Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

Dīghanikāyo

ทีฆนิกาย

Pāthikavaggapāḷi

ปาฏิกวรรคปาฬิ

1. Pāthikasuttaṃ

๑. ปาฏิกสูตร

Sunakkhattavatthu

เรื่องสุนักขัตตะ

1. Evaṃ [Pg.1] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā mallesu viharati anupiyaṃ nāma mallānaṃ nigamo. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya anupiyaṃ piṇḍāya pāvisi. Atha kho bhagavato etadahosi – ‘‘atippago kho tāva anupiyāyaṃ piṇḍāya carituṃ. Yaṃnūnāhaṃ yena bhaggavagottassa paribbājakassa ārāmo, yena bhaggavagotto paribbājako tenupasaṅkameyya’’nti.

๑. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ นิคมของพวกเจ้ามัลละชื่อว่าอนุปิยะ ในแคว้นมัลละ ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงนุ่งสบง ทรงถือบาตรและจีวรในเวลาเช้า เสด็จเข้าไปยังนิคมชื่ออนุปิยะเพื่อบิณฑบาต ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคได้ทรงพระดำริว่า ‘ยังเช้าเกินไปที่จะเที่ยวบิณฑบาตในนิคมชื่ออนุปิยะ ทางที่ดี เราควรเข้าไปยังอารามของภัคควโคตรปริพาชก ซึ่งเป็นที่อยู่ของภัคควโคตรปริพาชกเถิด’

2. Atha kho bhagavā yena bhaggavagottassa paribbājakassa ārāmo, yena bhaggavagotto paribbājako tenupasaṅkami. Atha kho bhaggavagotto paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘etu kho, bhante, bhagavā. Svāgataṃ, bhante, bhagavato. Cirassaṃ kho, bhante, bhagavā imaṃ pariyāyamakāsi yadidaṃ idhāgamanāya. Nisīdatu, bhante, bhagavā, idamāsanaṃ paññatta’’nti. Nisīdi bhagavā paññatte āsane. Bhaggavagottopi kho paribbājako aññataraṃ nīcaṃ āsanaṃ gahetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho bhaggavagotto paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘purimāni, bhante, divasāni [Pg.2] purimatarāni sunakkhatto licchaviputto yenāhaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā maṃ etadavoca – ‘paccakkhāto dāni mayā, bhaggava, bhagavā. Na dānāhaṃ bhagavantaṃ uddissa viharāmī’ti. Kaccetaṃ, bhante, tatheva, yathā sunakkhatto licchaviputto avacā’’ti? ‘‘Tatheva kho etaṃ, bhaggava, yathā sunakkhatto licchaviputto avaca’’.

๒. ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคได้เสด็จเข้าไปยังอารามของภัคควโคตรปริพาชก ซึ่งเป็นที่อยู่ของภัคควโคตรปริพาชก ครั้งนั้นแล ภัคควโคตรปริพาชกได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอเชิญพระผู้มีพระภาคเสด็จมา การเสด็จมาของพระผู้มีพระภาคเป็นการเสด็จมาดีแล้ว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นานเหลือเกินที่พระผู้มีพระภาคได้ทรงกระทำโอกาสนี้ คือการเสด็จมาที่นี่ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดประทับนั่งเถิด อาสนะนี้ปูลาดไว้แล้ว’ พระผู้มีพระภาคประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้แล้ว แม้ภัคควโคตรปริพาชกก็ถือเอาอาสนะที่ต่ำกว่าแห่งหนึ่ง นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ภัคควโคตรปริพาชกผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อหลายวันก่อน สุนักขัตตะลิจฉวีบุตรได้เข้ามาหาข้าพระองค์ถึงที่นี่ แล้วได้กล่าวกับข้าพระองค์ว่า ‘ท่านภัคควะ บัดนี้ ข้าพเจ้าบอกคืนพระผู้มีพระภาคแล้ว บัดนี้ ข้าพเจ้าไม่อยู่โดยอ้างอิงพระผู้มีพระภาคอีกต่อไป’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เรื่องนั้นเป็นจริงตามที่สุนักขัตตะลิจฉวีบุตรกล่าวไว้หรือ’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ภัคควะ เรื่องนั้นเป็นจริงตามที่สุนักขัตตะลิจฉวีบุตรกล่าวไว้’

3. Purimāni, bhaggava, divasāni purimatarāni sunakkhatto licchaviputto yenāhaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā maṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho, bhaggava, sunakkhatto licchaviputto maṃ etadavoca – ‘paccakkhāmi dānāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ. Na dānāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ uddissa viharissāmī’ti. ‘Evaṃ vutte, ahaṃ, bhaggava, sunakkhattaṃ licchaviputtaṃ etadavocaṃ – ‘api nu tāhaṃ, sunakkhatta, evaṃ avacaṃ, ehi tvaṃ, sunakkhatta, mamaṃ uddissa viharāhī’ti? ‘No hetaṃ, bhante’. ‘Tvaṃ vā pana maṃ evaṃ avaca – ahaṃ, bhante, bhagavantaṃ uddissa viharissāmī’ti? ‘No hetaṃ, bhante’. ‘Iti kira, sunakkhatta, nevāhaṃ taṃ vadāmi – ehi tvaṃ, sunakkhatta, mamaṃ uddissa viharāhīti. Napi kira maṃ tvaṃ vadesi – ahaṃ, bhante, bhagavantaṃ uddissa viharissāmīti. Evaṃ sante, moghapurisa, ko santo kaṃ paccācikkhasi? Passa, moghapurisa, yāvañca te idaṃ aparaddha’nti.

๓. ภัคควะ เมื่อหลายวันก่อน สุนักขัตตะลิจฉวีบุตรได้เข้ามาหาเราถึงที่นี่ ไหว้เราแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ภัคควะ สุนักขัตตะลิจฉวีบุตรผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กล่าวกับเราว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้ ข้าพระองค์ขอคืนพระผู้มีพระภาค บัดนี้ ข้าพระองค์จะไม่อยู่โดยอ้างอิงพระผู้มีพระภาคอีกต่อไป’ เมื่อเขากล่าวอย่างนี้ เราได้กล่าวกับสุนักขัตตะลิจฉวีบุตรว่า ‘สุนักขัตตะ เราเคยกล่าวกับเธออย่างนี้หรือว่า มาเถิดสุนักขัตตะ เธอจงอยู่โดยอ้างอิงเรา’ ‘มิได้เป็นเช่นนั้นเลย พระพุทธเจ้าข้า’ ‘หรือว่าเธอเคยกล่าวกับเราอย่างนี้ว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จะอยู่โดยอ้างอิงพระผู้มีพระภาค’ ‘มิได้เป็นเช่นนั้นเลย พระพุทธเจ้าข้า’ ‘สุนักขัตตะ ได้ยินว่า เราก็มิได้กล่าวกับเธอว่า มาเถิดสุนักขัตตะ เธอจงอยู่โดยอ้างอิงเรา และเธอก็มิได้กล่าวกับเราว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จะอยู่โดยอ้างอิงพระผู้มีพระภาค เมื่อเป็นเช่นนี้ โมฆบุรุษ เธอเป็นใคร จะบอกคืนใคร โมฆบุรุษ เธอจงดูเถิดว่า เรื่องนี้เป็นความผิดของเธอเพียงไร’

4. ‘Na hi pana me, bhante, bhagavā uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriyaṃ karotī’ti. ‘Api nu tāhaṃ, sunakkhatta, evaṃ avacaṃ – ehi tvaṃ, sunakkhatta, mamaṃ uddissa viharāhi, ahaṃ te uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriyaṃ karissāmī’ti? ‘No hetaṃ, bhante’. ‘Tvaṃ vā pana maṃ evaṃ avaca – ahaṃ, bhante, bhagavantaṃ uddissa viharissāmi, bhagavā me uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriyaṃ karissatī’ti? ‘No hetaṃ, bhante’. ‘Iti kira, sunakkhatta, nevāhaṃ taṃ vadāmi – ehi tvaṃ, sunakkhatta, mamaṃ uddissa viharāhi, ahaṃ te uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriyaṃ karissāmī’ti; napi kira maṃ tvaṃ vadesi – ahaṃ, bhante, bhagavantaṃ uddissa viharissāmi, bhagavā me uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriyaṃ karissatī’ti. Evaṃ sante, moghapurisa, ko santo kaṃ paccācikkhasi? Taṃ kiṃ maññasi, sunakkhatta, kate vā uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriye akate vā uttarimanussadhammā [Pg.3] iddhipāṭihāriye yassatthāya mayā dhammo desito so niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāyā’ti? ‘Kate vā, bhante, uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriye akate vā uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriye yassatthāya bhagavatā dhammo desito so niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāyā’ti. ‘Iti kira, sunakkhatta, kate vā uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriye, akate vā uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriye, yassatthāya mayā dhammo desito, so niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāya. Tatra, sunakkhatta, kiṃ uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriyaṃ kataṃ karissati? Passa, moghapurisa, yāvañca te idaṃ aparaddha’nti.

๔. สุนักขัตตะกล่าวว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็พระผู้มีพระภาคไม่ได้ทรงแสดงอิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมยิ่งยวดของมนุษย์แก่ข้าพระองค์’ เราถามว่า ‘สุนักขัตตะ เราเคยกล่าวกับเธออย่างนี้หรือว่า มาเถิดสุนักขัตตะ เธอจงอยู่โดยอ้างอิงเรา เราจะแสดงอิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมยิ่งยวดของมนุษย์แก่เธอ’ ‘มิได้เป็นเช่นนั้นเลย พระพุทธเจ้าข้า’ ‘หรือว่าเธอเคยกล่าวกับเราอย่างนี้ว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จะอยู่โดยอ้างอิงพระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคจักทรงแสดงอิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมยิ่งยวดของมนุษย์แก่ข้าพระองค์’ ‘มิได้เป็นเช่นนั้นเลย พระพุทธเจ้าข้า’ ‘สุนักขัตตะ ได้ยินว่า เราก็มิได้กล่าวกับเธอว่า มาเถิดสุนักขัตตะ เธอจงอยู่โดยอ้างอิงเรา เราจะแสดงอิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมยิ่งยวดของมนุษย์แก่เธอ และเธอก็มิได้กล่าวกับเราว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จะอยู่โดยอ้างอิงพระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคจักทรงแสดงอิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมยิ่งยวดของมนุษย์แก่ข้าพระองค์ เมื่อเป็นเช่นนี้ โมฆบุรุษ เธอเป็นใคร จะบอกคืนใคร สุนักขัตตะ เธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร เมื่อเราได้แสดงอิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมยิ่งยวดของมนุษย์ หรือไม่ได้แสดงก็ตาม ธรรมที่เราแสดงแล้วเพื่อประโยชน์ใด ธรรมนั้นย่อมนำผู้ประพฤติตามเพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบมิใช่หรือ’ ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อพระผู้มีพระภาคได้ทรงแสดงอิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมยิ่งยวดของมนุษย์ หรือไม่ได้ทรงแสดงก็ตาม ธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วเพื่อประโยชน์ใด ธรรมนั้นย่อมนำผู้ประพฤติตามเพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ’ ‘สุนักขัตตะ ได้ยินว่า เมื่อเราได้แสดงอิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมยิ่งยวดของมนุษย์ หรือไม่ได้แสดงก็ตาม ธรรมที่เราแสดงแล้วเพื่อประโยชน์ใด ธรรมนั้นย่อมนำผู้ประพฤติตามเพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ ในเมื่อเป็นเช่นนั้น สุนักขัตตะ อิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมยิ่งยวดของมนุษย์ที่เราแสดงแล้วจะทำประโยชน์อะไร โมฆบุรุษ เธอจงดูเถิดว่า เรื่องนี้เป็นความผิดของเธอเพียงไร’

5. ‘Na hi pana me, bhante, bhagavā aggaññaṃ paññapetī’ti ? ‘Api nu tāhaṃ, sunakkhatta, evaṃ avacaṃ – ehi tvaṃ, sunakkhatta, mamaṃ uddissa viharāhi, ahaṃ te aggaññaṃ paññapessāmī’ti? ‘No hetaṃ, bhante’. ‘Tvaṃ vā pana maṃ evaṃ avaca – ahaṃ, bhante, bhagavantaṃ uddissa viharissāmi, bhagavā me aggaññaṃ paññapessatī’ti? ‘No hetaṃ, bhante’. ‘Iti kira, sunakkhatta, nevāhaṃ taṃ vadāmi – ehi tvaṃ, sunakkhatta, mamaṃ uddissa viharāhi, ahaṃ te aggaññaṃ paññapessāmīti. Napi kira maṃ tvaṃ vadesi – ahaṃ, bhante, bhagavantaṃ uddissa viharissāmi, bhagavā me aggaññaṃ paññapessatī’ti. Evaṃ sante, moghapurisa, ko santo kaṃ paccācikkhasi? Taṃ kiṃ maññasi, sunakkhatta, paññatte vā aggaññe, apaññatte vā aggaññe, yassatthāya mayā dhammo desito, so niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāyā’ti? ‘Paññatte vā, bhante, aggaññe, apaññatte vā aggaññe, yassatthāya bhagavatā dhammo desito, so niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāyā’ti. ‘Iti kira, sunakkhatta, paññatte vā aggaññe, apaññatte vā aggaññe, yassatthāya mayā dhammo desito, so niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāya. Tatra, sunakkhatta, kiṃ aggaññaṃ paññattaṃ karissati? Passa, moghapurisa, yāvañca te idaṃ aparaddhaṃ’.

๕. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคก็ไม่ทรงบัญญัติอัคคัญญะแก่ข้าพระองค์เลย” พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า “ดูก่อนสุนักขัตตะ เราได้เคยพูดอย่างนี้กะเธอหรือว่า ‘มาเถิดสุนักขัตตะ เธอจงอุทิศเราอยู่เถิด เราจักบัญญัติอัคคัญญะแก่เธอ’ ” สุนักขัตตะทูลตอบว่า “ข้อนั้นไม่มีเลย พระพุทธเจ้าข้า” “หรือว่า เธอก็ได้เคยพูดอย่างนี้กะเราว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จักอุทิศพระผู้มีพระภาคอยู่ พระผู้มีพระภาคจักทรงบัญญัติอัคคัญญะแก่ข้าพระองค์’ ” “ข้อนั้นไม่มีเลย พระพุทธเจ้าข้า” “ดูก่อนสุนักขัตตะ ได้ยินว่า เรามิได้พูดกะเธออย่างนี้ว่า ‘มาเถิดสุนักขัตตะ เธอจงอุทิศเราอยู่เถิด เราจักบัญญัติอัคคัญญะแก่เธอ’ และได้ยินว่า เธอก็มิได้พูดกะเราอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จักอุทิศพระผู้มีพระภาคอยู่ พระผู้มีพระภาคจักทรงบัญญัติอัคคัญญะแก่ข้าพระองค์’ ดูก่อนโมฆบุรุษ เมื่อเป็นเช่นนี้ เธอเป็นใครเล่า จึงมาบอกคืนใคร ดูก่อนสุนักขัตตะ เธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร เมื่ออัคคัญญะอันเราบัญญัติแล้วก็ดี หรือยังมิได้บัญญัติก็ดี ธรรมที่เราแสดงแล้วเพื่อประโยชน์แก่ผู้ใด ธรรมนั้นย่อมนำผู้ทำตามนั้นเพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ มิใช่หรือ” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่ออัคคัญญะอันพระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติแล้วก็ดี หรือยังมิได้ทรงบัญญัติก็ดี ธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วเพื่อประโยชน์แก่ผู้ใด ธรรมนั้นย่อมนำผู้ทำตามนั้นเพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ” “ดูก่อนสุนักขัตตะ ได้ยินว่า เมื่ออัคคัญญะอันเราบัญญัติแล้วก็ดี หรือยังมิได้บัญญัติก็ดี ธรรมที่เราแสดงแล้วเพื่อประโยชน์แก่ผู้ใด ธรรมนั้นย่อมนำผู้ทำตามนั้นเพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ ดูก่อนสุนักขัตตะ ในข้อนั้น อัคคัญญะที่บัญญัติแล้วจักทำอะไรได้ ดูก่อนโมฆบุรุษ เธอจงดูความผิดของเธอนี้เพียงเท่านี้เถิด”

6. ‘Anekapariyāyena kho te, sunakkhatta, mama vaṇṇo bhāsito vajjigāme – itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato [Pg.4] lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavāti. Iti kho te, sunakkhatta, anekapariyāyena mama vaṇṇo bhāsito vajjigāme.

๖. ดูก่อนสุนักขัตตะ เธอได้กล่าวสรรเสริญคุณของเราในวัชชีคามโดยอเนกปริยายว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบได้โดยพระองค์เอง ทรงถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึก ไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้จำแนกธรรม’ ดูก่อนสุนักขัตตะ เธอได้กล่าวสรรเสริญคุณของเราในวัชชีคามโดยอเนกปริยายอย่างนี้แล

‘Anekapariyāyena kho te, sunakkhatta, dhammassa vaṇṇo bhāsito vajjigāme – svākkhāto bhagavatā dhammo sandiṭṭhiko akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhīti. Iti kho te, sunakkhatta, anekapariyāyena dhammassa vaṇṇo bhāsito vajjigāme.

ดูก่อนสุนักขัตตะ เธอได้กล่าวสรรเสริญคุณแห่งธรรมในวัชชีคามโดยอเนกปริยายว่า ‘พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว อันผู้บรรลุจะพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามา อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน’ ดูก่อนสุนักขัตตะ เธอได้กล่าวสรรเสริญคุณแห่งธรรมในวัชชีคามโดยอเนกปริยายอย่างนี้แล

‘Anekapariyāyena kho te, sunakkhatta, saṅghassa vaṇṇo bhāsito vajjigāme – suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, ujuppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, ñāyappaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, sāmīcippaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, yadidaṃ cattāri purisayugāni aṭṭha purisapuggalā, esa bhagavato sāvakasaṅgho, āhuneyyo pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassāti. Iti kho te, sunakkhatta, anekapariyāyena saṅghassa vaṇṇo bhāsito vajjigāme.

ดูก่อนสุนักขัตตะ เธอได้กล่าวสรรเสริญคุณแห่งสงฆ์ในวัชชีคามโดยอเนกปริยายว่า ‘พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเป็นผู้ปฏิบัติตรงแล้ว พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อญายธรรมแล้ว พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเป็นผู้ปฏิบัติสมควรแล้ว ได้แก่ บุรุษบุคคล ๔ คู่ นับเรียงตัวบุรุษบุคคลได้ ๘ บุรุษ นี่แหละพระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาค เป็นผู้ควรของคำนับ เป็นผู้ควรของต้อนรับ เป็นผู้ควรของทำบุญ เป็นผู้ควรทำอัญชลี เป็นนาบุญของโลก ไม่มีนาบุญอื่นยิ่งกว่า’ ดูก่อนสุนักขัตตะ เธอได้กล่าวสรรเสริญคุณแห่งสงฆ์ในวัชชีคามโดยอเนกปริยายอย่างนี้แล

‘Ārocayāmi kho te, sunakkhatta, paṭivedayāmi kho te, sunakkhatta. Bhavissanti kho te, sunakkhatta, vattāro, no visahi sunakkhatto licchaviputto samaṇe gotame brahmacariyaṃ carituṃ, so avisahanto sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattoti. Iti kho te, sunakkhatta, bhavissanti vattāro’ti.

ดูก่อนสุนักขัตตะ เราขอบอกเธอ เราขอเตือนเธอ ดูก่อนสุนักขัตตะ จักมีคนกล่าวติเตียนเธอว่า ‘สุนักขัตตะ ลิจฉวีบุตร ไม่สามารถประพฤติพรหมจรรย์ในพระสมณโคดมได้ เขาเมื่อไม่สามารถ จึงบอกคืนสิกขา กลับมาสู่เพศต่ำ’ ดูก่อนสุนักขัตตะ จักมีคนกล่าวติเตียนเธออย่างนี้แล

Evaṃ pi kho, bhaggava, sunakkhatto licchaviputto mayā vuccamāno apakkameva imasmā dhammavinayā, yathā taṃ āpāyiko nerayiko.

ดูก่อนภัคควะ แม้เมื่อเรากล่าวอยู่อย่างนี้ สุนักขัตตะ ลิจฉวีบุตร ก็ยังหลีกไปจากธรรมวินัยนี้ เหมือนบุคคลผู้จะต้องไปเกิดในอบาย ในนรก ฉะนั้น

Korakkhattiyavatthu

เรื่องโกรักขัตติยะ

7. ‘‘Ekamidāhaṃ, bhaggava, samayaṃ thūlūsu viharāmi uttarakā nāma thūlūnaṃ nigamo. Atha khvāhaṃ, bhaggava, pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya sunakkhattena licchaviputtena pacchāsamaṇena uttarakaṃ piṇḍāya pāvisiṃ. Tena kho pana samayena acelo korakkhattiyo kukkuravatiko catukkuṇḍiko chamānikiṇṇaṃ bhakkhasaṃ mukheneva khādati, mukheneva bhuñjati. Addasā kho, bhaggava, sunakkhatto licchaviputto acelaṃ korakkhattiyaṃ kukkuravatikaṃ [Pg.5] catukkuṇḍikaṃ chamānikiṇṇaṃ bhakkhasaṃ mukheneva khādantaṃ mukheneva bhuñjantaṃ. Disvānassa etadahosi – ‘sādhurūpo vata, bho, ayaṃ samaṇo catukkuṇḍiko chamānikiṇṇaṃ bhakkhasaṃ mukheneva khādati, mukheneva bhuñjatī’ti.

๗. ดูก่อนภัคควะ สมัยหนึ่ง เราอยู่ที่นิคมของชาวถูลูชื่ออุตตรกา ในแคว้นถูลู ดูก่อนภัคควะ ครั้งนั้นแล ในเวลาเช้า เรานุ่งแล้ว ถือบาตรและจีวร มีสุนักขัตตะ ลิจฉวีบุตร เป็นปัจฉาสมณะ เข้าไปบิณฑบาตยังอุตตรกนิคม ก็สมัยนั้นแล อเจลกชื่อโกรักขัตติยะ ผู้ประพฤติเยี่ยงสุนัข เดินด้วยข้อศอกและเข่า กินและบริโภคอาหารที่กองไว้บนพื้นดินด้วยปากทีเดียว ดูก่อนภัคควะ สุนักขัตตะ ลิจฉวีบุตร ได้เห็นอเจลกชื่อโกรักขัตติยะ ผู้ประพฤติเยี่ยงสุนัข เดินด้วยข้อศอกและเข่า กินและบริโภคอาหารที่กองไว้บนพื้นดินด้วยปากทีเดียว ครั้นเห็นแล้ว เขาได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ สมณะรูปนี้เป็นคนดีจริงหนอ เดินด้วยข้อศอกและเข่า กินและบริโภคอาหารที่กองไว้บนพื้นดินด้วยปากทีเดียว’

‘‘Atha khvāhaṃ, bhaggava, sunakkhattassa licchaviputtassa cetasā cetoparivitakkamaññāya sunakkhattaṃ licchaviputtaṃ etadavocaṃ – ‘tvampi nāma, moghapurisa, samaṇo sakyaputtiyo paṭijānissasī’ti! ‘Kiṃ pana maṃ, bhante, bhagavā evamāha – ‘tvampi nāma, moghapurisa, samaṇo sakyaputtiyo paṭijānissasī’ti? ‘Nanu te, sunakkhatta, imaṃ acelaṃ korakkhattiyaṃ kukkuravatikaṃ catukkuṇḍikaṃ chamānikiṇṇaṃ bhakkhasaṃ mukheneva khādantaṃ mukheneva bhuñjantaṃ disvāna etadahosi – sādhurūpo vata, bho, ayaṃ samaṇo catukkuṇḍiko chamānikiṇṇaṃ bhakkhasaṃ mukheneva khādati, mukheneva bhuñjatī’ti? ‘Evaṃ, bhante. Kiṃ pana, bhante, bhagavā arahattassa maccharāyatī’ti? ‘Na kho ahaṃ, moghapurisa, arahattassa maccharāyāmi. Api ca, tuyhevetaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppannaṃ, taṃ pajaha. Mā te ahosi dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya. Yaṃ kho panetaṃ, sunakkhatta, maññasi acelaṃ korakkhattiyaṃ – sādhurūpo ayaṃ samaṇoti. So sattamaṃ divasaṃ alasakena kālaṅkarissati. Kālaṅkato ca kālakañcikā nāma asurā sabbanihīno asurakāyo, tatra upapajjissati. Kālaṅkatañca naṃ bīraṇatthambake susāne chaḍḍessanti. Ākaṅkhamāno ca tvaṃ, sunakkhatta, acelaṃ korakkhattiyaṃ upasaṅkamitvā puccheyyāsi – jānāsi, āvuso korakkhattiya, attano gatinti? Ṭhānaṃ kho panetaṃ, sunakkhatta, vijjati yaṃ te acelo korakkhattiyo byākarissati – jānāmi, āvuso sunakkhatta, attano gatiṃ; kālakañcikā nāma asurā sabbanihīno asurakāyo, tatrāmhi upapannoti.

ดูก่อนภัคควะ ครั้งนั้นแล เราได้ทราบความปริวิตกแห่งใจของสุนักขัตตะลิจฉวีบุตรด้วยใจของเราแล้ว ได้กล่าวกะสุนักขัตตะลิจฉวีบุตรดังนี้ว่า ‘ดูก่อนโมฆบุรุษ เธอยังจะปฏิญญาตนว่าเป็นสมณศากยบุตรอยู่อีกหรือ’ สุนักขัตตะลิจฉวีบุตรกราบทูลว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคจึงตรัสกะข้าพระองค์อย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนโมฆบุรุษ เธอยังจะปฏิญญาตนว่าเป็นสมณศากยบุตรอยู่อีกหรือ’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ดูก่อนสุนักขัตตะ เธอมิใช่หรือที่ได้เห็นอเจลกชื่อโกรักขัตติยะ ผู้ประพฤติเยี่ยงสุนัข เดินด้วยข้อศอกและเข่า เคี้ยวกินของเคี้ยวที่ทิ้งไว้บนพื้นดินด้วยปาก บริโภคของบริโภคด้วยปาก แล้วได้เกิดความคิดอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ สมณะรูปนี้ดีจริงหนอ เดินด้วยข้อศอกและเข่า เคี้ยวกินของเคี้ยวที่ทิ้งไว้บนพื้นดินด้วยปาก บริโภคของบริโภคด้วยปาก’ สุนักขัตตะลิจฉวีบุตรกราบทูลว่า ‘เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคจึงทรงตระหนี่พระอรหัตตผลเล่า’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ดูก่อนโมฆบุรุษ เรามิได้ตระหนี่พระอรหัตตผลเลย แต่ทิฏฐิอันเลวทรามนั้นเกิดขึ้นแก่เธอเอง เธอจงละทิฏฐินั้นเสีย ทิฏฐินั้นอย่าได้มีแก่เธอเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์ตลอดกาลนานเลย ดูก่อนสุนักขัตตะ เธอเข้าใจอเจลกชื่อโกรักขัตติยะนั้นว่าเป็นสมณะผู้ดีงาม แต่เขาจะตายด้วยโรคอลสกะในวันที่ ๗ เมื่อตายแล้ว เขาจะไปเกิดในหมู่กายอสูรที่เลวทรามที่สุดชื่อกาฬกัญชิกะ และเมื่อเขาตายแล้ว ชนทั้งหลายจะทิ้งเขาไว้ในป่าช้าที่มีหญ้าปล้อง ดูก่อนสุนักขัตตะ ถ้าเธอหวัง ก็พึงเข้าไปหาอเจลกชื่อโกรักขัตติยะแล้วถามว่า ‘อาวุโสโกรักขัตติยะ ท่านรู้คติของตนหรือไม่’ ดูก่อนสุนักขัตตะ เป็นไปได้ที่อเจลกชื่อโกรักขัตติยะจะพยากรณ์แก่เธอว่า ‘อาวุโสสุนักขัตตะ เรารู้คติของตน เราเกิดในหมู่กายอสูรที่เลวทรามที่สุดชื่อกาฬกัญชิกะ’

‘‘Atha kho, bhaggava, sunakkhatto licchaviputto yena acelo korakkhattiyo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā acelaṃ korakkhattiyaṃ etadavoca [Pg.6] – ‘byākato khosi, āvuso korakkhattiya, samaṇena gotamena – acelo korakkhattiyo sattamaṃ divasaṃ alasakena kālaṅkarissati. Kālaṅkato ca kālakañcikā nāma asurā sabbanihīno asurakāyo, tatra upapajjissati. Kālaṅkatañca naṃ bīraṇatthambake susāne chaḍḍessantī’ti. Yena tvaṃ, āvuso korakkhattiya, mattaṃ mattañca bhattaṃ bhuñjeyyāsi, mattaṃ mattañca pānīyaṃ piveyyāsi. Yathā samaṇassa gotamassa micchā assa vacana’nti.

ดูก่อนภัคควะ ครั้งนั้นแล สุนักขัตตะลิจฉวีบุตรได้เข้าไปหาอเจลกชื่อโกรักขัตติยะ แล้วได้กล่าวกะอเจลกชื่อโกรักขัตติยะดังนี้ว่า ‘อาวุโสโกรักขัตติยะ ท่านได้รับการพยากรณ์จากพระสมณโคดมว่า ‘อเจลกชื่อโกรักขัตติยะจะตายด้วยโรคอลสกะในวันที่ ๗ เมื่อตายแล้ว เขาจะไปเกิดในหมู่กายอสูรที่เลวทรามที่สุดชื่อกาฬกัญชิกะ และเมื่อเขาตายแล้ว ชนทั้งหลายจะทิ้งเขาไว้ในป่าช้าที่มีหญ้าปล้อง’ อาวุโสโกรักขัตติยะ ขอท่านจงบริโภคภัตตาหารและดื่มน้ำแต่พอประมาณ เพื่อให้พระดำรัสของพระสมณโคดมเป็นเท็จเถิด’

8. ‘‘Atha kho, bhaggava, sunakkhatto licchaviputto ekadvīhikāya sattarattindivāni gaṇesi, yathā taṃ tathāgatassa asaddahamāno. Atha kho, bhaggava, acelo korakkhattiyo sattamaṃ divasaṃ alasakena kālamakāsi. Kālaṅkato ca kālakañcikā nāma asurā sabbanihīno asurakāyo, tatra upapajji. Kālaṅkatañca naṃ bīraṇatthambake susāne chaḍḍesuṃ.

๘. ดูก่อนภัคควะ ครั้งนั้นแล สุนักขัตตะลิจฉวีบุตรไม่เชื่อคำของตถาคต จึงนับคืนและวันไป ๗ วัน โดยนับว่า ๑ วัน ๒ วัน เป็นต้น ดูก่อนภัคควะ ครั้งนั้นแล อเจลกชื่อโกรักขัตติยะได้ตายด้วยโรคอลสกะในวันที่ ๗ เมื่อตายแล้ว เขาได้ไปเกิดในหมู่กายอสูรที่เลวทรามที่สุดชื่อกาฬกัญชิกะ และเมื่อเขาตายแล้ว ชนทั้งหลายได้ทิ้งเขาไว้ในป่าช้าที่มีหญ้าปล้อง

9. ‘‘Assosi kho, bhaggava, sunakkhatto licchaviputto – ‘acelo kira korakkhattiyo alasakena kālaṅkato bīraṇatthambake susāne chaḍḍito’ti. Atha kho, bhaggava, sunakkhatto licchaviputto yena bīraṇatthambakaṃ susānaṃ, yena acelo korakkhattiyo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā acelaṃ korakkhattiyaṃ tikkhattuṃ pāṇinā ākoṭesi – ‘jānāsi, āvuso korakkhattiya, attano gati’nti? Atha kho, bhaggava, acelo korakkhattiyo pāṇinā piṭṭhiṃ paripuñchanto vuṭṭhāsi. ‘Jānāmi, āvuso sunakkhatta, attano gatiṃ. Kālakañcikā nāma asurā sabbanihīno asurakāyo, tatrāmhi upapanno’ti vatvā tattheva uttāno papati.

๙. ดูก่อนภัคควะ สุนักขัตตะลิจฉวีบุตรได้ยินข่าวว่า ‘ได้ยินว่า อเจลกชื่อโกรักขัตติยะตายด้วยโรคอลสกะแล้ว ถูกทิ้งไว้ในป่าช้าที่มีหญ้าปล้อง’ ดูก่อนภัคควะ ครั้งนั้นแล สุนักขัตตะลิจฉวีบุตรได้เข้าไปยังป่าช้าที่มีหญ้าปล้อง หาอเจลกชื่อโกรักขัตติยะ แล้วได้ใช้มือเคาะอเจลกชื่อโกรักขัตติยะ ๓ ครั้ง พลางถามว่า ‘อาวุโสโกรักขัตติยะ ท่านรู้คติของตนหรือไม่’ ดูก่อนภัคควะ ครั้งนั้นแล อเจลกชื่อโกรักขัตติยะได้ลุกขึ้นพลางใช้มือลูบหลัง กล่าวว่า ‘อาวุโสสุนักขัตตะ เรารู้คติของตน เราเกิดในหมู่กายอสูรที่เลวทรามที่สุดชื่อกาฬกัญชิกะ’ แล้วก็ล้มหงาย ณ ที่นั้นเอง

10. ‘‘Atha kho, bhaggava, sunakkhatto licchaviputto yenāhaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā maṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho ahaṃ, bhaggava, sunakkhattaṃ licchaviputtaṃ etadavocaṃ – ‘taṃ kiṃ maññasi, sunakkhatta, yatheva te ahaṃ acelaṃ korakkhattiyaṃ ārabbha byākāsiṃ, tatheva taṃ vipākaṃ, aññathā vā’ti? ‘Yatheva me, bhante, bhagavā acelaṃ korakkhattiyaṃ ārabbha byākāsi, tatheva taṃ vipākaṃ, no aññathā’ti. ‘Taṃ [Pg.7] kiṃ maññasi, sunakkhatta, yadi evaṃ sante kataṃ vā hoti uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriyaṃ, akataṃ vāti? ‘Addhā kho, bhante, evaṃ sante kataṃ hoti uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriyaṃ, no akata’nti. ‘Evampi kho maṃ tvaṃ, moghapurisa, uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriyaṃ karontaṃ evaṃ vadesi – na hi pana me, bhante, bhagavā uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriyaṃ karotīti. Passa, moghapurisa, yāvañca te idaṃ aparaddha’nti. ‘‘Evampi kho, bhaggava, sunakkhatto licchaviputto mayā vuccamāno apakkameva imasmā dhammavinayā, yathā taṃ āpāyiko nerayiko.

