติสิ่งที่มิได้ทรงบัญญัติไว้ จักไม่ถอนสิ่งที่ทรงบัญญัติไว้แล้ว จักสมาทานประพฤติในสิกขาบททั้งหลายตามที่ทรงบัญญัติไว้เพียงใด ภิกษุทั้งหลายก็พึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีเสื่อมเลย ‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū ye te bhikkhū therā rattaññū cirapabbajitā saṅghapitaro saṅghapariṇāyakā, te sakkarissanti garuṃ karissanti mānessanti pūjessanti, tesañca sotabbaṃ maññissanti, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. “ภิกษุทั้งหลาย ตลอดเวลาที่ภิกษุทั้งหลายจักสักการะ เคารพ นับถือ บูชาภิกษุผู้เป็นเถระ ผู้รู้ราตรีนาน บวชนาน เป็นบิดาของสงฆ์ เป็นปริณายกของสงฆ์ และจักสำคัญถ้อยคำของท่านเหล่านั้นว่าเป็นสิ่งที่ควรฟังเพียงใด ภิกษุทั้งหลายก็พึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีเสื่อมเลย ‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū uppannāya taṇhāya ponobbhavikāya na vasaṃ gacchissanti, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. “ภิกษุทั้งหลาย ตลอดเวลาที่ภิกษุทั้งหลายจักไม่ตกไปในอำนาจแห่งตัณหาอันนำไปสู่ภพใหม่ที่เกิดขึ้นแล้วเพียงใด ภิกษุทั้งหลายก็พึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีเสื่อมเลย ‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū āraññakesu senāsanesu sāpekkhā bhavissanti, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. “ภิกษุทั้งหลาย ตลอดเวลาที่ภิกษุทั้งหลายจักเป็นผู้มีความเยื่อใยในเสนาสนะป่าเพียงใด ภิกษุทั้งหลายก็พึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีเสื่อมเลย ‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū paccattaññeva satiṃ upaṭṭhapessanti – ‘kinti anāgatā ca pesalā sabrahmacārī āgaccheyyuṃ, āgatā ca pesalā sabrahmacārī phāsu vihareyyu’nti. Vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. “ภิกษุทั้งหลาย ตลอดเวลาที่ภิกษุทั้งหลายจักตั้งสติไว้เฉพาะตนทีเดียวว่า ‘ทำอย่างไรหนอ เพื่อนพรหมจารีผู้มีศีลเป็นที่รักที่ยังไม่มา พึงมา และเพื่อนพรหมจารีผู้มีศีลเป็นที่รักที่มาแล้ว พึงอยู่โดยผาสุก’ เพียงใด ภิกษุทั้งหลายก็พึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีเสื่อมเลย ‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, ime satta aparihāniyā dhammā bhikkhūsu ṭhassanti, imesu ca sattasu aparihāniyesu dhammesu bhikkhū sandississanti, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. “ภิกษุทั้งหลาย ตลอดเวลาที่อปริหานิยธรรม ๗ ประการนี้จักตั้งมั่นอยู่ในหมู่ภิกษุ และภิกษุทั้งหลายจักปรากฏอยู่ในอปริหานิยธรรม ๗ ประการนี้เพียงใด ภิกษุทั้งหลายก็พึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีเสื่อมเลย 137. ‘‘Aparepi [Pg.66] vo, bhikkhave, satta aparihāniye dhamme desessāmi, taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasikarotha, bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – ๑๓๗. ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงอปริหานิยธรรมอีก ๗ ประการแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้ว่า ‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū na kammārāmā bhavissanti na kammaratā na kammārāmatamanuyuttā, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. ภิกษุทั้งหลาย ตลอดกาลเพียงไรที่ภิกษุทั้งหลายจักไม่เป็นผู้ยินดีในการงาน ไม่เป็นผู้หมกมุ่นในการงาน ไม่ประกอบความเป็นผู้ยินดีในการงานอยู่, ภิกษุทั้งหลาย พึงหวังความเจริญได้เท่านั้น ไม่พึงหวังความเสื่อมเลย ‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū na bhassārāmā bhavissanti na bhassaratā na bhassārāmatamanuyuttā, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. ภิกษุทั้งหลาย ตลอดกาลเพียงไรที่ภิกษุทั้งหลายจักไม่เป็นผู้ยินดีในการพูดคุย ไม่เป็นผู้หมกมุ่นในการพูดคุย ไม่ประกอบความเป็นผู้ยินดีในการพูดคุยอยู่, ภิกษุทั้งหลาย พึงหวังความเจริญได้เท่านั้น ไม่พึงหวังความเสื่อมเลย ‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū na niddārāmā bhavissanti na niddāratā na niddārāmatamanuyuttā, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. ภิกษุทั้งหลาย ตลอดกาลเพียงไรที่ภิกษุทั้งหลายจักไม่เป็นผู้ยินดีในการนอน ไม่เป็นผู้หมกมุ่นในการนอน ไม่ประกอบความเป็นผู้ยินดีในการนอนอยู่, ภิกษุทั้งหลาย พึงหวังความเจริญได้เท่านั้น ไม่พึงหวังความเสื่อมเลย ‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū na saṅgaṇikārāmā bhavissanti na saṅgaṇikaratā na saṅgaṇikārāmatamanuyuttā, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. ภิกษุทั้งหลาย ตลอดกาลเพียงไรที่ภิกษุทั้งหลายจักไม่เป็นผู้ยินดีในหมู่คณะ ไม่เป็นผู้หมกมุ่นในหมู่คณะ ไม่ประกอบความเป็นผู้ยินดีในหมู่คณะอยู่, ภิกษุทั้งหลาย พึงหวังความเจริญได้เท่านั้น ไม่พึงหวังความเสื่อมเลย ‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū na pāpicchā bhavissanti na pāpikānaṃ icchānaṃ vasaṃ gatā, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. ภิกษุทั้งหลาย ตลอดกาลเพียงไรที่ภิกษุทั้งหลายจักไม่เป็นผู้มีความปรารถนาลามก ไม่ตกอยู่ในอำนาจแห่งความปรารถนาลามก, ภิกษุทั้งหลาย พึงหวังความเจริญได้เท่านั้น ไม่พึงหวังความเสื่อมเลย ‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū na pāpamittā bhavissanti na pāpasahāyā na pāpasampavaṅkā, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. ภิกษุทั้งหลาย ตลอดกาลเพียงไรที่ภิกษุทั้งหลายจักไม่มีมิตรชั่ว ไม่มีสหายชั่ว ไม่น้อมไปหาคนชั่ว, ภิกษุทั้งหลาย พึงหวังความเจริญได้เท่านั้น ไม่พึงหวังความเสื่อมเลย ‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū na oramattakena visesādhigamena antarāvosānaṃ āpajjissanti, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. ภิกษุทั้งหลาย ตลอดกาลเพียงไรที่ภิกษุทั้งหลายจักไม่หยุดเสียในระหว่างเพียงเพราะการบรรลุคุณวิเศษเล็กน้อย, ภิกษุทั้งหลาย พึงหวังความเจริญได้เท่านั้น ไม่พึงหวังความเสื่อมเลย ‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, ime satta aparihāniyā dhammā bhikkhūsu ṭhassanti, imesu ca sattasu aparihāniyesu dhammesu bhikkhū sandississanti, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. ภิกษุทั้งหลาย ตลอดกาลเพียงไรที่อปริหานิยธรรม ๗ ประการเหล่านี้ จักตั้งมั่นอยู่ในภิกษุทั้งหลาย และภิกษุทั้งหลายจักปรากฏอยู่ในอปริหานิยธรรม ๗ ประการเหล่านี้, ภิกษุทั้งหลาย พึงหวังความเจริญได้เท่านั้น ไม่พึงหวังความเสื่อมเลย 138. ‘‘Aparepi vo, bhikkhave, satta aparihāniye dhamme desessāmi…pe… ‘‘yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū saddhā bhavissanti…pe… hirimanā bhavissanti… ottappī bhavissanti… bahussutā bhavissanti… āraddhavīriyā bhavissanti… upaṭṭhitassatī [Pg.67] bhavissanti… paññavanto bhavissanti, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. Yāvakīvañca, bhikkhave, ime satta aparihāniyā dhammā bhikkhūsu ṭhassanti, imesu ca sattasu aparihāniyesu dhammesu bhikkhū sandississanti, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. ๑๓๘. ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงอปริหานิยธรรมอีก ๗ ประการแก่เธอทั้งหลาย...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย ตลอดกาลเพียงไรที่ภิกษุทั้งหลายจักเป็นผู้มีศรัทธา...ฯลฯ... จักเป็นผู้มีหิริ... จักเป็นผู้มีโอตตัปปะ... จักเป็นพหูสูต... จักเป็นผู้ปรารภความเพียร... จักเป็นผู้มีสติตั้งมั่น... จักเป็นผู้มีปัญญา, ภิกษุทั้งหลาย พึงหวังความเจริญได้เท่านั้น ไม่พึงหวังความเสื่อมเลย ตลอดกาลเพียงไรที่อปริหานิยธรรม ๗ ประการเหล่านี้ จักตั้งมั่นอยู่ในภิกษุทั้งหลาย และภิกษุทั้งหลายจักปรากฏอยู่ในอปริหานิยธรรม ๗ ประการเหล่านี้, ภิกษุทั้งหลาย พึงหวังความเจริญได้เท่านั้น ไม่พึงหวังความเสื่อมเลย 139. ‘‘Aparepi vo, bhikkhave, satta aparihāniye dhamme desessāmi, taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasikarotha, bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – ๑๓๙. ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงอปริหานิยธรรมอีก ๗ ประการแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้ว่า ‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhu satisambojjhaṅgaṃ bhāvessanti…pe… dhammavicayasambojjhaṅgaṃ bhāvessanti… vīriyasambojjhaṅgaṃ bhāvessanti… pītisambojjhaṅgaṃ bhāvessanti… passaddhisambojjhaṅgaṃ bhāvessanti… samādhisambojjhaṅgaṃ bhāvessanti… upekkhāsambojjhaṅgaṃ bhāvessanti, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. ภิกษุทั้งหลาย ตลอดกาลเพียงไรที่ภิกษุทั้งหลายจักเจริญสติสัมโพชฌงค์...ฯลฯ... จักเจริญธัมมวิจยสัมโพชฌงค์... จักเจริญวิริยสัมโพชฌงค์... จักเจริญปีติสัมโพชฌงค์... จักเจริญปัสสัทธิสัมโพชฌงค์... จักเจริญสมาธิสัมโพชฌงค์... จักเจริญอุเบกขาสัมโพชฌงค์, ภิกษุทั้งหลาย พึงหวังความเจริญได้เท่านั้น ไม่พึงหวังความเสื่อมเลย ‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, ime satta aparihāniyā dhammā bhikkhūsu ṭhassanti, imesu ca sattasu aparihāniyesu dhammesu bhikkhū sandississanti, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā no parihāni. ภิกษุทั้งหลาย ตลอดกาลเพียงไรที่อปริหานิยธรรม ๗ ประการเหล่านี้ จักตั้งมั่นอยู่ในภิกษุทั้งหลาย และภิกษุทั้งหลายจักปรากฏอยู่ในอปริหานิยธรรม ๗ ประการเหล่านี้, ภิกษุทั้งหลาย พึงหวังความเจริญได้เท่านั้น ไม่พึงหวังความเสื่อมเลย 140. ‘‘Aparepi vo, bhikkhave, satta aparihāniye dhamme desessāmi, taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasikarotha, bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – ๑๔๐. ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงอปริหานิยธรรมอีก ๗ ประการแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้ว่า ‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū aniccasaññaṃ bhāvessanti…pe… anattasaññaṃ bhāvessanti… asubhasaññaṃ bhāvessanti… ādīnavasaññaṃ bhāvessanti… pahānasaññaṃ bhāvessanti… virāgasaññaṃ bhāvessanti… nirodhasaññaṃ bhāvessanti, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. ภิกษุทั้งหลาย ตลอดกาลเพียงไรที่ภิกษุทั้งหลายจักเจริญอนิจจสัญญา...ฯลฯ... จักเจริญอนัตตสัญญา... จักเจริญอสุภสัญญา... จักเจริญอาทีนวสัญญา... จักเจริญปหานสัญญา... จักเจริญวิราคสัญญา... จักเจริญนิโรธสัญญา, ภิกษุทั้งหลาย พึงหวังความเจริญได้เท่านั้น ไม่พึงหวังความเสื่อมเลย ‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, ime satta aparihāniyā dhammā bhikkhūsu ṭhassanti, imesu ca sattasu aparihāniyesu dhammesu bhikkhū sandississanti, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. ภิกษุทั้งหลาย ตลอดกาลเพียงไรที่อปริหานิยธรรม ๗ ประการเหล่านี้ จักตั้งมั่นอยู่ในภิกษุทั้งหลาย และภิกษุทั้งหลายจักปรากฏอยู่ในอปริหานิยธรรม ๗ ประการเหล่านี้, ภิกษุทั้งหลาย พึงหวังความเจริญได้เท่านั้น ไม่พึงหวังความเสื่อมเลย 141. ‘‘Cha, vo bhikkhave, aparihāniye dhamme desessāmi, taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasikarotha, bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – ๑๔๑. ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงอปริหานิยธรรม ๖ ประการแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้ว่า ‘‘Yāvakīvañca[Pg.68], bhikkhave, bhikkhū mettaṃ kāyakammaṃ paccupaṭṭhāpessanti sabrahmacārīsu āvi ceva raho ca, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. ภิกษุทั้งหลาย ตลอดกาลเพียงไรที่ภิกษุทั้งหลายจักตั้งเมตตากายกรรมไว้ในเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ทั้งในที่แจ้งและในที่ลับ, ภิกษุทั้งหลาย พึงหวังความเจริญได้เท่านั้น ไม่พึงหวังความเสื่อมเลย ‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū mettaṃ vacīkammaṃ paccupaṭṭhāpessanti …pe… mettaṃ manokammaṃ paccupaṭṭhāpessanti sabrahmacārīsu āvi ceva raho ca, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. ภิกษุทั้งหลาย ตลอดกาลเพียงไรที่ภิกษุทั้งหลายจักตั้งเมตตาวจีกรรมไว้...ฯลฯ... จักตั้งเมตตามโนกรรมไว้ในเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ทั้งในที่แจ้งและในที่ลับ, ภิกษุทั้งหลาย พึงหวังความเจริญได้เท่านั้น ไม่พึงหวังความเสื่อมเลย ‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū, ye te lābhā dhammikā dhammaladdhā antamaso pattapariyāpannamattampi tathārūpehi lābhehi appaṭivibhattabhogī bhavissanti sīlavantehi sabrahmacārīhi sādhāraṇabhogī, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. ภิกษุทั้งหลาย ตลอดเวลาที่ภิกษุทั้งหลายยังเป็นผู้ไม่แบ่งปันลาภที่เกิดขึ้นโดยชอบธรรม ที่ได้มาโดยชอบธรรม แม้ที่สุดเพียงอาหารบิณฑบาตที่อยู่ในบาตร บริโภคกับเพื่อนพรหมจารีผู้มีศีล เป็นสาธารณโภคีอยู่เพียงใด ภิกษุทั้งหลาย พึงหวังความเจริญได้เท่านั้น ไม่พึงหวังความเสื่อมเลย ‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū yāni kāni sīlāni akhaṇḍāni acchiddāni asabalāni akammāsāni bhujissāni viññūpasatthāni aparāmaṭṭhāni samādhisaṃvattanikāni tathārūpesu sīlesu sīlasāmaññagatā viharissanti sabrahmacārīhi āvi ceva raho ca, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. ภิกษุทั้งหลาย ตลอดเวลาที่ภิกษุทั้งหลายยังอยู่ด้วยความเป็นผู้มีศีลเสมอกันกับเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ทั้งในที่แจ้งและในที่ลับ ในศีลทั้งหลายที่ไม่ขาด ไม่ทะลุ ไม่ด่าง ไม่พร้อย เป็นไท อันวิญญูชนสรรเสริญ อันตัณหาและทิฏฐิไม่ยึดถือ เป็นไปเพื่อสมาธิอยู่เพียงใด ภิกษุทั้งหลาย พึงหวังความเจริญได้เท่านั้น ไม่พึงหวังความเสื่อมเลย ‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū yāyaṃ diṭṭhi ariyā niyyānikā, niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāya, tathārūpāya diṭṭhiyā diṭṭhisāmaññagatā viharissanti sabrahmacārīhi āvi ceva raho ca, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. ภิกษุทั้งหลาย ตลอดเวลาที่ภิกษุทั้งหลายยังอยู่ด้วยความเป็นผู้มีทิฏฐิเสมอกันกับเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ทั้งในที่แจ้งและในที่ลับ ในทิฏฐิอันประเสริฐ นำออกจากทุกข์ ย่อมนำผู้ประพฤติตามเพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบอยู่เพียงใด ภิกษุทั้งหลาย พึงหวังความเจริญได้เท่านั้น ไม่พึงหวังความเสื่อมเลย ‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, ime cha aparihāniyā dhammā bhikkhūsu ṭhassanti, imesu ca chasu aparihāniyesu dhammesu bhikkhū sandississanti, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihānī’’ti. ภิกษุทั้งหลาย ตลอดเวลาที่อปริหานิยธรรม ๖ ประการนี้ จักตั้งมั่นอยู่ในภิกษุทั้งหลาย และภิกษุทั้งหลายจักปรากฏในอปริหานิยธรรม ๖ ประการนี้อยู่เพียงใด ภิกษุทั้งหลาย พึงหวังความเจริญได้เท่านั้น ไม่พึงหวังความเสื่อมเลย 142. Tatra sudaṃ bhagavā rājagahe viharanto gijjhakūṭe pabbate etadeva bahulaṃ bhikkhūnaṃ dhammiṃ kathaṃ karoti – ‘‘iti sīlaṃ, iti samādhi, iti paññā. Sīlaparibhāvito samādhi mahapphalo hoti mahānisaṃso. Samādhiparibhāvitā paññā mahapphalā hoti mahānisaṃsā. Paññāparibhāvitaṃ cittaṃ sammadeva āsavehi vimuccati, seyyathidaṃ – kāmāsavā, bhavāsavā, avijjāsavā’’ti. ๑๔๒. สมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ภูเขาคิชฌกูฏ เขตกรุงราชคฤห์ ได้ตรัสธรรมีกถาแก่ภิกษุทั้งหลายเป็นอันมากอย่างนี้ว่า ‘ศีลเป็นดังนี้ สมาธิเป็นดังนี้ ปัญญาเป็นดังนี้ สมาธิอันศีลอบรมแล้ว ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก ปัญญาอันสมาธิอบรมแล้ว ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก จิตอันปัญญาอบรมแล้ว ย่อมหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายโดยชอบ คือ กามาสวะ ภวาสวะ อวิชชาสวะ’ 143. Atha [Pg.69] kho bhagavā rājagahe yathābhirantaṃ viharitvā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘āyāmānanda, yena ambalaṭṭhikā tenupasaṅkamissāmā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi. Atha kho bhagavā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ yena ambalaṭṭhikā tadavasari. Tatra sudaṃ bhagavā ambalaṭṭhikāyaṃ viharati rājāgārake. Tatrāpi sudaṃ bhagavā ambalaṭṭhikāyaṃ viharanto rājāgārake etadeva bahulaṃ bhikkhūnaṃ dhammiṃ kathaṃ karoti – ‘‘iti sīlaṃ iti samādhi iti paññā. Sīlaparibhāvito samādhi mahapphalo hoti mahānisaṃso. Samādhiparibhāvitā paññā mahapphalā hoti mahānisaṃsā. Paññāparibhāvitaṃ cittaṃ sammadeva āsavehi vimuccati, seyyathidaṃ – kāmāsavā, bhavāsavā, avijjāsavā’’ti. ๑๔๓. ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ในกรุงราชคฤห์ตามพระอัธยาศัยแล้ว จึงรับสั่งเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า ‘มาเถิด อานนท์ เราจักเข้าไปยังอัมพลัฏฐิกา’ ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า ‘เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า’ ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่เสด็จถึงอัมพลัฏฐิกา สมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระตำหนักหลวงในอัมพลัฏฐิกา แม้ ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระตำหนักหลวงในอัมพลัฏฐิกา ได้ตรัสธรรมีกถาแก่ภิกษุทั้งหลายเป็นอันมากอย่างนี้ว่า ‘ศีลเป็นดังนี้ สมาธิเป็นดังนี้ ปัญญาเป็นดังนี้ สมาธิอันศีลอบรมแล้ว ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก ปัญญาอันสมาธิอบรมแล้ว ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก จิตอันปัญญาอบรมแล้ว ย่อมหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายโดยชอบ คือ กามาสวะ ภวาสวะ อวิชชาสวะ’ 144. Atha kho bhagavā ambalaṭṭhikāyaṃ yathābhirantaṃ viharitvā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘āyāmānanda, yena nāḷandā tenupasaṅkamissāmā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi. Atha kho bhagavā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ yena nāḷandā tadavasari, tatra sudaṃ bhagavā nāḷandāyaṃ viharati pāvārikambavane. ๑๔๔. ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่อัมพลัฏฐิกาตามพระอัธยาศัยแล้ว จึงรับสั่งเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า ‘มาเถิด อานนท์ เราจักเข้าไปยังนาฬันทา’ ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า ‘เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า’ ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่เสด็จถึงนาฬันทา สมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่ปาวาริกัมพวัน เขตเมืองนาฬันทา Sāriputtasīhanādo พระสารีบุตรบันลือสีหนาท 145. Atha kho āyasmā sāriputto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā sāriputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘evaṃ pasanno ahaṃ, bhante, bhagavati; na cāhu na ca bhavissati na cetarahi vijjati añño samaṇo vā brāhmaṇo vā bhagavatā bhiyyobhiññataro yadidaṃ sambodhiya’’nti. ‘‘Uḷārā kho te ayaṃ, sāriputta, āsabhī vācā bhāsitā, ekaṃso gahito, sīhanādo nadito – ‘evaṃpasanno ahaṃ, bhante, bhagavati; na cāhu na ca bhavissati na cetarahi vijjati añño samaṇo vā brāhmaṇo vā bhagavatā bhiyyobhiññataro yadidaṃ sambodhiya’nti. ๑๔๕. ครั้งนั้นแล ท่านพระสารีบุตรเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคอย่างนี้ว่า ‘สมณะหรือพราหมณ์อื่นผู้รู้ยิ่งกว่าพระผู้มีพระภาคในทางสัมโพธิญาณ มิได้มีแล้ว จักไม่มี และย่อมไม่มีในบัดนี้’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘สารีบุตร เธอได้กล่าววาจาองอาจ ประเสริฐยิ่งนัก ถือเอาโดยส่วนเดียว บันลือสีหนาทว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคอย่างนี้ว่า ‘สมณะหรือพราหมณ์อื่นผู้รู้ยิ่งกว่าพระผู้มีพระภาคในทางสัมโพธิญาณ มิได้มีแล้ว จักไม่มี และย่อมไม่มีในบัดนี้’ ‘‘Kiṃ [Pg.70] te, sāriputta, ye te ahesuṃ atītamaddhānaṃ arahanto sammāsambuddhā, sabbe te bhagavanto cetasā ceto paricca viditā – ‘evaṃsīlā te bhagavanto ahesuṃ itipi, evaṃdhammā evaṃpaññā evaṃvihārī evaṃvimuttā te bhagavanto ahesuṃ itipī’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. สารีบุตร เธอได้กำหนดรู้ใจด้วยใจของเธอแล้วรู้ซึ่งพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งปวงในอดีตกาลว่า ‘พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นได้มีศีลอย่างนี้ ได้มีธรรมอย่างนี้ ได้มีปัญญาอย่างนี้ ได้มีวิหารธรรมอย่างนี้ ได้มีวิมุตติอย่างนี้’ บ้างหรือ” ท่านพระสารีบุตรทูลตอบว่า “ข้อนั้นไม่มีเลย พระพุทธเจ้าข้า” ‘‘Kiṃ pana te, sāriputta, ye te bhavissanti anāgatamaddhānaṃ arahanto sammāsambuddhā, sabbe te bhagavanto cetasā ceto paricca viditā – ‘evaṃsīlā te bhagavanto bhavissanti itipi, evaṃdhammā evaṃpaññā evaṃvihārī evaṃvimuttā te bhagavanto bhavissanti itipī’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. สารีบุตร เธอได้กำหนดรู้ใจด้วยใจของเธอแล้วรู้ซึ่งพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งปวงในอนาคตกาลว่า ‘พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นจักมีศีลอย่างนี้ จักมีธรรมอย่างนี้ จักมีปัญญาอย่างนี้ จักมีวิหารธรรมอย่างนี้ จักมีวิมุตติอย่างนี้’ บ้างหรือ” ท่านพระสารีบุตรทูลตอบว่า “ข้อนั้นไม่มีเลย พระพุทธเจ้าข้า” ‘‘Kiṃ pana te, sāriputta, ahaṃ etarahi arahaṃ sammāsambuddho cetasā ceto paricca vidito – ‘‘evaṃsīlo bhagavā itipi, evaṃdhammo evaṃpañño evaṃvihārī evaṃvimutto bhagavā itipī’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. สารีบุตร เธอได้กำหนดรู้ใจด้วยใจของเธอแล้วรู้เราผู้เป็นอรหันตสัมมาสัมพุทธะอยู่ในบัดนี้ว่า ‘พระผู้มีพระภาคมีศีลอย่างนี้ มีธรรมอย่างนี้ มีปัญญาอย่างนี้ มีวิหารธรรมอย่างนี้ มีวิมุตติอย่างนี้’ บ้างหรือ” ท่านพระสารีบุตรทูลตอบว่า “ข้อนั้นไม่มีเลย พระพุทธเจ้าข้า” ‘‘Ettha ca hi te, sāriputta, atītānāgatapaccuppannesu arahantesu sammāsambuddhesu cetopariyañāṇaṃ natthi. Atha kiñcarahi te ayaṃ, sāriputta, uḷārā āsabhī vācā bhāsitā, ekaṃso gahito, sīhanādo nadito – ‘evaṃpasanno ahaṃ, bhante, bhagavati; na cāhu na ca bhavissati na cetarahi vijjati añño samaṇo vā brāhmaṇo vā bhagavatā bhiyyobhiññataro yadidaṃ sambodhiya’’’nti? “ดูก่อนสารีบุตร ในข้อนี้เธอยังไม่มีเจโตปริยญาณในพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งในอดีต อนาคต และปัจจุบัน เมื่อเป็นเช่นนั้น ไฉนเธอจึงกล่าววาจาองอาจยิ่งนัก บันทึกสีหนาทโดยส่วนเดียวว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคเช่นนี้ว่า สมณะหรือพราหมณ์อื่นที่จะมีความรู้ยิ่งกว่าพระผู้มีพระภาคในทางสัมโพธิญาณ มิได้มีแล้ว จักไม่มี และย่อมไม่มีในบัดนี้’ ดังนี้เล่า” 146. ‘‘Na kho me, bhante, atītānāgatapaccuppannesu arahantesu sammāsambuddhesu cetopariyañāṇaṃ atthi, api ca me dhammanvayo vidito. Seyyathāpi, bhante, rañño paccantimaṃ nagaraṃ daḷhuddhāpaṃ daḷhapākāratoraṇaṃ ekadvāraṃ, tatrassa dovāriko paṇḍito viyatto medhāvī aññātānaṃ nivāretā ñātānaṃ pavesetā. So tassa nagarassa samantā anupariyāyapathaṃ anukkamamāno na passeyya pākārasandhiṃ vā pākāravivaraṃ vā, antamaso biḷāranikkhamanamattampi. Tassa evamassa – ‘ye kho keci oḷārikā pāṇā imaṃ nagaraṃ pavisanti vā nikkhamanti vā, sabbe te imināva dvārena pavisanti vā nikkhamanti vā’ti. Evameva kho me, bhante, dhammanvayo vidito – ‘ye te, bhante, ahesuṃ atītamaddhānaṃ arahanto sammāsambuddhā[Pg.71], sabbe te bhagavanto pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese paññāya dubbalīkaraṇe catūsu satipaṭṭhānesu supatiṭṭhitacittā sattabojjhaṅge yathābhūtaṃ bhāvetvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhiṃsu. Yepi te, bhante, bhavissanti anāgatamaddhānaṃ arahanto sammāsambuddhā, sabbe te bhagavanto pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese paññāya dubbalīkaraṇe catūsu satipaṭṭhānesu supatiṭṭhitacittā satta bojjhaṅge yathābhūtaṃ bhāvetvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhissanti. Bhagavāpi, bhante, etarahi arahaṃ sammāsambuddho pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese paññāya dubbalīkaraṇe catūsu satipaṭṭhānesu supatiṭṭhitacitto satta bojjhaṅge yathābhūtaṃ bhāvetvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho’’’ti. ๑๔๖. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เจโตปริยญาณในพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งในอดีต อนาคต และปัจจุบันของข้าพระองค์ไม่มีก็จริง แต่ข้าพระองค์ได้ทราบแนวธรรมะแล้ว เปรียบเหมือนเมืองชายแดนของพระราชา มีป้อมคูมั่นคง มีกำแพงและเชิงเทินมั่นคง มีประตูเดียว นายประตูของเมืองนั้นเป็นคนฉลาด เฉียบแหลม มีปัญญา คอยห้ามคนที่ตนไม่รู้จัก ให้คนที่ตนรู้จักเข้าไป เขาเดินตรวจดูหนทางรอบเมืองนั้น ไม่เห็นรอยต่อหรือช่องของกำแพง โดยที่สุดแม้เพียงที่แมวลอดออกได้ เขาจึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘สัตว์ใหญ่ตัวใดตัวหนึ่งจะเข้าหรือออกจากเมืองนี้ทั้งหมด ย่อมเข้าออกทางประตูนี้เท่านั้น’ ฉันใด ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ได้ทราบแนวธรรมะแล้วว่า ‘พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเหล่าใดได้มีแล้วในอดีต พระผู้มีพระภาคเจ้าเหล่านั้นทั้งหมด ทรงละนิวรณ์ ๕ ที่เป็นเครื่องเศร้าหมองแห่งจิต ทำปัญญาให้ทุรพล มีพระทัยตั้งมั่นดีแล้วในสติปัฏฐาน ๔ ทรงเจริญโพชฌงค์ ๗ ตามความเป็นจริงแล้ว ได้ตรัสรู้สัมมาสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยม แม้พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเหล่าใดจักมีในอนาคต พระผู้มีพระภาคเจ้าเหล่านั้นทั้งหมด ก็จักทรงละนิวรณ์ ๕ ที่เป็นเครื่องเศร้าหมองแห่งจิต ทำปัญญาให้ทุรพล มีพระทัยตั้งมั่นดีแล้วในสติปัฏฐาน ๔ ทรงเจริญโพชฌงค์ ๗ ตามความเป็นจริงแล้ว จักได้ตรัสรู้สัมมาสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยม แม้พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าในบัดนี้ ก็ทรงละนิวรณ์ ๕ ที่เป็นเครื่องเศร้าหมองแห่งจิต ทำปัญญาให้ทุรพล มีพระทัยตั้งมั่นดีแล้วในสติปัฏฐาน ๔ ทรงเจริญโพชฌงค์ ๗ ตามความเป็นจริงแล้ว ได้ตรัสรู้สัมมาสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยม’” 147. Tatrapi sudaṃ bhagavā nāḷandāyaṃ viharanto pāvārikambavane etadeva bahulaṃ bhikkhūnaṃ dhammiṃ kathaṃ karoti – ‘‘iti sīlaṃ, iti samādhi, iti paññā. Sīlaparibhāvito samādhi mahapphalo hoti mahānisaṃso. Samādhiparibhāvitā paññā mahapphalā hoti mahānisaṃsā. Paññāparibhāvitaṃ cittaṃ sammadeva āsavehi vimuccati, seyyathidaṃ – kāmāsavā, bhavāsavā, avijjāsavā’’ti. ๑๔๗. ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ปาวาริกัมพวัน ในเมืองนาฬันทา ได้ตรัสธรรมีกถาแก่ภิกษุทั้งหลายเป็นอันมากอย่างนี้ว่า “ศีลเป็นอย่างนี้ สมาธิเป็นอย่างนี้ ปัญญาเป็นอย่างนี้ สมาธิอันศีลอบรมแล้ว ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก ปัญญาอันสมาธิอบรมแล้ว ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก จิตอันปัญญาอบรมแล้ว ย่อมหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายโดยชอบ คือ กามาสวะ ภวาสวะ อวิชชาสวะ” Dussīlaādīnavā โทษแห่งความทุศีล 148. Atha kho bhagavā nāḷandāyaṃ yathābhirantaṃ viharitvā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘āyāmānanda, yena pāṭaligāmo tenupasaṅkamissāmā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi. Atha kho bhagavā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ yena pāṭaligāmo tadavasari. Assosuṃ kho pāṭaligāmikā upāsakā – ‘‘bhagavā kira pāṭaligāmaṃ anuppatto’’ti. Atha kho pāṭaligāmikā upāsakā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho pāṭaligāmikā upāsakā bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘adhivāsetu no, bhante, bhagavā āvasathāgāra’’nti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena. Atha kho pāṭaligāmikā upāsakā bhagavato adhivāsanaṃ viditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā yena āvasathāgāraṃ tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā sabbasanthariṃ [Pg.72] āvasathāgāraṃ santharitvā āsanāni paññapetvā udakamaṇikaṃ patiṭṭhāpetvā telapadīpaṃ āropetvā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu, upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Ekamantaṃ ṭhitā kho pāṭaligāmikā upāsakā bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘sabbasantharisanthataṃ, bhante, āvasathāgāraṃ, āsanāni paññattāni, udakamaṇiko patiṭṭhāpito, telapadīpo āropito; yassadāni, bhante, bhagavā kālaṃ maññatī’’ti. Atha kho bhagavā sāyanhasamayaṃ. Nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṃ bhikkhusaṅghena yena āvasathāgāraṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā pāde pakkhāletvā āvasathāgāraṃ pavisitvā majjhimaṃ thambhaṃ nissāya puratthābhimukho nisīdi. Bhikkhusaṅghopi kho pāde pakkhāletvā āvasathāgāraṃ pavisitvā pacchimaṃ bhittiṃ nissāya puratthābhimukho nisīdi bhagavantameva purakkhatvā. Pāṭaligāmikāpi kho upāsakā pāde pakkhāletvā āvasathāgāraṃ pavisitvā puratthimaṃ bhittiṃ nissāya pacchimābhimukhā nisīdiṃsu bhagavantameva purakkhatvā. ๑๔๘. ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่เมืองนาฬันทาตามพระอัธยาศัยแล้ว ได้รับสั่งกับท่านพระอานนท์ว่า “มาเถิด อานนท์ เราจักไปยังปาฏลิคาม” ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระผู้มีพระภาคว่า “เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ได้เสด็จไปยังปาฏลิคาม พวกอุบาสกชาวปาฏลิคามได้สดับข่าวว่า “พระผู้มีพระภาคเสด็จถึงปาฏลิคามแล้ว” ดังนั้น อุบาสกชาวปาฏลิคามเหล่านั้นจึงพากันเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควร พวกอุบาสกชาวปาฏลิคามผู้นั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดรับโรงพักของพวกข้าพระองค์ด้วยเถิด” พระผู้มีพระภาคทรงรับโดยดุษณีภาพ ลำดับนั้น อุบาสกชาวปาฏลิคามทราบการรับของพระผู้มีพระภาคแล้ว จึงลุกจากอาสนะ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค ทำประทักษิณแล้วเข้าไปยังโรงพัก ครั้นแล้วจึงปูลาดโรงพักทั้งหมด จัดตั้งอาสนะ ตั้งหม้อน้ำ และตามประทีปน้ำมัน แล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้วได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควร พวกอุบาสกชาวปาฏลิคามผู้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกข้าพระองค์ปูลาดโรงพักทั้งหมด จัดตั้งอาสนะ ตั้งหม้อน้ำ และตามประทีปน้ำมันไว้แล้ว บัดนี้ ขอพระผู้มีพระภาคทรงกำหนดเวลาที่สมควรเถิด” ลำดับนั้น ในเวลาเย็น พระผู้มีพระภาคทรงครองอันตรวาสก ทรงถือบาตรและจีวร พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์เสด็จเข้าไปยังโรงพัก ครั้นแล้วทรงล้างพระบาท เสด็จเข้าไปสู่โรงพัก ประทับนั่งพิงเสากลาง ผินพระพักตร์ไปทางทิศตะวันออก แม้ภิกษุสงฆ์ก็ได้ล้างเท้าเข้าไปสู่โรงพัก นั่งพิงฝาด้านทิศตะวันตก ผินหน้าไปทางทิศตะวันออก หันหน้าเฉพาะต่อพระผู้มีพระภาค แม้อุบาสกชาวปาฏลิคามก็ได้ล้างเท้าเข้าไปสู่โรงพัก นั่งพิงฝาด้านทิศตะวันออก ผินหน้าไปทางทิศตะวันตก หันหน้าเฉพาะต่อพระผู้มีพระภาค 149. Atha kho bhagavā pāṭaligāmike upāsake āmantesi – ‘‘pañcime, gahapatayo, ādīnavā dussīlassa sīlavipattiyā. Katame pañca? Idha, gahapatayo, dussīlo sīlavipanno pamādādhikaraṇaṃ mahatiṃ bhogajāniṃ nigacchati. Ayaṃ paṭhamo ādīnavo dussīlassa sīlavipattiyā. ๑๔๙. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกอุบาสกชาวบ้านปาฏลิคามมาแล้วตรัสว่า “คหบดีทั้งหลาย โทษ ๕ ประการนี้มีแก่คนทุศีลผู้มีความวิบัติแห่งศีล โทษ ๕ ประการ อะไรบ้าง คือ คหบดีทั้งหลาย คนทุศีลผู้มีความวิบัติแห่งศีลในโลกนี้ ย่อมประสบความเสื่อมแห่งโภคทรัพย์อย่างใหญ่หลวง เพราะมีความประมาทเป็นเหตุ นี้เป็นโทษประการที่ ๑ ของคนทุศีลผู้มีความวิบัติแห่งศีล ‘‘Puna caparaṃ, gahapatayo, dussīlassa sīlavipannassa pāpako kittisaddo abbhuggacchati. Ayaṃ dutiyo ādīnavo dussīlassa sīlavipattiyā. อีกประการหนึ่ง คหบดีทั้งหลาย กิตติศัพท์อันชั่วของคนทุศีลผู้มีความวิบัติแห่งศีลย่อมขจรไป นี้เป็นโทษประการที่ ๒ ของคนทุศีลผู้มีความวิบัติแห่งศีล ‘‘Puna caparaṃ, gahapatayo, dussīlo sīlavipanno yaññadeva parisaṃ upasaṅkamati – yadi khattiyaparisaṃ yadi brāhmaṇaparisaṃ yadi gahapatiparisaṃ yadi samaṇaparisaṃ – avisārado upasaṅkamati maṅkubhūto. Ayaṃ tatiyo ādīnavo dussīlassa sīlavipattiyā. อีกประการหนึ่ง คหบดีทั้งหลาย คนทุศีลผู้มีความวิบัติแห่งศีลจะเข้าไปสู่บริษัทใดๆ คือ ขัตติยบริษัท พราหมณบริษัท คหบดีบริษัท หรือสมณบริษัท ก็เป็นผู้ไม่แกล้วกล้าเก้อเขินเข้าไป นี้เป็นโทษประการที่ ๓ ของคนทุศีลผู้มีความวิบัติแห่งศีล ‘‘Puna caparaṃ, gahapatayo, dussīlo sīlavipanno sammūḷho kālaṅkaroti. Ayaṃ catuttho ādīnavo dussīlassa sīlavipattiyā. อีกประการหนึ่ง คหบดีทั้งหลาย คนทุศีลผู้มีความวิบัติแห่งศีลย่อมเป็นผู้หลงทำกาละ นี้เป็นโทษประการที่ ๔ ของคนทุศีลผู้มีความวิบัติแห่งศีล ‘‘Puna [Pg.73] caparaṃ, gahapatayo, dussīlo sīlavipanno kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. Ayaṃ pañcamo ādīnavo dussīlassa sīlavipattiyā. Ime kho, gahapatayo, pañca ādīnavā dussīlassa sīlavipattiyā. อีกประการหนึ่ง คหบดีทั้งหลาย คนทุศีลผู้มีความวิบัติแห่งศีล หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดในอบาย ทุคติ วินิบาต นรก นี้เป็นโทษประการที่ ๕ ของคนทุศีลผู้มีความวิบัติแห่งศีล คหบดีทั้งหลาย โทษ ๕ ประการนี้แลมีแก่คนทุศีลผู้มีความวิบัติแห่งศีล Sīlavantaānisaṃsa อานิสงส์ของผู้มีศีล 150. ‘‘Pañcime, gahapatayo, ānisaṃsā sīlavato sīlasampadāya. Katame pañca? Idha, gahapatayo, sīlavā sīlasampanno appamādādhikaraṇaṃ mahantaṃ bhogakkhandhaṃ adhigacchati. Ayaṃ paṭhamo ānisaṃso sīlavato sīlasampadāya. ๑๕๐. คหบดีทั้งหลาย อานิสงส์ ๕ ประการนี้มีแก่ผู้มีศีลผู้มีความสมบูรณ์แห่งศีล อานิสงส์ ๕ ประการ อะไรบ้าง คือ คหบดีทั้งหลาย ผู้มีศีลผู้มีความสมบูรณ์แห่งศีลในโลกนี้ ย่อมได้กองโภคทรัพย์อย่างใหญ่หลวง เพราะมีความไม่ประมาทเป็นเหตุ นี้เป็นอานิสงส์ประการที่ ๑ ของผู้มีศีลผู้มีความสมบูรณ์แห่งศีล ‘‘Puna caparaṃ, gahapatayo, sīlavato sīlasampannassa kalyāṇo kittisaddo abbhuggacchati. Ayaṃ dutiyo ānisaṃso sīlavato sīlasampadāya. อีกประการหนึ่ง คหบดีทั้งหลาย กิตติศัพท์อันงามของผู้มีศีลผู้มีความสมบูรณ์แห่งศีลย่อมขจรไป นี้เป็นอานิสงส์ประการที่ ๒ ของผู้มีศีลผู้มีความสมบูรณ์แห่งศีล ‘‘Puna caparaṃ, gahapatayo, sīlavā sīlasampanno yaññadeva parisaṃ upasaṅkamati – yadi khattiyaparisaṃ yadi brāhmaṇaparisaṃ yadi gahapatiparisaṃ yadi samaṇaparisaṃ visārado upasaṅkamati amaṅkubhūto. Ayaṃ tatiyo ānisaṃso sīlavato sīlasampadāya. อีกประการหนึ่ง คหบดีทั้งหลาย ผู้มีศีลผู้มีความสมบูรณ์แห่งศีลจะเข้าไปสู่บริษัทใดๆ คือ ขัตติยบริษัท พราหมณบริษัท คหบดีบริษัท หรือสมณบริษัท ก็เป็นผู้แกล้วกล้าไม่เก้อเขินเข้าไป นี้เป็นอานิสงส์ประการที่ ๓ ของผู้มีศีลผู้มีความสมบูรณ์แห่งศีล ‘‘Puna caparaṃ, gahapatayo, sīlavā sīlasampanno asammūḷho kālaṅkaroti. Ayaṃ catuttho ānisaṃso sīlavato sīlasampadāya. อีกประการหนึ่ง คหบดีทั้งหลาย ผู้มีศีลผู้มีความสมบูรณ์แห่งศีลย่อมเป็นผู้ไม่หลงทำกาละ นี้เป็นอานิสงส์ประการที่ ๔ ของผู้มีศีลผู้มีความสมบูรณ์แห่งศีล ‘‘Puna caparaṃ, gahapatayo, sīlavā sīlasampanno kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. Ayaṃ pañcamo ānisaṃso sīlavato sīlasampadāya. Ime kho, gahapatayo, pañca ānisaṃsā sīlavato sīlasampadāyā’’ti. อีกประการหนึ่ง คหบดีทั้งหลาย ผู้มีศีลผู้มีความสมบูรณ์แห่งศีล หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดในสุคติโลกสวรรค์ นี้เป็นอานิสงส์ประการที่ ๕ ของผู้มีศีลผู้มีความสมบูรณ์แห่งศีล คหบดีทั้งหลาย อานิสงส์ ๕ ประการนี้แลมีแก่ผู้มีศีลผู้มีความสมบูรณ์แห่งศีล 151. Atha kho bhagavā pāṭaligāmike upāsake bahudeva rattiṃ dhammiyā kathāya sandassetvā samādapetvā samuttejetvā sampahaṃsetvā uyyojesi – ‘‘abhikkantā kho, gahapatayo, ratti, yassadāni tumhe kālaṃ maññathā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho pāṭaligāmikā upāsakā bhagavato paṭissutvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkamiṃsu. Atha kho bhagavā acirapakkantesu pāṭaligāmikesu upāsakesu suññāgāraṃ pāvisi. ๑๕๑. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมีกถาให้อุบาสกชาวบ้านปาฏลิคามเห็นแจ้ง สมาทาน อาจหาญ ร่าเริง ตลอดราตรีเป็นอันมาก แล้วทรงส่งกลับไปด้วยพระดำรัสว่า “คหบดีทั้งหลาย ราตรีผ่านไปแล้ว บัดนี้ ท่านทั้งหลายจงกำหนดเวลาที่สมควรเถิด” อุบาสกชาวบ้านปาฏลิคามทูลรับสนองพระพุทธดำรัสว่า “อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” แล้วลุกจากที่นั่ง ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณแล้วจากไป เมื่ออุบาสกชาวบ้านปาฏลิคามจากไปไม่นาน พระผู้มีพระภาคได้เสด็จเข้าไปยังเรือนว่าง Pāṭaliputtanagaramāpanaṃ การสร้างเมืองปาฏลีบุตร 152. Tena [Pg.74] kho pana samayena sunidhavassakārā magadhamahāmattā pāṭaligāme nagaraṃ māpenti vajjīnaṃ paṭibāhāya. Tena samayena sambahulā devatāyo sahasseva pāṭaligāme vatthūni pariggaṇhanti. Yasmiṃ padese mahesakkhā devatā vatthūni pariggaṇhanti, mahesakkhānaṃ tattha raññaṃ rājamahāmattānaṃ cittāni namanti nivesanāni māpetuṃ. Yasmiṃ padese majjhimā devatā vatthūni pariggaṇhanti, majjhimānaṃ tattha raññaṃ rājamahāmattānaṃ cittāni namanti nivesanāni māpetuṃ. Yasmiṃ padese nīcā devatā vatthūni pariggaṇhanti, nīcānaṃ tattha raññaṃ rājamahāmattānaṃ cittāni namanti nivesanāni māpetuṃ. Addasā kho bhagavā dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena tā devatāyo sahasseva pāṭaligāme vatthūni pariggaṇhantiyo. Atha kho bhagavā rattiyā paccūsasamayaṃ paccuṭṭhāya āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘ke nu kho, ānanda, pāṭaligāme nagaraṃ māpentī’’ti ? ‘‘Sunidhavassakārā, bhante, magadhamahāmattā pāṭaligāme nagaraṃ māpenti vajjīnaṃ paṭibāhāyā’’ti. ‘‘Seyyathāpi, ānanda, devehi tāvatiṃsehi saddhiṃ mantetvā, evameva kho, ānanda, sunidhavassakārā magadhamahāmattā pāṭaligāme nagaraṃ māpenti vajjīnaṃ paṭibāhāya. Idhāhaṃ, ānanda, addasaṃ dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena sambahulā devatāyo sahasseva pāṭaligāme vatthūni pariggaṇhantiyo. Yasmiṃ, ānanda, padese mahesakkhā devatā vatthūni pariggaṇhanti, mahesakkhānaṃ tattha raññaṃ rājamahāmattānaṃ cittāni namanti nivesanāni māpetuṃ. Yasmiṃ padese majjhimā devatā vatthūni pariggaṇhanti, majjhimānaṃ tattha raññaṃ rājamahāmattānaṃ cittāni namanti nivesanāni māpetuṃ. Yasmiṃ padese nīcā devatā vatthūni pariggaṇhanti, nīcānaṃ tattha raññaṃ rājamahāmattānaṃ cittāni namanti nivesanāni māpetuṃ. Yāvatā, ānanda, ariyaṃ āyatanaṃ yāvatā vaṇippatho idaṃ agganagaraṃ bhavissati pāṭaliputtaṃ puṭabhedanaṃ. Pāṭaliputtassa kho, ānanda, tayo antarāyā bhavissanti – aggito vā udakato vā mithubhedā vā’’ti. ๑๕๒. สมัยนั้นแล สุนิธะและวัสสการะมหาอำมาตย์แห่งแคว้นมคธ กำลังสร้างนครในปาฏลิคามเพื่อป้องกันพวกเจ้าวัชชี สมัยนั้น เทวดาจำนวนมากนับได้หลายพันจับจองพื้นที่ในปาฏลิคาม ในประเทศใด เทวดาผู้มีศักดิ์ใหญ่จับจองพื้นที่ ในประเทศนั้น จิตของพระราชาและราชมหาอำมาตย์ผู้มีศักดิ์ใหญ่ก็น้อมไปเพื่อจะสร้างที่อยู่อาศัย ในประเทศใด เทวดาผู้มีศักดิ์ปานกลางจับจองพื้นที่ ในประเทศนั้น จิตของพระราชาและราชมหาอำมาตย์ผู้มีศักดิ์ปานกลางก็น้อมไปเพื่อจะสร้างที่อยู่อาศัย ในประเทศใด เทวดาผู้มีศักดิ์ต่ำจับจองพื้นที่ ในประเทศนั้น จิตของพระราชาและราชมหาอำมาตย์ผู้มีศักดิ์ต่ำก็น้อมไปเพื่อจะสร้างที่อยู่อาศัย พระผู้มีพระภาคได้ทอดพระเนตรเห็นเทวดาเหล่านั้นนับได้หลายพันกำลังจับจองพื้นที่ในปาฏลิคาม ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ ล่วงจักษุของมนุษย์ ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเสด็จลุกขึ้นในเวลาใกล้รุ่งแห่งราตรี ตรัสเรียกท่านพระอานนท์ว่า ‘อานนท์ ใครหนอกำลังสร้างนครในปาฏลิคาม’ ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สุนิธะและวัสสการะมหาอำมาตย์แห่งแคว้นมคธ กำลังสร้างนครในปาฏลิคามเพื่อป้องกันพวกเจ้าวัชชี พระเจ้าข้า’ ‘อานนท์ สุนิธะและวัสสการะมหาอำมาตย์แห่งแคว้นมคธ สร้างนครในปาฏลิคามเพื่อป้องกันพวกเจ้าวัชชี เปรียบเหมือนปรึกษากับพวกเทวดาชั้นดาวดึงส์แล้วจึงสร้าง ฉันใดก็ฉันนั้น อานนท์ เราได้เห็นแล้วในที่นี้ ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ ล่วงจักษุของมนุษย์ ซึ่งเทวดาจำนวนมากนับได้หลายพันกำลังจับจองพื้นที่ในปาฏลิคาม อานนท์ ในประเทศใด เทวดาผู้มีศักดิ์ใหญ่จับจองพื้นที่ ในประเทศนั้น จิตของพระราชาและราชมหาอำมาตย์ผู้มีศักดิ์ใหญ่ก็น้อมไปเพื่อจะสร้างที่อยู่อาศัย ในประเทศใด เทวดาผู้มีศักดิ์ปานกลางจับจองพื้นที่ ในประเทศนั้น จิตของพระราชาและราชมหาอำมาตย์ผู้มีศักดิ์ปานกลางก็น้อมไปเพื่อจะสร้างที่อยู่อาศัย ในประเทศใด เทวดาผู้มีศักดิ์ต่ำจับจองพื้นที่ ในประเทศนั้น จิตของพระราชาและราชมหาอำมาตย์ผู้มีศักดิ์ต่ำก็น้อมไปเพื่อจะสร้างที่อยู่อาศัย อานนท์ อริยมณฑลมีประมาณเท่าใด ทางค้าขายมีประมาณเท่าใด เมืองปาฏลิบุตรนี้จักเป็นนครอันเลิศ เป็นที่เปิดหีบห่อสินค้า อานนท์ อันตราย ๓ อย่างจักมีแก่ปาฏลิบุตร คือ จากไฟ จากน้ำ หรือจากความแตกสามัคคี’ 153. Atha [Pg.75] kho sunidhavassakārā magadhamahāmattā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodiṃsu, sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu, ekamantaṃ ṭhitā kho sunidhavassakārā magadhamahāmattā bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘adhivāsetu no bhavaṃ gotamo ajjatanāya bhattaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghenā’’ti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena. Atha kho sunidhavassakārā magadhamahāmattā bhagavato adhivāsanaṃ viditvā yena sako āvasatho tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā sake āvasathe paṇītaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ paṭiyādāpetvā bhagavato kālaṃ ārocāpesuṃ – ‘‘kālo, bho gotama, niṭṭhitaṃ bhatta’’nti. ๑๕๓. ครั้งนั้นแล สุนิธะและวัสสการะมหาอำมาตย์แห่งแคว้นมคธ เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาค ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง สุนิธะและวัสสการะมหาอำมาตย์แห่งแคว้นมคธ ผู้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ขอท่านพระโคดมพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ โปรดรับภัตตาหารของข้าพระองค์ทั้งหลายเพื่อฉันในวันนี้เถิด’ พระผู้มีพระภาคทรงรับนิมนต์โดยดุษณีภาพ ครั้งนั้นแล สุนิธะและวัสสการะมหาอำมาตย์แห่งแคว้นมคธ ทราบการรับนิมนต์ของพระผู้มีพระภาคแล้ว จึงเข้าไปยังอาคารที่พักของตน ครั้นเข้าไปแล้ว ได้ให้จัดเตรียมของขบเคี้ยวของฉันอันประณีตไว้ในอาคารที่พักของตน แล้วให้กราบทูลภัตกาลแด่พระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่ท่านพระโคดม ถึงเวลาแล้ว ภัตตาหารสำเร็จแล้ว’ Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṃ bhikkhusaṅghena yena sunidhavassakārānaṃ magadhamahāmattānaṃ āvasatho tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Atha kho sunidhavassakārā magadhamahāmattā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappesuṃ sampavāresuṃ. Atha kho sunidhavassakārā magadhamahāmattā bhagavantaṃ bhuttāviṃ onītapattapāṇiṃ aññataraṃ nīcaṃ āsanaṃ gahetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinne kho sunidhavassakāre magadhamahāmatte bhagavā imāhi gāthāhi anumodi – ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงครองอันตรวาสกในเวลาเช้าแล้ว ทรงถือบาตรและจีวร เสด็จพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ไปยังอาคารที่พักของสุนิธะและวัสสการะมหาอำมาตย์แห่งแคว้นมคธ ครั้นเสด็จถึงแล้ว ประทับนั่งบนอาสนะที่เขาปูลาดไว้ ครั้งนั้นแล สุนิธะและวัสสการะมหาอำมาตย์แห่งแคว้นมคธ ได้อังคาสภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข ด้วยของขบเคี้ยวของฉันอันประณีต ด้วยมือของตนจนอิ่มหนำเพียงพอ ครั้งนั้นแล สุนิธะและวัสสการะมหาอำมาตย์แห่งแคว้นมคธ เมื่อทราบว่าพระผู้มีพระภาคเสวยเสร็จแล้ว ทรงนำพระหัตถ์ออกจากบาตรแล้ว จึงถือเอาอาสนะต่ำแห่งหนึ่ง นั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง พระผู้มีพระภาคได้ทรงอนุโมทนาแก่สุนิธะและวัสสการะมหาอำมาตย์แห่งแคว้นมคธ ผู้ซึ่งนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้ว ด้วยพระคาถาเหล่านี้ว่า ‘‘Yasmiṃ padese kappeti, vāsaṃ paṇḍitajātiyo; Sīlavantettha bhojetvā, saññate brahmacārayo. บัณฑิตชาติย่อมสำเร็จการอยู่ในประเทศใด เขาพึงเลี้ยงดูท่านผู้มีศีล ผู้สำรวม ผู้ประพฤติพรหมจรรย์ในประเทศนั้น ‘‘Yā tattha devatā āsuṃ, tāsaṃ dakkhiṇamādise; Tā pūjitā pūjayanti, mānitā mānayanti naṃ. เทวดาเหล่าใดมีอยู่ในประเทศนั้น พึงอุทิศทักษิณาให้แก่เทวดาเหล่านั้น เทวดาเหล่านั้นอันเขาบูชาแล้ว ย่อมบูชาตอบ อันเขานับถือแล้ว ย่อมนับถือตอบ ‘‘Tato naṃ anukampanti, mātā puttaṃva orasaṃ; Devatānukampito poso, sadā bhadrāni passatī’’ti. ลำดับนั้น เทวดาเหล่านั้นย่อมอนุเคราะห์เขา ดุจมารดาอนุเคราะห์บุตรผู้เกิดแต่อก บุรุษผู้อันเทวดาอนุเคราะห์แล้ว ย่อมเห็นแต่สิ่งที่ดีงามเสมอ Atha kho bhagavā sunidhavassakāre magadhamahāmatte imāhi gāthāhi anumoditvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi. ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงอนุโมทนาแก่สุนิธะและวัสสการะมหาอำมาตย์แห่งแคว้นมคธด้วยพระคาถาเหล่านี้แล้ว เสด็จลุกจากอาสนะกลับไป 154. Tena [Pg.76] kho pana samayena sunidhavassakārā magadhamahāmattā bhagavantaṃ piṭṭhito piṭṭhito anubandhā honti – ‘‘yenajja samaṇo gotamo dvārena nikkhamissati, taṃ gotamadvāraṃ nāma bhavissati. Yena titthena gaṅgaṃ nadiṃ tarissati, taṃ gotamatitthaṃ nāma bhavissatī’’ti. Atha kho bhagavā yena dvārena nikkhami, taṃ gotamadvāraṃ nāma ahosi. Atha kho bhagavā yena gaṅgā nadī tenupasaṅkami. Tena kho pana samayena gaṅgā nadī pūrā hoti samatittikā kākapeyyā. Appekacce manussā nāvaṃ pariyesanti, appekacce uḷumpaṃ pariyesanti, appekacce kullaṃ bandhanti apārā, pāraṃ gantukāmā. Atha kho bhagavā – seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya, evameva – gaṅgāya nadiyā orimatīre antarahito pārimatīre paccuṭṭhāsi saddhiṃ bhikkhusaṅghena. Addasā kho bhagavā te manusse appekacce nāvaṃ pariyesante appekacce uḷumpaṃ pariyesante appekacce kullaṃ bandhante apārā pāraṃ gantukāme. Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi – ๑๕๔. สมัยนั้นแล สุนีธะและวัสสการะมหาอำมาตย์แห่งแคว้นมคธ ได้ติดตามพระผู้มีพระภาคไปข้างหลังๆ ด้วยคิดว่า “วันนี้ พระสมณโคดมจักเสด็จออกทางประตูใด ประตูนั้นจักมีชื่อว่า ‘โคตมทวาร’ พระองค์จักข้ามแม่น้ำคงคาที่ท่าใด ท่านั้นจักมีชื่อว่า ‘โคตมติฏฐะ’” ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จออกทางประตูใด ประตูนั้นได้มีชื่อว่า ‘โคตมทวาร’ ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จเข้าไปยังแม่น้ำคงคา ก็สมัยนั้นแล แม่น้ำคงคาเต็มเปี่ยมเสมอขอบฝั่ง กาพอจะดื่มกินได้ คนบางพวกผู้ต้องการจะข้ามจากฝั่งนี้ไปฝั่งโน้น บางพวกแสวงหาเรือ บางพวกแสวงหาแพ บางพวกผูกทุ่น ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงหายจากฝั่งข้างนี้ ไปปรากฏที่ฝั่งข้างโน้นพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ เหมือนบุรุษมีกำลังเหยียดแขนที่คู้ หรือคู้แขนที่เหยียด ฉะนั้น พระผู้มีพระภาคได้ทอดพระเนตรเห็นคนเหล่านั้น ซึ่งต้องการจะข้ามจากฝั่งนี้ไปฝั่งโน้น บางพวกแสวงหาเรือ บางพวกแสวงหาแพ บางพวกผูกทุ่น ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบเนื้อความนั้นแล้ว จึงทรงเปล่งอุทานนี้ในเวลานั้นว่า ‘‘Ye taranti aṇṇavaṃ saraṃ, setuṃ katvāna visajja pallalāni; Kullañhi jano bandhati, tiṇṇā medhāvino janā’’ti. “ชนเหล่าใดข้ามห้วงน้ำคือกิเลสได้แล้ว ทำสะพานคืออริยมรรค ละบึงคือกิเลสได้ ชนผู้มีปัญญาทั้งหลายข้ามได้แล้ว ส่วนหมู่ชนยังผูกแพกันอยู่” Paṭhamabhāṇavāro. ปฐมภาณวาร จบ Ariyasaccakathā อริยสัจจกถา 155. Atha kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘āyāmānanda, yena koṭigāmo tenupasaṅkamissāmā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi. Atha kho bhagavā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ yena koṭigāmo tadavasari. Tatra sudaṃ bhagavā koṭigāme viharati. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ๑๕๕. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกท่านพระอานนท์มาแล้วตรัสว่า “มาเถิด อานนท์ เราจักเข้าไปยังโกฏิคาม” ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า “เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่เสด็จถึงโกฏิคามแล้ว ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่โกฏิคามนั้น ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้วตรัสว่า ‘‘Catunnaṃ[Pg.77], bhikkhave, ariyasaccānaṃ ananubodhā appaṭivedhā evamidaṃ dīghamaddhānaṃ sandhāvitaṃ saṃsaritaṃ mamañceva tumhākañca. Katamesaṃ catunnaṃ? Dukkhassa, bhikkhave, ariyasaccassa ananubodhā appaṭivedhā evamidaṃ dīghamaddhānaṃ sandhāvitaṃ saṃsaritaṃ mamañceva tumhākañca. Dukkhasamudayassa, bhikkhave, ariyasaccassa ananubodhā appaṭivedhā evamidaṃ dīghamaddhānaṃ sandhāvitaṃ saṃsaritaṃ mamañceva tumhākañca. Dukkhanirodhassa, bhikkhave, ariyasaccassa ananubodhā appaṭivedhā evamidaṃ dīghamaddhānaṃ sandhāvitaṃ saṃsaritaṃ mamañceva tumhākañca. Dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya, bhikkhave, ariyasaccassa ananubodhā appaṭivedhā evamidaṃ dīghamaddhānaṃ sandhāvitaṃ saṃsaritaṃ mamañceva tumhākañca. Tayidaṃ, bhikkhave, dukkhaṃ ariyasaccaṃ anubuddhaṃ paṭividdhaṃ, dukkhasamudayaṃ ariyasaccaṃ anubuddhaṃ paṭividdhaṃ, dukkhanirodhaṃ ariyasaccaṃ anubuddhaṃ paṭividdhaṃ, dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccaṃ anubuddhaṃ paṭividdhaṃ, ucchinnā bhavataṇhā, khīṇā bhavanetti, natthidāni punabbhavo’’ti. Idamavoca bhagavā. Idaṃ vatvāna sugato athāparaṃ etadavoca satthā – “ภิกษุทั้งหลาย เพราะไม่รู้แจ้ง ไม่แทงตลอดอริยสัจ ๔ ประการ เราและเธอทั้งหลายจึงต้องท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏตลอดกาลนานเช่นนี้ อริยสัจ ๔ ประการ อะไรบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย เพราะไม่รู้แจ้ง ไม่แทงตลอดทุกขอริยสัจ เราและเธอทั้งหลายจึงต้องท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏตลอดกาลนานเช่นนี้ เพราะไม่รู้แจ้ง ไม่แทงตลอดทุกขสมุทยอริยสัจ ... ทุกขนิโรธอริยสัจ ... ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ เราและเธอทั้งหลายจึงต้องท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏตลอดกาลนานเช่นนี้ ภิกษุทั้งหลาย ทุกขอริยสัจนั่นแล เราได้รู้แจ้ง ได้แทงตลอดแล้ว ทุกขสมุทยอริยสัจ... ทุกขนิโรธอริยสัจ... ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ... เราได้รู้แจ้ง ได้แทงตลอดแล้ว ภวตัณหาเราตัดขาดแล้ว เครื่องนำไปสู่ภพสิ้นแล้ว บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีก” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้แล้ว พระสุคตศาสดาครั้นตรัสพระดำรัสนี้แล้ว จึงได้ตรัสพระดำรัสอื่นต่อไปอีกว่า ‘‘Catunnaṃ ariyasaccānaṃ, yathābhūtaṃ adassanā; Saṃsitaṃ dīghamaddhānaṃ, tāsu tāsveva jātisu. “เพราะไม่เห็นอริยสัจ ๔ ประการตามความเป็นจริง เราจึงต้องท่องเที่ยวไปในชาตินั้นๆ ตลอดกาลนาน” Tāni etāni diṭṭhāni, bhavanetti samūhatā; Ucchinnaṃ mūlaṃ dukkhassa, natthi dāni punabbhavo’’ti. “อริยสัจเหล่านั้น เราเห็นแล้ว เครื่องนำไปสู่ภพเราถอนขึ้นได้แล้ว รากเหง้าแห่งทุกข์เราตัดขาดแล้ว บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีก” Tatrapi sudaṃ bhagavā koṭigāme viharanto etadeva bahulaṃ bhikkhūnaṃ dhammiṃ kathaṃ karoti – ‘‘iti sīlaṃ, iti samādhi, iti paññā. Sīlaparibhāvito samādhi mahapphalo hoti mahānisaṃso. Samādhiparibhāvitā paññā mahapphalā hoti mahānisaṃsā. Paññāparibhāvitaṃ cittaṃ sammadeva āsavehi vimuccati, seyyathidaṃ – kāmāsavā, bhavāsavā, avijjāsavā’’ti. ได้ยินว่า แม้เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่โกฏิคามนั้น ก็ได้ตรัสธรรมีกถานี้แก่ภิกษุทั้งหลายเป็นส่วนมากว่า “ศีลเป็นอย่างนี้ สมาธิเป็นอย่างนี้ ปัญญาเป็นอย่างนี้ สมาธิที่ศีลอบรมแล้วย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก ปัญญาที่สมาธิอบรมแล้วย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก จิตที่ปัญญาอบรมแล้วย่อมหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายโดยชอบ คือ กามาสวะ ภวาสวะ และอวิชชาสวะ” Anāvattidhammasambodhiparāyaṇā ผู้มีธรรมคือการไม่กลับมาเกิดอีก มีการตรัสรู้เป็นเบื้องหน้า 156. Atha kho bhagavā koṭigāme yathābhirantaṃ viharitvā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘āyāmānanda, yena nātikā tenupaṅkamissāmā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato [Pg.78] paccassosi. Atha kho bhagavā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ yena nātikā tadavasari. Tatrapi sudaṃ bhagavā nātike viharati giñjakāvasathe. Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sāḷho nāma, bhante, bhikkhu nātike kālaṅkato, tassa kā gati, ko abhisamparāyo? Nandā nāma, bhante, bhikkhunī nātike kālaṅkatā, tassā kā gati, ko abhisamparāyo? Sudatto nāma, bhante, upāsako nātike kālaṅkato, tassa kā gati, ko abhisamparāyo? Sujātā nāma, bhante, upāsikā nātike kālaṅkatā, tassā kā gati, ko abhisamparāyo? Kukkuṭo nāma, bhante, upāsako nātike kālaṅkato, tassa kā gati, ko abhisamparāyo? Kāḷimbo nāma, bhante, upāsako…pe… nikaṭo nāma, bhante, upāsako… kaṭissaho nāma, bhante, upāsako… tuṭṭho nāma, bhante, upāsako… santuṭṭho nāma, bhante, upāsako… bhaddo nāma, bhante, upāsako… subhaddo nāma, bhante, upāsako nātike kālaṅkato, tassa kā gati, ko abhisamparāyo’’ti? ๑๕๖. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ บ้านโกฏิคามตามพระอัธยาศัยแล้ว ตรัสเรียกท่านพระอานนท์มาว่า “อานนท์ มาเถิด เราจักไปยังหมู่บ้านนาทิกะ” ท่านพระอานนท์ทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า “เป็นเช่นนั้น พระเจ้าข้า” ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่เสด็จไปยังหมู่บ้านนาทิกะ ได้ประทับอยู่ที่เรือนอิฐในหมู่บ้านนาทิกะนั้น ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ครั้นแล้วได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุชื่อสาฬหะ ทำกาละแล้วในหมู่บ้านนาทิกะ คติของท่านเป็นอย่างไร สัมปรายภพเป็นอย่างไร ภิกษุณีชื่อนันทา ทำกาละแล้วในหมู่บ้านนาทิกะ คติของนางเป็นอย่างไร สัมปรายภพเป็นอย่างไร อุบาสกชื่อสุทัตตะ ทำกาละแล้วในหมู่บ้านนาทิกะ คติของเขาเป็นอย่างไร สัมปรายภพเป็นอย่างไร อุบาสิกาชื่อสุชาดา ทำกาละแล้วในหมู่บ้านนาทิกะ คติของนางเป็นอย่างไร สัมปรายภพเป็นอย่างไร อุบาสกชื่อกุกกุฏะ ทำกาละแล้วในหมู่บ้านนาทิกะ คติของเขาเป็นอย่างไร สัมปรายภพเป็นอย่างไร อุบาสกชื่อกาฬิมพะ...เป... อุบาสกชื่อนิกฏะ... อุบาสกชื่อกฏิสสหะ... อุบาสกชื่อตุฏฐะ... อุบาสกชื่อสันตุฏฐะ... อุบาสกชื่อภัททะ... อุบาสกชื่อสุภัททะ ทำกาละแล้วในหมู่บ้านนาทิกะ คติของเขาเป็นอย่างไร สัมปรายภพเป็นอย่างไร พระเจ้าข้า” 157. ‘‘Sāḷho, ānanda, bhikkhu āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsi. Nandā, ānanda, bhikkhunī pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātikā tattha parinibbāyinī anāvattidhammā tasmā lokā. Sudatto, ānanda, upāsako tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā rāgadosamohānaṃ tanuttā sakadāgāmī sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karissati. Sujātā, ānanda, upāsikā tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpannā avinipātadhammā niyatā sambodhiparāyaṇā. Kukkuṭo, ānanda, upāsako pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā. Kāḷimbo, ānanda, upāsako…pe… nikaṭo, ānanda, upāsako… kaṭissaho[Pg.79], ānanda, upāsako… tuṭṭho, ānanda, upāsako … santuṭṭho, ānanda, upāsako… bhaddo, ānanda, upāsako… subhaddo, ānanda, upāsako pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā. Paropaññāsaṃ, ānanda, nātike upāsakā kālaṅkatā, pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātikā tattha parinibbāyino anāvattidhammā tasmā lokā. Sādhikā navuti, ānanda, nātike upāsakā kālaṅkatā tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā rāgadosamohānaṃ tanuttā sakadāgāmino sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karissanti. Sātirekāni, ānanda, pañcasatāni nātike upāsakā kālaṅkatā, tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpannā avinipātadhammā niyatā sambodhiparāyaṇā. ๑๕๗. พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “อานนท์ สาฬหภิกษุได้ทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันหาอาสวะมิได้ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไป ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่ นันทาภิกษุณี เป็นโอปปาติกะ จักปรินิพพานในภพนั้น มีอันไม่กลับมาจากโลกนั้นเป็นธรรมดา เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ ประการสิ้นไป สุทัตตอุบาสก เป็นพระสกทาคามี เพราะสังโยชน์ ๓ ประการสิ้นไป และเพราะราคะ โทสะ โมหะเบาบาง จักมาสู่โลกนี้อีกเพียงครั้งเดียวแล้วทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ สุชาดาอุบาสิกา เป็นพระโสดาบัน เพราะสังโยชน์ ๓ ประการสิ้นไป มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า กุกกุฏอุบาสก เป็นโอปปาติกะ จักปรินิพพานในภพนั้น มีอันไม่กลับมาจากโลกนั้นเป็นธรรมดา เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ ประการสิ้นไป กาฬิมพอุบาสก...เป... นิกฏอุบาสก... กฏิสสหอุบาสก... ตุฏฐอุบาสก... สันตุฏฐอุบาสก... ภัททอุบาสก... สุภัททอุบาสก เป็นโอปปาติกะ จักปรินิพพานในภพนั้น มีอันไม่กลับมาจากโลกนั้นเป็นธรรมดา เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ ประการสิ้นไป อานนท์ อุบาสกในหมู่บ้านนาทิกะที่ทำกาละไปแล้วเกินกว่า ๕๐ คน เป็นโอปปาติกะ จักปรินิพพานในภพนั้น มีอันไม่กลับมาจากโลกนั้นเป็นธรรมดา เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ ประการสิ้นไป อานนท์ อุบาสกในหมู่บ้านนาทิกะที่ทำกาละไปแล้ว ๙๐ กว่าคน เป็นพระสกทาคามี เพราะสังโยชน์ ๓ ประการสิ้นไป และเพราะราคะ โทสะ โมหะเบาบาง จักมาสู่โลกนี้อีกเพียงครั้งเดียวแล้วทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ อานนท์ อุบาสกในหมู่บ้านนาทิกะที่ทำกาละไปแล้ว ๕๐๐ กว่าคน เป็นพระโสดาบัน เพราะสังโยชน์ ๓ ประการสิ้นไป มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า Dhammādāsadhammapariyāyā ธรรมาทาสธรรมบรรยาย 158. ‘‘Anacchariyaṃ kho panetaṃ, ānanda, yaṃ manussabhūto kālaṅkareyya. Tasmiṃyeva kālaṅkate tathāgataṃ upasaṅkamitvā etamatthaṃ pucchissatha, vihesā hesā, ānanda, tathāgatassa. Tasmātihānanda, dhammādāsaṃ nāma dhammapariyāyaṃ desessāmi, yena samannāgato ariyasāvako ākaṅkhamāno attanāva attānaṃ byākareyya – ‘khīṇanirayomhi khīṇatiracchānayoni khīṇapettivisayo khīṇāpāyaduggativinipāto, sotāpannohamasmi avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo’ti. ๑๕๘. “อานนท์ ข้อที่มนุษย์ทำกาละนั้น ไม่น่าอัศจรรย์เลย แต่เมื่อคนนั้นๆ ทำกาละแล้ว พวกเธอพากันเข้ามาหาตถาคตแล้วทูลถามถึงเรื่องนั้นๆ นั่นเป็นความลำบากแก่ตถาคต อานนท์ เพราะเหตุนั้น เราจักแสดงธรรมบรรยายชื่อธรรมาทาส ที่อริยสาวกผู้ประกอบแล้ว เมื่อหวังอยู่ พึงพยากรณ์ตนด้วยตนเองได้ว่า ‘เราเป็นผู้มีนรกสิ้นแล้ว มีกำเนิดเดรัจฉานสิ้นแล้ว มีเปรตวิสัยสิ้นแล้ว มีอบาย ทุคติ วินิบาตสิ้นแล้ว เราเป็นโสดาบัน มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า’” 159. ‘‘Katamo ca so, ānanda, dhammādāso dhammapariyāyo, yena samannāgato ariyasāvako ākaṅkhamāno attanāva attānaṃ byākareyya – ‘khīṇanirayomhi khīṇatiracchānayoni khīṇapettivisayo khīṇāpāyaduggativinipāto, sotāpannohamasmi avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo’ti? ๑๕๙. “อานนท์ ก็ธรรมาทาสธรรมบรรยายนั้นเป็นไฉน ที่อริยสาวกผู้ประกอบแล้ว เมื่อหวังอยู่ พึงพยากรณ์ตนด้วยตนเองได้ว่า ‘เราเป็นผู้มีนรกสิ้นแล้ว มีกำเนิดเดรัจฉานสิ้นแล้ว มีเปรตวิสัยสิ้นแล้ว มีอบาย ทุคติ วินิบาตสิ้นแล้ว เราเป็นโสดาบัน มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า’” ‘‘Idhānanda[Pg.80], ariyasāvako buddhe aveccappasādena samannāgato hoti – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. “อานนท์ อริยสาวกในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้าว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบได้โดยพระองค์เอง ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก เป็นสารถีผู้ฝึกบุรุษที่ควรฝึก ไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้มีโชค’ ‘‘Dhamme aveccappasādena samannāgato hoti – ‘svākkhāto bhagavatā dhammo sandiṭṭhiko akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhī’ti. “เป็นผู้ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรมว่า ‘พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว อันผู้บรรลุจะพึงเห็นได้ด้วยตนเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามาในตน อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน’” ‘‘Saṅghe aveccappasādena samannāgato hoti – ‘suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, ujuppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, ñāyappaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, sāmīcippaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho yadidaṃ cattāri purisayugāni aṭṭha purisapuggalā, esa bhagavato sāvakasaṅgho āhuneyyo pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’ti. เป็นผู้ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระสงฆ์ว่า ‘พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาค เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว, พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาค เป็นผู้ปฏิบัติตรงแล้ว, พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาค เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อรู้ธรรมเป็นเครื่องออกจากทุกข์แล้ว, พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาค เป็นผู้ปฏิบัติสมควรแล้ว ได้แก่ บุรุษ ๔ คู่ นับเรียงตัวบุรุษได้ ๘ บุรุษ, พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคหมู่นี้ เป็นผู้ควรแก่ของที่เขานำมาถวาย เป็นผู้ควรแก่ของต้อนรับ เป็นผู้ควรแก่ทักษิณา เป็นผู้ควรแก่การทำอัญชลี เป็นเนื้อนาบุญอันยอดเยี่ยมของโลก’ ‘‘Ariyakantehi sīlehi samannāgato hoti akhaṇḍehi acchiddehi asabalehi akammāsehi bhujissehi viññūpasatthehi aparāmaṭṭhehi samādhisaṃvattanikehi. เป็นผู้ประกอบด้วยศีลที่พระอริยเจ้าพอใจ ไม่ขาด ไม่ทะลุ ไม่ด่าง ไม่พร้อย เป็นไท วิญญูชนสรรเสริญ อันตัณหาและทิฏฐิไม่ยึดถือ เป็นไปเพื่อสมาธิ ‘‘Ayaṃ kho so, ānanda, dhammādāso dhammapariyāyo, yena samannāgato ariyasāvako ākaṅkhamāno attanāva attānaṃ byākareyya – ‘khīṇanirayomhi khīṇatiracchānayoni khīṇapettivisayo khīṇāpāyaduggativinipāto, sotāpannohamasmi avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo’’’ti. ดูก่อนอานนท์ นี้แล คือธรรมปริยายชื่อธรรมาทรรศน์ ที่อริยสาวกผู้ประกอบแล้ว เมื่อหวังอยู่ พึงพยากรณ์ตนด้วยตนเองได้ว่า ‘เรามีนรกสิ้นแล้ว มีกำเนิดเดรัจฉานสิ้นแล้ว มีเปรตวิสัยสิ้นแล้ว มีอบาย ทุคติ วินิบาตสิ้นแล้ว เราเป็นโสดาบัน ไม่มีทางตกต่ำ มีความแน่นอนที่จะสำเร็จสัมโพธิในเบื้องหน้า’ Tatrapi sudaṃ bhagavā nātike viharanto giñjakāvasathe etadeva bahulaṃ bhikkhūnaṃ dhammiṃ kathaṃ karoti – ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระตำหนักอิฐที่หมู่บ้านนาทิกะ ได้ตรัสธรรมีกถานี้แก่ภิกษุทั้งหลายเป็นส่วนมากว่า ‘‘Iti sīlaṃ iti samādhi iti paññā. Sīlaparibhāvito samādhi mahapphalo hoti mahānisaṃso. Samādhiparibhāvitā paññā mahapphalā hoti mahānisaṃsā. Paññāparibhāvitaṃ cittaṃ sammadeva āsavehi vimuccati, seyyathidaṃ – kāmāsavā, bhavāsavā, avijjāsavā’’ti. ‘อย่างนี้ศีล อย่างนี้สมาธิ อย่างนี้ปัญญา, สมาธิที่ศีลอบรมแล้ว ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก, ปัญญาที่สมาธิอบรมแล้ว ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก, จิตที่ปัญญาอบรมแล้ว ย่อมหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายโดยชอบ คือ กามาสวะ ภวาสวะ อวิชชาสวะ’ 160. Atha [Pg.81] kho bhagavā nātike yathābhirantaṃ viharitvā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘āyāmānanda, yena vesālī tenupasaṅkamissāmā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi. Atha kho bhagavā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ yena vesālī tadavasari. Tatra sudaṃ bhagavā vesāliyaṃ viharati ambapālivane. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ๑๖๐. ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่หมู่บ้านนาทิกะตามพระอัธยาศัยแล้ว รับสั่งเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า ‘มาเถิด อานนท์ เราจักเข้าไปยังเมืองเวสาลีกัน’ ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระผู้มีพระภาคว่า ‘เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า’ ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ได้เสด็จไปยังเมืองเวสาลี ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่อัมพปาลีวันในเมืองเวสาลีนั้น ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาครับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า ‘‘Sato, bhikkhave, bhikkhu vihareyya sampajāno, ayaṃ vo amhākaṃ anusāsanī. Kathañca, bhikkhave, bhikkhu sato hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Vedanāsu vedanānupassī…pe… citte cittānupassī…pe… dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu sato hoti. ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพึงเป็นผู้มีสติสัมปชัญญะอยู่เถิด นี้เป็นอนุศาสนีของเราสำหรับเธอทั้งหลาย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเป็นผู้มีสติอย่างไร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสีย พิจารณาเห็นกายในกายอยู่, พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลาย... พิจารณาเห็นจิตในจิต... พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่ เป็นผู้มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสีย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อย่างนี้แล ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้มีสติ ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu sampajāno hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu abhikkante paṭikkante sampajānakārī hoti, ālokite vilokite sampajānakārī hoti, samiñjite pasārite sampajānakārī hoti, saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe sampajānakārī hoti, asite pīte khāyite sāyite sampajānakārī hoti, uccārapassāvakamme sampajānakārī hoti, gate ṭhite nisinne sutte jāgarite bhāsite tuṇhībhāve sampajānakārī hoti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu sampajāno hoti. Sato, bhikkhave, bhikkhu vihareyya sampajāno, ayaṃ vo amhākaṃ anusāsanī’’ti. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเป็นผู้มีสัมปชัญญะอย่างไร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมทำความรู้สึกตัวในการก้าวไปข้างหน้า การถอยกลับ, ในการแลดู การเหลียวดู, ในการคู้เข้า การเหยียดออก, ในการทรงสังฆาฏิ บาตร และจีวร, ในการฉัน การดื่ม การเคี้ยว การลิ้ม, ในการถ่ายอุจจาระปัสสาวะ, ในการเดิน การยืน การนั่ง การหลับ การตื่น การพูด การนิ่ง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อย่างนี้แล ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้มีสัมปชัญญะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพึงเป็นผู้มีสติสัมปชัญญะอยู่เถิด นี้เป็นอนุศาสนีของเราสำหรับเธอทั้งหลาย’ Ambapālīgaṇikā นางอัมพปาลีคณิกา 161. Assosi kho ambapālī gaṇikā – ‘‘bhagavā kira vesāliṃ anuppatto vesāliyaṃ viharati mayhaṃ ambavane’’ti. Atha kho ambapālī gaṇikā bhaddāni bhaddāni yānāni yojāpetvā bhaddaṃ bhaddaṃ yānaṃ abhiruhitvā bhaddehi bhaddehi yānehi vesāliyā niyyāsi. Yena sako ārāmo tena pāyāsi. Yāvatikā yānassa bhūmi, yānena gantvā, yānā paccorohitvā pattikāva yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ [Pg.82] nisinnaṃ kho ambapāliṃ gaṇikaṃ bhagavā dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṃsesi. Atha kho ambapālī gaṇikā bhagavatā dhammiyā kathāya sandassitā samādapitā samuttejitā sampahaṃsitā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘adhivāsetu me, bhante, bhagavā svātanāya bhattaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghenā’’ti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena. Atha kho ambapālī gaṇikā bhagavato adhivāsanaṃ viditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. ๑๖๑. นางอัมพปาลีคณิกาได้สดับข่าวว่า ‘ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคเสด็จถึงเมืองเวสาลีแล้ว ประทับอยู่ที่อัมพวันของเราในเมืองเวสาลี’ ครั้งนั้นแล นางอัมพปาลีคณิกาให้เทียมยานพาหนะงามๆ ขึ้นยานพาหนะงามๆ ออกจากเมืองเวสาลีพร้อมด้วยยานพาหนะงามๆ ไปยังอารามของตนโดยทางนั้น ไปด้วยยานจนสุดทางที่ยานจะไปได้ แล้วลงจากยานเดินเท้าเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ก็ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคได้ทรงแสดงธรรมีกถาให้นางอัมพปาลีคณิกาผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งเห็นแจ้ง สมาทาน อาจหาญ ร่าเริง ครั้งนั้นแล นางอัมพปาลีคณิกา ครั้นพระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมีกถาให้เห็นแจ้ง สมาทาน อาจหาญ ร่าเริงแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์โปรดรับภัตตาหารของหม่อมฉันในวันพรุ่งนี้เถิด’ พระผู้มีพระภาคทรงรับโดยดุษณีภาพ ครั้งนั้นแล นางอัมพปาลีคณิกาทราบการรับนิมนต์ของพระผู้มีพระภาคแล้ว จึงลุกจากอาสนะ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค ทำประทักษิณแล้วจากไป Assosuṃ kho vesālikā licchavī – ‘‘bhagavā kira vesāliṃ anuppatto vesāliyaṃ viharati ambapālivane’’ti. Atha kho te licchavī bhaddāni bhaddāni yānāni yojāpetvā bhaddaṃ bhaddaṃ yānaṃ abhiruhitvā bhaddehi bhaddehi yānehi vesāliyā niyyiṃsu. Tatra ekacce licchavī nīlā honti nīlavaṇṇā nīlavatthā nīlālaṅkārā, ekacce licchavī pītā honti pītavaṇṇā pītavatthā pītālaṅkārā, ekacce licchavī lohitā honti lohitavaṇṇā lohitavatthā lohitālaṅkārā, ekacce licchavī odātā honti odātavaṇṇā odātavatthā odātālaṅkārā. Atha kho ambapālī gaṇikā daharānaṃ daharānaṃ licchavīnaṃ akkhena akkhaṃ cakkena cakkaṃ yugena yugaṃ paṭivaṭṭesi. Atha kho te licchavī ambapāliṃ gaṇikaṃ etadavocuṃ – ‘‘kiṃ, je ambapāli, daharānaṃ daharānaṃ licchavīnaṃ akkhena akkhaṃ cakkena cakkaṃ yugena yugaṃ paṭivaṭṭesī’’ti? ‘‘Tathā hi pana me, ayyaputtā, bhagavā nimantito svātanāya bhattaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghenā’’ti. ‘‘Dehi, je ambapāli, etaṃ bhattaṃ satasahassenā’’ti. ‘‘Sacepi me, ayyaputtā, vesāliṃ sāhāraṃ dassatha, evamahaṃ taṃ bhattaṃ na dassāmī’’ti. Atha kho te licchavī aṅguliṃ phoṭesuṃ – ‘‘jitamha vata bho ambakāya, jitamha vata bho ambakāyā’’ti. เหล่ากษัตริย์ลิจฉวีผู้ประทับอยู่ในกรุงเวสาลีได้สดับข่าวว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จถึงกรุงเวสาลีแล้ว ประทับอยู่ที่อัมพปาลีวันในกรุงเวสาลี” ครั้งนั้นแล เหล่ากษัตริย์ลิจฉวีรับสั่งให้เทียมยานพาหนะที่ดีๆ แล้วเสด็จขึ้นประทับยานพาหนะที่ดีๆ เสด็จออกจากกรุงเวสาลีด้วยยานพาหนะที่ดีๆ ในบรรดากษัตริย์ลิจฉวีเหล่านั้น บางพวกทรงมีสีเขียว มีพระวรกายสีเขียว ทรงภูษาสีเขียว ทรงประดับด้วยเครื่องประดับสีเขียว บางพวกทรงมีสีเหลือง มีพระวรกายสีเหลือง ทรงภูษาสีเหลือง ทรงประดับด้วยเครื่องประดับสีเหลือง บางพวกทรงมีสีแดง มีพระวรกายสีแดง ทรงภูษาสีแดง ทรงประดับด้วยเครื่องประดับสีแดง บางพวกทรงมีสีขาว มีพระวรกายสีขาว ทรงภูษาสีขาว ทรงประดับด้วยเครื่องประดับสีขาว ครั้งนั้นแล นางอัมพปาลีคณิกาได้ขับรถเบียดเพลารถ ล้อรถ และแอกรถของเหล่ากษัตริย์ลิจฉวีหนุ่มๆ ลำดับนั้น เหล่ากษัตริย์ลิจฉวีได้ตรัสกับนางอัมพปาลีคณิกาว่า “นี่แน่ะนางอัมพปาลี เหตุไรเธอจึงขับรถเบียดเพลารถ ล้อรถ และแอกรถของเหล่ากษัตริย์ลิจฉวีหนุ่มๆ” นางอัมพปาลีคณิกากราบทูลว่า “ข้าแต่เจ้านายทั้งหลาย ก็เพราะหม่อมฉันได้นิมนต์พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์เพื่อฉันภัตตาหารในวันพรุ่งนี้” เหล่ากษัตริย์ลิจฉวีตรัสว่า “นี่แน่ะนางอัมพปาลี เธอจงให้ภัตตาหารนี้แก่พวกเราด้วยทรัพย์หนึ่งแสนเถิด” นางอัมพปาลีคณิกากราบทูลว่า “ข้าแต่เจ้านายทั้งหลาย แม้หากว่าท่านทั้งหลายจะพึงให้กรุงเวสาลีพร้อมทั้งอาณาเขตแก่หม่อมฉัน หม่อมฉันก็จะไม่ให้ภัตตาหารนั้นเลย” ครั้งนั้นแล เหล่ากษัตริย์ลิจฉวีทรงดีดนิ้วตรัสว่า “ท่านผู้เจริญทั้งหลาย พวกเราถูกหญิงเอาชนะเสียแล้วหนอ ท่านผู้เจริญทั้งหลาย พวกเราถูกหญิงเอาชนะเสียแล้วหนอ” Atha kho te licchavī yena ambapālivanaṃ tena pāyiṃsu. Addasā kho bhagavā te licchavī dūratova āgacchante. Disvāna bhikkhū āmantesi – ‘‘yesaṃ [Pg.83], bhikkhave, bhikkhūnaṃ devā tāvatiṃsā adiṭṭhapubbā, oloketha, bhikkhave, licchaviparisaṃ; apaloketha, bhikkhave, licchaviparisaṃ; upasaṃharatha, bhikkhave, licchaviparisaṃ – tāvatiṃsasadisa’’nti. Atha kho te licchavī yāvatikā yānassa bhūmi, yānena gantvā, yānā paccorohitvā pattikāva yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinne kho te licchavī bhagavā dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṃsesi. Atha kho te licchavī bhagavatā dhammiyā kathāya sandassitā samādapitā samuttejitā sampahaṃsitā bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘adhivāsetu no, bhante, bhagavā svātanāya bhattaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghenā’’ti. Atha kho bhagavā te licchavī etadavoca – ‘‘adhivutthaṃ kho me, licchavī, svātanāya ambapāliyā gaṇikāya bhatta’’nti. Atha kho te licchavī aṅguliṃ phoṭesuṃ – ‘‘jitamha vata bho ambakāya, jitamha vata bho ambakāyā’’ti. Atha kho te licchavī bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkamiṃsu. ครั้งนั้นแล เหล่ากษัตริย์ลิจฉวีได้เสด็จไปยังอัมพปาลีวัน พระผู้มีพระภาคได้ทอดพระเนตรเห็นเหล่ากษัตริย์ลิจฉวีเสด็จมาแต่ไกล ครั้นแล้วจึงรับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่าใดยังไม่เคยเห็นเทวดาชั้นดาวดึงส์ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้นจงดูบริษัทแห่งกษัตริย์ลิจฉวีเถิด ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้นจงเพ่งดูบริษัทแห่งกษัตริย์ลิจฉวีเถิด ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้นจงเทียบเคียงบริษัทแห่งกษัตริย์ลิจฉวีกับเทวดาชั้นดาวดึงส์เถิด” ครั้งนั้นแล เหล่ากษัตริย์ลิจฉวีเสด็จด้วยยานไปเท่าที่ยานจะไปได้ แล้วเสด็จลงจากยาน เสด็จดำเนินเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วประทับนั่ง ณ ที่สมควร พระผู้มีพระภาคได้ทรงแสดงธรรมีกถาให้เหล่ากษัตริย์ลิจฉวีผู้ประทับนั่ง ณ ที่สมควรได้เห็นแจ้ง สมาทาน อาจหาญ ร่าเริง ครั้งนั้นแล เหล่ากษัตริย์ลิจฉวีผู้ซึ่งพระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมีกถาให้เห็นแจ้ง สมาทาน อาจหาญ ร่าเริงแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์โปรดรับภัตตาหารของข้าพระองค์ทั้งหลายในวันพรุ่งนี้เถิด” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนเหล่ากษัตริย์ลิจฉวี เราได้รับนิมนต์ฉันภัตตาหารของนางอัมพปาลีคณิกาในวันพรุ่งนี้แล้ว” ครั้งนั้นแล เหล่ากษัตริย์ลิจฉวีทรงดีดนิ้วตรัสว่า “ท่านผู้เจริญทั้งหลาย พวกเราถูกหญิงเอาชนะเสียแล้วหนอ ท่านผู้เจริญทั้งหลาย พวกเราถูกหญิงเอาชนะเสียแล้วหนอ” ลำดับนั้น เหล่ากษัตริย์ลิจฉวีทรงชื่นชมยินดีพระภาษิตของพระผู้มีพระภาค ลุกจากที่ประทับ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณแล้วเสด็จกลับไป 162. Atha kho ambapālī gaṇikā tassā rattiyā accayena sake ārāme paṇītaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ paṭiyādāpetvā bhagavato kālaṃ ārocāpesi – ‘‘kālo, bhante, niṭṭhitaṃ bhatta’’nti. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṃ bhikkhusaṅghena yena ambapāliyā gaṇikāya nivesanaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Atha kho ambapālī gaṇikā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappesi sampavāresi. Atha kho ambapālī gaṇikā bhagavantaṃ bhuttāviṃ onītapattapāṇiṃ aññataraṃ nīcaṃ āsanaṃ gahetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnā kho ambapālī gaṇikā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘imāhaṃ, bhante, ārāmaṃ buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa dammī’’ti. Paṭiggahesi bhagavā ārāmaṃ. Atha kho bhagavā ambapāliṃ gaṇikaṃ dhammiyā kathāya sandassetvā samādapetvā samuttejetvā sampahaṃsetvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi. Tatrapi sudaṃ bhagavā vesāliyaṃ viharanto ambapālivane etadeva bahulaṃ bhikkhūnaṃ dhammiṃ kathaṃ karoti [Pg.84] – ‘‘iti sīlaṃ, iti samādhi, iti paññā. Sīlaparibhāvito samādhi mahapphalo hoti mahānisaṃso. Samādhiparibhāvitā paññā mahapphalā hoti mahānisaṃsā. Paññāparibhāvitaṃ cittaṃ sammadeva āsavehi vimuccati, seyyathidaṃ – kāmāsavā, bhavāsavā, avijjāsavā’’ti. ๑๖๒. ครั้งนั้นแล เมื่อราตรีนั้นล่วงไป นางอัมพปาลีคณิกาได้สั่งให้เตรียมของขบฉันและของบริโภคอันประณีตไว้ในอารามของตน แล้วให้คนไปกราบทูลภัตกาลแด่พระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ได้เวลาแล้ว ภัตตาหารสำเร็จแล้ว” ครั้งนั้นแล ในเวลาเช้า พระผู้มีพระภาคทรงครองอันตรวาสก ถือบาตรและจีวร เสด็จเข้าไปยังนิเวศน์ของนางอัมพปาลีคณิกาพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ แล้วประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ ครั้งนั้นแล นางอัมพปาลีคณิกาได้อังคาสภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขด้วยของขบฉันและของบริโภคอันประณีตด้วยมือของตนจนภิกษุสงฆ์ฉันเสร็จและห้ามภัตแล้ว ลำดับนั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคเสวยเสร็จและทรงนำพระหัตถ์ออกจากบาตรแล้ว นางอัมพปาลีคณิกาจึงถือเอาอาสนะต่ำแห่งหนึ่ง นั่ง ณ ที่สมควร ครั้นแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันขอถวายอารามนี้แด่ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข” พระผู้มีพระภาคทรงรับอารามแล้ว ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมีกถาให้นางอัมพปาลีคณิกาเห็นแจ้ง สมาทาน อาจหาญ ร่าเริง แล้วเสด็จลุกจากอาสนะกลับไป แม้ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่อัมพปาลีวันในกรุงเวสาลี ได้ตรัสธรรมีกถานี้แก่ภิกษุทั้งหลายเป็นส่วนมากว่า “ศีลเป็นอย่างนี้ สมาธิเป็นอย่างนี้ ปัญญาเป็นอย่างนี้ สมาธิอันศีลอบรมแล้วย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก ปัญญาอันสมาธิอบรมแล้วย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก จิตอันปัญญาอบรมแล้วย่อมหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายโดยชอบ คือ กามาสวะ ภวาสวะ และอวิชชาสวะ” Veḷuvagāmavassūpagamanaṃ การเสด็จเข้าจำพรรษาที่หมู่บ้านเวฬุวะ 163. Atha kho bhagavā ambapālivane yathābhirantaṃ viharitvā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘āyāmānanda, yena veḷuvagāmako tenupasaṅkamissāmā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi. Atha kho bhagavā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ yena veḷuvagāmako tadavasari. Tatra sudaṃ bhagavā veḷuvagāmake viharati. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘etha tumhe, bhikkhave, samantā vesāliṃ yathāmittaṃ yathāsandiṭṭhaṃ yathāsambhattaṃ vassaṃ upetha. Ahaṃ pana idheva veḷuvagāmake vassaṃ upagacchāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paṭissutvā samantā vesāliṃ yathāmittaṃ yathāsandiṭṭhaṃ yathāsambhattaṃ vassaṃ upagacchiṃsu. Bhagavā pana tattheva veḷuvagāmake vassaṃ upagacchi. ๑๖๓. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ในอัมพปาลีวันตามพระอัธยาศัยแล้ว ตรัสเรียกท่านพระอานนท์มาว่า “มาเถิด อานนท์ เราจักเข้าไปยังเวฬุวคามกัน” ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า “เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่เสด็จเข้าไปยังเวฬุวคาม ประทับอยู่ในเวฬุวคามนั้น ณ ที่นั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาว่า “มาเถิด ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงไปจำพรรษาทั่วเมืองเวสาลี ตามที่มีมิตร ตามที่รู้จักกัน ตามที่มีเพื่อนสนิทเถิด ส่วนเราจักจำพรรษาที่เวฬุวคามนี้แหละ” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า “เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” แล้วจึงไปจำพรรษาทั่วเมืองเวสาลี ตามที่มีมิตร ตามที่รู้จักกัน ตามที่มีเพื่อนสนิท ส่วนพระผู้มีพระภาคได้ทรงจำพรรษาที่เวฬุวคามนั้นเอง 164. Atha kho bhagavato vassūpagatassa kharo ābādho uppajji, bāḷhā vedanā vattanti māraṇantikā. Tā sudaṃ bhagavā sato sampajāno adhivāsesi avihaññamāno. Atha kho bhagavato etadahosi – ‘‘na kho metaṃ patirūpaṃ, yvāhaṃ anāmantetvā upaṭṭhāke anapaloketvā bhikkhusaṅghaṃ parinibbāyeyyaṃ. Yaṃnūnāhaṃ imaṃ ābādhaṃ vīriyena paṭipaṇāmetvā jīvitasaṅkhāraṃ adhiṭṭhāya vihareyya’’nti. Atha kho bhagavā taṃ ābādhaṃ vīriyena paṭipaṇāmetvā jīvitasaṅkhāraṃ adhiṭṭhāya vihāsi. Atha kho bhagavato so ābādho paṭipassambhi. Atha kho bhagavā gilānā vuṭṭhito aciravuṭṭhito gelaññā vihārā nikkhamma vihārapacchāyāyaṃ paññatte āsane nisīdi. Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ [Pg.85] etadavoca – ‘‘diṭṭho me, bhante, bhagavato phāsu; diṭṭhaṃ me, bhante, bhagavato khamanīyaṃ, api ca me, bhante, madhurakajāto viya kāyo. Disāpi me na pakkhāyanti; dhammāpi maṃ na paṭibhanti bhagavato gelaññena, api ca me, bhante, ahosi kācideva assāsamattā – ‘na tāva bhagavā parinibbāyissati, na yāva bhagavā bhikkhusaṅghaṃ ārabbha kiñcideva udāharatī’’’ti. ๑๖๔. ครั้งนั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงเข้าพรรษาแล้ว ได้เกิดอาพาธอย่างรุนแรงขึ้น เวทนากล้าแข็งใกล้จะถึงความตายก็เกิดขึ้น พระผู้มีพระภาคทรงมีสติสัมปชัญญะ ทรงอดกลั้นเวทนานั้นไว้ ไม่ทรงเดือดร้อน ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคได้มีพระดำริดังนี้ว่า “การที่เราไม่บอกกล่าวภิกษุผู้อุปัฏฐาก ไม่อำลาภิกษุสงฆ์แล้วจะปรินิพพานนั้น ไม่สมควรแก่เราเลย ทางที่ดี เราควรใช้ความเพียรระงับอาพาธนี้แล้ว อธิษฐานชีวิตสังขารอยู่ต่อไป” ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงใช้ความเพียรระงับอาพาธนั้นแล้ว ทรงอธิษฐานชีวิตสังขารประทับอยู่ อาพาธนั้นของพระผู้มีพระภาคก็สงบระงับไป ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงหายจากประชวร หลังจากทรงหายจากประชวรได้ไม่นาน เสด็จออกจากพระวิหารแล้วประทับนั่งบนอาสนะที่ปูไว้ในที่ร่มด้านหลังพระวิหาร ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ท่านพระอานนท์ผู้นั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เห็นความสบายของพระผู้มีพระภาคแล้ว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เห็นความอดทนของพระผู้มีพระภาคแล้ว แต่เพราะเหตุที่พระผู้มีพระภาคประชวร ร่างกายของข้าพระองค์จึงรู้สึกเหมือนถูกทุบ ทิศทั้งหลายก็ไม่ปรากฏแก่ข้าพระองค์ ธรรมทั้งหลายก็ไม่แจ่มแจ้งแก่ข้าพระองค์ แต่ข้าพระองค์ยังพอเบาใจอยู่บ้างว่า ‘พระผู้มีพระภาคจักยังไม่ปรินิพพาน ตราบเท่าที่ยังมิได้ตรัสปรารภภิกษุสงฆ์ด้วยพระดำรัสอย่างใดอย่างหนึ่ง’” 165. ‘‘Kiṃ panānanda, bhikkhusaṅgho mayi paccāsīsati ? Desito, ānanda, mayā dhammo anantaraṃ abāhiraṃ karitvā. Natthānanda, tathāgatassa dhammesu ācariyamuṭṭhi. Yassa nūna, ānanda, evamassa – ‘ahaṃ bhikkhusaṅghaṃ pariharissāmī’ti vā ‘mamuddesiko bhikkhusaṅgho’ti vā, so nūna, ānanda, bhikkhusaṅghaṃ ārabbha kiñcideva udāhareyya. Tathāgatassa kho, ānanda, na evaṃ hoti – ‘ahaṃ bhikkhusaṅghaṃ pariharissāmī’ti vā ‘mamuddesiko bhikkhusaṅgho’ti vā. Sakiṃ, ānanda, tathāgato bhikkhusaṅghaṃ ārabbha kiñcideva udāharissati. Ahaṃ kho panānanda, etarahi jiṇṇo vuddho mahallako addhagato vayoanuppatto. Āsītiko me vayo vattati. Seyyathāpi, ānanda, jajjarasakaṭaṃ veṭhamissakena yāpeti, evameva kho, ānanda, veṭhamissakena maññe tathāgatassa kāyo yāpeti. Yasmiṃ, ānanda, samaye tathāgato sabbanimittānaṃ amanasikārā ekaccānaṃ vedanānaṃ nirodhā animittaṃ cetosamādhiṃ upasampajja viharati, phāsutaro, ānanda, tasmiṃ samaye tathāgatassa kāyo hoti. Tasmātihānanda, attadīpā viharatha attasaraṇā anaññasaraṇā, dhammadīpā dhammasaraṇā anaññasaraṇā. Kathañcānanda, bhikkhu attadīpo viharati attasaraṇo anaññasaraṇo, dhammadīpo dhammasaraṇo anaññasaraṇo? Idhānanda, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati atāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Vedanāsu…pe… citte…pe… dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Evaṃ kho, ānanda, bhikkhu attadīpo viharati attasaraṇo anaññasaraṇo, dhammadīpo dhammasaraṇo anaññasaraṇo[Pg.86]. Ye hi keci, ānanda, etarahi vā mama vā accayena attadīpā viharissanti attasaraṇā anaññasaraṇā, dhammadīpā dhammasaraṇā anaññasaraṇā, tamatagge me te, ānanda, bhikkhū bhavissanti ye keci sikkhākāmā’’ti. ๑๖๕. “อานนท์ ภิกษุสงฆ์ยังจะหวังอะไรในเราอีกเล่า อานนท์ ธรรมอันเราแสดงแล้ว ทำให้ไม่มีภายใน ไม่มีภายนอก อานนท์ กำมือของอาจารย์ในธรรมทั้งหลาย ไม่มีแก่ตถาคต อานนท์ ผู้ใดพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราจักบริหารภิกษุสงฆ์’ หรือ ‘ภิกษุสงฆ์มีเราเป็นที่อ้างอิง’ ผู้นั้นแล อานนท์ พึงกล่าวปรารภภิกษุสงฆ์ด้วยคำอย่างใดอย่างหนึ่ง ตถาคตไม่มีความคิดอย่างนั้นว่า ‘เราจักบริหารภิกษุสงฆ์’ หรือ ‘ภิกษุสงฆ์มีเราเป็นที่อ้างอิง’ อานนท์ ตถาคตนั้นจักกล่าวปรารภภิกษุสงฆ์ด้วยคำอย่างใดอย่างหนึ่งด้วยเหตุอะไรเล่า อานนท์ บัดนี้เราแก่เฒ่า เป็นผู้ใหญ่ ล่วงกาล ผ่านวัยแล้ว วัยของเราล่วงเข้า ๘๐ ปีแล้ว อานนท์ เกวียนเก่ายังใช้การได้เพราะการซ่อมแซมด้วยไม้ไผ่ ฉันใด อานนท์ เราตถาคตก็ฉันนั้น กายของตถาคตยังดำรงอยู่ได้เหมือนการซ่อมแซมด้วยไม้ไผ่ อานนท์ สมัยใดตถาคตเข้าอนิมิตตเจโตสมาธิอยู่ เพราะไม่ใส่ใจนิมิตทั้งปวง เพราะความดับแห่งเวทนาบางอย่าง สมัยนั้น กายของตถาคตย่อมผาสุกยิ่งขึ้น อานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ พวกเธอจงมีตนเป็นเกาะ มีตนเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง จงมีธรรมเป็นเกาะ มีธรรมเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่งอยู่เถิด อานนท์ อย่างไรเล่า ภิกษุจึงชื่อว่ามีตนเป็นเกาะ มีตนเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง มีธรรมเป็นเกาะ มีธรรมเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่งอยู่ อานนท์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้มีสติ มีสัมปชัญญะ มีความเพียร พิจารณาเห็นกายในกายอยู่ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลาย ... พิจารณาเห็นจิตในจิต ... พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่ เป็นผู้มีสติ มีสัมปชัญญะ มีความเพียร กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ อานนท์ อย่างนี้แล ภิกษุชื่อว่ามีตนเป็นเกาะ มีตนเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง มีธรรมเป็นเกาะ มีธรรมเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่งอยู่ อานนท์ ก็ภิกษุเหล่าใดเหล่าหนึ่งในบัดนี้ก็ดี ในเวลาที่เราล่วงไปแล้วก็ดี จักมีตนเป็นเกาะ มีตนเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง มีธรรมเป็นเกาะ มีธรรมเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่งอยู่ ภิกษุเหล่านั้นจักเป็นผู้เลิศกว่าภิกษุทั้งหลายของเรา ผู้ใคร่ต่อการศึกษา” Dutiyabhāṇavāro. จบภาณวารที่ ๒ Nimittobhāsakathā นิมิตโตภาสกถา 166. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya vesāliṃ piṇḍāya pāvisi. Vesāliyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘gaṇhāhi, ānanda, nisīdanaṃ, yena cāpālaṃ cetiyaṃ tenupasaṅkamissāma divā vihārāyā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paṭissutvā nisīdanaṃ ādāya bhagavantaṃ piṭṭhito piṭṭhito anubandhi. Atha kho bhagavā yena cāpālaṃ cetiyaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Āyasmāpi kho ānando bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. ๑๖๖. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงครองอันตรวาสกในเวลาเช้าแล้ว ทรงถือบาตรและจีวรเสด็จเข้าไปยังกรุงเวสาลีเพื่อบิณฑบาต ครั้นเสด็จเที่ยวบิณฑบาตในกรุงเวสาลีแล้ว ภายหลังภัต เสด็จกลับจากบิณฑบาตแล้ว ตรัสเรียกท่านพระอานนท์ว่า “อานนท์ เธอจงถือผ้ารองนั่งไป เราจักเข้าไปยังจาปาลเจดีย์เพื่อพักผ่อนในเวลากลางวัน” ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า “อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” แล้วจึงถือผ้ารองนั่งตามเสด็จพระผู้มีพระภาคไปข้างหลังๆ ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จเข้าไปยังจาปาลเจดีย์ ประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ แม้ท่านพระอานนท์ก็ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง 167. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ ānandaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘ramaṇīyā, ānanda, vesālī, ramaṇīyaṃ udenaṃ cetiyaṃ, ramaṇīyaṃ gotamakaṃ cetiyaṃ, ramaṇīyaṃ sattambaṃ cetiyaṃ, ramaṇīyaṃ bahuputtaṃ cetiyaṃ, ramaṇīyaṃ sārandadaṃ cetiyaṃ, ramaṇīyaṃ cāpālaṃ cetiyaṃ. Yassa kassaci, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, so ākaṅkhamāno kappaṃ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā. Tathāgatassa kho, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, so ākaṅkhamāno, ānanda, tathāgato kappaṃ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā’’ti. Evampi kho āyasmā ānando bhagavatā oḷārike nimitte kayiramāne oḷārike obhāse kayiramāne nāsakkhi paṭivijjhituṃ; na bhagavantaṃ yāci – ‘‘tiṭṭhatu, bhante, bhagavā kappaṃ, tiṭṭhatu sugato kappaṃ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’’nti, yathā taṃ mārena pariyuṭṭhitacitto. Dutiyampi [Pg.87] kho bhagavā…pe… tatiyampi kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘ramaṇīyā, ānanda, vesālī, ramaṇīyaṃ udenaṃ cetiyaṃ, ramaṇīyaṃ gotamakaṃ cetiyaṃ, ramaṇīyaṃ sattambaṃ cetiyaṃ, ramaṇīyaṃ bahuputtaṃ cetiyaṃ, ramaṇīyaṃ sārandadaṃ cetiyaṃ, ramaṇīyaṃ cāpālaṃ cetiyaṃ. Yassa kassaci, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, so ākaṅkhamāno kappaṃ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā. Tathāgatassa kho, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, so ākaṅkhamāno, ānanda, tathāgato kappaṃ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā’’ti. Evampi kho āyasmā ānando bhagavatā oḷārike nimitte kayiramāne oḷārike obhāse kayiramāne nāsakkhi paṭivijjhituṃ; na bhagavantaṃ yāci – ‘‘tiṭṭhatu, bhante, bhagavā kappaṃ, tiṭṭhatu sugato kappaṃ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’’nti, yathā taṃ mārena pariyuṭṭhitacitto. Atha kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘gaccha tvaṃ, ānanda, yassadāni kālaṃ maññasī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paṭissutvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā avidūre aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīdi. ๑๖๗. พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับท่านพระอานนท์ผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งว่า “อานนท์ กรุงเวสาลีน่ารื่นรมย์ อุเทนเจดีย์น่ารื่นรมย์ โคตมกเจดีย์น่ารื่นรมย์ สัตตัมพเจดีย์น่ารื่นรมย์ พหุปุตตเจดีย์น่ารื่นรมย์ สารันททเจดีย์น่ารื่นรมย์ จาปาลเจดีย์น่ารื่นรมย์ อานนท์ ผู้ใดผู้หนึ่งเจริญอิทธิบาท ๔ ทำให้มาก ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งมั่นไว้เนืองๆ สั่งสมไว้ ปรารภดีแล้ว ผู้นั้นเมื่อหวังอยู่ พึงดำรงอยู่ได้ตลอดกัป หรือเกินกว่ากัป พระตถาคตเจริญอิทธิบาท ๔ แล้ว ทำให้มาก ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งมั่นไว้เนืองๆ สั่งสมไว้ ปรารภดีแล้ว อานนท์ พระตถาคตนั้นเมื่อหวังอยู่ พึงดำรงอยู่ได้ตลอดกัป หรือเกินกว่ากัป” แม้เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงทำนิมิตอย่างชัดแจ้ง ทรงทำโอภาสอย่างชัดแจ้ง ท่านพระอานนท์ก็มิอาจหยั่งรู้ได้ จึงมิได้ทูลอาราธนาพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดดำรงอยู่ตลอดกัป ขอพระสุคตโปรดดำรงอยู่ตลอดกัป เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนจำนวนมาก เพื่อความสุขแก่ชนจำนวนมาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่ทวยเทพและมนุษย์ทั้งหลาย” เพราะถูกมารดลใจ แม้ครั้งที่ ๒ ... แม้ครั้งที่ ๓ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า “อานนท์ กรุงเวสาลีน่ารื่นรมย์ อุเทนเจดีย์น่ารื่นรมย์ โคตมกเจดีย์น่ารื่นรมย์ สัตตัมพเจดีย์น่ารื่นรมย์ พหุปุตตเจดีย์น่ารื่นรมย์ สารันททเจดีย์น่ารื่นรมย์ จาปาลเจดีย์น่ารื่นรมย์ อานนท์ ผู้ใดผู้หนึ่งเจริญอิทธิบาท ๔ ทำให้มาก ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งมั่นไว้เนืองๆ สั่งสมไว้ ปรารภดีแล้ว ผู้นั้นเมื่อหวังอยู่ พึงดำรงอยู่ได้ตลอดกัป หรือเกินกว่ากัป พระตถาคตเจริญอิทธิบาท ๔ แล้ว ทำให้มาก ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งมั่นไว้เนืองๆ สั่งสมไว้ ปรารภดีแล้ว อานนท์ พระตถาคตนั้นเมื่อหวังอยู่ พึงดำรงอยู่ได้ตลอดกัป หรือเกินกว่ากัป” แม้เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงทำนิมิตอย่างชัดแจ้ง ทรงทำโอภาสอย่างชัดแจ้ง ท่านพระอานนท์ก็มิอาจหยั่งรู้ได้ จึงมิได้ทูลอาราธนาพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดดำรงอยู่ตลอดกัป ขอพระสุคตโปรดดำรงอยู่ตลอดกัป เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนจำนวนมาก เพื่อความสุขแก่ชนจำนวนมาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่ทวยเทพและมนุษย์ทั้งหลาย” เพราะถูกมารดลใจ ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกท่านพระอานนท์ว่า “อานนท์ เธอจงไปเถิด บัดนี้ เธอจงสำคัญเวลาที่ควรไป” ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า “อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” แล้วลุกจากอาสนะ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค ทำประทักษิณแล้ว นั่งที่โคนไม้แห่งหนึ่งในที่ไม่ไกล Mārayācanakathā มารยาจนกถา (ว่าด้วยเรื่องมารทูลอาราธนา) 168. Atha kho māro pāpimā acirapakkante āyasmante ānande yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho māro pāpimā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘parinibbātudāni, bhante, bhagavā, parinibbātu sugato, parinibbānakālo dāni, bhante, bhagavato. Bhāsitā kho panesā, bhante, bhagavatā vācā – ‘na tāvāhaṃ, pāpima, parinibbāyissāmi, yāva me bhikkhū na sāvakā bhavissanti viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacārino, sakaṃ ācariyakaṃ uggahetvā ācikkhissanti desessanti paññapessanti paṭṭhapessanti vivarissanti vibhajissanti uttānī karissanti, uppannaṃ parappavādaṃ sahadhammena suniggahitaṃ niggahetvā sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desessantī’ti[Pg.88]. Etarahi kho pana, bhante, bhikkhū bhagavato sāvakā viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacārino, sakaṃ ācariyakaṃ uggahetvā ācikkhanti desenti paññapenti paṭṭhapenti vivaranti vibhajanti uttānīkaronti, uppannaṃ parappavādaṃ sahadhammena suniggahitaṃ niggahetvā sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desenti. Parinibbātudāni, bhante, bhagavā, parinibbātu sugato, parinibbānakālodāni, bhante, bhagavato. ๑๖๘. ลำดับนั้น เมื่อท่านพระอานนท์หลีกไปไม่นาน มารผู้มีบาปได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ แล้วได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง มารผู้มีบาปครั้นยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดปรินิพพานในบัดนี้เถิด ขอพระสุคตโปรดปรินิพพานเถิด บัดนี้เป็นเวลาปรินิพพานของพระผู้มีพระภาคแล้ว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระวาจานี้ไว้ว่า ‘ดูก่อนมารผู้มีบาป เราจักยังไม่ปรินิพพาน ตราบเท่าที่ภิกษุสาวกของเรายังไม่เฉียบแหลม ไม่ได้รับการแนะนำ ไม่แกล้วกล้า ไม่เป็นพหูสูต ไม่ทรงธรรม ไม่ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ไม่ปฏิบัติชอบ ไม่ประพฤติตามธรรม เรียนเอาคำสอนของอาจารย์ตนแล้ว ยังบอก แสดง บัญญัติ กำหนด เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่ายไม่ได้ ยังข่มปรัปวาทที่เกิดขึ้นให้ดีโดยชอบธรรมไม่ได้ และยังแสดงธรรมพร้อมทั้งปาฏิหาริย์ไม่ได้’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แต่บัดนี้ ภิกษุสาวกของพระผู้มีพระภาคเป็นผู้เฉียบแหลม ได้รับการแนะนำดีแล้ว แกล้วกล้า เป็นพหูสูต ทรงธรรม ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ปฏิบัติชอบ ประพฤติตามธรรม เรียนเอาคำสอนของอาจารย์ตนแล้ว บอก แสดง บัญญัติ กำหนด เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่ายได้ ข่มปรัปวาทที่เกิดขึ้นให้ดีโดยชอบธรรมได้ และแสดงธรรมพร้อมทั้งปาฏิหาริย์ได้ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดปรินิพพานในบัดนี้เถิด ขอพระสุคตโปรดปรินิพพานเถิด บัดนี้เป็นเวลาปรินิพพานของพระผู้มีพระภาคแล้ว” ‘‘Bhāsitā kho panesā, bhante, bhagavatā vācā – ‘na tāvāhaṃ, pāpima, parinibbāyissāmi, yāva me bhikkhuniyo na sāvikā bhavissanti viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacāriniyo, sakaṃ ācariyakaṃ uggahetvā ācikkhissanti desessanti paññapessanti paṭṭhapessanti vivarissanti vibhajissanti uttānīkarissanti, uppannaṃ parappavādaṃ sahadhammena suniggahitaṃ niggahetvā sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desessantī’ti. Etarahi kho pana, bhante, bhikkhuniyo bhagavato sāvikā viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacāriniyo, sakaṃ ācariyakaṃ uggahetvā ācikkhanti desenti paññapenti paṭṭhapenti vivaranti vibhajanti uttānīkaronti, uppannaṃ parappavādaṃ sahadhammena suniggahitaṃ niggahetvā sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desenti. Parinibbātudāni, bhante, bhagavā, parinibbātu sugato, parinibbānakālodāni, bhante, bhagavato. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระวาจานี้ไว้ว่า ‘ดูก่อนมารผู้มีบาป เราจักยังไม่ปรินิพพาน ตราบเท่าที่ภิกษุณีสาวิกาของเรายังไม่เป็นผู้ฉลาด ไม่ได้รับการแนะนำดี ไม่แกล้วกล้า ไม่เป็นพหูสูต ไม่ทรงธรรม ไม่ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ไม่มีการปฏิบัติที่สมควร ไม่ประพฤติตามธรรม ยังไม่เรียนลัทธิของอาจารย์ตนแล้วบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่าย ยังไม่ข่มขี่ปรัปวาทที่เกิดขึ้นแล้วโดยชอบธรรมด้วยธรรม แล้วแสดงธรรมที่มีปาฏิหาริย์ได้’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แต่บัดนี้ ภิกษุณีสาวิกาของพระผู้มีพระภาคเป็นผู้ฉลาด ได้รับการแนะนำดี แกล้วกล้า เป็นพหูสูต ทรงธรรม ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม มีการปฏิบัติที่สมควร ประพฤติตามธรรม เรียนลัทธิของอาจารย์ตนแล้วบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่าย ข่มขี่ปรัปวาทที่เกิดขึ้นแล้วโดยชอบธรรมด้วยธรรม แล้วแสดงธรรมที่มีปาฏิหาริย์ได้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้ ขอพระผู้มีพระภาคจงปรินิพพานเถิด ขอพระสุคตจงปรินิพพานเถิด ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้ เป็นกาลปรินิพพานของพระผู้มีพระภาค ‘‘Bhāsitā kho panesā, bhante, bhagavatā vācā – ‘na tāvāhaṃ, pāpima, parinibbāyissāmi, yāva me upāsakā na sāvakā bhavissanti viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacārino, sakaṃ ācariyakaṃ uggahetvā ācikkhissanti desessanti paññapessanti paṭṭhapessanti vivarissanti vibhajissanti uttānīkarissanti, uppannaṃ parappavādaṃ sahadhammena suniggahitaṃ niggahetvā sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desessantī’ti. Etarahi kho pana, bhante, upāsakā bhagavato sāvakā viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacārino, sakaṃ ācariyakaṃ uggahetvā ācikkhanti desenti paññapenti paṭṭhapenti vivaranti vibhajanti uttānīkaronti, uppannaṃ parappavādaṃ sahadhammena suniggahitaṃ niggahetvā sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desenti. Parinibbātudāni[Pg.89], bhante, bhagavā, parinibbātu sugato, parinibbānakālodāni, bhante, bhagavato. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระวาจานี้ไว้ว่า ‘ดูก่อนมารผู้มีบาป เราจักยังไม่ปรินิพพาน ตราบเท่าที่อุบาสกสาวกของเรายังไม่เป็นผู้ฉลาด ไม่ได้รับการแนะนำดี ไม่แกล้วกล้า ไม่เป็นพหูสูต ไม่ทรงธรรม ไม่ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ไม่มีการปฏิบัติที่สมควร ไม่ประพฤติตามธรรม ยังไม่เรียนลัทธิของอาจารย์ตนแล้วบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่าย ยังไม่ข่มขี่ปรัปวาทที่เกิดขึ้นแล้วโดยชอบธรรมด้วยธรรม แล้วแสดงธรรมที่มีปาฏิหาริย์ได้’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แต่บัดนี้ อุบาสกสาวกของพระผู้มีพระภาคเป็นผู้ฉลาด ได้รับการแนะนำดี แกล้วกล้า เป็นพหูสูต ทรงธรรม ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม มีการปฏิบัติที่สมควร ประพฤติตามธรรม เรียนลัทธิของอาจารย์ตนแล้วบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่าย ข่มขี่ปรัปวาทที่เกิดขึ้นแล้วโดยชอบธรรมด้วยธรรม แล้วแสดงธรรมที่มีปาฏิหาริย์ได้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้ ขอพระผู้มีพระภาคจงปรินิพพานเถิด ขอพระสุคตจงปรินิพพานเถิด ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้ เป็นกาลปรินิพพานของพระผู้มีพระภาค ‘‘Bhāsitā kho panesā, bhante, bhagavatā vācā – ‘na tāvāhaṃ, pāpima parinibbāyissāmi, yāva me upāsikā na sāvikā bhavissanti viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacāriniyo, sakaṃ ācariyakaṃ uggahetvā ācikkhissanti desessanti paññapessanti paṭṭhapessanti vivarissanti vibhajissanti uttānīkarissanti, uppannaṃ parappavādaṃ sahadhammena suniggahitaṃ niggahetvā sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desessantī’ti. Etarahi kho pana, bhante, upāsikā bhagavato sāvikā viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacāriniyo, sakaṃ ācariyakaṃ uggahetvā ācikkhanti desenti paññapenti paṭṭhapenti vivaranti vibhajanti uttānīkaronti, uppannaṃ parappavādaṃ sahadhammena suniggahitaṃ niggahetvā sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desenti. Parinibbātudāni, bhante, bhagavā, parinibbātu sugato, parinibbānakālodāni, bhante, bhagavato. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระวาจานี้ไว้ว่า ‘ดูก่อนมารผู้มีบาป เราจักยังไม่ปรินิพพาน ตราบเท่าที่อุบาสิกาสาวิกาของเรายังไม่เป็นผู้ฉลาด ไม่ได้รับการแนะนำดี ไม่แกล้วกล้า ไม่เป็นพหูสูต ไม่ทรงธรรม ไม่ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ไม่มีการปฏิบัติที่สมควร ไม่ประพฤติตามธรรม ยังไม่เรียนลัทธิของอาจารย์ตนแล้วบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่าย ยังไม่ข่มขี่ปรัปวาทที่เกิดขึ้นแล้วโดยชอบธรรมด้วยธรรม แล้วแสดงธรรมที่มีปาฏิหาริย์ได้’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แต่บัดนี้ อุบาสิกาสาวิกาของพระผู้มีพระภาคเป็นผู้ฉลาด ได้รับการแนะนำดี แกล้วกล้า เป็นพหูสูต ทรงธรรม ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม มีการปฏิบัติที่สมควร ประพฤติตามธรรม เรียนลัทธิของอาจารย์ตนแล้วบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่าย ข่มขี่ปรัปวาทที่เกิดขึ้นแล้วโดยชอบธรรมด้วยธรรม แล้วแสดงธรรมที่มีปาฏิหาริย์ได้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้ ขอพระผู้มีพระภาคจงปรินิพพานเถิด ขอพระสุคตจงปรินิพพานเถิด ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้ เป็นกาลปรินิพพานของพระผู้มีพระภาค ‘‘Bhāsitā kho panesā, bhante, bhagavatā vācā – ‘na tāvāhaṃ, pāpima, parinibbāyissāmi, yāva me idaṃ brahmacariyaṃ na iddhaṃ ceva bhavissati phītañca vitthārikaṃ bāhujaññaṃ puthubhūtaṃ yāva devamanussehi suppakāsita’nti. Etarahi kho pana, bhante, bhagavato brahmacariyaṃ iddhaṃ ceva phītañca vitthārikaṃ bāhujaññaṃ puthubhūtaṃ, yāva devamanussehi suppakāsitaṃ. Parinibbātudāni, bhante, bhagavā, parinibbātu sugato, parinibbānakālodāni, bhante, bhagavato’’ti. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระวาจานี้ไว้ว่า ‘ดูก่อนมารผู้มีบาป เราจักยังไม่ปรินิพพาน ตราบเท่าที่พรหมจรรย์ของเรานี้ยังไม่มั่นคง เจริญ แพร่หลาย เป็นที่รู้จักของคนหมู่มาก กว้างขวาง จนกระทั่งเทวดาและมนุษย์ประกาศได้ดี’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แต่บัดนี้ พรหมจรรย์ของพระผู้มีพระภาค มั่นคง เจริญ แพร่หลาย เป็นที่รู้จักของคนหมู่มาก กว้างขวาง จนกระทั่งเทวดาและมนุษย์ประกาศได้ดีแล้ว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้ ขอพระผู้มีพระภาคจงปรินิพพานเถิด ขอพระสุคตจงปรินิพพานเถิด ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้ เป็นกาลปรินิพพานของพระผู้มีพระภาค Evaṃ vutte bhagavā māraṃ pāpimantaṃ etadavoca – ‘‘appossukko tvaṃ, pāpima, hohi, na ciraṃ tathāgatassa parinibbānaṃ bhavissati. Ito tiṇṇaṃ māsānaṃ accayena tathāgato parinibbāyissatī’’ti. เมื่อมารกราบทูลอย่างนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับมารผู้มีบาปว่า ‘ดูก่อนมารผู้มีบาป ท่านจงขวนขวายน้อยเถิด ไม่นานตถาคตจักปรินิพพาน หลังจากนี้ไปอีก ๓ เดือน ตถาคตจักปรินิพพาน’ Āyusaṅkhāraossajjanaṃ การปลงอายุสังขาร 169. Atha kho bhagavā cāpāle cetiye sato sampajāno āyusaṅkhāraṃ ossaji. Ossaṭṭhe ca bhagavatā āyusaṅkhāre mahābhūmicālo ahosi bhiṃsanako salomahaṃso, devadundubhiyo ca phaliṃsu[Pg.90]. Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi – ๑๖๙. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงมีสติสัมปชัญญะ ปลงอายุสังขาร ณ ปาวาลเจดีย์ เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงปลงอายุสังขารแล้ว ได้เกิดแผ่นดินไหวครั้งใหญ่ น่าสะพรึงกลัว ขนพองสยองเกล้า และกลองทิพย์ก็บันลือลั่น ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบเนื้อความนั้นแล้ว จึงทรงเปล่งอุทานนี้ในเวลานั้นว่า ‘‘Tulamatulañca sambhavaṃ, bhavasaṅkhāramavassaji muni; Ajjhattarato samāhito, abhindi kavacamivattasambhava’’nti. พระมุนีทรงปลงภวสังขาร อันเป็นเหตุแห่งภพทั้งที่นับได้และนับไม่ได้ พระองค์ทรงยินดีในภายใน มีพระทัยมั่นคง ทรงทำลายกิเลสที่เกิดในตน ดุจทำลายเกราะ Mahābhūmicālahetu เหตุแห่งแผ่นดินไหวครั้งใหญ่ 170. Atha kho āyasmato ānandassa etadahosi – ‘‘acchariyaṃ vata bho, abbhutaṃ vata bho, mahā vatāyaṃ bhūmicālo; sumahā vatāyaṃ bhūmicālo bhiṃsanako salomahaṃso; devadundubhiyo ca phaliṃsu. Ko nu kho hetu ko paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāyā’’ti? ๑๗๐. ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์ได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘น่าอัศจรรย์จริงหนอ ไม่เคยปรากฏจริงหนอ แผ่นดินไหวครั้งนี้นับว่าใหญ่โตนัก แผ่นดินไหวครั้งนี้นับว่าใหญ่โตอย่างยิ่ง น่าสะพรึงกลัว ขนพองสยองเกล้า ทั้งกลองทิพย์ก็บันลือลั่น อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้เกิดแผ่นดินไหวครั้งใหญ่’ Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi, ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhante, mahā vatāyaṃ, bhante, bhūmicālo; sumahā vatāyaṃ, bhante, bhūmicālo bhiṃsanako salomahaṃso; devadundubhiyo ca phaliṃsu. Ko nu kho, bhante, hetu ko paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāyā’’ti? ลำดับนั้น ท่านพระอานนท์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏ พระเจ้าข้า แผ่นดินไหวครั้งนี้ใหญ่หลวงนัก พระเจ้าข้า แผ่นดินไหวครั้งนี้ใหญ่หลวงนัก น่าสะพรึงกลัว ขนพองสยองเกล้า ทั้งกลองทิพย์ก็บันลือลั่น อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้แผ่นดินไหวใหญ่ปรากฏ” 171. ‘‘Aṭṭha kho ime, ānanda, hetū, aṭṭha paccayā mahato bhūmicālassa pātubhāvāya. Katame aṭṭha? Ayaṃ, ānanda, mahāpathavī udake patiṭṭhitā, udakaṃ vāte patiṭṭhitaṃ, vāto ākāsaṭṭho. Hoti kho so, ānanda, samayo, yaṃ mahāvātā vāyanti. Mahāvātā vāyantā udakaṃ kampenti. Udakaṃ kampitaṃ pathaviṃ kampeti. Ayaṃ paṭhamo hetu paṭhamo paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāya. ๑๗๑. พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “อานนท์ เหตุปัจจัย ๘ ประการนี้ มีอยู่ เพื่อให้แผ่นดินไหวใหญ่ปรากฏ เหตุปัจจัย ๘ ประการ อะไรบ้าง คือ อานนท์ มหาปฐพีนี้ตั้งอยู่บนน้ำ น้ำตั้งอยู่บนลม ลมตั้งอยู่ในอากาศ สมัยที่ลมหลวงพัด เมื่อลมหลวงพัดย่อมทำให้น้ำไหว น้ำที่ไหวแล้วย่อมทำให้แผ่นดินไหว นี้เป็นเหตุปัจจัยประการที่ ๑ เพื่อให้แผ่นดินไหวใหญ่ปรากฏ ‘‘Puna caparaṃ, ānanda, samaṇo vā hoti brāhmaṇo vā iddhimā cetovasippatto, devo vā mahiddhiko mahānubhāvo, tassa parittā pathavīsaññā bhāvitā hoti, appamāṇā āposaññā. So imaṃ pathaviṃ kampeti saṅkampeti sampakampeti sampavedheti. Ayaṃ dutiyo hetu dutiyo paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāya. อานนท์ อีกประการหนึ่ง สมณะหรือพราหมณ์ผู้มีฤทธิ์ ถึงความชำนาญทางจิต หรือเทวดาผู้มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมาก อบรมปฐวีสัญญาเพียงเล็กน้อย และอบรมอาโปสัญญาอย่างไพบูลย์ สมณะ พราหมณ์ หรือเทวดานั้น ย่อมทำให้แผ่นดินนี้ไหว สั่นสะเทือน เลื่อนลั่น นี้เป็นเหตุปัจจัยประการที่ ๒ เพื่อให้แผ่นดินไหวใหญ่ปรากฏ ‘‘Puna [Pg.91] caparaṃ, ānanda, yadā bodhisatto tusitakāyā cavitvā sato sampajāno mātukucchiṃ okkamati, tadāyaṃ pathavī kampati saṅkampati sampakampati sampavedhati. Ayaṃ tatiyo hetu tatiyo paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāya. อานนท์ อีกประการหนึ่ง เมื่อใดพระโพธิสัตว์จุติจากสวรรค์ชั้นดุสิต มีสติสัมปชัญญะเสด็จลงสู่พระครรภ์พระมารดา เมื่อนั้น แผ่นดินนี้ย่อมไหว สั่นสะเทือน เลื่อนลั่น นี้เป็นเหตุปัจจัยประการที่ ๓ เพื่อให้แผ่นดินไหวใหญ่ปรากฏ ‘‘Puna caparaṃ, ānanda, yadā bodhisatto sato sampajāno mātukucchismā nikkhamati, tadāyaṃ pathavī kampati saṅkampati sampakampati sampavedhati. Ayaṃ catuttho hetu catuttho paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāya. อานนท์ อีกประการหนึ่ง เมื่อใดพระโพธิสัตว์มีสติสัมปชัญญะประสูติจากพระครรภ์พระมารดา เมื่อนั้น แผ่นดินนี้ย่อมไหว สั่นสะเทือน เลื่อนลั่น นี้เป็นเหตุปัจจัยประการที่ ๔ เพื่อให้แผ่นดินไหวใหญ่ปรากฏ ‘‘Puna caparaṃ, ānanda, yadā tathāgato anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhati, tadāyaṃ pathavī kampati saṅkampati sampakampati sampavedhati. Ayaṃ pañcamo hetu pañcamo paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāya. อานนท์ อีกประการหนึ่ง เมื่อใดตถาคตตรัสรู้อนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณ เมื่อนั้น แผ่นดินนี้ย่อมไหว สั่นสะเทือน เลื่อนลั่น นี้เป็นเหตุปัจจัยประการที่ ๕ เพื่อให้แผ่นดินไหวใหญ่ปรากฏ ‘‘Puna caparaṃ, ānanda, yadā tathāgato anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavatteti, tadāyaṃ pathavī kampati saṅkampati sampakampati sampavedhati. Ayaṃ chaṭṭho hetu chaṭṭho paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāya. อานนท์ อีกประการหนึ่ง เมื่อใดตถาคตให้ธรรมจักรอันยอดเยี่ยมเป็นไป เมื่อนั้น แผ่นดินนี้ย่อมไหว สั่นสะเทือน เลื่อนลั่น นี้เป็นเหตุปัจจัยประการที่ ๖ เพื่อให้แผ่นดินไหวใหญ่ปรากฏ ‘‘Puna caparaṃ, ānanda, yadā tathāgato sato sampajāno āyusaṅkhāraṃ ossajjati, tadāyaṃ pathavī kampati saṅkampati sampakampati sampavedhati. Ayaṃ sattamo hetu sattamo paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāya. อานนท์ อีกประการหนึ่ง เมื่อใดตถาคตมีสติสัมปชัญญะปลงอายุสังขาร เมื่อนั้น แผ่นดินนี้ย่อมไหว สั่นสะเทือน เลื่อนลั่น นี้เป็นเหตุปัจจัยประการที่ ๗ เพื่อให้แผ่นดินไหวใหญ่ปรากฏ ‘‘Puna caparaṃ, ānanda, yadā tathāgato anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati, tadāyaṃ pathavī kampati saṅkampati sampakampati sampavedhati. Ayaṃ aṭṭhamo hetu aṭṭhamo paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāya. Ime kho, ānanda, aṭṭha hetū, aṭṭha paccayā mahato bhūmicālassa pātubhāvāyā’’ti. อานนท์ อีกประการหนึ่ง เมื่อใดตถาคตปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ เมื่อนั้น แผ่นดินนี้ย่อมไหว สั่นสะเทือน เลื่อนลั่น นี้เป็นเหตุปัจจัยประการที่ ๘ เพื่อให้แผ่นดินไหวใหญ่ปรากฏ อานนท์ เหตุปัจจัย ๘ ประการนี้แล เพื่อให้แผ่นดินไหวใหญ่ปรากฏ” Aṭṭha parisā บริษัท ๘ 172. ‘‘Aṭṭha kho imā, ānanda, parisā. Katamā aṭṭha? Khattiyaparisā, brāhmaṇaparisā, gahapatiparisā, samaṇaparisā, cātumahārājikaparisā, tāvatiṃsaparisā, māraparisā, brahmaparisā. Abhijānāmi kho panāhaṃ, ānanda[Pg.92], anekasataṃ khattiyaparisaṃ upasaṅkamitā. Tatrapi mayā sannisinnapubbaṃ ceva sallapitapubbañca sākacchā ca samāpajjitapubbā. Tattha yādisako tesaṃ vaṇṇo hoti, tādisako mayhaṃ vaṇṇo hoti. Yādisako tesaṃ saro hoti, tādisako mayhaṃ saro hoti. Dhammiyā kathāya sandassemi samādapemi samuttejemi sampahaṃsemi. Bhāsamānañca maṃ na jānanti – ‘ko nu kho ayaṃ bhāsati devo vā manusso vā’ti? Dhammiyā kathāya sandassetvā samādapetvā samuttejetvā sampahaṃsetvā antaradhāyāmi. Antarahitañca maṃ na jānanti – ‘ko nu kho ayaṃ antarahito devo vā manusso vā’ti? Abhijānāmi kho panāhaṃ, ānanda, anekasataṃ brāhmaṇaparisaṃ…pe… gahapatiparisaṃ… samaṇaparisaṃ… cātumahārājikaparisaṃ… tāvatiṃsaparisaṃ… māraparisaṃ… brahmaparisaṃ upasaṅkamitā. Tatrapi mayā sannisinnapubbaṃ ceva sallapitapubbañca sākacchā ca samāpajjitapubbā. Tattha yādisako tesaṃ vaṇṇo hoti, tādisako mayhaṃ vaṇṇo hoti. Yādisako tesaṃ saro hoti, tādisako mayhaṃ saro hoti. Dhammiyā kathāya sandassemi samādapemi samuttejemi sampahaṃsemi. Bhāsamānañca maṃ na jānanti – ‘ko nu kho ayaṃ bhāsati devo vā manusso vā’ti? Dhammiyā kathāya sandassetvā samādapetvā samuttejetvā sampahaṃsetvā antaradhāyāmi. Antarahitañca maṃ na jānanti – ‘ko nu kho ayaṃ antarahito devo vā manusso vā’ti? Imā kho, ānanda, aṭṭha parisā. ๑๗๒. “อานนท์ บริษัท ๘ จำพวกนี้ บริษัท ๘ จำพวกไหนบ้าง คือ ขัตติยบริษัท พราหมณบริษัท คหบดีบริษัท สมณบริษัท จาตุมหาราชิกบริษัท ดาวดึงสบริษัท มารบริษัท พรหมบริษัท อานนท์ เราระลึกได้ว่าเคยเข้าไปหาขัตติยบริษัทหลายร้อยครั้ง ในบริษัทนั้น เราเคยนั่ง เคยสนทนา เคยปราศรัยด้วย ในขัตติยบริษัทนั้น พวกเขามีวรรณะเช่นใด เราก็มีวรรณะเช่นนั้น พวกเขามีเสียงเช่นใด เราก็มีเสียงเช่นนั้น เราชี้แจงให้เห็นชัด ชวนใจให้อยากรับเอาไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริงด้วยธรรมีกถา แต่เมื่อเราพูดอยู่ พวกเขาย่อมไม่รู้จักเราว่า ‘ผู้ที่พูดอยู่นี้เป็นใครหนอ เทวดาหรือมนุษย์’ ครั้นเราชี้แจงให้เห็นชัด ชวนใจให้อยากรับเอาไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริงด้วยธรรมีกถาแล้ว ก็อันตรธานไป เมื่อเราอันตรธานไปแล้ว พวกเขาก็ไม่รู้จักเราว่า ‘ผู้ที่อันตรธานไปนี้เป็นใครหนอ เทวดาหรือมนุษย์’ อานนท์ เราระลึกได้ว่าเคยเข้าไปหาพราหมณบริษัทหลายร้อยครั้ง...