๑๐. ดูก่อนภัคควะ ครั้งนั้นแล สุนักขัตตะลิจฉวีบุตรได้เข้ามาหาเรา ไหว้แล้วนั่ง ณ ที่สมควร ดูก่อนภัคควะ เราได้กล่าวกะสุนักขัตตะลิจฉวีบุตรผู้นั่ง ณ ที่สมควรดังนี้ว่า ‘ดูก่อนสุนักขัตตะ เธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ผลเป็นไปตามที่เราพยากรณ์ปรารภอเจลกชื่อโกรักขัตติยะไว้ หรือเป็นอย่างอื่น’ สุนักขัตตะลิจฉวีบุตรกราบทูลว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ผลเป็นไปตามที่พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์ปรารภอเจลกชื่อโกรักขัตติยะไว้ ไม่เป็นอย่างอื่น’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ดูก่อนสุนักขัตตะ เธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร เมื่อเป็นเช่นนี้ อิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมยวดยิ่งของมนุษย์ เราได้ทำแล้วหรือมิได้ทำ’ สุนักขัตตะลิจฉวีบุตรกราบทูลว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อเป็นเช่นนี้ อิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมยวดยิ่งของมนุษย์ พระผู้มีพระภาคได้ทรงทำแล้วแน่นอน มิได้ทรงทำหามิได้’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ดูก่อนโมฆบุรุษ เมื่อเราทำอิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมยวดยิ่งของมนุษย์อยู่ เธอก็ยังกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคไม่ได้ทรงทำอิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมยวดยิ่งของมนุษย์แก่ข้าพระองค์เลย’ ดูก่อนโมฆบุรุษ เธอจงดูความผิดของเธอนี้เถิด’ ดูก่อนภัคควะ สุนักขัตตะลิจฉวีบุตรแม้ถูกเรากล่าวอยู่อย่างนี้ ก็ได้หลีกไปจากธรรมวินัยนี้ เหมือนบุคคลผู้จะต้องไปเกิดในอบาย ไปเกิดในนรก ฉะนั้น

Acelakaḷāramaṭṭakavatthu

เรื่องอเจลกชื่อกลารมัฏฐกะ

11. ‘‘Ekamidāhaṃ, bhaggava, samayaṃ vesāliyaṃ viharāmi mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ. Tena kho pana samayena acelo kaḷāramaṭṭako vesāliyaṃ paṭivasati lābhaggappatto ceva yasaggappatto ca vajjigāme. Tassa sattavatapadāni samattāni samādinnāni honti – ‘yāvajīvaṃ acelako assaṃ, na vatthaṃ paridaheyyaṃ, yāvajīvaṃ brahmacārī assaṃ, na methunaṃ dhammaṃ paṭiseveyyaṃ, yāvajīvaṃ surāmaṃseneva yāpeyyaṃ, na odanakummāsaṃ bhuñjeyyaṃ. Puratthimena vesāliṃ udenaṃ nāma cetiyaṃ, taṃ nātikkameyyaṃ, dakkhiṇena vesāliṃ gotamakaṃ nāma cetiyaṃ, taṃ nātikkameyyaṃ, pacchimena vesāliṃ sattambaṃ nāma cetiyaṃ, taṃ nātikkameyyaṃ, uttarena vesāliṃ bahuputtaṃ nāma cetiyaṃ taṃ nātikkameyya’nti. So imesaṃ sattannaṃ vatapadānaṃ samādānahetu lābhaggappatto ceva yasaggappatto ca vajjigāme.

๑๑. ภควะ สมัยหนึ่ง เราอยู่ที่กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน ใกล้กรุงเวสาลี สมัยนั้น อเจลกะชื่อว่ากาฬารมัฏฐกะ อาศัยอยู่ในวัชชีคาม ใกล้กรุงเวสาลี เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยลาภและยศอย่างยิ่ง เขาสมาทานวัตรบท ๗ ประการ คือ (๑) เราจักเป็นอเจลกะ (ชีเปลือย) ไม่นุ่งห่มผ้าตลอดชีวิต (๒) เราจักเป็นพรหมจารี ไม่เสพเมถุนธรรมตลอดชีวิต (๓) เราจักเลี้ยงชีพด้วยสุราและเนื้อเท่านั้น ไม่บริโภคข้าวสุกและขนมกุมมาสตลอดชีวิต (๔) เราจักไม่ล่วงเลยอุเทนเจดีย์ทางทิศตะวันออกแห่งกรุงเวสาลี (๕) เราจักไม่ล่วงเลยโคตมกเจดีย์ทางทิศใต้แห่งกรุงเวสาลี (๖) เราจักไม่ล่วงเลยสัตตัมพเจดีย์ทางทิศตะวันตกแห่งกรุงเวสาลี (๗) เราจักไม่ล่วงเลยพหุปุตตเจดีย์ทางทิศเหนือแห่งกรุงเวสาลี เพราะเหตุที่สมาทานวัตรบท ๗ ประการนี้ เขาจึงเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยลาภและยศอย่างยิ่งในวัชชีคาม

12. ‘‘Atha kho, bhaggava, sunakkhatto licchaviputto yena acelo kaḷāramaṭṭako tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā acelaṃ kaḷāramaṭṭakaṃ pañhaṃ apucchi. Tassa acelo kaḷāramaṭṭako pañhaṃ puṭṭho na sampāyāsi. Asampāyanto kopañca dosañca appaccayañca pātvākāsi. Atha kho, bhaggava, sunakkhattassa licchaviputtassa etadahosi – ‘sādhurūpaṃ vata bho arahantaṃ samaṇaṃ āsādimhase. Mā vata no ahosi dīgharattaṃ ahitāya dukkhāyā’ti.

๑๒. ภควะ ครั้งนั้นแล สุนักขัตตะลิจฉวีบุตรเข้าไปหาอเจลกะกาฬารมัฏฐกะถึงที่อยู่ แล้วได้ถามปัญหา อเจลกะกาฬารมัฏฐกะถูกถามปัญหาแล้วแก้ไม่ได้ เมื่อแก้ไม่ได้ ก็ได้แสดงความโกรธ ความขัดเคือง และความไม่พอใจออกมา ภควะ ครั้งนั้นแล สุนักขัตตะลิจฉวีบุตรได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ น่าอัศจรรย์จริงหนอ เราได้ประทุษร้ายสมณะผู้เป็นพระอรหันต์มีสภาพดีงาม ขอการประทุษร้ายนั้นอย่าได้มีแก่เราเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์ตลอดกาลนานเลย’

13. ‘‘Atha [Pg.8] kho, bhaggava, sunakkhatto licchaviputto yenāhaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā maṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho ahaṃ, bhaggava, sunakkhattaṃ licchaviputtaṃ etadavocaṃ – ‘tvampi nāma, moghapurisa, samaṇo sakyaputtiyo paṭijānissasī’ti! ‘Kiṃ pana maṃ, bhante, bhagavā evamāha – tvampi nāma, moghapurisa, samaṇo sakyaputtiyo paṭijānissasī’ti? ‘Nanu tvaṃ, sunakkhatta, acelaṃ kaḷāramaṭṭakaṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ apucchi. Tassa te acelo kaḷāramaṭṭako pañhaṃ puṭṭho na sampāyāsi. Asampāyanto kopañca dosañca appaccayañca pātvākāsi. Tassa te etadahosi – ‘‘sādhurūpaṃ vata, bho, arahantaṃ samaṇaṃ āsādimhase. Mā vata no ahosi dīgharattaṃ ahitāya dukkhāyā’ti. ‘Evaṃ, bhante. Kiṃ pana, bhante, bhagavā arahattassa maccharāyatī’ti? ‘Na kho ahaṃ, moghapurisa, arahattassa maccharāyāmi, api ca tuyhevetaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppannaṃ, taṃ pajaha. Mā te ahosi dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya. Yaṃ kho panetaṃ, sunakkhatta, maññasi acelaṃ kaḷāramaṭṭakaṃ – sādhurūpo ayaṃ samaṇoti, so nacirasseva parihito sānucāriko vicaranto odanakummāsaṃ bhuñjamāno sabbāneva vesāliyāni cetiyāni samatikkamitvā yasā nihīno kālaṃ karissatī’ti.

๑๓. ภควะ ครั้งนั้นแล สุนักขัตตะลิจฉวีบุตรเข้ามาหาเราถึงที่อยู่ แล้วไหว้เรา นั่ง ณ ที่สมควร ภควะ เราได้กล่าวกับสุนักขัตตะลิจฉวีบุตรผู้นั่ง ณ ที่สมควรดังนี้ว่า ‘โมฆบุรุษ เธอยังจะปฏิญญาตนว่าเป็นสมณศากยบุตรอยู่อีกหรือ’ สุนักขัตตะลิจฉวีบุตรกล่าวว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคจึงตรัสกับข้าพระองค์อย่างนี้ว่า โมฆบุรุษ เธอยังจะปฏิญญาตนว่าเป็นสมณศากยบุตรอยู่อีกหรือ’ เรากล่าวว่า ‘สุนักขัตตะ เธอมิใช่หรือที่เข้าไปหาอเจลกะกาฬารมัฏฐกะแล้วถามปัญหา อเจลกะกาฬารมัฏฐกะถูกเธอถามปัญหาแล้วแก้ไม่ได้ เมื่อแก้ไม่ได้ ก็ได้แสดงความโกรธ ความขัดเคือง และความไม่พอใจออกมา แล้วเธอได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ น่าอัศจรรย์จริงหนอ เราได้ประทุษร้ายสมณะผู้เป็นพระอรหันต์มีสภาพดีงาม ขอการประทุษร้ายนั้นอย่าได้มีแก่เราเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์ตลอดกาลนานเลย’ มิใช่หรือ’ สุนักขัตตะลิจฉวีบุตรกล่าวว่า ‘เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคจึงทรงตระหนี่ความเป็นพระอรหันต์เล่า’ เรากล่าวว่า ‘โมฆบุรุษ เราไม่ได้ตระหนี่ความเป็นพระอรหันต์ แต่ทิฏฐิอันเลวทรามเกิดขึ้นแก่เธอเอง เธอจงละทิฏฐินั้นเสีย ทิฏฐินั้นอย่าได้มีแก่เธอเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์ตลอดกาลนานเลย สุนักขัตตะ เธอย่อมสำคัญอเจลกะกาฬารมัฏฐกะว่า ‘สมณะผู้นี้มีสภาพดีงาม’ แต่ในไม่ช้า เขานั้นจักนุ่งห่มผ้า เที่ยวไปพร้อมกับภรรยา บริโภคข้าวสุกและขนมกุมมาส ล่วงเลยเจดีย์ทั้งหมดในกรุงเวสาลี เสื่อมจากยศ แล้วจักทำกาละ (ตาย)’

‘‘‘Atha kho, bhaggava, acelo kaḷāramaṭṭako nacirasseva parihito sānucāriko vicaranto odanakummāsaṃ bhuñjamāno sabbāneva vesāliyāni cetiyāni samatikkamitvā yasā nihīno kālamakāsi.

ภควะ ครั้งนั้นแล ในไม่ช้า อเจลกะกาฬารมัฏฐกะก็ได้นุ่งห่มผ้า เที่ยวไปพร้อมกับภรรยา บริโภคข้าวสุกและขนมกุมมาส ล่วงเลยเจดีย์ทั้งหมดในกรุงเวสาลี เสื่อมจากยศ แล้วได้ทำกาละ (ตาย)

14. ‘‘Assosi kho, bhaggava, sunakkhatto licchaviputto – ‘acelo kira kaḷāramaṭṭako parihito sānucāriko vicaranto odanakummāsaṃ bhuñjamāno sabbāneva vesāliyāni cetiyāni samatikkamitvā yasā nihīno kālaṅkato’ti. Atha kho, bhaggava, sunakkhatto licchaviputto yenāhaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā maṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho ahaṃ, bhaggava, sunakkhattaṃ licchaviputtaṃ etadavocaṃ – ‘taṃ kiṃ maññasi, sunakkhatta, yatheva te ahaṃ acelaṃ kaḷāramaṭṭakaṃ ārabbha byākāsiṃ, tatheva taṃ vipākaṃ, aññathā vā’ti? ‘Yatheva me, bhante, bhagavā acelaṃ kaḷāramaṭṭakaṃ ārabbha byākāsi, tatheva taṃ vipākaṃ, no [Pg.9] aññathā’ti. ‘Taṃ kiṃ maññasi, sunakkhatta, yadi evaṃ sante kataṃ vā hoti uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriyaṃ akataṃ vā’ti? ‘Addhā kho, bhante, evaṃ sante kataṃ hoti uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriyaṃ, no akata’nti. ‘Evampi kho maṃ tvaṃ, moghapurisa, uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriyaṃ karontaṃ evaṃ vadesi – na hi pana me, bhante, bhagavā uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriyaṃ karotī’’ti. Passa, moghapurisa, yāvañca te idaṃ aparaddha’nti. ‘‘Eva’mpi kho, bhaggava, sunakkhatto licchaviputto mayā vuccamāno apakkameva imasmā dhammavinayā, yathā taṃ āpāyiko nerayiko.

๑๔. ภควะ สุนักขัตตะลิจฉวีบุตรได้สดับข่าวว่า ‘ได้ยินว่า อเจลกะกาฬารมัฏฐกะนุ่งห่มผ้า เที่ยวไปพร้อมกับภรรยา บริโภคข้าวสุกและขนมกุมมาส ล่วงเลยเจดีย์ทั้งหมดในกรุงเวสาลี เสื่อมจากยศ แล้วทำกาละ (ตาย) เสียแล้ว’ ภควะ ครั้งนั้นแล สุนักขัตตะลิจฉวีบุตรเข้ามาหาเราถึงที่อยู่ แล้วไหว้เรา นั่ง ณ ที่สมควร ภควะ เราได้กล่าวกับสุนักขัตตะลิจฉวีบุตรผู้นั่ง ณ ที่สมควรดังนี้ว่า ‘สุนักขัตตะ เธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร เราได้พยากรณ์อเจลกะกาฬารมัฏฐกะปรารภเหตุใดไว้ ผลเป็นไปตามนั้น หรือเป็นไปอย่างอื่น’ สุนักขัตตะลิจฉวีบุตรกล่าวว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ทรงพยากรณ์อเจลกะกาฬารมัฏฐกะปรารภเหตุใดไว้ ผลเป็นไปตามนั้น ไม่เป็นไปอย่างอื่น’ เรากล่าวว่า ‘สุนักขัตตะ เธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร เมื่อเป็นเช่นนั้น อิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมยวดยิ่งของมนุษย์ เป็นอันเราทำแล้ว หรือไม่ได้ทำ’ สุนักขัตตะลิจฉวีบุตรกล่าวว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อเป็นเช่นนั้น อิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมยวดยิ่งของมนุษย์ เป็นอันพระผู้มีพระภาคทรงทำแล้วแน่แท้ ไม่ใช่ไม่ได้ทรงทำ’ เรากล่าวว่า ‘โมฆบุรุษ เมื่อเราทำอิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมยวดยิ่งของมนุษย์อยู่อย่างนี้ เธอยังกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคไม่ได้ทรงทำอิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมยวดยิ่งของมนุษย์แก่ข้าพระองค์เลย’ โมฆบุรุษ เธอจงดูความผิดของเธอเพียงเท่านี้เถิด’ ภควะ สุนักขัตตะลิจฉวีบุตรถูกเรากล่าวอยู่อย่างนี้ ก็ได้หลีกไปจากธรรมวินัยนี้ เหมือนสัตว์ผู้ควรไปสู่อบาย ควรไปสู่นรก ฉะนั้น

Acelapāthikaputtavatthu

เรื่องอเจลกปาฏิกบุตร

15. ‘‘Ekamidāhaṃ, bhaggava, samayaṃ tattheva vesāliyaṃ viharāmi mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ. Tena kho pana samayena acelo pāthikaputto vesāliyaṃ paṭivasati lābhaggappatto ceva yasaggappatto ca vajjigāme. So vesāliyaṃ parisati evaṃ vācaṃ bhāsati – ‘samaṇopi gotamo ñāṇavādo, ahampi ñāṇavādo. Ñāṇavādo kho pana ñāṇavādena arahati uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriyaṃ dassetuṃ. Samaṇo gotamo upaḍḍhapathaṃ āgaccheyya, ahampi upaḍḍhapathaṃ gaccheyyaṃ. Te tattha ubhopi uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriyaṃ kareyyāma. Ekaṃ ce samaṇo gotamo uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriyaṃ karissati, dvāhaṃ karissāmi. Dve ce samaṇo gotamo uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriyāni karissati, cattārāhaṃ karissāmi. Cattāri ce samaṇo gotamo uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriyāni karissati, aṭṭhāhaṃ karissāmi. Iti yāvatakaṃ yāvatakaṃ samaṇo gotamo uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriyaṃ karissati, taddiguṇaṃ taddiguṇāhaṃ karissāmī’ti.

๑๕. “ดูก่อนภัตควะ สมัยหนึ่ง เราอยู่ที่กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน ใกล้กรุงเวสาลีนั้นเอง ก็โดยสมัยนั้นแล อาเจลกชื่อปาฏิกบุตรอาศัยอยู่ที่วัชชีคาม ใกล้กรุงเวสาลี เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยลาภและยศอย่างยิ่ง เขากล่าววาจาในบริษัทที่กรุงเวสาลีอย่างนี้ว่า ‘แม้พระสมณโคดมก็เป็นญาณวาที แม้เราก็เป็นญาณวาที ก็ญาณวาทีสมควรจะแสดงอิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมยิ่งยวดของมนุษย์แก่ญาณวาที พระสมณโคดมพึงเสด็จมาครึ่งทาง แม้เราก็จะไปครึ่งทาง ณ ที่นั้น เราทั้งสองจะพึงกระทำอิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมยิ่งยวดของมนุษย์ ถ้าพระสมณโคดมจักทรงกระทำอิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมยิ่งยวดของมนุษย์ ๑ อย่าง เราจักกระทำ ๒ อย่าง ถ้าพระสมณโคดมจักทรงกระทำอิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมยิ่งยวดของมนุษย์ ๒ อย่าง เราจักกระทำ ๔ อย่าง ถ้าพระสมณโคดมจักทรงกระทำอิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมยิ่งยวดของมนุษย์ ๔ อย่าง เราจักกระทำ ๘ อย่าง ด้วยประการนี้ พระสมณโคดมจักทรงกระทำอิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมยิ่งยวดของมนุษย์เพียงใดๆ เราจักกระทำเป็นทวีคูณๆ กว่านั้น’”

16. ‘‘Atha kho, bhaggava, sunakkhatto licchaviputto yenāhaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā maṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho, bhaggava, sunakkhatto licchaviputto maṃ etadavoca – ‘acelo, bhante, pāthikaputto vesāliyaṃ paṭivasati lābhaggappatto ceva yasaggappatto ca vajjigāme. So vesāliyaṃ parisati evaṃ vācaṃ bhāsati – samaṇopi gotamo [Pg.10] ñāṇavādo, ahampi ñāṇavādo. Ñāṇavādo kho pana ñāṇavādena arahati uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriyaṃ dassetuṃ. Samaṇo gotamo upaḍḍhapathaṃ āgaccheyya, ahampi upaḍḍhapathaṃ gaccheyyaṃ. Te tattha ubhopi uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriyaṃ kareyyāma. Ekaṃ ce samaṇo gotamo uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriyaṃ karissati, dvāhaṃ karissāmi. Dve ce samaṇo gotamo uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriyāni karissati, cattārāhaṃ karissāmi. Cattāri ce samaṇo gotamo uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriyāni karissati, aṭṭhāhaṃ karissāmi. Iti yāvatakaṃ yāvatakaṃ samaṇo gotamo uttari manussadhammā iddhipāṭihāriyaṃ karissati, taddiguṇaṃ taddiguṇāhaṃ karissāmī’’ti.

๑๖. “ดูก่อนภัตควะ ครั้งนั้นแล สุนักขัตตะลิจฉวีบุตรเข้าไปหาเราถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ไหว้เราแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ดูก่อนภัตควะ สุนักขัตตะลิจฉวีบุตรผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กล่าวกะเราดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อาเจลกชื่อปาฏิกบุตรอาศัยอยู่ที่วัชชีคาม ใกล้กรุงเวสาลี เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยลาภและยศอย่างยิ่ง เขากล่าววาจาในบริษัทที่กรุงเวสาลีอย่างนี้ว่า “แม้พระสมณโคดมก็เป็นญาณวาที แม้เราก็เป็นญาณวาที ก็ญาณวาทีสมควรจะแสดงอิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมยิ่งยวดของมนุษย์แก่ญาณวาที พระสมณโคดมพึงเสด็จมาครึ่งทาง แม้เราก็จะไปครึ่งทาง ณ ที่นั้น เราทั้งสองจะพึงกระทำอิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมยิ่งยวดของมนุษย์ ถ้าพระสมณโคดมจักทรงกระทำอิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมยิ่งยวดของมนุษย์ ๑ อย่าง เราจักกระทำ ๒ อย่าง ถ้าพระสมณโคดมจักทรงกระทำอิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมยิ่งยวดของมนุษย์ ๒ อย่าง เราจักกระทำ ๔ อย่าง ถ้าพระสมณโคดมจักทรงกระทำอิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมยิ่งยวดของมนุษย์ ๔ อย่าง เราจักกระทำ ๘ อย่าง ด้วยประการนี้ พระสมณโคดมจักทรงกระทำอิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมยิ่งยวดของมนุษย์เพียงใดๆ เราจักกระทำเป็นทวีคูณๆ กว่านั้น”’”

‘‘Evaṃ vutte, ahaṃ, bhaggava, sunakkhattaṃ licchaviputtaṃ etadavocaṃ – ‘abhabbo kho, sunakkhatta, acelo pāthikaputto taṃ vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā mama sammukhībhāvaṃ āgantuṃ. Sacepissa evamassa – ahaṃ taṃ vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā samaṇassa gotamassa sammukhībhāvaṃ gaccheyyanti, muddhāpi tassa vipateyyā’ti.

“ดูก่อนภัตควะ เมื่อสุนักขัตตะลิจฉวีบุตรกล่าวอย่างนี้แล้ว เราได้กล่าวกะเขาดังนี้ว่า ‘ดูก่อนสุนักขัตตะ อาเจลกปาฏิกบุตรไม่สามารถเลย ที่จะไม่ละวาจานั้น ไม่ละจิตนั้น ไม่สละคืนทิฏฐินั้นแล้ว จะมาสู่ที่เฉพาะหน้าของเราได้ ถ้าหากเขาจะพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า “เราไม่ละวาจานั้น ไม่ละจิตนั้น ไม่สละคืนทิฏฐินั้นแล้ว จักไปสู่ที่เฉพาะหน้าของพระสมณโคดม” แม้ศีรษะของเขาก็จะพึงแตกไป’”

17. ‘Rakkhatetaṃ, bhante, bhagavā vācaṃ, rakkhatetaṃ sugato vāca’nti. ‘Kiṃ pana maṃ tvaṃ, sunakkhatta, evaṃ vadesi – rakkhatetaṃ, bhante, bhagavā vācaṃ, rakkhatetaṃ sugato vāca’nti? ‘Bhagavatā cassa, bhante, esā vācā ekaṃsena odhāritā – abhabbo acelo pāthikaputto taṃ vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā mama sammukhībhāvaṃ āgantuṃ. Sacepissa evamassa – ahaṃ taṃ vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā samaṇassa gotamassa sammukhībhāvaṃ gaccheyyanti, muddhāpi tassa vipateyyāti. Acelo ca, bhante, pāthikaputto virūparūpena bhagavato sammukhībhāvaṃ āgaccheyya, tadassa bhagavato musā’ti.

๑๗. ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงรักษาวาจานั้นไว้ ขอพระสุคตจงทรงรักษาวาจานั้นไว้’ ‘ดูก่อนสุนักขัตตะ ก็เหตุไรเธอจึงกล่าวกะเราอย่างนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงรักษาวาจานั้นไว้ ขอพระสุคตจงทรงรักษาวาจานั้นไว้”’ ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็พระผู้มีพระภาคได้ตรัสจำกัดวาจานี้ไว้โดยส่วนเดียวว่า “อาเจลกปาฏิกบุตรไม่สามารถเลย ที่จะไม่ละวาจานั้น ไม่ละจิตนั้น ไม่สละคืนทิฏฐินั้นแล้ว จะมาสู่ที่เฉพาะหน้าของเราได้ ถ้าหากเขาจะพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราไม่ละวาจานั้น ไม่ละจิตนั้น ไม่สละคืนทิฏฐินั้นแล้ว จักไปสู่ที่เฉพาะหน้าของพระสมณโคดม’ แม้ศีรษะของเขาก็จะพึงแตกไป” ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ถ้าอาเจลกปาฏิกบุตรจะพึงมาสู่ที่เฉพาะพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาคด้วยรูปร่างแปลกๆ คำนั้นของพระผู้มีพระภาคก็จะพึงเป็นคำเท็จไป’

18. ‘Api nu, sunakkhatta, tathāgato taṃ vācaṃ bhāseyya yā sā vācā dvayagāminī’ti? ‘Kiṃ pana, bhante, bhagavatā acelo pāthikaputto cetasā [Pg.11] ceto paricca vidito – abhabbo acelo pāthikaputto taṃ vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā mama sammukhībhāvaṃ āgantuṃ. Sacepissa evamassa – ahaṃ taṃ vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā samaṇassa gotamassa sammukhībhāvaṃ gaccheyyanti, muddhāpi tassa vipateyyā’ti?

๑๘. ‘ดูก่อนสุนักขัตตะ ตถาคตจะพึงกล่าววาจาที่เป็นสองแง่สองง่ามบ้างหรือ’ ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็พระผู้มีพระภาคทรงกำหนดรู้จิตของอาเจลกปาฏิกบุตรด้วยพระทัยแล้วทรงทราบหรือว่า “อาเจลกปาฏิกบุตรไม่สามารถเลย ที่จะไม่ละวาจานั้น ไม่ละจิตนั้น ไม่สละคืนทิฏฐินั้นแล้ว จะมาสู่ที่เฉพาะหน้าของเราได้ ถ้าหากเขาจะพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราไม่ละวาจานั้น ไม่ละจิตนั้น ไม่สละคืนทิฏฐินั้นแล้ว จักไปสู่ที่เฉพาะหน้าของพระสมณโคดม’ แม้ศีรษะของเขาก็จะพึงแตกไป”’

‘Udāhu, devatā bhagavato etamatthaṃ ārocesuṃ – abhabbo, bhante, acelo pāthikaputto taṃ vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā bhagavato sammukhībhāvaṃ āgantuṃ. Sacepissa evamassa – ahaṃ taṃ vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā samaṇassa gotamassa sammukhībhāvaṃ gaccheyyanti, muddhāpi tassa vipateyyā’ti?

‘หรือว่า เทวดาทั้งหลายได้กราบทูลเนื้อความนั้นแด่พระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อาเจลกปาฏิกบุตรไม่สามารถเลย ที่จะไม่ละวาจานั้น ไม่ละจิตนั้น ไม่สละคืนทิฏฐินั้นแล้ว จะมาสู่ที่เฉพาะพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาคได้ ถ้าหากเขาจะพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราไม่ละวาจานั้น ไม่ละจิตนั้น ไม่สละคืนทิฏฐินั้นแล้ว จักไปสู่ที่เฉพาะหน้าของพระสมณโคดม’ แม้ศีรษะของเขาก็จะพึงแตกไป”’

19. ‘Cetasā ceto paricca vidito ceva me, sunakkhatta, acelo pāthikaputto abhabbo acelo pāthikaputto taṃ vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā mama sammukhībhāvaṃ āgantuṃ. Sacepissa evamassa – ahaṃ taṃ vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā samaṇassa gotamassa sammukhībhāvaṃ gaccheyyanti, muddhāpi tassa vipateyyā’ti.

๑๙. ‘ดูก่อนสุนักขัตตะ เรากำหนดรู้ใจของอเจลกปาฏิกบุตรด้วยใจของเราแล้วว่า อเจลกปาฏิกบุตรไม่สามารถจะมาเข้าเฝ้าเราได้ ถ้ายังไม่ละวาจานั้น ไม่ละจิตนั้น ไม่สละทิฏฐินั้น ถ้าหากเขามีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราจะไม่ละวาจานั้น ไม่ละจิตนั้น ไม่สละทิฏฐินั้น แล้วพึงไปเข้าเฝ้าพระสมณโคดม’ ศีรษะของเขาก็จะพึงแตกทำลาย’

‘Devatāpi me etamatthaṃ ārocesuṃ – abhabbo, bhante, acelo pāthikaputto taṃ vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā bhagavato sammukhībhāvaṃ āgantuṃ. Sacepissa evamassa – ahaṃ taṃ vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā samaṇassa gotamassa sammukhībhāvaṃ gaccheyyanti, muddhāpi tassa vipateyyā’ti.

‘แม้เทวดาทั้งหลายก็ได้กราบทูลเนื้อความนี้แก่เราว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อเจลกปาฏิกบุตรไม่สามารถจะมาเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคได้ ถ้ายังไม่ละวาจานั้น ไม่ละจิตนั้น ไม่สละทิฏฐินั้น ถ้าหากเขามีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราจะไม่ละวาจานั้น ไม่ละจิตนั้น ไม่สละทิฏฐินั้น แล้วพึงไปเข้าเฝ้าพระสมณโคดม’ ศีรษะของเขาก็จะพึงแตกทำลาย’

‘Ajitopi nāma licchavīnaṃ senāpati adhunā kālaṅkato tāvatiṃsakāyaṃ upapanno. Sopi maṃ upasaṅkamitvā evamārocesi – alajjī, bhante, acelo pāthikaputto; musāvādī, bhante, acelo pāthikaputto. Mampi, bhante, acelo pāthikaputto byākāsi vajjigāme – ajito licchavīnaṃ senāpati mahānirayaṃ upapannoti. Na kho panāhaṃ, bhante, mahānirayaṃ upapanno; tāvatiṃsakāyamhi upapanno. Alajjī, bhante, acelo pāthikaputto; musāvādī, bhante, acelo pāthikaputto; abhabbo ca, bhante, acelo pāthikaputto taṃ vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā bhagavato sammukhībhāvaṃ āgantuṃ. Sacepissa [Pg.12] evamassa – ahaṃ taṃ vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā samaṇassa gotamassa sammukhībhāvaṃ gaccheyyanti, muddhāpi tassa vipateyyā’ti.

‘แม้เสนาบดีของเจ้าลิจฉวีชื่ออชิตะ บัดนี้ทำกาละแล้ว เกิดในหมู่เทพชั้นดาวดึงส์ แม้เขาก็เข้ามาหาเราแล้วกราบทูลอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อเจลกปาฏิกบุตรเป็นคนไม่มีความละอาย ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อเจลกปาฏิกบุตรเป็นคนพูดเท็จ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อเจลกปาฏิกบุตรได้พยากรณ์แม้ข้าพระองค์ในวัชชีคามว่า ‘อชิตเสนาบดีของเจ้าลิจฉวีเกิดในมหานรก’ แต่ข้าพระองค์ไม่ได้เกิดในมหานรก เกิดในหมู่เทพชั้นดาวดึงส์ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อเจลกปาฏิกบุตรเป็นคนไม่มีความละอาย ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อเจลกปาฏิกบุตรเป็นคนพูดเท็จ และข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อเจลกปาฏิกบุตรไม่สามารถจะมาเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคได้ ถ้ายังไม่ละวาจานั้น ไม่ละจิตนั้น ไม่สละทิฏฐินั้น ถ้าหากเขามีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราจะไม่ละวาจานั้น ไม่ละจิตนั้น ไม่สละทิฏฐินั้น แล้วพึงไปเข้าเฝ้าพระสมณโคดม’ ศีรษะของเขาก็จะพึงแตกทำลาย’

‘Iti kho, sunakkhatta, cetasā ceto paricca vidito ceva me acelo pāthikaputto abhabbo acelo pāthikaputto taṃ vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā mama sammukhībhāvaṃ āgantuṃ. Sacepissa evamassa – ahaṃ taṃ vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā samaṇassa gotamassa sammukhībhāvaṃ gaccheyyanti, muddhāpi tassa vipateyyāti. Devatāpi me etamatthaṃ ārocesuṃ – abhabbo, bhante, acelo pāthikaputto taṃ vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā bhagavato sammukhībhāvaṃ āgantuṃ. Sacepissa evamassa – ahaṃ taṃ vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā samaṇassa gotamassa sammukhībhāvaṃ gaccheyyanti, muddhāpi tassa vipateyyā’ti.

‘ดูก่อนสุนักขัตตะ ด้วยประการฉะนี้แล เรากำหนดรู้ใจของอเจลกปาฏิกบุตรด้วยใจของเราแล้วว่า อเจลกปาฏิกบุตรไม่สามารถจะมาเข้าเฝ้าเราได้ ถ้ายังไม่ละวาจานั้น ไม่ละจิตนั้น ไม่สละทิฏฐินั้น ถ้าหากเขามีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราจะไม่ละวาจานั้น ไม่ละจิตนั้น ไม่สละทิฏฐินั้น แล้วพึงไปเข้าเฝ้าพระสมณโคดม’ ศีรษะของเขาก็จะพึงแตกทำลาย แม้เทวดาทั้งหลายก็ได้กราบทูลเนื้อความนี้แก่เราว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อเจลกปาฏิกบุตรไม่สามารถจะมาเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคได้ ถ้ายังไม่ละวาจานั้น ไม่ละจิตนั้น ไม่สละทิฏฐินั้น ถ้าหากเขามีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราจะไม่ละวาจานั้น ไม่ละจิตนั้น ไม่สละทิฏฐินั้น แล้วพึงไปเข้าเฝ้าพระสมณโคดม’ ศีรษะของเขาก็จะพึงแตกทำลาย’

‘So kho panāhaṃ, sunakkhatta, vesāliyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātappaṭikkanto yena acelassa pāthikaputtassa ārāmo tenupasaṅkamissāmi divāvihārāya. Yassadāni tvaṃ, sunakkhatta, icchasi, tassa ārocehī’ti.

‘ดูก่อนสุนักขัตตะ ก็เรานั้น เที่ยวบิณฑบาตในกรุงเวสาลีแล้ว ภายหลังภัต กลับจากบิณฑบาตแล้ว จักเข้าไปยังอารามของอเจลกปาฏิกบุตรเพื่อพักผ่อนในเวลากลางวัน ดูก่อนสุนักขัตตะ บัดนี้ เธอปรารถนาจะบอกแก่ผู้ใด ก็จงบอกแก่ผู้นั้นเถิด’

Iddhipāṭihāriyakathā

อิทธิปาฏิหาริยกถา

20. ‘‘Atha khvāhaṃ, bhaggava, pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya vesāliṃ piṇḍāya pāvisiṃ. Vesāliyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātappaṭikkanto yena acelassa pāthikaputtassa ārāmo tenupasaṅkamiṃ divāvihārāya. Atha kho, bhaggava, sunakkhatto licchaviputto taramānarūpo vesāliṃ pavisitvā yena abhiññātā abhiññātā licchavī tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā abhiññāte abhiññāte licchavī etadavoca – ‘esāvuso, bhagavā vesāliyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātappaṭikkanto yena acelassa pāthikaputtassa ārāmo tenupasaṅkami divāvihārāya. Abhikkamathāyasmanto abhikkamathāyasmanto, sādhurūpānaṃ samaṇānaṃ uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriyaṃ bhavissatī’ti[Pg.13]. Atha kho, bhaggava, abhiññātānaṃ abhiññātānaṃ licchavīnaṃ etadahosi – ‘sādhurūpānaṃ kira, bho, samaṇānaṃ uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriyaṃ bhavissati; handa vata, bho, gacchāmā’ti. Yena ca abhiññātā abhiññātā brāhmaṇamahāsālā gahapatinecayikā nānātitthiyā samaṇabrāhmaṇā tenupasaṅkami. Upasaṅkamitvā abhiññāte abhiññāte nānātitthiye samaṇabrāhmaṇe etadavoca – ‘esāvuso, bhagavā vesāliyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātappaṭikkanto yena acelassa pāthikaputtassa ārāmo tenupasaṅkami divāvihārāya. Abhikkamathāyasmanto abhikkamathāyasmanto, sādhurūpānaṃ samaṇānaṃ uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriyaṃ bhavissatī’ti. Atha kho, bhaggava, abhiññātānaṃ abhiññātānaṃ nānātitthiyānaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ etadahosi – ‘sādhurūpānaṃ kira, bho, samaṇānaṃ uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriyaṃ bhavissati; handa vata, bho, gacchāmā’ti.

๒๐. ‘ดูก่อนภัคควะ ครั้งนั้นแล ในเวลาเช้า เรานุ่งแล้ว ถือบาตรและจีวรเข้าไปยังกรุงเวสาลีเพื่อบิณฑบาต เที่ยวบิณฑบาตในกรุงเวสาลีแล้ว ภายหลังภัต กลับจากบิณฑบาตแล้ว ได้เข้าไปยังอารามของอเจลกปาฏิกบุตรเพื่อพักผ่อนในเวลากลางวัน ดูก่อนภัคควะ ครั้งนั้นแล สุนักขัตตะลิจฉวีบุตรมีท่าทีรีบร้อน เข้าไปในกรุงเวสาลีแล้ว เข้าไปหาเจ้าลิจฉวีผู้มีชื่อเสียงโด่งดัง ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้กล่าวคำนี้แก่เจ้าลิจฉวีผู้มีชื่อเสียงโด่งดังว่า ‘ดูก่อนท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเที่ยวบิณฑบาตในกรุงเวสาลีแล้ว ภายหลังภัต กลับจากบิณฑบาตแล้ว ได้เข้าไปยังอารามของอเจลกปาฏิกบุตรเพื่อพักผ่อนในเวลากลางวัน ขอท่านผู้เจริญทั้งหลายจงรีบไปเถิด ขอท่านผู้เจริญทั้งหลายจงรีบไปเถิด อิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมยิ่งยวดของมนุษย์ของสมณะผู้มีรูปงามจักมี’ ดูก่อนภัคควะ ครั้งนั้นแล เจ้าลิจฉวีผู้มีชื่อเสียงโด่งดังได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ได้ยินว่า อิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมยิ่งยวดของมนุษย์ของสมณะผู้มีรูปงามจักมี ถ้ากระนั้น พวกเราจงไปกันเถิด’ แล้วได้เข้าไปหาพราหมณมหาศาล คหบดีผู้มั่งคั่ง และสมณพราหมณ์ต่างลัทธิผู้มีชื่อเสียงโด่งดัง ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้กล่าวคำนี้แก่สมณพราหมณ์ต่างลัทธิผู้มีชื่อเสียงโด่งดังว่า ‘ดูก่อนท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเที่ยวบิณฑบาตในกรุงเวสาลีแล้ว ภายหลังภัต กลับจากบิณฑบาตแล้ว ได้เข้าไปยังอารามของอเจลกปาฏิกบุตรเพื่อพักผ่อนในเวลากลางวัน ขอท่านผู้เจริญทั้งหลายจงรีบไปเถิด ขอท่านผู้เจริญทั้งหลายจงรีบไปเถิด อิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมยิ่งยวดของมนุษย์ของสมณะผู้มีรูปงามจักมี’ ดูก่อนภัคควะ ครั้งนั้นแล สมณพราหมณ์ต่างลัทธิผู้มีชื่อเสียงโด่งดังได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ได้ยินว่า อิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมยิ่งยวดของมนุษย์ของสมณะผู้มีรูปงามจักมี ถ้ากระนั้น พวกเราจงไปกันเถิด’

‘‘Atha kho, bhaggava, abhiññātā abhiññātā licchavī, abhiññātā abhiññātā ca brāhmaṇamahāsālā gahapatinecayikā nānātitthiyā samaṇabrāhmaṇā yena acelassa pāthikaputtassa ārāmo tenupasaṅkamiṃsu. Sā esā, bhaggava, parisā mahā hoti anekasatā anekasahassā.

ดูก่อนภรรควะ ครั้งนั้นแล เหล่าเจ้าลิจฉวีผู้มีชื่อเสียงปรากฏ พราหมณมหาศาลผู้มีชื่อเสียงปรากฏ คหบดีผู้มั่งคั่ง และสมณพราหมณ์เจ้าลัทธิต่างๆ ได้พากันเข้าไปหาอาเจลกปาฏิกบุตรถึงที่อาราม ดูก่อนภรรควะ บริษัทนั้นเป็นบริษัทใหญ่ มีจำนวนหลายร้อยหลายพัน

21. ‘‘Assosi kho, bhaggava, acelo pāthikaputto – ‘abhikkantā kira abhiññātā abhiññātā licchavī, abhikkantā abhiññātā abhiññātā ca brāhmaṇamahāsālā gahapatinecayikā nānātitthiyā samaṇabrāhmaṇā. Samaṇopi gotamo mayhaṃ ārāme divāvihāraṃ nisinno’ti. Sutvānassa bhayaṃ chambhitattaṃ lomahaṃso udapādi. Atha kho, bhaggava, acelo pāthikaputto bhīto saṃviggo lomahaṭṭhajāto yena tindukakhāṇuparibbājakārāmo tenupasaṅkami.

๒๑. ดูก่อนภรรควะ อาเจลกปาฏิกบุตรได้สดับแล้วว่า ‘ได้ยินว่า เหล่าเจ้าลิจฉวีผู้มีชื่อเสียงปรากฏ พราหมณมหาศาลผู้มีชื่อเสียงปรากฏ คหบดีผู้มั่งคั่ง และสมณพราหมณ์เจ้าลัทธิต่างๆ ได้พากันมาแล้ว แม้พระสมณโคดมก็ประทับพักผ่อนกลางวันอยู่ในอารามของเรา’ ครั้นได้ฟังดังนั้น ความกลัว ความหวาดสะดุ้ง และความขนพองสยองเกล้าได้เกิดขึ้นแก่เขา ครั้งนั้นแล ดูก่อนภรรควะ อาเจลกปาฏิกบุตรกลัว สลดใจ ขนลุกชัน ได้เข้าไปยังอารามของตินทุกขานุปริพาชก

‘‘Assosi kho, bhaggava, sā parisā – ‘acelo kira pāthikaputto bhīto saṃviggo lomahaṭṭhajāto yena tindukakhāṇuparibbājakārāmo [Pg.14] tenupasaṅkanto’ti. Atha kho, bhaggava, sā parisā aññataraṃ purisaṃ āmantesi –

ดูก่อนภรรควะ บริษัทนั้นได้ฟังข่าวว่า ‘ได้ยินว่า อาเจลกปาฏิกบุตรกลัว สลดใจ ขนลุกชัน ได้เข้าไปยังอารามของตินทุกขานุปริพาชก’ ครั้งนั้นแล ดูก่อนภรรควะ บริษัทนั้นได้เรียกบุรุษผู้หนึ่งมาสั่งว่า

‘Ehi tvaṃ, bho purisa, yena tindukakhāṇuparibbājakārāmo, yena acelo pāthikaputto tenupasaṅkama. Upasaṅkamitvā acelaṃ pāthikaputtaṃ evaṃ vadehi – abhikkamāvuso, pāthikaputta, abhikkantā abhiññātā abhiññātā licchavī, abhikkantā abhiññātā abhiññātā ca brāhmaṇamahāsālā gahapatinecayikā nānātitthiyā samaṇabrāhmaṇā, samaṇopi gotamo āyasmato ārāme divāvihāraṃ nisinno; bhāsitā kho pana te esā, āvuso pāthikaputta, vesāliyaṃ parisati vācā samaṇopi gotamo ñāṇavādo, ahampi ñāṇavādo. Ñāṇavādo kho pana ñāṇavādena arahati uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriyaṃ dassetuṃ. Samaṇo gotamo upaḍḍhapathaṃ āgaccheyya ahampi upaḍḍhapathaṃ gaccheyyaṃ. Te tattha ubhopi uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriyaṃ kareyyāma. Ekaṃ ce samaṇo gotamo uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriyaṃ karissati, dvāhaṃ karissāmi. Dve ce samaṇo gotamo uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriyāni karissati, cattārāhaṃ karissāmi. Cattāri ce samaṇo gotamo uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriyāni karissati, aṭṭhāhaṃ karissāmi. Iti yāvatakaṃ yāvatakaṃ samaṇo gotamo uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriyaṃ karissati, taddiguṇaṃ taddiguṇāhaṃ karissāmī’ti abhikkamasseva kho; āvuso pāthikaputta, upaḍḍhapathaṃ. Sabbapaṭhamaṃyeva āgantvā samaṇo gotamo āyasmato ārāme divāvihāraṃ nisinno’ti.

‘บุรุษผู้เจริญ ท่านจงมานี่ ท่านจงเข้าไปยังอารามของตินทุกขานุปริพาชก ที่อยู่ของอาเจลกปาฏิกบุตร แล้วจงกล่าวกับอาเจลกปาฏิกบุตรอย่างนี้ว่า ‘ท่านปาฏิกบุตรผู้มีอายุ ขอเชิญท่านมาเถิด เหล่าเจ้าลิจฉวีผู้มีชื่อเสียงปรากฏ พราหมณมหาศาลผู้มีชื่อเสียงปรากฏ คหบดีผู้มั่งคั่ง และสมณพราหมณ์เจ้าลัทธิต่างๆ ได้พากันมาแล้ว แม้พระสมณโคดมก็ประทับพักผ่อนกลางวันอยู่ในอารามของท่าน ก็ท่านปาฏิกบุตรผู้มีอายุ ได้กล่าววาจานี้ไว้ในบริษัทที่เมืองเวสาลีว่า ‘แม้พระสมณโคดมก็เป็นญาณวาที แม้เราก็เป็นญาณวาที ก็ญาณวาทีควรจะแสดงอิทธิปาฏิหาริย์ที่เป็นอุตตริมนุสสธรรมแก่ญาณวาทีด้วยกัน พระสมณโคดมพึงเสด็จมาครึ่งทาง แม้เราก็จะไปครึ่งทาง ณ ที่นั้น เราทั้งสองพึงกระทำอิทธิปาฏิหาริย์ที่เป็นอุตตริมนุสสธรรม ถ้าพระสมณโคดมจักทรงกระทำอิทธิปาฏิหาริย์ที่เป็นอุตตริมนุสสธรรม ๑ อย่าง เราจักกระทำ ๒ อย่าง ถ้าพระสมณโคดมจักทรงกระทำ ๒ อย่าง เราจักกระทำ ๔ อย่าง ถ้าพระสมณโคดมจักทรงกระทำ ๔ อย่าง เราจักกระทำ ๘ อย่าง ด้วยประการนี้ พระสมณโคดมจักทรงกระทำอิทธิปาฏิหาริย์ที่เป็นอุตตริมนุสสธรรมเท่าใดๆ เราจักกระทำเป็นทวีคูณขึ้นไปกว่านั้นๆ’ ท่านปาฏิกบุตรผู้มีอายุ ขอเชิญท่านมาถึงครึ่งทางเถิด พระสมณโคดมเสด็จมาถึงก่อนใครทั้งหมด ประทับพักผ่อนกลางวันอยู่ในอารามของท่านแล้ว’

22. ‘‘Evaṃ, bhoti kho, bhaggava, so puriso tassā parisāya paṭissutvā yena tindukakhāṇuparibbājakārāmo, yena acelo pāthikaputto tenupasaṅkami. Upasaṅkamitvā acelaṃ pāthikaputtaṃ etadavoca – ‘abhikkamāvuso pāthikaputta, abhikkantā abhiññātā abhiññātā licchavī, abhikkantā abhiññātā abhiññātā ca brāhmaṇamahāsālā gahapatinecayikā nānātitthiyā samaṇabrāhmaṇā. Samaṇopi gotamo āyasmato ārāme divāvihāraṃ nisinno. Bhāsitā [Pg.15] kho pana te esā, āvuso pāthikaputta, vesāliyaṃ parisati vācā – samaṇopi gotamo ñāṇavādo; ahampi ñāṇavādo. Ñāṇavādo kho pana ñāṇavādena arahati uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriyaṃ dassetuṃ…pe… taddiguṇaṃ taddiguṇāhaṃ karissāmīti. Abhikkamasseva kho, āvuso pāthikaputta, upaḍḍhapathaṃ. Sabbapaṭhamaṃyeva āgantvā samaṇo gotamo āyasmato ārāme divāvihāraṃ nisinno’ti.

๒๒. ดูก่อนภรรควะ บุรุษนั้นรับคำของบริษัทนั้นว่า ‘ขอรับ’ แล้วได้เข้าไปยังอารามของตินทุกขานุปริพาชก ที่อยู่ของอาเจลกปาฏิกบุตร ครั้นแล้วได้กล่าวกับอาเจลกปาฏิกบุตรดังนี้ว่า ‘ท่านปาฏิกบุตรผู้มีอายุ ขอเชิญท่านมาเถิด เหล่าเจ้าลิจฉวีผู้มีชื่อเสียงปรากฏ พราหมณมหาศาลผู้มีชื่อเสียงปรากฏ คหบดีผู้มั่งคั่ง และสมณพราหมณ์เจ้าลัทธิต่างๆ ได้พากันมาแล้ว แม้พระสมณโคดมก็ประทับพักผ่อนกลางวันอยู่ในอารามของท่าน ก็ท่านปาฏิกบุตรผู้มีอายุ ได้กล่าววาจานี้ไว้ในบริษัทที่เมืองเวสาลีว่า ‘แม้พระสมณโคดมก็เป็นญาณวาที แม้เราก็เป็นญาณวาที ก็ญาณวาทีควรจะแสดงอิทธิปาฏิหาริย์ที่เป็นอุตตริมนุสสธรรมแก่ญาณวาทีด้วยกัน...ฯลฯ...เราจักกระทำเป็นทวีคูณขึ้นไปกว่านั้นๆ’ ท่านปาฏิกบุตรผู้มีอายุ ขอเชิญท่านมาถึงครึ่งทางเถิด พระสมณโคดมเสด็จมาถึงก่อนใครทั้งหมด ประทับพักผ่อนกลางวันอยู่ในอารามของท่านแล้ว’

‘‘Evaṃ vutte, bhaggava, acelo pāthikaputto ‘āyāmi āvuso, āyāmi āvuso’ti vatvā tattheva saṃsappati, na sakkoti āsanāpi vuṭṭhātuṃ. Atha kho so, bhaggava, puriso acelaṃ pāthikaputtaṃ etadavoca – ‘kiṃ su nāma te, āvuso pāthikaputta, pāvaḷā su nāma te pīṭhakasmiṃ allīnā, pīṭhakaṃ su nāma te pāvaḷāsu allīnaṃ? Āyāmi āvuso, āyāmi āvusoti vatvā tattheva saṃsappasi, na sakkosi āsanāpi vuṭṭhātu’nti. Evampi kho, bhaggava, vuccamāno acelo pāthikaputto ‘āyāmi āvuso, āyāmi āvuso’ti vatvā tattheva saṃsappati, na sakkoti āsanāpi vuṭṭhātuṃ.

ดูก่อนภรรควะ เมื่อบุรุษนั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว อาเจลกปาฏิกบุตรกล่าวว่า ‘ผู้มีอายุ เราจะไป ผู้มีอายุ เราจะไป’ แต่กลับกระสับกระส่ายอยู่ ณ ที่นั้นเอง ไม่สามารถจะลุกขึ้นจากอาสนะได้ ครั้งนั้นแล ดูก่อนภรรควะ บุรุษนั้นได้กล่าวกับอาเจลกปาฏิกบุตรดังนี้ว่า ‘ท่านปาฏิกบุตรผู้มีอายุ อะไรกันนี่ บั้นท้ายของท่านติดอยู่กับตั่ง หรือว่าตั่งติดอยู่กับบั้นท้ายของท่าน ท่านกล่าวว่า ‘ผู้มีอายุ เราจะไป ผู้มีอายุ เราจะไป’ แต่กลับกระสับกระส่ายอยู่ ณ ที่นั้นเอง ไม่สามารถจะลุกขึ้นจากอาสนะได้’ ดูก่อนภรรควะ แม้เมื่อบุรุษนั้นกล่าวอย่างนี้อยู่ อาเจลกปาฏิกบุตรก็ยังกล่าวว่า ‘ผู้มีอายุ เราจะไป ผู้มีอายุ เราจะไป’ แต่กลับกระสับกระส่ายอยู่ ณ ที่นั้นเอง ไม่สามารถจะลุกขึ้นจากอาสนะได้

23. ‘‘Yadā kho so, bhaggava, puriso aññāsi – ‘parābhūtarūpo ayaṃ acelo pāthikaputto. Āyāmi āvuso, āyāmi āvusoti vatvā tattheva saṃsappati, na sakkoti āsanāpi vuṭṭhātu’nti. Atha taṃ parisaṃ āgantvā evamārocesi – ‘parābhūtarūpo, bho, acelo pāthikaputto. Āyāmi āvuso, āyāmi āvusoti vatvā tattheva saṃsappati, na sakkoti āsanāpi vuṭṭhātu’nti. Evaṃ vutte, ahaṃ, bhaggava, taṃ parisaṃ etadavocaṃ – ‘abhabbo kho, āvuso, acelo pāthikaputto taṃ vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā mama sammukhībhāvaṃ āgantuṃ. Sacepissa evamassa – ‘ahaṃ taṃ vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā samaṇassa gotamassa sammukhībhāvaṃ gaccheyya’nti, muddhāpi tassa vipateyyāti.

๒๓. ภควะ เมื่อบุรุษผู้นั้นรู้ว่า ‘อเจลกปาถิกบุตรผู้นี้มีท่าทางพ่ายแพ้แล้ว กล่าวว่า ‘ท่านผู้มีอายุ เราจะไป ท่านผู้มีอายุ เราจะไป’ แล้วก็ยังกระสับกระส่ายอยู่ที่นั่นเอง ไม่สามารถลุกขึ้นจากอาสนะได้’ ครั้นแล้ว เขาจึงเข้าไปหาบริษัทนั้นแล้วแจ้งอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย อเจลกปาถิกบุตรมีท่าทางพ่ายแพ้แล้ว กล่าวว่า ‘ท่านผู้มีอายุ เราจะไป ท่านผู้มีอายุ เราจะไป’ แล้วก็ยังกระสับกระส่ายอยู่ที่นั่นเอง ไม่สามารถลุกขึ้นจากอาสนะได้’ ภควะ เมื่อเขากล่าวอย่างนี้แล้ว เราได้กล่าวกะบริษัทนั้นดังนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย อเจลกปาถิกบุตรไม่ละวาจานั้น ไม่ละจิตนั้น ไม่สละทิฏฐินั้นเสียแล้ว ไม่ควรที่จะมาสู่ที่เฉพาะหน้าของเราได้เลย หากเขาจะพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราไม่ละวาจานั้น ไม่ละจิตนั้น ไม่สละทิฏฐินั้นเสียแล้ว พึงไปสู่ที่เฉพาะหน้าของพระสมณโคดม’ แม้ศีรษะของเขาก็จะพึงแตกทำลายไป

Paṭhamabhāṇavāro niṭṭhito.

ปฐมภาณวาร จบ

24. ‘‘Atha [Pg.16] kho, bhaggava, aññataro licchavimahāmatto uṭṭhāyāsanā taṃ parisaṃ etadavoca – ‘tena hi, bho, muhuttaṃ tāva āgametha, yāvāhaṃ gacchāmi. Appeva nāma ahampi sakkuṇeyyaṃ acelaṃ pāthikaputtaṃ imaṃ parisaṃ ānetu’nti.

๒๔. ภควะ ครั้งนั้น ลิจฉวีมหาอำมาตย์คนหนึ่งลุกจากอาสนะแล้วได้กล่าวกะบริษัทนั้นดังนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ถ้าอย่างนั้น ขอพวกท่านจงรอสักครู่หนึ่ง ตราบเท่าที่ข้าพเจ้าจะไป บางทีข้าพเจ้าอาจสามารถนำอเจลกปาถิกบุตรมาสู่บริษัทนี้ได้’

‘‘Atha kho so, bhaggava, licchavimahāmatto yena tindukakhāṇuparibbājakārāmo, yena acelo pāthikaputto tenupasaṅkami. Upasaṅkamitvā acelaṃ pāthikaputtaṃ etadavoca – ‘abhikkamāvuso pāthikaputta, abhikkantaṃ te seyyo, abhikkantā abhiññātā abhiññātā licchavī, abhikkantā abhiññātā abhiññātā ca brāhmaṇamahāsālā gahapatinecayikā nānātitthiyā samaṇabrāhmaṇā. Samaṇopi gotamo āyasmato ārāme divāvihāraṃ nisinno. Bhāsitā kho pana te esā, āvuso pāthikaputta, vesāliyaṃ parisati vācā – samaṇopi gotamo ñāṇavādo…pe… taddiguṇaṃ taddiguṇāhaṃ karissāmīti. Abhikkamasseva kho, āvuso pāthikaputta, upaḍḍhapathaṃ. Sabbapaṭhamaṃyeva āgantvā samaṇo gotamo āyasmato ārāme divāvihāraṃ nisinno. Bhāsitā kho panesā, āvuso pāthikaputta, samaṇena gotamena parisati vācā – abhabbo kho acelo pāthikaputto taṃ vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā mama sammukhībhāvaṃ āgantuṃ. Sacepissa evamassa – ahaṃ taṃ vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā samaṇassa gotamassa sammukhībhāvaṃ gaccheyyanti, muddhāpi tassa vipateyyāti. Abhikkamāvuso pāthikaputta, abhikkamaneneva te jayaṃ karissāma, samaṇassa gotamassa parājaya’nti.

ภควะ ครั้งนั้น ลิจฉวีมหาอำมาตย์นั้นเข้าไปหาอเจลกปาถิกบุตรยังปริพาชการามชื่อตินทุกะขานุ ครั้นแล้วได้กล่าวกะอเจลกปาถิกบุตรดังนี้ว่า ‘ท่านปาถิกบุตรผู้มีอายุ จงมาเถิด การมาของท่านดีกว่า พวกเจ้าลิจฉวีผู้มีชื่อเสียงได้พากันมาแล้ว ทั้งพราหมณมหาศาลและคหบดีผู้มั่งคั่งผู้มีชื่อเสียง สมณพราหมณ์เจ้าลัทธิต่างๆ ก็ได้พากันมาแล้ว แม้พระสมณโคดมก็เสด็จมาประทับนั่งพักผ่อนในเวลากลางวันที่อารามของท่านแล้ว ท่านปาถิกบุตรผู้มีอายุ ก็วาจานี้ท่านได้กล่าวไว้แล้วในบริษัทชาวเมืองเวสาลีว่า ‘แม้พระสมณโคดมก็ทรงปฏิญญาณวาทะ...เราจักกระทำปาฏิหาริย์ให้เป็นสองเท่าๆ’ ท่านปาถิกบุตรผู้มีอายุ ขอท่านจงมาสักครึ่งทางเถิด พระสมณโคดมเสด็จมาถึงก่อนใครๆ ประทับนั่งพักผ่อนในเวลากลางวันที่อารามของท่านแล้ว ท่านปาถิกบุตรผู้มีอายุ ก็วาจานี้พระสมณโคดมได้ตรัสไว้แล้วในบริษัทว่า ‘อเจลกปาถิกบุตรไม่ละวาจานั้น ไม่ละจิตนั้น ไม่สละทิฏฐินั้นเสียแล้ว ไม่ควรที่จะมาสู่ที่เฉพาะหน้าของเราได้เลย หากเขาจะพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราไม่ละวาจานั้น ไม่ละจิตนั้น ไม่สละทิฏฐินั้นเสียแล้ว พึงไปสู่ที่เฉพาะหน้าของพระสมณโคดม’ แม้ศีรษะของเขาก็จะพึงแตกทำลายไป’ ท่านปาถิกบุตรผู้มีอายุ จงมาเถิด เพียงแค่ท่านมาเท่านั้น เราทั้งหลายจักทำให้ท่านมีชัยชนะ และทำให้พระสมณโคดมพ่ายแพ้’

‘‘Evaṃ vutte, bhaggava, acelo pāthikaputto ‘āyāmi āvuso, āyāmi āvuso’ti vatvā tattheva saṃsappati, na sakkoti āsanāpi vuṭṭhātuṃ. Atha kho so, bhaggava, licchavimahāmatto acelaṃ pāthikaputtaṃ etadavoca – ‘kiṃ su nāma te, āvuso pāthikaputta, pāvaḷā su nāma te pīṭhakasmiṃ allīnā, pīṭhakaṃ su nāma te pāvaḷāsu allīnaṃ[Pg.17]? Āyāmi āvuso, āyāmi āvusoti vatvā tattheva saṃsappasi, na sakkosi āsanāpi vuṭṭhātu’nti. Evampi kho, bhaggava, vuccamāno acelo pāthikaputto ‘āyāmi āvuso, āyāmi āvuso’ti vatvā tattheva saṃsappati, na sakkoti āsanāpi vuṭṭhātuṃ.

ภควะ เมื่อลิจฉวีมหาอำมาตย์กล่าวอย่างนี้แล้ว อเจลกปาถิกบุตรกล่าวว่า ‘ท่านผู้มีอายุ เราจะไป ท่านผู้มีอายุ เราจะไป’ แล้วก็ยังกระสับกระส่ายอยู่ที่นั่นเอง ไม่สามารถลุกขึ้นจากอาสนะได้ ภควะ ครั้งนั้น ลิจฉวีมหาอำมาตย์นั้นได้กล่าวกะอเจลกปาถิกบุตรดังนี้ว่า ‘อะไรกัน ท่านปาถิกบุตรผู้มีอายุ บั้นท้ายของท่านติดอยู่กับตั่ง หรือว่าตั่งติดอยู่กับบั้นท้ายของท่าน ท่านกล่าวว่า ‘ท่านผู้มีอายุ เราจะไป ท่านผู้มีอายุ เราจะไป’ แล้วก็ยังกระสับกระส่ายอยู่ที่นั่นเอง ไม่สามารถลุกขึ้นจากอาสนะได้’ ภควะ แม้ถูกกล่าวอย่างนี้ อเจลกปาถิกบุตรก็ยังกล่าวว่า ‘ท่านผู้มีอายุ เราจะไป ท่านผู้มีอายุ เราจะไป’ แล้วก็ยังกระสับกระส่ายอยู่ที่นั่นเอง ไม่สามารถลุกขึ้นจากอาสนะได้

25. ‘‘Yadā kho so, bhaggava, licchavimahāmatto aññāsi – ‘parābhūtarūpo ayaṃ acelo pāthikaputto āyāmi āvuso, āyāmi āvusoti vatvā tattheva saṃsappati, na sakkoti āsanāpi vuṭṭhātu’nti. Atha taṃ parisaṃ āgantvā evamārocesi – ‘parābhūtarūpo, bho, acelo pāthikaputto āyāmi āvuso, āyāmi āvusoti vatvā tattheva saṃsappati, na sakkoti āsanāpi vuṭṭhātu’nti. Evaṃ vutte, ahaṃ, bhaggava, taṃ parisaṃ etadavocaṃ – ‘abhabbo kho, āvuso, acelo pāthikaputto taṃ vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā mama sammukhībhāvaṃ āgantuṃ. Sacepissa evamassa – ahaṃ taṃ vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā samaṇassa gotamassa sammukhībhāvaṃ gaccheyyanti, muddhāpi tassa vipateyya. Sace pāyasmantānaṃ licchavīnaṃ evamassa – mayaṃ acelaṃ pāthikaputtaṃ varattāhi bandhitvā goyugehi āviñcheyyāmāti, tā varattā chijjeyyuṃ pāthikaputto vā. Abhabbo pana acelo pāthikaputto taṃ vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā mama sammukhībhāvaṃ āgantuṃ. Sacepissa evamassa – ahaṃ taṃ vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā samaṇassa gotamassa sammukhībhāvaṃ gaccheyyanti, muddhāpi tassa vipateyyā’ti.

๒๕. ภควะ เมื่อลิจฉวีมหาอำมาตย์นั้นรู้ว่า ‘อเจลกปาถิกบุตรผู้นี้มีท่าทางพ่ายแพ้แล้ว กล่าวว่า ‘ท่านผู้มีอายุ เราจะไป ท่านผู้มีอายุ เราจะไป’ แล้วก็ยังกระสับกระส่ายอยู่ที่นั่นเอง ไม่สามารถลุกขึ้นจากอาสนะได้’ ครั้นแล้ว เขาจึงเข้าไปหาบริษัทนั้นแล้วแจ้งอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย อเจลกปาถิกบุตรมีท่าทางพ่ายแพ้แล้ว กล่าวว่า ‘ท่านผู้มีอายุ เราจะไป ท่านผู้มีอายุ เราจะไป’ แล้วก็ยังกระสับกระส่ายอยู่ที่นั่นเอง ไม่สามารถลุกขึ้นจากอาสนะได้’ ภควะ เมื่อเขากล่าวอย่างนี้แล้ว เราได้กล่าวกะบริษัทนั้นดังนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย อเจลกปาถิกบุตรไม่ละวาจานั้น ไม่ละจิตนั้น ไม่สละทิฏฐินั้นเสียแล้ว ไม่ควรที่จะมาสู่ที่เฉพาะหน้าของเราได้เลย หากเขาจะพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราไม่ละวาจานั้น ไม่ละจิตนั้น ไม่สละทิฏฐินั้นเสียแล้ว พึงไปสู่ที่เฉพาะหน้าของพระสมณโคดม’ แม้ศีรษะของเขาก็จะพึงแตกทำลายไป หากท่านลิจฉวีผู้มีอายุทั้งหลายจะพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘พวกเราจะผูกอเจลกปาถิกบุตรด้วยเชือกหนังแล้วให้คู่โคทั้งหลายลากมา’ เชือกหนังเหล่านั้นก็จะพึงขาดไป หรือไม่ก็ตัวปาถิกบุตรนั่นแหละจะขาดไป แต่อเจลกปาถิกบุตรไม่ละวาจานั้น ไม่ละจิตนั้น ไม่สละทิฏฐินั้นเสียแล้ว ไม่ควรที่จะมาสู่ที่เฉพาะหน้าของเราได้เลย หากเขาจะพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราไม่ละวาจานั้น ไม่ละจิตนั้น ไม่สละทิฏฐินั้นเสียแล้ว พึงไปสู่ที่เฉพาะหน้าของพระสมณโคดม’ แม้ศีรษะของเขาก็จะพึงแตกทำลายไป’

26. ‘‘Atha kho, bhaggava, jāliyo dārupattikantevāsī uṭṭhāyāsanā taṃ parisaṃ etadavoca – ‘tena hi, bho, muhuttaṃ tāva āgametha, yāvāhaṃ gacchāmi; appeva nāma ahampi sakkuṇeyyaṃ acelaṃ pāthikaputtaṃ imaṃ parisaṃ ānetu’’nti.

๒๖. ข้าแต่ท่านภัคควะ ครั้งนั้นแล ชาลิยะผู้เป็นอันเตวาสิกของทารุปัตติกปริพาชก ลุกจากอาสนะแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะบริษัทนั้นว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ถ้าอย่างนั้น ขอพวกท่านจงรอสักครู่หนึ่ง ตลอดเวลาที่ข้าพเจ้าจะไป บางทีข้าพเจ้าพึงสามารถนำอเจลกปาถิกบุตรมาสู่บริษัทนี้ได้’ ดังนี้

‘‘Atha [Pg.18] kho, bhaggava, jāliyo dārupattikantevāsī yena tindukakhāṇuparibbājakārāmo, yena acelo pāthikaputto tenupasaṅkami. Upasaṅkamitvā acelaṃ pāthikaputtaṃ etadavoca – ‘abhikkamāvuso pāthikaputta, abhikkantaṃ te seyyo. Abhikkantā abhiññātā abhiññātā licchavī, abhikkantā abhiññātā abhiññātā ca brāhmaṇamahāsālā gahapatinecayikā nānātitthiyā samaṇabrāhmaṇā. Samaṇopi gotamo āyasmato ārāme divāvihāraṃ nisinno. Bhāsitā kho pana te esā, āvuso pāthikaputta, vesāliyaṃ parisati vācā – samaṇopi gotamo ñāṇavādo…pe… taddiguṇaṃ taddiguṇāhaṃ karissāmīti. Abhikkamasseva, kho āvuso pāthikaputta, upaḍḍhapathaṃ. Sabbapaṭhamaṃyeva āgantvā samaṇo gotamo āyasmato ārāme divāvihāraṃ nisinno. Bhāsitā kho panesā, āvuso pāthikaputta, samaṇena gotamena parisati vācā – abhabbo acelo pāthikaputto taṃ vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā mama sammukhībhāvaṃ āgantuṃ. Sacepissa evamassa – ahaṃ taṃ vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā samaṇassa gotamassa sammukhībhāvaṃ gaccheyyanti, muddhāpi tassa vipateyya. Sace pāyasmantānaṃ licchavīnaṃ evamassa – mayaṃ acelaṃ pāthikaputtaṃ varattāhi bandhitvā goyugehi āviñcheyyāmāti. Tā varattā chijjeyyuṃ pāthikaputto vā. Abhabbo pana acelo pāthikaputto taṃ vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā mama sammukhībhāvaṃ āgantuṃ. Sacepissa evamassa – ahaṃ taṃ vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā samaṇassa gotamassa sammukhībhāvaṃ āgaccheyyanti, muddhāpi tassa vipateyyāti. Abhikkamāvuso pāthikaputta, abhikkamaneneva te jayaṃ karissāma, samaṇassa gotamassa parājaya’nti.

ข้าแต่ท่านภัคควะ ครั้งนั้นแล ชาลิยะผู้เป็นอันเตวาสิกของทารุปัตติกปริพาชก ได้เข้าไปยังอารามของติณฑุกขานุปริพาชก ยังที่ที่อเจลกปาถิกบุตรอยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะอเจลกปาถิกบุตรว่า ‘ท่านปาถิกบุตรผู้มีอายุ ขอท่านจงมาเถิด การมาของท่านเป็นการดีกว่า พวกเจ้าลิจฉวีผู้มีชื่อเสียงโด่งดังมากันแล้ว พวกพราหมณมหาศาล คหบดีผู้มั่งคั่ง และสมณพราหมณ์เจ้าลัทธิต่างๆ ผู้มีชื่อเสียงโด่งดัง ก็มากันแล้ว แม้สมณโคดมก็ประทับนั่งพักกลางวันอยู่ในอารามของท่าน ก็ท่านปาถิกบุตรผู้มีอายุ วาจานี้ท่านกล่าวไว้แล้วในบริษัทเมืองเวสาลีว่า ‘แม้สมณโคดมก็เป็นญาณวาที ... (ละ) ... เราจักกระทำอิทธิปาฏิหาริย์ให้เป็นสองเท่าๆ’ ดังนี้ ท่านปาถิกบุตรผู้มีอายุ ขอท่านจงมาแม้เพียงครึ่งทางเถิด สมณโคดมมาถึงก่อนใครทั้งหมด ประทับนั่งพักกลางวันอยู่ในอารามของท่านแล้ว ท่านปาถิกบุตรผู้มีอายุ ก็พระสมณโคดมได้ตรัสวาจานี้ไว้ในบริษัทว่า ‘อเจลกปาถิกบุตรไม่สามารถที่จะมาสู่ที่พร้อมหน้าของเราได้ โดยที่ยังไม่ละวาจานั้น ยังไม่ละจิตนั้น ยังไม่สละทิฏฐินั้น ถ้าเขาจะพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราไม่ละวาจานั้น ไม่ละจิตนั้น ไม่สละทิฏฐินั้นแล้ว พึงไปสู่ที่พร้อมหน้าของพระสมณโคดม’ ศีรษะของเขาก็จะพึงแตกเจ็ดเสี่ยง ถ้าแม้พวกเจ้าลิจฉวีผู้เจริญจะพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘พวกเราจะผูกอเจลกปาถิกบุตรด้วยเชือกหนังแล้วฉุดลากมาด้วยคู่โค’ เชือกหนังเหล่านั้นก็จะพึงขาด หรือปาถิกบุตรก็จะพึงขาด (ตาย) แต่อเจลกปาถิกบุตรไม่สามารถที่จะมาสู่ที่พร้อมหน้าของเราได้ โดยที่ยังไม่ละวาจานั้น ยังไม่ละจิตนั้น ยังไม่สละทิฏฐินั้น ถ้าเขาจะพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราไม่ละวาจานั้น ไม่ละจิตนั้น ไม่สละทิฏฐินั้นแล้ว พึงมาสู่ที่พร้อมหน้าของพระสมณโคดม’ ศีรษะของเขาก็จะพึงแตกเจ็ดเสี่ยง’ ดังนี้ ท่านปาถิกบุตรผู้มีอายุ ขอท่านจงมาเถิด เพียงแค่การมาของท่านเท่านั้น พวกเราจักทำให้ท่านเป็นผู้ชนะ และทำให้พระสมณโคดมเป็นผู้แพ้’ ดังนี้

‘‘Evaṃ vutte, bhaggava, acelo pāthikaputto ‘āyāmi āvuso, āyāmi āvuso’ti vatvā tattheva saṃsappati, na sakkoti āsanāpi vuṭṭhātuṃ. Atha kho, bhaggava, jāliyo dārupattikantevāsī acelaṃ pāthikaputtaṃ etadavoca – ‘kiṃ su nāma te, āvuso pāthikaputta, pāvaḷā su nāma te pīṭhakasmiṃ allīnā, pīṭhakaṃ su nāma te pāvaḷāsu allīnaṃ? Āyāmi āvuso, āyāmi āvusoti vatvā tattheva [Pg.19] saṃsappasi, na sakkosi āsanāpi vuṭṭhātu’nti. Evampi kho, bhaggava, vuccamāno acelo pāthikaputto ‘‘āyāmi āvuso, āyāmi āvuso’’ti vatvā tattheva saṃsappati, na sakkoti āsanāpi vuṭṭhātunti.

ข้าแต่ท่านภัคควะ เมื่อชาลิยะกล่าวอย่างนี้แล้ว อเจลกปาถิกบุตรกล่าวว่า ‘ท่านผู้มีอายุ เราจะไป ท่านผู้มีอายุ เราจะไป’ ดังนี้แล้ว ก็ได้แต่กระสับกระส่ายอยู่ ณ ที่นั้นเอง ไม่สามารถแม้จะลุกขึ้นจากอาสนะได้ ข้าแต่ท่านภัคควะ ครั้งนั้นแล ชาลิยะผู้เป็นอันเตวาสิกของทารุปัตติกปริพาชก ได้กล่าวคำนี้กะอเจลกปาถิกบุตรว่า ‘อะไรกัน ท่านปาถิกบุตรผู้มีอายุ บั้นท้ายของท่านติดอยู่กับตั่ง หรือว่าตั่งติดอยู่กับบั้นท้ายของท่านกันแน่ ท่านกล่าวว่า ‘ท่านผู้มีอายุ เราจะไป ท่านผู้มีอายุ เราจะไป’ ดังนี้แล้ว ก็ได้แต่กระสับกระส่ายอยู่ ณ ที่นั้นเอง ไม่สามารถแม้จะลุกขึ้นจากอาสนะได้’ ข้าแต่ท่านภัคควะ แม้อเจลกปาถิกบุตรถูกกล่าวอย่างนี้แล้ว ก็กล่าวว่า ‘ท่านผู้มีอายุ เราจะไป ท่านผู้มีอายุ เราจะไป’ ดังนี้แล้ว ก็ได้แต่กระสับกระส่ายอยู่ ณ ที่นั้นเอง ไม่สามารถแม้จะลุกขึ้นจากอาสนะได้

27. ‘‘Yadā kho, bhaggava, jāliyo dārupattikantevāsī aññāsi – ‘parābhūtarūpo ayaṃ acelo pāthikaputto ‘āyāmi āvuso, āyāmi āvusoti vatvā tattheva saṃsappati, na sakkoti āsanāpi vuṭṭhātu’nti, atha naṃ etadavoca –

๒๗. ข้าแต่ท่านภัคควะ เมื่อใดที่ชาลิยะผู้เป็นอันเตวาสิกของทารุปัตติกปริพาชกได้รู้ว่า ‘อเจลกปาถิกบุตรผู้นี้มีท่าทางพ่ายแพ้เสียแล้ว กล่าวว่า ‘ท่านผู้มีอายุ เราจะไป ท่านผู้มีอายุ เราจะไป’ ดังนี้แล้ว ก็ได้แต่กระสับกระส่ายอยู่ ณ ที่นั้นเอง ไม่สามารถแม้จะลุกขึ้นจากอาสนะได้’ ดังนี้ ครั้งนั้น เขาจึงได้กล่าวคำนี้กะอเจลกปาถิกบุตรนั้นว่า

‘Bhūtapubbaṃ, āvuso pāthikaputta, sīhassa migarañño etadahosi – yaṃnūnāhaṃ aññataraṃ vanasaṇḍaṃ nissāya āsayaṃ kappeyyaṃ. Tatrāsayaṃ kappetvā sāyanhasamayaṃ āsayā nikkhameyyaṃ, āsayā nikkhamitvā vijambheyyaṃ, vijambhitvā samantā catuddisā anuvilokeyyaṃ, samantā catuddisā anuviloketvā tikkhattuṃ sīhanādaṃ nadeyyaṃ, tikkhattuṃ sīhanādaṃ naditvā gocarāya pakkameyyaṃ. So varaṃ varaṃ migasaṃghe vadhitvā mudumaṃsāni mudumaṃsāni bhakkhayitvā tameva āsayaṃ ajjhupeyya’nti.

ท่านปาถิกบุตรผู้มีอายุ เรื่องเคยมีมาแล้ว ราชสีห์เจ้าแห่งมฤคได้มีความคิดคำนึงอย่างนี้ว่า ‘ไฉนหนอ เราพึงอาศัยป่าทึบแห่งใดแห่งหนึ่งแล้วทำที่อยู่ ครั้นทำที่อยู่ในที่นั้นแล้ว ในเวลาเย็น เราพึงออกจากที่อยู่, ครั้นออกจากที่อยู่แล้ว พึงบิดกาย, ครั้นบิดกายแล้ว พึงเหลียวดูทั่วทั้งสี่ทิศ, ครั้นเหลียวดูทั่วทั้งสี่ทิศแล้ว พึงบันลือสีหนาท ๓ ครั้ง, ครั้นบันลือสีหนาท ๓ ครั้งแล้ว พึงเที่ยวไปเพื่อหาเหยื่อ เรานั้นฆ่าฝูงมฤคที่เลิศๆ แล้ว บริโภคเนื้อที่อ่อนๆ แล้ว พึงกลับมาสู่ที่อยู่แห่งเดิมนั้นเถิด’ ดังนี้

‘Atha kho, āvuso, so sīho migarājā aññataraṃ vanasaṇḍaṃ nissāya āsayaṃ kappesi. Tatrāsayaṃ kappetvā sāyanhasamayaṃ āsayā nikkhami, āsayā nikkhamitvā vijambhi, vijambhitvā samantā catuddisā anuvilokesi, samantā catuddisā anuviloketvā tikkhattuṃ sīhanādaṃ nadi, tikkhattuṃ sīhanādaṃ naditvā gocarāya pakkāmi. So varaṃ varaṃ migasaṅghe vadhitvā mudumaṃsāni mudumaṃsāni bhakkhayitvā tameva āsayaṃ ajjhupesi.

ท่านผู้มีอายุ ครั้งนั้นแล ราชสีห์เจ้าแห่งมฤคตัวนั้น ได้อาศัยป่าทึบแห่งใดแห่งหนึ่งแล้วทำที่อยู่ ครั้นทำที่อยู่ในที่นั้นแล้ว ในเวลาเย็น ก็ได้ออกจากที่อยู่, ครั้นออกจากที่อยู่แล้ว ก็ได้บิดกาย, ครั้นบิดกายแล้ว ก็ได้เหลียวดูทั่วทั้งสี่ทิศ, ครั้นเหลียวดูทั่วทั้งสี่ทิศแล้ว ก็ได้บันลือสีหนาท ๓ ครั้ง, ครั้นบันลือสีหนาท ๓ ครั้งแล้ว ก็ได้เที่ยวไปเพื่อหาเหยื่อ ราชสีห์นั้นฆ่าฝูงมฤคที่เลิศๆ แล้ว บริโภคเนื้อที่อ่อนๆ แล้ว ก็กลับมาสู่ที่อยู่แห่งเดิมนั้น

28. ‘Tasseva kho, āvuso pāthikaputta, sīhassa migarañño vighāsasaṃvaḍḍho jarasiṅgālo ditto ceva balavā ca. Atha kho, āvuso, tassa jarasiṅgālassa etadahosi – ko cāhaṃ, ko sīho migarājā. Yaṃnūnāhampi aññataraṃ vanasaṇḍaṃ nissāya āsayaṃ kappeyyaṃ. Tatrāsayaṃ kappetvā sāyanhasamayaṃ āsayā nikkhameyyaṃ, āsayā [Pg.20] nikkhamitvā vijambheyyaṃ, vijambhitvā samantā catuddisā anuvilokeyyaṃ, samantā catuddisā anuviloketvā tikkhattuṃ sīhanādaṃ nadeyyaṃ, tikkhattuṃ sīhanādaṃ naditvā gocarāya pakkameyyaṃ. So varaṃ varaṃ migasaṅghe vadhitvā mudumaṃsāni mudumaṃsāni bhakkhayitvā tameva āsayaṃ ajjhupeyya’nti.

๒๘. ดูก่อนปาထိกบุตรผู้มีอายุ สุนัขจิ้งจอกแก่ตัวหนึ่ง อาศัยเดนของราชสีห์ผู้เป็นราชาแห่งเนื้อนั้นเจริญเติบโตขึ้น อ้วนพีและมีกำลัง ดูก่อนผู้มีอายุ ครั้งนั้น สุนัขจิ้งจอกแก่ตัวนั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘เราเป็นใคร ราชสีห์ผู้เป็นราชาแห่งเนื้อเป็นใครหนอ ทางที่ดี เราพึงอาศัยป่าทึบแห่งใดแห่งหนึ่งสร้างที่อยู่ ครั้นสร้างที่อยู่ในป่านั้นแล้ว ในเวลาเย็น เราพึงออกจากที่อยู่ ครั้นออกจากที่อยู่แล้ว พึงบิดกาย ครั้นบิดกายแล้ว พึงเหลียวดูทั่วทิศทั้ง ๔ ครั้นเหลียวดูทั่วทิศทั้ง ๔ แล้ว พึงบันลือสีหนาท ๓ ครั้ง ครั้นบันลือสีหนาท ๓ ครั้งแล้ว พึงเที่ยวไปเพื่อหาอาหาร เรานั้นฆ่าฝูงเนื้อชั้นดีๆ แล้ว บริโภคเนื้อที่อ่อนนุ่มๆ แล้ว พึงกลับมาสู่ที่อยู่แห่งนั้นแหละ’

‘Atha kho so, āvuso, jarasiṅgālo aññataraṃ vanasaṇḍaṃ nissāya āsayaṃ kappesi. Tatrāsayaṃ kappetvā sāyanhasamayaṃ āsayā nikkhami, āsayā nikkhamitvā vijambhi, vijambhitvā samantā catuddisā anuvilokesi, samantā catuddisā anuviloketvā tikkhattuṃ sīhanādaṃ nadissāmīti siṅgālakaṃyeva anadi bheraṇḍakaṃyeva anadi, ke ca chave siṅgāle, ke pana sīhanādeti.

ดูก่อนผู้มีอายุ ครั้งนั้น สุนัขจิ้งจอกแก่ตัวนั้นอาศัยป่าทึบแห่งใดแห่งหนึ่งสร้างที่อยู่ ครั้นสร้างที่อยู่ในป่านั้นแล้ว ในเวลาเย็น มันได้ออกจากที่อยู่ ครั้นออกจากที่อยู่แล้ว ได้บิดกาย ครั้นบิดกายแล้ว ได้เหลียวดูทั่วทิศทั้ง ๔ ครั้นเหลียวดูทั่วทิศทั้ง ๔ แล้ว ตั้งใจว่า ‘จักบันลือสีหนาท ๓ ครั้ง’ แต่กลับได้ส่งเสียงอย่างสุนัขจิ้งจอก ได้ส่งเสียงอันน่ารังเกียจ สุนัขจิ้งจอกที่เลวทรามเป็นอะไรหนอ สีหนาทเล่าเป็นอะไรหนอ

‘Evameva kho tvaṃ, āvuso pāthikaputta, sugatāpadānesu jīvamāno sugatātirittāni bhuñjamāno tathāgate arahante sammāsambuddhe āsādetabbaṃ maññasi. Ke ca chave pāthikaputte, kā ca tathāgatānaṃ arahantānaṃ sammāsambuddhānaṃ āsādanā’ti.

ดูก่อนปาထိกบุตรผู้มีอายุ ท่านก็ฉันนั้นเหมือนกัน เลี้ยงชีพอยู่ในคำสอนของพระสุคต บริโภคเดนของพระสุคต ยังสำคัญที่จะลบหลู่พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ปาထိกบุตรผู้เลวทรามเป็นอะไรหนอ การลบหลู่พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายเล่าเป็นอะไรหนอ

29. ‘‘Yato kho, bhaggava, jāliyo dārupattikantevāsī iminā opammena neva asakkhi acelaṃ pāthikaputtaṃ tamhā āsanā cāvetuṃ. Atha naṃ etadavoca –

๒๙. ดูก่อนภัคควะ เมื่อชาลิยะผู้เป็นศิษย์ของทารุปัตติกะ ไม่อาจทำให้อเจลกปาထိกบุตรเคลื่อนจากอาสนะนั้นได้ด้วยอุปมานี้ ครั้งนั้น เขาได้กล่าวกะอเจลกปาထိกบุตรนั้นดังนี้ว่า

‘Sīhoti attānaṃ samekkhiyāna,Amaññi kotthu migarājāhamasmi;

Tatheva so siṅgālakaṃ anadi,Ke ca chave siṅgāle ke pana sīhanāde’ti.

‘สุนัขจิ้งจอกพิจารณาตนว่าเป็นราชสีห์แล้ว ได้สำคัญตนว่า ‘เราเป็นราชาแห่งเนื้อ’ ฉันใด มันก็ยังคงส่งเสียงอย่างสุนัขจิ้งจอกฉันนั้น สุนัขจิ้งจอกที่เลวทรามเป็นอะไรหนอ สีหนาทเล่าเป็นอะไรหนอ’

‘Evameva kho tvaṃ, āvuso pāthikaputta, sugatāpadānesu jīvamāno sugatātirittāni bhuñjamāno tathāgate arahante sammāsambuddhe āsādetabbaṃ maññasi. Ke ca chave pāthikaputte, kā ca tathāgatānaṃ arahantānaṃ sammāsambuddhānaṃ āsādanā’ti.

ดูก่อนปาထိกบุตรผู้มีอายุ ท่านก็ฉันนั้นเหมือนกัน เลี้ยงชีพอยู่ในคำสอนของพระสุคต บริโภคเดนของพระสุคต ยังสำคัญที่จะลบหลู่พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ปาထိกบุตรผู้เลวทรามเป็นอะไรหนอ การลบหลู่พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายเล่าเป็นอะไรหนอ

30. ‘‘Yato kho, bhaggava, jāliyo dārupattikantevāsī imināpi opammena neva asakkhi acelaṃ pāthikaputtaṃ tamhā āsanā cāvetuṃ. Atha naṃ etadavoca –

๓๐. ดูก่อนภัคควะ เมื่อชาลิยะผู้เป็นศิษย์ของทารุปัตติกะ ไม่อาจทำให้อเจลกปาထိกบุตรเคลื่อนจากอาสนะนั้นได้แม้ด้วยอุปมานี้ ครั้งนั้น เขาได้กล่าวกะอเจลกปาထိกบุตรนั้นดังนี้ว่า

‘Aññaṃ [Pg.21] anucaṅkamanaṃ, attānaṃ vighāse samekkhiya;

Yāva attānaṃ na passati, kotthu tāva byagghoti maññati.

‘สุนัขจิ้งจอกเดินตามผู้อื่น พิจารณาตนที่อาศัยเดนผู้อื่น ตราบใดที่ยังไม่เห็นตนตามความเป็นจริง ตราบนั้นมันย่อมสำคัญตนว่าเป็นเสือโคร่ง

Tatheva so siṅgālakaṃ anadi;

Ke ca chave siṅgāle ke pana sīhanāde’ti.

มันก็ยังคงส่งเสียงอย่างสุนัขจิ้งจอกฉันนั้น สุนัขจิ้งจอกที่เลวทรามเป็นอะไรหนอ สีหนาทเล่าเป็นอะไรหนอ’

‘Evameva kho tvaṃ, āvuso pāthikaputta, sugatāpadānesu jīvamāno sugatātirittāni bhuñjamāno tathāgate arahante sammāsambuddhe āsādetabbaṃ maññasi. Ke ca chave pāthikaputte, kā ca tathāgatānaṃ arahantānaṃ sammāsambuddhānaṃ āsādanā’ti.

ดูก่อนปาထိกบุตรผู้มีอายุ ท่านก็ฉันนั้นเหมือนกัน เลี้ยงชีพอยู่ในคำสอนของพระสุคต บริโภคเดนของพระสุคต ยังสำคัญที่จะลบหลู่พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ปาထိกบุตรผู้เลวทรามเป็นอะไรหนอ การลบหลู่พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายเล่าเป็นอะไรหนอ

31. ‘‘Yato kho, bhaggava, jāliyo dārupattikantevāsī imināpi opammena neva asakkhi acelaṃ pāthikaputtaṃ tamhā āsanā cāvetuṃ. Atha naṃ etadavoca –

๓๑. ดูก่อนภัคควะ เมื่อชาลิยะผู้เป็นศิษย์ของทารุปัตติกะ ไม่อาจทำให้อเจลกปาထိกบุตรเคลื่อนจากอาสนะนั้นได้แม้ด้วยอุปมานี้ ครั้งนั้น เขาได้กล่าวกะอเจลกปาထိกบุตรนั้นดังนี้ว่า

‘Bhutvāna bheke khalamūsikāyo,Kaṭasīsu khittāni ca koṇapāni ;

Mahāvane suññavane vivaḍḍho,Amaññi kotthu migarājāhamasmi.

‘สุนัขจิ้งจอกกินกบ กินหนูที่ลานนวดข้าว และซากศพที่เขาทิ้งไว้ในป่าช้า เติบโตขึ้นในป่าใหญ่ ในป่าเปลี่ยว ได้สำคัญตนว่า ‘เราเป็นราชาแห่งเนื้อ’

Tatheva so siṅgālakaṃ anadi;

Ke ca chave siṅgāle ke pana sīhanāde’ti.

มันก็ยังคงส่งเสียงอย่างสุนัขจิ้งจอกฉันนั้น สุนัขจิ้งจอกที่เลวทรามเป็นอะไรหนอ สีหนาทเล่าเป็นอะไรหนอ’

‘Evameva kho tvaṃ, āvuso pāthikaputta, sugatāpadānesu jīvamāno sugatātirittāni bhuñjamāno tathāgate arahante sammāsambuddhe āsādetabbaṃ maññasi. Ke ca chave pāthikaputte, kā ca tathāgatānaṃ arahantānaṃ sammāsambuddhānaṃ āsādanā’ti.

ดูก่อนปาထိกบุตรผู้มีอายุ ท่านก็ฉันนั้นเหมือนกัน เลี้ยงชีพอยู่ในคำสอนของพระสุคต บริโภคเดนของพระสุคต ยังสำคัญที่จะลบหลู่พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ปาထိกบุตรผู้เลวทรามเป็นอะไรหนอ การลบหลู่พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายเล่าเป็นอะไรหนอ

32. ‘‘Yato kho, bhaggava, jāliyo dārupattikantevāsī imināpi opammena neva asakkhi acelaṃ pāthikaputtaṃ tamhā āsanā cāvetuṃ. Atha taṃ parisaṃ āgantvā evamārocesi – ‘parābhūtarūpo, bho, acelo pāthikaputto āyāmi āvuso, āyāmi āvusoti vatvā tattheva saṃsappati, na sakkoti āsanāpi vuṭṭhātu’nti.

๓๒. ดูก่อนภัคควะ เมื่อชาลิยะผู้เป็นศิษย์ของทารุปัตติกะ ไม่อาจทำให้อเจลกปาထိกบุตรเคลื่อนจากอาสนะนั้นได้แม้ด้วยอุปมานี้ ครั้งนั้น เขาจึงกลับมายังบริษัทนั้นแล้วได้แจ้งดังนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย อเจลกปาထိกบุตรมีท่าทางพ่ายแพ้แล้ว กล่าวว่า ‘ท่านผู้มีอายุ ข้าพเจ้าจะมา ท่านผู้มีอายุ ข้าพเจ้าจะมา’ แต่ก็กระสับกระส่ายอยู่ ณ ที่นั้นเอง ไม่สามารถแม้จะลุกขึ้นจากอาสนะได้’

33. ‘‘Evaṃ [Pg.22] vutte, ahaṃ, bhaggava, taṃ parisaṃ etadavocaṃ – ‘abhabbo kho, āvuso, acelo pāthikaputto taṃ vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā mama sammukhībhāvaṃ āgantuṃ. Sacepissa evamassa – ahaṃ taṃ vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā samaṇassa gotamassa sammukhībhāvaṃ gaccheyyanti, muddhāpi tassa vipateyya. Sacepāyasmantānaṃ licchavīnaṃ evamassa – mayaṃ acelaṃ pāthikaputtaṃ varattāhi bandhitvā nāgehi āviñcheyyāmāti. Tā varattā chijjeyyuṃ pāthikaputto vā. Abhabbo pana acelo pāthikaputto taṃ vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā mama sammukhībhāvaṃ āgantuṃ. Sacepissa evamassa – ahaṃ taṃ vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā samaṇassa gotamassa sammukhībhāvaṃ gaccheyyanti, muddhāpi tassa vipateyyā’ti.

๓๓. ดูก่อนภัคควะ เมื่อเขากล่าวอย่างนี้แล้ว เราได้กล่าวกะบริษัทนั้นดังนี้ว่า ‘ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย อเจลกปาထိกบุตรไม่ละวาจานั้น ไม่ละจิตนั้น ไม่สละคืนทิฏฐินั้นแล้ว ไม่สามารถจะมาสู่ที่เฉพาะหน้าของเราได้เลย หากเขาจะพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราไม่ละวาจานั้น ไม่ละจิตนั้น ไม่สละคืนทิฏฐินั้นแล้ว พึงไปสู่ที่เฉพาะพระพักตร์ของพระสมณโคดม’ ศีรษะของเขาก็จะพึงแตกเจ็ดเสี่ยง หากท่านเจ้าลิจฉวีทั้งหลายจะพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘พวกเราจะเอาเชือกหนังผูกอเจลกปาထိกบุตรแล้วให้ช้างลากมา’ เชือกหนังเหล่านั้นก็จะพึงขาด หรือปาထိกบุตรก็จะพึง(ตัว)ขาด แต่อเจลกปาထိกบุตรไม่ละวาจานั้น ไม่ละจิตนั้น ไม่สละคืนทิฏฐินั้นแล้ว ไม่สามารถจะมาสู่ที่เฉพาะหน้าของเราได้เลย หากเขาจะพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราไม่ละวาจานั้น ไม่ละจิตนั้น ไม่สละคืนทิฏฐินั้นแล้ว พึงไปสู่ที่เฉพาะพระพักตร์ของพระสมณโคดม’ ศีรษะของเขาก็จะพึงแตกเจ็ดเสี่ยง’

34. ‘‘Atha khvāhaṃ, bhaggava, taṃ parisaṃ dhammiyā kathāya sandassesiṃ samādapesiṃ samuttejesiṃ sampahaṃsesiṃ, taṃ parisaṃ dhammiyā kathāya sandassetvā samādapetvā samuttejetvā sampahaṃsetvā mahābandhanā mokkhaṃ karitvā caturāsītipāṇasahassāni mahāviduggā uddharitvā tejodhātuṃ samāpajjitvā sattatālaṃ vehāsaṃ abbhuggantvā aññaṃ sattatālampi acciṃ abhinimminitvā pajjalitvā dhūmāyitvā mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ paccuṭṭhāsiṃ.

๓๔. ภัคควะ ครั้งนั้น เราได้ชี้แจงให้บริษัทนั้นเห็นชัด ชวนใจให้อยากรับเอาไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริงด้วยธรรมีกถา ครั้นเราชี้แจงให้บริษัทนั้นเห็นชัด ชวนใจให้อยากรับเอาไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริงด้วยธรรมีกถาแล้ว ทำให้สัตว์ ๘๔,๐๐๐ พ้นจากเครื่องผูกอันใหญ่หลวง ยกขึ้นจากทางกันดารใหญ่ เข้าเตโชธาตุ เหาะขึ้นไปในอากาศสูง ๗ ชั่วลำตาล เนรมิตเปลวไฟอีก ๗ ชั่วลำตาลให้ลุกโพลง ปล่อยควันออกไป แล้วกลับมาปรากฏที่ศาลาเรือนยอดในป่ามหาวัน

35. ‘‘Atha kho, bhaggava, sunakkhatto licchaviputto yenāhaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā maṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho ahaṃ, bhaggava, sunakkhattaṃ licchaviputtaṃ etadavocaṃ – ‘taṃ kiṃ maññasi, sunakkhatta, yatheva te ahaṃ acelaṃ pāthikaputtaṃ ārabbha byākāsiṃ, tatheva taṃ vipākaṃ aññathā vā’ti? ‘Yatheva me, bhante, bhagavā acelaṃ pāthikaputtaṃ ārabbha byākāsi, tatheva taṃ vipākaṃ, no aññathā’ti.

๓๕. ภัคควะ ครั้งนั้นแล สุนักขัตตะลิจฉวีบุตรได้เข้าไปหาเราถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้อภิวาทเราแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ภัคควะ เราได้กล่าวกะสุนักขัตตะลิจฉวีบุตรผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งดังนี้ว่า ‘สุนักขัตตะ ท่านจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร เราได้พยากรณ์ถึงอเจลกปาถิกบุตรแก่ท่านไว้อย่างไร ผลได้เป็นไปอย่างนั้น หรือเป็นอย่างอื่น’ สุนักขัตตะลิจฉวีบุตรตอบว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ทรงพยากรณ์ถึงอเจลกปาถิกบุตรแก่ข้าพระองค์ไว้อย่างไร ผลได้เป็นไปอย่างนั้น มิได้เป็นอย่างอื่นเลย’

‘Taṃ kiṃ maññasi, sunakkhatta, yadi evaṃ sante kataṃ vā hoti uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriyaṃ, akataṃ vā’ti? ‘Addhā kho, bhante, evaṃ sante kataṃ hoti uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriyaṃ, no akata’nti. ‘Evampi kho [Pg.23] maṃ tvaṃ, moghapurisa, uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriyaṃ karontaṃ evaṃ vadesi – na hi pana me, bhante, bhagavā uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriyaṃ karotīti. Passa, moghapurisa, yāvañca te idaṃ aparaddhaṃ’ti.

‘สุนักขัตตะ ท่านจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร เมื่อเป็นเช่นนั้น อิทธิปาฏิหาริย์ที่เป็นอุตตริมนุสสธรรมเป็นอันเราทำแล้ว หรือว่าไม่ได้ทำ’ ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อเป็นเช่นนั้น อิทธิปาฏิหาริย์ที่เป็นอุตตริมนุสสธรรมเป็นอันพระผู้มีพระภาคทรงทำแล้วแน่แท้ มิใช่ไม่ได้ทรงทำ’ ‘ดูก่อนโมฆบุรุษ เมื่อเป็นเช่นนั้น เธอกล่าวหาเราผู้แสดงอิทธิปาฏิหาริย์ที่เป็นอุตตริมนุสสธรรมอยู่อย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคไม่ได้ทรงแสดงอิทธิปาฏิหาริย์ที่เป็นอุตตริมนุสสธรรมแก่ข้าพระองค์เลย’ ดูก่อนโมฆบุรุษ เธอจงดูความผิดของเธอนี้เพียงไรเถิด’

‘‘Evampi kho, bhaggava, sunakkhatto licchaviputto mayā vuccamāno apakkameva imasmā dhammavinayā, yathā taṃ āpāyiko nerayiko.

ภัคควะ สุนักขัตตะลิจฉวีบุตร อันเราว่ากล่าวอยู่อย่างนี้ ก็ยังหลีกไปจากธรรมวินัยนี้ เหมือนบุคคลผู้จะต้องไปเกิดในอบาย ตกนรก ฉะนั้น

Aggaññapaññattikathā

อคัญญบัญญัติกถา

36. ‘‘Aggaññañcāhaṃ, bhaggava, pajānāmi. Tañca pajānāmi, tato ca uttaritaraṃ pajānāmi, tañca pajānaṃ na parāmasāmi, aparāmasato ca me paccattaññeva nibbuti viditā, yadabhijānaṃ tathāgato no anayaṃ āpajjati.

๓๖. ภัคควะ เรารู้อคัญญะ (สิ่งที่รู้กันว่าเป็นเลิศ) รู้ชัดอคัญญะนั้น และรู้ชัดธรรมที่ยิ่งกว่าอคัญญะนั้น แต่ไม่ยึดมั่นถือมั่นความรู้นั้น เมื่อไม่ยึดมั่นถือมั่น เราก็ได้รู้ชัดถึงความดับ (กิเลส) ในภายในด้วยตนเอง ตถาคตเมื่อรู้ยิ่งธรรมนั้นแล้ว ย่อมไม่ถึงความฉิบหาย

37. ‘‘Santi, bhaggava, eke samaṇabrāhmaṇā issarakuttaṃ brahmakuttaṃ ācariyakaṃ aggaññaṃ paññapenti. Tyāhaṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadāmi – ‘saccaṃ kira tumhe āyasmanto issarakuttaṃ brahmakuttaṃ ācariyakaṃ aggaññaṃ paññapethā’ti? Te ca me evaṃ puṭṭhā, ‘āmo’ti paṭijānanti. Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘kathaṃvihitakaṃ pana tumhe āyasmanto issarakuttaṃ brahmakuttaṃ ācariyakaṃ aggaññaṃ paññapethā’ti? Te mayā puṭṭhā na sampāyanti, asampāyantā mamaññeva paṭipucchanti. Tesāhaṃ puṭṭho byākaromi –

๓๗. ภัคควะ มีสมณพราหมณ์พวกหนึ่ง บัญญัติอคัญญะว่าเป็นลัทธิของอาจารย์ที่ว่า ‘พระอิศวรสร้าง พรหมสร้าง’ เราเข้าไปหาสมณพราหมณ์เหล่านั้นแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ได้ยินว่า ท่านผู้เจริญทั้งหลายบัญญัติอคัญญะว่าเป็นลัทธิของอาจารย์ที่ว่า ‘พระอิศวรสร้าง พรหมสร้าง’ จริงหรือ’ เมื่อเราถามอย่างนี้ สมณพราหมณ์เหล่านั้นก็รับว่า ‘จริง’ เราจึงกล่าวกับสมณพราหมณ์เหล่านั้นอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลายบัญญัติอคัญญะว่าเป็นลัทธิของอาจารย์ที่ว่า ‘พระอิศวรสร้าง พรหมสร้าง’ มีความเป็นมาอย่างไร’ เมื่อเราถาม สมณพราหมณ์เหล่านั้นก็ตอบไม่ได้ เมื่อตอบไม่ได้ จึงย้อนถามเรา เราถูกถามจึงชี้แจงว่า

38. ‘Hoti kho so, āvuso, samayo yaṃ kadāci karahaci dīghassa addhuno accayena ayaṃ loko saṃvaṭṭati. Saṃvaṭṭamāne loke yebhuyyena sattā ābhassarasaṃvattanikā honti. Te tattha honti manomayā pītibhakkhā sayaṃpabhā antalikkhacarā subhaṭṭhāyino ciraṃ dīghamaddhānaṃ tiṭṭhanti.

๓๘. ‘ดูก่อนอาวุโส มีสมัยที่บางครั้งบางคราว โดยล่วงระยะกาลอันยาวนาน โลกนี้จะพินาศ เมื่อโลกกำลังพินาศ โดยมากเหล่าสัตว์จะไปเกิดในชั้นอาภัสสรพรหม สัตว์เหล่านั้นสำเร็จทางใจ มีปีติเป็นอาหาร มีรัศมีในตัวเอง เที่ยวไปในอากาศ อยู่ในวิมานอันงดงาม สถิตอยู่ในภพนั้นสิ้นกาลนาน’

‘Hoti kho so, āvuso, samayo yaṃ kadāci karahaci dīghassa addhuno accayena ayaṃ loko vivaṭṭati. Vivaṭṭamāne loke suññaṃ brahmavimānaṃ pātubhavati. Atha kho aññataro satto āyukkhayā vā puññakkhayā vā ābhassarakāyā cavitvā suññaṃ brahmavimānaṃ upapajjati. So [Pg.24] tattha hoti manomayo pītibhakkho sayaṃpabho antalikkhacaro subhaṭṭhāyī, ciraṃ dīghamaddhānaṃ tiṭṭhati.

‘ดูก่อนอาวุโส มีสมัยที่บางครั้งบางคราว โดยล่วงระยะกาลอันยาวนาน โลกนี้จะเจริญขึ้น เมื่อโลกกำลังเจริญขึ้น พรหมวิมานที่ว่างเปล่าจะปรากฏขึ้น ครั้งนั้น สัตว์ตนหนึ่งจุติจากชั้นอาภัสสรพรหม เพราะสิ้นอายุหรือสิ้นบุญ ไปเกิดในพรหมวิมานที่ว่างเปล่านั้น เขานั้นสำเร็จทางใจ มีปีติเป็นอาหาร มีรัศมีในตัวเอง เที่ยวไปในอากาศ อยู่ในวิมานอันงดงาม สถิตอยู่ในภพนั้นสิ้นกาลนาน’

‘Tassa tattha ekakassa dīgharattaṃ nivusitattā anabhirati paritassanā uppajjati – aho vata aññepi sattā itthattaṃ āgaccheyyunti. Atha aññepi sattā āyukkhayā vā puññakkhayā vā ābhassarakāyā cavitvā brahmavimānaṃ upapajjanti tassa sattassa sahabyataṃ. Tepi tattha honti manomayā pītibhakkhā sayaṃpabhā antalikkhacarā subhaṭṭhāyino, ciraṃ dīghamaddhānaṃ tiṭṭhanti.

‘เพราะเหตุที่สัตว์นั้นอยู่ในพรหมวิมานนั้นแต่ผู้เดียวเป็นเวลานาน จึงเกิดความไม่ยินดีและความกระวนกระวายขึ้นว่า ‘โอหนอ แม้สัตว์เหล่าอื่นพึงมาสู่ความเป็นอย่างนี้บ้าง’ ครั้งนั้น สัตว์เหล่าอื่นก็จุติจากชั้นอาภัสสรพรหม เพราะสิ้นอายุหรือสิ้นบุญ ไปเกิดในพรหมวิมาน เป็นสหายของสัตว์นั้น แม้สัตว์เหล่านั้นก็สำเร็จทางใจ มีปีติเป็นอาหาร มีรัศมีในตัวเอง เที่ยวไปในอากาศ อยู่ในวิมานอันงดงาม สถิตอยู่ในภพนั้นสิ้นกาลนาน’

39. ‘Tatrāvuso, yo so satto paṭhamaṃ upapanno, tassa evaṃ hoti – ahamasmi brahmā mahābrahmā abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī issaro kattā nimmātā seṭṭho sajitā vasī pitā bhūtabhabyānaṃ, mayā ime sattā nimmitā. Taṃ kissa hetu? Mamañhi pubbe etadahosi – aho vata aññepi sattā itthattaṃ āgaccheyyunti; iti mama ca manopaṇidhi. Ime ca sattā itthattaṃ āgatāti.

๓๙. ‘ดูก่อนอาวุโส บรรดาสัตว์เหล่านั้น สัตว์ที่เกิดก่อนตนนั้นมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราเป็นพรหม เป็นมหาพรหม เป็นผู้ยิ่งใหญ่ ไม่มีใครข่มได้ เป็นผู้เห็นถ่องแท้ เป็นผู้ใช้อำนาจ เป็นใหญ่ เป็นผู้สร้าง เป็นผู้เนรมิต เป็นผู้ประเสริฐสุด เป็นผู้บงการ เป็นผู้ชำนาญ เป็นบิดาของหมู่สัตว์ผู้เกิดแล้วและจะเกิดต่อไป สัตว์เหล่านี้เราเนรมิตขึ้นมา ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะเมื่อก่อนเราได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ แม้สัตว์เหล่าอื่นพึงมาสู่ความเป็นอย่างนี้บ้าง’ ความตั้งใจของเราเป็นอย่างนี้ และสัตว์เหล่านี้ก็ได้มาสู่ความเป็นอย่างนี้แล้ว’

‘Yepi te sattā pacchā upapannā, tesampi evaṃ hoti – ayaṃ kho bhavaṃ brahmā mahābrahmā abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī issaro kattā nimmātā seṭṭho sajitā vasī pitā bhūtabhabyānaṃ; iminā mayaṃ bhotā brahmunā nimmitā. Taṃ kissa hetu? Imañhi mayaṃ addasāma idha paṭhamaṃ upapannaṃ; mayaṃ panāmha pacchā upapannāti.

‘แม้สัตว์เหล่าใดเกิดทีหลัง แม้สัตว์เหล่านั้นก็มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้นี้เป็นพรหม เป็นมหาพรหม เป็นผู้ยิ่งใหญ่ ไม่มีใครข่มได้ เป็นผู้เห็นถ่องแท้ เป็นผู้ใช้อำนาจ เป็นใหญ่ เป็นผู้สร้าง เป็นผู้เนรมิต เป็นผู้ประเสริฐสุด เป็นผู้บงการ เป็นผู้ชำนาญ เป็นบิดาของหมู่สัตว์ผู้เกิดแล้วและจะเกิดต่อไป พวกเราท่านพรหมผู้นี้เนรมิตขึ้นมา ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะพวกเราได้เห็นท่านผู้นี้เกิดก่อนในที่นี้ ส่วนพวกเราเกิดทีหลัง’

40. ‘Tatrāvuso, yo so satto paṭhamaṃ upapanno, so dīghāyukataro ca hoti vaṇṇavantataro ca mahesakkhataro ca. Ye pana te sattā pacchā upapannā, te appāyukatarā ca honti dubbaṇṇatarā ca appesakkhatarā ca.

๔๐. ‘ดูก่อนอาวุโส บรรดาสัตว์เหล่านั้น สัตว์ที่เกิดก่อนตนนั้นมีอายุยืนกว่า มีผิวพรรณดีกว่า และมีศักดิ์ใหญ่กว่า ส่วนสัตว์ที่เกิดทีหลังเหล่านั้นมีอายุน้อยกว่า มีผิวพรรณทรามกว่า และมีศักดิ์น้อยกว่า’

‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, āvuso, vijjati, yaṃ aññataro satto tamhā kāyā cavitvā itthattaṃ āgacchati. Itthattaṃ āgato samāno agārasmā anagāriyaṃ pabbajati. Agārasmā anagāriyaṃ pabbajito samāno [Pg.25] ātappamanvāya padhānamanvāya anuyogamanvāya appamādamanvāya sammāmanasikāramanvāya tathārūpaṃ cetosamādhiṃ phusati, yathāsamāhite citte taṃ pubbenivāsaṃ anussarati; tato paraṃ nānussarati.

‘ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ฐานะอย่างนี้เป็นไปได้ คือ สัตว์บางตนจุติจากกายนั้นแล้วมาสู่ความเป็นอย่างนี้ ครั้นมาสู่ความเป็นอย่างนี้แล้ว ก็ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต เมื่อบวชแล้วอาศัยความเพียร อาศัยความบากบั่น อาศัยความหมั่นประกอบ อาศัยความไม่ประมาท อาศัยการทำไว้ในใจโดยชอบ ย่อมได้เจโตสมาธิเช่นนั้น เมื่อจิตตั้งมั่นแล้วอย่างนั้น ย่อมระลึกถึงบุพเพนิวาสนั้นได้ แต่หลังจากนั้นไประลึกไม่ได้’

‘So evamāha – yo kho so bhavaṃ brahmā mahābrahmā abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī issaro kattā nimmātā seṭṭho sajitā vasī pitā bhūtabhabyānaṃ, yena mayaṃ bhotā brahmunā nimmitā. So nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo sassatisamaṃ tatheva ṭhassati. Ye pana mayaṃ ahumhā tena bhotā brahmunā nimmitā, te mayaṃ aniccā addhuvā appāyukā cavanadhammā itthattaṃ āgatā’ti. Evaṃvihitakaṃ no tumhe āyasmanto issarakuttaṃ brahmakuttaṃ ācariyakaṃ aggaññaṃ paññapethāti. ‘Te evamāhaṃsu – evaṃ kho no, āvuso gotama, sutaṃ, yathevāyasmā gotamo āhā’ti. ‘‘Aggaññañcāhaṃ, bhaggava, pajānāmi. Tañca pajānāmi, tato ca uttaritaraṃ pajānāmi, tañca pajānaṃ na parāmasāmi, aparāmasato ca me paccattaññeva nibbuti viditā. Yadabhijānaṃ tathāgato no anayaṃ āpajjati.

‘เขากล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เป็นพรหมนั้นแล เป็นมหาพรหม เป็นผู้ครอบงำ ไม่มีใครครอบงำได้ เห็นสรรพสิ่ง เป็นผู้ยังอำนาจให้เป็นไป เป็นใหญ่ เป็นผู้สร้าง เป็นผู้เนรมิต เป็นผู้ประเสริฐ เป็นผู้บงการ เป็นผู้ชำนาญ เป็นบิดาของสัตว์ที่เกิดแล้วและที่จะเกิด ท่านพรหมนั้นเนรมิตพวกเรามา ท่านพรหมนั้นเที่ยงแท้ ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่เช่นนั้นเสมอไปเหมือนของที่ยั่งยืน ส่วนพวกเราที่ท่านพรหมนั้นเนรมิตมา เป็นผู้ไม่เที่ยง ไม่ยั่งยืน มีอายุน้อย มีความจุติเป็นธรรมดา ได้มาสู่ความเป็นอย่างนี้’ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ท่านทั้งหลายบัญญัติลัทธิของอาจารย์ที่เป็นเรื่องการสร้างของพระเป็นเจ้า การสร้างของพรหม อันเป็นอัคคัญญะ (สิ่งที่เลิศ) อย่างนี้หรือ’ พวกเขากล่าวอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่ท่านโคดมผู้มีอายุ พวกข้าพเจ้าได้ฟังมาอย่างนั้น เหมือนดังที่ท่านพระโคดมตรัส’ ดูก่อนภัคควะ เราย่อมรู้อัคคัญญะ และรู้ยิ่งกว่านั้น แต่เมื่อรู้สิ่งนั้นแล้ว ก็ไม่ยึดมั่น และเพราะไม่ยึดมั่น เราจึงรู้ความดับสนิทเฉพาะตน ตถาคตเมื่อรู้ยิ่งแล้ว ย่อมไม่ถึงความพินาศ’

41. ‘‘Santi, bhaggava, eke samaṇabrāhmaṇā khiḍḍāpadosikaṃ ācariyakaṃ aggaññaṃ paññapenti. Tyāhaṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadāmi – ‘saccaṃ kira tumhe āyasmanto khiḍḍāpadosikaṃ ācariyakaṃ aggaññaṃ paññapethā’ti? Te ca me evaṃ puṭṭhā ‘āmo’ti paṭijānanti. Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘kathaṃvihitakaṃ pana tumhe āyasmanto khiḍḍāpadosikaṃ ācariyakaṃ aggaññaṃ paññapethā’ti? Te mayā puṭṭhā na sampāyanti, asampāyantā mamaññeva paṭipucchanti, tesāhaṃ puṭṭho byākaromi –

๔๑. ‘ดูก่อนภัคควะ มีสมณพราหมณ์บางพวกบัญญัติลัทธิของอาจารย์เรื่องขิฑฑาปโทสิกะว่าเป็นอัคคัญญะ เราเข้าไปหาสมณพราหมณ์เหล่านั้นแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ได้ยินว่า ท่านผู้มีอายุทั้งหลายบัญญัติลัทธิของอาจารย์เรื่องขิฑฑาปโทสิกะว่าเป็นอัคคัญญะ จริงหรือ’ เมื่อเราถามอย่างนี้ พวกเขาก็รับว่า ‘จริง’ เราจึงกล่าวกับพวกเขาอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ท่านบัญญัติลัทธิของอาจารย์เรื่องขิฑฑาปโทสิกะว่าเป็นอัคคัญญะ อย่างไรเล่า’ พวกเขาถูกเราถามแล้วก็ไม่สามารถตอบได้ เมื่อตอบไม่ได้จึงย้อนถามเรา เราถูกถามแล้วจึงตอบแก่พวกเขาว่า –’

42. ‘Santāvuso, khiḍḍāpadosikā nāma devā. Te ativelaṃ hassakhiḍḍāratidhammasamāpannā viharanti. Tesaṃ ativelaṃ hassakhiḍḍāratidhammasamāpannānaṃ viharataṃ sati sammussati, satiyā sammosā te devā tamhā kāyā cavanti.

๔๒. ‘ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย มีเทวดาชื่อว่าขิฑฑาปโทสิกะอยู่ เทวดาเหล่านั้นมัวเมาอยู่กับความร่าเริงยินดีในการเล่นหัวเป็นธรรมดาเกินเวลา เมื่อพวกเขามัวเมาอยู่กับความร่าเริงยินดีในการเล่นหัวเป็นธรรมดาเกินเวลา สติก็เลือนหายไป เพราะสติเลือนหายไป เทวดาเหล่านั้นจึงจุติจากกายนั้น’

‘Ṭhānaṃ [Pg.26] kho panetaṃ, āvuso, vijjati, yaṃ aññataro satto tamhā kāyā cavitvā itthattaṃ āgacchati, itthattaṃ āgato samāno agārasmā anagāriyaṃ pabbajati, agārasmā anagāriyaṃ pabbajito samāno ātappamanvāya padhānamanvāya anuyogamanvāya appamādamanvāya sammāmanasikāramanvāya tathārūpaṃ cetosamādhiṃ phusati, yathāsamāhite citte taṃ pubbenivāsaṃ anussarati; tato paraṃ nānussarati.

‘ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ฐานะอย่างนี้เป็นไปได้ คือ สัตว์บางตนจุติจากกายนั้นแล้วมาสู่ความเป็นอย่างนี้ ครั้นมาสู่ความเป็นอย่างนี้แล้ว ก็ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต เมื่อบวชแล้วอาศัยความเพียร อาศัยความบากบั่น อาศัยความหมั่นประกอบ อาศัยความไม่ประมาท อาศัยการทำไว้ในใจโดยชอบ ย่อมได้เจโตสมาธิเช่นนั้น เมื่อจิตตั้งมั่นแล้วอย่างนั้น ย่อมระลึกถึงบุพเพนิวาสนั้นได้ แต่หลังจากนั้นไประลึกไม่ได้’

‘So evamāha – ye kho te bhonto devā na khiḍḍāpadosikā te na ativelaṃ hassakhiḍḍāratidhammasamāpannā viharanti. Tesaṃ nātivelaṃ hassakhiḍḍāratidhammasamāpannānaṃ viharataṃ sati na sammussati, satiyā asammosā te devā tamhā kāyā na cavanti, niccā dhuvā sassatā avipariṇāmadhammā sassatisamaṃ tatheva ṭhassanti. Ye pana mayaṃ ahumhā khiḍḍāpadosikā te mayaṃ ativelaṃ hassakhiḍḍāratidhammasamāpannā viharimhā, tesaṃ no ativelaṃ hassakhiḍḍāratidhammasamāpannānaṃ viharataṃ sati sammussati, satiyā sammosā evaṃ mayaṃ tamhā kāyā cutā, aniccā addhuvā appāyukā cavanadhammā itthattaṃ āgatāti. Evaṃvihitakaṃ no tumhe āyasmanto khiḍḍāpadosikaṃ ācariyakaṃ aggaññaṃ paññapethā’ti. ‘Te evamāhaṃsu – evaṃ kho no, āvuso gotama, sutaṃ, yathevāyasmā gotamo āhā’ti. ‘‘Aggaññañcāhaṃ, bhaggava, pajānāmi…pe… yadabhijānaṃ tathāgato no anayaṃ āpajjati.

‘เขากล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านเทวดาเหล่าใดไม่ใช่ขิฑฑาปโทสิกะ ท่านเหล่านั้นไม่ได้มัวเมาอยู่กับความร่าเริงยินดีในการเล่นหัวเป็นธรรมดาเกินเวลา เมื่อท่านเหล่านั้นไม่ได้มัวเมาอยู่กับความร่าเริงยินดีในการเล่นหัวเป็นธรรมดาเกินเวลา สติก็ไม่เลือนหายไป เพราะสติไม่เลือนหายไป เทวดาเหล่านั้นจึงไม่จุติจากกายนั้น เป็นผู้เที่ยงแท้ ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่เช่นนั้นเสมอไปเหมือนของที่ยั่งยืน ส่วนพวกเราที่เป็นขิฑฑาปโทสิกะ ได้มัวเมาอยู่กับความร่าเริงยินดีในการเล่นหัวเป็นธรรมดาเกินเวลา เมื่อพวกเรามัวเมาอยู่กับความร่าเริงยินดีในการเล่นหัวเป็นธรรมดาเกินเวลา สติก็เลือนหายไป เพราะสติเลือนหายไป พวกเราจึงจุติจากกายนั้น เป็นผู้ไม่เที่ยง ไม่ยั่งยืน มีอายุน้อย มีความจุติเป็นธรรมดา ได้มาสู่ความเป็นอย่างนี้’ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ท่านทั้งหลายบัญญัติลัทธิของอาจารย์เรื่องขิฑฑาปโทสิกะอันเป็นอัคคัญญะอย่างนี้หรือ’ พวกเขากล่าวอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่ท่านโคดมผู้มีอายุ พวกข้าพเจ้าได้ฟังมาอย่างนั้น เหมือนดังที่ท่านพระโคดมตรัส’ ดูก่อนภัคควะ เราย่อมรู้อัคคัญญะ...ฯลฯ...ตถาคตเมื่อรู้ยิ่งแล้ว ย่อมไม่ถึงความพินาศ’

43. ‘‘Santi, bhaggava, eke samaṇabrāhmaṇā manopadosikaṃ ācariyakaṃ aggaññaṃ paññapenti. Tyāhaṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadāmi – ‘saccaṃ kira tumhe āyasmanto manopadosikaṃ ācariyakaṃ aggaññaṃ paññapethā’ti? Te ca me evaṃ puṭṭhā ‘āmo’ti paṭijānanti. Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘kathaṃvihitakaṃ pana tumhe āyasmanto manopadosikaṃ ācariyakaṃ aggaññaṃ paññapethā’ti? Te mayā puṭṭhā na sampāyanti, asampāyantā mamaññeva paṭipucchanti. Tesāhaṃ puṭṭho byākaromi –

๔๓. ‘ดูก่อนภัคควะ มีสมณพราหมณ์บางพวกบัญญัติลัทธิของอาจารย์เรื่องมโนปโทสิกะว่าเป็นอัคคัญญะ เราเข้าไปหาสมณพราหมณ์เหล่านั้นแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ได้ยินว่า ท่านผู้มีอายุทั้งหลายบัญญัติลัทธิของอาจารย์เรื่องมโนปโทสิกะว่าเป็นอัคคัญญะ จริงหรือ’ เมื่อเราถามอย่างนี้ พวกเขาก็รับว่า ‘จริง’ เราจึงกล่าวกับพวกเขาอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ท่านบัญญัติลัทธิของอาจารย์เรื่องมโนปโทสิกะว่าเป็นอัคคัญญะ อย่างไรเล่า’ พวกเขาถูกเราถามแล้วก็ไม่สามารถตอบได้ เมื่อตอบไม่ได้จึงย้อนถามเรา เราถูกถามแล้วจึงตอบแก่พวกเขาว่า –’

44. ‘Santāvuso, manopadosikā nāma devā. Te ativelaṃ aññamaññaṃ upanijjhāyanti. Te ativelaṃ aññamaññaṃ upanijjhāyantā aññamaññamhi cittāni [Pg.27] padūsenti. Te aññamaññaṃ paduṭṭhacittā kilantakāyā kilantacittā. Te devā tamhā kāyā cavanti.

๔๔. ‘ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย มีเทวดาชื่อว่ามโนปโทสิกะอยู่ เทวดาเหล่านั้นมัวเพ่งโทษกันและกันเกินเวลา เมื่อพวกเขาเพ่งโทษกันและกันเกินเวลา ก็มีจิตประทุษร้ายในกันและกัน พวกเขามีจิตประทุษร้ายในกันและกันแล้ว ก็มีกายเหน็ดเหนื่อย มีจิตเหน็ดเหนื่อย เทวดาเหล่านั้นจึงจุติจากกายนั้น’

‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, āvuso, vijjati, yaṃ aññataro satto tamhā kāyā cavitvā itthattaṃ āgacchati. Itthattaṃ āgato samāno agārasmā anagāriyaṃ pabbajati. Agārasmā anagāriyaṃ pabbajito samāno ātappamanvāya padhānamanvāya anuyogamanvāya appamādamanvāya sammāmanasikāramanvāya tathārūpaṃ cetosamādhiṃ phusati, yathāsamāhite citte taṃ pubbenivāsaṃ anussarati, tato paraṃ nānussarati.

‘ดูก่อนอาวุโส ฐานะอย่างนี้เป็นไปได้ คือ สัตว์บางตนจุติจากกายนั้นแล้วมาสู่ความเป็นอย่างนี้ เขามาสู่ความเป็นอย่างนี้แล้ว ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต เมื่อบวชแล้วอาศัยความเพียร อาศัยความพยายาม อาศัยความหมั่นประกอบ อาศัยความไม่ประมาท อาศัยการทำไว้ในใจโดยชอบ ย่อมได้เจโตสมาธิเช่นนั้น เมื่อจิตเป็นสมาธิดีแล้ว ย่อมระลึกถึงบุพเพนิวาสนั้นได้ แต่หลังจากนั้นไประลึกไม่ได้

‘So evamāha – ye kho te bhonto devā na manopadosikā te nātivelaṃ aññamaññaṃ upanijjhāyanti. Te nātivelaṃ aññamaññaṃ upanijjhāyantā aññamaññamhi cittāni nappadūsenti. Te aññamaññaṃ appaduṭṭhacittā akilantakāyā akilantacittā. Te devā tamhā kāyā na cavanti, niccā dhuvā sassatā avipariṇāmadhammā sassatisamaṃ tatheva ṭhassanti. Ye pana mayaṃ ahumhā manopadosikā, te mayaṃ ativelaṃ aññamaññaṃ upanijjhāyimhā. Te mayaṃ ativelaṃ aññamaññaṃ upanijjhāyantā aññamaññamhi cittāni padūsimhā. Te mayaṃ aññamaññaṃ paduṭṭhacittā kilantakāyā kilantacittā. Evaṃ mayaṃ tamhā kāyā cutā, aniccā addhuvā appāyukā cavanadhammā itthattaṃ āgatāti. Evaṃvihitakaṃ no tumhe āyasmanto manopadosikaṃ ācariyakaṃ aggaññaṃ paññapethā’ti. ‘Te evamāhaṃsu – evaṃ kho no, āvuso gotama, sutaṃ, yathevāyasmā gotamo āhā’ti. ‘‘Aggaññañcāhaṃ, bhaggava, pajānāmi…pe… yadabhijānaṃ tathāgato no anayaṃ āpajjati.

‘เขากล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ เทวดาเหล่าใดไม่เป็นพวกมโนปโทสิกะ เทวดาเหล่านั้นย่อมไม่เพ่งเล็งกันและกันนานเกินไป เมื่อไม่เพ่งเล็งกันและกันนานเกินไป จิตของเทวดาเหล่านั้นย่อมไม่ประทุษร้ายกันและกัน เทวดาเหล่านั้นมีจิตไม่ประทุษร้ายกันและกัน มีกายไม่เหน็ดเหนื่อย มีจิตไม่เหน็ดเหนื่อย เทวดาเหล่านั้นจึงไม่จุติจากกายนั้น เป็นผู้เที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่เสมอด้วยสิ่งยั่งยืนเหมือนอย่างนั้น ส่วนพวกเราที่เป็นมโนปโทสิกะ พวกเราเพ่งเล็งกันและกันนานเกินไป เมื่อเพ่งเล็งกันและกันนานเกินไป จิตของพวกเราจึงประทุษร้ายกันและกัน พวกเรามีจิตประทุษร้ายกันและกัน มีกายเหน็ดเหนื่อย มีจิตเหน็ดเหนื่อย พวกเราจึงจุติจากกายนั้น เป็นผู้ไม่เที่ยง ไม่ยั่งยืน มีอายุน้อย มีความจุติเป็นธรรมดา มาสู่ความเป็นอย่างนี้ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ท่านบัญญัติลัทธิของอาจารย์ที่เป็นมโนปโทสิกะว่าเป็นอัคคัญญะ (สิ่งที่เลิศที่สุด) ด้วยอาการอย่างนี้หรือ’ พวกเขากล่าวอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโสโคตมะ พวกข้าพเจ้าได้ฟังมาอย่างนั้น เหมือนที่ท่านพระโคดมกล่าวนั่นแหละ’ ดูก่อนภัคควะ เราย่อมรู้ชัดซึ่งอัคคัญญะ...ฯลฯ...ตถาคตรู้ยิ่งซึ่งธรรมใดแล้ว ย่อมไม่ถึงความพินาศ

45. ‘‘Santi, bhaggava, eke samaṇabrāhmaṇā adhiccasamuppannaṃ ācariyakaṃ aggaññaṃ paññapenti. Tyāhaṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadāmi – ‘saccaṃ kira tumhe āyasmanto adhiccasamuppannaṃ ācariyakaṃ aggaññaṃ paññapethā’ti? Te ca me evaṃ puṭṭhā ‘āmo’ti paṭijānanti. Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘kathaṃvihitakaṃ pana tumhe āyasmanto adhiccasamuppannaṃ ācariyakaṃ aggaññaṃ paññapethā’ti? Te [Pg.28] mayā puṭṭhā na sampāyanti, asampāyantā mamaññeva paṭipucchanti. Tesāhaṃ puṭṭho byākaromi –

๔๕. ‘ดูก่อนภัคควะ มีสมณพราหมณ์บางพวกบัญญัติลัทธิของอาจารย์ว่าเป็นอัคคัญญะ (สิ่งที่เลิศที่สุด) โดยเกิดขึ้นเอง เราเข้าไปหาสมณพราหมณ์เหล่านั้นแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ได้ยินว่า ท่านผู้มีอายุทั้งหลายบัญญัติลัทธิของอาจารย์ว่าเป็นอัคคัญญะโดยเกิดขึ้นเอง จริงหรือ’ เมื่อเราถามอย่างนี้ พวกเขาก็รับว่า ‘ใช่’ เราจึงกล่าวกับพวกเขาอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลายบัญญัติลัทธิของอาจารย์ว่าเป็นอัคคัญญะโดยเกิดขึ้นเอง ด้วยอาการอย่างไรเล่า’ พวกเขาถูกเราถามแล้วก็ตอบไม่ได้ เมื่อตอบไม่ได้ก็ย้อนถามเรา เราถูกถามแล้วจึงตอบแก่พวกเขาว่า

46. ‘Santāvuso, asaññasattā nāma devā. Saññuppādā ca pana te devā tamhā kāyā cavanti.

๔๖. ‘ดูก่อนอาวุโส มีเทวดาชื่ออสัญญีสัตว์อยู่ เทวดาเหล่านั้นจุติจากกายนั้นเพราะสัญญาเกิดขึ้น

‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, āvuso, vijjati. Yaṃ aññataro satto tamhā kāyā cavitvā itthattaṃ āgacchati. Itthattaṃ āgato samāno agārasmā anagāriyaṃ pabbajati. Agārasmā anagāriyaṃ pabbajito samāno ātappamanvāya padhānamanvāya anuyogamanvāya appamādamanvāya sammāmanasikāramanvāya tathārūpaṃ cetosamādhiṃ phusati, yathāsamāhite citte taṃ saññuppādaṃ anussarati, tato paraṃ nānussarati.

‘ดูก่อนอาวุโส ฐานะอย่างนี้เป็นไปได้ คือ สัตว์บางตนจุติจากกายนั้นแล้วมาสู่ความเป็นอย่างนี้ เขามาสู่ความเป็นอย่างนี้แล้ว ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต เมื่อบวชแล้วอาศัยความเพียร อาศัยความพยายาม อาศัยความหมั่นประกอบ อาศัยความไม่ประมาท อาศัยการทำไว้ในใจโดยชอบ ย่อมได้เจโตสมาธิเช่นนั้น เมื่อจิตเป็นสมาธิดีแล้ว ย่อมระลึกถึงความเกิดขึ้นแห่งสัญญานั้นได้ แต่หลังจากนั้นไประลึกไม่ได้

‘So evamāha – adhiccasamuppanno attā ca loko ca. Taṃ kissa hetu? Ahañhi pubbe nāhosiṃ, somhi etarahi ahutvā santatāya pariṇatoti. Evaṃvihitakaṃ no tumhe āyasmanto adhiccasamuppannaṃ ācariyakaṃ aggaññaṃ paññapethā’ti? ‘Te evamāhaṃsu – evaṃ kho no, āvuso gotama, sutaṃ yathevāyasmā gotamo āhā’ti. ‘‘Aggaññañcāhaṃ, bhaggava, pajānāmi tañca pajānāmi, tato ca uttaritaraṃ pajānāmi, tañca pajānaṃ na parāmasāmi, aparāmasato ca me paccattaññeva nibbuti viditā. Yadabhijānaṃ tathāgato no anayaṃ āpajjati.

‘เขากล่าวอย่างนี้ว่า ‘อัตตาและโลกเกิดขึ้นเอง เหตุไรจึงเป็นเช่นนั้น เพราะว่าเมื่อก่อนเรามิได้มี บัดนี้เรานั้นไม่มีแล้วก็กลับกลายเป็นมีขึ้นมา’ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ท่านบัญญัติลัทธิของอาจารย์ว่าเป็นอัคคัญญะโดยเกิดขึ้นเอง ด้วยอาการอย่างนี้หรือ’ พวกเขากล่าวอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโสโคตมะ พวกข้าพเจ้าได้ฟังมาอย่างนั้น เหมือนที่ท่านพระโคดมกล่าวนั่นแหละ’ ดูก่อนภัคควะ เราย่อมรู้ชัดซึ่งอัคคัญญะ และรู้ชัดซึ่งธรรมนั้นด้วย ทั้งรู้ชัดซึ่งธรรมที่ยิ่งกว่านั้น และเมื่อรู้ชัดซึ่งธรรมนั้นอยู่ ก็ไม่ยึดมั่นถือมั่น เมื่อไม่ยึดมั่นถือมั่น เราก็ได้รู้ความดับสนิทเฉพาะตน ตถาคตรู้ยิ่งซึ่งธรรมใดแล้ว ย่อมไม่ถึงความพินาศ

47. ‘‘Evaṃvādiṃ kho maṃ, bhaggava, evamakkhāyiṃ eke samaṇabrāhmaṇā asatā tucchā musā abhūtena abbhācikkhanti – ‘viparīto samaṇo gotamo bhikkhavo ca. Samaṇo gotamo evamāha – yasmiṃ samaye subhaṃ vimokkhaṃ upasampajja viharati, sabbaṃ tasmiṃ samaye asubhantveva pajānātī’ti. Na kho panāhaṃ, bhaggava, evaṃ vadāmi – ‘yasmiṃ samaye subhaṃ vimokkhaṃ upasampajja viharati, sabbaṃ tasmiṃ samaye asubhantveva pajānātī’ti. Evañca khvāhaṃ, bhaggava, vadāmi – ‘yasmiṃ samaye subhaṃ vimokkhaṃ upasampajja viharati, subhantveva tasmiṃ samaye pajānātī’ti.

๔๗. ‘ดูก่อนภัคควะ สมณพราหมณ์บางพวกย่อมกล่าวตู่เราผู้กล่าวอย่างนี้ ผู้บอกอย่างนี้ ด้วยคำไม่จริง ว่างเปล่า เท็จ ไม่เป็นจริงว่า ‘พระสมณโคดมและภิกษุทั้งหลายเป็นผู้มีความเห็นวิปริต พระสมณโคดมกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ในสมัยใด บุคคลเข้าสุภวิโมกข์อยู่ ในสมัยนั้น เขาย่อมรู้ชัดทุกสิ่งว่าเป็นของไม่งามเท่านั้น’ ดูก่อนภัคควะ เราไม่ได้กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ในสมัยใด บุคคลเข้าสุภวิโมกข์อยู่ ในสมัยนั้น เขาย่อมรู้ชัดทุกสิ่งว่าเป็นของไม่งามเท่านั้น’ แต่เรากล่าวอย่างนี้ว่า ‘ในสมัยใด บุคคลเข้าสุภวิโมกข์อยู่ ในสมัยนั้น เขาย่อมรู้ชัดว่าเป็นของงามเท่านั้น’

‘‘Te [Pg.29] ca, bhante, viparītā, ye bhagavantaṃ viparītato dahanti bhikkhavo ca. Evaṃpasanno ahaṃ, bhante, bhagavati. Pahoti me bhagavā tathā dhammaṃ desetuṃ, yathā ahaṃ subhaṃ vimokkhaṃ upasampajja vihareyya’’nti.

‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สมณพราหมณ์เหล่าใดกล่าวตู่พระผู้มีพระภาคและภิกษุทั้งหลายโดยวิปริต สมณพราหมณ์เหล่านั้นต่างหากที่เป็นผู้มีความเห็นวิปริต ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคอย่างนี้ว่า พระผู้มีพระภาคทรงสามารถแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์ โดยประการที่ข้าพระองค์จะพึงเข้าสุภวิโมกข์อยู่ได้’

48. ‘‘Dukkaraṃ kho etaṃ, bhaggava, tayā aññadiṭṭhikena aññakhantikena aññarucikena aññatrāyogena aññatrācariyakena subhaṃ vimokkhaṃ upasampajja viharituṃ. Iṅgha tvaṃ, bhaggava, yo ca te ayaṃ mayi pasādo, tameva tvaṃ sādhukamanurakkhā’’ti. ‘‘Sace taṃ, bhante, mayā dukkaraṃ aññadiṭṭhikena aññakhantikena aññarucikena aññatrāyogena aññatrācariyakena subhaṃ vimokkhaṃ upasampajja viharituṃ. Yo ca me ayaṃ, bhante, bhagavati pasādo, tamevāhaṃ sādhukamanurakkhissāmī’’ti. Idamavoca bhagavā. Attamano bhaggavagotto paribbājako bhagavato bhāsitaṃ abhinandīti.

๔๘. ‘ดูก่อนภัคควะ การที่ท่านผู้มีความเห็นอื่น มีความพอใจอื่น มีความชอบใจอื่น มีความเพียรในที่อื่น มีอาจารย์อื่น จะเข้าสุภวิโมกข์อยู่นั้น เป็นการทำได้ยาก ดูก่อนภัคควะ เอาเถิด ท่านจงรักษาความเลื่อมใสในเรานี้ของท่านไว้ให้ดีเถิด’ ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าการที่ข้าพระองค์ผู้มีความเห็นอื่น มีความพอใจอื่น มีความชอบใจอื่น มีความเพียรในที่อื่น มีอาจารย์อื่น จะเข้าสุภวิโมกข์อยู่นั้น เป็นการทำได้ยาก ข้าพระองค์จักรักษาความเลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคนี้ของข้าพระองค์ไว้ให้ดี’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้แล้ว ภัคควโคตรปริพาชกมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาค ดังนี้แล

Pāthikasuttaṃ niṭṭhitaṃ paṭhamaṃ.

ปาฏิกสูตรที่ ๑ จบ

2. Udumbarikasuttaṃ

๒. อุทุมพริกสูตร

Nigrodhaparibbājakavatthu

เรื่องนิโครธปริพาชก

49. Evaṃ [Pg.30] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati gijjhakūṭe pabbate. Tena kho pana samayena nigrodho paribbājako udumbarikāya paribbājakārāme paṭivasati mahatiyā paribbājakaparisāya saddhiṃ tiṃsamattehi paribbājakasatehi. Atha kho sandhāno gahapati divā divassa rājagahā nikkhami bhagavantaṃ dassanāya. Atha kho sandhānassa gahapatissa etadahosi – ‘‘akālo kho bhagavantaṃ dassanāya. Paṭisallīno bhagavā. Manobhāvanīyānampi bhikkhūnaṃ asamayo dassanāya. Paṭisallīnā manobhāvanīyā bhikkhū. Yaṃnūnāhaṃ yena udumbarikāya paribbājakārāmo, yena nigrodho paribbājako tenupasaṅkameyya’’nti. Atha kho sandhāno gahapati yena udumbarikāya paribbājakārāmo, tenupasaṅkami.

๔๙. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ภูเขาคิชฌกูฏ เขตกรุงราชคฤห์ ก็โดยสมัยนั้น นิโครธปริพาชกอาศัยอยู่ในอุทุมพริการามอันเป็นที่อยู่ของปริพาชก พร้อมด้วยปริพาชกบริษัทหมู่ใหญ่ประมาณ ๓,๐๐๐ คน ครั้งนั้น สันธานคหบดีออกจากกรุงราชคฤห์ในเวลาบ่าย เพื่อเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาค ลำดับนั้น สันธานคหบดีได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘เวลานี้ยังมิใช่กาลเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคกำลังทรงหลีกเร้นอยู่ และยังมิใช่กาลเข้าพบพวกภิกษุผู้เจริญภาวนา เพราะพวกภิกษุผู้เจริญภาวนากำลังหลีกเร้นอยู่ ทางที่ดี เราควรเข้าไปหานิโครธปริพาชกที่อุทุมพริการามอันเป็นที่อยู่ของปริพาชกเถิด’ ครั้งนั้น สันธานคหบดีจึงเข้าไปยังอุทุมพริการามอันเป็นที่อยู่ของปริพาชก

50. Tena kho pana samayena nigrodho paribbājako mahatiyā paribbājakaparisāya saddhiṃ nisinno hoti unnādiniyā uccāsaddamahāsaddāya anekavihitaṃ tiracchānakathaṃ kathentiyā. Seyyathidaṃ – rājakathaṃ corakathaṃ mahāmattakathaṃ senākathaṃ bhayakathaṃ yuddhakathaṃ annakathaṃ pānakathaṃ vatthakathaṃ sayanakathaṃ mālākathaṃ gandhakathaṃ ñātikathaṃ yānakathaṃ gāmakathaṃ nigamakathaṃ nagarakathaṃ janapadakathaṃ itthikathaṃ sūrakathaṃ visikhākathaṃ kumbhaṭṭhānakathaṃ pubbapetakathaṃ nānattakathaṃ lokakkhāyikaṃ samuddakkhāyikaṃ itibhavābhavakathaṃ iti vā.

๕๐. ก็โดยสมัยนั้น นิโครธปริพาชกนั่งอยู่กับปริพาชกบริษัทหมู่ใหญ่ ซึ่งกำลังสนทนาติรัจฉานกถาหลายอย่างด้วยเสียงอึกทึกครึกโครม ได้แก่ เรื่องพระราชา เรื่องโจร เรื่องมหาอำมาตย์ เรื่องกองทัพ เรื่องภัย เรื่องการรบ เรื่องข้าว เรื่องน้ำ เรื่องผ้า เรื่องที่นอน เรื่องดอกไม้ เรื่องของหอม เรื่องญาติ เรื่องยาน เรื่องบ้าน เรื่องนิคม เรื่องนคร เรื่องชนบท เรื่องสตรี เรื่องคนกล้า เรื่องตรอก เรื่องท่าน้ำ เรื่องคนที่ล่วงลับไปแล้ว เรื่องเบ็ดเตล็ด เรื่องโลก เรื่องสมุทร เรื่องความเจริญและความเสื่อม

51. Addasā kho nigrodho paribbājako sandhānaṃ gahapatiṃ dūratova āgacchantaṃ. Disvā sakaṃ parisaṃ saṇṭhāpesi – ‘‘appasaddā bhonto hontu, mā bhonto saddamakattha. Ayaṃ samaṇassa gotamassa sāvako āgacchati sandhāno gahapati. Yāvatā kho pana samaṇassa gotamassa sāvakā gihī odātavasanā rājagahe paṭivasanti, ayaṃ tesaṃ aññataro sandhāno gahapati. Appasaddakāmā kho panete āyasmanto appasaddavinītā[Pg.31], appasaddassa vaṇṇavādino. Appeva nāma appasaddaṃ parisaṃ viditvā upasaṅkamitabbaṃ maññeyyā’’ti. Evaṃ vutte te paribbājakā tuṇhī ahesuṃ.

๕๑. นิโครธปริพาชกได้เห็นสันธานคหบดีกำลังเดินมาแต่ไกล ครั้นเห็นแล้วจึงให้บริษัทของตนเงียบเสียงว่า ‘ท่านทั้งหลายจงเบาเสียงหน่อย ท่านทั้งหลายอย่าทำเสียงดังไป สันธานคหบดีสาวกของพระสมณโคดมนี้กำลังมา บรรดาสาวกของพระสมณโคดมที่เป็นคฤหัสถ์นุ่งขาวห่มขาว อยู่ในกรุงราชคฤห์มีประมาณเท่าใด สันธานคหบดีนี้ก็เป็นคนหนึ่งในบรรดาสาวกเหล่านั้น ท่านผู้มีอายุเหล่านั้นเป็นผู้ใคร่ในความเงียบ ได้รับการแนะนำในความเงียบ กล่าวสรรเสริญความเงียบ บางทีท่านผู้นั้นรู้ว่าบริษัทนี้มีเสียงเบาแล้ว พึงเข้าใจว่าควรเข้ามาหาก็เป็นได้’ เมื่อนิโครธปริพาชกกล่าวอย่างนี้แล้ว ปริพาชกเหล่านั้นก็นิ่งเงียบ

52. Atha kho sandhāno gahapati yena nigrodho paribbājako tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā nigrodhena paribbājakena saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho sandhāno gahapati nigrodhaṃ paribbājakaṃ etadavoca – ‘‘aññathā kho ime bhonto aññatitthiyā paribbājakā saṅgamma samāgamma unnādino uccāsaddamahāsaddā anekavihitaṃ tiracchānakathaṃ anuyuttā viharanti. Seyyathidaṃ – rājakathaṃ…pe… itibhavābhavakathaṃ iti vā. Aññathā kho pana so bhagavā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevati appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppānī’’ti.

๕๒. ลำดับนั้น สันธานคหบดีเข้าไปหานิโครธปริพาชกถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับนิโครธปริพาชก ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควร สันธานคหบดีนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กล่าวกับนิโครธปริพาชกดังนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ปริพาชกที่เป็นอัญเดียรถีย์เหล่านี้ ช่างแตกต่างจริงหนอ เมื่อมาประชุมพร้อมกันแล้ว มีเสียงอึกทึกครึกโครม ประกอบติรัจฉานกถาหลายอย่างอยู่ ได้แก่ เรื่องพระราชา ...ฯลฯ... เรื่องความเจริญและความเสื่อม แต่พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงแตกต่างไปโดยสิ้นเชิง ทรงเสพเสนาสนะอันเป็นป่าละเมาะและป่าทึบที่เงียบสงัด มีเสียงน้อย มีเสียงอึกทึกน้อย ปราศจากลมจากคน เหมาะเป็นที่ประกอบกิจของผู้ต้องการความสงัด และสมควรเป็นที่หลีกเร้น’

53. Evaṃ vutte nigrodho paribbājako sandhānaṃ gahapatiṃ etadavoca – ‘‘yagghe gahapati, jāneyyāsi, kena samaṇo gotamo saddhiṃ sallapati, kena sākacchaṃ samāpajjati, kena paññāveyyattiyaṃ samāpajjati? Suññāgārahatā samaṇassa gotamassa paññā aparisāvacaro samaṇo gotamo nālaṃ sallāpāya. So antamantāneva sevati. Seyyathāpi nāma gokāṇā pariyantacārinī antamantāneva sevati. Evameva suññāgārahatā samaṇassa gotamassa paññā; aparisāvacaro samaṇo gotamo; nālaṃ sallāpāya. So antamantāneva sevati. Iṅgha, gahapati, samaṇo gotamo imaṃ parisaṃ āgaccheyya, ekapañheneva naṃ saṃsādeyyāma, tucchakumbhīva naṃ maññe orodheyyāmā’’ti.

๕๓. เมื่อนิโครธปริพาชกกล่าวอย่างนี้แล้ว ได้กล่าวกับสันธานคหบดีดังนี้ว่า ‘เอาเถิด คหบดี ท่านจงรู้ไว้เถิดว่า พระสมณโคดมสนทนากับใคร ทรงสากัจฉากับใคร ทรงบรรลุความมีปัญญาเฉียบแหลมกับใคร ปัญญาของพระสมณโคดมถูกเรือนว่างกำจัดเสียแล้ว พระสมณโคดมไม่ทรงเข้าสู่บริษัท ไม่สามารถในการสนทนาได้ พระองค์ทรงเสพเฉพาะเสนาสนะชายแดนเท่านั้น เปรียบเหมือนโคตาเดียวเที่ยวอยู่ริมฝั่ง ย่อมเสพเฉพาะที่ริมฝั่งเท่านั้น ฉันใดก็ฉันนั้น ปัญญาของพระสมณโคดมก็ถูกเรือนว่างกำจัดเสียแล้ว พระสมณโคดมไม่ทรงเข้าสู่บริษัท ไม่สามารถในการสนทนาได้ พระองค์ทรงเสพเฉพาะเสนาสนะชายแดนเท่านั้น เชิญเถิด คหบดี ขอเพียงพระสมณโคดมเสด็จมาสู่บริษัทนี้เถิด เราจะทำให้พระองค์จมลงด้วยปัญหาข้อเดียวเท่านั้น และจะทำให้พระองค์ติดขัดเหมือนหม้อเปล่า ฉันนั้น’

54. Assosi kho bhagavā dibbāya sotadhātuyā visuddhāya atikkantamānusikāya sandhānassa gahapatissa nigrodhena paribbājakena saddhiṃ imaṃ kathāsallāpaṃ. Atha kho bhagavā gijjhakūṭā pabbatā orohitvā yena sumāgadhāya tīre moranivāpo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā [Pg.32] sumāgadhāya tīre moranivāpe abbhokāse caṅkami. Addasā kho nigrodho paribbājako bhagavantaṃ sumāgadhāya tīre moranivāpe abbhokāse caṅkamantaṃ. Disvāna sakaṃ parisaṃ saṇṭhāpesi – ‘‘appasaddā bhonto hontu, mā bhonto saddamakattha, ayaṃ samaṇo gotamo sumāgadhāya tīre moranivāpe abbhokāse caṅkamati. Appasaddakāmo kho pana so āyasmā, appasaddassa vaṇṇavādī. Appeva nāma appasaddaṃ parisaṃ viditvā upasaṅkamitabbaṃ maññeyya. Sace samaṇo gotamo imaṃ parisaṃ āgaccheyya, imaṃ taṃ pañhaṃ puccheyyāma – ‘ko nāma so, bhante, bhagavato dhammo, yena bhagavā sāvake vineti, yena bhagavatā sāvakā vinītā assāsappattā paṭijānanti ajjhāsayaṃ ādibrahmacariya’nti? Evaṃ vutte te paribbājakā tuṇhī ahesuṃ.

๕๔. พระผู้มีพระภาคทรงได้ยินการสนทนานั้นของสันธานคหบดีกับนิโครธปริพาชก ด้วยโสตธาตุอันเป็นทิพย์ บริสุทธิ์ เกินวิสัยของมนุษย์ ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จลงจากภูเขาคิชฌกูฏ แล้วเสด็จเข้าไปยังสถานที่ให้นกยูงกินเหยื่อริมฝั่งสระโบกขรณีชื่อสุมาคธา ครั้นแล้วทรงจงกรมอยู่ในที่แจ้ง ณ สถานที่ให้นกยูงกินเหยื่อริมฝั่งสระโบกขรณีชื่อสุมาคธานั้น นิโครธปริพาชกได้เห็นพระผู้มีพระภาคกำลังทรงจงกรมอยู่ในที่แจ้ง ณ สถานที่ให้นกยูงกินเหยื่อริมฝั่งสระโบกขรณีชื่อสุมาคธา ครั้นเห็นแล้วจึงให้บริษัทของตนเงียบเสียงว่า ‘ท่านทั้งหลายจงเบาเสียงหน่อย ท่านทั้งหลายอย่าทำเสียงดังไป พระสมณโคดมนี้กำลังทรงจงกรมอยู่ในที่แจ้ง ณ สถานที่ให้นกยูงกินเหยื่อริมฝั่งสระโบกขรณีชื่อสุมาคธา ท่านผู้มีอายุนั้นเป็นผู้ใคร่ในความเงียบ กล่าวสรรเสริญความเงียบ บางทีท่านผู้นั้นรู้ว่าบริษัทนี้มีเสียงเบาแล้ว พึงเข้าใจว่าควรเข้ามาหาก็เป็นได้ ถ้าพระสมณโคดมพึงเสด็จมาสู่บริษัทนี้ เราจะพึงทูลถามปัญหานี้กับพระองค์ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมของพระผู้มีพระภาคที่ทรงแนะนำสาวก และสาวกที่พระผู้มีพระภาคทรงแนะนำแล้ว บรรลุถึงความเบาใจ ปฏิญาณว่าได้บรรลุถึงที่สุดแห่งพรหมจรรย์อันเป็นเป้าหมายนั้น ชื่อว่าอะไร’ เมื่อนิโครธปริพาชกกล่าวอย่างนี้แล้ว ปริพาชกเหล่านั้นก็นิ่งเงียบ

Tapojigucchāvādo

วาทะว่าด้วยการเกลียดตบะ

55. Atha kho bhagavā yena nigrodho paribbājako tenupasaṅkami. Atha kho nigrodho paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘etu kho, bhante, bhagavā, svāgataṃ, bhante, bhagavato. Cirassaṃ kho, bhante, bhagavā imaṃ pariyāyamakāsi yadidaṃ idhāgamanāya. Nisīdatu, bhante, bhagavā, idamāsanaṃ paññatta’’nti. Nisīdi bhagavā paññatte āsane. Nigrodhopi kho paribbājako aññataraṃ nīcāsanaṃ gahetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho nigrodhaṃ paribbājakaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘kāya nuttha, nigrodha, etarahi kathāya sannisinnā, kā ca pana vo antarākathā vippakatā’’ti? Evaṃ vutte, nigrodho paribbājako bhagavantaṃ etadavoca, ‘‘idha mayaṃ, bhante, addasāma bhagavantaṃ sumāgadhāya tīre moranivāpe abbhokāse caṅkamantaṃ, disvāna evaṃ avocumhā – ‘sace samaṇo gotamo imaṃ parisaṃ āgaccheyya, imaṃ taṃ pañhaṃ puccheyyāma – ko nāma so, bhante, bhagavato dhammo, yena bhagavā sāvake vineti, yena bhagavatā sāvakā vinītā assāsappattā paṭijānanti ajjhāsayaṃ ādibrahmacariya’nti? Ayaṃ kho no, bhante, antarākathā vippakatā; atha bhagavā anuppatto’’ti.

๕๕. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จเข้าไปหานิโครธปริพาชกถึงที่อยู่ ครั้งนั้น นิโครธปริพาชกได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ขอเชิญพระผู้มีพระภาคเสด็จมาเถิด พระพุทธเจ้าข้า การเสด็จมาของพระองค์เป็นการเสด็จมาดี พระพุทธเจ้าข้า เป็นเวลานานแล้วที่พระผู้มีพระภาคทรงกระทำโอกาสเพื่อเสด็จมาที่นี่ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดประทับนั่งเถิด พระพุทธเจ้าข้า อาสนะนี้ปูลาดไว้แล้ว’ พระผู้มีพระภาคประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ แม้นิโครธปริพาชกก็ถือเอาอาสนะต่ำแห่งหนึ่ง นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับนิโครธปริพาชกผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งว่า ‘นิโครธ บัดนี้ พวกเธอนั่งสนทนากันด้วยเรื่องอะไร และเรื่องอะไรที่พวกเธอพูดค้างไว้’ เมื่อตรัสอย่างนี้แล้ว นิโครธปริพาชกได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ณ ที่นี้ พวกข้าพระองค์ได้เห็นพระผู้มีพระภาคเสด็จจงกรมอยู่ในที่แจ้ง ณ สถานที่เลี้ยงนกยูงริมฝั่งสระโบกขรณีชื่อสุมาคธา ครั้นเห็นแล้วจึงได้พูดกันอย่างนี้ว่า ‘ถ้าสมณโคดมพึงเสด็จมาสู่บริษัทนี้ พวกเราพึงทูลถามปัญหานี้กะท่านว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมของพระผู้มีพระภาคที่ทรงแนะนำสาวกทั้งหลายคืออะไร ซึ่งสาวกทั้งหลายที่พระผู้มีพระภาคทรงแนะนำแล้ว บรรลุถึงความอุ่นใจ ย่อมปฏิญาณอัธยาศัยคืออาทิพรหมจรรย์’ นี่แหละ พระพุทธเจ้าข้า คือเรื่องที่พวกข้าพระองค์พูดค้างไว้ พอดีพระผู้มีพระภาคเสด็จมาถึง’

56. ‘‘Dujjānaṃ kho etaṃ, nigrodha, tayā aññadiṭṭhikena aññakhantikena aññarucikena aññatrāyogena aññatrācariyakena, yenāhaṃ sāvake vinemi[Pg.33], yena mayā sāvakā vinītā assāsappattā paṭijānanti ajjhāsayaṃ ādibrahmacariyaṃ. Iṅgha tvaṃ maṃ, nigrodha, sake ācariyake adhijegucche pañhaṃ puccha – ‘kathaṃ santā nu kho, bhante, tapojigucchā paripuṇṇā hoti, kathaṃ aparipuṇṇā’ti? Evaṃ vutte te paribbājakā unnādino uccāsaddamahāsaddā ahesuṃ – ‘‘acchariyaṃ vata bho, abbhutaṃ vata bho, samaṇassa gotamassa mahiddhikatā mahānubhāvatā, yatra hi nāma sakavādaṃ ṭhapessati, paravādena pavāressatī’’ti.

๕๖. ‘นิโครธ ธรรมที่เราใช้แนะนำสาวก ซึ่งสาวกทั้งหลายที่เราแนะนำแล้ว บรรลุถึงความอุ่นใจ ย่อมปฏิญาณอัธยาศัยคืออาทิพรหมจรรย์นั้น เป็นสิ่งที่เธอผู้มีความเห็นเป็นอย่างอื่น มีความพอใจเป็นอย่างอื่น มีความชอบใจเป็นอย่างอื่น มีความเพียรในที่อื่น มีอาจารย์อื่น จะรู้ได้ยาก เอาเถิด นิโครธ เธอจงถามปัญหาในลัทธิของอาจารย์ตนเอง คือในเรื่องอธิเชคุจฉา (การเกลียดชังอย่างยิ่ง) กะเราเถิดว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ตบะและชีคุจฉา (การเกลียดชังบาป) จะบริบูรณ์ด้วยเหตุอย่างไร หรือไม่บริบูรณ์ด้วยเหตุอย่างไร’ เมื่อตรัสอย่างนี้แล้ว ปริพาชกเหล่านั้นได้ส่งเสียงอื้ออึงอึกทึกครึกโครมว่า ‘น่าอัศจรรย์จริงหนอ ท่านผู้เจริญ ไม่เคยมีมาจริงหนอ ท่านผู้เจริญ พระสมณโคดมทรงมีฤทธิ์มาก ทรงมีอานุภาพมาก ที่ทรงงดวาทะของตนเสีย แล้วทรงเชื้อเชิญด้วยวาทะของผู้อื่น’

57. Atha kho nigrodho paribbājako te paribbājake appasadde katvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘mayaṃ kho, bhante, tapojigucchāvādā tapojigucchāsārā tapojigucchāallīnā viharāma. Kathaṃ santā nu kho, bhante, tapojigucchā paripuṇṇā hoti, kathaṃ aparipuṇṇā’’ti?

๕๗. ครั้งนั้น นิโครธปริพาชกให้ปริพาชกเหล่านั้นเงียบเสียงแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกข้าพระองค์มีวาทะว่าด้วยตบะและชีคุจฉา มีตบะและชีคุจฉาเป็นสาระ ยึดมั่นในตบะและชีคุจฉาอยู่ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ตบะและชีคุจฉาจะบริบูรณ์ด้วยเหตุอย่างไร หรือไม่บริบูรณ์ด้วยเหตุอย่างไร’

‘‘Idha, nigrodha, tapassī acelako hoti muttācāro, hatthāpalekhano, na ehibhaddantiko, na tiṭṭhabhaddantiko, nābhihaṭaṃ, na uddissakataṃ, na nimantanaṃ sādiyati, so na kumbhimukhā paṭiggaṇhāti, na kaḷopimukhā paṭiggaṇhāti, na eḷakamantaraṃ, na daṇḍamantaraṃ, na musalamantaraṃ, na dvinnaṃ bhuñjamānānaṃ, na gabbhiniyā, na pāyamānāya, na purisantaragatāya, na saṅkittīsu, na yattha sā upaṭṭhito hoti, na yattha makkhikā saṇḍasaṇḍacārinī, na macchaṃ, na maṃsaṃ, na suraṃ, na merayaṃ, na thusodakaṃ pivati, so ekāgāriko vā hoti ekālopiko, dvāgāriko vā hoti dvālopiko, sattāgāriko vā hoti sattālopiko, ekissāpi dattiyā yāpeti, dvīhipi dattīhi yāpeti, sattahipi dattīhi yāpeti; ekāhikampi āhāraṃ āhāreti, dvīhikampi āhāraṃ āhāreti, sattāhikampi āhāraṃ āhāreti, iti evarūpaṃ addhamāsikampi pariyāyabhattabhojanānuyogamanuyutto viharati. So sākabhakkho vā hoti, sāmākabhakkho vā hoti, nīvārabhakkho vā hoti, daddulabhakkho vā hoti, haṭabhakkho vā hoti, kaṇabhakkho vā hoti, ācāmabhakkho vā hoti, piññākabhakkho vā hoti, tiṇabhakkho vā hoti, gomayabhakkho vā hoti; vanamūlaphalāhāro yāpeti pavattaphalabhojī. So sāṇānipi dhāreti[Pg.34], masāṇānipi dhāreti, chavadussānipi dhāreti, paṃsukūlānipi dhāreti, tirīṭānipi dhāreti, ajinampi dhāreti, ajinakkhipampi dhāreti, kusacīrampi dhāreti, vākacīrampi dhāreti, phalakacīrampi dhāreti, kesakambalampi dhāreti, vāḷakambalampi dhāreti, ulūkapakkhampi dhāreti, kesamassulocakopi hoti kesamassulocanānuyogamanuyutto, ubbhaṭṭhakopi hoti āsanapaṭikkhitto, ukkuṭikopi hoti ukkuṭikappadhānamanuyutto, kaṇṭakāpassayikopi hoti kaṇṭakāpassaye seyyaṃ kappeti, phalakaseyyampi kappeti, thaṇḍilaseyyampi kappeti, ekapassayikopi hoti rajojalladharo, abbhokāsikopi hoti yathāsanthatiko, vekaṭikopi hoti vikaṭabhojanānuyogamanuyutto, apānakopi hoti apānakattamanuyutto, sāyatatiyakampi udakorohanānuyogamanuyutto viharati. Taṃ kiṃ maññasi, nigrodha, yadi evaṃ sante tapojigucchā paripuṇṇā vā hoti aparipuṇṇā vā’’ti? ‘‘Addhā kho, bhante, evaṃ sante tapojigucchā paripuṇṇā hoti, no aparipuṇṇā’’ti. ‘‘Evaṃ paripuṇṇāyapi kho ahaṃ, nigrodha, tapojigucchāya anekavihite upakkilese vadāmī’’ti.

‘นิโครธ ตบัสสีในโลกนี้ เป็นผู้อเจลกะ (ไม่มีผ้า) มีมรรยาทปล่อย (ไม่สำรวม) เลียมือ ไม่รับภิกษาที่เขากล่าวว่า ‘นิมนต์มาเถิด ท่านผู้เจริญ’ ไม่รับภิกษาที่เขากล่าวว่า ‘โปรดยืนรอเถิด ท่านผู้เจริญ’ ไม่รับภิกษาที่เขานำมาให้ ไม่รับภิกษาที่เขาทำจำเพาะ ไม่รับการนิมนต์ ไม่รับจากปากหม้อ ไม่รับจากปากกระเชอ ไม่รับคร่อมธรณีประตู ไม่รับคร่อมท่อนไม้ ไม่รับคร่อมสาก ไม่รับจากคนสองคนที่กำลังบริโภคอยู่ ไม่รับจากหญิงมีครรภ์ ไม่รับจากหญิงที่กำลังให้นมบุตร ไม่รับจากหญิงที่อยู่ระหว่างชาย ไม่รับในที่ที่นัดแนะกันไว้ ไม่รับในที่ที่มีสุนัขยืนอยู่ ไม่รับในที่ที่มีแมลงวันตอมเป็นกลุ่ม ไม่กินปลา ไม่กินเนื้อ ไม่ดื่มสุรา ไม่ดื่มเมรัย ไม่ดื่มน้ำหมักดอง เป็นผู้รับในเรือนเดียวบ้าง มีคำข้าวคำเดียว, รับในสองเรือนบ้าง มีคำข้าวสองคำ, รับในเจ็ดเรือนบ้าง มีคำข้าวเจ็ดคำ, ยังชีพด้วยของที่เขาให้ทัพพีเดียวบ้าง, ยังชีพด้วยของที่เขาให้สองทัพพีบ้าง, ยังชีพด้วยของที่เขาให้เจ็ดทัพพีบ้าง; บริโภคอาหารวันเว้นวันบ้าง, วันเว้นสองวันบ้าง, วันเว้นเจ็ดวันบ้าง, ประกอบความเพียรในการบริโภคอาหารตามวาระแม้กึ่งเดือนเป็นอย่างนี้ เป็นผู้บริโภคผักสดบ้าง, บริโภคข้าวฟ่างบ้าง, บริโภคลูกเดือยบ้าง, บริโภคกากข้าวบ้าง, บริโภคสาหร่ายบ้าง, บริโภครำบ้าง, บริโภคข้าวตังบ้าง, บริโภคกากงาบ้าง, บริโภคหญ้าบ้าง, บริโภคโคมัยบ้าง; ยังชีพด้วยผลไม้และรากไม้ในป่า บริโภคผลไม้ที่หล่นเอง ทรงผ้าป่านบ้าง, ผ้าแกมกันบ้าง, ผ้าห่อศพบ้าง, ผ้าบังสุกุลบ้าง, ผ้าเปลือกไม้บ้าง, หนังเสือบ้าง, หนังเสือพร้อมเล็บบ้าง, ผ้าเปลือกปอ เปลือกปอกระเจาบ้าง, ผ้าทำด้วยผมคนบ้าง, ผ้าทำด้วยขนสัตว์บ้าง, ผ้าทำด้วยปีกนกเค้าบ้าง, เป็นผู้ถอนผมและหนวด ประกอบความเพียรในการถอนผมและหนวด, เป็นผู้ยืนอย่างเดียว ห้ามอาสนะ, เป็นผู้นั่งกระโหย่ง ประกอบความเพียรในการนั่งกระโหย่ง, เป็นผู้นอนบนหนาม สำเร็จการนอนบนหนาม, สำเร็จการนอนบนแผ่นกระดานบ้าง, สำเร็จการนอนบนพื้นดินบ้าง, เป็นผู้นอนตะแคงข้างเดียว เป็นผู้หมักหมมด้วยธุลีและของสกปรก, เป็นผู้อยู่ในที่แจ้ง เป็นผู้ตามที่เขาจัดให้, เป็นผู้บริโภคของเน่าเหม็น ประกอบความเพียรในการบริโภคของเน่าเหม็น, เป็นผู้ไม่ดื่มน้ำ ประกอบความเพียรในการไม่ดื่มน้ำ, ประกอบความเพียรในการลงน้ำวันละสามครั้งในเวลาเย็นอยู่ เธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร นิโครธ เมื่อเป็นเช่นนี้ ตบะและชีคุจฉาจะบริบูรณ์หรือไม่บริบูรณ์’ ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อเป็นเช่นนี้ ตบะและชีคุจฉาบริบูรณ์แน่นอน ไม่ใช่ไม่บริบูรณ์’ ‘นิโครธ เรากล่าวว่า แม้ในตบะและชีคุจฉาที่บริบูรณ์อย่างนี้ ก็ยังมีอุปกิเลสหลายอย่าง’

Upakkileso

อุปกิเลส

58. ‘‘Yathā kathaṃ pana, bhante, bhagavā evaṃ paripuṇṇāya tapojigucchāya anekavihite upakkilese vadatī’’ti? ‘‘Idha, nigrodha, tapassī tapaṃ samādiyati, so tena tapasā attamano hoti paripuṇṇasaṅkappo. Yampi, nigrodha, tapassī tapaṃ samādiyati, so tena tapasā attamano hoti paripuṇṇasaṅkappo. Ayampi kho, nigrodha, tapassino upakkileso hoti.

๕๘. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็พระผู้มีพระภาคตรัสอุปกิเลสหลายอย่างในตบะและจิคุจฉาที่บริบูรณ์อย่างนี้ ด้วยเหตุอะไรหนอ” “นิโครธ ตบัสสีในโลกนี้สมาทานตบะ เขาเป็นผู้มีใจยินดี มีความดำริบริบูรณ์ด้วยตบะนั้น แม้การที่ตบัสสีสมาทานตบะแล้วเป็นผู้มีใจยินดี มีความดำริบริบูรณ์ด้วยตบะนั้น นิโครธ แม้นี้ก็เป็นอุปกิเลสของตบัสสี

‘‘Puna caparaṃ, nigrodha, tapassī tapaṃ samādiyati, so tena tapasā attānukkaṃseti paraṃ vambheti. Yampi, nigrodha, tapassī tapaṃ samādiyati, so tena tapasā attānukkaṃseti paraṃ vambheti. Ayampi kho, nigrodha, tapassino upakkileso hoti.

“นิโครธ อีกประการหนึ่ง ตบัสสีสมาทานตบะ เขาย่อมยกตนข่มผู้อื่นด้วยตบะนั้น แม้การที่ตบัสสีสมาทานตบะแล้วยกตนข่มผู้อื่นด้วยตบะนั้น นิโครธ แม้นี้ก็เป็นอุปกิเลสของตบัสสี

‘‘Puna caparaṃ, nigrodha, tapassī tapaṃ samādiyati, so tena tapasā majjati mucchati pamādamāpajjati. Yampi, nigrodha, tapassī tapaṃ samādiyati, so [Pg.35] tena tapasā majjati mucchati pamādamāpajjati. Ayampi kho, nigrodha, tapassino upakkileso hoti.

“นิโครธ อีกประการหนึ่ง ตบัสสีสมาทานตบะ เขาย่อมมัวเมา ลุ่มหลง ถึงความประมาทด้วยตบะนั้น แม้การที่ตบัสสีสมาทานตบะแล้วมัวเมา ลุ่มหลง ถึงความประมาทด้วยตบะนั้น นิโครธ แม้นี้ก็เป็นอุปกิเลสของตบัสสี

59. ‘‘Puna caparaṃ, nigrodha, tapassī tapaṃ samādiyati, so tena tapasā lābhasakkārasilokaṃ abhinibbatteti, so tena lābhasakkārasilokena attamano hoti paripuṇṇasaṅkappo. Yampi, nigrodha, tapassī tapaṃ samādiyati, so tena tapasā lābhasakkārasilokaṃ abhinibbatteti, so tena lābhasakkārasilokena attamano hoti paripuṇṇasaṅkappo. Ayampi kho, nigrodha, tapassino upakkileso hoti.

๕๙. “นิโครธ อีกประการหนึ่ง ตบัสสีสมาทานตบะ เขาย่อมยังลาภสักการะและชื่อเสียงให้เกิดขึ้นด้วยตบะนั้น เขาเป็นผู้มีใจยินดี มีความดำริบริบูรณ์ด้วยลาภสักการะและชื่อเสียงนั้น แม้การที่ตบัสสีสมาทานตบะแล้วยังลาภสักการะและชื่อเสียงให้เกิดขึ้น เป็นผู้มีใจยินดี มีความดำริบริบูรณ์ด้วยลาภสักการะและชื่อเสียงนั้น นิโครธ แม้นี้ก็เป็นอุปกิเลสของตบัสสี

‘‘Puna caparaṃ, nigrodha, tapassī tapaṃ samādiyati, so tena tapasā lābhasakkārasilokaṃ abhinibbatteti, so tena lābhasakkārasilokena attānukkaṃseti paraṃ vambheti. Yampi, nigrodha, tapassī tapaṃ samādiyati, so tena tapasā lābhasakkārasilokaṃ abhinibbatteti, so tena lābhasakkārasilokena attānukkaṃseti paraṃ vambheti. Ayampi kho, nigrodha, tapassino upakkileso hoti.

“นิโครธ อีกประการหนึ่ง ตบัสสีสมาทานตบะ เขาย่อมยังลาภสักการะและชื่อเสียงให้เกิดขึ้นด้วยตบะนั้น เขาย่อมยกตนข่มผู้อื่นด้วยลาภสักการะและชื่อเสียงนั้น แม้การที่ตบัสสีสมาทานตบะแล้วยังลาภสักการะและชื่อเสียงให้เกิดขึ้น แล้วยกตนข่มผู้อื่นด้วยลาภสักการะและชื่อเสียงนั้น นิโครธ แม้นี้ก็เป็นอุปกิเลสของตบัสสี

‘‘Puna caparaṃ, nigrodha, tapassī tapaṃ samādiyati, so tena tapasā lābhasakkārasilokaṃ abhinibbatteti, so tena lābhasakkārasilokena majjati mucchati pamādamāpajjati. Yampi, nigrodha, tapassī tapaṃ samādiyati, so tena tapasā lābhasakkārasilokaṃ abhinibbatteti, so tena lābhasakkārasilokena majjati mucchati pamādamāpajjati. Ayampi kho, nigrodha, tapassino upakkileso hoti.

“นิโครธ อีกประการหนึ่ง ตบัสสีสมาทานตบะ เขาย่อมยังลาภสักการะและชื่อเสียงให้เกิดขึ้นด้วยตบะนั้น เขาย่อมมัวเมา ลุ่มหลง ถึงความประมาทด้วยลาภสักการะและชื่อเสียงนั้น แม้การที่ตบัสสีสมาทานตบะแล้วยังลาภสักการะและชื่อเสียงให้เกิดขึ้น แล้วมัวเมา ลุ่มหลง ถึงความประมาทด้วยลาภสักการะและชื่อเสียงนั้น นิโครธ แม้นี้ก็เป็นอุปกิเลสของตบัสสี

60. ‘‘Puna caparaṃ, nigrodha, tapassī bhojanesu vodāsaṃ āpajjati – ‘idaṃ me khamati, idaṃ me nakkhamatī’ti. So yañca khvassa nakkhamati, taṃ sāpekkho pajahati. Yaṃ panassa khamati, taṃ gadhito mucchito ajjhāpanno anādīnavadassāvī anissaraṇapañño paribhuñjati…pe… ayampi kho, nigrodha, tapassino upakkileso hoti.

๖๐. “นิโครธ อีกประการหนึ่ง ตบัสสีย่อมถึงการเลือกเฟ้นในโภชนะทั้งหลายว่า ‘สิ่งนี้เราชอบใจ สิ่งนี้เราไม่ชอบใจ’ เขาอาลัยอยู่ ละโภชนะที่ไม่ชอบใจนั้นเสีย ส่วนโภชนะที่ชอบใจนั้น เขาก็บริโภคอย่างติดใจ มัวเมา สยบอยู่ ไม่เห็นโทษ ไม่มีปัญญาเป็นเครื่องสลัดออก... นิโครธ แม้นี้ก็เป็นอุปกิเลสของตบัสสี

‘‘Puna caparaṃ, nigrodha, tapassī tapaṃ samādiyati lābhasakkārasilokanikantihetu – ‘sakkarissanti maṃ rājāno rājamahāmattā khattiyā brāhmaṇā [Pg.36] gahapatikā titthiyā’ti…pe… ayampi kho, nigrodha, tapassino upakkileso hoti.

“นิโครธ อีกประการหนึ่ง ตบัสสีสมาทานตบะเพราะเหตุแห่งความพอใจในลาภสักการะและชื่อเสียงว่า ‘พระราชา ราชมหาอำมาตย์ กษัตริย์ พราหมณ์ คหบดี และเจ้าลัทธิทั้งหลาย จักสักการะเรา’... นิโครธ แม้นี้ก็เป็นอุปกิเลสของตบัสสี

61. ‘‘Puna caparaṃ, nigrodha, tapassī aññataraṃ samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā apasādetā hoti – ‘kiṃ panāyaṃ sambahulājīvo sabbaṃ saṃbhakkheti. Seyyathidaṃ – mūlabījaṃ khandhabījaṃ phaḷubījaṃ aggabījaṃ bījabījameva pañcamaṃ, asanivicakkaṃ dantakūṭaṃ, samaṇappavādenā’ti…pe… ayampi kho, nigrodha, tapassino upakkileso hoti.

๖๑. “นิโครธ อีกประการหนึ่ง ตบัสสีย่อมเป็นผู้ข่มขี่สมณะหรือพราหมณ์บางรูปว่า ‘ก็สมณะผู้นี้มีอาชีวะฟุ่มเฟือย บริโภคพืชทุกชนิด คือ พืชเกิดจากเหง้า พืชเกิดจากลำต้น พืชเกิดจากข้อ พืชเกิดจากยอด และพืชเกิดจากเมล็ดเป็นที่ ๕ เป็นดุจสายฟ้าฟาด มีฟันเป็นสาก ยังอ้างตัวว่าเป็นสมณะ’... นิโครธ แม้นี้ก็เป็นอุปกิเลสของตบัสสี

‘‘Puna caparaṃ, nigrodha, tapassī passati aññataraṃ samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā kulesu sakkariyamānaṃ garukariyamānaṃ māniyamānaṃ pūjiyamānaṃ. Disvā tassa evaṃ hoti – ‘imañhi nāma sambahulājīvaṃ kulesu sakkaronti garuṃ karonti mānenti pūjenti. Maṃ pana tapassiṃ lūkhājīviṃ kulesu na sakkaronti na garuṃ karonti na mānenti na pūjentī’ti, iti so issāmacchariyaṃ kulesu uppādetā hoti…pe… ayampi kho, nigrodha, tapassino upakkileso hoti.

“นิโครธ อีกประการหนึ่ง ตบัสสีเห็นสมณะหรือพราหมณ์บางรูปที่สกุลทั้งหลายสักการะ เคารพ นับถือ บูชา ครั้นเห็นแล้วจึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘พวกเขาสักการะ เคารพ นับถือ บูชาสมณะผู้มีอาชีวะฟุ่มเฟือยนี้ในสกุลทั้งหลาย แต่ไม่สักการะ ไม่เคารพ ไม่นับถือ ไม่บูชาเราผู้เป็นตบัสสี มีอาชีวะเศร้าหมองในสกุลทั้งหลาย’ ดังนี้ เขาย่อมเป็นผู้ก่อความริษยาและความตระหนี่ในสกุลทั้งหลาย... นิโครธ แม้นี้ก็เป็นอุปกิเลสของตบัสสี

62. ‘‘Puna caparaṃ, nigrodha, tapassī āpāthakanisādī hoti…pe… ayampi kho, nigrodha, tapassino upakkileso hoti.

๖๒. “นิโครธ อีกประการหนึ่ง ตบัสสีย่อมเป็นผู้นั่งในที่แจ้ง... นิโครธ แม้นี้ก็เป็นอุปกิเลสของตบัสสี

‘‘Puna caparaṃ, nigrodha, tapassī attānaṃ adassayamāno kulesu carati – ‘idampi me tapasmiṃ idampi me tapasmi’nti…pe… ayampi kho, nigrodha, tapassino upakkileso hoti.

“นิโครธ อีกประการหนึ่ง ตบัสสีเที่ยวไปในสกุลทั้งหลายพลางแสดงตนว่า ‘ข้อนี้ก็อยู่ในตบะของเรา ข้อนี้ก็อยู่ในตบะของเรา’... นิโครธ แม้นี้ก็เป็นอุปกิเลสของตบัสสี

‘‘Puna caparaṃ, nigrodha, tapassī kiñcideva paṭicchannaṃ sevati. So ‘khamati te ida’nti puṭṭho samāno akkhamamānaṃ āha – ‘khamatī’ti. Khamamānaṃ āha – ‘nakkhamatī’ti. Iti so sampajānamusā bhāsitā hoti…pe… ayampi kho, nigrodha, tapassino upakkileso hoti.