ฯลฯ...คหบดีบริษัท...สมณบริษัท...จาตุมหาราชิกบริษัท...ดาวดึงสบริษัท...มารบริษัท...พรหมบริษัท ในบริษัทนั้น เราเคยนั่ง เคยสนทนา เคยปราศรัยด้วย ในพรหมบริษัทนั้น พวกเขามีวรรณะเช่นใด เราก็มีวรรณะเช่นนั้น พวกเขามีเสียงเช่นใด เราก็มีเสียงเช่นนั้น เราชี้แจงให้เห็นชัด ชวนใจให้อยากรับเอาไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริงด้วยธรรมีกถา แต่เมื่อเราพูดอยู่ พวกเขาย่อมไม่รู้จักเราว่า ‘ผู้ที่พูดอยู่นี้เป็นใครหนอ เทวดาหรือมนุษย์’ ครั้นเราชี้แจงให้เห็นชัด ชวนใจให้อยากรับเอาไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริงด้วยธรรมีกถาแล้ว ก็อันตรธานไป เมื่อเราอันตรธานไปแล้ว พวกเขาก็ไม่รู้จักเราว่า ‘ผู้ที่อันตรธานไปนี้เป็นใครหนอ เทวดาหรือมนุษย์’ อานนท์ บริษัท ๘ จำพวกนี้แล Aṭṭha abhibhāyatanāni อภิภายตนะ ๘ 173. ‘‘Aṭṭha kho imāni, ānanda, abhibhāyatanāni. Katamāni aṭṭha? Ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni. ‘Tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hoti. Idaṃ paṭhamaṃ abhibhāyatanaṃ. ๑๗๓. ดูก่อนอานนท์ อภิภายตนะ ๘ ประการนี้ ๘ ประการเป็นไฉน คือ บุคคลผู้หนึ่ง มีความสำคัญในรูปภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายภายนอกที่เล็กน้อย มีสีดีและสีทราม ย่อมมีความสำคัญอย่างนี้ว่า ‘เราครอบงำรูปเหล่านั้นแล้ว รู้ เห็นอยู่’ นี้เป็นอภิภายตนะประการที่ ๑ ‘‘Ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇāni. ‘Tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hoti. Idaṃ dutiyaṃ abhibhāyatanaṃ. บุคคลผู้หนึ่ง มีความสำคัญในรูปภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายภายนอกที่ไม่มีประมาณ มีสีดีและสีทราม ย่อมมีความสำคัญอย่างนี้ว่า ‘เราครอบงำรูปเหล่านั้นแล้ว รู้ เห็นอยู่’ นี้เป็นอภิภายตนะประการที่ ๒ ‘‘Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni. ‘Tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hoti. Idaṃ tatiyaṃ abhibhāyatanaṃ. บุคคลผู้หนึ่ง ไม่มีความสำคัญในรูปภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายภายนอกที่เล็กน้อย มีสีดีและสีทราม ย่อมมีความสำคัญอย่างนี้ว่า ‘เราครอบงำรูปเหล่านั้นแล้ว รู้ เห็นอยู่’ นี้เป็นอภิภายตนะประการที่ ๓ ‘‘Ajjhattaṃ [Pg.93] arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇāni. ‘Tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hoti. Idaṃ catutthaṃ abhibhāyatanaṃ. บุคคลผู้หนึ่ง ไม่มีความสำคัญในรูปภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายภายนอกที่ไม่มีประมาณ มีสีดีและสีทราม ย่อมมีความสำคัญอย่างนี้ว่า ‘เราครอบงำรูปเหล่านั้นแล้ว รู้ เห็นอยู่’ นี้เป็นอภิภายตนะประการที่ ๔ ‘‘Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati nīlāni nīlavaṇṇāni nīlanidassanāni nīlanibhāsāni. Seyyathāpi nāma umāpupphaṃ nīlaṃ nīlavaṇṇaṃ nīlanidassanaṃ nīlanibhāsaṃ. Seyyathā vā pana taṃ vatthaṃ bārāṇaseyyakaṃ ubhatobhāgavimaṭṭhaṃ nīlaṃ nīlavaṇṇaṃ nīlanidassanaṃ nīlanibhāsaṃ. Evameva ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati nīlāni nīlavaṇṇāni nīlanidassanāni nīlanibhāsāni. ‘Tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hoti. Idaṃ pañcamaṃ abhibhāyatanaṃ. บุคคลผู้หนึ่ง ไม่มีความสำคัญในรูปภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายภายนอกที่เขียว มีวรรณะเขียว ปรากฏเป็นสีเขียว มีรัศมีเขียว เปรียบเหมือนดอกอัญชันที่เขียว มีวรรณะเขียว ปรากฏเป็นสีเขียว มีรัศมีเขียว หรือเปรียบเหมือนผ้าเมืองพาราณสี เนื้อเกลี้ยงทั้งสองข้าง ที่เขียว มีวรรณะเขียว ปรากฏเป็นสีเขียว มีรัศมีเขียว ฉันใดก็ฉันนั้น บุคคลผู้หนึ่ง ไม่มีความสำคัญในรูปภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายภายนอกที่เขียว มีวรรณะเขียว ปรากฏเป็นสีเขียว มีรัศมีเขียว ย่อมมีความสำคัญอย่างนี้ว่า ‘เราครอบงำรูปเหล่านั้นแล้ว รู้ เห็นอยู่’ นี้เป็นอภิภายตนะประการที่ ๕ ‘‘Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati pītāni pītavaṇṇāni pītanidassanāni pītanibhāsāni. Seyyathāpi nāma kaṇikārapupphaṃ pītaṃ pītavaṇṇaṃ pītanidassanaṃ pītanibhāsaṃ. Seyyathā vā pana taṃ vatthaṃ bārāṇaseyyakaṃ ubhatobhāgavimaṭṭhaṃ pītaṃ pītavaṇṇaṃ pītanidassanaṃ pītanibhāsaṃ. Evameva ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati pītāni pītavaṇṇāni pītanidassanāni pītanibhāsāni. ‘Tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hoti. Idaṃ chaṭṭhaṃ abhibhāyatanaṃ. บุคคลผู้หนึ่ง ไม่มีความสำคัญในรูปภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายภายนอกที่เหลือง มีวรรณะเหลือง ปรากฏเป็นสีเหลือง มีรัศมีเหลือง เปรียบเหมือนดอกกรรณิการ์ที่เหลือง มีวรรณะเหลือง ปรากฏเป็นสีเหลือง มีรัศมีเหลือง หรือเปรียบเหมือนผ้าเมืองพาราณสี เนื้อเกลี้ยงทั้งสองข้าง ที่เหลือง มีวรรณะเหลือง ปรากฏเป็นสีเหลือง มีรัศมีเหลือง ฉันใดก็ฉันนั้น บุคคลผู้หนึ่ง ไม่มีความสำคัญในรูปภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายภายนอกที่เหลือง มีวรรณะเหลือง ปรากฏเป็นสีเหลือง มีรัศมีเหลือง ย่อมมีความสำคัญอย่างนี้ว่า ‘เราครอบงำรูปเหล่านั้นแล้ว รู้ เห็นอยู่’ นี้เป็นอภิภายตนะประการที่ ๖ ‘‘Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati lohitakāni lohitakavaṇṇāni lohitakanidassanāni lohitakanibhāsāni. Seyyathāpi nāma bandhujīvakapupphaṃ lohitakaṃ lohitakavaṇṇaṃ lohitakanidassanaṃ lohitakanibhāsaṃ. Seyyathā vā pana taṃ vatthaṃ bārāṇaseyyakaṃ ubhatobhāgavimaṭṭhaṃ lohitakaṃ lohitakavaṇṇaṃ lohitakanidassanaṃ lohitakanibhāsaṃ. Evameva ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati lohitakāni lohitakavaṇṇāni lohitakanidassanāni lohitakanibhāsāni. ‘Tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hoti. Idaṃ sattamaṃ abhibhāyatanaṃ. บุคคลผู้หนึ่ง ไม่มีความสำคัญในรูปภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายภายนอกที่แดง มีวรรณะแดง ปรากฏเป็นสีแดง มีรัศมีแดง เปรียบเหมือนดอกชบาที่แดง มีวรรณะแดง ปรากฏเป็นสีแดง มีรัศมีแดง หรือเปรียบเหมือนผ้าเมืองพาราณสี เนื้อเกลี้ยงทั้งสองข้าง ที่แดง มีวรรณะแดง ปรากฏเป็นสีแดง มีรัศมีแดง ฉันใดก็ฉันนั้น บุคคลผู้หนึ่ง ไม่มีความสำคัญในรูปภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายภายนอกที่แดง มีวรรณะแดง ปรากฏเป็นสีแดง มีรัศมีแดง ย่อมมีความสำคัญอย่างนี้ว่า ‘เราครอบงำรูปเหล่านั้นแล้ว รู้ เห็นอยู่’ นี้เป็นอภิภายตนะประการที่ ๗ ‘‘Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati odātāni odātavaṇṇāni odātanidassanāni odātanibhāsāni. Seyyathāpi nāma osadhitārakā [Pg.94] odātā odātavaṇṇā odātanidassanā odātanibhāsā. Seyyathā vā pana taṃ vatthaṃ bārāṇaseyyakaṃ ubhatobhāgavimaṭṭhaṃ odātaṃ odātavaṇṇaṃ odātanidassanaṃ odātanibhāsaṃ. Evameva ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati odātāni odātavaṇṇāni odātanidassanāni odātanibhāsāni. ‘Tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hoti. Idaṃ aṭṭhamaṃ abhibhāyatanaṃ. Imāni kho, ānanda, aṭṭha abhibhāyatanāni. บุคคลผู้หนึ่ง ไม่มีความสำคัญในรูปภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายภายนอกที่ขาว มีวรรณะขาว ปรากฏเป็นสีขาว มีรัศมีขาว เปรียบเหมือนดาวประกายพรึกที่ขาว มีวรรณะขาว ปรากฏเป็นสีขาว มีรัศมีขาว หรือเปรียบเหมือนผ้าเมืองพาราณสี เนื้อเกลี้ยงทั้งสองข้าง ที่ขาว มีวรรณะขาว ปรากฏเป็นสีขาว มีรัศมีขาว ฉันใดก็ฉันนั้น บุคคลผู้หนึ่ง ไม่มีความสำคัญในรูปภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายภายนอกที่ขาว มีวรรณะขาว ปรากฏเป็นสีขาว มีรัศมีขาว ย่อมมีความสำคัญอย่างนี้ว่า ‘เราครอบงำรูปเหล่านั้นแล้ว รู้ เห็นอยู่’ นี้เป็นอภิภายตนะประการที่ ๘ ดูก่อนอานนท์ อภิภายตนะ ๘ ประการนี้แล Aṭṭha vimokkhā วิโมกข์ ๘ ประการ 174. ‘‘Aṭṭha kho ime, ānanda, vimokkhā. Katame aṭṭha? Rūpī rūpāni passati, ayaṃ paṭhamo vimokkho. Ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati, ayaṃ dutiyo vimokkho. Subhanteva adhimutto hoti, ayaṃ tatiyo vimokkho. Sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati, ayaṃ catuttho vimokkho. Sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharati, ayaṃ pañcamo vimokkho. Sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharati, ayaṃ chaṭṭho vimokkho. Sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ sattamo vimokkho. Sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharati, ayaṃ aṭṭhamo vimokkho. Ime kho, ānanda, aṭṭha vimokkhā. ๑๗๔. ดูก่อนอานนท์ วิโมกข์ ๘ ประการนี้แล ๘ ประการเป็นไฉน คือ ผู้มีรูป ย่อมเห็นรูปทั้งหลาย นี้เป็นวิโมกข์ประการที่ ๑ ผู้ไม่มีความสำคัญในรูปภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายภายนอก นี้เป็นวิโมกข์ประการที่ ๒ ผู้น้อมใจไปในสิ่งสวยงาม นี้เป็นวิโมกข์ประการที่ ๓ ภิกษุเข้าถึงอากาสานัญจายตนะ โดยมนสิการว่า ‘อากาศไม่มีที่สุด’ เพราะก้าวล่วงรูปสัญญาโดยประการทั้งปวง เพราะดับปฏิฆสัญญา เพราะไม่มนสิการนานัตตสัญญา นี้เป็นวิโมกข์ประการที่ ๔ ภิกษุเข้าถึงวิญญาณัญจายตนะ โดยมนสิการว่า ‘วิญญาณไม่มีที่สุด’ เพราะก้าวล่วงอากาสานัญจายตนะโดยประการทั้งปวง นี้เป็นวิโมกข์ประการที่ ๕ ภิกษุเข้าถึงอากิญจัญญายตนะ โดยมนสิการว่า ‘ไม่มีอะไรเลย’ เพราะก้าวล่วงวิญญาณัญจายตนะโดยประการทั้งปวง นี้เป็นวิโมกข์ประการที่ ๖ ภิกษุเข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะ เพราะก้าวล่วงอากิญจัญญายตนะโดยประการทั้งปวง นี้เป็นวิโมกข์ประการที่ ๗ ภิกษุเข้าถึงสัญญาเวทยิตนิโรธ เพราะก้าวล่วงเนวสัญญานาสัญญายตนะโดยประการทั้งปวง นี้เป็นวิโมกข์ประการที่ ๘ ดูก่อนอานนท์ วิโมกข์ ๘ ประการนี้แล 175. ‘‘Ekamidāhaṃ, ānanda, samayaṃ uruvelāyaṃ viharāmi najjā nerañjarāya tīre ajapālanigrodhe paṭhamābhisambuddho. Atha kho, ānanda, māro pāpimā yenāhaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho, ānanda, māro pāpimā maṃ etadavoca – ‘parinibbātudāni, bhante, bhagavā; parinibbātu sugato, parinibbānakālodāni, bhante, bhagavato’ti. Evaṃ vutte ahaṃ, ānanda, māraṃ pāpimantaṃ etadavocaṃ – ๑๗๕. “ดูก่อนอานนท์ สมัยหนึ่ง เราอยู่ที่อุรุเวลาเสนานิคม ริมฝั่งแม่น้ำเนรัญชรา ที่ควงไม้อชปาลนิโครธ เมื่อตรัสรู้ใหม่ๆ ครั้งนั้นแล อานนท์ มารผู้มีบาปได้เข้าไปหาเราถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ยืนอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง ดูก่อนอานนท์ มารผู้มีบาปยืนอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะเราว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคจงปรินิพพานในบัดนี้เถิด ขอพระสุคตจงปรินิพพานเถิด ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้เป็นเวลาปรินิพพานของพระผู้มีพระภาค’ ดูก่อนอานนท์ เมื่อมารกล่าวอย่างนี้แล้ว เราได้กล่าวคำนี้กะมารผู้มีบาปว่า ‘‘‘Na tāvāhaṃ, pāpima, parinibbāyissāmi, yāva me bhikkhū na sāvakā bhavissanti viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā [Pg.95] sāmīcippaṭipannā anudhammacārino, sakaṃ ācariyakaṃ uggahetvā ācikkhissanti desessanti paññapessanti paṭṭhapessanti vivarissanti vibhajissanti uttānīkarissanti, uppannaṃ parappavādaṃ sahadhammena suniggahitaṃ niggahetvā sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desessanti. “ดูก่อนมารผู้มีบาป เราจักยังไม่ปรินิพพานเพียงใด ที่ภิกษุสาวกของเรายังไม่เป็นผู้ฉลาด ไม่ได้รับการแนะนำ ยังไม่แกล้วกล้า ยังไม่เป็นพหูสูต ยังไม่ทรงธรรม ยังไม่ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ยังไม่ปฏิบัติชอบ ยังไม่ประพฤติตามธรรม, เรียนลัทธิของอาจารย์ตนแล้ว ยังบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่ายไม่ได้, ยังข่มขี่ปรัปวาทที่เกิดขึ้นโดยชอบธรรมไม่ได้, ยังแสดงธรรมที่ประกอบด้วยปาฏิหาริย์ไม่ได้ เพียงนั้น ‘‘‘Na tāvāhaṃ, pāpima, parinibbāyissāmi, yāva me bhikkhuniyo na sāvikā bhavissanti viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacāriniyo, sakaṃ ācariyakaṃ uggahetvā ācikkhissanti desessanti paññapessanti paṭṭhapessanti vivarissanti vibhajissanti uttānīkarissanti, uppannaṃ parappavādaṃ sahadhammena suniggahitaṃ niggahetvā sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desessanti. “ดูก่อนมารผู้มีบาป เราจักยังไม่ปรินิพพานเพียงใด ที่ภิกษุณีสาวิกาของเรายังไม่เป็นผู้ฉลาด ไม่ได้รับการแนะนำ ยังไม่แกล้วกล้า ยังไม่เป็นพหูสูต ยังไม่ทรงธรรม ยังไม่ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ยังไม่ปฏิบัติชอบ ยังไม่ประพฤติตามธรรม, เรียนลัทธิของอาจารย์ตนแล้ว ยังบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่ายไม่ได้, ยังข่มขี่ปรัปวาทที่เกิดขึ้นโดยชอบธรรมไม่ได้, ยังแสดงธรรมที่ประกอบด้วยปาฏิหาริย์ไม่ได้ เพียงนั้น ‘‘‘Na tāvāhaṃ, pāpima, parinibbāyissāmi, yāva me upāsakā na sāvakā bhavissanti viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacārino, sakaṃ ācariyakaṃ uggahetvā ācikkhissanti desessanti paññapessanti paṭṭhapessanti vivarissanti vibhajissanti uttānīkarissanti, uppannaṃ parappavādaṃ sahadhammena suniggahitaṃ niggahetvā sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desessanti. “ดูก่อนมารผู้มีบาป เราจักยังไม่ปรินิพพานเพียงใด ที่อุบาสกสาวกของเรายังไม่เป็นผู้ฉลาด ไม่ได้รับการแนะนำ ยังไม่แกล้วกล้า ยังไม่เป็นพหูสูต ยังไม่ทรงธรรม ยังไม่ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ยังไม่ปฏิบัติชอบ ยังไม่ประพฤติตามธรรม, เรียนลัทธิของอาจารย์ตนแล้ว ยังบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่ายไม่ได้, ยังข่มขี่ปรัปวาทที่เกิดขึ้นโดยชอบธรรมไม่ได้, ยังแสดงธรรมที่ประกอบด้วยปาฏิหาริย์ไม่ได้ เพียงนั้น ‘‘‘Na tāvāhaṃ, pāpima, parinibbāyissāmi, yāva me upāsikā na sāvikā bhavissanti viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacāriniyo, sakaṃ ācariyakaṃ uggahetvā ācikkhissanti desessanti paññapessanti paṭṭhapessanti vivarissanti vibhajissanti uttānīkarissanti, uppannaṃ parappavādaṃ sahadhammena suniggahitaṃ niggahetvā sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desessanti. “ดูก่อนมารผู้มีบาป เราจักยังไม่ปรินิพพานเพียงใด ที่อุบาสิกาสาวิกาของเรายังไม่เป็นผู้ฉลาด ไม่ได้รับการแนะนำ ยังไม่แกล้วกล้า ยังไม่เป็นพหูสูต ยังไม่ทรงธรรม ยังไม่ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ยังไม่ปฏิบัติชอบ ยังไม่ประพฤติตามธรรม, เรียนลัทธิของอาจารย์ตนแล้ว ยังบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่ายไม่ได้, ยังข่มขี่ปรัปวาทที่เกิดขึ้นโดยชอบธรรมไม่ได้, ยังแสดงธรรมที่ประกอบด้วยปาฏิหาริย์ไม่ได้ เพียงนั้น ‘‘‘Na tāvāhaṃ, pāpima, parinibbāyissāmi, yāva me idaṃ brahmacariyaṃ na iddhañceva bhavissati phītañca vitthārikaṃ bāhujaññaṃ puthubhūtaṃ yāva devamanussehi suppakāsita’nti. “ดูก่อนมารผู้มีบาป เราจักยังไม่ปรินิพพานเพียงใด ที่พรหมจรรย์ของเรานี้ยังไม่มั่นคง ยังไม่เจริญ ยังไม่แพร่หลาย ยังไม่เป็นที่รู้จักของคนหมู่มาก ยังไม่กว้างขวางเพียงพอที่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายจะประกาศได้ดี เพียงนั้น” 176. ‘‘Idāneva kho, ānanda, ajja cāpāle cetiye māro pāpimā yenāhaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho, ānanda, māro pāpimā maṃ etadavoca – ‘parinibbātudāni, bhante, bhagavā, parinibbātu sugato, parinibbānakālodāni, bhante, bhagavato. Bhāsitā kho panesā, bhante, bhagavatā vācā – ‘‘na tāvāhaṃ, pāpima[Pg.96], parinibbāyissāmi, yāva me bhikkhū na sāvakā bhavissanti…pe… yāva me bhikkhuniyo na sāvikā bhavissanti…pe… yāva me upāsakā na sāvakā bhavissanti…pe… yāva me upāsikā na sāvikā bhavissanti…pe… yāva me idaṃ brahmacariyaṃ na iddhañceva bhavissati phītañca vitthārikaṃ bāhujaññaṃ puthubhūtaṃ, yāva devamanussehi suppakāsita’’nti. Etarahi kho pana, bhante, bhagavato brahmacariyaṃ iddhañceva phītañca vitthārikaṃ bāhujaññaṃ puthubhūtaṃ, yāva devamanussehi suppakāsitaṃ. Parinibbātudāni, bhante, bhagavā, parinibbātu sugato, parinibbānakālodāni, bhante, bhagavato’ti. ๑๗๖. “ดูก่อนอานนท์ ในบัดนี้เอง วันนี้ ที่ปาวาลเจดีย์ มารผู้มีบาปได้เข้าไปหาเราถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ยืนอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง ดูก่อนอานนท์ มารผู้มีบาปยืนอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะเราว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคจงปรินิพพานในบัดนี้เถิด ขอพระสุคตจงปรินิพพานเถิด ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้เป็นเวลาปรินิพพานของพระผู้มีพระภาค ก็พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระวาจานี้ไว้ว่า “ดูก่อนมารผู้มีบาป เราจักยังไม่ปรินิพพานเพียงใด ที่ภิกษุสาวกของเรายังไม่...ฯลฯ... ที่ภิกษุณีสาวิกาของเรายังไม่...ฯลฯ... ที่อุบาสกสาวกของเรายังไม่...ฯลฯ... ที่อุบาสิกาสาวิกาของเรายังไม่...ฯลฯ... ที่พรหมจรรย์ของเรานี้ยังไม่มั่นคง ยังไม่เจริญ ยังไม่แพร่หลาย ยังไม่เป็นที่รู้จักของคนหมู่มาก ยังไม่กว้างขวางเพียงพอที่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายจะประกาศได้ดี เพียงนั้น” ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็บัดนี้ พรหมจรรย์ของพระผู้มีพระภาค มั่นคง เจริญ แพร่หลาย เป็นที่รู้จักของคนหมู่มาก กว้างขวาง เพียงพอที่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายประกาศได้ดีแล้ว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคจงปรินิพพานในบัดนี้เถิด ขอพระสุคตจงปรินิพพานเถิด ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้เป็นเวลาปรินิพพานของพระผู้มีพระภาค’ 177. ‘‘Evaṃ vutte, ahaṃ, ānanda, māraṃ pāpimantaṃ etadavocaṃ – ‘appossukko tvaṃ, pāpima, hohi, naciraṃ tathāgatassa parinibbānaṃ bhavissati. Ito tiṇṇaṃ māsānaṃ accayena tathāgato parinibbāyissatī’ti. Idāneva kho, ānanda, ajja cāpāle cetiye tathāgatena satena sampajānena āyusaṅkhāro ossaṭṭho’’ti. ๑๗๗. “ดูก่อนอานนท์ เมื่อมารกล่าวอย่างนี้แล้ว เราได้กล่าวคำนี้กะมารผู้มีบาปว่า ‘ดูก่อนมารผู้มีบาป ท่านจงเป็นผู้ขวนขวายน้อยเถิด ไม่นานนักตถาคตจักปรินิพพาน ต่อแต่นี้ไปอีกสามเดือน ตถาคตจักปรินิพพาน’ ดูก่อนอานนท์ ในบัดนี้เอง วันนี้ ที่ปาวาลเจดีย์ ตถาคตมีสติสัมปชัญญะ ปลงอายุสังขารแล้ว” Ānandayācanakathā เรื่องพระอานนท์ทูลอาราธนา 178. Evaṃ vutte āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘tiṭṭhatu, bhante, bhagavā kappaṃ, tiṭṭhatu sugato kappaṃ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’’nti. ๑๗๘. เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ท่านพระอานนท์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดดำรงอยู่ตลอดกัป ขอพระสุคตโปรดดำรงอยู่ตลอดกัป เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายเถิด” ‘‘Alaṃdāni, ānanda. Mā tathāgataṃ yāci, akālodāni, ānanda, tathāgataṃ yācanāyā’’ti. Dutiyampi kho āyasmā ānando…pe… tatiyampi kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘tiṭṭhatu, bhante, bhagavā kappaṃ, tiṭṭhatu sugato kappaṃ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’’nti. “ดูก่อนอานนท์ พอทีเถิด ท่านอย่าวิงวอนตถาคตเลย ดูก่อนอานนท์ บัดนี้มิใช่เวลาที่จะวิงวอนตถาคต” แม้ครั้งที่สอง...ฯลฯ... แม้ครั้งที่สาม ท่านพระอานนท์ก็ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดดำรงอยู่ตลอดกัป ขอพระสุคตโปรดดำรงอยู่ตลอดกัป เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายเถิด” ‘‘Saddahasi tvaṃ, ānanda, tathāgatassa bodhi’’nti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Atha kiñcarahi tvaṃ, ānanda, tathāgataṃ yāvatatiyakaṃ abhinippīḷesī’’ti? ‘‘Sammukhā metaṃ, bhante, bhagavato sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ – ‘yassa kassaci, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, so ākaṅkhamāno kappaṃ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā. Tathāgatassa kho, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā. So [Pg.97] ākaṅkhamāno, ānanda, tathāgato kappaṃ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā’’’ti. ‘‘Saddahasi tvaṃ, ānandā’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, tuyhevetaṃ dukkaṭaṃ, tuyhevetaṃ aparaddhaṃ, yaṃ tvaṃ tathāgatena evaṃ oḷārike nimitte kayiramāne oḷārike obhāse kayiramāne nāsakkhi paṭivijjhituṃ, na tathāgataṃ yāci – ‘tiṭṭhatu, bhante, bhagavā kappaṃ, tiṭṭhatu sugato kappaṃ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’’nti. Sace tvaṃ, ānanda, tathāgataṃ yāceyyāsi, dveva te vācā tathāgato paṭikkhipeyya, atha tatiyakaṃ adhivāseyya. Tasmātihānanda, tuyhevetaṃ dukkaṭaṃ, tuyhevetaṃ aparaddhaṃ. “อานนท์ เธอเชื่อโพธิญาณของตถาคตหรือ” “เชื่อ พระเจ้าข้า” “อานนท์ ถ้าเช่นนั้น เหตุไรเธอจึงบีบคั้นตถาคตถึงสามครั้งเล่า” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้ฟัง ได้รับมาเฉพาะพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาคว่า ‘อานนท์ ผู้ใดผู้หนึ่งเจริญอิทธิบาท ๔ ทำให้มาก ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งมั่นเนืองๆ อบรมดีแล้ว ปรารภดีแล้ว ผู้นั้นเมื่อหวังอยู่ พึงดำรงอยู่ได้ตลอดกัป หรือเกินกว่ากัป อานนท์ ตถาคตเจริญอิทธิบาท ๔ แล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งมั่นเนืองๆ อบรมดีแล้ว ปรารภดีแล้ว อานนท์ ตถาคตนั้นเมื่อหวังอยู่ พึงดำรงอยู่ได้ตลอดกัป หรือเกินกว่ากัป’” “อานนท์ เธอเชื่อหรือ” “เชื่อ พระเจ้าข้า” “อานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ เรื่องนี้เป็นความผิดพลาดของเธอ เป็นความบกพร่องของเธอ ที่เมื่อตถาคตทำนิมิตโอฬาร ทำโอภาสโอฬารอย่างนี้ เธอก็ยังไม่สามารถจะรู้ทัน จึงมิได้วิงวอนตถาคตว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดดำรงอยู่ตลอดกัปเถิด ขอพระสุคตโปรดดำรงอยู่ตลอดกัปเถิด เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย’ อานนท์ ถ้าเธอวิงวอนตถาคต ตถาคตพึงคัดค้านคำของเธอสองครั้ง แล้วพึงรับในครั้งที่สาม อานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ เรื่องนี้เป็นความผิดพลาดของเธอ เป็นความบกพร่องของเธอ 179. ‘‘Ekamidāhaṃ, ānanda, samayaṃ rājagahe viharāmi gijjhakūṭe pabbate. Tatrāpi kho tāhaṃ, ānanda, āmantesiṃ – ‘ramaṇīyaṃ, ānanda, rājagahaṃ, ramaṇīyo, ānanda, gijjhakūṭo pabbato. Yassa kassaci, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, so ākaṅkhamāno kappaṃ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā. Tathāgatassa kho, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, so ākaṅkhamāno, ānanda, tathāgato kappaṃ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā’ti. Evampi kho tvaṃ, ānanda, tathāgatena oḷārike nimitte kayiramāne oḷārike obhāse kayiramāne nāsakkhi paṭivijjhituṃ, na tathāgataṃ yāci – ‘tiṭṭhatu, bhante, bhagavā kappaṃ, tiṭṭhatu sugato kappaṃ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’nti. Sace tvaṃ, ānanda, tathāgataṃ yāceyyāsi, dve te vācā tathāgato paṭikkhipeyya, atha tatiyakaṃ adhivāseyya. Tasmātihānanda, tuyhevetaṃ dukkaṭaṃ, tuyhevetaṃ aparaddhaṃ. ๑๗๙. “อานนท์ สมัยหนึ่ง เราอยู่ที่ภูเขาคิชฌกูฏ เขตกรุงราชคฤห์ อานนท์ แม้ ณ ที่นั้น เราก็ได้บอกเธอว่า ‘อานนท์ กรุงราชคฤห์น่ารื่นรมย์ ภูเขาคิชฌกูฏน่ารื่นรมย์ อานนท์ ผู้ใดผู้หนึ่งเจริญอิทธิบาท ๔ ทำให้มาก ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งมั่นเนืองๆ อบรมดีแล้ว ปรารภดีแล้ว ผู้นั้นเมื่อหวังอยู่ พึงดำรงอยู่ได้ตลอดกัป หรือเกินกว่ากัป อานนท์ ตถาคตเจริญอิทธิบาท ๔ แล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งมั่นเนืองๆ อบรมดีแล้ว ปรารภดีแล้ว อานนท์ ตถาคตนั้นเมื่อหวังอยู่ พึงดำรงอยู่ได้ตลอดกัป หรือเกินกว่ากัป’ อานนท์ ถึงอย่างนั้น เมื่อตถาคตทำนิมิตโอฬาร ทำโอภาสโอฬาร เธอก็ยังไม่สามารถจะรู้ทัน จึงมิได้วิงวอนตถาคตว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดดำรงอยู่ตลอดกัปเถิด ขอพระสุคตโปรดดำรงอยู่ตลอดกัปเถิด เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย’ อานนท์ ถ้าเธอวิงวอนตถาคต ตถาคตพึงคัดค้านคำของเธอสองครั้ง แล้วพึงรับในครั้งที่สาม อานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ เรื่องนี้เป็นความผิดพลาดของเธอ เป็นความบกพร่องของเธอ 180. ‘‘Ekamidāhaṃ, ānanda, samayaṃ tattheva rājagahe viharāmi gotamanigrodhe…pe… tattheva rājagahe viharāmi corapapāte… tattheva rājagahe viharāmi vebhārapasse sattapaṇṇiguhāyaṃ… tattheva rājagahe viharāmi isigilipasse kāḷasilāyaṃ… tattheva rājagahe viharāmi sītavane sappasoṇḍikapabbhāre… tattheva rājagahe viharāmi tapodārāme… tattheva rājagahe viharāmi veḷuvane kalandakanivāpe… tattheva rājagahe viharāmi jīvakambavane… tattheva rājagahe viharāmi maddakucchismiṃ migadāye [Pg.98] tatrāpi kho tāhaṃ, ānanda, āmantesiṃ – ‘ramaṇīyaṃ, ānanda, rājagahaṃ, ramaṇīyo gijjhakūṭo pabbato, ramaṇīyo gotamanigrodho, ramaṇīyo corapapāto, ramaṇīyā vebhārapasse sattapaṇṇiguhā, ramaṇīyā isigilipasse kāḷasilā, ramaṇīyo sītavane sappasoṇḍikapabbhāro, ramaṇīyo tapodārāmo, ramaṇīyo veḷuvane kalandakanivāpo, ramaṇīyaṃ jīvakambavanaṃ, ramaṇīyo maddakucchismiṃ migadāyo. Yassa kassaci, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā…pe… ākaṅkhamāno, ānanda, tathāgato kappaṃ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā’ti. Evampi kho tvaṃ, ānanda, tathāgatena oḷārike nimitte kayiramāne oḷārike obhāse kayiramāne nāsakkhi paṭivijjhituṃ, na tathāgataṃ yāci – ‘tiṭṭhatu, bhante, bhagavā kappaṃ, tiṭṭhatu sugato kappaṃ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’nti. Sace tvaṃ, ānanda, tathāgataṃ yāceyyāsi, dveva te vācā tathāgato paṭikkhipeyya, atha tatiyakaṃ adhivāseyya. Tasmātihānanda, tuyhevetaṃ dukkaṭaṃ, tuyhevetaṃ aparaddhaṃ. ๑๘๐. “อานนท์ สมัยหนึ่ง เราอยู่ที่โคตมนิโครธ ในกรุงราชคฤห์นั้นเอง... (เป)... เราอยู่ที่โจรปปาตะ... เราอยู่ที่ถ้ำสัตตบรรณคูหา ข้างภูเขาเวภาระ... เราอยู่ที่กาฬศิลา ข้างภูเขาอิสิคิลิ... เราอยู่ที่สัปปโสณฑิกปัพภาระ ในสีตวัน... เราอยู่ที่ตโปทาราม... เราอยู่ที่เวฬุวันกลันทกนิวาปสถาน... เราอยู่ที่ชีวกัมพวัน... เราอยู่ที่มัททกุจฉิมิคทายวัน ในกรุงราชคฤห์นั้นเอง อานนท์ แม้ ณ ที่นั้น เราก็ได้บอกเธอว่า ‘อานนท์ กรุงราชคฤห์น่ารื่นรมย์ ภูเขาคิชฌกูฏน่ารื่นรมย์ โคตมนิโครธน่ารื่นรมย์ โจรปปาตะน่ารื่นรมย์ ถ้ำสัตตบรรณคูหาข้างภูเขาเวภาระน่ารื่นรมย์ กาฬศิลาข้างภูเขาอิสิคิลิก็น่ารื่นรมย์ สัปปโสณฑิกปัพภาระในสีตวันน่ารื่นรมย์ ตโปทารามน่ารื่นรมย์ เวฬุวันกลันทกนิวาปสถานน่ารื่นรมย์ ชีวกัมพวันน่ารื่นรมย์ มัททกุจฉิมิคทายวันน่ารื่นรมย์ อานนท์ ผู้ใดผู้หนึ่งเจริญอิทธิบาท ๔ ทำให้มาก... (เป)... อานนท์ ตถาคตนั้นเมื่อหวังอยู่ พึงดำรงอยู่ได้ตลอดกัป หรือเกินกว่ากัป’ อานนท์ ถึงอย่างนั้น เมื่อตถาคตทำนิมิตโอฬาร ทำโอภาสโอฬาร เธอก็ยังไม่สามารถจะรู้ทัน จึงมิได้วิงวอนตถาคตว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดดำรงอยู่ตลอดกัปเถิด ขอพระสุคตโปรดดำรงอยู่ตลอดกัปเถิด เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย’ อานนท์ ถ้าเธอวิงวอนตถาคต ตถาคตพึงคัดค้านคำของเธอสองครั้ง แล้วพึงรับในครั้งที่สาม อานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ เรื่องนี้เป็นความผิดพลาดของเธอ เป็นความบกพร่องของเธอ 181. ‘‘Ekamidāhaṃ, ānanda, samayaṃ idheva vesāliyaṃ viharāmi udene cetiye. Tatrāpi kho tāhaṃ, ānanda, āmantesiṃ – ‘ramaṇīyā, ānanda, vesālī, ramaṇīyaṃ udenaṃ cetiyaṃ. Yassa kassaci, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, so ākaṅkhamāno kappaṃ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā. Tathāgatassa kho, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, so ākaṅkhamāno, ānanda, tathāgato kappaṃ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā’ti. Evampi kho tvaṃ, ānanda, tathāgatena oḷārike nimitte kayiramāne oḷārike obhāse kayiramāne nāsakkhi paṭivijjhituṃ, na tathāgataṃ yāci – ‘tiṭṭhatu, bhante, bhagavā kappaṃ, tiṭṭhatu sugato kappaṃ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’nti. Sace tvaṃ, ānanda, tathāgataṃ yāceyyāsi, dveva te vācā tathāgato paṭikkhipeyya, atha tatiyakaṃ adhivāseyya, tasmātihānanda, tuyhevetaṃ dukkaṭaṃ, tuyhevetaṃ aparaddhaṃ. ๑๘๑. อานนท์ สมัยหนึ่ง เราอยู่ที่อุทเทนเจดีย์ในกรุงเวสาลีนี้เอง แม้ในครั้งนั้น เราก็ได้บอกเธอว่า ‘อานนท์ กรุงเวสาลีน่ารื่นรมย์ อุทเทนเจดีย์ก็น่ารื่นรมย์ อานนท์ ผู้ใดผู้หนึ่งเจริญอิทธิบาท ๔ ทำให้มาก ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งมั่นไว้ สั่งสมไว้ ปรารภดีแล้ว ผู้นั้นเมื่อหวังอยู่ ก็พึงดำรงอยู่ได้ตลอดกัป หรือเกินกว่ากัป อานนท์ อิทธิบาท ๔ ตถาคตเจริญแล้ว ทำให้มาก ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งมั่นไว้ สั่งสมไว้ ปรารภดีแล้ว อานนท์ ตถาคตนั้นเมื่อหวังอยู่ ก็พึงดำรงอยู่ได้ตลอดกัป หรือเกินกว่ากัป’ อานนท์ แม้เมื่อตถาคตทำนิมิตโอฬาร ทำโอภาสโอฬารอย่างนี้ เธอก็ไม่สามารถจะเข้าใจได้ จึงมิได้ทูลอาราธนาตถาคตว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดดำรงอยู่ตลอดกัป ขอพระสุคตโปรดดำรงอยู่ตลอดกัป เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนจำนวนมาก เพื่อความสุขแก่ชนจำนวนมาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่ทวยเทพและมนุษย์ทั้งหลาย’ อานนท์ ถ้าเธอทูลอาราธนาตถาคต ตถาคตพึงปฏิเสธคำของเธอ ๒ ครั้ง แล้วพึงรับในครั้งที่ ๓ อานนท์ เพราะเหตุนั้น เรื่องนี้จึงเป็นความผิดพลาดของเธอ เป็นความบกพร่องของเธอทีเดียว 182. ‘‘Ekamidāhaṃ[Pg.99], ānanda, samayaṃ idheva vesāliyaṃ viharāmi gotamake cetiye …pe… idheva vesāliyaṃ viharāmi sattambe cetiye… idheva vesāliyaṃ viharāmi bahuputte cetiye… idheva vesāliyaṃ viharāmi sārandade cetiye… idāneva kho tāhaṃ, ānanda, ajja cāpāle cetiye āmantesiṃ – ‘ramaṇīyā, ānanda, vesālī, ramaṇīyaṃ udenaṃ cetiyaṃ, ramaṇīyaṃ gotamakaṃ cetiyaṃ, ramaṇīyaṃ sattambaṃ cetiyaṃ, ramaṇīyaṃ bahuputtaṃ cetiyaṃ, ramaṇīyaṃ sārandadaṃ cetiyaṃ, ramaṇīyaṃ cāpālaṃ cetiyaṃ. Yassa kassaci, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, so ākaṅkhamāno kappaṃ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā. Tathāgatassa kho, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, so ākaṅkhamāno, ānanda, tathāgato kappaṃ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā’ti. Evampi kho tvaṃ, ānanda, tathāgatena oḷārike nimitte kayiramāne oḷārike obhāse kayiramāne nāsakkhi paṭivijjhituṃ, na tathāgataṃ yāci – ‘tiṭṭhatu bhagavā kappaṃ, tiṭṭhatu sugato kappaṃ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’nti. Sace tvaṃ, ānanda, tathāgataṃ yāceyyāsi, dveva te vācā tathāgato paṭikkhipeyya, atha tatiyakaṃ adhivāseyya. Tasmātihānanda, tuyhevetaṃ dukkaṭaṃ, tuyhevetaṃ aparaddhaṃ. ๑๘๒. อานนท์ สมัยหนึ่ง เราอยู่ที่โคตมกเจดีย์ในกรุงเวสาลีนี้เอง...ฯลฯ... สมัยหนึ่ง เราอยู่ที่สัตตัมพเจดีย์ในกรุงเวสาลีนี้เอง... สมัยหนึ่ง เราอยู่ที่พหุปุตตเจดีย์ในกรุงเวสาลีนี้เอง... สมัยหนึ่ง เราอยู่ที่สารันททเจดีย์ในกรุงเวสาลีนี้เอง... อานนท์ และในบัดนี้เอง วันนี้ เราได้บอกเธอที่ปาวาลเจดีย์ว่า ‘อานนท์ กรุงเวสาลีน่ารื่นรมย์ อุทเทนเจดีย์น่ารื่นรมย์ โคตมกเจดีย์น่ารื่นรมย์ สัตตัมพเจดีย์น่ารื่นรมย์ พหุปุตตเจดีย์น่ารื่นรมย์ สารันททเจดีย์น่ารื่นรมย์ ปาวาลเจดีย์น่ารื่นรมย์ อานนท์ ผู้ใดผู้หนึ่งเจริญอิทธิบาท ๔ ทำให้มาก ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งมั่นไว้ สั่งสมไว้ ปรารภดีแล้ว ผู้นั้นเมื่อหวังอยู่ ก็พึงดำรงอยู่ได้ตลอดกัป หรือเกินกว่ากัป อานนท์ อิทธิบาท ๔ ตถาคตเจริญแล้ว ทำให้มาก ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งมั่นไว้ สั่งสมไว้ ปรารภดีแล้ว อานนท์ ตถาคตนั้นเมื่อหวังอยู่ ก็พึงดำรงอยู่ได้ตลอดกัป หรือเกินกว่ากัป’ อานนท์ แม้เมื่อตถาคตทำนิมิตโอฬาร ทำโอภาสโอฬารอย่างนี้ เธอก็ไม่สามารถจะเข้าใจได้ จึงมิได้ทูลอาราธนาตถาคตว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดดำรงอยู่ตลอดกัป ขอพระสุคตโปรดดำรงอยู่ตลอดกัป เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนจำนวนมาก เพื่อความสุขแก่ชนจำนวนมาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่ทวยเทพและมนุษย์ทั้งหลาย’ อานนท์ ถ้าเธอทูลอาราธนาตถาคต ตถาคตพึงปฏิเสธคำของเธอ ๒ ครั้ง แล้วพึงรับในครั้งที่ ๓ อานนท์ เพราะเหตุนั้น เรื่องนี้จึงเป็นความผิดพลาดของเธอ เป็นความบกพร่องของเธอทีเดียว 183. ‘‘Nanu etaṃ, ānanda, mayā paṭikacceva akkhātaṃ – ‘sabbeheva piyehi manāpehi nānābhāvo vinābhāvo aññathābhāvo. Taṃ kutettha, ānanda, labbhā, yaṃ taṃ jātaṃ bhūtaṃ saṅkhataṃ palokadhammaṃ, taṃ vata mā palujjīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati’. Yaṃ kho panetaṃ, ānanda, tathāgatena cattaṃ vantaṃ muttaṃ pahīnaṃ paṭinissaṭṭhaṃ ossaṭṭho āyusaṅkhāro, ekaṃsena vācā bhāsitā – ‘na ciraṃ tathāgatassa parinibbānaṃ bhavissati. Ito tiṇṇaṃ māsānaṃ accayena tathāgato parinibbāyissatī’ti. Tañca tathāgato jīvitahetu puna paccāvamissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Āyāmānanda, yena mahāvanaṃ kūṭāgārasālā tenupasaṅkamissāmā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho [Pg.100] āyasmā ānando bhagavato paccassosi. ๑๘๓. อานนท์ เราได้บอกเธอไว้ก่อนแล้วมิใช่หรือว่า ‘ความแตกต่าง ความพลัดพราก ความเป็นอย่างอื่นจากของรักของชอบใจทั้งสิ้นย่อมมี’ อานนท์ ข้อนั้นจะหาได้จากที่ไหนในโลกนี้ สิ่งใดที่เกิดแล้ว มีแล้ว ปัจจัยปรุงแต่งแล้ว มีความแตกสลายเป็นธรรมดา ใครๆ อย่าได้ปรารถนาว่า ‘ขอสิ่งนั้นอย่าได้แตกสลายไปเลย’ ดังนี้ ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ อานนท์ สิ่งใดที่ตถาคตสละแล้ว คายแล้ว ปล่อยแล้ว ละแล้ว สลัดทิ้งแล้ว คือ อายุสังขาร ตถาคตได้กล่าววาจาเด็ดขาดไว้แล้วว่า ‘ปรินิพพานของตถาคตจักมีในไม่ช้า หลังจากนี้ไป ๓ เดือน ตถาคตจักปรินิพพาน’ ข้อที่ตถาคตจะกลับคืนอายุสังขารนั้นเพราะเหตุแห่งชีวิตอีก ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ มาเถิด อานนท์ เราจะเข้าไปยังป่ามหาวันยังกูฏาคารศาลากันเถิด” ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระผู้มีพระภาคว่า “อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” Atha kho bhagavā āyasmatā ānandena saddhiṃ yena mahāvanaṃ kūṭāgārasālā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘gaccha tvaṃ, ānanda, yāvatikā bhikkhū vesāliṃ upanissāya viharanti, te sabbe upaṭṭhānasālāyaṃ sannipātehī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paṭissutvā yāvatikā bhikkhū vesāliṃ upanissāya viharanti, te sabbe upaṭṭhānasālāyaṃ sannipātetvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sannipatito, bhante, bhikkhusaṅgho, yassadāni, bhante, bhagavā kālaṃ maññatī’’ti. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยท่านพระอานนท์ได้เสด็จเข้าไปยังป่ามหาวันยังกูฏาคารศาลา ครั้นแล้วรับสั่งเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า ‘อานนท์ เธอจงไปบอกให้ภิกษุทั้งปวงที่อาศัยอยู่ในกรุงเวสาลีมาประชุมกันที่อุปัฏฐานศาลา’ ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสแล้ว จึงให้ภิกษุทั้งปวงที่อาศัยอยู่ในกรุงเวสาลีมาประชุมกันที่อุปัฏฐานศาลา แล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุสงฆ์ประชุมกันพร้อมแล้ว ขอพระผู้มีพระภาคทรงกำหนดเวลาที่สมควร ณ บัดนี้เถิด’ 184. Atha kho bhagavā yenupaṭṭhānasālā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Nisajja kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘tasmātiha, bhikkhave, ye te mayā dhammā abhiññā desitā, te vo sādhukaṃ uggahetvā āsevitabbā bhāvetabbā bahulīkātabbā, yathayidaṃ brahmacariyaṃ addhaniyaṃ assa ciraṭṭhitikaṃ, tadassa bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ. Katame ca te, bhikkhave, dhammā mayā abhiññā desitā, ye vo sādhukaṃ uggahetvā āsevitabbā bhāvetabbā bahulīkātabbā, yathayidaṃ brahmacariyaṃ addhaniyaṃ assa ciraṭṭhitikaṃ, tadassa bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ. Seyyathidaṃ – cattāro satipaṭṭhānā cattāro sammappadhānā cattāro iddhipādā pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅgā ariyo aṭṭhaṅgiko maggo. Ime kho te, bhikkhave, dhammā mayā abhiññā desitā, ye vo sādhukaṃ uggahetvā āsevitabbā bhāvetabbā bahulīkātabbā, yathayidaṃ brahmacariyaṃ addhaniyaṃ assa ciraṭṭhitikaṃ, tadassa bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’’nti. ๑๘๔. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จเข้าไปยังอุปัฏฐานศาลา แล้วประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ ครั้นประทับนั่งแล้ว จึงรับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแหละ ธรรมเหล่าใดที่เราแสดงแล้วแก่เธอทั้งหลายด้วยปัญญาอันยิ่ง เธอทั้งหลายพึงเรียนให้ดีแล้วพึงเสพ พึงเจริญ พึงกระทำให้มาก เพื่อพรหมจรรย์นี้จะพึงยั่งยืน ตั้งอยู่ได้นาน การดำรงอยู่นานแห่งพรหมจรรย์นั้น พึงเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่ชนจำนวนมาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย ก็ธรรมเหล่าไหนเล่าที่เราแสดงแล้วแก่เธอทั้งหลายด้วยปัญญาอันยิ่ง ที่เธอทั้งหลายพึงเรียนให้ดีแล้วพึงเสพ พึงเจริญ พึงกระทำให้มาก เพื่อพรหมจรรย์นี้จะพึงยั่งยืน ตั้งอยู่ได้นาน การดำรงอยู่นานแห่งพรหมจรรย์นั้น พึงเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่ชนจำนวนมาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ได้แก่ สติปัฏฐาน ๔ สัมมัปปธาน ๔ อิทธิบาท ๔ อินทรีย์ ๕ พละ ๕ โพชฌงค์ ๗ อริยมรรคมีองค์ ๘ ภิกษุทั้งหลาย ธรรมเหล่านี้แลที่เราแสดงแล้วแก่เธอทั้งหลายด้วยปัญญาอันยิ่ง ที่เธอทั้งหลายพึงเรียนให้ดีแล้วพึงเสพ พึงเจริญ พึงกระทำให้มาก เพื่อพรหมจรรย์นี้จะพึงยั่งยืน ตั้งอยู่ได้นาน การดำรงอยู่นานแห่งพรหมจรรย์นั้น พึงเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่ชนจำนวนมาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย’ 185. Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘handadāni, bhikkhave, āmantayāmi vo, vayadhammā saṅkhārā, appamādena sampādetha. Naciraṃ tathāgatassa [Pg.101] parinibbānaṃ bhavissati. Ito tiṇṇaṃ māsānaṃ accayena tathāgato parinibbāyissatī’’ti. Idamavoca bhagavā, idaṃ vatvāna sugato athāparaṃ etadavoca satthā. – ๑๘๕. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย บัดนี้เราขอเตือนเธอทั้งหลาย สังขารทั้งหลายมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา เธอทั้งหลายจงยังความไม่ประมาทให้ถึงพร้อมเถิด ปรินิพพานแห่งตถาคตจักมีในไม่ช้า โดยล่วงไป ๓ เดือนแต่นี้ ตถาคตจักปรินิพพาน’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้ พระสุคตศาสดาครั้นตรัสพระดำรัสนี้แล้ว จึงได้ตรัสพระดำรัสอื่นอีกต่อไปว่า ‘‘Paripakko vayo mayhaṃ, parittaṃ mama jīvitaṃ; Pahāya vo gamissāmi, kataṃ me saraṇamattano. ‘วัยของเราแก่หง่อมแล้ว ชีวิตของเราเหลือน้อย เราจักละพวกเธอไป ที่พึ่งของตนเราได้ทำไว้แล้ว ‘‘Appamattā satīmanto, susīlā hotha bhikkhavo; Susamāhitasaṅkappā, sacittamanurakkhatha. ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงเป็นผู้ไม่ประมาท มีสติ มีศีลดี มีความดำริตั้งมั่นดีแล้ว จงรักษาจิตของตนเถิด ‘‘Yo imasmiṃ dhammavinaye, appamatto vihassati; Pahāya jātisaṃsāraṃ, dukkhassantaṃ karissatī’’ti. ผู้ใดจักเป็นผู้ไม่ประมาทอยู่ในธรรมวินัยนี้ ผู้นั้นจักละชาติสงสาร ทำที่สุดแห่งทุกข์ได้’ Tatiyo bhāṇavāro. ภาณวารที่ ๓ จบ Nāgāpalokitaṃ นาคาปโลกิตะ 186. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya vesāliṃ piṇḍāya pāvisi. Vesāliyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātappaṭikkanto nāgāpalokitaṃ vesāliṃ apaloketvā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘idaṃ pacchimakaṃ, ānanda, tathāgatassa vesāliyā dassanaṃ bhavissati. Āyāmānanda, yena bhaṇḍagāmo tenupasaṅkamissāmā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi. ๑๘๖. ครั้งนั้น เวลาเช้า พระผู้มีพระภาคทรงครองอันตรวาสก ถือบาตรและจีวร เสด็จเข้าไปบิณฑบาตในกรุงเวสาลี ครั้นเสด็จเที่ยวบิณฑบาตในกรุงเวสาลีแล้ว เวลาปัจฉาภัต เสด็จกลับจากบิณฑบาต ทรงกระทำนาคาปโลกิตะ ทอดพระเนตรกรุงเวสาลี แล้วรับสั่งเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า ‘อานนท์ การเห็นกรุงเวสาลีของตถาคตครั้งนี้ จักเป็นการเห็นครั้งสุดท้าย มาเถิด อานนท์ เราจักไปยังภัณฑคาม’ ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระผู้มีพระภาคว่า ‘เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า’ Atha [Pg.102] kho bhagavā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ yena bhaṇḍagāmo tadavasari. Tatra sudaṃ bhagavā bhaṇḍagāme viharati. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘catunnaṃ, bhikkhave, dhammānaṃ ananubodhā appaṭivedhā evamidaṃ dīghamaddhānaṃ sandhāvitaṃ saṃsaritaṃ mamañceva tumhākañca. Katamesaṃ catunnaṃ? Ariyassa, bhikkhave, sīlassa ananubodhā appaṭivedhā evamidaṃ dīghamaddhānaṃ sandhāvitaṃ saṃsaritaṃ mamaṃ ceva tumhākañca. Ariyassa, bhikkhave, samādhissa ananubodhā appaṭivedhā evamidaṃ dīghamaddhānaṃ sandhāvitaṃ saṃsaritaṃ mamaṃ ceva tumhākañca. Ariyāya, bhikkhave, paññāya ananubodhā appaṭivedhā evamidaṃ dīghamaddhānaṃ sandhāvitaṃ saṃsaritaṃ mamaṃ ceva tumhākañca. Ariyāya, bhikkhave, vimuttiyā ananubodhā appaṭivedhā evamidaṃ dīghamaddhānaṃ sandhāvitaṃ saṃsaritaṃ mamaṃ ceva tumhākañca. Tayidaṃ, bhikkhave, ariyaṃ sīlaṃ anubuddhaṃ paṭividdhaṃ, ariyo samādhi anubuddho paṭividdho, ariyā paññā anubuddhā paṭividdhā, ariyā vimutti anubuddhā paṭividdhā, ucchinnā bhavataṇhā, khīṇā bhavanetti, natthi dāni punabbhavo’’ti. Idamavoca bhagavā, idaṃ vatvāna sugato athāparaṃ etadavoca satthā – ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่เสด็จถึงภัณฑคามแล้ว ณ ที่นั้น พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ภัณฑคามนั้นแล ณ ที่นั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เพราะไม่รู้แจ้ง ไม่แทงตลอดธรรม ๔ ประการ เราและเธอทั้งหลายจึงต้องท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏตลอดกาลนานเช่นนี้ ธรรม ๔ ประการ อะไรบ้าง คือ เพราะไม่รู้แจ้ง ไม่แทงตลอดอริยศีล เราและเธอทั้งหลายจึงต้องท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏตลอดกาลนานเช่นนี้ เพราะไม่รู้แจ้ง ไม่แทงตลอดอริยสมาธิ ... เพราะไม่รู้แจ้ง ไม่แทงตลอดอริยปัญญา ... เพราะไม่รู้แจ้ง ไม่แทงตลอดอริยวิมุตติ เราและเธอทั้งหลายจึงต้องท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏตลอดกาลนานเช่นนี้ ภิกษุทั้งหลาย อริยศีลนั้น เราได้รู้แจ้งแทงตลอดแล้ว อริยสมาธินั้น เราได้รู้แจ้งแทงตลอดแล้ว อริยปัญญานั้น เราได้รู้แจ้งแทงตลอดแล้ว อริยวิมุตตินั้น เราได้รู้แจ้งแทงตลอดแล้ว ภวตัณหาเราตัดขาดแล้ว ภวเนตติสิ้นแล้ว บัดนี้ภพใหม่ไม่มี’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้ พระสุคตศาสดาครั้นตรัสพระดำรัสนี้แล้ว จึงได้ตรัสพระดำรัสอื่นอีกต่อไปว่า ‘‘Sīlaṃ samādhi paññā ca, vimutti ca anuttarā; Anubuddhā ime dhammā, gotamena yasassinā. ‘ศีล สมาธิ ปัญญา และวิมุตติอันยอดเยี่ยม ธรรมเหล่านี้ พระโคดมผู้มียศได้ตรัสรู้แล้ว ‘‘Iti buddho abhiññāya, dhammamakkhāsi bhikkhunaṃ; Dukkhassantakaro satthā, cakkhumā parinibbuto’’ti. พระพุทธเจ้าทรงรู้ยิ่งแล้วโดยประการดังนี้ จึงได้ตรัสบอกธรรมแก่ภิกษุทั้งหลาย พระศาสดาผู้ทรงทำที่สุดแห่งทุกข์ มีพระจักษุ ปรินิพพานแล้ว’ Tatrāpi sudaṃ bhagavā bhaṇḍagāme viharanto etadeva bahulaṃ bhikkhūnaṃ dhammiṃ kathaṃ karoti – ‘‘iti sīlaṃ, iti samādhi, iti paññā. Sīlaparibhāvito samādhi mahapphalo hoti mahānisaṃso. Samādhiparibhāvitā paññā mahapphalā hoti mahānisaṃsā. Paññāparibhāvitaṃ cittaṃ sammadeva āsavehi vimuccati, seyyathidaṃ – kāmāsavā, bhavāsavā, avijjāsavā’’ti. แม้ ณ ภัณฑคามนั้นแล พระผู้มีพระภาคขณะประทับอยู่ ก็ได้ตรัสธรรมีกถาแก่ภิกษุทั้งหลายเป็นอันมากว่า ‘ศีลเป็นอย่างนี้ สมาธิเป็นอย่างนี้ ปัญญาเป็นอย่างนี้ สมาธิที่ศีลอบรมแล้วย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก ปัญญาที่สมาธิอบรมแล้วย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก จิตที่ปัญญาอบรมแล้วย่อมหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายโดยชอบ ได้แก่ กามาสวะ ภวาสวะ อวิชชาสวะ’ Catumahāpadesakathā จตุมหาปเทสกถา 187. Atha kho bhagavā bhaṇḍagāme yathābhirantaṃ viharitvā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘āyāmānanda, yena hatthigāmo, yena ambagāmo, yena jambugāmo, yena bhoganagaraṃ tenupasaṅkamissāmā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi. Atha kho [Pg.103] bhagavā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ yena bhoganagaraṃ tadavasari. Tatra sudaṃ bhagavā bhoganagare viharati ānande cetiye. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘cattārome, bhikkhave, mahāpadese desessāmi, taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasikarotha, bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – ๑๘๗. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ภัณฑคามตามพระอัธยาศัยแล้ว รับสั่งเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า “มาเถิด อานนท์ เราจักไปยังหัตถิคาม อัมพคาม ชัมพุคาม และโภคนคร” ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า “เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่เสด็จถึงโภคนคร ณ ที่นั้น พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่อานันทเจดีย์ ในโภคนคร ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาครับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงมหาปเทส ๔ ประการนี้ เธอทั้งหลายจงฟังมหาปเทสนั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า “เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า 188. ‘‘Idha, bhikkhave, bhikkhu evaṃ vadeyya – ‘sammukhā metaṃ, āvuso, bhagavato sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ, ayaṃ dhammo ayaṃ vinayo idaṃ satthusāsana’nti. Tassa, bhikkhave, bhikkhuno bhāsitaṃ neva abhinanditabbaṃ nappaṭikkositabbaṃ. Anabhinanditvā appaṭikkositvā tāni padabyañjanāni sādhukaṃ uggahetvā sutte osāretabbāni, vinaye sandassetabbāni. Tāni ce sutte osāriyamānāni vinaye sandassiyamānāni na ceva sutte osaranti, na ca vinaye sandissanti, niṭṭhamettha gantabbaṃ – ‘addhā, idaṃ na ceva tassa bhagavato vacanaṃ; imassa ca bhikkhuno duggahita’nti. Itihetaṃ, bhikkhave, chaḍḍeyyātha. Tāni ce sutte osāriyamānāni vinaye sandassiyamānāni sutte ceva osaranti, vinaye ca sandissanti, niṭṭhamettha gantabbaṃ – ‘addhā, idaṃ tassa bhagavato vacanaṃ; imassa ca bhikkhuno suggahita’nti. Idaṃ, bhikkhave, paṭhamaṃ mahāpadesaṃ dhāreyyātha. ๑๘๘. “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ผู้มีอายุทั้งหลาย ข้าพเจ้าได้ฟัง ได้รับมาเฉพาะพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาคว่า ‘นี้เป็นธรรม นี้เป็นวินัย นี้เป็นคำสั่งสอนของพระศาสดา’ ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายไม่พึงชื่นชม ไม่พึงคัดค้านคำกล่าวของภิกษุนั้น ครั้นไม่ชื่นชม ไม่คัดค้านแล้ว พึงเรียนบทและพยัญชนะเหล่านั้นให้ดี แล้วนำไปสอบสวนในพระสูตร เทียบเคียงในพระวินัย ถ้าบทและพยัญชนะเหล่านั้น เมื่อนำไปสอบสวนในพระสูตร เทียบเคียงในพระวินัยแล้ว เข้ากันไม่ได้กับพระสูตร เทียบเคียงกันไม่ได้ในพระวินัย พึงลงความเห็นในเรื่องนั้นว่า ‘แน่นอน นี้ไม่ใช่พระดำรัสของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น และเป็นคำที่ภิกษุนี้จำมาผิด’ ภิกษุทั้งหลาย ด้วยเหตุนี้ เธอทั้งหลายพึงทิ้งคำกล่าวนั้นเสีย แต่ถ้าบทและพยัญชนะเหล่านั้น เมื่อนำไปสอบสวนในพระสูตร เทียบเคียงในพระวินัยแล้ว เข้ากันได้กับพระสูตร เทียบเคียงกันได้ในพระวินัย พึงลงความเห็นในเรื่องนั้นว่า ‘แน่นอน นี้เป็นพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น และเป็นคำที่ภิกษุนี้จำมาถูกต้อง’ ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงทรงจำมหาปเทสข้อที่ ๑ นี้ไว้ ‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhu evaṃ vadeyya – ‘amukasmiṃ nāma āvāse saṅgho viharati sathero sapāmokkho. Tassa me saṅghassa sammukhā sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ, ayaṃ dhammo ayaṃ vinayo idaṃ satthusāsana’nti. Tassa, bhikkhave, bhikkhuno bhāsitaṃ neva abhinanditabbaṃ nappaṭikkositabbaṃ. Anabhinanditvā appaṭikkositvā tāni padabyañjanāni sādhukaṃ uggahetvā sutte osāretabbāni, vinaye sandassetabbāni. Tāni ce sutte osāriyamānāni vinaye sandassiyamānāni na ceva sutte osaranti, na ca vinaye sandissanti, niṭṭhamettha gantabbaṃ – ‘addhā, idaṃ na ceva tassa bhagavato vacanaṃ; tassa ca saṅghassa duggahita’nti. Itihetaṃ, bhikkhave, chaḍḍeyyātha. Tāni ce sutte osāriyamānāni vinaye sandassiyamānāni sutte ceva [Pg.104] osaranti vinaye ca sandissanti, niṭṭhamettha gantabbaṃ – ‘addhā, idaṃ tassa bhagavato vacanaṃ; tassa ca saṅghassa suggahita’nti. Idaṃ, bhikkhave, dutiyaṃ mahāpadesaṃ dhāreyyātha. “ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุในธรรมวินัยนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ในอาวาสชื่อโน้น มีสงฆ์พร้อมด้วยพระเถระและพระปาโมกข์อยู่ ข้าพเจ้าได้ฟัง ได้รับมาเฉพาะหน้าสงฆ์นั้นว่า ‘นี้เป็นธรรม นี้เป็นวินัย นี้เป็นคำสั่งสอนของพระศาสดา’ ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายไม่พึงชื่นชม ไม่พึงคัดค้านคำกล่าวของภิกษุนั้น ครั้นไม่ชื่นชม ไม่คัดค้านแล้ว พึงเรียนบทและพยัญชนะเหล่านั้นให้ดี แล้วนำไปสอบสวนในพระสูตร เทียบเคียงในพระวินัย ถ้าบทและพยัญชนะเหล่านั้น เมื่อนำไปสอบสวนในพระสูตร เทียบเคียงในพระวินัยแล้ว เข้ากันไม่ได้กับพระสูตร เทียบเคียงกันไม่ได้ในพระวินัย พึงลงความเห็นในเรื่องนั้นว่า ‘แน่นอน นี้ไม่ใช่พระดำรัสของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น และเป็นคำที่สงฆ์นั้นจำมาผิด’ ภิกษุทั้งหลาย ด้วยเหตุนี้ เธอทั้งหลายพึงทิ้งคำกล่าวนั้นเสีย แต่ถ้าบทและพยัญชนะเหล่านั้น เมื่อนำไปสอบสวนในพระสูตร เทียบเคียงในพระวินัยแล้ว เข้ากันได้กับพระสูตร เทียบเคียงกันได้ในพระวินัย พึงลงความเห็นในเรื่องนั้นว่า ‘แน่นอน นี้เป็นพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น และเป็นคำที่สงฆ์นั้นจำมาถูกต้อง’ ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงทรงจำมหาปเทสข้อที่ ๒ นี้ไว้ ‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhu evaṃ vadeyya – ‘amukasmiṃ nāma āvāse sambahulā therā bhikkhū viharanti bahussutā āgatāgamā dhammadharā vinayadharā mātikādharā. Tesaṃ me therānaṃ sammukhā sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ – ayaṃ dhammo ayaṃ vinayo idaṃ satthusāsana’nti. Tassa, bhikkhave, bhikkhuno bhāsitaṃ neva abhinanditabbaṃ…pe… na ca vinaye sandissanti, niṭṭhamettha gantabbaṃ – ‘addhā, idaṃ na ceva tassa bhagavato vacanaṃ; tesañca therānaṃ duggahita’nti. Itihetaṃ, bhikkhave, chaḍḍeyyātha. Tāni ce sutte osāriyamānāni…pe… vinaye ca sandissanti, niṭṭhamettha gantabbaṃ – ‘addhā, idaṃ tassa bhagavato vacanaṃ; tesañca therānaṃ suggahita’nti. Idaṃ, bhikkhave, tatiyaṃ mahāpadesaṃ dhāreyyātha. “ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุในธรรมวินัยนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ในอาวาสชื่อโน้น มีภิกษุเถระจำนวนมากเป็นพหูสูต ชำนาญในหลักคำสอน ทรงธรรม ทรงวินัย ทรงมาติกาอยู่ ข้าพเจ้าได้ฟัง ได้รับมาเฉพาะหน้าพระเถระเหล่านั้นว่า ‘นี้เป็นธรรม นี้เป็นวินัย นี้เป็นคำสั่งสอนของพระศาสดา’ ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายไม่พึงชื่นชม...ฯลฯ...เทียบเคียงกันไม่ได้ในพระวินัย พึงลงความเห็นในเรื่องนั้นว่า ‘แน่นอน นี้ไม่ใช่พระดำรัสของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น และเป็นคำที่พระเถระเหล่านั้นจำมาผิด’ ภิกษุทั้งหลาย ด้วยเหตุนี้ เธอทั้งหลายพึงทิ้งคำกล่าวนั้นเสีย แต่ถ้าบทและพยัญชนะเหล่านั้น เมื่อนำไปสอบสวน...ฯลฯ...เทียบเคียงกันได้ในพระวินัย พึงลงความเห็นในเรื่องนั้นว่า ‘แน่นอน นี้เป็นพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น และเป็นคำที่พระเถระเหล่านั้นจำมาถูกต้อง’ ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงทรงจำมหาปเทสข้อที่ ๓ นี้ไว้ ‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhu evaṃ vadeyya – ‘amukasmiṃ nāma āvāse eko thero bhikkhu viharati bahussuto āgatāgamo dhammadharo vinayadharo mātikādharo. Tassa me therassa sammukhā sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ – ayaṃ dhammo ayaṃ vinayo idaṃ satthusāsana’nti. Tassa, bhikkhave, bhikkhuno bhāsitaṃ neva abhinanditabbaṃ nappaṭikkositabbaṃ. Anabhinanditvā appaṭikkositvā tāni padabyañjanāni sādhukaṃ uggahetvā sutte osāritabbāni, vinaye sandassetabbāni. Tāni ce sutte osāriyamānāni vinaye sandassiyamānāni na ceva sutte osaranti, na ca vinaye sandissanti, niṭṭhamettha gantabbaṃ – ‘addhā, idaṃ na ceva tassa bhagavato vacanaṃ; tassa ca therassa duggahita’nti. Itihetaṃ, bhikkhave, chaḍḍeyyātha. Tāni ca sutte osāriyamānāni vinaye sandassiyamānāni sutte ceva osaranti, vinaye ca sandissanti, niṭṭhamettha gantabbaṃ – ‘addhā, idaṃ tassa bhagavato vacanaṃ; tassa ca therassa suggahita’nti. Idaṃ, bhikkhave, catutthaṃ mahāpadesaṃ dhāreyyātha. Ime kho, bhikkhave, cattāro mahāpadese dhāreyyāthā’’ti. “ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุในธรรมวินัยนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ในอาวาสชื่อโน้น มีภิกษุเถระรูปหนึ่งเป็นพหูสูต ชำนาญในหลักคำสอน ทรงธรรม ทรงวินัย ทรงมาติกาอยู่ ข้าพเจ้าได้ฟัง ได้รับมาเฉพาะหน้าพระเถระรูปนั้นว่า ‘นี้เป็นธรรม นี้เป็นวินัย นี้เป็นคำสั่งสอนของพระศาสดา’ ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายไม่พึงชื่นชม ไม่พึงคัดค้านคำกล่าวของภิกษุนั้น ครั้นไม่ชื่นชม ไม่คัดค้านแล้ว พึงเรียนบทและพยัญชนะเหล่านั้นให้ดี แล้วนำไปสอบสวนในพระสูตร เทียบเคียงในพระวินัย ถ้าบทและพยัญชนะเหล่านั้น เมื่อนำไปสอบสวนในพระสูตร เทียบเคียงในพระวินัยแล้ว เข้ากันไม่ได้กับพระสูตร เทียบเคียงกันไม่ได้ในพระวินัย พึงลงความเห็นในเรื่องนั้นว่า ‘แน่นอน นี้ไม่ใช่พระดำรัสของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น และเป็นคำที่พระเถระรูปนั้นจำมาผิด’ ภิกษุทั้งหลาย ด้วยเหตุนี้ เธอทั้งหลายพึงทิ้งคำกล่าวนั้นเสีย แต่ถ้าบทและพยัญชนะเหล่านั้น เมื่อนำไปสอบสวนในพระสูตร เทียบเคียงในพระวินัยแล้ว เข้ากันได้กับพระสูตร เทียบเคียงกันได้ในพระวินัย พึงลงความเห็นในเรื่องนั้นว่า ‘แน่นอน นี้เป็นพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น และเป็นคำที่พระเถระรูปนั้นจำมาถูกต้อง’ ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงทรงจำมหาปเทสข้อที่ ๔ นี้ไว้ ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงทรงจำมหาปเทส ๔ ประการนี้ไว้เถิด” Tatrapi sudaṃ bhagavā bhoganagare viharanto ānande cetiye etadeva bahulaṃ bhikkhūnaṃ dhammiṃ kathaṃ karoti – ‘‘iti sīlaṃ, iti samādhi, iti paññā. Sīlaparibhāvito samādhi mahapphalo hoti mahānisaṃso[Pg.105]. Samādhiparibhāvitā paññā mahapphalā hoti mahānisaṃsā. Paññāparibhāvitaṃ cittaṃ sammadeva āsavehi vimuccati, seyyathidaṃ – kāmāsavā, bhavāsavā, avijjāsavā’’ti. สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่อานันทเจดีย์ในโภคนครนั้น ได้ตรัสธรรมีกถาแก่ภิกษุทั้งหลายเป็นอันมากอย่างนี้ว่า “ศีลเป็นอย่างนี้ สมาธิเป็นอย่างนี้ ปัญญาเป็นอย่างนี้ สมาธิที่ศีลอบรมแล้วย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก ปัญญาที่สมาธิอบรมแล้วย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก จิตที่ปัญญาอบรมแล้วย่อมหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายโดยชอบ คือ กามาสวะ ภวาสวะ อวิชชาสวะ” Kammāraputtacundavatthu เรื่องนายจุนทะบุตรของนายช่างทอง 189. Atha kho bhagavā bhoganagare yathābhirantaṃ viharitvā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘āyāmānanda, yena pāvā tenupasaṅkamissāmā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi. Atha kho bhagavā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ yena pāvā tadavasari. Tatra sudaṃ bhagavā pāvāyaṃ viharati cundassa kammāraputtassa ambavane. Assosi kho cundo kammāraputto – ‘‘bhagavā kira pāvaṃ anuppatto, pāvāyaṃ viharati mayhaṃ ambavane’’ti. Atha kho cundo kammāraputto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho cundaṃ kammāraputtaṃ bhagavā dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṃsesi. Atha kho cundo kammāraputto bhagavatā dhammiyā kathāya sandassito samādapito samuttejito sampahaṃsito bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘adhivāsetu me, bhante, bhagavā svātanāya bhattaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghenā’’ti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena. Atha kho cundo kammāraputto bhagavato adhivāsanaṃ viditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. ๑๘๙. ครั้งนั้น สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่โภคนครตามพระอัธยาศัยแล้ว ตรัสเรียกท่านพระอานนท์มาว่า “มาเถิด อานนท์ เราจักไปยังเมืองปาวา” ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสของสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “เป็นเช่นนั้น พระพุทธเจ้าข้า” ครั้งนั้น สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่เสด็จไปยังเมืองปาวา ได้ยินว่า สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่อัมพวันของนายจุนทะบุตรของนายช่างทองในเมืองปาวานั้น นายจุนทะบุตรของนายช่างทองได้สดับข่าวว่า “ได้ยินว่า สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จถึงเมืองปาวาแล้ว ประทับอยู่ที่อัมพวันของเราในเมืองปาวา” ครั้งนั้น นายจุนทะบุตรของนายช่างทองเข้าไปเฝ้าสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ถวายอภิวาทสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมีกถาให้นายจุนทะบุตรของนายช่างทองผู้นั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งเห็นแจ้ง ชวนใจให้อยากรับไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริง ครั้งนั้น นายจุนทะบุตรของนายช่างทอง ผู้ซึ่งสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมีกถาให้เห็นแจ้ง ชวนใจให้อยากรับไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริงแล้ว ได้กราบทูลสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์โปรดรับภัตตาหารของข้าพระองค์ในวันพรุ่งนี้เถิด” สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับโดยดุษณีภาพ ครั้งนั้น นายจุนทะบุตรของนายช่างทองทราบการรับนิมนต์ของสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ลุกจากอาสนะ ถวายอภิวาทสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้า กระทำประทักษิณแล้วจากไป Atha kho cundo kammāraputto tassā rattiyā accayena sake nivesane paṇītaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ paṭiyādāpetvā pahūtañca sūkaramaddavaṃ bhagavato kālaṃ ārocāpesi – ‘‘kālo, bhante, niṭṭhitaṃ bhatta’’nti. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṃ bhikkhusaṅghena yena cundassa kammāraputtassa nivesanaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Nisajja kho bhagavā cundaṃ kammāraputtaṃ āmantesi – ‘‘yaṃ te, cunda, sūkaramaddavaṃ paṭiyattaṃ, tena maṃ parivisa. Yaṃ panaññaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ paṭiyattaṃ, tena bhikkhusaṅghaṃ parivisā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho cundo kammāraputto bhagavato paṭissutvā yaṃ ahosi sūkaramaddavaṃ paṭiyattaṃ, tena bhagavantaṃ parivisi. Yaṃ panaññaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ paṭiyattaṃ[Pg.106], tena bhikkhusaṅghaṃ parivisi. Atha kho bhagavā cundaṃ kammāraputtaṃ āmantesi – ‘‘yaṃ te, cunda, sūkaramaddavaṃ avasiṭṭhaṃ, taṃ sobbhe nikhaṇāhi. Nāhaṃ taṃ, cunda, passāmi sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya, yassa taṃ paribhuttaṃ sammā pariṇāmaṃ gaccheyya aññatra tathāgatassā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho cundo kammāraputto bhagavato paṭissutvā yaṃ ahosi sūkaramaddavaṃ avasiṭṭhaṃ, taṃ sobbhe nikhaṇitvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho cundaṃ kammāraputtaṃ bhagavā dhammiyā kathāya sandassetvā samādapetvā samuttejetvā sampahaṃsetvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi. ครั้งนั้น เมื่อราตรีนั้นผ่านไป นายจุนทะบุตรของนายช่างทองได้สั่งให้เตรียมของขบฉันของบริโภคอันประณีต และสูกรมัททวะจำนวนมากไว้ในบ้านของตน แล้วให้คนไปกราบทูลภัตกาลแด่สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถึงเวลาแล้ว ภัตตาหารสำเร็จแล้ว” ครั้งนั้น ในเวลาเช้า สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงครองอันตรวาสก ทรงถือบาตรและจีวร พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ เสด็จไปยังบ้านของนายจุนทะบุตรของนายช่างทอง ครั้นเสด็จไปถึงแล้ว ประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ ครั้นประทับนั่งแล้ว สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกนายจุนทะบุตรของนายช่างทองมาว่า “จุนทะ เธอจงอังคาสเราด้วยสูกรมัททวะที่เธอเตรียมไว้ ส่วนของขบฉันของบริโภคอื่นที่เธอเตรียมไว้ จงอังคาสภิกษุสงฆ์” นายจุนทะบุตรของนายช่างทองทูลรับสนองพระดำรัสของสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “เป็นเช่นนั้น พระพุทธเจ้าข้า” แล้วได้อังคาสสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยสูกรมัททวะที่เตรียมไว้ ส่วนของขบฉันของบริโภคอื่นที่เตรียมไว้ ได้อังคาสภิกษุสงฆ์ ครั้งนั้น สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกนายจุนทะบุตรของนายช่างทองมาว่า “จุนทะ สูกรมัททวะที่เหลือของเธอ จงฝังเสียในหลุม จุนทะ เราไม่เห็นใครในโลกพร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ ที่บริโภคสูกรมัททวะนั้นแล้วจะพึงย่อยได้ดี นอกจากตถาคต” นายจุนทะบุตรของนายช่างทองทูลรับสนองพระดำรัสของสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “เป็นเช่นนั้น พระพุทธเจ้าข้า” แล้วได้ฝังสูกรมัททวะที่เหลือในหลุม แล้วเข้าไปเฝ้าสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ถวายอภิวาทสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมีกถาให้นายจุนทะบุตรของนายช่างทองผู้นั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งเห็นแจ้ง ชวนใจให้อยากรับไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริงแล้ว ลุกจากอาสนะเสด็จจากไป 190. Atha kho bhagavato cundassa kammāraputtassa bhattaṃ bhuttāvissa kharo ābādho uppajji, lohitapakkhandikā pabāḷhā vedanā vattanti māraṇantikā. Tā sudaṃ bhagavā sato sampajāno adhivāsesi avihaññamāno. Atha kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘āyāmānanda, yena kusinārā tenupasaṅkamissāmā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi. ๑๙๐. ครั้งนั้น เมื่อสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าเสวยภัตตาหารของนายจุนทะบุตรของนายช่างทองแล้ว ก็เกิดอาพาธอย่างรุนแรง เกิดเวทนากล้าเป็นโรคลงพระโลหิตจวนจะปรินิพพาน ได้ยินว่า สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีพระสติสัมปชัญญะ ทรงอดกลั้นเวทนาเหล่านั้นไว้ ไม่ทรงเดือดร้อน ครั้งนั้น สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกท่านพระอานนท์มาว่า “มาเถิด อานนท์ เราจักไปยังเมืองกุสินารา” ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสของสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “เป็นเช่นนั้น พระพุทธเจ้าข้า” Cundassa bhattaṃ bhuñjitvā, kammārassāti me sutaṃ; Ābādhaṃ samphusī dhīro, pabāḷhaṃ māraṇantikaṃ. ข้าพเจ้าได้สดับมาว่า พระธีรเจ้าเสวยภัตตาหารของนายจุนทะบุตรของนายช่างทองแล้ว ทรงเกิดอาพาธอย่างรุนแรงจวนจะปรินิพพาน Bhuttassa ca sūkaramaddavena,Byādhippabāḷho udapādi satthuno; Virecamāno bhagavā avoca,Gacchāmahaṃ kusināraṃ nagaranti. เมื่อพระศาสดาเสวยสูกรมัททวะแล้ว อาพาธอย่างรุนแรงได้เกิดขึ้น สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประชวรลงพระโลหิต ตรัสว่า เราจักไปยังเมืองกุสินารา Pānīyāharaṇaṃ การนำน้ำมาถวาย 191. Atha kho bhagavā maggā okkamma yena aññataraṃ rukkhamūlaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘iṅgha me tvaṃ, ānanda, catugguṇaṃ saṅghāṭiṃ paññapehi, kilantosmi, ānanda, nisīdissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paṭissutvā catugguṇaṃ saṅghāṭiṃ paññapesi. Nisīdi bhagavā paññatte āsane. Nisajja kho bhagavā āyasmantaṃ [Pg.107] ānandaṃ āmantesi – ‘‘iṅgha me tvaṃ, ānanda, pānīyaṃ āhara, pipāsitosmi, ānanda, pivissāmī’’ti. Evaṃ vutte āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘idāni, bhante, pañcamattāni sakaṭasatāni atikkantāni, taṃ cakkacchinnaṃ udakaṃ parittaṃ luḷitaṃ āvilaṃ sandati. Ayaṃ, bhante, kakudhā nadī avidūre acchodakā sātodakā sītodakā setodakā suppatitthā ramaṇīyā. Ettha bhagavā pānīyañca pivissati, gattāni ca sītī karissatī’’ti. ๑๙๑. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จแวะออกจากทาง เสด็จเข้าไปยังโคนต้นไม้แห่งหนึ่ง ประทับนั่งแล้วรับสั่งเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า “อานนท์ เธอจงช่วยปูผ้าสังฆาฏิซ้อนกัน ๔ ชั้นให้เราหน่อย อานนท์ เราเหนื่อยแล้ว จักนั่งพัก” ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า “อย่างนั้น พระเจ้าข้า” แล้วได้ปูผ้าสังฆาฏิซ้อนกัน ๔ ชั้น พระผู้มีพระภาคประทับนั่งบนอาสนะที่ท่านพระอานนท์ปูถวาย ครั้นประทับนั่งแล้ว พระผู้มีพระภาคได้รับสั่งเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า “อานนท์ เธอจงช่วยนำน้ำดื่มมาให้เราหน่อย อานนท์ เรากระหาย จักดื่มน้ำ” เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ท่านพระอานนท์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อสักครู่นี้ เกวียนประมาณ ๕๐๐ เล่มเพิ่งผ่านไป น้ำนั้นซึ่งถูกล้อเกวียนตัดผ่าน มีปริมาณน้อย ถูกทำให้ขุ่นมัว ไหลขุ่นอยู่ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม่น้ำกกุธานทีนี้ อยู่ไม่ไกล มีน้ำใสจืดสนิท เย็น สะอาด มีท่าลงดี น่ารื่นรมย์ ณ ที่นั้น พระผู้มีพระภาคจักได้ทรงดื่มน้ำและจักได้ทรงทำพระวรกายให้เย็นสบาย พระเจ้าข้า” Dutiyampi kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘iṅgha me tvaṃ, ānanda, pānīyaṃ āhara, pipāsitosmi, ānanda, pivissāmī’’ti. Dutiyampi kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘idāni, bhante, pañcamattāni sakaṭasatāni atikkantāni, taṃ cakkacchinnaṃ udakaṃ parittaṃ luḷitaṃ āvilaṃ sandati. Ayaṃ, bhante, kakudhā nadī avidūre acchodakā sātodakā sītodakā setodakā suppatitthā ramaṇīyā. Ettha bhagavā pānīyañca pivissati, gattāni ca sītīkarissatī’’ti. แม้ครั้งที่ ๒ พระผู้มีพระภาคได้รับสั่งเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า “อานนท์ เธอจงช่วยนำน้ำดื่มมาให้เราหน่อย อานนท์ เรากระหาย จักดื่มน้ำ” แม้ครั้งที่ ๒ ท่านพระอานนท์ก็ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อสักครู่นี้ เกวียนประมาณ ๕๐๐ เล่มเพิ่งผ่านไป น้ำนั้นซึ่งถูกล้อเกวียนตัดผ่าน มีปริมาณน้อย ถูกทำให้ขุ่นมัว ไหลขุ่นอยู่ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม่น้ำกกุธานทีนี้ อยู่ไม่ไกล มีน้ำใสจืดสนิท เย็น สะอาด มีท่าลงดี น่ารื่นรมย์ ณ ที่นั้น พระผู้มีพระภาคจักได้ทรงดื่มน้ำและจักได้ทรงทำพระวรกายให้เย็นสบาย พระเจ้าข้า” Tatiyampi kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘iṅgha me tvaṃ, ānanda, pānīyaṃ āhara, pipāsitosmi, ānanda, pivissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paṭissutvā pattaṃ gahetvā yena sā nadikā tenupasaṅkami. Atha kho sā nadikā cakkacchinnā parittā luḷitā āvilā sandamānā, āyasmante ānande upasaṅkamante acchā vippasannā anāvilā sandittha. Atha kho āyasmato ānandassa etadahosi – ‘‘acchariyaṃ vata, bho, abbhutaṃ vata, bho, tathāgatassa mahiddhikatā mahānubhāvatā. Ayañhi sā nadikā cakkacchinnā parittā luḷitā āvilā sandamānā mayi upasaṅkamante acchā vippasannā anāvilā sandatī’’ti. Pattena pānīyaṃ ādāya yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhante, tathāgatassa mahiddhikatā mahānubhāvatā. Idāni sā bhante nadikā cakkacchinnā parittā luḷitā āvilā sandamānā mayi upasaṅkamante acchā vippasannā anāvilā sandittha. Pivatu bhagavā pānīyaṃ pivatu sugato pānīya’’nti. Atha kho bhagavā pānīyaṃ apāyi. แม้ครั้งที่ ๓ พระผู้มีพระภาคได้รับสั่งเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า “อานนท์ เธอจงช่วยนำน้ำดื่มมาให้เราหน่อย อานนท์ เรากระหาย จักดื่มน้ำ” ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า “อย่างนั้น พระเจ้าข้า” แล้วถือบาตรเข้าไปยังแม่น้ำน้อยสายนั้น ลำดับนั้น แม่น้ำน้อยสายนั้นซึ่งถูกล้อเกวียนตัดผ่าน มีปริมาณน้อย ขุ่นมัว ไหลขุ่นอยู่ เมื่อท่านพระอานนท์เข้าไปใกล้ ก็กลับใสสะอาด ไม่ขุ่นมัว ไหลใสสะอาด ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์ได้มีความคิดดังนี้ว่า “น่าอัศจรรย์จริงหนอ ไม่เคยปรากฏจริงหนอ พระตถาคตทรงมีพระฤทธิ์มาก ทรงมีพระอานุภาพมาก แม่น้ำน้อยสายนี้ซึ่งถูกล้อเกวียนตัดผ่าน มีปริมาณน้อย ขุ่นมัว ไหลขุ่นอยู่ เมื่อเราเข้าไปใกล้ ก็กลับใสสะอาด ไม่ขุ่นมัว ไหลใสสะอาด” ท่านพระอานนท์จึงใช้บาตรตักน้ำแล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏ พระตถาคตทรงมีพระฤทธิ์มาก ทรงมีพระอานุภาพมาก ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อสักครู่นี้ แม่น้ำน้อยสายนั้นซึ่งถูกล้อเกวียนตัดผ่าน มีปริมาณน้อย ขุ่นมัว ไหลขุ่นอยู่ เมื่อข้าพระองค์เข้าไปใกล้ ก็กลับใสสะอาด ไม่ขุ่นมัว ไหลใสสะอาด ขอพระผู้มีพระภาคโปรดดื่มน้ำเถิด ขอพระสุคตโปรดดื่มน้ำเถิด” ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคได้เสวยน้ำดื่มนั้น Pukkusamallaputtavatthu เรื่องปุกกุสะ มัลลบุตร 192. Tena [Pg.108] rokho pana samayena pukkuso mallaputto āḷārassa kālāmassa sāvako kusinārāya pāvaṃ addhānamaggappaṭippanno hoti. Addasā kho pukkuso mallaputto bhagavantaṃ aññatarasmiṃ rukkhamūle nisinnaṃ. Disvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho pukkuso mallaputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhante, santena vata, bhante, pabbajitā vihārena viharanti. Bhūtapubbaṃ, bhante, āḷāro kālāmo addhānamaggappaṭippanno maggā okkamma avidūre aññatarasmiṃ rukkhamūle divāvihāraṃ nisīdi. Atha kho, bhante, pañcamattāni sakaṭasatāni āḷāraṃ kālāmaṃ nissāya nissāya atikkamiṃsu. Atha kho, bhante, aññataro puriso tassa sakaṭasatthassa piṭṭhito piṭṭhito āgacchanto yena āḷāro kālāmo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āḷāraṃ kālāmaṃ etadavoca – ‘api, bhante, pañcamattāni sakaṭasatāni atikkantāni addasā’ti? ‘Na kho ahaṃ, āvuso, addasa’nti. ‘Kiṃ pana, bhante, saddaṃ assosī’ti? ‘Na kho ahaṃ, āvuso, saddaṃ assosi’nti. ‘Kiṃ pana, bhante, sutto ahosī’ti? ‘Na kho ahaṃ, āvuso, sutto ahosi’nti. ‘Kiṃ pana, bhante, saññī ahosī’ti? ‘Evamāvuso’ti. ‘So tvaṃ, bhante, saññī samāno jāgaro pañcamattāni sakaṭasatāni nissāya nissāya atikkantāni neva addasa, na pana saddaṃ assosi; apisu te, bhante, saṅghāṭi rajena okiṇṇā’ti? ‘Evamāvuso’ti. Atha kho, bhante, tassa purisassa etadahosi – ‘acchariyaṃ vata bho, abbhutaṃ vata bho, santena vata bho pabbajitā vihārena viharanti. Yatra hi nāma saññī samāno jāgaro pañcamattāni sakaṭasatāni nissāya nissāya atikkantāni neva dakkhati, na pana saddaṃ sossatī’ti! Āḷāre kālāme uḷāraṃ pasādaṃ pavedetvā pakkāmī’’ti. ๑๙๒. ก็โดยสมัยนั้นแล ปุกกุสะ มัลลบุตร สาวกของอาฬารดาบส กาลามโคตร กำลังเดินทางไกลจากเมืองกุสินาราไปยังเมืองปาวา ปุกกุสะ มัลลบุตร ได้เห็นพระผู้มีพระภาคประทับนั่งอยู่ที่โคนต้นไม้แห่งหนึ่ง ครั้นเห็นแล้วจึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ เข้าไปเฝ้าแล้วได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ปุกกุสะ มัลลบุตร ผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏ บรรพชิตทั้งหลายย่อมอยู่ด้วยวิหารธรรมอันสงบระงับหนอ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เรื่องเคยมีมาแล้ว อาฬารดาบส กาลามโคตร เดินทางไกล แวะออกจากทาง นั่งพักกลางวันที่โคนต้นไม้แห่งหนึ่งในที่ไม่ไกล ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้น เกวียนประมาณ ๕๐๐ เล่ม ผ่านอาฬารดาบส กาลามโคตรไปอย่างใกล้ชิด ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้น บุรุษผู้หนึ่งซึ่งเดินตามหลังกองเกวียนนั้นมา ได้เข้าไปหาอาฬารดาบส กาลามโคตรถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้วได้กล่าวกับอาฬารดาบส กาลามโคตรดังนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ ท่านเห็นเกวียนประมาณ ๕๐๐ เล่มที่ผ่านไปหรือไม่’ ท่านตอบว่า ‘อาวุโส เราไม่เห็นเลย’ บุรุษนั้นถามว่า ‘ถ้าเช่นนั้น ท่านได้ยินเสียงหรือไม่’ ท่านตอบว่า ‘อาวุโส เราไม่ได้ยินเสียงเลย’ บุรุษนั้นถามว่า ‘ถ้าเช่นนั้น ท่านหลับอยู่หรือ’ ท่านตอบว่า ‘อาวุโส เราไม่ได้หลับอยู่’ บุรุษนั้นถามว่า ‘ถ้าเช่นนั้น ท่านมีสัญญาอยู่หรือ’ ท่านตอบว่า ‘อย่างนั้น อาวุโส’ บุรุษนั้นกล่าวว่า ‘ท่านผู้เจริญ ท่านมีสัญญา ตื่นอยู่ แต่เกวียนประมาณ ๕๐๐ เล่มผ่านไปอย่างใกล้ชิด ท่านกลับไม่เห็น และไม่ได้ยินเสียงเลย ทั้งๆ ที่ผ้าสังฆาฏิของท่านก็เปรอะเปื้อนด้วยฝุ่นมิใช่หรือ’ ท่านตอบว่า ‘อย่างนั้น อาวุโส’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้น บุรุษนั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘น่าอัศจรรย์จริงหนอ ไม่เคยปรากฏจริงหนอ บรรพชิตทั้งหลายย่อมอยู่ด้วยวิหารธรรมอันสงบระงับหนอ เพราะท่านผู้มีสัญญา ตื่นอยู่ แต่เกวียนประมาณ ๕๐๐ เล่มผ่านไปอย่างใกล้ชิด กลับไม่เห็น และไม่ได้ยินเสียงเลย’ บุรุษนั้นได้แสดงความเลื่อมใสอย่างยิ่งในอาฬารดาบส กาลามโคตร แล้วก็หลีกไป” 193. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, pukkusa, katamaṃ nu kho dukkarataraṃ vā durabhisambhavataraṃ vā – yo vā saññī samāno jāgaro pañcamattāni sakaṭasatāni nissāya nissāya atikkantāni neva passeyya, na pana saddaṃ [Pg.109] suṇeyya; yo vā saññī samāno jāgaro deve vassante deve gaḷagaḷāyante vijjullatāsu niccharantīsu asaniyā phalantiyā neva passeyya, na pana saddaṃ suṇeyyā’’ti? ‘‘Kiñhi, bhante, karissanti pañca vā sakaṭasatāni cha vā sakaṭasatāni satta vā sakaṭasatāni aṭṭha vā sakaṭasatāni nava vā sakaṭasatāni, sakaṭasahassaṃ vā sakaṭasatasahassaṃ vā. Atha kho etadeva dukkarataraṃ ceva durabhisambhavatarañca yo saññī samāno jāgaro deve vassante deve gaḷagaḷāyante vijjullatāsu niccharantīsu asaniyā phalantiyā neva passeyya, na pana saddaṃ suṇeyyā’’ti. ๑๙๓. “ดูก่อนปุกกุสะ เธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร บรรดาคน ๒ จำพวก คือ คนหนึ่งมีสัญญาทั้งตื่นอยู่ เกวียนประมาณ ๕๐๐ เล่มเคลื่อนผ่านไปใกล้ๆ ก็ไม่เห็น ไม่ได้ยินเสียงเลย กับอีกคนหนึ่งมีสัญญาทั้งตื่นอยู่ เมื่อฝนตก ฟ้าคะนอง ฟ้าแลบแปลบปลาบ และฟ้าผ่า ก็ไม่เห็น ไม่ได้ยินเสียงเลย คนไหนเล่าทำได้ยากกว่ากัน หรือเป็นไปได้ยากกว่ากัน” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เกวียน ๕๐๐ เล่มก็ดี ๖๐๐ เล่มก็ดี ๗๐๐ เล่มก็ดี ๘๐๐ เล่มก็ดี ๙๐๐ เล่มก็ดี เกวียน ๑,๐٠٠ เล่มก็ดี หรือเกวียน ๑๐๐,๐๐๐ เล่มก็ดี จะทำอะไรได้ แต่ว่าการที่บุคคลผู้มีสัญญาทั้งตื่นอยู่ เมื่อฝนตก ฟ้าคะนอง ฟ้าแลบแปลบปลาบ และฟ้าผ่า จะไม่เห็นและไม่ได้ยินเสียงเลยนั้น ทำได้ยากกว่าและเป็นไปได้ยากกว่าอย่างแน่นอน” ‘‘Ekamidāhaṃ, pukkusa, samayaṃ ātumāyaṃ viharāmi bhusāgāre. Tena kho pana samayena deve vassante deve gaḷagaḷāyante vijjullatāsu niccharantīsu asaniyā phalantiyā avidūre bhusāgārassa dve kassakā bhātaro hatā cattāro ca balibaddā. Atha kho, pukkusa, ātumāya mahājanakāyo nikkhamitvā yena te dve kassakā bhātaro hatā cattāro ca balibaddā tenupasaṅkami. Tena kho panāhaṃ, pukkusa, samayena bhusāgārā nikkhamitvā bhusāgāradvāre abbhokāse caṅkamāmi. Atha kho, pukkusa, aññataro puriso tamhā mahājanakāyā yenāhaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā maṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhitaṃ kho ahaṃ, pukkusa, taṃ purisaṃ etadavocaṃ – ‘kiṃ nu kho eso, āvuso, mahājanakāyo sannipatito’ti? ‘Idāni, bhante, deve vassante deve gaḷagaḷāyante vijjullatāsu niccharantīsu asaniyā phalantiyā dve kassakā bhātaro hatā cattāro ca balibaddā. Ettheso mahājanakāyo sannipatito. Tvaṃ pana, bhante, kva ahosī’ti? ‘Idheva kho ahaṃ, āvuso, ahosi’nti. ‘Kiṃ pana, bhante, addasā’ti? ‘Na kho ahaṃ, āvuso, addasa’nti. ‘Kiṃ pana, bhante, saddaṃ assosī’ti? ‘Na kho ahaṃ, āvuso, saddaṃ assosi’nti. ‘Kiṃ pana, bhante, sutto ahosī’ti? ‘Na kho ahaṃ, āvuso, sutto ahosi’nti. ‘Kiṃ pana, bhante, saññī ahosī’ti? ‘Evamāvuso’ti. ‘So tvaṃ, bhante, saññī samāno jāgaro deve vassante deve gaḷagaḷāyante [Pg.110] vijjullatāsu niccharantīsu asaniyā phalantiyā neva addasa, na pana saddaṃ assosī’ti? ‘‘Evamāvuso’’ti? “ดูก่อนปุกกุสะ สมัยหนึ่ง เราอยู่ที่กระท่อมมุงแฝก ในเมืองอาตุมา สมัยนั้น เมื่อฝนตก ฟ้าคะนอง ฟ้าแลบแปลบปลาบ และฟ้าผ่า ชาวนา ๒ คนพี่น้องและโคผู้ ๔ ตัว ถูกฟ้าผ่าตายในที่ไม่ไกลจากกระท่อมมุงแฝก ดูก่อนปุกกุสะ ครั้งนั้น มหาชนออกจากเมืองอาตุมา พากันไปยังที่ที่ชาวนา ๒ คนพี่น้องและโคผู้ ๔ ตัวถูกฟ้าผ่าตาย ดูก่อนปุกกุสะ สมัยนั้น เราออกจากกระท่อมมุงแฝก เดินจงกรมอยู่ในที่แจ้งใกล้ประตูเรือนฟาง ดูก่อนปุกกุสะ ครั้งนั้น บุรุษคนหนึ่งจากหมู่มหาชนนั้นเข้ามาหาเรา ไหว้เราแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควร ดูก่อนปุกกุสะ เราได้กล่าวกับบุรุษผู้นั้นว่า ‘ดูก่อนอาวุโส มหาชนนี้ประชุมกันด้วยเหตุใด’ เขาตอบว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อสักครู่นี้ เมื่อฝนตก ฟ้าคะนอง ฟ้าแลบแปลบปลาบ และฟ้าผ่า ชาวนา ๒ คนพี่น้องและโคผู้ ๔ ตัว ถูกฟ้าผ่าตาย มหาชนจึงประชุมกัน ณ ที่นี้ แล้วพระองค์เล่า ประทับอยู่ที่ไหน’ เราตอบว่า ‘ดูก่อนอาวุโส เราอยู่ที่นี่แหละ’ เขาถามว่า ‘แล้วพระองค์ได้ทอดพระเนตรเห็นหรือไม่’ เราตอบว่า ‘ดูก่อนอาวุโส เราไม่เห็น’ เขาถามว่า ‘แล้วพระองค์ได้ทรงสดับเสียงหรือไม่’ เราตอบว่า ‘ดูก่อนอาวุโส เราไม่ได้ยินเสียง’ เขาถามว่า ‘แล้วพระองค์บรรทมหลับอยู่หรือ’ เราตอบว่า ‘ดูก่อนอาวุโส เราไม่ได้หลับ’ เขาถามว่า ‘แล้วพระองค์มีสติสัมปชัญญะอยู่หรือ’ เราตอบว่า ‘อย่างนั้น อาวุโส’ เขาจึงกล่าวว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระองค์มีสัญญาทั้งตื่นอยู่ เมื่อฝนตก ฟ้าคะนอง ฟ้าแลบแปลบปลาบ และฟ้าผ่า แต่กลับไม่ทอดพระเนตรเห็นและไม่ได้ทรงสดับเสียงเลยหรือ’ เราตอบว่า ‘อย่างนั้น อาวุโส’” ‘‘Atha kho, pukkusa, purisassa etadahosi – ‘acchariyaṃ vata bho, abbhutaṃ vata bho, santena vata bho pabbajitā vihārena viharanti. Yatra hi nāma saññī samāno jāgaro deve vassante deve gaḷagaḷāyante vijjullatāsu niccharantīsu asaniyā phalantiyā neva dakkhati, na pana saddaṃ sossatī’ti. Mayi uḷāraṃ pasādaṃ pavedetvā maṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmī’’ti. “ดูก่อนปุกกุสะ ครั้งนั้น บุรุษนั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘น่าอัศจรรย์จริงหนอ ไม่เคยปรากฏจริงหนอ บรรพชิตทั้งหลายย่อมอยู่ด้วยวิหารธรรมอันสงบหนอ ด้วยเหตุที่ท่านผู้มีสัญญาทั้งตื่นอยู่ เมื่อฝนตก ฟ้าคะนอง ฟ้าแลบแปลบปลาบ และฟ้าผ่า แต่กลับไม่เห็นและไม่ได้ยินเสียง’ เขาแสดงความเลื่อมใสอย่างยิ่งในเรา ไหว้เรา ทำประทักษิณแล้วจากไป” Evaṃ vutte pukkuso mallaputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘esāhaṃ, bhante, yo me āḷāre kālāme pasādo taṃ mahāvāte vā ophuṇāmi sīghasotāya vā nadiyā pavāhemi. Abhikkantaṃ, bhante, abhikkantaṃ, bhante! Seyyathāpi, bhante, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti; evamevaṃ bhagavatā anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsakaṃ maṃ bhagavā dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ปุกกุสะมัลลบุตรได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ความเลื่อมใสใดของข้าพระองค์ในอาฬารดาบส กาลามโคตร ข้าพระองค์ขอโปรยความเลื่อมใสนั้นในลมแรง หรือลอยในแม่น้ำที่มีกระแสเชี่ยว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ไพเราะยิ่งนัก ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ไพเราะยิ่งนัก พระองค์ทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยาย เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือตามประทีปในที่มืด ด้วยหวังว่า ‘คนมีจักษุจักเห็นรูปได้’ ฉันใดก็ฉันนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์นี้ขอถึงพระผู้มีพระภาค พระธรรม และพระภิกษุสงฆ์เป็นสรณะ ขอพระผู้มีพระภาคทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสก ผู้ถึงสรณะตลอดชีวิต ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป” 194. Atha kho pukkuso mallaputto aññataraṃ purisaṃ āmantesi – ‘‘iṅgha me tvaṃ, bhaṇe, siṅgīvaṇṇaṃ yugamaṭṭhaṃ dhāraṇīyaṃ āharā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho so puriso pukkusassa mallaputtassa paṭissutvā taṃ siṅgīvaṇṇaṃ yugamaṭṭhaṃ dhāraṇīyaṃ āhari. Atha kho pukkuso mallaputto taṃ siṅgīvaṇṇaṃ yugamaṭṭhaṃ dhāraṇīyaṃ bhagavato upanāmesi – ‘‘idaṃ, bhante, siṅgīvaṇṇaṃ yugamaṭṭhaṃ dhāraṇīyaṃ, taṃ me bhagavā paṭiggaṇhātu anukampaṃ upādāyā’’ti. ‘‘Tena hi, pukkusa, ekena maṃ acchādehi, ekena ānanda’’nti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho pukkuso mallaputto bhagavato paṭissutvā ekena bhagavantaṃ acchādeti, ekena āyasmantaṃ ānandaṃ. Atha kho bhagavā pukkusaṃ mallaputtaṃ dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṃsesi. Atha kho pukkuso mallaputto bhagavatā dhammiyā kathāya sandassito samādapito samuttejito sampahaṃsito uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. ๑๙๔. ลำดับนั้น ปุกกุสะมัลลบุตรได้เรียกบุรุษคนหนึ่งมาสั่งว่า “นี่แน่ะเธอ จงนำผ้าเนื้อเกลี้ยงสีทองสิงคีซึ่งเป็นคู่ควรแก่การครองมาให้เรา” “ขอรับ ท่าน” บุรุษนั้นรับคำของปุกกุสะมัลลบุตรแล้ว ได้นำผ้าเนื้อเกลี้ยงสีทองสิงคีคู่นั้นมา ลำดับนั้น ปุกกุสะมัลลบุตรได้น้อมนำผ้าเนื้อเกลี้ยงสีทองสิงคีคู่นั้นเข้าไปถวายแด่พระผู้มีพระภาคแล้วกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้คือผ้าเนื้อเกลี้ยงสีทองสิงคีซึ่งเป็นคู่ควรแก่การครอง ขอพระผู้มีพระภาคโปรดรับผ้าของข้าพระองค์ เพื่ออนุเคราะห์แก่ข้าพระองค์เถิด” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนปุกกุสะ ถ้าเช่นนั้น เธอจงห่มเราผืนหนึ่ง ห่มอานนท์ผืนหนึ่ง” “เป็นดังนั้น พระพุทธเจ้าข้า” ปุกกุสะมัลลบุตรทูลรับสนองพระพุทธดำรัสแล้ว ได้ห่มพระผู้มีพระภาคผืนหนึ่ง ห่มท่านพระอานนท์ผืนหนึ่ง ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคได้ทรงชี้แจงให้ปุกกุสะมัลลบุตรเห็นแจ้ง สมาทาน อาจหาญ ร่าเริง ด้วยธรรมีกถา ลำดับนั้น ปุกกุสะมัลลบุตร อันพระผู้มีพระภาคทรงให้เห็นแจ้ง สมาทาน อาจหาญ ร่าเริง ด้วยธรรมีกถาแล้ว ได้ลุกจากอาสน์ ถวายบังคมพระผู้มีพระภาค ทำประทักษิณแล้วจากไป 195. Atha [Pg.111] kho āyasmā ānando acirapakkante pukkuse mallaputte taṃ siṅgīvaṇṇaṃ yugamaṭṭhaṃ dhāraṇīyaṃ bhagavato kāyaṃ upanāmesi. Taṃ bhagavato kāyaṃ upanāmitaṃ hataccikaṃ viya khāyati. Atha kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhante, yāva parisuddho, bhante, tathāgatassa chavivaṇṇo pariyodāto. Idaṃ, bhante, siṅgīvaṇṇaṃ yugamaṭṭhaṃ dhāraṇīyaṃ bhagavato kāyaṃ upanāmitaṃ hataccikaṃ viya khāyatī’’ti. ‘‘Evametaṃ, ānanda, evametaṃ, ānanda dvīsu kālesu ativiya tathāgatassa kāyo parisuddho hoti chavivaṇṇo pariyodāto. Katamesu dvīsu? Yañca, ānanda, rattiṃ tathāgato anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhati, yañca rattiṃ anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati. Imesu kho, ānanda, dvīsu kālesu ativiya tathāgatassa kāyo parisuddho hoti chavivaṇṇo pariyodāto. ‘‘Ajja kho, panānanda, rattiyā pacchime yāme kusinārāyaṃ upavattane mallānaṃ sālavane antarena yamakasālānaṃ tathāgatassa parinibbānaṃ bhavissati. Āyāmānanda, yena kakudhā nadī tenupasaṅkamissāmā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi. ๑๙๕. ครั้งนั้นแล ท่านพระอานนท์ เมื่อปุกกุสมัลลบุตรหลีกไปไม่นาน ได้น้อมนำผ้าสิงคิวรรณเนื้อเกลี้ยงคู่หนึ่งซึ่งควรค่าแก่การทรง เข้าไปถวายบนพระวรกายของพระผู้มีพระภาค เมื่อน้อมนำเข้าไปบนพระวรกายของพระผู้มีพระภาคแล้ว ผ้าคู่นั้นปรากฏประหนึ่งหมดรัศมีไป ลำดับนั้น ท่านพระอานนท์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ น่าอัศจรรย์ พระเจ้าข้า ไม่เคยมีมา พระเจ้าข้า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระฉวีวรรณของพระตถาคตบริสุทธิ์ผุดผ่องยิ่งนัก ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อน้อมนำผ้าสิงคิวรรณเนื้อเกลี้ยงคู่หนึ่งซึ่งควรค่าแก่การทรงนี้ เข้าไปถวายบนพระวรกายของพระผู้มีพระภาคแล้ว ก็ปรากฏประหนึ่งหมดรัศมีไป” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “อานนท์ เป็นอย่างนั้น อานนท์ เป็นอย่างนั้น กายของตถาคตย่อมบริสุทธิ์ยิ่งนัก ฉวีวรรณผุดผ่องใน ๒ กาลสมัย ๒ กาลสมัยเป็นไฉน คือ ในราตรีที่ตถาคตตรัสรู้พระอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณ และในราตรีที่ตถาคตปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ อานนท์ ใน ๒ กาลสมัยนี้แล กายของตถาคตย่อมบริสุทธิ์ยิ่งนัก ฉวีวรรณผุดผ่อง อานนท์ วันนี้แล ในปัจฉิมยามแห่งราตรี การปรินิพพานของตถาคตจักมีในระหว่างต้นสาละคู่ ณ สาลวันของพวกมัลลกษัตริย์ ที่คุ้งน้ำกรุงกุสินารา มาเถิด อานนท์ เราจักไปยังแม่น้ำกกุธานที” ท่านพระอานนท์ทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า “เป็นดังนั้น พระเจ้าข้า” Siṅgīvaṇṇaṃ yugamaṭṭhaṃ, pukkuso abhihārayi; Tena acchādito satthā, hemavaṇṇo asobhathāti. ปุกกุสะได้น้อมถวายผ้าคู่เนื้อดีสีดังทองคำ พระศาสดาทรงครองผ้านั้นแล้ว ทรงงามดังมีพระฉวีวรรณเป็นทอง 196. Atha kho bhagavā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ yena kakudhā nadī tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā kakudhaṃ nadiṃ ajjhogāhetvā nhatvā ca pivitvā ca paccuttaritvā yena ambavanaṃ tenupasaṅkami. Upasaṅkamitvā āyasmantaṃ cundakaṃ āmantesi – ‘‘iṅgha me tvaṃ, cundaka, catugguṇaṃ saṅghāṭiṃ paññapehi, kilantosmi, cundaka, nipajjissāmī’’ti. ๑๙๖. ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ เสด็จไปยังแม่น้ำกกุธานที ครั้นเสด็จถึงแล้ว จึงเสด็จลงสู่แม่น้ำกกุธานที ทรงสรงและเสวยแล้ว เสด็จขึ้นไปยังอัมพวัน ครั้นเสด็จถึงแล้ว ตรัสเรียกท่านพระจุนทกะมาตรัสว่า “จุนทกะ เธอจงปูสังฆาฏิ ๔ ชั้นให้เรา เราเหนื่อยแล้ว จักนอนพัก” ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā cundako bhagavato paṭissutvā catugguṇaṃ saṅghāṭiṃ paññapesi. Atha kho bhagavā dakkhiṇena passena sīhaseyyaṃ kappesi pāde pādaṃ accādhāya sato sampajāno uṭṭhānasaññaṃ manasikaritvā. Āyasmā pana cundako tattheva bhagavato purato nisīdi. ท่านพระจุนทกะทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า “เป็นดังนั้น พระเจ้าข้า” แล้วได้ปูสังฆาฏิ ๔ ชั้นถวาย ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงสำเร็จสีหไสยาโดยพระปรัศว์เบื้องขวา ทรงซ้อนพระบาทเหลื่อมพระบาท ทรงมีสติสัมปชัญญะ ทรงมนสิการอุฏฐานสัญญาอยู่ ส่วนท่านพระจุนทกะได้นั่งอยู่ ณ ที่นั้นเบื้องพระพักตร์พระผู้มีพระภาค Gantvāna [Pg.112] buddho nadikaṃ kakudhaṃ,Acchodakaṃ sātudakaṃ vippasannaṃ; Ogāhi satthā akilantarūpo,Tathāgato appaṭimo ca loke. พระพุทธเจ้าผู้เป็นพระศาสดา ไม่มีผู้เสมอเหมือนในโลก เสด็จไปยังแม่น้ำกกุธานที ซึ่งมีน้ำใสจืดสนิทดี ทรงมีพระรูปไม่ลำบาก เสด็จลงแล้ว Nhatvā ca pivitvā cudatāri satthā,Purakkhato bhikkhugaṇassa majjhe; Vattā pavattā bhagavā idha dhamme,Upāgami ambavanaṃ mahesi. พระศาสดาทรงสรงและเสวยแล้วเสด็จขึ้นจากน้ำ อันหมู่ภิกษุแวดล้อมอยู่ท่ามกลาง พระผู้มีพระภาคผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ผู้ตรัสและประกาศธรรมในศาสนานี้ ได้เสด็จไปยังอัมพวัน Āmantayi cundakaṃ nāma bhikkhuṃ,Catugguṇaṃ santhara me nipajjaṃ; So codito bhāvitattena cundo,Catugguṇaṃ santhari khippameva. พระองค์ตรัสเรียกภิกษุชื่อจุนทกะว่า “เธอจงปูผ้า ๔ ชั้นให้เรานอน” ท่านพระจุนทะนั้น อันพระผู้มีพระภาคผู้มีพระองค์อันอบรมแล้วตรัสเตือนแล้ว ได้รีบปูผ้า ๔ ชั้นถวายโดยพลัน Nipajji satthā akilantarūpo,Cundopi tattha pamukhe nisīdīti. พระศาสดาทรงมีพระรูปไม่ลำบาก บรรทมแล้ว แม้ท่านพระจุนทะก็ได้นั่งเฝ้าอยู่ ณ ที่นั้นเบื้องพระพักตร์ 197. Atha kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘siyā kho, panānanda, cundassa kammāraputtassa koci vippaṭisāraṃ uppādeyya – ‘tassa te, āvuso cunda, alābhā tassa te dulladdhaṃ, yassa te tathāgato pacchimaṃ piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā parinibbuto’ti. Cundassa, ānanda, kammāraputtassa evaṃ vippaṭisāro paṭivinetabbo – ‘tassa te, āvuso cunda, lābhā tassa te suladdhaṃ, yassa te tathāgato pacchimaṃ piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā parinibbuto. Sammukhā metaṃ, āvuso cunda, bhagavato sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ – dve me piṇḍapātā samasamaphalā samavipākā, ativiya aññehi piṇḍapātehi mahapphalatarā ca mahānisaṃsatarā ca. Katame dve? Yañca piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā tathāgato anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhati, yañca piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā tathāgato anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati. Ime dve piṇḍapātā samasamaphalā samavipākā[Pg.113], ativiya aññehi piṇḍapātehi mahapphalatarā ca mahānisaṃsatarā ca. Āyusaṃvattanikaṃ āyasmatā cundena kammāraputtena kammaṃ upacitaṃ, vaṇṇasaṃvattanikaṃ āyasmatā cundena kammāraputtena kammaṃ upacitaṃ, sukhasaṃvattanikaṃ āyasmatā cundena kammāraputtena kammaṃ upacitaṃ, yasasaṃvattanikaṃ āyasmatā cundena kammāraputtena kammaṃ upacitaṃ, saggasaṃvattanikaṃ āyasmatā cundena kammāraputtena kammaṃ upacitaṃ, ādhipateyyasaṃvattanikaṃ āyasmatā cundena kammāraputtena kammaṃ upacita’nti. Cundassa, ānanda, kammāraputtassa evaṃ vippaṭisāro paṭivinetabbo’’ti. Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi – ๑๙๗. ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า “อานนท์ บางทีจะมีใครทำความเดือดร้อนใจให้เกิดแก่จุนทกัมมารบุตรว่า ‘อาวุโสจุนทะ นั่นเป็นโทษของท่าน นั่นมิใช่บุญของท่าน ที่พระตถาคตเสวยบิณฑบาตครั้งสุดท้ายของท่านแล้วเสด็จปรินิพพาน’ อานนท์ เธอพึงระงับความเดือดร้อนใจของจุนทกัมมารบุตรอย่างนี้ว่า ‘อาวุโสจุนทะ นั่นเป็นบุญของท่าน นั่นเป็นคุณของท่าน ที่พระตถาคตเสวยบิณฑบาตครั้งสุดท้ายของท่านแล้วเสด็จปรินิพพาน อาวุโสจุนทะ เราได้ฟัง ได้รับมาเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาคว่า บิณฑบาต ๒ อย่างนี้มีผลเสมอกัน มีวิบากเสมอกัน มีผลและมีอานิสงส์มากกว่าบิณฑบาตอย่างอื่นอย่างยิ่ง ๒ อย่างเป็นไฉน คือ บิณฑบาตที่ตถาคตบริโภคแล้วตรัสรู้พระอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณ ๑ บิณฑบาตที่ตถาคตบริโภคแล้วปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ๑ บิณฑบาต ๒ อย่างนี้มีผลเสมอกัน มีวิบากเสมอกัน มีผลและมีอานิสงส์มากกว่าบิณฑบาตอย่างอื่นอย่างยิ่ง ท่านจุนทกัมมารบุตรผู้มีอายุได้สั่งสมกรรมที่เป็นไปเพื่ออายุ วรรณะ สุขะ ยศ สวรรค์ และความเป็นใหญ่แล้ว’ อานนท์ เธอพึงระงับความเดือดร้อนใจของจุนทกัมมารบุตรอย่างนี้” ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบเนื้อความนั้นแล้ว จึงทรงเปล่งอุทานนี้ในเวลานั้นว่า ‘‘Dadato puññaṃ pavaḍḍhati,Saṃyamato veraṃ na cīyati; Kusalo ca jahāti pāpakaṃ,Rāgadosamohakkhayā sanibbuto’’ti. เมื่อให้ บุญย่อมเจริญ เมื่อสำรวม เวรย่อมไม่ก่อ ผู้ฉลาดย่อมละบาปได้ เพราะสิ้นราคะ โทสะ และโมหะ เขาย่อมเป็นผู้ดับสนิท Catuttho bhāṇavāro. ภาณวารที่ ๔ จบ Yamakasālā ยมกสาลา 198. Atha kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘āyāmānanda, yena hiraññavatiyā nadiyā pārimaṃ tīraṃ, yena kusinārā upavattanaṃ mallānaṃ sālavanaṃ tenupasaṅkamissāmā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi. Atha kho bhagavā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ yena hiraññavatiyā nadiyā pārimaṃ tīraṃ, yena kusinārā upavattanaṃ mallānaṃ sālavanaṃ tenupasaṅkami. Upasaṅkamitvā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘iṅgha me tvaṃ, ānanda, antarena yamakasālānaṃ uttarasīsakaṃ mañcakaṃ paññapehi, kilantosmi, ānanda, nipajjissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paṭissutvā antarena yamakasālānaṃ uttarasīsakaṃ mañcakaṃ paññapesi. Atha kho bhagavā dakkhiṇena passena sīhaseyyaṃ kappesi pāde pādaṃ accādhāya sato sampajāno. ๑๙๘. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกท่านพระอานนท์มาว่า “มาเถิด อานนท์ เราจักไปยังฝั่งโน้นแห่งแม่น้ำหิรัญญวดี ที่สาลวันอันเป็นทางเข้าเมืองกุสินาราของพวกมัลลกษัตริย์” ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า “เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ เสด็จไปยังฝั่งโน้นแห่งแม่น้ำหิรัญญวดี ที่สาลวันอันเป็นทางเข้าเมืองกุสินาราของพวกมัลลกษัตริย์ ครั้นแล้วจึงตรัสเรียกท่านพระอานนท์มาว่า “อานนท์ เธอจงช่วยตั้งเตียงระหว่างต้นสาละคู่ ให้มีศีรษะไปทางทิศเหนือ เราเหนื่อยแล้ว จักนอน” ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้ตั้งเตียงระหว่างต้นสาละคู่ให้มีศีรษะไปทางทิศเหนือ ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงสำเร็จสีหไสยาโดยข้างเบื้องขวา ทรงซ้อนพระบาทเหลื่อมพระบาท ทรงมีสติสัมปชัญญะ Tena [Pg.114] kho pana samayena yamakasālā sabbaphāliphullā honti akālapupphehi. Te tathāgatassa sarīraṃ okiranti ajjhokiranti abhippakiranti tathāgatassa pūjāya. Dibbānipi mandāravapupphāni antalikkhā papatanti, tāni tathāgatassa sarīraṃ okiranti ajjhokiranti abhippakiranti tathāgatassa pūjāya. Dibbānipi candanacuṇṇāni antalikkhā papatanti, tāni tathāgatassa sarīraṃ okiranti ajjhokiranti abhippakiranti tathāgatassa pūjāya. Dibbānipi tūriyāni antalikkhe vajjanti tathāgatassa pūjāya. Dibbānipi saṅgītāni antalikkhe vattanti tathāgatassa pūjāya. ก็สมัยนั้นแล ต้นสาละคู่มีดอกบานสะพรั่งเต็มต้นนอกฤดูกาล ดอกไม้เหล่านั้นร่วงหล่นโปรยปรายลงยังพระสรีระของพระตถาคตเพื่อบูชาพระตถาคต แม้ดอกมณฑารพอันเป็นทิพย์ก็ตกลงมาจากอากาศ ดอกไม้ทิพย์เหล่านั้นร่วงหล่นโปรยปรายลงยังพระสรีระของพระตถาคตเพื่อบูชาพระตถาคต แม้จุณแห่งไม้จันทน์อันเป็นทิพย์ก็ตกลงมาจากอากาศ จุณแห่งไม้จันทน์ทิพย์เหล่านั้นร่วงหล่นโปรยปรายลงยังพระสรีระของพระตถาคตเพื่อบูชาพระตถาคต แม้ดนตรีทิพย์ก็บรรเลงอยู่ในอากาศเพื่อบูชาพระตถาคต แม้สังคีตทิพย์ก็เป็นไปในอากาศเพื่อบูชาพระตถาคต 199. Atha kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘sabbaphāliphullā kho, ānanda, yamakasālā akālapupphehi. Te tathāgatassa sarīraṃ okiranti ajjhokiranti abhippakiranti tathāgatassa pūjāya. Dibbānipi mandāravapupphāni antalikkhā papatanti, tāni tathāgatassa sarīraṃ okiranti ajjhokiranti abhippakiranti tathāgatassa pūjāya. Dibbānipi candanacuṇṇāni antalikkhā papatanti, tāni tathāgatassa sarīraṃ okiranti ajjhokiranti abhippakiranti tathāgatassa pūjāya. Dibbānipi tūriyāni antalikkhe vajjanti tathāgatassa pūjāya. Dibbānipi saṅgītāni antalikkhe vattanti tathāgatassa pūjāya. Na kho, ānanda, ettāvatā tathāgato sakkato vā hoti garukato vā mānito vā pūjito vā apacito vā. Yo kho, ānanda, bhikkhu vā bhikkhunī vā upāsako vā upāsikā vā dhammānudhammappaṭipanno viharati sāmīcippaṭipanno anudhammacārī, so tathāgataṃ sakkaroti garuṃ karoti māneti pūjeti apaciyati, paramāya pūjāya. Tasmātihānanda, dhammānudhammappaṭipannā viharissāma sāmīcippaṭipannā anudhammacārinoti. Evañhi vo, ānanda, sikkhitabba’’nti. ๑๙๙. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกท่านพระอานนท์มาว่า “อานนท์ ต้นสาละคู่มีดอกบานสะพรั่งเต็มต้นนอกฤดูกาล ดอกไม้เหล่านั้นร่วงหล่นโปรยปรายลงยังสรีระของตถาคตเพื่อบูชาตถาคต แม้ดอกมณฑารพอันเป็นทิพย์ก็ตกลงมาจากอากาศ ดอกไม้ทิพย์เหล่านั้นร่วงหล่นโปรยปรายลงยังสรีระของตถาคตเพื่อบูชาตถาคต แม้จุณแห่งไม้จันทน์อันเป็นทิพย์ก็ตกลงมาจากอากาศ จุณแห่งไม้จันทน์ทิพย์เหล่านั้นร่วงหล่นโปรยปรายลงยังสรีระของตถาคตเพื่อบูชาตถาคต แม้ดนตรีทิพย์ก็บรรเลงอยู่ในอากาศเพื่อบูชาตถาคต แม้สังคีตทิพย์ก็เป็นไปในอากาศเพื่อบูชาตถาคต อานนท์ ตถาคตจะชื่อว่าอันบริษัทสักการะ เคารพ นับถือ บูชา นอบน้อม ด้วยเครื่องบูชาสักการะประมาณเท่านี้ก็หาไม่ อานนท์ ผู้ใดจะเป็นภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก หรืออุบาสิกาก็ตาม เป็นผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ปฏิบัติชอบ ประพฤติตามธรรมอยู่ ผู้นั้นชื่อว่าสักการะ เคารพ นับถือ บูชา นอบน้อมตถาคตด้วยการบูชาอย่างยิ่ง เพราะเหตุนั้นแหละ อานนท์ พวกเธอพึงสำเหนียกอย่างนี้ว่า ‘เราจักเป็นผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ปฏิบัติชอบ ประพฤติตามธรรมอยู่’ อานนท์ พวกเธอพึงสำเหนียกอย่างนี้แล” Upavāṇatthero เรื่องพระอุปวาณเถระ 200. Tena kho pana samayena āyasmā upavāṇo bhagavato purato ṭhito hoti bhagavantaṃ bījayamāno. Atha kho bhagavā āyasmantaṃ upavāṇaṃ apasāresi – ‘‘apehi, bhikkhu, mā me purato aṭṭhāsī’’ti. Atha kho āyasmato ānandassa etadahosi – ‘‘ayaṃ kho [Pg.115] āyasmā upavāṇo dīgharattaṃ bhagavato upaṭṭhāko santikāvacaro samīpacārī. Atha ca pana bhagavā pacchime kāle āyasmantaṃ upavāṇaṃ apasāreti – ‘apehi bhikkhu, mā me purato aṭṭhāsī’ti. Ko nu kho hetu, ko paccayo, yaṃ bhagavā āyasmantaṃ upavāṇaṃ apasāreti – ‘apehi, bhikkhu, mā me purato aṭṭhāsī’ti? Atha kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘ayaṃ, bhante, āyasmā upavāṇo dīgharattaṃ bhagavato upaṭṭhāko santikāvacaro samīpacārī. Atha ca pana bhagavā pacchime kāle āyasmantaṃ upavāṇaṃ apasāreti – ‘‘apehi, bhikkhu, mā me purato aṭṭhāsī’’ti. Ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yaṃ bhagavā āyasmantaṃ upavāṇaṃ apasāreti – ‘‘apehi, bhikkhu, mā me purato aṭṭhāsī’’ti? ‘‘Yebhuyyena, ānanda, dasasu lokadhātūsu devatā sannipatitā tathāgataṃ dassanāya. Yāvatā, ānanda, kusinārā upavattanaṃ mallānaṃ sālavanaṃ samantato dvādasa yojanāni, natthi so padeso vālaggakoṭinitudanamattopi mahesakkhāhi devatāhi apphuṭo. Devatā, ānanda, ujjhāyanti – ‘dūrā ca vatamha āgatā tathāgataṃ dassanāya. Kadāci karahaci tathāgatā loke uppajjanti arahanto sammāsambuddhā. Ajjeva rattiyā pacchime yāme tathāgatassa parinibbānaṃ bhavissati. Ayañca mahesakkho bhikkhu bhagavato purato ṭhito ovārento, na mayaṃ labhāma pacchime kāle tathāgataṃ dassanāyā’’’ti. ๒๐๐. ก็สมัยนั้นแล ท่านพระอุปวาณะยืนถวายงานพัดอยู่เบื้องพระพักตร์พระผู้มีพระภาค ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงขับไล่ท่านพระอุปวาณะว่า “ภิกษุ เธอจงหลีกไป อย่าได้ยืนอยู่ข้างหน้าเรา” ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์ได้มีความคิดดังนี้ว่า “ท่านพระอุปวาณะนี้เป็นอุปัฏฐากของพระผู้มีพระภาคมานาน เป็นผู้ใกล้ชิด อยู่ในที่เฉพาะพระพักตร์ แต่ไฉนพระผู้มีพระภาคในปัจฉิมกาลจึงทรงขับไล่ท่านพระอุปวาณะว่า ‘ภิกษุ เธอจงหลีกไป อย่าได้ยืนอยู่ข้างหน้าเรา’ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัย ที่พระผู้มีพระภาคทรงขับไล่ท่านพระอุปวาณะว่า ‘ภิกษุ เธอจงหลีกไป อย่าได้ยืนอยู่ข้างหน้าเรา’” ลำดับนั้น ท่านพระอานนท์ได้กราบทูลเรื่องนี้แด่พระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระอุปวาณะนี้เป็นอุปัฏฐากของพระผู้มีพระภาคมานาน เป็นผู้ใกล้ชิด อยู่ในที่เฉพาะพระพักตร์ แต่ไฉนพระผู้มีพระภาคในปัจฉิมกาลจึงทรงขับไล่ท่านพระอุปวาณะว่า ‘ภิกษุ เธอจงหลีกไป อย่าได้ยืนอยู่ข้างหน้าเรา’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัย ที่พระผู้มีพระภาคทรงขับไล่ท่านพระอุปวาณะว่า ‘ภิกษุ เธอจงหลีกไป อย่าได้ยืนอยู่ข้างหน้าเรา’” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “อานนท์ เทวดาในหมื่นโลกธาตุโดยมากประชุมกันเพื่อจะเห็นตถาคต อานนท์ ในบริเวณสาลวันอันเป็นทางเข้าเมืองกุสินาราของพวกมัลลกษัตริย์โดยรอบ ๑๒ โยชน์ ไม่มีประเทศแม้ขนาดปลายขนทรายทิ่มลงจะพึงว่างจากเทวดาผู้มีศักดิ์ใหญ่เลย อานนท์ เทวดาพากันยกโทษว่า ‘พวกเรามาจากที่ไกลเพื่อจะเห็นพระตถาคต พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายนานๆ ครั้งจึงจะอุบัติขึ้นในโลก การปรินิพพานของพระตถาคตจักมีในปัจฉิมยามแห่งราตรีวันนี้ และภิกษุผู้มีศักดิ์ใหญ่นี้ก็ยืนบังอยู่เบื้องพระพักตร์พระผู้มีพระภาค พวกเราจึงไม่ได้เห็นพระตถาคตในปัจฉิมกาล’” 201. ‘‘Kathaṃbhūtā pana, bhante, bhagavā devatā manasikarotī’’ti ? ‘‘Santānanda, devatā ākāse pathavīsaññiniyo kese pakiriya kandanti, bāhā paggayha kandanti, chinnapātaṃ papatanti, āvaṭṭanti, vivaṭṭanti – ‘atikhippaṃ bhagavā parinibbāyissati, atikhippaṃ sugato parinibbāyissati, atikhippaṃ cakkhuṃ loke antaradhaṃāyissatī’ti. ๒๐๑. พระอานนท์ทูลถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาค เหล่าเทวดาเป็นอยู่อย่างไร พระเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “อานนท์ เทวดาในอากาศพวกที่มีปฐพีสัญญา สยายผมร้องไห้ ยกแขนร้องไห้ ล้มลงดุจถูกตัดราน กลิ้งไปมา รำพันว่า ‘พระผู้มีพระภาคจักปรินิพพานเร็วนัก พระสุคตจักปรินิพพานเร็วนัก พระองค์ผู้มีจักษุในโลกจักอันตรธานไปเร็วนัก’ ‘‘Santānanda, devatā pathaviyaṃ pathavīsaññiniyo kese pakiriya kandanti, bāhā paggayha kandanti, chinnapātaṃ papatanti, āvaṭṭanti, vivaṭṭanti – ‘atikhippaṃ bhagavā parinibbāyissati, atikhippaṃ sugato parinibbāyissati, atikhippaṃ cakkhuṃ loke antaradhāyissatī’’’ti. อานนท์ เทวดาบนพื้นดินพวกที่มีปฐพีสัญญา สยายผมร้องไห้ ยกแขนร้องไห้ ล้มลงดุจถูกตัดราน กลิ้งไปมา รำพันว่า ‘พระผู้มีพระภาคจักปรินิพพานเร็วนัก พระสุคตจักปรินิพพานเร็วนัก พระองค์ผู้มีจักษุในโลกจักอันตรธานไปเร็วนัก’ ‘‘Yā [Pg.116] pana tā devatā vītarāgā, tā satā sampajānā adhivāsenti – ‘aniccā saṅkhārā, taṃ kutettha labbhā’ti. ส่วนเทวดาเหล่าใดที่ปราศจากราคะ เทวดาเหล่านั้นมีสติสัมปชัญญะ อดกลั้นได้ว่า ‘สังขารทั้งหลายไม่เที่ยง จะพึงได้ความเที่ยงในสังขารนั้นแต่ที่ไหนเล่า’ Catusaṃvejanīyaṭṭhānāni สังเวชนียสถาน ๔ แห่ง 202. ‘‘Pubbe, bhante, disāsu vassaṃ vuṭṭhā bhikkhū āgacchanti tathāgataṃ dassanāya. Te mayaṃ labhāma manobhāvanīye bhikkhū dassanāya, labhāma payirupāsanāya. Bhagavato pana mayaṃ, bhante, accayena na labhissāma manobhāvanīye bhikkhū dassanāya, na labhissāma payirupāsanāyā’’ti. ๒๐๒. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อก่อน ภิกษุทั้งหลายที่จำพรรษาในทิศต่างๆ แล้ว เดินทางมาเพื่อเฝ้าพระตถาคต ข้าพระองค์ทั้งหลายจึงได้พบเห็น ได้เข้าไปนั่งใกล้ภิกษุผู้เจริญใจเหล่านั้น แต่เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานแล้ว ข้าพระองค์ทั้งหลายจักไม่ได้พบเห็น ไม่ได้เข้าไปนั่งใกล้ภิกษุผู้เจริญใจเหล่านั้นอีก ‘‘Cattārimāni, ānanda, saddhassa kulaputtassa dassanīyāni saṃvejanīyāni ṭhānāni. Katamāni cattāri? ‘Idha tathāgato jāto’ti, ānanda, saddhassa kulaputtassa dassanīyaṃ saṃvejanīyaṃ ṭhānaṃ. ‘Idha tathāgato anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho’ti, ānanda, saddhassa kulaputtassa dassanīyaṃ saṃvejanīyaṃ ṭhānaṃ. ‘Idha tathāgatena anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavattita’nti, ānanda, saddhassa kulaputtassa dassanīyaṃ saṃvejanīyaṃ ṭhānaṃ. ‘Idha tathāgato anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbuto’ti, ānanda, saddhassa kulaputtassa dassanīyaṃ saṃvejanīyaṃ ṭhānaṃ. Imāni kho, ānanda, cattāri saddhassa kulaputtassa dassanīyāni saṃvejanīyāni ṭhānāni. อานนท์ สังเวชนียสถาน ๔ แห่งนี้ เป็นที่ที่กุลบุตรผู้มีศรัทธาควรเห็น ควรเกิดความสังเวช สังเวชนียสถาน ๔ แห่ง อะไรบ้าง คือ สถานที่ที่ระลึกว่า ‘พระตถาคตประสูติ ณ ที่นี้’ อานนท์ นี้เป็นสังเวชนียสถาน ที่กุลบุตรผู้มีศรัทธาควรเห็น ควรเกิดความสังเวช สถานที่ที่ระลึกว่า ‘พระตถาคตตรัสรู้พระอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณ ณ ที่นี้’ อานนท์ นี้เป็นสังเวชนียสถาน ที่กุลบุตรผู้มีศรัทธาควรเห็น ควรเกิดความสังเวช สถานที่ที่ระลึกว่า ‘พระตถาคตทรงยังอนุตรธัมมจักรให้เป็นไป ณ ที่นี้’ อานนท์ นี้เป็นสังเวชนียสถาน ที่กุลบุตรผู้มีศรัทธาควรเห็น ควรเกิดความสังเวช สถานที่ที่ระลึกว่า ‘พระตถาคตเสด็จปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ณ ที่นี้’ อานนท์ นี้เป็นสังเวชนียสถาน ที่กุลบุตรผู้มีศรัทธาควรเห็น ควรเกิดความสังเวช อานนท์ สังเวชนียสถาน ๔ แห่งนี้แล เป็นที่ที่กุลบุตรผู้มีศรัทธาควรเห็น ควรเกิดความสังเวช ‘‘Āgamissanti kho, ānanda, saddhā bhikkhū bhikkhuniyo upāsakā upāsikāyo – ‘idha tathāgato jāto’tipi, ‘idha tathāgato anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho’tipi, ‘idha tathāgatena anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavattita’ntipi, ‘idha tathāgato anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbuto’tipi. Ye hi keci, ānanda, cetiyacārikaṃ āhiṇḍantā pasannacittā kālaṅkarissanti, sabbe te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjissantī’’ti. อานนท์ ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา ผู้มีศรัทธา จักมายังสถานที่เหล่านี้ด้วยระลึกว่า ‘พระตถาคตประสูติ ณ ที่นี้’ บ้าง ‘พระตถาคตตรัสรู้พระอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณ ณ ที่นี้’ บ้าง ‘พระตถาคตทรงยังอนุตรธัมมจักรให้เป็นไป ณ ที่นี้’ บ้าง ‘พระตถาคตเสด็จปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ณ ที่นี้’ บ้าง อานนท์ ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งจาริกไปยังเจดีย์ มีจิตเลื่อมใสทำกาละลง ชนเหล่านั้นทั้งหมดเบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก จักเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ Ānandapucchākathā อานันทปุจฉากถา 203. ‘‘Kathaṃ mayaṃ, bhante, mātugāme paṭipajjāmā’’ti? ‘‘Adassanaṃ, ānandā’’ti. ‘‘Dassane, bhagavā, sati kathaṃ paṭipajjitabba’’nti? ‘‘Anālāpo, ānandā’’ti[Pg.117]. ‘‘Ālapantena pana, bhante, kathaṃ paṭipajjitabba’’nti? ‘‘Sati, ānanda, upaṭṭhāpetabbā’’ti. ๒๐๓. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทั้งหลายจะพึงปฏิบัติต่อมาตุคามอย่างไร” “อานนท์ การไม่เห็น” “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค เมื่อจำต้องเห็น จะพึงปฏิบัติอย่างไร” “อานนท์ การไม่พูด” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อจำต้องพูด จะพึงปฏิบัติอย่างไร” “อานนท์ พึงตั้งสติไว้” 204. ‘‘Kathaṃ mayaṃ, bhante, tathāgatassa sarīre paṭipajjāmā’’ti? ‘‘Abyāvaṭā tumhe, ānanda, hotha tathāgatassa sarīrapūjāya. Iṅgha tumhe, ānanda, sāratthe ghaṭatha anuyuñjatha, sāratthe appamattā ātāpino pahitattā viharatha. Santānanda, khattiyapaṇḍitāpi brāhmaṇapaṇḍitāpi gahapatipaṇḍitāpi tathāgate abhippasannā, te tathāgatassa sarīrapūjaṃ karissantī’’ti. ๒๐๔. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทั้งหลายจะพึงปฏิบัติในพระสรีระของพระตถาคตอย่างไร” “อานนท์ พวกเธออย่าขวนขวายในการบูชาสรีระของตถาคตเลย มาเถิด อานนท์ พวกเธอจงพากเพียรในสาระอันเป็นประโยชน์ตนเถิด จงเป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วในสาระอันเป็นประโยชน์ตนอยู่เถิด อานนท์ กษัตริยบัณฑิต พราหมณบัณฑิต คหบดีบัณฑิต ผู้เลื่อมใสในตถาคตมีอยู่ พวกเขาจักทำการบูชาสรีระของตถาคตเอง” 205. ‘‘Kathaṃ pana, bhante, tathāgatassa sarīre paṭipajjitabba’’nti? ‘‘Yathā kho, ānanda, rañño cakkavattissa sarīre paṭipajjanti, evaṃ tathāgatassa sarīre paṭipajjitabba’’nti. ‘‘Kathaṃ pana, bhante, rañño cakkavattissa sarīre paṭipajjantī’’ti? ‘‘Rañño, ānanda, cakkavattissa sarīraṃ ahatena vatthena veṭhenti, ahatena vatthena veṭhetvā vihatena kappāsena veṭhenti, vihatena kappāsena veṭhetvā ahatena vatthena veṭhenti. Etenupāyena pañcahi yugasatehi rañño cakkavattissa sarīraṃ veṭhetvā āyasāya teladoṇiyā pakkhipitvā aññissā āyasāya doṇiyā paṭikujjitvā sabbagandhānaṃ citakaṃ karitvā rañño cakkavattissa sarīraṃ jhāpenti. Cātumahāpathe rañño cakkavattissa thūpaṃ karonti. Evaṃ kho, ānanda, rañño cakkavattissa sarīre paṭipajjanti. Yathā kho, ānanda, rañño cakkavattissa sarīre paṭipajjanti, evaṃ tathāgatassa sarīre paṭipajjitabbaṃ. Cātumahāpathe tathāgatassa thūpo kātabbo. Tattha ye mālaṃ vā gandhaṃ vā cuṇṇakaṃ vā āropessanti vā abhivādessanti vā cittaṃ vā pasādessanti tesaṃ taṃ bhavissati dīgharattaṃ hitāya sukhāya. ๒๐๕. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ จะพึงปฏิบัติในพระสรีระของพระตถาคตอย่างไร” “อานนท์ พึงปฏิบัติในพระสรีระของพระตถาคตเหมือนที่เขาปฏิบัติในพระสรีระของพระเจ้าจักรพรรดิ” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เขาปฏิบัติในพระสรีระของพระเจ้าจักรพรรดิอย่างไร” “อานนท์ เขาห่อพระสรีระของพระเจ้าจักรพรรดิด้วยผ้าใหม่ แล้วซับด้วยสำลีที่สางแล้ว แล้วห่อด้วยผ้าใหม่ โดยอุบายนี้ เขาห่อพระสรีระของพระเจ้าจักรพรรดิด้วยคู่ผ้า ๕๐๐ คู่ แล้วเชิญลงในรางเหล็กที่เต็มด้วยน้ำมัน ปิดด้วยรางเหล็กอีกอันหนึ่ง แล้วทำจิตกาธานด้วยของหอมทุกชนิด ถวายพระเพลิงพระสรีระของพระเจ้าจักรพรรดิ เขาสร้างสถูปของพระเจ้าจักรพรรดิไว้ที่ทางใหญ่ ๔ แพร่ง อานนท์ เขาปฏิบัติในพระสรีระของพระเจ้าจักรพรรดิอย่างนี้แล อานนท์ พึงปฏิบัติในพระสรีระของตถาคตเหมือนที่เขาปฏิบัติในพระสรีระของพระเจ้าจักรพรรดิ พึงสร้างสถูปของตถาคตไว้ที่ทางใหญ่ ๔ แพร่ง ชนเหล่าใดจักนำพวงมาลา ของหอม หรือเครื่องหอมไปบูชา หรือจักอภิวาท หรือจักทำจิตให้เลื่อมใสในสถูปนั้น การกระทำนั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่ชนเหล่านั้นสิ้นกาลนาน Thūpārahapuggalo ถูปารหบุคคล 206. ‘‘Cattārome, ānanda, thūpārahā. Katame cattāro? Tathāgato arahaṃ sammāsambuddho thūpāraho, paccekasambuddho thūpāraho, tathāgatassa sāvako thūpāraho, rājā cakkavattī thūpārahoti. ๒๐๖. อานนท์ ถูปารหบุคคล ๔ จำพวกนี้ ถูปารหบุคคล ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า เป็นถูปารหบุคคล พระปัจเจกสัมพุทธเจ้า เป็นถูปารหบุคคล สาวกของพระตถาคต เป็นถูปารหบุคคล พระเจ้าจักรพรรดิ เป็นถูปารหบุคคล ‘‘Kiñcānanda[Pg.118], atthavasaṃ paṭicca tathāgato arahaṃ sammāsambuddho thūpāraho? ‘Ayaṃ tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa thūpo’ti, ānanda, bahujanā cittaṃ pasādenti. Te tattha cittaṃ pasādetvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti. Idaṃ kho, ānanda, atthavasaṃ paṭicca tathāgato arahaṃ sammāsambuddho thūpāraho. “ดูก่อนอานนท์ เพราะอาศัยอำนาจประโยชน์อะไร พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าจึงทรงเป็นถูปารหบุคคล (บุคคลผู้ควรแก่สถูป) ดูก่อนอานนท์ ชนเป็นอันมากยังจิตให้เลื่อมใสว่า ‘นี้เป็นพระสถูปของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น’ เขาเหล่านั้นครั้นยังจิตให้เลื่อมใสในพระสถูปนั้นแล้ว เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ดูก่อนอานนท์ เพราะอาศัยอำนาจประโยชน์นี้แล พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าจึงทรงเป็นถูปารหบุคคล” ‘‘Kiñcānanda, atthavasaṃ paṭicca paccekasambuddho thūpāraho? ‘Ayaṃ tassa bhagavato paccekasambuddhassa thūpo’ti, ānanda, bahujanā cittaṃ pasādenti. Te tattha cittaṃ pasādetvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti. Idaṃ kho, ānanda, atthavasaṃ paṭicca paccekasambuddho thūpāraho. “ดูก่อนอานนท์ เพราะอาศัยอำนาจประโยชน์อะไร พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าจึงเป็นถูปารหบุคคล ดูก่อนอานนท์ ชนเป็นอันมากยังจิตให้เลื่อมใสว่า ‘นี้เป็นสถูปของพระปัจเจกสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น’ เขาเหล่านั้นครั้นยังจิตให้เลื่อมใสในสถูปนั้นแล้ว เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ดูก่อนอานนท์ เพราะอาศัยอำนาจประโยชน์นี้แล พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าจึงเป็นถูปารหบุคคล” ‘‘Kiñcānanda, atthavasaṃ paṭicca tathāgatassa sāvako thūpāraho? ‘Ayaṃ tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa sāvakassa thūpo’ti ānanda, bahujanā cittaṃ pasādenti. Te tattha cittaṃ pasādetvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti. Idaṃ kho, ānanda, atthavasaṃ paṭicca tathāgatassa sāvako thūpāraho. “ดูก่อนอานนท์ เพราะอาศัยอำนาจประโยชน์อะไร พระสาวกของพระตถาคตจึงเป็นถูปารหบุคคล ดูก่อนอานนท์ ชนเป็นอันมากยังจิตให้เลื่อมใสว่า ‘นี้เป็นสถูปของพระสาวกของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น’ เขาเหล่านั้นครั้นยังจิตให้เลื่อมใสในสถูปนั้นแล้ว เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ดูก่อนอานนท์ เพราะอาศัยอำนาจประโยชน์นี้แล พระสาวกของพระตถาคตจึงเป็นถูปารหบุคคล” ‘‘Kiñcānanda, atthavasaṃ paṭicca rājā cakkavattī thūpāraho? ‘Ayaṃ tassa dhammikassa dhammarañño thūpo’ti, ānanda, bahujanā cittaṃ pasādenti. Te tattha cittaṃ pasādetvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti. Idaṃ kho, ānanda, atthavasaṃ paṭicca rājā cakkavattī thūpāraho. Ime kho, ānanda cattāro thūpārahā’’ti. “ดูก่อนอานนท์ เพราะอาศัยอำนาจประโยชน์อะไร พระเจ้าจักรพรรดิจึงเป็นถูปารหบุคคล ดูก่อนอานนท์ ชนเป็นอันมากยังจิตให้เลื่อมใสว่า ‘นี้เป็นสถูปของพระเจ้าจักรพรรดิผู้ทรงธรรม เป็นพระธรรมราชาพระองค์นั้น’ เขาเหล่านั้นครั้นยังจิตให้เลื่อมใสในสถูปนั้นแล้ว เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ดูก่อนอานนท์ เพราะอาศัยอำนาจประโยชน์นี้แล พระเจ้าจักรพรรดิจึงเป็นถูปารหบุคคล ดูก่อนอานนท์ ถูปารหบุคคล ๔ จำพวกเหล่านี้แล” Ānandaacchariyadhammo ธรรมอันน่าอัศจรรย์ของพระอานนท์ 207. Atha kho āyasmā ānando vihāraṃ pavisitvā kapisīsaṃ ālambitvā rodamāno aṭṭhāsi – ‘‘ahañca vatamhi sekho sakaraṇīyo, satthu ca me parinibbānaṃ bhavissati, yo mama anukampako’’ti. Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘kahaṃ nu kho, bhikkhave, ānando’’ti? ‘‘Eso, bhante, āyasmā ānando vihāraṃ pavisitvā kapisīsaṃ ālambitvā rodamāno ṭhito – ‘ahañca vatamhi sekho sakaraṇīyo, satthu ca me parinibbānaṃ bhavissati, yo mama anukampako’’’ti. Atha kho bhagavā aññataraṃ bhikkhuṃ āmantesi – ‘‘ehi tvaṃ, bhikkhu, mama vacanena ānandaṃ āmantehi [Pg.119] – ‘satthā taṃ, āvuso ānanda, āmantetī’’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho so bhikkhu bhagavato paṭissutvā yenāyasmā ānando tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘satthā taṃ, āvuso ānanda, āmantetī’’ti. ‘‘Evamāvuso’’ti kho āyasmā ānando tassa bhikkhuno paṭissutvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ ānandaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘alaṃ, ānanda, mā soci mā paridevi, nanu etaṃ, ānanda, mayā paṭikacceva akkhātaṃ – ‘sabbeheva piyehi manāpehi nānābhāvo vinābhāvo aññathābhāvo’; taṃ kutettha, ānanda, labbhā. Yaṃ taṃ jātaṃ bhūtaṃ saṅkhataṃ palokadhammaṃ, taṃ vata tathāgatassāpi sarīraṃ mā palujjī’ti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Dīgharattaṃ kho te, ānanda, tathāgato paccupaṭṭhito mettena kāyakammena hitena sukhena advayena appamāṇena, mettena vacīkammena hitena sukhena advayena appamāṇena, mettena manokammena hitena sukhena advayena appamāṇena. Katapuññosi tvaṃ, ānanda, padhānamanuyuñja, khippaṃ hohisi anāsavo’’ti. ๒๐๗. ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์เข้าไปยังวิหาร ยืนเหนี่ยวกอนประตูกร้องไห้อยู่ว่า “เรายังเป็นเสขะ ยังมีกิจที่จะต้องทำ แต่พระศาสดาของเราผู้ทรงอนุเคราะห์เรา จักปรินิพพานเสียแล้ว” ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อานนท์อยู่ที่ไหน” ภิกษุเหล่านั้นกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระอานนท์เข้าไปยังวิหาร ยืนเหนี่ยวกอนประตูกร้องไห้อยู่ว่า ‘เรายังเป็นเสขะ ยังมีกิจที่จะต้องทำ แต่พระศาสดาของเราผู้ทรงอนุเคราะห์เรา จักปรินิพพานเสียแล้ว’ พระพุทธเจ้าข้า” ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุรูปหนึ่งมาตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ เธอจงมา จงเรียกอานนท์มาตามคำของเราว่า ‘ท่านอานนท์ พระศาสดารับสั่งให้หาท่าน’” “อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” ภิกษุรูปนั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคแล้ว เข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่อยู่ แล้วได้กล่าวกับท่านพระอานนท์ว่า “ท่านอานนท์ พระศาสดารับสั่งให้หาท่าน” “อย่างนั้น ท่านผู้มีอายุ” ท่านพระอานนท์รับคำของภิกษุรูปนั้นแล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว นั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับท่านพระอานนท์ผู้นั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่งแล้วว่า “อย่าเลย อานนท์ เธออย่าเศร้าโศก อย่าร่ำไรรำพันไปเลย อานนท์ เราได้บอกเธอไว้ก่อนแล้วมิใช่หรือว่า ‘ความพลัดพราก ความจากไป ความเป็นไปโดยประการอื่นจากของรักของชอบใจทั้งสิ้นย่อมมี’ อานนท์ จะหาได้จากที่ไหนในสิ่งนี้เล่า สิ่งใดเกิดแล้ว มีแล้ว ปัจจัยปรุงแต่งแล้ว มีความแตกสลายเป็นธรรมดา การปรารถนาว่า ‘ขอสิ่งนั้นอย่าได้แตกสลายไปเลย’ แม้แต่พระสรีระของพระตถาคต ก็ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ ดูก่อนอานนท์ เธอได้อุปัฏฐากตถาคตด้วยกายกรรม วจีกรรม มโนกรรม อันประกอบด้วยเมตตา เป็นประโยชน์เกื้อกูล เป็นความสุข ไม่มีสอง ไม่มีประมาณ ตลอดกาลนาน ดูก่อนอานนท์ เธอได้ทำบุญไว้แล้ว จงประกอบความเพียรเถิด จักเป็นผู้ไม่มีอาสวะโดยเร็วพลัน” 208. Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘yepi te, bhikkhave, ahesuṃ atītamaddhānaṃ arahanto sammāsambuddhā, tesampi bhagavantānaṃ etapparamāyeva upaṭṭhākā ahesuṃ, seyyathāpi mayhaṃ ānando. Yepi te, bhikkhave, bhavissanti anāgatamaddhānaṃ arahanto sammāsambuddhā, tesampi bhagavantānaṃ etapparamāyeva upaṭṭhākā bhavissanti, seyyathāpi mayhaṃ ānando. Paṇḍito, bhikkhave, ānando; medhāvī, bhikkhave, ānando. Jānāti ‘ayaṃ kālo tathāgataṃ dassanāya upasaṅkamituṃ bhikkhūnaṃ, ayaṃ kālo bhikkhunīnaṃ, ayaṃ kālo upāsakānaṃ, ayaṃ kālo upāsikānaṃ, ayaṃ kālo rañño rājamahāmattānaṃ titthiyānaṃ titthiyasāvakāna’nti. ๒๐๘. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายที่ได้มีแล้วในอดีตกาล แม้พระผู้มีพระภาคเหล่านั้น ก็ได้มีอุปัฏฐากชั้นเลิศเช่นเดียวกับอานนท์ของเรา พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายจักมีในอนาคตกาล แม้พระผู้มีพระภาคเหล่านั้น ก็จักมีอุปัฏฐากชั้นเลิศเช่นเดียวกับอานนท์ของเรา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อานนท์เป็นบัณฑิต อานนท์เป็นผู้มีปัญญา ย่อมรู้ว่า ‘นี้เป็นกาลเพื่อเข้าเฝ้าพระตถาคตของพวกภิกษุ นี้เป็นกาลของพวกภิกษุณี นี้เป็นกาลของพวกอุบาสก นี้เป็นกาลของพวกอุบาสิกา นี้เป็นกาลของพระราชา มหาอำมาตย์ของพระราชา ของพวกเดียรถีย์ ของพวกสาวกของเดียรถีย์’” 209. ‘‘Cattārome, bhikkhave, acchariyā abbhutā dhammā ānande. Katame cattāro? Sace, bhikkhave, bhikkhuparisā ānandaṃ dassanāya upasaṅkamati, dassanena sā attamanā hoti. Tatra ce ānando dhammaṃ [Pg.120] bhāsati, bhāsitenapi sā attamanā hoti. Atittāva, bhikkhave, bhikkhuparisā hoti, atha kho ānando tuṇhī hoti. Sace, bhikkhave, bhikkhunīparisā ānandaṃ dassanāya upasaṅkamati, dassanena sā attamanā hoti. Tatra ce ānando dhammaṃ bhāsati, bhāsitenapi sā attamanā hoti. Atittāva, bhikkhave, bhikkhunīparisā hoti, atha kho ānando tuṇhī hoti. Sace, bhikkhave, upāsakaparisā ānandaṃ dassanāya upasaṅkamati, dassanena sā attamanā hoti. Tatra ce ānando dhammaṃ bhāsati, bhāsitenapi sā attamanā hoti. Atittāva, bhikkhave, upāsakaparisā hoti, atha kho ānando tuṇhī hoti. Sace, bhikkhave, upāsikāparisā ānandaṃ dassanāya upasaṅkamati, dassanena sā attamanā hoti. Tatra ce, ānando, dhammaṃ bhāsati, bhāsitenapi sā attamanā hoti. Atittāva, bhikkhave, upāsikāparisā hoti, atha kho ānando tuṇhī hoti. Ime kho, bhikkhave, cattāro acchariyā abbhutā dhammā ānande. ๒๐๙. ภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏ ๔ ประการนี้ มีอยู่ในท่านพระอานนท์ ๔ ประการคืออะไรบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ถ้าภิกษุบริษัทเข้าไปหาท่านพระอานนท์เพื่อจะพบเห็น ก็ย่อมมีใจยินดีด้วยการได้พบเห็น ถ้าท่านพระอานนท์แสดงธรรมในบริษัทนั้น ก็ย่อมมีใจยินดีแม้ด้วยธรรมที่ท่านแสดง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุบริษัทยังไม่อิ่มเลย แต่ท่านพระอานนท์กลับนิ่งเสีย ถ้าภิกษุณีบริษัทเข้าไปหาท่านพระอานนท์เพื่อจะพบเห็น ก็ย่อมมีใจยินดีด้วยการได้พบเห็น ถ้าท่านพระอานนท์แสดงธรรมในบริษัทนั้น ก็ย่อมมีใจยินดีแม้ด้วยธรรมที่ท่านแสดง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุณีบริษัทยังไม่อิ่มเลย แต่ท่านพระอานนท์กลับนิ่งเสีย ถ้าอุบาสกบริษัทเข้าไปหาท่านพระอานนท์เพื่อจะพบเห็น ก็ย่อมมีใจยินดีด้วยการได้พบเห็น ถ้าท่านพระอานนท์แสดงธรรมในบริษัทนั้น ก็ย่อมมีใจยินดีแม้ด้วยธรรมที่ท่านแสดง ภิกษุทั้งหลาย อุบาสกบริษัทยังไม่อิ่มเลย แต่ท่านพระอานนท์กลับนิ่งเสีย ถ้าอุบาสิกาบริษัทเข้าไปหาท่านพระอานนท์เพื่อจะพบเห็น ก็ย่อมมีใจยินดีด้วยการได้พบเห็น ถ้าท่านพระอานนท์แสดงธรรมในบริษัทนั้น ก็ย่อมมีใจยินดีแม้ด้วยธรรมที่ท่านแสดง ภิกษุทั้งหลาย อุบาสิกาบริษัทยังไม่อิ่มเลย แต่ท่านพระอานนท์กลับนิ่งเสีย ภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏ ๔ ประการนี้แล มีอยู่ในท่านพระอานนท์ ‘‘Cattārome, bhikkhave, acchariyā abbhutā dhammā raññe cakkavattimhi. Katame cattāro? Sace, bhikkhave, khattiyaparisā rājānaṃ cakkavattiṃ dassanāya upasaṅkamati, dassanena sā attamanā hoti. Tatra ce rājā cakkavattī bhāsati, bhāsitenapi sā attamanā hoti. Atittāva, bhikkhave, khattiyaparisā hoti. Atha kho rājā cakkavattī tuṇhī hoti. Sace bhikkhave, brāhmaṇaparisā…pe… gahapatiparisā…pe… samaṇaparisā rājānaṃ cakkavattiṃ dassanāya upasaṅkamati, dassanena sā attamanā hoti. Tatra ce rājā cakkavattī bhāsati, bhāsitenapi sā attamanā hoti. Atittāva, bhikkhave, samaṇaparisā hoti, atha kho rājā cakkavattī tuṇhī hoti. Evameva kho, bhikkhave, cattārome acchariyā abbhutā dhammā ānande. Sace, bhikkhave, bhikkhuparisā ānandaṃ dassanāya upasaṅkamati, dassanena sā attamanā hoti. Tatra ce ānando dhammaṃ bhāsati, bhāsitenapi sā attamanā hoti. Atittāva, bhikkhave, bhikkhuparisā hoti. Atha kho ānando tuṇhī hoti. Sace, bhikkhave bhikkhunīparisā…pe… upāsakaparisā…pe… upāsikāparisā ānandaṃ dassanāya upasaṅkamati, dassanena sā attamanā [Pg.121] hoti. Tatra ce ānando dhammaṃ bhāsati, bhāsitenapi sā attamanā hoti. Atittāva, bhikkhave, upāsikāparisā hoti. Atha kho ānando tuṇhī hoti. Ime kho, bhikkhave, cattāro acchariyā abbhutā dhammā ānande’’ti. ภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏ ๔ ประการนี้ มีอยู่ในพระเจ้าจักรพรรดิ ๔ ประการคืออะไรบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ถ้าขัตติยบริษัทเข้าไปเฝ้าพระเจ้าจักรพรรดิเพื่อจะทอดพระเนตร ก็ย่อมมีใจยินดีด้วยการได้ทอดพระเนตร ถ้าพระเจ้าจักรพรรดิมีพระราชดำรัสในบริษัทนั้น ก็ย่อมมีใจยินดีแม้ด้วยพระราชดำรัสนั้น ภิกษุทั้งหลาย ขัตติยบริษัทยังไม่อิ่มเลย แต่พระเจ้าจักรพรรดิกลับนิ่งเสีย ภิกษุทั้งหลาย ถ้าพราหมณบริษัท...เป... คหบดีบริษัท...เป... สมณบริษัทเข้าไปเฝ้าพระเจ้าจักรพรรดิเพื่อจะทอดพระเนตร ก็ย่อมมีใจยินดีด้วยการได้ทอดพระเนตร ถ้าพระเจ้าจักรพรรดิมีพระราชดำรัสในบริษัทนั้น ก็ย่อมมีใจยินดีแม้ด้วยพระราชดำรัสนั้น ภิกษุทั้งหลาย สมณบริษัทยังไม่อิ่มเลย แต่พระเจ้าจักรพรรดิกลับนิ่งเสีย ฉันใดก็ฉันนั้นแล ภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏ ๔ ประการนี้ มีอยู่ในท่านพระอานนท์ ภิกษุทั้งหลาย ถ้าภิกษุบริษัทเข้าไปหาท่านพระอานนท์เพื่อจะพบเห็น ก็ย่อมมีใจยินดีด้วยการได้พบเห็น ถ้าท่านพระอานนท์แสดงธรรมในบริษัทนั้น ก็ย่อมมีใจยินดีแม้ด้วยธรรมที่ท่านแสดง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุบริษัทยังไม่อิ่มเลย แต่ท่านพระอานนท์กลับนิ่งเสีย ภิกษุทั้งหลาย ถ้าภิกษุณีบริษัท...เป... อุบาสกบริษัท...เป... อุบาสิกาบริษัทเข้าไปหาท่านพระอานนท์เพื่อจะพบเห็น ก็ย่อมมีใจยินดีด้วยการได้พบเห็น ถ้าท่านพระอานนท์แสดงธรรมในบริษัทนั้น ก็ย่อมมีใจยินดีแม้ด้วยธรรมที่ท่านแสดง ภิกษุทั้งหลาย อุบาสิกาบริษัทยังไม่อิ่มเลย แต่ท่านพระอานนท์กลับนิ่งเสีย ภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏ ๔ ประการนี้แล มีอยู่ในท่านพระอานนท์ Mahāsudassanasuttadesanā เทศนามหาสุทัสสนสูตร 210. Evaṃ vutte āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘mā, bhante, bhagavā imasmiṃ khuddakanagarake ujjaṅgalanagarake sākhānagarake parinibbāyi. Santi, bhante, aññāni mahānagarāni, seyyathidaṃ – campā rājagahaṃ sāvatthī sāketaṃ kosambī bārāṇasī; ettha bhagavā parinibbāyatu. Ettha bahū khattiyamahāsālā, brāhmaṇamahāsālā gahapatimahāsālā tathāgate abhippasannā. Te tathāgatassa sarīrapūjaṃ karissantī’’ti ‘‘māhevaṃ, ānanda, avaca; māhevaṃ, ānanda, avaca – ‘khuddakanagarakaṃ ujjaṅgalanagarakaṃ sākhānagaraka’nti. ๒๑๐. เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสดังนี้แล้ว ท่านพระอานนท์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคอย่าได้ปรินิพพานในเมืองเล็ก เมืองดอน เมืองกิ่งไม้นี้เลย ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ยังมีมหานครอื่นอีก คือ เมืองจัมปา เมืองราชคฤห์ เมืองสาวัตถี เมืองสาเกต เมืองโกสัมพี เมืองพาราณสี ขอพระผู้มีพระภาคโปรดปรินิพพานในเมืองเหล่านี้เถิด ในเมืองเหล่านี้มีขัตติยมหาศาล พราหมณมหาศาล คหบดีมหาศาล ที่เลื่อมใสยิ่งในพระตถาคตเป็นอันมาก ท่านเหล่านั้นจักทำการบูชาพระสรีระของพระตถาคต’ (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) ‘อานนท์ เธออย่าพูดอย่างนั้น อานนท์ เธออย่าพูดอย่างนั้นว่า ‘เมืองเล็ก เมืองดอน เมืองกิ่งไม้’ ‘‘Bhūtapubbaṃ, ānanda, rājā mahāsudassano nāma ahosi cakkavattī dhammiko dhammarājā cāturanto vijitāvī janappadatthāvariyappatto sattaratanasamannāgato. Rañño, ānanda, mahāsudassanassa ayaṃ kusinārā kusāvatī nāma rājadhānī ahosi, puratthimena ca pacchimena ca dvādasayojanāni āyāmena; uttarena ca dakkhiṇena ca sattayojanāni vitthārena. Kusāvatī, ānanda, rājadhānī iddhā ceva ahosi phītā ca bahujanā ca ākiṇṇamanussā ca subhikkhā ca. Seyyathāpi, ānanda, devānaṃ āḷakamandā nāma rājadhānī iddhā ceva hoti phītā ca bahujanā ca ākiṇṇayakkhā ca subhikkhā ca; evameva kho, ānanda, kusāvatī rājadhānī iddhā ceva ahosi phītā ca bahujanā ca ākiṇṇamanussā ca subhikkhā ca. Kusāvatī, ānanda, rājadhānī dasahi saddehi avivittā ahosi divā ceva rattiñca, seyyathidaṃ – hatthisaddena assasaddena rathasaddena bherisaddena mudiṅgasaddena vīṇāsaddena gītasaddena saṅkhasaddena sammasaddena pāṇitāḷasaddena ‘asnātha pivatha khādathā’ti dasamena saddena. อานนท์ เรื่องเคยมีมาแล้ว มีพระราชาพระนามว่ามหาสุทัสสนะ ทรงเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ผู้ทรงธรรม เป็นธรรมราชา ทรงมีมหาสมุทร ๔ เป็นขอบเขต ทรงได้รับชัยชนะ มีชนบทที่มั่นคงพรั่งพร้อมด้วยรัตนะ ๗ ประการ อานนท์ เมืองกุสินารานี้เคยเป็นราชธานีของพระเจ้ามหาสุทัสสนะ มีชื่อว่ากุสาวดี มีความยาวด้านตะวันออกและตะวันตก ๑๒ โยชน์ มีความกว้างด้านเหนือและใต้ ๗ โยชน์ อานนท์ ราชธานีกุสาวดีนั้นเป็นเมืองที่มั่งคั่งและรุ่งเรือง มีผู้คนมาก มีมนุษย์หนาแน่น และมีอาหารสมบูรณ์ เปรียบเหมือน อานนท์ ราชธานีของทวยเทพชื่ออาฬกมันทา เป็นเมืองที่มั่งคั่งและรุ่งเรือง มีผู้คนมาก มียักษ์หนาแน่น และมีอาหารสมบูรณ์ ฉันใด อานนท์ ราชธานีกุสาวดีก็เป็นเมืองที่มั่งคั่งและรุ่งเรือง มีผู้คนมาก มีมนุษย์หนาแน่น และมีอาหารสมบูรณ์ ฉันนั้นเหมือนกัน อานนท์ ราชธานีกุสาวดีไม่เคยว่างเว้นจากเสียง ๑๐ อย่าง ทั้งกลางวันและกลางคืน คือ เสียงช้าง เสียงม้า เสียงรถ เสียงกลอง เสียงตะโพน เสียงพิณ เสียงขับร้อง เสียงสังข์ เสียงกังสดาล และเสียงที่สิบคือเสียงว่า ‘เชิญกิน เชิญดื่ม เชิญเคี้ยว’ ‘‘Gaccha tvaṃ, ānanda, kusināraṃ pavisitvā kosinārakānaṃ mallānaṃ ārocehi – ‘ajja kho, vāseṭṭhā, rattiyā pacchime yāme tathāgatassa parinibbānaṃ [Pg.122] bhavissati. Abhikkamatha vāseṭṭhā, abhikkamatha vāseṭṭhā. Mā pacchā vippaṭisārino ahuvattha – amhākañca no gāmakkhette tathāgatassa parinibbānaṃ ahosi, na mayaṃ labhimhā pacchime kāle tathāgataṃ dassanāyā’’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paṭissutvā nivāsetvā pattacīvaramādāya attadutiyo kusināraṃ pāvisi. “อานนท์ เธอจงเข้าไปยังกรุงกุสินาราแล้วแจ้งแก่พวกเจ้ามัลละแห่งกรุงกุสินาราว่า ‘วาสิฏฐะทั้งหลาย ในปัจฉิมยามแห่งราตรีวันนี้ การปรินิพพานของตถาคตจักมี วาสิฏฐะทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงรีบไป วาสิฏฐะทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงรีบไป ท่านทั้งหลายอย่าได้เป็นผู้เดือดร้อนใจในภายหลังว่า การปรินิพพานของตถาคตได้มีในเขตบ้านของเราทั้งหลาย แต่พวกเราไม่ได้เข้าเฝ้าตถาคตในกาลสุดท้าย’ ” พระอานนท์เถระทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า “เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” แล้วนุ่งสบงทรงบาตรและจีวร มีตนเป็นที่ ๒ เข้าไปยังกรุงกุสินารา Mallānaṃ vandanā การเข้าเฝ้าของพวกเจ้ามัลละ 211. Tena kho pana samayena kosinārakā mallā sandhāgāre sannipatitā honti kenacideva karaṇīyena. Atha kho āyasmā ānando yena kosinārakānaṃ mallānaṃ sandhāgāraṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā kosinārakānaṃ mallānaṃ ārocesi – ‘‘ajja kho, vāseṭṭhā, rattiyā pacchime yāme tathāgatassa parinibbānaṃ bhavissati. Abhikkamatha vāseṭṭhā abhikkamatha vāseṭṭhā. Mā pacchā vippaṭisārino ahuvattha – ‘amhākañca no gāmakkhette tathāgatassa parinibbānaṃ ahosi, na mayaṃ labhimhā pacchime kāle tathāgataṃ dassanāyā’’’ti. Idamāyasmato ānandassa vacanaṃ sutvā mallā ca mallaputtā ca mallasuṇisā ca mallapajāpatiyo ca aghāvino dummanā cetodukkhasamappitā appekacce kese pakiriya kandanti, bāhā paggayha kandanti, chinnapātaṃ papatanti, āvaṭṭanti vivaṭṭanti – ‘atikhippaṃ bhagavā parinibbāyissati, atikhippaṃ sugato parinibbāyissati, atikhippaṃ cakkhuṃ loke antaradhāyissatī’ti. Atha kho mallā ca mallaputtā ca mallasuṇisā ca mallapajāpatiyo ca aghāvino dummanā cetodukkhasamappitā yena upavattanaṃ mallānaṃ sālavanaṃ yenāyasmā ānando tenupasaṅkamiṃsu. Atha kho āyasmato ānandassa etadahosi – ‘‘sace kho ahaṃ kosinārake malle ekamekaṃ bhagavantaṃ vandāpessāmi, avandito bhagavā kosinārakehi mallehi bhavissati, athāyaṃ ratti vibhāyissati. Yaṃnūnāhaṃ kosinārake malle kulaparivattaso kulaparivattaso ṭhapetvā bhagavantaṃ vandāpeyyaṃ – ‘itthannāmo, bhante, mallo saputto sabhariyo sapariso sāmacco bhagavato pāde [Pg.123] sirasā vandatī’ti. Atha kho āyasmā ānando kosinārake malle kulaparivattaso kulaparivattaso ṭhapetvā bhagavantaṃ vandāpesi – ‘itthannāmo, bhante, mallo saputto sabhariyo sapariso sāmacco bhagavato pāde sirasā vandatī’’’ti. Atha kho āyasmā ānando etena upāyena paṭhameneva yāmena kosinārake malle bhagavantaṃ vandāpesi. ๒๑๑. สมัยนั้น พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราประชุมกันอยู่ในสัณฐาคารด้วยกรณียกิจบางอย่าง ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์เข้าไปยังสัณฐาคารของพวกเจ้ามัลละเมืองกุสินารา แล้วได้แจ้งแก่พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราว่า “วาสิฏฐะทั้งหลาย ในปัจฉิมยามแห่งราตรีวันนี้ การปรินิพพานของตถาคตจักมี วาสิฏฐะทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงรีบไป วาสิฏฐะทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงรีบไป ท่านทั้งหลายอย่าได้เป็นผู้เดือดร้อนใจในภายหลังว่า ‘การปรินิพพานของตถาคตได้มีในเขตบ้านของเราทั้งหลาย แต่พวกเราไม่ได้เข้าเฝ้าตถาคตในกาลสุดท้าย’ ” พวกเจ้ามัลละ โอรสของเจ้ามัลละ สะใภ้ของเจ้ามัลละ และชายาของเจ้ามัลละ ได้สดับคำของท่านพระอานนท์นี้แล้ว มีความทุกข์โทมนัส มีทุกข์ในใจ บางพวกสยายผมร้องไห้ ประคองแขนร้องไห้ ล้มลงดุจถูกตัดราน กลิ้งเกลือกไปมาว่า “พระผู้มีพระภาคจักปรินิพพานเร็วนัก พระสุคตจักปรินิพพานเร็วนัก พระผู้มีพระจักษุในโลกจักอันตรธานไปเร็วนัก” ครั้งนั้น พวกเจ้ามัลละ โอรสของเจ้ามัลละ สะใภ้ของเจ้ามัลละ และชายาของเจ้ามัลละ มีความทุกข์โทมนัส มีทุกข์ในใจ พากันเข้าไปยังสาลวัน อันเป็นทางเข้าเมืองของพวกเจ้ามัลละ ที่ท่านพระอานนท์อยู่ ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์ได้มีความคิดดังนี้ว่า “ถ้าเราจักให้พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคทีละคนๆ กว่าพวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราจะเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเสร็จ ราตรีนี้ก็จะสว่างเสียก่อน ทางที่ดี เราควรจัดพวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราให้เข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเป็นสกุลๆ ไป แล้วกราบทูลว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เจ้ามัลละชื่อโน้น พร้อมด้วยบุตร ภรรยา บริษัท และอำมาตย์ ถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า’ ” ท่านพระอานนท์จึงจัดพวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราให้เข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเป็นสกุลๆ ไป แล้วกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เจ้ามัลละชื่อโน้น พร้อมด้วยบุตร ภรรยา บริษัท และอำมาตย์ ถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า” ท่านพระอานนท์ได้ให้พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคด้วยอุบายนี้เสร็จสิ้นภายในปฐมยามนั่นเอง Subhaddaparibbājakavatthu เรื่องสุภัททปริพาชก 212. Tena kho pana samayena subhaddo nāma paribbājako kusinārāyaṃ paṭivasati. Assosi kho subhaddo paribbājako – ‘‘ajja kira rattiyā pacchime yāme samaṇassa gotamassa parinibbānaṃ bhavissatī’’ti. Atha kho subhaddassa paribbājakassa etadahosi – ‘‘sutaṃ kho pana metaṃ paribbājakānaṃ vuḍḍhānaṃ mahallakānaṃ ācariyapācariyānaṃ bhāsamānānaṃ – ‘kadāci karahaci tathāgatā loke uppajjanti arahanto sammāsambuddhā’ti. Ajjeva rattiyā pacchime yāme samaṇassa gotamassa parinibbānaṃ bhavissati. Atthi ca me ayaṃ kaṅkhādhammo uppanno, evaṃ pasanno ahaṃ samaṇe gotame, ‘pahoti me samaṇo gotamo tathā dhammaṃ desetuṃ, yathāhaṃ imaṃ kaṅkhādhammaṃ pajaheyya’’’nti. Atha kho subhaddo paribbājako yena upavattanaṃ mallānaṃ sālavanaṃ, yenāyasmā ānando tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘sutaṃ metaṃ, bho ānanda, paribbājakānaṃ vuḍḍhānaṃ mahallakānaṃ ācariyapācariyānaṃ bhāsamānānaṃ – ‘kadāci karahaci tathāgatā loke uppajjanti arahanto sammāsambuddhā’ti. Ajjeva rattiyā pacchime yāme samaṇassa gotamassa parinibbānaṃ bhavissati. Atthi ca me ayaṃ kaṅkhādhammo uppanno – evaṃ pasanno ahaṃ samaṇe gotame ‘pahoti me samaṇo gotamo tathā dhammaṃ desetuṃ, yathāhaṃ imaṃ kaṅkhādhammaṃ pajaheyya’nti. Sādhāhaṃ, bho ānanda, labheyyaṃ samaṇaṃ gotamaṃ dassanāyā’’ti. Evaṃ vutte āyasmā ānando subhaddaṃ paribbājakaṃ etadavoca – ‘‘alaṃ, āvuso subhadda, mā tathāgataṃ viheṭhesi, kilanto bhagavā’’ti. Dutiyampi kho subhaddo paribbājako…pe… tatiyampi kho subhaddo paribbājako āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘sutaṃ metaṃ, bho ānanda, paribbājakānaṃ vuḍḍhānaṃ mahallakānaṃ ācariyapācariyānaṃ bhāsamānānaṃ – ‘kadāci karahaci tathāgatā [Pg.124] loke uppajjanti arahanto sammāsambuddhā’ti. Ajjeva rattiyā pacchime yāme samaṇassa gotamassa parinibbānaṃ bhavissati. Atthi ca me ayaṃ kaṅkhādhammo uppanno – evaṃ pasanno ahaṃ samaṇe gotame, ‘pahoti me samaṇo gotamo tathā dhammaṃ desetuṃ, yathāhaṃ imaṃ kaṅkhādhammaṃ pajaheyya’nti. Sādhāhaṃ, bho ānanda, labheyyaṃ samaṇaṃ gotamaṃ dassanāyā’’ti. Tatiyampi kho āyasmā ānando subhaddaṃ paribbājakaṃ etadavoca – ‘‘alaṃ, āvuso subhadda, mā tathāgataṃ viheṭhesi, kilanto bhagavā’’ti. ๒๑๒. สมัยนั้น ปริพาชกชื่อสุภัททะอาศัยอยู่ในกรุงกุสินารา สุภัททปริพาชกได้สดับข่าวว่า “ได้ยินว่า ในปัจฉิมยามแห่งราตรีวันนี้ พระสมณโคดมจักปรินิพพาน” ครั้งนั้น สุภัททปริพาชกได้มีความคิดดังนี้ว่า “เราได้เคยฟังคำของปริพาชกทั้งหลายผู้แก่ ผู้เฒ่า ผู้เป็นอาจารย์และปาจารย์ พูดกันว่า ‘นานๆ ครั้งหนึ่ง พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายจึงจะเสด็จอุบัติขึ้นในโลก’ ก็ในปัจฉิมยามแห่งราตรีวันนี้เอง พระสมณโคดมจักปรินิพพาน และเราก็มีความสงสัยนี้เกิดขึ้น อีกทั้งเราก็เลื่อมใสในพระสมณโคดมอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมทรงสามารถแสดงธรรมแก่เราโดยประการที่เราจะพึงละความสงสัยนี้เสียได้’” ลำดับนั้น สุภัททปริพาชกจึงเข้าไปยังสาลวันของพวกเจ้ามัลละ ที่ชื่ออุปวัตตนะ อันเป็นที่ที่ท่านพระอานนท์อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้กล่าวกับท่านพระอานนท์ดังนี้ว่า “ข้าแต่ท่านอานนท์ ข้าพเจ้าได้เคยฟังคำของปริพาชกทั้งหลายผู้แก่ ผู้เฒ่า ผู้เป็นอาจารย์และปาจารย์ พูดกันว่า ‘นานๆ ครั้งหนึ่ง พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายจึงจะเสด็จอุบัติขึ้นในโลก’ ก็ในปัจฉิมยามแห่งราตรีวันนี้เอง พระสมณโคดมจักปรินิพพาน และข้าพเจ้าก็มีความสงสัยนี้เกิดขึ้น อีกทั้งข้าพเจ้าก็เลื่อมใสในพระสมณโคดมอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมทรงสามารถแสดงธรรมแก่ข้าพเจ้าโดยประการที่ข้าพเจ้าจะพึงละความสงสัยนี้เสียได้’ ข้าแต่ท่านอานนท์ เป็นการดีหนอ ถ้าข้าพเจ้าจะได้เข้าเฝ้าพระสมณโคดม” เมื่อสุภัททปริพาชกกล่าวอย่างนี้แล้ว ท่านพระอานนท์ได้กล่าวกับสุภัททปริพาชกว่า “อย่าเลย อาวุโสสุภัททะ ท่านอย่าเบียดเบียนพระตถาคตเลย พระผู้มีพระภาคทรงลำบากแล้ว” แม้ครั้งที่ ๒... แม้ครั้งที่ ๓ สุภัททปริพาชกก็ได้กล่าวกับท่านพระอานนท์ดังนี้ว่า “ข้าแต่ท่านอานนท์ ข้าพเจ้าได้เคยฟังคำของปริพาชกทั้งหลายผู้แก่ ผู้เฒ่า ผู้เป็นอาจารย์และปาจารย์ พูดกันว่า ‘นานๆ ครั้งหนึ่ง พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายจึงจะเสด็จอุบัติขึ้นในโลก’ ก็ในปัจฉิมยามแห่งราตรีวันนี้เอง พระสมณโคดมจักปรินิพพาน และข้าพเจ้าก็มีความสงสัยนี้เกิดขึ้น อีกทั้งข้าพเจ้าก็เลื่อมใสในพระสมณโคดมอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมทรงสามารถแสดงธรรมแก่ข้าพเจ้าโดยประการที่ข้าพเจ้าจะพึงละความสงสัยนี้เสียได้’ ข้าแต่ท่านอานนท์ เป็นการดีหนอ ถ้าข้าพเจ้าจะได้เข้าเฝ้าพระสมณโคดม” แม้ครั้งที่ ๓ ท่านพระอานนท์ก็ได้กล่าวกับสุภัททปริพาชกว่า “อย่าเลย อาวุโสสุภัททะ ท่านอย่าเบียดเบียนพระตถาคตเลย พระผู้มีพระภาคทรงลำบากแล้ว” 213. Assosi kho bhagavā āyasmato ānandassa subhaddena paribbājakena saddhiṃ imaṃ kathāsallāpaṃ. Atha kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘alaṃ, ānanda, mā subhaddaṃ vāresi, labhataṃ, ānanda, subhaddo tathāgataṃ dassanāya. Yaṃ kiñci maṃ subhaddo pucchissati, sabbaṃ taṃ aññāpekkhova pucchissati, no vihesāpekkho. Yaṃ cassāhaṃ puṭṭho byākarissāmi, taṃ khippameva ājānissatī’’ti. Atha kho āyasmā ānando subhaddaṃ paribbājakaṃ etadavoca – ‘‘gacchāvuso subhadda, karoti te bhagavā okāsa’’nti. Atha kho subhaddo paribbājako yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi, sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho subhaddo paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘yeme, bho gotama, samaṇabrāhmaṇā saṅghino gaṇino gaṇācariyā ñātā yasassino titthakarā sādhusammatā bahujanassa, seyyathidaṃ – pūraṇo kassapo, makkhali gosālo, ajito kesakambalo, pakudho kaccāyano, sañcayo belaṭṭhaputto, nigaṇṭho nāṭaputto, sabbete sakāya paṭiññāya abbhaññiṃsu, sabbeva na abbhaññiṃsu, udāhu ekacce abbhaññiṃsu, ekacce na abbhaññiṃsū’’ti? ‘‘Alaṃ, subhadda, tiṭṭhatetaṃ – ‘sabbete sakāya paṭiññāya abbhaññiṃsu, sabbeva na abbhaññiṃsu, udāhu ekacce abbhaññiṃsu, ekacce na abbhaññiṃsū’ti. Dhammaṃ te, subhadda, desessāmi; taṃ suṇāhi sādhukaṃ manasikarohi, bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho subhaddo paribbājako bhagavato paccassosi. Bhagavā etadavoca – ๒๑๓. พระผู้มีพระภาคได้ทรงสดับการสนทนาปราศรัยนี้ของท่านพระอานนท์กับสุภัททปริพาชก ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า “อานนท์ อย่าเลย เธออย่าห้ามสุภัททะเลย อานนท์ ขอสุภัททะจงได้เข้าเฝ้าตถาคตเถิด สุภัททะจะถามปัญหาใดๆ กับเรา ทั้งหมดนั้นเขาจะถามเพราะมุ่งหมายความรู้เท่านั้น ไม่ใช่ถามเพราะมุ่งหมายจะเบียดเบียน และเราถูกเขาถามแล้ว จักพยากรณ์ปัญหาใด เขาก็จักรู้ความแห่งปัญหานั้นได้ฉับพลันทีเดียว” ลำดับนั้น ท่านพระอานนท์ได้กล่าวกับสุภัททปริพาชกว่า “ไปเถิด อาวุโสสุภัททะ พระผู้มีพระภาคทรงประทานโอกาสแก่ท่านแล้ว” ครั้งนั้น สุภัททปริพาชกได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาค ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง สุภัททปริพาชกผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่ท่านพระโคดม สมณพราหมณ์เหล่าใดที่เป็นเจ้าหมู่ เป็นเจ้าคณะ เป็นคณาจารย์ มีชื่อเสียง มียศ เป็นเจ้าลัทธิ ที่มหาชนสมมติว่าเป็นคนดี ได้แก่ ปูรณกัสสปะ มักขลิโคสาล อชิตเกสกัมพล ปกุทธกัจจายนะ สัญชัยเวลัฏฐบุตร และนิครนถ์นาฏบุตร สมณพราหมณ์ทั้งหมดนั้นได้ตรัสรู้ตามปฏิญญาของตน หรือทั้งหมดไม่ได้ตรัสรู้ หรือว่าบางพวกตรัสรู้ บางพวกไม่ตรัสรู้” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “อย่าเลย สุภัททะ เรื่องนั้นจงงดไว้ก่อน คือที่ว่า ‘สมณพราหมณ์ทั้งหมดนั้นได้ตรัสรู้ตามปฏิญญาของตน หรือทั้งหมดไม่ได้ตรัสรู้ หรือว่าบางพวกตรัสรู้ บางพวกไม่ตรัสรู้’ สุภัททะ เราจักแสดงธรรมแก่เธอ เธอจงฟังธรรมนั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว” สุภัททปริพาชกทูลรับสนองพระผู้มีพระภาคว่า “เป็นเช่นนั้น พระพุทธเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้ว่า 214. ‘‘Yasmiṃ kho, subhadda, dhammavinaye ariyo aṭṭhaṅgiko maggo na upalabbhati, samaṇopi tattha na upalabbhati. Dutiyopi tattha samaṇo [Pg.125] na upalabbhati. Tatiyopi tattha samaṇo na upalabbhati. Catutthopi tattha samaṇo na upalabbhati. Yasmiñca kho, subhadda, dhammavinaye ariyo aṭṭhaṅgiko maggo upalabbhati, samaṇopi tattha upalabbhati, dutiyopi tattha samaṇo upalabbhati, tatiyopi tattha samaṇo upalabbhati, catutthopi tattha samaṇo upalabbhati. Imasmiṃ kho, subhadda, dhammavinaye ariyo aṭṭhaṅgiko maggo upalabbhati, idheva, subhadda, samaṇo, idha dutiyo samaṇo, idha tatiyo samaṇo, idha catuttho samaṇo, suññā parappavādā samaṇebhi aññehi. Ime ca, subhadda, bhikkhū sammā vihareyyuṃ, asuñño loko arahantehi assāti. ๒๑๔. สุภัททะ ในธรรมวินัยใด ไม่มีอริยมรรคมีองค์ ๘ ในธรรมวินัยนั้น ก็ไม่มีสมณะ ไม่มีสมณะที่ ๒ ไม่มีสมณะที่ ๓ ไม่มีสมณะที่ ๔. สุภัททะ ส่วนในธรรมวินัยใด มีอริยมรรคมีองค์ ๘ ในธรรมวินัยนั้น ก็มีสมณะ มีสมณะที่ ๒ มีสมณะที่ ๓ มีสมณะที่ ๔. สุภัททะ ในธรรมวินัยนี้ มีอริยมรรคมีองค์ ๘, สุภัททะ ในธรรมวินัยนี้เท่านั้นมีสมณะ ในธรรมวินัยนี้มีสมณะที่ ๒ ในธรรมวินัยนี้มีสมณะที่ ๓ ในธรรมวินัยนี้มีสมณะที่ ๔, ลัทธิอื่นว่างจากสมณะทั้งหลาย. สุภัททะ ก็ถ้าภิกษุเหล่านี้พึงอยู่โดยชอบไซร้ โลกก็จะไม่พึงว่างจากพระอรหันต์ทั้งหลาย ‘‘Ekūnatiṃso vayasā subhadda,Yaṃ pabbajiṃ kiṃkusalānuesī; Vassāni paññāsa samādhikāni,Yato ahaṃ pabbajito subhadda. สุภัททะ เรามีอายุ ๒๙ ปี ได้บวชแล้ว แสวงหาอยู่ว่าอะไรเป็นกุศล. สุภัททะ นับแต่เราบวชแล้ว เวลาได้ล่วงไปแล้ว ๕๐ ปีกว่า Ñāyassa dhammassa padesavattī,Ito bahiddhā samaṇopi natthi. เราผู้ดำเนินอยู่ในส่วนแห่งธรรมเป็นเครื่องรู้แจ้ง. นอกจากธรรมวินัยนี้ แม้สมณะก็ไม่มี ‘‘Dutiyopi samaṇo natthi. Tatiyopi samaṇo natthi. Catutthopi samaṇo natthi. Suññā parappavādā samaṇebhi aññehi. Ime ca, subhadda, bhikkhū sammā vihareyyuṃ, asuñño loko arahantehi assā’’ti. แม้สมณะที่ ๒ ก็ไม่มี แม้สมณะที่ ๓ ก็ไม่มี แม้สมณะที่ ๔ ก็ไม่มี ลัทธิอื่นว่างจากสมณะทั้งหลาย. สุภัททะ ก็ถ้าภิกษุเหล่านี้พึงอยู่โดยชอบไซร้ โลกก็จะไม่พึงว่างจากพระอรหันต์ทั้งหลาย 215. Evaṃ vutte subhaddo paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bhante, abhikkantaṃ, bhante. Seyyathāpi, bhante, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya, ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti, evamevaṃ bhagavatā anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca. Labheyyāhaṃ, bhante, bhagavato santike pabbajjaṃ, labheyyaṃ upasampada’’nti. ‘‘Yo kho, subhadda, aññatitthiyapubbo imasmiṃ dhammavinaye ākaṅkhati pabbajjaṃ, ākaṅkhati upasampadaṃ, so cattāro [Pg.126] māse parivasati. Catunnaṃ māsānaṃ accayena āraddhacittā bhikkhū pabbājenti upasampādenti bhikkhubhāvāya. Api ca mettha puggalavemattatā viditā’’ti. ‘‘Sace, bhante, aññatitthiyapubbā imasmiṃ dhammavinaye ākaṅkhantā pabbajjaṃ ākaṅkhantā upasampadaṃ cattāro māse parivasanti, catunnaṃ māsānaṃ accayena āraddhacittā bhikkhū pabbājenti upasampādenti bhikkhubhāvāya. Ahaṃ cattāri vassāni parivasissāmi, catunnaṃ vassānaṃ accayena āraddhacittā bhikkhū pabbājentu upasampādentu bhikkhubhāvāyā’’ti. ๒๑๕. เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว สุภัททปริพาชกได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก พระองค์ทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยาย เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือตามประทีปในที่มืด ด้วยหวังว่า ‘คนมีจักษุจักเห็นรูปได้’ ฉะนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์นี้ขอถึงพระผู้มีพระภาคกับทั้งพระธรรมและพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์พึงได้บรรพชา พึงได้อุปสมบทในสำนักของพระผู้มีพระภาคเถิด’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘สุภัททะ ผู้ใดเคยเป็นอัญเดียรถีย์มาก่อน ประสงค์จะบรรพชาอุปสมบทในธรรมวินัยนี้ ผู้นั้นต้องอยู่ปริวาส ๔ เดือน เมื่อล่วงไป ๔ เดือน ภิกษุทั้งหลายพอใจแล้วจึงให้บรรพชา ให้เพื่อความเป็นภิกษุ แต่เราก็ทราบความแตกต่างแห่งบุคคลในเรื่องนี้’ สุภัททปริพาชกกราบทูลว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าพวกอัญเดียรถีย์ผู้เคยเป็น... ประสงค์จะบรรพชาอุปสมบทในธรรมวินัยนี้ ต้องอยู่ปริวาส ๔ เดือน เมื่อล่วงไป ๔ เดือน ภิกษุทั้งหลายพอใจแล้วจึงให้บรรพชา ให้เพื่อความเป็นภิกษุไซร้ ข้าพระองค์จักขออยู่ปริวาส ๔ ปี เมื่อล่วงไป ๔ ปี ภิกษุทั้งหลายพอใจแล้วจงให้บรรพชา ให้เพื่อความเป็นภิกษุเถิด’ Atha kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘tenahānanda, subhaddaṃ pabbājehī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi. Atha kho subhaddo paribbājako āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘lābhā vo, āvuso ānanda; suladdhaṃ vo, āvuso ānanda, ye ettha satthu sammukhā antevāsikābhisekena abhisittā’’ti. Alattha kho subhaddo paribbājako bhagavato santike pabbajjaṃ, alattha upasampadaṃ. Acirūpasampanno kho panāyasmā subhaddo eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto viharanto nacirasseva – ‘yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti’ tadanuttaraṃ brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsi. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti abbhaññāsi. Aññataro kho panāyasmā subhaddo arahataṃ ahosi. So bhagavato pacchimo sakkhisāvako ahosīti. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า ‘อานนท์ ถ้าอย่างนั้น เธอจงให้สุภัททะบวชเถิด’ ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระพุทธดำรัสว่า ‘อย่างนั้น พระเจ้าข้า’ ครั้งนั้น สุภัททปริพาชกได้กล่าวกะท่านพระอานนท์ว่า ‘ท่านอานนท์ เป็นลาภของท่านทั้งหลายหนอ ท่านทั้งหลายได้ดีแล้วหนอ ที่ได้รับการอภิเษกด้วยอันเตวาสิกาภิเษกในสำนักพระศาสดาเฉพาะพระพักตร์’ สุภัททปริพาชกได้บรรพชา ได้อุปสมบทในสำนักของพระผู้มีพระภาคแล้ว. ก็ท่านพระสุภัททะอุปสมบทแล้วไม่นาน อยู่ผู้เดียว หลีกออกจากหมู่ ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้ว ไม่ช้านัก ก็ทำให้แจ้งซึ่งที่สุดแห่งพรหมจรรย์อันยอดเยี่ยม ที่กุลบุตรทั้งหลายออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการนั้น ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่ รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ท่านพระสุภัททะได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่ง บรรดาพระอรหันต์ทั้งหลาย และท่านได้เป็นพระสาวกองค์สุดท้ายที่พระผู้มีพระภาคทรงทันเห็น Pañcamo bhāṇavāro. ภาณวารที่ ๕ จบ Tathāgatapacchimavācā พระปัจฉิมวาจาของพระตถาคต 216. Atha kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘siyā kho panānanda, tumhākaṃ evamassa – ‘atītasatthukaṃ pāvacanaṃ, natthi no satthā’ti. Na kho panetaṃ, ānanda, evaṃ daṭṭhabbaṃ. Yo vo, ānanda, mayā dhammo ca vinayo [Pg.127] ca desito paññatto, so vo mamaccayena satthā. Yathā kho panānanda, etarahi bhikkhū aññamaññaṃ āvusovādena samudācaranti, na kho mamaccayena evaṃ samudācaritabbaṃ. Theratarena, ānanda, bhikkhunā navakataro bhikkhu nāmena vā gottena vā āvusovādena vā samudācaritabbo. Navakatarena bhikkhunā therataro bhikkhu ‘bhante’ti vā ‘āyasmā’ti vā samudācaritabbo. Ākaṅkhamāno, ānanda, saṅgho mamaccayena khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni samūhanatu. Channassa, ānanda, bhikkhuno mamaccayena brahmadaṇḍo dātabbo’’ti. ‘‘Katamo pana, bhante, brahmadaṇḍo’’ti? ‘‘Channo, ānanda, bhikkhu yaṃ iccheyya, taṃ vadeyya. So bhikkhūhi neva vattabbo, na ovaditabbo, na anusāsitabbo’’ti. ๒๑๖. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า ‘อานนท์ บางทีพวกเธอจะพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ปาพจน์มีพระศาสดาล่วงแล้ว พวกเราไม่มีพระศาสดา’ อานนท์ เธอทั้งหลายไม่พึงเห็นอย่างนั้น ธรรมและวินัยใด ที่เราแสดงแล้ว บัญญัติแล้วแก่เธอทั้งหลาย ธรรมและวินัยนั้น จักเป็นศาสดาของเธอทั้งหลาย เมื่อเราล่วงลับไป. อานนท์ เดี๋ยวนี้ภิกษุทั้งหลายเรียกกันและกันด้วยวาทะว่า ‘อาวุโส’ ฉันใด เมื่อเราล่วงลับไปแล้ว ไม่พึงเรียกกันฉันนั้น. อานนท์ ภิกษุผู้แก่กว่าพึงเรียกภิกษุผู้อ่อนกว่าโดยชื่อหรือโคตร หรือโดยวาทะว่า ‘อาวุโส’ ก็ได้ ส่วนภิกษุผู้อ่อนกว่าพึงเรียกภิกษุผู้แก่กว่าว่า ‘ภันเต’ หรือ ‘อายัสมา’. อานนท์ เมื่อเราล่วงลับไปแล้ว ถ้าสงฆ์จำนงอยู่ ก็จงถอนสิกขาบทเล็กน้อยเสียบ้างก็ได้. อานนท์ เมื่อเราล่วงลับไปแล้ว พึงลงพรหมทัณฑ์แก่ฉันนภิกษุ’ ท่านพระอานนท์ทูลถามว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พรหมทัณฑ์เป็นอย่างไร’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘อานนท์ ฉันนภิกษุพึงพูดสิ่งที่ตนปรารถนาได้ แต่ภิกษุทั้งหลายไม่พึงว่า ไม่พึงกล่าว ไม่พึงสั่งสอนเธอ’ 217. Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘siyā kho pana, bhikkhave, ekabhikkhussāpi kaṅkhā vā vimati vā buddhe vā dhamme vā saṅghe vā magge vā paṭipadāya vā, pucchatha, bhikkhave, mā pacchā vippaṭisārino ahuvattha – ‘sammukhībhūto no satthā ahosi, na mayaṃ sakkhimhā bhagavantaṃ sammukhā paṭipucchitu’’’ nti. Evaṃ vutte te bhikkhū tuṇhī ahesuṃ. Dutiyampi kho bhagavā…pe… tatiyampi kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘siyā kho pana, bhikkhave, ekabhikkhussāpi kaṅkhā vā vimati vā buddhe vā dhamme vā saṅghe vā magge vā paṭipadāya vā, pucchatha, bhikkhave, mā pacchā vippaṭisārino ahuvattha – ‘sammukhībhūto no satthā ahosi, na mayaṃ sakkhimhā bhagavantaṃ sammukhā paṭipucchitu’’’ nti. Tatiyampi kho te bhikkhū tuṇhī ahesuṃ. Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘siyā kho pana, bhikkhave, satthugāravenapi na puccheyyātha. Sahāyakopi, bhikkhave, sahāyakassa ārocetū’’ti. Evaṃ vutte te bhikkhū tuṇhī ahesuṃ. Atha kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhante, evaṃ pasanno ahaṃ, bhante, imasmiṃ bhikkhusaṅghe, ‘natthi ekabhikkhussāpi kaṅkhā vā vimati vā buddhe vā dhamme vā saṅghe vā magge vā paṭipadāya vā’’’ti. ‘‘Pasādā kho tvaṃ, ānanda, vadesi, ñāṇameva hettha, ānanda, tathāgatassa. Natthi imasmiṃ bhikkhusaṅghe ekabhikkhussāpi kaṅkhā vā vimati vā buddhe vā dhamme vā saṅghe vā magge vā paṭipadāya vā. Imesañhi, ānanda, pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ yo pacchimako bhikkhu, so sotāpanno avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo’’ti. ๒๑๗. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้วตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บางทีความเคลือบแคลงสงสัยในพระพุทธเจ้า ในพระธรรม ในพระสงฆ์ ในมรรค หรือในข้อปฏิบัติ พึงมีแก่ภิกษุแม้รูปหนึ่ง พวกเธอจงถามเถิด ภิกษุทั้งหลาย พวกเธออย่าได้เป็นผู้เดือดร้อนใจในภายหลังว่า ‘พระศาสดาประทับอยู่เฉพาะหน้าพวกเรา แต่พวกเราก็มิอาจทูลถามพระผู้มีพระภาคเฉพาะพระพักตร์ได้’’’ เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นได้นิ่งเสีย แม้ครั้งที่ ๒... แม้ครั้งที่ ๓ พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้วตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บางทีความเคลือบแคลงสงสัยในพระพุทธเจ้า ในพระธรรม ในพระสงฆ์ ในมรรค หรือในข้อปฏิบัติ พึงมีแก่ภิกษุแม้รูปหนึ่ง พวกเธอจงถามเถิด ภิกษุทั้งหลาย พวกเธออย่าได้เป็นผู้เดือดร้อนใจในภายหลังว่า ‘พระศาสดาประทับอยู่เฉพาะหน้าพวกเรา แต่พวกเราก็มิอาจทูลถามพระผู้มีพระภาคเฉพาะพระพักตร์ได้’’’ แม้ครั้งที่ ๓ ภิกษุเหล่านั้นก็ได้นิ่งเสีย ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้วตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บางทีพวกเธออาจจะไม่ถามเพราะความเคารพในพระศาสดาก็ได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้สหายจงบอกแก่สหายเถิด’ เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นก็ได้นิ่งเสีย ลำดับนั้น ท่านพระอานนท์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เลื่อมใสในภิกษุสงฆ์หมู่นี้อย่างนี้ว่า ‘ในภิกษุสงฆ์หมู่นี้ไม่มีภิกษุแม้รูปหนึ่งมีความเคลือบแคลงหรือสงสัยในพระพุทธเจ้า ในพระธรรม ในพระสงฆ์ ในมรรค หรือในข้อปฏิบัติเลย’’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘อานนท์ เธอกล่าวเพราะความเลื่อมใส แต่อานนท์ ในเรื่องนี้ตถาคตมีญาณทีเดียวว่า ‘ในภิกษุสงฆ์หมู่นี้ไม่มีภิกษุแม้รูปหนึ่งมีความเคลือบแคลงหรือสงสัยในพระพุทธเจ้า ในพระธรรม ในพระสงฆ์ ในมรรค หรือในข้อปฏิบัติเลย’ อานนท์ เพราะว่าในบรรดาภิกษุ ๕๐๐ รูปเหล่านี้ ภิกษุที่อ่อนอาวุโสที่สุดเป็นพระโสดาบัน มีความไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยงแท้ มีการตรัสรู้พร้อมในเบื้องหน้าเป็นที่ไป’ 218. Atha [Pg.128] kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘handa dāni, bhikkhave, āmantayāmi vo, vayadhammā saṅkhārā appamādena sampādethā’’ti. Ayaṃ tathāgatassa pacchimā vācā. ๒๑๘. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้วตรัสว่า ‘เอาล่ะ ภิกษุทั้งหลาย บัดนี้เราขอเตือนพวกเธอ สังขารทั้งหลายมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา พวกเธอจงยังความไม่ประมาทให้ถึงพร้อมเถิด’ นี้เป็นพระปัจฉิมวาจาของพระตถาคต Parinibbutakathā ปริพพานกถา 219. Atha kho bhagavā paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajji, paṭhamajjhānā vuṭṭhahitvā dutiyaṃ jhānaṃ samāpajji, dutiyajjhānā vuṭṭhahitvā tatiyaṃ jhānaṃ samāpajji, tatiyajjhānā vuṭṭhahitvā catutthaṃ jhānaṃ samāpajji. Catutthajjhānā vuṭṭhahitvā ākāsānañcāyatanaṃ samāpajji, ākāsānañcāyatanasamāpattiyā vuṭṭhahitvā viññāṇañcāyatanaṃ samāpajji, viññāṇañcāyatanasamāpattiyā vuṭṭhahitvā ākiñcaññāyatanaṃ samāpajji, ākiñcaññāyatanasamāpattiyā vuṭṭhahitvā nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajji, nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā vuṭṭhahitvā saññāvedayitanirodhaṃ samāpajji. ๒๑๙. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงเข้าปฐมฌาน เสด็จออกจากปฐมฌานแล้วทรงเข้าทุติยฌาน เสด็จออกจากทุติยฌานแล้วทรงเข้าตติยฌาน เสด็จออกจากตติยฌานแล้วทรงเข้าจตุตถฌาน เสด็จออกจากจตุตถฌานแล้วทรงเข้าอากาสานัญจายตนสมาบัติ เสด็จออกจากอากาสานัญจายตนสมาบัติแล้วทรงเข้าวิญญาณัญจายตนสมาบัติ เสด็จออกจากวิญญาณัญจายตนสมาบัติแล้วทรงเข้าอากิญจัญญายตนสมาบัติ เสด็จออกจากอากิญจัญญายตนสมาบัติแล้วทรงเข้าเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ เสด็จออกจากเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติแล้วทรงเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติ Atha kho āyasmā ānando āyasmantaṃ anuruddhaṃ etadavoca – ‘‘parinibbuto, bhante anuruddha, bhagavā’’ti. ‘‘Nāvuso ānanda, bhagavā parinibbuto, saññāvedayitanirodhaṃ samāpanno’’ti. ลำดับนั้น ท่านพระอานนท์ได้เรียนถามท่านพระอนุรุทธะดังนี้ว่า ‘ข้าแต่ท่านอนุรุทธะผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเสด็จปรินิพพานแล้วหรือ’ ท่านพระอนุรุทธะตอบว่า ‘อาวุโสอานนท์ พระผู้มีพระภาคยังมิได้เสด็จปรินิพพาน ทรงเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติอยู่’ Atha kho bhagavā saññāvedayitanirodhasamāpattiyā vuṭṭhahitvā nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajji, nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā vuṭṭhahitvā ākiñcaññāyatanaṃ samāpajji, ākiñcaññāyatanasamāpattiyā vuṭṭhahitvā viññāṇañcāyatanaṃ samāpajji, viññāṇañcāyatanasamāpattiyā vuṭṭhahitvā ākāsānañcāyatanaṃ samāpajji, ākāsānañcāyatanasamāpattiyā vuṭṭhahitvā catutthaṃ jhānaṃ samāpajji, catutthajjhānā vuṭṭhahitvā tatiyaṃ jhānaṃ samāpajji, tatiyajjhānā vuṭṭhahitvā dutiyaṃ jhānaṃ samāpajji, dutiyajjhānā vuṭṭhahitvā paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajji, paṭhamajjhānā vuṭṭhahitvā dutiyaṃ jhānaṃ samāpajji, dutiyajjhānā vuṭṭhahitvā tatiyaṃ jhānaṃ samāpajji, tatiyajjhānā vuṭṭhahitvā catutthaṃ jhānaṃ samāpajji, catutthajjhānā vuṭṭhahitvā samanantarā bhagavā parinibbāyi. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติแล้วทรงเข้าเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ เสด็จออกจากเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติแล้วทรงเข้าอากิญจัญญายตนสมาบัติ เสด็จออกจากอากิญจัญญายตนสมาบัติแล้วทรงเข้าวิญญาณัญจายตนสมาบัติ เสด็จออกจากวิญญาณัญจายตนสมาบัติแล้วทรงเข้าอากาสานัญจายตนสมาบัติ เสด็จออกจากอากาสานัญจายตนสมาบัติแล้วทรงเข้าจตุตถฌาน เสด็จออกจากจตุตถฌานแล้วทรงเข้าตติยฌาน เสด็จออกจากตติยฌานแล้วทรงเข้าทุติยฌาน เสด็จออกจากทุติยฌานแล้วทรงเข้าปฐมฌาน เสด็จออกจากปฐมฌานแล้วทรงเข้าทุติยฌาน เสด็จออกจากทุติยฌานแล้วทรงเข้าตติยฌาน เสด็จออกจากตติยฌานแล้วทรงเข้าจตุตถฌาน พอเสด็จออกจากจตุตถฌานแล้ว พระผู้มีพระภาคก็เสด็จปรินิพพานในลำดับนั้น 220. Parinibbute bhagavati saha parinibbānā mahābhūmicālo ahosi bhiṃsanako salomahaṃso. Devadundubhiyo ca phaliṃsu. Parinibbute bhagavati saha parinibbānā brahmāsahampati imaṃ gāthaṃ abhāsi – ๒๒๐. เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จปรินิพพานแล้ว พร้อมกับการปรินิพพาน ได้เกิดแผ่นดินไหวครั้งใหญ่ น่าสะพรึงกลัว ขนพองสยองเกล้า และกลองทิพย์ก็บันลือลั่น เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จปรินิพพานแล้ว พร้อมกับการปรินิพพาน ท้าวสหัมบดีพรหมได้กล่าวคาถานี้ว่า ‘‘Sabbeva [Pg.129] nikkhipissanti, bhūtā loke samussayaṃ; Yattha etādiso satthā, loke appaṭipuggalo; Tathāgato balappatto, sambuddho parinibbuto’’ti. ‘สัตว์ทั้งปวงในโลก จักต้องทอดทิ้งร่างกายไว้ในโลก ที่ซึ่งพระศาสดาเช่นนี้ ผู้ไม่มีบุคคลเปรียบในโลก พระตถาคตผู้ถึงพร้อมด้วยกำลัง เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เสด็จปรินิพพานแล้ว’ 221. Parinibbute bhagavati saha parinibbānā sakko devānamindo imaṃ gāthaṃ abhāsi – ๒๒๑. เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จปรินิพพานแล้ว พร้อมกับการปรินิพพาน ท้าวสักกะจอมทวยเทพได้กล่าวคาถานี้ว่า ‘‘Aniccā vata saṅkhārā, uppādavayadhammino; Uppajjitvā nirujjhanti, tesaṃ vūpasamo sukho’’ti. ‘สังขารทั้งหลายไม่เที่ยงหนอ มีความเกิดขึ้นและเสื่อมไปเป็นธรรมดา เกิดขึ้นแล้วย่อมดับไป ความสงบระงับแห่งสังขารเหล่านั้นเป็นสุข’ 222. Parinibbute bhagavati saha parinibbānā āyasmā anuruddho imā gāthāyo abhāsi – ๒๒๒. เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จปรินิพพานแล้ว พร้อมกับการปรินิพพาน ท่านพระอนุรุทธะได้กล่าวคาถาเหล่านี้ว่า ‘‘Nāhu assāsapassāso, ṭhitacittassa tādino; Anejo santimārabbha, yaṃ kālamakarī muni. ‘พระมุนีผู้มีพระทัยมั่นคง ผู้คงที่ ไม่มีลมหายใจเข้าออกแล้ว พระองค์ผู้ปราศจากตัณหา ทรงปรารภสันติ(นิพพาน) เสด็จปรินิพพานแล้ว’ ‘‘Asallīnena cittena, vedanaṃ ajjhavāsayi; Pajjotasseva nibbānaṃ, vimokkho cetaso ahū’’ti. ‘พระองค์มีพระทัยไม่หดหู่ ทรงอดกลั้นเวทนาได้ ความพ้นแห่งจิตได้มีแล้ว เหมือนดวงประทีปดับไปฉะนั้น’ 223. Parinibbute bhagavati saha parinibbānā āyasmā ānando imaṃ gāthaṃ abhāsi – ๒๒๓. เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จปรินิพพานแล้ว พร้อมกับการปรินิพพาน ท่านพระอานนท์ได้กล่าวคาถานี้ว่า ‘‘Tadāsi yaṃ bhiṃsanakaṃ, tadāsi lomahaṃsanaṃ; Sabbākāravarūpete, sambuddhe parinibbute’’ti. ‘เมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้ถึงพร้อมด้วยลักษณะอันประเสริฐทุกอย่าง เสด็จปรินิพพานแล้ว เมื่อนั้นได้เกิดเหตุการณ์น่าสะพรึงกลัว เมื่อนั้นได้เกิดเหตุการณ์ขนพองสยองเกล้า’ 224. Parinibbute bhagavati ye te tattha bhikkhū avītarāgā appekacce bāhā paggayha kandanti, chinnapātaṃ papatanti, āvaṭṭanti vivaṭṭanti, ‘‘atikhippaṃ bhagavā parinibbuto, atikhippaṃ sugato parinibbuto, atikhippaṃ cakkhuṃ loke antarahito’’ti. Ye pana te bhikkhū vītarāgā, te satā sampajānā adhivāsenti – ‘‘aniccā saṅkhārā, taṃ kutettha labbhā’’ti. ๒๒๔. เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานแล้ว บรรดาภิกษุในที่นั้น พวกที่ยังไม่ปราศจากราคะ บางพวกก็ประคองแขนร้องไห้ ล้มลงดุจถูกตัดราก กลิ้งเกลือกไปมา พลางกล่าวว่า “พระผู้มีพระภาคปรินิพพานเร็วนัก พระสุคตปรินิพพานเร็วนัก จักษุในโลกอันตรธานไปเร็วนัก” ส่วนภิกษุเหล่าใดผู้ปราศจากราคะแล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีสติสัมปชัญญะ อดกลั้นอยู่ ด้วยดำริว่า “สังขารทั้งหลายไม่เที่ยง จะพึงได้ข้อนั้นในสังขารนี้แต่ที่ไหน” 225. Atha kho āyasmā anuruddho bhikkhū āmantesi – ‘‘alaṃ, āvuso, mā socittha mā paridevittha. Nanu etaṃ, āvuso, bhagavatā paṭikacceva akkhātaṃ – ‘sabbeheva piyehi manāpehi nānābhāvo vinābhāvo aññathābhāvo’. Taṃ kutettha, āvuso, labbhā. ‘Yaṃ taṃ jātaṃ bhūtaṃ saṅkhataṃ palokadhammaṃ, taṃ vata mā palujjī’ti, netaṃ ṭhānaṃ vijjati[Pg.130]. Devatā, āvuso, ujjhāyantī’’ti. ‘‘Kathaṃbhūtā pana, bhante, āyasmā anuruddho devatā manasi karotī’’ti ? ๒๒๕. ครั้งนั้น ท่านพระอนุรุทธะได้เรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้วกล่าวว่า “อย่าเลย อาวุโส ท่านทั้งหลายอย่าเศร้าโศก อย่าคร่ำครวญเลย อาวุโส ข้อนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ก่อนแล้วมิใช่หรือว่า ‘ความพลัดพราก ความเป็นต่างๆ ความเป็นอย่างอื่นจากของรักของชอบใจทั้งปวง’ อาวุโส จะพึงได้ข้อนั้นในสังขารนี้แต่ที่ไหน คือ สิ่งใดสิ่งนั้นที่เกิดแล้ว มีแล้ว ปัจจัยปรุงแต่งแล้ว มีความแตกสลายเป็นธรรมดา สิ่งนั้นอย่าได้แตกสลายไปเลย ข้อนั้นไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ อาวุโส เทวดาพากันตำหนิอยู่” (ภิกษุทั้งหลายถามว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็ท่านพระอนุรุทธะหมายถึงเทวดาประเภทไหน” ‘‘Santāvuso ānanda, devatā ākāse pathavīsaññiniyo kese pakiriya kandanti, bāhā paggayha kandanti, chinnapātaṃ papatanti, āvaṭṭanti, vivaṭṭanti – ‘atikhippaṃ bhagavā parinibbuto, atikhippaṃ sugato parinibbuto, atikhippaṃ cakkhuṃ loke antarahito’ti. Santāvuso ānanda, devatā pathaviyā pathavīsaññiniyo kese pakiriya kandanti, bāhā paggayha kandanti, chinnapātaṃ papatanti, āvaṭṭanti, vivaṭṭanti – ‘atikhippaṃ bhagavā parinibbuto, atikhippaṃ sugato parinibbuto, atikhippaṃ cakkhuṃ loke antarahito’ti. Yā pana tā devatā vītarāgā, tā satā sampajānā adhivāsenti – ‘aniccā saṅkhārā, taṃ kutettha labbhā’ti. Atha kho āyasmā ca anuruddho āyasmā ca ānando taṃ rattāvasesaṃ dhammiyā kathāya vītināmesuṃ. “ดูก่อนอานนท์ผู้มีอายุ มีอยู่ เทวดาในอากาศที่มีปฐวีสัญญา สยายผมร้องไห้ ประคองแขนร้องไห้ ล้มลงดุจถูกตัดราก กลิ้งเกลือกไปมา พลางกล่าวว่า ‘พระผู้มีพระภาคปรินิพพานเร็วนัก พระสุคตปรินิพพานเร็วนัก จักษุในโลกอันตรธานไปเร็วนัก’ ดูก่อนอานนท์ผู้มีอายุ มีอยู่ เทวดาบนภาคพื้นดินที่มีปฐวีสัญญา สยายผมร้องไห้ ประคองแขนร้องไห้ ล้มลงดุจถูกตัดราก กลิ้งเกลือกไปมา พลางกล่าวว่า ‘พระผู้มีพระภาคปรินิพพานเร็วนัก พระสุคตปรินิพพานเร็วนัก จักษุในโลกอันตรธานไปเร็วนัก’ ส่วนเทวดาเหล่าใดผู้ปราศจากราคะแล้ว เทวดาเหล่านั้นมีสติสัมปชัญญะ อดกลั้นอยู่ ด้วยดำริว่า ‘สังขารทั้งหลายไม่เที่ยง จะพึงได้ข้อนั้นในสังขารนี้แต่ที่ไหน’ ครั้งนั้นแล ท่านพระอนุรุทธะและท่านพระอานนท์ได้ยังราตรีที่เหลืออยู่ให้ล่วงไปด้วยธรรมีกถา” 226. Atha kho āyasmā anuruddho āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘gacchāvuso ānanda, kusināraṃ pavisitvā kosinārakānaṃ mallānaṃ ārocehi – ‘parinibbuto, vāseṭṭhā, bhagavā, yassadāni kālaṃ maññathā’’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando āyasmato anuruddhassa paṭissutvā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya attadutiyo kusināraṃ pāvisi. Tena kho pana samayena kosinārakā mallā sandhāgāre sannipatitā honti teneva karaṇīyena. Atha kho āyasmā ānando yena kosinārakānaṃ mallānaṃ sandhāgāraṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā kosinārakānaṃ mallānaṃ ārocesi – ‘parinibbuto, vāseṭṭhā, bhagavā, yassadāni kālaṃ maññathā’ti. Idamāyasmato ānandassa vacanaṃ sutvā mallā ca mallaputtā ca mallasuṇisā ca mallapajāpatiyo ca aghāvino dummanā cetodukkhasamappitā appekacce kese pakiriya kandanti, bāhā paggayha kandanti, chinnapātaṃ papatanti, āvaṭṭanti, vivaṭṭanti – ‘‘atikhippaṃ bhagavā parinibbuto, atikhippaṃ sugato parinibbuto, atikhippaṃ cakkhuṃ loke antarahito’’ti. ๒๒๖. ครั้งนั้น ท่านพระอนุรุทธะได้เรียกท่านพระอานนท์มาแล้วกล่าวว่า “ไปเถิด อานนท์ผู้มีอายุ ท่านจงเข้าไปยังกรุงกุสินารา แล้วแจ้งแก่พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราว่า ‘ดูก่อนวาสิฏฐะทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคปรินิพพานแล้ว บัดนี้ ท่านทั้งหลายจงสำคัญกาลอันควรเถิด’” ท่านพระอานนท์รับคำท่านพระอนุรุทธะว่า “อย่างนั้น ขอรับ” แล้ว ในเวลาเช้า นุ่งสบงทรงบาตรจีวร มีตนเป็นที่สอง เข้าไปสู่กรุงกุสินารา ก็โดยสมัยนั้นแล พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราประชุมกันอยู่ที่สัณฐาคารด้วยกรณียกิจนั้นนั่นเอง ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์เข้าไปยังสัณฐาคารของพวกเจ้ามัลละเมืองกุสินารา แล้วได้แจ้งแก่พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราว่า ‘ดูก่อนวาสิฏฐะทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคปรินิพพานแล้ว บัดนี้ ท่านทั้งหลายจงสำคัญกาลอันควรเถิด’ พวกเจ้ามัลละ โอรสของเจ้ามัลละ สุณิสาของเจ้ามัลละ และปชาบดีของเจ้ามัลละ ได้ฟังคำนี้ของท่านพระอานนท์แล้ว มีความทุกข์โทมนัส ถูกความทุกข์ทางใจครอบงำ บางพวกก็สยายผมร้องไห้ ประคองแขนร้องไห้ ล้มลงดุจถูกตัดราก กลิ้งเกลือกไปมา พลางกล่าวว่า “พระผู้มีพระภาคปรินิพพานเร็วนัก พระสุคตปรินิพพานเร็วนัก จักษุในโลกอันตรธานไปเร็วนัก” Buddhasarīrapūjā พุทธสรีรบูชา 227. Atha [Pg.131] kho kosinārakā mallā purise āṇāpesuṃ – ‘‘tena hi, bhaṇe, kusinārāyaṃ gandhamālañca sabbañca tāḷāvacaraṃ sannipātethā’’ti. Atha kho kosinārakā mallā gandhamālañca sabbañca tāḷāvacaraṃ pañca ca dussayugasatāni ādāya yena upavattanaṃ mallānaṃ sālavanaṃ, yena bhagavato sarīraṃ tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavato sarīraṃ naccehi gītehi vāditehi mālehi gandhehi sakkarontā garuṃ karontā mānentā pūjentā celavitānāni karontā maṇḍalamāḷe paṭiyādentā ekadivasaṃ vītināmesuṃ. ๒๒๗. ครั้งนั้น พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราสั่งบุรุษทั้งหลายว่า “ถ้าอย่างนั้น พนาย ท่านทั้งหลายจงรวบรวมของหอมและระเบียบดอกไม้ และเครื่องประโคมทุกอย่างในกรุงกุสินารา” ครั้งนั้น พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินารา ถือเอาของหอมและระเบียบดอกไม้ และเครื่องประโคมทุกอย่าง และคู่ผ้า ๕๐๐ คู่ เข้าไปยังสาลวันอันเป็นที่แวะพักของพวกเจ้ามัลละ ที่ซึ่งพระสรีระของพระผู้มีพระภาคประดิษฐานอยู่ เข้าไปแล้ว ได้สักการะ เคารพ นับถือ บูชา พระสรีระของพระผู้มีพระภาค ด้วยการฟ้อนรำ ขับร้อง ประโคม ดอกไม้ และของหอม ทำเพดานผ้า จัดทำมณฑลมาล ได้ยังวันหนึ่งให้ล่วงไป Atha kho kosinārakānaṃ mallānaṃ etadahosi – ‘‘ativikālo kho ajja bhagavato sarīraṃ jhāpetuṃ, sve dāni mayaṃ bhagavato sarīraṃ jhāpessāmā’’ti. Atha kho kosinārakā mallā bhagavato sarīraṃ naccehi gītehi vāditehi mālehi gandhehi sakkarontā garuṃ karontā mānentā pūjentā celavitānāni karontā maṇḍalamāḷe paṭiyādentā dutiyampi divasaṃ vītināmesuṃ, tatiyampi divasaṃ vītināmesuṃ, catutthampi divasaṃ vītināmesuṃ, pañcamampi divasaṃ vītināmesuṃ, chaṭṭhampi divasaṃ vītināmesuṃ. ครั้งนั้น พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราได้มีความคิดดังนี้ว่า “วันนี้ยังเป็นเวลาเย็นเกินไปที่จะถวายพระเพลิงพระสรีระของพระผู้มีพระภาค พรุ่งนี้ พวกเราจักถวายพระเพลิงพระสรีระของพระผู้มีพระภาค” ครั้งนั้น พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินารา ได้สักการะ เคารพ นับถือ บูชา พระสรีระของพระผู้มีพระภาค ด้วยการฟ้อนรำ ขับร้อง ประโคม ดอกไม้ และของหอม ทำเพดานผ้า จัดทำมณฑลมาล ได้ยังวันที่สองให้ล่วงไปอีก ได้ยังวันที่สามให้ล่วงไปอีก ได้ยังวันที่สี่ให้ล่วงไปอีก ได้ยังวันที่ห้าให้ล่วงไปอีก ได้ยังวันที่หกให้ล่วงไปอีก Atha kho sattamaṃ divasaṃ kosinārakānaṃ mallānaṃ etadahosi – ‘‘mayaṃ bhagavato sarīraṃ naccehi gītehi vāditehi mālehi gandhehi sakkarontā garuṃ karontā mānentā pūjentā dakkhiṇena dakkhiṇaṃ nagarassa haritvā bāhirena bāhiraṃ dakkhiṇato nagarassa bhagavato sarīraṃ jhāpessāmā’’ti. ครั้งนั้น ในวันที่เจ็ด พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราได้มีความคิดดังนี้ว่า “พวกเรา สักการะ เคารพ นับถือ บูชา พระสรีระของพระผู้มีพระภาค ด้วยการฟ้อนรำ ขับร้อง ประโคม ดอกไม้ และของหอม แล้วอัญเชิญไปทางทิศใต้โดยทางทิศใต้ของเมือง ไปภายนอกโดยทางภายนอก แล้วจักถวายพระเพลิงพระสรีระของพระผู้มีพระภาคทางทิศใต้ของเมือง” 228. Tena kho pana samayena aṭṭha mallapāmokkhā sīsaṃnhātā ahatāni vatthāni nivatthā ‘‘mayaṃ bhagavato sarīraṃ uccāressāmā’’ti na sakkonti uccāretuṃ. Atha kho kosinārakā mallā āyasmantaṃ anuruddhaṃ etadavocuṃ – ‘‘ko nu kho, bhante anuruddha, hetu ko paccayo, yenime aṭṭha mallapāmokkhā sīsaṃnhātā ahatāni vatthāni nivatthā ‘mayaṃ bhagavato sarīraṃ uccāressāmā’ti na sakkonti uccāretu’’nti? ‘‘Aññathā kho, vāseṭṭhā, tumhākaṃ adhippāyo, aññathā devatānaṃ adhippāyo’’ti. ‘‘Kathaṃ pana, bhante, devatānaṃ adhippāyo’’ti? ‘‘Tumhākaṃ kho, vāseṭṭhā, adhippāyo – ‘mayaṃ bhagavato sarīraṃ naccehi gītehi vāditehi mālehi gandhehi [Pg.132] sakkarontā garuṃ karontā mānentā pūjentā dakkhiṇena dakkhiṇaṃ nagarassa haritvā bāhirena bāhiraṃ dakkhiṇato nagarassa bhagavato sarīraṃ jhāpessāmā’ti; devatānaṃ kho, vāseṭṭhā, adhippāyo – ‘mayaṃ bhagavato sarīraṃ dibbehi naccehi gītehi vāditehi gandhehi sakkarontā garuṃ karontā mānentā pūjentā uttarena uttaraṃ nagarassa haritvā uttarena dvārena nagaraṃ pavesetvā majjhena majjhaṃ nagarassa haritvā puratthimena dvārena nikkhamitvā puratthimato nagarassa makuṭabandhanaṃ nāma mallānaṃ cetiyaṃ ettha bhagavato sarīraṃ jhāpessāmā’ti. ‘‘Yathā, bhante, devatānaṃ adhippāyo, tathā hotū’’ti. ๒๒๘. สมัยนั้น มัลลปาโมกข์ ๘ ท่าน สรงพระเศียรแล้ว นุ่งห่มผ้าใหม่ ตั้งใจว่า ‘พวกเราจักอัญเชิญพระสรีระของพระผู้มีพระภาค’ แต่ไม่สามารถจะอัญเชิญขึ้นได้ ลำดับนั้น พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่ท่านพระอนุรุทธะว่า ‘ข้าแต่ท่านอนุรุทธะผู้เจริญ อะไรเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ที่มัลลปาโมกข์ ๘ ท่านนี้ สรงพระเศียรแล้ว นุ่งห่มผ้าใหม่ ตั้งใจว่า ‘พวกเราจักอัญเชิญพระสรีระของพระผู้มีพระภาค’ แต่ไม่สามารถจะอัญเชิญขึ้นได้’ ท่านพระอนุรุทธะตอบว่า ‘ดูก่อนวาสิฏฐะทั้งหลาย ความประสงค์ของพวกท่านอย่างหนึ่ง ความประสงค์ของพวกเทวดาอีกอย่างหนึ่ง’ พวกเจ้ามัลละทูลถามว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็ความประสงค์ของพวกเทวดาเป็นอย่างไร’ ท่านพระอนุรุทธะตอบว่า ‘ดูก่อนวาสิฏฐะทั้งหลาย ความประสงค์ของพวกท่านมีอย่างนี้ว่า ‘พวกเราจักสักการะ เคารพ นับถือ บูชาพระสรีระของพระผู้มีพระภาค ด้วยการฟ้อนรำ ขับร้อง ประโคมดนตรี และระเบียบดอกไม้ของหอม แล้วอัญเชิญไปทางทิศใต้ของพระนคร โดยทางทิศใต้ แล้วถวายพระเพลิงพระสรีระของพระผู้มีพระภาค ภายนอกพระนครด้านทิศใต้’ ส่วนความประสงค์ของพวกเทวดามีอย่างนี้ว่า ‘พวกเราจักสักการะ เคารพ นับถือ บูชาพระสรีระของพระผู้มีพระภาค ด้วยการฟ้อนรำ ขับร้อง ประโคมดนตรี ระเบียบดอกไม้และของหอมอันเป็นทิพย์ แล้วอัญเชิญไปทางทิศเหนือของพระนคร โดยทางทิศเหนือ เข้าสู่พระนครทางประตูทิศเหนือ อัญเชิญผ่านไปกลางพระนคร ออกทางประตูทิศตะวันออก แล้วถวายพระเพลิงพระสรีระของพระผู้มีพระภาค ที่มกุฏพันธนเจดีย์ของพวกเจ้ามัลละ ทางทิศตะวันออกของพระนคร’ พวกเจ้ามัลละจึงกล่าวว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอให้เป็นไปตามความประสงค์ของพวกเทวดาเถิด’ 229. Tena kho pana samayena kusinārā yāva sandhisamalasaṃkaṭīrā jaṇṇumattena odhinā mandāravapupphehi santhatā hoti. Atha kho devatā ca kosinārakā ca mallā bhagavato sarīraṃ dibbehi ca mānusakehi ca naccehi gītehi vāditehi mālehi gandhehi sakkarontā garuṃ karontā mānentā pūjentā uttarena uttaraṃ nagarassa haritvā uttarena dvārena nagaraṃ pavesetvā majjhena majjhaṃ nagarassa haritvā puratthimena dvārena nikkhamitvā puratthimato nagarassa makuṭabandhanaṃ nāma mallānaṃ cetiyaṃ ettha ca bhagavato sarīraṃ nikkhipiṃsu. ๒๒๙. สมัยนั้น เมืองกุสินารา ดาษดื่นไปด้วยดอกมณฑารพสูงประมาณเพียงเข่า ตลอดไปจนถึงกองขยะและของโสโครก ลำดับนั้น พวกเทวดาและพวกเจ้ามัลละเมืองกุสินารา สักการะ เคารพ นับถือ บูชาพระสรีระของพระผู้มีพระภาค ด้วยการฟ้อนรำ ขับร้อง ประโคมดนตรี ระเบียบดอกไม้และของหอมทั้งที่เป็นของทิพย์และของมนุษย์ แล้วอัญเชิญไปทางทิศเหนือของพระนคร โดยทางทิศเหนือ เข้าสู่พระนครทางประตูทิศเหนือ อัญเชิญผ่านไปกลางพระนคร ออกทางประตูทิศตะวันออก แล้วไปประดิษฐานพระสรีระของพระผู้มีพระภาคไว้ ณ มกุฏพันธนเจดีย์ของพวกเจ้ามัลละ ทางทิศตะวันออกของพระนคร 230. Atha kho kosinārakā mallā āyasmantaṃ ānandaṃ etadavocuṃ – ‘‘kathaṃ mayaṃ, bhante ānanda, tathāgatassa sarīre paṭipajjāmā’’ti? ‘‘Yathā kho, vāseṭṭhā, rañño cakkavattissa sarīre paṭipajjanti, evaṃ tathāgatassa sarīre paṭipajjitabba’’nti. ‘‘Kathaṃ pana, bhante ānanda, rañño cakkavattissa sarīre paṭipajjantī’’ti? ‘‘Rañño, vāseṭṭhā, cakkavattissa sarīraṃ ahatena vatthena veṭhenti, ahatena vatthena veṭhetvā vihatena kappāsena veṭhenti, vihatena kappāsena veṭhetvā ahatena vatthena veṭhenti. Etena upāyena pañcahi yugasatehi rañño cakkavattissa sarīraṃ veṭhetvā āyasāya teladoṇiyā pakkhipitvā aññissā āyasāya doṇiyā paṭikujjitvā sabbagandhānaṃ citakaṃ karitvā rañño cakkavattissa sarīraṃ jhāpenti. Cātumahāpathe rañño cakkavattissa thūpaṃ karonti[Pg.133]. Evaṃ kho, vāseṭṭhā, rañño cakkavattissa sarīre paṭipajjanti. Yathā kho, vāseṭṭhā, rañño cakkavattissa sarīre paṭipajjanti, evaṃ tathāgatassa sarīre paṭipajjitabbaṃ. Cātumahāpathe tathāgatassa thūpo kātabbo. Tattha ye mālaṃ vā gandhaṃ vā cuṇṇakaṃ vā āropessanti vā abhivādessanti vā cittaṃ vā pasādessanti, tesaṃ taṃ bhavissati dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti. Atha kho kosinārakā mallā purise āṇāpesuṃ – ‘‘tena hi, bhaṇe, mallānaṃ vihataṃ kappāsaṃ sannipātethā’’ti. ๒๓๐. ลำดับนั้น พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราได้ทูลถามท่านพระอานนท์ว่า ‘ข้าแต่ท่านอานนท์ผู้เจริญ พวกข้าพเจ้าจะพึงปฏิบัติต่อพระสรีระของพระตถาคตอย่างไร’ ท่านพระอานนท์ตอบว่า ‘ดูก่อนวาสิฏฐะทั้งหลาย ชนทั้งหลายปฏิบัติต่อพระบรมศพของพระเจ้าจักรพรรดิฉันใด ก็พึงปฏิบัติต่อพระสรีระของพระตถาคตฉันนั้น’ พวกเจ้ามัลละทูลถามว่า ‘ข้าแต่ท่านอานนท์ผู้เจริญ ก็ชนทั้งหลายปฏิบัติต่อพระบรมศพของพระเจ้าจักรพรรดิอย่างไร’ ท่านพระอานนท์ตอบว่า ‘ดูก่อนวาสิฏฐะทั้งหลาย ชนทั้งหลายห่อพระบรมศพของพระเจ้าจักรพรรดิด้วยผ้าใหม่ แล้วซับด้วยสำลีที่สางแล้ว แล้วห่อด้วยผ้าใหม่อีก โดยอุบายนี้ ห่อพระบรมศพของพระเจ้าจักรพรรดิด้วยคู่ผ้า ๕๐๐ คู่ แล้วเชิญลงในรางเหล็กที่เต็มด้วยน้ำมัน ปิดด้วยรางเหล็กอีกอันหนึ่ง แล้วทำจิตกาธานด้วยของหอมทุกชนิด แล้วถวายพระเพลิงพระบรมศพของพระเจ้าจักรพรรดิ สร้างสถูปของพระเจ้าจักรพรรดิไว้ที่ทางใหญ่ ๔ แพร่ง ดูก่อนวาสิฏฐะทั้งหลาย ชนทั้งหลายปฏิบัติต่อพระบรมศพของพระเจ้าจักรพรรดิอย่างนี้แล ดูก่อนวาสิฏฐะทั้งหลาย ชนทั้งหลายปฏิบัติต่อพระบรมศพของพระเจ้าจักรพรรดิฉันใด ก็พึงปฏิบัติต่อพระสรีระของพระตถาคตฉันนั้น พึงสร้างสถูปของพระตถาคตไว้ที่ทางใหญ่ ๔ แพร่ง ในสถูปนั้น ชนเหล่าใดจักถวายระเบียบดอกไม้ ของหอม หรือจุณ หรือจักอภิวาท หรือจักทำจิตให้เลื่อมใส การกระทำนั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่ชนเหล่านั้นตลอดกาลนาน’ ลำดับนั้น พวกเจ้ามัลละจึงสั่งบุรุษทั้งหลายว่า ‘ถ้าเช่นนั้น พนาย พวกท่านจงรวบรวมสำลีที่สางแล้วของพวกเจ้ามัลละมา’ Atha kho kosinārakā mallā bhagavato sarīraṃ ahatena vatthena veṭhetvā vihatena kappāsena veṭhesuṃ, vihatena kappāsena veṭhetvā ahatena vatthena veṭhesuṃ. Etena upāyena pañcahi yugasatehi bhagavato sarīraṃ veṭhetvā āyasāya teladoṇiyā pakkhipitvā aññissā āyasāya doṇiyā paṭikujjitvā sabbagandhānaṃ citakaṃ karitvā bhagavato sarīraṃ citakaṃ āropesuṃ. ลำดับนั้น พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราห่อพระสรีระของพระผู้มีพระภาคด้วยผ้าใหม่ แล้วซับด้วยสำลีที่สางแล้ว แล้วห่อด้วยผ้าใหม่ โดยอุบายนี้ ห่อพระสรีระของพระผู้มีพระภาคด้วยคู่ผ้า ๕๐๐ คู่ แล้วเชิญลงในรางเหล็กที่เต็มด้วยน้ำมัน ปิดด้วยรางเหล็กอีกอันหนึ่ง แล้วทำจิตกาธานด้วยของหอมทุกชนิด แล้วอัญเชิญพระสรีระของพระผู้มีพระภาคขึ้นสู่จิตกาธาน Mahākassapattheravatthu เรื่องพระมหากัสสปเถระ 231. Tena kho pana samayena āyasmā mahākassapo pāvāya kusināraṃ addhānamaggappaṭippanno hoti mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi. Atha kho āyasmā mahākassapo maggā okkamma aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīdi. Tena kho pana samayena aññataro ājīvako kusinārāya mandāravapupphaṃ gahetvā pāvaṃ addhānamaggappaṭippanno hoti. Addasā kho āyasmā mahākassapo taṃ ājīvakaṃ dūratova āgacchantaṃ, disvā taṃ ājīvakaṃ etadavoca – ‘‘apāvuso, amhākaṃ satthāraṃ jānāsī’’ti? ‘‘Āmāvuso, jānāmi, ajja sattāhaparinibbuto samaṇo gotamo. Tato me idaṃ mandāravapupphaṃ gahita’’nti. Tattha ye te bhikkhū avītarāgā appekacce bāhā paggayha kandanti, chinnapātaṃ papatanti, āvaṭṭanti, vivaṭṭanti – ‘‘atikhippaṃ bhagavā parinibbuto, atikhippaṃ sugato parinibbuto, atikhippaṃ cakkhuṃ loke antarahito’’ti. Ye pana te bhikkhū vītarāgā, te satā sampajānā adhivāsenti – ‘‘aniccā saṅkhārā, taṃ kutettha labbhā’’ti. ๒๓๑. สมัยนั้นแล ท่านพระมหากัสสปะพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป เดินทางไกลจากเมืองปาวาไปยังเมืองกุสินารา. ครั้งนั้น ท่านพระมหากัสสปะแวะออกจากทางแล้วนั่งพักอยู่ที่โคนต้นไม้แห่งหนึ่ง. สมัยนั้น อาชีวกคนหนึ่งถือดอกมณฑารพจากเมืองกุสินารา เดินทางไกลไปยังเมืองปาวา. ท่านพระมหากัสสปะได้เห็นอาชีวกนั้นกำลังเดินมาแต่ไกล ครั้นเห็นแล้วจึงได้ถามอาชีวกนั้นว่า “อาวุโส ท่านรู้จักพระศาสดาของเราบ้างไหม”. อาชีวกตอบว่า “รู้จักครับอาวุโส วันนี้เป็นวันที่ ๗ ที่พระสมณโคดมปรินิพพานแล้ว ดอกมณฑารพนี้ข้าพเจ้าได้มาจากที่นั้น”. บรรดาภิกษุเหล่านั้น ภิกษุเหล่าใดยังไม่ปราศจากราคะ ภิกษุบางพวกในจำนวนนั้นก็ประคองแขนทั้งสองคร่ำครวญอยู่ ล้มลงเหมือนถูกตัดราน กลิ้งเกลือกไปมาว่า “พระผู้มีพระภาคปรินิพพานเร็วนัก พระสุคตปรินิพพานเร็วนัก พระองค์ผู้มีจักษุในโลกอันตรธานไปเร็วนัก”. ส่วนภิกษุเหล่าใดปราศจากราคะแล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีสติสัมปชัญญะ อดกลั้นอยู่ด้วยมนสิการว่า “สังขารทั้งหลายไม่เที่ยง จะพึงได้ความเที่ยงในสังขารนี้แต่ที่ไหนเล่า”. 232. Tena kho pana samayena subhaddo nāma vuddhapabbajito tassaṃ parisāyaṃ nisinno hoti. Atha kho subhaddo vuddhapabbajito te [Pg.134] bhikkhū etadavoca – ‘‘alaṃ, āvuso, mā socittha, mā paridevittha, sumuttā mayaṃ tena mahāsamaṇena. Upaddutā ca homa – ‘idaṃ vo kappati, idaṃ vo na kappatī’ti. Idāni pana mayaṃ yaṃ icchissāma, taṃ karissāma, yaṃ na icchissāma, na taṃ karissāmā’’ti. Atha kho āyasmā mahākassapo bhikkhū āmantesi – ‘‘alaṃ, āvuso, mā socittha, mā paridevittha. Nanu etaṃ, āvuso, bhagavatā paṭikacceva akkhātaṃ – ‘sabbeheva piyehi manāpehi nānābhāvo vinābhāvo aññathābhāvo’. Taṃ kutettha, āvuso, labbhā. ‘Yaṃ taṃ jātaṃ bhūtaṃ saṅkhataṃ palokadhammaṃ, taṃ tathāgatassāpi sarīraṃ mā palujjī’ti, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti. ๒๓๒. สมัยนั้นแล วุฑฒบรรพชิตชื่อสุภัททะนั่งอยู่ในบริษัทนั้น. ครั้งนั้น วุฑฒบรรพชิตสุภัททะได้กล่าวกับภิกษุเหล่านั้นว่า “พอเถิด อาวุโสทั้งหลาย อย่าเศร้าโศกเลย อย่าคร่ำครวญเลย พวกเราพ้นดีแล้วจากพระมหาสมณะนั้น พวกเราถูกเบียดเบียนอยู่ว่า ‘สิ่งนี้ควรแก่พวกท่าน สิ่งนี้ไม่ควรแก่พวกท่าน’ แต่บัดนี้ พวกเราปรารถนาสิ่งใด ก็จักทำสิ่งนั้น ไม่ปรารถนาสิ่งใด ก็จักไม่ทำสิ่งนั้น”. ครั้งนั้น ท่านพระมหากัสสปะได้เตือนภิกษุทั้งหลายว่า “พอเถิด อาวุโสทั้งหลาย อย่าเศร้าโศกเลย อย่าคร่ำครวญเลย พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเรื่องนี้ไว้ก่อนแล้วมิใช่หรือว่า ‘ความแปรปรวน ความพลัดพราก ความเป็นอย่างอื่นจากของรักของชอบใจทั้งปวงย่อมมี’ ข้อนั้นจะพึงได้ในสังขารนี้แต่ที่ไหนเล่า อาวุโสทั้งหลาย สิ่งใดเกิดแล้ว มีแล้ว ถูกปัจจัยปรุงแต่งแล้ว มีความแตกสลายเป็นธรรมดา การปรารถนาว่า ‘แม้สรีระของพระตถาคตนั้น ขออย่าได้แตกสลายไปเลย’ ดังนี้ นั่นไม่ใช่ฐานะที่จะเป็นไปได้”. 233. Tena kho pana samayena cattāro mallapāmokkhā sīsaṃnhātā ahatāni vatthāni nivatthā – ‘‘mayaṃ bhagavato citakaṃ āḷimpessāmā’’ti na sakkonti āḷimpetuṃ. Atha kho kosinārakā mallā āyasmantaṃ anuruddhaṃ etadavocuṃ – ‘‘ko nu kho, bhante anuruddha, hetu ko paccayo, yenime cattāro mallapāmokkhā sīsaṃnhātā ahatāni vatthāni nivatthā – ‘mayaṃ bhagavato citakaṃ āḷimpessāmā’ti na sakkonti āḷimpetu’’nti? ‘‘Aññathā kho, vāseṭṭhā, devatānaṃ adhippāyo’’ti. ‘‘Kathaṃ pana, bhante, devatānaṃ adhippāyo’’ti? ‘‘Devatānaṃ kho, vāseṭṭhā, adhippāyo – ‘ayaṃ āyasmā mahākassapo pāvāya kusināraṃ addhānamaggappaṭippanno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi. Na tāva bhagavato citako pajjalissati, yāvāyasmā mahākassapo bhagavato pāde sirasā na vandissatī’’’ti. ‘‘Yathā, bhante, devatānaṃ adhippāyo, tathā hotū’’ti. ๒๓๓. สมัยนั้นแล มัลลปาโมกข์ ๔ ท่าน สระสรงเกล้าแล้ว นุ่งห่มผ้าใหม่ ด้วยตั้งใจว่า “พวกเราจักจุดจิตกาธานของพระผู้มีพระภาค” แต่ก็ไม่สามารถจะจุดให้ติดได้. ครั้งนั้น พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราได้ทูลถามท่านพระอนุรุทธะว่า “ข้าแต่ท่านอนุรุทธะผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัย ที่มัลลปาโมกข์ ๔ ท่านนี้ สระสรงเกล้าแล้ว นุ่งห่มผ้าใหม่ ด้วยตั้งใจว่า ‘พวกเราจักจุดจิตกาธานของพระผู้มีพระภาค’ แต่ก็ไม่สามารถจะจุดให้ติดได้”. ท่านพระอนุรุทธะตอบว่า “ดูก่อนวาสิฏฐะทั้งหลาย ความประสงค์ของพวกเทวดาเป็นอีกอย่างหนึ่ง”. พวกเจ้ามัลละทูลถามว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็ความประสงค์ของพวกเทวดาเป็นอย่างไร”. ท่านพระอนุรุทธะตอบว่า “ดูก่อนวาสิฏฐะทั้งหลาย ความประสงค์ของพวกเทวดาเป็นดังนี้ว่า ‘ท่านพระมหากัสสปะพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป เดินทางไกลจากเมืองปาวามายังเมืองกุสินารา จิตกาธานของพระผู้มีพระภาคจักยังไม่ลุกโพลงขึ้น ตราบเท่าที่ท่านพระมหากัสสปะยังมิได้ถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยศีรษะ’”. พวกเจ้ามัลละกล่าวว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอให้เป็นไปตามความประสงค์ของพวกเทวดาเถิด”. 234. Atha kho āyasmā mahākassapo yena kusinārā makuṭabandhanaṃ nāma mallānaṃ cetiyaṃ, yena bhagavato citako tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā añjaliṃ paṇāmetvā tikkhattuṃ citakaṃ padakkhiṇaṃ katvā bhagavato pāde sirasā vandi. Tānipi kho pañcabhikkhusatāni ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā añjaliṃ paṇāmetvā tikkhattuṃ citakaṃ padakkhiṇaṃ katvā bhagavato pāde sirasā vandiṃsu. Vandite ca panāyasmatā mahākassapena tehi ca pañcahi bhikkhusatehi sayameva bhagavato citako pajjali. ๒๓๔. ครั้งนั้น ท่านพระมหากัสสปะเข้าไปยังมกุฏพันธนเจดีย์ของพวกเจ้ามัลละในเมืองกุสินารา ที่ซึ่งจิตกาธานของพระผู้มีพระภาคประดิษฐานอยู่ ครั้นเข้าไปแล้ว ทำจีวรเฉวียงบ่าข้างหนึ่ง ประนมอัญชลี กระทำประทักษิณจิตกาธาน ๓ รอบ แล้วถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยศีรษะ. แม้ภิกษุ ๕๐๐ รูปเหล่านั้นก็ได้ทำจีวรเฉวียงบ่าข้างหนึ่ง ประนมอัญชลี กระทำประทักษิณจิตกาธาน ๓ รอบ แล้วถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยศีรษะ. เมื่อท่านพระมหากัสสปะและภิกษุ ๕๐๐ รูปเหล่านั้นถวายบังคมแล้ว จิตกาธานของพระผู้มีพระภาคก็ลุกโพลงขึ้นเอง. 235. Jhāyamānassa [Pg.135] kho pana bhagavato sarīrassa yaṃ ahosi chavīti vā cammanti vā maṃsanti vā nhārūti vā lasikāti vā, tassa neva chārikā paññāyittha, na masi; sarīrāneva avasissiṃsu. Seyyathāpi nāma sappissa vā telassa vā jhāyamānassa neva chārikā paññāyati, na masi; evameva bhagavato sarīrassa jhāyamānassa yaṃ ahosi chavīti vā cammanti vā maṃsanti vā nhārūti vā lasikāti vā, tassa neva chārikā paññāyittha, na masi; sarīrāneva avasissiṃsu. Tesañca pañcannaṃ dussayugasatānaṃ dveva dussāni na ḍayhiṃsu yañca sabbaabbhantarimaṃ yañca bāhiraṃ. Daḍḍhe ca kho pana bhagavato sarīre antalikkhā udakadhārā pātubhavitvā bhagavato citakaṃ nibbāpesi. Udakasālatopi abbhunnamitvā bhagavato citakaṃ nibbāpesi. Kosinārakāpi mallā sabbagandhodakena bhagavato citakaṃ nibbāpesuṃ. Atha kho kosinārakā mallā bhagavato sarīrāni sattāhaṃ sandhāgāre sattipañjaraṃ karitvā dhanupākāraṃ parikkhipāpetvā naccehi gītehi vāditehi mālehi gandhehi sakkariṃsu garuṃ kariṃsu mānesuṃ pūjesuṃ. ๒๓๕. เมื่อพระสรีระของพระผู้มีพระภาคกำลังถูกเผาอยู่ ส่วนที่เป็นหนังก็ดี เนื้อก็ดี เอ็นก็ดี ไขข้อก็ดี เถ้าและเขม่าของส่วนนั้นมิได้ปรากฏเลย คงเหลืออยู่แต่พระสรีระธาตุเท่านั้น. เปรียบเหมือนเมื่อเนยใสหรือน้ำมันกำลังถูกเผาอยู่ เถ้าและเขม่าย่อมไม่ปรากฏ ฉันใดก็ฉันนั้น เมื่อพระสรีระของพระผู้มีพระภาคกำลังถูกเผาอยู่ ส่วนที่เป็นหนังก็ดี เนื้อก็ดี เอ็นก็ดี ไขข้อก็ดี เถ้าและเขม่าของส่วนนั้นมิได้ปรากฏเลย คงเหลืออยู่แต่พระสรีระธาตุเท่านั้น. และในบรรดาคู่ผ้า ๕๐๐ คู่นั้น มีเพียง ๒ ผืนที่ไม่ถูกไฟไหม้ คือผืนที่อยู่ชั้นในสุดและผืนที่อยู่ชั้นนอกสุด. เมื่อพระสรีระของพระผู้มีพระภาคถูกเผาแล้ว ท่อน้ำก็ปรากฏขึ้นจากอากาศ ดับจิตกาธานของพระผู้มีพระภาค. น้ำพุ่งขึ้นจากต้นสาละ ดับจิตกาธานของพระผู้มีพระภาค. พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราก็ได้ดับจิตกาธานของพระผู้มีพระภาคด้วยน้ำหอมทุกชนิด. ครั้งนั้น พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราได้ทำสัตติบัญชร (รั้วหอก) ล้อมและให้สร้างธนูปาการ (กำแพงธนู) รอบสัณฐาคาร แล้วสักการะ เคารพ นับถือ บูชาพระสรีระธาตุของพระผู้มีพระภาคด้วยการฟ้อนรำ ขับร้อง ประโคมดนตรี ระเบียบดอกไม้ และของหอมตลอด ๗ วัน. Sarīradhātuvibhājanaṃ การแจกพระบรมสารีริกธาตุ 236. Assosi kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto – ‘‘bhagavā kira kusinārāyaṃ parinibbuto’’ti. Atha kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto kosinārakānaṃ mallānaṃ dūtaṃ pāhesi – ‘‘bhagavāpi khattiyo ahampi khattiyo, ahampi arahāmi bhagavato sarīrānaṃ bhāgaṃ, ahampi bhagavato sarīrānaṃ thūpañca mahañca karissāmī’’ti. ๒๓๖. พระเจ้าอชาตศัตรูเวเทหิบุตร จอมกษัตริย์แคว้นมคธ ได้ทรงสดับข่าวว่า “ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าปรินิพพานในกรุงกุสินาราแล้ว” ครั้งนั้น พระเจ้าอชาตศัตรูเวเทหิบุตร จอมกษัตริย์แคว้นมคธ จึงส่งทูตไปแจ้งแก่พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าก็เป็นกษัตริย์ แม้เราก็เป็นกษัตริย์ เราจึงควรได้รับส่วนแบ่งพระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้าบ้าง แม้เราก็จักสร้างสถูปและจัดงานมหกรรมบูชาพระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้า” Assosuṃ kho vesālikā licchavī – ‘‘bhagavā kira kusinārāyaṃ parinibbuto’’ti. Atha kho vesālikā licchavī kosinārakānaṃ mallānaṃ dūtaṃ pāhesuṃ – ‘‘bhagavāpi khattiyo mayampi khattiyā, mayampi arahāma bhagavato sarīrānaṃ bhāgaṃ, mayampi bhagavato sarīrānaṃ thūpañca mahañca karissāmā’’ti. พวกเจ้าลิจฉวีเมืองเวสาลี ได้ทรงสดับข่าวว่า “ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าปรินิพพานในกรุงกุสินาราแล้ว” ครั้งนั้น พวกเจ้าลิจฉวีเมืองเวสาลี จึงส่งทูตไปแจ้งแก่พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าก็เป็นกษัตริย์ แม้พวกเราก็เป็นกษัตริย์ พวกเราจึงควรได้รับส่วนแบ่งพระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้าบ้าง แม้พวกเราก็จักสร้างสถูปและจัดงานมหกรรมบูชาพระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้า” Assosuṃ kho kapilavatthuvāsī sakyā – ‘‘bhagavā kira kusinārāyaṃ parinibbuto’’ti. Atha kho kapilavatthuvāsī sakyā kosinārakānaṃ mallānaṃ [Pg.136] dūtaṃ pāhesuṃ – ‘‘bhagavā amhākaṃ ñātiseṭṭho, mayampi arahāma bhagavato sarīrānaṃ bhāgaṃ, mayampi bhagavato sarīrānaṃ thūpañca mahañca karissāmā’’ti. พวกเจ้าศากยะเมืองกบิลพัสดุ์ ได้ทรงสดับข่าวว่า “ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าปรินิพพานในกรุงกุสินาราแล้ว” ครั้งนั้น พวกเจ้าศากยะเมืองกบิลพัสดุ์ จึงส่งทูตไปแจ้งแก่พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นพระประยูรญาติผู้ประเสริฐที่สุดของพวกเรา พวกเราจึงควรได้รับส่วนแบ่งพระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้าบ้าง แม้พวกเราก็จักสร้างสถูปและจัดงานมหกรรมบูชาพระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้า” Assosuṃ kho allakappakā bulayo – ‘‘bhagavā kira kusinārāyaṃ parinibbuto’’ti. Atha kho allakappakā bulayo kosinārakānaṃ mallānaṃ dūtaṃ pāhesuṃ – ‘‘bhagavāpi khattiyo mayampi khattiyā, mayampi arahāma bhagavato sarīrānaṃ bhāgaṃ, mayampi bhagavato sarīrānaṃ thūpañca mahañca karissāmā’’ti. พวกเจ้าพูลีเมืองอัลลกัปปะ ได้ทรงสดับข่าวว่า “ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าปรินิพพานในกรุงกุสินาราแล้ว” ครั้งนั้น พวกเจ้าพูลีเมืองอัลลกัปปะ จึงส่งทูตไปแจ้งแก่พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าก็เป็นกษัตริย์ แม้พวกเราก็เป็นกษัตริย์ พวกเราจึงควรได้รับส่วนแบ่งพระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้าบ้าง แม้พวกเราก็จักสร้างสถูปและจัดงานมหกรรมบูชาพระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้า” Assosuṃ kho rāmagāmakā koḷiyā – ‘‘bhagavā kira kusinārāyaṃ parinibbuto’’ti. Atha kho rāmagāmakā koḷiyā kosinārakānaṃ mallānaṃ dūtaṃ pāhesuṃ – ‘‘bhagavāpi khattiyo mayampi khattiyā, mayampi arahāma bhagavato sarīrānaṃ bhāgaṃ, mayampi bhagavato sarīrānaṃ thūpañca mahañca karissāmā’’ti. พวกเจ้าโกลิยะเมืองรามคาม ได้ทรงสดับข่าวว่า “ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าปรินิพพานในกรุงกุสินาราแล้ว” ครั้งนั้น พวกเจ้าโกลิยะเมืองรามคาม จึงส่งทูตไปแจ้งแก่พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าก็เป็นกษัตริย์ แม้พวกเราก็เป็นกษัตริย์ พวกเราจึงควรได้รับส่วนแบ่งพระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้าบ้าง แม้พวกเราก็จักสร้างสถูปและจัดงานมหกรรมบูชาพระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้า” Assosi kho veṭṭhadīpako brāhmaṇo – ‘‘bhagavā kira kusinārāyaṃ parinibbuto’’ti. Atha kho veṭṭhadīpako brāhmaṇo kosinārakānaṃ mallānaṃ dūtaṃ pāhesi – ‘‘bhagavāpi khattiyo ahaṃ pismi brāhmaṇo, ahampi arahāmi bhagavato sarīrānaṃ bhāgaṃ, ahampi bhagavato sarīrānaṃ thūpañca mahañca karissāmī’’ti. พราหมณ์ชาวเมืองเวฏฐทีปกะ ได้สดับข่าวว่า “ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าปรินิพพานในกรุงกุสินาราแล้ว” ครั้งนั้น พราหมณ์ชาวเมืองเวฏฐทีปกะ จึงส่งทูตไปแจ้งแก่พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าก็เป็นกษัตริย์ แม้เราก็เป็นพราหมณ์ เราจึงควรได้รับส่วนแบ่งพระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้าบ้าง แม้เราก็จักสร้างสถูปและจัดงานมหกรรมบูชาพระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้า” Assosuṃ kho pāveyyakā mallā – ‘‘bhagavā kira kusinārāyaṃ parinibbuto’’ti. Atha kho pāveyyakā mallā kosinārakānaṃ mallānaṃ dūtaṃ pāhesuṃ – ‘‘bhagavāpi khattiyo mayampi khattiyā, mayampi arahāma bhagavato sarīrānaṃ bhāgaṃ, mayampi bhagavato sarīrānaṃ thūpañca mahañca karissāmā’’ti. พวกเจ้ามัลละเมืองปาวา ได้ทรงสดับข่าวว่า “ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าปรินิพพานในกรุงกุสินาราแล้ว” ครั้งนั้น พวกเจ้ามัลละเมืองปาวา จึงส่งทูตไปแจ้งแก่พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าก็เป็นกษัตริย์ แม้พวกเราก็เป็นกษัตริย์ พวกเราจึงควรได้รับส่วนแบ่งพระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้าบ้าง แม้พวกเราก็จักสร้างสถูปและจัดงานมหกรรมบูชาพระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้า” Evaṃ vutte kosinārakā mallā te saṅghe gaṇe etadavocuṃ – ‘‘bhagavā amhākaṃ gāmakkhette parinibbuto, na mayaṃ dassāma bhagavato sarīrānaṃ bhāga’’nti. เมื่อทูตเหล่านั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราได้ตรัสตอบคณะทูตเหล่านั้นไปว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าปรินิพพานในเขตบ้านเมืองของเรา พวกเราจะไม่ยอมถวายส่วนแบ่งพระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้า” 237. Evaṃ vutte doṇo brāhmaṇo te saṅghe gaṇe etadavoca – ๒๓๗. เมื่อพวกเจ้ามัลละตรัสอย่างนี้แล้ว โทณพราหมณ์ได้กล่าวกับคณะเหล่านั้นว่า ‘‘Suṇantu [Pg.137] bhonto mama ekavācaṃ,Amhāka ; Buddho ahu khantivādo; Na hi sādhu yaṃ uttamapuggalassa,Sarīrabhāge siyā sampahāro. “ขอท่านทั้งหลายโปรดฟังคำของข้าพเจ้าสักคำหนึ่ง พระพุทธเจ้าของพวกเราเป็นผู้มีปกติกล่าวสรรเสริญขันติ การที่การรบพุ่งจะพึงมีขึ้นเพราะส่วนแห่งพระสรีระของพระอุดมบุคคลนั้น ไม่ดีเลย” Sabbeva bhonto sahitā samaggā,Sammodamānā karomaṭṭhabhāge; Vitthārikā hontu disāsu thūpā,Bahū janā cakkhumato pasannā’’ti. “ขอท่านทั้งหลายจงพร้อมเพรียงกัน ยินดีต่อกัน ทำส่วนแบ่งให้เป็นแปดส่วนเถิด ขอให้พระสถูปจงแพร่หลายไปในทิศทั้งหลาย ชนเป็นอันมากเลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้มีจักษุ” 238. ‘‘Tena hi, brāhmaṇa, tvaññeva bhagavato sarīrāni aṭṭhadhā samaṃ savibhattaṃ vibhajāhī’’ti. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho doṇo brāhmaṇo tesaṃ saṅghānaṃ gaṇānaṃ paṭissutvā bhagavato sarīrāni aṭṭhadhā samaṃ suvibhattaṃ vibhajitvā te saṅghe gaṇe etadavoca – ‘‘imaṃ me bhonto tumbaṃ dadantu ahampi tumbassa thūpañca mahañca karissāmī’’ti. Adaṃsu kho te doṇassa brāhmaṇassa tumbaṃ. ๒๓๘. “ถ้าเช่นนั้น ท่านพราหมณ์ ท่านนั่นแหละจงแบ่งพระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้าออกเป็นแปดส่วนเท่าๆ กันอย่างดีเถิด” โทณพราหมณ์รับคำของคณะเหล่านั้นว่า “ขอรับ ท่านผู้เจริญ” แล้วแบ่งพระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้าออกเป็นแปดส่วนเท่าๆ กันอย่างดี แล้วได้กล่าวกับคณะเหล่านั้นว่า “ขอท่านทั้งหลายโปรดให้ทะนานนี้แก่ข้าพเจ้า แม้ข้าพเจ้าก็จักสร้างสถูปและจัดงานมหกรรมบูชาทะนานบ้าง” พวกเขาจึงได้มอบทะนานให้แก่โทณพราหมณ์ Assosuṃ kho pippalivaniyā moriyā – ‘‘bhagavā kira kusinārāyaṃ parinibbuto’’ti. Atha kho pippalivaniyā moriyā kosinārakānaṃ mallānaṃ dūtaṃ pāhesuṃ – ‘‘bhagavāpi khattiyo mayampi khattiyā, mayampi arahāma bhagavato sarīrānaṃ bhāgaṃ, mayampi bhagavato sarīrānaṃ thūpañca mahañca karissāmā’’ti. ‘‘Natthi bhagavato sarīrānaṃ bhāgo, vibhattāni bhagavato sarīrāni. Ito aṅgāraṃ harathā’’ti. Te tato aṅgāraṃ hariṃsu. พวกเจ้าโมริยะเมืองปิปผลิวัน ได้ทรงสดับข่าวว่า “ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าปรินิพพานในกรุงกุสินาราแล้ว” ครั้งนั้น พวกเจ้าโมริยะเมืองปิปผลิวัน จึงส่งทูตไปแจ้งแก่พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าก็เป็นกษัตริย์ แม้พวกเราก็เป็นกษัตริย์ พวกเราจึงควรได้รับส่วนแบ่งพระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้าบ้าง แม้พวกเราก็จักสร้างสถูปและจัดงานมหกรรมบูชาพระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้า” (พวกเจ้ามัลละตอบว่า) “ส่วนแบ่งพระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้าไม่มีแล้ว พระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้าถูกแบ่งไปหมดแล้ว ท่านทั้งหลายจงนำพระอังคารไปจากที่นี้เถิด” พวกเขาจึงนำพระอังคารไปจากที่นั้น Dhātuthūpapūjā การบูชาพระธาตุสถูป 239. Atha kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto rājagahe bhagavato sarīrānaṃ thūpañca mahañca akāsi. Vesālikāpi licchavī vesāliyaṃ bhagavato sarīrānaṃ thūpañca mahañca akaṃsu. Kapilavatthuvāsīpi sakyā kapilavatthusmiṃ bhagavato sarīrānaṃ thūpañca mahañca akaṃsu. Allakappakāpi bulayo allakappe bhagavato sarīrānaṃ thūpañca mahañca akaṃsu. Rāmagāmakāpi koḷiyā rāmagāme bhagavato sarīrānaṃ thūpañca mahañca akaṃsu. Veṭṭhadīpakopi brāhmaṇo veṭṭhadīpe bhagavato [Pg.138] sarīrānaṃ thūpañca mahañca akāsi. Pāveyyakāpi mallā pāvāyaṃ bhagavato sarīrānaṃ thūpañca mahañca akaṃsu. Kosinārakāpi mallā kusinārāyaṃ bhagavato sarīrānaṃ thūpañca mahañca akaṃsu. Doṇopi brāhmaṇo tumbassa thūpañca mahañca akāsi. Pippalivaniyāpi moriyā pippalivane aṅgārānaṃ thūpañca mahañca akaṃsu. Iti aṭṭha sarīrathūpā navamo tumbathūpo dasamo aṅgārathūpo. Evametaṃ bhūtapubbanti. ๒๓๙. ครั้งนั้น พระเจ้าอชาตศัตรูเวเทหิบุตรแห่งแคว้นมคธ ได้ทรงสร้างสถูปและการบูชาพระสรีระของพระผู้มีพระภาค ณ กรุงราชคฤห์ แม้เจ้าลิจฉวีทั้งหลายชาวเมืองเวสาลี ก็ได้สร้างสถูปและการบูชาพระสรีระของพระผู้มีพระภาค ณ กรุงเวสาลี แม้ศากยะทั้งหลายชาวเมืองกบิลพัสดุ์ ก็ได้สร้างสถูปและการบูชาพระสรีระของพระผู้มีพระภาค ณ กรุงกบิลพัสดุ์ แม้พูลิยะทั้งหลายชาวเมืองอัลลกัปปะ ก็ได้สร้างสถูปและการบูชาพระสรีระของพระผู้มีพระภาค ณ เมืองอัลลกัปปะ แม้โกลิยะทั้งหลายชาวเมืองรามคาม ก็ได้สร้างสถูปและการบูชาพระสรีระของพระผู้มีพระภาค ณ เมืองรามคาม แม้พราหมณ์ชาวเมืองเวฏฐทีปกะ ก็ได้สร้างสถูปและการบูชาพระสรีระของพระผู้มีพระภาค ณ เมืองเวฏฐทีปกะ แม้เจ้ามัลละทั้งหลายชาวเมืองปาวา ก็ได้สร้างสถูปและการบูชาพระสรีระของพระผู้มีพระภาค ณ เมืองปาวา แม้เจ้ามัลละทั้งหลายชาวเมืองกุสินารา ก็ได้สร้างสถูปและการบูชาพระสรีระของพระผู้มีพระภาค ณ กรุงกุสินารา แม้โทณพราหมณ์ก็ได้สร้างสถูปและการบูชาตุมพะ (ทะนานตวงพระธาตุ) แม้เจ้าโมริยะทั้งหลายชาวเมืองปิปผลิวัน ก็ได้สร้างสถูปและการบูชาพระอังคาร (เถ้าถ่าน) ณ เมืองปิปผลิวัน ด้วยประการฉะนี้ สรีริกสถูปมี ๘ แห่ง ตุมพสถูปเป็นแห่งที่ ๙ และอังคารสถูปเป็นแห่งที่ ๑๐ เรื่องนี้ได้เคยมีมาแล้วอย่างนี้แล 240. Aṭṭhadoṇaṃ cakkhumato sarīraṃ, sattadoṇaṃ jambudīpe mahenti. ๒๔๐. พระสรีระของผู้มีพระจักษุมี ๘ โทณะ, ชาวชมพูทวีปบูชาพระสรีระ ๗ โทณะในชมพูทวีป Ekañca doṇaṃ purisavaruttamassa, rāmagāme nāgarājā maheti. ส่วนพระสรีระ ๑ โทณะของพระองค์ผู้เป็นบุรุษสูงสุดอันประเสริฐ นาคราชบูชาอยู่ ณ เมืองรามคาม Ekāhi dāṭhā tidivehi pūjitā, ekā pana gandhārapure mahīyati; Kāliṅgarañño vijite punekaṃ, ekaṃ pana nāgarājā maheti. พระทาฐธาตุ (พระเขี้ยวแก้ว) องค์หนึ่ง ทวยเทพชาวสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ได้บูชาไว้, อีกองค์หนึ่งบูชากันอยู่ในคันธารปุระ, อีกองค์หนึ่งบูชากันอยู่ในแว่นแคว้นของพระเจ้ากาลิงคะ, ส่วนอีกองค์หนึ่ง นาคราชบูชาอยู่ Tasseva tejena ayaṃ vasundharā,Āyāgaseṭṭhehi mahī alaṅkatā; Evaṃ imaṃ cakkhumato sarīraṃ,Susakkataṃ sakkatasakkatehi. แผ่นดินนี้อันการบูชาอันประเสริฐทั้งหลายประดับประดาแล้วด้วยเดชแห่งพระสรีระของพระองค์นั้นนั่นเทียว, พระสรีระของผู้มีพระจักษุนี้ อันท่านผู้ที่ควรสักการะได้สักการะดีแล้ว ด้วยประการฉะนี้ Devindanāgindanarindapūjito,Manussindaseṭṭhehi tatheva pūjito; Taṃ vandatha pañjalikā labhitvā,Buddho have kappasatehi dullabhoti. พระสรีระที่เทวราช นาคราช และนรราชทรงบูชาแล้ว, และที่มนุสสราชผู้ประเสริฐทั้งหลายทรงบูชาแล้วเช่นกัน, ท่านทั้งหลายครั้นได้พระสรีระนั้นแล้ว จงประนมอัญชลีไหว้เถิด, เพราะว่าพระพุทธเจ้าเป็นผู้ที่หาได้ยากโดยแท้แม้โดยร้อยกัป Cattālīsa samā dantā, kesā lomā ca sabbaso; Devā hariṃsu ekekaṃ, cakkavāḷaparamparāti. พระทนต์ ๔๐ ซี่ที่เสมอกัน พระเกศาและพระโลมาทั้งหมด (เป็นพระธาตุ), เทวดาทั้งหลายได้นำไปองค์ละองค์โดยลำดับจักรวาล Mahāparinibbānasuttaṃ niṭṭhitaṃ tatiyaṃ. มหาปรินิพพานสูตรที่ ๓ จบ 4. Mahāsudassanasuttaṃ ๔. มหาสุทัสสนสูตร 241. Evaṃ [Pg.139] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā kusinārāyaṃ viharati upavattane mallānaṃ sālavane antarena yamakasālānaṃ parinibbānasamaye. Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘mā, bhante, bhagavā imasmiṃ khuddakanagarake ujjaṅgalanagarake sākhānagarake parinibbāyi. Santi, bhante, aññāni mahānagarāni. Seyyathidaṃ – campā, rājagahaṃ, sāvatthi, sāketaṃ, kosambī, bārāṇasī; ettha bhagavā parinibbāyatu. Ettha bahū khattiyamahāsālā brāhmaṇamahāsālā gahapatimahāsālā tathāgate abhippasannā, te tathāgatassa sarīrapūjaṃ karissantī’’ti. ๒๔๑. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่สาลวันอันเป็นทางเข้าเมืองของเจ้ามัลละ ใกล้กรุงกุสินารา ในระหว่างต้นสาละคู่ ในเวลาใกล้จะปรินิพพาน ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง ครั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ท่านพระอานนท์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคอย่าได้ปรินิพพานในเมืองเล็ก เมืองดอน เมืองกิ่งนี้เลย ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ยังมีเมืองใหญ่อื่นๆ อยู่ คือ เมืองจัมปา เมืองราชคฤห์ เมืองสาวัตถี เมืองสาเกต เมืองโกสัมพี เมืองพาราณสี ขอพระผู้มีพระภาคจงปรินิพพานในเมืองเหล่านั้นเถิด ในเมืองเหล่านั้นมีกษัตริย์มหาศาล พราหมณมหาศาล และคหบดีมหาศาลจำนวนมาก ผู้เลื่อมใสในพระตถาคต พวกเขาจักทำการบูชาพระสรีระของพระตถาคต’ 242. ‘‘Mā hevaṃ, ānanda, avaca; mā hevaṃ, ānanda, avaca – khuddakanagarakaṃ ujjaṅgalanagarakaṃ sākhānagaraka’’nti. ๒๔๒. อานนท์ เธออย่ากล่าวอย่างนั้นเลย อานนท์ เธออย่ากล่าวอย่างนั้นเลยว่า เมืองเล็ก เมืองดอน เมืองกิ่ง Kusāvatīrājadhānī ราชธานีกุสาวดี ‘‘Bhūtapubbaṃ, ānanda, rājā mahāsudassano nāma ahosi khattiyo muddhāvasitto cāturanto vijitāvī janapadatthāvariyappatto. Rañño, ānanda, mahāsudassanassa ayaṃ kusinārā kusāvatī nāma rājadhānī ahosi. Puratthimena ca pacchimena ca dvādasayojanāni āyāmena, uttarena ca dakkhiṇena ca sattayojanāni vitthārena. Kusāvatī, ānanda, rājadhānī iddhā ceva ahosi phītā ca bahujanā ca ākiṇṇamanussā ca subhikkhā ca. Seyyathāpi, ānanda, devānaṃ āḷakamandā nāma rājadhānī iddhā ceva hoti phītā ca bahujanā ca ākiṇṇayakkhā ca subhikkhā ca; evameva kho, ānanda, kusāvatī rājadhānī iddhā ceva ahosi phītā ca bahujanā ca ākiṇṇamanussā ca subhikkhā ca. Kusāvatī, ānanda, rājadhānī dasahi saddehi avivittā ahosi divā ceva rattiñca, seyyathidaṃ – hatthisaddena assasaddena rathasaddena bherisaddena mudiṅgasaddena vīṇāsaddena gītasaddena saṅkhasaddena [Pg.140] sammasaddena pāṇitāḷasaddena ‘asnātha pivatha khādathā’ti dasamena saddena. อานนท์ เรื่องเคยมีมาแล้ว ในอดีตได้มีพระราชาพระนามว่ามหาสุทัสสนะ เป็นกษัตริย์ผู้ได้รับมูรธาภิเษกแล้ว ทรงเป็นใหญ่ในสี่ทวีป ทรงมีชัยชนะ มีชนบทอันมั่นคง อานนท์ กรุงกุสินารานี้เคยเป็นราชธานีของพระเจ้ามหาสุทัสสนะ มีชื่อว่ากุสาวดี โดยยาว ด้านทิศตะวันออกและทิศตะวันตก ๑๒ โยชน์ โดยกว้าง ด้านทิศเหนือและทิศใต้ ๗ โยชน์ อานนท์ ราชธานีกุสาวดีนั้นเป็นเมืองที่มั่งคั่ง เจริญรุ่งเรือง มีผู้คนมากมาย คับคั่งด้วยมนุษย์ และมีอาหารสมบูรณ์ อานนท์ เปรียบเหมือนราชธานีของทวยเทพชื่ออาฬกมันทา เป็นเมืองที่มั่งคั่ง เจริญรุ่งเรือง มีผู้คนมากมาย คับคั่งด้วยยักษ์ และมีอาหารสมบูรณ์ ฉันใด อานนท์ ราชธานีกุสาวดีก็เป็นเมืองที่มั่งคั่ง เจริญรุ่งเรือง มีผู้คนมากมาย คับคั่งด้วยมนุษย์ และมีอาหารสมบูรณ์ ฉันนั้นเหมือนกัน อานนท์ ราชธานีกุสาวดีไม่เคยว่างเว้นจากเสียง ๑๐ อย่าง ทั้งกลางวันและกลางคืน คือ เสียงช้าง เสียงม้า เสียงรถ เสียงกลอง เสียงตะโพน เสียงพิณ เสียงขับร้อง เสียงสังข์ เสียงกังสดาล และเสียงที่สิบคือเสียงว่า ‘เชิญกิน เชิญดื่ม เชิญเคี้ยว’ ‘‘Kusāvatī, ānanda, rājadhānī sattahi pākārehi parikkhittā ahosi. Eko pākāro sovaṇṇamayo, eko rūpiyamayo, eko veḷuriyamayo, eko phalikamayo, eko lohitaṅkamayo, eko masāragallamayo, eko sabbaratanamayo. Kusāvatiyā, ānanda, rājadhāniyā catunnaṃ vaṇṇānaṃ dvārāni ahesuṃ. Ekaṃ dvāraṃ sovaṇṇamayaṃ, ekaṃ rūpiyamayaṃ, ekaṃ veḷuriyamayaṃ, ekaṃ phalikamayaṃ. Ekekasmiṃ dvāre satta satta esikā nikhātā ahesuṃ tiporisaṅgā tiporisanikhātā dvādasaporisā ubbedhena. Ekā esikā sovaṇṇamayā, ekā rūpiyamayā, ekā veḷuriyamayā, ekā phalikamayā, ekā lohitaṅkamayā, ekā masāragallamayā, ekā sabbaratanamayā. Kusāvatī, ānanda, rājadhānī sattahi tālapantīhi parikkhittā ahosi. Ekā tālapanti sovaṇṇamayā, ekā rūpiyamayā, ekā veḷuriyamayā, ekā phalikamayā, ekā lohitaṅkamayā, ekā masāragallamayā, ekā sabbaratanamayā. Sovaṇṇamayassa tālassa sovaṇṇamayo khandho ahosi, rūpiyamayāni pattāni ca phalāni ca. Rūpiyamayassa tālassa rūpiyamayo khandho ahosi, sovaṇṇamayāni pattāni ca phalāni ca. Veḷuriyamayassa tālassa veḷuriyamayo khandho ahosi, phalikamayāni pattāni ca phalāni ca. Phalikamayassa tālassa phalikamayo khandho ahosi, veḷuriyamayāni pattāni ca phalāni ca. Lohitaṅkamayassa tālassa lohitaṅkamayo khandho ahosi, masāragallamayāni pattāni ca phalāni ca. Masāragallamayassa tālassa masāragallamayo khandho ahosi, lohitaṅkamayāni pattāni ca phalāni ca. Sabbaratanamayassa tālassa sabbaratanamayo khandho ahosi, sabbaratanamayāni pattāni ca phalāni ca. Tāsaṃ kho panānanda, tālapantīnaṃ vāteritānaṃ saddo ahosi vaggu ca rajanīyo ca khamanīyo ca madanīyo ca. Seyyathāpi, ānanda, pañcaṅgikassa tūriyassa suvinītassa suppaṭitāḷitassa sukusalehi samannāhatassa saddo hoti vaggu ca [Pg.141] rajanīyo ca khamanīyo ca madanīyo ca, evameva kho, ānanda, tāsaṃ tālapantīnaṃ vāteritānaṃ saddo ahosi vaggu ca rajanīyo ca khamanīyo ca madanīyo ca. Ye kho panānanda, tena samayena kusāvatiyā rājadhāniyā dhuttā ahesuṃ soṇḍā pipāsā, te tāsaṃ tālapantīnaṃ vāteritānaṃ saddena paricāresuṃ. “ดูก่อนอานนท์ ราชธานีกุสาวดีแวดล้อมด้วยกำแพง ๗ ชั้น คือ กำแพงทอง ๑ ชั้น กำแพงเงิน ๑ ชั้น กำแพงแก้วไพฑูรย์ ๑ ชั้น กำแพงแก้วผลึก ๑ ชั้น กำแพงแก้วประพาฬ ๑ ชั้น กำแพงแก้วมสารคัลละ ๑ ชั้น กำแพงแก้วทุกชนิด ๑ ชั้น ที่ราชธานีกุสาวดีมีประตู ๔ สี คือ ประตูทอง ๑ ประตู ประตูเงิน ๑ ประตู ประตูแก้วไพฑูรย์ ๑ ประตู ประตูแก้วผลึก ๑ ประตู ที่ประตูแต่ละแห่งมีเสาเขื่อนปักไว้ ๗ ต้นๆ มีปริมณฑล ๓ ช่วงคน ฝังลึก ๓ ช่วงคน สูงพ้นดิน ๑๒ ช่วงคน เสาเขื่อนต้นหนึ่งทำด้วยทอง ต้นหนึ่งทำด้วยเงิน ต้นหนึ่งทำด้วยแก้วไพฑูรย์ ต้นหนึ่งทำด้วยแก้วผลึก ต้นหนึ่งทำด้วยแก้วประพาฬ ต้นหนึ่งทำด้วยแก้วมสารคัลละ ต้นหนึ่งทำด้วยแก้วทุกชนิด ดูก่อนอานนท์ ราชธานีกุสาวดีแวดล้อมด้วยต้นตาล ๗ แถว คือ แถวตาลทอง ๑ แถว แถวตาลเงิน ๑ แถว แถวตาลแก้วไพฑูรย์ ๑ แถว แถวตาลแก้วผลึก ๑ แถว แถวตาลแก้วประพาฬ ๑ แถว แถวตาลแก้วมสารคัลละ ๑ แถว แถวตาลแก้วทุกชนิด ๑ แถว ต้นตาลทองมีลำต้นเป็นทอง ใบและผลเป็นเงิน ต้นตาลเงินมีลำต้นเป็นเงิน ใบและผลเป็นทอง ต้นตาลแก้วไพฑูรย์มีลำต้นเป็นแก้วไพฑูรย์ ใบและผลเป็นแก้วผลึก ต้นตาลแก้วผลึกมีลำต้นเป็นแก้วผลึก ใบและผลเป็นแก้วไพฑูรย์ ต้นตาลแก้วประพาฬมีลำต้นเป็นแก้วประพาฬ ใบและผลเป็นแก้วมสารคัลละ ต้นตาลแก้วมสารคัลละมีลำต้นเป็นแก้วมสารคัลละ ใบและผลเป็นแก้วประพาฬ ต้นตาลแก้วทุกชนิดมีลำต้นเป็นแก้วทุกชนิด ใบและผลก็เป็นแก้วทุกชนิด ดูก่อนอานนท์ เสียงของต้นตาลเหล่านั้นที่ถูกลมพัดไพเราะ น่าฟัง น่าเพลิดเพลิน และน่าเมาใจ ดูก่อนอานนท์ เปรียบเหมือนเสียงดนตรี ๕ ชนิดที่ผู้ชำนาญปรับและบรรเลงดีแล้ว ไพเราะ น่าฟัง น่าเพลิดเพลิน และน่าเมาใจ ฉันใด ดูก่อนอานนท์ เสียงของต้นตาลเหล่านั้นที่ถูกลมพัดก็ไพเราะ น่าฟัง น่าเพลิดเพลิน และน่าเมาใจ ฉันนั้น ดูก่อนอานนท์ สมัยนั้น บรรดาคนขี้เมา นักเลง และนักดื่มในราชธานีกุสาวดี ต่างเพลิดเพลินอยู่ด้วยเสียงของต้นตาลเหล่านั้นที่ถูกลมพัด” Cakkaratanaṃ จักรรัตนะ 243. ‘‘Rājā, ānanda, mahāsudassano sattahi ratanehi samannāgato ahosi catūhi ca iddhīhi. Katamehi sattahi? Idhānanda, rañño mahāsudassanassa tadahuposathe pannarase sīsaṃnhātassa uposathikassa uparipāsādavaragatassa dibbaṃ cakkaratanaṃ pāturahosi sahassāraṃ sanemikaṃ sanābhikaṃ sabbākāraparipūraṃ. Disvā rañño mahāsudassanassa etadahosi – ‘sutaṃ kho panetaṃ – ‘‘yassa rañño khattiyassa muddhāvasittassa tadahuposathe pannarase sīsaṃnhātassa uposathikassa uparipāsādavaragatassa dibbaṃ cakkaratanaṃ pātubhavati sahassāraṃ sanemikaṃ sanābhikaṃ sabbākāraparipūraṃ, so hoti rājā cakkavattī’’ti. Assaṃ nu kho ahaṃ rājā cakkavattī’ti. ๒๔๓. “ดูก่อนอานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงสมบูรณ์ด้วยรัตนะ ๗ ประการ และอิทธิ ๔ ประการ ด้วยรัตนะ ๗ ประการเป็นอย่างไร คือ ดูก่อนอานนท์ ในวันอุโบสถ ๑๕ ค่ำ พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงสรงสนานพระเศียร ทรงรักษาอุโบสถ ประทับอยู่ ณ พระที่นั่งชั้นบน จักรรัตนะทิพย์ก็ปรากฏขึ้น มีกำ ๑,๐๐๐ ซี่ มีกง มีดุม บริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง ครั้นทอดพระเนตรเห็นแล้ว พระเจ้ามหาสุทัสสนะได้มีพระดำริดังนี้ว่า ‘เราเคยได้ยินมาว่า ‘พระราชาพระองค์ใดผู้เป็นกษัตริย์ได้รับมูรธาภิเษกแล้ว ในวันอุโบสถ ๑๕ ค่ำ ทรงสรงสนานพระเศียร ทรงรักษาอุโบสถ ประทับอยู่ ณ พระที่นั่งชั้นบน จักรรัตนะทิพย์ปรากฏขึ้น มีกำ ๑,๐๐๐ ซี่ มีกง มีดุม บริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง พระราชานั้นจักเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ’ เราเห็นจะเป็นพระเจ้าจักรพรรดิกระมัง’” 244. ‘‘Atha kho, ānanda, rājā mahāsudassano uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā vāmena hatthena suvaṇṇabhiṅkāraṃ gahetvā dakkhiṇena hatthena cakkaratanaṃ abbhukkiri – ‘pavattatu bhavaṃ cakkaratanaṃ, abhivijinātu bhavaṃ cakkaratana’nti. Atha kho taṃ, ānanda, cakkaratanaṃ puratthimaṃ disaṃ pavatti, anvadeva rājā mahāsudassano saddhiṃ caturaṅginiyā senāya, yasmiṃ kho panānanda, padese cakkaratanaṃ patiṭṭhāsi, tattha rājā mahāsudassano vāsaṃ upagacchi saddhiṃ caturaṅginiyā senāya. Ye kho panānanda, puratthimāya disāya paṭirājāno, te rājānaṃ mahāsudassanaṃ upasaṅkamitvā evamāhaṃsu – ‘ehi kho mahārāja, svāgataṃ te mahārāja, sakaṃ te mahārāja, anusāsa mahārājā’ti. Rājā mahāsudassano evamāha – ‘pāṇo na hantabbo, adinnaṃ na ādātabbaṃ, kāmesu micchā na caritabbā, musā na bhaṇitabbā, majjaṃ na pātabbaṃ, yathābhuttañca bhuñjathā’ti[Pg.142]. Ye kho panānanda, puratthimāya disāya paṭirājāno, te rañño mahāsudassanassa anuyantā ahesuṃ. Atha kho taṃ, ānanda, cakkaratanaṃ puratthimaṃ samuddaṃ ajjhogāhetvā paccuttaritvā dakkhiṇaṃ disaṃ pavatti…pe… dakkhiṇaṃ samuddaṃ ajjhogāhetvā paccuttaritvā pacchimaṃ disaṃ pavatti…pe… pacchimaṃ samuddaṃ ajjhogāhetvā paccuttaritvā uttaraṃ disaṃ pavatti, anvadeva rājā mahāsudassano saddhiṃ caturaṅginiyā senāya. Yasmiṃ kho panānanda, padese cakkaratanaṃ patiṭṭhāsi, tattha rājā mahāsudassano vāsaṃ upagacchi saddhiṃ caturaṅginiyā senāya. Ye kho panānanda, uttarāya disāya paṭirājāno, te rājānaṃ mahāsudassanaṃ upasaṅkamitvā evamāhaṃsu – ‘ehi kho mahārāja, svāgataṃ te mahārāja, sakaṃ te mahārāja, anusāsa mahārājā’ti. Rājā mahāsudassano evamāha – ‘pāṇo na hantabbo, adinnaṃ na ādātabbaṃ, kāmesu micchā na caritabbā, musā na bhaṇitabbā, majjaṃ na pātabbaṃ, yathābhuttañca bhuñjathā’ti. Ye kho panānanda, uttarāya disāya paṭirājāno, te rañño mahāsudassanassa anuyantā ahesuṃ. ๒๔๔. “ดูก่อนอานนท์ ครั้งนั้น พระเจ้ามหาสุทัสสนะเสด็จลุกจากอาสนะ ทรงทำผ้าอุตตราสงค์เฉวียงพระอังสาข้างหนึ่ง ทรงถือพระสุวรรณภิงคาร (คนโทน้ำทอง) ด้วยพระหัตถ์ซ้าย ทรงประพรมจักรรัตนะด้วยพระหัตถ์ขวา พลางตรัสว่า ‘ขอจักรรัตนะผู้เจริญจงหมุนไปเถิด ขอจักรรัตนะผู้เจริญจงมีชัยเถิด’ ดูก่อนอานนท์ ครั้งนั้น จักรรัตนะนั้นได้หมุนไปยังทิศตะวันออก พระเจ้ามหาสุทัสสนะพร้อมด้วยเสนา ๔ เหล่า ได้เสด็จตามไป ดูก่อนอานนท์ ก็จักรรัตนะหยุดตั้งมั่นอยู่ในประเทศใด พระเจ้ามหาสุทัสสนะพร้อมด้วยเสนา ๔ เหล่า ก็เสด็จเข้าประทับอยู่ในประเทศนั้น ดูก่อนอานนท์ ก็บรรดาพระราชาที่เป็นปฏิปักษ์ในทิศตะวันออก ได้พากันเข้าไปเฝ้าพระเจ้ามหาสุทัสสนะแล้วกราบทูลอย่างนี้ว่า ‘ขอเดชะ พระมหาราชเจ้า ขอเชิญเสด็จมาเถิด พระมหาราชเจ้า การเสด็จมาของพระองค์เป็นการเสด็จมาดีแล้ว พระมหาราชเจ้า แว่นแคว้นนี้เป็นของพระองค์ ขอพระองค์จงทรงปกครองเถิด พระมหาราชเจ้า’ พระเจ้ามหาสุทัสสนะตรัสอย่างนี้ว่า ‘ไม่พึงฆ่าสัตว์ ไม่พึงลักทรัพย์ ไม่พึงประพฤติผิดในกาม ไม่พึงพูดเท็จ ไม่พึงดื่มน้ำเมา และจงบริโภคตามที่เคยบริโภคเถิด’ ดูก่อนอานนท์ บรรดาพระราชาที่เป็นปฏิปักษ์ในทิศตะวันออก ได้เป็นผู้ติดตามพระเจ้ามหาสุทัสสนะ ดูก่อนอานนท์ ครั้งนั้น จักรรัตนะนั้นหยั่งลงสู่สมุทรด้านทิศตะวันออกแล้วกลับขึ้นมา หมุนไปยังทิศใต้... (เป)... หยั่งลงสู่สมุทรด้านทิศใต้แล้วกลับขึ้นมา หมุนไปยังทิศตะวันตก... (เป)... หยั่งลงสู่สมุทรด้านทิศตะวันตกแล้วกลับขึ้นมา หมุนไปยังทิศเหนือ พระเจ้ามหาสุทัสสนะพร้อมด้วยเสนา ๔ เหล่า ได้เสด็จตามไป ดูก่อนอานนท์ ก็จักรรัตนะหยุดตั้งมั่นอยู่ในประเทศใด พระเจ้ามหาสุทัสสนะพร้อมด้วยเสนา ๔ เหล่า ก็เสด็จเข้าประทับอยู่ในประเทศนั้น ดูก่อนอานนท์ ก็บรรดาพระราชาที่เป็นปฏิปักษ์ในทิศเหนือ ได้พากันเข้าไปเฝ้าพระเจ้ามหาสุทัสสนะแล้วกราบทูลอย่างนี้ว่า ‘ขอเดชะ พระมหาราชเจ้า ขอเชิญเสด็จมาเถิด พระมหาราชเจ้า การเสด็จมาของพระองค์เป็นการเสด็จมาดีแล้ว พระมหาราชเจ้า แว่นแคว้นนี้เป็นของพระองค์ ขอพระองค์จงทรงปกครองเถิด พระมหาราชเจ้า’ พระเจ้ามหาสุทัสสนะตรัสอย่างนี้ว่า ‘ไม่พึงฆ่าสัตว์ ไม่พึงลักทรัพย์ ไม่พึงประพฤติผิดในกาม ไม่พึงพูดเท็จ ไม่พึงดื่มน้ำเมา และจงบริโภคตามที่เคยบริโภคเถิด’ ดูก่อนอานนท์ บรรดาพระราชาที่เป็นปฏิปักษ์ในทิศเหนือ ได้เป็นผู้ติดตามพระเจ้ามหาสุทัสสนะ” 245. ‘‘Atha kho taṃ, ānanda, cakkaratanaṃ samuddapariyantaṃ pathaviṃ abhivijinitvā kusāvatiṃ rājadhāniṃ paccāgantvā rañño mahāsudassanassa antepuradvāre atthakaraṇapamukhe akkhāhataṃ maññe aṭṭhāsi rañño mahāsudassanassa antepuraṃ upasobhayamānaṃ. Rañño, ānanda, mahāsudassanassa evarūpaṃ cakkaratanaṃ pāturahosi. ๒๔๕. “ดูก่อนอานนท์ ครั้งนั้น จักรรัตนะนั้นได้มีชัยชนะต่อแผ่นดินมีสมุทรเป็นขอบเขตแล้ว กลับมายังกรุงกุสาวดีราชธานี หยุดนิ่งประหนึ่งว่าถูกตรึงไว้ที่หน้ามุขศาลาว่าการ ที่ประตูพระราชวังชั้นในของพระเจ้ามหาสุทัสสนะ ทำพระราชวังชั้นในของพระเจ้ามหาสุทัสสนะให้งดงาม ดูก่อนอานนท์ จักรรัตนะเห็นปานนี้ได้ปรากฏแก่พระเจ้ามหาสุทัสสนะ” Hatthiratanaṃ หัตถิรัตนะ 246. ‘‘Puna caparaṃ, ānanda, rañño mahāsudassanassa hatthiratanaṃ pāturahosi sabbaseto sattappatiṭṭho iddhimā vehāsaṅgamo uposatho nāma nāgarājā. Taṃ disvā rañño mahāsudassanassa cittaṃ pasīdi – ‘bhaddakaṃ vata bho hatthiyānaṃ, sace damathaṃ upeyyā’ti. Atha kho taṃ, ānanda, hatthiratanaṃ – seyyathāpi nāma gandhahatthājāniyo dīgharattaṃ suparidanto, evameva damathaṃ upagacchi. Bhūtapubbaṃ, ānanda, rājā mahāsudassano tameva hatthiratanaṃ vīmaṃsamāno pubbaṇhasamayaṃ abhiruhitvā samuddapariyantaṃ pathaviṃ anuyāyitvā kusāvatiṃ rājadhāniṃ paccāgantvā pātarāsamakāsi. Rañño, ānanda, mahāsudassanassa evarūpaṃ hatthiratanaṃ pāturahosi. ๒๔๖. “ดูก่อนอานนท์ อีกประการหนึ่ง หัตถิรัตนะได้ปรากฏแก่พระเจ้ามหาสุทัสสนะ เป็นช้างพระยาชื่ออุโบสถ มีสีขาวล้วน มีอวัยวะสัมผัสพื้น ๗ แห่ง มีฤทธิ์ เหาะไปในอากาศได้ พระเจ้ามหาสุทัสสนะทอดพระเนตรเห็นช้างนั้นแล้ว พระทัยก็เลื่อมใสว่า ‘โอ ช้างพาหนะนี้ ถ้าหากได้รับการฝึก ก็จะดีหนอ’ ดูก่อนอานนท์ ครั้งนั้น หัตถิรัตนะนั้นได้รับการฝึกแล้ว เหมือนพญาช้างตระกูลคันธะที่ได้รับการฝึกมาดีเป็นเวลานาน ฉันใดก็ฉันนั้น ดูก่อนอานนท์ เรื่องเคยมีมาแล้ว พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงประสงค์จะทดลองหัตถิรัตนะนั้น จึงทรงช้างนั้นในเวลาเช้า เสด็จเที่ยวไปทั่วแผ่นดินมีสมุทรเป็นขอบเขต แล้วเสด็จกลับมายังกรุงกุสาวดีราชธานี เสวยพระกระยาหารเช้า ดูก่อนอานนท์ หัตถิรัตนะเห็นปานนี้ได้ปรากฏแก่พระเจ้ามหาสุทัสสนะ” Assaratanaṃ อัสสรัตนะ 247. ‘‘Puna [Pg.143] caparaṃ, ānanda, rañño mahāsudassanassa assaratanaṃ pāturahosi sabbaseto kāḷasīso muñjakeso iddhimā vehāsaṅgamo valāhako nāma assarājā. Taṃ disvā rañño mahāsudassanassa cittaṃ pasīdi – ‘bhaddakaṃ vata bho assayānaṃ sace damathaṃ upeyyā’ti. Atha kho taṃ, ānanda, assaratanaṃ seyyathāpi nāma bhaddo assājāniyo dīgharattaṃ suparidanto, evameva damathaṃ upagacchi. Bhūtapubbaṃ, ānanda, rājā mahāsudassano tameva assaratanaṃ vīmaṃsamāno pubbaṇhasamayaṃ abhiruhitvā samuddapariyantaṃ pathaviṃ anuyāyitvā kusāvatiṃ rājadhāniṃ paccāgantvā pātarāsamakāsi. Rañño, ānanda, mahāsudassanassa evarūpaṃ assaratanaṃ pāturahosi. ๒๔๗. “ดูก่อนอานนท์ อีกประการหนึ่ง อัสสรัตนะได้ปรากฏแก่พระเจ้ามหาสุทัสสนะ เป็นพญาม้าชื่อวลาหก มีสีขาวล้วน มีศีรษะดำเหมือนกา มีขนเหมือนหญ้ามุงกระต่าย มีฤทธิ์ เหาะไปในอากาศได้ พระเจ้ามหาสุทัสสนะทอดพระเนตรเห็นม้านั้นแล้ว พระทัยก็เลื่อมใสว่า ‘โอ ม้าพาหนะนี้ ถ้าหากได้รับการฝึก ก็จะดีหนอ’ ดูก่อนอานนท์ ครั้งนั้น อัสสรัตนะนั้นได้รับการฝึกแล้ว เหมือนม้าอาชาไนยพันธุ์ดีที่ได้รับการฝึกมาดีเป็นเวลานาน ฉันใดก็ฉันนั้น ดูก่อนอานนท์ เรื่องเคยมีมาแล้ว พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงประสงค์จะทดลองอัสสรัตนะนั้น จึงทรงม้านั้นในเวลาเช้า เสด็จเที่ยวไปทั่วแผ่นดินมีสมุทรเป็นขอบเขต แล้วเสด็จกลับมายังกรุงกุสาวดีราชธานี เสวยพระกระยาหารเช้า ดูก่อนอานนท์ อัสสรัตนะเห็นปานนี้ได้ปรากฏแก่พระเจ้ามหาสุทัสสนะ” Maṇiratanaṃ มณีรัตนะ 248. ‘‘Puna caparaṃ, ānanda, rañño mahāsudassanassa maṇiratanaṃ pāturahosi. So ahosi maṇi veḷuriyo subho jātimā aṭṭhaṃso suparikammakato accho vippasanno anāvilo sabbākārasampanno. Tassa kho panānanda, maṇiratanassa ābhā samantā yojanaṃ phuṭā ahosi. Bhūtapubbaṃ, ānanda, rājā mahāsudassano tameva maṇiratanaṃ vīmaṃsamāno caturaṅginiṃ senaṃ sannayhitvā maṇiṃ dhajaggaṃ āropetvā rattandhakāratimisāya pāyāsi. Ye kho panānanda, samantā gāmā ahesuṃ, te tenobhāsena kammante payojesuṃ divāti maññamānā. Rañño, ānanda, mahāsudassanassa evarūpaṃ maṇiratanaṃ pāturahosi. ๒๔๘. “ดูก่อนอานนท์ อีกประการหนึ่ง มณีรัตนะได้ปรากฏแก่พระเจ้ามหาสุทัสสนะ แก้วมณีนั้นเป็นแก้วไพฑูรย์ มีสีงาม เกิดแต่ชาติแก้ว มี ๘ เหลี่ยม เจียระไนดีแล้ว ใสสว่าง ไม่มีมลทิน สมบูรณ์ด้วยอาการทุกอย่าง ดูก่อนอานนท์ ก็รัศมีแห่งมณีรัตนะนั้นแผ่ไปโดยรอบ ๑ โยชน์ ดูก่อนอานนท์ เรื่องเคยมีมาแล้ว พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงประสงค์จะทดลองมณีรัตนะนั้น จึงทรงจัดเสนา ๔ เหล่าแล้ว ทรงยกมณีรัตนะขึ้นสู่ยอดธง เสด็จไปในเวลากลางคืนที่มืดมิด ดูก่อนอานนท์ บรรดาบ้านโดยรอบ ได้อาศัยแสงสว่างนั้นประกอบการงาน ด้วยสำคัญว่าเป็นกลางวัน ดูก่อนอานนท์ มณีรัตนะเห็นปานนี้ได้ปรากฏแก่พระเจ้ามหาสุทัสสนะ” Itthiratanaṃ อิตถีรัตนะ 249. ‘‘Puna caparaṃ, ānanda, rañño mahāsudassanassa itthiratanaṃ pāturahosi abhirūpā dassanīyā pāsādikā paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgatā nātidīghā nātirassā nātikisā nātithūlā nātikāḷikā nāccodātā atikkantā mānusivaṇṇaṃ appattā dibbavaṇṇaṃ. Tassa kho panānanda, itthiratanassa evarūpo kāyasamphasso hoti, seyyathāpi [Pg.144] nāma tūlapicuno vā kappāsapicuno vā. Tassa kho panānanda, itthiratanassa sīte uṇhāni gattāni honti, uṇhe sītāni. Tassa kho panānanda, itthiratanassa kāyato candanagandho vāyati, mukhato uppalagandho. Taṃ kho panānanda, itthiratanaṃ rañño mahāsudassanassa pubbuṭṭhāyinī ahosi pacchānipātinī kiṅkārapaṭissāvinī manāpacārinī piyavādinī. Taṃ kho panānanda, itthiratanaṃ rājānaṃ mahāsudassanaṃ manasāpi no aticari, kuto pana kāyena. Rañño, ānanda, mahāsudassanassa evarūpaṃ itthiratanaṃ pāturahosi. ๒๔๙. ดูก่อนอานนท์ ประการอื่นยังมีอีก อิตถีรัตนะ (แก้วคือนาง) ได้บังเกิดแก่พระเจ้ามหาสุทัสสนะ เป็นสตรีมีรูปงาม น่าดู น่าเลื่อมใส ประกอบด้วยวรรณสมบัติอย่างยิ่ง คือ มีผิวพรรณงาม ไม่สูงเกินไป ไม่ต่ำเกินไป ไม่ผอมเกินไป ไม่อ้วนเกินไป ไม่ดำเกินไป ไม่ขาวเกินไป เกินผิวพรรณของมนุษย์ แต่ยังไม่ถึงผิวพรรณของทิพย์ ดูก่อนอานนท์ กายสัมผัสของอิตถีรัตนะนั้นเป็นเช่นนี้ คือ เหมือนปุยนุ่นหรือปุยฝ้าย ดูก่อนอานนท์ เมื่ออากาศหนาว กายของอิตถีรัตนะนั้นจะอบอุ่น เมื่ออากาศร้อน กายของนางจะเย็น ดูก่อนอานนท์ กลิ่นจันทน์ฟุ้งออกจากกายของอิตถีรัตนะนั้น กลิ่นอุบลฟุ้งออกจากปากของนาง ดูก่อนอานนท์ อิตถีรัตนะนั้นแล ตื่นก่อน นอนทีหลังพระเจ้ามหาสุทัสสนะ คอยฟังรับสั่ง ประพฤติให้เป็นที่พอพระทัย กล่าววาจาเป็นที่รัก ดูก่อนอานนท์ อิตถีรัตนะนั้นไม่ประพฤตินอกใจพระเจ้ามหาสุทัสสนะแม้ด้วยใจ ไฉนจะประพฤตินอกใจด้วยกายเล่า ดูก่อนอานนท์ อิตถีรัตนะเช่นนี้ได้บังเกิดแก่พระเจ้ามหาสุทัสสนะ Gahapatiratanaṃ คหบดีรัตนะ 250. ‘‘Puna caparaṃ, ānanda, rañño mahāsudassanassa gahapatiratanaṃ pāturahosi. Tassa kammavipākajaṃ dibbacakkhu pāturahosi yena nidhiṃ passati sassāmikampi assāmikampi. So rājānaṃ mahāsudassanaṃ upasaṅkamitvā evamāha – ‘appossukko tvaṃ, deva, hohi, ahaṃ te dhanena dhanakaraṇīyaṃ karissāmī’ti. Bhūtapubbaṃ, ānanda, rājā mahāsudassano tameva gahapatiratanaṃ vīmaṃsamāno nāvaṃ abhiruhitvā majjhe gaṅgāya nadiyā sotaṃ ogāhitvā gahapatiratanaṃ etadavoca – ‘attho me, gahapati, hiraññasuvaṇṇenā’ti. ‘Tena hi, mahārāja, ekaṃ tīraṃ nāvā upetū’ti. ‘Idheva me, gahapati, attho hiraññasuvaṇṇenā’ti. Atha kho taṃ, ānanda, gahapatiratanaṃ ubhohi hatthehi udakaṃ omasitvā pūraṃ hiraññasuvaṇṇassa kumbhiṃ uddharitvā rājānaṃ mahāsudassanaṃ etadavoca – ‘alamettāvatā mahārāja, katamettāvatā mahārāja, pūjitamettāvatā mahārājā’ti? Rājā mahāsudassano evamāha – ‘alamettāvatā gahapati, katamettāvatā gahapati, pūjitamettāvatā gahapatī’ti. Rañño, ānanda, mahāsudassanassa evarūpaṃ gahapatiratanaṃ pāturahosi. ๒๕๐. ดูก่อนอานนท์ ประการอื่นยังมีอีก คหบดีรัตนะ (แก้วคือคหบดี) ได้บังเกิดแก่พระเจ้ามหาสุทัสสนะ ทิพยจักษุอันเกิดจากวิบากกรรมของคหบดีรัตนะนั้นได้ปรากฏขึ้นแล้ว ซึ่งเขาสามารถเห็นขุมทรัพย์ทั้งที่มีเจ้าของและไม่มีเจ้าของได้ด้วยทิพยจักษุนั้น เขาเข้าไปเฝ้าพระเจ้ามหาสุทัสสนะแล้วได้กราบทูลอย่างนี้ว่า ‘ขอเดชะ ขอพระองค์อย่าได้ทรงขวนขวายเลย ข้าพระองค์จักทำงานเกี่ยวกับทรัพย์ถวายแด่พระองค์ด้วยทรัพย์เอง’ ดูก่อนอานนท์ เรื่องเคยมีมาแล้ว พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงประสงค์จะทดลองคหบดีรัตนะนั้น จึงเสด็จลงเรือล่องไปในท่ามกลางกระแสแม่น้ำคงคา แล้วรับสั่งกับคหบดีรัตนะนั้นว่า ‘คหบดี เราต้องการทองและเงิน’ คหบดีรัตนะกราบทูลว่า ‘ถ้าเช่นนั้น ขอเดชะ ขอพระองค์โปรดให้เรือเข้าจอดที่ฝั่งข้างหนึ่งเถิด’ พระราชาตรัสว่า ‘คหบดี เราต้องการทองและเงินในที่นี้แหละ’ ดูก่อนอานนท์ ลำดับนั้น คหบดีรัตนะนั้นใช้มือทั้งสองวักน้ำขึ้นมา แล้วยกหม้อที่เต็มด้วยทองและเงินขึ้นมา แล้วได้กราบทูลพระเจ้ามหาสุทัสสนะอย่างนี้ว่า ‘ขอเดชะ เท่านี้พอแล้วหรือ ขอเดชะ เท่านี้สำเร็จประโยชน์แล้วหรือ ขอเดชะ เท่านี้เป็นการบูชาแล้วหรือ’ พระเจ้ามหาสุทัสสนะตรัสตอบว่า ‘คหบดี เท่านี้พอแล้ว คหบดี เท่านี้สำเร็จประโยชน์แล้ว คหบดี เท่านี้เป็นการบูชาแล้ว’ ดูก่อนอานนท์ คหบดีรัตนะเช่นนี้ได้บังเกิดแก่พระเจ้ามหาสุทัสสนะ Pariṇāyakaratanaṃ ปริณายกรัตนะ 251. ‘‘Puna caparaṃ, ānanda, rañño mahāsudassanassa pariṇāyakaratanaṃ pāturahosi paṇḍito viyatto medhāvī paṭibalo rājānaṃ mahāsudassanaṃ [Pg.145] upayāpetabbaṃ upayāpetuṃ, apayāpetabbaṃ apayāpetuṃ, ṭhapetabbaṃ ṭhapetuṃ. So rājānaṃ mahāsudassanaṃ upasaṅkamitvā evamāha – ‘appossukko tvaṃ, deva, hohi, ahamanusāsissāmī’ti. Rañño, ānanda, mahāsudassanassa evarūpaṃ pariṇāyakaratanaṃ pāturahosi. ๒๕๑. ดูก่อนอานนท์ ประการอื่นยังมีอีก ปริณายกรัตนะ (แก้วคือขุนพลแก้ว) ได้บังเกิดแก่พระเจ้ามหาสุทัสสนะ เป็นผู้ฉลาด หลักแหลม มีปัญญา สามารถแนะนำพระเจ้ามหาสุทัสสนะให้ทรงยกย่องคนที่ควรยกย่อง ให้ทรงข่มคนที่ควรข่ม ให้ทรงวางไว้ในตำแหน่งที่ควรวางไว้ได้ เขาเข้าไปเฝ้าพระเจ้ามหาสุทัสสนะแล้วได้กราบทูลอย่างนี้ว่า ‘ขอเดชะ ขอพระองค์อย่าได้ทรงขวนขวายเลย ข้าพระองค์จักปกครองดูแลเอง’ ดูก่อนอานนท์ ปริณายกรัตนะเช่นนี้ได้บังเกิดแก่พระเจ้ามหาสุทัสสนะ ‘‘Rājā, ānanda, mahāsudassano imehi sattahi ratanehi samannāgato ahosi. ดูก่อนอานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงสมบูรณ์ด้วยรัตนะ ๗ ประการเหล่านี้ Catuiddhisamannāgato ทรงสมบูรณ์ด้วยอิทธิ ๔ ประการ 252. ‘‘Rājā, ānanda, mahāsudassano catūhi iddhīhi samannāgato ahosi. Katamāhi catūhi iddhīhi? Idhānanda, rājā mahāsudassano abhirūpo ahosi dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato ativiya aññehi manussehi. Rājā, ānanda, mahāsudassano imāya paṭhamāya iddhiyā samannāgato ahosi. ๒๕๒. ดูก่อนอานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงสมบูรณ์ด้วยอิทธิ ๔ ประการ อิทธิ ๔ ประการคืออะไรบ้าง ดูก่อนอานนท์ ในกรณีนี้ พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงมีพระรูปงาม น่าทอดพระเนตร น่าเลื่อมใส ประกอบด้วยพระฉวีวรรณอันผุดผ่องอย่างยิ่ง เกินกว่ามนุษย์ทั้งหลาย ดูก่อนอานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงสมบูรณ์ด้วยอิทธิประการที่ ๑ นี้ ‘‘Puna caparaṃ, ānanda, rājā mahāsudassano dīghāyuko ahosi ciraṭṭhitiko ativiya aññehi manussehi. Rājā, ānanda, mahāsudassano imāya dutiyāya iddhiyā samannāgato ahosi. ดูก่อนอานนท์ ประการอื่นยังมีอีก พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงมีพระชนมายุยืนนาน ดำรงอยู่ได้นาน เกินกว่ามนุษย์ทั้งหลาย ดูก่อนอานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงสมบูรณ์ด้วยอิทธิประการที่ ๒ นี้ ‘‘Puna caparaṃ, ānanda, rājā mahāsudassano appābādho ahosi appātaṅko samavepākiniyā gahaṇiyā samannāgato nātisītāya nāccuṇhāya ativiya aññehi manussehi. Rājā, ānanda, mahāsudassano imāya tatiyāya iddhiyā samannāgato ahosi. ดูก่อนอานนท์ ประการอื่นยังมีอีก พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงมีพระอาพาธน้อย มีพระโรคาพาธน้อย ประกอบด้วยพระเตโชธาตุในพระอุทรที่ย่อยอาหารได้สม่ำเสมอ ไม่เย็นนัก ไม่ร้อนนัก เกินกว่ามนุษย์ทั้งหลาย ดูก่อนอานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงสมบูรณ์ด้วยอิทธิประการที่ ๓ นี้ ‘‘Puna caparaṃ, ānanda, rājā mahāsudassano brāhmaṇagahapatikānaṃ piyo ahosi manāpo. Seyyathāpi, ānanda, pitā puttānaṃ piyo hoti manāpo, evameva kho, ānanda, rājā mahāsudassano brāhmaṇagahapatikānaṃ piyo ahosi manāpo. Raññopi, ānanda, mahāsudassanassa brāhmaṇagahapatikā piyā ahesuṃ manāpā. Seyyathāpi, ānanda, pitu puttā piyā honti manāpā, evameva kho, ānanda, raññopi mahāsudassanassa brāhmaṇagahapatikā piyā ahesuṃ manāpā. ดูก่อนอานนท์ ประการอื่นยังมีอีก พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงเป็นที่รักที่พอใจของพวกพราหมณ์และคหบดี ดูก่อนอานนท์ เปรียบเหมือนบิดาเป็นที่รักที่พอใจของบุตรทั้งหลาย ฉันใด พระเจ้ามหาสุทัสสนะก็ทรงเป็นที่รักที่พอใจของพวกพราหมณ์และคหบดี ฉันนั้น ดูก่อนอานนท์ แม้พวกพราหมณ์และคหบดีก็เป็นที่รักที่พอใจของพระเจ้ามหาสุทัสสนะ ดูก่อนอานนท์ เปรียบเหมือนบุตรทั้งหลายเป็นที่รักที่พอใจของบิดา ฉันใด แม้พวกพราหมณ์และคหบดีก็เป็นที่รักที่พอใจของพระเจ้ามหาสุทัสสนะ ฉันนั้น ‘‘Bhūtapubbaṃ, ānanda, rājā mahāsudassano caturaṅginiyā senāya uyyānabhūmiṃ niyyāsi. Atha kho, ānanda, brāhmaṇagahapatikā rājānaṃ mahāsudassanaṃ upasaṅkamitvā evamāhaṃsu – ‘ataramāno, deva, yāhi, yathā [Pg.146] taṃ mayaṃ cirataraṃ passeyyāmā’ti. Rājāpi, ānanda, mahāsudassano sārathiṃ āmantesi – ‘ataramāno, sārathi, rathaṃ pesehi, yathā ahaṃ brāhmaṇagahapatike cirataraṃ passeyya’nti. Rājā, ānanda, mahāsudassano imāya catutthiyā iddhiyā samannāgato ahosi. Rājā, ānanda, mahāsudassano imāhi catūhi iddhīhi samannāgato ahosi. ดูก่อนอานนท์ เรื่องเคยมีมาแล้ว พระเจ้ามหาสุทัสสนะเสด็จออกจากพระนครไปยังอุทยานภูมิด้วยเสนา ๔ เหล่า ดูก่อนอานนท์ ครั้งนั้น พวกพราหมณ์และคหบดีเข้าไปเฝ้าพระเจ้ามหาสุทัสสนะแล้วได้กราบทูลอย่างนี้ว่า ‘ขอเดชะ ขอพระองค์โปรดเสด็จไปโดยไม่รีบเร่ง เพื่อที่ข้าพระองค์ทั้งหลายจักได้เห็นพระองค์นานๆ’ ดูก่อนอานนท์ แม้พระเจ้ามหาสุทัสสนะก็รับสั่งกับนายสารถีว่า ‘สารถี ท่านจงขับรถไปโดยไม่รีบเร่ง เพื่อที่เราจะได้เห็นพวกพราหมณ์และคหบดีนานๆ’ ดูก่อนอานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงสมบูรณ์ด้วยอิทธิประการที่ ๔ นี้ ดูก่อนอานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงสมบูรณ์ด้วยอิทธิ ๔ ประการเหล่านี้ Dhammapāsādapokkharaṇī ธรรมปราสาทและธรรมโบกขรณี 253. ‘‘Atha kho, ānanda, rañño mahāsudassanassa etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ imāsu tālantarikāsu dhanusate dhanusate pokkharaṇiyo māpeyya’nti. ๒๕๓. ดูก่อนอานนท์ ครั้งนั้น พระเจ้ามหาสุทัสสนะได้มีพระราชดำริดังนี้ว่า ‘ไฉนหนอ เราพึงให้สร้างสระโบกขรณีในระหว่างต้นตาลเหล่านี้ทุกๆ ๑๐๐ ธนู’ ‘‘Māpesi kho, ānanda, rājā mahāsudassano tāsu tālantarikāsu dhanusate dhanusate pokkharaṇiyo. Tā kho panānanda, pokkharaṇiyo catunnaṃ vaṇṇānaṃ iṭṭhakāhi citā ahesuṃ – ekā iṭṭhakā sovaṇṇamayā, ekā rūpiyamayā, ekā veḷuriyamayā, ekā phalikamayā. ดูก่อนอานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะได้โปรดให้สร้างสระโบกขรณีในระหว่างต้นตาลเหล่านั้นทุกๆ ๑๐๐ ธนู ดูก่อนอานนท์ สระโบกขรณีเหล่านั้นก่อด้วยอิฐ ๔ สี คือ อิฐทองชนิดหนึ่ง อิฐเงินชนิดหนึ่ง อิฐแก้วไพฑูรย์ชนิดหนึ่ง อิฐแก้วผลึกชนิดหนึ่ง ‘‘Tāsu kho panānanda, pokkharaṇīsu cattāri cattāri sopānāni ahesuṃ catunnaṃ vaṇṇānaṃ, ekaṃ sopānaṃ sovaṇṇamayaṃ ekaṃ rūpiyamayaṃ ekaṃ veḷuriyamayaṃ ekaṃ phalikamayaṃ. Sovaṇṇamayassa sopānassa sovaṇṇamayā thambhā ahesuṃ, rūpiyamayā sūciyo ca uṇhīsañca. Rūpiyamayassa sopānassa rūpiyamayā thambhā ahesuṃ, sovaṇṇamayā sūciyo ca uṇhīsañca. Veḷuriyamayassa sopānassa veḷuriyamayā thambhā ahesuṃ, phalikamayā sūciyo ca uṇhīsañca. Phalikamayassa sopānassa phalikamayā thambhā ahesuṃ, veḷuriyamayā sūciyo ca uṇhīsañca. Tā kho panānanda, pokkharaṇiyo dvīhi vedikāhi parikkhittā ahesuṃ ekā vedikā sovaṇṇamayā, ekā rūpiyamayā. Sovaṇṇamayāya vedikāya sovaṇṇamayā thambhā ahesuṃ, rūpiyamayā sūciyo ca uṇhīsañca. Rūpiyamayāya vedikāya rūpiyamayā thambhā ahesuṃ, sovaṇṇamayā sūciyo ca uṇhīsañca. Atha kho, ānanda, rañño mahāsudassanassa etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ imāsu pokkharaṇīsu evarūpaṃ mālaṃ ropāpeyyaṃ uppalaṃ padumaṃ kumudaṃ puṇḍarīkaṃ sabbotukaṃ sabbajanassa anāvaṭa’nti. Ropāpesi kho[Pg.147], ānanda, rājā mahāsudassano tāsu pokkharaṇīsu evarūpaṃ mālaṃ uppalaṃ padumaṃ kumudaṃ puṇḍarīkaṃ sabbotukaṃ sabbajanassa anāvaṭaṃ. ดูก่อนอานนท์ ในสระโบกขรณีเหล่านั้น มีบันได ๔ แห่ง ๔ สี คือ บันไดทองแห่งหนึ่ง บันไดเงินแห่งหนึ่ง บันไดแก้วไพฑูรย์แห่งหนึ่ง บันไดแก้วผลึกแห่งหนึ่ง บันไดทองมีเสาทอง ลูกกรงและหัวเม็ดเป็นเงิน บันไดเงินมีเสาเงิน ลูกกรงและหัวเม็ดเป็นทอง บันไดแก้วไพฑูรย์มีเสาแก้วไพฑูรย์ ลูกกรงและหัวเม็ดเป็นแก้วผลึก บันไดแก้วผลึกมีเสาแก้วผลึก ลูกกรงและหัวเม็ดเป็นแก้วไพฑูรย์ ดูก่อนอานนท์ สระโบกขรณีเหล่านั้นมีรั้วล้อม ๒ รอบ คือ รั้วทองรอบหนึ่ง รั้วเงินรอบหนึ่ง รั้วทองมีเสาทอง ลูกกรงและหัวเม็ดเป็นเงิน รั้วเงินมีเสาเงิน ลูกกรงและหัวเม็ดเป็นทอง ครั้งนั้น ดูก่อนอานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะได้มีพระราชดำริดังนี้ว่า ‘ไฉนหนอ เราพึงให้ปลูกดอกไม้เช่นนี้ คือ อุบล ปทุม โกมุท และบุณฑริก ซึ่งบานตลอดทุกฤดูและไม่หวงห้ามสำหรับมหาชน ในสระโบกขรณีเหล่านี้’ ดูก่อนอานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะได้โปรดให้ปลูกดอกไม้เช่นนั้น คือ อุบล ปทุม โกมุท และบุณฑริก ซึ่งบานตลอดทุกฤดูและไม่หวงห้ามสำหรับมหาชน ในสระโบกขรณีเหล่านั้น 254. ‘‘Atha kho, ānanda, rañño mahāsudassanassa etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ imāsaṃ pokkharaṇīnaṃ tīre nhāpake purise ṭhapeyyaṃ, ye āgatāgataṃ janaṃ nhāpessantī’ti. Ṭhapesi kho, ānanda, rājā mahāsudassano tāsaṃ pokkharaṇīnaṃ tīre nhāpake purise, ye āgatāgataṃ janaṃ nhāpesuṃ. ๒๕๔. ดูก่อนอานนท์ ครั้งนั้น พระเจ้ามหาสุทัสสนะได้มีพระราชดำริดังนี้ว่า ‘ไฉนหนอ เราพึงให้ตั้งคนบริการอาบน้ำไว้ที่ฝั่งสระโบกขรณีเหล่านี้ ซึ่งจะคอยบริการอาบน้ำแก่ประชาชนที่มาแล้วๆ’ ดูก่อนอานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะได้โปรดให้ตั้งคนบริการอาบน้ำไว้ที่ฝั่งสระโบกขรณีเหล่านั้น ซึ่งคอยบริการอาบน้ำแก่ประชาชนที่มาแล้วๆ ‘‘Atha kho, ānanda, rañño mahāsudassanassa etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ imāsaṃ pokkharaṇīnaṃ tīre evarūpaṃ dānaṃ paṭṭhapeyyaṃ – annaṃ annaṭṭhikassa, pānaṃ pānaṭṭhikassa, vatthaṃ vatthaṭṭhikassa, yānaṃ yānaṭṭhikassa, sayanaṃ sayanaṭṭhikassa, itthiṃ itthiṭṭhikassa, hiraññaṃ hiraññaṭṭhikassa, suvaṇṇaṃ suvaṇṇaṭṭhikassā’ti. Paṭṭhapesi kho, ānanda, rājā mahāsudassano tāsaṃ pokkharaṇīnaṃ tīre evarūpaṃ dānaṃ – annaṃ annaṭṭhikassa, pānaṃ pānaṭṭhikassa, vatthaṃ vatthaṭṭhikassa, yānaṃ yānaṭṭhikassa, sayanaṃ sayanaṭṭhikassa, itthiṃ itthiṭṭhikassa, hiraññaṃ hiraññaṭṭhikassa, suvaṇṇaṃ suvaṇṇaṭṭhikassa. ดูก่อนอานนท์ ครั้งนั้น พระเจ้ามหาสุทัสสนะได้มีพระราชดำริดังนี้ว่า ‘ไฉนหนอ เราพึงให้ตั้งทานเช่นนี้ไว้ที่ฝั่งสระโบกขรณีเหล่านี้ คือ ข้าวสำหรับผู้ต้องการข้าว น้ำสำหรับผู้ต้องการน้ำ ผ้าสำหรับผู้ต้องการผ้า ยานสำหรับผู้ต้องการยาน ที่นอนสำหรับผู้ต้องการที่นอน สตรีสำหรับผู้ต้องการสตรี เงินสำหรับผู้ต้องการเงิน และทองสำหรับผู้ต้องการทอง’ ดูก่อนอานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะได้โปรดให้ตั้งทานเช่นนั้นไว้ที่ฝั่งสระโบกขรณีเหล่านั้น คือ ข้าวสำหรับผู้ต้องการข้าว น้ำสำหรับผู้ต้องการน้ำ ผ้าสำหรับผู้ต้องการผ้า ยานสำหรับผู้ต้องการยาน ที่นอนสำหรับผู้ต้องการที่นอน สตรีสำหรับผู้ต้องการสตรี เงินสำหรับผู้ต้องการเงิน และทองสำหรับผู้ต้องการทอง 255. ‘‘Atha kho, ānanda, brāhmaṇagahapatikā pahūtaṃ sāpateyyaṃ ādāya rājānaṃ mahāsudassanaṃ upasaṅkamitvā evamāhaṃsu – ‘idaṃ, deva, pahūtaṃ sāpateyyaṃ devaññeva uddissa ābhataṃ, taṃ devo paṭiggaṇhatū’ti. ‘Alaṃ bho, mamapidaṃ pahūtaṃ sāpateyyaṃ dhammikena balinā abhisaṅkhataṃ, tañca vo hotu, ito ca bhiyyo harathā’ti. Te raññā paṭikkhittā ekamantaṃ apakkamma evaṃ samacintesuṃ – ‘na kho etaṃ amhākaṃ patirūpaṃ, yaṃ mayaṃ imāni sāpateyyāni punadeva sakāni gharāni paṭihareyyāma. Yaṃnūna mayaṃ rañño mahāsudassanassa nivesanaṃ māpeyyāmā’ti. Te rājānaṃ mahāsudassanaṃ upasaṅkamitvā evamāhaṃsu – ‘nivesanaṃ te deva, māpessāmā’ti. Adhivāsesi kho, ānanda, rājā mahāsudassano tuṇhībhāvena. ๒๕๕. ดูก่อนอานนท์ ครั้งนั้น พราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลายได้นำทรัพย์สมบัติมากมายมาเข้าเฝ้าพระเจ้ามหาสุทัสสนะแล้วกราบทูลว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ ทรัพย์สมบัติมากมายนี้ ข้าพระองค์ทั้งหลายนำมาเพื่อพระองค์โดยเฉพาะ ขอพระองค์ทรงรับทรัพย์สมบัตินั้นเถิด’ (พระเจ้ามหาสุทัสสนะตรัสว่า) ‘พอแล้ว ท่านทั้งหลาย แม้ทรัพย์สมบัติของเราที่รวบรวมไว้โดยธรรมเป็นค่าส่วยอากรก็มีมากมาย ทรัพย์สมบัตินั้นจงเป็นของท่านทั้งหลายเถิด และจงขนเอาไปให้มากกว่านี้อีก’ พวกเขาถูกพระราชารับสั่งห้ามแล้ว จึงหลีกไป ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง แล้วปรึกษากันว่า ‘การที่พวกเราจะพึงขนทรัพย์สมบัติเหล่านี้กลับไปยังเรือนของตนอีกนั้น ไม่สมควรแก่พวกเราเลย ไฉนหนอ พวกเราพึงสร้างนิเวศน์ถวายพระเจ้ามหาสุทัสสนะ’ พวกเขาจึงเข้าไปเฝ้าพระเจ้ามหาสุทัสสนะแล้วกราบทูลว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ พวกข้าพระองค์จะสร้างนิเวศน์ถวายพระองค์’ ดูก่อนอานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงรับโดยดุษณีภาพ 256. ‘‘Atha kho, ānanda, sakko devānamindo rañño mahāsudassanassa cetasā cetoparivitakkamaññāya vissakammaṃ devaputtaṃ āmantesi – ‘ehi [Pg.148] tvaṃ, samma vissakamma, rañño mahāsudassanassa nivesanaṃ māpehi dhammaṃ nāma pāsāda’nti. ‘Evaṃ bhaddantavā’ti kho, ānanda, vissakammo devaputto sakkassa devānamindassa paṭissutvā seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya, evameva devesu tāvatiṃsesu antarahito rañño mahāsudassanassa purato pāturahosi. Atha kho, ānanda, vissakammo devaputto rājānaṃ mahāsudassanaṃ etadavoca – ‘nivesanaṃ te deva, māpessāmi dhammaṃ nāma pāsāda’nti. Adhivāsesi kho, ānanda, rājā mahāsudassano tuṇhībhāvena. ๒๕๖. ดูก่อนอานนท์ ครั้งนั้น ท้าวสักกะจอมเทพทรงทราบพระราชดำริในพระทัยของพระเจ้ามหาสุทัสสนะด้วยพระทัยของพระองค์แล้ว จึงรับสั่งเรียกวิสสุกรรมเทพบุตรมาตรัสว่า ‘มาเถิด ท่านวิสสุกรรมผู้สหาย ท่านจงสร้างนิเวศน์คือธรรมปราสาทถวายพระเจ้ามหาสุทัสสนะ’ ดูก่อนอานนท์ วิสสุกรรมเทพบุตรทูลรับสนองพระดำรัสของท้าวสักกะจอมเทพว่า ‘อย่างนั้น พระเจ้าข้า’ แล้วหายไปจากเทวโลกชั้นดาวดึงส์มาปรากฏเบื้องพระพักตร์ของพระเจ้ามหาสุทัสสนะ เปรียบเหมือนบุรุษมีกำลังพึงเหยียดแขนที่คู้ หรือคู้แขนที่เหยียด ฉะนั้น ดูก่อนอานนท์ ครั้งนั้น วิสสุกรรมเทพบุตรได้กราบทูลพระเจ้ามหาสุทัสสนะดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ ข้าพระองค์จะสร้างนิเวศน์คือธรรมปราสาทถวายพระองค์’ ดูก่อนอานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงรับโดยดุษณีภาพ ‘‘Māpesi kho, ānanda, vissakammo devaputto rañño mahāsudassanassa nivesanaṃ dhammaṃ nāma pāsādaṃ. Dhammo, ānanda, pāsādo puratthimena pacchimena ca yojanaṃ āyāmena ahosi. Uttarena dakkhiṇena ca aḍḍhayojanaṃ vitthārena. Dhammassa, ānanda, pāsādassa tiporisaṃ uccatarena vatthu citaṃ ahosi catunnaṃ vaṇṇānaṃ iṭṭhakāhi – ekā iṭṭhakā sovaṇṇamayā, ekā rūpiyamayā, ekā veḷuriyamayā, ekā phalikamayā. ดูก่อนอานนท์ วิสสกรรมเทวบุตรได้เนรมิตปราสาทชื่อธัมมะ อันเป็นที่ประทับของพระเจ้ามหาสุทัสสนะ. ดูก่อนอานนท์ ธัมมปราสาทนั้น ยาว ๑ โยชน์โดยด้านทิศตะวันออกและทิศตะวันตก กว้างกึ่งโยชน์โดยด้านทิศเหนือและทิศใต้. ดูก่อนอานนท์ ฐานของธัมมปราสาทนั้นสูง ๓ ช่วงบุรุษ ก่อขึ้นด้วยอิฐ ๔ สี คือ อิฐทองก้อนหนึ่ง อิฐเงินก้อนหนึ่ง อิฐแก้วไพฑูรย์ก้อนหนึ่ง อิฐแก้วผลึกก้อนหนึ่ง. ‘‘Dhammassa, ānanda, pāsādassa caturāsīti thambhasahassāni ahesuṃ catunnaṃ vaṇṇānaṃ – eko thambho sovaṇṇamayo, eko rūpiyamayo, eko veḷuriyamayo, eko phalikamayo. Dhammo, ānanda, pāsādo catunnaṃ vaṇṇānaṃ phalakehi santhato ahosi – ekaṃ phalakaṃ sovaṇṇamayaṃ, ekaṃ rūpiyamayaṃ, ekaṃ veḷuriyamayaṃ, ekaṃ phalikamayaṃ. ดูก่อนอานนท์ ธัมมปราสาทมีเสา ๘๔,๐๐๐ ต้น มี ๔ สี คือ เสาทองต้นหนึ่ง เสาเงินต้นหนึ่ง เสาแก้วไพฑูรย์ต้นหนึ่ง เสาแก้วผลึกต้นหนึ่ง. ดูก่อนอานนท์ ธัมมปราสาทนั้นปูลาดด้วยแผ่นกระดาน ๔ สี คือ แผ่นกระดานทองแผ่นหนึ่ง แผ่นกระดานเงินแผ่นหนึ่ง แผ่นกระดานแก้วไพฑูรย์แผ่นหนึ่ง แผ่นกระดานแก้วผลึกแผ่นหนึ่ง. ‘‘Dhammassa, ānanda, pāsādassa catuvīsati sopānāni ahesuṃ catunnaṃ vaṇṇānaṃ – ekaṃ sopānaṃ sovaṇṇamayaṃ, ekaṃ rūpiyamayaṃ, ekaṃ veḷuriyamayaṃ, ekaṃ phalikamayaṃ. Sovaṇṇamayassa sopānassa sovaṇṇamayā thambhā ahesuṃ rūpiyamayā sūciyo ca uṇhīsañca. Rūpiyamayassa sopānassa rūpiyamayā thambhā ahesuṃ sovaṇṇamayā sūciyo ca uṇhīsañca. Veḷuriyamayassa sopānassa veḷuriyamayā thambhā ahesuṃ phalikamayā sūciyo ca uṇhīsañca. Phalikamayassa sopānassa phalikamayā thambhā ahesuṃ veḷuriyamayā sūciyo ca uṇhīsañca. ดูก่อนอานนท์ ธัมมปราสาทมีบันได ๒๔ แห่ง มี ๔ สี คือ บันไดทองแห่งหนึ่ง บันไดเงินแห่งหนึ่ง บันไดแก้วไพฑูรย์แห่งหนึ่ง บันไดแก้วผลึกแห่งหนึ่ง. บันไดทองมีเสาทอง ลูกกรงและหัวเม็ดเป็นเงิน. บันไดเงินมีเสาเงิน ลูกกรงและหัวเม็ดเป็นทอง. บันไดแก้วไพฑูรย์มีเสาแก้วไพฑูรย์ ลูกกรงและหัวเม็ดเป็นแก้วผลึก. บันไดแก้วผลึกมีเสาแก้วผลึก ลูกกรงและหัวเม็ดเป็นแก้วไพฑูรย์. ‘‘Dhamme, ānanda, pāsāde caturāsīti kūṭāgārasahassāni ahesuṃ catunnaṃ vaṇṇānaṃ – ekaṃ kūṭāgāraṃ sovaṇṇamayaṃ, ekaṃ rūpiyamayaṃ, ekaṃ veḷuriyamayaṃ[Pg.149], ekaṃ phalikamayaṃ. Sovaṇṇamaye kūṭāgāre rūpiyamayo pallaṅko paññatto ahosi, rūpiyamaye kūṭāgāre sovaṇṇamayo pallaṅko paññatto ahosi, veḷuriyamaye kūṭāgāre dantamayo pallaṅko paññatto ahosi, phalikamaye kūṭāgāre sāramayo pallaṅko paññatto ahosi. Sovaṇṇamayassa kūṭāgārassa dvāre rūpiyamayo tālo ṭhito ahosi, tassa rūpiyamayo khandho sovaṇṇamayāni pattāni ca phalāni ca. Rūpiyamayassa kūṭāgārassa dvāre sovaṇṇamayo tālo ṭhito ahosi, tassa sovaṇṇamayo khandho, rūpiyamayāni pattāni ca phalāni ca. Veḷuriyamayassa kūṭāgārassa dvāre phalikamayo tālo ṭhito ahosi, tassa phalikamayo khandho, veḷuriyamayāni pattāni ca phalāni ca. Phalikamayassa kūṭāgārassa dvāre veḷuriyamayo tālo ṭhito ahosi, tassa veḷuriyamayo khandho, phalikamayāni pattāni ca phalāni ca. ดูก่อนอานนท์ ในธัมมปราสาทมีเรือนยอด ๘๔,๐๐๐ หลัง มี ๔ สี คือ เรือนยอดทองหลังหนึ่ง เรือนยอดเงินหลังหนึ่ง เรือนยอดแก้วไพฑูรย์หลังหนึ่ง เรือนยอดแก้วผลึกหลังหนึ่ง. ในเรือนยอดทองมีบัลลังก์เงินปูลาดไว้, ในเรือนยอดเงินมีบัลลังก์ทองปูลาดไว้, ในเรือนยอดแก้วไพฑูรย์มีบัลลังก์งาช้างปูลาดไว้, ในเรือนยอดแก้วผลึกมีบัลลังก์แก่นไม้ปูลาดไว้. ที่ประตูเรือนยอดทองมีต้นตาลเงินตั้งอยู่ ลำต้นเป็นเงิน ใบและผลเป็นทอง. ที่ประตูเรือนยอดเงินมีต้นตาลทองตั้งอยู่ ลำต้นเป็นทอง ใบและผลเป็นเงิน. ที่ประตูเรือนยอดแก้วไพฑูรย์มีต้นตาลแก้วผลึกตั้งอยู่ ลำต้นเป็นแก้วผลึก ใบและผลเป็นแก้วไพฑูรย์. ที่ประตูเรือนยอดแก้วผลึกมีต้นตาลแก้วไพฑูรย์ตั้งอยู่ ลำต้นเป็นแก้วไพฑูรย์ ใบและผลเป็นแก้วผลึก. 257. ‘‘Atha kho, ānanda, rañño mahāsudassanassa etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ mahāviyūhassa kūṭāgārassa dvāre sabbasovaṇṇamayaṃ tālavanaṃ māpeyyaṃ, yattha divāvihāraṃ nisīdissāmī’ti. Māpesi kho, ānanda, rājā mahāsudassano mahāviyūhassa kūṭāgārassa dvāre sabbasovaṇṇamayaṃ tālavanaṃ, yattha divāvihāraṃ nisīdi. Dhammo, ānanda, pāsādo dvīhi vedikāhi parikkhitto ahosi, ekā vedikā sovaṇṇamayā, ekā rūpiyamayā. Sovaṇṇamayāya vedikāya sovaṇṇamayā thambhā ahesuṃ, rūpiyamayā sūciyo ca uṇhīsañca. Rūpiyamayāya vedikāya rūpiyamayā thambhā ahesuṃ, sovaṇṇamayā sūciyo ca uṇhīsañca. ๒๕๗. ดูก่อนอานนท์ ครั้งนั้น พระเจ้ามหาสุทัสสนะได้ทรงดำริว่า ‘ไฉนหนอ เราพึงเนรมิตป่าตาลล้วนแล้วด้วยทองที่ประตูเรือนยอดมหาพยูหะ ซึ่งเราจะนั่งพักผ่อนกลางวัน’. ดูก่อนอานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะได้ทรงเนรมิตป่าตาลล้วนแล้วด้วยทองที่ประตูเรือนยอดมหาพยูหะ ซึ่งพระองค์ประทับพักผ่อนกลางวัน. ดูก่อนอานนท์ ธัมมปราสาทแวดล้อมด้วยรั้ว ๒ ชั้น คือ รั้วทองชั้นหนึ่ง รั้วเงินชั้นหนึ่ง. รั้วทองมีเสาทอง ลูกกรงและหัวเม็ดเป็นเงิน. รั้วเงินมีเสาเงิน ลูกกรงและหัวเม็ดเป็นทอง. 258. ‘‘Dhammo, ānanda, pāsādo dvīhi kiṅkiṇikajālehi parikkhitto ahosi – ekaṃ jālaṃ sovaṇṇamayaṃ ekaṃ rūpiyamayaṃ. Sovaṇṇamayassa jālassa rūpiyamayā kiṅkiṇikā ahesuṃ, rūpiyamayassa jālassa sovaṇṇamayā kiṅkiṇikā ahesuṃ. Tesaṃ kho panānanda, kiṅkiṇikajālānaṃ vāteritānaṃ saddo ahosi vaggu ca rajanīyo ca khamanīyo ca madanīyo ca. Seyyathāpi, ānanda, pañcaṅgikassa tūriyassa suvinītassa suppaṭitāḷitassa [Pg.150] sukusalehi samannāhatassa saddo hoti, vaggu ca rajanīyo ca khamanīyo ca madanīyo ca, evameva kho, ānanda, tesaṃ kiṅkiṇikajālānaṃ vāteritānaṃ saddo ahosi vaggu ca rajanīyo ca khamanīyo ca madanīyo ca. Ye kho panānanda, tena samayena kusāvatiyā rājadhāniyā dhuttā ahesuṃ soṇḍā pipāsā, te tesaṃ kiṅkiṇikajālānaṃ vāteritānaṃ saddena paricāresuṃ. Niṭṭhito kho panānanda, dhammo pāsādo duddikkho ahosi musati cakkhūni. Seyyathāpi, ānanda, vassānaṃ pacchime māse saradasamaye viddhe vigatavalāhake deve ādicco nabhaṃ abbhussakkamāno duddikkho hoti musati cakkhūni; evameva kho, ānanda, dhammo pāsādo duddikkho ahosi musati cakkhūni. ๒๕๘. ดูก่อนอานนท์ ธัมมปราสาทแวดล้อมด้วยตาข่ายกระดึง ๒ ผืน คือ ตาข่ายทองผืนหนึ่ง ตาข่ายเงินผืนหนึ่ง. ตาข่ายทองมีกระดึงเงิน ตาข่ายเงินมีกระดึงทอง. ดูก่อนอานนท์ เสียงของตาข่ายกระดึงเหล่านั้นอันลมพัดให้ไหว เป็นเสียงไพเราะ น่ากำหนัด น่าพอใจ น่ามัวเมา. ดูก่อนอานนท์ เปรียบเหมือนเสียงดนตรีมีองค์ ๕ ที่ปรับดีแล้ว บรรเลงดีแล้ว โดยผู้เชี่ยวชาญ ย่อมไพเราะ น่ากำหนัด น่าพอใจ น่ามัวเมา ฉันใด, ดูก่อนอานนท์ เสียงของตาข่ายกระดึงเหล่านั้นอันลมพัดให้ไหว ก็เป็นเสียงไพเราะ น่ากำหนัด น่าพอใจ น่ามัวเมา ฉันนั้นเหมือนกัน. ดูก่อนอานนท์ ในสมัยนั้น ชนเหล่าใดในกรุงกุสาวดีราชธานีที่เป็นนักเลง นักดื่ม นักพนัน ชนเหล่านั้นก็เพลิดเพลินด้วยเสียงของตาข่ายกระดึงเหล่านั้นอันลมพัดให้ไหว. ดูก่อนอานนท์ ธัมมปราสาทที่สร้างเสร็จแล้ว เป็นของที่ดูได้ยาก ยังจักษุให้พร่า. ดูก่อนอานนท์ เปรียบเหมือนในเดือนสุดท้ายแห่งฤดูฝน ในสมัยศารทกาล เมื่อท้องฟ้าโปร่งปราศจากเมฆ พระอาทิตย์ขึ้นสู่ท้องฟ้า เป็นสิ่งที่ดูได้ยาก ยังจักษุให้พร่า ฉันใด, ดูก่อนอานนท์ ธัมมปราสาทก็เป็นของที่ดูได้ยาก ยังจักษุให้พร่า ฉันนั้นเหมือนกัน. 259. ‘‘Atha kho, ānanda, rañño mahāsudassanassa etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ dhammassa pāsādassa purato dhammaṃ nāma pokkharaṇiṃ māpeyya’nti. Māpesi kho, ānanda, rājā mahāsudassano dhammassa pāsādassa purato dhammaṃ nāma pokkharaṇiṃ. Dhammā, ānanda, pokkharaṇī puratthimena pacchimena ca yojanaṃ āyāmena ahosi, uttarena dakkhiṇena ca aḍḍhayojanaṃ vitthārena. Dhammā, ānanda, pokkharaṇī catunnaṃ vaṇṇānaṃ iṭṭhakāhi citā ahosi – ekā iṭṭhakā sovaṇṇamayā, ekā rūpiyamayā, ekā veḷuriyamayā, ekā phalikamayā. ๒๕๙. อานนท์ ครั้งนั้น พระเจ้ามหาสุทัสสนะได้มีพระราชดำริดังนี้ว่า ‘ไฉนหนอ เราพึงให้สร้างสระโบกขรณีชื่อธรรมาไว้ข้างหน้าธัมมปราสาท’ อานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะได้โปรดให้สร้างสระโบกขรณีชื่อธรรมาไว้ข้างหน้าธัมมปราสาท อานนท์ สระโบกขรณีชื่อธรรมานั้น ยาวด้านละ ๑ โยชน์โดยทิศตะวันออกและทิศตะวันตก กว้างครึ่งโยชน์โดยทิศเหนือและทิศใต้ อานนท์ สระโบกขรณีชื่อธรรมานั้นก่อด้วยอิฐ ๔ ชนิด คือ อิฐทองชนิดหนึ่ง อิฐเงินชนิดหนึ่ง อิฐแก้วไพฑูรย์ชนิดหนึ่ง อิฐแก้วผลึกชนิดหนึ่ง ‘‘Dhammāya, ānanda, pokkharaṇiyā catuvīsati sopānāni ahesuṃ catunnaṃ vaṇṇānaṃ – ekaṃ sopānaṃ sovaṇṇamayaṃ, ekaṃ rūpiyamayaṃ, ekaṃ veḷuriyamayaṃ, ekaṃ phalikamayaṃ. Sovaṇṇamayassa sopānassa sovaṇṇamayā thambhā ahesuṃ rūpiyamayā sūciyo ca uṇhīsañca. Rūpiyamayassa sopānassa rūpiyamayā thambhā ahesuṃ sovaṇṇamayā sūciyo ca uṇhīsañca. Veḷuriyamayassa sopānassa veḷuriyamayā thambhā ahesuṃ phalikamayā sūciyo ca uṇhīsañca. Phalikamayassa sopānassa phalikamayā thambhā ahesuṃ veḷuriyamayā sūciyo ca uṇhīsañca. อานนท์ สระโบกขรณีชื่อธรรมานั้นมีบันได ๒๔ แห่ง ทำด้วยรัตนะ ๔ ชนิด คือ บันไดทองแห่งหนึ่ง บันไดเงินแห่งหนึ่ง บันไดแก้วไพฑูรย์แห่งหนึ่ง บันไดแก้วผลึกแห่งหนึ่ง ที่บันไดทองมีเสาทำด้วยทอง ลูกกรงและหัวเม็ดทำด้วยเงิน ที่บันไดเงินมีเสาทำด้วยเงิน ลูกกรงและหัวเม็ดทำด้วยทอง ที่บันไดแก้วไพฑูรย์มีเสาทำด้วยแก้วไพฑูรย์ ลูกกรงและหัวเม็ดทำด้วยแก้วผลึก ที่บันไดแก้วผลึกมีเสาทำด้วยแก้วผลึก ลูกกรงและหัวเม็ดทำด้วยแก้วไพฑูรย์ ‘‘Dhammā, ānanda, pokkharaṇī dvīhi vedikāhi parikkhittā ahosi – ekā vedikā sovaṇṇamayā, ekā rūpiyamayā. Sovaṇṇamayāya vedikāya sovaṇṇamayā [Pg.151] thambhā ahesuṃ rūpiyamayā sūciyo ca uṇhīsañca. Rūpiyamayāya vedikāya rūpiyamayā thambhā ahesuṃ sovaṇṇamayā sūciyo ca uṇhīsañca. อานนท์ สระโบกขรณีชื่อธรรมานั้นมีรั้วล้อม ๒ ชั้น คือ รั้วทองชั้นหนึ่ง รั้วเงินชั้นหนึ่ง ที่รั้วทองมีเสาทำด้วยทอง ลูกกรงและหัวเม็ดทำด้วยเงิน ที่รั้วเงินมีเสาทำด้วยเงิน ลูกกรงและหัวเม็ดทำด้วยทอง ‘‘Dhammā, ānanda, pokkharaṇī sattahi tālapantīhi parikkhittā ahosi – ekā tālapanti sovaṇṇamayā, ekā rūpiyamayā, ekā veḷuriyamayā, ekā phalikamayā, ekā lohitaṅkamayā, ekā masāragallamayā, ekā sabbaratanamayā. Sovaṇṇamayassa tālassa sovaṇṇamayo khandho ahosi rūpiyamayāni pattāni ca phalāni ca. Rūpiyamayassa tālassa rūpiyamayo khandho ahosi sovaṇṇamayāni pattāni ca phalāni ca. Veḷuriyamayassa tālassa veḷuriyamayo khandho ahosi phalikamayāni pattāni ca phalāni ca. Phalikamayassa tālassa phalikamayo khandho ahosi veḷuriyamayāni pattāni ca phalāni ca. Lohitaṅkamayassa tālassa lohitaṅkamayo khandho ahosi masāragallamayāni pattāni ca phalāni ca. Masāragallamayassa tālassa masāragallamayo khandho ahosi lohitaṅkamayāni pattāni ca phalāni ca. Sabbaratanamayassa tālassa sabbaratanamayo khandho ahosi, sabbaratanamayāni pattāni ca phalāni ca. Tāsaṃ kho panānanda, tālapantīnaṃ vāteritānaṃ saddo ahosi, vaggu ca rajanīyo ca khamanīyo ca madanīyo ca. Seyyathāpi, ānanda, pañcaṅgikassa tūriyassa suvinītassa suppaṭitāḷitassa sukusalehi samannāhatassa saddo hoti vaggu ca rajanīyo ca khamanīyo ca madanīyo ca, evameva kho, ānanda, tāsaṃ tālapantīnaṃ vāteritānaṃ saddo ahosi vaggu ca rajanīyo ca khamanīyo ca madanīyo ca. Ye kho panānanda, tena samayena kusāvatiyā rājadhāniyā dhuttā ahesuṃ soṇḍā pipāsā, te tāsaṃ tālapantīnaṃ vāteritānaṃ saddena paricāresuṃ. อานนท์ สระโบกขรณีชื่อธรรมานั้นแวดล้อมด้วยต้นตาล ๗ แถว คือ แถวหนึ่งเป็นต้นตาลทอง แถวหนึ่งเป็นต้นตาลเงิน แถวหนึ่งเป็นต้นตาลแก้วไพฑูรย์ แถวหนึ่งเป็นต้นตาลแก้วผลึก แถวหนึ่งเป็นต้นตาลแก้วประพาฬ แถวหนึ่งเป็นต้นตาลแก้วมณี แถวหนึ่งเป็นต้นตาลที่สำเร็จด้วยรัตนะทุกชนิด ต้นตาลทองมีลำต้นเป็นทอง ใบและผลเป็นเงิน ต้นตาลเงินมีลำต้นเป็นเงิน ใบและผลเป็นทอง ต้นตาลแก้วไพฑูรย์มีลำต้นเป็นแก้วไพฑูรย์ ใบและผลเป็นแก้วผลึก ต้นตาลแก้วผลึกมีลำต้นเป็นแก้วผลึก ใบและผลเป็นแก้วไพฑูรย์ ต้นตาลแก้วประพาฬมีลำต้นเป็นแก้วประพาฬ ใบและผลเป็นแก้วมณี ต้นตาลแก้วมณีมีลำต้นเป็นแก้วมณี ใบและผลเป็นแก้วประพาฬ ต้นตาลที่สำเร็จด้วยรัตนะทุกชนิดมีลำต้น ใบ และผลสำเร็จด้วยรัตนะทุกชนิด อานนท์ เสียงต้นตาลเหล่านั้นที่ถูกลมพัดไพเราะ น่าฟัง น่าเพลิดเพลิน และน่าเมา อานนท์ เปรียบเหมือนเสียงดนตรีมีองค์ ๕ ที่ผู้ชำนาญปรับและดีดให้เข้ากันดีแล้ว ไพเราะ น่าฟัง น่าเพลิดเพลิน และน่าเมา ฉันใด อานนท์ เสียงต้นตาลเหล่านั้นที่ถูกลมพัดก็ไพเราะ น่าฟัง น่าเพลิดเพลิน และน่าเมา ฉันนั้น อานนท์ สมัยนั้น ในกรุงกุสาวดีราชธานี พวกนักเลงการพนัน นักเลงสุรา และนักเลงดื่มจัด ก็เพลิดเพลินอยู่ด้วยเสียงต้นตาลเหล่านั้นที่ถูกลมพัด ‘‘Niṭṭhite kho panānanda, dhamme pāsāde niṭṭhitāya dhammāya ca pokkharaṇiyā rājā mahāsudassano ‘ye tena samayena samaṇesu vā samaṇasammatā brāhmaṇesu vā brāhmaṇasammatā’, te sabbakāmehi santappetvā dhammaṃ pāsādaṃ abhiruhi. อานนท์ ครั้นธัมมปราสาทและสระโบกขรณีชื่อธรรมาสร้างเสร็จแล้ว พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงให้ผู้ที่สมมติกันว่าเป็นสมณะในหมู่สมณะ หรือผู้ที่สมมติกันว่าเป็นพราหมณ์ในหมู่พราหมณ์ในสมัยนั้น อิ่มหนำด้วยกามคุณทุกอย่างแล้ว จึงเสด็จขึ้นสู่ธัมมปราสาท Paṭhamabhāṇavāro. ปฐมภาณวาร จบ Jhānasampatti ฌานสัมปทา 260. ‘‘Atha [Pg.152] kho, ānanda, rañño mahāsudassanassa etadahosi – ‘kissa nu kho me idaṃ kammassa phalaṃ kissa kammassa vipāko, yenāhaṃ etarahi evaṃmahiddhiko evaṃmahānubhāvo’ti? Atha kho, ānanda, rañño mahāsudassanassa etadahosi – ‘tiṇṇaṃ kho me idaṃ kammānaṃ phalaṃ tiṇṇaṃ kammānaṃ vipāko, yenāhaṃ etarahi evaṃmahiddhiko evaṃmahānubhāvo, seyyathidaṃ dānassa damassa saṃyamassā’ti. ๒๖๐. อานนท์ ครั้งนั้น พระเจ้ามหาสุทัสสนะได้มีพระราชดำริดังนี้ว่า ‘นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไรหนอ เป็นวิบากแห่งกรรมอะไรหนอ ที่ทำให้เรามีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมากอย่างนี้ในบัดนี้’ อานนท์ ครั้งนั้น พระเจ้ามหาสุทัสสนะได้มีพระราชดำริดังนี้ว่า ‘นี้เป็นผลแห่งกรรม ๓ อย่าง เป็นวิบากแห่งกรรม ๓ อย่าง ที่ทำให้เรามีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมากอย่างนี้ในบัดนี้ คือ ทาน ทมะ และสัญญมะ’ ‘‘Atha kho, ānanda, rājā mahāsudassano yena mahāviyūhaṃ kūṭāgāraṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā mahāviyūhassa kūṭāgārassa dvāre ṭhito udānaṃ udānesi – ‘tiṭṭha, kāmavitakka, tiṭṭha, byāpādavitakka, tiṭṭha, vihiṃsāvitakka. Ettāvatā kāmavitakka, ettāvatā byāpādavitakka, ettāvatā vihiṃsāvitakkā’ti. อานนท์ ครั้งนั้น พระเจ้ามหาสุทัสสนะเสด็จเข้าไปยังมหาพยูหะกูฏาคาร ประทับยืนอยู่ที่ประตูมหาพยูหะกูฏาคารแล้ว ทรงเปล่งอุทานว่า ‘กามวิตก จงหยุดอยู่ พยาบาทวิตก จงหยุดอยู่ วิหิงสาวิตก จงหยุดอยู่ กามวิตก พอแค่นี้ พยาบาทวิตก พอแค่นี้ วิหิงสาวิตก พอแค่นี้’ 261. ‘‘Atha kho, ānanda, rājā mahāsudassano mahāviyūhaṃ kūṭāgāraṃ pavisitvā sovaṇṇamaye pallaṅke nisinno vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja vihāsi. Vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja vihāsi. Pītiyā ca virāgā upekkhako ca vihāsi, sato ca sampajāno sukhañca kāyena paṭisaṃvedesi, yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti – ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja vihāsi. Sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja vihāsi. ๒๖๑. อานนท์ ครั้งนั้น พระเจ้ามหาสุทัสสนะเสด็จเข้าไปยังมหาพยูหะกูฏาคาร ประทับนั่งบนพระแท่นทอง ทรงสงัดจากกามและอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว บรรลุปฐมฌานอันมีวิตก วิจาร มีปีติและสุขเกิดแต่วิเวกอยู่ เพราะวิตกวิจารสงบระงับไป จึงบรรลุทุติยฌานอันเป็นเครื่องผ่องใสแห่งจิตภายใน ให้สมาธิเป็นหนึ่งผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร มีปีติและสุขเกิดแต่สมาธิอยู่ อนึ่ง เพราะปีติจางคลายไป จึงทรงเป็นผู้มีอุเบกขา มีสติสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกาย ที่พระอริยเจ้าทั้งหลายกล่าวสรรเสริญว่า ‘เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ บรรลุตติยฌานอยู่ เพราะทรงละสุขและทุกข์ได้ เพราะโสมนัสและโทมนัสดับไปก่อนแล้ว จึงบรรลุจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขาอยู่ 262. ‘‘Atha kho, ānanda, rājā mahāsudassano mahāviyūhā kūṭāgārā nikkhamitvā sovaṇṇamayaṃ kūṭāgāraṃ pavisitvā rūpiyamaye pallaṅke nisinno mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā vihāsi. Tathā dutiyaṃ tathā tatiyaṃ tathā catutthaṃ. Iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā vihāsi. Karuṇāsahagatena [Pg.153] cetasā…pe… muditāsahagatena cetasā…pe… upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā vihāsi tathā dutiyaṃ tathā tatiyaṃ tathā catutthaṃ. Iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā vihāsi. ๒๖๒. อานนท์ ครั้งนั้น พระเจ้ามหาสุทัสสนะเสด็จออกจากมหาพยูหะกูฏาคาร แล้วเสด็จเข้าไปยังกูฏาคารทอง ประทับนั่งบนพระแท่นเงิน ทรงมีพระทัยประกอบด้วยเมตตา แผ่ไปสู่ทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ก็อย่างนั้น ทิศที่ ๓ ก็อย่างนั้น ทิศที่ ๔ ก็อย่างนั้น ทรงมีพระทัยประกอบด้วยเมตตาอันไพบูลย์ ถึงความเป็นใหญ่ หาประมาณมิได้ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียน แผ่ไปสู่โลกทั้งปวง อันมีสัตว์ทั่วทุกสารทิศ ทั้งเบื้องบน เบื้องต่ำ เบื้องขวาง โดยนัยนี้ ทรงมีพระทัยประกอบด้วยกรุณา...เป... ทรงมีพระทัยประกอบด้วยมุทิตา...เป... ทรงมีพระทัยประกอบด้วยอุเบกขา แผ่ไปสู่ทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ก็อย่างนั้น ทิศที่ ๓ ก็อย่างนั้น ทิศที่ ๔ ก็อย่างนั้น ทรงมีพระทัยประกอบด้วยอุเบกขาอันไพบูลย์ ถึงความเป็นใหญ่ หาประมาณมิได้ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียน แผ่ไปสู่โลกทั้งปวง อันมีสัตว์ทั่วทุกสารทิศ ทั้งเบื้องบน เบื้องต่ำ เบื้องขวาง โดยนัยนี้ Caturāsīti nagarasahassādi ว่าด้วยนคร ๘๔,๐๐๐ เป็นต้น 263. ‘‘Rañño, ānanda, mahāsudassanassa caturāsīti nagarasahassāni ahesuṃ kusāvatīrājadhānippamukhāni; caturāsīti pāsādasahassāni ahesuṃ dhammapāsādappamukhāni; caturāsīti kūṭāgārasahassāni ahesuṃ mahāviyūhakūṭāgārappamukhāni; caturāsīti pallaṅkasahassāni ahesuṃ sovaṇṇamayāni rūpiyamayāni dantamayāni sāramayāni gonakatthatāni paṭikatthatāni paṭalikatthatāni kadalimigapavarapaccattharaṇāni sauttaracchadāni ubhatolohitakūpadhānāni; caturāsīti nāgasahassāni ahesuṃ sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni uposathanāgarājappamukhāni; caturāsīti assasahassāni ahesuṃ sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni valāhakaassarājappamukhāni; caturāsīti rathasahassāni ahesuṃ sīhacammaparivārāni byagghacammaparivārāni dīpicammaparivārāni paṇḍukambalaparivārāni sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni vejayantarathappamukhāni; caturāsīti maṇisahassāni ahesuṃ maṇiratanappamukhāni; caturāsīti itthisahassāni ahesuṃ subhaddādevippamukhāni; caturāsīti gahapatisahassāni ahesuṃ gahapatiratanappamukhāni; caturāsīti khattiyasahassāni ahesuṃ anuyantāni pariṇāyakaratanappamukhāni; caturāsīti dhenusahassāni ahesuṃ duhasandanāni dukūlasandānāni kaṃsūpadhāraṇāni; caturāsīti vatthakoṭisahassāni ahesuṃ khomasukhumānaṃ kappāsikasukhumānaṃ koseyyasukhumānaṃ kambalasukhumānaṃ; (rañño, ānanda, mahāsudassanassa) caturāsīti thālipākasahassāni ahesuṃ sāyaṃ pātaṃ bhattābhihāro abhihariyittha. ๒๖๓. อานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะมีนคร ๘๔,๐๐๐ แห่ง มีกรุงกุสาวดีราชธานีเป็นประมุข มีปราสาท ๘๔,๐๐๐ หลัง มีธรรมปราสาทเป็นประมุข มีกูฏาคาร ๘๔,๐๐๐ หลัง มีมหาพยูหะกูฏาคารเป็นประมุข มีบัลลังก์ ๘๔,๐๐๐ ที่ ล้วนแล้วด้วยทอง เงิน งา และแก่นไม้ ลาดด้วยผ้าโกเชาว์ขนยาว ลาดด้วยขนแกะสีขาว ลาดด้วยขนแกะทอลายดอกไม้ มีเครื่องลาดอย่างดีทำด้วยหนังเสือ มีเพดานผ้ากัมพลแดง มีหมอนอิงสีแดงทั้งสองข้าง มีช้าง ๘๔,๐๐๐ เชือก ประดับด้วยเครื่องประดับทอง มีธงทอง คลุมด้วยข่ายทอง มีช้างอุโบสถเป็นประมุข มีม้า ๘๔,๐๐๐ ตัว ประดับด้วยเครื่องประดับทอง มีธงทอง คลุมด้วยข่ายทอง มีม้าวลาหกเป็นประมุข มีรถ ๘๔,๐๐๐ คัน หุ้มด้วยหนังราชสีห์ หนังเสือโคร่ง หนังเสือเหลือง ประดับด้วยผ้ากัมพลเหลือง ประดับด้วยเครื่องประดับทอง มีธงทอง คลุมด้วยข่ายทอง มีรถเวชยันต์เป็นประมุข มีแก้วมณี ๘๔,๐๐๐ ดวง มีแก้วมณีรัตนะเป็นประมุข มีสตรี ๘๔,๐๐๐ นาง มีพระนางสุภัททาเทวีเป็นประมุข มีคหบดี ๘๔,๐๐๐ คน มีคหบดีรัตนะเป็นประมุข มีขัตติยราช ๘๔,๐๐๐ องค์ ผู้เป็นอนุยนต์ มีปริณายกรัตนะเป็นประมุข มีแม่โคนม ๘๔,๐๐๐ ตัว ที่มีน้ำนมไหลสะดวก ต้องใช้ภาชนะทองรองรับ มีผ้าโกฏิละ ๘๔,๐๐๐ โกฏิ เป็นผ้าเปลือกไม้เนื้อละเอียด ผ้าฝ้ายเนื้อละเอียด ผ้าไหมเนื้อละเอียด ผ้ากัมพลเนื้อละเอียด (อานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะ) มีหม้อหุงข้าว ๘๔,๐๐๐ ใบ ที่เขาจัดถวายภัตตาหารในเวลาเย็นและเวลาเช้า 264. ‘‘Tena [Pg.154] kho panānanda, samayena rañño mahāsudassanassa caturāsīti nāgasahassāni sāyaṃ pātaṃ upaṭṭhānaṃ āgacchanti. Atha kho, ānanda, rañño mahāsudassanassa etadahosi – ‘imāni kho me caturāsīti nāgasahassāni sāyaṃ pātaṃ upaṭṭhānaṃ āgacchanti, yaṃnūna vassasatassa vassasatassa accayena dvecattālīsaṃ dvecattālīsaṃ nāgasahassāni sakiṃ sakiṃ upaṭṭhānaṃ āgaccheyyu’nti. Atha kho, ānanda, rājā mahāsudassano pariṇāyakaratanaṃ āmantesi – ‘imāni kho me, samma pariṇāyakaratana, caturāsīti nāgasahassāni sāyaṃ pātaṃ upaṭṭhānaṃ āgacchanti, tena hi, samma pariṇāyakaratana, vassasatassa vassasatassa accayena dvecattālīsaṃ dvecattālīsaṃ nāgasahassāni sakiṃ sakiṃ upaṭṭhānaṃ āgacchantū’ti. ‘Evaṃ, devā’ti kho, ānanda, pariṇāyakaratanaṃ rañño mahāsudassanassa paccassosi. Atha kho, ānanda, rañño mahāsudassanassa aparena samayena vassasatassa vassasatassa accayena dvecattālīsaṃ dvecattālīsaṃ nāgasahassāni sakiṃ sakiṃ upaṭṭhānaṃ āgamaṃsu. ๒๖๔. อานนท์ ก็โดยสมัยนั้นแล ช้าง ๘๔,๐๐๐ เชือก มาเฝ้าพระเจ้ามหาสุทัสสนะในเวลาเย็นและเวลาเช้า อานนท์ ครั้งนั้น พระเจ้ามหาสุทัสสนะได้มีพระราชดำริดังนี้ว่า ‘ช้าง ๘๔,๐๐๐ เชือกเหล่านี้มาเฝ้าเราในเวลาเย็นและเวลาเช้า ถ้ากระไรหนอ ช้าง ๔๒,๐๐๐ เชือก พึงมาเฝ้าเราทุกๆ ๑๐๐ ปี เป็นครั้งๆ ไป’ อานนท์ ครั้งนั้น พระเจ้ามหาสุทัสสนะรับสั่งเรียกปริณายกรัตนะมาตรัสว่า ‘ดูก่อนปริณายกรัตนะผู้สหาย ช้าง ๘๔,๐๐๐ เชือกเหล่านี้มาเฝ้าเราในเวลาเย็นและเวลาเช้า ดูก่อนปริณายกรัตนะผู้สหาย ถ้าอย่างนั้น ขอช้าง ๔๒,๐๐๐ เชือก จงมาเฝ้าทุกๆ ๑๐๐ ปี เป็นครั้งๆ ไปเถิด’ อานนท์ ปริณายกรัตนะทูลรับสนองพระราชดำรัสของพระเจ้ามหาสุทัสสนะว่า ‘อย่างนั้น พระเจ้าข้า’ อานนท์ ครั้งนั้น โดยสมัยอื่นต่อมา ช้าง ๔๒,๐๐๐ เชือก ได้มาเฝ้าพระเจ้ามหาสุทัสสนะทุกๆ ๑๐๐ ปี เป็นครั้งๆ ไป Subhaddādeviupasaṅkamanaṃ ว่าด้วยการเข้าเฝ้าของพระนางสุภัททาเทวี 265. ‘‘Atha kho, ānanda, subhaddāya deviyā bahunnaṃ vassānaṃ bahunnaṃ vassasatānaṃ bahunnaṃ vassasahassānaṃ accayena etadahosi – ‘ciraṃ diṭṭho kho me rājā mahāsudassano. Yaṃnūnāhaṃ rājānaṃ mahāsudassanaṃ dassanāya upasaṅkameyya’nti. Atha kho, ānanda, subhaddā devī itthāgāraṃ āmantesi – ‘etha tumhe sīsāni nhāyatha pītāni vatthāni pārupatha. Ciraṃ diṭṭho no rājā mahāsudassano, rājānaṃ mahāsudassanaṃ dassanāya upasaṅkamissāmā’ti. ‘Evaṃ, ayye’ti kho, ānanda, itthāgāraṃ subhaddāya deviyā paṭissutvā sīsāni nhāyitvā pītāni vatthāni pārupitvā yena subhaddā devī tenupasaṅkami. Atha kho, ānanda, subhaddā devī pariṇāyakaratanaṃ āmantesi – ‘kappehi, samma pariṇāyakaratana, caturaṅginiṃ senaṃ, ciraṃ diṭṭho no rājā mahāsudassano, rājānaṃ mahāsudassanaṃ dassanāya upasaṅkamissāmā’ti. ‘Evaṃ, devī’ti kho, ānanda, pariṇāyakaratanaṃ subhaddāya deviyā paṭissutvā caturaṅginiṃ senaṃ kappāpetvā subhaddāya deviyā paṭivedesi – ‘kappitā kho, devi, caturaṅginī senā, yassadāni kālaṃ maññasī’ti. Atha kho, ānanda, subhaddā [Pg.155] devī caturaṅginiyā senāya saddhiṃ itthāgārena yena dhammo pāsādo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā dhammaṃ pāsādaṃ abhiruhitvā yena mahāviyūhaṃ kūṭāgāraṃ tenupasaṅkami. Upasaṅkamitvā mahāviyūhassa kūṭāgārassa dvārabāhaṃ ālambitvā aṭṭhāsi. Atha kho, ānanda, rājā mahāsudassano saddaṃ sutvā – ‘kiṃ nu kho mahato viya janakāyassa saddo’ti mahāviyūhā kūṭāgārā nikkhamanto addasa subhaddaṃ deviṃ dvārabāhaṃ ālambitvā ṭhitaṃ, disvāna subhaddaṃ deviṃ etadavoca – ‘ettheva, devi, tiṭṭha mā pāvisī’ti. Atha kho, ānanda, rājā mahāsudassano aññataraṃ purisaṃ āmantesi – ‘ehi tvaṃ, ambho purisa, mahāviyūhā kūṭāgārā sovaṇṇamayaṃ pallaṅkaṃ nīharitvā sabbasovaṇṇamaye tālavane paññapehī’ti. ‘Evaṃ, devā’ti kho, ānanda, so puriso rañño mahāsudassanassa paṭissutvā mahāviyūhā kūṭāgārā sovaṇṇamayaṃ pallaṅkaṃ nīharitvā sabbasovaṇṇamaye tālavane paññapesi. Atha kho, ānanda, rājā mahāsudassano dakkhiṇena passena sīhaseyyaṃ kappesi pāde pādaṃ accādhāya sato sampajāno. ๒๖๕. “ดูก่อนอานนท์ ครั้งนั้นแล เมื่อล่วงไปหลายปี หลายร้อยปี หลายพันปี พระนางสุภัททาเทวีได้ทรงมีพระดำรินี้ว่า ‘นานแล้วหนอ ที่เรามิได้เฝ้าพระเจ้ามหาสุทัสสนะ ถ้ากระไร เราพึงเข้าไปเฝ้าพระเจ้ามหาสุทัสสนะเถิด’ ลำดับนั้นแล อานนท์ พระนางสุภัททาเทวีรับสั่งเรียกเหล่านางสนมมาตรัสว่า ‘มาเถิด ท่านทั้งหลาย จงสรงพระเศียร นุ่งห่มผ้าสีเหลือง นานแล้วที่พวกเรามิได้เฝ้าพระเจ้ามหาสุทัสสนะ พวกเราจักเข้าไปเฝ้าพระเจ้ามหาสุทัสสนะกัน’ ดูก่อนอานนท์ เหล่านางสนมทูลรับพระดำรัสของพระนางสุภัททาเทวีว่า ‘เพคะ พระแม่เจ้า’ แล้วสรงพระเศียร นุ่งห่มผ้าสีเหลือง เข้าไปเฝ้าพระนางสุภัททาเทวีถึงที่ประทับ ลำดับนั้นแล อานนท์ พระนางสุภัททาเทวีรับสั่งเรียกปริณายกรัตนะมาตรัสว่า ‘พ่อปริณายกรัตนะ ท่านจงเตรียมจตุรงคินีเสนา นานแล้วที่พวกเรามิได้เฝ้าพระเจ้ามหาสุทัสสนะ พวกเราจักเข้าไปเฝ้าพระเจ้ามหาสุทัสสนะกัน’ ดูก่อนอานนท์ ปริณายกรัตนะทูลรับพระดำรัสของพระนางสุภัททาเทวีว่า ‘พ่ะย่ะค่ะ พระเทวี’ แล้วให้เตรียมจตุรงคินีเสนา แล้วกราบทูลแด่พระนางสุภัททาเทวีว่า ‘ข้าแต่พระเทวี จตุรงคินีเสนาเตรียมพร้อมแล้ว บัดนี้ พระองค์ทรงสำคัญกาลอันควรเถิด’ ลำดับนั้นแล อานนท์ พระนางสุภัททาเทวีพร้อมด้วยจตุรงคินีเสนาและเหล่านางสนม เสด็จเข้าไปยังธัมมปราสาท ครั้นเสด็จเข้าไปแล้ว เสด็จขึ้นสู่ธัมมปราสาท แล้วเสด็จเข้าไปยังมหาพยูหะกูฏาคาร ครั้นเสด็จเข้าไปแล้ว ได้ประทับยืนเหนี่ยวบานประตูแห่งมหาพยูหะกูฏาคารอยู่ ลำดับนั้นแล อานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงสดับเสียงแล้ว (ทรงดำริว่า) ‘เสียงอะไรหนอ เหมือนเสียงมหาชน’ เสด็จออกจากมหาพยูหะกูฏาคาร ได้ทอดพระเนตรเห็นพระนางสุภัททาเทวีประทับยืนเหนี่ยวบานประตูอยู่ ครั้นทอดพระเนตรเห็นแล้ว ได้ตรัสกับพระนางสุภัททาเทวีว่า ‘เทวี เธอจงยืนอยู่ตรงนั้นแหละ อย่าเข้ามาเลย’ ลำดับนั้นแล อานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะรับสั่งเรียกบุรุษคนหนึ่งมาตรัสว่า ‘มาเถิด ท่านบุรุษ ท่านจงนำพระแท่นบรรทมทองคำออกจากมหาพยูหะกูฏาคาร แล้วปูลาดไว้ในดงตาลที่ล้วนแล้วด้วยทองคำ’ ดูก่อนอานนท์ บุรุษนั้นทูลรับพระราชดำรัสของพระเจ้ามหาสุทัสสนะว่า ‘พ่ะย่ะค่ะ พระเจ้าข้า’ แล้วนำพระแท่นบรรทมทองคำออกจากมหาพยูหะกูฏาคาร ปูลาดไว้ในดงตาลที่ล้วนแล้วด้วยทองคำ ลำดับนั้นแล อานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงสำเร็จสีหไสยาโดยพระปรัศว์เบื้องขวา ทรงซ้อนพระบาทเหลื่อมพระบาท ทรงมีสติสัมปชัญญะ” 266. ‘‘Atha kho, ānanda, subhaddāya deviyā etadahosi – ‘vippasannāni kho rañño mahāsudassanassa indriyāni, parisuddho chavivaṇṇo pariyodāto, mā heva kho rājā mahāsudassano kālamakāsī’ti rājānaṃ mahāsudassanaṃ etadavoca – ๒๖๖. “ดูก่อนอานนท์ ครั้งนั้นแล พระนางสุภัททาเทวีได้ทรงมีพระดำรินี้ว่า ‘อินทรีย์ของพระเจ้ามหาสุทัสสนะผ่องใสยิ่งนัก พระฉวีวรรณบริสุทธิ์ผุดผ่อง ขอพระเจ้ามหาสุทัสสนะอย่าเพิ่งสวรรคตเลย’ แล้วได้กราบทูลคำนี้แด่พระเจ้ามหาสุทัสสนะว่า” ‘Imāni te, deva, caturāsīti nagarasahassāni kusāvatīrājadhānippamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ janehi jīvite apekkhaṃ karohi. Imāni te, deva, caturāsīti pāsādasahassāni dhammapāsādappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ janehi jīvite apekkhaṃ karohi. Imāni te, deva, caturāsīti kūṭāgārasahassāni mahāviyūhakūṭāgārappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ janehi jīvite apekkhaṃ karohi. Imāni te, deva, caturāsīti pallaṅkasahassāni sovaṇṇamayāni rūpiyamayāni dantamayāni sāramayāni gonakatthatāni paṭikatthatāni paṭalikatthatāni kadalimigapavarapaccattharaṇāni sauttaracchadāni ubhatolohitakūpadhānāni. Ettha, deva, chandaṃ janehi, jīvite apekkhaṃ karohi. Imāni te, deva, caturāsīti nāgasahassāni sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni uposathanāgarājappamukhāni. Ettha, deva[Pg.156], chandaṃ janehi jīvite apekkhaṃ karohi. Imāni te, deva, caturāsīti assasahassāni sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni valāhakaassarājappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ janehi jīvite apekkhaṃ karohi. Imāni te, deva caturāsīti rathasahassāni sīhacammaparivārāni byagghacammaparivārāni dīpicammaparivārāni paṇḍukambalaparivārāni sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni vejayantarathappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ janehi jīvite apekkhaṃ karohi. Imāni te, deva, caturāsīti maṇisahassāni maṇiratanappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ janehi jīvite apekkhaṃ karohi. Imāni te, deva, caturāsīti itthisahassāni itthiratanappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ janehi jīvite apekkhaṃ karohi. Imāni te, deva, caturāsīti gahapatisahassāni gahapatiratanappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ janehi jīvite apekkhaṃ karohi. Imāni te, deva, caturāsīti khattiyasahassāni anuyantāni pariṇāyakaratanappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ janehi jīvite apekkhaṃ karohi. Imāni te, deva, caturāsīti dhenusahassāni duhasandanāni kaṃsūpadhāraṇāni. Ettha, deva, chandaṃ janehi jīvite apekkhaṃ karohi. Imāni te, deva, caturāsīti vatthakoṭisahassāni khomasukhumānaṃ kappāsikasukhumānaṃ koseyyasukhumānaṃ kambalasukhumānaṃ. Ettha, deva, chandaṃ janehi, jīvite apekkhaṃ karohi. Imāni te, deva, caturāsīti thālipākasahassāni sāyaṃ pātaṃ bhattābhihāro abhihariyati. Ettha, deva, chandaṃ janehi jīvite apekkhaṃ karohī’ti. ข้าแต่สมมติเทพ พระนคร ๘๔,๐๐๐ นคร มีกรุงกุสาวดีราชธานีเป็นประมุขเหล่านี้เป็นของพระองค์ ขอสมมติเทพจงทรงพอพระทัยในพระนครเหล่านี้ จงทรงอาลัยในชีวิตเถิด ข้าแต่สมมติเทพ ปราสาท ๘๔,๐๐๐ หลัง มีธรรมปราสาทเป็นประมุขเหล่านี้เป็นของพระองค์ ขอสมมติเทพจงทรงพอพระทัยในปราสาทเหล่านี้ จงทรงอาลัยในชีวิตเถิด ข้าแต่สมมติเทพ กูฏาคาร ๘๔,๐๐๐ หลัง มีมหาวิยูหกูฏาคารเป็นประมุขเหล่านี้เป็นของพระองค์ ขอสมมติเทพจงทรงพอพระทัยในกูฏาคารเหล่านี้ จงทรงอาลัยในชีวิตเถิด ข้าแต่สมมติเทพ บัลลังก์ ๘๔,๐๐๐ ที่ ล้วนแล้วด้วยทอง เงิน งา แก่นไม้ ลาดด้วยผ้าโกนกะ ผ้าปฏิกะ ผ้าปฏลิกะ ผ้ากทลิมิคปวรปัจจัตถรณะ มีเพดานอยู่เบื้องบน มีหมอนข้างสีแดงทั้ง ๒ ข้างเหล่านี้เป็นของพระองค์ ขอสมมติเทพจงทรงพอพระทัยในบัลลังก์เหล่านี้ จงทรงอาลัยในชีวิตเถิด ข้าแต่สมมติเทพ ช้าง ๘๔,๐๐๐ เชือก ประดับด้วยเครื่องประดับทอง มีธงทอง คลุมด้วยข่ายทอง มีช้างอุโบสถราชเป็นประมุขเหล่านี้เป็นของพระองค์ ขอสมมติเทพจงทรงพอพระทัยในช้างเหล่านี้ จงทรงอาลัยในชีวิตเถิด ข้าแต่สมมติเทพ ม้า ๘๔,๐๐๐ ตัว ประดับด้วยเครื่องประดับทอง มีธงทอง คลุมด้วยข่ายทอง มีม้าวลาหกราชเป็นประมุขเหล่านี้เป็นของพระองค์ ขอสมมติเทพจงทรงพอพระทัยในม้าเหล่านี้ จงทรงอาลัยในชีวิตเถิด ข้าแต่สมมติเทพ รถ ๘๔,๐๐๐ คัน หุ้มด้วยหนังราชสีห์ หนังเสือโคร่ง หนังเสือเหลือง ลาดด้วยผ้ากัมพลเหลือง ประดับด้วยเครื่องประดับทอง มีธงทอง คลุมด้วยข่ายทอง มีเวชยันตรถเป็นประมุขเหล่านี้เป็นของพระองค์ ขอสมมติเทพจงทรงพอพระทัยในรถเหล่านี้ จงทรงอาลัยในชีวิตเถิด ข้าแต่สมมติเทพ แก้ว ๘๔,๐๐๐ ดวง มีแก้วมณีเป็นประมุขเหล่านี้เป็นของพระองค์ ขอสมมติเทพจงทรงพอพระทัยในแก้วเหล่านี้ จงทรงอาลัยในชีวิตเถิด ข้าแต่สมมติเทพ สตรี ๘๔,๐๐๐ นาง มีอิตถีรัตนะเป็นประมุขเหล่านี้เป็นของพระองค์ ขอสมมติเทพจงทรงพอพระทัยในสตรีเหล่านี้ จงทรงอาลัยในชีวิตเถิด ข้าแต่สมมติเทพ คหบดี ๘๔,๐๐๐ คน มีคหบดีรัตนะเป็นประมุขเหล่านี้เป็นของพระองค์ ขอสมมติเทพจงทรงพอพระทัยในคหบดีเหล่านี้ จงทรงอาลัยในชีวิตเถิด ข้าแต่สมมติเทพ ขัตติยราช ๘๔,๐๐๐ องค์ ผู้เป็นอนุยนต์ มีปริณายกรัตนะเป็นประมุขเหล่านี้เป็นของพระองค์ ขอสมมติเทพจงทรงพอพระทัยในขัตติยราชเหล่านี้ จงทรงอาลัยในชีวิตเถิด ข้าแต่สมมติเทพ แม่โคนม ๘๔,๐๐๐ ตัว มีน้ำนมไหลซึมซาบ มีภาชนะสำริดรองรับเหล่านี้เป็นของพระองค์ ขอสมมติเทพจงทรงพอพระทัยในแม่โคนมเหล่านี้ จงทรงอาลัยในชีวิตเถิด ข้าแต่สมมติเทพ ผ้าโกฏิ ๘๔,๐๐๐ โกฏิ เป็นผ้าเนื้อละเอียด คือ ผ้าโขมพัสตร์ ผ้าฝ้าย ผ้าไหม ผ้ากัมพลเหล่านี้เป็นของพระองค์ ขอสมมติเทพจงทรงพอพระทัยในผ้าเหล่านี้ จงทรงอาลัยในชีวิตเถิด ข้าแต่สมมติเทพ หม้อข้าว ๘๔,๐๐๐ หม้อ ที่เขาหุงถวายเป็นพระกระยาหารเช้าเย็นเหล่านี้เป็นของพระองค์ ขอสมมติเทพจงทรงพอพระทัยในพระกระยาหารเหล่านี้ จงทรงอาลัยในชีวิตเถิด 267. ‘‘Evaṃ vutte, ānanda, rājā mahāsudassano subhaddaṃ deviṃ etadavoca – ๒๖๗. อานนท์ เมื่อพระนางสุภัททาเทวีกราบทูลอย่างนี้แล้ว พระเจ้ามหาสุทัสสนะได้ตรัสพระดำรัสนี้กับพระนางสุภัททาเทวีว่า ‘Dīgharattaṃ kho maṃ tvaṃ, devi, iṭṭhehi kantehi piyehi manāpehi samudācarittha; atha ca pana maṃ tvaṃ pacchime kāle aniṭṭhehi akantehi appiyehi amanāpehi samudācarasī’ti. ‘Kathaṃ carahi taṃ, deva, samudācarāmī’ti? ‘Evaṃ kho maṃ tvaṃ, devi, samudācara – ‘‘sabbeheva, deva, piyehi manāpehi nānābhāvo vinābhāvo aññathābhāvo, mā kho tvaṃ, deva, sāpekkho kālamakāsi, dukkhā sāpekkhassa kālaṅkiriyā, garahitā ca sāpekkhassa kālaṅkiriyā. Imāni te, deva, caturāsīti nagarasahassāni [Pg.157] kusāvatīrājadhānippamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti pāsādasahassāni dhammapāsādappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti kūṭāgārasahassāni mahāviyūhakūṭāgārappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti pallaṅkasahassāni sovaṇṇamayāni rūpiyamayāni dantamayāni sāramayāni gonakatthatāni paṭikatthatāni paṭalikatthatāni kadalimigapavarapaccattharaṇāni sauttaracchadāni ubhatolohitakūpadhānāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti nāgasahassāni sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni uposathanāgarājappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti assasahassāni sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni valāhakaassarājappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti rathasahassāni sīhacammaparivārāni byagghacammaparivārāni dīpicammaparivārāni paṇḍukambalaparivārāni sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni vejayantarathappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti maṇisahassāni maṇiratanappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti itthisahassāni subhaddādevippamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti gahapatisahassāni gahapatiratanappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti khattiyasahassāni anuyantāni pariṇāyakaratanappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti dhenusahassāni duhasandanāni kaṃsūpadhāraṇāni. Ettha deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti vatthakoṭisahassāni khomasukhumānaṃ kappāsikasukhumānaṃ koseyyasukhumānaṃ kambalasukhumānaṃ. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te deva caturāsīti thālipākasahassāni sāyaṃ pātaṃ bhattābhihāro abhihariyati. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsī’’’ti. ‘ดูก่อนพระเทวี เธอเคยปฏิบัติต่อเราด้วยวาจาที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่ารัก น่าพอใจ ตลอดกาลนาน แต่ในปัจฉิมกาล เธอกลับปฏิบัติต่อเราด้วยวาจาที่ไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่ารัก ไม่น่าพอใจ’ ‘ข้าแต่สมมติเทพ หม่อมฉันจะพึงปฏิบัติต่อพระองค์อย่างไรเล่า พระเจ้าข้า’ ‘ดูก่อนพระเทวี เธอจงปฏิบัติต่อเราอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่สมมติเทพ ความแปรปรวน ความพลัดพราก ความเป็นไปโดยประการอื่นจากของรักของชอบใจทั้งปวงมีอยู่ ขอพระองค์อย่าได้ทรงมีพระทัยห่วงใยสวรรคตเลย การสวรรคตของผู้มีพระทัยห่วงใยเป็นทุกข์ การสวรรคตของผู้มีพระทัยห่วงใยเป็นสิ่งที่บัณฑิตติเตียน ข้าแต่สมมติเทพ นคร ๘๔,๐๐๐ นครเหล่านี้ มีกรุงกุสาวดีราชธานีเป็นประมุข เป็นของพระองค์ ขอพระองค์จงทรงละความพอพระทัยในนครเหล่านี้เสีย อย่าได้ทรงอาลัยในชีวิตเลย ปราสาท ๘๔,๐๐๐ หลังเหล่านี้ มีธรรมปราสาทเป็นประมุข เป็นของพระองค์ ขอพระองค์จงทรงละความพอพระทัยในปราสาทเหล่านี้เสีย อย่าได้ทรงอาลัยในชีวิตเลย กูฏาคาร ๘๔,๐๐๐ หลังเหล่านี้ มีมหาพยูหกูฏาคารเป็นประมุข เป็นของพระองค์ ขอพระองค์จงทรงละความพอพระทัยในกูฏาคารเหล่านี้เสีย อย่าได้ทรงอาลัยในชีวิตเลย บัลลังก์ ๘๔,๐๐๐ ที่เหล่านี้ ทำด้วยทองคำบ้าง ทำด้วยเงินบ้าง ทำด้วยงาบ้าง ทำด้วยแก่นไม้บ้าง ลาดด้วยผ้าโกเชาว์บ้าง ลาดด้วยผ้าขนสัตว์ขาวบ้าง ลาดด้วยผ้าทำด้วยขนสัตว์ปักเป็นลายดอกไม้บ้าง ลาดด้วยหนังเสือดาวอย่างดีบ้าง มีเพดานเบื้องบนบ้าง มีหมอนข้างสีแดงทั้งสองข้างบ้าง เป็นของพระองค์ ขอพระองค์จงทรงละความพอพระทัยในบัลลังก์เหล่านี้เสีย อย่าได้ทรงอาลัยในชีวิตเลย ช้าง ๘๔,๐๐๐ เชือกเหล่านี้ ประดับด้วยเครื่องประดับทองคำ มีธงทอง คลุมด้วยข่ายทอง มีช้างอุโบสถพญาช้างเป็นประมุข เป็นของพระองค์ ขอพระองค์จงทรงละความพอพระทัยในช้างเหล่านี้เสีย อย่าได้ทรงอาลัยในชีวิตเลย ม้า ๘๔,๐๐๐ ตัวเหล่านี้ ประดับด้วยเครื่องประดับทองคำ มีธงทอง คลุมด้วยข่ายทอง มีม้าพลาหกพญาม้าเป็นประมุข เป็นของพระองค์ ขอพระองค์จงทรงละความพอพระทัยในม้าเหล่านี้เสีย อย่าได้ทรงอาลัยในชีวิตเลย รถ ๘๔,๐๐๐ คันเหล่านี้ หุ้มด้วยหนังราชสีห์บ้าง หุ้มด้วยหนังเสือโคร่งบ้าง หุ้มด้วยหนังเสือดาวบ้าง หุ้มด้วยผ้ากัมพลเหลืองบ้าง ประดับด้วยเครื่องประดับทองคำ มีธงทอง คลุมด้วยข่ายทอง มีเวชยันตรถเป็นประมุข เป็นของพระองค์ ขอพระองค์จงทรงละความพอพระทัยในรถเหล่านี้เสีย อย่าได้ทรงอาลัยในชีวิตเลย แก้วมณี ๘๔,๐๐๐ ดวงเหล่านี้ มีแก้วมณีรัตนะเป็นประมุข เป็นของพระองค์ ขอพระองค์จงทรงละความพอพระทัยในแก้วมณีเหล่านี้เสีย อย่าได้ทรงอาลัยในชีวิตเลย สตรี ๘๔,๐๐๐ นางเหล่านี้ มีพระนางสุภัททาเทวีเป็นประมุข เป็นของพระองค์ ขอพระองค์จงทรงละความพอพระทัยในสตรีเหล่านี้เสีย อย่าได้ทรงอาลัยในชีวิตเลย คฤหบดี ๘๔,๐๐๐ คนเหล่านี้ มีคฤหบดีรัตนะเป็นประมุข เป็นของพระองค์ ขอพระองค์จงทรงละความพอพระทัยในคฤหบดีเหล่านี้เสีย อย่าได้ทรงอาลัยในชีวิตเลย ขัตติยราช ๘๔,๐๐๐ องค์เหล่านี้ ผู้เป็นอนุยนต์ มีปริณายกรัตนะเป็นประมุข เป็นของพระองค์ ขอพระองค์จงทรงละความพอพระทัยในขัตติยราชเหล่านี้เสีย อย่าได้ทรงอาลัยในชีวิตเลย แม่โคนม ๘๔,๐๐๐ ตัวเหล่านี้ มีน้ำนมไหลซึมออกจากเต้า ต้องใช้ภาชนะสำริดรองรับ เป็นของพระองค์ ขอพระองค์จงทรงละความพอพระทัยในแม่โคนมเหล่านี้เสีย อย่าได้ทรงอาลัยในชีวิตเลย ผ้าโกฏิ ๘๔,๐๐๐ โกฏิเหล่านี้ เป็นผ้าเปลือกไม้เนื้อละเอียด ผ้าฝ้ายเนื้อละเอียด ผ้าไหมเนื้อละเอียด ผ้ากัมพลเนื้อละเอียด เป็นของพระองค์ ขอพระองค์จงทรงละความพอพระทัยในผ้าเหล่านี้เสีย อย่าได้ทรงอาลัยในชีวิตเลย หม้อหุงข้าว ๘๔,๐๐๐ หม้อเหล่านี้ ที่เขาจัดถวายภัตตาหารเช้าเย็น เป็นของพระองค์ ขอพระองค์จงทรงละความพอพระทัยในหม้อหุงข้าวเหล่านี้เสีย อย่าได้ทรงอาลัยในชีวิตเลย’ 268. ‘‘Evaṃ [Pg.158] vutte, ānanda, subhaddā devī parodi assūni pavattesi. Atha kho, ānanda, subhaddā devī assūni puñchitvā rājānaṃ mahāsudassanaṃ etadavoca – ๒๖๘. ดูก่อนอานนท์ เมื่อพระเจ้ามหาสุทัสสนะตรัสอย่างนี้แล้ว พระนางสุภัททาเทวีทรงกันแสงหลั่งพระอัสสุชล ดูก่อนอานนท์ ครั้งนั้นแล พระนางสุภัททาเทวีทรงเช็ดพระอัสสุชลแล้วได้กราบทูลคำนี้แด่พระเจ้ามหาสุทัสสนะว่า ‘Sabbeheva, deva, piyehi manāpehi nānābhāvo vinābhāvo aññathābhāvo, mā kho tvaṃ, deva, sāpekkho kālamakāsi, dukkhā sāpekkhassa kālaṅkiriyā, garahitā ca sāpekkhassa kālaṅkiriyā. Imāni te, deva, caturāsīti nagarasahassāni kusāvatīrājadhānippamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti pāsādasahassāni dhammapāsādappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti kūṭāgārasahassāni mahāviyūhakūṭāgārappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti pallaṅkasahassāni sovaṇṇamayāni rūpiyamayāni dantamayāni sāramayāni gonakatthatāni paṭikatthatāni paṭalikatthatāni kadalimigapavarapaccattharaṇāni sauttaracchadāni ubhatolohitakūpadhānāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti nāgasahassāni sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni uposathanāgarājappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti assasahassāni sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni valāhakaassarājappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha, jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti rathasahassāni sīhacammaparivārāni byagghacammaparivārāni dīpicammaparivārāni paṇḍukambalaparivārāni sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni vejayantarathappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti maṇisahassāni maṇiratanappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti itthisahassāni itthiratanappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha, jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te[Pg.159], deva, caturāsīti gahapatisahassāni gahapatiratanappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti khattiyasahassāni anuyantāni pariṇāyakaratanappamukhāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti dhenusahassāni duhasandanāni kaṃsūpadhāraṇāni. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti vatthakoṭisahassāni khomasukhumānaṃ kappāsikasukhumānaṃ koseyyasukhumānaṃ kambalasukhumānaṃ. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsi. Imāni te, deva, caturāsīti thālipākasahassāni sāyaṃ pātaṃ bhattābhihāro abhihariyati. Ettha, deva, chandaṃ pajaha jīvite apekkhaṃ mākāsī’ti. ‘ข้าแต่สมมติเทพ ความแปรปรวน ความพลัดพราก ความเป็นโดยประการอื่นจากของรักของชอบใจทั้งสิ้น ย่อมมีเป็นธรรมดา ขอฝ่าพระบาทอย่ามีพระทัยห่วงใยสวรรคตเลย การสวรรคตของผู้มีพระทัยห่วงใยเป็นทุกข์ และการสวรรคตของผู้มีพระทัยห่วงใยเป็นสิ่งที่บัณฑิตติเตียน ข้าแต่สมมติเทพ นคร ๘๔,๐๐๐ นคร มีกรุงกุสาวดีราชธานีเป็นประมุขเหล่านี้เป็นของฝ่าพระบาท ขอฝ่าพระบาทจงทรงละความพอพระทัยในนครเหล่านี้เสีย อย่าทรงอาลัยในพระชนมชีพเลย ข้าแต่สมมติเทพ ปราสาท ๘๔,๐๐๐ หลัง มีธรรมปราสาทเป็นประมุขเหล่านี้เป็นของฝ่าพระบาท ขอฝ่าพระบาทจงทรงละความพอพระทัยในปราสาทเหล่านี้เสีย อย่าทรงอาลัยในพระชนมชีพเลย ข้าแต่สมมติเทพ เรือนยอด ๘๔,๐๐๐ หลัง มีเรือนยอดมหาพยูหะเป็นประมุขเหล่านี้เป็นของฝ่าพระบาท ขอฝ่าพระบาทจงทรงละความพอพระทัยในเรือนยอดเหล่านี้เสีย อย่าทรงอาลัยในพระชนมชีพเลย ข้าแต่สมมติเทพ บัลลังก์ ๘๔,๐๐๐ บัลลังก์ ที่ทำด้วยทอง ทำด้วยเงิน ทำด้วยงา ทำด้วยแก่นไม้ ปูลาดด้วยผ้าโกเชาว์ ปูลาดด้วยขนแกะสีขาว ปูลาดด้วยผ้าปักดอกไม้ ปูลาดด้วยหนังแอนทิโลปชั้นดี มีเพดานผ้าสีแดงอยู่เบื้องบน มีหมอนอิงสีแดงทั้งสองข้างเหล่านี้เป็นของฝ่าพระบาท ขอฝ่าพระบาทจงทรงละความพอพระทัยในบัลลังก์เหล่านี้เสีย อย่าทรงอาลัยในพระชนมชีพเลย ข้าแต่สมมติเทพ ช้าง ๘๔,๐๐๐ เชือก ประดับด้วยเครื่องประดับทอง มีธงทอง คลุมด้วยข่ายทอง มีช้างอุโบสถราชเป็นประมุขเหล่านี้เป็นของฝ่าพระบาท ขอฝ่าพระบาทจงทรงละความพอพระทัยในช้างเหล่านี้เสีย อย่าทรงอาลัยในพระชนมชีพเลย ข้าแต่สมมติเทพ ม้า ๘๔,๐๐๐ ตัว ประดับด้วยเครื่องประดับทอง มีธงทอง คลุมด้วยข่ายทอง มีม้าวลาหกอัศวราชเป็นประมุขเหล่านี้เป็นของฝ่าพระบาท ขอฝ่าพระบาทจงทรงละความพอพระทัยในม้าเหล่านี้เสีย อย่าทรงอาลัยในพระชนมชีพเลย ข้าแต่สมมติเทพ รถ ๘๔,๐๐๐ คัน มีหนังราชสีห์เป็นเครื่องลาด มีหนังเสือโคร่งเป็นเครื่องลาด มีหนังเสือเหลืองเป็นเครื่องลาด มีผ้ากัมพลเหลืองเป็นเครื่องลาด ประดับด้วยเครื่องประดับทอง มีธงทอง คลุมด้วยข่ายทอง มีเวชยันตรถเป็นประมุขเหล่านี้เป็นของฝ่าพระบาท ขอฝ่าพระบาทจงทรงละความพอพระทัยในรถเหล่านี้เสีย อย่าทรงอาลัยในพระชนมชีพเลย ข้าแต่สมมติเทพ แก้วมณี ๘๔,๐๐๐ ดวง มีแก้วมณีรัตนะเป็นประมุขเหล่านี้เป็นของฝ่าพระบาท ขอฝ่าพระบาทจงทรงละความพอพระทัยในแก้วมณีเหล่านี้เสีย อย่าทรงอาลัยในพระชนมชีพเลย ข้าแต่สมมติเทพ สตรี ๘๔,๐๐๐ นาง มีนางแก้วเป็นประมุขเหล่านี้เป็นของฝ่าพระบาท ขอฝ่าพระบาทจงทรงละความพอพระทัยในสตรีเหล่านี้เสีย อย่าทรงอาลัยในพระชนมชีพเลย ข้าแต่สมมติเทพ คหบดี ๘๔,๐๐๐ คน มีคหบดีแก้วเป็นประมุขเหล่านี้เป็นของฝ่าพระบาท ขอฝ่าพระบาทจงทรงละความพอพระทัยในคหบดีเหล่านี้เสีย อย่าทรงอาลัยในพระชนมชีพเลย ข้าแต่สมมติเทพ ขัตติยะ ๘๔,๐๐๐ องค์ ผู้เป็นอนุยนต์ มีปริณายกรัตนะเป็นประมุขเหล่านี้เป็นของฝ่าพระบาท ขอฝ่าพระบาทจงทรงละความพอพระทัยในขัตติยะเหล่านี้เสีย อย่าทรงอาลัยในพระชนมชีพเลย ข้าแต่สมมติเทพ แม่โคนม ๘๔,๐๐๐ ตัว มีน้ำนมไหลหลั่ง ต้องใช้ภาชนะทองรองรับเหล่านี้เป็นของฝ่าพระบาท ขอฝ่าพระบาทจงทรงละความพอพระทัยในแม่โคนมเหล่านี้เสีย อย่าทรงอาลัยในพระชนมชีพเลย ข้าแต่สมมติเทพ คู่ผ้า ๘๔,๐๐๐ โกฏิโกฏิ ที่เป็นผ้าเปลือกไม้เนื้อละเอียด ผ้าฝ้ายเนื้อละเอียด ผ้าไหมเนื้อละเอียด ผ้ากัมพลเนื้อละเอียดเหล่านี้เป็นของฝ่าพระบาท ขอฝ่าพระบาทจงทรงละความพอพระทัยในคู่ผ้าเหล่านี้เสีย อย่าทรงอาลัยในพระชนมชีพเลย ข้าแต่สมมติเทพ สำรับกับข้าว ๘๔,๐๐๐ สำรับ ที่เขาจัดถวายทั้งเวลาเย็นและเวลาเช้าเหล่านี้เป็นของฝ่าพระบาท ขอฝ่าพระบาทจงทรงละความพอพระทัยในสำรับกับข้าวเหล่านี้เสีย อย่าทรงอาลัยในพระชนมชีพเลย’ Brahmalokūpagamaṃ การเสด็จสู่พรหมโลก 269. ‘‘Atha kho, ānanda, rājā mahāsudassano nacirasseva kālamakāsi. Seyyathāpi, ānanda, gahapatissa vā gahapatiputtassa vā manuññaṃ bhojanaṃ bhuttāvissa bhattasammado hoti, evameva kho, ānanda, rañño mahāsudassanassa māraṇantikā vedanā ahosi. Kālaṅkato ca, ānanda, rājā mahāsudassano sugatiṃ brahmalokaṃ upapajji. Rājā, ānanda, mahāsudassano caturāsīti vassasahassāni kumārakīḷaṃ kīḷi. Caturāsīti vassasahassāni oparajjaṃ kāresi. Caturāsīti vassasahassāni rajjaṃ kāresi. Caturāsīti vassasahassāni gihibhūto dhamme pāsāde brahmacariyaṃ cari. So cattāro brahmavihāre bhāvetvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā brahmalokūpago ahosi. ๒๖๙. อานนท์ ต่อมาไม่นานนัก พระเจ้ามหาสุทัสสนะก็สวรรคต อานนท์ เวทนาอันจะถึงความตายของพระเจ้ามหาสุทัสสนะได้เป็นเหมือนความเคลิบเคลิ้มเพราะฉันอาหารของคหบดีหรือบุตรคหบดีผู้บริโภคโภชนะที่น่าพอใจ ฉะนั้น อานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะสวรรคตแล้ว ได้บังเกิดในพรหมโลกอันเป็นสุคติ อานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงเล่นอย่างกุมาร ๘๔,๐๐๐ ปี ทรงดำรงตำแหน่งอุปราช ๘๔,๐๐๐ ปี ทรงครองราชย์ ๘๔,๐๐๐ ปี ทรงประพฤติพรหมจรรย์เป็นคฤหัสถ์ในธรรมปราสาท ๘๔,๐๐๐ ปี พระองค์ทรงเจริญพรหมวิหาร ๔ แล้ว หลังจากการตายเพราะกายแตก ได้เข้าถึงพรหมโลก 270. ‘‘Siyā kho panānanda, evamassa – ‘añño nūna tena samayena rājā mahāsudassano ahosī’ti, na kho panetaṃ, ānanda, evaṃ daṭṭhabbaṃ. Ahaṃ tena samayena rājā mahāsudassano ahosiṃ. Mama tāni caturāsīti nagarasahassāni kusāvatīrājadhānippamukhāni, mama tāni caturāsīti pāsādasahassāni dhammapāsādappamukhāni, mama tāni caturāsīti kūṭāgārasahassāni mahāviyūhakūṭāgārappamukhāni, mama tāni caturāsīti pallaṅkasahassāni sovaṇṇamayāni rūpiyamayāni dantamayāni sāramayāni gonakatthatāni paṭikatthatāni paṭalikatthatāni kadalimigapavarapaccattharaṇāni sauttaracchadāni [Pg.160] ubhatolohitakūpadhānāni, mama tāni caturāsīti nāgasahassāni sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni uposathanāgarājappamukhāni, mama tāni caturāsīti assasahassāni sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni valāhakaassarājappamukhāni, mama tāni caturāsīti rathasahassāni sīhacammaparivārāni byagghacammaparivārāni dīpicammaparivārāni paṇḍukambalaparivārāni sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni vejayantarathappamukhāni, mama tāni caturāsīti maṇisahassāni maṇiratanappamukhāni, mama tāni caturāsīti itthisahassāni subhaddādevippamukhāni, mama tāni caturāsīti gahapatisahassāni gahapatiratanappamukhāni, mama tāni caturāsīti khattiyasahassāni anuyantāni pariṇāyakaratanappamukhāni, mama tāni caturāsīti dhenusahassāni duhasandanāni kaṃsūpadhāraṇāni, mama tāni caturāsīti vatthakoṭisahassāni khomasukhumānaṃ kappāsikasukhumānaṃ koseyyasukhumānaṃ kambalasukhumānaṃ, mama tāni caturāsīti thālipākasahassāni sāyaṃ pātaṃ bhattābhihāro abhihariyittha. ๒๗๐. อานนท์ เธอพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ในสมัยนั้น พระเจ้ามหาสุทัสสนะคงเป็นพระองค์อื่น’ อานนท์ เธอไม่ควรเห็นอย่างนั้นเลย เราตถาคตนี่แหละเป็นพระเจ้ามหาสุทัสสนะในสมัยนั้น เมือง ๘๔,๐๐๐ เมือง มีกรุงกุสาวดีราชธานีเป็นประมุข เป็นของเรา ปราสาท ๘๔,๐๐๐ หลัง มีธรรมปราสาทเป็นประมุข เป็นของเรา เรือนยอด ๘๔,๐๐๐ หลัง มีเรือนยอดมหาวิยูหะเป็นประมุข เป็นของเรา บัลลังก์ ๘๔,๐๐๐ ที่ ที่ทำด้วยทองคำบ้าง เงินบ้าง งาบ้าง แก่นไม้บ้าง ลาดด้วยผ้าโกนกะ ผ้าปฏิกะ ผ้าปฏลิกะ ลาดด้วยเครื่องลาดอย่างดีทำด้วยหนังเสือดาว มีเพดานกั้นเบื้องบน มีหมอนอิงสีแดงทั้งสองข้าง เป็นของเรา ช้าง ๘๔,๐๐๐ เชือก ประดับด้วยเครื่องประดับทองคำ มีธงทอง ปกคลุมด้วยข่ายทอง มีช้างอุโบสถราชเป็นประมุข เป็นของเรา ม้า ๘๔,๐๐๐ ตัว ประดับด้วยเครื่องประดับทองคำ มีธงทอง ปกคลุมด้วยข่ายทอง มีม้าวลาหกอัสสราชเป็นประมุข เป็นของเรา รถ ๘๔,๐๐๐ คัน มีหนังราชสีห์เป็นเครื่องแวดล้อม มีหนังเสือโคร่งเป็นเครื่องแวดล้อม มีหนังเสือเหลืองเป็นเครื่องแวดล้อม มีผ้ากัมพลเหลืองเป็นเครื่องแวดล้อม ประดับด้วยเครื่องประดับทองคำ มีธงทอง ปกคลุมด้วยข่ายทอง มีเวชยันตรถเป็นประมุข เป็นของเรา แก้วมณี ๘๔,๐๐๐ ดวง มีแก้วมณีรัตนะเป็นประมุข เป็นของเรา สตรี ๘๔,๐๐๐ นาง มีพระนางสุภัททาเทวีเป็นประมุข เป็นของเรา คหบดี ๘๔,๐๐๐ คน มีคหบดีรัตนะเป็นประมุข เป็นของเรา ขัตติยราช ๘๔,๐๐๐ องค์ ผู้เป็นอนุยนต์ มีปริณายกรัตนะเป็นประมุข เป็นของเรา แม่โคนม ๘๔,๐๐๐ ตัว มีน้ำนมไหลหลั่ง ใช้ภาชนะทองรองรับ เป็นของเรา คู่ผ้า ๘๔,๐๐๐ โกฏิ เป็นผ้าเนื้อละเอียดทำด้วยเปลือกไม้ปอ ผ้าฝ้าย ผ้าไหม ผ้าขนสัตว์ เป็นของเรา หม้อข้าว ๘๔,๐๐๐ หม้อ ที่เขาหุงหาอาหารนำมาถวายในเวลาเย็นและเวลาเช้า เป็นของเรา 271. ‘‘Tesaṃ kho panānanda, caturāsītinagarasahassānaṃ ekaññeva taṃ nagaraṃ hoti, yaṃ tena samayena ajjhāvasāmi yadidaṃ kusāvatī rājadhānī. Tesaṃ kho panānanda, caturāsītipāsādasahassānaṃ ekoyeva so pāsādo hoti, yaṃ tena samayena ajjhāvasāmi yadidaṃ dhammo pāsādo. Tesaṃ kho panānanda, caturāsītikūṭāgārasahassānaṃ ekaññeva taṃ kūṭāgāraṃ hoti, yaṃ tena samayena ajjhāvasāmi yadidaṃ mahāviyūhaṃ kūṭāgāraṃ. Tesaṃ kho panānanda, caturāsītipallaṅkasahassānaṃ ekoyeva so pallaṅko hoti, yaṃ tena samayena paribhuñjāmi yadidaṃ sovaṇṇamayo vā rūpiyamayo vā dantamayo vā sāramayo vā. Tesaṃ kho panānanda, caturāsītināgasahassānaṃ ekoyeva so nāgo hoti, yaṃ tena samayena abhiruhāmi yadidaṃ uposatho nāgarājā. Tesaṃ kho panānanda, caturāsītiassasahassānaṃ ekoyeva so asso hoti, yaṃ tena samayena abhiruhāmi yadidaṃ valāhako assarājā. Tesaṃ kho panānanda, caturāsītirathasahassānaṃ ekoyeva so ratho hoti, yaṃ tena samayena abhiruhāmi yadidaṃ vejayantaratho. Tesaṃ kho panānanda, caturāsītiitthisahassānaṃ ekāyeva [Pg.161] sā itthī hoti, yā tena samayena paccupaṭṭhāti khattiyānī vā vessinī vā. Tesaṃ kho panānanda, vā. Tesaṃ kho panānanda, caturāsītivatthakoṭisahassānaṃ ekaṃyeva taṃ dussayugaṃ hoti, yaṃ tena samayena paridahāmi khomasukhumaṃ vā kappāsikasukhumaṃ vā koseyyasukhumaṃ vā kambalasukhumaṃ vā. Tesaṃ kho panānanda, caturāsītithālipākasahassānaṃ ekoyeva so thālipāko hoti, yato nāḷikodanaparamaṃ bhuñjāmi tadupiyañca sūpeyyaṃ. ๒๗๑. อานนท์ บรรดาเมือง ๘๔,๐๐๐ เมืองนั้น มีเพียงเมืองเดียวเท่านั้นที่เราอาศัยอยู่ในสมัยนั้น คือ กรุงกุสาวดีราชธานี อานนท์ บรรดาปราสาท ๘๔,๐๐๐ หลังนั้น มีเพียงปราสาทหลังเดียวเท่านั้นที่เราอาศัยอยู่ในสมัยนั้น คือ ธรรมปราสาท อานนท์ บรรดาเรือนยอด ๘๔,๐๐๐ หลังนั้น มีเพียงเรือนยอดหลังเดียวเท่านั้นที่เราอาศัยอยู่ในสมัยนั้น คือ เรือนยอดมหาวิยูหะ อานนท์ บรรดาบัลลังก์ ๘๔,๐๐๐ ที่นั้น มีเพียงบัลลังก์เดียวเท่านั้นที่เราใช้สอยในสมัยนั้น คือ บัลลังก์ที่ทำด้วยทองคำบ้าง เงินบ้าง งาบ้าง หรือแก่นไม้บ้าง อานนท์ บรรดาช้าง ๘๔,๐๐๐ เชือกนั้น มีเพียงช้างเชือกเดียวเท่านั้นที่เราทรงในสมัยนั้น คือ ช้างอุโบสถราช อานนท์ บรรดาม้า ๘๔,๐๐๐ ตัวนั้น มีเพียงม้าตัวเดียวเท่านั้นที่เราทรงในสมัยนั้น คือ ม้าวลาหกอัสสราช อานนท์ บรรดารถ ๘๔,๐๐๐ คันนั้น มีเพียงรถคันเดียวเท่านั้นที่เราทรงในสมัยนั้น คือ เวชยันตรถ อานนท์ บรรดาสตรี ๘๔,๐๐๐ นางนั้น มีเพียงสตรีคนเดียวเท่านั้นที่คอยปรนนิบัติเราในสมัยนั้น คือ สตรีผู้เป็นขัตติยานี หรือเวสสินี อานนท์ บรรดาคู่ผ้า ๘๔,๐๐๐ โกฏินั้น มีเพียงคู่ผ้าคู่เดียวเท่านั้นที่เรานุ่งห่มในสมัยนั้น คือ ผ้าเนื้อละเอียดทำด้วยเปลือกไม้ปอ ผ้าฝ้าย ผ้าไหม หรือผ้าขนสัตว์ อานนท์ บรรดาหม้อข้าว ๘๔,๐๐๐ หม้อนั้น มีเพียงข้าวที่หุงด้วยหม้อใบเดียวเท่านั้น ซึ่งเราบริโภคข้าวสุกประมาณ ๑ ทะนาน กับกับข้าวที่สมควรแก่ข้าวนั้น 272. ‘‘Passānanda, sabbete saṅkhārā atītā niruddhā vipariṇatā. Evaṃ aniccā kho, ānanda, saṅkhārā; evaṃ addhuvā kho, ānanda, saṅkhārā; evaṃ anassāsikā kho, ānanda, saṅkhārā! Yāvañcidaṃ, ānanda, alameva sabbasaṅkhāresu nibbindituṃ, alaṃ virajjituṃ, alaṃ vimuccituṃ. ๒๗๒. อานนท์ เธอจงดูเถิด สังขารเหล่านั้นทั้งหมดล่วงไปแล้ว ดับไปแล้ว แปรปรวนไปแล้ว อานนท์ สังขารทั้งหลายไม่เที่ยงอย่างนี้แล อานนท์ สังขารทั้งหลายไม่ยั่งยืนอย่างนี้แล อานนท์ สังขารทั้งหลายไม่น่าชื่นใจอย่างนี้แล อานนท์ เพียงเท่านี้ก็ควรแล้วที่จะเบื่อหน่ายในสังขารทั้งปวง ควรแล้วที่จะคลายกำหนัด ควรแล้วที่จะหลุดพ้น ‘‘Chakkhattuṃ kho panāhaṃ, ānanda, abhijānāmi imasmiṃ padese sarīraṃ nikkhipitaṃ, tañca kho rājāva samāno cakkavattī dhammiko dhammarājā cāturanto vijitāvī janapadatthāvariyapatto sattaratanasamannāgato, ayaṃ sattamo sarīranikkhepo. Na kho panāhaṃ, ānanda, taṃ padesaṃ samanupassāmi sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya yattha tathāgato aṭṭhamaṃ sarīraṃ nikkhipeyyā’’ti. Idamavoca bhagavā, idaṃ vatvāna sugato athāparaṃ etadavoca satthā – อานนท์ เรารู้ชัดอยู่ว่าเคยทอดทิ้งสรีระในประเทศนี้ ๖ ครั้ง และการทอดทิ้งสรีระนั้น ก็เป็นการทอดทิ้งในขณะที่เป็นพระเจ้าจักรพรรดิผู้ทรงธรรม เป็นธรรมราชา ทรงมีมหาสมุทร ๔ เป็นขอบเขต ทรงชนะแล้ว มีชนบทอันมั่นคง ประกอบด้วยรัตนะ ๗ ประการ การทอดทิ้งสรีระครั้งนี้เป็นครั้งที่ ๗ อานนท์ เราตถาคตไม่เล็งเห็นประเทศนั้นในโลกพร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ ที่ตถาคตจะพึงทอดทิ้งสรีระเป็นครั้งที่ ๘’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้แล้ว พระสุคตครั้นตรัสคำนี้แล้ว พระศาสดาจึงได้ตรัสคำนี้ต่อไปอีกว่า ‘‘Aniccā vata saṅkhārā, uppādavayadhammino; Uppajjitvā nirujjhanti, tesaṃ vūpasamo sukho’’ti. สังขารทั้งหลายไม่เที่ยงหนอ มีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา ครั้นเกิดขึ้นแล้วย่อมดับไป ความสงบระงับแห่งสังขารเหล่านั้นเป็นสุข Mahāsudassanasuttaṃ niṭṭhitaṃ catutthaṃ. มหาสุทัสสนสูตรที่ ๔ จบ 5. Janavasabhasuttaṃ ๕. ชนวสภสูตร Nātikiyādibyākaraṇaṃ นาติกิยาทิพยากรณ์ 273. Evaṃ [Pg.162] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā nātike viharati giñjakāvasathe. Tena kho pana samayena bhagavā parito parito janapadesu paricārake abbhatīte kālaṅkate upapattīsu byākaroti kāsikosalesu vajjimallesu cetivaṃsesu kurupañcālesu majjhasūrasenesu – ‘‘asu amutra upapanno, asu amutra upapanno. Paropaññāsa nātikiyā paricārakā abbhatītā kālaṅkatā pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātikā tattha parinibbāyino anāvattidhammā tasmā lokā. Sādhikā navuti nātikiyā paricārakā abbhatītā kālaṅkatā tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā rāgadosamohānaṃ tanuttā sakadāgāmino, sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karissanti. Sātirekāni pañcasatāni nātikiyā paricārakā abbhatītā kālaṅkatā tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpannā avinipātadhammā niyatā sambodhiparāyaṇā’’ti. ๒๗๓. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่อิฐาวาสในหมู่บ้านนาทิกะ ก็โดยสมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์คติของผู้ที่ล่วงลับทำกาละไปแล้ว ซึ่งเป็นอุบาสกในชนบทต่างๆ โดยรอบ คือ ในแคว้นกาสีและโกศล ในแคว้นวัชชีและมัลละ ในแคว้นเจติและวังสะ ในแคว้นกุรุและปัญจาละ ในแคว้นมัชฌะและสุรเสนะ ว่า ‘คนโน้นเกิดในที่โน้น คนโน้นเกิดในที่โน้น อุบาสกชาวนาทิกะที่ล่วงลับทำกาละไปแล้วเกินกว่า ๕๐ คน เป็นโอปปาติกะ เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ สิ้นไป จะปรินิพพานในภพนั้น มีปกติไม่กลับมาจากโลกนั้น อุบาสกชาวนาทิกะที่ล่วงลับทำกาละไปแล้ว ๙๐ คนเศษ เป็นพระสกทาคามี เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป และเพราะราคะ โทสะ โมหะเบาบาง จักมาสู่โลกนี้อีกเพียงครั้งเดียวแล้วทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ อุบาสกชาวนาทิกะที่ล่วงลับทำกาละไปแล้ว ๕๐๐ คนเศษ เป็นพระโสดาบัน เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป มีปกติไม่ตกต่ำ เป็นผู้เที่ยง มีการตรัสรู้เป็นเบื้องหน้า’ ดังนี้ 274. Assosuṃ kho nātikiyā paricārakā – ‘‘bhagavā kira parito parito janapadesu paricārake abbhatīte kālaṅkate upapattīsu byākaroti kāsikosalesu vajjimallesu cetivaṃsesu kurupañcālesu majjhasūrasenesu – ‘asu amutra upapanno, asu amutra upapanno. Paropaññāsa nātikiyā paricārakā abbhatītā kālaṅkatā pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātikā tattha parinibbāyino anāvattidhammā tasmā lokā. Sādhikā navuti nātikiyā paricārakā abbhatītā kālaṅkatā tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā rāgadosamohānaṃ tanuttā sakadāgāmino sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karissanti. Sātirekāni pañcasatāni nātikiyā paricārakā abbhatītā kālaṅkatā tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā [Pg.163] sotāpannā avinipātadhammā niyatā sambodhiparāyaṇā’ti. Tena ca nātikiyā paricārakā attamanā ahesuṃ pamuditā pītisomanassajātā bhagavato pañhaveyyākaraṇaṃ sutvā. ๒๗๔. อุบาสกชาวนาทิกะได้ฟังข่าวว่า ‘ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์คติของผู้ที่ล่วงลับทำกาละไปแล้ว ซึ่งเป็นอุบาสกในชนบทต่างๆ โดยรอบ คือ ในแคว้นกาสีและโกศล ในแคว้นวัชชีและมัลละ ในแคว้นเจติและวังสะ ในแคว้นกุรุและปัญจาละ ในแคว้นมัชฌะและสุรเสนะ ว่า ‘คนโน้นเกิดในที่โน้น คนโน้นเกิดในที่โน้น อุบาสกชาวนาทิกะที่ล่วงลับทำกาละไปแล้วเกินกว่า ๕๐ คน เป็นโอปปาติกะ เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ สิ้นไป จะปรินิพพานในภพนั้น มีปกติไม่กลับมาจากโลกนั้น อุบาสกชาวนาทิกะที่ล่วงลับทำกาละไปแล้ว ๙๐ คนเศษ เป็นพระสกทาคามี เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป และเพราะราคะ โทสะ โมหะเบาบาง จักมาสู่โลกนี้อีกเพียงครั้งเดียวแล้วทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ อุบาสกชาวนาทิกะที่ล่วงลับทำกาละไปแล้ว ๕๐๐ คนเศษ เป็นพระโสดาบัน เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป มีปกติไม่ตกต่ำ เป็นผู้เที่ยง มีการตรัสรู้เป็นเบื้องหน้า’ ดังนี้’ เมื่ออุบาสกชาวนาทิกะได้ฟังคำพยากรณ์ปัญหาของพระผู้มีพระภาคแล้ว ก็มีใจยินดี ร่าเริง เกิดปีติโสมนัส ด้วยเหตุนั้น 275. Assosi kho āyasmā ānando – ‘‘bhagavā kira parito parito janapadesu paricārake abbhatīte kālaṅkate upapattīsu byākaroti kāsikosalesu vajjimallesu cetivaṃsesu kurupañcālesu majjhasūrasenesu – ‘asu amutra upapanno, asu amutra upapanno. Paropaññāsa nātikiyā paricārakā abbhatītā kālaṅkatā pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātikā tattha parinibbāyino anāvattidhammā tasmā lokā. Sādhikā navuti nātikiyā paricārakā abbhatītā kālaṅkatā tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā rāgadosamohānaṃ tanuttā sakadāgāmino sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karissanti. Sātirekāni pañcasatāni nātikiyā paricārakā abbhatītā kālaṅkatā tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpannā avinipātadhammā niyatā sambodhiparāyaṇā’ti. Tena ca nātikiyā paricārakā attamanā ahesuṃ pamuditā pītisomanassajātā bhagavato pañhaveyyākaraṇaṃ sutvā’’ti. ๒๗๕. ท่านพระอานนท์ได้สดับว่า ‘ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์คติของผู้ที่ล่วงลับทำกาละไปแล้ว ซึ่งเป็นอุบาสกในชนบทต่างๆ โดยรอบ คือ ในแคว้นกาสีและโกศล ในแคว้นวัชชีและมัลละ ในแคว้นเจติและวังสะ ในแคว้นกุรุและปัญจาละ ในแคว้นมัชฌะและสุรเสนะ ว่า ‘คนโน้นเกิดในที่โน้น คนโน้นเกิดในที่โน้น อุบาสกชาวนาทิกะที่ล่วงลับทำกาละไปแล้วเกินกว่า ๕๐ คน เป็นโอปปาติกะ เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ สิ้นไป จะปรินิพพานในภพนั้น มีปกติไม่กลับมาจากโลกนั้น อุบาสกชาวนาทิกะที่ล่วงลับทำกาละไปแล้ว ๙๐ คนเศษ เป็นพระสกทาคามี เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป และเพราะราคะ โทสะ โมหะเบาบาง จักมาสู่โลกนี้อีกเพียงครั้งเดียวแล้วทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ อุบาสกชาวนาทิกะที่ล่วงลับทำกาละไปแล้ว ๕๐๐ คนเศษ เป็นพระโสดาบัน เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป มีปกติไม่ตกต่ำ เป็นผู้เที่ยง มีการตรัสรู้เป็นเบื้องหน้า’ ดังนี้’ เมื่ออุบาสกชาวนาทิกะได้ฟังคำพยากรณ์ปัญหาของพระผู้มีพระภาคแล้ว ก็มีใจยินดี ร่าเริง เกิดปีติโสมนัส ด้วยเหตุนั้น ดังนี้ Ānandaparikathā ปริกถาของท่านพระอานนท์ 276. Atha kho āyasmato ānandassa etadahosi – ‘‘ime kho panāpi ahesuṃ māgadhakā paricārakā bahū ceva rattaññū ca abbhatītā kālaṅkatā. Suññā maññe aṅgamagadhā aṅgamāgadhakehi paricārakehi abbhatītehi kālaṅkatehi. Te kho panāpi ahesuṃ buddhe pasannā dhamme pasannā saṅghe pasannā sīlesu paripūrakārino. Te abbhatītā kālaṅkatā bhagavatā abyākatā; tesampissa sādhu veyyākaraṇaṃ, bahujano pasīdeyya, tato gaccheyya sugatiṃ. Ayaṃ kho panāpi ahosi rājā māgadho seniyo bimbisāro dhammiko dhammarājā hito brāhmaṇagahapatikānaṃ negamānañceva jānapadānañca. Apissudaṃ manussā kittayamānarūpā viharanti – ‘evaṃ no so dhammiko dhammarājā sukhāpetvā [Pg.164] kālaṅkato, evaṃ mayaṃ tassa dhammikassa dhammarañño vijite phāsu viharimhā’ti. So kho panāpi ahosi buddhe pasanno dhamme pasanno saṅghe pasanno sīlesu paripūrakārī. Apissudaṃ manussā evamāhaṃsu – ‘yāva maraṇakālāpi rājā māgadho seniyo bimbisāro bhagavantaṃ kittayamānarūpo kālaṅkato’ti. So abbhatīto kālaṅkato bhagavatā abyākato. Tassapissa sādhu veyyākaraṇaṃ bahujano pasīdeyya, tato gaccheyya sugatiṃ. Bhagavato kho pana sambodhi magadhesu. Yattha kho pana bhagavato sambodhi magadhesu, kathaṃ tatra bhagavā māgadhake paricārake abbhatīte kālaṅkate upapattīsu na byākareyya. Bhagavā ce kho pana māgadhake paricārake abbhatīte kālaṅkate upapattīsu na byākareyya, dīnamanā tenassu māgadhakā paricārakā; yena kho panassu dīnamanā māgadhakā paricārakā kathaṃ te bhagavā na byākareyyā’’ti? ๒๗๖. ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์ได้มีความปริวิตกดังนี้ว่า ‘อุบาสกชาวมคธเหล่านี้ที่ล่วงลับทำกาละไปแล้ว ก็มีจำนวนมากและเป็นผู้รู้ราตรีนาน แคว้นอังคะและมคธดูจะว่างเปล่าจากอุบาสกชาวอังคะและมคธที่ล่วงลับทำกาละไปแล้ว ก็อุบาสกเหล่านั้นเป็นผู้เลื่อมใสในพระพุทธเจ้า เลื่อมใสในพระธรรม เลื่อมใสในพระสงฆ์ เป็นผู้บำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์ อุบาสกเหล่านั้นที่ล่วงลับทำกาละไปแล้ว พระผู้มีพระภาคยังมิได้ทรงพยากรณ์ การพยากรณ์ถึงอุบาสกเหล่านั้นด้วยก็เป็นการดี ชนจำนวนมากจักเลื่อมใส แล้วพึงไปสู่สุคติเพราะเหตุนั้น อนึ่ง พระเจ้าพิมพิสาร จอมทัพแห่งมคธพระองค์นี้ ก็ทรงเป็นธรรมิกราชผู้ทรงธรรม ทรงเกื้อกูลแก่พวกพราหมณ์และคหบดี ทั้งชาวนิคมและชาวชนบท แม้ประชาชนก็ยังกล่าวสรรเสริญอยู่ว่า ‘พระธรรมิกราชพระองค์นั้นทรงให้เราเป็นสุขแล้วจึงสวรรคต พวกเราอยู่ในแว่นแคว้นของพระธรรมิกราชพระองค์นั้นอย่างผาสุก’ ดังนี้ ก็พระองค์เป็นผู้เลื่อมใสในพระพุทธเจ้า เลื่อมใสในพระธรรม เลื่อมใสในพระสงฆ์ เป็นผู้บำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์ แม้ประชาชนก็กล่าวอย่างนี้ว่า ‘พระเจ้าพิมพิสาร จอมทัพแห่งมคธ ทรงกล่าวสรรเสริญพระผู้มีพระภาคอยู่จนกระทั่งเวลาสวรรคต’ ดังนี้ พระองค์ล่วงลับสวรรคตไปแล้ว พระผู้มีพระภาคก็ยังมิได้ทรงพยากรณ์ การพยากรณ์ถึงพระองค์ด้วยก็เป็นการดี ชนจำนวนมากจักเลื่อมใส แล้วพึงไปสู่สุคติเพราะเหตุนั้น ก็การตรัสรู้สัมโพธิญาณของพระผู้มีพระภาคเกิดขึ้นในแคว้นมคธ เมื่อการตรัสรู้สัมโพธิญาณของพระผู้มีพระภาคเกิดขึ้นในแคว้นมคธ เหตุไฉนพระผู้มีพระภาคจึงจะไม่ทรงพยากรณ์คติของอุบาสกชาวมคธที่ล่วงลับทำกาละไปแล้วเล่า หากพระผู้มีพระภาคไม่ทรงพยากรณ์คติของอุบาสกชาวมคธที่ล่วงลับทำกาละไปแล้ว อุบาสกชาวมคธก็จะพึงน้อยใจเพราะเหตุนั้น เมื่อมีเหตุที่อุบาสกชาวมคธจะพึงน้อยใจอยู่ เหตุไฉนพระผู้มีพระภาคจึงจะไม่ทรงพยากรณ์ถึงพวกเขาเล่า’ 277. Idamāyasmā ānando māgadhake paricārake ārabbha eko raho anuvicintetvā rattiyā paccūsasamayaṃ paccuṭṭhāya yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sutaṃ metaṃ, bhante – ‘bhagavā kira parito parito janapadesu paricārake abbhatīte kālaṅkate upapattīsu byākaroti kāsikosalesu vajjimallesu cetivaṃsesu kurupañcālesu majjhasūrasenesu – ‘‘asu amutra upapanno, asu amutra upapanno. Paropaññāsa nātikiyā paricārakā abbhatītā kālaṅkatā pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātikā tattha parinibbāyino anāvattidhammā tasmā lokā. Sādhikā navuti nātikiyā paricārakā abbhatītā kālaṅkatā tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā rāgadosamohānaṃ tanuttā sakadāgāmino, sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karissanti. Sātirekāni pañcasatāni nātikiyā paricārakā abbhatītā kālaṅkatā tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpannā avinipātadhammā niyatā sambodhiparāyaṇāti. Tena ca nātikiyā paricārakā attamanā ahesuṃ pamuditā pītisomanassajātā bhagavato pañhaveyyākaraṇaṃ sutvā’’ti[Pg.165]. Ime kho panāpi, bhante, ahesuṃ māgadhakā paricārakā bahū ceva rattaññū ca abbhatītā kālaṅkatā. Suññā maññe aṅgamagadhā aṅgamāgadhakehi paricārakehi abbhatītehi kālaṅkatehi. Te kho panāpi, bhante, ahesuṃ buddhe pasannā dhamme pasannā saṅghe pasannā sīlesu paripūrakārino, te abbhatītā kālaṅkatā bhagavatā abyākatā. Tesampissa sādhu veyyākaraṇaṃ, bahujano pasīdeyya, tato gaccheyya sugatiṃ. Ayaṃ kho panāpi, bhante, ahosi rājā māgadho seniyo bimbisāro dhammiko dhammarājā hito brāhmaṇagahapatikānaṃ negamānañceva jānapadānañca. Apissudaṃ manussā kittayamānarūpā viharanti – ‘evaṃ no so dhammiko dhammarājā sukhāpetvā kālaṅkato. Evaṃ mayaṃ tassa dhammikassa dhammarañño vijite phāsu viharimhā’ti. So kho panāpi, bhante, ahosi buddhe pasanno dhamme pasanno saṅghe pasanno sīlesu paripūrakārī. Apissudaṃ manussā evamāhaṃsu – ‘yāva maraṇakālāpi rājā māgadho seniyo bimbisāro bhagavantaṃ kittayamānarūpo kālaṅkato’ti. So abbhatīto kālaṅkato bhagavatā abyākato; tassapissa sādhu veyyākaraṇaṃ, bahujano pasīdeyya, tato gaccheyya sugatiṃ. Bhagavato kho pana, bhante, sambodhi magadhesu. Yattha kho pana, bhante, bhagavato sambodhi magadhesu, kathaṃ tatra bhagavā māgadhake paricārake abbhatīte kālaṅkate upapattīsu na byākareyya? Bhagavā ce kho pana, bhante, māgadhake paricārake abbhatīte kālaṅkate upapattīsu na byākareyya dīnamanā tenassu māgadhakā paricārakā; yena kho panassu dīnamanā māgadhakā paricārakā kathaṃ te bhagavā na byākareyyā’’ti. Idamāyasmā ānando māgadhake paricārake ārabbha bhagavato sammukhā parikathaṃ katvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. ๒๗๗. ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์ปรารภอุบาสกชาวมคธทั้งหลายแล้ว ใคร่ครวญเรื่องนี้อยู่ในที่ลับแต่ผู้เดียว ลุกขึ้นในเวลาใกล้รุ่งแห่งราตรี เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ก็ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ท่านพระอานนท์ผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้สดับมาดังนี้ว่า ‘ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์อุบาสกผู้อุปัฏฐากที่ล่วงลับทำกาละแล้วในชนบทรอบๆ ในแคว้นกาสีและโกศล ในแคว้นวัชชีและมัลละ ในแคว้นเจติและวังสะ ในแคว้นกุรุและปัญจาละ ในแคว้นมัชฌะและสุรเสนะว่า ‘คนโน้นเกิดในภพโน้น คนโน้นเกิดในภพโน้น’ อุบาสกชาวนาทิการะกว่า ๕๐ คนที่ล่วงลับทำกาละแล้ว เป็นโอปปาติกะ เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ สิ้นไป จะปรินิพพานในภพนั้น มีอันไม่กลับมาจากโลกนั้นเป็นธรรมดา อุบาสกชาวนาทิการะกว่า ๙๐ คนที่ล่วงลับทำกาละแล้ว เป็นพระสกทาคามี เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป และเพราะราคะ โทสะ โมหะเบาบาง จักมาสู่โลกนี้อีกครั้งเดียวแล้วทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ อุบาสกชาวนาทิการะ ๕๐๐ กว่าคนที่ล่วงลับทำกาละแล้ว เป็นพระโสดาบัน เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีการตรัสรู้เป็นเบื้องหน้า’ เพราะเหตุนั้น อุบาสกชาวนาทิการะเหล่านั้นได้ฟังคำพยากรณ์ปัญหาของพระผู้มีพระภาคแล้ว จึงมีใจยินดี ร่าเริง เกิดปีติโสมนัส” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็อุบาสกชาวมคธเหล่านี้มีจำนวนมากและเป็นผู้รู้ราตรีนาน ได้ล่วงลับทำกาละไปแล้ว ข้าพระองค์เข้าใจว่า แคว้นอังคะและมคธว่างเปล่าจากอุบาสกชาวอังคะและมคธที่ล่วงลับทำกาละไปแล้ว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ท่านเหล่านั้นเลื่อมใสในพระพุทธเจ้า เลื่อมใสในพระธรรม เลื่อมใสในพระสงฆ์ เป็นผู้ทำศีลให้บริบูรณ์ ท่านเหล่านั้นที่ล่วงลับทำกาละไปแล้ว พระผู้มีพระภาคยังมิได้ทรงพยากรณ์ การพยากรณ์ท่านเหล่านั้นด้วยก็เป็นการดี ชนจำนวนมากจะเลื่อมใส และเพราะเหตุนั้นก็จะไปสู่สุคติ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม้พระเจ้าพิมพิสาร จอมทัพแห่งมคธนี้ ก็เป็นธรรมราชาผู้ทรงธรรม เป็นผู้เกื้อกูลแก่พราหมณ์และคหบดี ทั้งชาวนิคมและชาวชนบท แม้คนทั้งหลายก็ยังคงสรรเสริญอยู่ว่า ‘พระธรรมราชาผู้ทรงธรรมพระองค์นั้นทรงให้พวกเราเป็นสุขแล้วจึงสวรรคต พวกเราอยู่ในแว่นแคว้นของพระธรรมราชาผู้ทรงธรรมพระองค์นั้นอยู่อย่างผาสุก’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม้พระเจ้าพิมพิสารพระองค์นั้นก็เลื่อมใสในพระพุทธเจ้า เลื่อมใสในพระธรรม เลื่อมใสในพระสงฆ์ เป็นผู้ทำศีลให้บริบูรณ์ แม้คนทั้งหลายก็กล่าวอย่างนี้ว่า ‘แม้จนกระทั่งเวลาจะสิ้นพระชนม์ พระเจ้าพิมพิสาร จอมทัพแห่งมคธ ก็ยังทรงสรรเสริญพระผู้มีพระภาคแล้วจึงสวรรคต’ พระเจ้าพิมพิสารพระองค์นั้นผู้ล่วงลับสวรรคตไปแล้ว พระผู้มีพระภาคยังมิได้ทรงพยากรณ์ การพยากรณ์พระองค์ด้วยก็เป็นการดี ชนจำนวนมากจะเลื่อมใส และเพราะเหตุนั้นก็จะไปสู่สุคติ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็การตรัสรู้ของพระผู้มีพระภาคเกิดขึ้นในแคว้นมคธ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็เมื่อการตรัสรู้ของพระผู้มีพระภาคเกิดขึ้นในแคว้นมคธ ไฉนพระผู้มีพระภาคจะไม่พึงทรงพยากรณ์อุบาสกชาวมคธที่ล่วงลับทำกาละแล้วในคติภพในแคว้นมคธนั้นเล่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ถ้าพระผู้มีพระภาคไม่พึงทรงพยากรณ์อุบาสกชาวมคธที่ล่วงลับทำกาละแล้วในคติภพ อุบาสกชาวมคธพึงเป็นผู้มีใจหดหู่เพราะเหตุนั้น เมื่อเหตุที่อุบาสกชาวมคธจะพึงมีใจหดหู่มีอยู่ ไฉนพระผู้มีพระภาคจึงจะไม่พึงทรงพยากรณ์ท่านเหล่านั้นเล่า” ท่านพระอานนท์ปรารภอุบาสกชาวมคธทั้งหลาย กราบทูลคำอ้อมนี้เฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาคแล้ว ลุกจากอาสนะ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค ทำประทักษิณแล้วหลีกไป 278. Atha kho bhagavā acirapakkante āyasmante ānande pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya nātikaṃ piṇḍāya pāvisi. Nātike piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto pāde pakkhāletvā giñjakāvasathaṃ pavisitvā māgadhake paricārake ārabbha aṭṭhiṃ katvā manasikatvā sabbaṃ cetasā samannāharitvā paññatte āsane [Pg.166] nisīdi – ‘‘gatiṃ nesaṃ jānissāmi abhisamparāyaṃ, yaṃgatikā te bhavanto yaṃabhisamparāyā’’ti. Addasā kho bhagavā māgadhake paricārake ‘‘yaṃgatikā te bhavanto yaṃabhisamparāyā’’ti. Atha kho bhagavā sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito giñjakāvasathā nikkhamitvā vihārapacchāyāyaṃ paññatte āsane nisīdi. ๒๗๘. ครั้งนั้น เมื่อท่านพระอานนท์หลีกไปไม่นาน พระผู้มีพระภาคทรงครองผ้าในเวลาเช้า ทรงถือบาตรและจีวรเสด็จเข้าไปยังหมู่บ้านนาทิการะเพื่อบิณฑบาต ครั้นเสด็จเที่ยวบิณฑบาตในหมู่บ้านนาทิการะแล้ว ภายหลังภัต เสด็จกลับจากบิณฑบาต ทรงล้างพระบาทแล้ว เสด็จเข้าไปยังเรือนอิฐ ประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ ทรงปรารภอุบาสกชาวมคธทั้งหลาย ทรงกระทำไว้ในพระทัย ใส่พระทัย รวบรวมทั้งหมดไว้ด้วยพระทัยว่า “เราจักรู้คติและสัมปรายภพของท่านเหล่านี้ว่า ท่านเหล่านั้นมีคติอย่างไร มีสัมปรายภพอย่างไร” พระผู้มีพระภาคได้ทอดพระเนตรเห็นอุบาสกชาวมคธทั้งหลายว่า “ท่านเหล่านั้นมีคติอย่างนั้น มีสัมปรายภพอย่างนั้น” ครั้งนั้น ในเวลาเย็น พระผู้มีพระภาคเสด็จออกจากที่เร้น เสด็จออกจากเรือนอิฐแล้วประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ในเงาของวิหาร 279. Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘upasantapadisso bhante bhagavā bhātiriva bhagavato mukhavaṇṇo vippasannattā indriyānaṃ. Santena nūnajja bhante bhagavā vihārena vihāsī’’ti? ‘‘Yadeva kho me tvaṃ, ānanda, māgadhake paricārake ārabbha sammukhā parikathaṃ katvā uṭṭhāyāsanā pakkanto, tadevāhaṃ nātike piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto pāde pakkhāletvā giñjakāvasathaṃ pavisitvā māgadhake paricārake ārabbha aṭṭhiṃ katvā manasikatvā sabbaṃ cetasā samannāharitvā paññatte āsane nisīdiṃ – ‘gatiṃ nesaṃ jānissāmi abhisamparāyaṃ, yaṃgatikā te bhavanto yaṃabhisamparāyā’ti. Addasaṃ kho ahaṃ, ānanda, māgadhake paricārake ‘yaṃgatikā te bhavanto yaṃabhisamparāyā’’’ti. ๒๗๙. ครั้งนั้นแล ท่านพระอานนท์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้วจึงถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ท่านพระอานนท์นั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงมีพระลักษณะสงบยิ่งนัก พระฉวีวรรณแห่งพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาคผ่องใสยิ่งนัก เพราะอินทรีย์ทั้งหลายผ่องใส ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วันนี้พระผู้มีพระภาคคงจะประทับอยู่ด้วยวิหารธรรมอันสงบเป็นแน่’ (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) ‘ดูก่อนอานนท์ เธอกล่าวปรารภอุบาสกอุบาสิกาชาวมคธะเป็นปริยายกถาในที่เฉพาะหน้าของเราแล้วลุกจากอาสนะหลีกไปเรื่องใด เราก็ไปบิณฑบาตในหมู่บ้านนาทิกะเรื่องนั้นแหละ ในเวลาปัจฉาภัต กลับจากบิณฑบาตแล้ว ล้างเท้า เข้าไปยังเรือนอิฐ ปรารภอุบาสกอุบาสิกาชาวมคธะ กระทำไว้ในใจ ใส่ใจ น้อมนำมาด้วยใจทั้งหมด แล้วนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ว่า ‘เราจักรู้คติและสัมปรายภพของท่านเหล่านั้นว่า ท่านเหล่านั้นมีคติอย่างไร มีสัมปรายภพอย่างไร’ ดูก่อนอานนท์ เราได้เห็นแล้วซึ่งคติและสัมปรายภพของอุบาสกอุบาสิกาชาวมคธะว่า ‘ท่านเหล่านั้นมีคติอย่างนั้น มีสัมปรายภพอย่างนั้น’ Janavasabhayakkho ชนวสภยักษ์ 280. ‘‘Atha kho, ānanda, antarahito yakkho saddamanussāvesi – ‘janavasabho ahaṃ bhagavā; janavasabho ahaṃ sugatā’ti. Abhijānāsi no tvaṃ, ānanda, ito pubbe evarūpaṃ nāmadheyyaṃ sutaṃ yadidaṃ janavasabho’’ti? ๒๘๐. ดูก่อนอานนท์ ครั้งนั้นแล ยักษ์ตนหนึ่งไม่ปรากฏกาย ได้เปล่งเสียงให้ได้ยินว่า ‘ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์คือชนวสภะ ข้าแต่พระสุคต ข้าพระองค์คือชนวสภะ’ ดูก่อนอานนท์ เธอจำได้หรือไม่ว่าเคยได้ยินชื่อเช่นนี้ คือ ชนวสภะ มาก่อนแต่นี้ ‘‘Na kho ahaṃ, bhante, abhijānāmi ito pubbe evarūpaṃ nāmadheyyaṃ sutaṃ yadidaṃ janavasabhoti, api ca me, bhante, lomāni haṭṭhāni ‘janavasabho’ti nāmadheyyaṃ sutvā. Tassa mayhaṃ, bhante, etadahosi – ‘na hi nūna so orako yakkho bhavissati yadidaṃ evarūpaṃ nāmadheyyaṃ supaññattaṃ yadidaṃ janavasabho’’ti. ‘‘Anantarā kho, ānanda, saddapātubhāvā uḷāravaṇṇo [Pg.167] me yakkho sammukhe pāturahosi. Dutiyampi saddamanussāvesi – ‘bimbisāro ahaṃ bhagavā; bimbisāro ahaṃ sugatāti. Idaṃ sattamaṃ kho ahaṃ, bhante, vessavaṇassa mahārājassa sahabyataṃ upapajjāmi, so tato cuto manussarājā bhavituṃ pahomi. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จำไม่ได้ว่าเคยได้ยินชื่อเช่นนี้ คือ ชนวสภะ มาก่อนแต่นี้ แต่ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อได้ฟังชื่อว่า ‘ชนวสภะ’ ขนของข้าพระองค์ก็ชูชัน ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ยักษ์ผู้มีชื่ออันไพเราะอย่างนี้ คือ ชนวสภะ คงจะไม่ใช่ยักษ์ชั้นต่ำเป็นแน่’ (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) ‘ดูก่อนอานนท์ ในลำดับแห่งการปรากฏของเสียงนั่นแล ยักษ์มีวรรณะยิ่งใหญ่ได้ปรากฏขึ้นเฉพาะหน้าเรา ได้เปล่งเสียงให้ได้ยินเป็นครั้งที่สองว่า ‘ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์คือพิมพิสาร ข้าแต่พระสุคต ข้าพระองค์คือพิมพิสาร ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้เป็นครั้งที่เจ็ด ที่ข้าพระองค์เข้าถึงความเป็นสหายของท้าวเวสวัณมหาราช ข้าพระองค์นั้นจุติจากอัตภาพนั้นแล้ว สามารถที่จะเป็นพระราชาในหมู่มนุษย์ได้ Ito satta tato satta, saṃsārāni catuddasa; Nivāsamabhijānāmi, yattha me vusitaṃ pure. ข้าพระองค์ระลึกชาติที่เคยอยู่มาในกาลก่อนได้ คือเวียนว่ายตายเกิด ๑๔ ครั้ง ๗ ครั้งจากโลกนี้ (ไปสู่เทวโลก) ๗ ครั้งจากเทวโลกนั้น (มาสู่โลกนี้) 281. ‘Dīgharattaṃ kho ahaṃ, bhante, avinipāto avinipātaṃ sañjānāmi, āsā ca pana me santiṭṭhati sakadāgāmitāyā’ti. ‘Acchariyamidaṃ āyasmato janavasabhassa yakkhassa, abbhutamidaṃ āyasmato janavasabhassa yakkhassa. ‘‘Dīgharattaṃ kho ahaṃ, bhante, avinipāto avinipātaṃ sañjānāmī’’ti ca vadesi, ‘‘āsā ca pana me santiṭṭhati sakadāgāmitāyā’’ti ca vadesi, kutonidānaṃ panāyasmā janavasabho yakkho evarūpaṃ uḷāraṃ visesādhigamaṃ sañjānātīti? Na aññatra, bhagavā, tava sāsanā, na aññatra, sugata, tava sāsanā; yadagge ahaṃ, bhante, bhagavati ekantikato abhippasanno, tadagge ahaṃ, bhante, dīgharattaṃ avinipāto avinipātaṃ sañjānāmi, āsā ca pana me santiṭṭhati sakadāgāmitāya. Idhāhaṃ, bhante, vessavaṇena mahārājena pesito virūḷhakassa mahārājassa santike kenacideva karaṇīyena addasaṃ bhagavantaṃ antarāmagge giñjakāvasathaṃ pavisitvā māgadhake paricārake ārabbha aṭṭhiṃ katvā manasikatvā sabbaṃ cetasā samannāharitvā nisinnaṃ – ‘‘gatiṃ nesaṃ jānissāmi abhisamparāyaṃ, yaṃgatikā te bhavanto yaṃabhisamparāyā’’ti. Anacchariyaṃ kho panetaṃ, bhante, yaṃ vessavaṇassa mahārājassa tassaṃ parisāyaṃ bhāsato sammukhā sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ – ‘‘yaṃgatikā te bhavanto yaṃabhisamparāyā’’ti. Tassa mayhaṃ, bhante, etadahosi – bhagavantañca dakkhāmi, idañca bhagavato ārocessāmīti. Ime kho me, bhante, dvepaccayā bhagavantaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ’. ๒๘๑. ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เป็นเวลานานแล้วที่ข้าพระองค์ไม่ไปสู่ทุคติ ข้าพระองค์รู้ชัดถึงความไม่ต้องไปสู่ทุคติ และข้าพระองค์ก็ยังมีความหวังตั้งมั่นในความเป็นสกทาคามี’ (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) ‘น่าอัศจรรย์นักท่านชนวสภยักษ์ ไม่เคยมีมาเลยท่านชนวสภยักษ์ ที่ท่านกล่าวว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เป็นเวลานานแล้วที่ข้าพระองค์ไม่ไปสู่ทุคติ ข้าพระองค์รู้ชัดถึงความไม่ต้องไปสู่ทุคติ’ และยังกล่าวอีกว่า ‘ข้าพระองค์ก็ยังมีความหวังตั้งมั่นในความเป็นสกทาคามี’ ก็ท่านชนวสภยักษ์ผู้มีอายุรู้ชัดถึงการบรรลุคุณวิเศษอันยิ่งใหญ่เช่นนี้ได้ด้วยเหตุอะไร’ (ชนวสภยักษ์กราบทูลว่า) ‘มิใช่อื่นใดเลย ข้าแต่พระผู้มีพระภาค นอกจากพระศาสนาของพระองค์ มิใช่อื่นใดเลย ข้าแต่พระสุคต นอกจากพระศาสนาของพระองค์ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ตั้งแต่กาลที่ข้าพระองค์เลื่อมใสอย่างแน่วแน่ในพระผู้มีพระภาคเป็นต้นมา ตั้งแต่นั้นมา ข้าพระองค์ก็ไม่ไปสู่ทุคติตลอดกาลนาน รู้ชัดถึงความไม่ต้องไปสู่ทุคติ และข้าพระองค์ก็ยังมีความหวังตั้งมั่นในความเป็นสกทาคามี ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในกาลนี้ ท้าวเวสวัณมหาราชทรงส่งข้าพระองค์ไปในสำนักของท้าววิรุฬหกมหาราชด้วยกรณียกิจบางอย่าง ข้าพระองค์ได้เห็นพระผู้มีพระภาคเสด็จเข้าไปยังเรือนอิฐในระหว่างทาง ทรงปรารภอุบาสกอุบาสิกาชาวมคธะ กระทำไว้ในใจ ใส่ใจ น้อมนำมาด้วยใจทั้งหมด ประทับนั่งอยู่ว่า ‘เราจักรู้คติและสัมปรายภพของท่านเหล่านั้นว่า ท่านเหล่านั้นมีคติอย่างไร มีสัมปรายภพอย่างไร’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้อนี้ไม่น่าอัศจรรย์เลย ที่ข้าพระองค์ได้ฟัง ได้รับมาเฉพาะพระพักตร์ของท้าวเวสวัณมหาราชผู้ตรัสอยู่ในท่ามกลางบริษัทนั้นว่า ‘ท่านเหล่านั้นมีคติอย่างนั้น มีสัมปรายภพอย่างนั้น’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์นั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘เราจักเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาค และจักกราบทูลเรื่องนี้แด่พระผู้มีพระภาค’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เหล่านี้คือเหตุ ๒ ประการของข้าพระองค์ในการเข้ามาเฝ้าพระผู้มีพระภาคเพื่อทัศนา’ Devasabhā เทวสภา 282. ‘Purimāni[Pg.168], bhante, divasāni purimatarāni tadahuposathe pannarase vassūpanāyikāya puṇṇāya puṇṇamāya rattiyā kevalakappā ca devā tāvatiṃsā sudhammāyaṃ sabhāyaṃ sannisinnā honti sannipatitā. Mahatī ca dibbaparisā samantato nisinnā honti, cattāro ca mahārājāno catuddisā nisinnā honti. Puratthimāya disāya dhataraṭṭho mahārājā pacchimābhimukho nisinno hoti deve purakkhatvā; dakkhiṇāya disāya virūḷhako mahārājā uttarābhimukho nisinno hoti deve purakkhatvā; pacchimāya disāya virūpakkho mahārājā puratthābhimukho nisinno hoti deve purakkhatvā; uttarāya disāya vessavaṇo mahārājā dakkhiṇābhimukho nisinno hoti deve purakkhatvā. Yadā, bhante, kevalakappā ca devā tāvatiṃsā sudhammāyaṃ sabhāyaṃ sannisinnā honti sannipatitā, mahatī ca dibbaparisā samantato nisinnā honti, cattāro ca mahārājāno catuddisā nisinnā honti. Idaṃ nesaṃ hoti āsanasmiṃ; atha pacchā amhākaṃ āsanaṃ hoti. Ye te, bhante, devā bhagavati brahmacariyaṃ caritvā adhunūpapannā tāvatiṃsakāyaṃ, te aññe deve atirocanti vaṇṇena ceva yasasā ca. Tena sudaṃ, bhante, devā tāvatiṃsā attamanā honti pamuditā pītisomanassajātā ‘‘dibbā vata bho kāyā paripūrenti, hāyanti asurakāyā’’ti. Atha kho, bhante, sakko devānamindo devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sampasādaṃ viditvā imāhi gāthāhi anumodi – ๒๘๒. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในอดีตกาล เมื่อวันอุโบสถ ๑๕ ค่ำ ในราตรีที่เป็นวันปุรณมี เพ็ญเดือนอันเป็นที่เข้าจำพรรษา เหล่าเทวดาชาวดาวดึงส์เกือบทั้งหมดได้ประชุมสโมสรกัน ณ สุธรรมาสภา และบริษัททิพย์หมู่ใหญ่ก็นั่งอยู่โดยรอบ และท้าวมหาราชทั้ง ๔ ก็ประทับนั่งในทิศทั้ง ๔ ท้าวธตรฐมหาราชประทับนั่งผินพระพักตร์ไปทางทิศตะวันตก มีหมู่เทพแวดล้อมอยู่เบื้องหน้า ในทิศตะวันออก ท้าววิรุฬหกมหาราชประทับนั่งผินพระพักตร์ไปทางทิศเหนือ มีหมู่เทพแวดล้อมอยู่เบื้องหน้า ในทิศใต้ ท้าววิรูปักษ์มหาราชประทับนั่งผินพระพักตร์ไปทางทิศตะวันออก มีหมู่เทพแวดล้อมอยู่เบื้องหน้า ในทิศตะวันตก ท้าวเวสสวรรณมหาราชประทับนั่งผินพระพักตร์ไปทางทิศใต้ มีหมู่เทพแวดล้อมอยู่เบื้องหน้า ในทิศเหนือ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อใดเหล่าเทวดาชาวดาวดึงส์เกือบทั้งหมดประชุมสโมสรกัน ณ สุธรรมาสภา และบริษัททิพย์หมู่ใหญ่ก็นั่งอยู่โดยรอบ และท้าวมหาราชทั้ง ๔ ก็ประทับนั่งในทิศทั้ง ๔ ที่นั่งของท้าวมหาราชเหล่านั้นอยู่ข้างหน้า ที่นั่งของพวกข้าพระองค์อยู่ข้างหลัง ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เทวดาเหล่าใดประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคแล้ว บังเกิดในหมู่เทวดาชั้นดาวดึงส์ในบัดนี้ เทวดาเหล่านั้นย่อมรุ่งเรืองกว่าเทวดาเหล่าอื่นทั้งโดยวรรณะและโดยยศ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะเหตุนั้นแล เหล่าเทวดาชาวดาวดึงส์จึงมีพระทัยยินดี ร่าเริง เกิดปีติโสมนัสว่า ‘ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย หมู่ทิพย์ย่อมบริบูรณ์ หมู่แห่งอสูรย่อมเสื่อม’ ลำดับนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท้าวสักกะจอมเทพ ทรงทราบความเลื่อมใสของเหล่าเทวดาชาวดาวดึงส์แล้ว ได้ทรงอนุโมทนาด้วยคาถาเหล่านี้ว่า ‘‘Modanti vata bho devā, tāvatiṃsā sahindakā ; Tathāgataṃ namassantā, dhammassa ca sudhammataṃ. ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย เหล่าเทวดาชาวดาวดึงส์พร้อมทั้งท้าวสักกะ ย่อมนมัสการพระตถาคต และความเป็นธรรมดีแห่งพระธรรม พากันบันเทิงใจ Nave deve ca passantā, vaṇṇavante yasassine ; Sugatasmiṃ brahmacariyaṃ, caritvāna idhāgate. เมื่อได้เห็นเทวดาใหม่ทั้งหลาย ผู้มีวรรณะ มียศ ผู้ประพฤติพรหมจรรย์ในพระสุคตแล้วมาสู่ที่นี้ Te aññe atirocanti, vaṇṇena yasasāyunā; Sāvakā bhūripaññassa, visesūpagatā idha. เทวดาเหล่านั้น ผู้เป็นสาวกของพระผู้มีพระปัญญากว้างขวาง ผู้เข้าถึงความวิเศษในภพนี้ ย่อมรุ่งเรืองกว่าเทวดาเหล่าอื่นโดยวรรณะ โดยยศ และโดยอายุ Idaṃ [Pg.169] disvāna nandanti, tāvatiṃsā sahindakā; Tathāgataṃ namassantā, dhammassa ca sudhammata’’nti. เหล่าเทวดาชาวดาวดึงส์พร้อมทั้งท้าวสักกะ เห็นดังนี้แล้ว ย่อมนมัสการพระตถาคต และความเป็นธรรมดีแห่งพระธรรม พากันเพลิดเพลินใจ ‘Tena sudaṃ, bhante, devā tāvatiṃsā bhiyyosomattāya attamanā honti pamuditā pītisomanassajātā ‘‘dibbā vata, bho, kāyā paripūrenti, hāyanti asurakāyā’’ti. Atha kho, bhante, yenatthena devā tāvatiṃsā sudhammāyaṃ sabhāyaṃ sannisinnā honti sannipatitā, taṃ atthaṃ cintayitvā taṃ atthaṃ mantayitvā vuttavacanāpi taṃ cattāro mahārājāno tasmiṃ atthe honti. Paccānusiṭṭhavacanāpi taṃ cattāro mahārājāno tasmiṃ atthe honti, sakesu sakesu āsanesu ṭhitā avipakkantā. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะเหตุนั้นแล เหล่าเทวดาชาวดาวดึงส์จึงมีพระทัยยินดี ร่าเริง เกิดปีติโสมนัสยิ่งขึ้นไปอีกว่า ‘ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย หมู่ทิพย์ย่อมบริบูรณ์ หมู่แห่งอสูรย่อมเสื่อม’ ลำดับนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท้าวมหาราชทั้ง ๔ ได้ทรงดำริปรึกษากิจที่เหล่าเทวดาชาวดาวดึงส์ประชุมสโมสรกันในสุธรรมาสภาแล้ว ได้รับสั่งในกิจนั้นแล้ว และได้รับสั่งสอนซ้ำในกิจนั้นแล้ว สถิตอยู่ที่อาสนะของตนๆ ยังมิได้เสด็จหลีกไป Te vuttavākyā rājāno, paṭiggayhānusāsaniṃ; Vippasannamanā santā, aṭṭhaṃsu samhi āsaneti. ท้าวมหาราชเหล่านั้น ได้รับพระดำรัสและรับพระโอวาทแล้ว มีพระทัยผ่องใส สงบระงับ ได้ประทับยืน ณ อาสนะของตน 283. ‘Atha kho, bhante, uttarāya disāya uḷāro āloko sañjāyi, obhāso pāturahosi atikkammeva devānaṃ devānubhāvaṃ. Atha kho, bhante, sakko devānamindo deve tāvatiṃse āmantesi – ‘‘yathā kho, mārisā, nimittāni dissanti, uḷāro āloko sañjāyati, obhāso pātubhavati, brahmā pātubhavissati. Brahmuno hetaṃ pubbanimittaṃ pātubhāvāya yadidaṃ āloko sañjāyati obhāso pātubhavatīti. ๒๘๓. ลำดับนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แสงสว่างอันยิ่งใหญ่ได้เกิดขึ้นในทิศอุดร รัศมีได้ปรากฏขึ้น ล่วงเทวานุภาพของเทวดาทั้งหลาย ลำดับนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท้าวสักกะจอมเทพได้ตรัสเรียกเหล่าเทวดาชาวดาวดึงส์มาแล้วตรัสว่า ‘ดูก่อนท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย ตามที่นิมิตปรากฏ แสงสว่างอันยิ่งใหญ่เกิดขึ้น รัศมีปรากฏ ท้าวพรหมจักปรากฏ นี้เป็นบุพนิมิตแห่งการปรากฏของท้าวพรหม คือ แสงสว่างเกิดขึ้น รัศมีปรากฏ’ ‘‘Yathā nimittā dissanti, brahmā pātubhavissati; Brahmuno hetaṃ nimittaṃ, obhāso vipulo mahā’’ti. ตามที่นิมิตปรากฏ ท้าวพรหมจักปรากฏ รัศมีอันไพบูลย์ยิ่งใหญ่นี้ เป็นนิมิตของท้าวพรหม Sanaṅkumārakathā เรื่องสนังกุมารพรหม 284. ‘Atha kho, bhante, devā tāvatiṃsā yathāsakesu āsanesu nisīdiṃsu – ‘‘obhāsametaṃ ñassāma, yaṃvipāko bhavissati, sacchikatvāva naṃ gamissāmā’’ti. Cattāropi mahārājāno yathāsakesu āsanesu nisīdiṃsu – ‘‘obhāsametaṃ ñassāma yaṃvipāko bhavissati, sacchikatvāva [Pg.170] naṃ gamissāmā’’ti. Idaṃ sutvā devā tāvatiṃsā ekaggā samāpajjiṃsu – ‘‘obhāsametaṃ ñassāma, yaṃvipāko bhavissati, sacchikatvāva naṃ gamissāmā’’ti. ๒๘๔. ลำดับนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เหล่าเทวดาชาวดาวดึงส์ได้นั่ง ณ อาสนะของตนๆ ว่า ‘เราจักรู้แสงสว่างนี้ว่าจะมีผลเป็นอย่างไร ทำให้แจ้งแล้วจึงจักไป’ แม้ท้าวมหาราชทั้ง ๔ ก็ได้ประทับนั่ง ณ อาสนะของตนๆ ว่า ‘เราจักรู้แสงสว่างนี้ว่าจะมีผลเป็นอย่างไร ทำให้แจ้งแล้วจึงจักไป’ เหล่าเทวดาชาวดาวดึงส์ได้ฟังดังนั้นแล้ว ก็มีจิตแน่วแน่เป็นหนึ่งเดียวกันว่า ‘เราจักรู้แสงสว่างนี้ว่าจะมีผลเป็นอย่างไร ทำให้แจ้งแล้วจึงจักไป’ ‘Yadā, bhante, brahmā sanaṅkumāro devānaṃ tāvatiṃsānaṃ pātubhavati, oḷārikaṃ attabhāvaṃ abhinimminitvā pātubhavati. Yo kho pana, bhante, brahmuno pakativaṇṇo anabhisambhavanīyo so devānaṃ tāvatiṃsānaṃ cakkhupathasmiṃ. Yadā, bhante, brahmā sanaṅkumāro devānaṃ tāvatiṃsānaṃ pātubhavati, so aññe deve atirocati vaṇṇena ceva yasasā ca. Seyyathāpi, bhante, sovaṇṇo viggaho mānusaṃ viggahaṃ atirocati; evameva kho, bhante, yadā brahmā sanaṅkumāro devānaṃ tāvatiṃsānaṃ pātubhavati, so aññe deve atirocati vaṇṇena ceva yasasā ca. Yadā, bhante, brahmā sanaṅkumāro devānaṃ tāvatiṃsānaṃ pātubhavati, na tassaṃ parisāyaṃ koci devo abhivādeti vā paccuṭṭheti vā āsanena vā nimanteti. Sabbeva tuṇhībhūtā pañjalikā pallaṅkena nisīdanti – ‘‘yassadāni devassa pallaṅkaṃ icchissati brahmā sanaṅkumāro, tassa devassa pallaṅke nisīdissatī’’ti. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อใดสนังกุมารพรหมปรากฏแก่เหล่าเทวดาชาวดาวดึงส์ ท่านจะเนรมิตอัตภาพอันหยาบแล้วจึงปรากฏ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็วรรณะตามปกติของพรหมนั้น เหล่าเทวดาชาวดาวดึงส์ไม่อาจเห็นได้ด้วยจักษุ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อใดสนังกุมารพรหมปรากฏแก่เหล่าเทวดาชาวดาวดึงส์ ท่านย่อมรุ่งเรืองกว่าเทวดาเหล่าอื่นทั้งโดยวรรณะและโดยยศ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เปรียบเหมือนรูปที่ทำด้วยทองคำย่อมรุ่งเรืองกว่ารูปมนุษย์ ฉันใด ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อใดสนังกุมารพรหมปรากฏแก่เหล่าเทวดาชาวดาวดึงส์ ท่านย่อมรุ่งเรืองกว่าเทวดาเหล่าอื่นทั้งโดยวรรณะและโดยยศ ฉันนั้นเหมือนกัน ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อใดสนังกุมารพรหมปรากฏแก่เหล่าเทวดาชาวดาวดึงส์ ในบริษัทนั้นไม่มีเทวดาองค์ใดไหว้ หรือลุกขึ้นต้อนรับ หรือนิมนต์ด้วยอาสนะเลย ทุกองค์ต่างนิ่ง ประนมมือ นั่งขัดสมาธิอยู่ ด้วยคิดว่า ‘บัดนี้ สนังกุมารพรหมจักปรารถนาบัลลังก์ของเทวดาองค์ใด ก็จักนั่งบนบัลลังก์ของเทวดาองค์นั้น’ ‘Yassa kho pana, bhante, devassa brahmā sanaṅkumāro pallaṅke nisīdati, uḷāraṃ so labhati devo vedapaṭilābhaṃ; uḷāraṃ so labhati devo somanassapaṭilābhaṃ. Seyyathāpi, bhante, rājā khattiyo muddhāvasitto adhunābhisitto rajjena, uḷāraṃ so labhati vedapaṭilābhaṃ, uḷāraṃ so labhati somanassapaṭilābhaṃ. Evameva kho, bhante, yassa devassa brahmā sanaṅkumāro pallaṅke nisīdati, uḷāraṃ so labhati devo vedapaṭilābhaṃ, uḷāraṃ so labhati devo somanassapaṭilābhaṃ. Atha, bhante, brahmā sanaṅkumāro oḷārikaṃ attabhāvaṃ abhinimminitvā kumāravaṇṇī hutvā pañcasikho devānaṃ tāvatiṃsānaṃ pāturahosi. So vehāsaṃ abbhuggantvā ākāse antalikkhe pallaṅkena nisīdi. Seyyathāpi, bhante, balavā puriso supaccatthate vā pallaṅke same vā bhūmibhāge pallaṅkena nisīdeyya; evameva kho, bhante, brahmā sanaṅkumāro vehāsaṃ abbhuggantvā ākāse antalikkhe pallaṅkena nisīditvā devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sampasādaṃ viditvā imāhi gāthāhi anumodi – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็สนังกุมารพรหมประทับนั่งบนบัลลังก์ของเทพองค์ใด เทพองค์นั้นย่อมได้ความปลื้มใจอย่างยิ่ง ย่อมได้ความโสมนัสอย่างยิ่ง ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เปรียบเหมือนพระเจ้าขัตติยาธิราชผู้ได้รับมูรธาภิเษกแล้ว เพิ่งได้รับอภิเษกในราชสมบัติ ย่อมได้ความปลื้มใจอย่างยิ่ง ย่อมได้ความโสมนัสอย่างยิ่ง ฉันใด ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สนังกุมารพรหมประทับนั่งบนบัลลังก์ของเทพองค์ใด เทพองค์นั้นย่อมได้ความปลื้มใจอย่างยิ่ง ย่อมได้ความโสมนัสอย่างยิ่ง ฉันนั้นเหมือนกัน ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้น สนังกุมารพรหมได้เนรมิตอัตภาพอันหยาบ มีพระวรกายเป็นกุมาร มีพระเมาลี ๕ เกล้า ได้ปรากฏแก่เหล่าเทพชั้นดาวดึงส์ ท่านเหาะขึ้นไปในเวหาสน์แล้วประทับนั่งขัดสมาธิในอากาศกลางหาว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เปรียบเหมือนบุรุษผู้มีกำลังพึงนั่งขัดสมาธิบนบัลลังก์ที่ปูลาดไว้อย่างดี หรือบนพื้นดินที่สม่ำเสมอ ฉันใด ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สนังกุมารพรหมก็ฉันนั้นเหมือนกัน เหาะขึ้นไปในเวหาสน์แล้วประทับนั่งขัดสมาธิในอากาศกลางหาว ทรงทราบความเลื่อมใสของเหล่าเทพชั้นดาวดึงส์แล้ว ได้ทรงอนุโมทนาด้วยคาถาเหล่านี้ว่า ‘‘Modanti [Pg.171] vata bho devā, tāvatiṃsā sahindakā; Tathāgataṃ namassantā, dhammassa ca sudhammataṃ. ดูกรท่านผู้เจริญ เหล่าเทพชั้นดาวดึงส์พร้อมทั้งท้าวสักกะ นมัสการพระตถาคตและความเป็นธรรมดีแห่งพระธรรม ย่อมบันเทิงใจหนอ ‘‘Nave deve ca passantā, vaṇṇavante yasassine; Sugatasmiṃ brahmacariyaṃ, caritvāna idhāgate. และเห็นเหล่าเทพองค์ใหม่ๆ ผู้มีวรรณะและมียศ ผู้มาแล้วในภพนี้ เพราะประพฤติพรหมจรรย์ในพระสุคต ‘‘Te aññe atirocanti, vaṇṇena yasasāyunā; Sāvakā bhūripaññassa, visesūpagatā idha. เหล่าสาวกของพระผู้มีพระปัญญากว้างขวางดุจแผ่นดินเหล่านั้น ผู้เข้าถึงความพิเศษในภพนี้ ย่อมรุ่งเรืองกว่าเทพเหล่าอื่น ด้วยวรรณะ ยศ และอายุ ‘‘Idaṃ disvāna nandanti, tāvatiṃsā sahindakā; Tathāgataṃ namassantā, dhammassa ca sudhammata’’nti. เหล่าเทพชั้นดาวดึงส์พร้อมทั้งท้าวสักกะ เห็นเหตุนี้แล้ว นมัสการพระตถาคตและความเป็นธรรมดีแห่งพระธรรม ย่อมเพลิดเพลิน’ ดังนี้ 285. ‘Imamatthaṃ, bhante, brahmā sanaṅkumāro bhāsittha; imamatthaṃ, bhante, brahmuno sanaṅkumārassa bhāsato aṭṭhaṅgasamannāgato saro hoti vissaṭṭho ca viññeyyo ca mañju ca savanīyo ca bindu ca avisārī ca gambhīro ca ninnādī ca. Yathāparisaṃ kho pana, bhante, brahmā sanaṅkumāro sarena viññāpeti; na cassa bahiddhā parisāya ghoso niccharati. Yassa kho pana, bhante, evaṃ aṭṭhaṅgasamannāgato saro hoti, so vuccati ‘‘brahmassaro’’ti. ๒๘๕. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สนังกุมารพรหมได้ตรัสเนื้อความนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อสนังกุมารพรหมตรัสเนื้อความนี้อยู่ พระสุรเสียงประกอบด้วยองค์ ๘ คือ แจ่มใส ๑ ชัดเจน ๑ ไพเราะ ๑ น่าฟัง ๑ กลมกล่อม ๑ ไม่พร่า ๑ ลึกซึ้ง ๑ กังวาน ๑ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็สนังกุมารพรหมย่อมทรงยังบริษัทให้รู้แจ้งได้ด้วยพระสุรเสียงตามขนาดของบริษัท และพระสุรเสียงของท่านไม่ดังออกไปนอกบริษัท ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็บุรุษใดมีเสียงประกอบด้วยองค์ ๘ อย่างนี้ ผู้นั้นเรียกว่า ‘ผู้มีเสียงดุจเสียงพรหม’ ‘Atha kho, bhante, brahmā sanaṅkumāro tettiṃse attabhāve abhinimminitvā devānaṃ tāvatiṃsānaṃ paccekapallaṅkesu pallaṅkena nisīditvā deve tāvatiṃse āmantesi – ‘‘taṃ kiṃ maññanti, bhonto devā tāvatiṃsā, yāvañca so bhagavā bahujanahitāya paṭipanno bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ. Ye hi keci, bho, buddhaṃ saraṇaṃ gatā dhammaṃ saraṇaṃ gatā saṅghaṃ saraṇaṃ gatā sīlesu paripūrakārino te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā appekacce paranimmitavasavattīnaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjanti, appekacce nimmānaratīnaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjanti, appekacce tusitānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjanti, appekacce yāmānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjanti, appekacce tāvatiṃsānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjanti, appekacce cātumahārājikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjanti. Ye sabbanihīnaṃ kāyaṃ paripūrenti, te gandhabbakāyaṃ paripūrentī’’’ti. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้นแล สนังกุมารพรหมได้เนรมิตอัตภาพ ๓๓ อัตภาพ แล้วประทับนั่งขัดสมาธิบนบัลลังก์ของเทพชั้นดาวดึงส์แต่ละองค์ๆ แล้วได้ตรัสเรียกเทพชั้นดาวดึงส์ว่า “ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย เหล่าเทพชั้นดาวดึงส์จะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงปฏิบัติแล้วเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เพียงไรหนอ ดูกรท่านผู้เจริญ ก็ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ ถึงพระธรรมเป็นสรณะ ถึงพระสงฆ์เป็นสรณะ เป็นผู้ทำศีลให้บริบูรณ์ ชนเหล่านั้น เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก บางพวกย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทพชั้นปรนิมมิตวสวัตดี บางพวกย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทพชั้นนิมมานรดี บางพวกย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทพชั้นดุสิต บางพวกย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทพชั้นยามา บางพวกย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทพชั้นดาวดึงส์ บางพวกย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทพชั้นจาตุมหาราชิกา ชนเหล่าใดทำกายอันต่ำที่สุดให้บริบูรณ์ ชนเหล่านั้นย่อมทำกายแห่งคนธรรพ์ให้บริบูรณ์” ดังนี้ 286. ‘Imamatthaṃ[Pg.172], bhante, brahmā sanaṅkumāro bhāsittha; imamatthaṃ, bhante, brahmuno sanaṅkumārassa bhāsato ghosoyeva devā maññanti – ‘‘yvāyaṃ mama pallaṅke svāyaṃ ekova bhāsatī’’ti. ๒๘๖. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สนังกุมารพรหมได้ตรัสเนื้อความนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อสนังกุมารพรหมตรัสเนื้อความนี้อยู่ เหล่าเทพย่อมสำคัญว่าเป็นเสียงเดียวเท่านั้นว่า “ผู้ใดนี้อยู่บนบัลลังก์ของเรา ผู้นั้นคนเดียวเท่านั้นย่อมกล่าว” ดังนี้ Ekasmiṃ bhāsamānasmiṃ, sabbe bhāsanti nimmitā; Ekasmiṃ tuṇhimāsīne, sabbe tuṇhī bhavanti te. เมื่อองค์หนึ่งกล่าวอยู่ ผู้อันเนรมิตแล้วทั้งปวงย่อมกล่าว เมื่อองค์หนึ่งนิ่งอยู่ ผู้อันเนรมิตแล้วเหล่านั้นทั้งปวงย่อมเป็นผู้นิ่ง Tadāsu devā maññanti, tāvatiṃsā sahindakā; Yvāyaṃ mama pallaṅkasmiṃ, svāyaṃ ekova bhāsatīti. ในกาลนั้น เหล่าเทพชั้นดาวดึงส์พร้อมทั้งท้าวสักกะย่อมสำคัญว่า “ผู้ใดนี้อยู่บนบัลลังก์ของเรา ผู้นั้นคนเดียวเท่านั้นย่อมกล่าว” ดังนี้ ‘Atha kho, bhante, brahmā sanaṅkumāro ekattena attānaṃ upasaṃharati, ekattena attānaṃ upasaṃharitvā sakkassa devānamindassa pallaṅke pallaṅkena nisīditvā deve tāvatiṃse āmantesi – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้นแล สนังกุมารพรหมย่อมรวบรวมอัตภาพให้เป็นหนึ่ง รวบรวมอัตภาพให้เป็นหนึ่งแล้ว ประทับนั่งขัดสมาธิบนบัลลังก์ของท้าวสักกะผู้เป็นจอมแห่งเทพ แล้วได้ตรัสเรียกเทพชั้นดาวดึงส์ว่า Bhāvitaiddhipādo ผู้มีอิทธิบาทอันเจริญแล้ว 287. ‘‘‘Taṃ kiṃ maññanti, bhonto devā tāvatiṃsā, yāva supaññattā cime tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena cattāro iddhipādā paññattā iddhipahutāya iddhivisavitāya iddhivikubbanatāya. Katame cattāro? Idha bho bhikkhu chandasamādhippadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti. Vīriyasamādhippadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti. Cittasamādhippadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti. Vīmaṃsāsamādhippadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti. Ime kho, bho, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena cattāro iddhipādā paññattā iddhipahutāya iddhivisavitāya iddhivikubbanatāya. ๒๘๗. “ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย เหล่าเทพชั้นดาวดึงส์จะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน อิทธิบาท ๔ เหล่านี้ อันพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบได้โดยพระองค์เอง ทรงบัญญัติไว้ดีแล้วเพียงไรหนอ คือ ทรงบัญญัติไว้เพื่อความสามารถในฤทธิ์ เพื่อความชำนาญในฤทธิ์ เพื่อการแสดงฤทธิ์ต่างๆ ได้ อิทธิบาท ๔ ประการเป็นไฉน ดูกรท่านผู้เจริญ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยฉันทสมาธิและปธานสังขาร ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวิริยสมาธิและปธานสังขาร ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยจิตตสมาธิและปธานสังขาร ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวิมังสาสมาธิและปธานสังขาร ดูกรท่านผู้เจริญ อิทธิบาท ๔ เหล่านี้แล อันพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบได้โดยพระองค์เอง ทรงบัญญัติไว้เพื่อความสามารถในฤทธิ์ เพื่อความชำนาญในฤทธิ์ เพื่อการแสดงฤทธิ์ต่างๆ ได้” ‘‘‘Ye hi keci bho atītamaddhānaṃ samaṇā vā brāhmaṇā vā anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhosuṃ, sabbe te imesaṃyeva catunnaṃ iddhipādānaṃ bhāvitattā bahulīkatattā. Yepi hi keci bho anāgatamaddhānaṃ samaṇā vā brāhmaṇā vā anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhossanti, sabbe te imesaṃyeva catunnaṃ iddhipādānaṃ bhāvitattā bahulīkatattā. Yepi hi keci bho etarahi samaṇā vā brāhmaṇā vā anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhonti, sabbe te imesaṃyeva catunnaṃ iddhipādānaṃ bhāvitattā bahulīkatattā. Passanti no bhonto devā tāvatiṃsā mamapimaṃ [Pg.173] evarūpaṃ iddhānubhāva’’nti? ‘‘Evaṃ mahābrahme’’ti. ‘‘Ahampi kho bho imesaṃyeva catunnañca iddhipādānaṃ bhāvitattā bahulīkatattā evaṃ mahiddhiko evaṃmahānubhāvo’’ti. Imamatthaṃ, bhante, brahmā sanaṅkumāro bhāsittha. Imamatthaṃ, bhante, brahmā sanaṅkumāro bhāsitvā deve tāvatiṃse āmantesi – ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งในอดีตกาล ได้แสดงฤทธิ์มีอย่างต่างๆ กัน สมณะหรือพราหมณ์ทั้งหมดนั้น ได้แสดงฤทธิ์ได้ เพราะเจริญ ทำให้มากซึ่งอิทธิบาท ๔ ประการนี้ ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งในอนาคตกาล จักแสดงฤทธิ์มีอย่างต่างๆ กัน สมณะหรือพราหมณ์ทั้งหมดนั้น จักแสดงฤทธิ์ได้ เพราะเจริญ ทำให้มากซึ่งอิทธิบาท ๔ ประการนี้ ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งในปัจจุบันกาล ย่อมแสดงฤทธิ์มีอย่างต่างๆ กัน สมณะหรือพราหมณ์ทั้งหมดนั้น ย่อมแสดงฤทธิ์ได้ เพราะเจริญ ทำให้มากซึ่งอิทธิบาท ๔ ประการนี้ ดูกรท่านเทวดาชั้นดาวดึงส์ผู้เจริญทั้งหลาย พวกท่านเห็นอิทธานุภาพเช่นนี้แม้ของข้าพเจ้าหรือไม่' 'เห็น พระเจ้าข้า ท่านมหาพรหม' 'ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย แม้ข้าพเจ้าก็เป็นผู้มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมากอย่างนี้ เพราะเจริญ ทำให้มากซึ่งอิทธิบาท ๔ ประการนี้' ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สนังกุมารพรหมได้กล่าวคำนี้แล้ว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สนังกุมารพรหมครั้นกล่าวคำนี้แล้ว ได้เรียกเทวดาชั้นดาวดึงส์มาแล้วกล่าวว่า Tividho okāsādhigamo โอสากาธิคม ๓ อย่าง 288. ‘‘‘Taṃ kiṃ maññanti, bhonto devā tāvatiṃsā, yāvañcidaṃ tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena tayo okāsādhigamā anubuddhā sukhassādhigamāya. Katame tayo? Idha bho ekacco saṃsaṭṭho viharati kāmehi saṃsaṭṭho akusalehi dhammehi. So aparena samayena ariyadhammaṃ suṇāti, yoniso manasi karoti, dhammānudhammaṃ paṭipajjati. So ariyadhammassavanaṃ āgamma yonisomanasikāraṃ dhammānudhammappaṭipattiṃ asaṃsaṭṭho viharati kāmehi asaṃsaṭṭho akusalehi dhammehi. Tassa asaṃsaṭṭhassa kāmehi asaṃsaṭṭhassa akusalehi dhammehi uppajjati sukhaṃ, sukhā bhiyyo somanassaṃ. Seyyathāpi, bho, pamudā pāmojjaṃ jāyetha, evameva kho, bho, asaṃsaṭṭhassa kāmehi asaṃsaṭṭhassa akusalehi dhammehi uppajjati sukhaṃ, sukhā bhiyyo somanassaṃ. Ayaṃ kho, bho, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena paṭhamo okāsādhigamo anubuddho sukhassādhigamāya. ๒๘๘. ดูกรท่านเทวดาชั้นดาวดึงส์ผู้เจริญทั้งหลาย พวกท่านจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้โดยชอบด้วยพระองค์เอง ได้ตรัสรู้โอสากาธิคม (การได้โอกาส) ๓ ประการนี้ เพื่อการบรรลุความสุข ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ระคนด้วยกาม ระคนด้วยอกุศลธรรมอยู่ สมัยต่อมา เขาได้ฟังอริยธรรม ย่อมกระทำไว้ในใจโดยแยบคาย ย่อมปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม เขาอาศัยการฟังอริยธรรม การกระทำไว้ในใจโดยแยบคาย และการปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรมนั้นแล้ว ย่อมเป็นผู้ไม่ระคนด้วยกาม ไม่ระคนด้วยอกุศลธรรมอยู่ เมื่อเขาไม่ระคนด้วยกาม ไม่ระคนด้วยอกุศลธรรมอยู่ สุขย่อมเกิดขึ้น จากสุขนั้น โสมนัสยิ่งขึ้นไปย่อมเกิดขึ้น ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย เปรียบเหมือนความปราโมทย์พึงเกิดจากความบันเทิงใจ ฉันใด ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล เมื่อบุคคลไม่ระคนด้วยกาม ไม่ระคนด้วยอกุศลธรรมอยู่ สุขย่อมเกิดขึ้น จากสุขนั้น โสมนัสยิ่งขึ้นไปย่อมเกิดขึ้น ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย นี้แล คือ โอสากาธิคมประการที่ ๑ ที่พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้โดยชอบด้วยพระองค์เอง ได้ตรัสรู้แล้ว เพื่อการบรรลุความสุข ‘‘‘Puna caparaṃ, bho, idhekaccassa oḷārikā kāyasaṅkhārā appaṭippassaddhā honti, oḷārikā vacīsaṅkhārā appaṭippassaddhā honti, oḷārikā cittasaṅkhārā appaṭippassaddhā honti. So aparena samayena ariyadhammaṃ suṇāti, yoniso manasi karoti, dhammānudhammaṃ paṭipajjati. Tassa ariyadhammassavanaṃ āgamma yonisomanasikāraṃ dhammānudhammappaṭipattiṃ oḷārikā kāyasaṅkhārā paṭippassambhanti, oḷārikā vacīsaṅkhārā paṭippassambhanti, oḷārikā cittasaṅkhārā paṭippassambhanti. Tassa oḷārikānaṃ kāyasaṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā oḷārikānaṃ vacīsaṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā oḷārikānaṃ cittasaṅkhārānaṃ [Pg.174] paṭippassaddhiyā uppajjati sukhaṃ, sukhā bhiyyo somanassaṃ. Seyyathāpi, bho, pamudā pāmojjaṃ jāyetha, evameva kho bho oḷārikānaṃ kāyasaṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā oḷārikānaṃ vacīsaṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā oḷārikānaṃ cittasaṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā uppajjati sukhaṃ, sukhā bhiyyo somanassaṃ. Ayaṃ kho, bho, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena dutiyo okāsādhigamo anubuddho sukhassādhigamāya. ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง บุคคลบางคนในโลกนี้ มีกายสังขารอันหยาบยังไม่สงบระงับ มีวจีสังขารอันหยาบยังไม่สงบระงับ มีจิตตสังขารอันหยาบยังไม่สงบระงับ สมัยต่อมา เขาได้ฟังอริยธรรม ย่อมกระทำไว้ในใจโดยแยบคาย ย่อมปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม เขาอาศัยการฟังอริยธรรม การกระทำไว้ในใจโดยแยบคาย และการปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรมนั้นแล้ว กายสังขารอันหยาบย่อมสงบระงับ วจีสังขารอันหยาบย่อมสงบระงับ จิตตสังขารอันหยาบย่อมสงบระงับ เพราะกายสังขารอันหยาบ วจีสังขารอันหยาบ และจิตตสังขารอันหยาบสงบระงับแล้ว สุขย่อมเกิดขึ้น จากสุขนั้น โสมนัสยิ่งขึ้นไปย่อมเกิดขึ้น ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย เปรียบเหมือนความปราโมทย์พึงเกิดจากความบันเทิงใจ ฉันใด ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล เพราะกายสังขารอันหยาบ วจีสังขารอันหยาบ และจิตตสังขารอันหยาบสงบระงับแล้ว สุขย่อมเกิดขึ้น จากสุขนั้น โสมนัสยิ่งขึ้นไปย่อมเกิดขึ้น ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย นี้แล คือ โอสากาธิคมประการที่ ๒ ที่พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้โดยชอบด้วยพระองค์เอง ได้ตรัสรู้แล้ว เพื่อการบรรลุความสุข ‘‘‘Puna caparaṃ, bho, idhekacco ‘idaṃ kusala’nti yathābhūtaṃ nappajānāti, ‘idaṃ akusala’nti yathābhūtaṃ nappajānāti. ‘Idaṃ sāvajjaṃ idaṃ anavajjaṃ, idaṃ sevitabbaṃ idaṃ na sevitabbaṃ, idaṃ hīnaṃ idaṃ paṇītaṃ, idaṃ kaṇhasukkasappaṭibhāga’nti yathābhūtaṃ nappajānāti. So aparena samayena ariyadhammaṃ suṇāti, yoniso manasi karoti, dhammānudhammaṃ paṭipajjati. So ariyadhammassavanaṃ āgamma yonisomanasikāraṃ dhammānudhammappaṭipattiṃ, ‘idaṃ kusala’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘idaṃ akusala’nti yathābhūtaṃ pajānāti. Idaṃ sāvajjaṃ idaṃ anavajjaṃ, idaṃ sevitabbaṃ idaṃ na sevitabbaṃ, idaṃ hīnaṃ idaṃ paṇītaṃ, idaṃ kaṇhasukkasappaṭibhāga’nti yathābhūtaṃ pajānāti. Tassa evaṃ jānato evaṃ passato avijjā pahīyati, vijjā uppajjati. Tassa avijjāvirāgā vijjuppādā uppajjati sukhaṃ, sukhā bhiyyo somanassaṃ. Seyyathāpi, bho, pamudā pāmojjaṃ jāyetha, evameva kho, bho, avijjāvirāgā vijjuppādā uppajjati sukhaṃ, sukhā bhiyyo somanassaṃ. Ayaṃ kho, bho, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena tatiyo okāsādhigamo anubuddho sukhassādhigamāya. Ime kho, bho, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena tayo okāsādhigamā anubuddhā sukhassādhigamāyā’’ti. Imamatthaṃ, bhante, brahmā sanaṅkumāro bhāsittha, imamatthaṃ, bhante, brahmā sanaṅkumāro bhāsitvā deve tāvatiṃse āmantesi – ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้เป็นกุศล’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้เป็นอกุศล’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้มีโทษ นี้ไม่มีโทษ, นี้ควรเสพ นี้ไม่ควรเสพ, นี้เลว นี้ประณีต, นี้มีส่วนเปรียบด้วยธรรมดำธรรมขาว’ สมัยต่อมา เขาได้ฟังอริยธรรม ย่อมกระทำไว้ในใจโดยแยบคาย ย่อมปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม เขาอาศัยการฟังอริยธรรม การกระทำไว้ในใจโดยแยบคาย และการปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรมนั้นแล้ว ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้เป็นกุศล’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้เป็นอกุศล’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้มีโทษ นี้ไม่มีโทษ, นี้ควรเสพ นี้ไม่ควรเสพ, นี้เลว นี้ประณีต, นี้มีส่วนเปรียบด้วยธรรมดำธรรมขาว’ เมื่อเขารู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ อวิชชาย่อมถูกละ วิชชาย่อมเกิดขึ้น เพราะความคลายไปแห่งอวิชชา และความเกิดขึ้นแห่งวิชชานั้น สุขย่อมเกิดขึ้น จากสุขนั้น โสมนัสยิ่งขึ้นไปย่อมเกิดขึ้น ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย เปรียบเหมือนความปราโมทย์พึงเกิดจากความบันเทิงใจ ฉันใด ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล เพราะความคลายไปแห่งอวิชชา และความเกิดขึ้นแห่งวิชชานั้น สุขย่อมเกิดขึ้น จากสุขนั้น โสมนัสยิ่งขึ้นไปย่อมเกิดขึ้น ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย นี้แล คือ โอสากาธิคมประการที่ ๓ ที่พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้โดยชอบด้วยพระองค์เอง ได้ตรัสรู้แล้ว เพื่อการบรรลุความสุข ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย เหล่านี้แล คือ โอสากาธิคม ๓ ประการ ที่พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้โดยชอบด้วยพระองค์เอง ได้ตรัสรู้แล้ว เพื่อการบรรลุความสุข' ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สนังกุมารพรหมได้กล่าวคำนี้แล้ว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สนังกุมารพรหมครั้นกล่าวคำนี้แล้ว ได้เรียกเทวดาชั้นดาวดึงส์มาแล้วกล่าวว่า Catusatipaṭṭhānaṃ สติปัฏฐาน ๔ 289. ‘‘‘Taṃ kiṃ maññanti, bhonto devā tāvatiṃsā, yāva supaññattā cime tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena cattāro satipaṭṭhānā paññattā kusalassādhigamāya. Katame cattāro? Idha[Pg.175], bho, bhikkhu ajjhattaṃ kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Ajjhattaṃ kāye kāyānupassī viharanto tattha sammā samādhiyati, sammā vippasīdati. So tattha sammā samāhito sammā vippasanno bahiddhā parakāye ñāṇadassanaṃ abhinibbatteti. Ajjhattaṃ vedanāsu vedanānupassī viharati…pe… bahiddhā paravedanāsu ñāṇadassanaṃ abhinibbatteti. Ajjhattaṃ citte cittānupassī viharati…pe… bahiddhā paracitte ñāṇadassanaṃ abhinibbatteti. Ajjhattaṃ dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Ajjhattaṃ dhammesu dhammānupassī viharanto tattha sammā samādhiyati, sammā vippasīdati. So tattha sammā samāhito sammā vippasanno bahiddhā paradhammesu ñāṇadassanaṃ abhinibbatteti. Ime kho, bho, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena cattāro satipaṭṭhānā paññattā kusalassādhigamāyā’’ti. Imamatthaṃ, bhante, brahmā sanaṅkumāro bhāsittha. Imamatthaṃ, bhante, brahmā sanaṅkumāro bhāsitvā deve tāvatiṃse āmantesi – ๒๘๙. ‘ท่านเทวดาชาวดาวดึงส์ทั้งหลาย ท่านสำคัญความข้อนั้นว่าอย่างไร พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบด้วยพระองค์เอง ทรงบัญญัติสติปัฏฐาน ๔ ประการนี้ไว้ดีแล้ว เพื่อการบรรลุซึ่งกุศล สติปัฏฐาน ๔ ประการ อะไรบ้าง คือ ท่านทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ พิจารณาเห็นกายในกายภายใน มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกอยู่ เมื่อเธอพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่ จิตย่อมตั้งมั่นเป็นสมาธิอย่างดี ย่อมผ่องใสอย่างดีในอารมณ์นั้น เธอนั้นมีจิตตั้งมั่นเป็นสมาธิอย่างดี ผ่องใสอย่างดีในอารมณ์นั้นแล้ว ย่อมยังญาณทัสสนะให้เกิดขึ้นในกายของผู้อื่นภายนอกได้ พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายภายในอยู่...ฯลฯ... ย่อมยังญาณทัสสนะให้เกิดขึ้นในเวทนาของผู้อื่นภายนอกได้ พิจารณาเห็นจิตในจิตภายในอยู่...ฯลฯ... ย่อมยังญาณทัสสนะให้เกิดขึ้นในจิตของผู้อื่นภายนอกได้ พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายภายใน มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกอยู่ เมื่อเธอพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายภายในอยู่ จิตย่อมตั้งมั่นเป็นสมาธิอย่างดี ย่อมผ่องใสอย่างดีในอารมณ์นั้น เธอนั้นมีจิตตั้งมั่นเป็นสมาธิอย่างดี ผ่องใสอย่างดีในอารมณ์นั้นแล้ว ย่อมยังญาณทัสสนะให้เกิดขึ้นในธรรมของผู้อื่นภายนอกได้ ท่านทั้งหลาย สติปัฏฐาน ๔ ประการนี้แล อันพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบด้วยพระองค์เอง ทรงบัญญัติไว้แล้วเพื่อการบรรลุซึ่งกุศล’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท้าวสนังกุมารพรหมได้ตรัสเรื่องนี้แล้ว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท้าวสนังกุมารพรหมครั้นตรัสเรื่องนี้แล้ว ได้ตรัสบอกแก่เทวดาชาวดาวดึงส์ว่า Satta samādhiparikkhārā บริขารแห่งสมาธิ ๗ ประการ 290. ‘‘‘Taṃ kiṃ maññanti, bhonto devā tāvatiṃsā, yāva supaññattā cime tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena satta samādhiparikkhārā sammāsamādhissa paribhāvanāya sammāsamādhissa pāripūriyā. Katame satta? Sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati. Yā kho, bho, imehi sattahaṅgehi cittassa ekaggatā parikkhatā, ayaṃ vuccati, bho, ariyo sammāsamādhi saupaniso itipi saparikkhāro itipi. Sammādiṭṭhissa bho, sammāsaṅkappo pahoti, sammāsaṅkappassa sammāvācā pahoti, sammāvācassa sammākammanto pahoti. Sammākammantassa sammāājīvo pahoti, sammāājīvassa sammāvāyāmo pahoti, sammāvāyāmassa sammāsati pahoti, sammāsatissa sammāsamādhi pahoti, sammāsamādhissa sammāñāṇaṃ pahoti, sammāñāṇassa sammāvimutti pahoti. Yañhi taṃ, bho, sammā vadamāno vadeyya – ‘svākkhāto bhagavatā dhammo sandiṭṭhiko akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhi apārutā amatassa [Pg.176] dvārā’ti idameva taṃ sammā vadamāno vadeyya. Svākkhāto hi, bho, bhagavatā dhammo sandiṭṭhiko, akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhi apārutā amatassa dvārā. ๒๙๐. ‘ท่านเทวดาชาวดาวดึงส์ทั้งหลาย ท่านสำคัญความข้อนั้นว่าอย่างไร บริขารแห่งสมาธิ ๗ ประการนี้ อันพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบด้วยพระองค์เอง ทรงบัญญัติไว้ดีแล้ว เพื่อความเจริญแห่งสัมมาสมาธิ เพื่อความบริบูรณ์แห่งสัมมาสมาธิ บริขาร ๗ ประการ อะไรบ้าง คือ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ ท่านทั้งหลาย ความที่จิตมีอารมณ์เป็นหนึ่ง อันองค์ ๗ ประการนี้แวดล้อมแล้วนี้แล เราเรียกว่า อริยสัมมาสมาธิ ทั้งที่มีอุปนิสัย ทั้งที่มีบริขาร ท่านทั้งหลาย เมื่อมีสัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะย่อมเกิด เมื่อมีสัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจาย่อมเกิด เมื่อมีสัมมาวาจา สัมมากัมมันตะย่อมเกิด เมื่อมีสัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะย่อมเกิด เมื่อมีสัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะย่อมเกิด เมื่อมีสัมมาวายามะ สัมมาสติย่อมเกิด เมื่อมีสัมมาสติ สัมมาสมาธิย่อมเกิด เมื่อมีสัมมาสมาธิ สัมมาญาณะย่อมเกิด เมื่อมีสัมมาญาณะ สัมมาวิมุตติย่อมเกิด ท่านทั้งหลาย เมื่อบุคคลจะกล่าวโดยชอบ พึงกล่าวถึงคำใดว่า ‘พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว อันผู้บรรลุจะพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามา อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน ประตูแห่งอมตะเปิดไว้แล้ว’ ก็พึงกล่าวถึงคำนี้แหละโดยชอบ ท่านทั้งหลาย เพราะว่าพระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว อันผู้บรรลุจะพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามา อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน ประตูแห่งอมตะเปิดไว้แล้ว ‘‘‘Ye hi keci, bho, buddhe aveccappasādena samannāgatā, dhamme aveccappasādena samannāgatā, saṅghe aveccappasādena samannāgatā, ariyakantehi sīlehi samannāgatā, ye cime opapātikā dhammavinītā sātirekāni catuvīsatisatasahassāni māgadhakā paricārakā abbhatītā kālaṅkatā tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpannā avinipātadhammā niyatā sambodhiparāyaṇā. Atthi cevettha sakadāgāmino. ‘ท่านทั้งหลาย ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่ง ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้า ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรม ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระสงฆ์ ประกอบด้วยศีลอันเป็นที่รักของพระอริยะ และอุบาสกชาวมคธสองล้านสี่แสนเศษเหล่านี้ ที่เป็นโอปปาติกะ ได้รับการแนะนำในธรรม ล่วงลับไปแล้ว เพราะสังโยชน์ ๓ ประการสิ้นไป จึงเป็นพระโสดาบัน มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีการตรัสรู้ในเบื้องหน้า และในชนเหล่านั้น มีพระสกทาคามีอยู่ด้วย ‘‘Atthāyaṃ itarā pajā, puññābhāgāti me mano; Saṅkhātuṃ nopi sakkomi, musāvādassa ottappa’’nti. ‘หมู่ชนนอกนี้มีส่วนแห่งบุญอยู่ ดังนี้เป็นความดำริของข้าพเจ้า แต่ข้าพเจ้าไม่สามารถจะนับได้ เพราะเกรงกลัวต่อมุสาวาท’ 291. ‘Imamatthaṃ, bhante, brahmā sanaṅkumāro bhāsittha, imamatthaṃ, bhante, brahmuno sanaṅkumārassa bhāsato vessavaṇassa mahārājassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘‘acchariyaṃ vata bho, abbhutaṃ vata bho, evarūpopi nāma uḷāro satthā bhavissati, evarūpaṃ uḷāraṃ dhammakkhānaṃ, evarūpā uḷārā visesādhigamā paññāyissantī’’ti. Atha, bhante, brahmā sanaṅkumāro vessavaṇassa mahārājassa cetasā cetoparivitakkamaññāya vessavaṇaṃ mahārājānaṃ etadavoca – ‘‘taṃ kiṃ maññati bhavaṃ vessavaṇo mahārājā atītampi addhānaṃ evarūpo uḷāro satthā ahosi, evarūpaṃ uḷāraṃ dhammakkhānaṃ, evarūpā uḷārā visesādhigamā paññāyiṃsu. Anāgatampi addhānaṃ evarūpo uḷāro satthā bhavissati, evarūpaṃ uḷāraṃ dhammakkhānaṃ, evarūpā uḷārā visesādhigamā paññāyissantī’’’ti. ๒๙๑. ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท้าวสนังกุมารพรหมได้ตรัสเรื่องนี้แล้ว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อท้าวสนังกุมารพรหมตรัสเรื่องนี้อยู่ ความวิตกแห่งใจได้เกิดขึ้นแก่ท้าวมหาราชเวสวัณดังนี้ว่า ‘ท่านทั้งหลาย น่าอัศจรรย์จริงหนอ ไม่เคยมีมาจริงหนอ พระศาสดาผู้ยิ่งใหญ่เช่นนี้จักมี การแสดงธรรมอันยิ่งใหญ่จักมี การบรรลุคุณวิเศษอันยิ่งใหญ่จักปรากฏ’ ลำดับนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท้าวสนังกุมารพรหมทรงทราบความวิตกแห่งใจของท้าวมหาราชเวสวัณด้วยใจแล้ว ได้ตรัสคำนี้กะท้าวมหาราชเวสวัณว่า ‘ท้าวมหาราชเวสวัณผู้เจริญ ท่านสำคัญความข้อนั้นว่าอย่างไร แม้ในอดีตกาล พระศาสดาผู้ยิ่งใหญ่เช่นนี้ก็ได้มีแล้ว การแสดงธรรมอันยิ่งใหญ่ก็ได้มีแล้ว การบรรลุคุณวิเศษอันยิ่งใหญ่ก็ได้ปรากฏแล้ว แม้ในอนาคตกาล พระศาสดาผู้ยิ่งใหญ่เช่นนี้ก็จักมี การแสดงธรรมอันยิ่งใหญ่ก็จักมี การบรรลุคุณวิเศษอันยิ่งใหญ่ก็จักปรากฏ’ 292. ‘‘‘Imamatthaṃ, bhante, brahmā sanaṅkumāro devānaṃ tāvatiṃsānaṃ abhāsi, imamatthaṃ vessavaṇo mahārājā brahmuno sanaṅkumārassa devānaṃ [Pg.177] tāvatiṃsānaṃ bhāsato sammukhā sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ sayaṃ parisāyaṃ ārocesi’’. ๒๙๒. ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท้าวสนังกุมารพรหมได้ตรัสเรื่องนี้แก่เทวดาชาวดาวดึงส์ ท้าวมหาราชเวสวัณได้ทรงฟัง ทรงรับเรื่องนี้เฉพาะพระพักตร์ของท้าวสนังกุมารพรหมผู้ตรัสแก่เทวดาชาวดาวดึงส์ แล้วได้ทรงบอกแก่บริษัทของตน’ Imamatthaṃ janavasabho yakkho vessavaṇassa mahārājassa sayaṃ parisāyaṃ bhāsato sammukhā sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ bhagavato ārocesi. Imamatthaṃ bhagavā janavasabhassa yakkhassa sammukhā sutvā sammukhā paṭiggahetvā sāmañca abhiññāya āyasmato ānandassa ārocesi, imamatthamāyasmā ānando bhagavato sammukhā sutvā sammukhā paṭiggahetvā ārocesi bhikkhūnaṃ bhikkhunīnaṃ upāsakānaṃ upāsikānaṃ. Tayidaṃ brahmacariyaṃ iddhañceva phītañca vitthārikaṃ bāhujaññaṃ puthubhūtaṃ yāva devamanussehi suppakāsitanti. ชนวสภยักษ์ได้ฟังเนื้อความนี้เฉพาะพระพักตร์ท้าวเวสวัณมหาราชผู้ตรัสอยู่ในบริษัทของตน ได้รับมาเฉพาะพระพักตร์แล้ว ได้กราบทูลแด่พระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคทรงสดับเนื้อความนี้เฉพาะหน้าชนวสภยักษ์ ทรงรับมาเฉพาะหน้าแล้ว ทรงรู้ยิ่งด้วยพระองค์เองแล้วได้ตรัสบอกแก่ท่านพระอานนท์ ท่านพระอานนท์ได้ฟังเนื้อความนี้เฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาค ได้รับมาเฉพาะพระพักตร์แล้ว ได้บอกแก่ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกาทั้งหลาย พรหมจรรย์นี้จึงรุ่งเรืองและแพร่หลาย เป็นที่รู้กันมาก กว้างขวาง จนกระทั่งเทวดาและมนุษย์ประกาศไว้ดีแล้ว ด้วยประการฉะนี้ Janavasabhasuttaṃ niṭṭhitaṃ pañcamaṃ. ชนวสภสูตรที่ ๕ จบ 6. Mahāgovindasuttaṃ ๖. มหาโควินทสูตร 293. Evaṃ [Pg.178] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati gijjhakūṭe pabbate. Atha kho pañcasikho gandhabbaputto abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇo kevalakappaṃ gijjhakūṭaṃ pabbataṃ obhāsetvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho pañcasikho gandhabbaputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘yaṃ kho me, bhante, devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sammukhā sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ, ārocemi taṃ bhagavato’’ti. ‘‘Ārocehi me tvaṃ, pañcasikhā’’ti bhagavā avoca. ๒๙๓. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ภูเขาคิชฌกูฏ เขตกรุงราชคฤห์ ครั้งนั้น ปัญจสิขะคนธรรพบุตร เมื่อราตรีปฐมยามล่วงไปแล้ว มีวรรณะงามยิ่งนัก ทำภูเขาคิชฌกูฏทั้งหมดให้สว่างไสวแล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควร ปัญจสิขะคนธรรพบุตรผู้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เรื่องที่ข้าพระองค์ได้ฟังมาเฉพาะหน้า ได้รับมาเฉพาะหน้าของเหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์ ข้าพระองค์จะขอกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาค” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ปัญจสิขะ เธอจงบอกแก่เราเถิด” Devasabhā เทวสภา 294. ‘‘Purimāni, bhante, divasāni purimatarāni tadahuposathe pannarase pavāraṇāya puṇṇāya puṇṇamāya rattiyā kevalakappā ca devā tāvatiṃsā sudhammāyaṃ sabhāyaṃ sannisinnā honti sannipatitā; mahatī ca dibbaparisā samantato nisinnā honti, cattāro ca mahārājāno catuddisā nisinnā honti; puratthimāya disāya dhataraṭṭho mahārājā pacchimābhimukho nisinno hoti deve purakkhatvā; dakkhiṇāya disāya virūḷhako mahārājā uttarābhimukho nisinno hoti deve purakkhatvā; pacchimāya disāya virūpakkho mahārājā puratthābhimukho nisinno hoti deve purakkhatvā; uttarāya disāya vessavaṇo mahārājā dakkhiṇābhimukho nisinno hoti deve purakkhatvā. Yadā bhante, kevalakappā ca devā tāvatiṃsā sudhammāyaṃ sabhāyaṃ sannisinnā honti sannipatitā, mahatī ca dibbaparisā samantato nisinnā honti, cattāro ca mahārājāno catuddisā nisinnā honti, idaṃ nesaṃ hoti āsanasmiṃ; atha pacchā amhākaṃ āsanaṃ hoti. ๒๙๔. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในอดีตกาลที่ล่วงมาแล้ว ในคืนวันอุโบสถ ๑๕ ค่ำ ซึ่งเป็นวันปวารณา พระจันทร์เต็มดวง เหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์ทั้งหมดได้ประชุมนั่งพร้อมกันในสุธรรมาสภา และบริษัททิพย์หมู่ใหญ่ก็นั่งอยู่โดยรอบ ท้าวมหาราชทั้ง ๔ ก็ประทับนั่งใน ๔ ทิศ คือ ท้าวธตรฐมหาราชประทับนั่งทางทิศตะวันออก ผินพระพักตร์ไปทางทิศตะวันตก ทรงทำเทวดาไว้เบื้องหน้า ท้าววิรุฬหกมหาราชประทับนั่งทางทิศใต้ ผินพระพักตร์ไปทางทิศเหนือ ทรงทำเทวดาไว้เบื้องหน้า ท้าววิรูปักษ์มหาราชประทับนั่งทางทิศตะวันตก ผินพระพักตร์ไปทางทิศตะวันออก ทรงทำเทวดาไว้เบื้องหน้า ท้าวเวสวัณมหาราชประทับนั่งทางทิศเหนือ ผินพระพักตร์ไปทางทิศใต้ ทรงทำเทวดาไว้เบื้องหน้า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อใดเหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์ทั้งหมดประชุมนั่งพร้อมกันในสุธรรมาสภา และบริษัททิพย์หมู่ใหญ่ก็นั่งอยู่โดยรอบ ท้าวมหาราชทั้ง ๔ ก็ประทับนั่งใน ๔ ทิศ ที่นั่งของท้าวมหาราชเหล่านั้นมีก่อน ต่อจากนั้นจึงเป็นที่นั่งของพวกข้าพระองค์” ‘‘Ye te, bhante, devā bhagavati brahmacariyaṃ caritvā adhunūpapannā tāvatiṃsakāyaṃ, te aññe deve atirocanti vaṇṇena ceva yasasā ca. Tena sudaṃ, bhante, devā tāvatiṃsā attamanā honti pamuditā [Pg.179] pītisomanassajātā; ‘dibbā vata, bho, kāyā paripūrenti, hāyanti asurakāyā’ti. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เทวดาเหล่าใดประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคแล้ว บัดนี้มาเกิดในหมู่เทวดาชั้นดาวดึงส์ เทวดาเหล่านั้นย่อมรุ่งเรืองกว่าเทวดาเหล่าอื่นทั้งโดยวรรณะและโดยยศ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะเหตุนั้นแล เหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์จึงมีใจยินดี ร่าเริง เกิดความเบิกบานใจว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย หมู่ทิพย์ย่อมบริบูรณ์ หมู่แห่งอสูรย่อมเสื่อม’ ดังนี้” 295. ‘‘Atha kho, bhante, sakko devānamindo devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sampasādaṃ viditvā imāhi gāthāhi anumodi – ๒๙๕. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้น ท้าวสักกะจอมเทพทรงทราบความเลื่อมใสของเหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์แล้ว ได้ทรงอนุโมทนาด้วยคาถาเหล่านี้ว่า” ‘Modanti vata bho devā, tāvatiṃsā sahindakā; Tathāgataṃ namassantā, dhammassa ca sudhammataṃ. ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย เหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์พร้อมทั้งท้าวสักกะ ย่อมนมัสการพระตถาคตและความที่ธรรมเป็นธรรมดี พากันบันเทิงอยู่’ Nave deve ca passantā, vaṇṇavante yasassine; Sugatasmiṃ brahmacariyaṃ, caritvāna idhāgate. ‘และเมื่อเห็นเทวดาใหม่ๆ ผู้มีวรรณะ มียศ ผู้ประพฤติพรหมจรรย์ในพระสุคตแล้วมาสู่ที่นี้’ Te aññe atirocanti, vaṇṇena yasasāyunā; Sāvakā bhūripaññassa, visesūpagatā idha. ‘สาวกของพระองค์ผู้มีปัญญากว้างขวาง ผู้เข้าถึงความวิเศษในที่นี้ ย่อมรุ่งเรืองกว่าเทวดาเหล่าอื่นโดยวรรณะ โดยยศ และโดยอายุ’ Idaṃ disvāna nandanti, tāvatiṃsā sahindakā; Tathāgataṃ namassantā, dhammassa ca sudhammata’nti. ‘เหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์พร้อมทั้งท้าวสักกะ เห็นดังนี้แล้ว ย่อมนมัสการพระตถาคตและความที่ธรรมเป็นธรรมดี พากันเพลิดเพลินอยู่’ ดังนี้ ‘‘Tena sudaṃ, bhante, devā tāvatiṃsā bhiyyoso mattāya attamanā honti pamuditā pītisomanassajātā; ‘dibbā vata, bho, kāyā paripūrenti, hāyanti asurakāyā’’’ti. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะเหตุนั้นแล เหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์จึงมีใจยินดียิ่งขึ้นไปอีก ร่าเริง เกิดความเบิกบานใจว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย หมู่ทิพย์ย่อมบริบูรณ์ หมู่แห่งอสูรย่อมเสื่อม’” Aṭṭha yathābhuccavaṇṇā พระคุณตามความเป็นจริง ๘ ประการ 296. ‘‘Atha kho, bhante, sakko devānamindo devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sampasādaṃ viditvā deve tāvatiṃse āmantesi – ‘iccheyyātha no tumhe, mārisā, tassa bhagavato aṭṭha yathābhucce vaṇṇe sotu’nti? ‘Icchāma mayaṃ, mārisa, tassa bhagavato aṭṭha yathābhucce vaṇṇe sotu’nti. Atha kho, bhante, sakko devānamindo devānaṃ tāvatiṃsānaṃ bhagavato aṭṭha yathābhucce vaṇṇe payirudāhāsi – ‘taṃ kiṃ maññanti, bhonto devā tāvatiṃsā? Yāvañca so bhagavā bahujanahitāya paṭipanno bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ. Evaṃ bahujanahitāya paṭipannaṃ bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ imināpaṅgena samannāgataṃ satthāraṃ neva atītaṃse samanupassāma, na panetarahi, aññatra tena bhagavatā. ๒๙๖. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้น ท้าวสักกะจอมเทพทรงทราบความเลื่อมใสของเหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์แล้ว ได้ตรัสกับเทวดาชั้นดาวดึงส์ว่า ‘ท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย ท่านทั้งหลายปรารถนาจะฟังพระคุณตามความเป็นจริง ๘ ประการของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นหรือไม่’ (เทวดาเหล่านั้นทูลว่า) ‘ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พวกข้าพเจ้าปรารถนาจะฟังพระคุณตามความเป็นจริง ๘ ประการของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้น ท้าวสักกะจอมเทพได้ทรงแสดงพระคุณตามความเป็นจริง ๘ ประการของพระผู้มีพระภาคแก่เหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์ว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย เหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์จะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงปฏิบัติเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เราทั้งหลายไม่เคยเห็นศาสดาผู้ประกอบด้วยองค์คือการปฏิบัติเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายเช่นนี้ แม้ในอดีตกาล และในปัจจุบันนี้ก็ไม่เห็น นอกจากพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น” ‘‘Svākkhāto [Pg.180] kho pana tena bhagavatā dhammo sandiṭṭhiko akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhi. Evaṃ opaneyyikassa dhammassa desetāraṃ imināpaṅgena samannāgataṃ satthāraṃ neva atītaṃse samanupassāma, na panetarahi, aññatra tena bhagavatā. “อีกประการหนึ่ง พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นตรัสไว้ดีแล้ว เป็นสิ่งที่ผู้ศึกษาและปฏิบัติพึงเห็นได้ด้วยตนเอง เป็นสิ่งที่ปฏิบัติได้และให้ผลได้ไม่จำกัดกาล เป็นสิ่งที่ควรกล่าวกะผู้อื่นว่าท่านจงมาดูเถิด เป็นสิ่งที่ควรน้อมเข้ามาใส่ตัว เป็นสิ่งที่วิญญูชนพึงรู้ได้เฉพาะตน เราทั้งหลายไม่เคยเห็นศาสดาผู้ทรงเป็นผู้แสดงธรรมที่ควรน้อมเข้ามาใส่ตัวเช่นนี้ แม้ในอดีตกาล และในปัจจุบันนี้ก็ไม่เห็น นอกจากพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น” ‘‘Idaṃ kusalanti kho pana tena bhagavatā supaññattaṃ, idaṃ akusalanti supaññattaṃ. Idaṃ sāvajjaṃ idaṃ anavajjaṃ, idaṃ sevitabbaṃ idaṃ na sevitabbaṃ, idaṃ hīnaṃ idaṃ paṇītaṃ, idaṃ kaṇhasukkasappaṭibhāganti supaññattaṃ. Evaṃ kusalākusalasāvajjānavajjasevitabbāsevitabbahīna-paṇītakaṇhasukkasappaṭibhāgānaṃ dhammānaṃ paññapetāraṃ imināpaṅgena samannāgataṃ satthāraṃ neva atītaṃse samanupassāma, na panetarahi, aññatra tena bhagavatā. อนึ่ง พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงบัญญัติไว้ดีแล้วว่า ‘นี้เป็นกุศล’ ทรงบัญญัติไว้ดีแล้วว่า ‘นี้เป็นอกุศล’ ทรงบัญญัติไว้ดีแล้วว่า ‘นี้มีโทษ นี้ไม่มีโทษ, นี้ควรเสพ นี้ไม่ควรเสพ, นี้เลว นี้ประณีต, นี้มีส่วนเปรียบด้วยธรรมดำและธรรมขาว’ พวกข้าพระองค์ไม่เคยเห็นศาสดาผู้ประกอบด้วยองค์ คือเป็นผู้ทรงจำแนกธรรมะที่เป็นกุศลและอกุศล มีโทษและไม่มีโทษ ควรเสพและไม่ควรเสพ เลวและประณีต มีส่วนเปรียบด้วยธรรมดำและธรรมขาวเช่นนี้ ในอดีตกาล และในปัจจุบันนี้ก็ไม่เห็น นอกจากพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ‘‘Supaññattā kho pana tena bhagavatā sāvakānaṃ nibbānagāminī paṭipadā, saṃsandati nibbānañca paṭipadā ca. Seyyathāpi nāma gaṅgodakaṃ yamunodakena saṃsandati sameti, evameva supaññattā tena bhagavatā sāvakānaṃ nibbānagāminī paṭipadā, saṃsandati nibbānañca paṭipadā ca. Evaṃ nibbānagāminiyā paṭipadāya paññapetāraṃ imināpaṅgena samannāgataṃ satthāraṃ neva atītaṃse samanupassāma, na panetarahi, aññatra tena bhagavatā. อนึ่ง พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงบัญญัติปฏิปทาอันเป็นไปเพื่อพระนิพพานแก่สาวกทั้งหลายไว้ดีแล้ว ทั้งพระนิพพานและปฏิปทาก็สอดคล้องกัน เปรียบเหมือนน้ำในแม่น้ำคงคากับน้ำในแม่น้ำยมุนาสอดคล้องต้องกัน ฉันใดก็ฉันนั้น พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงบัญญัติปฏิปทาอันเป็นไปเพื่อพระนิพพานแก่สาวกทั้งหลายไว้ดีแล้ว ทั้งพระนิพพานและปฏิปทาก็สอดคล้องกัน พวกข้าพระองค์ไม่เคยเห็นศาสดาผู้ประกอบด้วยองค์ คือเป็นผู้ทรงบัญญัติปฏิปทาอันเป็นไปเพื่อพระนิพพานเช่นนี้ ในอดีตกาล และในปัจจุบันนี้ก็ไม่เห็น นอกจากพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ‘‘Abhinipphanno kho pana tassa bhagavato lābho abhinipphanno siloko, yāva maññe khattiyā sampiyāyamānarūpā viharanti, vigatamado kho pana so bhagavā āhāraṃ āhāreti. Evaṃ vigatamadaṃ āhāraṃ āharayamānaṃ imināpaṅgena samannāgataṃ satthāraṃ neva atītaṃse samanupassāma, na panetarahi, aññatra tena bhagavatā. อนึ่ง ลาภและชื่อเสียงของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเกิดขึ้นบริบูรณ์แล้ว ข้าพระองค์เข้าใจว่า แม้เหล่ากษัตริย์ก็ทรงเป็นที่รักอย่างยิ่ง แต่พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นปราศจากความมัวเมาเสวยพระกระยาหาร พวกข้าพระองค์ไม่เคยเห็นศาสดาผู้ประกอบด้วยองค์ คือเป็นผู้ปราศจากความมัวเมาเสวยพระกระยาหารเช่นนี้ ในอดีตกาล และในปัจจุบันนี้ก็ไม่เห็น นอกจากพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ‘‘Laddhasahāyo kho pana so bhagavā sekhānañceva paṭipannānaṃ khīṇāsavānañca vusitavataṃ. Te bhagavā apanujja ekārāmataṃ anuyutto viharati. Evaṃ ekārāmataṃ anuyuttaṃ imināpaṅgena samannāgataṃ satthāraṃ neva atītaṃse samanupassāma, na panetarahi, aññatra tena bhagavatā. อนึ่ง พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงมีสหายคือพระเสขะผู้ปฏิบัติและพระขีณาสพผู้อยู่จบพรหมจรรย์ แต่พระผู้มีพระภาคทรงละท่านเหล่านั้นแล้ว ทรงประกอบความยินดีในที่สงัดอยู่ พวกข้าพระองค์ไม่เคยเห็นศาสดาผู้ประกอบด้วยองค์ คือเป็นผู้ประกอบความยินดีในที่สงัดเช่นนี้ ในอดีตกาล และในปัจจุบันนี้ก็ไม่เห็น นอกจากพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ‘‘Yathāvādī kho pana so bhagavā tathākārī, yathākārī tathāvādī, iti yathāvādī tathākārī, yathākārī tathāvādī. Evaṃ dhammānudhammappaṭipannaṃ imināpaṅgena samannāgataṃ satthāraṃ neva atītaṃse samanupassāma, na panetarahi, aññatra tena bhagavatā. อนึ่ง พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นตรัสอย่างใด ทรงทำอย่างนั้น ทรงทำอย่างใด ตรัสอย่างนั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสอย่างใด ทรงทำอย่างนั้น ทรงทำอย่างใด ตรัสอย่างนั้น พวกข้าพระองค์ไม่เคยเห็นศาสดาผู้ประกอบด้วยองค์ คือเป็นผู้ทรงปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรมเช่นนี้ ในอดีตกาล และในปัจจุบันนี้ก็ไม่เห็น นอกจากพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ‘‘Tiṇṇavicikiccho [Pg.181] kho pana so bhagavā vigatakathaṃkatho pariyositasaṅkappo ajjhāsayaṃ ādibrahmacariyaṃ. Evaṃ tiṇṇavicikicchaṃ vigatakathaṃkathaṃ pariyositasaṅkappaṃ ajjhāsayaṃ ādibrahmacariyaṃ imināpaṅgena samannāgataṃ satthāraṃ neva atītaṃse samanupassāma, na panetarahi, aññatra tena bhagavatā’ti. อนึ่ง พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงข้ามความสงสัยได้แล้ว ปราศจากความเคลือบแคลง มีความดำริอันถึงที่สุดแล้วในอัธยาศัยและอาทิพรหมจรรย์ พวกข้าพระองค์ไม่เคยเห็นศาสดาผู้ประกอบด้วยองค์ คือเป็นผู้ข้ามความสงสัยได้แล้ว ปราศจากความเคลือบแคลง มีความดำริอันถึงที่สุดแล้วในอัธยาศัยและอาทิพรหมจรรย์เช่นนี้ ในอดีตกาล และในปัจจุบันนี้ก็ไม่เห็น นอกจากพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น 297. ‘‘Ime kho, bhante, sakko devānamindo devānaṃ tāvatiṃsānaṃ bhagavato aṭṭha yathābhucce vaṇṇe payirudāhāsi. Tena sudaṃ, bhante, devā tāvatiṃsā bhiyyoso mattāya attamanā honti pamuditā pītisomanassajātā bhagavato aṭṭha yathābhucce vaṇṇe sutvā. Tatra, bhante, ekacce devā evamāhaṃsu – ‘aho vata, mārisā, cattāro sammāsambuddhā loke uppajjeyyuṃ dhammañca deseyyuṃ yathariva bhagavā. Tadassa bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’nti. Ekacce devā evamāhaṃsu – ‘tiṭṭhantu, mārisā, cattāro sammāsambuddhā, aho vata, mārisā, tayo sammāsambuddhā loke uppajjeyyuṃ dhammañca deseyyuṃ yathariva bhagavā. Tadassa bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’nti. Ekacce devā evamāhaṃsu – ‘tiṭṭhantu, mārisā, tayo sammāsambuddhā, aho vata, mārisā, dve sammāsambuddhā loke uppajjeyyuṃ dhammañca deseyyuṃ yathariva bhagavā. Tadassa bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’nti. ๒๙๗. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท้าวสักกะจอมเทพได้ทรงประกาศพระคุณตามความเป็นจริง ๘ ประการของพระผู้มีพระภาคแก่เหล่าเทพชั้นดาวดึงส์ ด้วยเหตุนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เหล่าเทพชั้นดาวดึงส์ได้สดับพระคุณตามความเป็นจริง ๘ ประการของพระผู้มีพระภาคแล้ว ก็มีพระทัยยินดี มีความปราโมทย์ เกิดปีติโสมนัสยิ่งขึ้นไปอีก ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในหมู่เทพเหล่านั้น เทพบางพวกได้กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย ดีจริงหนอ หากพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ๔ พระองค์พึงอุบัติขึ้นในโลก และพึงทรงแสดงธรรมเหมือนดังพระผู้มีพระภาค การนั้นพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย’ เทพบางพวกได้กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย พระสัมมาสัมพุทธเจ้า ๔ พระองค์จงงดไว้ก่อน ดีจริงหนอ หากพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ๓ พระองค์พึงอุบัติขึ้นในโลก และพึงทรงแสดงธรรมเหมือนดังพระผู้มีพระภาค การนั้นพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย’ เทพบางพวกได้กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย พระสัมมาสัมพุทธเจ้า ๓ พระองค์จงงดไว้ก่อน ดีจริงหนอ หากพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ๒ พระองค์พึงอุบัติขึ้นในโลก และพึงทรงแสดงธรรมเหมือนดังพระผู้มีพระภาค การนั้นพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย’ 298. ‘‘Evaṃ vutte, bhante, sakko devānamindo deve tāvatiṃse etadavoca – ‘aṭṭhānaṃ kho etaṃ, mārisā, anavakāso, yaṃ ekissā lokadhātuyā dve arahanto sammāsambuddhā apubbaṃ acarimaṃ uppajjeyyuṃ, netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Aho vata, mārisā, so bhagavā appābādho appātaṅko ciraṃ dīghamaddhānaṃ tiṭṭheyya. Tadassa bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’nti. Atha kho, bhante, yenatthena devā tāvatiṃsā sudhammāyaṃ sabhāyaṃ sannisinnā honti sannipatitā, taṃ atthaṃ cintayitvā taṃ atthaṃ mantayitvā vuttavacanāpi taṃ cattāro mahārājāno tasmiṃ atthe honti. Paccānusiṭṭhavacanāpi [Pg.182] taṃ cattāro mahārājāno tasmiṃ atthe honti, sakesu sakesu āsanesu ṭhitā avipakkantā. ๒๙๘. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อเทพเหล่านั้นกราบทูลอย่างนี้แล้ว ท้าวสักกะจอมเทพได้ตรัสกับเหล่าเทพชั้นดาวดึงส์ว่า ‘ท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย ข้อที่พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ๒ พระองค์จะพึงอุบัติขึ้นในโลกธาตุเดียวกัน ไม่ก่อนไม่หลังกันนั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย ท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย ดีจริงหนอ หากพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นจะพึงทรงมีพระอาพาธน้อย มีพระโรคาพาธน้อย ดำรงอยู่ได้นานตลอดกาลยาวนาน การนั้นพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ต่อมา เหล่าเทพชั้นดาวดึงส์ประทับนั่งประชุมกันในสุธรรมาสภาด้วยเรื่องใด ก็ทรงดำริถึงเรื่องนั้น ปรึกษาหารือถึงเรื่องนั้น แม้ท้าวมหาราชทั้ง ๔ ก็ได้ตรัสถ้อยคำในเรื่องนั้นแล้ว แม้ท้าวมหาราชทั้ง ๔ ก็ได้ตรัสถ้อยคำสั่งสอนตามในเรื่องนั้นแล้ว ประทับยืนอยู่ที่อาสนะของตนๆ ยังไม่เสด็จกลับไป Te vuttavākyā rājāno, paṭiggayhānusāsaniṃ; Vippasannamanā santā, aṭṭhaṃsu samhi āsaneti. ท้าวมหาราชเหล่านั้น ผู้มีวาจาที่ตรัสแล้ว ทรงรับเอาพระโอวาท มีพระทัยผ่องใส สงบระงับ ได้ประทับยืนอยู่ที่อาสนะของตน 299. ‘‘Atha kho, bhante, uttarāya disāya uḷāro āloko sañjāyi, obhāso pāturahosi atikkammeva devānaṃ devānubhāvaṃ. Atha kho, bhante, sakko devānamindo deve tāvatiṃse āmantesi – ‘yathā kho, mārisā, nimittāni dissanti, uḷāro āloko sañjāyati, obhāso pātubhavati, brahmā pātubhavissati; brahmuno hetaṃ pubbanimittaṃ pātubhāvāya, yadidaṃ āloko sañjāyati obhāso pātubhavatīti. ๒๙๙. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้นแล แสงสว่างเจิดจ้าได้เกิดขึ้นในทิศอุดร รัศมีได้ปรากฏขึ้น ล่วงเทวานุภาพของทวยเทพทั้งหลาย. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้นแล ท้าวสักกะจอมเทพได้ตรัสเรียกเหล่าเทพชั้นดาวดึงส์มาแล้วตรัสว่า ‘ดูก่อนท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย ตามที่นิมิตปรากฏ แสงสว่างเจิดจ้าเกิดขึ้น รัศมีปรากฏขึ้น พรหมจักปรากฏขึ้นแน่แท้ เพราะนี่เป็นบุพนิมิตแห่งการปรากฏของพรหม คือการที่แสงสว่างเกิดขึ้น รัศมีปรากฏขึ้น’ ‘Yathā nimittā dissanti, brahmā pātubhavissati; Brahmuno hetaṃ nimittaṃ, obhāso vipulo mahā’ti. ตามที่นิมิตปรากฏ พรหมจักปรากฏขึ้นแน่แท้ รัศมีอันไพบูลย์ยิ่งใหญ่นี้ เป็นนิมิตแห่งพรหม Sanaṅkumārakathā เรื่องสนังกุมารพรหม 300. ‘‘Atha kho, bhante, devā tāvatiṃsā yathāsakesu āsanesu nisīdiṃsu – ‘obhāsametaṃ ñassāma, yaṃvipāko bhavissati, sacchikatvāva naṃ gamissāmā’ti. Cattāropi mahārājāno yathāsakesu āsanesu nisīdiṃsu – ‘obhāsametaṃ ñassāma, yaṃvipāko bhavissati, sacchikatvāva naṃ gamissāmā’ti. Idaṃ sutvā devā tāvatiṃsā ekaggā samāpajjiṃsu – ‘obhāsametaṃ ñassāma, yaṃvipāko bhavissati, sacchikatvāva naṃ gamissāmā’ti. ๓๐๐. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้นแล เหล่าเทพชั้นดาวดึงส์ได้นั่ง ณ อาสนะของตนๆ (ด้วยดำริว่า) ‘เราจักรู้แจ้งแสงสว่างนี้ ซึ่งจะมีผลเป็นอย่างไร ครั้นทำให้ประจักษ์แล้วจึงจักไป’ แม้ท้าวมหาราชทั้ง ๔ ก็ได้นั่ง ณ อาสนะของตนๆ (ด้วยดำริว่า) ‘เราจักรู้แจ้งแสงสว่างนี้ ซึ่งจะมีผลเป็นอย่างไร ครั้นทำให้ประจักษ์แล้วจึงจักไป’ เหล่าเทพชั้นดาวดึงส์ได้ฟังดังนั้นแล้ว จึงมีจิตแน่วแน่เป็นหนึ่งเดียว (ด้วยดำริว่า) ‘เราจักรู้แจ้งแสงสว่างนี้ ซึ่งจะมีผลเป็นอย่างไร ครั้นทำให้ประจักษ์แล้วจึงจักไป’ ‘‘Yadā, bhante, brahmā sanaṅkumāro devānaṃ tāvatiṃsānaṃ pātubhavati, oḷārikaṃ attabhāvaṃ abhinimminitvā pātubhavati. Yo kho pana, bhante, brahmuno pakativaṇṇo, anabhisambhavanīyo so devānaṃ tāvatiṃsānaṃ cakkhupathasmiṃ. Yadā, bhante, brahmā sanaṅkumāro devānaṃ tāvatiṃsānaṃ pātubhavati, so aññe deve atirocati vaṇṇena ceva yasasā ca. Seyyathāpi, bhante, sovaṇṇo viggaho mānusaṃ viggahaṃ atirocati, evameva kho, bhante, yadā brahmā sanaṅkumāro devānaṃ [Pg.183] tāvatiṃsānaṃ pātubhavati, so aññe deve atirocati vaṇṇena ceva yasasā ca. Yadā, bhante, brahmā sanaṅkumāro devānaṃ tāvatiṃsānaṃ pātubhavati, na tassaṃ parisāyaṃ koci devo abhivādeti vā paccuṭṭheti vā āsanena vā nimanteti. Sabbeva tuṇhībhūtā pañjalikā pallaṅkena nisīdanti – ‘yassadāni devassa pallaṅkaṃ icchissati brahmā sanaṅkumāro, tassa devassa pallaṅke nisīdissatī’ti. Yassa kho pana, bhante, devassa brahmā sanaṅkumāro pallaṅke nisīdati, uḷāraṃ so labhati devo vedapaṭilābhaṃ, uḷāraṃ so labhati devo somanassapaṭilābhaṃ. Seyyathāpi, bhante, rājā khattiyo muddhāvasitto adhunābhisitto rajjena, uḷāraṃ so labhati vedapaṭilābhaṃ, uḷāraṃ so labhati somanassapaṭilābhaṃ, evameva kho, bhante, yassa devassa brahmā sanaṅkumāro pallaṅke nisīdati, uḷāraṃ so labhati devo vedapaṭilābhaṃ, uḷāraṃ so labhati devo somanassapaṭilābhaṃ. Atha, bhante, brahmā sanaṅkumāro devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sampasādaṃ viditvā antarahito imāhi gāthāhi anumodi – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อใด สนังกุมารพรหมปรากฏแก่เหล่าเทพชั้นดาวดึงส์ ก็จะเนรมิตอัตภาพอันหยาบแล้วจึงปรากฏ. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็วรรณะตามปกติของพรหมนั้น เหล่าเทพชั้นดาวดึงส์ไม่อาจจะเห็นได้ด้วยจักษุ. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อใด สนังกุมารพรหมปรากฏแก่เหล่าเทพชั้นดาวดึงส์ พรหมนั้นย่อมรุ่งเรืองกว่าเทพเหล่าอื่นทั้งโดยวรรณะและโดยยศ. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เปรียบเหมือนรูปที่ทำด้วยทองย่อมรุ่งเรืองกว่ารูปของมนุษย์ ฉันใด ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ฉันนั้นเหมือนกันแล เมื่อใด สนังกุมารพรหมปรากฏแก่เหล่าเทพชั้นดาวดึงส์ พรหมนั้นย่อมรุ่งเรืองกว่าเทพเหล่าอื่นทั้งโดยวรรณะและโดยยศ. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อใด สนังกุมารพรหมปรากฏแก่เหล่าเทพชั้นดาวดึงส์ ในบริษัทนั้นไม่มีเทพองค์ใดไหว้ ลุกขึ้นต้อนรับ หรือนิมนต์ด้วยอาสนะเลย. เทพทั้งหมดต่างนิ่ง ประนมมือ นั่งขัดสมาธิ (ด้วยดำริว่า) ‘บัดนี้ สนังกุมารพรหมจักปรารถนาบัลลังก์ของเทพองค์ใด ก็จักนั่งบนบัลลังก์ของเทพองค์นั้น’. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็สนังกุมารพรหมนั่งบนบัลลังก์ของเทพองค์ใด เทพองค์นั้นย่อมได้ความยินดีอย่างยิ่ง ย่อมได้โสมนัสอย่างยิ่ง. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เปรียบเหมือนกษัตริย์ผู้ได้รับมูรธาภิเษก เพิ่งได้รับอภิเษกในราชสมบัติใหม่ๆ ย่อมได้ความยินดีอย่างยิ่ง ย่อมได้โสมนัสอย่างยิ่ง ฉันใด ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ฉันนั้นเหมือนกันแล เทพองค์ใดที่สนังกุมารพรหมนั่งบนบัลลังก์ เทพองค์นั้นย่อมได้ความยินดีอย่างยิ่ง ย่อมได้โสมนัสอย่างยิ่ง. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้นแล สนังกุมารพรหมทราบความเลื่อมใสของเหล่าเทพชั้นดาวดึงส์แล้ว หายตัวไป ได้อนุโมทนาด้วยคาถาเหล่านี้ว่า ‘Modanti vata bho devā, tāvatiṃsā sahindakā; Tathāgataṃ namassantā, dhammassa ca sudhammataṃ. โอหนอ เหล่าเทพชั้นดาวดึงส์พร้อมทั้งท้าวสักกะ ย่อมนมัสการพระตถาคต และความเป็นธรรมดีแห่งพระธรรม พากันบันเทิงใจ ‘Nave deve ca passantā, vaṇṇavante yasassine; Sugatasmiṃ brahmacariyaṃ, caritvāna idhāgate. ทั้งเห็นเหล่าเทพใหม่ ผู้มีวรรณะ มียศ ผู้ประพฤติพรหมจรรย์ในพระสุคตแล้วมาสู่ภพนี้ ‘Te aññe atirocanti, vaṇṇena yasasāyunā; Sāvakā bhūripaññassa, visesūpagatā idha. เทพเหล่านั้นซึ่งเป็นสาวกของพระผู้มีปัญญาดุจแผ่นดิน ผู้บรรลุถึงความพิเศษในภพนี้ ย่อมรุ่งเรืองกว่าเทพเหล่าอื่นโดยวรรณะ ยศ และอายุ ‘Idaṃ disvāna nandanti, tāvatiṃsā sahindakā; Tathāgataṃ namassantā, dhammassa ca sudhammata’nti. เหล่าเทพชั้นดาวดึงส์พร้อมทั้งท้าวสักกะ เห็นดังนี้แล้ว ย่อมนมัสการพระตถาคต และความเป็นธรรมดีแห่งพระธรรม พากันยินดี 301. ‘‘Imamatthaṃ, bhante, brahmā sanaṅkumāro abhāsittha. Imamatthaṃ, bhante, brahmuno sanaṅkumārassa bhāsato aṭṭhaṅgasamannāgato saro hoti vissaṭṭho ca viññeyyo ca mañju ca savanīyo ca bindu ca avisārī ca gambhīro ca ninnādī ca. Yathāparisaṃ kho pana, bhante, brahmā sanaṅkumāro sarena viññāpeti, na cassa bahiddhā parisāya ghoso niccharati. Yassa kho pana, bhante, evaṃ aṭṭhaṅgasamannāgato saro hoti, so vuccati ‘brahmassaro’ti. Atha kho, bhante, devā tāvatiṃsā brahmānaṃ sanaṅkumāraṃ etadavocuṃ [Pg.184] – ‘sādhu, mahābrahme, etadeva mayaṃ saṅkhāya modāma; atthi ca sakkena devānamindena tassa bhagavato aṭṭha yathābhuccā vaṇṇā bhāsitā; te ca mayaṃ saṅkhāya modāmā’ti. ๓๐๑. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สนังกุมารพรหมได้กล่าวเนื้อความนี้แล้ว. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อสนังกุมารพรหมกล่าวเนื้อความนี้อยู่ เสียงของพรหมประกอบด้วยองค์ ๘ คือ แจ่มใส ชัดเจน ไพเราะ น่าฟัง กลมกล่อม ไม่แตกพร่า ลึกซึ้ง กังวาน. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็สนังกุมารพรหมยังบริษัทให้เข้าใจด้วยเสียงได้เพียงใด เสียงของพรหมนั้นก็ไม่ดังออกไปนอกบริษัท. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ผู้ใดมีเสียงประกอบด้วยองค์ ๘ อย่างนี้ ผู้นั้นเรียกว่าผู้มีเสียงดุจเสียงพรหม. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้นแล เหล่าเทพชั้นดาวดึงส์ได้กล่าวกะสนังกุมารพรหมว่า ‘ดีละ ท่านมหาพรหม พวกข้าพเจ้าทราบเรื่องนี้แล้วก็พากันยินดี และท้าวสักกะจอมเทพก็ได้ตรัสคุณของพระผู้มีพระภาคเจ้านั้นตามความเป็นจริงไว้ ๘ ประการ พวกข้าพเจ้าทราบคุณเหล่านั้นแล้วก็พากันยินดี’ Aṭṭha yathābhuccavaṇṇā คุณ ๘ ประการตามความเป็นจริง 302. ‘‘Atha, bhante, brahmā sanaṅkumāro sakkaṃ devānamindaṃ etadavoca – ‘sādhu, devānaminda, mayampi tassa bhagavato aṭṭha yathābhucce vaṇṇe suṇeyyāmā’ti. ‘Evaṃ mahābrahme’ti kho, bhante, sakko devānamindo brahmuno sanaṅkumārassa bhagavato aṭṭha yathābhucce vaṇṇe payirudāhāsi. ๓๐๒. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้น สนังกุมารพรหมได้กล่าวกะท้าวสักกะจอมเทพว่า ‘ดีละ ท่านจอมเทพ แม้พวกข้าพเจ้าก็พึงได้ฟังคุณ ๘ ประการตามความเป็นจริงของพระผู้มีพระภาคเจ้านั้นบ้าง’. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท้าวสักกะจอมเทพรับคำว่า ‘เป็นเช่นนั้น ท่านมหาพรหม’ แล้วได้แสดงคุณ ๘ ประการตามความเป็นจริงของพระผู้มีพระภาคเจ้าแก่สนังกุมารพรหม ‘‘Taṃ kiṃ maññati, bhavaṃ mahābrahmā? Yāvañca so bhagavā bahujanahitāya paṭipanno bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ. Evaṃ bahujanahitāya paṭipannaṃ bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ imināpaṅgena samannāgataṃ satthāraṃ neva atītaṃse samanupassāma, na panetarahi, aññatra tena bhagavatā. ท่านมหาพรหมจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร พระผู้มีพระภาคเจ้านั้นทรงปฏิบัติเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่คนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่คนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย. เราทั้งหลายไม่เล็งเห็นศาสดาพระองค์อื่นผู้ประกอบด้วยองค์คือการปฏิบัติเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่คนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่คนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายเช่นนี้ ทั้งในอดีตและปัจจุบัน นอกจากพระผู้มีพระภาคเจ้านั้น ‘‘Svākkhāto kho pana tena bhagavatā dhammo sandiṭṭhiko akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhi. Evaṃ opaneyyikassa dhammassa desetāraṃ imināpaṅgena samannāgataṃ satthāraṃ neva atītaṃse samanupassāma, na panetarahi, aññatra tena bhagavatā. อนึ่ง พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นตรัสไว้ดีแล้ว อันผู้บรรลุจะพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามา อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน เราทั้งหลายไม่เคยเห็นศาสดาผู้ประกอบด้วยองค์คุณนี้ คือเป็นผู้แสดงธรรมที่ควรน้อมเข้ามาอย่างนี้ ในอดีตกาล และในปัจจุบันนี้ก็ไม่เห็น นอกจากพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ‘‘Idaṃ kusala’nti kho pana tena bhagavatā supaññattaṃ, ‘idaṃ akusala’nti supaññattaṃ, ‘idaṃ sāvajjaṃ idaṃ anavajjaṃ, idaṃ sevitabbaṃ idaṃ na sevitabbaṃ, idaṃ hīnaṃ idaṃ paṇītaṃ, idaṃ kaṇhasukkasappaṭibhāga’nti supaññattaṃ. Evaṃ kusalākusalasāvajjānavajjasevitabbāsevitabbahīnapaṇītakaṇhasukkasappaṭibhāgānaṃ dhammānaṃ paññāpetāraṃ. Imināpaṅgena samannāgataṃ satthāraṃ neva atītaṃse samanupassāma, na panetarahi, aññatra tena bhagavatā. อนึ่ง พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงบัญญัติไว้ดีแล้วว่า ‘นี้เป็นกุศล’ ทรงบัญญัติไว้ดีแล้วว่า ‘นี้เป็นอกุศล, นี้มีโทษ นี้ไม่มีโทษ, นี้ควรเสพ นี้ไม่ควรเสพ, นี้เลว นี้ประณีต, นี้มีส่วนเปรียบด้วยธรรมดำธรรมขาว’ เราทั้งหลายไม่เคยเห็นศาสดาผู้ประกอบด้วยองค์คุณนี้ คือเป็นผู้บัญญัติธรรมทั้งหลายที่เป็นกุศลและอกุศล มีโทษและไม่มีโทษ ควรเสพและไม่ควรเสพ เลวและประณีต มีส่วนเปรียบด้วยธรรมดำธรรมขาวอย่างนี้ ในอดีตกาล และในปัจจุบันนี้ก็ไม่เห็น นอกจากพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ‘‘Supaññattā kho pana tena bhagavatā sāvakānaṃ nibbānagāminī paṭipadā saṃsandati nibbānañca paṭipadā ca. Seyyathāpi nāma gaṅgodakaṃ yamunodakena saṃsandati [Pg.185] sameti, evameva supaññattā tena bhagavatā sāvakānaṃ nibbānagāminī paṭipadā saṃsandati nibbānañca paṭipadā ca. Evaṃ nibbānagāminiyā paṭipadāya paññāpetāraṃ imināpaṅgena samannāgataṃ satthāraṃ neva atītaṃse samanupassāma, na panetarahi, aññatra tena bhagavatā. อนึ่ง พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงบัญญัติปฏิปทาอันเป็นไปเพื่อนิพพานแก่สาวกทั้งหลายไว้ดีแล้ว ทั้งนิพพานและปฏิปทาก็สอดคล้องกัน เปรียบเหมือนน้ำในแม่น้ำคงคากับน้ำในแม่น้ำยมุนาสอดคล้องต้องกัน ฉันใด ปฏิปทาอันเป็นไปเพื่อนิพพานที่พระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติไว้ดีแล้วแก่สาวกทั้งหลาย ทั้งนิพพานและปฏิปทาก็สอดคล้องกัน ฉันนั้นเหมือนกัน เราทั้งหลายไม่เคยเห็นศาสดาผู้ประกอบด้วยองค์คุณนี้ คือเป็นผู้บัญญัติปฏิปทาอันเป็นไปเพื่อนิพพานอย่างนี้ ในอดีตกาล และในปัจจุบันนี้ก็ไม่เห็น นอกจากพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ‘‘Abhinipphanno kho pana tassa bhagavato lābho abhinipphanno siloko, yāva maññe khattiyā sampiyāyamānarūpā viharanti. Vigatamado kho pana so bhagavā āhāraṃ āhāreti. Evaṃ vigatamadaṃ āhāraṃ āharayamānaṃ imināpaṅgena samannāgataṃ satthāraṃ neva atītaṃse samanupassāma, na panetarahi, aññatra tena bhagavatā. อนึ่ง ลาภและเกียรติคุณของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นสำเร็จแล้ว ข้าพเจ้าเข้าใจว่า แม้กษัตริย์ทั้งหลายก็ยังทรงมีพระทัยรักใคร่ยิ่งนัก อนึ่ง พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นปราศจากความมัวเมาแล้วจึงเสวยพระกระยาหาร เราทั้งหลายไม่เคยเห็นศาสดาผู้ประกอบด้วยองค์คุณนี้ คือเป็นผู้เสวยพระกระยาหารโดยปราศจากความมัวเมาอย่างนี้ ในอดีตกาล และในปัจจุบันนี้ก็ไม่เห็น นอกจากพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ‘‘Laddhasahāyo kho pana so bhagavā sekhānañceva paṭipannānaṃ khīṇāsavānañca vusitavataṃ, te bhagavā apanujja ekārāmataṃ anuyutto viharati. Evaṃ ekārāmataṃ anuyuttaṃ imināpaṅgena samannāgataṃ satthāraṃ neva atītaṃse samanupassāma, na panetarahi, aññatra tena bhagavatā. อนึ่ง พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงได้พระสหายแล้ว คือพระเสขะผู้ปฏิบัติดีและพระขีณาสพผู้อยู่จบพรหมจรรย์ พระผู้มีพระภาคทรงละท่านเหล่านั้นแล้ว ประทับอยู่โดยทรงประกอบในความเป็นผู้ยินดีในที่สงัด เราทั้งหลายไม่เคยเห็นศาสดาผู้ประกอบด้วยองค์คุณนี้ คือเป็นผู้ประกอบในความเป็นผู้ยินดีในที่สงัดอย่างนี้ ในอดีตกาล และในปัจจุบันนี้ก็ไม่เห็น นอกจากพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ‘‘Yathāvādī kho pana so bhagavā tathākārī, yathākārī tathāvādī; iti yathāvādī tathākārī, yathākārī tathāvādī. Evaṃ dhammānudhammappaṭippannaṃ imināpaṅgena samannāgataṃ satthāraṃ neva atītaṃse samanupassāma, na panetarahi, aññatra tena bhagavatā. อนึ่ง พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นตรัสอย่างใด ทรงทำอย่างนั้น ทรงทำอย่างใด ตรัสอย่างนั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสอย่างใด ทรงทำอย่างนั้น ทรงทำอย่างใด ตรัสอย่างนั้น เราทั้งหลายไม่เคยเห็นศาสดาผู้ประกอบด้วยองค์คุณนี้ คือเป็นผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรมอย่างนี้ ในอดีตกาล และในปัจจุบันนี้ก็ไม่เห็น นอกจากพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ‘‘Tiṇṇavicikiccho kho pana so bhagavā vigatakathaṃkatho pariyositasaṅkappo ajjhāsayaṃ ādibrahmacariyaṃ. Evaṃ tiṇṇavicikicchaṃ vigatakathaṃkathaṃ pariyositasaṅkappaṃ ajjhāsayaṃ ādibrahmacariyaṃ. Imināpaṅgena samannāgataṃ satthāraṃ neva atītaṃse samanupassāma, na panetarahi, aññatra tena bhagavatā’ti. อนึ่ง พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงข้ามความสงสัยได้แล้ว ปราศจากความเคลือบแคลง มีความดำริในอัธยาศัยและพรหมจรรย์เบื้องต้นอันบริบูรณ์แล้ว เราทั้งหลายไม่เคยเห็นศาสดาผู้ประกอบด้วยองค์คุณนี้ คือเป็นผู้ข้ามความสงสัยได้แล้ว ปราศจากความเคลือบแคลง มีความดำริในอัธยาศัยและพรหมจรรย์เบื้องต้นอันบริบูรณ์แล้ว ในอดีตกาล และในปัจจุบันนี้ก็ไม่เห็น นอกจากพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น’ ดังนี้ 303. ‘‘Ime kho, bhante, sakko devānamindo brahmuno sanaṅkumārassa bhagavato aṭṭha yathābhucce vaṇṇe payirudāhāsi. Tena sudaṃ, bhante, brahmā sanaṅkumāro attamano hoti pamudito pītisomanassajāto bhagavato aṭṭha yathābhucce vaṇṇe sutvā. Atha, bhante, brahmā sanaṅkumāro oḷārikaṃ attabhāvaṃ abhinimminitvā kumāravaṇṇī hutvā pañcasikho devānaṃ tāvatiṃsānaṃ pāturahosi. So vehāsaṃ abbhuggantvā ākāse antalikkhe pallaṅkena nisīdi. Seyyathāpi, bhante, balavā [Pg.186] puriso supaccatthate vā pallaṅke same vā bhūmibhāge pallaṅkena nisīdeyya, evameva kho, bhante, brahmā sanaṅkumāro vehāsaṃ abbhuggantvā ākāse antalikkhe pallaṅkena nisīditvā deve tāvatiṃse āmantesi – ๓๐๓. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท้าวสักกะจอมเทพได้ตรัสสรรเสริญพระคุณของพระผู้มีพระภาคตามความเป็นจริง ๘ ประการนี้แก่ท้าวสนังกุมารพรหม ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะเหตุนั้นแล ท้าวสนังกุมารพรหมทรงสดับพระคุณของพระผู้มีพระภาคตามความเป็นจริง ๘ ประการแล้ว จึงมีพระทัยยินดี ร่าเริง เกิดปีติโสมนัส ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้น ท้าวสนังกุมารพรหมได้เนรมิตอัตภาพอันหยาบ เป็นกุมารมีพระพักตร์งดงาม มีพระเมาลี ๕ เกล้า ปรากฏเฉพาะหน้าพวกเทวดาชั้นดาวดึงส์ ท่านเหาะขึ้นสู่เวหาส นั่งขัดสมาธิในอากาศ ณ ท่ามกลางหาว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เปรียบเหมือนบุรุษมีกำลัง นั่งขัดสมาธิบนบัลลังก์ที่ลาดไว้ดีแล้ว หรือบนภาคพื้นดินที่สม่ำเสมอ ฉันใด ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท้าวสนังกุมารพรหมก็ฉันนั้นเหมือนกัน เหาะขึ้นสู่เวหาส นั่งขัดสมาธิในอากาศ ณ ท่ามกลางหาว แล้วได้ตรัสกับเทวดาชั้นดาวดึงส์ว่า Govindabrāhmaṇavatthu เรื่องโควินทพราหมณ์ 304. ‘‘Taṃ kiṃ maññanti, bhonto devā tāvatiṃsā, yāva dīgharattaṃ mahāpaññova so bhagavā ahosi. Bhūtapubbaṃ, bho, rājā disampati nāma ahosi. Disampatissa rañño govindo nāma brāhmaṇo purohito ahosi. Disampatissa rañño reṇu nāma kumāro putto ahosi. Govindassa brāhmaṇassa jotipālo nāma māṇavo putto ahosi. Iti reṇu ca rājaputto jotipālo ca māṇavo aññe ca cha khattiyā iccete aṭṭha sahāyā ahesuṃ. Atha kho, bho, ahorattānaṃ accayena govindo brāhmaṇo kālamakāsi. Govinde brāhmaṇe kālaṅkate rājā disampati paridevesi – ‘‘yasmiṃ vata, bho, mayaṃ samaye govinde brāhmaṇe sabbakiccāni sammā vossajjitvā pañcahi kāmaguṇehi samappitā samaṅgībhūtā paricārema, tasmiṃ no samaye govindo brāhmaṇo kālaṅkato’’ti. Evaṃ vutte bho reṇu rājaputto rājānaṃ disampatiṃ etadavoca – ‘‘mā kho tvaṃ, deva, govinde brāhmaṇe kālaṅkate atibāḷhaṃ paridevesi. Atthi, deva, govindassa brāhmaṇassa jotipālo nāma māṇavo putto paṇḍitataro ceva pitarā, alamatthadasataro ceva pitarā; yepissa pitā atthe anusāsi, tepi jotipālasseva māṇavassa anusāsaniyā’’ti. ‘‘Evaṃ kumārā’’ti? ‘‘Evaṃ devā’’ti. ๓๐๔. ท่านเทวดาชั้นดาวดึงส์ผู้เจริญทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงมีพระปัญญามากแล้วตลอดกาลนานเพียงไร ท่านผู้เจริญ เรื่องเคยมีมาแล้ว มีพระราชาพระนามว่าทิสัมบดี พระราชาทิสัมบดีมีปุโรหิตชื่อโควินทพราหมณ์ พระราชาทิสัมบดีมีพระราชโอรสพระนามว่าเรณุ โควินทพราหมณ์มีบุตรชื่อโชติปาลมาณพ ดังนั้น เรณุราชกุมาร โชติปาลมาณพ และกษัตริย์อื่นอีก ๖ พระองค์ รวม ๘ ท่านนี้เป็นสหายกัน ท่านผู้เจริญ โดยกาลล่วงไป โควินทพราหมณ์ได้ทำกาละ เมื่อโควินทพราหมณ์ทำกาละแล้ว พระราชาทิสัมบดีทรงกันแสงว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ในสมัยใด เราทั้งหลายมอบหมายการงานทั้งปวงให้โควินทพราหมณ์โดยชอบแล้ว เพียบพร้อมพรั่งพร้อมด้วยกามคุณ ๕ บำเรออยู่ ในสมัยนั้น โควินทพราหมณ์ของเราได้ทำกาละเสียแล้ว’ ท่านผู้เจริญ เมื่อพระราชาตรัสดังนี้แล้ว เรณุราชกุมารได้กราบทูลพระราชาทิสัมบดีว่า ‘ขอเดชะ พระองค์อย่าได้ทรงกันแสงถึงโควินทพราหมณ์ผู้ทำกาละแล้วให้เกินไปนักเลย ขอเดชะ โชติปาลมาณพบุตรของโควินทพราหมณ์ยังมีอยู่ เขาเป็นผู้ฉลาดกว่าบิดา และสามารถเห็นประโยชน์ได้ดีกว่าบิดา ประโยชน์เหล่าใดที่บิดาของเขาสั่งสอนไว้ ประโยชน์เหล่านั้น โชติปาลมาณพก็ควรจะสั่งสอนได้’ (พระราชาตรัสว่า) ‘เป็นอย่างนั้นหรือ กุมาร’ (เรณุราชกุมารกราบทูลว่า) ‘เป็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า’ Mahāgovindavatthu เรื่องมหาโควินท์ 305. ‘‘Atha kho, bho, rājā disampati aññataraṃ purisaṃ āmantesi – ‘‘ehi tvaṃ, ambho purisa, yena jotipālo nāma māṇavo tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā jotipālaṃ māṇavaṃ evaṃ vadehi – ‘bhavamatthu bhavantaṃ jotipālaṃ, rājā disampati bhavantaṃ jotipālaṃ māṇavaṃ āmantayati, rājā disampati bhoto jotipālassa māṇavassa dassanakāmo’’’ti. ‘‘Evaṃ, devā’’ti kho, bho, so puriso disampatissa rañño paṭissutvā yena [Pg.187] jotipālo māṇavo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā jotipālaṃ māṇavaṃ etadavoca – ‘‘bhavamatthu bhavantaṃ jotipālaṃ, rājā disampati bhavantaṃ jotipālaṃ māṇavaṃ āmantayati, rājā disampati bhoto jotipālassa māṇavassa dassanakāmo’’ti. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho bho jotipālo māṇavo tassa purisassa paṭissutvā yena rājā disampati tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā disampatinā raññā saddhiṃ sammodi; sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho, bho, jotipālaṃ māṇavaṃ rājā disampati etadavoca – ‘‘anusāsatu no bhavaṃ jotipālo, mā no bhavaṃ jotipālo anusāsaniyā paccabyāhāsi. Pettike taṃ ṭhāne ṭhapessāmi, govindiye abhisiñcissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho, bho, so jotipālo māṇavo disampatissa rañño paccassosi. Atha kho, bho, rājā disampati jotipālaṃ māṇavaṃ govindiye abhisiñci, taṃ pettike ṭhāne ṭhapesi. Abhisitto jotipālo māṇavo govindiye pettike ṭhāne ṭhapito yepissa pitā atthe anusāsi tepi atthe anusāsati, yepissa pitā atthe nānusāsi, tepi atthe anusāsati; yepissa pitā kammante abhisambhosi, tepi kammante abhisambhoti, yepissa pitā kammante nābhisambhosi, tepi kammante abhisambhoti. Tamenaṃ manussā evamāhaṃsu – ‘‘govindo vata, bho, brāhmaṇo, mahāgovindo vata, bho, brāhmaṇo’’ti. Iminā kho evaṃ, bho, pariyāyena jotipālassa māṇavassa govindo mahāgovindotveva samaññā udapādi. ๓๐๕. ลำดับนั้น ท้าวเธอ พระเจ้าทิสัมบดีรับสั่งเรียกบุรุษคนหนึ่งมาตรัสว่า “บุรุษผู้เจริญ เธอจงมานี่ เธอจงเข้าไปหาโชติปาลมาณพถึงที่อยู่ แล้วกล่าวกับโชติปาลมาณพอย่างนี้ว่า ‘ขอความเจริญจงมีแก่ท่านโชติปาละ พระเจ้าทิสัมบดีรับสั่งเรียกท่านโชติปาลมาณพ พระเจ้าทิสัมบดีทรงประสงค์จะพบท่านโชติปาลมาณพ’ ” บุรุษนั้นทูลรับสนองพระราชดำรัสของพระเจ้าทิสัมบดีว่า “ขอเดชะ พระพุทธเจ้าข้า” แล้วเข้าไปหาโชติปาลมาณพถึงที่อยู่ ได้กล่าวกับโชติปาลมาณพดังนี้ว่า “ขอความเจริญจงมีแก่ท่านโชติปาละ พระเจ้าทิสัมบดีรับสั่งเรียกท่านโชติปาลมาณพ พระเจ้าทิสัมบดีทรงประสงค์จะพบท่านโชติปาลมาณพ” โชติปาลมาณพรับคำของบุรุษนั้นว่า “ขอรับ ท่านผู้เจริญ” แล้วเข้าไปเฝ้าพระเจ้าทิสัมบดีถึงที่ประทับ ได้ปราศรัยกับพระเจ้าทิสัมบดี ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง พระเจ้าทิสัมบดีได้ตรัสกับโชติปาลมาณพผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งดังนี้ว่า “ท่านโชติปาละ โปรดพร่ำสอนพวกเราเถิด ท่านโชติปาละอย่าปฏิเสธการพร่ำสอนพวกเราเลย เราจะตั้งท่านไว้ในตำแหน่งของบิดา จะอภิเษกท่านไว้ในตำแหน่งโควินทะ” โชติปาลมาณพทูลรับสนองพระราชดำรัสของพระเจ้าทิสัมบดีว่า “ขอเดชะ พระพุทธเจ้าข้า” ลำดับนั้น พระเจ้าทิสัมบดีได้ทรงอภิเษกโชติปาลมาณพไว้ในตำแหน่งโควินทะ ทรงตั้งท่านไว้ในตำแหน่งของบิดา โชติปาลมาณพผู้ได้รับการอภิเษกในตำแหน่งโควินทะ ได้รับการแต่งตั้งไว้ในตำแหน่งของบิดาแล้ว ได้พร่ำสอนราชกิจที่บิดาเคยพร่ำสอน และพร่ำสอนราชกิจที่บิดามิได้เคยพร่ำสอนด้วย ได้บริหารการงานที่บิดาเคยบริหาร และบริหารการงานที่บิดามิได้เคยบริหารด้วย มนุษย์ทั้งหลายได้กล่าวถึงท่านอย่างนี้ว่า “ท่านผู้เจริญทั้งหลาย พราหมณ์โควินทะหนอ ท่านผู้เจริญทั้งหลาย พราหมณ์มหาโควินทะหนอ” ด้วยเหตุนี้แล สมัญญาว่า ‘โควินทะ’ และ ‘มหาโควินทะ’ จึงเกิดขึ้นแก่โชติปาลมาณพ Rajjasaṃvibhajanaṃ การแบ่งราชสมบัติ 306. ‘‘Atha kho, bho, mahāgovindo brāhmaṇo yena te cha khattiyā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā te cha khattiye etadavoca – ‘‘disampati kho, bho, rājā jiṇṇo vuddho mahallako addhagato vayoanuppatto, ko nu kho pana, bho, jānāti jīvitaṃ? Ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati, yaṃ disampatimhi raññe kālaṅkate rājakattāro reṇuṃ rājaputtaṃ rajje abhisiñceyyuṃ. Āyantu, bhonto, yena reṇu rājaputto tenupasaṅkamatha; upasaṅkamitvā reṇuṃ rājaputtaṃ evaṃ vadetha – ‘‘mayaṃ kho bhoto reṇussa sahāyā piyā manāpā appaṭikūlā, yaṃsukho bhavaṃ [Pg.188] taṃsukhā mayaṃ, yaṃdukkho bhavaṃ taṃdukkhā mayaṃ. Disampati kho, bho, rājā jiṇṇo vuddho mahallako addhagato vayoanuppatto, ko nu kho pana, bho, jānāti jīvitaṃ? Ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati, yaṃ disampatimhi raññe kālaṅkate rājakattāro bhavantaṃ reṇuṃ rajje abhisiñceyyuṃ. Sace bhavaṃ reṇu rajjaṃ labhetha, saṃvibhajetha no rajjenā’’ti. ‘‘Evaṃ bho’’ti kho, bho, te cha khattiyā mahāgovindassa brāhmaṇassa paṭissutvā yena reṇu rājaputto tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā reṇuṃ rājaputtaṃ etadavocuṃ – ‘‘mayaṃ kho bhoto reṇussa sahāyā piyā manāpā appaṭikūlā; yaṃsukho bhavaṃ taṃsukhā mayaṃ, yaṃdukkho bhavaṃ taṃdukkhā mayaṃ. Disampati kho, bho, rājā jiṇṇo vuddho mahallako addhagato vayoanuppatto, ko nu kho pana bho jānāti jīvitaṃ? Ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati, yaṃ disampatimhi raññe kālaṅkate rājakattāro bhavantaṃ reṇuṃ rajje abhisiñceyyuṃ. Sace bhavaṃ reṇu rajjaṃ labhetha, saṃvibhajetha no rajjenā’’ti. ‘‘Ko nu kho, bho, añño mama vijite sukho bhavetha, aññatra bhavantebhi? Sacāhaṃ, bho, rajjaṃ labhissāmi, saṃvibhajissāmi vo rajjenā’’’ti. ๓๐๖. ลำดับนั้น มหาโควินทพราหมณ์เข้าไปหากษัตริย์ ๖ พระองค์ถึงที่ประทับ แล้วได้กล่าวกับกษัตริย์ ๖ พระองค์นั้นดังนี้ว่า “ท่านผู้เจริญทั้งหลาย พระเจ้าทิสัมบดีทรงพระชรา เป็นผู้ใหญ่ เป็นผู้เฒ่า ล่วงกาลผ่านวัยจนถึงปัจฉิมวัยแล้ว ใครเล่าจะรู้ถึงชีวิตเล่า ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ คือ เมื่อพระเจ้าทิสัมบดีสวรรคตแล้ว พวกผู้ทำพระราชาจะพึงอภิเษกเรณุราชกุมารในราชสมบัติ เชิญเถิด ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงเข้าไปหาเรณุราชกุมารถึงที่ประทับ แล้วกล่าวกับเรณุราชกุมารอย่างนี้ว่า ‘พวกข้าพเจ้าเป็นสหายของท่านเรณุ เป็นที่รัก เป็นที่พอใจ ไม่เป็นที่น่ารังเกียจ ท่านมีความสุขฉันใด พวกข้าพเจ้าก็มีความสุขฉันนั้น ท่านมีความทุกข์ฉันใด พวกข้าพเจ้าก็มีความทุกข์ฉันนั้น ท่านผู้เจริญ พระเจ้าทิสัมบดีทรงพระชรา เป็นผู้ใหญ่ เป็นผู้เฒ่า ล่วงกาลผ่านวัยจนถึงปัจฉิมวัยแล้ว ใครเล่าจะรู้ถึงชีวิตเล่า ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ คือ เมื่อพระเจ้าทิสัมบดีสวรรคตแล้ว พวกผู้ทำพระราชาจะพึงอภิเษกท่านเรณุในราชสมบัติ ถ้าท่านเรณุพึงได้ราชสมบัติ ขอท่านได้โปรดแบ่งราชสมบัติแก่พวกเราด้วยเถิด’ ” กษัตริย์ ๖ พระองค์นั้นรับคำของมหาโควินทพราหมณ์ว่า “ขอรับ ท่านผู้เจริญ” แล้วเข้าไปหาเรณุราชกุมารถึงที่ประทับ ได้กล่าวกับเรณุราชกุมารดังนี้ว่า “พวกข้าพเจ้าเป็นสหายของท่านเรณุ เป็นที่รัก เป็นที่พอใจ ไม่เป็นที่น่ารังเกียจ ท่านมีความสุขฉันใด พวกข้าพเจ้าก็มีความสุขฉันนั้น ท่านมีความทุกข์ฉันใด พวกข้าพเจ้าก็มีความทุกข์ฉันนั้น ท่านผู้เจริญ พระเจ้าทิสัมบดีทรงพระชรา เป็นผู้ใหญ่ เป็นผู้เฒ่า ล่วงกาลผ่านวัยจนถึงปัจฉิมวัยแล้ว ใครเล่าจะรู้ถึงชีวิตเล่า ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ คือ เมื่อพระเจ้าทิสัมบดีสวรรคตแล้ว พวกผู้ทำพระราชาจะพึงอภิเษกท่านเรณุในราชสมบัติ ถ้าท่านเรณุพึงได้ราชสมบัติ ขอท่านได้โปรดแบ่งราชสมบัติแก่พวกเราด้วยเถิด” (เรณุราชกุมารตรัสว่า) “ท่านผู้เจริญทั้งหลาย นอกจากพวกท่านแล้ว ใครอื่นเล่าในแว่นแคว้นของเราจะพึงมีความสุข ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ถ้าเราได้ราชสมบัติ เราจะแบ่งราชสมบัติให้พวกท่าน” 307. ‘‘Atha kho, bho, ahorattānaṃ accayena rājā disampati kālamakāsi. Disampatimhi raññe kālaṅkate rājakattāro reṇuṃ rājaputtaṃ rajje abhisiñciṃsu. Abhisitto reṇu rajjena pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti. Atha kho, bho, mahāgovindo brāhmaṇo yena te cha khattiyā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā te cha khattiye etadavoca – ‘‘disampati kho, bho, rājā kālaṅkato. Abhisitto reṇu rajjena pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti. Ko nu kho pana, bho, jānāti, madanīyā kāmā? Āyantu, bhonto, yena reṇu rājā tenupasaṅkamatha; upasaṅkamitvā reṇuṃ rājānaṃ evaṃ vadetha – disampati kho, bho, rājā kālaṅkato, abhisitto bhavaṃ reṇu rajjena, sarati bhavaṃ taṃ vacana’’’nti? ๓๐๗. ลำดับนั้น โดยล่วงไปแห่งคืนและวัน พระเจ้าทิสัมบดีได้สวรรคต เมื่อพระเจ้าทิสัมบดีสวรรคตแล้ว พวกผู้ทำพระราชาได้อภิเษกเรณุราชกุมารในราชสมบัติ พระเจ้าเรณุผู้ได้รับการอภิเษกในราชสมบัติแล้ว ทรงเพียบพร้อมพรั่งพร้อมด้วยกามคุณ ๕ บำเรอพระองค์อยู่ ลำดับนั้น มหาโควินทพราหมณ์เข้าไปหากษัตริย์ ๖ พระองค์ถึงที่ประทับ แล้วได้กล่าวกับกษัตริย์ ๖ พระองค์นั้นดังนี้ว่า “ท่านผู้เจริญทั้งหลาย พระเจ้าทิสัมบดีสวรรคตแล้ว พระเจ้าเรณุได้รับการอภิเษกในราชสมบัติแล้ว ทรงเพียบพร้อมพรั่งพร้อมด้วยกามคุณ ๕ บำเรอพระองค์อยู่ ใครเล่าจะรู้เล่า ท่านผู้เจริญทั้งหลาย กามทั้งหลายเป็นสิ่งที่ทำให้มัวเมา เชิญเถิด ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงเข้าไปเฝ้าพระเจ้าเรณุถึงที่ประทับ แล้วทูลพระเจ้าเรณุอย่างนี้ว่า ‘ขอเดชะ พระเจ้าทิสัมบดีสวรรคตแล้ว ท่านเรณุได้รับการอภิเษกในราชสมบัติแล้ว ท่านยังทรงระลึกถึงพระดำรัสนั้นได้อยู่หรือ’ ” 308. ‘‘‘Evaṃ[Pg.189], bho’’ti kho, bho, te cha khattiyā mahāgovindassa brāhmaṇassa paṭissutvā yena reṇu rājā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā reṇuṃ rājānaṃ etadavocuṃ – ‘‘disampati kho, bho, rājā kālaṅkato, abhisitto bhavaṃ reṇu rajjena, sarati bhavaṃ taṃ vacana’’nti? ‘‘Sarāmahaṃ, bho, taṃ vacanaṃ. Ko nu kho, bho, pahoti imaṃ mahāpathaviṃ uttarena āyataṃ dakkhiṇena sakaṭamukhaṃ sattadhā samaṃ suvibhattaṃ vibhajitu’’nti? ‘‘Ko nu kho, bho, añño pahoti, aññatra mahāgovindena brāhmaṇenā’’ti? Atha kho, bho, reṇu rājā aññataraṃ purisaṃ āmantesi – ‘‘ehi tvaṃ, ambho purisa, yena mahāgovindo brāhmaṇo tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā mahāgovindaṃ brāhmaṇaṃ evaṃ vadehi – ‘rājā taṃ, bhante, reṇu āmantetī’’’ti. ‘‘Evaṃ devā’’ti kho, bho, so puriso reṇussa rañño paṭissutvā yena mahāgovindo brāhmaṇo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā mahāgovindaṃ brāhmaṇaṃ etadavoca – ‘‘rājā taṃ, bhante, reṇu āmantetī’’ti. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho, bho, mahāgovindo brāhmaṇo tassa purisassa paṭissutvā yena reṇu rājā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā reṇunā raññā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho, bho, mahāgovindaṃ brāhmaṇaṃ reṇu rājā etadavoca – ‘‘etu, bhavaṃ govindo, imaṃ mahāpathaviṃ uttarena āyataṃ dakkhiṇena sakaṭamukhaṃ sattadhā samaṃ suvibhattaṃ vibhajatū’’ti. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho mahāgovindo brāhmaṇo reṇussa rañño paṭissutvā imaṃ mahāpathaviṃ uttarena āyataṃ dakkhiṇena sakaṭamukhaṃ sattadhā samaṃ suvibhattaṃ vibhaji. Sabbāni sakaṭamukhāni paṭṭhapesi. Tatra sudaṃ majjhe reṇussa rañño janapado hoti. ๓๐๘. “ขอรับ ท่าน” ดูก่อนท่านผู้เจริญ กษัตริย์ ๖ พระองค์นั้นทูลรับคำของมหาโควินทพราหมณ์แล้ว เสด็จเข้าไปเฝ้าพระเจ้าเรณุถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ทูลถามพระเจ้าเรณุว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระเจ้าทิสัมบดีสวรรคตแล้ว ท่านเรณุได้รับการอภิเษกในราชสมบัติแล้ว ท่านระลึกถึงคำนั้นได้หรือไม่” พระเจ้าเรณุตรัสตอบว่า “ดูก่อนท่านผู้เจริญ เราระลึกถึงคำนั้นได้ ดูก่อนท่านผู้เจริญ ใครเล่าหนอสามารถจะแบ่งมหาปฐพีนี้ ซึ่งยาวทางทิศเหนือ มีสัณฐานเหมือนหน้าเกวียนทางทิศใต้ ออกเป็น ๗ ส่วนเท่าๆ กันได้เป็นอย่างดี” กษัตริย์เหล่านั้นทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นอกจากมหาโควินทพราหมณ์แล้ว ใครอื่นจะสามารถเล่า” ลำดับนั้น พระเจ้าเรณุรับสั่งเรียกบุรุษคนหนึ่งมาตรัสว่า “มาเถิด ท่านบุรุษ ท่านจงเข้าไปหามหาโควินทพราหมณ์ถึงที่อยู่ ครั้นแล้วจงกล่าวกับมหาโควินทพราหมณ์อย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระเจ้าเรณุรับสั่งหาท่าน’” บุรุษนั้นทูลรับสนองพระราชดำรัสของพระเจ้าเรณุว่า “ขอเดชะ พระพุทธเจ้าข้า” แล้วเข้าไปหามหาโควินทพราหมณ์ถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้กล่าวกับมหาโควินทพราหมณ์ว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระเจ้าเรณุรับสั่งหาท่าน” มหาโควินทพราหมณ์รับคำของบุรุษนั้นว่า “จ้ะ พนาย” แล้วเข้าไปเฝ้าพระเจ้าเรณุถึงที่ประทับ ได้ปราศรัยกับพระเจ้าเรณุ ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง พระเจ้าเรณุได้ตรัสกับมหาโควินทพราหมณ์ผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งว่า “ขอเชิญท่านโควินทะ โปรดแบ่งมหาปฐพีนี้ ซึ่งยาวทางทิศเหนือ มีสัณฐานเหมือนหน้าเกวียนทางทิศใต้ ออกเป็น ๗ ส่วนเท่าๆ กันให้ดีเถิด” มหาโควินทพราหมณ์ทูลรับสนองพระราชดำรัสของพระเจ้าเรณุว่า “ขอเดชะ พระพุทธเจ้าข้า” แล้วได้แบ่งมหาปฐพีนี้ ซึ่งยาวทางทิศเหนือ มีสัณฐานเหมือนหน้าเกวียนทางทิศใต้ ออกเป็น ๗ ส่วนเท่าๆ กันเป็นอย่างดี ได้ตั้งแคว้นทั้งหมดให้มีสัณฐานเหมือนหน้าเกวียน ในบรรดาแคว้นเหล่านั้น แคว้นของพระเจ้าเรณุอยู่ตรงกลาง 309. Dantapuraṃ kaliṅgānaṃ, assakānañca potanaṃ. ๓๐๙. เมืองทันตปุระของชาวกฬิงคะ เมืองโปตนะของชาวอัสสกะ Mahesayaṃ avantīnaṃ, sovīrānañca rorukaṃ. เมืองมาเหสยะของชาวอวันตี เมืองโรรุกะของชาวโสวีระ Mithilā ca videhānaṃ, campā aṅgesu māpitā; Bārāṇasī ca kāsīnaṃ, ete govindamāpitāti. เมืองมิถิลาของชาววิเทหะ เมืองจัมปาของชาวอังคะ และเมืองพาราณสีของชาวกาสี เมืองเหล่านี้ท่านโควินทะเป็นผู้สร้าง 310. ‘‘Atha [Pg.190] kho, bho, te cha khattiyā yathāsakena lābhena attamanā ahesuṃ paripuṇṇasaṅkappā – ‘‘yaṃ vata no ahosi icchitaṃ, yaṃ ākaṅkhitaṃ, yaṃ adhippetaṃ, yaṃ abhipatthitaṃ, taṃ no laddha’’nti. ๓๑๐. ดูก่อนท่านผู้เจริญ ครั้งนั้น กษัตริย์ ๖ พระองค์นั้นทรงพอพระทัย มีพระประสงค์บริบูรณ์ด้วยลาภที่ทรงได้รับตามส่วนของตน (ทรงดำริว่า) ‘สิ่งใดที่พวกเราปรารถนา ต้องการ มุ่งหมาย และจำนงหมาย สิ่งนั้นพวกเราได้แล้วหนอ’ ‘‘Sattabhū brahmadatto ca, vessabhū bharato saha; Reṇu dve dhataraṭṭhā ca, tadāsuṃ satta bhāradhā’ti. พระเจ้าสัตตภู พระเจ้าพรหมทัต พระเจ้าเวสสภู พร้อมด้วยพระเจ้าภรตะ พระเจ้าเรณุ และพระเจ้าธตรฐ ๒ พระองค์ กษัตริย์ ๗ พระองค์นี้ได้เป็นผู้ทรงภาระในครั้งนั้น Paṭhamabhāṇavāro niṭṭhito. ปฐมภาณวาร จบ Kittisaddaabbhuggamanaṃ กิตติศัพท์ฟุ้งขจรไป 311. ‘‘Atha kho, bho, te cha khattiyā yena mahāgovindo brāhmaṇo tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā mahāgovindaṃ brāhmaṇaṃ etadavocuṃ – ‘‘yathā kho bhavaṃ govindo reṇussa rañño sahāyo piyo manāpo appaṭikūlo. Evameva kho bhavaṃ govindo amhākampi sahāyo piyo manāpo appaṭikūlo, anusāsatu no bhavaṃ govindo; mā no bhavaṃ govindo anusāsaniyā paccabyāhāsī’’ti. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho mahāgovindo brāhmaṇo tesaṃ channaṃ khattiyānaṃ paccassosi. Atha kho, bho, mahāgovindo brāhmaṇo satta ca rājāno khattiye muddhāvasitte rajje anusāsi, satta ca brāhmaṇamahāsāle satta ca nhātakasatāni mante vācesi. ๓๑๑. ดูก่อนท่านผู้เจริญ ครั้งนั้น กษัตริย์ ๖ พระองค์นั้นเสด็จเข้าไปหามหาโควินทพราหมณ์ถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้ตรัสกับมหาโควินทพราหมณ์ว่า ‘ท่านโควินทะเป็นสหายที่รัก ที่พอใจ ไม่ขัดใจของพระเจ้าเรณุฉันใด ขอท่านโควินทะจงเป็นสหายที่รัก ที่พอใจ ไม่ขัดใจของพวกเราฉันนั้นเถิด ขอท่านโควินทะโปรดพร่ำสอนพวกเราเถิด ขอท่านโควินทะอย่าปฏิเสธที่จะพร่ำสอนพวกเราเลย’ มหาโควินทพราหมณ์รับคำของกษัตริย์ ๖ พระองค์นั้นว่า ‘ขอถวายพระพร พระมหาราช’ ลำดับนั้น มหาโควินทพราหมณ์ได้พร่ำสอนราชธรรมแก่กษัตริย์ผู้ได้รับมูรธาภิเษก ๗ พระองค์ และได้สอนมนตร์แก่พราหมณมหาศาล ๗ คน และแก่มาณพผู้จบไตรเพท ๗๐๐ คน 312. ‘‘Atha kho, bho, mahāgovindassa brāhmaṇassa aparena samayena evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggacchi – ‘‘sakkhi mahāgovindo brāhmaṇo brahmānaṃ passati, sakkhi mahāgovindo brāhmaṇo brahmunā sākaccheti sallapati mantetī’’ti. Atha kho, bho, mahāgovindassa brāhmaṇassa etadahosi – ‘‘mayhaṃ kho evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘sakkhi mahāgovindo brāhmaṇo brahmānaṃ passati, sakkhi mahāgovindo brāhmaṇo brahmunā sākaccheti sallapati mantetī’ti. Na kho panāhaṃ brahmānaṃ passāmi, na brahmunā sākacchemi, na brahmunā sallapāmi[Pg.191], na brahmunā mantemi. Sutaṃ kho pana metaṃ brāhmaṇānaṃ vuddhānaṃ mahallakānaṃ ācariyapācariyānaṃ bhāsamānānaṃ – ‘yo vassike cattāro māse paṭisallīyati, karuṇaṃ jhānaṃ jhāyati, so brahmānaṃ passati brahmunā sākaccheti brahmunā sallapati brahmunā mantetī’ti. Yaṃnūnāhaṃ vassike cattāro māse paṭisallīyeyyaṃ, karuṇaṃ jhānaṃ jhāyeyya’’nti. ๓๑๒. ดูก่อนท่านผู้เจริญ ต่อมา กิตติศัพท์อันงามของมหาโควินทพราหมณ์ขจรไปอย่างนี้ว่า ‘มหาโควินทพราหมณ์เห็นพรหมซึ่งหน้า สนทนา ปราศรัย ปรึกษาหารือกับพรหมซึ่งหน้า’ ลำดับนั้น มหาโควินทพราหมณ์ได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘กิตติศัพท์อันงามของเราขจรไปอย่างนี้ว่า ‘มหาโควินทพราหมณ์เห็นพรหมซึ่งหน้า สนทนา ปราศรัย ปรึกษาหารือกับพรหมซึ่งหน้า’ แต่เราไม่ได้เห็นพรหม ไม่ได้สนทนา ไม่ได้ปราศรัย ไม่ได้ปรึกษาหารือกับพรหมเลย แต่เราเคยได้ยินคำของพราหมณ์ผู้เฒ่าผู้แก่ ผู้เป็นอาจารย์และปาจารย์พูดกันว่า ‘ผู้ใดหลีกเร้นอยู่ตลอด ๔ เดือนในฤดูฝน เข้ากรุณาฌาน ผู้นั้นย่อมเห็นพรหมซึ่งหน้า ย่อมสนทนา ปราศรัย ปรึกษาหารือกับพรหมซึ่งหน้า’ ทางที่ดี เราควรหลีกเร้นอยู่ตลอด ๔ เดือนในฤดูฝน เข้ากรุณาฌาน’ 313. ‘‘Atha kho, bho, mahāgovindo brāhmaṇo yena reṇu rājā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā reṇuṃ rājānaṃ etadavoca – ‘‘mayhaṃ kho, bho, evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘sakkhi mahāgovindo brāhmaṇo brahmānaṃ passati, sakkhi mahāgovindo brāhmaṇo brahmunā sākaccheti sallapati mantetī’ti. Na kho panāhaṃ, bho, brahmānaṃ passāmi, na brahmunā sākacchemi, na brahmunā sallapāmi, na brahmunā mantemi. Sutaṃ kho pana metaṃ brāhmaṇānaṃ vuddhānaṃ mahallakānaṃ ācariyapācariyānaṃ bhāsamānānaṃ – ‘yo vassike cattāro māse paṭisallīyati, karuṇaṃ jhānaṃ jhāyati, so brahmānaṃ passati, brahmunā sākaccheti brahmunā sallapati brahmunā mantetī’ti. Icchāmahaṃ, bho, vassike cattāro māse paṭisallīyituṃ, karuṇaṃ jhānaṃ jhāyituṃ; namhi kenaci upasaṅkamitabbo aññatra ekena bhattābhihārenā’’ti. ‘‘Yassadāni bhavaṃ govindo kālaṃ maññatī’’ti. ๓๑๓. ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ครั้งนั้นแล มหาโควินทพราหมณ์เข้าไปหาพระเจ้าเรณูถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้กราบทูลคำนี้แด่พระเจ้าเรณูว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ กิตติศัพท์อันงามของข้าพระองค์ขจรไปอย่างนี้ว่า ‘มหาโควินทพราหมณ์เห็นพรหมซึ่งหน้า สนทนา ปราศรัย ปรึกษากับพรหมซึ่งหน้า’ แต่ว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ไม่ได้เห็นพรหม ไม่ได้สนทนา ไม่ได้ปราศรัย ไม่ได้ปรึกษากับพรหม แต่ข้าพระองค์ได้ฟังคำนี้ของพราหมณ์ทั้งหลายผู้แก่ ผู้เฒ่า ผู้เป็นอาจารย์และปาจารย์ผู้กล่าวสืบๆ กันมาว่า ‘ผู้ใดหลีกเร้นอยู่ตลอด ๔ เดือนในฤดูฝน เข้ากรุณาฌาน ผู้นั้นย่อมเห็นพรหม ย่อมสนทนา ปราศรัย ปรึกษากับพรหม’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ปรารถนาจะหลีกเร้นอยู่ตลอด ๔ เดือนในฤดูฝน เข้ากรุณาฌาน ใครๆ ไม่พึงเข้ามาหาข้าพระองค์ ยกเว้นคนนำอาหารมาให้คนหนึ่ง’ พระเจ้าเรณูตรัสว่า ‘บัดนี้ ท่านโควินทะย่อมทราบเวลาอันควร’ 314. ‘‘Atha kho, bho, mahāgovindo brāhmaṇo yena te cha khattiyā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā te cha khattiye etadavoca – ‘‘mayhaṃ kho, bho, evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘sakkhi mahāgovindo brāhmaṇo brahmānaṃ passati, sakkhi mahāgovindo brāhmaṇo brahmunā sākaccheti sallapati mantetī’ti. Na kho panāhaṃ, bho, brahmānaṃ passāmi, na brahmunā sākacchemi, na brahmunā sallapāmi, na brahmunā mantemi. Sutaṃ kho pana metaṃ brāhmaṇānaṃ vuddhānaṃ mahallakānaṃ ācariyapācariyānaṃ bhāsamānānaṃ, ‘yo vassike cattāro māse paṭisallīyati, karuṇaṃ jhānaṃ jhāyati, so brahmānaṃ passati brahmunā sākaccheti brahmunā sallapati brahmunā mantetī’ti. Icchāmahaṃ, bho, vassike cattāro māse paṭisallīyituṃ, karuṇaṃ jhānaṃ jhāyituṃ; namhi kenaci upasaṅkamitabbo aññatra ekena bhattābhihārenā’’ti. ‘‘Yassadāni bhavaṃ govindo kālaṃ maññatī’’’ti. ๓๑๔. ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ครั้งนั้นแล มหาโควินทพราหมณ์เข้าไปหากษัตริย์ ๖ พระองค์เหล่านั้นถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะกษัตริย์ ๖ พระองค์เหล่านั้นว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญทั้งหลาย กิตติศัพท์อันงามของข้าพระองค์ขจรไปอย่างนี้ว่า ‘มหาโควินทพราหมณ์เห็นพรหมซึ่งหน้า สนทนา ปราศรัย ปรึกษากับพรหมซึ่งหน้า’ แต่ว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญทั้งหลาย ข้าพระองค์ไม่ได้เห็นพรหม ไม่ได้สนทนา ไม่ได้ปราศรัย ไม่ได้ปรึกษากับพรหม แต่ข้าพระองค์ได้ฟังคำนี้ของพราหมณ์ทั้งหลายผู้แก่ ผู้เฒ่า ผู้เป็นอาจารย์และปาจารย์ผู้กล่าวสืบๆ กันมาว่า ‘ผู้ใดหลีกเร้นอยู่ตลอด ๔ เดือนในฤดูฝน เข้ากรุณาฌาน ผู้นั้นย่อมเห็นพรหม ย่อมสนทนา ปราศรัย ปรึกษากับพรหม’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญทั้งหลาย ข้าพระองค์ปรารถนาจะหลีกเร้นอยู่ตลอด ๔ เดือนในฤดูฝน เข้ากรุณาฌาน ใครๆ ไม่พึงเข้ามาหาข้าพระองค์ ยกเว้นคนนำอาหารมาให้คนหนึ่ง’ กษัตริย์ ๖ พระองค์เหล่านั้นตรัสว่า ‘บัดนี้ ท่านโควินทะย่อมทราบเวลาอันควร’ 315. ‘‘Atha [Pg.192] kho, bho, mahāgovindo brāhmaṇo yena te satta ca brāhmaṇamahāsālā satta ca nhātakasatāni tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā te satta ca brāhmaṇamahāsāle satta ca nhātakasatāni etadavoca – ‘‘mayhaṃ kho, bho, evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘sakkhi mahāgovindo brāhmaṇo brahmānaṃ passati, sakkhi mahāgovindo brāhmaṇo brahmunā sākaccheti sallapati mantetī’ti. Na kho panāhaṃ, bho, brahmānaṃ passāmi, na brahmunā sākacchemi, na brahmunā sallapāmi, na brahmunā mantemi. Sutaṃ kho pana metaṃ brāhmaṇānaṃ vuddhānaṃ mahallakānaṃ ācariyapācariyānaṃ bhāsamānānaṃ – ‘yo vassike cattāro māse paṭisallīyati, karuṇaṃ jhānaṃ jhāyati, so brahmānaṃ passati, brahmunā sākaccheti, brahmunā sallapati, brahmunā mantetī’ti. Tena hi, bho, yathāsute yathāpariyatte mante vitthārena sajjhāyaṃ karotha, aññamaññañca mante vācetha; icchāmahaṃ, bho, vassike cattāro māse paṭisallīyituṃ, karuṇaṃ jhānaṃ jhāyituṃ; namhi kenaci upasaṅkamitabbo aññatra ekena bhattābhihārenā’’ti. ‘‘Yassa dāni bhavaṃ govindo kālaṃ maññatī’’ti. ๓๑๕. ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ครั้งนั้นแล มหาโควินทพราหมณ์เข้าไปหาพราหมณมหาศาล ๗ คน และมาณพผู้จบไตรเพท ๗๐๐ คนเหล่านั้นถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะพราหมณมหาศาล ๗ คน และมาณพผู้จบไตรเพท ๗๐๐ คนเหล่านั้นว่า ‘ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย กิตติศัพท์อันงามของข้าพเจ้าขจรไปอย่างนี้ว่า ‘มหาโควินทพราหมณ์เห็นพรหมซึ่งหน้า สนทนา ปราศรัย ปรึกษากับพรหมซึ่งหน้า’ แต่ว่า ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ข้าพเจ้าไม่ได้เห็นพรหม ไม่ได้สนทนา ไม่ได้ปราศรัย ไม่ได้ปรึกษากับพรหม แต่ข้าพเจ้าได้ฟังคำนี้ของพราหมณ์ทั้งหลายผู้แก่ ผู้เฒ่า ผู้เป็นอาจารย์และปาจารย์ผู้กล่าวสืบๆ กันมาว่า ‘ผู้ใดหลีกเร้นอยู่ตลอด ๔ เดือนในฤดูฝน เข้ากรุณาฌาน ผู้นั้นย่อมเห็นพรหม ย่อมสนทนา ปราศรัย ปรึกษากับพรหม’ ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ถ้าอย่างนั้น พวกท่านจงสาธยายมนต์ตามที่ได้ฟังมา ตามที่ได้เรียนมาโดยพิสดาร และจงบอกมนต์แก่กันและกันเถิด ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ข้าพเจ้าปรารถนาจะหลีกเร้นอยู่ตลอด ๔ เดือนในฤดูฝน เข้ากรุณาฌาน ใครๆ ไม่พึงเข้ามาหาข้าพเจ้า ยกเว้นคนนำอาหารมาให้คนหนึ่ง’ พราหมณ์เหล่านั้นกล่าวว่า ‘บัดนี้ ท่านโควินทะย่อมทราบเวลาอันควร’ 316. ‘‘Atha kho, bho, mahāgovindo brāhmaṇo yena cattārīsā bhariyā sādisiyo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā cattārīsā bhariyā sādisiyo etadavoca – ‘‘mayhaṃ kho, bhotī, evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘sakkhi mahāgovindo brāhmaṇo brahmānaṃ passati, sakkhi mahāgovindo brāhmaṇo brahmunā sākaccheti sallapati mantetī’ti. Na kho panāhaṃ, bhotī, brahmānaṃ passāmi, na brahmunā sākacchemi, na brahmunā sallapāmi, na brahmunā mantemi. Sutaṃ kho pana metaṃ brāhmaṇānaṃ vuddhānaṃ mahallakānaṃ ācariyapācariyānaṃ bhāsamānānaṃ ‘yo vassike cattāro māse paṭisallīyati, karuṇaṃ jhānaṃ jhāyati, so brahmānaṃ passati, brahmunā sākaccheti, brahmunā sallapati, brahmunā mantetīti, icchāmahaṃ, bhotī, vassike cattāro māse paṭisallīyituṃ, karuṇaṃ jhānaṃ jhāyituṃ; namhi kenaci upasaṅkamitabbo aññatra ekena bhattābhihārenā’’ti. ‘‘Yassa dāni bhavaṃ govindo kālaṃ maññatī’’’ti. ๓๑๖. ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ครั้งนั้นแล มหาโควินทพราหมณ์เข้าไปหาภรรยา ๔๐ คน ผู้มีชาติเสมอกันถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะภรรยา ๔๐ คน ผู้มีชาติเสมอกันว่า ‘ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย กิตติศัพท์อันงามของพี่ขจรไปอย่างนี้ว่า ‘มหาโควินทพราหมณ์เห็นพรหมซึ่งหน้า สนทนา ปราศรัย ปรึกษากับพรหมซึ่งหน้า’ แต่ว่า ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย พี่ไม่ได้เห็นพรหม ไม่ได้สนทนา ไม่ได้ปราศรัย ไม่ได้ปรึกษากับพรหม แต่พี่ได้ฟังคำนี้ของพราหมณ์ทั้งหลายผู้แก่ ผู้เฒ่า ผู้เป็นอาจารย์และปาจารย์ผู้กล่าวสืบๆ กันมาว่า ‘ผู้ใดหลีกเร้นอยู่ตลอด ๔ เดือนในฤดูฝน เข้ากรุณาฌาน ผู้นั้นย่อมเห็นพรหม ย่อมสนทนา ปราศรัย ปรึกษากับพรหม’ ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย พี่ปรารถนาจะหลีกเร้นอยู่ตลอด ๔ เดือนในฤดูฝน เข้ากรุณาฌาน ใครๆ ไม่พึงเข้ามาหาพี่ ยกเว้นคนนำอาหารมาให้คนหนึ่ง’ ภรรยาเหล่านั้นกล่าวว่า ‘บัดนี้ ท่านโควินทะย่อมทราบเวลาอันควร’ 317. ‘‘Atha kho, bho, mahāgovindo brāhmaṇo puratthimena nagarassa navaṃ sandhāgāraṃ kārāpetvā vassike cattāro māse paṭisallīyi, karuṇaṃ [Pg.193] jhānaṃ jhāyi; nāssudha koci upasaṅkamati aññatra ekena bhattābhihārena. Atha kho, bho, mahāgovindassa brāhmaṇassa catunnaṃ māsānaṃ accayena ahudeva ukkaṇṭhanā ahu paritassanā – ‘‘sutaṃ kho pana metaṃ brāhmaṇānaṃ vuddhānaṃ mahallakānaṃ ācariyapācariyānaṃ bhāsamānānaṃ – ‘yo vassike cattāro māse paṭisallīyati, karuṇaṃ jhānaṃ jhāyati, so brahmānaṃ passati, brahmunā sākaccheti brahmunā sallapati brahmunā mantetī’ti. Na kho panāhaṃ brahmānaṃ passāmi, na brahmunā sākacchemi na brahmunā sallapāmi na brahmunā mantemī’’’ti. ๓๑๗. ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ครั้งนั้น มหาโควินทพราหมณ์ให้สร้างศาลาหลังใหม่ทางทิศตะวันออกของเมืองแล้ว หลีกเร้นอยู่ตลอด ๔ เดือนในฤดูฝน เข้ากรุณาฌาน ไม่มีใครเข้าไปหา นอกจากคนนำอาหารเข้าไปให้คนหนึ่ง ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ครั้งนั้น เมื่อล่วงไป ๔ เดือน ความกระสันและความน้อยใจได้เกิดขึ้นแก่มหาโควินทพราหมณ์ว่า ‘เราได้เคยฟังคำของพราหมณ์ผู้เฒ่าผู้แก่ ผู้เป็นอาจารย์และปาจารย์กล่าวกันมาว่า ‘ผู้ใดหลีกเร้นอยู่ตลอด ๔ เดือนในฤดูฝน เข้ากรุณาฌาน ผู้นั้นย่อมเห็นพรหม ย่อมสนทนาปราศรัยปรึกษาหารือกับพรหม’ แต่เราไม่เห็นพรหม ไม่ได้สนทนา ไม่ได้ปราศรัย ไม่ได้ปรึกษาหารือกับพรหมเลย’ Brahmunā sākacchā การสนทนากับพรหม 318. ‘‘Atha kho, bho, brahmā sanaṅkumāro mahāgovindassa brāhmaṇassa cetasā cetoparivitakkamaññāya seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya, evameva, brahmaloke antarahito mahāgovindassa brāhmaṇassa sammukhe pāturahosi. Atha kho, bho, mahāgovindassa brāhmaṇassa ahudeva bhayaṃ ahu chambhitattaṃ ahu lomahaṃso yathā taṃ adiṭṭhapubbaṃ rūpaṃ disvā. Atha kho, bho, mahāgovindo brāhmaṇo bhīto saṃviggo lomahaṭṭhajāto brahmānaṃ sanaṅkumāraṃ gāthāya ajjhabhāsi – ๓๑๘. ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ครั้งนั้น ท้าวสนังกุมารพรหมทรงทราบความวิตกในใจของมหาโควินทพราหมณ์ด้วยใจของพระองค์แล้ว ได้หายจากพรหมโลกมาปรากฏต่อหน้ามหาโควินทพราหมณ์ เปรียบเหมือนบุรุษมีกำลังพึงเหยียดแขนที่คู้ หรือคู้แขนที่เหยียด ฉะนั้น ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ครั้งนั้น ความหวาดกลัว ความประหวั่นพรั่นพรึง และความขนพองสยองเกล้า ได้เกิดขึ้นแก่มหาโควินทพราหมณ์ เหมือนเมื่อได้เห็นรูปที่ไม่เคยเห็นมาก่อน ฉะนั้น ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ครั้งนั้น มหาโควินทพราหมณ์ผู้หวาดกลัว สังเวช ขนพองสยองเกล้า ได้ทูลสนังกุมารพรหมด้วยคาถาว่า ‘‘‘Vaṇṇavā yasavā sirimā, ko nu tvamasi mārisa; Ajānantā taṃ pucchāma, kathaṃ jānemu taṃ maya’’nti. ‘ท่านผู้นิรทุกข์ ท่านมีวรรณะ มีสิริ มีรัศมี ท่านเป็นใครหนอ พวกข้าพเจ้าไม่รู้จักจึงขอถามท่าน พวกข้าพเจ้าจะพึงรู้จักท่านได้อย่างไร’ ‘‘Maṃ ve kumāraṃ jānanti, brahmaloke sanantanaṃ ; Sabbe jānanti maṃ devā, evaṃ govinda jānahi’’. ‘ดูก่อนโควินทะ ในพรหมโลก เทพทั้งปวงรู้จักเราว่าเป็นกุมารผู้ดำรงอยู่เป็นนิตย์ ท่านจงรู้อย่างนี้เถิด’ ‘‘‘Āsanaṃ udakaṃ pajjaṃ, madhusākañca brahmuno; Agghe bhavantaṃ pucchāma, agghaṃ kurutu no bhavaṃ’’. ‘ข้าแต่ท่านพรหม อาสนะ น้ำ น้ำมันล้างเท้า และผักอันมีรสหวาน ข้าพเจ้าทั้งหลายขอถวายเครื่องบูชาแด่ท่าน ขอท่านจงรับเครื่องบูชาของข้าพเจ้าทั้งหลายเถิด’ ‘‘Paṭiggaṇhāma te agghaṃ, yaṃ tvaṃ govinda bhāsasi; Diṭṭhadhammahitatthāya, samparāya sukhāya ca; Katāvakāso pucchassu, yaṃ kiñci abhipatthita’’nti. ‘ดูก่อนโควินทะ เราขอรับเครื่องบูชาของท่านตามที่ท่านกล่าว ท่านจงถามปัญหาที่ต้องการเถิด เราจะให้โอกาส เพื่อประโยชน์ในปัจจุบันและเพื่อความสุขในสัมปรายภพ’ 319. ‘‘Atha kho, bho, mahāgovindassa brāhmaṇassa etadahosi – ‘‘katāvakāso khomhi brahmunā sanaṅkumārena. Kiṃ nu kho ahaṃ brahmānaṃ sanaṅkumāraṃ [Pg.194] puccheyyaṃ diṭṭhadhammikaṃ vā atthaṃ samparāyikaṃ vā’ti? Atha kho, bho, mahāgovindassa brāhmaṇassa etadahosi – ‘kusalo kho ahaṃ diṭṭhadhammikānaṃ atthānaṃ, aññepi maṃ diṭṭhadhammikaṃ atthaṃ pucchanti. Yaṃnūnāhaṃ brahmānaṃ sanaṅkumāraṃ samparāyikaññeva atthaṃ puccheyya’nti. Atha kho, bho, mahāgovindo brāhmaṇo brahmānaṃ sanaṅkumāraṃ gāthāya ajjhabhāsi – ๓๑๙. ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ครั้งนั้น มหาโควินทพราหมณ์ได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ท้าวสนังกุมารพรหมทรงให้โอกาสแก่เราแล้ว เราจะพึงทูลถามท้าวสนังกุมารพรหมถึงประโยชน์ในปัจจุบัน หรือประโยชน์ในสัมปรายภพดีหนอ’ ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ครั้งนั้น มหาโควินทพราหมณ์ได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘เราเป็นผู้ฉลาดในประโยชน์ปัจจุบัน แม้คนอื่นๆ ก็ยังมาถามประโยชน์ในปัจจุบันกะเรา ทางที่ดี เราควรทูลถามท้าวสนังกุมารพรหมถึงประโยชน์ในสัมปรายภพเท่านั้น’ ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ครั้งนั้น มหาโควินทพราหมณ์ได้ทูลถามท้าวสนังกุมารพรหมด้วยคาถาว่า ‘‘Pucchāmi brahmānaṃ sanaṅkumāraṃ,Kaṅkhī akaṅkhiṃ paravediyesu; Katthaṭṭhito kimhi ca sikkhamāno,Pappoti macco amataṃ brahmaloka’’nti. ‘ข้าพเจ้าผู้ยังมีความสงสัย ขอทูลถามท้าวสนังกุมารพรหมผู้หมดความสงสัยในธรรมที่ผู้อื่นพึงรู้ สัตว์ผู้จะต้องตาย ตั้งอยู่ในธรรมอะไร และศึกษาในธรรมอะไร จึงจะบรรลุพรหมโลกอันเป็นอมตะได้’ ‘‘Hitvā mamattaṃ manujesu brahme,Ekodibhūto karuṇedhimutto ; Nirāmagandho virato methunasmā,Etthaṭṭhito ettha ca sikkhamāno; Pappoti macco amataṃ brahmaloka’’nti. ‘ดูก่อนพราหมณ์ สัตว์ผู้จะต้องตาย ละความเป็นของตนในหมู่มนุษย์ เป็นผู้เกิดผู้เดียว น้อมใจไปในกรุณา ปราศจากกลิ่นอามิส เว้นขาดจากเมถุน ตั้งอยู่ในธรรมนี้ และศึกษาในธรรมนี้ จึงจะบรรลุพรหมโลกอันเป็นอมตะได้’ 320. ‘‘Hitvā mamatta’nti ahaṃ bhoto ājānāmi. Idhekacco appaṃ vā bhogakkhandhaṃ pahāya mahantaṃ vā bhogakkhandhaṃ pahāya appaṃ vā ñātiparivaṭṭaṃ pahāya mahantaṃ vā ñātiparivaṭṭaṃ pahāya kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajati, ‘iti hitvā mamatta’nti ahaṃ bhoto ājānāmi. ‘Ekodibhūto’ti ahaṃ bhoto ājānāmi. Idhekacco vivittaṃ senāsanaṃ bhajati araññaṃ rukkhamūlaṃ pabbataṃ kandaraṃ giriguhaṃ susānaṃ vanapatthaṃ abbhokāsaṃ palālapuñjaṃ, iti ekodibhūto’ti ahaṃ bhoto ājānāmi. ‘Karuṇedhimutto’ti ahaṃ bhoto ājānāmi. Idhekacco karuṇāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati, tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ, tathā catutthaṃ. Iti uddhamadhotiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ karuṇāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharati. Iti ‘karuṇedhimutto’ti ahaṃ bhoto ājānāmi. Āmagandhe ca kho ahaṃ bhoto bhāsamānassa na ājānāmi. ๓๒๐. ‘ข้าพเจ้าเข้าใจคำของท่านว่า ‘ละความเป็นของตน’ คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ละกองโภคะน้อยหรือมาก ละวงศาคณาญาติเล็กหรือใหญ่ ปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสายะ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต ข้าพเจ้าเข้าใจคำของท่านว่า ‘ละความเป็นของตน’ อย่างนี้ ข้าพเจ้าเข้าใจคำของท่านว่า ‘เป็นผู้เกิดผู้เดียว’ คือ บุคคลบางคนในโลกนี้เสพเสนาสนะอันสงัด คือ ป่า โคนไม้ ภูเขา ซอกเขา ถ้ำ ป่าช้า ป่าชัฏ ที่แจ้ง ลอมฟาง ข้าพเจ้าเข้าใจคำของท่านว่า ‘เป็นผู้เกิดผู้เดียว’ อย่างนี้ ข้าพเจ้าเข้าใจคำของท่านว่า ‘น้อมใจไปในกรุณา’ คือ บุคคลบางคนในโลกนี้มีใจประกอบด้วยกรุณาแผ่ไปสู่ทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ทิศที่ ๓ ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน มีใจประกอบด้วยกรุณาอันไพบูลย์ ถึงความเป็นใหญ่ หาประมาณมิได้ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียน แผ่ไปทั่วโลกทั้งปวงในที่ทุกสถาน โดยความเป็นตนในสัตว์ทั้งปวง ทั้งเบื้องบน เบื้องต่ำ เบื้องขวาง ข้าพเจ้าเข้าใจคำของท่านว่า ‘น้อมใจไปในกรุณา’ อย่างนี้ แต่ข้าพเจ้าไม่เข้าใจคำของท่านที่ตรัสถึง ‘กลิ่นอามิส’ ‘‘Ke [Pg.195] āmagandhā manujesu brahme,Ete avidvā idha brūhi dhīra; Kenāvaṭā vāti pajā kurutu,Āpāyikā nivutabrahmalokā’’ti. ‘ข้าแต่ท่านพรหม อะไรคือกลิ่นอามิสในหมู่มนุษย์ ข้าพเจ้าไม่ทราบสิ่งเหล่านี้ในโลกนี้ ขอท่านผู้มีปัญญาจงบอกเถิด หมู่ประชาถูกอะไรปิดบังไว้จึงมีกลิ่นเหม็นเน่า เป็นผู้ไปสู่อบาย ถูกห้ามจากพรหมโลก’ ‘‘Kodho mosavajjaṃ nikati ca dubbho,Kadariyatā atimāno usūyā; Icchā vivicchā paraheṭhanā ca,Lobho ca doso ca mado ca moho; Etesu yuttā anirāmagandhā,Āpāyikā nivutabrahmalokā’’ti. ‘ความโกรธ การพูดเท็จ การลวง การประทุษร้ายมิตร ความตระหนี่ ความถือตัวจัด ความริษยา ความอยาก ความตระหนี่ การเบียดเบียนผู้อื่น ความโลภ ความโกรธ ความเมา และความหลง สัตว์ผู้ประกอบด้วยธรรมเหล่านี้ ชื่อว่ามีกลิ่นอามิส เป็นผู้ไปสู่อบาย ถูกห้ามจากพรหมโลก’ ‘‘Yathā kho ahaṃ bhoto āmagandhe bhāsamānassa ājānāmi. Te na sunimmadayā agāraṃ ajjhāvasatā. Pabbajissāmahaṃ, bho, agārasmā anagāriya’’nti. ‘‘Yassadāni bhavaṃ govindo kālaṃ maññatī’’ti. ‘ข้าพเจ้าเข้าใจเรื่องกลิ่นอามิสตามที่ท่านกล่าวแล้ว ผู้ที่ครองเรือนจะกำจัดกลิ่นอามิสเหล่านั้นได้โดยง่ายนั้นมิใช่ทำได้ง่าย ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าจักออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต’ (ท้าวสนังกุมารพรหมตรัสว่า) ‘บัดนี้ ท่านโควินทะย่อมทราบเวลาที่สมควร (ที่จะบวช) เถิด’ Reṇurājaāmantanā การทูลเชิญพระเจ้าเรณู 321. ‘‘Atha kho, bho, mahāgovindo brāhmaṇo yena reṇu rājā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā reṇuṃ rājānaṃ etadavoca – ‘‘aññaṃ dāni bhavaṃ purohitaṃ pariyesatu, yo bhoto rajjaṃ anusāsissati. Icchāmahaṃ, bho, agārasmā anagāriyaṃ pabbajituṃ. Yathā kho pana me sutaṃ brahmuno āmagandhe bhāsamānassa, te na sunimmadayā agāraṃ ajjhāvasatā. Pabbajissāmahaṃ, bho, agārasmā anagāriya’’nti. ๓๒๑. “ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ครั้งนั้น มหาโควินทพราหมณ์เข้าไปเฝ้าพระเจ้าเรณูถึงที่ประทับ แล้วได้กราบทูลพระเจ้าเรณูว่า ‘บัดนี้ ขอพระองค์จงทรงแสวงหาปุโรหิตคนอื่น ผู้จะพร่ำสอนราชกิจแก่พระองค์เถิด ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ปรารถนาจะออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต ตามที่ข้าพระองค์ได้ฟังพรหมผู้กล่าวถึงอามคันธะ (กลิ่นดิบ) มา กลิ่นดิบเหล่านั้น ผู้ที่ครองเรือนจะกำจัดได้โดยง่ายหามิได้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จักออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต’” ‘‘Āmantayāmi rājānaṃ, reṇuṃ bhūmipatiṃ ahaṃ; Tvaṃ pajānassu rajjena, nāhaṃ porohicce rame’’. “ข้าพระองค์ขอทูลเตือนพระเจ้าเรณูผู้เป็นใหญ่ในแผ่นดิน พระองค์จงทรงทราบด้วยราชสมบัติเถิด ข้าพระองค์ไม่ยินดีในตำแหน่งปุโรหิตอีกต่อไป” ‘‘Sace te ūnaṃ kāmehi, ahaṃ paripūrayāmi te; Yo taṃ hiṃsati vāremi, bhūmisenāpati ahaṃ; Tuvaṃ pitā ahaṃ putto, mā no govinda pājahi’’. “ดูก่อนโควินทะ ถ้าท่านพร่องด้วยกาม เราจะเพิ่มเติมให้ ผู้ใดเบียดเบียนท่าน เราจะห้ามผู้นั้น เราเป็นใหญ่ในแผ่นดินและเสนา ท่านเป็นบิดา เราเป็นบุตร ดูก่อนโควินทะ ขอท่านอย่าละทิ้งพวกเราเลย” ‘‘Namatthi ūnaṃ kāmehi, hiṃsitā me na vijjati; Amanussavaco sutvā, tasmāhaṃ na gahe rame’’. “ข้าพระองค์มิได้พร่องด้วยกาม ผู้เบียดเบียนข้าพระองค์ก็ไม่มี ข้าพระองค์ได้ฟังวาจาของอมนุษย์ (พรหม) เพราะเหตุนั้น ข้าพระองค์จึงไม่ยินดีในเรือน” ‘‘Amanusso [Pg.196] kathaṃvaṇṇo, kiṃ te atthaṃ abhāsatha; Yañca sutvā jahāsi no, gehe amhe ca kevalī’’. “อมนุษย์นั้นมีวรรณะอย่างไร ได้กล่าวเนื้อความอะไรแก่ท่าน ท่านได้ฟังคำอะไรมา จึงละทิ้งเรือน ละทิ้งพวกเรา และประชาราษฎร์ทั้งหมด” ‘‘Upavutthassa me pubbe, yiṭṭhukāmassa me sato; Aggi pajjalito āsi, kusapattaparitthato’’. “เมื่อก่อน ข้าพระองค์จำศีลอยู่ผู้เดียว มีความประสงค์จะบูชายัญ ได้ก่อไฟไว้บนใบหญ้าคาที่ลาดไว้” ‘‘Tato me brahmā pāturahu, brahmalokā sanantano; So me pañhaṃ viyākāsi, taṃ sutvā na gahe rame’’. “ครั้งนั้น สนังกุมารพรหมได้ปรากฏแก่ข้าพระองค์จากพรหมโลก พรหมนั้นได้ทรงพยากรณ์ปัญหาของข้าพระองค์ ข้าพระองค์ได้ฟังคำนั้นแล้ว จึงไม่ยินดีในเรือน” ‘‘Saddahāmi ahaṃ bhoto, yaṃ tvaṃ govinda bhāsasi; Amanussavaco sutvā, kathaṃ vattetha aññathā. “ดูก่อนโควินทะ ข้าพเจ้าเชื่อคำของท่านที่ท่านกล่าว ได้ฟังวาจาของอมนุษย์แล้ว จะพึงเป็นไปโดยประการอื่นได้อย่างไร” ‘‘Te taṃ anuvattissāma, satthā govinda no bhavaṃ; Maṇi yathā veḷuriyo, akāco vimalo subho; Evaṃ suddhā carissāma, govindassānusāsane’’ti. “พวกเราจักประพฤติตามท่าน ดูก่อนโควินทะ ท่านจงเป็นศาสดาของพวกเรา พวกเราจักเป็นผู้บริสุทธิ์ ประพฤติตามคำสั่งสอนของโควินทะ เหมือนแก้วไพฑูรย์อันไม่มีตำหนิ ปราศจากมลทิน งดงาม ฉะนั้น” ‘‘‘Sace bhavaṃ govindo agārasmā anagāriyaṃ pabbajissati, mayampi agārasmā anagāriyaṃ pabbajissāma. Atha yā te gati, sā no gati bhavissatī’’ti. “ถ้าท่านโควินทะจะออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต แม้พวกเราก็จะออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต คติของท่านจักเป็นคติของพวกเรา” Cha khattiyaāmantanā การทูลเตือนกษัตริย์ ๖ พระองค์ 322. ‘‘Atha kho, bho, mahāgovindo brāhmaṇo yena te cha khattiyā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā te cha khattiye etadavoca – ‘‘aññaṃ dāni bhavanto purohitaṃ pariyesantu, yo bhavantānaṃ rajje anusāsissati. Icchāmahaṃ, bho, agārasmā anagāriyaṃ pabbajituṃ. Yathā kho pana me sutaṃ brahmuno āmagandhe bhāsamānassa, te na sunimmadayā agāraṃ ajjhāvasatā. Pabbajissāmahaṃ, bho, agārasmā anagāriya’’nti. Atha kho, bho, te cha khattiyā ekamantaṃ apakkamma evaṃ samacintesuṃ – ‘‘ime kho brāhmaṇā nāma dhanaluddhā; yaṃnūna mayaṃ mahāgovindaṃ brāhmaṇaṃ dhanena sikkheyyāmā’’ti. Te mahāgovindaṃ brāhmaṇaṃ upasaṅkamitvā evamāhaṃsu – ‘‘saṃvijjati kho, bho, imesu sattasu rajjesu pahūtaṃ sāpateyyaṃ, tato bhoto yāvatakena attho, tāvatakaṃ āharīyata’’nti. ‘‘Alaṃ, bho, mamapidaṃ pahūtaṃ sāpateyyaṃ bhavantānaṃyeva vāhasā. Tamahaṃ sabbaṃ pahāya agārasmā anagāriyaṃ pabbajissāmi. Yathā kho pana me sutaṃ brahmuno āmagandhe bhāsamānassa, te na sunimmadayā agāraṃ [Pg.197] ajjhāvasatā, pabbajissāmahaṃ, bho, agārasmā anagāriya’’nti. Atha kho, bho, te cha khattiyā ekamantaṃ apakkamma evaṃ samacintesuṃ – ‘‘ime kho brāhmaṇā nāma itthiluddhā; yaṃnūna mayaṃ mahāgovindaṃ brāhmaṇaṃ itthīhi sikkheyyāmā’’ti. Te mahāgovindaṃ brāhmaṇaṃ upasaṅkamitvā evamāhaṃsu – ‘‘saṃvijjanti kho, bho, imesu sattasu rajjesu pahūtā itthiyo, tato bhoto yāvatikāhi attho, tāvatikā ānīyata’’nti. ‘‘Alaṃ, bho, mamapimā cattārīsā bhariyā sādisiyo. Tāpāhaṃ sabbā pahāya agārasmā anagāriyaṃ pabbajissāmi. Yathā kho pana me sutaṃ brahmuno āmagandhe bhāsamānassa, te na sunimmadayā agāraṃ ajjhāvasatā, pabbajissāmahaṃ, bho, agārasmā anagāriyanti’’. ๓๒๒. “ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ครั้งนั้น มหาโควินทพราหมณ์เข้าไปหากษัตริย์ ๖ พระองค์ถึงที่ประทับ แล้วได้กล่าวกับกษัตริย์ ๖ พระองค์นั้นว่า ‘บัดนี้ ขอท่านทั้งหลายจงแสวงหาปุโรหิตคนอื่น ผู้จะพร่ำสอนราชสมบัติแก่ท่านทั้งหลายเถิด ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าปรารถนาจะออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต ตามที่ข้าพเจ้าได้ฟังพรหมผู้กล่าวถึงอามคันธะมา กลิ่นดิบเหล่านั้น ผู้ที่ครองเรือนจะกำจัดได้โดยง่ายหามิได้ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าจักออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต’ ลำดับนั้น กษัตริย์ ๖ พระองค์นั้นเสด็จหลีกไป ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งแล้ว ทรงดำริร่วมกันว่า ‘พราหมณ์พวกนี้โลภในทรัพย์สิน ทางที่ดี พวกเราพึงผูกมัดมหาโควินทพราหมณ์ไว้ด้วยทรัพย์’ กษัตริย์เหล่านั้นจึงเข้าไปหามหาโควินทพราหมณ์แล้วตรัสว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในรัฐทั้ง ๗ นี้ มีทรัพย์สมบัติอยู่เป็นอันมาก ท่านต้องการเท่าใด ขอจงนำไปเท่านั้นเถิด’ (มหาโควินทพราหมณ์ตอบว่า) ‘พอเถิด ท่านผู้เจริญ ทรัพย์สมบัตินี้ของข้าพเจ้าก็มีอยู่มากแล้ว เป็นของที่พวกท่านให้มา ข้าพเจ้าจักละทิ้งทรัพย์ทั้งหมดนั้นแล้วออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต ตามที่ข้าพเจ้าได้ฟังพรหมผู้กล่าวถึงอามคันธะมา กลิ่นดิบเหล่านั้น ผู้ที่ครองเรือนจะกำจัดได้โดยง่ายหามิได้ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าจักออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต’ ลำดับนั้น กษัตริย์ ๖ พระองค์นั้นเสด็จหลีกไป ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งแล้ว ทรงดำริร่วมกันว่า ‘พราหมณ์พวกนี้โลภในสตรี ทางที่ดี พวกเราพึงผูกมัดมหาโควินทพราหมณ์ไว้ด้วยสตรี’ กษัตริย์เหล่านั้นจึงเข้าไปหามหาโควินทพราหมณ์แล้วตรัสว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในรัฐทั้ง ๗ นี้ มีสตรีอยู่เป็นอันมาก ท่านต้องการเท่าใด ขอจงนำไปเท่านั้นเถิด’ (มหาโควินทพราหมณ์ตอบว่า) ‘พอเถิด ท่านผู้เจริญ ภรรยาของข้าพเจ้า ๔๐ คนก็มีชาติเสมอกัน ข้าพเจ้าจักละทิ้งภรรยาทั้งหมดนั้นแล้วออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต ตามที่ข้าพเจ้าได้ฟังพรหมผู้กล่าวถึงอามคันธะมา กลิ่นดิบเหล่านั้น ผู้ที่ครองเรือนจะกำจัดได้โดยง่ายหามิได้ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าจักออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต’” 323. ‘‘Sace bhavaṃ govindo agārasmā anagāriyaṃ pabbajissati, mayampi agārasmā anagāriyaṃ pabbajissāma, atha yā te gati, sā no gati bhavissatīti. ๓๒๓. “ถ้าท่านโควินทะจะออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต แม้พวกเราก็จะออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต คติของท่านจักเป็นคติของพวกเรา” ‘‘Sace jahatha kāmāni, yattha satto puthujjano; Ārambhavho daḷhā hotha, khantibalasamāhitā. “ถ้าท่านทั้งหลายจะละกามคุณอันเป็นที่ข้องอยู่ของปุถุชนไซร้ ขอท่านทั้งหลายจงปรารภความเพียร เป็นผู้มั่นคง สมบูรณ์ด้วยกำลังคือขันติเถิด” ‘‘Esa maggo ujumaggo, esa maggo anuttaro; Saddhammo sabbhi rakkhito, brahmalokūpapattiyāti. “นี้เป็นทางตรง นี้เป็นทางอันยอดเยี่ยม เป็นสัทธรรมที่สัตบุรุษรักษาไว้ เพื่อการเข้าถึงพรหมโลก” ‘‘Tena hi bhavaṃ govindo satta vassāni āgametu. Sattannaṃ vassānaṃ accayena mayampi agārasmā anagāriyaṃ pabbajissāma, atha yā te gati, sā no gati bhavissatī’’ti. “ถ้าเช่นนั้น ขอท่านโควินทะจงรอไป ๗ ปีก่อนเถิด เมื่อล่วงไป ๗ ปี แม้พวกเราก็จะออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต คติของท่านจักเป็นคติของพวกเรา” ‘‘‘Aticiraṃ kho, bho, satta vassāni, nāhaṃ sakkomi, bhavante, satta vassāni āgametuṃ. Ko nu kho pana, bho, jānāti jīvitānaṃ! Gamanīyo samparāyo, mantāyaṃ boddhabbaṃ, kattabbaṃ kusalaṃ, caritabbaṃ brahmacariyaṃ, natthi jātassa amaraṇaṃ. Yathā kho pana me sutaṃ brahmuno āmagandhe bhāsamānassa, te na sunimmadayā agāraṃ ajjhāvasatā, pabbajissāmahaṃ, bho, agārasmā anagāriya’’’nti. ‘‘Tena hi bhavaṃ govindo chabbassāni āgametu…pe… pañca vassāni āgametu… cattāri vassāni āgametu… tīṇi vassāni āgametu… dve vassāni āgametu… ekaṃ vassaṃ [Pg.198] āgametu, ekassa vassassa accayena mayampi agārasmā anagāriyaṃ pabbajissāma, atha yā te gati, sā no gati bhavissatī’’ti. ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ๗ ปีนานเกินไปนัก ข้าพเจ้าไม่สามารถรอท่านทั้งหลายถึง ๗ ปีได้ ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ใครเล่าหนอจะรู้ถึงชีวิต สัมปรายภพเป็นที่ที่สัตว์จะต้องไป บัณฑิตพึงรู้ด้วยปัญญา พึงทำกุศล พึงประพฤติพรหมจรรย์ ความไม่ตายย่อมไม่มีแก่ผู้ที่เกิดมาแล้ว ก็ตามที่เราได้ฟังมาจากพรหมผู้กล่าวถึงอาฆคันธธรรมว่า ผู้ครองเรือนกำจัดอาฆคันธธรรมเหล่านั้นได้ไม่ง่ายเลย ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ข้าพเจ้าจักออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต’ ‘ถ้าเช่นนั้น ท่านโควินทะโปรดรอ ๖ ปีเถิด ... ฯลฯ ... โปรดรอ ๕ ปีเถิด ... โปรดรอ ๔ ปีเถิด ... โปรดรอ ๓ ปีเถิด ... โปรดรอ ๒ ปีเถิด ... โปรดรอ ๑ ปีเถิด เมื่อล่วงไป ๑ ปี แม้พวกข้าพเจ้าก็จะออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต คติของท่านเป็นฉันใด คติของพวกข้าพเจ้าก็จักเป็นฉันนั้น’ ‘‘‘Aticiraṃ kho, bho, ekaṃ vassaṃ, nāhaṃ sakkomi bhavante ekaṃ vassaṃ āgametuṃ. Ko nu kho pana, bho, jānāti jīvitānaṃ! Gamanīyo samparāyo, mantāyaṃ boddhabbaṃ, kattabbaṃ kusalaṃ, caritabbaṃ brahmacariyaṃ, natthi jātassa amaraṇaṃ. Yathā kho pana me sutaṃ brahmuno āmagandhe bhāsamānassa, te na sunimmadayā agāraṃ ajjhāvasatā, pabbajissāmahaṃ, bho, agārasmā anagāriya’’nti. ‘‘Tena hi bhavaṃ govindo satta māsāni āgametu, sattannaṃ māsānaṃ accayena mayampi agārasmā anagāriyaṃ pabbajissāma, atha yā te gati, sā no gati bhavissatī’’ti. ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ๑ ปีนานเกินไปนัก ข้าพเจ้าไม่สามารถรอท่านทั้งหลายถึง ๑ ปีได้ ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ใครเล่าหนอจะรู้ถึงชีวิต สัมปรายภพเป็นที่ที่สัตว์จะต้องไป บัณฑิตพึงรู้ด้วยปัญญา พึงทำกุศล พึงประพฤติพรหมจรรย์ ความไม่ตายย่อมไม่มีแก่ผู้ที่เกิดมาแล้ว ก็ตามที่เราได้ฟังมาจากพรหมผู้กล่าวถึงอาฆคันธธรรมว่า ผู้ครองเรือนกำจัดอาฆคันธธรรมเหล่านั้นได้ไม่ง่ายเลย ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ข้าพเจ้าจักออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต’ ‘ถ้าเช่นนั้น ท่านโควินทะโปรดรอ ๗ เดือนเถิด เมื่อล่วงไป ๗ เดือน แม้พวกข้าพเจ้าก็จะออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต คติของท่านเป็นฉันใด คติของพวกข้าพเจ้าก็จักเป็นฉันนั้น’ ‘‘‘Aticiraṃ kho, bho, satta māsāni, nāhaṃ sakkomi bhavante satta māsāni āgametuṃ. Ko nu kho pana, bho, jānāti jīvitānaṃ. Gamanīyo samparāyo, mantāyaṃ boddhabbaṃ, kattabbaṃ kusalaṃ, caritabbaṃ brahmacariyaṃ, natthi jātassa amaraṇaṃ. Yathā kho pana me sutaṃ brahmuno āmagandhe bhāsamānassa, te na sunimmadayā agāraṃ ajjhāvasatā, pabbajissāmahaṃ, bho, agārasmā anagāriya’’nti. ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ๗ เดือนนานเกินไปนัก ข้าพเจ้าไม่สามารถรอท่านทั้งหลายถึง ๗ เดือนได้ ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ใครเล่าหนอจะรู้ถึงชีวิต สัมปรายภพเป็นที่ที่สัตว์จะต้องไป บัณฑิตพึงรู้ด้วยปัญญา พึงทำกุศล พึงประพฤติพรหมจรรย์ ความไม่ตายย่อมไม่มีแก่ผู้ที่เกิดมาแล้ว ก็ตามที่เราได้ฟังมาจากพรหมผู้กล่าวถึงอาฆคันธธรรมว่า ผู้ครองเรือนกำจัดอาฆคันธธรรมเหล่านั้นได้ไม่ง่ายเลย ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ข้าพเจ้าจักออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต’ ‘‘‘Tena hi bhavaṃ govindo cha māsāni āgametu…pe… pañca māsāni āgametu… cattāri māsāni āgametu… tīṇi māsāni āgametu… dve māsāni āgametu… ekaṃ māsaṃ āgametu… addhamāsaṃ āgametu, addhamāsassa accayena mayampi agārasmā anagāriyaṃ pabbajissāma, atha yā te gati, sā no gati bhavissatī’’ti. ‘ถ้าเช่นนั้น ท่านโควินทะโปรดรอ ๖ เดือนเถิด ... ฯลฯ ... โปรดรอ ๕ เดือนเถิด ... โปรดรอ ๔ เดือนเถิด ... โปรดรอ ๓ เดือนเถิด ... โปรดรอ ๒ เดือนเถิด ... โปรดรอ ๑ เดือนเถิด ... โปรดรอครึ่งเดือนเถิด เมื่อล่วงไปครึ่งเดือน แม้พวกข้าพเจ้าก็จะออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต คติของท่านเป็นฉันใด คติของพวกข้าพเจ้าก็จักเป็นฉันนั้น’ ‘‘‘Aticiraṃ kho, bho, addhamāso, nāhaṃ sakkomi bhavante addhamāsaṃ āgametuṃ. Ko nu kho pana, bho, jānāti jīvitānaṃ! Gamanīyo samparāyo, mantāyaṃ boddhabbaṃ, kattabbaṃ kusalaṃ, caritabbaṃ brahmacariyaṃ, natthi jātassa amaraṇaṃ. Yathā kho pana me sutaṃ brahmuno āmagandhe bhāsamānassa, te na sunimmadayā agāraṃ ajjhāvasatā, pabbajissāmahaṃ, bho, agārasmā anagāriya’’nti. ‘‘Tena hi bhavaṃ govindo sattāhaṃ āgametu, yāva mayaṃ sake puttabhātaro rajjena anusāsissāma, sattāhassa [Pg.199] accayena mayampi agārasmā anagāriyaṃ pabbajissāma, atha yā te gati, sā no gati bhavissatī’’ti. ‘‘Na ciraṃ kho, bho, sattāhaṃ, āgamessāmahaṃ bhavante sattāha’’nti. ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ครึ่งเดือนนานเกินไปนัก ข้าพเจ้าไม่สามารถรอท่านทั้งหลายถึงครึ่งเดือนได้ ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ใครเล่าหนอจะรู้ถึงชีวิต สัมปรายภพเป็นที่ที่สัตว์จะต้องไป บัณฑิตพึงรู้ด้วยปัญญา พึงทำกุศล พึงประพฤติพรหมจรรย์ ความไม่ตายย่อมไม่มีแก่ผู้ที่เกิดมาแล้ว ก็ตามที่เราได้ฟังมาจากพรหมผู้กล่าวถึงอาฆคันธธรรมว่า ผู้ครองเรือนกำจัดอาฆคันธธรรมเหล่านั้นได้ไม่ง่ายเลย ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ข้าพเจ้าจักออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต’ ‘ถ้าเช่นนั้น ท่านโควินทะโปรดรอ ๗ วันเถิด ตราบเท่าที่พวกข้าพเจ้าจะพร่ำสอนบุตรและน้องชายของตนในราชสมบัติ เมื่อล่วงไป ๗ วัน แม้พวกข้าพเจ้าก็จะออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต คติของท่านเป็นฉันใด คติของพวกข้าพเจ้าก็จักเป็นฉันนั้น’ ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ๗ วันไม่นานเลย ข้าพเจ้าจะรอท่านทั้งหลาย ๗ วัน’ Brāhmaṇamahāsālādīnaṃ āmantanā การปาวารณาแก่พราหมณมหาศาลเป็นต้น 324. ‘‘Atha kho, bho, mahāgovindo brāhmaṇo yena te satta ca brāhmaṇamahāsālā satta ca nhātakasatāni tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā te satta ca brāhmaṇamahāsāle satta ca nhātakasatāni etadavoca – ‘‘aññaṃ dāni bhavanto ācariyaṃ pariyesantu, yo bhavantānaṃ mante vācessati. Icchāmahaṃ, bho, agārasmā anagāriyaṃ pabbajituṃ. Yathā kho pana me sutaṃ brahmuno āmagandhe bhāsamānassa. Te na sunimmadayā agāraṃ ajjhāvasatā, pabbajissāmahaṃ, bho, agārasmā anagāriya’’nti. ‘‘Mā bhavaṃ govindo agārasmā anagāriyaṃ pabbaji. Pabbajjā, bho, appesakkhā ca appalābhā ca; brahmaññaṃ mahesakkhañca mahālābhañcā’’ti. ‘‘Mā bhavanto evaṃ avacuttha – ‘‘pabbajjā appesakkhā ca appalābhā ca, brahmaññaṃ mahesakkhañca mahālābhañcā’’ti. Ko nu kho, bho, aññatra mayā mahesakkhataro vā mahālābhataro vā! Ahañhi, bho, etarahi rājāva raññaṃ brahmāva brāhmaṇānaṃ devatāva gahapatikānaṃ. Tamahaṃ sabbaṃ pahāya agārasmā anagāriyaṃ pabbajissāmi. Yathā kho pana me sutaṃ brahmuno āmagandhe bhāsamānassa, te na sunimmadayā agāraṃ ajjhāvasatā. Pabbajissāmahaṃ, bho, agārasmā anagāriya’’nti. ‘‘Sace bhavaṃ govindo agārasmā anagāriyaṃ pabbajissati, mayampi agārasmā anagāriyaṃ pabbajissāma, atha yā te gati, sā no gati bhavissatī’’ti. ๓๒๔. ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ครั้งนั้นแล มหาโควินทพราหมณ์เข้าไปหาพราหมณมหาศาล ๗ คน และมาณพผู้จบไตรเพท ๗๐๐ คน ถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะพราหมณมหาศาล ๗ คน และมาณพผู้จบไตรเพท ๗๐๐ คนว่า ‘บัดนี้ ท่านทั้งหลายจงแสวงหาอาจารย์อื่นผู้จะสอนมนตร์แก่ท่านทั้งหลายเถิด ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ข้าพเจ้าปรารถนาจะออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต ก็ตามที่เราได้ฟังมาจากพรหมผู้กล่าวถึงอาฆคันธธรรมว่า ผู้ครองเรือนกำจัดอาฆคันธธรรมเหล่านั้นได้ไม่ง่ายเลย ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ข้าพเจ้าจักออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต’ ‘ท่านโควินทะ อย่าได้ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตเลย ท่านผู้เจริญ บรรพชามีศักดิ์น้อย มีลาภน้อย ส่วนความเป็นพราหมณ์มีศักดิ์มาก มีลาภมาก’ ‘ท่านทั้งหลายอย่าได้กล่าวอย่างนั้นว่า บรรพชามีศักดิ์น้อย มีลาภน้อย ส่วนความเป็นพราหมณ์มีศักดิ์มาก มีลาภมาก ท่านผู้เจริญทั้งหลาย นอกจากข้าพเจ้าแล้ว ใครเล่าหนอจะมีศักดิ์มากกว่าหรือมีลาภมากกว่า ท่านผู้เจริญทั้งหลาย เพราะบัดนี้ ข้าพเจ้าเป็นดุจพระราชาของพระราชาทั้งหลาย เป็นดุจพรหมของพราหมณ์ทั้งหลาย เป็นดุจเทวดาของคฤหบดีทั้งหลาย ข้าพเจ้านั้นจะละสิ่งทั้งปวงนั้นแล้วออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต ก็ตามที่เราได้ฟังมาจากพรหมผู้กล่าวถึงอาฆคันธธรรมว่า ผู้ครองเรือนกำจัดอาฆคันธธรรมเหล่านั้นได้ไม่ง่ายเลย ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ข้าพเจ้าจักออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต’ ‘ถ้าท่านโควินทะจะออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต แม้พวกข้าพเจ้าก็จะออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต คติของท่านเป็นฉันใด คติของพวกข้าพเจ้าก็จักเป็นฉันนั้น’ Bhariyānaṃ āmantanā การปาวารณาแก่ภรรยาทั้งหลาย 325. ‘‘Atha kho, bho, mahāgovindo brāhmaṇo yena cattārīsā bhariyā sādisiyo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā cattārīsā bhariyā sādisiyo etadavoca – ‘‘yā bhotīnaṃ icchati, sakāni vā ñātikulāni gacchatu aññaṃ vā bhattāraṃ pariyesatu. Icchāmahaṃ, bhotī, agārasmā [Pg.200] anagāriyaṃ pabbajituṃ. Yathā kho pana me sutaṃ brahmuno āmagandhe bhāsamānassa, te na sunimmadayā agāraṃ ajjhāvasatā. Pabbajissāmahaṃ, bhotī, agārasmā anagāriya’’nti. ‘‘Tvaññeva no ñāti ñātikāmānaṃ, tvaṃ pana bhattā bhattukāmānaṃ. Sace bhavaṃ govindo agārasmā anagāriyaṃ pabbajissati, mayampi agārasmā anagāriyaṃ pabbajissāma, atha yā te gati, sā no gati bhavissatī’’ti. ๓๒๕. “ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ครั้งนั้น มหาโควินทพราหมณ์เข้าไปหาภรรยา ๔๐ คน ผู้มีชาติเสมอกันถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะภรรยา ๔๐ คน ผู้มีชาติเสมอกันว่า ‘บรรดาแม่เจ้าทั้งหลาย หญิงคนใดปรารถนา ก็จงไปยังตระกูลญาติของตน หรือแสวงหาสามีอื่นเถิด แม่เจ้าทั้งหลาย เราปรารถนาจะออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต ก็ตามที่เราได้ฟังพรหมผู้กล่าวถึงอาฆามันธะ (กลิ่นสดเหม็นคาว) มาแล้ว กลิ่นสดเหม็นคาวเหล่านั้น ผู้ครองเรือนจะกำจัดได้โดยง่ายหามิได้ แม่เจ้าทั้งหลาย เราจักออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต’ ภรรยาเหล่านั้นกล่าวว่า ‘สำหรับพวกดิฉันผู้ต้องการญาติ ท่านเท่านั้นเป็นญาติ สำหรับพวกดิฉันผู้ต้องการสามี ท่านเท่านั้นเป็นสามี ถ้าท่านโควินทะจักออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต แม้พวกดิฉันก็จักออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตเหมือนกัน คติของท่านจักเป็นคติของพวกดิฉัน’” Mahāgovindapabbajjā การบวชของมหาโควินทพราหมณ์ 326. ‘‘Atha kho, bho, mahāgovindo brāhmaṇo tassa sattāhassa accayena kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbaji. Pabbajitaṃ pana mahāgovindaṃ brāhmaṇaṃ satta ca rājāno khattiyā muddhāvasittā satta ca brāhmaṇamahāsālā satta ca nhātakasatāni cattārīsā ca bhariyā sādisiyo anekāni ca khattiyasahassāni anekāni ca brāhmaṇasahassāni anekāni ca gahapatisahassāni anekehi ca itthāgārehi itthiyo kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā mahāgovindaṃ brāhmaṇaṃ agārasmā anagāriyaṃ pabbajitaṃ anupabbajiṃsu. Tāya sudaṃ, bho, parisāya parivuto mahāgovindo brāhmaṇo gāmanigamarājadhānīsu cārikaṃ carati. Yaṃ kho pana, bho, tena samayena mahāgovindo brāhmaṇo gāmaṃ vā nigamaṃ vā upasaṅkamati, tattha rājāva hoti raññaṃ, brahmāva brāhmaṇānaṃ, devatāva gahapatikānaṃ. Tena kho pana samayena manussā khipanti vā upakkhalanti vā te evamāhaṃsu – ‘‘namatthu mahāgovindassa brāhmaṇassa, namatthu satta purohitassā’’’ti. ๓๒๖. “ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ครั้งนั้น โดยล่วงไป ๗ วัน มหาโควินทพราหมณ์ปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสายะ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต เมื่อมหาโควินทพราหมณ์บวชแล้ว กษัตริย์ผู้ได้รับมูรธาภิเษก ๗ พระองค์ พราหมณมหาศาล ๗ คน ผู้สำเร็จการศึกษานับร้อย ๗ พวก ภรรยาผู้มีชาติเสมอกัน ๔๐ คน กษัตริย์หลายพัน พราหมณ์หลายพัน คหบดีหลายพัน และหญิงจากตระกูลฝ่ายในจำนวนมาก ต่างก็ปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสายะ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตตามมหาโควินทพราหมณ์ ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย มหาโควินทพราหมณ์แวดล้อมด้วยบริษัทนั้น เที่ยวจาริกไปในคามนิคมและราชธานีทั้งหลาย ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย สมัยนั้น มหาโควินทพราหมณ์เข้าไปยังคามหรือนิคมใด ในคามหรือนิคมนั้น ท่านเป็นเหมือนพระราชาของพระราชาทั้งหลาย เป็นเหมือนพรหมของพราหมณ์ทั้งหลาย เป็นเหมือนเทวดาของคหบดีทั้งหลาย สมัยนั้น มนุษย์ทั้งหลายจามหรือพลาดพลั้งไป ก็กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ขอนอบน้อมแด่มหาโควินทพราหมณ์ ขอนอบน้อมแด่ปุโรหิตของกษัตริย์ ๗ พระองค์’” 327. ‘‘Mahāgovindo, bho, brāhmaṇo mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā vihāsi, tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ, tathā catutthaṃ. Iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā vihāsi. Karuṇāsahagatena cetasā…pe… muditāsahagatena cetasā…pe… upekkhāsahagatena cetasā…pe… abyāpajjena pharitvā vihāsi sāvakānañca brahmalokasahabyatāya maggaṃ desesi. ๓๒๗. “ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย มหาโควินทพราหมณ์มีใจประกอบด้วยเมตตาแผ่ไปสู่ทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ทิศที่ ๓ ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน มีใจประกอบด้วยเมตตาอันไพบูลย์ ถึงความเป็นใหญ่ หาประมาณมิได้ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียน แผ่ไปสู่โลกพร้อมด้วยสรรพสัตว์ทั่วทุกทิศทุกทาง ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง ด้วยประการฉะนี้อยู่ มีใจประกอบด้วยกรุณา... มีใจประกอบด้วยมุทิตา... มีใจประกอบด้วยอุเบกขา... ไม่มีความเบียดเบียน แผ่ไปอยู่ และแสดงทางเพื่อความเป็นสหายของพรหมโลกแก่สาวกทั้งหลาย 328. ‘‘Ye [Pg.201] kho pana, bho, tena samayena mahāgovindassa brāhmaṇassa sāvakā sabbena sabbaṃ sāsanaṃ ājāniṃsu. Te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ brahmalokaṃ upapajjiṃsu. Ye na sabbena sabbaṃ sāsanaṃ ājāniṃsu, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā appekacce paranimmitavasavattīnaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjiṃsu; appekacce nimmānaratīnaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjiṃsu; appekacce tusitānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjiṃsu; appekacce yāmānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjiṃsu; appekacce tāvatiṃsānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjiṃsu; appekacce cātumahārājikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjiṃsu; ye sabbanihīnaṃ kāyaṃ paripūresuṃ te gandhabbakāyaṃ paripūresuṃ. Iti kho, bho, sabbesaṃyeva tesaṃ kulaputtānaṃ amoghā pabbajjā ahosi avañjhā saphalā saudrayā’’’ti. ๓๒๘. “ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย สมัยนั้น สาวกของมหาโควินทพราหมณ์เหล่าใดรู้ทั่วถึงคำสอนโดยสิ้นเชิง สาวกเหล่านั้น หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติพรหมโลก สาวกเหล่าใดไม่รู้ทั่วถึงคำสอนโดยสิ้นเชิง หลังจากตายเพราะกายแตก บางพวกย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาชั้นปรนิมมิตวสวัตดี บางพวกย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาชั้นนิมมานรดี บางพวกย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาชั้นดุสิต บางพวกย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาชั้นยามา บางพวกย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาชั้นดาวดึงส์ บางพวกย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาชั้นจาตุมหาราช สาวกเหล่าใดบำเพ็ญกายที่ต่ำที่สุดให้บริบูรณ์ สาวกเหล่านั้นย่อมบำเพ็ญกายของคนธรรพ์ให้บริบูรณ์ ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้ การบวชของกุลบุตรเหล่านั้นทั้งหมดจึงไม่เป็นโมฆะ ไม่เป็นหมัน มีผล มีกำไร” 329. ‘‘Sarati taṃ bhagavā’’ti? ‘‘Sarāmahaṃ, pañcasikha. Ahaṃ tena samayena mahāgovindo brāhmaṇo ahosiṃ. Ahaṃ tesaṃ sāvakānaṃ brahmalokasahabyatāya maggaṃ desesiṃ. Taṃ kho pana me, pañcasikha, brahmacariyaṃ na nibbidāya na virāgāya na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya saṃvattati, yāvadeva brahmalokūpapattiyā. ๓๒๙. “พระผู้มีพระภาคทรงระลึกถึงเรื่องนั้นได้หรือ” “ปัญจสิขะ เราระลึกได้ สมัยนั้น เราเป็นมหาโควินทพราหมณ์ เราได้แสดงทางเพื่อความเป็นสหายของพรหมโลกแก่สาวกเหล่านั้น ปัญจสิขะ แต่พรหมจรรย์ของเรานั้น ไม่เป็นไปเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับ เพื่อความสงบระงับ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน เป็นไปเพียงเพื่อเข้าถึงพรหมโลกเท่านั้น Idaṃ kho pana me, pañcasikha, brahmacariyaṃ ekantanibbidāya virāgāya nirodhāya upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattati. Katamañca taṃ, pañcasikha, brahmacariyaṃ ekantanibbidāya virāgāya nirodhāya upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattati? Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo. Seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi. Idaṃ kho taṃ, pañcasikha, brahmacariyaṃ ekantanibbidāya virāgāya nirodhāya upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattati. ปัญจสิขะ ส่วนพรหมจรรย์ของเรานี้แล ย่อมเป็นไปเพื่อความเบื่อหน่ายโดยส่วนเดียว เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับ เพื่อความสงบระงับ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน ปัญจสิขะ ก็พรหมจรรย์ที่ย่อมเป็นไปเพื่อความเบื่อหน่ายโดยส่วนเดียว เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับ เพื่อความสงบระงับ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพานนั้นเป็นไฉน คือ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้เอง ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ ปัญจสิขะ นี้แลคือพรหมจรรย์ที่ย่อมเป็นไปเพื่อความเบื่อหน่ายโดยส่วนเดียว เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับ เพื่อความสงบระงับ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน 330. ‘‘Ye kho pana me, pañcasikha, sāvakā sabbena sabbaṃ sāsanaṃ ājānanti, te āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharanti; ye na sabbena sabbaṃ sāsanaṃ ājānanti, te pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā [Pg.202] opapātikā honti tattha parinibbāyino anāvattidhammā tasmā lokā. Ye na sabbena sabbaṃ sāsanaṃ ājānanti, appekacce tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā rāgadosamohānaṃ tanuttā sakadāgāmino honti sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karissanti. Ye na sabbena sabbaṃ sāsanaṃ ājānanti, appekacce tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpannā honti avinipātadhammā niyatā sambodhiparāyaṇā. Iti kho, pañcasikha, sabbesaṃyeva imesaṃ kulaputtānaṃ amoghā pabbajjā avañjhā saphalā saudrayā’’ti. ๓๓๐. ดูก่อนปัญจสิขะ ส่วนสาวกเหล่าใดของเรา รู้ทั่วถึงคำสอนโดยประการทั้งปวง สาวกเหล่านั้นย่อมเข้าถึงเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันหาอาสวะมิได้ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไป กระทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันอยู่ สาวกเหล่าใดไม่รู้ทั่วถึงคำสอนโดยประการทั้งปวง สาวกเหล่านั้นเป็นโอปปาติกะ เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ สิ้นไป ปรินิพพานในภพนั้น มีอันไม่กลับมาจากโลกนั้นเป็นธรรมดา สาวกเหล่าใดไม่รู้ทั่วถึงคำสอนโดยประการทั้งปวง สาวกบางพวกในจำนวนนั้นเป็นพระสกทาคามี เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป และเพราะราคะ โทสะ โมหะเบาบาง จักมาสู่โลกนี้อีกครั้งเดียวเท่านั้น แล้วจักทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ สาวกเหล่าใดไม่รู้ทั่วถึงคำสอนโดยประการทั้งปวง สาวกบางพวกในจำนวนนั้นเป็นพระโสดาบัน เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า ดูก่อนปัญจสิขะ ด้วยเหตุนี้แหละ การบวชของกุลบุตรเหล่านี้ทั้งหมดจึงไม่เป็นโมฆะ ไม่เป็นหมัน มีผล มีกำไร Idamavoca bhagavā. Attamano pañcasikho gandhabbaputto bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā tatthevantaradhāyīti. พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ปัญจสิขคันธรรพบุตรมีใจยินดี ชื่นชม อนุโมทนาภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้ว ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณ แล้วหายไปในที่นั้นเอง Mahāgovindasuttaṃ niṭṭhitaṃ chaṭṭhaṃ. มหาโควินทสูตรที่ ๖ จบ 7. Mahāsamayasuttaṃ ๗. มหาสมัยสูตร 331. Evaṃ [Pg.203] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sakkesu viharati kapilavatthusmiṃ mahāvane mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi sabbeheva arahantehi; dasahi ca lokadhātūhi devatā yebhuyyena sannipatitā honti bhagavantaṃ dassanāya bhikkhusaṅghañca. Atha kho catunnaṃ suddhāvāsakāyikānaṃ devatānaṃ etadahosi – ‘‘ayaṃ kho bhagavā sakkesu viharati kapilavatthusmiṃ mahāvane mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi sabbeheva arahantehi; dasahi ca lokadhātūhi devatā yebhuyyena sannipatitā honti bhagavantaṃ dassanāya bhikkhusaṅghañca. Yaṃnūna mayampi yena bhagavā tenupasaṅkameyyāma; upasaṅkamitvā bhagavato santike paccekaṃ gāthaṃ bhāseyyāmā’’ti. ๓๓๑. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ป่ามหาวัน เขตกรุงกบิลพัสดุ์ สักกชนบท พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป ล้วนเป็นพระอรหันต์ทั้งนั้น และเทวดาจากสิบโลกธาตุโดยมากประชุมกันเพื่อเฝ้าพระผู้มีพระภาคและภิกษุสงฆ์ ครั้งนั้น เทวดา ๔ องค์ผู้สถิตในชั้นสุทธาวาส มีความดำริว่า พระผู้มีพระภาคพระองค์นี้ประทับอยู่ ณ ป่ามหาวัน เขตกรุงกบิลพัสดุ์ สักกชนบท พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป ล้วนเป็นพระอรหันต์ทั้งนั้น และเทวดาจากสิบโลกธาตุโดยมากประชุมกันเพื่อเฝ้าพระผู้มีพระภาคและภิกษุสงฆ์ ถ้ากระไร เราทั้งหลายพึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ แล้วกล่าวคาถาเฉพาะตนในสำนักของพระผู้มีพระภาคเถิด 332. Atha kho tā devatā seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya, evameva suddhāvāsesu devesu antarahitā bhagavato purato pāturahesuṃ. Atha kho tā devatā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Ekamantaṃ ṭhitā kho ekā devatā bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi – ๓๓๒. ครั้งนั้น เทวดาเหล่านั้นเปรียบเหมือนบุรุษมีกำลัง เหยียดแขนที่คู้ออกไป หรือคู้แขนที่เหยียดเข้ามา ฉันใด ก็ฉันนั้น หายไปจากเทวโลกชั้นสุทธาวาส มาปรากฏเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาค ครั้งนั้น เทวดาเหล่านั้นถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง เทวดาองค์หนึ่งยืนอยู่ ณ ที่สมควรแล้ว ได้กล่าวคาถานี้ในสำนักของพระผู้มีพระภาคว่า ‘‘Mahāsamayo pavanasmiṃ, devakāyā samāgatā; Āgatamha imaṃ dhammasamayaṃ, dakkhitāye aparājitasaṅgha’’nti. การประชุมใหญ่ในป่าใหญ่ หมู่เทวดามาประชุมกันแล้ว ข้าพระองค์ทั้งหลายมาสู่ธรรมสมัยนี้ เพื่อจะได้เห็นหมู่ภิกษุผู้ไม่พ่ายแพ้ Atha kho aparā devatā bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi – ครั้งนั้น เทวดาอีกองค์หนึ่ง ได้กล่าวคาถานี้ในสำนักของพระผู้มีพระภาคว่า ‘‘Tatra bhikkhavo samādahaṃsu, cittamattano ujukaṃ akaṃsu ; Sārathīva nettāni gahetvā, indriyāni rakkhanti paṇḍitā’’ti. ภิกษุทั้งหลายในที่ประชุมนั้น ตั้งมั่นแล้ว ทำจิตของตนให้ตรง บัณฑิตทั้งหลายย่อมรักษาอินทรีย์ เหมือนสารถีถือบังเหียน Atha kho aparā devatā bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi – ครั้งนั้น เทวดาอีกองค์หนึ่ง ได้กล่าวคาถานี้ในสำนักของพระผู้มีพระภาคว่า ‘‘Chetvā khīlaṃ chetvā palighaṃ, indakhīlaṃ ūhacca manejā; Te caranti suddhā vimalā, cakkhumatā sudantā susunāgā’’ti. ภิกษุเหล่านั้นตัดตะปู ตัดลิ่มสลัก ถอนเสาเขื่อนได้แล้ว ไม่หวั่นไหว เที่ยวไป เป็นผู้บริสุทธิ์ ปราศจากมลทิน เป็นนาคหนุ่มที่พระผู้มีพระภาคผู้มีจักษุฝึกดีแล้ว Atha [Pg.204] kho aparā devatā bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi – ครั้งนั้น เทวดาอีกองค์หนึ่ง ได้กล่าวคาถานี้ในสำนักของพระผู้มีพระภาคว่า ‘‘Yekeci buddhaṃ saraṇaṃ gatāse, na te gamissanti apāyabhūmiṃ; Pahāya mānusaṃ dehaṃ, devakāyaṃ paripūressantī’’ti. ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ ชนเหล่านั้นจักไม่ไปสู่อบายภูมิ ละกายมนุษย์แล้ว จักยังหมู่เทวดาให้บริบูรณ์ Devatāsannipātā การประชุมของเทวดา 333. Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘yebhuyyena, bhikkhave, dasasu lokadhātūsu devatā sannipatitā honti, tathāgataṃ dassanāya bhikkhusaṅghañca. Yepi te, bhikkhave, ahesuṃ atītamaddhānaṃ arahanto sammāsambuddhā, tesampi bhagavantānaṃ etaṃparamāyeva devatā sannipatitā ahesuṃ seyyathāpi mayhaṃ etarahi. Yepi te, bhikkhave, bhavissanti anāgatamaddhānaṃ arahanto sammāsambuddhā, tesampi bhagavantānaṃ etaṃparamāyeva devatā sannipatitā bhavissanti seyyathāpi mayhaṃ etarahi. Ācikkhissāmi, bhikkhave, devakāyānaṃ nāmāni; kittayissāmi, bhikkhave, devakāyānaṃ nāmāni; desessāmi, bhikkhave, devakāyānaṃ nāmāni. Taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasikarotha, bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. ๓๓๓. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เทวดาในหมื่นโลกธาตุโดยมากประชุมกันเพื่อจะดูตถาคตและภิกษุสงฆ์ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายที่ได้มีแล้วในอดีตกาล เทวดาก็ได้ประชุมกันเพื่อพระผู้มีพระภาคเหล่านั้นอย่างมากมาย เหมือนประชุมกันเพื่อเราในบัดนี้ แม้พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลาย จักมีในอนาคตกาล เทวดาก็จักประชุมกันเพื่อพระผู้มีพระภาคเหล่านั้นอย่างมากมาย เหมือนประชุมกันเพื่อเราในบัดนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักบอกชื่อของหมู่เทวดา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักประกาศชื่อของหมู่เทวดา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงชื่อของหมู่เทวดา พวกเธอจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า พระพุทธเจ้าข้า 334. Bhagavā etadavoca – ๓๓๔. พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า ‘‘Silokamanukassāmi, yattha bhummā tadassitā; Ye sitā girigabbharaṃ, pahitattā samāhitā. เราจักกล่าวคาถาประพันธ์ ภุมมเทวดาอาศัยอยู่ ณ ที่ใด ภิกษุเหล่าใดอาศัยซอกเขา มีตนส่งไปแล้ว มีจิตตั้งมั่น ‘‘Puthūsīhāva sallīnā, lomahaṃsābhisambhuno; Odātamanasā suddhā, vippasannamanāvilā’’. ภิกษุเป็นอันมากเหมือนสิงห์ ซ่อนเร้นอยู่ ครอบงำความหวาดสะดุ้งขนพองได้ มีใจผ่องใส บริสุทธิ์ มีจิตผ่องใสไม่ขุ่นมัว Bhiyyo pañcasate ñatvā, vane kāpilavatthave; Tato āmantayī satthā, sāvake sāsane rate. พระศาสดาทรงทราบว่ามีภิกษุเกิน ๕๐๐ รูป อยู่ในป่าเขตกรุงกบิลพัสดุ์ จึงตรัสเรียกสาวกผู้ยินดีในคำสอนว่า ‘‘Devakāyā abhikkantā, te vijānātha bhikkhavo’’; Te ca ātappamakaruṃ, sutvā buddhassa sāsanaṃ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หมู่เทวดาพากันมาถึงแล้ว พวกเธอจงรู้จักหมู่เทวดาเหล่านั้น ภิกษุเหล่านั้นได้สดับคำสอนของพระพุทธเจ้าแล้ว ได้กระทำความเพียร Tesaṃ pāturahu ñāṇaṃ, amanussānadassanaṃ; Appeke satamaddakkhuṃ, sahassaṃ atha sattariṃ. ญาณเครื่องเห็นอมนุษย์ได้ปรากฏแก่ภิกษุเหล่านั้น ภิกษุบางพวกเห็นอมนุษย์ได้ร้อยหนึ่ง บางพวกเห็นพันหนึ่ง บางพวกเห็นเจ็ดหมื่น Sataṃ [Pg.205] eke sahassānaṃ, amanussānamaddasuṃ; Appekenantamaddakkhuṃ, disā sabbā phuṭā ahuṃ. ภิกษุบางพวกเห็นอมนุษย์ได้แสนหนึ่ง บางพวกเห็นได้ไม่มีที่สิ้นสุด ทิศทั้งปวงก็เต็มไปด้วยอมนุษย์ Tañca sabbaṃ abhiññāya, vavatthitvāna cakkhumā; Tato āmantayī satthā, sāvake sāsane rate. พระผู้มีพระภาคผู้มีจักษุ ทรงทราบเรื่องทั้งหมดนั้นด้วยพระปัญญาอันยิ่ง แล้วทรงพิจารณา จึงตรัสเรียกสาวกผู้ยินดีในคำสอนว่า ‘‘Devakāyā abhikkantā, te vijānātha bhikkhavo; Ye vohaṃ kittayissāmi, girāhi anupubbaso. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หมู่เทพพากันมาแล้ว เธอทั้งหลายจงรู้หมู่เทพเหล่านั้น เราจักบอกชื่อหมู่เทพเหล่าใดแก่เธอทั้งหลายด้วยคำพูดตามลำดับ 335.‘‘Sattasahassā te yakkhā, bhummā kāpilavatthavā. ๓๓๕. ยักษ์ ๗,๐๐๐ ตนเหล่านั้น เป็นภุมมเทวดา อาศัยอยู่ในกรุงกบิลพัสดุ์ Iddhimanto jutimanto, vaṇṇavanto yasassino; Modamānā abhikkāmuṃ, bhikkhūnaṃ samitiṃ vanaṃ. เป็นผู้มีฤทธิ์ มีรัศมี มีวรรณะ มียศ มีใจยินดี พากันมาสู่ที่ประชุมของภิกษุในป่า ‘‘Chasahassā hemavatā, yakkhā nānattavaṇṇino; Iddhimanto jutīmanto, vaṇṇavanto yasassino; Modamānā abhikkāmuṃ, bhikkhūnaṃ samitiṃ vanaṃ. ยักษ์ ๖,๐๐๐ ตน จากภูเขาหิมพานต์ มีวรรณะต่างๆ เป็นผู้มีฤทธิ์ มีรัศมี มีวรรณะ มียศ มีใจยินดี พากันมาสู่ที่ประชุมของภิกษุในป่า ‘‘Sātāgirā tisahassā, yakkhā nānattavaṇṇino; Iddhimanto jutimanto, vaṇṇavanto yasassino; Modamānā abhikkāmuṃ, bhikkhūnaṃ samitiṃ vanaṃ. ยักษ์ ๓,๐๐๐ ตน จากภูเขาสาตาคิรี มีวรรณะต่างๆ เป็นผู้มีฤทธิ์ มีรัศมี มีวรรณะ มียศ มีใจยินดี พากันมาสู่ที่ประชุมของภิกษุในป่า ‘‘Iccete soḷasasahassā, yakkhā nānattavaṇṇino; Iddhimanto jutimanto, vaṇṇavanto yasassino; Modamānā abhikkāmuṃ, bhikkhūnaṃ samitiṃ vanaṃ. ยักษ์ ๑๖,๐๐๐ ตนเหล่านี้ มีวรรณะต่างๆ เป็นผู้มีฤทธิ์ มีรัศมี มีวรรณะ มียศ มีใจยินดี พากันมาสู่ที่ประชุมของภิกษุในป่า ‘‘Vessāmittā pañcasatā, yakkhā nānattavaṇṇino; Iddhimanto jutimanto, vaṇṇavanto yasassino; Modamānā abhikkāmuṃ, bhikkhūnaṃ samitiṃ vanaṃ. ยักษ์ ๕๐๐ ตน จากภูเขาเวสสามิตตะ มีวรรณะต่างๆ เป็นผู้มีฤทธิ์ มีรัศมี มีวรรณะ มียศ มีใจยินดี พากันมาสู่ที่ประชุมของภิกษุในป่า ‘‘Kumbhīro rājagahiko, vepullassa nivesanaṃ; Bhiyyo naṃ satasahassaṃ, yakkhānaṃ payirupāsati; Kumbhīro rājagahiko, sopāgā samitiṃ vanaṃ. กุมภีรยักษ์ ผู้อยู่ในกรุงราชคฤห์ มีภูเขาเวปุลละเป็นที่อยู่ ยักษ์แสนเศษแวดล้อมบูชากุมภีรยักษ์นั้น กุมภีรยักษ์ผู้อยู่ในกรุงราชคฤห์นั้นก็ได้มาสู่ที่ประชุมในป่า 336.‘‘Purimañca disaṃ rājā, dhataraṭṭho pasāsati. ๓๓๖. ท้าวธตรฐผู้เป็นราชา ปกครองทิศตะวันออก Gandhabbānaṃ adhipati, mahārājā yasassiso. เป็นใหญ่กว่าคนธรรพ์ทั้งหลาย เป็นมหาราชผู้มียศ ‘‘Puttāpi [Pg.206] tassa bahavo, indanāmā mahabbalā; Iddhimanto jutimanto, vaṇṇavanto yasassino; Modamānā abhikkāmuṃ, bhikkhūnaṃ samitiṃ vanaṃ. แม้บุตรของท้าวธตรฐนั้นก็มีมาก ชื่อว่าอินทะ มีกำลังมาก เป็นผู้มีฤทธิ์ มีรัศมี มีวรรณะ มียศ มีใจยินดี พากันมาสู่ที่ประชุมของภิกษุในป่า ‘‘Dakkhiṇañca disaṃ rājā, virūḷho taṃ pasāsati ; Kumbhaṇḍānaṃ adhipati, mahārājā yasassiso. ท้าววิรุฬห์ผู้เป็นราชา ปกครองทิศใต้นั้น เป็นใหญ่กว่ากุมภัณฑ์ทั้งหลาย เป็นมหาราชผู้มียศ ‘‘Puttāpi tassa bahavo, indanāmā mahabbalā; Iddhimanto jutimanto, vaṇṇavanto yasassino; Modamānā abhikkāmuṃ, bhikkhūnaṃ samitiṃ vanaṃ. แม้บุตรของท้าววิรุฬห์นั้นก็มีมาก ชื่อว่าอินทะ มีกำลังมาก เป็นผู้มีฤทธิ์ มีรัศมี มีวรรณะ มียศ มีใจยินดี พากันมาสู่ที่ประชุมของภิกษุในป่า ‘‘Pacchimañca disaṃ rājā, virūpakkho pasāsati; Nāgānañca adhipati, mahārājā yasassiso. ท้าววิรูปักษ์ผู้เป็นราชา ปกครองทิศตะวันตก เป็นใหญ่กว่านาคทั้งหลาย เป็นมหาราชผู้มียศ ‘‘Puttāpi tassa bahavo, indanāmā mahabbalā; Iddhimanto jutimanto, vaṇṇavanto yasassino; Modamānā abhikkāmuṃ, bhikkhūnaṃ samitiṃ vanaṃ. แม้บุตรของท้าววิรูปักษ์นั้นก็มีมาก ชื่อว่าอินทะ มีกำลังมาก เป็นผู้มีฤทธิ์ มีรัศมี มีวรรณะ มียศ มีใจยินดี พากันมาสู่ที่ประชุมของภิกษุในป่า ‘‘Uttarañca disaṃ rājā, kuvero taṃ pasāsati; Yakkhānañca adhipati, mahārājā yasassiso. ท้าวกุเวรผู้เป็นราชา ปกครองทิศเหนือนั้น เป็นใหญ่กว่ายักษ์ทั้งหลาย เป็นมหาราชผู้มียศ ‘‘Puttāpi tassa bahavo, indanāmā mahabbalā; Iddhimanto jutimanto, vaṇṇavanto yasassino; Modamānā abhikkāmuṃ, bhikkhūnaṃ samitiṃ vanaṃ. แม้บุตรของท้าวกุเวรนั้นก็มีมาก ชื่อว่าอินทะ มีกำลังมาก เป็นผู้มีฤทธิ์ มีรัศมี มีวรรณะ มียศ มีใจยินดี พากันมาสู่ที่ประชุมของภิกษุในป่า ‘‘Purimaṃ disaṃ dhataraṭṭho, dakkhiṇena virūḷhako; Pacchimena virūpakkho, kuvero uttaraṃ disaṃ. ท้าวธตรฐประจำทิศตะวันออก ท้าววิรุฬหกประจำทิศใต้ ท้าววิรูปักษ์ประจำทิศตะวันตก ท้าวกุเวรประจำทิศเหนือ ‘‘Cattāro te mahārājā, samantā caturo disā; Daddallamānā aṭṭhaṃsu, vane kāpilavatthave. มหาราชทั้ง ๔ องค์เหล่านั้น รุ่งเรืองสว่างไสวไปทั่วทิศทั้ง ๔ ได้ยืนอยู่ในป่าใกล้กรุงกบิลพัสดุ์ 337.‘‘Tesaṃ māyāvino dāsā, āguṃ vañcanikā saṭhā. ๓๓๗. ทาสของมหาราชเหล่านั้น ผู้มีมายา เจ้าเล่ห์ โอ้อวด ก็พากันมา Māyā kuṭeṇḍu viṭeṇḍu, viṭucca viṭuṭo saha. คือ มายา กูเฏณฑุ เวเฏณฑุ วิฏูจะ พร้อมกับวิฏูฏะ ‘‘Candano kāmaseṭṭho ca, kinnighaṇḍu nighaṇḍu ca; Panādo opamañño ca, devasūto ca mātali. จันทนะ กามเสฏฐะ กินนุฆัณฑุ นิฆัณฑุ ปนาทะ โอปมัญญะ และมาตลิเทพสารถี ‘‘Cittaseno [Pg.207] ca gandhabbo, naḷorājā janesabho ; Āgā pañcasikho ceva, timbarū sūriyavaccasā. จิตตเสนะคนธรรพ์ นโฬราชะ ชเนสภะ ปัญจสิขะก็มาด้วย ติมพรู และนางสุริยวัจฉสา ‘‘Ete caññe ca rājāno, gandhabbā saha rājubhi; Modamānā abhikkāmuṃ, bhikkhūnaṃ samitiṃ vanaṃ. คนธรรพ์ผู้เป็นราชาเหล่านี้และเหล่าอื่น พร้อมด้วยท้าวเธอ มีใจยินดี พากันมาสู่ที่ประชุมของภิกษุในป่า 338.‘‘Athāguṃ nāgasā nāgā, vesālā sahatacchakā. ๓๓๘. ลำดับนั้น นาคที่สระนาคสา และนาคชาวเมืองเวสาลี พร้อมด้วยบริวารชื่อตัจฉกะ ก็พากันมา Kambalassatarā āguṃ, pāyāgā saha ñātibhi. นาคกัมพลและอัสสตร และนาคที่ท่าปายาคะ พร้อมด้วยหมู่ญาติก็พากันมา ‘‘Yāmunā dhataraṭṭhā ca, āgū nāgā yasassino; Erāvaṇo mahānāgo, sopāgā samitiṃ vanaṃ. นาคที่เกิดในแม่น้ำยมุนา และนาคในสกุลธตรฐผู้มียศ ก็พากันมา พญาช้างเอราวัณนั้นก็ได้มาสู่ที่ประชุมในป่า ‘‘Ye nāgarāje sahasā haranti, dibbā dijā pakkhi visuddhacakkhū; Vehāyasā te vanamajjhapattā, citrā supaṇṇā iti tesa nāmaṃ. ครุฑเหล่าใดที่โฉบเฉี่ยวพญานาคไปโดยพลัน เป็นทิพย์ เกิดสองครั้ง มีปีก มีจักษุบริสุทธิ์ ครุฑเหล่านั้นมาถึงท่ามกลางป่าทางอากาศ ชื่อของครุฑเหล่านั้นว่า จิตรสุบรรณ ‘‘Abhayaṃ tadā nāgarājānamāsi, supaṇṇato khemamakāsi buddho; Saṇhāhi vācāhi upavhayantā, nāgā supaṇṇā saraṇamakaṃsu buddhaṃ. ในกาลนั้น ความไม่มีภัยจากครุฑได้มีแก่พญานาคทั้งหลาย พระพุทธเจ้าได้ทรงทำความเกษมจากครุฑ นาคและครุฑต่างเจรจากันด้วยวาจาที่อ่อนหวาน ได้ถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ 339.‘‘Jitā vajirahatthena, samuddaṃ asurāsitā. ๓๓๙. อสูรทั้งหลายถูกท้าวสักกะผู้มีวชิระในมือชนะแล้ว จึงต้องอาศัยอยู่ในสมุทร Bhātaro vāsavassete, iddhimanto yasassino. อสูรเหล่านั้นเป็นน้องชายของท้าววาสวะ ล้วนมีฤทธิ์ มียศ ‘‘Kālakañcā mahābhismā, asurā dānaveghasā; Vepacitti sucitti ca, pahārādo namucī saha. พวกอสูรกาลกัญชะ มีกายใหญ่น่าสะพรึงกลัว พวกอสูรทานเวฆสะ อสูรเวปจิตติ อสูรสุจิตติ อสูรปหาราทะ พร้อมกับอสูรนมุจี ก็มาประชุมกัน ‘‘Satañca baliputtānaṃ, sabbe verocanāmakā; Sannayhitvā balisenaṃ, rāhubhaddamupāgamuṃ; Samayodāni bhaddante, bhikkhūnaṃ samitiṃ vanaṃ. บุตรของพญาอสูรพาลี ๑๐๐ ตน ทั้งหมดมีชื่อว่าเวโรจนะ ได้จัดเตรียมกองทัพของพญาอสูรพาลีแล้วเข้าไปหาอสูรราหูภัททะ กล่าวว่า ‘ท่านผู้เจริญ บัดนี้เป็นเวลาสมควรที่จะไปยังป่าซึ่งเป็นที่ประชุมของภิกษุทั้งหลาย’ 340.‘‘Āpo ca devā pathavī, tejo vāyo tadāgamuṃ. ๓๔๐. อาโปเทวดา ปฐวีเทวดา เตโชเทวดา และวาโยเทวดา ได้มาประชุมกันในครั้งนั้น Varuṇā vāraṇā devā, somo ca yasasā saha. วรุณเทวดา วารณเทวดา และโสมเทวดา พร้อมทั้งยสเทวดา ก็มาประชุมกัน ‘‘Mettā karuṇā kāyikā, āguṃ devā yasassino; Dasete dasadhā kāyā, sabbe nānattavaṇṇino. เมตตาเทวดาและกรุณาเทวดา ผู้มียศ ก็มาประชุมกัน เทพบริษัท ๑๐ หมู่นี้ ทั้งหมดมีวรรณะต่างๆ กัน ‘‘Iddhimanto [Pg.208] jutimanto, vaṇṇavanto yasassino; Modamānā abhikkāmuṃ, bhikkhūnaṃ samitiṃ vanaṃ. เทวดาเหล่านั้นมีฤทธิ์ มีรัศมี มีวรรณะ และมียศ ต่างมีความเบิกบานใจ พากันมายังป่าซึ่งเป็นที่ประชุมของภิกษุทั้งหลาย ‘‘Veṇḍudevā sahali ca, asamā ca duve yamā; Candassūpanisā devā, candamāguṃ purakkhatvā. เวณฑุเทวดา สหลีเทวดา อสมเทวดา และยมเทวดา ๒ องค์ ก็มาประชุมกัน เทวดาผู้อาศัยดวงจันทร์ ก็มาโดยทำจันทเทวบุตรไว้เบื้องหน้า ‘‘Sūriyassūpanisā devā, sūriyamāguṃ purakkhatvā; Nakkhattāni purakkhatvā, āguṃ mandavalāhakā. เทวดาผู้อาศัยดวงอาทิตย์ ก็มาโดยทำสุริยเทวบุตรไว้เบื้องหน้า เทวดาทั้งหลายทำนักษัตรไว้เบื้องหน้าก็มา และเทวดามันทวลาหกะก็มา ‘‘Vasūnaṃ vāsavo seṭṭho, sakkopāgā purindado; Dasete dasadhā kāyā, sabbe nānattavaṇṇino. ท้าววาสวะผู้เป็นใหญ่กว่าวสุเทวดา คือท้าวสักกะผู้ประทานสิ่งของก่อน ก็เสด็จมา เทพบริษัท ๑๐ หมู่นี้ ทั้งหมดมีวรรณะต่างๆ กัน ‘‘Iddhimanto jutimanto, vaṇṇavanto yasassino; Modamānā abhikkāmuṃ, bhikkhūnaṃ samitiṃ vanaṃ. เทวดาเหล่านั้นมีฤทธิ์ มีรัศมี มีวรรณะ และมียศ ต่างมีความเบิกบานใจ พากันมายังป่าซึ่งเป็นที่ประชุมของภิกษุทั้งหลาย ‘‘Athāguṃ sahabhū devā, jalamaggisikhāriva; Ariṭṭhakā ca rojā ca, umāpupphanibhāsino. ลำดับนั้น สหภูเทวดาผู้รุ่งเรืองดุจเปลวไฟก็มา อริฏฐกเทวดาและโรชเทวดา มีวรรณะดุจดอกผักตบชวา ก็มา ‘‘Varuṇā sahadhammā ca, accutā ca anejakā; Sūleyyarucirā āguṃ, āguṃ vāsavanesino; Dasete dasadhā kāyā, sabbe nānattavaṇṇino. วรุณเทวดา สหธรรมเทวดา อัจจุตเทวดา และอเนชกเทวดา สุเลยยเทวดา และรุจิรเทวดา ก็มา วาสวเนสีเทวดาก็มา เทพบริษัท ๑๐ หมู่นี้ ทั้งหมดมีวรรณะต่างๆ กัน ‘‘Iddhimanto jutimanto, vaṇṇavanto yasassino; Modamānā abhikkāmuṃ, bhikkhūnaṃ samitiṃ vanaṃ. เทวดาเหล่านั้นมีฤทธิ์ มีรัศมี มีวรรณะ และมียศ ต่างมีความเบิกบานใจ พากันมายังป่าซึ่งเป็นที่ประชุมของภิกษุทั้งหลาย ‘‘Samānā mahāsamanā, mānusā mānusuttamā; Khiḍḍāpadosikā āguṃ, āguṃ manopadosikā. สมานเทวดา มหาสมานเทวดา มานุสเทวดา มานุสุตตมเทวดา ขิฑฑาปโทสิกเทวดา ก็มา มโนปโทสิกเทวดาก็มา ‘‘Athāguṃ harayo devā, ye ca lohitavāsino; Pāragā mahāpāragā, āguṃ devā yasassino; Dasete dasadhā kāyā, sabbe nānattavaṇṇino. ลำดับนั้น หริเทวดาและโลหิตวาสีเทวดาก็มา ปารคเทวดาและมหาปารคเทวดา ผู้มียศ ก็มา เทพบริษัท ๑๐ หมู่นี้ ทั้งหมดมีวรรณะต่างๆ กัน ‘‘Iddhimanto jutimanto, vaṇṇavanto yasassino; Modamānā abhikkāmuṃ, bhikkhūnaṃ samitiṃ vanaṃ. เทวดาเหล่านั้นมีฤทธิ์ มีรัศมี มีวรรณะ และมียศ ต่างมีความเบิกบานใจ พากันมายังป่าซึ่งเป็นที่ประชุมของภิกษุทั้งหลาย ‘‘Sukkā karambhā aruṇā, āguṃ veghanasā saha; Odātagayhā pāmokkhā, āguṃ devā vicakkhaṇā. สุกกเทวดา กรัมภเทวดา อรุณเทวดา ก็มาพร้อมกับเวฆนสเทวดา โอทาตคัยหเทวดาผู้เป็นประมุข และวิจักขณเทวดา ก็มา ‘‘Sadāmattā [Pg.209] hāragajā, missakā ca yasassino; Thanayaṃ āga pajjunno, yo disā abhivassati. สทามัตตเทวดา หารคชเทวดา และมิสสกเทวดาผู้มียศ ก็มา ปัชชุนนเทวราชผู้บันลือเสียงก้อง ยังฝนให้ตกไปทั่วทิศ ก็มา ‘‘Dasete dasadhā kāyā, sabbe nānattavaṇṇino; Iddhimanto jutimanto, vaṇṇavanto yasassino; Modamānā abhikkāmuṃ, bhikkhūnaṃ samitiṃ vanaṃ. เทพบริษัท ๑๐ หมู่นี้ ทั้งหมดมีวรรณะต่างๆ กัน มีฤทธิ์ มีรัศมี มีวรรณะ และมียศ ต่างมีความเบิกบานใจ พากันมายังป่าซึ่งเป็นที่ประชุมของภิกษุทั้งหลาย ‘‘Khemiyā tusitā yāmā, kaṭṭhakā ca yasassino; Lambītakā lāmaseṭṭhā, jotināmā ca āsavā; Nimmānaratino āguṃ, athāguṃ paranimmitā. เขมิยเทวดา ดุสิตเทวดา ยามเทวดา และกัฏฐกเทวดาผู้มียศ ลัมพีตกเทวดา ลามเสฏฐเทวดา โชตินามเทวดา และอาสวเทวดา นิมมานรดีเทวดาก็มา ลำดับนั้น ปรนิมมิตเทวดาก็มา ‘‘Dasete dasadhā kāyā, sabbe nānattavaṇṇino; Iddhimanto jutimanto, vaṇṇavanto yasassino; Modamānā abhikkāmuṃ, bhikkhūnaṃ samitiṃ vanaṃ. เทพบริษัท ๑๐ หมู่นี้ ทั้งหมดมีวรรณะต่างๆ กัน มีฤทธิ์ มีรัศมี มีวรรณะ และมียศ ต่างมีความเบิกบานใจ พากันมายังป่าซึ่งเป็นที่ประชุมของภิกษุทั้งหลาย ‘‘Saṭṭhete devanikāyā, sabbe nānattavaṇṇino; Nāmanvayena āgacchuṃ, ye caññe sadisā saha. เทพนิกาย ๖๐ หมู่นี้ ทั้งหมดมีวรรณะต่างๆ กัน มาตามชื่อของตนๆ และเทวดาเหล่าอื่นที่เหมือนกันก็มาด้วยกัน ‘‘‘Pavuṭṭhajātimakhilaṃ, oghatiṇṇamanāsavaṃ; Dakkhemoghataraṃ nāgaṃ, candaṃva asitātigaṃ’. เทวดาเหล่านั้นมาด้วยตั้งใจว่า ‘เราจักได้เห็นพระนาคเจ้าผู้มีชาติสิ้นสุดแล้ว ไม่มีกิเลสดุจตะปูตรึงใจ ข้ามโอฆะได้แล้ว ไม่มีอาสวะ ผู้ช่วยให้ข้ามโอฆะได้ ล่วงพ้นความมัวหมองได้ ดุจพระจันทร์’ 341.‘‘Subrahmā paramatto ca, puttā iddhimato saha. ๓๔๑. สุพรหมและปรมัตตพรหม ซึ่งเป็นบุตรของพระพุทธเจ้าผู้ทรงฤทธิ์ ก็มาพร้อมกัน Sanaṅkumāro tisso ca, sopāga samitiṃ vanaṃ. แม้สนังกุมารพรหมและติสสพรหม ก็มายังป่าซึ่งเป็นที่ประชุม ‘‘Sahassaṃ brahmalokānaṃ, mahābrahmābhitiṭṭhati; Upapanno jutimanto, bhismākāyo yasassiso. พรหมโลกพันหนึ่งมาประชุมกัน ท้าวมหาพรหมผู้ครอบงำพรหมโลกนั้น เป็นโอปปาติกะ มีรัศมี มีกายใหญ่น่าสะพรึงกลัว และมียศ ‘‘Dasettha issarā āguṃ, paccekavasavattino; Tesañca majjhato āga, hārito parivārito. ในหมู่พรหมเหล่านั้น ท้าวพรหมผู้เป็นอิสระ ๑๐ องค์ ซึ่งเป็นใหญ่ในพรหมโลกแต่ละพวก ก็มา และในท่ามกลางพรหมเหล่านั้น หริตพรหมแวดล้อมด้วยบริวารก็มา 342.‘‘Te ca sabbe abhikkante, sainde deve sabrahmake. ๓๔๒. เมื่อเทวดาทั้งปวงพร้อมทั้งท้าวอินทร์และพรหมพากันมาแล้ว Mārasenā abhikkāmi, passa kaṇhassa mandiyaṃ. มารเสนาก็ยกทัพมา ท่านทั้งหลายจงดูความเขลาของมารผู้มีใจดำ ‘‘‘Etha gaṇhatha bandhatha, rāgena baddhamatthu vo; Samantā parivāretha, mā vo muñcittha koci naṃ’. พวกท่านจงมา จงจับ จงมัด จงผูกมันไว้ด้วยราคะเถิด จงล้อมไว้โดยรอบ อย่าให้ใครๆ ในพวกท่านปล่อยมันไปได้ ‘‘Iti [Pg.210] tattha mahāseno, kaṇho senaṃ apesayi; Pāṇinā talamāhacca, saraṃ katvāna bheravaṃ. พญามารผู้มีเสนามาก กล่าวดังนี้แล้วในที่ประชุมนั้น ตบแผ่นดินด้วยฝ่ามือ ทำเสียงน่าสะพรึงกลัว แล้วได้ส่งเสนาไป ‘‘Yathā pāvussako megho, thanayanto savijjuko; +Tadā so paccudāvatti, saṅkuddho asayaṃvase. เหมือนเมฆฝนคำราม มีฟ้าแลบแปลบปลาบ ฉันใด พญามารนั้น เมื่อไม่ได้ดังใจ ก็โกรธแค้นถอยกลับไปในเวลานั้น 343. Tañca sabbaṃ abhiññāya, vavatthitvāna cakkhumā. ๓๔๓. พระศาสดาผู้มีพระจักษุ ทรงทราบเรื่องทั้งหมดนั้นแล้ว ทรงกำหนดรู้แล้ว Tato āmantayī satthā, sāvake sāsane rate. แต่นั้น พระศาสดาจึงตรัสเรียกพระสาวกผู้ยินดีในพระศาสนา ‘‘Mārasenā abhikkantā, te vijānātha bhikkhavo; Te ca ātappamakaruṃ, sutvā buddhassa sāsanaṃ; Vītarāgehi pakkāmuṃ, nesaṃ lomāpi iñjayuṃ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เสนาของมารยกทัพมาแล้ว พวกเธอจงรู้ทันเสนาของมารนั้น ภิกษุเหล่านั้นได้สดับพระพุทธดำรัสแล้ว ได้ทำความเพียร เสนาของมารได้หลีกไปจากท่านผู้ปราศจากราคะแล้ว ไม่สามารถแม้จะทำให้ขนของท่านเหล่านั้นไหวได้เลย ‘‘‘Sabbe vijitasaṅgāmā, bhayātītā yasassino; Modanti saha bhūtehi, sāvakā te janesutā’’ti. พระสาวกของพระพุทธเจ้าเหล่านั้นทั้งหมด ชนะสงครามแล้ว ล่วงพ้นภัยแล้ว มียศ ปรากฏในหมู่ชน ย่อมบันเทิงอยู่กับพระอริยเจ้าทั้งหลาย Mahāsamayasuttaṃ niṭṭhitaṃ sattamaṃ. มหาสมัยสูตรที่ ๗ จบ 8. Sakkapañhasuttaṃ ๘. สักกปัญหสูตร 344. Evaṃ [Pg.211] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā magadhesu viharati, pācīnato rājagahassa ambasaṇḍā nāma brāhmaṇagāmo, tassuttarato vediyake pabbate indasālaguhāyaṃ. Tena kho pana samayena sakkassa devānamindassa ussukkaṃ udapādi bhagavantaṃ dassanāya. Atha kho sakkassa devānamindassa etadahosi – ‘‘kahaṃ nu kho bhagavā etarahi viharati arahaṃ sammāsambuddho’’ti? Addasā kho sakko devānamindo bhagavantaṃ magadhesu viharantaṃ pācīnato rājagahassa ambasaṇḍā nāma brāhmaṇagāmo, tassuttarato vediyake pabbate indasālaguhāyaṃ. Disvāna deve tāvatiṃse āmantesi – ‘‘ayaṃ, mārisā, bhagavā magadhesu viharati, pācīnato rājagahassa ambasaṇḍā nāma brāhmaṇagāmo, tassuttarato vediyake pabbate indasālaguhāyaṃ. Yadi pana, mārisā, mayaṃ taṃ bhagavantaṃ dassanāya upasaṅkameyyāma arahantaṃ sammāsambuddha’’nti? ‘‘Evaṃ bhaddantavā’’ti kho devā tāvatiṃsā sakkassa devānamindassa paccassosuṃ. ๓๔๔. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ถ้ำอินทสาล บนภูเขาเวทิยกะ ด้านทิศเหนือแห่งพราหมณคามชื่ออัมพสัณฑ์ ซึ่งอยู่ด้านทิศตะวันออกแห่งกรุงราชคฤห์ ในแคว้นมคธ ก็โดยสมัยนั้นแล ท้าวสักกะจอมเทพทรงเกิดความปรารถนาอย่างแรงกล้าเพื่อจะเฝ้าพระผู้มีพระภาค ลำดับนั้น ท้าวสักกะจอมเทพได้ทรงดำริว่า ‘บัดนี้ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าประทับอยู่ที่ไหนหนอ’ ท้าวสักกะจอมเทพได้ทอดพระเนตรเห็นพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ถ้ำอินทสาล บนภูเขาเวทิยกะ ด้านทิศเหนือแห่งพราหมณคามชื่ออัมพสัณฑ์ ซึ่งอยู่ด้านทิศตะวันออกแห่งกรุงราชคฤห์ ในแคว้นมคธ ครั้นทอดพระเนตรเห็นแล้ว จึงตรัสเรียกเหล่าเทพชั้นดาวดึงส์ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคพระองค์นี้ประทับอยู่ ณ ถ้ำอินทสาล บนภูเขาเวทิยกะ ด้านทิศเหนือแห่งพราหมณคามชื่ออัมพสัณฑ์ ซึ่งอยู่ด้านทิศตะวันออกแห่งกรุงราชคฤห์ ในแคว้นมคธ ถ้ากระไร พวกเราพึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นเถิด’ เทพชั้นดาวดึงส์เหล่านั้นทูลรับสนองพระดำรัสของท้าวสักกะจอมเทพว่า ‘เป็นเช่นนั้น พระเจ้าข้า’ 345. Atha kho sakko devānamindo pañcasikhaṃ gandhabbadevaputtaṃ āmantesi – ‘‘ayaṃ, tāta pañcasikha, bhagavā magadhesu viharati pācīnato rājagahassa ambasaṇḍā nāma brāhmaṇagāmo, tassuttarato vediyake pabbate indasālaguhāyaṃ. Yadi pana, tāta pañcasikha, mayaṃ taṃ bhagavantaṃ dassanāya upasaṅkameyyāma arahantaṃ sammāsambuddha’’nti? ‘‘Evaṃ bhaddantavā’’ti kho pañcasikho gandhabbadevaputto sakkassa devānamindassa paṭissutvā beluvapaṇḍuvīṇaṃ ādāya sakkassa devānamindassa anucariyaṃ upāgami. ๓๔๕. ลำดับนั้น ท้าวสักกะจอมเทพตรัสเรียกปัญจสิขะ คันธรรพเทพบุตรว่า ‘ดูก่อนพ่อปัญจสิขะ พระผู้มีพระภาคพระองค์นี้ประทับอยู่ ณ ถ้ำอินทสาล บนภูเขาเวทิยกะ ด้านทิศเหนือแห่งพราหมณคามชื่ออัมพสัณฑ์ ซึ่งอยู่ด้านทิศตะวันออกแห่งกรุงราชคฤห์ ในแคว้นมคธ ถ้ากระไร พวกเราพึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นเถิด’ ปัญจสิขะ คันธรรพเทพบุตรทูลรับสนองพระดำรัสของท้าวสักกะจอมเทพว่า ‘เป็นเช่นนั้น พระเจ้าข้า’ แล้วจึงถือพิณสีเหลืองดังผลมะตูมสุก เข้าไปหาท้าวสักกะจอมเทพเพื่อเป็นผู้ติดตาม 346. Atha kho sakko devānamindo devehi tāvatiṃsehi parivuto pañcasikhena gandhabbadevaputtena purakkhato seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya; evameva devesu tāvatiṃsesu antarahito magadhesu pācīnato rājagahassa ambasaṇḍā nāma brāhmaṇagāmo, tassuttarato vediyake pabbate paccuṭṭhāsi. Tena kho pana samayena vediyako pabbato [Pg.212] atiriva obhāsajāto hoti ambasaṇḍā ca brāhmaṇagāmo yathā taṃ devānaṃ devānubhāvena. Apissudaṃ parito gāmesu manussā evamāhaṃsu – ‘‘ādittassu nāmajja vediyako pabbato jhāyatisu nāmajja vediyako pabbato jalatisu nāmajja vediyako pabbato kiṃsu nāmajja vediyako pabbato atiriva obhāsajāto ambasaṇḍā ca brāhmaṇagāmo’’ti saṃviggā lomahaṭṭhajātā ahesuṃ. ๓๔๖. ลำดับนั้น ท้าวสักกะจอมเทพ อันหมู่เทพชั้นดาวดึงส์แวดล้อม มีปัญจสิขะ คันธรรพเทพบุตรนำหน้า ได้หายจากเทวโลกชั้นดาวดึงส์ ไปปรากฏที่ภูเขาเวทิยกะ ด้านทิศเหนือแห่งพราหมณคามชื่ออัมพสัณฑ์ ซึ่งอยู่ด้านทิศตะวันออกแห่งกรุงราชคฤห์ ในแคว้นมคธ ในชั่วเวลาที่บุรุษมีกำลังพึงเหยียดแขนที่คู้ หรือพึงคู้แขนที่เหยียด ฉะนั้น โดยสมัยนั้นแล ภูเขาเวทิยกะและพราหมณคามชื่ออัมพสัณฑ์ได้มีแสงสว่างเจิดจ้ายิ่งนัก ด้วยเทวานุภาพของทวยเทพ แม้มนุษย์ในหมู่บ้านโดยรอบก็ได้กล่าวอย่างนี้ว่า ‘วันนี้ ภูเขาเวทิยกะลุกเป็นไฟหนอ วันนี้ ภูเขาเวทิยกะลุกโชนหนอ วันนี้ ภูเขาเวทิยกะลุกโพลงหนอ วันนี้ ภูเขาเวทิยกะและพราหมณคามชื่ออัมพสัณฑ์มีแสงสว่างเจิดจ้ายิ่งนัก เพราะเหตุไรหนอ’ ต่างก็ตกใจกลัวจนขนลุกขนพอง 347. Atha kho sakko devānamindo pañcasikhaṃ gandhabbadevaputtaṃ āmantesi – ‘‘durupasaṅkamā kho, tāta pañcasikha, tathāgatā mādisena, jhāyī jhānaratā, tadantaraṃ paṭisallīnā. Yadi pana tvaṃ, tāta pañcasikha, bhagavantaṃ paṭhamaṃ pasādeyyāsi, tayā, tāta, paṭhamaṃ pasāditaṃ pacchā mayaṃ taṃ bhagavantaṃ dassanāya upasaṅkameyyāma arahantaṃ sammāsambuddha’’nti. ‘‘Evaṃ bhaddantavā’’ti kho pañcasikho gandhabbadevaputto sakkassa devānamindassa paṭissutvā beluvapaṇḍuvīṇaṃ ādāya yena indasālaguhā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā ‘‘ettāvatā me bhagavā neva atidūre bhavissati nāccāsanne, saddañca me sossatī’’ti ekamantaṃ aṭṭhāsi. ๓๔๗. ลำดับนั้น ท้าวสักกะจอมเทพตรัสเรียกปัญจสิขะ คันธรรพเทพบุตรว่า ‘ดูก่อนพ่อปัญจสิขะ พระตถาคตเจ้าอันผู้เช่นเราเข้าเฝ้าได้ยากนัก เพราะพระองค์ทรงเป็นผู้เข้าฌาน ยินดีในฌาน หลีกเร้นอยู่ในระหว่างนั้น ถ้ากระไร พ่อปัญจสิขะ เธอจงทำให้พระผู้มีพระภาคทรงเลื่อมใสก่อนเถิด เมื่อเธอทำให้ทรงเลื่อมใสก่อนแล้ว ภายหลังพวกเราจึงจะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น’ ปัญจสิขะ คันธรรพเทพบุตรทูลรับสนองพระดำรัสของท้าวสักกะจอมเทพว่า ‘เป็นเช่นนั้น พระเจ้าข้า’ แล้วจึงถือพิณสีเหลืองดังผลมะตูมสุก เข้าไปยังที่ที่ถ้ำอินทสาลตั้งอยู่ ครั้นเข้าไปแล้ว ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง พลางดำริว่า ‘พระผู้มีพระภาคจักไม่ประทับอยู่ไกลเกินไปและไม่ใกล้เกินไปจากเราเพียงเท่านี้ และจักทรงได้ยินเสียงของเรา’ Pañcasikhagītagāthā คาถาขับร้องของปัญจสิขะ 348. Ekamantaṃ ṭhito kho pañcasikho gandhabbadevaputto beluvapaṇḍuvīṇaṃ assāvesi, imā ca gāthā abhāsi buddhūpasañhitā dhammūpasañhitā saṅghūpasañhitā arahantūpasañhitā kāmūpasañhitā – ๓๔๘. ปัญจสิขะ คันธรรพเทพบุตร ยืนอยู่ ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งแล้ว ได้ดีดพิณสีเหลืองดังผลมะตูมสุก และได้ขับคาถาเหล่านี้ อันประกอบด้วยพระพุทธคุณ พระธรรมคุณ พระสังฆคุณ พระอรหันตคุณ และประกอบด้วยกามคุณ ‘‘Vande te pitaraṃ bhadde, timbaruṃ sūriyavacchase; Yena jātāsi kalyāṇī, ānandajananī mama. น้องนางสุริยวัจฉสาผู้เจริญ พี่ขอนอบน้อมท้าวติมพรุพระบิดาของเธอ ผู้ที่ทำให้น้องผู้มีรูปงาม ซึ่งเป็นที่เกิดแห่งความยินดีของพี่ ได้ถือกำเนิดมา ‘‘Vātova sedataṃ kanto, pānīyaṃva pipāsato; Aṅgīrasi piyāmesi, dhammo arahatāmiva. ดูก่อนนางอังคีรสผู้มีรัศมีกาย ลมเป็นที่น่าปรารถนาของผู้มีเหงื่อไหลฉันใด น้ำเป็นที่น่าปรารถนาของผู้กระหายฉันใด พระธรรมเป็นที่น่าปรารถนาของพระอรหันต์ทั้งหลายฉันใด เธอก็เป็นที่รักของพี่ฉันนั้น ‘‘Āturasseva bhesajjaṃ, bhojanaṃva jighacchato; Parinibbāpaya maṃ bhadde, jalantamiva vārinā. ยาสำหรับคนไข้ฉันใด โภชนะสำหรับคนหิวฉันใด ดูก่อนน้องนางผู้เจริญ ขอเธอจงดับความเร่าร้อนของพี่ เหมือนน้ำดับไฟที่ลุกโพลงอยู่ ฉันนั้น ‘‘Sītodakaṃ [Pg.213] pokkharaṇiṃ, yuttaṃ kiñjakkhareṇunā; Nāgo ghammābhitattova, ogāhe te thanūdaraṃ. ช้างที่ถูกความร้อนแผดเผา ย่อมลงสู่สระโบกขรณีที่มีน้ำเย็น ประกอบด้วยเกสรบัว ฉันใด พี่ก็จะขอลงสู่ทรวงอกของเธอ ฉันนั้น ‘‘Accaṅkusova nāgova, jitaṃ me tuttatomaraṃ; Kāraṇaṃ nappajānāmi, sammatto lakkhaṇūruyā. เหมือนช้างที่ล่วงพ้นขอสับ ถูกแทงด้วยปะฏักและหลาว ก็ยังฮึกเหิมว่า ‘เราชนะแล้ว’ ไม่รู้เหตุผลใดๆ ฉันใด พี่ก็ไม่รู้เหตุผล ฉันนั้น เพราะเมามัวในขาอันงามพร้อมด้วยลักษณะของเธอ ‘‘Tayi gedhitacittosmi, cittaṃ vipariṇāmitaṃ; Paṭigantuṃ na sakkomi, vaṅkaghastova ambujo. เรามีจิตหลงใหลในเธอ จิตของเราได้แปรปรวนไปเสียแล้ว เราไม่อาจกลับคืนได้ เหมือนปลาที่กลืนเบ็ดเข้าไปแล้ว ฉะนั้น ‘‘Vāmūru saja maṃ bhadde, saja maṃ mandalocane; Palissaja maṃ kalyāṇi, etaṃ me abhipatthitaṃ. น้องหญิงผู้มีขาอันงาม โปรดสวมกอดพี่เถิด น้องหญิงผู้มีดวงตากลมงาม โปรดสวมกอดพี่เถิด น้องหญิงผู้มีความงามพร้อมสรรพ โปรดสวมกอดพี่เถิด นี่เป็นสิ่งที่พี่ปรารถนายิ่งนัก ‘‘Appako vata me santo, kāmo vellitakesiyā; Anekabhāvo samuppādi, arahanteva dakkhiṇā. ความรักของเราซึ่งมีอยู่เพียงเล็กน้อย ได้ทวีขึ้นมากมายในตัวน้องหญิงผู้มีผมหยิก เหมือนทักษิณาที่ถวายในพระอรหันต์ทั้งหลาย ฉะนั้น ‘‘Yaṃ me atthi kataṃ puññaṃ, arahantesu tādisu; Taṃ me sabbaṅgakalyāṇi, tayā saddhiṃ vipaccataṃ. น้องหญิงผู้มีอวัยวะงามพร้อมสรรพ บุญใดที่พี่ได้ทำไว้ในพระอรหันต์ผู้คงที่ทั้งหลาย ขอให้บุญนั้นของพี่จงส่งผลร่วมกับน้องเถิด ‘‘Yaṃ me atthi kataṃ puññaṃ, asmiṃ pathavimaṇḍale; Taṃ me sabbaṅgakalyāṇi, tayā saddhiṃ vipaccataṃ. น้องหญิงผู้มีอวัยวะงามพร้อมสรรพ บุญใดที่พี่ได้ทำไว้ในปฐพีมณฑลนี้ ขอให้บุญนั้นของพี่จงส่งผลร่วมกับน้องเถิด ‘‘Sakyaputtova jhānena, ekodi nipako sato; Amataṃ muni jigīsāno, tamahaṃ sūriyavacchase. ดูก่อนสุริยวัจฉสา พระมุนีศากยบุตรผู้มีปัญญา มีสติ มีพระทัยแน่วแน่ด้วยฌาน ทรงแสวงหาอมตธรรมฉันใด เราก็แสวงหาเธอฉันนั้น ‘‘Yathāpi muni nandeyya, patvā sambodhimuttamaṃ; Evaṃ nandeyyaṃ kalyāṇi, missībhāvaṃ gato tayā. น้องหญิงผู้มีความงามพร้อมสรรพ พระมุนีทรงบรรลุพระสัมโพธิญาณอันสูงสุดแล้ว ทรงยินดีฉันใด พี่ได้อยู่ร่วมกับน้องแล้ว ก็จะพึงยินดีฉันนั้น ‘‘Sakko ce me varaṃ dajjā, tāvatiṃsānamissaro; Tāhaṃ bhadde vareyyāhe, evaṃ kāmo daḷho mama. ดูก่อนน้องหญิงผู้เจริญ ถ้าท้าวสักกะจอมเทพชั้นดาวดึงส์จะพึงประทานพรแก่พี่ไซร้ พี่ก็จะพึงเลือกเอาแต่น้องเท่านั้น ความรักของพี่มั่นคงถึงเพียงนี้ ‘‘Sālaṃva na ciraṃ phullaṃ, pitaraṃ te sumedhase; Vandamāno namassāmi, yassā setādisī pajā’’ti. ดูก่อนน้องหญิงผู้มีปัญญาดี พี่ขอนอบน้อมนมัสการบิดาของน้อง ผู้เปรียบดังต้นสาละที่เพิ่งผลิดอกบานสะพรั่ง ซึ่งมีธิดาเช่นน้องนี้ 349. Evaṃ vutte bhagavā pañcasikhaṃ gandhabbadevaputtaṃ etadavoca – ‘‘saṃsandati kho te, pañcasikha, tantissaro gītassarena, gītassaro ca tantissarena; na ca pana te pañcasikha, tantissaro gītassaraṃ ativattati, gītassaro ca tantissaraṃ. Kadā saṃyūḷhā pana te, pañcasikha, imā gāthā buddhūpasañhitā dhammūpasañhitā [Pg.214] saṅghūpasañhitā arahantūpasañhitā kāmūpasañhitā’’ti? ‘‘Ekamidaṃ, bhante, samayaṃ bhagavā uruvelāyaṃ viharati najjā nerañjarāya tīre ajapālanigrodhe paṭhamābhisambuddho. Tena kho panāhaṃ, bhante, samayena bhaddā nāma sūriyavacchasā timbaruno gandhabbarañño dhītā, tamabhikaṅkhāmi. Sā kho pana, bhante, bhaginī parakāminī hoti; sikhaṇḍī nāma mātalissa saṅgāhakassa putto, tamabhikaṅkhati. Yato kho ahaṃ, bhante, taṃ bhaginiṃ nālatthaṃ kenaci pariyāyena. Athāhaṃ beluvapaṇḍuvīṇaṃ ādāya yena timbaruno gandhabbarañño nivesanaṃ tenupasaṅkamiṃ; upasaṅkamitvā beluvapaṇḍuvīṇaṃ assāvesiṃ, imā ca gāthā abhāsiṃ buddhūpasañhitā dhammūpasañhitā saṅghūpasañhitā arahantūpasañhitā kāmūpasañhitā – ๓๔๙. เมื่อปัญจสิขะกล่าวอย่างนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคได้ตรัสแก่ปัญจสิขะคันธรรพเทพบุตรว่า ‘ดูก่อนปัญจสิขะ เสียงพิณของเธอย่อมเข้ากันได้ดีกับเสียงเพลง และเสียงเพลงก็เข้ากันได้ดีกับเสียงพิณ อนึ่ง เสียงพิณของเธอย่อมไม่ล้ำเสียงเพลง และเสียงเพลงก็ไม่ล้ำเสียงพิณ ดูก่อนปัญจสิขะ ก็เธอได้ประพันธ์คาถาทั้งหลายที่ประกอบด้วยคุณพระพุทธเจ้า ประกอบด้วยคุณพระธรรม ประกอบด้วยคุณพระสงฆ์ ประกอบด้วยคุณพระอรหันต์ และประกอบด้วยกามเหล่านี้ไว้เมื่อไรกัน’ ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคแรกตรัสรู้ ประทับอยู่ที่อุรุเวลา ณ ริมฝั่งแม่น้ำเนรัญชรา ที่ควงไม้อชปาลนิโครธ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็โดยสมัยนั้น ข้าพระองค์ปรารถนานางภัททา ชื่อสุริยวัจฉสา ธิดาของท้าวติมพรุคันธรรพราช แต่นางนั้นมีใจปฏิพัทธ์ชายอื่นอยู่ คือปรารถนาสิขัณฑีบุตรของมาตลีเทพสารถี ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะเหตุที่ข้าพระองค์ไม่ได้นางนั้นโดยปริยายใดๆ เลย ลำดับนั้น ข้าพระองค์จึงถือพิณเปลือกไม้สีเหลือง เข้าไปหาวิมานของท้าวติมพรุคันธรรพราช ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้ดีดพิณเปลือกไม้สีเหลืองให้เขาฟัง และได้ขับคาถาเหล่านี้ที่ประกอบด้วยคุณพระพุทธเจ้า ประกอบด้วยคุณพระธรรม ประกอบด้วยคุณพระสงฆ์ ประกอบด้วยคุณพระอรหันต์ และประกอบด้วยกาม’ ‘‘Vande te pitaraṃ bhadde, timbaruṃ sūriyavacchase; Yena jātāsi kalyāṇī, ānandajananī mama. …pe… ‘ดูก่อนน้องหญิงสุริยวัจฉสาผู้เจริญ พี่ขอไหว้ท้าวติมพรุบิดาของน้อง ซึ่งเป็นเหตุให้น้องผู้มีความงามพร้อมสรรพ ผู้ก่อความยินดีให้แก่พี่ ได้เกิดมา ...ฯลฯ... Sālaṃva na ciraṃ phullaṃ, pitaraṃ te sumedhase; Vandamāno namassāmi, yassā setādisī pajā’’ti. ดูก่อนน้องหญิงผู้มีปัญญาดี พี่ขอนอบน้อมนมัสการบิดาของน้อง ผู้เปรียบดังต้นสาละที่เพิ่งผลิดอกบานสะพรั่ง ซึ่งมีธิดาเช่นน้องนี้’ ‘‘Evaṃ vutte, bhante, bhaddā sūriyavacchasā maṃ etadavoca – ‘na kho me, mārisa, so bhagavā sammukhā diṭṭho api ca sutoyeva me so bhagavā devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sudhammāyaṃ sabhāyaṃ upanaccantiyā. Yato kho tvaṃ, mārisa, taṃ bhagavantaṃ kittesi, hotu no ajja samāgamo’ti. Soyeva no, bhante, tassā bhaginiyā saddhiṃ samāgamo ahosi. Na ca dāni tato pacchā’’ti. ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อข้าพระองค์กล่าวอย่างนี้แล้ว นางภัททาสุริยวัจฉสาได้กล่าวกะข้าพระองค์ว่า ‘แน่ะท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ข้าพเจ้ายังไม่เคยเห็นเฉพาะพระพักตร์เลย แต่ว่าข้าพเจ้าเคยได้ฟังเรื่องของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ขณะที่ฟ้อนรำอยู่ในสุธรรมาสภาของทวยเทพชั้นดาวดึงส์ เพราะเหตุที่ท่านกล่าวสรรเสริญพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น วันนี้ขอเราจงได้สมาคมกันเถิด’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ การสมาคมของข้าพระองค์กับนางนั้นได้มีเพียงเท่านั้นเอง แต่นั้นมาจนบัดนี้ก็มิได้มีอีกเลย’ Sakkūpasaṅkama เรื่องท้าวสักกะเสด็จเข้าเฝ้า 350. Atha kho sakkassa devānamindassa etadahosi – ‘‘paṭisammodati pañcasikho gandhabbadevaputto bhagavatā, bhagavā ca pañcasikhenā’’ti. Atha kho sakko devānamindo pañcasikhaṃ gandhabbadevaputtaṃ āmantesi – ‘‘abhivādehi me tvaṃ, tāta pañcasikha, bhagavantaṃ – ‘sakko, bhante, devānamindo sāmacco saparijano bhagavato pāde sirasā vandatī’ti’’. ‘‘Evaṃ bhaddantavā’’ti kho pañcasikho gandhabbadevaputto sakkassa devānamindassa paṭissutvā bhagavantaṃ abhivādeti – ‘‘sakko, bhante, devānamindo sāmacco saparijano bhagavato [Pg.215] pāde sirasā vandatī’’ti. ‘‘Evaṃ sukhī hotu, pañcasikha, sakko devānamindo sāmacco saparijano; sukhakāmā hi devā manussā asurā nāgā gandhabbā ye caññe santi puthukāyā’’ti. ๓๕๐. ลำดับนั้น ท้าวสักกะจอมเทพได้ทรงพระดำริว่า ‘ปัญจสิขะคันธรรพเทพบุตรปราศรัยกับพระผู้มีพระภาค และพระผู้มีพระภาคก็ทรงปราศรัยกับปัญจสิขะ’ ลำดับนั้น ท้าวสักกะจอมเทพรับสั่งเรียกปัญจสิขะคันธรรพเทพบุตรมาตรัสว่า ‘พ่อปัญจสิขะ เธอจงถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแทนเราว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท้าวสักกะจอมเทพพร้อมด้วยอำมาตย์และบริษัท ทรงถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า’ ปัญจสิขะคันธรรพเทพบุตรทูลรับสนองพระดำรัสของท้าวสักกะจอมเทพว่า ‘ขอเดชะใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท’ แล้วได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท้าวสักกะจอมเทพพร้อมด้วยอำมาตย์และบริษัท ทรงถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า’ (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) ‘ดูก่อนปัญจสิขะ ขอท้าวสักกะจอมเทพพร้อมด้วยอำมาตย์และบริษัทจงมีความสุขเถิด เพราะว่าเทวดา มนุษย์ อสูร นาค คนธรรพ์ และหมู่สัตว์อื่นๆ ที่มีกายต่างกัน ล้วนปรารถนาความสุข’ 351. Evañca pana tathāgatā evarūpe mahesakkhe yakkhe abhivadanti. Abhivadito sakko devānamindo bhagavato indasālaguhaṃ pavisitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Devāpi tāvatiṃsā indasālaguhaṃ pavisitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Pañcasikhopi gandhabbadevaputto indasālaguhaṃ pavisitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. ๓๕๑. ก็พระตถาคตทั้งหลายย่อมทรงทักทายปราศรัยกับยักษ์ผู้มีศักดิ์ใหญ่เช่นนี้ ท้าวสักกะจอมเทพที่พระผู้มีพระภาคทรงทักทายปราศรัยแล้ว ได้เสด็จเข้าไปในถ้ำอินทสาละ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้ประทับยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง แม้เหล่าทวยเทพชั้นดาวดึงส์ก็ได้เข้าไปในถ้ำอินทสาละ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง แม้ปัญจสิขะคันธรรพเทพบุตรก็ได้เข้าไปในถ้ำอินทสาละ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง Tena kho pana samayena indasālaguhā visamā santī samā samapādi, sambādhā santī urundā samapādi, andhakāro guhāyaṃ antaradhāyi, āloko udapādi yathā taṃ devānaṃ devānubhāvena. ก็โดยสมัยนั้น ถ้ำอินทสาละที่ขรุขระไม่สม่ำเสมอ ก็กลับเรียบเสมอกัน ที่แคบก็กลับกว้างขวาง ความมืดในถ้ำก็อันตรธานไป เกิดเป็นแสงสว่างขึ้น เหมือนที่เป็นด้วยเทวานุภาพของทวยเทพ ฉะนั้น 352. Atha kho bhagavā sakkaṃ devānamindaṃ etadavoca – ‘‘acchariyamidaṃ āyasmato kosiyassa, abbhutamidaṃ āyasmato kosiyassa tāva bahukiccassa bahukaraṇīyassa yadidaṃ idhāgamana’’nti. ‘‘Cirapaṭikāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ dassanāya upasaṅkamitukāmo; api ca devānaṃ tāvatiṃsānaṃ kehici kehici kiccakaraṇīyehi byāvaṭo; evāhaṃ nāsakkhiṃ bhagavantaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ. Ekamidaṃ, bhante, samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati salaḷāgārake. Atha khvāhaṃ, bhante, sāvatthiṃ agamāsiṃ bhagavantaṃ dassanāya. Tena kho pana, bhante, samayena bhagavā aññatarena samādhinā nisinno hoti, bhūjati ca nāma vessavaṇassa mahārājassa paricārikā bhagavantaṃ paccupaṭṭhitā hoti, pañjalikā namassamānā tiṭṭhati. Atha khvāhaṃ, bhante, bhūjatiṃ etadavocaṃ – ‘abhivādehi me tvaṃ, bhagini, bhagavantaṃ – ‘‘sakko, bhante, devānamindo sāmacco saparijano bhagavato pāde sirasā vandatī’’ti. Evaṃ vutte, bhante, sā bhūjati maṃ etadavoca – ‘akālo kho, mārisa, bhagavantaṃ dassanāya; paṭisallīno bhagavā’ti. ‘Tena hī, bhagini, yadā bhagavā tamhā samādhimhā vuṭṭhito hoti, atha mama vacanena bhagavantaṃ abhivādehi – ‘‘sakko, bhante, devānamindo [Pg.216] sāmacco saparijano bhagavato pāde sirasā vandatī’’ti. Kacci me sā, bhante, bhaginī bhagavantaṃ abhivādesi? Sarati bhagavā tassā bhaginiyā vacana’’nti? ‘‘Abhivādesi maṃ sā, devānaminda, bhaginī, sarāmahaṃ tassā bhaginiyā vacanaṃ. Api cāhaṃ āyasmato nemisaddena tamhā samādhimhā vuṭṭhito’’ti. ‘‘Ye te, bhante, devā amhehi paṭhamataraṃ tāvatiṃsakāyaṃ upapannā, tesaṃ me sammukhā sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ – ‘yadā tathāgatā loke uppajjanti arahanto sammāsambuddhā, dibbā kāyā paripūrenti, hāyanti asurakāyā’ti. Taṃ me idaṃ, bhante, sakkhidiṭṭhaṃ yato tathāgato loke uppanno arahaṃ sammāsambuddho, dibbā kāyā paripūrenti, hāyanti asurakāyāti. ๓๕๒. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสแก่ท้าวสักกะจอมเทพว่า ดูก่อนท่านโกสีย์ผู้มีอายุ การที่ท่านผู้มีกิจมาก มีกรณียกิจมาก มาถึงที่นี่ได้นี้ น่าอัศจรรย์นัก ไม่เคยมีมา ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เป็นเวลานานแล้วที่ข้าพระองค์ปรารถนาจะเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเพื่อ दर्शन แต่ข้าพระองค์มัวขวนขวายอยู่ด้วยกรณียกิจบางอย่างของเหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์ ด้วยเหตุนั้น ข้าพระองค์จึงไม่สามารถเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคได้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่ศาลาไม้สน ในกรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ข้าพระองค์ได้ไปยังกรุงสาวัตถีเพื่อเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาค ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ในสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคประทับนั่งเข้าสมาธิอย่างหนึ่งอยู่ และนางปริจาริกาของท้าวมหาราชเวสสวัณชื่อว่า ภูชติ ได้เฝ้าพระผู้มีพระภาคอยู่ ประคองอัญชลีนมัสการยืนอยู่ ครั้งนั้น ข้าพระองค์ได้กล่าวกะนางภูชติว่า ดูก่อนน้องหญิง เธอจงถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแทนเราว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท้าวสักกะจอมเทพพร้อมด้วยอำมาตย์และบริษัท ขอถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อข้าพระองค์กล่าวอย่างนี้แล้ว นางภูชตินั้นได้กล่าวกะข้าพระองค์ว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ยังไม่ถึงเวลาที่จะเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคทรงหลีกเร้นอยู่’ ‘ดูก่อนน้องหญิง ถ้าเช่นนั้น เมื่อใดพระผู้มีพระภาคเสด็จออกจากสมาธินั้นแล้ว เมื่อนั้นเธอจงถวายบังคมพระผู้มีพระภาคตามคำของเราว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท้าวสักกะจอมเทพพร้อมด้วยอำมาตย์และบริษัท ขอถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ น้องหญิงของข้าพระองค์นั้นได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้วหรือหนอ พระผู้มีพระภาคทรงระลึกถึงคำของน้องหญิงนั้นได้หรือไม่ ดูก่อนจอมเทพ น้องหญิงนั้นได้ถวายบังคมเราแล้ว เราระลึกถึงคำของน้องหญิงนั้นได้ แต่เราออกจากสมาธินั้นเพราะเสียงดุมล้อรถของท่านผู้มีอายุ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เหล่าเทวดาที่เกิดในหมู่เทวดาชั้นดาวดึงส์ก่อนพวกข้าพระองค์ ข้าพระองค์ได้ฟัง ได้รับมาเฉพาะหน้าของเทวดาเหล่านั้นว่า ‘เมื่อใดพระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายอุบัติขึ้นในโลก เมื่อนั้นหมู่ทิพย์ย่อมบริบูรณ์ หมู่แห่งอสูรย่อมเสื่อมถอย’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้อนั้นข้าพระองค์ได้เห็นประจักษ์แล้วว่า จำเดิมแต่พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าอุบัติขึ้นในโลก หมู่ทิพย์ย่อมบริบูรณ์ หมู่แห่งอสูรย่อมเสื่อมถอย Gopakavatthu เรื่องโกปกเทวบุตร 353. ‘‘Idheva, bhante, kapilavatthusmiṃ gopikā nāma sakyadhītā ahosi buddhe pasannā dhamme pasannā saṅghe pasannā sīlesu paripūrakārinī. Sā itthittaṃ virājetvā purisattaṃ bhāvetvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannā. Devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sahabyataṃ amhākaṃ puttattaṃ ajjhupagatā. Tatrapi naṃ evaṃ jānanti – ‘gopako devaputto, gopako devaputto’ti. Aññepi, bhante, tayo bhikkhū bhagavati brahmacariyaṃ caritvā hīnaṃ gandhabbakāyaṃ upapannā. Te pañcahi kāmaguṇehi samappitā samaṅgībhūtā paricārayamānā amhākaṃ upaṭṭhānaṃ āgacchanti amhākaṃ pāricariyaṃ. Te amhākaṃ upaṭṭhānaṃ āgate amhākaṃ pāricariyaṃ gopako devaputto paṭicodesi – ‘kutomukhā nāma tumhe, mārisā, tassa bhagavato dhammaṃ assuttha – ahañhi nāma itthikā samānā buddhe pasannā dhamme pasannā saṅghe pasannā sīlesu paripūrakārinī itthittaṃ virājetvā purisattaṃ bhāvetvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannā, devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sahabyataṃ sakkassa devānamindassa puttattaṃ ajjhupagatā. Idhāpi maṃ evaṃ jānanti ‘‘gopako devaputto gopako devaputto’ti. Tumhe pana, mārisā, bhagavati brahmacariyaṃ caritvā hīnaṃ gandhabbakāyaṃ upapannā. Duddiṭṭharūpaṃ vata, bho, addasāma, ye mayaṃ addasāma [Pg.217] sahadhammike hīnaṃ gandhabbakāyaṃ upapanne’ti. Tesaṃ, bhante, gopakena devaputtena paṭicoditānaṃ dve devā diṭṭheva dhamme satiṃ paṭilabhiṃsu kāyaṃ brahmapurohitaṃ, eko pana devo kāme ajjhāvasi. ๓๕๓. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในกรุงกบิลพัสดุ์นี้เอง ได้มีศากยธิดาพระนามว่า โคปิกา เป็นผู้เลื่อมใสในพระพุทธเจ้า เลื่อมใสในพระธรรม เลื่อมใสในพระสงฆ์ เป็นผู้บำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์ นางคลายความยินดีในภาวะแห่งสตรี อบรมภาวะแห่งบุรุษแล้ว เบื้องหน้าแต่กายแตกตายไป ได้เข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ เข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์ ถึงความเป็นบุตรของพวกข้าพระองค์ ในภพนั้น เขาทั้งหลายรู้จักนางนั้นอย่างนี้ว่า ‘โคปกเทวบุตร โคปกเทวบุตร’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม้ภิกษุอื่นอีก ๓ รูป ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้บังเกิดในหมู่คนธรรพ์ชั้นต่ำ เทวดาเหล่านั้น ผู้เพียบพร้อม พรั่งพร้อมด้วยกามคุณ ๕ บำเรออยู่ ย่อมมาสู่ที่บำรุงของพวกข้าพระองค์ มาเพื่อเป็นผู้รับใช้ของพวกข้าพระองค์ โคปกเทวบุตรได้ตักเตือนเทวดาเหล่านั้นผู้มาสู่ที่บำรุงของพวกข้าพระองค์ เพื่อเป็นผู้รับใช้ของพวกข้าพระองค์ว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย ท่านทั้งหลายมีหน้าไปทางไหนกันหนอ จึงไม่ได้ฟังธรรมของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ส่วนข้าพเจ้า แม้เป็นสตรี ก็เป็นผู้เลื่อมใสในพระพุทธเจ้า เลื่อมใสในพระธรรม เลื่อมใสในพระสงฆ์ เป็นผู้บำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์ คลายความยินดีในภาวะแห่งสตรี อบรมภาวะแห่งบุรุษแล้ว เบื้องหน้าแต่กายแตกตายไป ได้เข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ เข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์ ถึงความเป็นบุตรของท้าวสักกะจอมเทพ แม้ในภพนี้ เขาก็รู้จักข้าพเจ้าอย่างนี้ว่า ‘โคปกเทวบุตร โคปกเทวบุตร’ แต่ท่านทั้งหลาย ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคแล้ว กลับบังเกิดในหมู่คนธรรพ์ชั้นต่ำ โอ ท่านผู้เจริญ เราได้เห็นสิ่งที่ไม่น่าดูเลยหนอ คือเราได้เห็นเพื่อนพรหมจารีบังเกิดในหมู่คนธรรพ์ชั้นต่ำ’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในบรรดาเทวดาเหล่านั้นที่ถูกโคปกเทวบุตรตักเตือน เทวดา ๒ องค์ได้สติในทิฏฐธรรม แล้วได้เข้าถึงหมู่พรหมปุโรหิต แต่เทวดาองค์หนึ่งยังคงอาศัยอยู่ในกามภพ 354.‘‘‘Upāsikā cakkhumato ahosiṃ, ๓๕๔. ‘ข้าพเจ้าได้เป็นอุบาสิกาของพระผู้มีพระภาคผู้มีพระจักษุ Nāmampi mayhaṃ ahu ‘gopikā’ti; Buddhe ca dhamme ca abhippasannā,Saṅghañcupaṭṭhāsiṃ pasannacittā. ชื่อของข้าพเจ้าก็คือ ‘โคปิกา’ ข้าพเจ้าเลื่อมใสยิ่งในพระพุทธเจ้าและพระธรรม ได้อุปัฏฐากพระสงฆ์ด้วยจิตที่เลื่อมใส ‘‘‘Tasseva buddhassa sudhammatāya,Sakkassa puttomhi mahānubhāvo; Mahājutīko tidivūpapanno,Jānanti maṃ idhāpi ‘gopako’ti. ‘เพราะความที่พระธรรมของพระพุทธเจ้าพระองค์นั้นเป็นธรรมดี ข้าพเจ้าจึงเป็นบุตรของท้าวสักกะ ผู้มีอานุภาพมาก มีรัศมีมาก เกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ แม้ในภพนี้ เขาก็รู้จักข้าพเจ้าว่า ‘โคปกะ’ ‘‘‘Athaddasaṃ bhikkhavo diṭṭhapubbe,Gandhabbakāyūpagate vasīne; Imehi te gotamasāvakāse,Ye ca mayaṃ pubbe manussabhūtā. ‘ครั้งนั้น ข้าพเจ้าได้เห็นภิกษุทั้งหลายที่เคยเห็นมาก่อน ผู้ถึงแล้วซึ่งหมู่คนธรรพ์ ผู้สำรวมอินทรีย์ เหล่านี้คือสาวกของพระโคดม ซึ่งพวกเราเมื่อก่อนเป็นมนุษย์ ‘‘‘Annena pānena upaṭṭhahimhā,Pādūpasaṅgayha sake nivesane; Kutomukhā nāma ime bhavanto,Buddhassa dhammāni paṭiggahesuṃ. ‘ได้อุปัฏฐากด้วยข้าวและน้ำ ชำระล้างพระบาทในที่อยู่ของตน ท่านผู้เจริญเหล่านี้มีหน้าไปทางไหนกันหนอ จึงได้รับเอาธรรมของพระพุทธเจ้า ‘‘‘Paccattaṃ veditabbo hi dhammo,Sudesito cakkhumatānubuddho; Ahañhi tumheva upāsamāno,Sutvāna ariyāna subhāsitāni. ‘ธรรมอันพระผู้มีพระภาคผู้มีพระจักษุทรงตรัสรู้แล้ว ทรงแสดงไว้ดีแล้ว เป็นสิ่งที่พึงรู้ได้เฉพาะตน ก็ข้าพเจ้าได้เข้าไปนั่งใกล้ท่านทั้งหลาย ได้ฟังสุภาษิตของพระอริยเจ้าทั้งหลาย ‘‘‘Sakkassa puttomhi mahānubhāvo,Mahājutīko tidivūpapanno; Tumhe pana seṭṭhamupāsamānā,Anuttaraṃ brahmacariyaṃ caritvā. ‘(เพราะเหตุนั้น) ข้าพเจ้าจึงเป็นบุตรของท้าวสักกะ ผู้มีอานุภาพมาก มีรัศมีมาก เกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ แต่ท่านทั้งหลาย เข้าไปนั่งใกล้พระองค์ผู้ประเสริฐสุด ประพฤติพรหมจรรย์อันยอดเยี่ยมแล้ว ‘‘‘Hīnaṃ [Pg.218] kāyaṃ upapannā bhavanto,Anānulomā bhavatūpapatti; Duddiṭṭharūpaṃ vata addasāma,Sahadhammike hīnakāyūpapanne. ‘ท่านทั้งหลายกลับบังเกิดในหมู่ที่ต่ำต้อย การบังเกิดของท่านไม่สมควรเลยหนอ เราได้เห็นสิ่งที่ไม่น่าดูเลยหนอ คือได้เห็นเพื่อนพรหมจารีบังเกิดในหมู่ที่ต่ำต้อย ‘‘‘Gandhabbakāyūpagatā bhavanto,Devānamāgacchatha pāricariyaṃ; Agāre vasato mayhaṃ,Imaṃ passa visesataṃ. ท่านทั้งหลายเข้าถึงหมู่คนธรรพ์ ย่อมมาเพื่อเป็นผู้บำรุงเทวดาทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงดูความพิเศษนี้ของเราผู้เคยอยู่ในเรือน ‘‘‘Itthī hutvā svajja pumomhi devo,Dibbehi kāmehi samaṅgibhūto’; Te coditā gotamasāvakena,Saṃvegamāpādu samecca gopakaṃ. เรานั้นเป็นหญิงแล้ว วันนี้เป็นเทพบุรุษเพียบพร้อมด้วยกามอันเป็นทิพย์' เทพบุตรเหล่านั้นถูกสาวกของพระโคดมตักเตือนแล้ว จึงเกิดสังเวช พากันเข้าไปหาโคปกเทพบุตร ‘‘‘Handa viyāyāma byāyāma,Mā no mayaṃ parapessā ahumhā’; Tesaṃ duve vīriyamārabhiṃsu,Anussaraṃ gotamasāsanāni. เอาเถิด เราจงพยายาม จงพยายามอย่างยิ่ง พวกเราอย่าได้เป็นคนรับใช้ของผู้อื่นเลย' ในเทพบุตร ๓ องค์นั้น ๒ องค์ปรารภความเพียร ระลึกถึงคำสั่งสอนของพระโคดมอยู่ ‘‘Idheva cittāni virājayitvā,Kāmesu ādīnavamaddasaṃsu; Te kāmasaṃyojanabandhanāni,Pāpimayogāni duraccayāni. เทพบุตร ๒ องค์นั้นทำจิตให้คลายกำหนัดในเทวโลกนี้เอง เห็นโทษในกามทั้งหลายแล้ว ตัดเครื่องผูกคือกามสังโยชน์ อันเป็นบ่วงของมารที่ข้ามได้ยาก ‘‘Nāgova sannāni guṇāni chetvā,Deve tāvatiṃse atikkamiṃsu; Saindā devā sapajāpatikā,Sabbe sudhammāya sabhāyupaviṭṭhā. เหมือนพญาช้างตัดเครื่องผูกที่มั่นคงแล้ว ก้าวล่วงเทวดาชาวดาวดึงส์ไปได้ เทวดาทั้งปวงพร้อมทั้งท้าววาสวะและประชาบดีประทับนั่งในสุธรรมาสภา ‘‘Tesaṃ nisinnānaṃ abhikkamiṃsu,Vīrā virāgā virajaṃ karontā; Te disvā saṃvegamakāsi vāsavo,Devābhibhū devagaṇassa majjhe. เทพบุตรผู้กล้าหาญ ๒ องค์ผู้ปราศจากราคะ ทำตนให้ปราศจากธุลี ก้าวล่วงเทวดาเหล่านั้นผู้นั่งอยู่ไป ท้าววาสวะผู้เป็นใหญ่กว่าเทวดาทั้งหลาย ทอดพระเนตรเห็นเทพบุตร ๒ องค์นั้นแล้ว ได้ทรงเกิดสังเวชขึ้นท่ามกลางหมู่เทพ ‘‘‘Imehi [Pg.219] te hīnakāyūpapannā,Deve tāvatiṃse abhikkamanti’; Saṃvegajātassa vaco nisamma,So gopako vāsavamajjhabhāsi. เทพบุตรเหล่านี้เข้าถึงหมู่เทพชั้นต่ำ แต่กลับก้าวล่วงเทวดาชาวดาวดึงส์ไปได้' โคปกเทพบุตรนั้นได้ฟังพระดำรัสของท้าววาสวะผู้ทรงเกิดสังเวชแล้ว จึงได้กราบทูลท้าววาสวะว่า ‘‘‘Buddho janindatthi manussaloke,Kāmābhibhū sakyamunīti ñāyati; Tasseva te puttā satiyā vihīnā,Coditā mayā te satimajjhalatthuṃ. ข้าแต่ท้าววาสวะผู้เป็นจอมเทพ ในมนุษยโลกมีพระพุทธเจ้าผู้ทรงครอบงำกาม ปรากฏพระนามว่าศากยมุนี เทพบุตรเหล่านี้เป็นโอรสของพระพุทธเจ้าพระองค์นั้น แต่เสื่อมจากสติ ถูกข้าพระองค์ตักเตือน จึงได้สติกลับคืนมา ‘‘‘Tiṇṇaṃ tesaṃ āvasinettha eko,Gandhabbakāyūpagato vasīno; Dve ca sambodhipathānusārino,Devepi hīḷenti samāhitattā. ในเทพบุตร ๓ องค์นั้น องค์หนึ่งยังคงอยู่ในหมู่คนธรรพ์นี้ เป็นผู้เข้าถึงหมู่คนธรรพ์ ส่วนอีก ๒ องค์เป็นผู้ดำเนินตามทางแห่งสัมโพธิ มีจิตตั้งมั่น ย่อมดูหมิ่นแม้เทวดาทั้งหลาย ‘‘‘Etādisī dhammappakāsanettha,Na tattha kiṃkaṅkhati koci sāvako; Nitiṇṇaoghaṃ vicikicchachinnaṃ,Buddhaṃ namassāma jinaṃ janindaṃ’. ในพระศาสนานี้ การประกาศธรรมเป็นเช่นนี้ สาวกองค์ไหนๆ จะมีความสงสัยในพระศาสนานั้นก็หาไม่ ข้าแต่ท้าวจอมเทพ พวกเราจงนมัสการพระพุทธเจ้าผู้ทรงชนะ ผู้ข้ามโอฆะได้แล้ว ผู้ทรงตัดวิจิกิจฉาได้แล้ว ‘‘Yaṃ te dhammaṃ idhaññāya,Visesaṃ ajjhagaṃsu te; Kāyaṃ brahmapurohitaṃ,Duve tesaṃ visesagū. เทพบุตร ๒ องค์ใน ๓ องค์นั้น เป็นผู้บรรลุคุณวิเศษ รู้แจ้งธรรมของพระองค์ในศาสนานี้แล้ว ได้บรรลุคุณวิเศษ คือ กายพรหมปุโรหิต ‘‘Tassa dhammassa pattiyā,Āgatamhāsi mārisa; Katāvakāsā bhagavatā,Pañhaṃ pucchemu mārisā’’ti. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกข้าพระองค์มาก็เพื่อบรรลุธรรมนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หากพระผู้มีพระภาคทรงประทานโอกาส พวกข้าพระองค์จะขอทูลถามปัญหา 355. Atha kho bhagavato etadahosi – ‘‘dīgharattaṃ visuddho kho ayaṃ yakkho, yaṃ kiñci maṃ pañhaṃ pucchissati, sabbaṃ taṃ atthasañhitaṃyeva pucchissati, no anatthasañhitaṃ. Yañcassāhaṃ puṭṭho byākarissāmi, taṃ khippameva ājānissatī’’ti. ๓๕๕. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคได้มีพระดำริดังนี้ว่า 'ยักษ์ตนนี้บริสุทธิ์มานานแล เขาจะถามปัญหาใดๆ กับเรา ก็จะถามแต่ปัญหาที่ประกอบด้วยประโยชน์เท่านั้น ไม่ถามปัญหาที่ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ และปัญหาใดที่เราถูกเขาถามแล้วจักพยากรณ์ เขาก็จักรู้ทั่วถึงปัญหานั้นได้ฉับพลัน' 356. Atha [Pg.220] kho bhagavā sakkaṃ devānamindaṃ gāthāya ajjhabhāsi – ๓๕๖. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคาถาแก่ท้าวสักกะจอมเทพว่า ‘‘Puccha vāsava maṃ pañhaṃ, yaṃ kiñci manasicchasi; Tassa tasseva pañhassa, ahaṃ antaṃ karomi te’’ti. ดูก่อนท้าววาสวะ ท่านจงถามปัญหาใดๆ ที่ท่านปรารถนาในใจเถิด เราจะทำที่สุดแห่งปัญหานั้นๆ ของท่าน Paṭhamabhāṇavāro niṭṭhito. จบภาณวารที่ ๑ 357. Katāvakāso sakko devānamindo bhagavatā imaṃ bhagavantaṃ paṭhamaṃ pañhaṃ apucchi – ๓๕๗. ท้าวสักกะจอมเทพ ครั้นได้รับโอกาสจากพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้ทูลถามปัญหาข้อแรกนี้กับพระผู้มีพระภาคว่า ‘‘Kiṃ saṃyojanā nu kho, mārisa, devā manussā asurā nāgā gandhabbā ye caññe santi puthukāyā, te – ‘averā adaṇḍā asapattā abyāpajjā viharemu averino’ti iti ca nesaṃ hoti, atha ca pana saverā sadaṇḍā sasapattā sabyāpajjā viharanti saverino’’ti? Itthaṃ sakko devānamindo bhagavantaṃ pañhaṃ apucchi. Tassa bhagavā pañhaṃ puṭṭho byākāsi – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรเป็นเครื่องผูกพันหนอ ที่ทำให้เทวดา มนุษย์ อสูร นาค คนธรรพ์ และหมู่สัตว์อื่นๆ อีกมาก แม้จะมีความปรารถนาว่า 'ขอเราจงเป็นผู้ไม่มีเวร ไม่มีการเบียดเบียน ไม่มีศัตรู ไม่มีความทุกข์ใจ อยู่โดยไม่มีเวรเถิด' แต่พวกเขากลับยังคงเป็นผู้มีเวร มีการเบียดเบียน มีศัตรู มีความทุกข์ใจ อยู่โดยมีเวร' ท้าวสักกะจอมเทพได้ทูลถามปัญหาด้วยประการฉะนี้กับพระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคครั้นถูกทูลถามแล้ว จึงทรงพยากรณ์ปัญหานั้นแก่ท้าวเธอว่า ‘‘Issāmacchariyasaṃyojanā kho, devānaminda, devā manussā asurā nāgā gandhabbā ye caññe santi puthukāyā, te – ‘averā adaṇḍā asapattā abyāpajjā viharemu averino’ti iti ca nesaṃ hoti, atha ca pana saverā sadaṇḍā sasapattā sabyāpajjā viharanti saverino’’ti. Itthaṃ bhagavā sakkassa devānamindassa pañhaṃ puṭṭho byākāsi. Attamano sakko devānamindo bhagavato bhāsitaṃ abhinandi anumodi – ‘‘evametaṃ, bhagavā, evametaṃ, sugata. Tiṇṇā mettha kaṅkhā vigatā kathaṃkathā bhagavato pañhaveyyākaraṇaṃ sutvā’’ti. ดูก่อนจอมเทพ เพราะเครื่องผูกคือความริษยาและความตระหนี่ เทวดา มนุษย์ อสูร นาค คนธรรพ์ และหมู่สัตว์อื่นๆ อีกมาก แม้จะมีความปรารถนาว่า 'ขอเราจงเป็นผู้ไม่มีเวร ไม่มีการเบียดเบียน ไม่มีศัตรู ไม่มีความทุกข์ใจ อยู่โดยไม่มีเวรเถิด' แต่พวกเขากลับยังคงเป็นผู้มีเวร มีการเบียดเบียน มีศัตรู มีความทุกข์ใจ อยู่โดยมีเวร' พระผู้มีพระภาคครั้นถูกท้าวสักกะจอมเทพทูลถามแล้ว ได้ทรงพยากรณ์ปัญหาด้วยประการฉะนี้ ท้าวสักกะจอมเทพทรงพอพระทัย ชื่นชม อนุโมทนาภาษิตของพระผู้มีพระภาคว่า 'เป็นอย่างนั้น พระผู้มีพระภาค เป็นอย่างนั้น พระสุคต ข้าพระองค์ได้ฟังการพยากรณ์ปัญหาของพระผู้มีพระภาคแล้ว ความสงสัยของข้าพระองค์ในเรื่องนี้ก็ข้ามพ้นได้แล้ว ความเคลือบแคลงก็หมดไป' 358. Itiha sakko devānamindo bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā bhagavantaṃ uttariṃ pañhaṃ apucchi – ๓๕๘. ครั้งนั้น ท้าวสักกะจอมเทพทรงชื่นชมอนุโมทนาภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้ทูลถามปัญหายิ่งขึ้นไปกับพระผู้มีพระภาคว่า ‘‘Issāmacchariyaṃ pana, mārisa, kiṃnidānaṃ kiṃsamudayaṃ kiṃjātikaṃ kiṃpabhavaṃ; kismiṃ sati issāmacchariyaṃ hoti; kismiṃ asati issāmacchariyaṃ na hotī’’ti? ‘‘Issāmacchariyaṃ kho, devānaminda, piyāppiyanidānaṃ piyāppiyasamudayaṃ piyāppiyajātikaṃ piyāppiyapabhavaṃ; piyāppiye sati issāmacchariyaṃ hoti, piyāppiye asati issāmacchariyaṃ na hotī’’ti. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ความริษยาและความตระหนี่มีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นแดนเกิด มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด เมื่ออะไรมีอยู่ ความริษยาและความตระหนี่จึงมี เมื่ออะไรไม่มีอยู่ ความริษยาและความตระหนี่จึงไม่มี' 'ดูก่อนจอมเทพ ความริษยาและความตระหนี่มีสิ่งเป็นที่รักและไม่เป็นที่รักเป็นเหตุ มีสิ่งเป็นที่รักและไม่เป็นที่รักเป็นแดนเกิด มีสิ่งเป็นที่รักและไม่เป็นที่รักเป็นกำเนิด มีสิ่งเป็นที่รักและไม่เป็นที่รักเป็นแดนเกิด เมื่อสิ่งเป็นที่รักและไม่เป็นที่รักมีอยู่ ความริษยาและความตระหนี่จึงมี เมื่อสิ่งเป็นที่รักและไม่เป็นที่รักไม่มีอยู่ ความริษยาและความตระหนี่จึงไม่มี' ‘‘Piyāppiyaṃ [Pg.221] kho pana, mārisa, kiṃnidānaṃ kiṃsamudayaṃ kiṃjātikaṃ kiṃpabhavaṃ; kismiṃ sati piyāppiyaṃ hoti; kismiṃ asati piyāppiyaṃ na hotī’’ti? ‘‘Piyāppiyaṃ kho, devānaminda, chandanidānaṃ chandasamudayaṃ chandajātikaṃ chandapabhavaṃ; chande sati piyāppiyaṃ hoti; chande asati piyāppiyaṃ na hotī’’ti. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็สิ่งเป็นที่รักและไม่เป็นที่รักมีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นแดนเกิด มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด เมื่ออะไรมีอยู่ สิ่งเป็นที่รักและไม่เป็นที่รักจึงมี เมื่ออะไรไม่มีอยู่ สิ่งเป็นที่รักและไม่เป็นที่รักจึงไม่มี' 'ดูก่อนจอมเทพ สิ่งเป็นที่รักและไม่เป็นที่รักมีฉันทะเป็นเหตุ มีฉันทะเป็นแดนเกิด มีฉันทะเป็นกำเนิด มีฉันทะเป็นแดนเกิด เมื่อฉันทะมีอยู่ สิ่งเป็นที่รักและไม่เป็นที่รักจึงมี เมื่อฉันทะไม่มีอยู่ สิ่งเป็นที่รักและไม่เป็นที่รักจึงไม่มี' ‘‘Chando kho pana, mārisa, kiṃnidāno kiṃsamudayo kiṃjātiko kiṃpabhavo; kismiṃ sati chando hoti; kismiṃ asati chando na hotī’’ti? ‘‘Chando kho, devānaminda, vitakkanidāno vitakkasamudayo vitakkajātiko vitakkapabhavo; vitakke sati chando hoti; vitakke asati chando na hotī’’ti. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ฉันทะมีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นแดนเกิด มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด เมื่ออะไรมีอยู่ ฉันทะจึงมี เมื่ออะไรไม่มีอยู่ ฉันทะจึงไม่มี' 'ดูก่อนจอมเทพ ฉันทะมีวิตกเป็นเหตุ มีวิตกเป็นแดนเกิด มีวิตกเป็นกำเนิด มีวิตกเป็นแดนเกิด เมื่อวิตกมีอยู่ ฉันทะจึงมี เมื่อวิตกไม่มีอยู่ ฉันทะจึงไม่มี' ‘‘Vitakko kho pana, mārisa, kiṃnidāno kiṃsamudayo kiṃjātiko kiṃpabhavo; kismiṃ sati vitakko hoti; kismiṃ asati vitakko na hotī’’ti? ‘‘Vitakko kho, devānaminda, papañcasaññāsaṅkhānidāno papañcasaññāsaṅkhāsamudayo papañcasaññāsaṅkhājātiko papañcasaññāsaṅkhāpabhavo; papañcasaññāsaṅkhāya sati vitakko hoti; papañcasaññāsaṅkhāya asati vitakko na hotī’’ti. “ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ก็วิตกมีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นชาติ มีอะไรเป็นแดนเกิด เมื่ออะไรมี วิตกจึงมี เมื่ออะไรไม่มี วิตกจึงไม่มี” “ดูก่อนจอมเทพ วิตกมีปปัญจสัญญาและสังขารเป็นเหตุ มีปปัญจสัญญาและสังขารเป็นสมุทัย มีปปัญจสัญญาและสังขารเป็นชาติ มีปปัญจสัญญาและสังขารเป็นแดนเกิด เมื่อปปัญจสัญญาและสังขารมี วิตกจึงมี เมื่อปปัญจสัญญาและสังขารไม่มี วิตกจึงไม่มี” ‘‘Kathaṃ paṭipanno pana, mārisa, bhikkhu papañcasaññāsaṅkhānirodhasāruppagāminiṃ paṭipadaṃ paṭipanno hotī’’ti? “ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ก็ภิกษุปฏิบัติอย่างไร จึงชื่อว่าปฏิบัติปฏิปทาอันเป็นที่สบายแก่ความดับปปัญจสัญญาและสังขาร” Vedanākammaṭṭhānaṃ เวทนากัมมัฏฐาน 359. ‘‘Somanassaṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampi. Domanassaṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampi. Upekkhaṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampi. ๓๕๙. “ดูก่อนจอมเทพ เรากล่าวโสมนัสโดยส่วน ๒ คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี ดูก่อนจอมเทพ เรากล่าวโทมนัสโดยส่วน ๒ คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี ดูก่อนจอมเทพ เรากล่าวอุเบกขาโดยส่วน ๒ คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี 360. ‘‘Somanassaṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi sevitabbampi, asevitabbampīti iti kho panetaṃ vuttaṃ, kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Tattha yaṃ jaññā somanassaṃ ‘imaṃ kho me somanassaṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyantī’ti, evarūpaṃ somanassaṃ na sevitabbaṃ. Tattha yaṃ jaññā somanassaṃ ‘imaṃ kho me somanassaṃ sevato [Pg.222] akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhantī’ti, evarūpaṃ somanassaṃ sevitabbaṃ. Tattha yaṃ ce savitakkaṃ savicāraṃ, yaṃ ce avitakkaṃ avicāraṃ, ye avitakke avicāre, te paṇītatare. Somanassaṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi sevitabbampi, asevitabbampīti. Iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vuttaṃ. ๓๖๐. “ดูก่อนจอมเทพ ก็คำที่เรากล่าวว่า เรากล่าวโสมนัสโดยส่วน ๒ คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มีนั้น เราอาศัยอะไรกล่าว บรรดาโสมนัส ๒ อย่างนั้น บุคคลพึงทราบโสมนัสอย่างใดอย่างหนึ่งว่า ‘เมื่อเราเสพโสมนัสนี้อยู่ อกุศลธรรมเจริญขึ้น กุศลธรรมเสื่อมไป’ โสมนัสเห็นปานนี้ ไม่ควรเสพ บรรดาโสมนัส ๒ อย่างนั้น บุคคลพึงทราบโสมนัสอย่างใดอย่างหนึ่งว่า ‘เมื่อเราเสพโสมนัสนี้อยู่ อกุศลธรรมเสื่อมไป กุศลธรรมเจริญขึ้น’ โสมนัสเห็นปานนี้ ควรเสพ บรรดาโสมนัสที่ควรเสพนั้น โสมนัสที่ยังมีวิตกวิจารก็มี ที่ไม่มีวิตกวิจารก็มี บรรดาโสมนัส ๒ อย่างนั้น โสมนัสที่ไม่มีวิตกวิจารประณีตกว่า ดูก่อนจอมเทพ คำที่เรากล่าวว่า เรากล่าวโสมนัสโดยส่วน ๒ คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มีนั้น เราอาศัยข้อนี้กล่าว 361. ‘‘Domanassaṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi sevitabbampi, asevitabbampīti. Iti kho panetaṃ vuttaṃ, kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Tattha yaṃ jaññā domanassaṃ ‘imaṃ kho me domanassaṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyantī’ti, evarūpaṃ domanassaṃ na sevitabbaṃ. Tattha yaṃ jaññā domanassaṃ ‘imaṃ kho me domanassaṃ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhantī’ti, evarūpaṃ domanassaṃ sevitabbaṃ. Tattha yaṃ ce savitakkaṃ savicāraṃ, yaṃ ce avitakkaṃ avicāraṃ, ye avitakke avicāre, te paṇītatare. Domanassaṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi sevitabbampi, asevitabbampī’ti iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vuttaṃ. ๓๖๑. “ดูก่อนจอมเทพ ก็คำที่เรากล่าวว่า เรากล่าวโทมนัสโดยส่วน ๒ คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มีนั้น เราอาศัยอะไรกล่าว บรรดาโทมนัส ๒ อย่างนั้น บุคคลพึงทราบโทมนัสอย่างใดอย่างหนึ่งว่า ‘เมื่อเราเสพโทมนัสนี้อยู่ อกุศลธรรมเจริญขึ้น กุศลธรรมเสื่อมไป’ โทมนัสเห็นปานนี้ ไม่ควรเสพ บรรดาโทมนัส ๒ อย่างนั้น บุคคลพึงทราบโทมนัสอย่างใดอย่างหนึ่งว่า ‘เมื่อเราเสพโทมนัสนี้อยู่ อกุศลธรรมเสื่อมไป กุศลธรรมเจริญขึ้น’ โทมนัสเห็นปานนี้ ควรเสพ บรรดาโทมนัสที่ควรเสพนั้น โทมนัสที่ยังมีวิตกวิจารก็มี ที่ไม่มีวิตกวิจารก็มี บรรดาโทมนัส ๒ อย่างนั้น โทมนัสที่ไม่มีวิตกวิจารประณีตกว่า ดูก่อนจอมเทพ คำที่เรากล่าวว่า เรากล่าวโทมนัสโดยส่วน ๒ คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มีนั้น เราอาศัยข้อนี้กล่าว 362. ‘‘Upekkhaṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi sevitabbampi, asevitabbampīti iti kho panetaṃ vuttaṃ, kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Tattha yaṃ jaññā upekkhaṃ ‘imaṃ kho me upekkhaṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyantī’ti, evarūpā upekkhā na sevitabbā. Tattha yaṃ jaññā upekkhaṃ ‘imaṃ kho me upekkhaṃ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhantī’ti, evarūpā upekkhā sevitabbā. Tattha yaṃ ce savitakkaṃ savicāraṃ, yaṃ ce avitakkaṃ avicāraṃ, ye avitakke avicāre, te paṇītatare. Upekkhaṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi sevitabbampi, asevitabbampīti iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vuttaṃ. ๓๖๒. “ดูก่อนจอมเทพ ก็คำที่เรากล่าวว่า เรากล่าวอุเบกขาโดยส่วน ๒ คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มีนั้น เราอาศัยอะไรกล่าว บรรดาอุเบกขา ๒ อย่างนั้น บุคคลพึงทราบอุเบกขาอย่างใดอย่างหนึ่งว่า ‘เมื่อเราเสพอุเบกขานี้อยู่ อกุศลธรรมเจริญขึ้น กุศลธรรมเสื่อมไป’ อุเบกขาเห็นปานนี้ ไม่ควรเสพ บรรดาอุเบกขา ๒ อย่างนั้น บุคคลพึงทราบอุเบกขาอย่างใดอย่างหนึ่งว่า ‘เมื่อเราเสพอุเบกขานี้อยู่ อกุศลธรรมเสื่อมไป กุศลธรรมเจริญขึ้น’ อุเบกขาเห็นปานนี้ ควรเสพ บรรดาอุเบกขาที่ควรเสพนั้น อุเบกขาที่ยังมีวิตกวิจารก็มี ที่ไม่มีวิตกวิจารก็มี บรรดาอุเบกขา ๒ อย่างนั้น อุเบกขาที่ไม่มีวิตกวิจารประณีตกว่า ดูก่อนจอมเทพ คำที่เรากล่าวว่า เรากล่าวอุเบกขาโดยส่วน ๒ คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มีนั้น เราอาศัยข้อนี้กล่าว 363. ‘‘Evaṃ paṭipanno kho, devānaminda, bhikkhu papañcasaññāsaṅkhānirodhasāruppagāminiṃ paṭipadaṃ paṭipanno hotī’’ti. Itthaṃ bhagavā sakkassa devānamindassa pañhaṃ puṭṭho byākāsi. Attamano sakko devānamindo bhagavato bhāsitaṃ [Pg.223] abhinandi anumodi – ‘‘evametaṃ, bhagavā, evametaṃ, sugata, tiṇṇā mettha kaṅkhā vigatā kathaṃkathā bhagavato pañhaveyyākaraṇaṃ sutvā’’ti. ๓๖๓. “ดูก่อนจอมเทพ ภิกษุปฏิบัติอย่างนี้แล จึงชื่อว่าปฏิบัติปฏิปทาอันเป็นที่สบายแก่ความดับปปัญจสัญญาและสังขาร” ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์ปัญหาที่ท้าวสักกะจอมเทพทูลถามแล้วด้วยประการฉะนี้ ท้าวสักกะจอมเทพทรงมีพระทัยยินดี ชื่นชมอนุโมทนาภาษิตของพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้อนี้เป็นอย่างนั้น ข้าแต่พระสุคต ข้อนี้เป็นอย่างนั้น ความสงสัยของข้าพระองค์ในข้อนี้หมดไปแล้ว ความเคลือบแคลงของข้าพระองค์หมดไปแล้ว เพราะได้ฟังการพยากรณ์ปัญหาของพระผู้มีพระภาค” Pātimokkhasaṃvaro ปาติโมกขสังวร 364. Itiha sakko devānamindo bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā bhagavantaṃ uttariṃ pañhaṃ apucchi – ๓๖๔. ครั้งนั้นแล ท้าวสักกะจอมเทพทรงชื่นชมอนุโมทนาภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้ทูลถามปัญหายิ่งขึ้นไปกะพระผู้มีพระภาคว่า ‘‘Kathaṃ paṭipanno pana, mārisa, bhikkhu pātimokkhasaṃvarāya paṭipanno hotī’’ti? ‘‘Kāyasamācāraṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampi. Vacīsamācāraṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampi. Pariyesanaṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabba’’mpi. “ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ก็ภิกษุปฏิบัติอย่างไร จึงชื่อว่าปฏิบัติเพื่อปาติโมกขสังวร” “ดูก่อนจอมเทพ เรากล่าวสมจารทางกายโดยส่วน ๒ คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี ดูก่อนจอมเทพ เรากล่าวสมจารทางวาจาโดยส่วน ๒ คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี ดูก่อนจอมเทพ เรากล่าวการแสวงหาโดยส่วน ๒ คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี” ‘‘Kāyasamācāraṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi sevitabbampi asevitabbampīti iti kho panetaṃ vuttaṃ, kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Tattha yaṃ jaññā kāyasamācāraṃ ‘imaṃ kho me kāyasamācāraṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyantī’ti, evarūpo kāyasamācāro na sevitabbo. Tattha yaṃ jaññā kāyasamācāraṃ ‘imaṃ kho me kāyasamācāraṃ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhantī’ti, evarūpo kāyasamācāro sevitabbo. Kāyasamācāraṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampīti iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vuttaṃ. ดูก่อนท้าวเทวานมินทะ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เรากล่าวถึงกายสมาจารไว้ ๒ อย่าง คือ กายสมาจารที่ควรเสพ และกายสมาจารที่ไม่ควรเสพ’ คำนั้นเราอาศัยอะไรกล่าวเล่า? ในกายสมาจาร ๒ อย่างนั้น บุคคลพึงทราบกายสมาจารใดว่า ‘เมื่อเราเสพกายสมาจารนี้ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป’ กายสมาจารเช่นนี้ไม่ควรเสพ ในกายสมาจาร ๒ อย่างนั้น บุคคลพึงทราบกายสมาจารใดว่า ‘เมื่อเราเสพกายสมาจารนี้ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น’ กายสมาจารเช่นนี้ควรเสพ ดูก่อนท้าวเทวานมินทะ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เรากล่าวถึงกายสมาจารไว้ ๒ อย่าง คือ กายสมาจารที่ควรเสพ และกายสมาจารที่ไม่ควรเสพ’ คำนั้นเราอาศัยเหตุนี้กล่าว ‘‘Vacīsamācāraṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampī’ti. Iti kho panetaṃ vuttaṃ, kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Tattha yaṃ jaññā vacīsamācāraṃ ‘imaṃ kho me vacīsamācāraṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyantī’ti, evarūpo vacīsamācāro na sevitabbo. Tattha yaṃ jaññā vacīsamācāraṃ ‘imaṃ kho me vacīsamācāraṃ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhantī’ti, evarūpo vacīsamācāro sevitabbo. Vacīsamācāraṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampīti iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vuttaṃ. ดูก่อนท้าวเทวานมินทะ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เรากล่าวถึงวจีสมาจารไว้ ๒ อย่าง คือ วจีสมาจารที่ควรเสพ และวจีสมาจารที่ไม่ควรเสพ’ คำนั้นเราอาศัยอะไรกล่าวเล่า? ในวจีสมาจาร ๒ อย่างนั้น บุคคลพึงทราบวจีสมาจารใดว่า ‘เมื่อเราเสพวจีสมาจารนี้ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป’ วจีสมาจารเช่นนี้ไม่ควรเสพ ในวจีสมาจาร ๒ อย่างนั้น บุคคลพึงทราบวจีสมาจารใดว่า ‘เมื่อเราเสพวจีสมาจารนี้ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น’ วจีสมาจารเช่นนี้ควรเสพ ดูก่อนท้าวเทวานมินทะ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เรากล่าวถึงวจีสมาจารไว้ ๒ อย่าง คือ วจีสมาจารที่ควรเสพ และวจีสมาจารที่ไม่ควรเสพ’ คำนั้นเราอาศัยเหตุนี้กล่าว ‘‘Pariyesanaṃpāhaṃ[Pg.224], devānaminda, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampīti iti kho panetaṃ vuttaṃ, kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Tattha yaṃ jaññā pariyesanaṃ ‘imaṃ kho me pariyesanaṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyantī’ti, evarūpā pariyesanā na sevitabbā. Tattha yaṃ jaññā pariyesanaṃ ‘imaṃ kho me pariyesanaṃ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhantī’ti, evarūpā pariyesanā sevitabbā. Pariyesanaṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampīti iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vuttaṃ. ดูก่อนท้าวเทวานมินทะ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เรากล่าวถึงการแสวงหาไว้ ๒ อย่าง คือ การแสวงหาที่ควรเสพ และการแสวงหาที่ไม่ควรเสพ’ คำนั้นเราอาศัยอะไรกล่าวเล่า? ในการแสวงหา ๒ อย่างนั้น บุคคลพึงทราบการแสวงหาใดว่า ‘เมื่อเราเสพการแสวงหานี้ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป’ การแสวงหาเช่นนี้ไม่ควรเสพ ในการแสวงหา ๒ อย่างนั้น บุคคลพึงทราบการแสวงหาใดว่า ‘เมื่อเราเสพการแสวงหานี้ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น’ การแสวงหาเช่นนี้ควรเสพ ดูก่อนท้าวเทวานมินทะ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เรากล่าวถึงการแสวงหาไว้ ๒ อย่าง คือ การแสวงหาที่ควรเสพ และการแสวงหาที่ไม่ควรเสพ’ คำนั้นเราอาศัยเหตุนี้กล่าว ‘‘Evaṃ paṭipanno kho, devānaminda, bhikkhu pātimokkhasaṃvarāya paṭipanno hotī’’ti. Itthaṃ bhagavā sakkassa devānamindassa pañhaṃ puṭṭho byākāsi. Attamano sakko devānamindo bhagavato bhāsitaṃ abhinandi anumodi – ‘‘evametaṃ, bhagavā, evametaṃ, sugata. Tiṇṇā mettha kaṅkhā vigatā kathaṃkathā bhagavato pañhaveyyākaraṇaṃ sutvā’’ti. ดูก่อนท้าวเทวานมินทะ ภิกษุผู้ปฏิบัติอย่างนี้แล ชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความสำรวมในปาติโมกข์” ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคได้ทรงพยากรณ์ปัญหาของท้าวสักกะผู้เป็นจอมแห่งเทพทั้งหลายผู้ทูลถามแล้ว ด้วยประการฉะนี้ ท้าวสักกะผู้เป็นจอมแห่งเทพทั้งหลายทรงพอพระทัย ชื่นชม อนุโมทนาภาษิตของพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้อนี้เป็นอย่างนั้น ข้าแต่พระสุคต ข้อนี้เป็นอย่างนั้น ข้าพระองค์ได้ฟังการพยากรณ์ปัญหาของพระผู้มีพระภาคแล้ว ความสงสัยในเรื่องนี้ของข้าพระองค์สิ้นไปแล้ว ความเคลือบแคลงใจก็หมดไปแล้ว” Indriyasaṃvaro อินทริยสังวร 365. Itiha sakko devānamindo bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā bhagavantaṃ uttariṃ pañhaṃ apucchi – ๓๖๕. ครั้งนั้นแล ท้าวสักกะผู้เป็นจอมแห่งเทพทั้งหลายทรงชื่นชม อนุโมทนาภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้ทูลถามปัญหายิ่งขึ้นไปแด่พระผู้มีพระภาคว่า ‘‘Kathaṃ paṭipanno pana, mārisa, bhikkhu indriyasaṃvarāya paṭipanno hotī’’ti? ‘‘Cakkhuviññeyyaṃ rūpaṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampi. Sotaviññeyyaṃ saddaṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampi. Ghānaviññeyyaṃ gandhaṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampi. Jivhāviññeyyaṃ rasaṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampi. Kāyaviññeyyaṃ phoṭṭhabbaṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampi. Manoviññeyyaṃ dhammaṃpāhaṃ, devānaminda, duvidhena vadāmi – sevitabbampi, asevitabbampī’’ti. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ภิกษุผู้ปฏิบัติอย่างไรเล่า ชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความสำรวมในอินทรีย์?” “ดูก่อนท้าวเทวานมินทะ เรากล่าวรูปอันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุไว้ ๒ อย่าง คือ รูปที่ควรเสพ และรูปที่ไม่ควรเสพ เรากล่าวเสียงอันจะพึงรู้แจ้งด้วยโสตไว้ ๒ อย่าง คือ เสียงที่ควรเสพ และเสียงที่ไม่ควรเสพ เรากล่าวกลิ่นอันจะพึงรู้แจ้งด้วยฆานะไว้ ๒ อย่าง คือ กลิ่นที่ควรเสพ และกลิ่นที่ไม่ควรเสพ เรากล่าวรสอันจะพึงรู้แจ้งด้วยชิวหาไว้ ๒ อย่าง คือ รสที่ควรเสพ และรสที่ไม่ควรเสพ เรากล่าวโผฏฐัพพะอันจะพึงรู้แจ้งด้วยกายไว้ ๒ อย่าง คือ โผฏฐัพพะที่ควรเสพ และโผฏฐัพพะที่ไม่ควรเสพ เรากล่าวธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งด้วยมโนไว้ ๒ อย่าง คือ ธรรมารมณ์ที่ควรเสพ และธรรมารมณ์ที่ไม่ควรเสพ” Evaṃ vutte, sakko devānamindo bhagavantaṃ etadavoca – เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ท้าวสักกะผู้เป็นจอมแห่งเทพทั้งหลายได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘‘Imassa kho ahaṃ, bhante, bhagavatā saṅkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena atthaṃ ājānāmi. Yathārūpaṃ, bhante, cakkhuviññeyyaṃ rūpaṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti, evarūpaṃ cakkhuviññeyyaṃ rūpaṃ [Pg.225] na sevitabbaṃ. Yathārūpañca kho, bhante, cakkhuviññeyyaṃ rūpaṃ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti, evarūpaṃ cakkhuviññeyyaṃ rūpaṃ sevitabbaṃ. Yathārūpañca kho, bhante, sotaviññeyyaṃ saddaṃ sevato…pe… ghānaviññeyyaṃ gandhaṃ sevato… jivhāviññeyyaṃ rasaṃ sevato… kāyaviññeyyaṃ phoṭṭhabbaṃ sevato… manoviññeyyaṃ dhammaṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti, evarūpo manoviññeyyo dhammo na sevitabbo. Yathārūpañca kho, bhante, manoviññeyyaṃ dhammaṃ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti, evarūpo manoviññeyyo dhammo sevitabbo. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ย่อมทราบเนื้อความแห่งธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยย่อนี้โดยพิสดารอย่างนี้ว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพรูปอันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุเช่นใดอยู่ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป รูปอันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุเช่นนั้นไม่ควรเสพ และข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพรูปอันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุเช่นใดอยู่ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น รูปอันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุเช่นนั้นควรเสพ และข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพเสียงอันจะพึงรู้แจ้งด้วยโสตเช่นใดอยู่...ฯลฯ...เมื่อบุคคลเสพกลิ่นอันจะพึงรู้แจ้งด้วยฆานะเช่นใดอยู่...เมื่อบุคคลเสพรสอันจะพึงรู้แจ้งด้วยชิวหาเช่นใดอยู่...เมื่อบุคคลเสพโผฏฐัพพะอันจะพึงรู้แจ้งด้วยกายเช่นใดอยู่...เมื่อบุคคลเสพธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งด้วยมโนเช่นใดอยู่ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป ธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งด้วยมโนเช่นนั้นไม่ควรเสพ และข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งด้วยมโนเช่นใดอยู่ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น ธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งด้วยมโนเช่นนั้นควรเสพ ‘‘Imassa kho me, bhante, bhagavatā saṅkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena atthaṃ ājānato tiṇṇā mettha kaṅkhā vigatā kathaṃkathā bhagavato pañhaveyyākaraṇaṃ sutvā’’ti. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อข้าพระองค์ทราบเนื้อความแห่งธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยย่อนี้โดยพิสดารอย่างนี้ ได้ฟังการพยากรณ์ปัญหาของพระผู้มีพระภาคแล้ว ความสงสัยในเรื่องนี้ของข้าพระองค์สิ้นไปแล้ว ความเคลือบแคลงใจก็หมดไปแล้ว 366. Itiha sakko devānamindo bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā bhagavantaṃ uttariṃ pañhaṃ apucchi – ๓๖๖. ครั้งนั้นแล ท้าวสักกะผู้เป็นจอมแห่งเทพทั้งหลายทรงชื่นชม อนุโมทนาภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้ทูลถามปัญหายิ่งขึ้นไปแด่พระผู้มีพระภาคว่า ‘‘Sabbeva nu kho, mārisa, samaṇabrāhmaṇā ekantavādā ekantasīlā ekantachandā ekantaajjhosānā’’ti? ‘‘Na kho, devānaminda, sabbe samaṇabrāhmaṇā ekantavādā ekantasīlā ekantachandā ekantaajjhosānā’’ti. “ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ สมณพราหมณ์ทั้งหมดมีวาทะอย่างเดียวกัน มีศีลอย่างเดียวกัน มีฉันทะอย่างเดียวกัน มีความยึดมั่นอย่างเดียวกันโดยส่วนเดียวแน่หรือ” “ดูก่อนท้าวเทวานัมปติ สมณพราหมณ์ทั้งหมดมิได้มีวาทะอย่างเดียวกัน มิได้มีศีลอย่างเดียวกัน มิได้มีฉันทะอย่างเดียวกัน มิได้มีความยึดมั่นอย่างเดียวกันโดยส่วนเดียว” ‘‘Kasmā pana, mārisa, na sabbe samaṇabrāhmaṇā ekantavādā ekantasīlā ekantachandā ekantaajjhosānā’’ti? ‘‘Anekadhātu nānādhātu kho, devānaminda, loko. Tasmiṃ anekadhātunānādhātusmiṃ loke yaṃ yadeva sattā dhātuṃ abhinivisanti, taṃ tadeva thāmasā parāmāsā abhinivissa voharanti – ‘idameva saccaṃ moghamañña’nti. Tasmā na sabbe samaṇabrāhmaṇā ekantavādā ekantasīlā ekantachandā ekantaajjhosānā’’ti. “ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ เพราะเหตุไร สมณพราหมณ์ทั้งหมดจึงมิได้มีวาทะอย่างเดียวกัน มิได้มีศีลอย่างเดียวกัน มิได้มีฉันทะอย่างเดียวกัน มิได้มีความยึดมั่นอย่างเดียวกันโดยส่วนเดียว” “ดูก่อนท้าวเทวานัมปติ โลกนี้มีธาตุหลายอย่าง มีธาตุต่าง ๆ กัน ในโลกที่มีธาตุหลายอย่าง มีธาตุต่าง ๆ กันนั้น สัตว์ทั้งหลายยึดถือธาตุใด ๆ โดยเฉพาะ พวกเขาก็ยึดมั่นถือมั่นธาตุนั้น ๆ อย่างเหนียวแน่น แล้วกล่าวว่า ‘สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่า’ เพราะเหตุนั้น สมณพราหมณ์ทั้งหมดจึงมิได้มีวาทะอย่างเดียวกัน มิได้มีศีลอย่างเดียวกัน มิได้มีฉันทะอย่างเดียวกัน มิได้มีความยึดมั่นอย่างเดียวกันโดยส่วนเดียว” ‘‘Sabbeva nu kho, mārisa, samaṇabrāhmaṇā accantaniṭṭhā accantayogakkhemī accantabrahmacārī accantapariyosānā’’ti? ‘‘Na kho, devānaminda, sabbe samaṇabrāhmaṇā accantaniṭṭhā accantayogakkhemī accantabrahmacārī accantapariyosānā’’ti. “ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ สมณพราหมณ์ทั้งหมดมีนิฏฐะอย่างยิ่ง มีความเกษมจากโยคะอย่างยิ่ง เป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์อย่างยิ่ง มีที่สุดอย่างยิ่งโดยส่วนเดียวแน่หรือ” “ดูก่อนท้าวเทวานัมปติ สมณพราหมณ์ทั้งหมดมิได้มีนิฏฐะอย่างยิ่ง มิได้มีความเกษมจากโยคะอย่างยิ่ง มิได้เป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์อย่างยิ่ง มิได้มีที่สุดอย่างยิ่งโดยส่วนเดียว” ‘‘Kasmā [Pg.226] pana, mārisa, na sabbe samaṇabrāhmaṇā accantaniṭṭhā accantayogakkhemī accantabrahmacārī accantapariyosānā’’ti? ‘‘Ye kho, devānaminda, bhikkhū taṇhāsaṅkhayavimuttā te accantaniṭṭhā accantayogakkhemī accantabrahmacārī accantapariyosānā. Tasmā na sabbe samaṇabrāhmaṇā accantaniṭṭhā accantayogakkhemī accantabrahmacārī accantapariyosānā’’ti. “ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ เพราะเหตุไร สมณพราหมณ์ทั้งหมดจึงมิได้มีนิฏฐะอย่างยิ่ง มิได้มีความเกษมจากโยคะอย่างยิ่ง มิได้เป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์อย่างยิ่ง มิได้มีที่สุดอย่างยิ่งโดยส่วนเดียว” “ดูก่อนท้าวเทวานัมปติ ภิกษุเหล่าใดหลุดพ้นแล้วเพราะความสิ้นไปแห่งตัณหา ภิกษุเหล่านั้นมีนิฏฐะอย่างยิ่ง มีความเกษมจากโยคะอย่างยิ่ง เป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์อย่างยิ่ง มีที่สุดอย่างยิ่ง เพราะเหตุนั้น สมณพราหมณ์ทั้งหมดจึงมิได้มีนิฏฐะอย่างยิ่ง มิได้มีความเกษมจากโยคะอย่างยิ่ง มิได้เป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์อย่างยิ่ง มิได้มีที่สุดอย่างยิ่งโดยส่วนเดียว” Itthaṃ bhagavā sakkassa devānamindassa pañhaṃ puṭṭho byākāsi. Attamano sakko devānamindo bhagavato bhāsitaṃ abhinandi anumodi – ‘‘evametaṃ, bhagavā, evametaṃ, sugata. Tiṇṇā mettha kaṅkhā vigatā kathaṃkathā bhagavato pañhaveyyākaraṇaṃ sutvā’’ti. พระผู้มีพระภาคเมื่อท้าวสักกะจอมเทพทูลถามแล้ว ได้ทรงพยากรณ์ปัญหาด้วยประการฉะนี้ ท้าวสักกะจอมเทพทรงมีพระทัยยินดี ได้ทรงชื่นชมอนุโมทนาภาษิตของพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้อนี้เป็นอย่างนั้น ข้าแต่พระสุคต ข้อนี้เป็นอย่างนั้น ข้าพระองค์ได้ฟังการพยากรณ์ปัญหาของพระผู้มีพระภาคแล้ว ความสงสัยในเรื่องนี้ของข้าพระองค์ก็ข้ามพ้นไปแล้ว ความเคลือบแคลงสงสัยก็หมดสิ้นไปแล้ว” 367. Itiha sakko devānamindo bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā bhagavantaṃ etadavoca – ๓๖๗. ครั้งนั้นแล ท้าวสักกะจอมเทพทรงชื่นชมอนุโมทนาภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘‘Ejā, bhante, rogo, ejā gaṇḍo, ejā sallaṃ, ejā imaṃ purisaṃ parikaḍḍhati tassa tasseva bhavassa abhinibbattiyā. Tasmā ayaṃ puriso uccāvacamāpajjati. Yesāhaṃ, bhante, pañhānaṃ ito bahiddhā aññesu samaṇabrāhmaṇesu okāsakammampi nālatthaṃ, te me bhagavatā byākatā. Dīgharattānusayitañca pana me vicikicchākathaṃkathāsallaṃ, tañca bhagavatā abbuḷha’’nti. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ตัณหาเป็นโรค ตัณหาเป็นหัวฝี ตัณหาเป็นลูกศร ตัณหาย่อมชักลากบุรุษนี้ไปเพื่อการเกิดในภพนั้น ๆ เพราะเหตุนั้น บุรุษนี้จึงประสบภาวะสูง ๆ ต่ำ ๆ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ปัญหาทั้งหลายที่ข้าพระองค์ไม่ได้แม้ซึ่งโอกาสจะถามในหมู่สมณพราหมณ์อื่นนอกพระศาสนานี้ พระผู้มีพระภาคก็ได้ทรงพยากรณ์แก่ข้าพระองค์แล้ว และลูกศรคือความเคลือบแคลงสงสัยซึ่งนอนเนื่องอยู่ในสันดานของข้าพระองค์มานาน ก็ถูกพระผู้มีพระภาคทรงถอนขึ้นแล้ว” ‘‘Abhijānāsi no tvaṃ, devānaminda, ime pañhe aññe samaṇabrāhmaṇe pucchitā’’ti? ‘‘Abhijānāmahaṃ, bhante, ime pañhe aññe samaṇabrāhmaṇe pucchitā’’ti. ‘‘Yathā kathaṃ pana te, devānaminda, byākaṃsu? Sace te agaru bhāsassū’’ti. ‘‘Na kho me, bhante, garu yatthassa bhagavā nisinno bhagavantarūpo vā’’ti. ‘‘Tena hi, devānaminda, bhāsassū’’ti. ‘‘Yesvāhaṃ, bhante, maññāmi samaṇabrāhmaṇā āraññikā pantasenāsanāti, tyāhaṃ upasaṅkamitvā ime pañhe pucchāmi, te mayā puṭṭhā na sampāyanti, asampāyantā mamaṃyeva paṭipucchanti – ‘ko nāmo āyasmā’ti? Tesāhaṃ puṭṭho byākaromi – ‘ahaṃ kho, mārisa, sakko devānamindo’ti. Te mamaṃyeva uttari paṭipucchanti – ‘kiṃ panāyasmā, devānaminda, kammaṃ katvā imaṃ ṭhānaṃ patto’ti? Tesāhaṃ yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ desemi. Te tāvatakeneva attamanā [Pg.227] honti – ‘sakko ca no devānamindo diṭṭho, yañca no apucchimhā, tañca no byākāsī’ti. Te aññadatthu mamaṃyeva sāvakā sampajjanti, na cāhaṃ tesaṃ. Ahaṃ kho pana, bhante, bhagavato sāvako sotāpanno avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo’’ti. “ดูก่อนท้าวเทวานัมปติ ท่านจำได้หรือไม่ว่าเคยถามปัญหานี้กับสมณพราหมณ์อื่น ๆ” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จำได้ว่าเคยถามปัญหานี้กับสมณพราหมณ์อื่น ๆ” “ดูก่อนท้าวเทวานัมปติ ก็พวกเขาพยากรณ์แก่ท่านอย่างไร ถ้าท่านไม่ลำบากใจ ก็จงกล่าวเถิด” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ไม่ลำบากใจในที่ซึ่งมีพระผู้มีพระภาคหรือผู้เช่นกับพระผู้มีพระภาคประทับอยู่” “ดูก่อนท้าวเทวานัมปติ ถ้าเช่นนั้น ท่านจงกล่าวเถิด” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สมณพราหมณ์เหล่าใดที่ข้าพระองค์เข้าใจว่าเป็นผู้อยู่ป่า มีเสนาสนะอันสงัด ข้าพระองค์เข้าไปหาสมณพราหมณ์เหล่านั้นแล้วถามปัญหานี้ พวกเขาถูกข้าพระองค์ถามแล้วก็ตอบไม่ได้ เมื่อตอบไม่ได้ ก็ถามข้าพระองค์กลับว่า ‘ท่านผู้มีอายุชื่ออะไร’ ข้าพระองค์ถูกถามแล้วก็ตอบแก่พวกเขาว่า ‘ท่านผู้นิรทุกข์ เราคือท้าวสักกะจอมเทพ’ พวกเขาก็ถามข้าพระองค์ต่อไปอีกว่า ‘ท่านผู้มีอายุ ท่านท้าวเทวานัมปติ ทำกรรมอะไรจึงได้บรรลุตำแหน่งนี้’ ข้าพระองค์ก็แสดงธรรมตามที่ได้ฟังมา ตามที่ได้เรียนมาแก่พวกเขา พวกเขาก็มีใจยินดีเพียงเท่านั้นว่า ‘เราได้เห็นท้าวสักกะจอมเทพแล้ว และท่านก็ได้ตอบปัญหาที่เราถามแล้ว’ พวกเขากลับกลายเป็นสาวกของข้าพระองค์ไป แต่ข้าพระองค์มิได้เป็นสาวกของพวกเขา ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ส่วนข้าพระองค์เป็นสาวกของพระผู้มีพระภาค เป็นโสดาบัน ไม่มีทางตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยงแท้ มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า” Somanassapaṭilābhakathā เรื่องการได้โสมนัส 368. ‘‘Abhijānāsi no tvaṃ, devānaminda, ito pubbe evarūpaṃ vedapaṭilābhaṃ somanassapaṭilābha’’nti? ‘‘Abhijānāmahaṃ, bhante, ito pubbe evarūpaṃ vedapaṭilābhaṃ somanassapaṭilābha’’nti. ‘‘Yathā kathaṃ pana tvaṃ, devānaminda, abhijānāsi ito pubbe evarūpaṃ vedapaṭilābhaṃ somanassapaṭilābha’’nti? ๓๖๘. “ดูก่อนท้าวเทวานัมปติ ท่านจำได้หรือไม่ว่าเคยได้ความรู้สึกยินดี ได้โสมนัสเช่นนี้ในกาลก่อนแต่นี้” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จำได้ว่าเคยได้ความรู้สึกยินดี ได้โสมนัสเช่นนี้ในกาลก่อนแต่นี้” “ดูก่อนท้าวเทวานัมปติ ท่านจำได้อย่างไรว่าเคยได้ความรู้สึกยินดี ได้โสมนัสเช่นนี้ในกาลก่อนแต่นี้” ‘‘Bhūtapubbaṃ, bhante, devāsurasaṅgāmo samupabyūḷho ahosi. Tasmiṃ kho pana, bhante, saṅgāme devā jiniṃsu, asurā parājayiṃsu. Tassa mayhaṃ, bhante, taṃ saṅgāmaṃ abhivijinitvā vijitasaṅgāmassa etadahosi – ‘yā ceva dāni dibbā ojā yā ca asurā ojā, ubhayametaṃ devā paribhuñjissantī’ti. So kho pana me, bhante, vedapaṭilābho somanassapaṭilābho sadaṇḍāvacaro sasatthāvacaro na nibbidāya na virāgāya na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya saṃvattati. Yo kho pana me ayaṃ, bhante, bhagavato dhammaṃ sutvā vedapaṭilābho somanassapaṭilābho, so adaṇḍāvacaro asatthāvacaro ekantanibbidāya virāgāya nirodhāya upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattatī’’ti. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เรื่องเคยมีมาแล้ว สงครามระหว่างเทวดากับอสูรได้เกิดขึ้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในสงครามนั้น เทวดาชนะ อสูรแพ้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อข้าพระองค์ชนะสงครามนั้นแล้ว ความคิดนี้ได้เกิดขึ้นว่า ‘บัดนี้ โอชะที่เป็นของทิพย์และโอชะที่เป็นของอสูรทั้งสองอย่างนี้ เทวดาจักได้บริโภค’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แต่ความรู้สึกยินดี การได้โสมนัสของข้าพระองค์นั้น ยังเนื่องด้วยอาชญา ยังเนื่องด้วยศัสตรา ไม่เป็นไปเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับ เพื่อความสงบ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน ส่วนความรู้สึกยินดี การได้โสมนัสของข้าพระองค์ที่เกิดขึ้นเพราะได้ฟังธรรมของพระผู้มีพระภาคนี้ ไม่เนื่องด้วยอาชญา ไม่เนื่องด้วยศัสตรา ย่อมเป็นไปเพื่อความเบื่อหน่ายโดยส่วนเดียว เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับ เพื่อความสงบ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน” 369. ‘‘Kiṃ pana tvaṃ, devānaminda, atthavasaṃ sampassamāno evarūpaṃ vedapaṭilābhaṃ somanassapaṭilābhaṃ pavedesī’’ti? ‘‘Cha kho ahaṃ, bhante, atthavase sampassamāno evarūpaṃ vedapaṭilābhaṃ somanassapaṭilābhaṃ pavedemi. ๓๖๙. “ดูก่อนท้าวเทวานัมินทะ ก็ท่านเล็งเห็นอำนาจประโยชน์อะไร จึงแสดงความได้ความดีใจ ความได้ความโสมนัสเช่นนี้” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เล็งเห็นอำนาจประโยชน์ ๖ ประการ จึงแสดงความได้ความดีใจ ความได้ความโสมนัสเช่นนี้ ‘‘Idheva tiṭṭhamānassa, devabhūtassa me sato; Punarāyu ca me laddho, evaṃ jānāhi mārisa. ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ ข้าพระองค์ผู้เป็นเทพยังดำรงอยู่ในอัตภาพนี้นั่นแล ได้อายุกลับคืนมาอีก ขอพระองค์ทรงทราบอย่างนี้เถิด ‘‘Imaṃ [Pg.228] kho ahaṃ, bhante, paṭhamaṃ atthavasaṃ sampassamāno evarūpaṃ vedapaṭilābhaṃ somanassapaṭilābhaṃ pavedemi. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เล็งเห็นอำนาจประโยชน์ข้อที่ ๑ นี้ จึงแสดงความได้ความดีใจ ความได้ความโสมนัสเช่นนี้ ‘‘Cutāhaṃ diviyā kāyā, āyuṃ hitvā amānusaṃ; Amūḷho gabbhamessāmi, yattha me ramatī mano. ข้าพระองค์จุติจากกายทิพย์ ละอายุซึ่งมิใช่ของมนุษย์แล้ว จักเป็นผู้ไม่หลงลืมเข้าถึงครรภ์ในตระกูลที่ข้าพระองค์พอใจ ‘‘Imaṃ kho ahaṃ, bhante, dutiyaṃ atthavasaṃ sampassamāno evarūpaṃ vedapaṭilābhaṃ somanassapaṭilābhaṃ pavedemi. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เล็งเห็นอำนาจประโยชน์ข้อที่ ๒ นี้ จึงแสดงความได้ความดีใจ ความได้ความโสมนัสเช่นนี้ ‘‘Svāhaṃ amūḷhapaññassa, viharaṃ sāsane rato; Ñāyena viharissāmi, sampajāno paṭissato. ข้าพระองค์นั้นมีปัญญาไม่หลงลืม ยินดีในพระศาสนา จักอยู่โดยแยบคาย มีสัมปชัญญะ มีสติ ‘‘Imaṃ kho ahaṃ, bhante, tatiyaṃ atthavasaṃ sampassamāno evarūpaṃ vedapaṭilābhaṃ somanassapaṭilābhaṃ pavedemi. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เล็งเห็นอำนาจประโยชน์ข้อที่ ๓ นี้ จึงแสดงความได้ความดีใจ ความได้ความโสมนัสเช่นนี้ ‘‘Ñāyena me carato ca, sambodhi ce bhavissati; Aññātā viharissāmi, sveva anto bhavissati. เมื่อข้าพระองค์ประพฤติโดยแยบคาย หากจักมีพระสัมโพธิญาณ ข้าพระองค์จักเป็นผู้รู้ทั่วถึงอยู่ ความสิ้นสุดภพจักมีได้ด้วยอาการอย่างนั้น ‘‘Imaṃ kho ahaṃ, bhante, catutthaṃ atthavasaṃ sampassamāno evarūpaṃ vedapaṭilābhaṃ somanassapaṭilābhaṃ pavedemi. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เล็งเห็นอำนาจประโยชน์ข้อที่ ๔ นี้ จึงแสดงความได้ความดีใจ ความได้ความโสมนัสเช่นนี้ ‘‘Cutāhaṃ mānusā kāyā, āyuṃ hitvāna mānusaṃ; Puna devo bhavissāmi, devalokamhi uttamo. ข้าพระองค์จุติจากกายมนุษย์ ละอายุของมนุษย์แล้ว จักเป็นเทพผู้สูงสุดในเทวโลกอีก ‘‘Imaṃ kho ahaṃ, bhante, pañcamaṃ atthavasaṃ sampassamāno evarūpaṃ vedapaṭilābhaṃ somanassapaṭilābhaṃ pavedemi. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เล็งเห็นอำนาจประโยชน์ข้อที่ ๕ นี้ จึงแสดงความได้ความดีใจ ความได้ความโสมนัสเช่นนี้ ‘‘Te paṇītatarā devā, akaniṭṭhā yasassino; Antime vattamānamhi, so nivāso bhavissati. เทพชั้นอกนิฏฐ์เหล่านั้น ประณีตกว่าและมียศยิ่งกว่า เมื่ออัตภาพสุดท้ายเป็นไปอยู่ ภพนั้นจักเป็นที่อาศัยของข้าพระองค์ ‘‘Imaṃ kho ahaṃ, bhante, chaṭṭhaṃ atthavasaṃ sampassamāno evarūpaṃ vedapaṭilābhaṃ somanassapaṭilābhaṃ pavedemi. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เล็งเห็นอำนาจประโยชน์ข้อที่ ๖ นี้ จึงแสดงความได้ความดีใจ ความได้ความโสมนัสเช่นนี้ ‘‘Ime kho ahaṃ, bhante, cha atthavase sampassamāno evarūpaṃ vedapaṭilābhaṃ somanassapaṭilābhaṃ pavedemi. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เล็งเห็นอำนาจประโยชน์ ๖ ประการนี้ จึงแสดงความได้ความดีใจ ความได้ความโสมนัสเช่นนี้ 370.‘‘Apariyositasaṅkappo[Pg.229], vicikiccho kathaṃkathī. ๓๗๐. ข้าพระองค์มีความดำริยังไม่สิ้นสุด มีความสงสัย มีความเคลือบแคลง Vicariṃ dīghamaddhānaṃ, anvesanto tathāgataṃ. เที่ยวไปสิ้นกาลนาน เสาะแสวงหาพระตถาคต ‘‘Yassu maññāmi samaṇe, pavivittavihārino; Sambuddhā iti maññāno, gacchāmi te upāsituṃ. ข้าพระองค์สำคัญสมณะเหล่าใดว่า เป็นผู้มีปกติอยู่ในที่สงัด สำคัญว่าท่านเป็นพระสัมพุทธเจ้า จึงเข้าไปเพื่อจะบำรุงท่านเหล่านั้น ‘‘‘Kathaṃ ārādhanā hoti, kathaṃ hoti virādhanā’; Iti puṭṭhā na sampāyanti, magge paṭipadāsu ca. สมณะเหล่านั้นถูกข้าพระองค์ถามว่า ความสำเร็จเป็นอย่างไร ความไม่สำเร็จเป็นอย่างไร ดังนี้แล้ว ก็ไม่สามารถจะบอกได้ทั้งในทางและในข้อปฏิบัติ ‘‘Tyassu yadā maṃ jānanti, sakko devānamāgato; Tyassu mameva pucchanti, ‘kiṃ katvā pāpuṇī idaṃ’. เมื่อใด สมณะเหล่านั้นรู้จักข้าพระองค์ว่า ท้าวสักกะจอมเทพเสด็จมาแล้ว เมื่อนั้น สมณะเหล่านั้นย่อมถามข้าพระองค์นั่นแลว่า ท่านทำอะไรจึงถึงที่นี้ได้ ‘‘Tesaṃ yathāsutaṃ dhammaṃ, desayāmi jane sutaṃ ; Tena attamanā honti, ‘diṭṭho no vāsavoti ca’. ข้าพระองค์แสดงธรรมที่ได้สดับมาในหมู่ชน ตามที่ได้สดับมาแก่สมณะเหล่านั้น สมณะเหล่านั้นมีใจยินดีด้วยเหตุนั้นว่า ท้าววาสวะอันเราทั้งหลายได้เห็นแล้ว ‘‘Yadā ca buddhamaddakkhiṃ, vicikicchāvitāraṇaṃ; Somhi vītabhayo ajja, sambuddhaṃ payirupāsiya. แต่เมื่อใด ข้าพระองค์ได้เห็นพระพุทธเจ้าผู้ทรงข้ามความสงสัยได้แล้ว วันนี้ ข้าพระองค์นั้นเข้าไปบำรุงพระสัมพุทธเจ้าแล้ว จึงเป็นผู้มีความกลัวปราศไปแล้ว ‘‘Taṇhāsallassa hantāraṃ, buddhaṃ appaṭipuggalaṃ; Ahaṃ vande mahāvīraṃ, buddhamādiccabandhunaṃ. ข้าพระองค์ขอไหว้พระพุทธเจ้าผู้ทรงกำจัดลูกศรคือตัณหา ผู้ไม่มีบุคคลเปรียบ ผู้มีความเพียรใหญ่ ผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ ‘‘Yaṃ karomasi brahmuno, samaṃ devehi mārisa; Tadajja tuyhaṃ kassāma, handa sāmaṃ karoma te. ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ การนอบน้อมใดที่ข้าพระองค์ทั้งหลายพร้อมกับเทวดาได้กระทำแล้วแก่พรหม วันนี้ ข้าพระองค์ทั้งหลายจักกระทำการนอบน้อมนั้นแก่พระองค์ เชิญเถิด ข้าพระองค์ทั้งหลายจักกระทำการนอบน้อมแก่พระองค์โดยตนเอง ‘‘Tvameva asi sambuddho, tuvaṃ satthā anuttaro; Sadevakasmiṃ lokasmiṃ, natthi te paṭipuggalo’’ti. พระองค์เท่านั้นเป็นพระสัมพุทธเจ้า พระองค์เป็นศาสดาผู้ยอดเยี่ยม บุคคลเปรียบเทียบพระองค์ไม่มีในโลกพร้อมทั้งเทวโลก 371. Atha kho sakko devānamindo pañcasikhaṃ gandhabbaputtaṃ āmantesi – ‘‘bahūpakāro kho mesi tvaṃ, tāta pañcasikha, yaṃ tvaṃ bhagavantaṃ paṭhamaṃ pasādesi. Tayā, tāta, paṭhamaṃ pasāditaṃ pacchā mayaṃ taṃ bhagavantaṃ dassanāya upasaṅkamimhā arahantaṃ sammāsambuddhaṃ. Pettike vā ṭhāne ṭhapayissāmi[Pg.230], gandhabbarājā bhavissasi, bhaddañca te sūriyavacchasaṃ dammi, sā hi te abhipatthitā’’ti. ๓๗๑. ลำดับนั้น ท้าวสักกะจอมเทพรับสั่งเรียกปัญจสิขะคันธรรพบุตรมาตรัสว่า ดูก่อนพ่อปัญจสิขะ ท่านเป็นผู้มีอุปการะแก่เรามาก ที่ท่านได้ทำให้เราเลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคก่อน ดูก่อนพ่อ เพราะท่านทำให้เลื่อมใสก่อน ภายหลังเราทั้งหลายจึงได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นเพื่อทัศนา เราจักตั้งท่านไว้ในตำแหน่งของบิดา ท่านจักเป็นคนธรรพ์ราช และเราจักให้ภัททาสุริยวัจฉสาแก่ท่าน เพราะนางเป็นที่ท่านปรารถนายิ่ง Atha kho sakko devānamindo pāṇinā pathaviṃ parāmasitvā tikkhattuṃ udānaṃ udānesi – ‘‘namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassā’’ti. ลำดับนั้น ท้าวสักกะจอมเทพทรงลูบแผ่นดินด้วยฝ่าพระหัตถ์แล้ว ทรงเปล่งอุทาน ๓ ครั้งว่า ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น Imasmiñca pana veyyākaraṇasmiṃ bhaññamāne sakkassa devānamindassa virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādi – ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti. Aññesañca asītiyā devatāsahassānaṃ, iti ye sakkena devānamindena ajjhiṭṭhapañhā puṭṭhā, te bhagavatā byākatā. Tasmā imassa veyyākaraṇassa sakkapañhātveva adhivacananti. ก็เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสไวยากรณ์นี้อยู่ ดวงตาเห็นธรรมอันปราศจากธุลี ปราศจากมลทิน ได้เกิดขึ้นแก่ท้าวสักกะจอมเทพว่า สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งมวลมีความดับไปเป็นธรรมดา และได้เกิดขึ้นแก่เทวดาอื่นอีก ๘๐,๐๐๐ องค์ ด้วยเหตุที่ปัญหาทั้งหลายอันท้าวสักกะจอมเทพทูลอาราธนาถามแล้ว พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์แล้ว ฉะนั้น ไวยากรณ์นี้จึงมีชื่อว่า สักกปัญหา ดังนี้แล Sakkapañhasuttaṃ niṭṭhitaṃ aṭṭhamaṃ. สักกปัญหสูตรที่ ๘ จบ 9. Mahāsatipaṭṭhānasuttaṃ ๙. มหาสติปัฏฐานสูตร 372. Evaṃ [Pg.231] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā kurūsu viharati kammāsadhammaṃ nāma kurūnaṃ nigamo. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhaddante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – ๓๗๒. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ นิคมของชาวกุรุ ชื่อว่า กัมมาสธัมมะ ในแคว้นกุรุ ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า พระเจ้าข้า พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า Uddeso อุเทศ 373. ‘‘Ekāyano ayaṃ, bhikkhave, maggo sattānaṃ visuddhiyā, sokaparidevānaṃ samatikkamāya dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamāya ñāyassa adhigamāya nibbānassa sacchikiriyāya, yadidaṃ cattāro satipaṭṭhānā. ๓๗๓. “ภิกษุทั้งหลาย หนทางนี้เป็นหนทางสายเดียว เพื่อความบริสุทธิ์ของเหล่าสัตว์ เพื่อก้าวล่วงความโศกและความคร่ำครวญ เพื่อความดับไปแห่งทุกข์และโทมนัส เพื่อบรรลุญายธรรม เพื่อทำให้แจ้งซึ่งนิพพาน หนทางนี้คือสติปัฏฐาน ๔” ‘‘Katame cattāro? Idha, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ, vedanāsu vedanānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhijjhādomanassaṃ, citte cittānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ, dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. “สติปัฏฐาน ๔ เป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ๑. พิจารณาเห็นกายในกายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกได้ ๒. พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกได้ ๓. พิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกได้ ๔. พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกได้” Uddeso niṭṭhito. อุเทศ จบ Kāyānupassanā ānāpānapabbaṃ กายานุปัสสนา อานาปานบรรพ 374. ‘‘Kathañca pana, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati? Idha, bhikkhave, bhikkhu araññagato vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā nisīdati pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā. So satova assasati, satova passasati. Dīghaṃ vā assasanto ‘dīghaṃ assasāmī’ti pajānāti, dīghaṃ vā passasanto ‘dīghaṃ passasāmī’ti pajānāti. Rassaṃ vā assasanto ‘rassaṃ assasāmī’ti pajānāti, rassaṃ vā passasanto ‘rassaṃ passasāmī’ti pajānāti. ‘Sabbakāyapaṭisaṃvedī assasissāmī’ti sikkhati[Pg.232], ‘sabbakāyapaṭisaṃvedī passasissāmī’ti sikkhati. ‘Passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ assasissāmī’ti sikkhati, ‘passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ passasissāmī’ti sikkhati. ๓๗๔. “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ เป็นอย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ไปสู่ป่าก็ดี ไปสู่โคนไม้ก็ดี ไปสู่เรือนว่างก็ดี นั่งคู้บัลลังก์ ตั้งกายตรง ดำรงสติไว้เฉพาะหน้า เธอย่อมมีสติหายใจออก ย่อมมีสติหายใจเข้า เมื่อหายใจออกยาว ก็รู้ชัดว่า ‘เราหายใจออกยาว’ เมื่อหายใจเข้ายาว ก็รู้ชัดว่า ‘เราหายใจเข้ายาว’ เมื่อหายใจออกสั้น ก็รู้ชัดว่า ‘เราหายใจออกสั้น’ เมื่อหายใจเข้าสั้น ก็รู้ชัดว่า ‘เราหายใจเข้าสั้น’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักเป็นผู้รู้พร้อมเฉพาะซึ่งกายทั้งปวงหายใจออก’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักเป็นผู้รู้พร้อมเฉพาะซึ่งกายทั้งปวงหายใจเข้า’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักระงับกายสังขารหายใจออก’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักระงับกายสังขารหายใจเข้า’ ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, dakkho bhamakāro vā bhamakārantevāsī vā dīghaṃ vā añchanto ‘dīghaṃ añchāmī’ti pajānāti, rassaṃ vā añchanto ‘rassaṃ añchāmī’ti pajānāti evameva kho, bhikkhave, bhikkhu dīghaṃ vā assasanto ‘dīghaṃ assasāmī’ti pajānāti, dīghaṃ vā passasanto ‘dīghaṃ passasāmī’ti pajānāti, rassaṃ vā assasanto ‘rassaṃ assasāmī’ti pajānāti, rassaṃ vā passasanto ‘rassaṃ passasāmī’ti pajānāti. ‘Sabbakāyapaṭisaṃvedī assasissāmī’ti sikkhati, ‘sabbakāyapaṭisaṃvedī passasissāmī’ti sikkhati, ‘passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ assasissāmī’ti sikkhati, ‘passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ passasissāmī’ti sikkhati. Iti ajjhattaṃ vā kāye kāyānupassī viharati, bahiddhā vā kāye kāyānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā kāye kāyānupassī viharati. Samudayadhammānupassī vā kāyasmiṃ viharati, vayadhammānupassī vā kāyasmiṃ viharati, samudayavayadhammānupassī vā kāyasmiṃ viharati. ‘Atthi kāyo’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati. Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati. “ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนนายช่างกลึงหรือลูกมือของนายช่างกลึงผู้ชำนาญ เมื่อชักเชือกกลึงยาว ก็รู้ชัดว่า ‘เราชักเชือกกลึงยาว’ เมื่อชักเชือกกลึงสั้น ก็รู้ชัดว่า ‘เราชักเชือกกลึงสั้น’ แม้ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อหายใจออกยาว ก็รู้ชัดว่า ‘เราหายใจออกยาว’ เมื่อหายใจเข้ายาว ก็รู้ชัดว่า ‘เราหายใจเข้ายาว’ เมื่อหายใจออกสั้น ก็รู้ชัดว่า ‘เราหายใจออกสั้น’ เมื่อหายใจเข้าสั้น ก็รู้ชัดว่า ‘เราหายใจเข้าสั้น’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักเป็นผู้รู้พร้อมเฉพาะซึ่งกายทั้งปวงหายใจออก’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักเป็นผู้รู้พร้อมเฉพาะซึ่งกายทั้งปวงหายใจเข้า’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักระงับกายสังขารหายใจออก’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักระงับกายสังขารหายใจเข้า’ ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่บ้าง พิจารณาเห็นกายในกายภายนอกอยู่บ้าง พิจารณาเห็นกายในกายทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุเกิดในกายอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุดับในกายอยู่บ้าง พิจารณาเห็นทั้งธรรมเป็นเหตุเกิดทั้งธรรมเป็นเหตุดับในกายอยู่บ้าง ก็หรือสติของเธอปรากฏชัดว่า ‘กายมีอยู่’ ก็เพียงเพื่ออาศัยเจริญญาณ เจริญสติเท่านั้น เธอเป็นผู้อันตัณหาและทิฏฐิไม่อาศัยอยู่ และไม่ยึดมั่นอะไรๆ ในโลก ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ แม้อย่างนี้” Ānāpānapabbaṃ niṭṭhitaṃ. อานาปานบรรพ จบ Kāyānupassanā iriyāpathapabbaṃ กายานุปัสสนา อิริยาปถบรรพ 375. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu gacchanto vā ‘gacchāmī’ti pajānāti, ṭhito vā ‘ṭhitomhī’ti pajānāti, nisinno vā ‘nisinnomhī’ti pajānāti, sayāno vā ‘sayānomhī’ti pajānāti, yathā yathā vā panassa kāyo paṇihito hoti, tathā tathā naṃ pajānāti. Iti ajjhattaṃ vā kāye kāyānupassī viharati, bahiddhā vā kāye kāyānupassī [Pg.233] viharati, ajjhattabahiddhā vā kāye kāyānupassī viharati. Samudayadhammānupassī vā kāyasmiṃ viharati, vayadhammānupassī vā kāyasmiṃ viharati, samudayavayadhammānupassī vā kāyasmiṃ viharati. ‘Atthi kāyo’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati. Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati. ๓๗๕. “ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเมื่อเดิน ก็รู้ชัดว่า ‘เราเดิน’ เมื่อยืน ก็รู้ชัดว่า ‘เรายืน’ เมื่อนั่ง ก็รู้ชัดว่า ‘เรานั่ง’ เมื่อนอน ก็รู้ชัดว่า ‘เรานอน’ หรือกายของเธอตั้งอยู่โดยอาการใดๆ ก็รู้ชัดอาการนั้นๆ ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่บ้าง พิจารณาเห็นกายในกายภายนอกอยู่บ้าง พิจารณาเห็นกายในกายทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุเกิดในกายอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุดับในกายอยู่บ้าง พิจารณาเห็นทั้งธรรมเป็นเหตุเกิดทั้งธรรมเป็นเหตุดับในกายอยู่บ้าง ก็หรือสติของเธอปรากฏชัดว่า ‘กายมีอยู่’ ก็เพียงเพื่ออาศัยเจริญญาณ เจริญสติเท่านั้น เธอเป็นผู้อันตัณหาและทิฏฐิไม่อาศัยอยู่ และไม่ยึดมั่นอะไรๆ ในโลก ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ แม้อย่างนี้” Iriyāpathapabbaṃ niṭṭhitaṃ. อิริยาปถบรรพ จบ Kāyānupassanā sampajānapabbaṃ กายานุปัสสนา สัมปชานบรรพ 376. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu abhikkante paṭikkante sampajānakārī hoti, ālokite vilokite sampajānakārī hoti, samiñjite pasārite sampajānakārī hoti, saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe sampajānakārī hoti, asite pīte khāyite sāyite sampajānakārī hoti, uccārapassāvakamme sampajānakārī hoti, gate ṭhite nisinne sutte jāgarite bhāsite tuṇhībhāve sampajānakārī hoti. Iti ajjhattaṃ vā…pe… evampi kho, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati. ๓๗๖. “ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุทำความรู้สึกตัวในการก้าวไป การถอยกลับ การแลดู การเหลียวดู การคู้เข้า การเหยียดออก การครองสังฆาฏิ บาตร และจีวร การฉัน การดื่ม การเคี้ยว การลิ้ม การถ่ายอุจจาระปัสสาวะ การเดิน การยืน การนั่ง การหลับ การตื่น การพูด การนิ่ง ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่บ้าง ฯลฯ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ แม้อย่างนี้” Sampajānapabbaṃ niṭṭhitaṃ. สัมปชานบรรพ จบ Kāyānupassanā paṭikūlamanasikārapabbaṃ กายานุปัสสนา ปฏิกูลมนสิการบรรพ 377. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu imameva kāyaṃ uddhaṃ pādatalā adho kesamatthakā tacapariyantaṃ pūraṃ nānappakārassa asucino paccavekkhati – ‘atthi imasmiṃ kāye kesā lomā nakhā dantā taco, maṃsaṃ nhāru aṭṭhi aṭṭhimiñjaṃ vakkaṃ, hadayaṃ yakanaṃ kilomakaṃ pihakaṃ papphāsaṃ, antaṃ antaguṇaṃ [Pg.234] udariyaṃ karīsaṃ, pittaṃ semhaṃ pubbo lohitaṃ sedo medo, assu vasā kheḷo siṅghāṇikā lasikā mutta’nti. ๓๗๗. ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุย่อมพิจารณากายนี้นี่แหละ เบื้องบนแต่พื้นเท้าขึ้นไป เบื้องต่ำแต่ปลายผมลงมา มีหนังหุ้มอยู่โดยรอบ เต็มไปด้วยของไม่สะอาดมีประการต่างๆ ว่า ‘ในกายนี้มี ผม ขน เล็บ ฟัน หนัง เนื้อ เอ็น กระดูก เยื่อในกระดูก ไต หัวใจ ตับ พังผืด ม้าม ปอด ไส้ใหญ่ ไส้น้อย อาหารใหม่ อาหารเก่า ดี เสมหะ หนอง เลือด เหงื่อ มันข้น น้ำตา เปลวมัน น้ำลาย น้ำมูก ไขข้อ มูตร’ ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, ubhatomukhā putoḷi pūrā nānāvihitassa dhaññassa, seyyathidaṃ sālīnaṃ vīhīnaṃ muggānaṃ māsānaṃ tilānaṃ taṇḍulānaṃ. Tamenaṃ cakkhumā puriso muñcitvā paccavekkheyya – ‘ime sālī, ime vīhī ime muggā ime māsā ime tilā ime taṇḍulā’ti. Evameva kho, bhikkhave, bhikkhu imameva kāyaṃ uddhaṃ pādatalā adho kesamatthakā tacapariyantaṃ pūraṃ nānappakārassa asucino paccavekkhati – ‘atthi imasmiṃ kāye kesā lomā…pe… mutta’nti. ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนไถ้มีปากสองข้าง เต็มด้วยธัญชาติต่างๆ ชนิด คือ ข้าวสาลี ข้าวเปลือก ถั่วเขียว ถั่วเหลือง งา ข้าวสาร บุรุษผู้มีจักษุแก้ไถ้นั้นแล้วพึงพิจารณาเห็นได้ว่า ‘นี้ข้าวสาลี นี้ข้าวเปลือก นี้ถั่วเขียว นี้ถั่วเหลือง นี้งา นี้ข้าวสาร’ ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมพิจารณากายนี้นี่แหละ เบื้องบนแต่พื้นเท้าขึ้นไป เบื้องต่ำแต่ปลายผมลงมา มีหนังหุ้มอยู่โดยรอบ เต็มไปด้วยของไม่สะอาดมีประการต่างๆ ว่า ‘ในกายนี้มี ผม ขน ...ฯลฯ... มูตร’ Iti ajjhattaṃ vā…pe… evampi kho, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati. ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่ ...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ แม้อย่างนี้ Paṭikūlamanasikārapabbaṃ niṭṭhitaṃ. ปฏิกูลมนสิการบรรพ จบ Kāyānupassanā dhātumanasikārapabbaṃ กายานุปัสสนา ธาตุมนสิการบรรพ 378. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu imameva kāyaṃ yathāṭhitaṃ yathāpaṇihitaṃ dhātuso paccavekkhati – ‘atthi imasmiṃ kāye pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti. ๓๗๘. ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุย่อมพิจารณากายนี้นี่แหละ ตามที่ตั้งอยู่ ตามที่ดำรงอยู่ โดยความเป็นธาตุว่า ‘ในกายนี้มี ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ’ ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, dakkho goghātako vā goghātakantevāsī vā gāviṃ vadhitvā catumahāpathe bilaso vibhajitvā nisinno assa, evameva kho, bhikkhave, bhikkhu imameva kāyaṃ yathāṭhitaṃ yathāpaṇihitaṃ dhātuso paccavekkhati – ‘atthi imasmiṃ kāye pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti. ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนคนฆ่าโค หรือลูกมือของคนฆ่าโคผู้ชำนาญ ฆ่าโคแล้ว แบ่งออกเป็นส่วนๆ นั่งอยู่ที่หนทางใหญ่ ๔ แพร่ง ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมพิจารณากายนี้นี่แหละ ตามที่ตั้งอยู่ ตามที่ดำรงอยู่ โดยความเป็นธาตุว่า ‘ในกายนี้มี ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ’ ‘‘Iti ajjhattaṃ vā kāye kāyānupassī viharati…pe… evampi kho, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati. ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่ ...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ แม้อย่างนี้ Dhātumanasikārapabbaṃ niṭṭhitaṃ. ธาตุมนสิการบรรพ จบ Kāyānupassanā navasivathikapabbaṃ กายานุปัสสนา นวสีวถิกาบรรพ 379. ‘‘Puna [Pg.235] caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu seyyathāpi passeyya sarīraṃ sivathikāya chaḍḍitaṃ ekāhamataṃ vā dvīhamataṃ vā tīhamataṃ vā uddhumātakaṃ vinīlakaṃ vipubbakajātaṃ. So imameva kāyaṃ upasaṃharati – ‘ayampi kho kāyo evaṃdhammo evaṃbhāvī evaṃanatīto’ti. ๓๗๙. ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุพึงเห็นสรีระที่เขาทิ้งไว้ในป่าช้า ตายแล้ววันหนึ่งบ้าง สองวันบ้าง สามวันบ้าง ที่ขึ้นอืด เขียวคล้ำ มีน้ำเหลืองไหล เธอย่อมน้อมนำเข้ามาสู่กายนี้นี่แหละว่า ‘แม้กายนี้ก็มีสภาพอย่างนี้ มีภาวะอย่างนี้ ไม่ล่วงพ้นความเป็นอย่างนี้ไปได้’ ‘‘Iti ajjhattaṃ vā …pe… evampi kho, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati. ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่ ...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ แม้อย่างนี้ ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu seyyathāpi passeyya sarīraṃ sivathikāya chaḍḍitaṃ kākehi vā khajjamānaṃ kulalehi vā khajjamānaṃ gijjhehi vā khajjamānaṃ kaṅkehi vā khajjamānaṃ sunakhehi vā khajjamānaṃ byagghehi vā khajjamānaṃ dīpīhi vā khajjamānaṃ siṅgālehi vā khajjamānaṃ vividhehi vā pāṇakajātehi khajjamānaṃ. So imameva kāyaṃ upasaṃharati – ‘ayampi kho kāyo evaṃdhammo evaṃbhāvī evaṃanatīto’ti. ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุพึงเห็นสรีระที่เขาทิ้งไว้ในป่าช้า ฝูงกาจิกกินอยู่บ้าง ฝูงเหยี่ยวจิกกินอยู่บ้าง ฝูงแร้งจิกกินอยู่บ้าง สุนัขกัดกินอยู่บ้าง เสือโคร่งกัดกินอยู่บ้าง เสือเหลืองกัดกินอยู่บ้าง สุนัขจิ้งจอกกัดกินอยู่บ้าง สัตว์น้อยใหญ่ต่างๆ กัดกินอยู่บ้าง เธอย่อมน้อมนำเข้ามาสู่กายนี้นี่แหละว่า ‘แม้กายนี้ก็มีสภาพอย่างนี้ มีภาวะอย่างนี้ ไม่ล่วงพ้นความเป็นอย่างนี้ไปได้’ ‘‘Iti ajjhattaṃ vā…pe… evampi kho, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati. ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่ ...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ แม้อย่างนี้ ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu seyyathāpi passeyya sarīraṃ sivathikāya chaḍḍitaṃ aṭṭhikasaṅkhalikaṃ samaṃsalohitaṃ nhārusambandhaṃ…pe… aṭṭhikasaṅkhalikaṃ nimaṃsalohitamakkhitaṃ nhārusambandhaṃ…pe… aṭṭhikasaṅkhalikaṃ apagatamaṃsalohitaṃ nhārusambandhaṃ…pe… aṭṭhikāni apagatasambandhāni disā vidisā vikkhittāni, aññena hatthaṭṭhikaṃ aññena pādaṭṭhikaṃ aññena gopphakaṭṭhikaṃ aññena jaṅghaṭṭhikaṃ aññena ūruṭṭhikaṃ aññena kaṭiṭṭhikaṃ aññena phāsukaṭṭhikaṃ aññena piṭṭhiṭṭhikaṃ aññena khandhaṭṭhikaṃ aññena gīvaṭṭhikaṃ aññena hanukaṭṭhikaṃ aññena dantaṭṭhikaṃ aññena sīsakaṭāhaṃ. So imameva kāyaṃ upasaṃharati – ‘ayampi kho kāyo evaṃdhammo evaṃbhāvī evaṃanatīto’ti. ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุพึงเห็นสรีระที่เขาทิ้งไว้ในป่าช้า คือ โครงกระดูกยังมีเนื้อและเลือด มีเอ็นผูกรัดอยู่ ...ฯลฯ... โครงกระดูกไม่มีเนื้อ แต่เปื้อนเลือด มีเอ็นผูกรัดอยู่ ...ฯลฯ... โครงกระดูกไม่มีเนื้อและเลือด มีเอ็นผูกรัดอยู่ ...ฯลฯ... ท่อนกระดูกปราศจากเครื่องผูกรัด กระจัดกระจายไปในทิศต่างๆ คือ กระดูกมือไปทางหนึ่ง กระดูกเท้าไปทางหนึ่ง กระดูกข้อเท้าไปทางหนึ่ง กระดูกแข้งไปทางหนึ่ง กระดูกขาอ่อนไปทางหนึ่ง กระดูกสะโพกไปทางหนึ่ง กระดูกซี่โครงไปทางหนึ่ง กระดูกสันหลังไปทางหนึ่ง กระดูกบ่าไปทางหนึ่ง กระดูกคอไปทางหนึ่ง กระดูกคางไปทางหนึ่ง กระดูกฟันไปทางหนึ่ง กะโหลกศีรษะไปทางหนึ่ง เธอย่อมน้อมนำเข้ามาสู่กายนี้นี่แหละว่า ‘แม้กายนี้ก็มีสภาพอย่างนี้ มีภาวะอย่างนี้ ไม่ล่วงพ้นความเป็นอย่างนี้ไปได้’ ‘‘Iti ajjhattaṃ vā …pe… viharati. ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่ ...ฯลฯ... อยู่ ‘‘Puna [Pg.236] caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu seyyathāpi passeyya sarīraṃ sivathikāya chaḍḍitaṃ aṭṭhikāni setāni saṅkhavaṇṇapaṭibhāgāni…pe… aṭṭhikāni puñjakitāni terovassikāni …pe… aṭṭhikāni pūtīni cuṇṇakajātāni. So imameva kāyaṃ upasaṃharati – ‘ayampi kho kāyo evaṃdhammo evaṃbhāvī evaṃanatīto’ti. Iti ajjhattaṃ vā kāye kāyānupassī viharati, bahiddhā vā kāye kāyānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā kāye kāyānupassī viharati. Samudayadhammānupassī vā kāyasmiṃ viharati, vayadhammānupassī vā kāyasmiṃ viharati, samudayavayadhammānupassī vā kāyasmiṃ viharati. ‘Atthi kāyo’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati. Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati. ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุพึงเห็นสรีระที่เขาทิ้งไว้ในป่าช้า คือ ท่อนกระดูกทั้งหลายสีขาวเหมือนสีสังข์ ...ฯลฯ... ท่อนกระดูกทั้งหลายที่กองเรียงรายอยู่ เก่ากว่าปีหนึ่ง ...ฯลฯ... ท่อนกระดูกทั้งหลายที่ผุเป็นผงไป เธอย่อมน้อมนำเข้ามาสู่กายนี้นี่แหละว่า ‘แม้กายนี้ก็มีสภาพอย่างนี้ มีภาวะอย่างนี้ ไม่ล่วงพ้นความเป็นอย่างนี้ไปได้’ ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่บ้าง พิจารณาเห็นกายในกายภายนอกอยู่บ้าง พิจารณาเห็นกายในกายทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือความเกิดขึ้นในกายอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือความเสื่อมไปในกายอยู่บ้าง พิจารณาเห็นทั้งธรรมดาคือความเกิดขึ้นทั้งความเสื่อมไปในกายอยู่บ้าง ก็หรือสติของเธอที่ตั้งมั่นอยู่ว่า ‘กายมีอยู่’ ก็เพียงสักว่าความรู้ เพียงสักว่าอาศัยระลึกเท่านั้น เธอเป็นผู้อันตัณหาและทิฏฐิไม่อาศัยอยู่ด้วย ย่อมไม่ยึดมั่นอะไรๆ ในโลกด้วย ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ แม้อย่างนี้ Navasivathikapabbaṃ niṭṭhitaṃ. นวสีวถิกาบรรพ จบ Cuddasa kāyānupassanā niṭṭhitā. กายานุปัสสนา ๑๔ บรรพ จบ Vedanānupassanā เวทนานุปัสสนา 380. ‘‘Kathañca pana, bhikkhave, bhikkhu vedanāsu vedanānupassī viharati? Idha, bhikkhave, bhikkhu sukhaṃ vā vedanaṃ vedayamāno ‘sukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti. Dukkhaṃ vā vedanaṃ vedayamāno ‘dukkhaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti. Adukkhamasukhaṃ vā vedanaṃ vedayamāno ‘adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti. Sāmisaṃ vā sukhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘sāmisaṃ sukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti, nirāmisaṃ vā sukhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘nirāmisaṃ sukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti. Sāmisaṃ vā dukkhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘sāmisaṃ dukkhaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti, nirāmisaṃ vā dukkhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘nirāmisaṃ dukkhaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti. Sāmisaṃ vā adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘sāmisaṃ adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti, nirāmisaṃ vā adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘nirāmisaṃ adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti. Iti ajjhattaṃ vā vedanāsu vedanānupassī viharati, bahiddhā vā vedanāsu [Pg.237] vedanānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā vedanāsu vedanānupassī viharati. Samudayadhammānupassī vā vedanāsu viharati, vayadhammānupassī vā vedanāsu viharati, samudayavayadhammānupassī vā vedanāsu viharati. ‘Atthi vedanā’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati. Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu vedanāsu vedanānupassī viharati. ๓๘๐. ภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายอยู่ เป็นอย่างไรเล่า ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เมื่อเสวยสุขเวทนา ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยสุขเวทนา’ เมื่อเสวยทุกขเวทนา ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยทุกขเวทนา’ เมื่อเสวยอทุกขมสุขเวทนา ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยอทุกขมสุขเวทนา’ เมื่อเสวยสุขเวทนาที่มีอามิส ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยสุขเวทนาที่มีอามิส’ หรือเมื่อเสวยสุขเวทนาที่ไม่มีอามิส ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยสุขเวทนาที่ไม่มีอามิส’ เมื่อเสวยทุกขเวทนาที่มีอามิส ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยทุกขเวทนาที่มีอามิส’ หรือเมื่อเสวยทุกขเวทนาที่ไม่มีอามิส ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยทุกขเวทนาที่ไม่มีอามิส’ เมื่อเสวยอทุกขมสุขเวทนาที่มีอามิส ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยอทุกขมสุขเวทนาที่มีอามิส’ หรือเมื่อเสวยอทุกขมสุขเวทนาที่ไม่มีอามิส ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยอทุกขมสุขเวทนาที่ไม่มีอามิส’ ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายภายในอยู่บ้าง พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายภายนอกอยู่บ้าง พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือความเกิดขึ้นในเวทนาทั้งหลายอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือความเสื่อมไปในเวทนาทั้งหลายอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือทั้งความเกิดขึ้นทั้งความเสื่อมไปในเวทนาทั้งหลายอยู่บ้าง อีกอย่างหนึ่ง สติของเธอที่ตั้งมั่นอยู่ว่า ‘เวทนามีอยู่’ ก็เพียงสักว่าความรู้ เพียงสักว่าอาศัยระลึกเท่านั้น เธอเป็นผู้อันตัณหาและทิฏฐิไม่อาศัยอยู่ด้วย และไม่ยึดมั่นอะไรๆ ในโลกด้วย ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายอยู่ แม้อย่างนี้ Vedanānupassanā niṭṭhitā. เวทนานุปัสสนา จบ Cittānupassanā จิตตานุปัสสนา 381. ‘‘Kathañca pana, bhikkhave, bhikkhu citte cittānupassī viharati? Idha, bhikkhave, bhikkhu sarāgaṃ vā cittaṃ ‘sarāgaṃ citta’nti pajānāti, vītarāgaṃ vā cittaṃ ‘vītarāgaṃ citta’nti pajānāti. Sadosaṃ vā cittaṃ ‘sadosaṃ citta’nti pajānāti, vītadosaṃ vā cittaṃ ‘vītadosaṃ citta’nti pajānāti. Samohaṃ vā cittaṃ ‘samohaṃ citta’nti pajānāti, vītamohaṃ vā cittaṃ ‘vītamohaṃ citta’nti pajānāti. Saṅkhittaṃ vā cittaṃ ‘saṅkhittaṃ citta’nti pajānāti, vikkhittaṃ vā cittaṃ ‘vikkhittaṃ citta’nti pajānāti. Mahaggataṃ vā cittaṃ ‘mahaggataṃ citta’nti pajānāti, amahaggataṃ vā cittaṃ ‘amahaggataṃ citta’nti pajānāti. Sauttaraṃ vā cittaṃ ‘sauttaraṃ citta’nti pajānāti, anuttaraṃ vā cittaṃ ‘anuttaraṃ citta’nti pajānāti. Samāhitaṃ vā cittaṃ ‘samāhitaṃ citta’nti pajānāti, asamāhitaṃ vā cittaṃ ‘asamāhitaṃ citta’nti pajānāti. Vimuttaṃ vā cittaṃ ‘vimuttaṃ citta’nti pajānāti. Avimuttaṃ vā cittaṃ ‘avimuttaṃ citta’nti pajānāti. Iti ajjhattaṃ vā citte cittānupassī viharati, bahiddhā vā citte cittānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā citte cittānupassī viharati. Samudayadhammānupassī vā cittasmiṃ viharati, vayadhammānupassī vā cittasmiṃ viharati, samudayavayadhammānupassī vā cittasmiṃ viharati, ‘atthi citta’nti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati. Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu citte cittānupassī viharati. ๓๘๑. ภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุพิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่ เป็นอย่างไรเล่า ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ จิตมีราคะ ก็รู้ชัดว่า ‘จิตมีราคะ’ หรือจิตปราศจากราคะ ก็รู้ชัดว่า ‘จิตปราศจากราคะ’ จิตมีโทสะ ก็รู้ชัดว่า ‘จิตมีโทสะ’ หรือจิตปราศจากโทสะ ก็รู้ชัดว่า ‘จิตปราศจากโทสะ’ จิตมีโมหะ ก็รู้ชัดว่า ‘จิตมีโมหะ’ หรือจิตปราศจากโมหะ ก็รู้ชัดว่า ‘จิตปราศจากโมหะ’ จิตหดหู่ ก็รู้ชัดว่า ‘จิตหดหู่’ หรือจิตฟุ้งซ่าน ก็รู้ชัดว่า ‘จิตฟุ้งซ่าน’ จิตเป็นมหัคคตะ ก็รู้ชัดว่า ‘จิตเป็นมหัคคตะ’ หรือจิตไม่เป็นมหัคคตะ ก็รู้ชัดว่า ‘จิตไม่เป็นมหัคคตะ’ จิตมีจิตอื่นยิ่งกว่า ก็รู้ชัดว่า ‘จิตมีจิตอื่นยิ่งกว่า’ หรือจิตไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่า ก็รู้ชัดว่า ‘จิตไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่า’ จิตเป็นสมาธิ ก็รู้ชัดว่า ‘จิตเป็นสมาธิ’ หรือจิตไม่เป็นสมาธิ ก็รู้ชัดว่า ‘จิตไม่เป็นสมาธิ’ จิตหลุดพ้น ก็รู้ชัดว่า ‘จิตหลุดพ้น’ หรือจิตไม่หลุดพ้น ก็รู้ชัดว่า ‘จิตไม่หลุดพ้น’ ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นจิตในจิตภายในอยู่บ้าง พิจารณาเห็นจิตในจิตภายนอกอยู่บ้าง พิจารณาเห็นจิตในจิตทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือความเกิดขึ้นในจิตอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือความเสื่อมไปในจิตอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือทั้งความเกิดขึ้นทั้งความเสื่อมไปในจิตอยู่บ้าง อีกอย่างหนึ่ง สติของเธอที่ตั้งมั่นอยู่ว่า ‘จิตมีอยู่’ ก็เพียงสักว่าความรู้ เพียงสักว่าอาศัยระลึกเท่านั้น เธอเป็นผู้อันตัณหาและทิฏฐิไม่อาศัยอยู่ด้วย และไม่ยึดมั่นอะไรๆ ในโลกด้วย ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่ แม้อย่างนี้ Cittānupassanā niṭṭhitā. จิตตานุปัสสนา จบ Dhammānupassanā nīvaraṇapabbaṃ ธัมมานุปัสสนา นีวรณบรรพ 382. ‘‘Kathañca [Pg.238] pana, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati? Idha, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati pañcasu nīvaraṇesu. Kathañca pana, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati pañcasu nīvaraṇesu? ๓๘๒. ภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่ เป็นอย่างไรเล่า ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลาย คือ นิวรณ์ ๕ อยู่ ภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลาย คือ นิวรณ์ ๕ อยู่ เป็นอย่างไรเล่า ‘‘Idha, bhikkhave, bhikkhu santaṃ vā ajjhattaṃ kāmacchandaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ kāmacchando’ti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ kāmacchandaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ kāmacchando’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa kāmacchandassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa kāmacchandassa pahānaṃ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa kāmacchandassa āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti. ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เมื่อกามฉันท์ภายในมีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘กามฉันท์ภายในของเรามีอยู่’ หรือเมื่อกามฉันท์ภายในไม่มีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘กามฉันท์ภายในของเราไม่มีอยู่’ และรู้ชัดถึงเหตุที่ทำให้กามฉันท์ที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้นได้ รู้ชัดถึงเหตุที่ทำให้ละกามฉันท์ที่เกิดขึ้นแล้วได้ และรู้ชัดถึงเหตุที่ทำให้กามฉันท์ที่ละได้แล้วไม่เกิดขึ้นอีกต่อไป ‘‘Santaṃ vā ajjhattaṃ byāpādaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ byāpādo’ti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ byāpādaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ byāpādo’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa byāpādassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa byāpādassa pahānaṃ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa byāpādassa āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti. เมื่อพยาบาทภายในมีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘พยาบาทภายในของเรามีอยู่’ หรือเมื่อพยาบาทภายในไม่มีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘พยาบาทภายในของเราไม่มีอยู่’ และรู้ชัดถึงเหตุที่ทำให้พยาบาทที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้นได้ รู้ชัดถึงเหตุที่ทำให้ละพยาบาทที่เกิดขึ้นแล้วได้ และรู้ชัดถึงเหตุที่ทำให้พยาบาทที่ละได้แล้วไม่เกิดขึ้นอีกต่อไป ‘‘Santaṃ vā ajjhattaṃ thinamiddhaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ thinamiddha’nti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ thinamiddhaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ thinamiddha’nti pajānāti, yathā ca anuppannassa thinamiddhassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa thinamiddhassa pahānaṃ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa thinamiddhassa āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti. เมื่อถีนมิทธะที่มีอยู่ภายใน ย่อมรู้ชัดว่า ‘ถีนมิทธะภายในของเรามีอยู่’ หรือเมื่อถีนมิทธะที่ไม่มีอยู่ภายใน ย่อมรู้ชัดว่า ‘ถีนมิทธะภายในของเราไม่มีอยู่’ ย่อมรู้ชัดถึงเหตุที่ทำให้ถีนมิทธะที่ยังไม่เกิดได้เกิดขึ้น ย่อมรู้ชัดถึงการละถีนมิทธะที่เกิดขึ้นแล้วได้ และย่อมรู้ชัดถึงเหตุที่ทำให้ถีนมิทธะที่ละได้แล้วจะไม่เกิดขึ้นต่อไปอีก ‘‘Santaṃ vā ajjhattaṃ uddhaccakukkuccaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ uddhaccakukkucca’nti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ uddhaccakukkuccaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ uddhaccakukkucca’nti pajānāti, yathā ca anuppannassa uddhaccakukkuccassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa uddhaccakukkuccassa pahānaṃ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa uddhaccakukkuccassa āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti. เมื่ออุทธัจจกุกกุจจะที่มีอยู่ภายใน ย่อมรู้ชัดว่า ‘อุทธัจจกุกกุจจะภายในของเรามีอยู่’ หรือเมื่ออุทธัจจกุกกุจจะที่ไม่มีอยู่ภายใน ย่อมรู้ชัดว่า ‘อุทธัจจกุกกุจจะภายในของเราไม่มีอยู่’ ย่อมรู้ชัดถึงเหตุที่ทำให้อุทธัจจกุกกุจจะที่ยังไม่เกิดได้เกิดขึ้น ย่อมรู้ชัดถึงการละอุทธัจจกุกกุจจะที่เกิดขึ้นแล้วได้ และย่อมรู้ชัดถึงเหตุที่ทำให้อุทธัจจกุกกุจจะที่ละได้แล้วจะไม่เกิดขึ้นต่อไปอีก ‘‘Santaṃ vā ajjhattaṃ vicikicchaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ vicikicchā’ti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ vicikicchaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ vicikicchā’ti pajānāti, yathā ca anuppannāya vicikicchāya uppādo hoti tañca pajānāti, yathā [Pg.239] ca uppannāya vicikicchāya pahānaṃ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnāya vicikicchāya āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti. เมื่อวิจิกิจฉาที่มีอยู่ภายใน ย่อมรู้ชัดว่า ‘วิจิกิจฉาภายในของเรามีอยู่’ หรือเมื่อวิจิกิจฉาที่ไม่มีอยู่ภายใน ย่อมรู้ชัดว่า ‘วิจิกิจฉาภายในของเราไม่มีอยู่’ ย่อมรู้ชัดถึงเหตุที่ทำให้วิจิกิจฉาที่ยังไม่เกิดได้เกิดขึ้น ย่อมรู้ชัดถึงการละวิจิกิจฉาที่เกิดขึ้นแล้วได้ และย่อมรู้ชัดถึงเหตุที่ทำให้วิจิกิจฉาที่ละได้แล้วจะไม่เกิดขึ้นต่อไปอีก ‘‘Iti ajjhattaṃ vā dhammesu dhammānupassī viharati, bahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati samudayadhammānupassī vā dhammesu viharati, vayadhammānupassī vā dhammesu viharati, samudayavayadhammānupassī vā dhammesu viharati ‘atthi dhammā’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati. Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati pañcasu nīvaraṇesu. ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายภายในอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายภายนอกอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือความเกิดขึ้นในธรรมทั้งหลายอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือความเสื่อมไปในธรรมทั้งหลายอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือทั้งความเกิดขึ้นทั้งความเสื่อมไปในธรรมทั้งหลายอยู่บ้าง ก็หรือสติของเธอนั้นเข้าไปตั้งมั่นอยู่ว่า ‘ธรรมมีอยู่’ ก็เพียงเพื่ออาศัยเจริญญาณ เจริญสติเท่านั้น เธอเป็นผู้อันตัณหาและทิฐิไม่อาศัยอยู่ และไม่ยึดมั่นอะไรๆ ในโลก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นธรรมในธรรมคือนิวรณ์ ๕ อยู่ แม้อย่างนี้แล Nīvaraṇapabbaṃ niṭṭhitaṃ. นิวรณบรรพ จบ Dhammānupassanā khandhapabbaṃ ธรรมานุปัสสนา ขันธบรรพ 383. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati pañcasu upādānakkhandhesu. Kathañca pana, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati pañcasu upādānakkhandhesu? Idha, bhikkhave, bhikkhu – ‘iti rūpaṃ, iti rūpassa samudayo, iti rūpassa atthaṅgamo; iti vedanā, iti vedanāya samudayo, iti vedanāya atthaṅgamo; iti saññā, iti saññāya samudayo, iti saññāya atthaṅgamo; iti saṅkhārā, iti saṅkhārānaṃ samudayo, iti saṅkhārānaṃ atthaṅgamo, iti viññāṇaṃ, iti viññāṇassa samudayo, iti viññāṇassa atthaṅgamo’ti, iti ajjhattaṃ vā dhammesu dhammānupassī viharati, bahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati. Samudayadhammānupassī vā dhammesu viharati, vayadhammānupassī vā dhammesu viharati, samudayavayadhammānupassī vā dhammesu viharati. ‘Atthi dhammā’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya, anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati. Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati pañcasu upādānakkhandhesu. ๓๘๓. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นธรรมในธรรมคืออุปาทานขันธ์ ๕ อยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นธรรมในธรรมคืออุปาทานขันธ์ ๕ อยู่ อย่างไรเล่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมพิจารณาว่า ‘อย่างนี้รูป อย่างนี้ความเกิดขึ้นแห่งรูป อย่างนี้ความดับไปแห่งรูป อย่างนี้เวทนา อย่างนี้ความเกิดขึ้นแห่งเวทนา อย่างนี้ความดับไปแห่งเวทนา อย่างนี้สัญญา อย่างนี้ความเกิดขึ้นแห่งสัญญา อย่างนี้ความดับไปแห่งสัญญา อย่างนี้สังขารทั้งหลาย อย่างนี้ความเกิดขึ้นแห่งสังขารทั้งหลาย อย่างนี้ความดับไปแห่งสังขารทั้งหลาย อย่างนี้วิญญาณ อย่างนี้ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณ อย่างนี้ความดับไปแห่งวิญญาณ’ ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายภายในอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายภายนอกอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือความเกิดขึ้นในธรรมทั้งหลายอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือความเสื่อมไปในธรรมทั้งหลายอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือทั้งความเกิดขึ้นทั้งความเสื่อมไปในธรรมทั้งหลายอยู่บ้าง ก็หรือสติของเธอนั้นเข้าไปตั้งมั่นอยู่ว่า ‘ธรรมมีอยู่’ ก็เพียงเพื่ออาศัยเจริญญาณ เจริญสติเท่านั้น เธอเป็นผู้อันตัณหาและทิฐิไม่อาศัยอยู่ และไม่ยึดมั่นอะไรๆ ในโลก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นธรรมในธรรมคืออุปาทานขันธ์ ๕ อยู่ แม้อย่างนี้แล Khandhapabbaṃ niṭṭhitaṃ. ขันธบรรพ จบ Dhammānupassanā āyatanapabbaṃ ธรรมานุปัสสนา อายตนบรรพ 384. ‘‘Puna [Pg.240] caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati chasu ajjhattikabāhiresu āyatanesu. Kathañca pana, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati chasu ajjhattikabāhiresu āyatanesu? ๓๘๔. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นธรรมในธรรมคืออายตนะภายในและภายนอก ๖ ประการอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นธรรมในธรรมคืออายตนะภายในและภายนอก ๖ ประการอยู่ อย่างไรเล่า ‘‘Idha, bhikkhave, bhikkhu cakkhuñca pajānāti, rūpe ca pajānāti, yañca tadubhayaṃ paṭicca uppajjati saṃyojanaṃ tañca pajānāti, yathā ca anuppannassa saṃyojanassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa saṃyojanassa pahānaṃ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa saṃyojanassa āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งจักษุ ย่อมรู้ชัดซึ่งรูปทั้งหลาย และย่อมรู้ชัดซึ่งสังโยชน์ที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยจักษุและรูปทั้งสองนั้น ย่อมรู้ชัดถึงเหตุที่ทำให้สังโยชน์ที่ยังไม่เกิดได้เกิดขึ้น ย่อมรู้ชัดถึงการละสังโยชน์ที่เกิดขึ้นแล้วได้ และย่อมรู้ชัดถึงเหตุที่ทำให้สังโยชน์ที่ละได้แล้วจะไม่เกิดขึ้นต่อไปอีก ‘‘Sotañca pajānāti, sadde ca pajānāti, yañca tadubhayaṃ paṭicca uppajjati saṃyojanaṃ tañca pajānāti, yathā ca anuppannassa saṃyojanassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa saṃyojanassa pahānaṃ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa saṃyojanassa āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti. ย่อมรู้ชัดซึ่งโสตะ ย่อมรู้ชัดซึ่งเสียงทั้งหลาย และย่อมรู้ชัดซึ่งสังโยชน์ที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยโสตะและเสียงทั้งสองนั้น ย่อมรู้ชัดถึงเหตุที่ทำให้สังโยชน์ที่ยังไม่เกิดได้เกิดขึ้น ย่อมรู้ชัดถึงการละสังโยชน์ที่เกิดขึ้นแล้วได้ และย่อมรู้ชัดถึงเหตุที่ทำให้สังโยชน์ที่ละได้แล้วจะไม่เกิดขึ้นต่อไปอีก ‘‘Ghānañca pajānāti, gandhe ca pajānāti, yañca tadubhayaṃ paṭicca uppajjati saṃyojanaṃ tañca pajānāti, yathā ca anuppannassa saṃyojanassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa saṃyojanassa pahānaṃ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa saṃyojanassa āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti. ย่อมรู้ชัดซึ่งฆานะ ย่อมรู้ชัดซึ่งกลิ่นทั้งหลาย และย่อมรู้ชัดซึ่งสังโยชน์ที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยฆานะและกลิ่นทั้งสองนั้น ย่อมรู้ชัดถึงเหตุที่ทำให้สังโยชน์ที่ยังไม่เกิดได้เกิดขึ้น ย่อมรู้ชัดถึงการละสังโยชน์ที่เกิดขึ้นแล้วได้ และย่อมรู้ชัดถึงเหตุที่ทำให้สังโยชน์ที่ละได้แล้วจะไม่เกิดขึ้นต่อไปอีก ‘‘Jivhañca pajānāti, rase ca pajānāti, yañca tadubhayaṃ paṭicca uppajjati saṃyojanaṃ tañca pajānāti, yathā ca anuppannassa saṃyojanassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa saṃyojanassa pahānaṃ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa saṃyojanassa āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti. ย่อมรู้ชัดซึ่งลิ้น รู้ชัดซึ่งรสทั้งหลาย รู้ชัดซึ่งสังโยชน์ที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยอายตนะทั้งสองนั้น และรู้ชัดถึงเหตุที่สังโยชน์ที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น รู้ชัดถึงเหตุแห่งการละสังโยชน์ที่เกิดขึ้นแล้ว และรู้ชัดถึงเหตุที่สังโยชน์อันตนละได้แล้วจะไม่เกิดขึ้นอีกต่อไปในอนาคต ‘‘Kāyañca pajānāti, phoṭṭhabbe ca pajānāti, yañca tadubhayaṃ paṭicca uppajjati saṃyojanaṃ tañca pajānāti, yathā ca anuppannassa saṃyojanassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa saṃyojanassa pahānaṃ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa saṃyojanassa āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti. ย่อมรู้ชัดซึ่งกาย รู้ชัดซึ่งโผฏฐัพพะทั้งหลาย รู้ชัดซึ่งสังโยชน์ที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยอายตนะทั้งสองนั้น และรู้ชัดถึงเหตุที่สังโยชน์ที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น รู้ชัดถึงเหตุแห่งการละสังโยชน์ที่เกิดขึ้นแล้ว และรู้ชัดถึงเหตุที่สังโยชน์อันตนละได้แล้วจะไม่เกิดขึ้นอีกต่อไปในอนาคต ‘‘Manañca [Pg.241] pajānāti, dhamme ca pajānāti, yañca tadubhayaṃ paṭicca uppajjati saṃyojanaṃ tañca pajānāti, yathā ca anuppannassa saṃyojanassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa saṃyojanassa pahānaṃ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa saṃyojanassa āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti. ย่อมรู้ชัดซึ่งใจ รู้ชัดซึ่งธรรมารมณ์ทั้งหลาย รู้ชัดซึ่งสังโยชน์ที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยอายตนะทั้งสองนั้น และรู้ชัดถึงเหตุที่สังโยชน์ที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น รู้ชัดถึงเหตุแห่งการละสังโยชน์ที่เกิดขึ้นแล้ว และรู้ชัดถึงเหตุที่สังโยชน์อันตนละได้แล้วจะไม่เกิดขึ้นอีกต่อไปในอนาคต ‘‘Iti ajjhattaṃ vā dhammesu dhammānupassī viharati, bahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati. Samudayadhammānupassī vā dhammesu viharati, vayadhammānupassī vā dhammesu viharati, samudayavayadhammānupassī vā dhammesu viharati. ‘Atthi dhammā’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya, anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati. Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati chasu ajjhattikabāhiresu āyatanesu. ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมภายในอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมในธรรมภายนอกอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งภายในและภายนอกอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมคือความเกิดขึ้นในธรรมทั้งหลายอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมคือความเสื่อมไปในธรรมทั้งหลายอยู่บ้าง พิจารณาเห็นทั้งธรรมคือความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปในธรรมทั้งหลายอยู่บ้าง อีกอย่างหนึ่ง สติของเธอนั้นเข้าไปตั้งมั่นอยู่ว่า ‘ธรรมทั้งหลายมีอยู่’ ก็เพียงเพื่ออาศัยเจริญญาณ เจริญสติเท่านั้น เธอเป็นผู้ไม่อาศัย (ตัณหาและทิฏฐิ) อยู่ และไม่ยึดมั่นอะไรๆ ในโลก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมในอายตนะภายในและภายนอก ๖ ประการอยู่ อย่างนี้แล Āyatanapabbaṃ niṭṭhitaṃ. อายตนบรรพ จบ Dhammānupassanā bojjhaṅgapabbaṃ ธรรมานุปัสสนาโพชฌงคบรรพ 385. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati sattasu bojjhaṅgesu. Kathañca pana, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati sattasu bojjhaṅgesu? Idha, bhikkhave, bhikkhu santaṃ vā ajjhattaṃ satisambojjhaṅgaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ satisambojjhaṅgo’ti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ satisambojjhaṅgaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ satisambojjhaṅgo’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa satisambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa satisambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti. ๓๘๕. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมคือโพชฌงค์ ๗ ประการอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมคือโพชฌงค์ ๗ ประการอยู่อย่างไรเล่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เมื่อสติสัมโพชฌงค์ภายในมีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘สติสัมโพชฌงค์ภายในของเรามีอยู่’ หรือเมื่อสติสัมโพชฌงค์ภายในไม่มีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘สติสัมโพชฌงค์ภายในของเราไม่มีอยู่’ และรู้ชัดถึงเหตุที่สติสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น รู้ชัดถึงความเจริญบริบูรณ์ด้วยภาวนาแห่งสติสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว ‘‘Santaṃ vā ajjhattaṃ dhammavicayasambojjhaṅgaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ dhammavicayasambojjhaṅgo’ti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ dhammavicayasambojjhaṅgaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ dhammavicayasambojjhaṅgo’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa dhammavicayasambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa [Pg.242] dhammavicayasambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti. เมื่อธรรมวิจยสัมโพชฌงค์ภายในมีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘ธรรมวิจยสัมโพชฌงค์ภายในของเรามีอยู่’ หรือเมื่อธรรมวิจยสัมโพชฌงค์ภายในไม่มีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘ธรรมวิจยสัมโพชฌงค์ภายในของเราไม่มีอยู่’ และรู้ชัดถึงเหตุที่ธรรมวิจยสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น รู้ชัดถึงความเจริญบริบูรณ์ด้วยภาวนาแห่งธรรมวิจยสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว ‘‘Santaṃ vā ajjhattaṃ vīriyasambojjhaṅgaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ vīriyasambojjhaṅgo’ti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ vīriyasambojjhaṅgaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ vīriyasambojjhaṅgo’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa vīriyasambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa vīriyasambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti. เมื่อวิริยสัมโพชฌงค์ภายในมีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘วิริยสัมโพชฌงค์ภายในของเรามีอยู่’ หรือเมื่อวิริยสัมโพชฌงค์ภายในไม่มีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘วิริยสัมโพชฌงค์ภายในของเราไม่มีอยู่’ และรู้ชัดถึงเหตุที่วิริยสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น รู้ชัดถึงความเจริญบริบูรณ์ด้วยภาวนาแห่งวิริยสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว ‘‘Santaṃ vā ajjhattaṃ pītisambojjhaṅgaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ pītisambojjhaṅgo’ti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ pītisambojjhaṅgaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ pītisambojjhaṅgo’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa pītisambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa pītisambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti. เมื่อปีติสัมโพชฌงค์ภายในมีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘ปีติสัมโพชฌงค์ภายในของเรามีอยู่’ หรือเมื่อปีติสัมโพชฌงค์ภายในไม่มีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘ปีติสัมโพชฌงค์ภายในของเราไม่มีอยู่’ และรู้ชัดถึงเหตุที่ปีติสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น รู้ชัดถึงความเจริญบริบูรณ์ด้วยภาวนาแห่งปีติสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว ‘‘Santaṃ vā ajjhattaṃ passaddhisambojjhaṅgaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ passaddhisambojjhaṅgo’ti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ passaddhisambojjhaṅgaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ passaddhisambojjhaṅgo’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa passaddhisambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa passaddhisambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti. เมื่อปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ภายในมีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ภายในของเรามีอยู่’ หรือเมื่อปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ภายในไม่มีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ภายในของเราไม่มีอยู่’ และรู้ชัดถึงเหตุที่ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น รู้ชัดถึงความเจริญบริบูรณ์ด้วยภาวนาแห่งปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว ‘‘Santaṃ vā ajjhattaṃ samādhisambojjhaṅgaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ samādhisambojjhaṅgo’ti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ samādhisambojjhaṅgaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ samādhisambojjhaṅgo’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa samādhisambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa samādhisambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti. เมื่อสมาธิสัมโพชฌงค์ภายในมีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘สมาธิสัมโพชฌงค์ภายในของเรามีอยู่’ หรือเมื่อสมาธิสัมโพชฌงค์ภายในไม่มีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘สมาธิสัมโพชฌงค์ภายในของเราไม่มีอยู่’ และรู้ชัดถึงเหตุที่สมาธิสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น รู้ชัดถึงความเจริญบริบูรณ์ด้วยภาวนาแห่งสมาธิสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว ‘‘Santaṃ vā ajjhattaṃ upekkhāsambojjhaṅgaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ upekkhāsambojjhaṅgo’ti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ upekkhāsambojjhaṅgaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ upekkhāsambojjhaṅgo’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa upekkhāsambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa upekkhāsambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti. เมื่ออุเบกขาสัมโพชฌงค์ภายในมีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘อุเบกขาสัมโพชฌงค์ภายในของเรามีอยู่’ หรือเมื่ออุเบกขาสัมโพชฌงค์ภายในไม่มีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘อุเบกขาสัมโพชฌงค์ภายในของเราไม่มีอยู่’ อนึ่ง อุเบกขาสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิด จะเกิดขึ้นได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น และอุเบกขาสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว จะเจริญบริบูรณ์ได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น ‘‘Iti ajjhattaṃ vā dhammesu dhammānupassī viharati, bahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati. Samudayadhammānupassī [Pg.243] vā dhammesu viharati, vayadhammānupassī vā dhammesu viharati, samudayavayadhammānupassī vā dhammesu viharati ‘atthi dhammā’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati. Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati sattasu bojjhaṅgesu. ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมภายในอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมในธรรมภายนอกอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือความเกิดขึ้นในธรรมอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือความเสื่อมไปในธรรมอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือทั้งความเกิดขึ้นทั้งความเสื่อมไปในธรรมอยู่บ้าง ย่อมอยู่ อนึ่ง สติของเธอที่ตั้งมั่นอยู่ว่า ‘ธรรมมีอยู่’ ก็เพียงเพื่อรู้ เพียงเพื่ออาศัยระลึก เธอเป็นผู้อันตัณหาและทิฏฐิไม่อาศัยอยู่ และไม่ยึดมั่นอะไรๆ ในโลก ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมคือโพชฌงค์ ๗ อยู่ แม้อย่างนี้ Bojjhaṅgapabbaṃ niṭṭhitaṃ. โพชฌงคบรรพ จบ Dhammānupassanā saccapabbaṃ ธรรมานุปัสสนา สัจจบรรพ 386. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati catūsu ariyasaccesu. Kathañca pana, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati catūsu ariyasaccesu? Idha, bhikkhave, bhikkhu ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhasamudayo’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhanirodho’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. ๓๘๖. ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมคืออริยสัจ ๔ อยู่ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมคืออริยสัจ ๔ อยู่ เป็นอย่างไรเล่า ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขสมุทัย’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธ’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ Paṭhamabhāṇavāro niṭṭhito. ปฐมภาณวาร จบ Dukkhasaccaniddeso ทุกขสัจจนิทเทส 387. ‘‘Katamañca, bhikkhave, dukkhaṃ ariyasaccaṃ? Jātipi dukkhā, jarāpi dukkhā, maraṇampi dukkhaṃ, sokaparidevadukkhadomanassupāyāsāpi dukkhā, appiyehi sampayogopi dukkho, piyehi vippayogopi dukkho, yampicchaṃ na labhati tampi dukkhaṃ, saṅkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā. ๓๘๗. ภิกษุทั้งหลาย ทุกขอริยสัจเป็นอย่างไรเล่า แม้ความเกิดก็เป็นทุกข์ แม้ความแก่ก็เป็นทุกข์ แม้ความตายก็เป็นทุกข์ แม้ความโศก ความร่ำไรรำพัน ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ ความคับแค้นใจก็เป็นทุกข์ แม้การประสบกับสิ่งไม่เป็นที่รักก็เป็นทุกข์ แม้การพลัดพรากจากสิ่งเป็นที่รักก็เป็นทุกข์ แม้ปรารถนาสิ่งใดแล้วไม่ได้สิ่งนั้นก็เป็นทุกข์ กล่าวโดยย่อ อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นทุกข์ 388. ‘‘Katamā ca, bhikkhave, jāti? Yā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ tamhi tamhi sattanikāye jāti sañjāti okkanti abhinibbatti khandhānaṃ pātubhāvo āyatanānaṃ paṭilābho, ayaṃ vuccati, bhikkhave, jāti. ๓๘๘. ภิกษุทั้งหลาย ชาติเป็นอย่างไรเล่า ความเกิด ความบังเกิด ความหยั่งลง ความเกิดจำเพาะ การปรากฏแห่งขันธ์ การได้อายตนะ ในหมู่สัตว์นั้นๆ ของสัตว์เหล่านั้นๆ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ชาติ 389. ‘‘Katamā [Pg.244] ca, bhikkhave, jarā? Yā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ tamhi tamhi sattanikāye jarā jīraṇatā khaṇḍiccaṃ pāliccaṃ valittacatā āyuno saṃhāni indriyānaṃ paripāko, ayaṃ vuccati, bhikkhave, jarā. ๓๘๙. ภิกษุทั้งหลาย ชราเป็นอย่างไรเล่า ความแก่ ความคร่ำคร่า ความมีฟันหลุด ความมีผมหงอก ความมีหนังเหี่ยวย่น ความเสื่อมแห่งอายุ ความแก่รอบแห่งอินทรีย์ ในหมู่สัตว์นั้นๆ ของสัตว์เหล่านั้นๆ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ชรา 390. ‘‘Katamañca, bhikkhave, maraṇaṃ? Yaṃ tesaṃ tesaṃ sattānaṃ tamhā tamhā sattanikāyā cuti cavanatā bhedo antaradhānaṃ maccu maraṇaṃ kālakiriyā khandhānaṃ bhedo kaḷevarassa nikkhepo jīvitindriyassupacchedo, idaṃ vuccati, bhikkhave, maraṇaṃ. ๓๙๐. ภิกษุทั้งหลาย มรณะเป็นอย่างไรเล่า ความเคลื่อน ความเคลื่อนไป ความแตกทำลาย ความหายไป มฤตยู ความตาย การทำกาละ ความแตกแห่งขันธ์ การทอดทิ้งซากศพ ความขาดแห่งชีวิตินทรีย์ จากหมู่สัตว์นั้นๆ ของสัตว์เหล่านั้นๆ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า มรณะ 391. ‘‘Katamo ca, bhikkhave, soko? Yo kho, bhikkhave, aññataraññatarena byasanena samannāgatassa aññataraññatarena dukkhadhammena phuṭṭhassa soko socanā socitattaṃ antosoko antoparisoko, ayaṃ vuccati, bhikkhave, soko. ๓๙๑. ภิกษุทั้งหลาย โสกะเป็นอย่างไรเล่า ภิกษุทั้งหลาย ความโศก ความเศร้าโศก สภาพที่เศร้าโศก ความโศกภายใน ความเศร้าโศกภายใน ของผู้ที่ประสบกับความพินาศอย่างใดอย่างหนึ่ง ถูกธรรมที่เป็นทุกข์อย่างใดอย่างหนึ่งกระทบแล้ว ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า โสกะ 392. ‘‘Katamo ca, bhikkhave, paridevo? Yo kho, bhikkhave, aññataraññatarena byasanena samannāgatassa aññataraññatarena dukkhadhammena phuṭṭhassa ādevo paridevo ādevanā paridevanā ādevitattaṃ paridevitattaṃ, ayaṃ vuccati, bhikkhave paridevo. ๓๙๒. ภิกษุทั้งหลาย ปริเทวะเป็นอย่างไรเล่า ภิกษุทั้งหลาย การคร่ำครวญ การร่ำไรรำพัน กิริยาที่คร่ำครวญ กิริยาที่ร่ำไรรำพัน สภาพที่คร่ำครวญ สภาพที่ร่ำไรรำพัน ของผู้ที่ประสบกับความพินาศอย่างใดอย่างหนึ่ง ถูกธรรมที่เป็นทุกข์อย่างใดอย่างหนึ่งกระทบแล้ว ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ปริเทวะ 393. ‘‘Katamañca, bhikkhave, dukkhaṃ? Yaṃ kho, bhikkhave, kāyikaṃ dukkhaṃ kāyikaṃ asātaṃ kāyasamphassajaṃ dukkhaṃ asātaṃ vedayitaṃ, idaṃ vuccati, bhikkhave, dukkhaṃ. ๓๙๓. ภิกษุทั้งหลาย ทุกข์เป็นอย่างไรเล่า ภิกษุทั้งหลาย ความทุกข์ทางกาย ความไม่สบายทางกาย เวทนาที่เป็นทุกข์ไม่สบายอันเกิดจากกายสัมผัส ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ทุกข์ 394. ‘‘Katamañca, bhikkhave, domanassaṃ? Yaṃ kho, bhikkhave, cetasikaṃ dukkhaṃ cetasikaṃ asātaṃ manosamphassajaṃ dukkhaṃ asātaṃ vedayitaṃ, idaṃ vuccati, bhikkhave, domanassaṃ. ๓๙๔. ภิกษุทั้งหลาย โทมนัสเป็นอย่างไรเล่า ภิกษุทั้งหลาย ความทุกข์ทางใจ ความไม่สบายทางใจ เวทนาที่เป็นทุกข์ไม่สบายอันเกิดจากมโนสัมผัส ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า โทมนัส 395. ‘‘Katamo ca, bhikkhave, upāyāso? Yo kho, bhikkhave, aññataraññatarena byasanena samannāgatassa aññataraññatarena dukkhadhammena phuṭṭhassa āyāso upāyāso āyāsitattaṃ upāyāsitattaṃ, ayaṃ vuccati, bhikkhave, upāyāso. ๓๙๕. ภิกษุทั้งหลาย อุปายาสเป็นอย่างไรเล่า ภิกษุทั้งหลาย ความคับแค้น ความคับแค้นใจ สภาพที่คับแค้น สภาพที่คับแค้นใจ ของผู้ที่ประสบกับความพินาศอย่างใดอย่างหนึ่ง ถูกธรรมที่เป็นทุกข์อย่างใดอย่างหนึ่งกระทบแล้ว ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า อุปายาส 396. ‘‘Katamo [Pg.245] ca, bhikkhave, appiyehi sampayogo dukkho? Idha yassa te honti aniṭṭhā akantā amanāpā rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā dhammā, ye vā panassa te honti anatthakāmā ahitakāmā aphāsukakāmā ayogakkhemakāmā, yā tehi saddhiṃ saṅgati samāgamo samodhānaṃ missībhāvo, ayaṃ vuccati, bhikkhave, appiyehi sampayogo dukkho. ๓๙๖. ภิกษุทั้งหลาย ความทุกข์คือการประสบกับสิ่งไม่เป็นที่รัก เป็นอย่างไรเล่า ในกรณีนี้ รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ธรรมารมณ์ ที่ไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจ มีอยู่แก่ผู้ใด หรือบุคคลเหล่าใดที่ไม่ประสงค์ประโยชน์ ไม่ประสงค์ความเกื้อกูล ไม่ประสงค์ความผาสุก ไม่ประสงค์ความเกษมจากโยคะ มีอยู่แก่ผู้นั้น การไปร่วม การมาร่วม การประชุมร่วม การระคนด้วยสิ่งเหล่านั้น ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ความทุกข์คือการประสบกับสิ่งไม่เป็นที่รัก 397. ‘‘Katamo ca, bhikkhave, piyehi vippayogo dukkho? Idha yassa te honti iṭṭhā kantā manāpā rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā dhammā, ye vā panassa te honti atthakāmā hitakāmā phāsukakāmā yogakkhemakāmā mātā vā pitā vā bhātā vā bhaginī vā mittā vā amaccā vā ñātisālohitā vā, yā tehi saddhiṃ asaṅgati asamāgamo asamodhānaṃ amissībhāvo, ayaṃ vuccati, bhikkhave, piyehi vippayogo dukkho. ๓๙๗. ภิกษุทั้งหลาย ความทุกข์คือการพลัดพรากจากสิ่งเป็นที่รัก เป็นอย่างไรเล่า ในกรณีนี้ รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ธรรมารมณ์ ที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ มีอยู่แก่ผู้ใด หรือบุคคลเหล่าใดที่ประสงค์ประโยชน์ ประสงค์ความเกื้อกูล ประสงค์ความผาสุก ประสงค์ความเกษมจากโยคะ คือ มารดา บิดา พี่ชายน้องชาย พี่สาวน้องสาว มิตร อำมาตย์ หรือญาติสาโลหิต มีอยู่แก่ผู้นั้น การไม่ได้ไปร่วม การไม่ได้มาร่วม การไม่ได้ประชุมร่วม การไม่ระคนด้วยสิ่งเหล่านั้น ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ความทุกข์คือการพลัดพรากจากสิ่งเป็นที่รัก 398. ‘‘Katamañca, bhikkhave, yampicchaṃ na labhati tampi dukkhaṃ? Jātidhammānaṃ, bhikkhave, sattānaṃ evaṃ icchā uppajjati – ‘aho vata mayaṃ na jātidhammā assāma, na ca vata no jāti āgaccheyyā’ti. Na kho panetaṃ icchāya pattabbaṃ, idampi yampicchaṃ na labhati tampi dukkhaṃ. Jarādhammānaṃ, bhikkhave, sattānaṃ evaṃ icchā uppajjati – ‘aho vata mayaṃ na jarādhammā assāma, na ca vata no jarā āgaccheyyā’ti. Na kho panetaṃ icchāya pattabbaṃ, idampi yampicchaṃ na labhati tampi dukkhaṃ. Byādhidhammānaṃ, bhikkhave, sattānaṃ evaṃ icchā uppajjati ‘aho vata mayaṃ na byādhidhammā assāma, na ca vata no byādhi āgaccheyyā’ti. Na kho panetaṃ icchāya pattabbaṃ, idampi yampicchaṃ na labhati tampi dukkhaṃ. Maraṇadhammānaṃ, bhikkhave, sattānaṃ evaṃ icchā uppajjati ‘aho vata mayaṃ na maraṇadhammā assāma, na ca vata no maraṇaṃ āgaccheyyā’ti. Na kho panetaṃ icchāya pattabbaṃ, idampi yampicchaṃ na labhati tampi dukkhaṃ. Sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadhammānaṃ, bhikkhave, sattānaṃ evaṃ icchā uppajjati ‘aho vata mayaṃ na sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadhammā assāma, na ca vata no sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadhammā āgaccheyyu’nti. Na kho panetaṃ icchāya pattabbaṃ, idampi yampicchaṃ na labhati tampi dukkhaṃ. ๓๙๘. ภิกษุทั้งหลาย ก็ทุกข์คือการปรารถนาสิ่งใดแล้วไม่ได้สิ่งนั้นเป็นอย่างไร คือ ความปรารถนาเกิดขึ้นแก่สัตว์ผู้มีความเกิดเป็นธรรมดาว่า ‘โอหนอ ขอเราไม่พึงมีความเกิดเป็นธรรมดา ขอความเกิดอย่าได้มาถึงเราเลยหนอ’ แต่ข้อนั้นสัตว์จะพึงได้สมความปรารถนาไม่ได้เลย แม้นี้ก็เป็นทุกข์คือการปรารถนาสิ่งใดแล้วไม่ได้สิ่งนั้น. ความปรารถนาเกิดขึ้นแก่สัตว์ผู้มีความแก่เป็นธรรมดาว่า ‘โอหนอ ขอเราไม่พึงมีความแก่เป็นธรรมดา ขอความแก่อย่าได้มาถึงเราเลยหนอ’ แต่ข้อนั้นสัตว์จะพึงได้สมความปรารถนาไม่ได้เลย แม้นี้ก็เป็นทุกข์คือการปรารถนาสิ่งใดแล้วไม่ได้สิ่งนั้น. ความปรารถนาเกิดขึ้นแก่สัตว์ผู้มีความเจ็บป่วยเป็นธรรมดาว่า ‘โอหนอ ขอเราไม่พึงมีความเจ็บป่วยเป็นธรรมดา ขอความเจ็บป่วยอย่าได้มาถึงเราเลยหนอ’ แต่ข้อนั้นสัตว์จะพึงได้สมความปรารถนาไม่ได้เลย แม้นี้ก็เป็นทุกข์คือการปรารถนาสิ่งใดแล้วไม่ได้สิ่งนั้น. ความปรารถนาเกิดขึ้นแก่สัตว์ผู้มีความตายเป็นธรรมดาว่า ‘โอหนอ ขอเราไม่พึงมีความตายเป็นธรรมดา ขอความตายอย่าได้มาถึงเราเลยหนอ’ แต่ข้อนั้นสัตว์จะพึงได้สมความปรารถนาไม่ได้เลย แม้นี้ก็เป็นทุกข์คือการปรารถนาสิ่งใดแล้วไม่ได้สิ่งนั้น. ความปรารถนาเกิดขึ้นแก่สัตว์ผู้มีความโศก ความร่ำไรรำพัน ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจเป็นธรรมดาว่า ‘โอหนอ ขอเราไม่พึงมีความโศก ความร่ำไรรำพัน ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจเป็นธรรมดา ขอความโศก ความร่ำไรรำพัน ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจอย่าได้มาถึงเราเลยหนอ’ แต่ข้อนั้นสัตว์จะพึงได้สมความปรารถนาไม่ได้เลย แม้นี้ก็เป็นทุกข์คือการปรารถนาสิ่งใดแล้วไม่ได้สิ่งนั้น 399. ‘‘Katame [Pg.246] ca, bhikkhave, saṅkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā? Seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho, vedanupādānakkhandho, saññupādānakkhandho, saṅkhārupādānakkhandho, viññāṇupādānakkhandho. Ime vuccanti, bhikkhave, saṅkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā. Idaṃ vuccati, bhikkhave, dukkhaṃ ariyasaccaṃ. ๓๙๙. ภิกษุทั้งหลาย ก็ทุกข์คืออุปาทานขันธ์ ๕ โดยย่อเป็นอย่างไร คือ รูปูปาทานขันธ์ เวทนูปาทานขันธ์ สัญญูปาทานขันธ์ สังขารูปาทานขันธ์ และวิญญาณูปาทานขันธ์. ภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่า ทุกข์คืออุปาทานขันธ์ ๕ โดยย่อ. ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ทุกขอริยสัจ Samudayasaccaniddeso สมุทัยสัจจนิทเทส 400. ‘‘Katamañca, bhikkhave, dukkhasamudayaṃ ariyasaccaṃ? Yāyaṃ taṇhā ponobbhavikā nandīrāgasahagatā tatratatrābhinandinī, seyyathidaṃ – kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā. ๔๐๐. ภิกษุทั้งหลาย ก็ทุกขสมุทัยอริยสัจเป็นอย่างไร คือ ตัณหานี้ที่นำไปสู่ภพใหม่ ประกอบด้วยความกำหนัดด้วยอำนาจความเพลิน เพลิดเพลินยิ่งในอารมณ์นั้นๆ ได้แก่ กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา ‘‘Sā kho panesā, bhikkhave, taṇhā kattha uppajjamānā uppajjati, kattha nivisamānā nivisati? Yaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati. ภิกษุทั้งหลาย ก็ตัณหานั้นเมื่อจะเกิด ย่อมเกิดที่ไหน เมื่อจะตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ที่ไหน สิ่งใดในโลกมีสภาวะน่ารักน่าพอใจ ตัณหานั้นเมื่อจะเกิด ย่อมเกิดที่สิ่งนั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ที่สิ่งนั้น ‘‘Kiñca loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ? Cakkhu loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati. Sotaṃ loke…pe… ghānaṃ loke… jivhā loke… kāyo loke… mano loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati. ก็อะไรในโลกมีสภาวะน่ารักน่าพอใจ คือ จักษุในโลกมีสภาวะน่ารักน่าพอใจ ตัณหานั้นเมื่อจะเกิด ย่อมเกิดที่จักษุนั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ที่จักษุนั้น. โสตะในโลก...ฯลฯ... ฆานะในโลก... ชิวหาในโลก... กายในโลก... มโนในโลกมีสภาวะน่ารักน่าพอใจ ตัณหานั้นเมื่อจะเกิด ย่อมเกิดที่มโนนั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ที่มโนนั้น ‘‘Rūpā loke… saddā loke… gandhā loke… rasā loke… phoṭṭhabbā loke… dhammā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati. รูปในโลก... เสียงในโลก... กลิ่นในโลก... รสในโลก... โผฏฐัพพะในโลก... ธรรมารมณ์ในโลกมีสภาวะน่ารักน่าพอใจ ตัณหานั้นเมื่อจะเกิด ย่อมเกิดที่ธรรมารมณ์นั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ที่ธรรมารมณ์นั้น ‘‘Cakkhuviññāṇaṃ loke… sotaviññāṇaṃ loke… ghānaviññāṇaṃ loke… jivhāviññāṇaṃ loke… kāyaviññāṇaṃ loke… manoviññāṇaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati. จักษุวิญญาณในโลก... โสตวิญญาณในโลก... ฆานวิญญาณในโลก... ชิวหาวิญญาณในโลก... กายวิญญาณในโลก... มโนวิญญาณในโลกมีสภาวะน่ารักน่าพอใจ ตัณหานั้นเมื่อจะเกิด ย่อมเกิดที่มโนวิญญาณนั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ที่มโนวิญญาณนั้น ‘‘Cakkhusamphasso loke… sotasamphasso loke… ghānasamphasso loke… jivhāsamphasso loke… kāyasamphasso loke… manosamphasso loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati. จักษุสัมผัสในโลก... โสตสัมผัสในโลก... ฆานสัมผัสในโลก... ชิวหาสัมผัสในโลก... กายสัมผัสในโลก... มโนสัมผัสในโลกมีสภาวะน่ารักน่าพอใจ ตัณหานั้นเมื่อจะเกิด ย่อมเกิดที่มโนสัมผัสนั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ที่มโนสัมผัสนั้น ‘‘Cakkhusamphassajā [Pg.247] vedanā loke… sotasamphassajā vedanā loke… ghānasamphassajā vedanā loke… jivhāsamphassajā vedanā loke… kāyasamphassajā vedanā loke… manosamphassajā vedanā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati. เวทนาที่เกิดจากจักษุสัมผัสในโลก... เวทนาที่เกิดจากโสตสัมผัสในโลก... เวทนาที่เกิดจากฆานสัมผัสในโลก... เวทนาที่เกิดจากชิวหาสัมผัสในโลก... เวทนาที่เกิดจากกายสัมผัสในโลก... เวทนาที่เกิดจากมโนสัมผัสในโลกมีสภาวะน่ารักน่าพอใจ ตัณหานั้นเมื่อจะเกิด ย่อมเกิดที่เวทนาที่เกิดจากมโนสัมผัสนั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ที่เวทนาที่เกิดจากมโนสัมผัสนั้น ‘‘Rūpasaññā loke… saddasaññā loke… gandhasaññā loke… rasasaññā loke… phoṭṭhabbasaññā loke… dhammasaññā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati. รูปสัญญาในโลก... สัททสัญญาในโลก... คันธสัญญาในโลก... รสสัญญาในโลก... โผฏฐัพพสัญญาในโลก... ธรรมสัญญาในโลกมีสภาวะน่ารักน่าพอใจ ตัณหานั้นเมื่อจะเกิด ย่อมเกิดที่ธรรมสัญญานั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ที่ธรรมสัญญานั้น ‘‘Rūpasañcetanā loke… saddasañcetanā loke… gandhasañcetanā loke… rasasañcetanā loke… phoṭṭhabbasañcetanā loke… dhammasañcetanā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati. รูปสัญเจตนาในโลก... สัททสัญเจตนาในโลก... คันธสัญเจตนาในโลก... รสสัญเจตนาในโลก... โผฏฐัพพสัญเจตนาในโลก... ธรรมสัญเจตนาในโลกมีสภาวะน่ารักน่าพอใจ ตัณหานั้นเมื่อจะเกิด ย่อมเกิดที่ธรรมสัญเจตนานั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ที่ธรรมสัญเจตนานั้น ‘‘Rūpataṇhā loke… saddataṇhā loke… gandhataṇhā loke… rasataṇhā loke… phoṭṭhabbataṇhā loke… dhammataṇhā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati. รูปตัณหาในโลก... สัททตัณหาในโลก... คันธตัณหาในโลก... รสตัณหาในโลก... โผฏฐัพพตัณหาในโลก... ธรรมตัณหาในโลกมีสภาวะน่ารักน่าพอใจ ตัณหานั้นเมื่อจะเกิด ย่อมเกิดที่ธรรมตัณหานั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ที่ธรรมตัณหานั้น ‘‘Rūpavitakko loke… saddavitakko loke… gandhavitakko loke… rasavitakko loke… phoṭṭhabbavitakko loke… dhammavitakko loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati. รูปวิตกในโลก... สัททวิตกในโลก... คันธวิตกในโลก... รสวิตกในโลก... โผฏฐัพพวิตกในโลก... ธรรมวิตกในโลกมีสภาวะน่ารักน่าพอใจ ตัณหานั้นเมื่อจะเกิด ย่อมเกิดที่ธรรมวิตกนั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ที่ธรรมวิตกนั้น ‘‘Rūpavicāro loke… saddavicāro loke… gandhavicāro loke… rasavicāro loke… phoṭṭhabbavicāro loke… dhammavicāro loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati. Idaṃ vuccati, bhikkhave, dukkhasamudayaṃ ariyasaccaṃ. รูปวิจารในโลก... สัททวิจารในโลก... คันธวิจารในโลก... รสวิจารในโลก... โผฏฐัพพวิจารในโลก... ธรรมวิจารในโลก เป็นสภาวะน่ารักน่าชื่นใจ ตัณหานั้น เมื่อจะเกิด ย่อมเกิดขึ้นในธรรมวิจารนั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ในธรรมวิจารนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ทุกขสมุทัยอริยสัจ Nirodhasaccaniddeso นิโรธสัจจนิทเทส 401. ‘‘Katamañca, bhikkhave, dukkhanirodhaṃ ariyasaccaṃ? Yo tassāyeva taṇhāya asesavirāganirodho cāgo paṭinissaggo mutti anālayo. ๔๐๑. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทุกขนิโรธอริยสัจเป็นไฉน? คือ ความดับโดยไม่เหลือแห่งตัณหานั้นนั่นแหละ ด้วยมรรคคือวิราคะ ความสละ ความสละคืน ความพ้น ความไม่อาลัย ‘‘Sā [Pg.248] kho panesā, bhikkhave, taṇhā kattha pahīyamānā pahīyati, kattha nirujjhamānā nirujjhati? Yaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ตัณหานั้น เมื่อบุคคลจะละ ย่อมละเสียได้ในที่ไหน เมื่อจะดับ ย่อมดับในที่ไหน? สิ่งใดในโลกเป็นสภาวะน่ารักน่าชื่นใจ ตัณหานั้น เมื่อบุคคลจะละ ย่อมละเสียได้ในสิ่งนั้น เมื่อจะดับ ย่อมดับในสิ่งนั้น ‘‘Kiñca loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ? Cakkhu loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati. Sotaṃ loke…pe… ghānaṃ loke… jivhā loke… kāyo loke… mano loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati. ก็อะไรในโลกเป็นสภาวะน่ารักน่าชื่นใจ? จักษุในโลกเป็นสภาวะน่ารักน่าชื่นใจ ตัณหานั้น เมื่อบุคคลจะละ ย่อมละเสียได้ในจักษุนั้น เมื่อจะดับ ย่อมดับในจักษุนั้น โสตะในโลก...ฯลฯ... ฆานะในโลก... ชิวหาในโลก... กายในโลก... มโนในโลกเป็นสภาวะน่ารักน่าชื่นใจ ตัณหานั้น เมื่อบุคคลจะละ ย่อมละเสียได้ในมโนนั้น เมื่อจะดับ ย่อมดับในมโนนั้น ‘‘Rūpā loke… saddā loke… gandhā loke… rasā loke… phoṭṭhabbā loke… dhammā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati. รูปทั้งหลายในโลก... เสียงทั้งหลายในโลก... กลิ่นทั้งหลายในโลก... รสทั้งหลายในโลก... โผฏฐัพพะทั้งหลายในโลก... ธรรมารมณ์ทั้งหลายในโลกเป็นสภาวะน่ารักน่าชื่นใจ ตัณหานั้น เมื่อบุคคลจะละ ย่อมละเสียได้ในธรรมารมณ์เหล่านั้น เมื่อจะดับ ย่อมดับในธรรมารมณ์เหล่านั้น ‘‘Cakkhuviññāṇaṃ loke… sotaviññāṇaṃ loke… ghānaviññāṇaṃ loke… jivhāviññāṇaṃ loke… kāyaviññāṇaṃ loke… manoviññāṇaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati. จักขุวิญญาณในโลก... โสตวิญญาณในโลก... ฆานวิญญาณในโลก... ชิวหาวิญญาณในโลก... กายวิญญาณในโลก... มโนวิญญาณในโลกเป็นสภาวะน่ารักน่าชื่นใจ ตัณหานั้น เมื่อบุคคลจะละ ย่อมละเสียได้ในมโนวิญญาณนั้น เมื่อจะดับ ย่อมดับในมโนวิญญาณนั้น ‘‘Cakkhusamphasso loke… sotasamphasso loke… ghānasamphasso loke… jivhāsamphasso loke… kāyasamphasso loke… manosamphasso loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati. จักขุสัมผัสในโลก... โสตสัมผัสในโลก... ฆานสัมผัสในโลก... ชิวหาสัมผัสในโลก... กายสัมผัสในโลก... มโนสัมผัสในโลกเป็นสภาวะน่ารักน่าชื่นใจ ตัณหานั้น เมื่อบุคคลจะละ ย่อมละเสียได้ในมโนสัมผัสนั้น เมื่อจะดับ ย่อมดับในมโนสัมผัสนั้น ‘‘Cakkhusamphassajā vedanā loke… sotasamphassajā vedanā loke … ghānasamphassajā vedanā loke… jivhāsamphassajā vedanā loke… kāyasamphassajā vedanā loke… manosamphassajā vedanā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati. เวทนาที่เกิดแต่จักขุสัมผัสในโลก... เวทนาที่เกิดแต่โสตสัมผัสในโลก... เวทนาที่เกิดแต่ฆานสัมผัสในโลก... เวทนาที่เกิดแต่ชิวหาสัมผัสในโลก... เวทนาที่เกิดแต่กายสัมผัสในโลก... เวทนาที่เกิดแต่มโนสัมผัสในโลกเป็นสภาวะน่ารักน่าชื่นใจ ตัณหานั้น เมื่อบุคคลจะละ ย่อมละเสียได้ในเวทนาที่เกิดแต่มโนสัมผัสนั้น เมื่อจะดับ ย่อมดับในเวทนาที่เกิดแต่มโนสัมผัสนั้น ‘‘Rūpasaññā loke… saddasaññā loke… gandhasaññā loke… rasasaññā loke… phoṭṭhabbasaññā loke… dhammasaññā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati. รูปสัญญาในโลก... สัททสัญญาในโลก... คันธสัญญาในโลก... รสสัญญาในโลก... โผฏฐัพพสัญญาในโลก... ธรรมสัญญาในโลกเป็นสภาวะน่ารักน่าชื่นใจ ตัณหานั้น เมื่อบุคคลจะละ ย่อมละเสียได้ในธรรมสัญญานั้น เมื่อจะดับ ย่อมดับในธรรมสัญญานั้น ‘‘Rūpasañcetanā [Pg.249] loke… saddasañcetanā loke… gandhasañcetanā loke… rasasañcetanā loke… phoṭṭhabbasañcetanā loke… dhammasañcetanā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati. รูปสัญเจตนาในโลก... สัททสัญเจตนาในโลก... คันธสัญเจตนาในโลก... รสสัญเจตนาในโลก... โผฏฐัพพสัญเจตนาในโลก... ธรรมสัญเจตนาในโลกเป็นสภาวะน่ารักน่าชื่นใจ ตัณหานั้น เมื่อบุคคลจะละ ย่อมละเสียได้ในธรรมสัญเจตนานั้น เมื่อจะดับ ย่อมดับในธรรมสัญเจตนานั้น ‘‘Rūpataṇhā loke… saddataṇhā loke… gandhataṇhā loke… rasataṇhā loke… phoṭṭhabbataṇhā loke… dhammataṇhā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati. รูปตัณหาในโลก... สัททตัณหาในโลก... คันธตัณหาในโลก... รสตัณหาในโลก... โผฏฐัพพตัณหาในโลก... ธรรมตัณหาในโลกเป็นสภาวะน่ารักน่าชื่นใจ ตัณหานั้น เมื่อบุคคลจะละ ย่อมละเสียได้ในธรรมตัณหานั้น เมื่อจะดับ ย่อมดับในธรรมตัณหานั้น ‘‘Rūpavitakko loke… saddavitakko loke… gandhavitakko loke… rasavitakko loke… phoṭṭhabbavitakko loke… dhammavitakko loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati. รูปวิตกในโลก... สัททวิตกในโลก... คันธวิตกในโลก... รสวิตกในโลก... โผฏฐัพพวิตกในโลก... ธรรมวิตกในโลกเป็นสภาวะน่ารักน่าชื่นใจ ตัณหานั้น เมื่อบุคคลจะละ ย่อมละเสียได้ในธรรมวิตกนั้น เมื่อจะดับ ย่อมดับในธรรมวิตกนั้น ‘‘Rūpavicāro loke… saddavicāro loke… gandhavicāro loke… rasavicāro loke… phoṭṭhabbavicāro loke… dhammavicāro loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati. Idaṃ vuccati, bhikkhave, dukkhanirodhaṃ ariyasaccaṃ. รูปวิจารในโลก... สัททวิจารในโลก... คันธวิจารในโลก... รสวิจารในโลก... โผฏฐัพพวิจารในโลก... ธรรมวิจารในโลกเป็นสภาวะน่ารักน่าชื่นใจ ตัณหานั้น เมื่อบุคคลจะละ ย่อมละเสียได้ในธรรมวิจารนั้น เมื่อจะดับ ย่อมดับในธรรมวิจารนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ทุกขนิโรธอริยสัจ Maggasaccaniddeso มัคคสัจจนิทเทส 402. ‘‘Katamañca, bhikkhave, dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccaṃ? Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi. ๔๐๒. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจเป็นไฉน? คือ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละ ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ ‘‘Katamā ca, bhikkhave, sammādiṭṭhi? Yaṃ kho, bhikkhave, dukkhe ñāṇaṃ, dukkhasamudaye ñāṇaṃ, dukkhanirodhe ñāṇaṃ, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṃ, ayaṃ vuccati, bhikkhave, sammādiṭṭhi. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สัมมาทิฏฐิเป็นไฉน? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความรู้ในทุกข์ ความรู้ในทุกขสมุทัย ความรู้ในทุกขนิโรธ ความรู้ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา นี้เรียกว่า สัมมาทิฏฐิ ‘‘Katamo ca, bhikkhave, sammāsaṅkappo? Nekkhammasaṅkappo abyāpādasaṅkappo avihiṃsāsaṅkappo, ayaṃ vuccati bhikkhave, sammāsaṅkappo. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สัมมาสังกัปปะเป็นไฉน? ความดำริในการออกจากกาม ความดำริในการไม่พยาบาท ความดำริในการไม่เบียดเบียน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า สัมมาสังกัปปะ ‘‘Katamā [Pg.250] ca, bhikkhave, sammāvācā? Musāvādā veramaṇī pisuṇāya vācāya veramaṇī pharusāya vācāya veramaṇī samphappalāpā veramaṇī, ayaṃ vuccati, bhikkhave, sammāvācā. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สัมมาวาจาเป็นไฉน? การงดเว้นจากการพูดเท็จ การงดเว้นจากวาจาส่อเสียด การงดเว้นจากวาจาหยาบ การงดเว้นจากการพูดเพ้อเจ้อ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า สัมมาวาจา ‘‘Katamo ca, bhikkhave, sammākammanto? Pāṇātipātā veramaṇī adinnādānā veramaṇī kāmesumicchācārā veramaṇī, ayaṃ vuccati, bhikkhave, sammākammanto. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สัมมากัมมันตะเป็นไฉน? การงดเว้นจากการฆ่าสัตว์ การงดเว้นจากการลักทรัพย์ การงดเว้นจากการประพฤติผิดในกาม ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า สัมมากัมมันตะ ‘‘Katamo ca, bhikkhave, sammāājīvo? Idha, bhikkhave, ariyasāvako micchāājīvaṃ pahāya sammāājīvena jīvitaṃ kappeti, ayaṃ vuccati, bhikkhave, sammāājīvo. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สัมมาอาชีวะเป็นไฉน? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกในธรรมวินัยนี้ ละมิจฉาอาชีวะแล้ว สำเร็จความเป็นอยู่ด้วยสัมมาอาชีวะ นี้เรียกว่า สัมมาอาชีวะ ‘‘Katamo ca, bhikkhave, sammāvāyāmo? Idha, bhikkhave, bhikkhu anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati; uppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati; anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati; uppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ ṭhitiyā asammosāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, sammāvāyāmo. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัมมาวายามะเป็นอย่างไรเล่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมปลูกฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต ตั้งจิตไว้ เพื่อความไม่บังเกิดแห่งอกุศลธรรมอันลามกที่ยังไม่เกิด ย่อมปลูกฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต ตั้งจิตไว้ เพื่อการละอกุศลธรรมอันลามกที่เกิดขึ้นแล้ว ย่อมปลูกฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต ตั้งจิตไว้ เพื่อความบังเกิดแห่งกุศลธรรมที่ยังไม่เกิด ย่อมปลูกฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต ตั้งจิตไว้ เพื่อความตั้งมั่น ไม่เลือนหาย เจริญยิ่ง ไพบูลย์ มีความเจริญเต็มเปี่ยม แห่งกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า สัมมาวายามะ ‘‘Katamā ca, bhikkhave, sammāsati? Idha, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ; vedanāsu vedanānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ; citte cittānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ; dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, sammāsati. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัมมาสติเป็นอย่างไรเล่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ พิจารณาเห็นกายในกายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ พิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า สัมมาสติ ‘‘Katamo ca, bhikkhave, sammāsamādhi? Idha, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ [Pg.251] sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati, sato ca sampajāno, sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti, yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, sammāsamādhi. Idaṃ vuccati, bhikkhave, dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccaṃ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัมมาสมาธิเป็นอย่างไรเล่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ สงัดจากกาม สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว บรรลุปฐมฌาน มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขเกิดแต่วิเวกอยู่ เพราะวิตกวิจารสงบระงับไป บรรลุทุติยฌาน เป็นเครื่องผ่องใสแห่งจิตในภายใน เป็นธรรมเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร มีปีติและสุขเกิดแต่สมาธิอยู่ เพราะปีติจางคลายไป เป็นผู้อยู่อุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกาย บรรลุตติยฌาน ที่พระอริยเจ้าทั้งหลายสรรเสริญว่า ‘เป็นผู้อยู่อุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ เพราะละสุขและทุกข์ได้ เพราะโสมนัสและโทมนัสดับไปก่อนแล้ว บรรลุจตุตถฌาน ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีอุเบกขาเป็นเหตุให้สติบริสุทธิ์อยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า สัมมาสมาธิ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ 403. ‘‘Iti ajjhattaṃ vā dhammesu dhammānupassī viharati, bahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati. Samudayadhammānupassī vā dhammesu viharati, vayadhammānupassī vā dhammesu viharati, samudayavayadhammānupassī vā dhammesu viharati. ‘Atthi dhammā’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati. Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati catūsu ariyasaccesu. ๔๐๓. ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายภายในอยู่ หรือพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายภายนอกอยู่ หรือพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่ ย่อมพิจารณาเห็นธรรมดาคือความเกิดขึ้นในธรรมทั้งหลายอยู่ หรือพิจารณาเห็นธรรมดาคือความเสื่อมไปในธรรมทั้งหลายอยู่ หรือพิจารณาเห็นธรรมดาคือทั้งความเกิดขึ้นทั้งความเสื่อมไปในธรรมทั้งหลายอยู่ ก็หรือสติของเธอนั้นเข้าไปตั้งอยู่ว่า ‘ธรรมทั้งหลายมีอยู่’ ก็เพียงสักว่าความรู้ เพียงสักว่าอาศัยระลึกเท่านั้น เธอเป็นผู้อันตัณหาและทิฏฐิไม่อาศัยอยู่แล้ว และไม่ยึดมั่นอะไรๆ ในโลก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลาย คือในอริยสัจ ๔ อยู่อย่างนี้แล Saccapabbaṃ niṭṭhitaṃ. จบ สัจจบรรพ Dhammānupassanā niṭṭhitā. จบ ธรรมานุปัสสนา 404. ‘‘Yo hi koci, bhikkhave, ime cattāro satipaṭṭhāne evaṃ bhāveyya sattavassāni, tassa dvinnaṃ phalānaṃ aññataraṃ phalaṃ pāṭikaṅkhaṃ diṭṭheva dhamme aññā; sati vā upādisese anāgāmitā. ๔๐๔. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดผู้หนึ่ง พึงเจริญสติปัฏฐาน ๔ ประการนี้อย่างนี้ตลอด ๗ ปี เขาพึงหวังผล ๒ ประการอย่างใดอย่างหนึ่ง คือ พระอรหัตผลในปัจจุบัน หรือเมื่อยังมีอุปาทิเหลืออยู่ ก็จักเป็นพระอนาคามี ‘‘Tiṭṭhantu, bhikkhave, sattavassāni. Yo hi koci, bhikkhave, ime cattāro satipaṭṭhāne evaṃ bhāveyya cha vassāni…pe… pañca vassāni… cattāri vassāni… tīṇi vassāni… dve vassāni… ekaṃ vassaṃ… tiṭṭhatu, bhikkhave, ekaṃ vassaṃ. Yo hi koci, bhikkhave, ime cattāro satipaṭṭhāne evaṃ bhāveyya sattamāsāni, tassa dvinnaṃ phalānaṃ aññataraṃ phalaṃ pāṭikaṅkhaṃ diṭṭheva dhamme aññā; sati vā upādisese anāgāmitā. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ๗ ปี ยกไว้ก่อน ผู้ใดผู้หนึ่ง พึงเจริญสติปัฏฐาน ๔ ประการนี้อย่างนี้ตลอด ๖ ปี... ๕ ปี... ๔ ปี... ๓ ปี... ๒ ปี... ๑ ปี... ๑ ปี ยกไว้ก่อน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดผู้หนึ่ง พึงเจริญสติปัฏฐาน ๔ ประการนี้อย่างนี้ตลอด ๗ เดือน เขาพึงหวังผล ๒ ประการอย่างใดอย่างหนึ่ง คือ พระอรหัตผลในปัจจุบัน หรือเมื่อยังมีอุปาทิเหลืออยู่ ก็จักเป็นพระอนาคามี ‘‘Tiṭṭhantu[Pg.252], bhikkhave, satta māsāni. Yo hi koci, bhikkhave, ime cattāro satipaṭṭhāne evaṃ bhāveyya cha māsāni…pe… pañca māsāni… cattāri māsāni… tīṇi māsāni … dve māsāni… ekaṃ māsaṃ… aḍḍhamāsaṃ… tiṭṭhatu, bhikkhave, aḍḍhamāso. Yo hi koci, bhikkhave, ime cattāro satipaṭṭhāne evaṃ bhāveyya sattāhaṃ, tassa dvinnaṃ phalānaṃ aññataraṃ phalaṃ pāṭikaṅkhaṃ diṭṭheva dhamme aññā; sati vā upādisese anāgāmitāti. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ๗ เดือน ยกไว้ก่อน ผู้ใดผู้หนึ่ง พึงเจริญสติปัฏฐาน ๔ ประการนี้อย่างนี้ตลอด ๖ เดือน... ๕ เดือน... ๔ เดือน... ๓ เดือน... ๒ เดือน... ๑ เดือน... กึ่งเดือน... กึ่งเดือน ยกไว้ก่อน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดผู้หนึ่ง พึงเจริญสติปัฏฐาน ๔ ประการนี้อย่างนี้ตลอด ๗ วัน เขาพึงหวังผล ๒ ประการอย่างใดอย่างหนึ่ง คือ พระอรหัตผลในปัจจุบัน หรือเมื่อยังมีอุปาทิเหลืออยู่ ก็จักเป็นพระอนาคามี 405. ‘‘Ekāyano ayaṃ, bhikkhave, maggo sattānaṃ visuddhiyā sokaparidevānaṃ samatikkamāya dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamāya ñāyassa adhigamāya nibbānassa sacchikiriyāya yadidaṃ cattāro satipaṭṭhānāti. Iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vutta’’nti. Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti. ๔๐๕. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หนทางนี้เป็นทางสายเอก เพื่อความบริสุทธิ์ของเหล่าสัตว์ เพื่อความก้าวล่วงเสียซึ่งความโศกและความร่ำไรรำพัน เพื่อความดับไปแห่งทุกข์และโทมนัส เพื่อการบรรลุญายธรรม เพื่อการทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน หนทางนี้คือสติปัฏฐาน ๔ ประการ คำที่เรากล่าวไว้ว่าดังนี้ เราอาศัยข้อนี้กล่าวแล้ว พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้วแล Mahāsatipaṭṭhānasuttaṃ niṭṭhitaṃ navamaṃ. จบ มหาสติปัฏฐานสูตร ที่ ๙ 10. Pāyāsisuttaṃ ๑๐. ปายาสิสูตร 406. Evaṃ [Pg.253] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ āyasmā kumārakassapo kosalesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi yena setabyā nāma kosalānaṃ nagaraṃ tadavasari. Tatra sudaṃ āyasmā kumārakassapo setabyāyaṃ viharati uttarena setabyaṃ siṃsapāvane. Tena kho pana samayena pāyāsi rājañño setabyaṃ ajjhāvasati sattussadaṃ satiṇakaṭṭhodakaṃ sadhaññaṃ rājabhoggaṃ raññā pasenadinā kosalena dinnaṃ rājadāyaṃ brahmadeyyaṃ. ๔๐๖. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง ท่านพระกุมารกัสสปะเที่ยวจาริกไปในแคว้นโกศล พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป ได้เดินทางไปยังเมืองของชาวโกศลชื่อเสตัพยะ ท่านพระกุมารกัสสปะพักอยู่ที่ป่าประดู่ลาย ทางทิศเหนือของเมืองเสตัพยะ ก็สมัยนั้น ปายาสิราชัญญะครองเมืองเสตัพยะ ซึ่งเป็นเมืองที่มั่งคั่ง มีประชากรหนาแน่น มีหญ้า มีฟืน มีน้ำสมบูรณ์ มีธัญญาหารบริบูรณ์ เป็นราชสมบัติที่พระเจ้าปเสนทิโกศลพระราชทานเป็นส่วนบำเหน็จรางวัลอย่างประเสริฐ Pāyāsirājaññavatthu เรื่องปายาสิราชัญญะ 407. Tena kho pana samayena pāyāsissa rājaññassa evarūpaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppannaṃ hoti – ‘‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’ti. Assosuṃ kho setabyakā brāhmaṇagahapatikā – ‘‘samaṇo khalu bho kumārakassapo samaṇassa gotamassa sāvako kosalesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi setabyaṃ anuppatto setabyāyaṃ viharati uttarena setabyaṃ siṃsapāvane. Taṃ kho pana bhavantaṃ kumārakassapaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘paṇḍito byatto medhāvī bahussuto cittakathī kalyāṇapaṭibhāno vuddho ceva arahā ca. Sādhu kho pana tathārūpānaṃ arahataṃ dassanaṃ hotī’’’ti. Atha kho setabyakā brāhmaṇagahapatikā setabyāya nikkhamitvā saṅghasaṅghī gaṇībhūtā uttarenamukhā gacchanti yena siṃsapāvanaṃ. ๔๐๗. ก็สมัยนั้น ปายาสิราชัญญะเกิดมีทิฏฐิอันเป็นบาปเห็นปานนี้ว่า ‘โลกอื่นไม่มี สัตว์ผู้เป็นโอปปาติกะไม่มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี’ พวกพราหมณ์และคหบดีชาวเมืองเสตัพยะได้สดับข่าวว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ได้ยินว่า พระสมณกุมารกัสสปะสาวกของพระสมณโคดม เที่ยวจาริกไปในแคว้นโกศล พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป ได้บรรลุถึงเมืองเสตัพยะแล้ว พักอยู่ที่ป่าประดู่ลาย ทางทิศเหนือของเมืองเสตัพยะ กิตติศัพท์อันงามของท่านพระกุมารกัสสปะนั้นขจรไปอย่างนี้ว่า ‘ท่านเป็นบัณฑิต ฉลาด มีปัญญา มีสุตะมาก มีถ้อยคำวิจิตร มีปฏิภาณดี เป็นผู้ใหญ่และเป็นพระอรหันต์ ก็การได้เห็นพระอรหันต์ทั้งหลายเห็นปานนั้น เป็นความดี’ ครั้งนั้น พวกพราหมณ์และคหบดีชาวเมืองเสตัพยะจึงพากันออกจากเมืองเสตัพยะเป็นหมู่ๆ รวมกันเป็นคณะ มุ่งหน้าไปทางทิศเหนือ ไปยังป่าประดู่ลาย 408. Tena kho pana samayena pāyāsi rājañño uparipāsāde divāseyyaṃ upagato hoti. Addasā kho pāyāsi rājañño setabyake brāhmaṇagahapatike setabyāya nikkhamitvā saṅghasaṅghī gaṇībhūte uttarenamukhe gacchante yena siṃsapāvanaṃ, disvā khattaṃ āmantesi [Pg.254] – ‘‘kiṃ nu kho, bho khatte, setabyakā brāhmaṇagahapatikā setabyāya nikkhamitvā saṅghasaṅghī gaṇībhūtā uttarenamukhā gacchanti yena siṃsapāvana’’nti ? ๔๐๘. ก็สมัยนั้น ปายาสิราชัญญะกำลังพักผ่อนในเวลากลางวันอยู่บนปราสาทชั้นบน ได้เห็นพวกพราหมณ์และคหบดีชาวเมืองเสตัพยะพากันออกจากเมืองเสตัพยะเป็นหมู่ๆ รวมกันเป็นคณะ มุ่งหน้าไปทางทิศเหนือ ไปยังป่าประดู่ลาย ครั้นเห็นแล้วจึงเรียกอำมาตย์มาถามว่า ‘ท่านอำมาตย์ เพราะเหตุไร พวกพราหมณ์และคหบดีชาวเมืองเสตัพยะจึงพากันออกจากเมืองเสตัพยะเป็นหมู่ๆ รวมกันเป็นคณะ มุ่งหน้าไปทางทิศเหนือ ไปยังป่าประดู่ลาย’ ‘‘Atthi kho, bho, samaṇo kumārakassapo, samaṇassa gotamassa sāvako kosalesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi setabyaṃ anuppatto setabyāyaṃ viharati uttarena setabyaṃ siṃsapāvane. Taṃ kho pana bhavantaṃ kumārakassapaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘paṇḍito byatto medhāvī bahussuto cittakathī kalyāṇapaṭibhāno vuddho ceva arahā cā’ti. Tamete bhavantaṃ kumārakassapaṃ dassanāya upasaṅkamantī’’ti. ‘‘Tena hi, bho khatte, yena setabyakā brāhmaṇagahapatikā tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā setabyake brāhmaṇagahapatike evaṃ vadehi – ‘pāyāsi, bho, rājañño evamāha – āgamentu kira bhavanto, pāyāsipi rājañño samaṇaṃ kumārakassapaṃ dassanāya upasaṅkamissatī’ti. Purā samaṇo kumārakassapo setabyake brāhmaṇagahapatike bāle abyatte saññāpeti – ‘itipi atthi paro loko, atthi sattā opapātikā, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’ti. Natthi hi, bho khatte, paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’ti. ‘‘Evaṃ bho’’ti kho so khattā pāyāsissa rājaññassa paṭissutvā yena setabyakā brāhmaṇagahapatikā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā setabyake brāhmaṇagahapatike etadavoca – ‘‘pāyāsi, bho, rājañño evamāha, āgamentu kira bhavanto, pāyāsipi rājañño samaṇaṃ kumārakassapaṃ dassanāya upasaṅkamissatī’’ti. อำมาตย์กราบทูลว่า ‘ขอเดชะ มีพระสมณะชื่อกุมารกัสสปะ เป็นสาวกของพระสมณโคดม เที่ยวจาริกไปในแคว้นโกศล พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป ได้บรรลุถึงเมืองเสตัพยะแล้ว พักอยู่ที่ป่าประดู่ลาย ทางทิศเหนือของเมืองเสตัพยะ กิตติศัพท์อันงามของท่านพระกุมารกัสสปะนั้นขจรไปอย่างนี้ว่า ‘ท่านเป็นบัณฑิต ฉลาด มีปัญญา มีสุตะมาก มีถ้อยคำวิจิตร มีปฏิภาณดี เป็นผู้ใหญ่และเป็นพระอรหันต์’ ชนเหล่านั้นจึงพากันไปเพื่อเข้าพบท่านพระกุมารกัสสปะ’ ปายาสิราชัญญะกล่าวว่า ‘ถ้าเช่นนั้น ท่านอำมาตย์ ท่านจงไปหาพวกพราหมณ์และคหบดีชาวเมืองเสตัพยะ แล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ปายาสิราชัญญะมีรับสั่งว่า ขอพวกท่านจงรอก่อน แม้ปายาสิราชัญญะก็จะไปเข้าพบพระสมณกุมารกัสสปะด้วย’ ก่อนที่พระสมณกุมารกัสสปะจะชักจูงพวกพราหมณ์และคหบดีชาวเมืองเสตัพยะผู้โง่เขลาเบาปัญญาให้เข้าใจว่า ‘โลกอื่นมี สัตว์ผู้เป็นโอปปาติกะมี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วมี’ เพราะว่า ท่านอำมาตย์ โลกอื่นไม่มี สัตว์ผู้เป็นโอปปาติกะไม่มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี’ อำมาตย์นั้นทูลรับสนองพระดำรัสของปายาสิราชัญญะว่า ‘ขอรับใต้ฝ่าพระบาท’ แล้วจึงเข้าไปหาพวกพราหมณ์และคหบดีชาวเมืองเสตัพยะ ได้กล่าวคำนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ปายาสิราชัญญะมีรับสั่งว่า ขอพวกท่านจงรอก่อน แม้ปายาสิราชัญญะก็จะไปเข้าพบพระสมณกุมารกัสสปะด้วย’ 409. Atha kho pāyāsi rājañño setabyakehi brāhmaṇagahapatikehi parivuto yena siṃsapāvanaṃ yenāyasmā kumārakassapo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā kumārakassapena saddhiṃ [Pg.255] sammodi, sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Setabyakāpi kho brāhmaṇagahapatikā appekacce āyasmantaṃ kumārakassapaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu; appekacce āyasmatā kumārakassapena saddhiṃ sammodiṃsu; sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Appekacce yenāyasmā kumārakassapo tenañjaliṃ paṇāmetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Appekacce nāmagottaṃ sāvetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Appekacce tuṇhībhūtā ekamantaṃ nisīdiṃsu. ๔๐๙. ลำดับนั้น ปายาสิราชัญญะแวดล้อมด้วยพราหมณ์และคหบดีชาวเมืองเสตัพยะ เข้าไปหาท่านพระกุมารกัสสปะถึงที่อยู่ แล้วได้ปราศรัยกับท่านพระกุมารกัสสปะ ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควร แม้พวกพราหมณ์และคหบดีชาวเมืองเสตัพยะ บางพวกก็อภิวาทท่านพระกุมารกัสสปะแล้วนั่ง ณ ที่สมควร บางพวกก็ได้ปราศรัยกับท่านพระกุมารกัสสปะ ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควร บางพวกก็ประนมอัญชลีไปทางที่ท่านพระกุมารกัสสปะอยู่แล้วนั่ง ณ ที่สมควร บางพวกก็ประกาศชื่อและโคตรแล้วนั่ง ณ ที่สมควร บางพวกก็นั่งนิ่งอยู่ ณ ที่สมควร Natthikavādo นัตถิกวาท 410. Ekamantaṃ nisinno kho pāyāsi rājañño āyasmantaṃ kumārakassapaṃ etadavoca – ‘‘ahañhi, bho kassapa, evaṃvādī evaṃdiṭṭhī – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti. ‘‘Nāhaṃ, rājañña, evaṃvādiṃ evaṃdiṭṭhiṃ addasaṃ vā assosiṃ vā. Kathañhi nāma evaṃ vadeyya – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’ti? ๔๑๐. เมื่อปายาสิราชัญญะนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กล่าวกับท่านพระกุมารกัสสปะว่า ‘ท่านกัสสปะ ข้าพเจ้ามีวาทะ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘โลกอื่นไม่มี สัตว์ผู้เป็นโอปปาติกะไม่มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี’ ท่านพระกุมารกัสสปะกล่าวว่า ‘ราชัญญะ อาตมาไม่เคยเห็น ไม่เคยได้ยินคนมีวาทะมีทิฏฐิอย่างนี้เลย ไฉนจึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘โลกอื่นไม่มี สัตว์ผู้เป็นโอปปาติกะไม่มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี’ Candimasūriyaupamā อุปมาด้วยพระจันทร์และพระอาทิตย์ 411. ‘‘Tena hi, rājañña, taññevettha paṭipucchissāmi, yathā te khameyya, tathā naṃ byākareyyāsi. Taṃ kiṃ maññasi, rājañña, ime candimasūriyā imasmiṃ vā loke parasmiṃ vā, devā vā te manussā vā’’ti? ‘‘Ime, bho kassapa, candimasūriyā parasmiṃ loke, na imasmiṃ; devā te na manussā’’ti. ‘‘Imināpi kho te, rājañña, pariyāyena evaṃ hotu – itipi atthi paro loko, atthi sattā opapātikā, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’ti. ๔๑๑. “ราชัญญะ ถ้าอย่างนั้น ในเรื่องนี้ อาตมาจะขอย้อนถามท่านนั่นแหละ ข้อนั้นท่านพอใจอย่างไร ก็จงพยากรณ์อย่างนั้นเถิด ราชัญญะ ท่านจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ดวงจันทร์และดวงอาทิตย์เหล่านี้ มีในโลกนี้หรือในโลกอื่น และดวงจันทร์และดวงอาทิตย์เหล่านั้นเป็นเทวดาหรือเป็นมนุษย์” “ข้าแต่ท่านพระกัสสปะ ดวงจันทร์และดวงอาทิตย์เหล่านี้มีในโลกอื่น ไม่มีในโลกนี้ และเป็นเทวดา ไม่ใช่มนุษย์” “ราชัญญะ โดยปริยายแม้นี้ ท่านจงมีความเห็นอย่างนี้เถิดว่า ‘โลกอื่นมี โอปปาติกสัตว์มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วมี’ ดังนี้ 412. ‘‘Kiñcāpi bhavaṃ kassapo evamāha, atha kho evaṃ me ettha hoti – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti. ‘‘Atthi pana, rājañña, pariyāyo, yena te pariyāyena evaṃ hoti – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti? ‘‘Atthi[Pg.256], bho kassapa, pariyāyo, yena me pariyāyena evaṃ hoti – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti. ‘‘Yathā kathaṃ viya, rājaññā’’ti? ‘‘Idha me, bho kassapa, mittāmaccā ñātisālohitā pāṇātipātī adinnādāyī kāmesumicchācārī musāvādī pisuṇavācā pharusavācā samphappalāpī abhijjhālū byāpannacittā micchādiṭṭhī. Te aparena samayena ābādhikā honti dukkhitā bāḷhagilānā. Yadāhaṃ jānāmi – ‘na dānime imamhā ābādhā vuṭṭhahissantī’ti tyāhaṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadāmi – ‘santi kho, bho, eke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ye te pāṇātipātī adinnādāyī kāmesumicchācārī musāvādī pisuṇavācā pharusavācā samphappalāpī abhijjhālū byāpannacittā micchādiṭṭhī, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjantī’ti. Bhavanto kho pāṇātipātī adinnādāyī kāmesumicchācārī musāvādī pisuṇavācā pharusavācā samphappalāpī abhijjhālū byāpannacittā micchādiṭṭhī. Sace tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ saccaṃ vacanaṃ, bhavanto kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjissanti. Sace, bho, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjeyyātha, yena me āgantvā āroceyyātha – ‘itipi atthi paro loko, atthi sattā opapātikā, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’ti. Bhavanto kho pana me saddhāyikā paccayikā, yaṃ bhavantehi diṭṭhaṃ, yathā sāmaṃ diṭṭhaṃ evametaṃ bhavissatī’ti. Te me ‘sādhū’ti paṭissutvā neva āgantvā ārocenti, na pana dūtaṃ pahiṇanti. Ayampi kho, bho kassapa, pariyāyo, yena me pariyāyena evaṃ hoti – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti. ๔๑๒. “ถึงแม้ท่านพระกัสสปะจะกล่าวอย่างนี้ แต่ข้าพเจ้าก็ยังมีความเห็นในเรื่องนี้อย่างนี้ว่า ‘โลกอื่นไม่มี โอปปาติกสัตว์ไม่มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี’” “ราชัญญะ ก็ปริยายที่ทำให้ท่านมีความเห็นอย่างนั้นว่า ‘โลกอื่นไม่มี โอปปาติกสัตว์ไม่มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี’ มีอยู่หรือ” “ข้าแต่ท่านพระกัสสปะ ปริยายที่ทำให้ข้าพเจ้ามีความเห็นอย่างนั้นว่า ‘โลกอื่นไม่มี โอปปาติกสัตว์ไม่มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี’ มีอยู่” “ราชัญญะ เป็นอย่างไรเล่า” “ข้าแต่ท่านพระกัสสปะ ในกรุงนี้ มิตร อำมาตย์ ญาติสาโลหิตของข้าพเจ้า เป็นผู้ฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ประพฤติผิดในกาม พูดเท็จ พูดส่อเสียด พูดคำหยาบ พูดเพ้อเจ้อ มีความโลภเพ่งเล็งอยากได้ของเขา มีจิตพยาบาท มีความเห็นผิด ต่อมาพวกเขาป่วย ได้รับทุกข์ เป็นไข้หนัก เมื่อข้าพเจ้ารู้ว่า ‘บัดนี้ พวกเขาจักไม่หายจากอาพาธนี้’ ข้าพเจ้าจึงเข้าไปหาพวกเขาแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านทั้งหลาย มีสมณพราหมณ์พวกหนึ่งมีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘บรรดาผู้ที่ฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ประพฤติผิดในกาม พูดเท็จ พูดส่อเสียด พูดคำหยาบ พูดเพ้อเจ้อ มีความโลภเพ่งเล็งอยากได้ของเขา มีจิตพยาบาท มีความเห็นผิด พวกเขาหลังจากตายเพราะกายแตก จะไปเกิดในอบาย ทุคติ วินิบาต นรก’ ก็ท่านทั้งหลายเป็นผู้ฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ประพฤติผิดในกาม พูดเท็จ พูดส่อเสียด พูดคำหยาบ พูดเพ้อเจ้อ มีความโลภเพ่งเล็งอยากได้ของเขา มีจิตพยาบาท มีความเห็นผิด ถ้าคำของท่านสมณพราหมณ์เหล่านั้นเป็นจริง ท่านทั้งหลายหลังจากตายเพราะกายแตก จักไปเกิดในอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ถ้าท่านทั้งหลายหลังจากตายเพราะกายแตก พึงไปเกิดในอบาย ทุคติ วินิบาต นรกไซร้ ขอท่านทั้งหลายจงมาบอกแก่ข้าพเจ้าว่า ‘โลกอื่นมี โอปปาติกสัตว์มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วมี’ ดังนี้เถิด อนึ่ง ท่านทั้งหลายเป็นที่น่าเชื่อถือ เป็นที่ไว้วางใจของข้าพเจ้า สิ่งที่ท่านทั้งหลายเห็นแล้ว จักเป็นเหมือนสิ่งที่ข้าพเจ้าเห็นเอง’ พวกเขารับคำของข้าพเจ้าว่า ‘ดีละ’ แล้วก็ไม่มาบอก และไม่ส่งทูตมาเลย ข้าแต่ท่านพระกัสสปะ แม้นี้ก็เป็นปริยายที่ทำให้ข้าพเจ้ามีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘โลกอื่นไม่มี โอปปาติกสัตว์ไม่มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี’” Coraupamā โจรูปมา 413. ‘‘Tena hi, rājañña, taññevettha paṭipucchissāmi. Yathā te khameyya tathā naṃ byākareyyāsi. Taṃ kiṃ maññasi, rājañña, idha te purisā coraṃ āgucāriṃ gahetvā dasseyyuṃ – ‘ayaṃ te, bhante, coro āgucārī; imassa yaṃ icchasi, taṃ daṇḍaṃ paṇehī’ti. Te tvaṃ evaṃ vadeyyāsi – ‘tena hi, bho, imaṃ purisaṃ daḷhāya rajjuyā pacchābāhaṃ gāḷhabandhanaṃ bandhitvā [Pg.257] khuramuṇḍaṃ karitvā kharassarena paṇavena rathikāya rathikaṃ siṅghāṭakena siṅghāṭakaṃ parinetvā dakkhiṇena dvārena nikkhamitvā dakkhiṇato nagarassa āghātane sīsaṃ chindathā’ti. Te ‘sādhū’ti paṭissutvā taṃ purisaṃ daḷhāya rajjuyā pacchābāhaṃ gāḷhabandhanaṃ bandhitvā khuramuṇḍaṃ karitvā kharassarena paṇavena rathikāya rathikaṃ siṅghāṭakena siṅghāṭakaṃ parinetvā dakkhiṇena dvārena nikkhamitvā dakkhiṇato nagarassa āghātane nisīdāpeyyuṃ. Labheyya nu kho so coro coraghātesu – ‘āgamentu tāva bhavanto coraghātā, amukasmiṃ me gāme vā nigame vā mittāmaccā ñātisālohitā, yāvāhaṃ tesaṃ uddisitvā āgacchāmī’ti, udāhu vippalapantasseva coraghātā sīsaṃ chindeyyu’’nti? ‘‘Na hi so, bho kassapa, coro labheyya coraghātesu – ‘āgamentu tāva bhavanto coraghātā amukasmiṃ me gāme vā nigame vā mittāmaccā ñātisālohitā, yāvāhaṃ tesaṃ uddisitvā āgacchāmī’ti. Atha kho naṃ vippalapantasseva coraghātā sīsaṃ chindeyyu’’nti. ‘‘So hi nāma, rājañña, coro manusso manussabhūtesu coraghātesu na labhissati – ‘āgamentu tāva bhavanto coraghātā, amukasmiṃ me gāme vā nigame vā mittāmaccā ñātisālohitā, yāvāhaṃ tesaṃ uddisitvā āgacchāmī’ti. Kiṃ pana te mittāmaccā ñātisālohitā pāṇātipātī adinnādāyī kāmesumicchācārī musāvādī pisuṇavācā pharusavācā samphappalāpī abhijjhālū byāpannacittā micchādiṭṭhī, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapannā labhissanti nirayapālesu – ‘āgamentu tāva bhavanto nirayapālā, yāva mayaṃ pāyāsissa rājaññassa gantvā ārocema – ‘‘itipi atthi paro loko, atthi sattā opapātikā, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti? Imināpi kho te, rājañña, pariyāyena evaṃ hotu – ‘itipi atthi paro loko, atthi sattā opapātikā, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti. ๔๑๓. “ราชัญญะ ถ้าอย่างนั้น ในเรื่องนี้ อาตมาจะขอย้อนถามท่านบ้าง ท่านพอใจอย่างใด ก็จงพยากรณ์เรื่องนั้นอย่างนั้นเถิด ราชัญญะ ท่านจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร คือ บุรุษของท่านในเมืองนี้จับโจรผู้มีความผิดมาแสดงว่า ‘ข้าแต่ท่าน โจรผู้นี้มีความผิดต่อท่าน ขอท่านจงลงโทษโจรผู้นี้ตามที่ท่านปรารถนาเถิด’ ท่านพึงกล่าวกะบุรุษเหล่านั้นอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ ถ้าอย่างนั้น พวกท่านจงเอาเชือกที่เหนียวมัดบุรุษนี้ไพล่หลังให้แน่นแฟ้น โกนศีรษะแล้วนำตระเวนไปตามถนน ตรอก ซอกซอย ด้วยบัณเฑาะว์มีเสียงดังกระด้าง ออกไปทางประตูด้านทิศใต้ แล้วจงตัดศีรษะเสียที่ตะแลงแกงทางทิศใต้ของเมือง’ บุรุษเหล่านั้นรับคำว่า ‘ดีละ’ แล้วเอาเชือกที่เหนียวมัดบุรุษนั้นไพล่หลังให้แน่นแฟ้น โกนศีรษะแล้วนำตระเวนไปตามถนน ตรอก ซอกซอย ด้วยบัณเฑาะว์มีเสียงดังกระด้าง ออกไปทางประตูด้านทิศใต้ แล้วให้นั่งที่ตะแลงแกงทางทิศใต้ของเมือง โจรนั้นจะพึงขอผ่อนผันกะพวกเพชฌฆาตได้บ้างไหมว่า ‘ท่านผู้เจริญ ขอพวกท่านจงรอก่อน ตราบเท่าที่ข้าพเจ้าจะบอกมิตรสหายหรือญาติสาโลหิตในบ้านหรือนิคมโน้นแล้วกลับมา’ หรือว่าพวกเพชฌฆาตจะตัดศีรษะของโจรนั้นผู้กำลังรำพันอยู่นั่นเทียว” “ข้าแต่พระกัสสปะผู้เจริญ โจรนั้นไม่พึงขอผ่อนผันกะพวกเพชฌฆาตได้เลยว่า ‘ท่านผู้เจริญ ขอพวกท่านจงรอก่อน ตราบเท่าที่ข้าพเจ้าจะบอกมิตรสหายหรือญาติสาโลหิตในบ้านหรือนิคมโน้นแล้วกลับมา’ ที่แท้ พวกเพชฌฆาตจะตัดศีรษะของโจรนั้นผู้กำลังรำพันอยู่นั่นเทียว” “ราชัญญะ โจรนั้นเป็นมนุษย์ ยังขอผ่อนผันกะพวกเพชฌฆาตซึ่งเป็นมนุษย์ไม่ได้เลย ก็จะป่วยกล่าวไปไยถึงมิตรสหายหรือญาติสาโลหิตของท่านผู้เป็นปาณาติบาต อทินนาทาน กาเมสุมิจฉาจาร มุสาวาท ปิสุณาวาจา ผรุสวาจา สัมผัปปลาปะ อภิชฌา พยาบาท มิจฉาทิฐิเล่า พวกเขาเหล่านั้นเบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก เข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรกแล้ว จะพึงขอผ่อนผันกะเหล่านายนิรยบาลได้หรือว่า ‘ท่านผู้เจริญ ขอพวกท่านจงรอก่อน ตราบเท่าที่พวกข้าพเจ้าจะไปบอกปายาสิราชัญญะว่า ‘โลกอื่นมี โอปปาติกสัตว์มี ผลวิบากแห่งกรรมที่ทำดีทำชั่วมี’ ราชัญญะ โดยปริยายแม้นี้ ท่านจงถืออย่างนี้เถิดว่า ‘โลกอื่นมี โอปปาติกสัตว์มี ผลวิบากแห่งกรรมที่ทำดีทำชั่วมี’” 414. ‘‘Kiñcāpi bhavaṃ kassapo evamāha, atha kho evaṃ me ettha hoti – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ [Pg.258] kammānaṃ phalaṃ vipāko’’ti. ‘‘Atthi pana, rājañña, pariyāyo yena te pariyāyena evaṃ hoti – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti? ‘‘Atthi, bho kassapa, pariyāyo, yena me pariyāyena evaṃ hoti – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti. ‘‘Yathā kathaṃ viya, rājaññā’’ti? ‘‘Idha me, bho kassapa, mittāmaccā ñātisālohitā pāṇātipātā paṭiviratā adinnādānā paṭiviratā kāmesumicchācārā paṭiviratā musāvādā paṭiviratā pisuṇāya vācāya paṭiviratā pharusāya vācāya paṭiviratā samphappalāpā paṭiviratā anabhijjhālū abyāpannacittā sammādiṭṭhī. Te aparena samayena ābādhikā honti dukkhitā bāḷhagilānā. Yadāhaṃ jānāmi – ‘na dānime imamhā ābādhā vuṭṭhahissantī’ti tyāhaṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadāmi – ‘santi kho, bho, eke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ye te pāṇātipātā paṭiviratā adinnādānā paṭiviratā kāmesumicchācārā paṭiviratā musāvādā paṭiviratā pisuṇāya vācāya paṭiviratā pharusāya vācāya paṭiviratā samphappalāpā paṭiviratā anabhijjhālū abyāpannacittā sammādiṭṭhī te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjantīti. Bhavanto kho pāṇātipātā paṭiviratā adinnādānā paṭiviratā kāmesumicchācārā paṭiviratā musāvādā paṭiviratā pisuṇāya vācāya paṭiviratā pharusāya vācāya paṭiviratā samphappalāpā paṭiviratā anabhijjhālū abyāpannacittā sammādiṭṭhī. Sace tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ saccaṃ vacanaṃ, bhavanto kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjissanti. Sace, bho, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjeyyātha, yena me āgantvā āroceyyātha – ‘itipi atthi paro loko, atthi sattā opapātikā, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’ti. Bhavanto kho pana me saddhāyikā paccayikā, yaṃ bhavantehi diṭṭhaṃ, yathā sāmaṃ diṭṭhaṃ evametaṃ bhavissatī’ti. Te me ‘sādhū’ti paṭissutvā neva āgantvā ārocenti, na pana dūtaṃ pahiṇanti. Ayampi kho, bho kassapa, pariyāyo, yena me pariyāyena evaṃ hoti – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti. ๔๑๔. “ถึงแม้ท่านพระกัสสปะจะกล่าวอย่างนี้ แต่ถึงกระนั้น ข้าพเจ้าก็ยังมีความเห็นในเรื่องนี้อย่างนี้ว่า ‘แม้ด้วยเหตุนี้ โลกอื่นไม่มี โอปปาติกสัตว์ไม่มี ผลวิบากของกรรมดีกรรมชั่วไม่มี’” “ดูก่อนราชัญญะ ก็ยังมีเหตุผลที่ทำให้ท่านมีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘แม้ด้วยเหตุนี้ โลกอื่นไม่มี โอปปาติกสัตว์ไม่มี ผลวิบากของกรรมดีกรรมชั่วไม่มี’ อยู่หรือ” “ข้าแต่ท่านพระกัสสปะ ยังมีเหตุผลที่ทำให้ข้าพเจ้ามีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘แม้ด้วยเหตุนี้ โลกอื่นไม่มี โอปปาติกสัตว์ไม่มี ผลวิบากของกรรมดีกรรมชั่วไม่มี’ อยู่” “เป็นอย่างไรเล่า ราชัญญะ” “ข้าแต่ท่านพระกัสสปะ ในเรื่องนี้ มิตรสหายและญาติสาโลหิตของข้าพเจ้า เป็นผู้งดเว้นจากปาณาติบาต งดเว้นจากอทินนาทาน งดเว้นจากกาเมสุมิจฉาจาร งดเว้นจากมุสาวาท งดเว้นจากปิสุณาวาจา งดเว้นจากผรุสวาจา งดเว้นจากสัมผัปปลาปะ ไม่โลภอยากได้ของผู้อื่น มีจิตไม่พยาบาท มีความเห็นชอบ ต่อมาสมัยอื่น พวกเขาป่วย ได้รับทุกขเวทนา เป็นไข้หนัก เมื่อข้าพเจ้ารู้ว่า ‘บัดนี้ พวกเขาจักไม่หายจากอาพาธนี้’ ข้าพเจ้าจึงเข้าไปหาพวกเขาแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้เจริญ มีสมณพราหมณ์พวกหนึ่งมีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘บรรดาผู้ที่งดเว้นจากปาณาติบาต งดเว้นจากอทินนาทาน งดเว้นจากกาเมสุมิจฉาจาร งดเว้นจากมุสาวาท งดเว้นจากปิสุณาวาจา งดเว้นจากผรุสวาจา งดเว้นจากสัมผัปปลาปะ ไม่โลภอยากได้ของผู้อื่น มีจิตไม่พยาบาท มีความเห็นชอบ พวกเขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์’ ก็ท่านทั้งหลายเป็นผู้งดเว้นจากปาณาติบาต งดเว้นจากอทินนาทาน งดเว้นจากกาเมสุมิจฉาจาร งดเว้นจากมุสาวาท งดเว้นจากปิสุณาวาจา งดเว้นจากผรุสวาจา งดเว้นจากสัมผัปปลาปะ ไม่โลภอยากได้ของผู้อื่น มีจิตไม่พยาบาท มีความเห็นชอบ ถ้าคำของท่านสมณพราหมณ์เหล่านั้นเป็นจริง ท่านทั้งหลายหลังจากตายเพราะกายแตก จักเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ดูก่อนท่านผู้เจริญ ถ้าท่านทั้งหลายหลังจากตายเพราะกายแตก พึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ไซร้ ขอท่านทั้งหลายจงมาบอกแก่ข้าพเจ้าว่า ‘แม้ด้วยเหตุนี้ โลกอื่นมี โอปปาติกสัตว์มี ผลวิบากของกรรมดีกรรมชั่วมี’ ก็ท่านทั้งหลายเป็นที่น่าเชื่อถือ เป็นที่ไว้วางใจของข้าพเจ้า สิ่งที่ท่านทั้งหลายเห็นแล้ว ก็จักเป็นเหมือนกับที่ข้าพเจ้าเห็นเอง’ พวกเขารับคำข้าพเจ้าว่า ‘ดีละ’ แล้วก็ไม่มาบอก และก็ไม่ได้ส่งทูตมา ข้าแต่ท่านพระกัสสปะ แม้นี้ก็เป็นเหตุผลที่ทำให้ข้าพเจ้ามีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘แม้ด้วยเหตุนี้ โลกอื่นไม่มี โอปปาติกสัตว์ไม่มี ผลวิบากของกรรมดีกรรมชั่วไม่มี’” Gūthakūpapurisaupamā อุปมาด้วยบุรุษผู้ตกในหลุมคูถ 415. ‘‘Tena [Pg.259] hi, rājañña, upamaṃ te karissāmi. Upamāya midhekacce viññū purisā bhāsitassa atthaṃ ājānanti. Seyyathāpi, rājañña, puriso gūthakūpe sasīsakaṃ nimuggo assa. Atha tvaṃ purise āṇāpeyyāsi – ‘tena hi, bho, taṃ purisaṃ tamhā gūthakūpā uddharathā’ti. Te ‘sādhū’ti paṭissutvā taṃ purisaṃ tamhā gūthakūpā uddhareyyuṃ. Te tvaṃ evaṃ vadeyyāsi – ‘tena hi, bho, tassa purisassa kāyā veḷupesikāhi gūthaṃ sunimmajjitaṃ nimmajjathā’ti. Te ‘sādhū’ti paṭissutvā tassa purisassa kāyā veḷupesikāhi gūthaṃ sunimmajjitaṃ nimmajjeyyuṃ. Te tvaṃ evaṃ vadeyyāsi – ‘tena hi, bho, tassa purisassa kāyaṃ paṇḍumattikāya tikkhattuṃ subbaṭṭitaṃ ubbaṭṭethā’ti. Te tassa purisassa kāyaṃ paṇḍumattikāya tikkhattuṃ subbaṭṭitaṃ ubbaṭṭeyyuṃ. Te tvaṃ evaṃ vadeyyāsi – ‘tena hi, bho, taṃ purisaṃ telena abbhañjitvā sukhumena cuṇṇena tikkhattuṃ suppadhotaṃ karothā’ti. Te taṃ purisaṃ telena abbhañjitvā sukhumena cuṇṇena tikkhattuṃ suppadhotaṃ kareyyuṃ. Te tvaṃ evaṃ vadeyyāsi – ‘tena hi, bho, tassa purisassa kesamassuṃ kappethā’ti. Te tassa purisassa kesamassuṃ kappeyyuṃ. Te tvaṃ evaṃ vadeyyāsi – ‘tena hi, bho, tassa purisassa mahagghañca mālaṃ mahagghañca vilepanaṃ mahagghāni ca vatthāni upaharathā’ti. Te tassa purisassa mahagghañca mālaṃ mahagghañca vilepanaṃ mahagghāni ca vatthāni upahareyyuṃ. Te tvaṃ evaṃ vadeyyāsi – ‘tena hi, bho, taṃ purisaṃ pāsādaṃ āropetvā pañcakāmaguṇāni upaṭṭhāpethā’ti. Te taṃ purisaṃ pāsādaṃ āropetvā pañcakāmaguṇāni upaṭṭhāpeyyuṃ. ๔๑๕. “ดูก่อนราชัญญะ ถ้าเช่นนั้น เราจักทำอุปมาให้ท่านฟัง ในโลกนี้ วิญญูชนบางพวกย่อมเข้าใจความหมายของคำที่กล่าวด้วยอุปมา ดูก่อนราชัญญะ เปรียบเหมือนบุรุษพึงจมลงในหลุมคูถพร้อมทั้งศีรษะ ครั้งนั้น ท่านพึงสั่งบุรุษทั้งหลายว่า ‘ดูก่อนท่านผู้เจริญ ถ้าเช่นนั้น พวกท่านจงช่วยกันฉุดบุรุษนั้นขึ้นจากหลุมคูถนั้น’ พวกเขารับคำว่า ‘ดีละ’ แล้วพึงฉุดบุรุษนั้นขึ้นจากหลุมคูถนั้น ท่านพึงกล่าวกะพวกเขาอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้เจริญ ถ้าเช่นนั้น พวกท่านจงใช้ไม้ไผ่ขูดคูถออกจากกายของบุรุษนั้นให้ดี’ พวกเขารับคำว่า ‘ดีละ’ แล้วพึงใช้ไม้ไผ่ขูดคูถออกจากกายของบุรุษนั้นให้ดี ท่านพึงกล่าวกะพวกเขาอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้เจริญ ถ้าเช่นนั้น พวกท่านจงใช้ดินเหนียวสีขาวขัดกายของบุรุษนั้นให้ดี ๓ ครั้ง’ พวกเขาพึงใช้ดินเหนียวสีขาวขัดกายของบุรุษนั้นให้ดี ๓ ครั้ง ท่านพึงกล่าวกะพวกเขาอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้เจริญ ถ้าเช่นนั้น พวกท่านจงชโลมบุรุษนั้นด้วยน้ำมัน แล้วอาบด้วยของหอมอย่างละเอียด ๓ ครั้ง’ พวกเขาพึงชโลมบุรุษนั้นด้วยน้ำมัน แล้วอาบด้วยของหอมอย่างละเอียด ๓ ครั้ง ท่านพึงกล่าวกะพวกเขาอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้เจริญ ถ้าเช่นนั้น พวกท่านจงแต่งผมและหนวดของบุรุษนั้น’ พวกเขาพึงแต่งผมและหนวดของบุรุษนั้น ท่านพึงกล่าวกะพวกเขาอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้เจริญ ถ้าเช่นนั้น พวกท่านจงนำพวงมาลัยอันมีค่ามาก เครื่องลูบไล้อันมีค่ามาก และผ้าอันมีค่ามากมาให้บุรุษนั้น’ พวกเขาพึงนำพวงมาลัยอันมีค่ามาก เครื่องลูบไล้อันมีค่ามาก และผ้าอันมีค่ามากมาให้บุรุษนั้น ท่านพึงกล่าวกะพวกเขาอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้เจริญ ถ้าเช่นนั้น พวกท่านจงนำบุรุษนั้นขึ้นสู่ปราสาท แล้วบำรุงบำเรอด้วยกามคุณ ๕’ พวกเขาพึงนำบุรุษนั้นขึ้นสู่ปราสาท แล้วบำรุงบำเรอด้วยกามคุณ ๕ ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, rājañña, api nu tassa purisassa sunhātassa suvilittassa sukappitakesamassussa āmukkamālābharaṇassa odātavatthavasanassa uparipāsādavaragatassa pañcahi kāmaguṇehi samappitassa samaṅgībhūtassa paricārayamānassa punadeva tasmiṃ gūthakūpe nimujjitukāmatā assā’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho kassapa’’. ‘‘Taṃ kissa hetu’’? ‘‘Asuci, bho kassapa, gūthakūpo asuci ceva asucisaṅkhāto ca duggandho ca duggandhasaṅkhāto ca jeguccho ca jegucchasaṅkhāto [Pg.260] ca paṭikūlo ca paṭikūlasaṅkhāto cā’’ti. ‘‘Evameva kho, rājañña, manussā devānaṃ asucī ceva asucisaṅkhātā ca, duggandhā ca duggandhasaṅkhātā ca, jegucchā ca jegucchasaṅkhātā ca, paṭikūlā ca paṭikūlasaṅkhātā ca. Yojanasataṃ kho, rājañña, manussagandho deve ubbādhati. Kiṃ pana te mittāmaccā ñātisālohitā pāṇātipātā paṭiviratā adinnādānā paṭiviratā kāmesumicchācārā paṭiviratā musāvādā paṭiviratā pisuṇāya vācāya paṭiviratā pharusāya vācāya paṭiviratā samphappalāpā paṭiviratā anabhijjhālū abyāpannacittā sammādiṭṭhī, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannā te āgantvā ārocessanti – ‘itipi atthi paro loko, atthi sattā opapātikā, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’ti? Imināpi kho te, rājañña, pariyāyena evaṃ hotu – ‘itipi atthi paro loko, atthi sattā opapātikā, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti. “ราชัญญะ ท่านจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร บุรุษผู้อาบน้ำสะอาด ลูบไล้ด้วยของหอม ตัดผมและโกนหนวดเรียบร้อย ประดับพวงมาลาและเครื่องอาภรณ์ นุ่งห่มผ้าขาวสะอาด อยู่บนปราสาทชั้นเยี่ยม เพียบพร้อมพรั่งมูลด้วยกามคุณ ๕ บำเรอตนอยู่ จะพึงมีความปรารถนาเพื่อจะลงไปในหลุมคูถนั้นอีกหรือ” “ข้อนั้นไม่มีเลย ท่านพระกัสสปะ” “เพราะเหตุไร” “ท่านพระกัสสปะ เพราะหลุมคูถนั้นไม่สะอาด ทั้งถูกกำหนดว่าไม่สะอาด มีกลิ่นเหม็น ทั้งถูกกำหนดว่ามีกลิ่นเหม็น เป็นที่น่าเกลียด ทั้งถูกกำหนดว่าเป็นที่น่าเกลียด เป็นของปฏิกูล ทั้งถูกกำหนดว่าเป็นของปฏิกูล” “ราชัญญะ ฉันนั้นเหมือนกันแล พวกมนุษย์สำหรับพวกเทพย่อมเป็นของไม่สะอาด ทั้งถูกกำหนดว่าไม่สะอาด มีกลิ่นเหม็น ทั้งถูกกำหนดว่ามีกลิ่นเหม็น เป็นที่น่าเกลียด ทั้งถูกกำหนดว่าเป็นที่น่าเกลียด เป็นของปฏิกูล ทั้งถูกกำหนดว่าเป็นของปฏิกูล ราชัญญะ กลิ่นมนุษย์ย่อมฟุ้งไปกระทบเทวดาทั้งหลายที่อยู่ไกลตั้ง ๑๐๐ โยชน์ ก็มิตรสหายหรือญาติสาโลหิตของท่านเหล่านั้น ที่เว้นขาดจากปาณาติบาต จากอทินนาทาน จากกาเมสุมิจฉาจาร จากมุสาวาท จากปิสุณาวาจา จากผรุสวาจา จากสัมผัปปลาปะ ไม่โลภ ไม่พยาบาท มีความเห็นชอบ เมื่อตายไปเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ เขาเหล่านั้นจะพึงมาบอกว่า ‘โลกอื่นมีจริง โอปปาติกสัตว์มีจริง ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วมีจริง’ ดังนี้ได้อย่างไร ราชัญญะ ด้วยเหตุนี้แล ท่านพึงมีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘โลกอื่นมีจริง โอปปาติกสัตว์มีจริง ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วมีจริง’ ดังนี้เถิด” 416. ‘‘Kiñcāpi bhavaṃ kassapo evamāha, atha kho evaṃ me ettha hoti – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti. ‘‘Atthi pana, rājañña, pariyāyo …pe… ‘‘atthi, bho kassapa, pariyāyo…pe… ``yathā kathaṃ viya, rājaññāti? ‘‘Idha me, bho kassapa, mittāmaccā ñātisālohitā pāṇātipātā paṭiviratā adinnādānā paṭiviratā kāmesumicchācārā paṭiviratā musāvādā paṭiviratā surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭiviratā, te aparena samayena ābādhikā honti dukkhitā bāḷhagilānā. Yadāhaṃ jānāmi – ‘na dānime imamhā ābādhā vuṭṭhahissantī’ti tyāhaṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadāmi – ‘santi kho, bho, eke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ye te pāṇātipātā paṭiviratā adinnādānā paṭiviratā kāmesumicchācārā paṭiviratā musāvādā paṭiviratā surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭiviratā, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sahabyatanti. Bhavanto kho pāṇātipātā paṭiviratā adinnādānā paṭiviratā kāmesumicchācārā paṭiviratā musāvādā paṭiviratā surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭiviratā. Sace tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ saccaṃ vacanaṃ, bhavanto kāyassa bhedā paraṃ [Pg.261] maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjissanti, devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sahabyataṃ. Sace, bho, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjeyyātha devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sahabyataṃ, yena me āgantvā āroceyyātha – `itipi atthi paro loko, atthi sattā opapātikā, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipākoti. Bhavanto kho pana me saddhāyikā paccayikā, yaṃ bhavantehi diṭṭhaṃ, yathā sāmaṃ diṭṭhaṃ evametaṃ bhavissatīti. Te me ‘sādhū’ti paṭissutvā neva āgantvā ārocenti, na pana dūtaṃ pahiṇanti. Ayampi kho, bho kassapa, pariyāyo, yena me pariyāyena evaṃ hoti – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti. ๔๑๖. “ท่านพระกัสสปะ แม้ท่านจะกล่าวอย่างนี้ ถึงกระนั้น ข้าพเจ้าก็ยังมีความเห็นในเรื่องนี้อย่างนี้ว่า ‘โลกอื่นไม่มี โอปปาติกสัตว์ไม่มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี’ ดังนี้” “ราชัญญะ ก็เหตุผล...