“นิโครธ อีกประการหนึ่ง ตบัสซีย่อมเสพสิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ต้องปิดบัง เขาถูกถามว่า ‘ข้อนี้ท่านชอบใจหรือ’ เมื่อไม่ชอบใจ ก็กล่าวว่า ‘ชอบใจ’ เมื่อชอบใจ ก็กล่าวว่า ‘ไม่ชอบใจ’ อย่างนี้ เขาย่อมเป็นผู้กล่าวสัมปชานมุสา... นิโครธ แม้นี้ก็เป็นอุปกิเลสของตบัสสี

‘‘Puna caparaṃ, nigrodha, tapassī tathāgatassa vā tathāgatasāvakassa vā dhammaṃ desentassa santaṃyeva pariyāyaṃ anuññeyyaṃ nānujānāti…pe… ayampi kho, nigrodha, tapassino upakkileso hoti.

“นิโครธ อีกประการหนึ่ง เมื่อพระตถาคตหรือสาวกของพระตถาคตแสดงธรรมอยู่ ตบัสสีย่อมไม่รับรองปริยายอันมีอยู่จริงซึ่งควรรับรอง... นิโครธ แม้นี้ก็เป็นอุปกิเลสของตบัสสี

63. ‘‘Puna [Pg.37] caparaṃ, nigrodha, tapassī kodhano hoti upanāhī. Yampi, nigrodha, tapassī kodhano hoti upanāhī. Ayampi kho, nigrodha, tapassino upakkileso hoti.

๖๓. นิโครธ อีกประการหนึ่ง ตบัสสีเป็นคนมักโกรธ ผูกโกรธไว้ นิโครธ การที่ตบัสสีเป็นคนมักโกรธ ผูกโกรธไว้ แม้ข้อนี้ก็เป็นอุปกิเลสของตบัสสี

‘‘Puna caparaṃ, nigrodha, tapassī makkhī hoti paḷāsī …pe… issukī hoti maccharī… saṭho hoti māyāvī… thaddho hoti atimānī… pāpiccho hoti pāpikānaṃ icchānaṃ vasaṃ gato… micchādiṭṭhiko hoti antaggāhikāya diṭṭhiyā samannāgato… sandiṭṭhiparāmāsī hoti ādhānaggāhī duppaṭinissaggī. Yampi, nigrodha, tapassī sandiṭṭhiparāmāsī hoti ādhānaggāhī duppaṭinissaggī. Ayampi kho, nigrodha, tapassino upakkileso hoti.

นิโครธ อีกประการหนึ่ง ตบัสสีเป็นคนลบหลู่คุณท่าน ตีเสมอ ... ริษยา ตระหนี่ ... โอ้อวด มีมารยา ... กระด้าง ดูหมิ่นท่าน ... มีความปรารถนาลามก ตกอยู่ในอำนาจแห่งความปรารถนาลามก ... เป็นมิจฉาทิฏฐิ ประกอบด้วยทิฏฐิอันยึดถือที่สุด ... เป็นผู้ยึดมั่นทิฏฐิของตน ถือรั้น สละได้ยาก นิโครธ การที่ตบัสสีเป็นผู้ยึดมั่นทิฏฐิของตน ถือรั้น สละได้ยาก แม้ข้อนี้ก็เป็นอุปกิเลสของตบัสสี

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, nigrodha, yadime tapojigucchā upakkilesā vā anupakkilesā vā’’ti? ‘‘Addhā kho ime, bhante, tapojigucchā upakkilesā, no anupakkilesā. Ṭhānaṃ kho panetaṃ, bhante, vijjati yaṃ idhekacco tapassī sabbeheva imehi upakkilesehi samannāgato assa; ko pana vādo aññataraññatarenā’’ti.

นิโครธ ท่านเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ตบะที่น่ารังเกียจเหล่านี้เป็นอุปกิเลสหรือไม่เป็นอุปกิเลส” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ตบะที่น่ารังเกียจเหล่านี้เป็นอุปกิเลสแน่นอน ไม่ใช่ไม่เป็นอุปกิเลส ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ฐานะที่จะมีได้ คือ ตบัสสีบางคนในโลกนี้ประกอบด้วยอุปกิเลสเหล่านี้ทั้งหมด จะกล่าวไปไยถึงการประกอบด้วยอุปกิเลสอย่างใดอย่างหนึ่งเล่า”

Parisuddhapapaṭikappattakathā

เรื่องความบริสุทธิ์เปรียบด้วยเปลือกไม้

64. ‘‘Idha, nigrodha, tapassī tapaṃ samādiyati, so tena tapasā na attamano hoti na paripuṇṇasaṅkappo. Yampi, nigrodha, tapassī tapaṃ samādiyati, so tena tapasā na attamano hoti na paripuṇṇasaṅkappo. Evaṃ so tasmiṃ ṭhāne parisuddho hoti.

๖๔. นิโครธ ตบัสสีในโลกนี้สมาทานตบะ เขาอาศัยตบะนั้นแล้วไม่ดีใจ ไม่คิดว่าบริบูรณ์แล้ว นิโครธ การที่ตบัสสีสมาทานตบะ เขาอาศัยตบะนั้นแล้วไม่ดีใจ ไม่คิดว่าบริบูรณ์แล้ว ด้วยเหตุนี้ เขาย่อมเป็นผู้บริสุทธิ์ในฐานะนั้น

‘‘Puna caparaṃ, nigrodha, tapassī tapaṃ samādiyati, so tena tapasā na attānukkaṃseti na paraṃ vambheti…pe… evaṃ so tasmiṃ ṭhāne parisuddho hoti.

นิโครธ อีกประการหนึ่ง ตบัสสีสมาทานตบะ เขาอาศัยตบะนั้นแล้วไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่น ... ด้วยเหตุนี้ เขาย่อมเป็นผู้บริสุทธิ์ในฐานะนั้น

‘‘Puna caparaṃ, nigrodha, tapassī tapaṃ samādiyati, so tena tapasā na majjati na mucchati na pamādamāpajjati…pe… evaṃ so tasmiṃ ṭhāne parisuddho hoti.

นิโครธ อีกประการหนึ่ง ตบัสสีสมาทานตบะ เขาอาศัยตบะนั้นแล้วไม่มัวเมา ไม่ลุ่มหลง ไม่ถึงความประมาท ... ด้วยเหตุนี้ เขาย่อมเป็นผู้บริสุทธิ์ในฐานะนั้น

65. ‘‘Puna [Pg.38] caparaṃ, nigrodha, tapassī tapaṃ samādiyati, so tena tapasā lābhasakkārasilokaṃ abhinibbatteti, so tena lābhasakkārasilokena na attamano hoti na paripuṇṇasaṅkappo…pe… evaṃ so tasmiṃ ṭhāne parisuddho hoti.

๖๕. นิโครธ อีกประการหนึ่ง ตบัสสีสมาทานตบะ เขาอาศัยตบะนั้นแล้วยังลาภสักการะและชื่อเสียงให้เกิดขึ้น เขาอาศัยลาภสักการะและชื่อเสียงนั้นแล้วไม่ดีใจ ไม่คิดว่าบริบูรณ์แล้ว ... ด้วยเหตุนี้ เขาย่อมเป็นผู้บริสุทธิ์ในฐานะนั้น

‘‘Puna caparaṃ, nigrodha, tapassī tapaṃ samādiyati, so tena tapasā lābhasakkārasilokaṃ abhinibbatteti, so tena lābhasakkārasilokena na attānukkaṃseti na paraṃ vambheti…pe… evaṃ so tasmiṃ ṭhāne parisuddho hoti.

นิโครธ อีกประการหนึ่ง ตบัสสีสมาทานตบะ เขาอาศัยตบะนั้นแล้วยังลาภสักการะและชื่อเสียงให้เกิดขึ้น เขาอาศัยลาภสักการะและชื่อเสียงนั้นแล้วไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่น ... ด้วยเหตุนี้ เขาย่อมเป็นผู้บริสุทธิ์ในฐานะนั้น

‘‘Puna caparaṃ, nigrodha, tapassī tapaṃ samādiyati, so tena tapasā lābhasakkārasilokaṃ abhinibbatteti, so tena lābhasakkārasilokena na majjati na mucchati na pamādamāpajjati…pe… evaṃ so tasmiṃ ṭhāne parisuddho hoti.

นิโครธ อีกประการหนึ่ง ตบัสสีสมาทานตบะ เขาอาศัยตบะนั้นแล้วยังลาภสักการะและชื่อเสียงให้เกิดขึ้น เขาอาศัยลาภสักการะและชื่อเสียงนั้นแล้วไม่มัวเมา ไม่ลุ่มหลง ไม่ถึงความประมาท ... ด้วยเหตุนี้ เขาย่อมเป็นผู้บริสุทธิ์ในฐานะนั้น

66. ‘‘Puna caparaṃ, nigrodha, tapassī bhojanesu na vodāsaṃ āpajjati – ‘idaṃ me khamati, idaṃ me nakkhamatī’ti. So yañca khvassa nakkhamati, taṃ anapekkho pajahati. Yaṃ panassa khamati, taṃ agadhito amucchito anajjhāpanno ādīnavadassāvī nissaraṇapañño paribhuñjati…pe… evaṃ so tasmiṃ ṭhāne parisuddho hoti.

๖๖. นิโครธ อีกประการหนึ่ง ตบัสสีไม่ถึงการแบ่งแยกในโภชนะทั้งหลายว่า ‘สิ่งนี้เราชอบใจ สิ่งนี้เราไม่ชอบใจ’ เขาละโภชนะที่ไม่ชอบใจโดยไม่เยื่อใย ส่วนโภชนะที่ชอบใจ ก็บริโภคโดยไม่ติดใจ ไม่ลุ่มหลง ไม่หมกมุ่น เห็นโทษ มีปัญญาเครื่องสลัดออก ... ด้วยเหตุนี้ เขาย่อมเป็นผู้บริสุทธิ์ในฐานะนั้น

‘‘Puna caparaṃ, nigrodha, tapassī na tapaṃ samādiyati lābhasakkārasilokanikantihetu – ‘sakkarissanti maṃ rājāno rājamahāmattā khattiyā brāhmaṇā gahapatikā titthiyā’ti…pe… evaṃ so tasmiṃ ṭhāne parisuddho hoti.

นิโครธ อีกประการหนึ่ง ตบัสสีไม่สมาทานตบะเพราะเหตุแห่งความใคร่ในลาภสักการะและชื่อเสียงว่า ‘พระราชา ราชมหาอำมาตย์ กษัตริย์ พราหมณ์ คหบดี เดียรถีย์ทั้งหลาย จักสักการะเรา’ ... ด้วยเหตุนี้ เขาย่อมเป็นผู้บริสุทธิ์ในฐานะนั้น

67. ‘‘Puna caparaṃ, nigrodha, tapassī aññataraṃ samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā nāpasādetā hoti – ‘kiṃ panāyaṃ sambahulājīvo sabbaṃ saṃbhakkheti. Seyyathidaṃ – mūlabījaṃ khandhabījaṃ phaḷubījaṃ aggabījaṃ bījabījameva pañcamaṃ, asanivicakkaṃ dantakūṭaṃ, samaṇappavādenā’ti…pe… evaṃ so tasmiṃ ṭhāne parisuddho hoti.

๖๗. นิโครธ อีกประการหนึ่ง ตบัสสีไม่เป็นผู้รุกรานสมณะหรือพราหมณ์บางรูปว่า ‘สมณะผู้นี้มีอาชีวะมากมายอะไรหนอ ย่อมบริโภคทุกสิ่ง ได้แก่ พืชเกิดจากเหง้า พืชเกิดจากลำต้น พืชเกิดจากข้อ พืชเกิดจากยอด พืชเกิดจากเมล็ดเป็นที่ ๕ มีฟันเหมือนค้อน มีฟันเป็นสาก (ยังเรียกกัน) ด้วยคำว่าสมณะ’ ... ด้วยเหตุนี้ เขาย่อมเป็นผู้บริสุทธิ์ในฐานะนั้น

‘‘Puna caparaṃ, nigrodha, tapassī passati aññataraṃ samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā kulesu sakkariyamānaṃ garu kariyamānaṃ māniyamānaṃ pūjiyamānaṃ. Disvā tassa na evaṃ [Pg.39] hoti – ‘imañhi nāma sambahulājīvaṃ kulesu sakkaronti garuṃ karonti mānenti pūjenti. Maṃ pana tapassiṃ lūkhājīviṃ kulesu na sakkaronti na garuṃ karonti na mānenti na pūjentī’ti, iti so issāmacchariyaṃ kulesu nuppādetā hoti…pe… evaṃ so tasmiṃ ṭhāne parisuddho hoti.

นิโครธ อีกประการหนึ่ง ตบัสสีเห็นสมณะหรือพราหมณ์บางรูปอันตระกูลทั้งหลายสักการะ เคารพ นับถือ บูชาอยู่ ครั้นเห็นแล้ว เขาไม่คิดอย่างนี้ว่า ‘ตระกูลทั้งหลายสักการะ เคารพ นับถือ บูชาสมณะผู้มีอาชีวะมากมายนี้หนอ ส่วนเราผู้เป็นตบัสสี มีอาชีวะเศร้าหมอง ตระกูลทั้งหลายกลับไม่สักการะ ไม่เคารพ ไม่นับถือ ไม่บูชา’ ด้วยเหตุนี้ เขาจึงไม่เป็นผู้ก่อความริษยาและความตระหนี่ในตระกูลทั้งหลาย ... ด้วยเหตุนี้ เขาย่อมเป็นผู้บริสุทธิ์ในฐานะนั้น

68. ‘‘Puna caparaṃ, nigrodha, tapassī na āpāthakanisādī hoti…pe… evaṃ so tasmiṃ ṭhāne parisuddho hoti.

๖๘. นิโครธ อีกประการหนึ่ง ตบัสสีไม่เป็นผู้นั่งในที่แจ้ง ... ด้วยเหตุนี้ เขาย่อมเป็นผู้บริสุทธิ์ในฐานะนั้น

‘‘Puna caparaṃ, nigrodha, tapassī na attānaṃ adassayamāno kulesu carati – ‘idampi me tapasmiṃ, idampi me tapasmi’nti…pe… evaṃ so tasmiṃ ṭhāne parisuddho hoti.

นิโครธ อีกประการหนึ่ง ตบัสสีไม่เที่ยวแสดงตนในตระกูลทั้งหลายว่า ‘แม้ข้อนี้ก็เป็นตบะของเรา แม้ข้อนี้ก็เป็นตบะของเรา’ ... ด้วยเหตุนี้ เขาย่อมเป็นผู้บริสุทธิ์ในฐานะนั้น

‘‘Puna caparaṃ, nigrodha, tapassī na kañcideva paṭicchannaṃ sevati, so – ‘khamati te ida’nti puṭṭho samāno akkhamamānaṃ āha – ‘nakkhamatī’ti. Khamamānaṃ āha – ‘khamatī’ti. Iti so sampajānamusā na bhāsitā hoti…pe… evaṃ so tasmiṃ ṭhāne parisuddho hoti.

นิโครธ อีกประการหนึ่ง ตบัสสีไม่เสพสิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ปกปิดไว้ เขาถูกถามว่า ‘สิ่งนี้ท่านชอบใจหรือ’ เมื่อไม่ชอบใจ ก็กล่าวว่า ‘ไม่ชอบใจ’ เมื่อชอบใจ ก็กล่าวว่า ‘ชอบใจ’ ด้วยเหตุนี้ เขาจึงไม่เป็นผู้กล่าวคำเท็จทั้งที่รู้อยู่ ... ด้วยเหตุนี้ เขาย่อมเป็นผู้บริสุทธิ์ในฐานะนั้น

‘‘Puna caparaṃ, nigrodha, tapassī tathāgatassa vā tathāgatasāvakassa vā dhammaṃ desentassa santaṃyeva pariyāyaṃ anuññeyyaṃ anujānāti…pe… evaṃ so tasmiṃ ṭhāne parisuddho hoti.

นิโครธ อีกประการหนึ่ง ตบัสสี เมื่อพระตถาคตหรือสาวกของพระตถาคตแสดงธรรมอยู่ ย่อมอนุโมทนาเหตุอันควรอนุโมทนาที่มีอยู่จริงนั่นเทียว ... ด้วยเหตุนี้ เขาย่อมเป็นผู้บริสุทธิ์ในฐานะนั้น

69. ‘‘Puna caparaṃ, nigrodha, tapassī akkodhano hoti anupanāhī. Yampi, nigrodha, tapassī akkodhano hoti anupanāhī evaṃ so tasmiṃ ṭhāne parisuddho hoti.

๖๙. นิโครธะ อีกประการหนึ่ง นักบวชผู้บำเพ็ญตบะเป็นผู้ไม่โกรธ ไม่ผูกโกรธ นิโครธะ การที่นักบวชผู้บำเพ็ญตบะเป็นผู้ไม่โกรธ ไม่ผูกโกรธ ด้วยเหตุนี้ เธอย่อมเป็นผู้บริสุทธิ์ในข้อนั้น

‘‘Puna caparaṃ, nigrodha, tapassī amakkhī hoti apaḷāsī…pe… anissukī hoti amaccharī… asaṭho hoti amāyāvī… atthaddho hoti anatimānī… na pāpiccho hoti na pāpikānaṃ icchānaṃ vasaṃ gato… na micchādiṭṭhiko hoti na antaggāhikāya diṭṭhiyā samannāgato… na sandiṭṭhiparāmāsī hoti na ādhānaggāhī suppaṭinissaggī. Yampi, nigrodha, tapassī na sandiṭṭhiparāmāsī hoti na ādhānaggāhī suppaṭinissaggī. Evaṃ so tasmiṃ ṭhāne parisuddho hoti.

นิโครธะ อีกประการหนึ่ง นักบวชผู้บำเพ็ญตบะเป็นผู้ไม่ลบหลู่ ไม่ตีเสมอ ... ไม่ริษยา ไม่ตระหนี่ ... ไม่โอ้อวด ไม่มีมายา ... ไม่กระด้าง ไม่ดูหมิ่น ... ไม่มีปรารถนาลามก ไม่ตกอยู่ในอำนาจแห่งความปรารถนาลามก ... ไม่มีความเห็นผิด ไม่ประกอบด้วยทิฏฐิอันยึดถือที่สุด ... ไม่ยึดมั่นทิฏฐิของตน ไม่ยึดถืออย่างมั่นคง สละคืนได้ง่าย นิโครธะ การที่นักบวชผู้บำเพ็ญตบะไม่ยึดมั่นทิฏฐิของตน ไม่ยึดถืออย่างมั่นคง สละคืนได้ง่าย ด้วยเหตุนี้ เธอย่อมเป็นผู้บริสุทธิ์ในข้อนั้น

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, nigrodha, yadi evaṃ sante tapojigucchā parisuddhā vā hoti aparisuddhā vā’’ti? ‘‘Addhā kho, bhante, evaṃ sante tapojigucchā parisuddhā [Pg.40] hoti no aparisuddhā, aggappattā ca sārappattā cā’’ti. ‘‘Na kho, nigrodha, ettāvatā tapojigucchā aggappattā ca hoti sārappattā ca; api ca kho papaṭikappattā hotī’’ti.

“นิโครธะ เธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร เมื่อเป็นเช่นนี้ การเกลียดตบะชื่อว่าบริสุทธิ์หรือไม่บริสุทธิ์” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อเป็นเช่นนี้ การเกลียดตบะชื่อว่าบริสุทธิ์แน่นอน ไม่ใช่ไม่บริสุทธิ์ ทั้งยังถึงที่สุดและถึงแก่นสาร” “นิโครธะ การเกลียดตบะยังไม่ถึงที่สุดและยังไม่ถึงแก่นสารด้วยเหตุเพียงเท่านี้ แต่ว่าถึงเพียงแค่สะเก็ดเท่านั้น”

Parisuddhatacappattakathā

ว่าด้วยการบรรลุความบริสุทธิ์เพียงแค่เปลือก

70. ‘‘Kittāvatā pana, bhante, tapojigucchā aggappattā ca hoti sārappattā ca? Sādhu me, bhante, bhagavā tapojigucchāya aggaññeva pāpetu, sāraññeva pāpetū’’ti. ‘‘Idha, nigrodha, tapassī cātuyāmasaṃvarasaṃvuto hoti. Kathañca, nigrodha, tapassī cātuyāmasaṃvarasaṃvuto hoti? Idha, nigrodha, tapassī na pāṇaṃ atipāteti, na pāṇaṃ atipātayati, na pāṇamatipātayato samanuñño hoti. Na adinnaṃ ādiyati, na adinnaṃ ādiyāpeti, na adinnaṃ ādiyato samanuñño hoti. Na musā bhaṇati, na musā bhaṇāpeti, na musā bhaṇato samanuñño hoti. Na bhāvitamāsīsati, na bhāvitamāsīsāpeti, na bhāvitamāsīsato samanuñño hoti. Evaṃ kho, nigrodha, tapassī cātuyāmasaṃvarasaṃvuto hoti.

๗๐. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ การเกลียดตบะจะถึงที่สุดและถึงแก่นสารด้วยเหตุเพียงเท่าไร ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดให้การเกลียดตบะของข้าพระองค์ถึงที่สุดและถึงแก่นสารเถิด” “นิโครธะ นักบวชผู้บำเพ็ญตบะในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้สำรวมด้วยจาตุยามสังวร นิโครธะ นักบวชผู้บำเพ็ญตบะเป็นผู้สำรวมด้วยจาตุยามสังวรอย่างไร คือ นิโครธะ นักบวชผู้บำเพ็ญตบะในธรรมวินัยนี้ ไม่ฆ่าสัตว์ ไม่ใช้ให้ผู้อื่นฆ่า ไม่พอใจผู้ที่ฆ่าสัตว์ ไม่ลักทรัพย์ ไม่ใช้ให้ผู้อื่นลัก ไม่พอใจผู้ที่ลักทรัพย์ ไม่พูดเท็จ ไม่ใช้ให้ผู้อื่นพูดเท็จ ไม่พอใจผู้ที่พูดเท็จ ไม่เสพกาม ไม่ใช้ให้ผู้อื่นเสพ ไม่พอใจผู้ที่เสพกาม นิโครธะ นักบวชผู้บำเพ็ญตบะเป็นผู้สำรวมด้วยจาตุยามสังวรอย่างนี้แล

‘‘Yato kho, nigrodha, tapassī cātuyāmasaṃvarasaṃvuto hoti, aduṃ cassa hoti tapassitāya. So abhiharati no hīnāyāvattati. So vivittaṃ senāsanaṃ bhajati araññaṃ rukkhamūlaṃ pabbataṃ kandaraṃ giriguhaṃ susānaṃ vanapatthaṃ abbhokāsaṃ palālapuñjaṃ. So pacchābhattaṃ piṇḍapātappaṭikkanto nisīdati pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā. So abhijjhaṃ loke pahāya vigatābhijjhena cetasā viharati, abhijjhāya cittaṃ parisodheti. Byāpādappadosaṃ pahāya abyāpannacitto viharati sabbapāṇabhūtahitānukampī, byāpādappadosā cittaṃ parisodheti. Thinamiddhaṃ pahāya vigatathinamiddho viharati ālokasaññī sato sampajāno, thinamiddhā cittaṃ parisodheti. Uddhaccakukkuccaṃ pahāya anuddhato viharati ajjhattaṃ vūpasantacitto, uddhaccakukkuccā cittaṃ parisodheti. Vicikicchaṃ pahāya tiṇṇavicikiccho viharati akathaṃkathī kusalesu dhammesu, vicikicchāya cittaṃ parisodheti.

“นิโครธะ เมื่อใด นักบวชผู้บำเพ็ญตบะเป็นผู้สำรวมด้วยจาตุยามสังวรแล้ว การบำเพ็ญตบะของเธอก็มีผลดังนี้ คือ เธอย่อมก้าวหน้า ไม่หวนกลับมาเพื่อความเสื่อม เธอเสพเสนาสนะอันสงัด คือ ป่า โคนไม้ ภูเขา ซอกเขา ถ้ำ ป่าช้า ป่าชัฏ ที่แจ้ง ลอมฟาง เธอเวลาปัจฉาภัต กลับจากบิณฑบาตแล้ว นั่งคู้บัลลังก์ ตั้งกายตรง ดำรงสติไว้เฉพาะหน้า เธอละอภิชฌาในโลกแล้ว มีใจปราศจากอภิชฌาอยู่ ชำระจิตให้บริสุทธิ์จากอภิชฌา ละพยาบาทปโทสะแล้ว มีจิตไม่พยาบาท อนุเคราะห์เกื้อกูลแก่สรรพสัตว์และภูตอยู่ ชำระจิตให้บริสุทธิ์จากพยาบาทปโทสะ ละถีนมิทธะแล้ว ปราศจากถีนมิทธะ มีความกำหนดหมายในแสงสว่าง มีสติสัมปชัญญะอยู่ ชำระจิตให้บริสุทธิ์จากถีนมิทธะ ละอุทธัจจกุกกุจจะแล้ว เป็นผู้ไม่ฟุ้งซ่าน มีจิตสงบ ณ ภายในอยู่ ชำระจิตให้บริสุทธิ์จากอุทธัจจกุกกุจจะ ละวิจิกิจฉาแล้ว ข้ามพ้นวิจิกิจฉา ไม่มีความเคลือบแคลงในกุศลธรรมทั้งหลายอยู่ ชำระจิตให้บริสุทธิ์จากวิจิกิจฉา

71. ‘‘So [Pg.41] ime pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese paññāya dubbalīkaraṇe mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati. Tathā dutiyaṃ. Tathā tatiyaṃ. Tathā catutthaṃ. Iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharati. Karuṇāsahagatena cetasā…pe… muditāsahagatena cetasā…pe… upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati. Tathā dutiyaṃ. Tathā tatiyaṃ. Tathā catutthaṃ. Iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharati.

๗๑. “เธอละนิวรณ์ ๕ ประการนี้ อันเป็นอุปกิเลสแห่งจิต ทำปัญญาให้ทุรพลแล้ว มีใจประกอบด้วยเมตตา แผ่ไปสู่ทิศหนึ่งอยู่ อย่างนั้น ทิศที่ ๒ อย่างนั้น ทิศที่ ๓ อย่างนั้น ทิศที่ ๔ เธอมีใจประกอบด้วยเมตตาอันไพบูลย์ ถึงความเป็นใหญ่ หาประมาณมิได้ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียน แผ่ไปทั่วโลกทั้งปวงในที่ทั้งปวง โดยความเป็นตนเสมอในทุกสถาน ทั้งเบื้องบน เบื้องต่ำ เบื้องขวาง อยู่ มีใจประกอบด้วยกรุณา... มีใจประกอบด้วยมุทิตา... มีใจประกอบด้วยอุเบกขา แผ่ไปสู่ทิศหนึ่งอยู่ อย่างนั้น ทิศที่ ๒ อย่างนั้น ทิศที่ ๓ อย่างนั้น ทิศที่ ๔ เธอมีใจประกอบด้วยอุเบกขาอันไพบูลย์ ถึงความเป็นใหญ่ หาประมาณมิได้ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียน แผ่ไปทั่วโลกทั้งปวงในที่ทั้งปวง โดยความเป็นตนเสมอในทุกสถาน ทั้งเบื้องบน เบื้องต่ำ เบื้องขวาง อยู่

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, nigrodha. Yadi evaṃ sante tapojigucchā parisuddhā vā hoti aparisuddhā vā’’ti? ‘‘Addhā kho, bhante, evaṃ sante tapojigucchā parisuddhā hoti no aparisuddhā, aggappattā ca sārappattā cā’’ti. ‘‘Na kho, nigrodha, ettāvatā tapojigucchā aggappattā ca hoti sārappattā ca; api ca kho tacappattā hotī’’ti.

“นิโครธะ เธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร เมื่อเป็นเช่นนี้ การเกลียดตบะชื่อว่าบริสุทธิ์หรือไม่บริสุทธิ์” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อเป็นเช่นนี้ การเกลียดตบะชื่อว่าบริสุทธิ์แน่นอน ไม่ใช่ไม่บริสุทธิ์ ทั้งยังถึงที่สุดและถึงแก่นสาร” “นิโครธะ การเกลียดตบะยังไม่ถึงที่สุดและยังไม่ถึงแก่นสารด้วยเหตุเพียงเท่านี้ แต่ว่าถึงเพียงแค่เปลือกเท่านั้น”

Parisuddhaphegguppattakathā

ว่าด้วยการบรรลุความบริสุทธิ์เพียงแค่กะพี้

72. ‘‘Kittāvatā pana, bhante, tapojigucchā aggappattā ca hoti sārappattā ca? Sādhu me, bhante, bhagavā tapojigucchāya aggaññeva pāpetu, sāraññeva pāpetū’’ti. ‘‘Idha, nigrodha, tapassī cātuyāmasaṃvarasaṃvuto hoti. Kathañca, nigrodha, tapassī cātuyāmasaṃvarasaṃvuto hoti…pe… yato kho, nigrodha, tapassī cātuyāmasaṃvarasaṃvuto hoti, aduṃ cassa hoti tapassitāya. So abhiharati no hīnāyāvattati. So vivittaṃ senāsanaṃ bhajati…pe… so ime pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese paññāya dubbalīkaraṇe mettāsahagatena cetasā…pe… karuṇāsahagatena cetasā…pe… muditāsahagatena cetasā…pe… upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharati. So anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ dvepi jātiyo tissopi jātiyo catassopi jātiyo pañcapi jātiyo dasapi jātiyo vīsampi jātiyo tiṃsampi jātiyo cattālīsampi [Pg.42] jātiyo paññāsampi jātiyo jātisatampi jātisahassampi jātisatasahassampi anekepi saṃvaṭṭakappe anekepi vivaṭṭakappe anekepi saṃvaṭṭavivaṭṭakappe – ‘amutrāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādiṃ, tatrāpāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapanno’ti. Iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati.

๗๒. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ ตบะและข้อปฏิบัติที่น่ารังเกียจจึงจะถึงที่สุดและถึงแก่นสาร ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดทรงนำตบะและข้อปฏิบัติที่น่ารังเกียจของข้าพระองค์ให้ถึงที่สุด ให้ถึงแก่นสารเถิด” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “นิโครธ ตบัสสีในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้สำรวมด้วยจาตุยามสังวร นิโครธ ตบัสสีเป็นผู้สำรวมด้วยจาตุยามสังวรอย่างไร ...ฯลฯ... นิโครธ ในกาลใด ตบัสสีเป็นผู้สำรวมด้วยจาตุยามสังวร ในกาลนั้น การบำเพ็ญตบะของเธอนั้นย่อมมีลักษณะดังนี้ คือ เธอย่อมเพิ่มพูนกุศลธรรม ไม่กลับมาเพื่อความเป็นคนเลว เธอเข้าถึงเสนาสนะอันสงัด ...ฯลฯ... เธอละนิวรณ์ ๕ ประการนี้ อันเป็นเครื่องเศร้าหมองแห่งจิต เป็นเครื่องทำปัญญาให้ถอยกำลังแล้ว มีใจประกอบด้วยเมตตา ...ฯลฯ... มีใจประกอบด้วยกรุณา ...ฯลฯ... มีใจประกอบด้วยมุทิตา ...ฯลฯ... มีใจประกอบด้วยอุเบกขาอันไพบูลย์ ถึงความเป็นใหญ่ หาประมาณมิได้ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียน แผ่ไปอยู่ เธอย่อมระลึกถึงชาติก่อนได้เป็นอันมาก คือ ระลึกได้ ๑ ชาติบ้าง ๒ ชาติบ้าง ๓ ชาติบ้าง ๔ ชาติบ้าง ๕ ชาติบ้าง ๑๐ ชาติบ้าง ๒๐ ชาติบ้าง ๓๐ ชาติบ้าง ๔๐ ชาติบ้าง ๕๐ ชาติบ้าง ๑๐๐ ชาติบ้าง ๑,๐๐๐ ชาติบ้าง ๑๐๐,๐๐๐ ชาติบ้าง ตลอดสังวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดสังวัฏฏวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ว่า ‘ในภพโน้น เรามีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีวรรณะอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขเสวยทุกข์อย่างนั้น มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพนั้นแล้ว ได้ไปเกิดในภพโน้น แม้ในภพนั้น เราก็มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีวรรณะอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขเสวยทุกข์อย่างนั้น มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพนั้นแล้ว จึงมาเกิดในภพนี้’ เธอย่อมระลึกถึงชาติก่อนได้เป็นอันมาก พร้อมทั้งลักษณะและเรื่องราวอย่างนี้

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, nigrodha, yadi evaṃ sante tapojigucchā parisuddhā vā hoti aparisuddhā vā’’ti? ‘‘Addhā kho, bhante, evaṃ sante tapojigucchā parisuddhā hoti, no aparisuddhā, aggappattā ca sārappattā cā’’ti. ‘‘Na kho, nigrodha, ettāvatā tapojigucchā aggappattā ca hoti sārappattā ca; api ca kho phegguppattā hotī’’ti.

“นิโครธ เธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร เมื่อเป็นเช่นนี้ ตบะและข้อปฏิบัติที่น่ารังเกียจนั้น บริสุทธิ์หรือไม่บริสุทธิ์” นิโครธทูลตอบว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อเป็นเช่นนี้ ตบะและข้อปฏิบัติที่น่ารังเกียจนั้น บริสุทธิ์แน่นอน ไม่ใช่ไม่บริสุทธิ์ ทั้งถึงที่สุดและถึงแก่นสาร” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “นิโครธ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ตบะและข้อปฏิบัติที่น่ารังเกียจยังไม่ถึงที่สุด ยังไม่ถึงแก่นสาร แต่เป็นเพียงถึงกระพี้เท่านั้น”

Parisuddhaaggappattasārappattakathā

เรื่องการถึงที่สุดและแก่นสารอันบริสุทธิ์

73. ‘‘Kittāvatā pana, bhante, tapojigucchā aggappattā ca hoti sārappattā ca? Sādhu me, bhante, bhagavā tapojigucchāya aggaññeva pāpetu, sāraññeva pāpetū’’ti. ‘‘Idha, nigrodha, tapassī cātuyāmasaṃvarasaṃvuto hoti. Kathañca, nigrodha, tapassī cātuyāmasaṃvarasaṃvuto hoti…pe… yato kho, nigrodha, tapassī cātuyāmasaṃvarasaṃvuto hoti, aduṃ cassa hoti tapassitāya. So abhiharati no hīnāyāvattati. So vivittaṃ senāsanaṃ bhajati…pe… so ime pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese paññāya dubbalīkaraṇe mettāsahagatena cetasā…pe… upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharati. So anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. Seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ dvepi jātiyo tissopi jātiyo catassopi jātiyo pañcapi jātiyo…pe… iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. So dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate, yathākammūpage satte pajānāti – ‘ime vata bhonto sattā kāyaduccaritena [Pg.43] samannāgatā vacīduccaritena samannāgatā manoduccaritena samannāgatā ariyānaṃ upavādakā micchādiṭṭhikā micchādiṭṭhikammasamādānā. Te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapannā. Ime vā pana bhonto sattā kāyasucaritena samannāgatā vacīsucaritena samannāgatā manosucaritena samannāgatā ariyānaṃ anupavādakā sammādiṭṭhikā sammādiṭṭhikammasamādānā. Te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannā’ti. Iti dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate, yathākammūpage satte pajānāti.

๗๓. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ ตบะและข้อปฏิบัติที่น่ารังเกียจจึงจะถึงที่สุดและถึงแก่นสาร ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดทรงนำตบะและข้อปฏิบัติที่น่ารังเกียจของข้าพระองค์ให้ถึงที่สุด ให้ถึงแก่นสารเถิด” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “นิโครธ ตบัสสีในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้สำรวมด้วยจาตุยามสังวร นิโครธ ตบัสสีเป็นผู้สำรวมด้วยจาตุยามสังวรอย่างไร ...ฯลฯ... นิโครธ ในกาลใด ตบัสสีเป็นผู้สำรวมด้วยจาตุยามสังวร ในกาลนั้น การบำเพ็ญตบะของเธอนั้นย่อมมีลักษณะดังนี้ คือ เธอย่อมเพิ่มพูนกุศลธรรม ไม่กลับมาเพื่อความเป็นคนเลว เธอเข้าถึงเสนาสนะอันสงัด ...ฯลฯ... เธอละนิวรณ์ ๕ ประการนี้ อันเป็นเครื่องเศร้าหมองแห่งจิต เป็นเครื่องทำปัญญาให้ถอยกำลังแล้ว มีใจประกอบด้วยเมตตา ...ฯลฯ... มีใจประกอบด้วยอุเบกขาอันไพบูลย์ ถึงความเป็นใหญ่ หาประมาณมิได้ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียน แผ่ไปอยู่ เธอย่อมระลึกถึงชาติก่อนได้เป็นอันมาก คือ ระลึกได้ ๑ ชาติบ้าง ๒ ชาติบ้าง ๓ ชาติบ้าง ๔ ชาติบ้าง ๕ ชาติบ้าง ...ฯลฯ... เธอย่อมระลึกถึงชาติก่อนได้เป็นอันมาก พร้อมทั้งลักษณะและเรื่องราวอย่างนี้ เธอมีตาทิพย์อันบริสุทธิ์ล่วงจักษุของมนุษย์ ย่อมเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังเกิด ทั้งชั้นต่ำและชั้นสูง งามและไม่งาม เกิดดีและเกิดไม่ดี ย่อมรู้ชัดถึงหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมว่า ‘ท่านผู้เจริญ สัตว์เหล่านี้ประกอบด้วยกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ติเตียนพระอริยเจ้า เป็นมิจฉาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจมิจฉาทิฏฐิ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดในอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ส่วนท่านผู้เจริญ สัตว์เหล่านี้ประกอบด้วยกายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต ไม่ติเตียนพระอริยเจ้า เป็นสัมมาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจสัมมาทิฏฐิ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดในสุคติโลกสวรรค์’ เธอย่อมเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังเกิด ทั้งชั้นต่ำและชั้นสูง งามและไม่งาม เกิดดีและเกิดไม่ดี ด้วยตาทิพย์อันบริสุทธิ์ล่วงจักษุของมนุษย์ ย่อมรู้ชัดถึงหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมอย่างนี้

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, nigrodha, yadi evaṃ sante tapojigucchā parisuddhā vā hoti aparisuddhā vā’’ti? ‘‘Addhā kho, bhante, evaṃ sante tapojigucchā parisuddhā hoti no aparisuddhā, aggappattā ca sārappattā cā’’ti.

“นิโครธ เธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร เมื่อเป็นเช่นนี้ ตบะและข้อปฏิบัติที่น่ารังเกียจนั้น บริสุทธิ์หรือไม่บริสุทธิ์” นิโครธทูลตอบว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อเป็นเช่นนี้ ตบะและข้อปฏิบัติที่น่ารังเกียจนั้น บริสุทธิ์แน่นอน ไม่ใช่ไม่บริสุทธิ์ ทั้งถึงที่สุดและถึงแก่นสาร”

74. ‘‘Ettāvatā kho, nigrodha, tapojigucchā aggappattā ca hoti sārappattā ca. Iti kho, nigrodha, yaṃ maṃ tvaṃ avacāsi – ‘ko nāma so, bhante, bhagavato dhammo, yena bhagavā sāvake vineti, yena bhagavatā sāvakā vinītā assāsappattā paṭijānanti ajjhāsayaṃ ādibrahmacariya’nti. Iti kho taṃ, nigrodha, ṭhānaṃ uttaritarañca paṇītatarañca, yenāhaṃ sāvake vinemi, yena mayā sāvakā vinītā assāsappattā paṭijānanti ajjhāsayaṃ ādibrahmacariya’’nti.

๗๔. “นิโครธ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล ตบะและข้อปฏิบัติที่น่ารังเกียจจึงถึงที่สุดและถึงแก่นสาร นิโครธ คำที่เธอได้ถามเราว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมของพระผู้มีพระภาคที่ทรงแนะนำสาวก ที่สาวกอันพระผู้มีพระภาคทรงแนะนำแล้ว บรรลุถึงความเบาใจ ปฏิญาณอัธยาศัยคืออาทิพรหมจรรย์นั้นคืออะไร’ นิโครธ ฐานะนั้นแลอันเป็นธรรมที่เราใช้แนะนำสาวก และสาวกที่เราแนะนำแล้ว บรรลุถึงความเบาใจ ปฏิญาณอัธยาศัยคืออาทิพรหมจรรย์ เป็นธรรมที่ยิ่งกว่าและประณีตกว่า (ตบะและข้อปฏิบัติที่น่ารังเกียจนั้น)”

Evaṃ vutte, te paribbājakā unnādino uccāsaddamahāsaddā ahesuṃ – ‘‘ettha mayaṃ anassāma sācariyakā, na mayaṃ ito bhiyyo uttaritaraṃ pajānāmā’’ti.

เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ปริพาชกเหล่านั้นได้ส่งเสียงอื้ออึงกึกก้องกัมปนาทว่า “พวกเราพร้อมทั้งอาจารย์พากันถึงความพินาศแล้วในเรื่องนี้ พวกเราไม่รู้จักธรรมที่ยิ่งขึ้นไปกว่านี้เลย”

Nigrodhassa pajjhāyanaṃ

เรื่องความจนใจของนิโครธปริพาชก

75. Yadā aññāsi sandhāno gahapati – ‘‘aññadatthu kho dānime aññatitthiyā paribbājakā bhagavato bhāsitaṃ sussūsanti, sotaṃ odahanti, aññācittaṃ upaṭṭhāpentī’’ti. Atha nigrodhaṃ paribbājakaṃ etadavoca [Pg.44] – ‘‘iti kho, bhante nigrodha, yaṃ maṃ tvaṃ avacāsi – ‘yagghe, gahapati, jāneyyāsi, kena samaṇo gotamo saddhiṃ sallapati, kena sākacchaṃ samāpajjati, kena paññāveyyattiyaṃ samāpajjati, suññāgārahatā samaṇassa gotamassa paññā, aparisāvacaro samaṇo gotamo nālaṃ sallāpāya, so antamantāneva sevati; seyyathāpi nāma gokāṇā pariyantacārinī antamantāneva sevati. Evameva suññāgārahatā samaṇassa gotamassa paññā, aparisāvacaro samaṇo gotamo nālaṃ sallāpāya; so antamantāneva sevati; iṅgha, gahapati, samaṇo gotamo imaṃ parisaṃ āgaccheyya, ekapañheneva naṃ saṃsādeyyāma, tucchakumbhīva naṃ maññe orodheyyāmā’ti. Ayaṃ kho so, bhante, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho idhānuppatto, aparisāvacaraṃ pana naṃ karotha, gokāṇaṃ pariyantacāriniṃ karotha, ekapañheneva naṃ saṃsādetha, tucchakumbhīva naṃ orodhethā’’ti. Evaṃ vutte, nigrodho paribbājako tuṇhībhūto maṅkubhūto pattakkhandho adhomukho pajjhāyanto appaṭibhāno nisīdi.

๗๕. เมื่อสัณฐานคฤหบดีทราบว่า “บัดนี้ พวกปริพาชกอัญเดียรถีย์เหล่านี้ปรารถนาจะฟังพระดำรัสของพระผู้มีพระภาค เงี่ยโสตสดับ ตั้งจิตเพื่อจะรู้ทั่วถึง” ครั้งนั้น จึงได้กล่าวกะนิโครธปริพาชกดังนี้ว่า “ท่านนิโครธผู้เจริญ ท่านได้กล่าวกะข้าพเจ้าว่า ‘คฤหบดี ท่านพึงทราบเถิด พระสมณโคดมสนทนากับใคร สนทนาปราศรัยกับใคร เข้าถึงความเป็นผู้มีปัญญาปรากฏชัดกับใคร ปัญญาของพระสมณโคดมถูกความว่างเปล่ากำจัดเสียแล้ว พระสมณโคดมไม่องอาจในบริษัท ไม่สามารถเพื่อจะสนทนา ย่อมเสพเฉพาะแต่ที่เงียบสงัดชายขอบ เปรียบเหมือนแม่โคตาบอดเที่ยวไปตามชายขอบ ย่อมเสพเฉพาะแต่ที่ชายขอบ ฉันใด ปัญญาของพระสมณโคดมก็ถูกความว่างเปล่ากำจัดเสียแล้ว พระสมณโคดมไม่องอาจในบริษัท ไม่สามารถเพื่อจะสนทนา ย่อมเสพเฉพาะแต่ที่เงียบสงัดชายขอบ ฉันนั้นเหมือนกัน เอาเถิด คฤหบดี ถ้าพระสมณโคดมพึงเสด็จมาสู่บริษัทนี้ไซร้ พวกเราพึงทำให้พระองค์จมลงด้วยปัญหาข้อเดียว ข้าพเจ้าเข้าใจว่า พวกเราพึงทำให้พระองค์หมุนไปเหมือนหม้อเปล่า’ ดังนี้ ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นเสด็จมาถึงที่นี่แล้ว พวกท่านจงทำให้พระองค์ไม่องอาจในบริษัทเถิด จงทำให้พระองค์เหมือนแม่โคตาบอดเที่ยวไปตามชายขอบเถิด จงทำให้พระองค์จมลงด้วยปัญหาข้อเดียวเถิด จงทำให้พระองค์หมุนไปเหมือนหม้อเปล่าเถิด” เมื่อสัณฐานคฤหบดีกล่าวอย่างนี้แล้ว นิโครธปริพาชกได้นิ่งอึ้ง เก้อเขิน คอตก ก้มหน้า ครุ่นคิด ไม่สามารถจะกล่าวตอบได้ นั่งอยู่

76. Atha kho bhagavā nigrodhaṃ paribbājakaṃ tuṇhībhūtaṃ maṅkubhūtaṃ pattakkhandhaṃ adhomukhaṃ pajjhāyantaṃ appaṭibhānaṃ viditvā nigrodhaṃ paribbājakaṃ etadavoca – ‘‘saccaṃ kira, nigrodha, bhāsitā te esā vācā’’ti? ‘‘Saccaṃ, bhante, bhāsitā me esā vācā, yathābālena yathāmūḷhena yathāakusalenā’’ti. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, nigrodha. Kinti te sutaṃ paribbājakānaṃ vuḍḍhānaṃ mahallakānaṃ ācariyapācariyānaṃ bhāsamānānaṃ – ‘ye te ahesuṃ atītamaddhānaṃ arahanto sammāsambuddhā, evaṃ su te bhagavanto saṃgamma samāgamma unnādino uccāsaddamahāsaddā anekavihitaṃ tiracchānakathaṃ anuyuttā viharanti. Seyyathidaṃ – rājakathaṃ corakathaṃ…pe… itibhavābhavakathaṃ iti vā. Seyyathāpi tvaṃ etarahi sācariyako. Udāhu, evaṃ su te bhagavanto araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevanti appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppāni, seyyathāpāhaṃ etarahī’ti.

๗๖. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบนิโครธปริพาชกผู้นั่งนิ่งอึ้ง เก้อเขิน คอตก ก้มหน้า ครุ่นคิด ไม่สามารถจะกล่าวตอบได้ จึงได้ตรัสถามนิโครธปริพาชกว่า “นิโครธ ได้ยินว่า วาจานี้ท่านกล่าวจริงหรือ” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เป็นความจริง วาจานี้ข้าพระองค์กล่าวแล้ว ตามความโง่เขลา ตามความหลง ตามความไม่ฉลาด” “นิโครธ ท่านจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ท่านได้ฟังอะไรมา จากพวกปริพาชกผู้เฒ่าผู้แก่ ผู้เป็นอาจารย์และปาจารย์พูดกันอยู่ว่า ‘พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายเหล่าใด ได้มีแล้วในอดีตกาล พระผู้มีพระภาคเจ้าเหล่านั้นประชุมพร้อมเพรียงกันแล้ว มีเสียงอื้ออึงกึกก้อง ประกอบติรัจฉานกถาหลายอย่าง คือ เรื่องพระราชา เรื่องโจร...ฯลฯ...เรื่องความเจริญความเสื่อม อยู่ เหมือนอย่างที่ท่านพร้อมทั้งอาจารย์เป็นอยู่ในบัดนี้ หรือว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าเหล่านั้น ย่อมเสพเสนาสนะอันเป็นป่าละเมาะและป่าทึบอันสงัด มีเสียงน้อย มีเสียงกึกก้องน้อย ปราศจากลมจากคนเดิน เป็นที่ลับของมนุษย์ สมควรแก่การหลีกเร้น เหมือนอย่างที่เราเป็นอยู่ในบัดนี้”

‘‘Sutaṃ metaṃ, bhante. Paribbājakānaṃ vuḍḍhānaṃ mahallakānaṃ ācariyapācariyānaṃ bhāsamānānaṃ – ‘ye te ahesuṃ atītamaddhānaṃ arahanto sammāsambuddhā[Pg.45], na evaṃ su te bhagavanto saṃgamma samāgamma unnādino uccāsaddamahāsaddā anekavihitaṃ tiracchānakathaṃ anuyuttā viharanti. Seyyathidaṃ – rājakathaṃ corakathaṃ…pe… itibhavābhavakathaṃ iti vā, seyyathāpāhaṃ etarahi sācariyako. Evaṃ su te bhagavanto araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevanti appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppāni, seyyathāpi bhagavā etarahī’’’ti.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้ฟังมาจากปริพาชกผู้เฒ่าผู้แก่ ผู้เป็นอาจารย์และปาจารย์พูดกันอยู่ว่า ‘พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายเหล่าใด ได้มีแล้วในอดีตกาล พระผู้มีพระภาคเจ้าเหล่านั้น มิได้ประชุมพร้อมเพรียงกันแล้ว มีเสียงอื้ออึงกึกก้อง ประกอบติรัจฉานกถาหลายอย่าง คือ เรื่องพระราชา เรื่องโจร...ฯลฯ...เรื่องความเจริญความเสื่อม เหมือนอย่างที่ข้าพระองค์พร้อมทั้งอาจารย์เป็นอยู่ในบัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าเหล่านั้น ย่อมเสพเสนาสนะอันเป็นป่าละเมาะและป่าทึบอันสงัด มีเสียงน้อย มีเสียงกึกก้องน้อย ปราศจากลมจากคนเดิน เป็นที่ลับของมนุษย์ สมควรแก่การหลีกเร้น เหมือนอย่างที่พระผู้มีพระภาคทรงเป็นอยู่ในบัดนี้’”

‘‘Tassa te, nigrodha, viññussa sato mahallakassa na etadahosi – ‘buddho so bhagavā bodhāya dhammaṃ deseti, danto so bhagavā damathāya dhammaṃ deseti, santo so bhagavā samathāya dhammaṃ deseti, tiṇṇo so bhagavā taraṇāya dhammaṃ deseti, parinibbuto so bhagavā parinibbānāya dhammaṃ desetī’’’ti?

“นิโครธ เมื่อท่านนั้นเป็นผู้รู้ความ เป็นผู้ใหญ่ ความคิดนี้มิได้เกิดขึ้นเลยหรือว่า ‘พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงเป็นผู้รู้แล้ว ทรงแสดงธรรมเพื่อความรู้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงเป็นผู้ฝึกแล้ว ทรงแสดงธรรมเพื่อการฝึก พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงเป็นผู้สงบแล้ว ทรงแสดงธรรมเพื่อความสงบ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงเป็นผู้ข้ามแล้ว ทรงแสดงธรรมเพื่อการข้าม พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงเป็นผู้ดับสนิทแล้ว ทรงแสดงธรรมเพื่อความดับสนิท’”

Brahmacariyapariyosānasacchikiriyā

การทำให้แจ้งซึ่งที่สุดแห่งพรหมจรรย์

77. Evaṃ vutte, nigrodho paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘accayo maṃ, bhante, accagamā yathābālaṃ yathāmūḷhaṃ yathāakusalaṃ, yvāhaṃ evaṃ bhagavantaṃ avacāsiṃ. Tassa me, bhante, bhagavā accayaṃ accayato paṭiggaṇhātu āyatiṃ saṃvarāyā’’ti. ‘‘Taggha tvaṃ, nigrodha, accayo accagamā yathābālaṃ yathāmūḷhaṃ yathāakusalaṃ, yo maṃ tvaṃ evaṃ avacāsi. Yato ca kho tvaṃ, nigrodha, accayaṃ accayato disvā yathādhammaṃ paṭikarosi, taṃ te mayaṃ paṭiggaṇhāma. Vuddhi hesā, nigrodha, ariyassa vinaye, yo accayaṃ accayato disvā yathādhammaṃ paṭikaroti āyatiṃ saṃvaraṃ āpajjati. Ahaṃ kho pana, nigrodha, evaṃ vadāmi –

๗๗. เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว นิโครธปริพาชกได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ โทษได้ล่วงเกินข้าพระองค์แล้ว ผู้เป็นคนเขลา คนหลง คนไม่ฉลาด ที่ได้กล่าวถึงพระผู้มีพระภาคอย่างนี้ ขอพระผู้มีพระภาคทรงรับโทษของข้าพระองค์นั้นโดยความเป็นโทษ เพื่อความสำรวมต่อไปเถิด” “นิโครธ จริงทีเดียว โทษได้ล่วงเกินท่านแล้ว ผู้เป็นคนเขลา คนหลง คนไม่ฉลาด ที่ได้กล่าวถึงเราอย่างนี้ นิโครธ แต่เพราะท่านเห็นโทษโดยความเป็นโทษแล้วกระทำคืนตามธรรม เราจึงรับโทษนั้นของท่าน นิโครธ ข้อนี้เป็นความเจริญในวินัยของพระอริยะ คือ ผู้ใดเห็นโทษโดยความเป็นโทษแล้วกระทำคืนตามธรรม ถึงความสำรวมต่อไป อนึ่ง นิโครธ เรากล่าวอย่างนี้ว่า –

‘Etu viññū puriso asaṭho amāyāvī ujujātiko, ahamanusāsāmi ahaṃ dhammaṃ desemi. Yathānusiṭṭhaṃ tathā paṭipajjamāno, yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti, tadanuttaraṃ brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissati sattavassāni. Tiṭṭhantu, nigrodha, satta vassāni. Etu viññū puriso asaṭho amāyāvī ujujātiko, ahamanusāsāmi ahaṃ dhammaṃ desemi. Yathānusiṭṭhaṃ tathā paṭipajjamāno, yassatthāya kulaputtā [Pg.46] sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti, tadanuttaraṃ brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissati cha vassāni. Pañca vassāni… cattāri vassāni… tīṇi vassāni… dve vassāni… ekaṃ vassaṃ. Tiṭṭhatu, nigrodha, ekaṃ vassaṃ. Etu viññū puriso asaṭho amāyāvī ujujātiko ahamanusāsāmi ahaṃ dhammaṃ desemi. Yathānusiṭṭhaṃ tathā paṭipajjamāno, yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti, tadanuttaraṃ brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissati satta māsāni. Tiṭṭhantu, nigrodha, satta māsāni… cha māsāni… pañca māsāni … cattāri māsāni… tīṇi māsāni… dve māsāni… ekaṃ māsaṃ… aḍḍhamāsaṃ. Tiṭṭhatu, nigrodha, aḍḍhamāso. Etu viññū puriso asaṭho amāyāvī ujujātiko, ahamanusāsāmi ahaṃ dhammaṃ desemi. Yathānusiṭṭhaṃ tathā paṭipajjamāno, yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti, tadanuttaraṃ brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissati sattāhaṃ’.

ขอเชิญบุรุษผู้รู้ ไม่โอ้อวด ไม่มีมายา มีชาติกำเนิดตรงมาเถิด เราจะพร่ำสอน เราจะแสดงธรรม กุลบุตรทั้งหลายออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบ ก็เพื่อประโยชน์ใด เขาปฏิบัติตามที่เราสอนแล้ว จักทำให้แจ้งซึ่งประโยชน์นั้นอันเป็นที่สุดแห่งพรหมจรรย์ที่ยอดเยี่ยม ด้วยปัญญาอันยิ่งเอง เข้าถึงอยู่ ในปัจจุบัน ภายใน ๗ ปี นิโครธ ๗ ปีจงยกไว้ก่อน ขอเชิญบุรุษผู้รู้ ไม่โอ้อวด ไม่มีมายา มีชาติกำเนิดตรงมาเถิด เราจะพร่ำสอน เราจะแสดงธรรม กุลบุตรทั้งหลายออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบ ก็เพื่อประโยชน์ใด เขาปฏิบัติตามที่เราสอนแล้ว จักทำให้แจ้งซึ่งประโยชน์นั้นอันเป็นที่สุดแห่งพรหมจรรย์ที่ยอดเยี่ยม ด้วยปัญญาอันยิ่งเอง เข้าถึงอยู่ ในปัจจุบัน ภายใน ๖ ปี ๕ ปี ๔ ปี ๓ ปี ๒ ปี ๑ ปี นิโครธ ๑ ปีจงยกไว้ก่อน ขอเชิญบุรุษผู้รู้ ไม่โอ้อวด ไม่มีมายา มีชาติกำเนิดตรงมาเถิด เราจะพร่ำสอน เราจะแสดงธรรม กุลบุตรทั้งหลายออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบ ก็เพื่อประโยชน์ใด เขาปฏิบัติตามที่เราสอนแล้ว จักทำให้แจ้งซึ่งประโยชน์นั้นอันเป็นที่สุดแห่งพรหมจรรย์ที่ยอดเยี่ยม ด้วยปัญญาอันยิ่งเอง เข้าถึงอยู่ ในปัจจุบัน ภายใน ๗ เดือน นิโครธ ๗ เดือนจงยกไว้ก่อน ๖ เดือน ๕ เดือน ๔ เดือน ๓ เดือน ๒ เดือน ๑ เดือน กึ่งเดือน นิโครธ กึ่งเดือนจงยกไว้ก่อน ขอเชิญบุรุษผู้รู้ ไม่โอ้อวด ไม่มีมายา มีชาติกำเนิดตรงมาเถิด เราจะพร่ำสอน เราจะแสดงธรรม กุลบุตรทั้งหลายออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบ ก็เพื่อประโยชน์ใด เขาปฏิบัติตามที่เราสอนแล้ว จักทำให้แจ้งซึ่งประโยชน์นั้นอันเป็นที่สุดแห่งพรหมจรรย์ที่ยอดเยี่ยม ด้วยปัญญาอันยิ่งเอง เข้าถึงอยู่ ในปัจจุบัน ภายใน ๗ วัน

Paribbājakānaṃ pajjhāyanaṃ

ความนิ่งอึ้งของพวกปริพาชก

78. ‘‘Siyā kho pana te, nigrodha, evamassa – ‘antevāsikamyatā no samaṇo gotamo evamāhā’ti. Na kho panetaṃ, nigrodha, evaṃ daṭṭhabbaṃ. Yo eva vo ācariyo, so eva vo ācariyo hotu. Siyā kho pana te, nigrodha, evamassa – ‘uddesā no cāvetukāmo samaṇo gotamo evamāhā’ti. Na kho panetaṃ, nigrodha, evaṃ daṭṭhabbaṃ. Yo eva vo uddeso so eva vo uddeso hotu. Siyā kho pana te, nigrodha, evamassa – ‘ājīvā no cāvetukāmo samaṇo gotamo evamāhā’ti. Na kho panetaṃ, nigrodha, evaṃ daṭṭhabbaṃ. Yo eva vo ājīvo, so eva vo ājīvo hotu. Siyā kho pana te, nigrodha, evamassa – ‘ye no dhammā akusalā akusalasaṅkhātā sācariyakānaṃ, tesu patiṭṭhāpetukāmo samaṇo gotamo evamāhā’ti. Na kho panetaṃ, nigrodha, evaṃ daṭṭhabbaṃ. Akusalā ceva vo te dhammā hontu akusalasaṅkhātā ca sācariyakānaṃ. Siyā kho pana te[Pg.47], nigrodha, evamassa – ‘ye no dhammā kusalā kusalasaṅkhātā sācariyakānaṃ, tehi vivecetukāmo samaṇo gotamo evamāhā’ti. Na kho panetaṃ, nigrodha, evaṃ daṭṭhabbaṃ. Kusalā ceva vo te dhammā hontu kusalasaṅkhātā ca sācariyakānaṃ. Iti khvāhaṃ, nigrodha, neva antevāsikamyatā evaṃ vadāmi, napi uddesā cāvetukāmo evaṃ vadāmi, napi ājīvā cāvetukāmo evaṃ vadāmi, napi ye vo dhammā akusalā akusalasaṅkhātā sācariyakānaṃ, tesu patiṭṭhāpetukāmo evaṃ vadāmi, napi ye vo dhammā kusalā kusalasaṅkhātā sācariyakānaṃ, tehi vivecetukāmo evaṃ vadāmi. Santi ca kho, nigrodha, akusalā dhammā appahīnā saṃkilesikā ponobbhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṃ jātijarāmaraṇiyā, yesāhaṃ pahānāya dhammaṃ desemi. Yathāpaṭipannānaṃ vo saṃkilesikā dhammā pahīyissanti, vodānīyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṃ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā’’ti.

๗๘. นิโครธ บางทีท่านอาจจะพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมตรัสอย่างนี้ เพราะทรงหวังจะได้พวกเราเป็นศิษย์’ นิโครธ ท่านไม่ควรเข้าใจความข้อนี้อย่างนั้นเลย อาจารย์ของท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นก็จงเป็นอาจารย์ของท่านต่อไปเถิด นิโครธ บางทีท่านอาจจะพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมตรัสอย่างนี้ เพราะทรงหวังจะให้พวกเราเคลื่อนจากอุเทศ’ นิโครธ ท่านไม่ควรเข้าใจความข้อนี้อย่างนั้นเลย อุเทศของท่านเป็นเช่นใด ก็จงเป็นเช่นนั้นต่อไปเถิด นิโครธ บางทีท่านอาจจะพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมตรัสอย่างนี้ เพราะทรงหวังจะให้พวกเราเคลื่อนจากอาชีวะ’ นิโครธ ท่านไม่ควรเข้าใจความข้อนี้อย่างนั้นเลย อาชีวะของท่านเป็นเช่นใด ก็จงเป็นเช่นนั้นต่อไปเถิด นิโครธ บางทีท่านอาจจะพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ธรรมของพวกเราเหล่าใด ที่เป็นอกุศล นับว่าเป็นอกุศลในลัทธิของอาจารย์ พระสมณโคดมตรัสอย่างนี้ เพราะทรงหวังจะให้พวกเราตั้งอยู่ในธรรมเหล่านั้น’ นิโครธ ท่านไม่ควรเข้าใจความข้อนี้อย่างนั้นเลย ธรรมเหล่านั้นของท่านก็จงเป็นอกุศลและนับว่าเป็นอกุศลในลัทธิของอาจารย์ต่อไปเถิด นิโครธ บางทีท่านอาจจะพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ธรรมของพวกเราเหล่าใด ที่เป็นกุศล นับว่าเป็นกุศลในลัทธิของอาจารย์ พระสมณโคดมตรัสอย่างนี้ เพราะทรงหวังจะให้พวกเราพรากจากธรรมเหล่านั้น’ นิโครธ ท่านไม่ควรเข้าใจความข้อนี้อย่างนั้นเลย ธรรมเหล่านั้นของท่านก็จงเป็นกุศลและนับว่าเป็นกุศลในลัทธิของอาจารย์ต่อไปเถิด นิโครธ เรากล่าวอย่างนี้ มิใช่เพราะหวังจะได้พวกท่านเป็นศิษย์ มิใช่เพราะหวังจะให้พวกท่านเคลื่อนจากอุเทศ มิใช่เพราะหวังจะให้พวกท่านเคลื่อนจากอาชีวะ มิใช่เพราะหวังจะให้พวกท่านตั้งอยู่ในธรรมที่เป็นอกุศลและนับว่าเป็นอกุศลในลัทธิของอาจารย์ มิใช่เพราะหวังจะให้พวกท่านพรากจากธรรมที่เป็นกุศลและนับว่าเป็นกุศลในลัทธิของอาจารย์ นิโครธ ก็แต่อกุศลธรรมที่ยังละไม่ได้ อันเป็นเครื่องเศร้าหมอง นำให้เกิดในภพใหม่ มีความกระวนกระวาย มีทุกข์เป็นวิบาก เป็นเหตุแห่งชาติ ชรา และมรณะต่อไป มีอยู่ เราแสดงธรรมเพื่อละอกุศลธรรมเหล่านั้น เมื่อท่านทั้งหลายปฏิบัติตามที่เราสอนแล้ว ธรรมเครื่องเศร้าหมองจักถูกละไป ธรรมฝ่ายขาวจักเจริญยิ่งขึ้น และท่านทั้งหลายจักทำให้แจ้งซึ่งที่สุดแห่งความสมบูรณ์และความไพบูลย์แห่งปัญญา ด้วยปัญญาอันยิ่งเอง เข้าถึงอยู่ในปัจจุบัน

79. Evaṃ vutte, te paribbājakā tuṇhībhūtā maṅkubhūtā pattakkhandhā adhomukhā pajjhāyantā appaṭibhānā nisīdiṃsu yathā taṃ mārena pariyuṭṭhitacittā. Atha kho bhagavato etadahosi – ‘‘sabbe pime moghapurisā phuṭṭhā pāpimatā. Yatra hi nāma ekassapi na evaṃ bhavissati – ‘handa mayaṃ aññāṇatthampi samaṇe gotame brahmacariyaṃ carāma, kiṃ karissati sattāho’’’ti? Atha kho bhagavā udumbarikāya paribbājakārāme sīhanādaṃ naditvā vehāsaṃ abbhuggantvā gijjhakūṭe pabbate paccupaṭṭhāsi. Sandhāno pana gahapati tāvadeva rājagahaṃ pāvisīti.

๗๙. เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ปริพาชกเหล่านั้นได้นิ่งอึ้ง เก้อเขิน คอตก ก้มหน้า ซบเซา หมดปฏิภาณ นั่งอยู่ เหมือนถูกมารดลใจ ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคได้มีพระดำริดังนี้ว่า ‘โมฆบุรุษทั้งหมดนี้ถูกมารผู้มีบาปสิงแล้วหนอ จึงไม่มีปริพาชกแม้สักคนหนึ่งมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เอาเถิด เราจะประพฤติพรหมจรรย์ในสำนักของพระสมณโคดม แม้เพื่อจะรู้แจ้งธรรม ก็ ๗ วันจะทำอะไรได้เล่า’’ ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงบันลือสีหนาทในอารามของปริพาชิกาชื่ออุทุนพริกาแล้ว เหาะขึ้นสู่เวหาส เสด็จไปปรากฏที่ภูเขาคิชฌกูฏ ส่วนสันธานคหบดีได้เข้าไปยังกรุงราชคฤห์ในขณะนั้นนั่นเอง

Udumbarikasuttaṃ niṭṭhitaṃ dutiyaṃ.

อุทุมพริกสูตรที่ ๒ จบ

3. Cakkavattisuttaṃ

๓. จักกวัตติสูตร

Attadīpasaraṇatā

การมีตนเป็นเกาะเป็นที่พึ่ง

80. Evaṃ [Pg.48] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā magadhesu viharati mātulāyaṃ. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhaddante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – ‘‘attadīpā, bhikkhave, viharatha attasaraṇā anaññasaraṇā, dhammadīpā dhammasaraṇā anaññasaraṇā. Kathañca pana, bhikkhave, bhikkhu attadīpo viharati attasaraṇo anaññasaraṇo, dhammadīpo dhammasaraṇo anaññasaraṇo? Idha, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Vedanāsu vedanānupassī…pe… citte cittānupassī…pe… dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu attadīpo viharati attasaraṇo anaññasaraṇo, dhammadīpo dhammasaraṇo anaññasaraṇo.

๘๐. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ เมืองมาตุลา แคว้นมคธ ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า “พระพุทธเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงมีตนเป็นเกาะ มีตนเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง จงมีธรรมเป็นเกาะ มีธรรมเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่งอยู่เถิด ภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุมีตนเป็นเกาะ มีตนเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง มีธรรมเป็นเกาะ มีธรรมเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่งอยู่ อย่างไรเล่า ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้มีปกติพิจารณาเห็นกายในกาย มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้อยู่ เป็นผู้มีปกติพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลาย... เป็นผู้มีปกติพิจารณาเห็นจิตในจิต... เป็นผู้มีปกติพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลาย มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้อยู่ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุมีตนเป็นเกาะ มีตนเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง มีธรรมเป็นเกาะ มีธรรมเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่งอยู่ อย่างนี้แล”

‘‘Gocare, bhikkhave, caratha sake pettike visaye. Gocare, bhikkhave, carataṃ sake pettike visaye na lacchati māro otāraṃ, na lacchati māro ārammaṇaṃ. Kusalānaṃ, bhikkhave, dhammānaṃ samādānahetu evamidaṃ puññaṃ pavaḍḍhati.

“ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงเที่ยวไปในโคจรคือวิสัยอันเป็นของบิดาของตนเถิด ภิกษุทั้งหลาย เมื่อเธอทั้งหลายเที่ยวไปในโคจรคือวิสัยอันเป็นของบิดาของตน มารจักไม่ได้ช่องทาง มารจักไม่ได้อารมณ์ ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุแห่งการสมาทานกุศลธรรมทั้งหลาย บุญนี้จึงเจริญขึ้นอย่างนี้”

Daḷhanemicakkavattirājā

เรื่องพระเจ้าจักรพรรดิทัฬหเนมิ

81. ‘‘Bhūtapubbaṃ, bhikkhave, rājā daḷhanemi nāma ahosi cakkavattī dhammiko dhammarājā cāturanto vijitāvī janapadatthāvariyappatto sattaratanasamannāgato. Tassimāni satta ratanāni ahesuṃ seyyathidaṃ – cakkaratanaṃu hatthiratanaṃ assaratanaṃ maṇiratanaṃ itthiratanaṃ gahapatiratanaṃ pariṇāyakaratanameva sattamaṃ. Parosahassaṃ kho panassa puttā ahesuṃ sūrā vīraṅgarūpā parasenappamaddanā. So imaṃ pathaviṃ sāgarapariyantaṃ adaṇḍena asatthena dhammena abhivijiya ajjhāvasi.

๘๑. “ภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาแล้ว ได้มีพระราชาพระนามว่าทัฬหเนมิ เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ผู้ทรงธรรม เป็นธรรมราชา ทรงเป็นใหญ่ในสี่ทวีป ทรงมีชัยชนะ มีชนบทอันมั่นคง สมบูรณ์ด้วยรัตนะ ๗ ประการ พระองค์ทรงมีรัตนะ ๗ ประการเหล่านี้ คือ จักรรัตนะ หัตถิรัตนะ อัสสรัตนะ มณีรัตนะ อิตถีรัตนะ คหปติรัตนะ และปริณายกรัตนะเป็นที่ ๗ ก็พระองค์ทรงมีพระราชโอรสกว่าหนึ่งพันองค์ ล้วนแต่กล้าหาญ มีรูปทรงองอาจ สามารถย่ำยีเสนาของข้าศึกได้ พระองค์ทรงชนะโดยธรรมซึ่งแผ่นดินนี้อันมีมหาสมุทรเป็นขอบเขตแล้วครอบครองอยู่ โดยไม่ต้องใช้อาชญา โดยไม่ต้องใช้ศัสตรา”

82. ‘‘Atha [Pg.49] kho, bhikkhave, rājā daḷhanemi bahunnaṃ vassānaṃ bahunnaṃ vassasatānaṃ bahunnaṃ vassasahassānaṃ accayena aññataraṃ purisaṃ āmantesi – ‘yadā tvaṃ, ambho purisa, passeyyāsi dibbaṃ cakkaratanaṃ osakkitaṃ ṭhānā cutaṃ, atha me āroceyyāsī’ti. ‘Evaṃ, devā’ti kho, bhikkhave, so puriso rañño daḷhanemissa paccassosi. Addasā kho, bhikkhave, so puriso bahunnaṃ vassānaṃ bahunnaṃ vassasatānaṃ bahunnaṃ vassasahassānaṃ accayena dibbaṃ cakkaratanaṃ osakkitaṃ ṭhānā cutaṃ, disvāna