มีอยู่หรือ” ... “ท่านพระกัสสปะ เหตุผล...มีอยู่” ... “ราชัญญะ อย่างไรเล่า” “ท่านพระกัสสปะ ในเรื่องนี้ มิตรสหายหรือญาติสาโลหิตของข้าพเจ้าเป็นผู้เว้นขาดจากปาณาติบาต จากอทินนาทาน จากกาเมสุมิจฉาจาร จากมุสาวาท จากการดื่มสุราและเมรัยอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท สมัยต่อมา พวกเขาป่วย ได้รับทุกข์ เป็นไข้หนัก เมื่อข้าพเจ้ารู้ว่า ‘บัดนี้ พวกเขาจักไม่หายจากอาพาธนี้’ ข้าพเจ้าจึงเข้าไปหาพวกเขาแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ มีสมณพราหมณ์พวกหนึ่งมีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘คนเหล่าใดเว้นขาดจากปาณาติบาต ... จากการดื่มสุราและเมรัยอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท คนเหล่านั้นเมื่อตายไปเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ เป็นสหายของเหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์’ ก็ท่านทั้งหลายเป็นผู้เว้นขาดจากปาณาติบาต ... จากการดื่มสุราและเมรัยอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท ถ้าคำของท่านสมณพราหมณ์เหล่านั้นเป็นจริง ท่านทั้งหลายเมื่อตายไปเพราะกายแตก จักเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ เป็นสหายของเหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์ ท่านผู้เจริญ ถ้าท่านทั้งหลายเมื่อตายไปเพราะกายแตก พึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ เป็นสหายของเหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์ไซร้ ขอท่านทั้งหลายจงมาบอกแก่ข้าพเจ้าว่า ‘โลกอื่นมีจริง โอปปาติกสัตว์มีจริง ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วมีจริง’ ดังนี้เถิด อนึ่ง ท่านทั้งหลายเป็นที่น่าเชื่อถือ เป็นที่ไว้วางใจของข้าพเจ้า สิ่งที่ท่านทั้งหลายเห็นแล้ว จักเป็นเหมือนข้าพเจ้าเห็นเอง’ พวกเขาเหล่านั้นรับคำของข้าพเจ้าว่า ‘ดีละ’ แล้วก็ไม่มาบอก ทั้งไม่ส่งทูตมา ท่านพระกัสสปะ แม้นี้ก็เป็นเหตุผลที่ทำให้ข้าพเจ้ามีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘โลกอื่นไม่มี โอปปาติกสัตว์ไม่มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี’ ดังนี้” Tāvatiṃsadevaupamā อุปมาด้วยเทวดาชั้นดาวดึงส์ 417. ‘‘Tena hi, rājañña, taññevettha paṭipucchissāmi; yathā te khameyya, tathā naṃ byākareyyāsi. Yaṃ kho pana, rājañña, mānussakaṃ vassasataṃ, devānaṃ tāvatiṃsānaṃ eso eko rattindivo, tāya rattiyā tiṃsarattiyo māso, tena māsena dvādasamāsiyo saṃvaccharo, tena saṃvaccharena dibbaṃ vassasahassaṃ devānaṃ tāvatiṃsānaṃ āyuppamāṇaṃ. Ye te mittāmaccā ñātisālohitā pāṇātipātā paṭiviratā adinnādānā paṭiviratā kāmesumicchācārā paṭiviratā musāvādā paṭiviratā surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭiviratā, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannā devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sahabyataṃ. Sace pana tesaṃ evaṃ bhavissati – ‘yāva mayaṃ dve vā tīṇi vā rattindivā dibbehi pañcahi kāmaguṇehi samappitā samaṅgībhūtā paricārema, atha mayaṃ pāyāsissa rājaññassa gantvā āroceyyāma – ‘‘itipi atthi paro loko, atthi sattā opapātikā, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’ti. Api nu te āgantvā āroceyyuṃ – ‘itipi atthi paro loko, atthi sattā opapātikā, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho kassapa. Api hi mayaṃ, bho kassapa, ciraṃ kālaṅkatāpi bhaveyyāma. Ko panetaṃ bhoto kassapassa āroceti [Pg.262] – ‘atthi devā tāvatiṃsā’ti vā ‘evaṃdīghāyukā devā tāvatiṃsā’ti vā. Na mayaṃ bhoto kassapassa saddahāma – ‘atthi devā tāvatiṃsā’ti vā ‘evaṃdīghāyukā devā tāvatiṃsā’ti vā’’ti. ๔๑๗. “ถ้าอย่างนั้น ท่านผู้ครองแคว้น อาตมาจะย้อนถามท่านในเรื่องนี้ ท่านพอใจอย่างไร ก็จงตอบอย่างนั้นเถิด ท่านผู้ครองแคว้น 100 ปีของมนุษย์ เป็นคืนหนึ่งวันหนึ่งของเทวดาชั้นดาวดึงส์, 30 คืนโดยราตรีนั้นเป็น 1 เดือน, 12 เดือนโดยเดือนนั้นเป็น 1 ปี, 1,000 ปีทิพย์โดยปีนั้น เป็นประมาณอายุของเทวดาชั้นดาวดึงส์ มิตร อำมาตย์ หรือญาติสาโลหิตของท่านเหล่านั้น ที่เว้นขาดจากปาณาติบาต เว้นขาดจากอทินนาทาน เว้นขาดจากกาเมสุมิจฉาจาร เว้นขาดจากมุสาวาท เว้นขาดจากการดื่มสุราและเมรัยอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท พวกเขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ เป็นสหายของเทวดาชั้นดาวดึงส์ ถ้าพวกเขาจะพึงคิดอย่างนี้ว่า ‘เราจะเพียบพร้อมพรั่งพร้อมด้วยกามคุณ 5 อันเป็นทิพย์ บริโภคอยู่สัก 2-3 คืนวันก่อน แล้วจึงจะไปบอกแก่ปายาสิราชัญญะว่า “โลกอื่นมีจริง โอปปาติกสัตว์มีจริง ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วมีจริง” ดังนี้’ พวกเขาจะพึงมาบอกหรือไม่ว่า ‘โลกอื่นมีจริง โอปปาติกสัตว์มีจริง ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วมีจริง’” “ข้อนี้ไม่เป็นอย่างนั้น ท่านพระกัสสปะ ถึงอย่างนั้น พวกข้าพเจ้าก็คงจะตายไปนานแล้ว ใครเล่ามาบอกแก่ท่านพระกัสสปะว่า ‘เทวดาชั้นดาวดึงส์มีจริง’ หรือ ‘เทวดาชั้นดาวดึงส์มีอายุยืนอย่างนี้’ พวกข้าพเจ้าไม่เชื่อท่านพระกัสสปะว่า ‘เทวดาชั้นดาวดึงส์มีจริง’ หรือ ‘เทวดาชั้นดาวดึงส์มีอายุยืนอย่างนี้’” Jaccandhaupamā อุปมาด้วยคนตาบอดแต่กำเนิด 418. ‘‘Seyyathāpi, rājañña, jaccandho puriso na passeyya kaṇha – sukkāni rūpāni, na passeyya nīlakāni rūpāni, na passeyya pītakāni rūpāni, na passeyya lohitakāni rūpāni, na passeyya mañjiṭṭhakāni rūpāni, na passeyya samavisamaṃ, na passeyya tārakāni rūpāni, na passeyya candimasūriye. So evaṃ vadeyya – ‘natthi kaṇhasukkāni rūpāni, natthi kaṇhasukkānaṃ rūpānaṃ dassāvī. Natthi nīlakāni rūpāni, natthi nīlakānaṃ rūpānaṃ dassāvī. Natthi pītakāni rūpāni, natthi pītakānaṃ rūpānaṃ dassāvī. Natthi lohitakāni rūpāni, natthi lohitakānaṃ rūpānaṃ dassāvī. Natthi mañjiṭṭhakāni rūpāni, natthi mañjiṭṭhakānaṃ rūpānaṃ dassāvī. Natthi samavisamaṃ, natthi samavisamassa dassāvī. Natthi tārakāni rūpāni, natthi tārakānaṃ rūpānaṃ dassāvī. Natthi candimasūriyā, natthi candimasūriyānaṃ dassāvī. Ahametaṃ na jānāmi, ahametaṃ na passāmi, tasmā taṃ natthī’ti. Sammā nu kho so, rājañña, vadamāno vadeyyā’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho kassapa. Atthi kaṇhasukkāni rūpāni, atthi kaṇhasukkānaṃ rūpānaṃ dassāvī. Atthi nīlakāni rūpāni, atthi nīlakānaṃ rūpānaṃ dassāvī…pe… atthi samavisamaṃ, atthi samavisamassa dassāvī. Atthi tārakāni rūpāni, atthi tārakānaṃ rūpānaṃ dassāvī. Atthi candimasūriyā, atthi candimasūriyānaṃ dassāvī. ‘Ahametaṃ na jānāmi, ahametaṃ na passāmi, tasmā taṃ natthī’ti. Na hi so, bho kassapa, sammā vadamāno vadeyyā’’ti. ‘‘Evameva kho tvaṃ, rājañña, jaccandhūpamo maññe paṭibhāsi yaṃ maṃ tvaṃ evaṃ vadesi’’. ๔๑๘. “ท่านผู้ครองแคว้น เปรียบเหมือนบุรุษตาบอดแต่กำเนิด เขาจะไม่เห็นรูปสีดำสีขาว ไม่เห็นรูปสีเขียว ไม่เห็นรูปสีเหลือง ไม่เห็นรูปสีแดง ไม่เห็นรูปสีแสด ไม่เห็นที่เรียบและไม่เรียบ ไม่เห็นดวงดาว ไม่เห็นดวงจันทร์ดวงอาทิตย์ เขาจะพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘รูปสีดำสีขาวไม่มี คนเห็นรูปสีดำสีขาวไม่มี รูปสีเขียวไม่มี คนเห็นรูปสีเขียวไม่มี รูปสีเหลืองไม่มี คนเห็นรูปสีเหลืองไม่มี รูปสีแดงไม่มี คนเห็นรูปสีแดงไม่มี รูปสีแสดไม่มี คนเห็นรูปสีแสดไม่มี ที่เรียบและไม่เรียบไม่มี คนเห็นที่เรียบและไม่เรียบไม่มี ดวงดาวไม่มี คนเห็นดวงดาวไม่มี ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์ไม่มี คนเห็นดวงจันทร์ดวงอาทิตย์ไม่มี เพราะเราไม่รู้ไม่เห็นสิ่งนั้น ฉะนั้น สิ่งนั้นจึงไม่มี’ ท่านผู้ครองแคว้น เมื่อเขากล่าวอย่างนั้น เขาชื่อว่ากล่าวถูกหรือไม่” “ข้อนี้ไม่เป็นอย่างนั้น ท่านพระกัสสปะ รูปสีดำสีขาวมีอยู่ คนเห็นรูปสีดำสีขาวมีอยู่ รูปสีเขียวมีอยู่ คนเห็นรูปสีเขียวมีอยู่...ฯลฯ... ที่เรียบและไม่เรียบมีอยู่ คนเห็นที่เรียบและไม่เรียบมีอยู่ ดวงดาวมีอยู่ คนเห็นดวงดาวมีอยู่ ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์มีอยู่ คนเห็นดวงจันทร์ดวงอาทิตย์มีอยู่ (แต่เขาจะกล่าวว่า) ‘เพราะเราไม่รู้ไม่เห็นสิ่งนั้น ฉะนั้น สิ่งนั้นจึงไม่มี’ ท่านพระกัสสปะ เมื่อเขากล่าวอย่างนั้น เขาไม่ชื่อว่ากล่าวถูก” “ท่านผู้ครองแคว้น ฉันใดก็ฉันนั้น อาตมาเข้าใจว่า ท่านก็ปรากฏเหมือนคนตาบอดแต่กำเนิด ที่ท่านกล่าวกับอาตมาอย่างนี้” ‘‘Ko panetaṃ bhoto kassapassa āroceti – ‘atthi devā tāvatiṃsā’’ti vā, ‘evaṃdīghāyukā devā tāvatiṃsā’ti vā? Na mayaṃ bhoto kassapassa saddahāma – ‘atthi devā tāvatiṃsā’ti vā ‘evaṃdīghāyukā devā tāvatiṃsā’ti vā’’ti. ‘‘Na kho, rājañña, evaṃ paro loko daṭṭhabbo, yathā tvaṃ maññasi iminā maṃsacakkhunā. Ye kho te rājañña samaṇabrāhmaṇā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevanti[Pg.263], te tattha appamattā ātāpino pahitattā viharantā dibbacakkhuṃ visodhenti. Te dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena imaṃ ceva lokaṃ passanti parañca satte ca opapātike. Evañca kho, rājañña, paro loko daṭṭhabbo; natveva yathā tvaṃ maññasi iminā maṃsacakkhunā. Imināpi kho te, rājañña, pariyāyena evaṃ hotu – ‘itipi atthi paro loko, atthi sattā opapātikā, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti. “ใครเล่ามาบอกแก่ท่านพระกัสสปะว่า ‘เทวดาชั้นดาวดึงส์มีจริง’ หรือ ‘เทวดาชั้นดาวดึงส์มีอายุยืนอย่างนี้’ พวกข้าพเจ้าไม่เชื่อท่านพระกัสสปะว่า ‘เทวดาชั้นดาวดึงส์มีจริง’ หรือ ‘เทวดาชั้นดาวดึงส์มีอายุยืนอย่างนี้’” “ท่านผู้ครองแคว้น โลกอื่นอันบุคคลไม่พึงเห็นด้วยมังสจักษุนี้ อย่างที่ท่านเข้าใจนั้นหามิได้ ท่านผู้ครองแคว้น สมณพราหมณ์เหล่าใด เข้าไปอาศัยเสนาสนะอันสงัด คือ ป่าและป่าเปลี่ยวอยู่ สมณพราหมณ์เหล่านั้นไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่ในที่นั้น ย่อมชำระทิพยจักษุให้บริสุทธิ์ พวกเขาย่อมเห็นโลกนี้และโลกอื่น ทั้งโอปปาติกสัตว์ ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ ล่วงจักษุของมนุษย์ ท่านผู้ครองแคว้น โลกอื่นอันบุคคลพึงเห็นอย่างนี้แล หาใช่พึงเห็นด้วยมังสจักษุนี้ อย่างที่ท่านเข้าใจไม่ โดยปริยายแม้นี้ ขอให้ท่านจงมีความเห็นอย่างนี้เถิดว่า ‘โลกอื่นมีจริง โอปปาติกสัตว์มีจริง ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วมีจริง’” 419. ‘‘Kiñcāpi bhavaṃ kassapo evamāha, atha kho evaṃ me ettha hoti – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’ti. ‘‘Atthi pana, rājañña, pariyāyo…pe… atthi, bho kassapa, pariyāyo…pe… yathā kathaṃ viya, rājaññā’’ti? ‘‘Idhāhaṃ, bho kassapa, passāmi samaṇabrāhmaṇe sīlavante kalyāṇadhamme jīvitukāme amaritukāme sukhakāme dukkhapaṭikūle. Tassa mayhaṃ, bho kassapa, evaṃ hoti – sace kho ime bhonto samaṇabrāhmaṇā sīlavanto kalyāṇadhammā evaṃ jāneyyuṃ – ‘ito no matānaṃ seyyo bhavissatī’ti. Idānime bhonto samaṇabrāhmaṇā sīlavanto kalyāṇadhammā visaṃ vā khādeyyuṃ, satthaṃ vā āhareyyuṃ, ubbandhitvā vā kālaṅkareyyuṃ, papāte vā papateyyuṃ. Yasmā ca kho ime bhonto samaṇabrāhmaṇā sīlavanto kalyāṇadhammā na evaṃ jānanti – ‘ito no matānaṃ seyyo bhavissatī’ti, tasmā ime bhonto samaṇabrāhmaṇā sīlavanto kalyāṇadhammā jīvitukāmā amaritukāmā sukhakāmā dukkhapaṭikūlā attānaṃ na mārenti. Ayampi kho, bho kassapa, pariyāyo, yena me pariyāyena evaṃ hoti – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti. ๔๑๙. “ท่านกัสสปะผู้เจริญ แม้ท่านจะกล่าวอย่างนี้ แต่ข้าพเจ้าก็ยังมีความเห็นในเรื่องนี้อย่างนี้ว่า ‘แม้ด้วยเหตุนี้ โลกอื่นไม่มี สัตว์โอปปาติกะไม่มี ผลวิบากของกรรมดีกรรมชั่วไม่มี’ ” “ราชัญญะ ก็ยังมีเหตุผลอย่างอื่นอีกหรือ… ท่านกัสสปะผู้เจริญ ยังมีอยู่… ราชัญญะ อย่างไรเล่า” “ท่านกัสสปะผู้เจริญ ในโลกนี้ ข้าพเจ้าเห็นสมณพราหมณ์ผู้มีศีล มีกัลยาณธรรม ปรารถนาจะมีชีวิตอยู่ ไม่ปรารถนาจะตาย ปรารถนาความสุข เกลียดชังความทุกข์ ท่านกัสสปะผู้เจริญ ข้าพเจ้าจึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ถ้าสมณพราหมณ์ผู้มีศีล มีกัลยาณธรรมเหล่านี้ พึงรู้อย่างนี้ว่า ‘เมื่อเราตายจากโลกนี้ไปแล้ว จะมีภาวะที่ดีกว่า’ บัดนี้ สมณพราหมณ์ผู้มีศีล มีกัลยาณธรรมเหล่านั้น ก็คงจะดื่มยาพิษ หรือใช้ศัสตรา หรือผูกคอตาย หรือกระโดดจากหน้าผาไปแล้ว แต่เพราะสมณพราหมณ์ผู้มีศีล มีกัลยาณธรรมเหล่านี้ ไม่รู้อย่างนี้ว่า ‘เมื่อเราตายจากโลกนี้ไปแล้ว จะมีภาวะที่ดีกว่า’ ฉะนั้น สมณพราหมณ์ผู้มีศีล มีกัลยาณธรรมเหล่านี้ จึงปรารถนาจะมีชีวิตอยู่ ไม่ปรารถนาจะตาย ปรารถนาความสุข เกลียดชังความทุกข์ ไม่ปลงชีวิตตนเอง ท่านกัสสปะผู้เจริญ แม้นี้ก็เป็นเหตุผลประการหนึ่ง ที่ทำให้ข้าพเจ้ามีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘แม้ด้วยเหตุนี้ โลกอื่นไม่มี สัตว์โอปปาติกะไม่มี ผลวิบากของกรรมดีกรรมชั่วไม่มี’ ” Gabbhinīupamā อุปมาด้วยหญิงมีครรภ์ 420. ‘‘Tena hi, rājañña, upamaṃ te karissāmi. Upamāya midhekacce viññū purisā bhāsitassa atthaṃ ājānanti. Bhūtapubbaṃ, rājañña, aññatarassa brāhmaṇassa [Pg.264] dve pajāpatiyo ahesuṃ. Ekissā putto ahosi dasavassuddesiko vā dvādasavassuddesiko vā, ekā gabbhinī upavijaññā. Atha kho so brāhmaṇo kālamakāsi. Atha kho so māṇavako mātusapattiṃ etadavoca – ‘yamidaṃ, bhoti, dhanaṃ vā dhaññaṃ vā rajataṃ vā jātarūpaṃ vā, sabbaṃ taṃ mayhaṃ; natthi tuyhettha kiñci. Pitu me bhoti, dāyajjaṃ niyyādehī’ti. Evaṃ vutte sā brāhmaṇī taṃ māṇavakaṃ etadavoca – ‘āgamehi tāva, tāta, yāva vijāyāmi. Sace kumārako bhavissati, tassapi ekadeso bhavissati; sace kumārikā bhavissati, sāpi te opabhoggā bhavissatī’ti. Dutiyampi kho so māṇavako mātusapattiṃ etadavoca – ‘yamidaṃ, bhoti, dhanaṃ vā dhaññaṃ vā rajataṃ vā jātarūpaṃ vā, sabbaṃ taṃ mayhaṃ; natthi tuyhettha kiñci. Pitu me, bhoti, dāyajjaṃ niyyādehī’ti. Dutiyampi kho sā brāhmaṇī taṃ māṇavakaṃ etadavoca – ‘āgamehi tāva, tāta, yāva vijāyāmi. Sace kumārako bhavissati, tassapi ekadeso bhavissati; sace kumārikā bhavissati sāpi te opabhoggā bhavissatī’ti. Tatiyampi kho so māṇavako mātusapattiṃ etadavoca – ‘yamidaṃ, bhoti, dhanaṃ vā dhaññaṃ vā rajataṃ vā jātarūpaṃ vā, sabbaṃ taṃ mayhaṃ; natthi tuyhettha kiñci. Pitu me, bhoti, dāyajjaṃ niyyādehī’ti. ๔๒๐. “ราชัญญะ ถ้าอย่างนั้น อาตมาจะขอยกอุปมาให้ท่านฟัง บุรุษผู้มีปัญญาบางพวกในโลกนี้ ย่อมเข้าใจความหมายของคำที่กล่าวด้วยอุปมา ราชัญญะ เรื่องเคยมีมาแล้ว พราหมณ์คนหนึ่งมีภรรยา ๒ คน ภรรยาคนหนึ่งมีบุตรอายุประมาณ ๑๐ ปี หรือ ๑๒ ปี ส่วนอีกคนหนึ่งมีครรภ์แก่ใกล้จะคลอด ต่อมา พราหมณ์นั้นได้เสียชีวิตลง ครั้งนั้น มาณพนั้นได้กล่าวกับภรรยาอีกคนหนึ่งของบิดาว่า ‘ท่านหญิง ทรัพย์สิน เงินทอง ข้าวเปลือก หรือทองคำใดๆ ที่มีอยู่ ทั้งหมดนั้นเป็นของข้าพเจ้า ท่านไม่มีส่วนในทรัพย์สินนี้เลย ท่านหญิง โปรดมอบมรดกของบิดาข้าพเจ้ามาเถิด’ เมื่อมาณพกล่าวอย่างนี้แล้ว พราหมณีนั้นได้กล่าวกับมาณพนั้นว่า ‘พ่อคุณ โปรดรอก่อนจนกว่าฉันจะคลอด ถ้าฉันคลอดเป็นบุตรชาย แม้เขาก็จะได้ส่วนหนึ่ง ถ้าคลอดเป็นบุตรหญิง แม้เธอก็จะเป็นหญิงรับใช้ของเจ้า’ แม้ครั้งที่ ๒ มาณพนั้นก็ได้กล่าวกับภรรยาอีกคนหนึ่งของบิดาว่า ‘ท่านหญิง ทรัพย์สิน เงินทอง ข้าวเปลือก หรือทองคำใดๆ ที่มีอยู่ ทั้งหมดนั้นเป็นของข้าพเจ้า ท่านไม่มีส่วนในทรัพย์สินนี้เลย ท่านหญิง โปรดมอบมรดกของบิดาข้าพเจ้ามาเถิด’ แม้ครั้งที่ ๒ พราหมณีนั้นก็ได้กล่าวกับมาณพนั้นว่า ‘พ่อคุณ โปรดรอก่อนจนกว่าฉันจะคลอด ถ้าฉันคลอดเป็นบุตรชาย แม้เขาก็จะได้ส่วนหนึ่ง ถ้าคลอดเป็นบุตรหญิง แม้เธอก็จะเป็นหญิงรับใช้ของเจ้า’ แม้ครั้งที่ ๓ มาณพนั้นก็ได้กล่าวกับภรรยาอีกคนหนึ่งของบิดาว่า ‘ท่านหญิง ทรัพย์สิน เงินทอง ข้าวเปลือก หรือทองคำใดๆ ที่มีอยู่ ทั้งหมดนั้นเป็นของข้าพเจ้า ท่านไม่มีส่วนในทรัพย์สินนี้เลย ท่านหญิง โปรดมอบมรดกของบิดาข้าพเจ้ามาเถิด’ ” ‘‘Atha kho sā brāhmaṇī satthaṃ gahetvā ovarakaṃ pavisitvā udaraṃ opādesi – ‘yāva vijāyāmi yadi vā kumārako yadi vā kumārikā’ti. Sā attānaṃ ceva jīvitañca gabbhañca sāpateyyañca vināsesi. Yathā taṃ bālā abyattā anayabyasanaṃ āpannā ayoniso dāyajjaṃ gavesantī, evameva kho tvaṃ, rājañña, bālo abyatto anayabyasanaṃ āpajjissasi ayoniso paralokaṃ gavesanto; seyyathāpi sā brāhmaṇī bālā abyattā anayabyasanaṃ āpannā ayoniso dāyajjaṃ gavesantī. Na kho, rājañña, samaṇabrāhmaṇā sīlavanto kalyāṇadhammā apakkaṃ paripācenti; api ca paripākaṃ āgamenti. Paṇḍitānaṃ attho hi, rājañña, samaṇabrāhmaṇānaṃ sīlavantānaṃ kalyāṇadhammānaṃ jīvitena. Yathā yathā kho, rājañña, samaṇabrāhmaṇā sīlavanto kalyāṇadhammā ciraṃ dīghamaddhānaṃ tiṭṭhanti, tathā [Pg.265] tathā bahuṃ puññaṃ pasavanti, bahujanahitāya ca paṭipajjanti bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ. Imināpi kho te, rājañña, pariyāyena evaṃ hotu – ‘itipi atthi paro loko, atthi sattā opapātikā, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti. “ครั้งนั้น พราหมณีนั้นได้ถือศัสตราเข้าไปยังห้องส่วนตัวแล้วผ่าท้องของตน ด้วยคิดว่า ‘เราจะคลอดบุตร ไม่ว่าจะเป็นบุตรชายหรือบุตรหญิงก็ตาม’ นางได้ทำลายตนเอง ชีวิต ทารกในครรภ์ และทรัพย์สมบัติทั้งหมด ราชัญญะ ท่านผู้เป็นคนเขลา ไม่ฉลาด แสวงหาปรโลกโดยไม่แยบคาย ก็จะถึงความพินาศย่อยยับ เหมือนพราหมณีผู้เป็นคนเขลา ไม่ฉลาด แสวงหามรดกโดยไม่แยบคาย จนถึงความพินาศย่อยยับ ฉันนั้น ราชัญญะ สมณพราหมณ์ผู้มีศีล มีกัลยาณธรรม ย่อมไม่บ่มผลที่ยังไม่สุกให้สุก แต่จะรอคอยความสุกงอม ราชัญญะ ประโยชน์ของเหล่าบัณฑิตย่อมมีได้ด้วยการมีชีวิตอยู่ของสมณพราหมณ์ผู้มีศีล มีกัลยาณธรรม ราชัญญะ สมณพราหมณ์ผู้มีศีล มีกัลยาณธรรม ดำรงอยู่ตลอดยะกาลนานเพียงใด ก็ย่อมบำเพ็ญบุญให้เกิดขึ้นมากเพียงนั้น และย่อมปฏิบัติเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่คนจำนวนมาก เพื่อความสุขแก่คนจำนวนมาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ราชัญญะ แม้ด้วยเหตุผลนี้ ขอให้ท่านจงมีความเห็นอย่างนี้เถิดว่า ‘แม้ด้วยเหตุนี้ โลกอื่นมี สัตว์โอปปาติกะมี ผลวิบากของกรรมดีกรรมชั่วมี’ ” 421. ‘‘Kiñcāpi bhavaṃ kassapo evamāha, atha kho evaṃ me ettha hoti – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti. ‘‘Atthi pana, rājañña, pariyāyo…pe… atthi, bho kassapa, pariyāyo…pe… yathā kathaṃ viya, rājaññā’’ti? ‘‘Idha me, bho kassapa, purisā coraṃ āgucāriṃ gahetvā dassenti – ‘ayaṃ te, bhante, coro āgucārī; imassa yaṃ icchasi, taṃ daṇḍaṃ paṇehī’ti. Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘tena hi, bho, imaṃ purisaṃ jīvantaṃyeva kumbhiyā pakkhipitvā mukhaṃ pidahitvā allena cammena onandhitvā allāya mattikāya bahalāvalepanaṃ karitvā uddhanaṃ āropetvā aggiṃ dethā’ti. Te me ‘sādhū’ti paṭissutvā taṃ purisaṃ jīvantaṃyeva kumbhiyā pakkhipitvā mukhaṃ pidahitvā allena cammena onandhitvā allāya mattikāya bahalāvalepanaṃ karitvā uddhanaṃ āropetvā aggiṃ denti. Yadā mayaṃ jānāma ‘kālaṅkato so puriso’ti, atha naṃ kumbhiṃ oropetvā ubbhinditvā mukhaṃ vivaritvā saṇikaṃ nillokema – ‘appeva nāmassa jīvaṃ nikkhamantaṃ passeyyāmā’ti. Nevassa mayaṃ jīvaṃ nikkhamantaṃ passāma. Ayampi kho, bho kassapa, pariyāyo, yena me pariyāyena evaṃ hoti – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti. ๔๒๑. “แม้ท่านพระกัสสปะจะกล่าวอย่างนี้ แต่ข้าพเจ้าก็ยังมีความเห็นในเรื่องนี้อย่างนี้ว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ โลกอื่นไม่มี โอปปาติกสัตว์ไม่มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี’” “ราชัญญะ ก็ยังมีเหตุผลอื่นอีกหรือ” ... “ข้าแต่ท่านกัสสปะ ยังมีเหตุผลอื่นอีก” ... “ราชัญญะ เป็นอย่างไรเล่า” “ข้าแต่ท่านกัสสปะ ในกรณีนี้ พวกบุรุษของข้าพเจ้าจับโจรผู้ประพฤติชั่วมาแสดงแก่ข้าพเจ้าว่า ‘ข้าแต่ท่าน โจรผู้นี้เป็นผู้ประพฤติชั่ว ท่านประสงค์จะลงอาญาผู้นี้อย่างไร ก็จงลงอาญาอย่างนั้นเถิด’ ข้าพเจ้าจึงกล่าวกับพวกเขาอย่างนี้ว่า ‘ท่านทั้งหลาย ถ้าอย่างนั้น พวกท่านจงใส่บุรุษนี้ทั้งเป็นๆ ลงในหม้อ ปิดฝา หุ้มด้วยหนังสด พอกด้วยดินเหนียวสดให้หนา แล้วยกขึ้นตั้งบนเตาไฟ จุดไฟเถิด’ พวกเขารับคำข้าพเจ้าว่า ‘ดีละ’ แล้วใส่บุรุษนั้นทั้งเป็นๆ ลงในหม้อ ปิดฝา หุ้มด้วยหนังสด พอกด้วยดินเหนียวสดให้หนา แล้วยกขึ้นตั้งบนเตาไฟ จุดไฟ เมื่อพวกข้าพเจ้ารู้ว่า ‘บุรุษนั้นตายแล้ว’ จึงยกหม้อนั้นลง กะเทาะดินที่พอกออก เปิดฝา ค่อยๆ ชะโงกดู ด้วยคิดว่า ‘บางทีเราอาจจะเห็นชีวะของเขาออกมา’ แต่พวกข้าพเจ้าก็ไม่เห็นชีวะของเขาออกมาเลย ข้าแต่ท่านกัสสปะ แม้นี้ก็เป็นเหตุผลประการหนึ่ง ซึ่งทำให้ข้าพเจ้ามีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ โลกอื่นไม่มี โอปปาติกสัตว์ไม่มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี’” Supinakaupamā อุปมาด้วยความฝัน 422. ‘‘Tena hi, rājañña, taññevettha paṭipucchissāmi, yathā te khameyya, tathā naṃ byākareyyāsi. Abhijānāsi no tvaṃ, rājañña, divā seyyaṃ upagato supinakaṃ passitā ārāmarāmaṇeyyakaṃ vanarāmaṇeyyakaṃ bhūmirāmaṇeyyakaṃ pokkharaṇīrāmaṇeyyaka’’nti? ‘‘Abhijānāmahaṃ, bho kassapa, divāseyyaṃ upagato supinakaṃ passitā ārāmarāmaṇeyyakaṃ vanarāmaṇeyyakaṃ bhūmirāmaṇeyyakaṃ pokkharaṇīrāmaṇeyyaka’’nti. ‘‘Rakkhanti taṃ tamhi samaye khujjāpi [Pg.266] vāmanakāpi velāsikāpi komārikāpī’’ti? ‘‘Evaṃ, bho kassapa, rakkhanti maṃ tamhi samaye khujjāpi vāmanakāpi velāsikāpi komārikāpī’’ti. ‘‘Api nu tā tuyhaṃ jīvaṃ passanti pavisantaṃ vā nikkhamantaṃ vā’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho kassapa’’. ‘‘Tā hi nāma, rājañña, tuyhaṃ jīvantassa jīvantiyo jīvaṃ na passissanti pavisantaṃ vā nikkhamantaṃ vā. Kiṃ pana tvaṃ kālaṅkatassa jīvaṃ passissasi pavisantaṃ vā nikkhamantaṃ vā. Imināpi kho te, rājañña, pariyāyena evaṃ hotu – ‘‘itipi atthi paro loko, atthi sattā opapātikā, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti. ๔๒๒. “ราชัญญะ ถ้าอย่างนั้น ในเรื่องนี้ อาตมาจะขอย้อนถามท่าน ท่านพอใจอย่างไร ก็จงตอบอย่างนั้น ราชัญญะ ท่านระลึกได้หรือไม่ว่า เมื่อนอนพักกลางวัน ได้ฝันเห็นสวนที่น่ารื่นรมย์ ป่าที่น่ารื่นรมย์ พื้นดินที่น่ารื่นรมย์ และสระโบกขรณีที่น่ารื่นรมย์” “ข้าแต่ท่านกัสสปะ ข้าพระองค์ระลึกได้ว่า เมื่อนอนพักกลางวัน ได้ฝันเห็นสวนที่น่ารื่นรมย์ ป่าที่น่ารื่นรมย์ พื้นดินที่น่ารื่นรมย์ และสระโบกขรณีที่น่ารื่นรมย์” “ในขณะนั้น หญิงค่อม หญิงแคระ หญิงสาว และนางกุมารี เฝ้ารักษาท่านอยู่มิใช่หรือ” “ข้าแต่ท่านกัสสปะ ถูกแล้ว ในขณะนั้น หญิงค่อม หญิงแคระ หญิงสาว และนางกุมารี เฝ้ารักษาข้าพระองค์อยู่” “หญิงเหล่านั้นเห็นชีวะของท่านเข้าหรือออกบ้างหรือไม่” “ไม่เห็นเลย ท่านกัสสปะ” “ราชัญญะ ก็เมื่อหญิงเหล่านั้นซึ่งมีชีวิตอยู่ ยังไม่เห็นชีวะของท่านซึ่งมีชีวิตอยู่ เข้าหรือออก แล้วไฉนท่านจักเห็นชีวะของผู้ที่ตายแล้วเข้าหรือออกเล่า ราชัญญะ แม้โดยเหตุผลนี้ ท่านพึงมีความเห็นอย่างนี้เถิดว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ โลกอื่นมี โอปปาติกสัตว์มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วมี’” 423. ‘‘Kiñcāpi bhavaṃ kassapo evamāha, atha kho evaṃ me ettha hoti – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti. ‘‘Atthi pana, rājañña, pariyāyo…pe… ‘‘atthi, bho kassapa, pariyāyo…pe… yathā kathaṃ viya rājaññā’’ti? ‘‘Idha me, bho kassapa, purisā coraṃ āgucāriṃ gahetvā dassenti – ‘ayaṃ te, bhante, coro āgucārī; imassa yaṃ icchasi, taṃ daṇḍaṃ paṇehī’ti. Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘tena hi, bho, imaṃ purisaṃ jīvantaṃyeva tulāya tuletvā jiyāya anassāsakaṃ māretvā punadeva tulāya tulethā’ti. Te me ‘sādhū’ti paṭissutvā taṃ purisaṃ jīvantaṃyeva tulāya tuletvā jiyāya anassāsakaṃ māretvā punadeva tulāya tulenti. Yadā so jīvati, tadā lahutaro ca hoti mudutaro ca kammaññataro ca. Yadā pana so kālaṅkato hoti tadā garutaro ca hoti patthinnataro ca akammaññataro ca. Ayampi kho, bho kassapa, pariyāyo, yena me pariyāyena evaṃ hoti – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti. ๔๒๓. “แม้ท่านพระกัสสปะจะกล่าวอย่างนี้ แต่ข้าพเจ้าก็ยังมีความเห็นในเรื่องนี้อย่างนี้ว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ โลกอื่นไม่มี โอปปาติกสัตว์ไม่มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี’” “ราชัญญะ ก็ยังมีเหตุผลอื่นอีกหรือ” ... “ข้าแต่ท่านกัสสปะ ยังมีเหตุผลอื่นอีก” ... “ราชัญญะ เป็นอย่างไรเล่า” “ข้าแต่ท่านกัสสปะ ในกรณีนี้ พวกบุรุษของข้าพเจ้าจับโจรผู้ประพฤติชั่วมาแสดงแก่ข้าพเจ้าว่า ‘ข้าแต่ท่าน โจรผู้นี้เป็นผู้ประพฤติชั่ว ท่านประสงค์จะลงอาญาผู้นี้อย่างไร ก็จงลงอาญาอย่างนั้นเถิด’ ข้าพเจ้าจึงกล่าวกับพวกเขาอย่างนี้ว่า ‘ท่านทั้งหลาย ถ้าอย่างนั้น พวกท่านจงชั่งบุรุษนี้ทั้งเป็นๆ ด้วยตาชั่ง แล้วเอาสายธนูรัดให้สิ้นลมหายใจจนตาย แล้วจงชั่งด้วยตาชั่งอีกครั้งหนึ่ง’ พวกเขารับคำข้าพเจ้าว่า ‘ดีละ’ แล้วชั่งบุรุษนั้นทั้งเป็นๆ ด้วยตาชั่ง แล้วเอาสายธนูรัดให้สิ้นลมหายใจจนตาย แล้วชั่งด้วยตาชั่งอีกครั้งหนึ่ง เมื่อเขายังมีชีวิตอยู่ กายนั้นจะเบากว่า อ่อนนุ่มกว่า และควรแก่การงานกว่า แต่เมื่อเขาตายแล้ว กายนั้นจะหนักกว่า แข็งกระด้างกว่า และไม่ควรแก่การงานกว่า ข้าแต่ท่านกัสสปะ แม้นี้ก็เป็นเหตุผลประการหนึ่ง ซึ่งทำให้ข้าพเจ้ามีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ โลกอื่นไม่มี โอปปาติกสัตว์ไม่มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี’” Santattaayoguḷaupamā อุปมาด้วยก้อนเหล็กที่ร้อนจัด 424. ‘‘Tena hi, rājañña, upamaṃ te karissāmi. Upamāya midhekacce viññū purisā bhāsitassa atthaṃ ājānanti. Seyyathāpi, rājañña, puriso divasaṃ santattaṃ [Pg.267] ayoguḷaṃ ādittaṃ sampajjalitaṃ sajotibhūtaṃ tulāya tuleyya. Tamenaṃ aparena samayena sītaṃ nibbutaṃ tulāya tuleyya. Kadā nu kho so ayoguḷo lahutaro vā hoti mudutaro vā kammaññataro vā, yadā vā āditto sampajjalito sajotibhūto, yadā vā sīto nibbuto’’ti? ‘‘Yadā so, bho kassapa, ayoguḷo tejosahagato ca hoti vāyosahagato ca āditto sampajjalito sajotibhūto, tadā lahutaro ca hoti mudutaro ca kammaññataro ca. Yadā pana so ayoguḷo neva tejosahagato hoti na vāyosahagato sīto nibbuto, tadā garutaro ca hoti patthinnataro ca akammaññataro cā’’ti. ‘‘Evameva kho, rājañña, yadāyaṃ kāyo āyusahagato ca hoti usmāsahagato ca viññāṇasahagato ca, tadā lahutaro ca hoti mudutaro ca kammaññataro ca. Yadā panāyaṃ kāyo neva āyusahagato hoti na usmāsahagato na viññāṇasahagato tadā garutaro ca hoti patthinnataro ca akammaññataro ca. Imināpi kho te, rājañña, pariyāyena evaṃ hotu – ‘itipi atthi paro loko, atthi sattā opapātikā, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti. ๔๒๔. “ดูก่อนราชันย์ ถ้าอย่างนั้น เราจักทำอุปมาแก่ท่าน วิญญูชนบางพวกในโลกนี้ ย่อมเข้าใจความหมายของคำพูดได้ด้วยอุปมา ดูก่อนราชันย์ เปรียบเหมือนบุรุษพึงชั่งก้อนเหล็กที่ร้อนตลอดวัน ลุกโพลง โชติช่วง มีเปลวไฟ ด้วยตาชั่ง ต่อมา เขาพึงชั่งก้อนเหล็กนั้นที่เย็นแล้ว ดับแล้ว ด้วยตาชั่ง ก้อนเหล็กนั้นจะเบากว่า อ่อนกว่า และควรแก่การงานกว่าในเวลาไหนหนอแล คือในเวลาที่ลุกโพลง โชติช่วง มีเปลวไฟ หรือในเวลาที่เย็นแล้ว ดับแล้ว” “ข้าแต่ท่านกัสสปะ ในเวลาที่ก้อนเหล็กนั้นประกอบด้วยเตโชธาตุและวาโยธาตุ ลุกโพลง โชติช่วง มีเปลวไฟ ในเวลานั้น ก้อนเหล็กนั้นย่อมเบากว่า อ่อนกว่า และควรแก่การงานกว่า แต่ในเวลาที่ก้อนเหล็กนั้นไม่ประกอบด้วยเตโชธาตุและวาโยธาตุ เย็นแล้ว ดับแล้ว ในเวลานั้น ย่อมหนักกว่า แข็งกว่า และไม่ควรแก่การงานกว่า” “ดูก่อนราชันย์ ฉันนั้นเหมือนกันแล ในเวลาที่กายนี้ประกอบด้วยอายุ ไออุ่น และวิญญาณ ในเวลานั้น กายนี้ย่อมเบากว่า อ่อนกว่า และควรแก่การงานกว่า แต่ในเวลาที่กายนี้ไม่ประกอบด้วยอายุ ไออุ่น และวิญญาณ ในเวลานั้น ย่อมหนักกว่า แข็งกว่า และไม่ควรแก่การงานกว่า ดูก่อนราชันย์ โดยปริยายแม้นี้ ขอความเห็นของท่านจงเป็นอย่างนี้เถิดว่า ‘โลกอื่นมีอยู่ สัตว์ผู้เป็นโอปปาติกะมีอยู่ ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วมีอยู่’ ดังนี้” 425. ‘‘Kiñcāpi bhavaṃ kassapo evamāha, atha kho evaṃ me ettha hoti – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti. ‘‘Atthi pana, rājañña, pariyāyo…pe… atthi, bho kassapa, pariyāyo…pe… yathā kathaṃ viya rājaññā’’ti? ‘‘Idha me, bho kassapa, purisā coraṃ āgucāriṃ gahetvā dassenti – ‘ayaṃ te, bhante, coro āgucārī; imassa yaṃ icchasi, taṃ daṇḍaṃ paṇehī’ti. Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘tena hi, bho, imaṃ purisaṃ anupahacca chaviñca cammañca maṃsañca nhāruñca aṭṭhiñca aṭṭhimiñjañca jīvitā voropetha, appeva nāmassa jīvaṃ nikkhamantaṃ passeyyāmā’ti. Te me ‘sādhū’ti paṭissutvā taṃ purisaṃ anupahacca chaviñca…pe… jīvitā voropenti. Yadā so āmato hoti, tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘tena hi, bho, imaṃ purisaṃ uttānaṃ nipātetha, appeva nāmassa jīvaṃ nikkhamantaṃ passeyyāmā’ti. Te taṃ purisaṃ uttānaṃ nipātenti. Nevassa mayaṃ jīvaṃ nikkhamantaṃ passāma. Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘tena hi, bho, imaṃ purisaṃ avakujjaṃ nipātetha… passena nipātetha… dutiyena passena [Pg.268] nipātetha… uddhaṃ ṭhapetha… omuddhakaṃ ṭhapetha… pāṇinā ākoṭetha… leḍḍunā ākoṭetha… daṇḍena ākoṭetha… satthena ākoṭetha… odhunātha sandhunātha niddhunātha, appeva nāmassa jīvaṃ nikkhamantaṃ passeyyāmā’ti. Te taṃ purisaṃ odhunanti sandhunanti niddhunanti. Nevassa mayaṃ jīvaṃ nikkhamantaṃ passāma. Tassa tadeva cakkhu hoti te rūpā, tañcāyatanaṃ nappaṭisaṃvedeti. Tadeva sotaṃ hoti te saddā, tañcāyatanaṃ nappaṭisaṃvedeti. Tadeva ghānaṃ hoti te gandhā, tañcāyatanaṃ nappaṭisaṃvedeti. Sāva jivhā hoti te rasā, tañcāyatanaṃ nappaṭisaṃvedeti. Sveva kāyo hoti te phoṭṭhabbā, tañcāyatanaṃ nappaṭisaṃvedeti. Ayampi kho, bho kassapa, pariyāyo, yena me pariyāyena evaṃ hoti – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti. ๔๒๕. “ถึงแม้ท่านกัสสปะจะกล่าวอย่างนี้ แต่ในเรื่องนี้ ข้าพเจ้าก็ยังมีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘โลกอื่นไม่มี สัตว์ผู้เป็นโอปปาติกะไม่มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี’ ดังนี้” “ดูก่อนราชันย์ ก็ยังมีปริยาย...ฯลฯ...” “มีอยู่ ท่านกัสสปะ ปริยาย...ฯลฯ...” “เป็นอย่างไรเล่า ราชันย์” “ข้าแต่ท่านกัสสปะ ในเรื่องนี้ พวกบุรุษของข้าพเจ้าจับโจรผู้ประพฤติผิดมาแสดงว่า ‘ข้าแต่ท่าน โจรผู้นี้ประพฤติผิดต่อท่าน ท่านปรารถนาจะลงทัณฑ์ใดแก่โจรผู้นี้ ก็จงลงทัณฑ์นั้นเถิด’ ข้าพเจ้าจึงกล่าวกับพวกเขาอย่างนี้ว่า ‘ถ้าอย่างนั้น ท่านทั้งหลาย จงปลงบุรุษนี้จากชีวิต โดยไม่ทำลายผิว หนัง เนื้อ เอ็น กระดูก และเยื่อในกระดูก เราอาจจะเห็นชีวะของเขาออกจากร่างก็ได้’ พวกเขารับคำข้าพเจ้าว่า ‘ดีละ’ แล้วจึงปลงบุรุษนั้นจากชีวิต โดยไม่ทำลายผิว...ฯลฯ... เมื่อเขาใกล้จะตาย ข้าพเจ้าจึงกล่าวกับพวกเขาอย่างนี้ว่า ‘ถ้าอย่างนั้น ท่านทั้งหลาย จงจับบุรุษนี้ให้นอนหงาย เราอาจจะเห็นชีวะของเขาออกจากร่างก็ได้’ พวกเขาจับบุรุษนั้นให้นอนหงาย แต่พวกเราก็ไม่เห็นชีวะของเขาออกจากร่าง ข้าพเจ้าจึงกล่าวกับพวกเขาอย่างนี้ว่า ‘ถ้าอย่างนั้น ท่านทั้งหลาย จงจับบุรุษนี้ให้นอนคว่ำ...ให้นอนตะแคง...ให้นอนตะแคงอีกข้างหนึ่ง...ให้ยืนขึ้น...ให้เอาศีรษะลง...จงทุบด้วยฝ่ามือ...จงทุบด้วยก้อนดิน...จงทุบด้วยท่อนไม้...จงฟันด้วยศัสตรา...จงเขย่าไปมา จงสั่นไปมา จงสะบัดไปมา เราอาจจะเห็นชีวะของเขาออกจากร่างก็ได้’ พวกเขาเขย่าบุรุษนั้นไปมา สั่นไปมา สะบัดไปมา แต่พวกเราก็ไม่เห็นชีวะของเขาออกจากร่าง จักษุของบุรุษนั้นก็ยังมีอยู่ รูปทั้งหลายก็ยังมีอยู่ แต่เขาไม่เสวยอายตนะนั้น โสตก็ยังมีอยู่ เสียงทั้งหลายก็ยังมีอยู่ แต่เขาไม่เสวยอายตนะนั้น ฆานะก็ยังมีอยู่ กลิ่นทั้งหลายก็ยังมีอยู่ แต่เขาไม่เสวยอายตนะนั้น ชิวหาก็ยังมีอยู่ รสทั้งหลายก็ยังมีอยู่ แต่เขาไม่เสวยอายตนะนั้น กายก็ยังมีอยู่ โผฏฐัพพะทั้งหลายก็ยังมีอยู่ แต่เขาไม่เสวยอายตนะนั้น ข้าแต่ท่านกัสสปะ แม้นี้ก็เป็นปริยาย ที่ทำให้ข้าพเจ้ามีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘โลกอื่นไม่มี สัตว์ผู้เป็นโอปปาติกะไม่มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี’ ดังนี้” Saṅkhadhamaupamā สังขธมูปมา 426. ‘‘Tena hi, rājañña, upamaṃ te karissāmi. Upamāya midhekacce viññū purisā bhāsitassa atthaṃ ājānanti. Bhūtapubbaṃ, rājañña, aññataro saṅkhadhamo saṅkhaṃ ādāya paccantimaṃ janapadaṃ agamāsi. So yena aññataro gāmo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā majjhe gāmassa ṭhito tikkhattuṃ saṅkhaṃ upalāpetvā saṅkhaṃ bhūmiyaṃ nikkhipitvā ekamantaṃ nisīdi. Atha kho, rājañña, tesaṃ paccantajanapadānaṃ manussānaṃ etadahosi – ‘ambho kassa nu kho eso saddo evaṃrajanīyo evaṃkamanīyo evaṃmadanīyo evaṃbandhanīyo evaṃmucchanīyo’ti. Sannipatitvā taṃ saṅkhadhamaṃ etadavocuṃ – ‘ambho, kassa nu kho eso saddo evaṃrajanīyo evaṃkamanīyo evaṃmadanīyo evaṃbandhanīyo evaṃmucchanīyo’ti. ‘Eso kho, bho, saṅkho nāma yasseso saddo evaṃrajanīyo evaṃkamanīyo evaṃmadanīyo evaṃbandhanīyo evaṃmucchanīyo’ti. Te taṃ saṅkhaṃ uttānaṃ nipātesuṃ – ‘vadehi, bho saṅkha, vadehi, bho saṅkhā’ti. Neva so saṅkho saddamakāsi. Te taṃ saṅkhaṃ avakujjaṃ nipātesuṃ, passena nipātesuṃ, dutiyena passena nipātesuṃ, uddhaṃ ṭhapesuṃ, omuddhakaṃ ṭhapesuṃ, pāṇinā ākoṭesuṃ, leḍḍunā ākoṭesuṃ, daṇḍena ākoṭesuṃ, satthena ākoṭesuṃ, odhuniṃsu [Pg.269] sandhuniṃsu niddhuniṃsu – ‘vadehi, bho saṅkha, vadehi, bho saṅkhā’ti. Neva so saṅkho saddamakāsi. ๔๒๖. “ดูก่อนราชัญญะ ถ้าอย่างนั้น เราจักทำอุปมาแก่ท่าน เพราะในโลกนี้ วิญญูชนบางพวกย่อมเข้าใจความหมายของคำที่กล่าวแล้วได้ด้วยอุปมา ดูก่อนราชัญญะ เรื่องเคยมีมาแล้ว นักเป่าสังข์คนหนึ่งถือสังข์เดินทางไปยังชนบทชายแดน เขาเข้าไปยังหมู่บ้านแห่งหนึ่ง ครั้นเข้าไปแล้ว ได้ยืนอยู่ที่กลางหมู่บ้าน เป่าสังข์ ๓ ครั้ง แล้ววางสังข์ลงบนพื้นดิน นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ดูก่อนราชัญญะ ครั้งนั้น พวกชาวชนบทชายแดนเหล่านั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘แน่ะท่าน เสียงอะไรหนอ ช่างไพเราะ ช่างน่าใคร่ ช่างน่าเมา ช่างผูกพัน ช่างทำให้หลงใหลเช่นนี้’ พวกเขาประชุมกันแล้วได้ถามนักเป่าสังข์นั้นดังนี้ว่า ‘แน่ะท่าน เสียงอะไรหนอ ช่างไพเราะ ช่างน่าใคร่ ช่างน่าเมา ช่างผูกพัน ช่างทำให้หลงใหลเช่นนี้’ (นักเป่าสังข์ตอบว่า) ‘ดูก่อนท่านทั้งหลาย นี้เรียกว่าสังข์ ซึ่งมีเสียงไพเราะ น่าใคร่ น่าเมา น่าผูกพัน น่าทำให้หลงใหลเช่นนี้’ พวกเขาจึงจับสังข์นั้นวางหงายแล้วกล่าวว่า ‘จงดังเถิด ท่านสังข์ จงดังเถิด ท่านสังข์’ แต่สังข์นั้นก็ไม่ดังเลย พวกเขาจึงจับสังข์นั้นวางคว่ำ วางตะแคงข้างหนึ่ง วางตะแคงอีกข้างหนึ่ง ตั้งขึ้น เอาหัวลง เอามือเคาะ เอาก้อนดินเคาะ เอาท่อนไม้เคาะ เอาศัสตราเคาะ เขย่าไปมา เขย่ากลับไปกลับมา แล้วกล่าวว่า ‘จงดังเถิด ท่านสังข์ จงดังเถิด ท่านสังข์’ แต่สังข์นั้นก็ไม่ดังเลย” ‘‘Atha kho, rājañña, tassa saṅkhadhamassa etadahosi – ‘yāva bālā ime paccantajanapadāmanussā, kathañhi nāma ayoniso saṅkhasaddaṃ gavesissantī’ti. Tesaṃ pekkhamānānaṃ saṅkhaṃ gahetvā tikkhattuṃ saṅkhaṃ upalāpetvā saṅkhaṃ ādāya pakkāmi. Atha kho, rājañña, tesaṃ paccantajanapadānaṃ manussānaṃ etadahosi – ‘yadā kira, bho, ayaṃ saṅkho nāma purisasahagato ca hoti vāyāmasahagato ca vāyusahagato ca, tadāyaṃ saṅkho saddaṃ karoti, yadā panāyaṃ saṅkho neva purisasahagato hoti na vāyāmasahagato na vāyusahagato, nāyaṃ saṅkho saddaṃ karotī’ti. Evameva kho, rājañña, yadāyaṃ kāyo āyusahagato ca hoti usmāsahagato ca viññāṇasahagato ca, tadā abhikkamatipi paṭikkamatipi tiṭṭhatipi nisīdatipi seyyampi kappeti, cakkhunāpi rūpaṃ passati, sotenapi saddaṃ suṇāti, ghānenapi gandhaṃ ghāyati, jivhāyapi rasaṃ sāyati, kāyenapi phoṭṭhabbaṃ phusati, manasāpi dhammaṃ vijānāti. Yadā panāyaṃ kāyo neva āyusahagato hoti, na usmāsahagato, na viññāṇasahagato, tadā neva abhikkamati na paṭikkamati na tiṭṭhati na nisīdati na seyyaṃ kappeti, cakkhunāpi rūpaṃ na passati, sotenapi saddaṃ na suṇāti, ghānenapi gandhaṃ na ghāyati, jivhāyapi rasaṃ na sāyati, kāyenapi phoṭṭhabbaṃ na phusati, manasāpi dhammaṃ na vijānāti. Imināpi kho te, rājañña, pariyāyena evaṃ hotu – ‘itipi atthi paro loko, atthi sattā opapātikā, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’ti. “ดูก่อนราชัญญะ ครั้งนั้น นักเป่าสังข์นั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ชาวชนบทชายแดนพวกนี้ช่างโง่เขลาเสียนี่กระไรหนอ เหตุไฉนจึงแสวงหาเสียงสังข์โดยไม่แยบคาย’ ขณะที่พวกเขามองดูอยู่ เขาจึงหยิบสังข์ขึ้นมาเป่า ๓ ครั้ง แล้วถือสังข์จากไป ดูก่อนราชัญญะ ครั้งนั้น พวกชาวชนบทชายแดนเหล่านั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านทั้งหลาย ได้ยินว่า เมื่อใด สังข์นี้ประกอบด้วยบุรุษ ประกอบด้วยความพยายาม และประกอบด้วยลม เมื่อนั้น สังข์นี้ย่อมทำเสียงได้ แต่เมื่อใด สังข์นี้ไม่ประกอบด้วยบุรุษ ไม่ประกอบด้วยความพยายาม และไม่ประกอบด้วยลม เมื่อนั้น สังข์นี้ย่อมทำเสียงไม่ได้’ ฉันใดก็ฉันนั้น ดูก่อนราชัญญะ เมื่อใด กายนี้ประกอบด้วยอายุ ประกอบด้วยไออุ่น และประกอบด้วยวิญญาณ เมื่อนั้น กายนี้ย่อมก้าวไปข้างหน้า ถอยกลับ ยืน นั่ง และนอนได้ ทั้งยังเห็นรูปด้วยตา ฟังเสียงด้วยหู ดมกลิ่นด้วยจมูก ลิ้มรสด้วยลิ้น ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย และรู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยใจ แต่เมื่อใด กายนี้ไม่ประกอบด้วยอายุ ไม่ประกอบด้วยไออุ่น และไม่ประกอบด้วยวิญญาณ เมื่อนั้น กายนี้ย่อมก้าวไปข้างหน้าไม่ได้ ถอยกลับไม่ได้ ยืนไม่ได้ นั่งไม่ได้ และนอนไม่ได้ ทั้งยังเห็นรูปด้วยตาไม่ได้ ฟังเสียงด้วยหูไม่ได้ ดมกลิ่นด้วยจมูกไม่ได้ ลิ้มรสด้วยลิ้นไม่ได้ ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกายไม่ได้ และรู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยใจไม่ได้ ดูก่อนราชัญญะ โดยปริยายแม้นี้ ขอความเห็นของท่านจงเป็นอย่างนี้เถิดว่า ‘เพราะเหตุนี้ โลกอื่นมี โอปปาติกสัตว์มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วมี’” 427. ‘‘Kiñcāpi bhavaṃ kassapo evamāha, atha kho evaṃ me ettha hoti – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti. ‘‘Atthi pana, rājañña, pariyāyo…pe… atthi, bho kassapa, pariyāyo…pe… yathā kathaṃ viya rājaññā’’ti? ‘‘Idha me, bho kassapa, purisā coraṃ āgucāriṃ gahetvā dassenti – ‘ayaṃ te, bhante, coro āgucārī, imassa yaṃ icchasi, taṃ daṇḍaṃ paṇehī’ti. Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘tena hi, bho, imassa purisassa chaviṃ chindatha[Pg.270], appeva nāmassa jīvaṃ passeyyāmā’ti. Te tassa purisassa chaviṃ chindanti. Nevassa mayaṃ jīvaṃ passāma. Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘tena hi, bho, imassa purisassa cammaṃ chindatha, maṃsaṃ chindatha, nhāruṃ chindatha, aṭṭhiṃ chindatha, aṭṭhimiñjaṃ chindatha, appeva nāmassa jīvaṃ passeyyāmā’ti. Te tassa purisassa aṭṭhimiñjaṃ chindanti, nevassa mayaṃ jīvaṃ passeyyāma. Ayampi kho, bho kassapa, pariyāyo, yena me pariyāyena evaṃ hoti – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti. ๔๒๗. “แม้ท่านกัสสปะจะกล่าวอย่างนี้ แต่ในเรื่องนี้ ข้าพเจ้าก็ยังมีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘เพราะเหตุนี้ โลกอื่นไม่มี โอปปาติกสัตว์ไม่มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี’” “ดูก่อนราชัญญะ ก็ปริยาย...ฯลฯ” “ข้าแต่ท่านกัสสปะ ปริยาย...ฯลฯ” “ดูก่อนราชัญญะ เปรียบเหมือนอะไรเล่า” “ข้าแต่ท่านกัสสปะ ในเรื่องนี้ พวกบุรุษของข้าพเจ้าจับโจรผู้ประพฤติชั่วมาแสดงว่า ‘ข้าแต่พระองค์ โจรผู้นี้ประพฤติชั่วต่อพระองค์ พระองค์ปรารถนาจะลงโทษสถานใดแก่โจรผู้นี้ ก็จงลงโทษสถานนั้นเถิด’ ข้าพเจ้าจึงสั่งพวกเขาอย่างนี้ว่า ‘ถ้าอย่างนั้น ท่านทั้งหลายจงเฉือนหนังของบุรุษผู้นี้ เราอาจจะเห็นชีวะของเขาก็ได้’ พวกเขาจึงเฉือนหนังของบุรุษผู้นั้น แต่เราก็ไม่เห็นชีวะของเขา ข้าพเจ้าจึงสั่งพวกเขาอย่างนี้ว่า ‘ถ้าอย่างนั้น ท่านทั้งหลายจงเฉือนหนังหนาของบุรุษผู้นี้ จงเฉือนเนื้อ จงตัดเอ็น จงตัดกระดูก จงควักเยื่อในกระดูก เราอาจจะเห็นชีวะของเขาก็ได้’ พวกเขาจึงควักเยื่อในกระดูกของบุรุษผู้นั้น แต่เราก็ไม่เห็นชีวะของเขา ข้าแต่ท่านกัสสปะ แม้นี้ก็เป็นปริยายที่ทำให้ข้าพเจ้ามีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘เพราะเหตุนี้ โลกอื่นไม่มี โอปปาติกสัตว์ไม่มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี’” Aggikajaṭilaupamā อุปมาด้วยชฎิลผู้บูชาไฟ 428. ‘‘Tena hi, rājañña, upamaṃ te karissāmi. Upamāya midhekacce viññū purisā bhāsitassa atthaṃ ājānanti. Bhūtapubbaṃ, rājañña, aññataro aggiko jaṭilo araññāyatane paṇṇakuṭiyā sammati. Atha kho, rājañña, aññataro janapade sattho vuṭṭhāsi. Atha kho so sattho tassa aggikassa jaṭilassa assamassa sāmantā ekarattiṃ vasitvā pakkāmi. Atha kho, rājañña, tassa aggikassa jaṭilassa etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ yena so satthavāso tenupasaṅkameyyaṃ, appeva nāmettha kiñci upakaraṇaṃ adhigaccheyya’nti. Atha kho so aggiko jaṭilo kālasseva vuṭṭhāya yena so satthavāso tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā addasa tasmiṃ satthavāse daharaṃ kumāraṃ mandaṃ uttānaseyyakaṃ chaḍḍitaṃ. Disvānassa etadahosi – ‘na kho me taṃ patirūpaṃ yaṃ me pekkhamānassa manussabhūto kālaṅkareyya; yaṃnūnāhaṃ imaṃ dārakaṃ assamaṃ netvā āpādeyyaṃ poseyyaṃ vaḍḍheyya’nti. Atha kho so aggiko jaṭilo taṃ dārakaṃ assamaṃ netvā āpādesi posesi vaḍḍhesi. Yadā so dārako dasavassuddesiko vā hoti dvādasavassuddesiko vā, atha kho tassa aggikassa jaṭilassa janapade kañcideva karaṇīyaṃ uppajji. Atha kho so aggiko jaṭilo taṃ dārakaṃ etadavoca – ‘icchāmahaṃ, tāta, janapadaṃ gantuṃ; aggiṃ, tāta, paricareyyāsi. Mā ca te aggi nibbāyi. Sace ca te aggi nibbāyeyya, ayaṃ vāsī imāni kaṭṭhāni idaṃ araṇisahitaṃ, aggiṃ nibbattetvā aggiṃ [Pg.271] paricareyyāsī’ti. Atha kho so aggiko jaṭilo taṃ dārakaṃ evaṃ anusāsitvā janapadaṃ agamāsi. Tassa khiḍḍāpasutassa aggi nibbāyi. ๔๒๘. “ดูก่อนราชัญญะ ถ้าอย่างนั้น อาตมาจักทำอุปมาแก่ท่าน บุรุษผู้มีปัญญาบางพวกในโลกนี้ ย่อมเข้าใจความหมายของคำที่กล่าวแล้วด้วยอุปมาได้ ดูก่อนราชัญญะ เรื่องเคยมีมาแล้ว ชฎิลผู้บูชาไฟคนหนึ่ง อาศัยอยู่ในอาศรมในป่าซึ่งมุงด้วยใบไม้ ดูก่อนราชัญญะ ครั้งนั้น หมู่เกวียนหมู่หนึ่งในชนบทได้ออกเดินทาง ครั้งนั้น หมู่เกวียนนั้นพักอยู่ใกล้ๆ อาศรมของชฎิลผู้บูชาไฟนั้นหนึ่งคืนแล้วก็เดินทางต่อไป ดูก่อนราชัญญะ ครั้งนั้น ชฎิลผู้บูชาไฟนั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ไฉนหนอ เราพึงเข้าไปยังที่พักแรมของหมู่เกวียนนั้น บางทีเราอาจจะได้เครื่องใช้อะไรบางอย่างในที่นั้นบ้าง’ ครั้งนั้น ชฎิลผู้บูชาไฟนั้นลุกขึ้นแต่เช้าตรู่แล้วเข้าไปยังที่พักแรมของหมู่เกวียนนั้น ครั้นเข้าไปแล้ว ได้เห็นเด็กชายยังเล็ก อ่อนแอ นอนหงาย ถูกทิ้งไว้ในที่พักแรมของหมู่เกวียนนั้น เมื่อเห็นแล้ว เขาได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘การที่มนุษย์จะตายในขณะที่เราเห็นอยู่นั้น ไม่สมควรแก่เราเลย ไฉนหนอ เราพึงนำเด็กคนนี้ไปยังอาศรม เลี้ยงดู ให้เติบโต’ ครั้งนั้น ชฎิลผู้บูชาไฟนั้นได้นำเด็กคนนั้นไปยังอาศรม เลี้ยงดู ให้เติบโต เมื่อเด็กคนนั้นอายุประมาณ ๑๐ ปี หรือ ๑๒ ปี ครั้งนั้น ชฎิลผู้บูชาไฟนั้นมีกิจบางอย่างเกิดขึ้นในชนบท ครั้งนั้น ชฎิลผู้บูชาไฟนั้นได้กล่าวคำนี้แก่เด็กคนนั้นว่า ‘พ่อหนู พ่ออยากจะไปชนบท พ่อหนู เจ้าจงดูแลไฟไว้ ไฟของเจ้าอย่าได้ดับ ถ้าหากไฟของเจ้าดับ นี่คือขวาน นี่คือฟืน นี่คือไม้สีไฟพร้อมทั้งเครื่องประกอบ เจ้าจงก่อไฟขึ้นแล้วดูแลไฟไว้’ ครั้งนั้น ชฎิลผู้บูชาไฟนั้นได้สั่งสอนเด็กคนนั้นอย่างนี้แล้วก็ไปยังชนบท ขณะที่เด็กคนนั้นมัวแต่เล่นเพลิน ไฟก็ได้ดับไป” ‘‘Atha kho tassa dārakassa etadahosi – ‘pitā kho maṃ evaṃ avaca – ‘‘aggiṃ, tāta, paricareyyāsi. Mā ca te aggi nibbāyi. Sace ca te aggi nibbāyeyya, ayaṃ vāsī imāni kaṭṭhāni idaṃ araṇisahitaṃ, aggiṃ nibbattetvā aggiṃ paricareyyāsī’’ti. Yaṃnūnāhaṃ aggiṃ nibbattetvā aggiṃ paricareyya’nti. Atha kho so dārako araṇisahitaṃ vāsiyā tacchi – ‘appeva nāma aggiṃ adhigaccheyya’nti. Neva so aggiṃ adhigacchi. Araṇisahitaṃ dvidhā phālesi, tidhā phālesi, catudhā phālesi, pañcadhā phālesi, dasadhā phālesi, satadhā phālesi, sakalikaṃ sakalikaṃ akāsi, sakalikaṃ sakalikaṃ karitvā udukkhale koṭṭesi, udukkhale koṭṭetvā mahāvāte opuni – ‘appeva nāma aggiṃ adhigaccheyya’nti. Neva so aggiṃ adhigacchi. “ครั้งนั้น เด็กคนนั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘คุณพ่อได้สั่งเราไว้อย่างนี้ว่า ‘พ่อหนู เจ้าจงดูแลไฟไว้ ไฟของเจ้าอย่าได้ดับ ถ้าหากไฟของเจ้าดับ นี่คือขวาน นี่คือฟืน นี่คือไม้สีไฟพร้อมทั้งเครื่องประกอบ เจ้าจงก่อไฟขึ้นแล้วดูแลไฟไว้’ ไฉนหนอ เราพึงก่อไฟขึ้นแล้วดูแลไฟ’ ครั้งนั้น เด็กคนนั้นได้ใช้ขวานถากไม้สีไฟพร้อมทั้งเครื่องประกอบ ด้วยคิดว่า ‘บางทีเราอาจจะได้ไฟ’ แต่เขาก็ไม่ได้ไฟ เขาได้ผ่าไม้สีไฟพร้อมทั้งเครื่องประกอบออกเป็น ๒ ท่อน ๓ ท่อน ๔ ท่อน ๕ ท่อน ๑๐ ท่อน ๑๐๐ ท่อน ทำให้เป็นชิ้นเล็กชิ้นน้อย ครั้นทำให้เป็นชิ้นเล็กชิ้นน้อยแล้ว ก็เอาไปตำในครก ครั้นตำในครกแล้ว ก็เอาไปโปรยในลมแรง ด้วยคิดว่า ‘บางทีเราอาจจะได้ไฟ’ แต่เขาก็ไม่ได้ไฟ” ‘‘Atha kho so aggiko jaṭilo janapade taṃ karaṇīyaṃ tīretvā yena sako assamo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā taṃ dārakaṃ etadavoca – ‘kacci te, tāta, aggi na nibbuto’ti? ‘Idha me, tāta, khiḍḍāpasutassa aggi nibbāyi. Tassa me etadahosi – ‘‘pitā kho maṃ evaṃ avaca aggiṃ, tāta, paricareyyāsi. Mā ca te, tāta, aggi nibbāyi. Sace ca te aggi nibbāyeyya, ayaṃ vāsī imāni kaṭṭhāni idaṃ araṇisahitaṃ, aggiṃ nibbattetvā aggiṃ paricareyyāsīti. Yaṃnūnāhaṃ aggiṃ nibbattetvā aggiṃ paricareyya’’nti. Atha khvāhaṃ, tāta, araṇisahitaṃ vāsiyā tacchiṃ – ‘‘appeva nāma aggiṃ adhigaccheyya’’nti. Nevāhaṃ aggiṃ adhigacchiṃ. Araṇisahitaṃ dvidhā phālesiṃ, tidhā phālesiṃ, catudhā phālesiṃ, pañcadhā phālesiṃ, dasadhā phālesiṃ, satadhā phālesiṃ, sakalikaṃ sakalikaṃ akāsiṃ, sakalikaṃ sakalikaṃ karitvā udukkhale koṭṭesiṃ, udukkhale koṭṭetvā mahāvāte opuniṃ – ‘‘appeva nāma aggiṃ adhigaccheyya’’nti. Nevāhaṃ aggiṃ adhigacchi’’’nti. Atha kho tassa aggikassa jaṭilassa etadahosi – ‘yāva bālo ayaṃ dārako abyatto, kathañhi nāma ayoniso aggiṃ gavesissatī’ti. Tassa pekkhamānassa araṇisahitaṃ gahetvā aggiṃ nibbattetvā taṃ dārakaṃ etadavoca [Pg.272] – ‘evaṃ kho, tāta, aggi nibbattetabbo. Na tveva yathā tvaṃ bālo abyatto ayoniso aggiṃ gavesī’ti. Evameva kho tvaṃ, rājañña, bālo abyatto ayoniso paralokaṃ gavesissasi. Paṭinissajjetaṃ, rājañña, pāpakaṃ diṭṭhigataṃ, paṭinissajjetaṃ, rājañña, pāpakaṃ diṭṭhigataṃ, mā te ahosi dīgharattaṃ ahitāya dukkhāyā’’ti. “ครั้งนั้น ชฎิลผู้บูชาไฟนั้นทำกิจนั้นในชนบทเสร็จแล้ว ก็กลับมายังอาศรมของตน ครั้นมาถึงแล้ว ได้กล่าวคำนี้แก่เด็กคนนั้นว่า ‘พ่อหนู ไฟของเจ้าไม่ดับไปหรือ’ ‘คุณพ่อ ขณะที่ข้าพเจ้ามัวแต่เล่นเพลิน ไฟได้ดับไป ข้าพเจ้าจึงได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘คุณพ่อได้สั่งเราไว้อย่างนี้ว่า ‘พ่อหนู เจ้าจงดูแลไฟไว้ พ่อหนู ไฟของเจ้าอย่าได้ดับ ถ้าหากไฟของเจ้าดับ นี่คือขวาน นี่คือฟืน นี่คือไม้สีไฟพร้อมทั้งเครื่องประกอบ เจ้าจงก่อไฟขึ้นแล้วดูแลไฟไว้’ ไฉนหนอ เราพึงก่อไฟขึ้นแล้วดูแลไฟ’ คุณพ่อ ครั้งนั้น ข้าพเจ้าได้ใช้ขวานถากไม้สีไฟพร้อมทั้งเครื่องประกอบ ด้วยคิดว่า ‘บางทีเราอาจจะได้ไฟ’ แต่ข้าพเจ้าก็ไม่ได้ไฟ ข้าพเจ้าได้ผ่าไม้สีไฟพร้อมทั้งเครื่องประกอบออกเป็น ๒ ท่อน ๓ ท่อน ๔ ท่อน ๕ ท่อน ๑๐ ท่อน ๑๐๐ ท่อน ทำให้เป็นชิ้นเล็กชิ้นน้อย ครั้นทำให้เป็นชิ้นเล็กชิ้นน้อยแล้ว ก็เอาไปตำในครก ครั้นตำในครกแล้ว ก็เอาไปโปรยในลมแรง ด้วยคิดว่า ‘บางทีเราอาจจะได้ไฟ’ แต่ข้าพเจ้าก็ไม่ได้ไฟ’ ครั้งนั้น ชฎิลผู้บูชาไฟนั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘เด็กคนนี้ช่างโง่เขลา ไม่ฉลาดเสียจริง ทำไมหนอจึงแสวงหาไฟโดยไม่ถูกวิธี’ เขาจึงหยิบไม้สีไฟพร้อมทั้งเครื่องประกอบมาก่อไฟให้เด็กคนนั้นดูพลางกล่าวคำนี้ว่า ‘พ่อหนู ไฟนั้นเขาก่อกันอย่างนี้ ไม่ใช่แสวงหาอย่างที่เจ้าผู้โง่เขลา ไม่ฉลาด แสวงหาโดยไม่ถูกวิธี’ ดูก่อนราชัญญะ ท่านก็ฉันนั้นเหมือนกัน เป็นคนโง่เขลา ไม่ฉลาด แสวงหาปรโลกโดยไม่ถูกวิธี ดูก่อนราชัญญะ ท่านจงละทิฏฐิอันเลวทรามนั้นเสีย ดูก่อนราชัญญะ ท่านจงละทิฏฐิอันเลวทรามนั้นเสีย ทิฏฐิอันเลวทรามนั้นอย่าได้มีแก่ท่านเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์ตลอดกาลนานเลย” 429. ‘‘Kiñcāpi bhavaṃ kassapo evamāha, atha kho nevāhaṃ sakkomi idaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ paṭinissajjituṃ. Rājāpi maṃ pasenadi kosalo jānāti tirorājānopi – ‘pāyāsi rājañño evaṃvādī evaṃdiṭṭhī – ‘‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’ti. Sacāhaṃ, bho kassapa, idaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ paṭinissajjissāmi, bhavissanti me vattāro – ‘yāva bālo pāyāsi rājañño abyatto duggahitagāhī’ti. Kopenapi naṃ harissāmi, makkhenapi naṃ harissāmi, palāsenapi naṃ harissāmī’’ti. ๔๒๙. ข้าแต่พระกัสสปะผู้เจริญ แม้ท่านจะกล่าวอย่างนี้ แต่ข้าพเจ้าก็ไม่อาจสละคืนทิฏฐิอันลามกนี้ได้ แม้พระเจ้าปเสนทิโกศลก็ทรงรู้จักข้าพเจ้า แม้พระราชาต่างแว่นแคว้นก็ทรงรู้จักว่า ‘ปายาสิราชัญญะมีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า โลกอื่นไม่มี สัตว์โอปปาติกะไม่มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี’ ข้าแต่พระกัสสปะผู้เจริญ ถ้าข้าพเจ้าจะพึงสละคืนทิฏฐิอันลามกนี้ ก็จะมีผู้กล่าวแก่ข้าพเจ้าว่า ‘ปายาสิราชัญญะช่างโง่เขลา ไม่ฉลาด ยึดถือทิฏฐิชั่วเสียจริง’ ข้าพเจ้าจักยึดถือทิฏฐินั้นไว้ด้วยความโกรธบ้าง ด้วยความลบหลู่บ้าง ด้วยความตีเสมอ้าง Dve satthavāhaupamā อุปมาด้วยนายกองเกวียน ๒ คน 430. ‘‘Tena hi, rājañña, upamaṃ te karissāmi. Upamāya midhekacce viññū purisā bhāsitassa atthaṃ ājānanti. Bhūtapubbaṃ, rājañña, mahāsakaṭasattho sakaṭasahassaṃ puratthimā janapadā pacchimaṃ janapadaṃ agamāsi. So yena yena gacchi, khippaṃyeva pariyādiyati tiṇakaṭṭhodakaṃ haritakapaṇṇaṃ. Tasmiṃ kho pana satthe dve satthavāhā ahesuṃ eko pañcannaṃ sakaṭasatānaṃ, eko pañcannaṃ sakaṭasatānaṃ. Atha kho tesaṃ satthavāhānaṃ etadahosi – ‘ayaṃ kho mahāsakaṭasattho sakaṭasahassaṃ; te mayaṃ yena yena gacchāma, khippameva pariyādiyati tiṇakaṭṭhodakaṃ haritakapaṇṇaṃ. Yaṃnūna mayaṃ imaṃ satthaṃ dvidhā vibhajeyyāma – ekato pañca sakaṭasatāni ekato pañca sakaṭasatānī’ti. Te taṃ satthaṃ dvidhā vibhajiṃsu ekato pañca sakaṭasatāni, ekato pañca sakaṭasatāni. Eko satthavāho bahuṃ tiṇañca kaṭṭhañca udakañca āropetvā satthaṃ payāpesi. Dvīhatīhapayāto kho pana so sattho addasa purisaṃ kāḷaṃ lohitakkhaṃ sannaddhakalāpaṃ kumudamāliṃ allavatthaṃ allakesaṃ kaddamamakkhitehi cakkehi [Pg.273] bhadrena rathena paṭipathaṃ āgacchantaṃ’, disvā etadavoca – ‘kuto, bho, āgacchasī’ti? ‘Amukamhā janapadā’ti. ‘Kuhiṃ gamissasī’ti? ‘Amukaṃ nāma janapada’nti. ‘Kacci, bho, purato kantāre mahāmegho abhippavuṭṭho’ti? ‘Evaṃ, bho, purato kantāre mahāmegho abhippavuṭṭho, āsittodakāni vaṭumāni, bahu tiṇañca kaṭṭhañca udakañca. Chaḍḍetha, bho, purāṇāni tiṇāni kaṭṭhāni udakāni, lahubhārehi sakaṭehi sīghaṃ sīghaṃ gacchatha, mā yoggāni kilamitthā’ti. ๔๓๐. ราชัญญะ ถ้าอย่างนั้น อาตมาจักทำอุปมาให้ท่านฟัง บุรุษผู้รู้แจ้งบางพวกในโลกนี้ ย่อมเข้าใจความแห่งคำที่กล่าวแล้วด้วยอุปมา. ราชัญญะ เรื่องเคยมีมาแล้ว กองเกวียนใหญ่ประมาณ ๑,๐๐๐ เล่ม ได้เดินทางจากชนบทด้านทิศตะวันออกไปยังชนบทด้านทิศตะวันตก กองเกวียนนั้นไปทางใดๆ หญ้า ฟืน น้ำ และใบไม้สดในที่นั้นๆ ก็หมดสิ้นไปโดยเร็ว. ก็ในกองเกวียนนั้น มีนายกองเกวียน ๒ คน คนหนึ่งเป็นนายกองเกวียน ๕๐๐ เล่ม อีกคนหนึ่งก็เป็นนายกองเกวียน ๕๐๐ เล่ม. ครั้งนั้น นายกองเกวียนเหล่านั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘กองเกวียนใหญ่นี้มีประมาณ ๑,๐๐๐ เล่ม พวกเราไปทางใดๆ หญ้า ฟืน น้ำ และใบไม้สดในที่นั้นๆ ก็หมดสิ้นไปโดยเร็ว ทางที่ดี พวกเราควรจะแบ่งกองเกวียนนี้ออกเป็น ๒ ส่วน คือ ส่วนละ ๕๐๐ เล่ม’ ดังนี้. พวกเขาจึงได้แบ่งกองเกวียนนั้นออกเป็น ๒ ส่วน ส่วนละ ๕๐๐ เล่ม. นายกองเกวียนคนหนึ่ง บรรทุกหญ้า ฟืน และน้ำไปเป็นอันมาก แล้วให้กองเกวียนเดินทางไป. ครั้นกองเกวียนนั้นเดินทางไปได้ ๒-๓ วัน ก็ได้เห็นบุรุษผิวดำ ตาแดง สะพายแล่ง ทัดดอกบัวขาว นุ่งผ้าเปียก ผมเปียก นั่งมาบนรถที่ดี ล้อเปื้อนโคลน สวนทางมา. ครั้นเห็นแล้วจึงได้กล่าวคำนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ ท่านมาจากไหน’ ‘มาจากชนบทชื่อโน้น’ ‘ท่านจักไปไหน’ ‘จักไปยังชนบทชื่อโน้น’ ‘ท่านผู้เจริญ ข้างหน้าในทางกันดาร มีฝนใหญ่ตกหนักแล้วหรือ’ ‘อย่างนั้น ท่านผู้เจริญ ข้างหน้าในทางกันดาร มีฝนใหญ่ตกหนักแล้ว หนทางชุ่มด้วยน้ำ มีหญ้า ฟืน และน้ำเป็นอันมาก ท่านผู้เจริญ จงทิ้งหญ้า ฟืน และน้ำเก่าๆ เสียเถิด แล้วจงไปด้วยเกวียนที่มีระวางเบาโดยเร็วๆ อย่าให้โคทั้งหลายลำบากเลย’ ‘‘Atha kho so satthavāho satthike āmantesi – ‘ayaṃ, bho, puriso evamāha – ‘‘purato kantāre mahāmegho abhippavuṭṭho, āsittodakāni vaṭumāni, bahu tiṇañca kaṭṭhañca udakañca. Chaḍḍetha, bho, purāṇāni tiṇāni kaṭṭhāni udakāni, lahubhārehi sakaṭehi sīghaṃ sīghaṃ gacchatha, mā yoggāni kilamitthā’’ti. Chaḍḍetha, bho, purāṇāni tiṇāni kaṭṭhāni udakāni, lahubhārehi sakaṭehi satthaṃ payāpethā’ti. ‘Evaṃ, bho’ti kho te satthikā tassa satthavāhassa paṭissutvā chaḍḍetvā purāṇāni tiṇāni kaṭṭhāni udakāni lahubhārehi sakaṭehi satthaṃ payāpesuṃ. Te paṭhamepi satthavāse na addasaṃsu tiṇaṃ vā kaṭṭhaṃ vā udakaṃ vā. Dutiyepi satthavāse… tatiyepi satthavāse… catutthepi satthavāse… pañcamepi satthavāse… chaṭṭhepi satthavāse… sattamepi satthavāse na addasaṃsu tiṇaṃ vā kaṭṭhaṃ vā udakaṃ vā. Sabbeva anayabyasanaṃ āpajjiṃsu. Ye ca tasmiṃ satthe ahesuṃ manussā vā pasū vā, sabbe so yakkho amanusso bhakkhesi. Aṭṭhikāneva sesāni. ครั้งนั้น นายกองเกวียนนั้นได้บอกแก่พวกชาวกองเกวียนว่า ‘ท่านผู้เจริญ บุรุษนี้กล่าวอย่างนี้ว่า ข้างหน้าในทางกันดาร มีฝนใหญ่ตกหนักแล้ว หนทางชุ่มด้วยน้ำ มีหญ้า ฟืน และน้ำเป็นอันมาก ท่านผู้เจริญ จงทิ้งหญ้า ฟืน และน้ำเก่าๆ เสียเถิด แล้วจงไปด้วยเกวียนที่มีระวางเบาโดยเร็วๆ อย่าให้โคทั้งหลายลำบากเลย’ ท่านผู้เจริญ จงทิ้งหญ้า ฟืน และน้ำเก่าๆ เสียเถิด แล้วจงให้กองเกวียนเดินทางไปด้วยเกวียนที่มีระวางเบาเถิด’ พวกชาวกองเกวียนเหล่านั้นรับคำของนายกองเกวียนนั้นว่า ‘อย่างนั้น ท่านผู้เจริญ’ แล้วจึงทิ้งหญ้า ฟืน และน้ำเก่าๆ แล้วให้กองเกวียนเดินทางไปด้วยเกวียนที่มีระวางเบา. พวกเขาไม่พบหญ้า ฟืน หรือน้ำ แม้ในที่พักกองเกวียนแห่งแรก. แม้ในที่พักกองเกวียนแห่งที่ ๒... แม้ในที่พักกองเกวียนแห่งที่ ๓... แม้ในที่พักกองเกวียนแห่งที่ ๔... แม้ในที่พักกองเกวียนแห่งที่ ๕... แม้ในที่พักกองเกวียนแห่งที่ ๖... แม้ในที่พักกองเกวียนแห่งที่ ๗ ก็ไม่พบหญ้า ฟืน หรือน้ำ. ทั้งหมดได้ถึงความพินาศย่อยยับ. บรรดามนุษย์หรือปศุสัตว์ที่มีอยู่ในกองเกวียนนั้นทั้งหมด ถูกยักษ์อมนุษย์นั้นกินเสียสิ้น. เหลืออยู่แต่กระดูกเท่านั้น. ‘‘Yadā aññāsi dutiyo satthavāho – ‘bahunikkhanto kho, bho, dāni so sattho’ti bahuṃ tiṇañca kaṭṭhañca udakañca āropetvā satthaṃ payāpesi. Dvīhatīhapayāto kho pana so sattho addasa purisaṃ kāḷaṃ lohitakkhaṃ sannaddhakalāpaṃ kumudamāliṃ allavatthaṃ allakesaṃ kaddamamakkhitehi cakkehi bhadrena rathena paṭipathaṃ āgacchantaṃ, disvā etadavoca – ‘kuto, bho, āgacchasī’ti? ‘Amukamhā janapadā’ti. ‘Kuhiṃ gamissasī’ti? ‘Amukaṃ nāma janapada’nti. ‘Kacci, bho, purato kantāre mahāmegho abhippavuṭṭho’ti? ‘Evaṃ, bho, purato kantāre mahāmegho abhippavuṭṭho. Āsittodakāni vaṭumāni, bahu tiṇañca kaṭṭhañca udakañca. Chaḍḍetha[Pg.274], bho, purāṇāni tiṇāni kaṭṭhāni udakāni, lahubhārehi sakaṭehi sīghaṃ sīghaṃ gacchatha, mā yoggāni kilamitthā’ti. เมื่อใดที่นายกองเกวียนคนที่สองรู้ว่า ‘บัดนี้ กองเกวียนนั้นออกเดินทางไปนานแล้ว’ เมื่อนั้นจึงบรรทุกหญ้า ฟืน และน้ำไปเป็นอันมาก แล้วให้กองเกวียนเดินทางไป. ครั้นกองเกวียนนั้นเดินทางไปได้ ๒-๓ วัน ก็ได้เห็นบุรุษผิวดำ ตาแดง สะพายแล่ง ทัดดอกบัวขาว นุ่งผ้าเปียก ผมเปียก นั่งมาบนรถที่ดี ล้อเปื้อนโคลน สวนทางมา. ครั้นเห็นแล้วจึงได้กล่าวคำนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ ท่านมาจากไหน’ ‘มาจากชนบทชื่อโน้น’ ‘ท่านจักไปไหน’ ‘จักไปยังชนบทชื่อโน้น’ ‘ท่านผู้เจริญ ข้างหน้าในทางกันดาร มีฝนใหญ่ตกหนักแล้วหรือ’ ‘อย่างนั้น ท่านผู้เจริญ ข้างหน้าในทางกันดาร มีฝนใหญ่ตกหนักแล้ว หนทางชุ่มด้วยน้ำ มีหญ้า ฟืน และน้ำเป็นอันมาก ท่านผู้เจริญ จงทิ้งหญ้า ฟืน และน้ำเก่าๆ เสียเถิด แล้วจงไปด้วยเกวียนที่มีระวางเบาโดยเร็วๆ อย่าให้โคทั้งหลายลำบากเลย’ ‘‘Atha kho so satthavāho satthike āmantesi – ‘ayaṃ, bho, ‘‘puriso evamāha – purato kantāre mahāmegho abhippavuṭṭho, āsittodakāni vaṭumāni, bahu tiṇañca kaṭṭhañca udakañca. Chaḍḍetha, bho, purāṇāni tiṇāni kaṭṭhāni udakāni, lahubhārehi sakaṭehi sīghaṃ sīghaṃ gacchatha; mā yoggāni kilamitthā’’ti. Ayaṃ bho puriso neva amhākaṃ mitto, na ñātisālohito, kathaṃ mayaṃ imassa saddhāya gamissāma. Na vo chaḍḍetabbāni purāṇāni tiṇāni kaṭṭhāni udakāni, yathābhatena bhaṇḍena satthaṃ payāpetha. Na no purāṇaṃ chaḍḍessāmā’ti. ‘Evaṃ, bho’ti kho te satthikā tassa satthavāhassa paṭissutvā yathābhatena bhaṇḍena satthaṃ payāpesuṃ. Te paṭhamepi satthavāse na addasaṃsu tiṇaṃ vā kaṭṭhaṃ vā udakaṃ vā. Dutiyepi satthavāse… tatiyepi satthavāse… catutthepi satthavāse… pañcamepi satthavāse… chaṭṭhepi satthavāse… sattamepi satthavāse na addasaṃsu tiṇaṃ vā kaṭṭhaṃ vā udakaṃ vā. Tañca satthaṃ addasaṃsu anayabyasanaṃ āpannaṃ. Ye ca tasmiṃ satthepi ahesuṃ manussā vā pasū vā, tesañca aṭṭhikāneva addasaṃsu tena yakkhena amanussena bhakkhitānaṃ. ลำดับนั้น นายกองเกวียนคนนั้นได้กล่าวกับพวกพ่อค้ากองเกวียนว่า ‘ท่านผู้เจริญ บุรุษนี้กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ข้างหน้าในทางกันดาร ฝนใหญ่ได้ตกหนักแล้ว ทางเดินทั้งหลายมีน้ำชุ่มฉ่ำ หญ้า ฟืน และน้ำมีมาก ท่านผู้เจริญทั้งหลาย จงทิ้งหญ้า ฟืน และน้ำเก่าๆ เสียเถิด จงไปด้วยเกวียนที่มีภาระเบา รีบๆ ไปเถิด อย่าให้โคเทียมทั้งหลายลำบากเลย’ ท่านผู้เจริญ บุรุษนี้ไม่ใช่มิตร ไม่ใช่ญาติสาโลหิตของเรา พวกเราจะเชื่อคำของบุรุษนี้ไปได้อย่างไร หญ้า ฟืน และน้ำเก่าๆ พวกท่านไม่ควรทิ้ง จงนำกองเกวียนไปด้วยสัมภาระตามที่บรรทุกมาเถิด พวกเราจะไม่ทิ้งของเก่า’ พวกพ่อค้ากองเกวียนเหล่านั้นรับคำของนายกองเกวียนคนนั้นว่า ‘อย่างนั้น ท่านผู้เจริญ’ แล้วได้นำกองเกวียนไปด้วยสัมภาระตามที่บรรทุกมา พวกเขาไม่เห็นหญ้า ฟืน หรือน้ำ แม้ในที่พักกองเกวียนแห่งแรก... แม้ในที่พักกองเกวียนแห่งที่สอง... แห่งที่สาม... แห่งที่สี่... แห่งที่ห้า... แห่งที่หก... แม้ในที่พักกองเกวียนแห่งที่เจ็ด ก็ไม่เห็นหญ้า ฟืน หรือน้ำ และได้เห็นกองเกวียนนั้นถึงความพินาศย่อยยับ และได้เห็นแต่กระดูกของมนุษย์หรือปศุสัตว์ทั้งหลายที่อยู่ในกองเกวียนนั้น ซึ่งถูกยักษ์อมนุษย์นั้นกินแล้ว ‘‘Atha kho so satthavāho satthike āmantesi – ‘ayaṃ kho, bho, sattho anayabyasanaṃ āpanno, yathā taṃ tena bālena satthavāhena pariṇāyakena. Tena hi, bho, yānamhākaṃ satthe appasārāni paṇiyāni, tāni chaḍḍetvā, yāni imasmiṃ satthe mahāsārāni paṇiyāni, tāni ādiyathā’ti. ‘Evaṃ, bho’ti kho te satthikā tassa satthavāhassa paṭissutvā yāni sakasmiṃ satthe appasārāni paṇiyāni, tāni chaḍḍetvā yāni tasmiṃ satthe mahāsārāni paṇiyāni, tāni ādiyitvā sotthinā taṃ kantāraṃ nitthariṃsu, yathā taṃ paṇḍitena satthavāhena pariṇāyakena. Evameva kho tvaṃ, rājañña, bālo abyatto anayabyasanaṃ āpajjissasi ayoniso paralokaṃ gavesanto seyyathāpi so purimo satthavāho. Yepi tava sotabbaṃ saddhātabbaṃ maññissanti, tepi anayabyasanaṃ āpajjissanti, seyyathāpi te satthikā. Paṭinissajjetaṃ, rājañña[Pg.275], pāpakaṃ diṭṭhigataṃ; paṭinissajjetaṃ, rājañña, pāpakaṃ diṭṭhigataṃ. Mā te ahosi dīgharattaṃ ahitāya dukkhāyā’’ti. ลำดับนั้น นายกองเกวียนคนนั้นได้กล่าวกับพวกพ่อค้ากองเกวียนว่า ‘ท่านผู้เจริญ กองเกวียนนี้ถึงความพินาศย่อยยับแล้ว เพราะนายกองเกวียนผู้นำที่เป็นคนพาลนั้น ถ้าเช่นนั้น ท่านผู้เจริญ สินค้าใดในกองเกวียนของเรามีค่าน้อย ท่านทั้งหลายจงทิ้งสินค้านั้นเสีย แล้วจงถือเอาสินค้าใดในกองเกวียนนี้ที่มีค่ามากเถิด’ พวกพ่อค้ากองเกวียนเหล่านั้นรับคำของนายกองเกวียนคนนั้นว่า ‘อย่างนั้น ท่านผู้เจริญ’ แล้วทิ้งสินค้าที่มีค่าน้อยในกองเกวียนของตน ถือเอาสินค้าที่มีค่ามากในกองเกวียนนั้นแล้ว ข้ามทางกันดารนั้นไปได้โดยสวัสดิภาพ เพราะนายกองเกวียนผู้นำที่เป็นบัณฑิต ฉันใดก็ฉันนั้นทีเดียว ท่านราชันย์ ท่านเป็นคนพาล ไม่ฉลาด เมื่อแสวงหาปรโลกโดยไม่แยบคาย จักถึงความพินาศย่อยยับ เหมือนนายกองเกวียนคนแรกนั้น แม้ชนเหล่าใดจักสำคัญคำของท่านว่าควรฟัง ควรเชื่อ ชนเหล่านั้นก็จักถึงความพินาศย่อยยับ เหมือนพวกพ่อค้ากองเกวียนเหล่านั้น ท่านราชันย์ ขอท่านจงสละคืนทิฏฐิอันลามกนี้เสีย ท่านราชันย์ ขอท่านจงสละคืนทิฏฐิอันลามกนี้เสีย ทิฏฐินั้นอย่าได้มีแก่ท่านเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์ตลอดกาลนานเลย 431. ‘‘Kiñcāpi bhavaṃ kassapo evamāha, atha kho nevāhaṃ sakkomi idaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ paṭinissajjituṃ. Rājāpi maṃ pasenadi kosalo jānāti tirorājānopi – ‘pāyāsi rājañño evaṃvādī evaṃdiṭṭhī – ‘‘itipi natthi paro loko…pe… vipāko’’’ti. Sacāhaṃ, bho kassapa, idaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ paṭinissajjissāmi, bhavissanti me vattāro – ‘yāva bālo pāyāsi rājañño, abyatto duggahitagāhī’ti. Kopenapi naṃ harissāmi, makkhenapi naṃ harissāmi, palāsenapi naṃ harissāmī’’ti. ๔๓๑. แม้ท่านพระกัสสปะกล่าวอย่างนี้ แต่ข้าพเจ้าก็ไม่สามารถจะสละคืนทิฏฐิอันลามกนี้ได้เลย แม้พระเจ้าปเสนทิโกศลก็ทรงรู้จักข้าพเจ้า แม้พระราชาในต่างแดนก็ทรงรู้จักว่า ‘เจ้าชายปายาสิมีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘ปรโลกไม่มี...ผลวิบาก (แห่งกรรมดีกรรมชั่ว) ไม่มี’ ดังนี้ ท่านพระกัสสปะ ถ้าข้าพเจ้าจักสละคืนทิฏฐิอันลามกนี้เสีย ก็จักมีคนกล่าวแก่ข้าพเจ้าว่า ‘เจ้าชายปายาสิช่างโง่เขลาหนอ ไม่ฉลาด ยึดถือทิฏฐิที่ยึดถือไว้ชั่ว’ ข้าพเจ้าจักยังทรงทิฏฐินั้นไว้ด้วยความโกรธบ้าง จักยังทรงไว้ด้วยการลบหลู่บ้าง จักยังทรงไว้ด้วยการตีเสมอ้าง Gūthabhārikaupamā อุปมาด้วยคนหาบคูถ 432. ‘‘Tena hi, rājañña, upamaṃ te karissāmi. Upamāya midhekacce viññū purisā bhāsitassa atthaṃ ājānanti. Bhūtapubbaṃ, rājañña, aññataro sūkaraposako puriso sakamhā gāmā aññaṃ gāmaṃ agamāsi. Tattha addasa pahūtaṃ sukkhagūthaṃ chaḍḍitaṃ. Disvānassa etadahosi – ‘ayaṃ kho pahuto sukkhagūtho chaḍḍito, mama ca sūkarabhattaṃ ; yaṃnūnāhaṃ ito sukkhagūthaṃ hareyya’nti. So uttarāsaṅgaṃ pattharitvā pahūtaṃ sukkhagūthaṃ ākiritvā bhaṇḍikaṃ bandhitvā sīse ubbāhetvā agamāsi. Tassa antarāmagge mahāakālamegho pāvassi. So uggharantaṃ paggharantaṃ yāva agganakhā gūthena makkhito gūthabhāraṃ ādāya agamāsi. Tamenaṃ manussā disvā evamāhaṃsu – ‘kacci no tvaṃ, bhaṇe, ummatto, kacci viceto, kathañhi nāma uggharantaṃ paggharantaṃ yāva agganakhā gūthena makkhito gūthabhāraṃ harissasī’ti. ‘Tumhe khvettha, bhaṇe, ummattā, tumhe vicetā, tathā hi pana me sūkarabhatta’nti. Evameva kho tvaṃ, rājañña, gūthabhārikūpamo maññe paṭibhāsi. Paṭinissajjetaṃ, rājañña, pāpakaṃ diṭṭhigataṃ. Paṭinissajjetaṃ, rājañña, pāpakaṃ diṭṭhigataṃ. Mā te ahosi dīgharattaṃ ahitāya dukkhāyā’’ti. ๔๓๒. ท่านราชันย์ ถ้าเช่นนั้น เราจักทำอุปมาให้ท่านฟัง บุรุษผู้รู้แจ้งบางพวกในโลกนี้ ย่อมเข้าใจความหมายของคำที่กล่าวแล้วด้วยอุปมา ท่านราชันย์ เรื่องเคยมีมาแล้ว บุรุษคนเลี้ยงสุกรคนหนึ่งได้จากบ้านของตนไปยังบ้านอื่น เขาได้เห็นคูถแห้งที่เขาทิ้งไว้เป็นอันมากในที่นั้น ครั้นเห็นแล้ว เขาได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘คูถแห้งนี้มีมากที่เขาทิ้งไว้ และนี่ก็เป็นอาหารสุกรของเรา ไฉนหนอ เราพึงนำคูถแห้งไปจากที่นี้’ เขาจึงปูผ้าห่มลง เกลี่ยคูถแห้งจำนวนมากลงไป ห่อเป็นห่อแล้ว เทินไว้บนศีรษะเดินไป ในระหว่างทางของเขา เมฆฝนใหญ่ผิดฤดูกาลได้ตกลงมา เขาเปรอะเปื้อนด้วยคูถจนถึงปลายเล็บ มีคูถไหลซึมหยดย้อย ถือเอาภาระคือคูถนั้นไป พวกมนุษย์เห็นเขาแล้วได้กล่าวอย่างนี้ว่า ‘นี่แน่ะ ท่าน ท่านเป็นบ้าไปแล้วหรือ ท่านมีสติฟั่นเฟือนหรือ ทำไมหนอ ท่านจึงหาภาระคือคูถซึ่งไหลซึมหยดย้อย เปรอะเปื้อนด้วยคูถจนถึงปลายเล็บไปเล่า’ (เขาตอบว่า) ‘นี่แน่ะ ท่านทั้งหลายนั่นแหละเป็นบ้า ท่านทั้งหลายนั่นแหละมีสติฟั่นเฟือน ก็เพราะว่านี่เป็นอาหารสุกรของเรา’ ท่านราชันย์ ฉันใดก็ฉันนั้นเหมือนกัน เราเข้าใจว่า ท่านปรากฏเหมือนบุรุษผู้หาบคูถ ท่านราชันย์ ขอท่านจงสละคืนทิฏฐิอันลามกนี้เสีย ท่านราชันย์ ขอท่านจงสละคืนทิฏฐิอันลามกนี้เสีย ทิฏฐินั้นอย่าได้มีแก่ท่านเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์ตลอดกาลนานเลย 433. ‘‘Kiñcāpi bhavaṃ kassapo evamāha, atha kho nevāhaṃ sakkomi idaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ paṭinissajjituṃ. Rājāpi maṃ pasenadi kosalo jānāti tirorājānopi – ‘pāyāsi rājañño evaṃvādī evaṃdiṭṭhī – ‘‘itipi natthi [Pg.276] paro loko…pe… vipāko’’ti. Sacāhaṃ, bho kassapa, idaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ paṭinissajjissāmi, bhavissanti me vattāro – ‘yāva bālo pāyāsi rājañño abyatto duggahitagāhī’ti. Kopenapi naṃ harissāmi, makkhenapi naṃ harissāmi, palāsenapi naṃ harissāmī’’ti. ๔๓๓. แม้ท่านพระกัสสปะกล่าวอย่างนี้ แต่ข้าพเจ้าก็ไม่สามารถจะสละคืนทิฏฐิอันลามกนี้ได้เลย แม้พระเจ้าปเสนทิโกศลก็ทรงรู้จักข้าพเจ้า แม้พระราชาในต่างแดนก็ทรงรู้จักว่า ‘เจ้าชายปายาสิมีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘ปรโลกไม่มี...ผลวิบาก (แห่งกรรมดีกรรมชั่ว) ไม่มี’ ดังนี้ ท่านพระกัสสปะ ถ้าข้าพเจ้าจักสละคืนทิฏฐิอันลามกนี้เสีย ก็จักมีคนกล่าวแก่ข้าพเจ้าว่า ‘เจ้าชายปายาสิช่างโง่เขลาหนอ ไม่ฉลาด ยึดถือทิฏฐิที่ยึดถือไว้ชั่ว’ ข้าพเจ้าจักยังทรงทิฏฐินั้นไว้ด้วยความโกรธบ้าง จักยังทรงไว้ด้วยการลบหลู่บ้าง จักยังทรงไว้ด้วยการตีเสมอ้าง Akkhadhuttakaupamā อุปมาด้วยนักเลงสกา 434. ‘‘Tena hi, rājañña, upamaṃ te karissāmi, upamāya midhekacce viññū purisā bhāsitassa atthaṃ ājānanti. Bhūtapubbaṃ, rājañña, dve akkhadhuttā akkhehi dibbiṃsu. Eko akkhadhutto āgatāgataṃ kaliṃ gilati. Addasā kho dutiyo akkhadhutto taṃ akkhadhuttaṃ āgatāgataṃ kaliṃ gilantaṃ, disvā taṃ akkhadhuttaṃ etadavoca – ‘tvaṃ kho, samma, ekantikena jināsi, dehi me, samma, akkhe pajohissāmī’ti. ‘Evaṃ sammā’ti kho so akkhadhutto tassa akkhadhuttassa akkhe pādāsi. Atha kho so akkhadhutto akkhe visena paribhāvetvā taṃ akkhadhuttaṃ etadavoca – ‘ehi kho, samma, akkhehi dibbissāmā’ti. ‘Evaṃ sammā’ti kho so akkhadhutto tassa akkhadhuttassa paccassosi. Dutiyampi kho te akkhadhuttā akkhehi dibbiṃsu. Dutiyampi kho so akkhadhutto āgatāgataṃ kaliṃ gilati. Addasā kho dutiyo akkhadhutto taṃ akkhadhuttaṃ dutiyampi āgatāgataṃ kaliṃ gilantaṃ, disvā taṃ akkhadhuttaṃ etadavoca – ๔๓๔. “ราชัญญะ ถ้าอย่างนั้น เราจักทำอุปมาแก่ท่าน เพราะในโลกนี้ บุรุษผู้รู้แจ้งบางพวกย่อมเข้าใจเนื้อความแห่งภาษิตได้ด้วยอุปมา ราชัญญะ เรื่องเคยมีมาแล้ว นักเลงสกา ๒ คนเล่นสกากัน นักเลงสกาคนหนึ่งกลืนกินแต้มที่แพ้ทุกครั้งที่มาถึง นักเลงสกาคนที่สองได้เห็นนักเลงสกาคนนั้นกำลังกลืนกินแต้มที่แพ้ทุกครั้งที่มาถึง ครั้นเห็นแล้วจึงได้กล่าวคำนี้แก่นักเลงสกาคนนั้นว่า ‘สหาย ท่านชนะโดยส่วนเดียวแน่แท้ สหาย ขอท่านจงให้ลูกสกาแก่เรา เราจักบูชายัญ’ นักเลงสกาคนนั้นจึงได้ให้ลูกสกาแก่นักเลงสกาคนนั้นว่า ‘ดีละ สหาย’ ลำดับนั้น นักเลงสกาคนนั้นชะโลมลูกสกาด้วยยาพิษแล้ว ได้กล่าวคำนี้แก่นักเลงสกาคนนั้นว่า ‘มาเถิด สหาย เรามาเล่นสกากันเถิด’ นักเลงสกาคนนั้นรับคำของนักเลงสกาคนนั้นว่า ‘ดีละ สหาย’ แม้ครั้งที่สอง นักเลงสกาเหล่านั้นก็เล่นสกากัน แม้ครั้งที่สอง นักเลงสกาคนนั้นก็กลืนกินแต้มที่แพ้ทุกครั้งที่มาถึง นักเลงสกาคนที่สองได้เห็นนักเลงสกาคนนั้นกำลังกลืนกินแต้มที่แพ้ทุกครั้งที่มาถึงแม้ครั้งที่สอง ครั้นเห็นแล้วจึงได้กล่าวคำนี้แก่นักเลงสกาคนนั้นว่า” ‘‘Littaṃ paramena tejasā, gilamakkhaṃ puriso na bujjhati; Gila re gila pāpadhuttaka, pacchā te kaṭukaṃ bhavissatīti. “บุรุษกลืนกินลูกสกาที่ฉาบทาด้วยยาพิษมีเดชกล้ายิ่งนัก ย่อมไม่รู้สึก ดูก่อนนักเลงชั่ว ท่านจงกลืนกินเถิด จงกลืนกินเถิด ภายหลังจักเป็นทุกข์แก่ท่าน” ‘‘Evameva kho tvaṃ, rājañña, akkhadhuttakūpamo maññe paṭibhāsi. Paṭinissajjetaṃ, rājañña, pāpakaṃ diṭṭhigataṃ; paṭinissajjetaṃ, rājañña, pāpakaṃ diṭṭhigataṃ. Mā te ahosi dīgharattaṃ ahitāya dukkhāyā’’ti. “ราชัญญะ ฉันใดก็ฉันนั้น เราย่อมเข้าใจว่า ท่านปรากฏเหมือนนักเลงสกาคนนั้น ราชัญญะ ขอท่านจงสละทิฏฐิอันลามกนี้เสียเถิด ราชัญญะ ขอท่านจงสละทิฏฐิอันลามกนี้เสียเถิด ทิฏฐิอันลามกนั้นอย่าได้มีแก่ท่านเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์ตลอดกาลนานเลย” 435. ‘‘Kiñcāpi bhavaṃ kassapo evamāha, atha kho nevāhaṃ sakkomi idaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ paṭinissajjituṃ. Rājāpi maṃ pasenadi kosalo jānāti tirorājānopi – ‘pāyāsi rājañño evaṃvādī evaṃdiṭṭhī – ‘‘itipi natthi paro loko…pe… vipāko’’ti. Sacāhaṃ, bho kassapa, idaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ [Pg.277] paṭinissajjissāmi, bhavissanti me vattāro – ‘yāva bālo pāyāsi rājañño abyatto duggahitagāhī’ti. Kopenapi naṃ harissāmi, makkhenapi naṃ harissāmi, palāsenapi naṃ harissāmī’’ti. ๔๓๕. “ท่านกัสสปะ ถึงแม้ท่านจะกล่าวอย่างนี้ แต่ข้าพเจ้าก็ไม่อาจสละทิฏฐิอันลามกนี้ได้ แม้พระเจ้าปเสนทิโกศลก็ทรงรู้จักข้าพเจ้า แม้พระราชาต่างแคว้นก็ทรงรู้จักว่า ‘ปายาสิราชัญญะมีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘โลกอื่นไม่มี...ฯลฯ...วิบากไม่มี’ ดังนี้ ท่านกัสสปะ ถ้าข้าพเจ้าจักสละทิฏฐิอันลามกนี้เสีย ก็จักมีคนกล่าวแก่ข้าพเจ้าว่า ‘ปายาสิราชัญญะช่างโง่เขลา ไม่ฉลาด ยึดถือทิฏฐิชั่วเสียจริง’ ข้าพเจ้าจักยึดถือทิฏฐินั้นไว้ด้วยความโกรธบ้าง ด้วยความลบหลู่บ้าง ด้วยความแข่งดีบ้าง” Sāṇabhārikaupamā อุปมาด้วยคนหาบป่าน 436. ‘‘Tena hi, rājañña, upamaṃ te karissāmi, upamāya midhekacce viññū purisā bhāsitassa atthaṃ ājānanti. Bhūtapubbaṃ, rājañña, aññataro janapado vuṭṭhāsi. Atha kho sahāyako sahāyakaṃ āmantesi – ‘āyāma, samma, yena so janapado tenupasaṅkamissāma, appeva nāmettha kiñci dhanaṃ adhigaccheyyāmā’ti. ‘Evaṃ sammā’ti kho sahāyako sahāyakassa paccassosi. Te yena so janapado, yena aññataraṃ gāmapaṭṭaṃ tenupasaṅkamiṃsu, tattha addasaṃsu pahūtaṃ sāṇaṃ chaḍḍitaṃ, disvā sahāyako sahāyakaṃ āmantesi – ‘idaṃ kho, samma, pahūtaṃ sāṇaṃ chaḍḍitaṃ, tena hi, samma, tvañca sāṇabhāraṃ bandha, ahañca sāṇabhāraṃ bandhissāmi, ubho sāṇabhāraṃ ādāya gamissāmā’ti. ‘Evaṃ sammā’ti kho sahāyako sahāyakassa paṭissutvā sāṇabhāraṃ bandhitvā te ubho sāṇabhāraṃ ādāya yena aññataraṃ gāmapaṭṭaṃ tenupasaṅkamiṃsu. Tattha addasaṃsu pahūtaṃ sāṇasuttaṃ chaḍḍitaṃ, disvā sahāyako sahāyakaṃ āmantesi – ‘yassa kho, samma, atthāya iccheyyāma sāṇaṃ, idaṃ pahūtaṃ sāṇasuttaṃ chaḍḍitaṃ. Tena hi, samma, tvañca sāṇabhāraṃ chaḍḍehi, ahañca sāṇabhāraṃ chaḍḍessāmi, ubho sāṇasuttabhāraṃ ādāya gamissāmā’ti. ‘Ayaṃ kho me, samma, sāṇabhāro dūrābhato ca susannaddho ca, alaṃ me tvaṃ pajānāhī’ti. Atha kho so sahāyako sāṇabhāraṃ chaḍḍetvā sāṇasuttabhāraṃ ādiyi. ๔๓๖. “ราชัญญะ ถ้าอย่างนั้น เราจักทำอุปมาแก่ท่าน เพราะในโลกนี้ บุรุษผู้รู้แจ้งบางพวกย่อมเข้าใจเนื้อความแห่งภาษิตได้ด้วยอุปมา ราชัญญะ เรื่องเคยมีมาแล้ว ชนบทแห่งหนึ่งได้ย้ายไป ลำดับนั้น สหายคนหนึ่งได้ชวนสหายอีกคนหนึ่งว่า ‘มาเถิด สหาย เราไปยังชนบทนั้นกันเถิด บางทีเราอาจจะได้ทรัพย์อะไรบ้างในที่นั้น’ สหายคนนั้นรับคำของสหายอีกคนหนึ่งว่า ‘ดีละ สหาย’ เขาทั้งสองจึงไปยังชนบทนั้น ไปยังหมู่บ้านร้างแห่งหนึ่ง ได้เห็นป่านที่เขาทิ้งไว้เป็นอันมากในที่นั้น ครั้นเห็นแล้ว สหายคนหนึ่งจึงชวนสหายอีกคนหนึ่งว่า ‘สหาย ป่านนี้ที่เขาทิ้งไว้มีเป็นอันมาก ถ้าอย่างนั้น สหาย ท่านจงมัดหาบป่านเถิด แม้เราก็จะมัดหาบป่าน เราทั้งสองจักหาบป่านไปกัน’ สหายคนนั้นรับคำของสหายอีกคนหนึ่งว่า ‘ดีละ สหาย’ แล้วมัดหาบป่าน เขาทั้งสองจึงหาบป่านไปยังหมู่บ้านร้างอีกแห่งหนึ่ง ได้เห็นด้ายป่านที่เขาทิ้งไว้เป็นอันมากในที่นั้น ครั้นเห็นแล้ว สหายคนหนึ่งจึงชวนสหายอีกคนหนึ่งว่า ‘สหาย เราต้องการป่านเพื่อประโยชน์แก่สิ่งใด ด้ายป่านนี้ที่เขาทิ้งไว้ก็มีเป็นอันมาก ถ้าอย่างนั้น สหาย ท่านจงทิ้งหาบป่านเสีย แม้เราก็จะทิ้งหาบป่าน เราทั้งสองจักหาบด้ายป่านไปกัน’ (สหายอีกคนหนึ่งตอบว่า) ‘สหาย หาบป่านนี้เราหาบมาไกลแล้ว ทั้งยังมัดไว้อย่างดี เราพอใจแค่นี้แหละ ท่านจงรู้เอาเองเถิด’ ลำดับนั้น สหายคนนั้นจึงทิ้งหาบป่านแล้วถือเอาหาบด้ายป่านไป ‘‘Te yena aññataraṃ gāmapaṭṭaṃ tenupasaṅkamiṃsu. Tattha addasaṃsu pahūtā sāṇiyo chaḍḍitā, disvā sahāyako sahāyakaṃ āmantesi – ‘yassa kho, samma, atthāya iccheyyāma sāṇaṃ vā sāṇasuttaṃ vā, imā pahūtā sāṇiyo chaḍḍitā. Tena hi, samma, tvañca sāṇabhāraṃ chaḍḍehi, ahañca sāṇasuttabhāraṃ chaḍḍessāmi, ubho sāṇibhāraṃ ādāya gamissāmā’ti[Pg.278]. ‘Ayaṃ kho me, samma, sāṇabhāro dūrābhato ca susannaddho ca, alaṃ me, tvaṃ pajānāhī’ti. Atha kho so sahāyako sāṇasuttabhāraṃ chaḍḍetvā sāṇibhāraṃ ādiyi. “เขาทั้งสองไปยังหมู่บ้านร้างอีกแห่งหนึ่ง ได้เห็นผ้าป่านที่เขาทิ้งไว้เป็นอันมากในที่นั้น ครั้นเห็นแล้ว สหายคนหนึ่งจึงชวนสหายอีกคนหนึ่งว่า ‘สหาย เราต้องการป่านหรือด้ายป่านเพื่อประโยชน์แก่สิ่งใด ผ้าป่านเหล่านี้ที่เขาทิ้งไว้ก็มีเป็นอันมาก ถ้าอย่างนั้น สหาย ท่านจงทิ้งหาบป่านเสีย แม้เราก็จะทิ้งหาบด้ายป่าน เราทั้งสองจักหาบผ้าป่านไปกัน’ (สหายอีกคนหนึ่งตอบว่า) ‘สหาย หาบป่านนี้เราหาบมาไกลแล้ว ทั้งยังมัดไว้อย่างดี เราพอใจแค่นี้แหละ ท่านจงรู้เอาเองเถิด’ ลำดับนั้น สหายคนนั้นจึงทิ้งหาบด้ายป่านแล้วถือเอาหาบผ้าป่านไป” ‘‘Te yena aññataraṃ gāmapaṭṭaṃ tenupasaṅkamiṃsu. Tattha addasaṃsu pahūtaṃ khomaṃ chaḍḍitaṃ, disvā…pe… pahūtaṃ khomasuttaṃ chaḍḍitaṃ, disvā… pahūtaṃ khomadussaṃ chaḍḍitaṃ, disvā… pahūtaṃ kappāsaṃ chaḍḍitaṃ, disvā… pahūtaṃ kappāsikasuttaṃ chaḍḍitaṃ, disvā… pahūtaṃ kappāsikadussaṃ chaḍḍitaṃ, disvā… pahūtaṃ ayaṃ chaḍḍitaṃ, disvā… pahūtaṃ lohaṃ chaḍḍitaṃ, disvā… pahūtaṃ tipuṃ chaḍḍitaṃ, disvā… pahūtaṃ sīsaṃ chaḍḍitaṃ, disvā… pahūtaṃ sajjhaṃ chaḍḍitaṃ, disvā… pahūtaṃ suvaṇṇaṃ chaḍḍitaṃ, disvā sahāyako sahāyakaṃ āmantesi – ‘yassa kho, samma, atthāya iccheyyāma sāṇaṃ vā sāṇasuttaṃ vā sāṇiyo vā khomaṃ vā khomasuttaṃ vā khomadussaṃ vā kappāsaṃ vā kappāsikasuttaṃ vā kappāsikadussaṃ vā ayaṃ vā lohaṃ vā tipuṃ vā sīsaṃ vā sajjhaṃ vā, idaṃ pahūtaṃ suvaṇṇaṃ chaḍḍitaṃ. Tena hi, samma, tvañca sāṇabhāraṃ chaḍḍehi, ahañca sajjhabhāraṃ chaḍḍessāmi, ubho suvaṇṇabhāraṃ ādāya gamissāmā’ti. ‘Ayaṃ kho me, samma, sāṇabhāro dūrābhato ca susannaddho ca, alaṃ me tvaṃ pajānāhī’ti. Atha kho so sahāyako sajjhabhāraṃ chaḍḍetvā suvaṇṇabhāraṃ ādiyi. สหายทั้งสองคนนั้นเข้าไปยังตำบลบ้านแห่งหนึ่ง. ในที่นั้น ได้เห็นเปลือกไม้ปอที่เขาทิ้งไว้เป็นอันมาก, ครั้นเห็นแล้ว...ฯลฯ... ได้เห็นด้ายปอที่เขาทิ้งไว้, ครั้นเห็นแล้ว... ได้เห็นผ้าเปลือกปอที่เขาทิ้งไว้, ครั้นเห็นแล้ว... ได้เห็นปุยนุ่นที่เขาทิ้งไว้, ครั้นเห็นแล้ว... ได้เห็นด้ายนุ่นที่เขาทิ้งไว้, ครั้นเห็นแล้ว... ได้เห็นผ้านุ่นที่เขาทิ้งไว้, ครั้นเห็นแล้ว... ได้เห็นเหล็กที่เขาทิ้งไว้, ครั้นเห็นแล้ว... ได้เห็นทองแดงที่เขาทิ้งไว้, ครั้นเห็นแล้ว... ได้เห็นดีบุกที่เขาทิ้งไว้, ครั้นเห็นแล้ว... ได้เห็นตะกั่วที่เขาทิ้งไว้, ครั้นเห็นแล้ว... ได้เห็นเงินที่เขาทิ้งไว้, ครั้นเห็นแล้ว... ได้เห็นทองที่เขาทิ้งไว้เป็นอันมาก, ครั้นเห็นแล้ว สหายคนหนึ่งจึงพูดกะสหายอีกคนหนึ่งว่า ‘ดูก่อนสหายผู้เจริญ เราทั้งหลายต้องการป่านก็ดี ด้ายป่านก็ดี ผ้าป่านก็ดี เปลือกไม้ปอก็ดี ด้ายปอก็ดี ผ้าเปลือกปอก็ดี ปุยนุ่นก็ดี ด้ายนุ่นก็ดี ผ้านุ่นก็ดี เหล็กก็ดี ทองแดงก็ดี ดีบุกก็ดี ตะกั่วก็ดี หรือเงินก็ดี เพื่อประโยชน์แก่กิจอันใด ทองนี้มีอยู่เป็นอันมากที่เขาทิ้งไว้. ถ้ากระนั้น ท่านจงทิ้งห่อป่านเสีย แม้เราก็จะทิ้งห่อเงินเสีย เราทั้งสองคนจักถือเอาห่อทองไปกันเถิด’. สหายผู้หาบป่านตอบว่า ‘ดูก่อนสหายผู้เจริญ ห่อป่านนี้เราหาบมาไกลแล้ว ทั้งมัดไว้ดีแล้ว พอละสำหรับเรา ท่านจงรู้เอาเองเถิด’. ลำดับนั้น สหายผู้นั้นจึงทิ้งห่อเงินเสียแล้ว ถือเอาห่อทองไป. ‘‘Te yena sako gāmo tenupasaṅkamiṃsu. Tattha yo so sahāyako sāṇabhāraṃ ādāya agamāsi, tassa neva mātāpitaro abhinandiṃsu, na puttadārā abhinandiṃsu, na mittāmaccā abhinandiṃsu, na ca tatonidānaṃ sukhaṃ somanassaṃ adhigacchi. Yo pana so sahāyako suvaṇṇabhāraṃ ādāya agamāsi, tassa mātāpitaropi abhinandiṃsu, puttadārāpi abhinandiṃsu, mittāmaccāpi abhinandiṃsu, tatonidānañca sukhaṃ somanassaṃ adhigacchi. ‘‘Evameva kho tvaṃ, rājañña, sāṇabhārikūpamo maññe paṭibhāsi. Paṭinissajjetaṃ, rājañña, pāpakaṃ diṭṭhigataṃ; paṭinissajjetaṃ, rājañña, pāpakaṃ diṭṭhigataṃ. Mā te ahosi dīgharattaṃ ahitāya dukkhāyā’’ti. สหายทั้งสองคนนั้นเข้าไปยังบ้านของตน. ในสหายสองคนนั้น สหายคนที่หาบห่อป่านไป มารดาบิดาก็ไม่ยินดี บุตรภรรยาก็ไม่ยินดี มิตรสหายก็ไม่ยินดี และเขาก็ไม่ได้ประสบสุขโสมนัสเพราะหาบป่านนั้นเป็นเหตุ. ส่วนสหายคนที่หาบห่อทองไป แม้มารดาบิดาก็ยินดี แม้บุตรภรรยาก็ยินดี แม้มิตรสหายก็ยินดี และเขาก็ได้ประสบสุขโสมนัสเพราะหาบทองนั้นเป็นเหตุ. ‘ดูก่อนราชัญญะ ฉันใดก็ฉันนั้นเหมือนกัน ข้าพเจ้าเข้าใจว่า พระองค์ปรากฏเหมือนบุรุษผู้หาบป่าน. ดูก่อนราชัญญะ ขอพระองค์จงทรงสละคืนทิฏฐิอันลามกนั้นเสียเถิด. ดูก่อนราชัญญะ ขอพระองค์จงทรงสละคืนทิฏฐิอันลามกนั้นเสียเถิด. ทิฏฐิอันลามกนั้นอย่าได้มีแก่พระองค์เพื่อสิ่งไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์ตลอดกาลนานเลย’. Saraṇagamanaṃ สรณคมน์ 437. ‘‘Purimeneva [Pg.279] ahaṃ opammena bhoto kassapassa attamano abhiraddho. Api cāhaṃ imāni vicitrāni pañhāpaṭibhānāni sotukāmo evāhaṃ bhavantaṃ kassapaṃ paccanīkaṃ kātabbaṃ amaññissaṃ. Abhikkantaṃ, bho kassapa, abhikkantaṃ, bho kassapa. Seyyathāpi, bho kassapa, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti evamevaṃ bhotā kassapena anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ, bho kassapa, taṃ bhavantaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gacchāmi, dhammañca, bhikkhusaṅghañca. Upāsakaṃ maṃ bhavaṃ kassapo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gataṃ. ๔๓๗. ‘ข้าแต่พระกัสสปะผู้เจริญ ข้าพเจ้ามีใจยินดีเลื่อมใสต่อท่านพระกัสสปะด้วยอุปมาข้อแรกนั่นแล้ว. แต่เพราะข้าพเจ้าต้องการจะฟังปฏิภาณในการแก้ปัญหาอันวิจิตรเหล่านี้ จึงได้สำคัญว่าจะพึงทำความเป็นปฏิปักษ์ต่อท่านพระกัสสปะ. ข้าแต่พระกัสสปะผู้เจริญ ภาษิตของท่านแจ่มแจ้งนัก, ข้าแต่พระกัสสปะผู้เจริญ ภาษิตของท่านแจ่มแจ้งนัก. ข้าแต่พระกัสสปะผู้เจริญ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือตามประทีปในที่มืดด้วยคิดว่า ‘คนมีจักษุจักเห็นรูป’ ฉันใด, ท่านพระกัสสปะประกาศธรรมโดยอเนกปริยาย ฉันนั้นเหมือนกัน. ข้าแต่พระกัสสปะผู้เจริญ ข้าพเจ้านี้ขอถึงท่านพระโคดมพระองค์นั้นกับทั้งพระธรรมและพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ. ขอท่านพระกัสสปะจงจำข้าพเจ้าว่าเป็นอุบาสกผู้ถึงสรณะตลอดชีวิต ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป. ‘‘Icchāmi cāhaṃ, bho kassapa, mahāyaññaṃ yajituṃ, anusāsatu maṃ bhavaṃ kassapo, yaṃ mamassa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti. ‘ข้าแต่พระกัสสปะผู้เจริญ ข้าพเจ้าปรารถนาจะบูชามหายัญ ขอท่านพระกัสสปะจงสั่งสอนข้าพเจ้าถึงยัญที่เป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขแก่ข้าพเจ้าตลอดกาลนานเถิด’. Yaññakathā ยัญญกถา 438. ‘‘Yathārūpe kho, rājañña, yaññe gāvo vā haññanti ajeḷakā vā haññanti, kukkuṭasūkarā vā haññanti, vividhā vā pāṇā saṃghātaṃ āpajjanti, paṭiggāhakā ca honti micchādiṭṭhī micchāsaṅkappā micchāvācā micchākammantā micchāājīvā micchāvāyāmā micchāsatī micchāsamādhī, evarūpo kho, rājañña, yañño na mahapphalo hoti na mahānisaṃso na mahājutiko na mahāvipphāro. Seyyathāpi, rājañña, kassako bījanaṅgalaṃ ādāya vanaṃ paviseyya. So tattha dukkhette dubbhūme avihatakhāṇukaṇṭake bījāni patiṭṭhāpeyya khaṇḍāni pūtīni vātātapahatāni asāradāni asukhasayitāni. Devo ca na kālena kālaṃ sammādhāraṃ anuppaveccheyya. Api nu tāni bījāni vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjeyyuṃ, kassako vā vipulaṃ phalaṃ adhigaccheyyā’’ti? ‘‘No hidaṃ bho kassapa’’. ‘‘Evameva kho, rājañña, yathārūpe yaññe gāvo vā haññanti, ajeḷakā vā haññanti, kukkuṭasūkarā vā haññanti, vividhā vā pāṇā saṃghātaṃ āpajjanti, paṭiggāhakā ca honti micchādiṭṭhī micchāsaṅkappā micchāvācā micchākammantā micchāājīvā micchāvāyāmā micchāsatī [Pg.280] micchāsamādhī, evarūpo kho, rājañña, yañño na mahapphalo hoti na mahānisaṃso na mahājutiko na mahāvipphāro. ๔๓๘. ‘ดูก่อนราชัญญะ ในยัญชนิดที่ฆ่าโคบ้าง แพะแกะบ้าง ไก่สุกรบ้าง สัตว์ต่างๆ บ้าง ถึงความตาย, และปฏิคาหกก็เป็นผู้มีมิจฉาทิฏฐิ มิจฉาสังกัปปะ มิจฉาวาจา มิจฉากัมมันตะ มิจฉาอาชีวะ มิจฉาวายามะ มิจฉาสติ มิจฉาสมาธิ, ดูก่อนราชัญญะ ยัญเช่นนี้ไม่มีผลมาก ไม่มีอานิสงส์มาก ไม่มีความรุ่งเรืองมาก ไม่แผ่ไพศาลมาก. ดูก่อนราชัญญะ เปรียบเหมือนชาวนาถือเอาพืชและไถเข้าป่าไป. เขาพึงปลูกพืชที่เสียหาย เน่า ถูกลมแดดทำลาย ไม่มีแก่นสาร เก็บไว้ไม่ดี ในนาที่เลว ในพื้นที่ไม่ดี มีตอและหนามยังไม่ได้ถอน. และฝนก็ไม่ตกต้องตามฤดูกาล. พืชเหล่านั้นจะพึงถึงความเจริญงอกงามไพบูลย์ได้บ้างหรือหนอ และชาวนาจะพึงได้ผลไพบูลย์บ้างหรือ’. ‘ไม่ได้เลย ท่านพระกัสสปะ’. ‘ดูก่อนราชัญญะ ฉันใดก็ฉันนั้นเหมือนกัน ในยัญชนิดที่ฆ่าโคบ้าง แพะแกะบ้าง ไก่สุกรบ้าง สัตว์ต่างๆ บ้าง ถึงความตาย, และปฏิคาหกก็เป็นผู้มีมิจฉาทิฏฐิ มิจฉาสังกัปปะ มิจฉาวาจา มิจฉากัมมันตะ มิจฉาอาชีวะ มิจฉาวายามะ มิจฉาสติ มิจฉาสมาธิ, ดูก่อนราชัญญะ ยัญเช่นนี้ไม่มีผลมาก ไม่มีอานิสงส์มาก ไม่มีความรุ่งเรืองมาก ไม่แผ่ไพศาลมาก. ‘‘Yathārūpe ca kho, rājañña, yaññe neva gāvo haññanti, na ajeḷakā haññanti, na kukkuṭasūkarā haññanti, na vividhā vā pāṇā saṃghātaṃ āpajjanti, paṭiggāhakā ca honti sammādiṭṭhī sammāsaṅkappā sammāvācā sammākammantā sammāājīvā sammāvāyāmā sammāsatī sammāsamādhī, evarūpo kho, rājañña, yañño mahapphalo hoti mahānisaṃso mahājutiko mahāvipphāro. Seyyathāpi, rājañña, kassako bījanaṅgalaṃ ādāya vanaṃ paviseyya. So tattha sukhette subhūme suvihatakhāṇukaṇṭake bījāni patiṭṭhapeyya akhaṇḍāni apūtīni avātātapahatāni sāradāni sukhasayitāni. Devo ca kālena kālaṃ sammādhāraṃ anuppaveccheyya. Api nu tāni bījāni vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjeyyuṃ, kassako vā vipulaṃ phalaṃ adhigaccheyyā’’ti? ‘‘Evaṃ, bho kassapa’’. ‘‘Evameva kho, rājañña, yathārūpe yaññe neva gāvo haññanti, na ajeḷakā haññanti, na kukkuṭasūkarā haññanti, na vividhā vā pāṇā saṃghātaṃ āpajjanti, paṭiggāhakā ca honti sammādiṭṭhī sammāsaṅkappā sammāvācā sammākammantā sammāājīvā sammāvāyāmā sammāsatī sammāsamādhī, evarūpo kho, rājañña, yañño mahapphalo hoti mahānisaṃso mahājutiko mahāvipphāro’’ti. ดูก่อนราชันย์ ในยัญเช่นใด ไม่มีการฆ่าโค ไม่มีการฆ่าแพะแกะ ไม่มีการฆ่าไก่และสุกร สัตว์ต่างๆ ไม่ถูกฆ่า และปฏิคาหกทั้งหลายเป็นผู้มีสัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ ดูก่อนราชันย์ ยัญเช่นนี้แล มีผลมาก มีอานิสงส์มาก มีความรุ่งเรืองมาก มีความไพบูลย์มาก เปรียบเหมือนชาวนาถือเมล็ดพืชและไถเข้าไปในป่า เขาพึงปลูกเมล็ดพืชที่ไม่แตก ไม่เน่า ไม่ถูกลมและแดดทำลาย มีแก่นสาร เก็บไว้อย่างดี ในนาดี พื้นดินดี ถอนตอและหนามออกดีแล้ว และฝนพึงตกต้องตามฤดูกาลโดยสม่ำเสมอ เมล็ดพืชเหล่านั้นจะพึงถึงความเจริญงอกงามไพบูลย์ และชาวนาก็จะพึงได้ผลอันไพบูลย์มิใช่หรือ” “เป็นอย่างนั้น ท่านกัสสปะ” “ดูก่อนราชันย์ ฉันนั้นเหมือนกันแล ในยัญเช่นใด ไม่มีการฆ่าโค ไม่มีการฆ่าแพะแกะ ไม่มีการฆ่าไก่และสุกร สัตว์ต่างๆ ไม่ถูกฆ่า และปฏิคาหกทั้งหลายเป็นผู้มีสัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ ดูก่อนราชันย์ ยัญเช่นนี้แล มีผลมาก มีอานิสงส์มาก มีความรุ่งเรืองมาก มีความไพบูลย์มาก” Uttaramāṇavavatthu เรื่องอุตตรมาณพ 439. Atha kho pāyāsi rājañño dānaṃ paṭṭhapesi samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikavaṇibbakayācakānaṃ. Tasmiṃ kho pana dāne evarūpaṃ bhojanaṃ dīyati kaṇājakaṃ bilaṅgadutiyaṃ, dhorakāni ca vatthāni guḷavālakāni. Tasmiṃ kho pana dāne uttaro nāma māṇavo vāvaṭo ahosi. So dānaṃ datvā evaṃ anuddisati – ‘‘imināhaṃ dānena pāyāsiṃ rājaññameva imasmiṃ loke samāgacchiṃ, mā parasmi’’nti. Assosi kho pāyāsi rājañño – ‘‘uttaro kira māṇavo dānaṃ datvā evaṃ anuddisati – ‘imināhaṃ dānena pāyāsiṃ rājaññameva imasmiṃ loke samāgacchiṃ, mā parasmi’’’nti. Atha [Pg.281] kho pāyāsi rājañño uttaraṃ māṇavaṃ āmantāpetvā etadavoca – ‘‘saccaṃ kira tvaṃ, tāta uttara, dānaṃ datvā evaṃ anuddisasi – ‘imināhaṃ dānena pāyāsiṃ rājaññameva imasmiṃ loke samāgacchiṃ, mā parasmi’’’nti? ‘‘Evaṃ, bho’’. ‘‘Kissa pana tvaṃ, tāta uttara, dānaṃ datvā evaṃ anuddisasi – ‘imināhaṃ dānena pāyāsiṃ rājaññameva imasmiṃ loke samāgacchiṃ, mā parasmi’nti? Nanu mayaṃ, tāta uttara, puññatthikā dānasseva phalaṃ pāṭikaṅkhino’’ti? ‘‘Bhoto kho dāne evarūpaṃ bhojanaṃ dīyati kaṇājakaṃ bilaṅgadutiyaṃ, yaṃ bhavaṃ pādāpi na iccheyya samphusituṃ, kuto bhuñjituṃ, dhorakāni ca vatthāni guḷavālakāni, yāni bhavaṃ pādāpi na iccheyya samphusituṃ, kuto paridahituṃ. Bhavaṃ kho panamhākaṃ piyo manāpo, kathaṃ mayaṃ manāpaṃ amanāpena saṃyojemā’’ti? ‘‘Tena hi tvaṃ, tāta uttara, yādisāhaṃ bhojanaṃ bhuñjāmi, tādisaṃ bhojanaṃ paṭṭhapehi. Yādisāni cāhaṃ vatthāni paridahāmi, tādisāni ca vatthāni paṭṭhapehī’’ti. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho uttaro māṇavo pāyāsissa rājaññassa paṭissutvā yādisaṃ bhojanaṃ pāyāsi rājañño bhuñjati, tādisaṃ bhojanaṃ paṭṭhapesi. Yādisāni ca vatthāni pāyāsi rājañño paridahati, tādisāni ca vatthāni paṭṭhapesi. ๔๓๙. ครั้งนั้น ปายาสิราชันย์ได้ตั้งทานแก่สมณพราหมณ์ คนกำพร้า คนเดินทาง วณิพก และยาจก ในทานนั้น เขาให้โภชนะเห็นปานนี้ คือ ข้าวปลายเกวียนมีน้ำผักดองเป็นที่สอง และให้ผ้าเนื้อหยาบมีชายครุย ในทานนั้น มีมาณพชื่ออุตตระเป็นผู้จัดแจง เขาให้ทานแล้วตั้งความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘ด้วยทานนี้ ขอข้าพเจ้าพึงประสบกับปายาสิราชันย์เฉพาะในโลกนี้เท่านั้น อย่าได้ประสบในโลกหน้าเลย’ ปายาสิราชันย์ได้สดับว่า ‘ได้ยินว่า อุตตรมาณพให้ทานแล้วตั้งความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘ด้วยทานนี้ ขอข้าพเจ้าพึงประสบกับปายาสิราชันย์เฉพาะในโลกนี้เท่านั้น อย่าได้ประสบในโลกหน้าเลย’’ ครั้งนั้น ปายาสิราชันย์รับสั่งให้เรียกอุตตรมาณพมาแล้วได้ตรัสถามดังนี้ว่า ‘ดูก่อนอุตตระผู้เจริญ ได้ยินว่า ท่านให้ทานแล้วตั้งความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘ด้วยทานนี้ ขอข้าพเจ้าพึงประสบกับปายาสิราชันย์เฉพาะในโลกนี้เท่านั้น อย่าได้ประสบในโลกหน้าเลย’ จริงหรือ’ ‘จริง พระเจ้าข้า’ ‘ดูก่อนอุตตระผู้เจริญ เพราะเหตุไร ท่านให้ทานแล้วจึงตั้งความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘ด้วยทานนี้ ขอข้าพเจ้าพึงประสบกับปายาสิราชันย์เฉพาะในโลกนี้เท่านั้น อย่าได้ประสบในโลกหน้าเลย’ ดูก่อนอุตตระผู้เจริญ พวกเราเป็นผู้ต้องการบุญ หวังผลแห่งทานมิใช่หรือ’ ‘ในทานของท่าน เขาให้โภชนะเห็นปานนี้ คือ ข้าวปลายเกวียนมีน้ำผักดองเป็นที่สอง ซึ่งท่านเองแม้แต่จะใช้เท้าสัมผัสก็ไม่พึงปรารถนา ไฉนจะพึงบริโภคเล่า และให้ผ้าเนื้อหยาบมีชายครุย ซึ่งท่านเองแม้แต่จะใช้เท้าสัมผัสก็ไม่พึงปรารถนา ไฉนจะพึงนุ่งห่มเล่า ท่านเป็นที่รักที่พอใจของพวกข้าพเจ้า พวกข้าพเจ้าจะพึงประกอบท่านผู้เป็นที่พอใจด้วยสิ่งที่ไม่น่าพอใจได้อย่างไร’ ‘ดูก่อนอุตตระผู้เจริญ ถ้าเช่นนั้น ท่านจงจัดแจงโภชนะเช่นที่ฉันบริโภค และจงจัดแจงผ้าเช่นที่ฉันนุ่งห่มเถิด’ ‘พระเจ้าข้า’ อุตตรมาณพรับสนองพระดำรัสของปายาสิราชันย์แล้ว ได้จัดแจงโภชนะเช่นที่ปายาสิราชันย์เสวย และได้จัดแจงผ้าเช่นที่ปายาสิราชันย์ทรงนุ่งห่ม 440. Atha kho pāyāsi rājañño asakkaccaṃ dānaṃ datvā asahatthā dānaṃ datvā acittīkataṃ dānaṃ datvā apaviddhaṃ dānaṃ datvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā cātumahārājikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajji suññaṃ serīsakaṃ vimānaṃ. Yo pana tassa dāne vāvaṭo ahosi uttaro nāma māṇavo. So sakkaccaṃ dānaṃ datvā sahatthā dānaṃ datvā cittīkataṃ dānaṃ datvā anapaviddhaṃ dānaṃ datvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajji devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sahabyataṃ. ๔๔๐. ครั้งนั้น ปายาสิราชันย์ให้ทานโดยไม่เคารพ ให้ทานโดยไม่ใช่ด้วยมือตนเอง ให้ทานโดยไม่ใส่ใจ ให้ทานเหมือนทิ้งขว้าง เพราะการแตกแห่งกาย หลังจากตายแล้ว จึงเข้าถึงความเป็นสหายของทวยเทพชั้นจาตุมหาราชิกาในเสรีสกวิมานที่ว่างเปล่า ส่วนอุตตรมาณพผู้จัดแจงในทานของท่านนั้น เขาให้ทานโดยเคารพ ให้ทานด้วยมือตนเอง ให้ทานโดยใส่ใจ ให้ทานโดยไม่เหมือนทิ้งขว้าง เพราะการแตกแห่งกาย หลังจากตายแล้ว จึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ เป็นสหายของทวยเทพชั้นดาวดึงส์ Pāyāsidevaputto ปายาสิเทวบุตร 441. Tena kho pana samayena āyasmā gavampati abhikkhaṇaṃ suññaṃ serīsakaṃ vimānaṃ divāvihāraṃ gacchati. Atha kho pāyāsi devaputto yenāyasmā gavampati tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ gavampatiṃ abhivādetvā [Pg.282] ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhitaṃ kho pāyāsiṃ devaputtaṃ āyasmā gavampati etadavoca – ‘‘kosi tvaṃ, āvuso’’ti? ‘‘Ahaṃ, bhante, pāyāsi rājañño’’ti. ‘‘Nanu tvaṃ, āvuso, evaṃdiṭṭhiko ahosi – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’’ti? ‘‘Saccāhaṃ, bhante, evaṃdiṭṭhiko ahosiṃ – ‘itipi natthi paro loko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’ti. Api cāhaṃ ayyena kumārakassapena etasmā pāpakā diṭṭhigatā vivecito’’ti. ‘‘Yo pana te, āvuso, dāne vāvaṭo ahosi uttaro nāma māṇavo, so kuhiṃ upapanno’’ti? ‘‘Yo me, bhante, dāne vāvaṭo ahosi uttaro nāma māṇavo, so sakkaccaṃ dānaṃ datvā sahatthā dānaṃ datvā cittīkataṃ dānaṃ datvā anapaviddhaṃ dānaṃ datvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapanno devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sahabyataṃ. Ahaṃ pana, bhante, asakkaccaṃ dānaṃ datvā asahatthā dānaṃ datvā acittīkataṃ dānaṃ datvā apaviddhaṃ dānaṃ datvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā cātumahārājikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapanno suññaṃ serīsakaṃ vimānaṃ. Tena hi, bhante gavampati, manussalokaṃ gantvā evamārocehi – ‘sakkaccaṃ dānaṃ detha, sahatthā dānaṃ detha, cittīkataṃ dānaṃ detha, anapaviddhaṃ dānaṃ detha. Pāyāsi rājañño asakkaccaṃ dānaṃ datvā asahatthā dānaṃ datvā acittīkataṃ dānaṃ datvā apaviddhaṃ dānaṃ datvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā cātumahārājikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapanno suññaṃ serīsakaṃ vimānaṃ. Yo pana tassa dāne vāvaṭo ahosi uttaro nāma māṇavo, so sakkaccaṃ dānaṃ datvā sahatthā dānaṃ datvā cittīkataṃ dānaṃ datvā anapaviddhaṃ dānaṃ datvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapanno devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sahabyata’’’nti. ๔๔๑. สมัยนั้น ท่านพระควัมปติไปพักกลางวันที่เสรีสกวิมานอันว่างเปล่าเนืองๆ ครั้งนั้น ปายาสิเทพบุตรเข้าไปหาท่านพระควัมปติถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ก็ไหว้ท่านพระควัมปติแล้วได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ท่านพระควัมปติได้กล่าวกับปายาสิเทพบุตรผู้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งว่า “อาวุโส ท่านคือใคร” “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าคือปายาสิราชัญญะ” “อาวุโส ก็ท่านมิใช่หรือ เคยมีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘โลกอื่นไม่มี สัตว์ผู้เป็นโอปปาติกะไม่มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี’” “จริงอย่างนั้น ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าเคยมีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘โลกอื่นไม่มี สัตว์ผู้เป็นโอปปาติกะไม่มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี’ แต่ท่านพระกุมารกัสสปะได้ทำให้ข้าพเจ้าออกจากทิฏฐิอันเลวทรามนั้นแล้ว” “อาวุโส ก็อุตตรมาณพผู้เป็นพนักงานในทานของท่าน ไปเกิดที่ไหน” “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อุตตรมาณพผู้เป็นพนักงานในทานของข้าพเจ้า เขาให้ทานโดยเคารพ ให้ทานด้วยมือตนเอง ให้ทานด้วยความนอบน้อม ให้ทานไม่เหมือนทิ้งเสีย หลังจากตายเพราะกายแตก เขาจึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ เป็นสหายของเหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์ ส่วนข้าพเจ้าให้ทานโดยไม่เคารพ ให้ทานมิใช่ด้วยมือตนเอง ให้ทานด้วยความไม่นอบน้อม ให้ทานเหมือนทิ้งเสีย หลังจากตายเพราะกายแตก จึงเข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทวดาชั้นจาตุมหาราชิกาในเสรีสกวิมานอันว่างเปล่า เพราะเหตุนั้น ข้าแต่ท่านพระควัมปติผู้เจริญ ขอท่านจงไปยังมนุษยโลกแล้วจงประกาศอย่างนี้ว่า ‘ท่านทั้งหลายจงให้ทานโดยเคารพ จงให้ทานด้วยมือตนเอง จงให้ทานด้วยความนอบน้อม จงให้ทานไม่เหมือนทิ้งเสีย ปายาสิราชัญญะให้ทานโดยไม่เคารพ ให้ทานมิใช่ด้วยมือตนเอง ให้ทานด้วยความไม่นอบน้อม ให้ทานเหมือนทิ้งเสีย หลังจากตายเพราะกายแตก จึงเข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทวดาชั้นจาตุมหาราชิกาในเสรีสกวิมานอันว่างเปล่า ส่วนอุตตรมาณพผู้เป็นพนักงานในทานของท่านปายาสินั้น เขาให้ทานโดยเคารพ ให้ทานด้วยมือตนเอง ให้ทานด้วยความนอบน้อม ให้ทานไม่เหมือนทิ้งเสีย หลังจากตายเพราะกายแตก เขาจึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ เป็นสหายของเหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์’” Atha kho āyasmā gavampati manussalokaṃ āgantvā evamārocesi – ‘‘sakkaccaṃ dānaṃ detha, sahatthā dānaṃ detha, cittīkataṃ dānaṃ detha, anapaviddhaṃ dānaṃ detha. Pāyāsi rājañño asakkaccaṃ dānaṃ datvā asahatthā dānaṃ datvā acittīkataṃ dānaṃ datvā apaviddhaṃ dānaṃ datvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā cātumahārājikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapanno suññaṃ serīsakaṃ vimānaṃ. Yo pana tassa dāne vāvaṭo ahosi uttaro [Pg.283] nāma māṇavo, so sakkaccaṃ dānaṃ datvā sahatthā dānaṃ datvā cittīkataṃ dānaṃ datvā anapaviddhaṃ dānaṃ datvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapanno devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sahabyata’’nti. ครั้งนั้น ท่านพระควัมปติมายังมนุษยโลกแล้วได้ประกาศอย่างนี้ว่า “ท่านทั้งหลายจงให้ทานโดยเคารพ จงให้ทานด้วยมือตนเอง จงให้ทานด้วยความนอบน้อม จงให้ทานไม่เหมือนทิ้งเสีย ปายาสิราชัญญะให้ทานโดยไม่เคารพ ให้ทานมิใช่ด้วยมือตนเอง ให้ทานด้วยความไม่นอบน้อม ให้ทานเหมือนทิ้งเสีย หลังจากตายเพราะกายแตก จึงเข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทวดาชั้นจาตุมหาราชิกาในเสรีสกวิมานอันว่างเปล่า ส่วนอุตตรมาณพผู้เป็นพนักงานในทานของท่านปายาสินั้น เขาให้ทานโดยเคารพ ให้ทานด้วยมือตนเอง ให้ทานด้วยความนอบน้อม ให้ทานไม่เหมือนทิ้งเสีย หลังจากตายเพราะกายแตก เขาจึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ เป็นสหายของเหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์” Pāyāsisuttaṃ niṭṭhitaṃ dasamaṃ. ปายาสิสูตรที่ ๑๐ จบ Mahāvaggo niṭṭhito. มหาวรรค จบ Tassuddānaṃ – อุททานของวรรคนั้น คือ Mahāpadāna nidānaṃ, nibbānañca sudassanaṃ; Janavasabha govindaṃ, samayaṃ sakkapañhakaṃ; Mahāsatipaṭṭhānañca, pāyāsi dasamaṃ bhave. มหาปทานสูตร, นิทานสูตร, ปรินิพพานสูตร, สุทัสสนสูตร, ชนวสภสูตร, โควินทสูตร, สมัยสูตร, สักกปัญหสูตร, มหาสติปัฏฐานสูตร และปายาสิสูตรเป็นที่ ๑๐ Mahāvaggapāḷi niṭṭhitā. พระบาลีมหาวรรค จบ
བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།	འགྲེལ་བཤད།	འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།	གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།	1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣	1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།	2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།	3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)	4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)	4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།	5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།	6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥	7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi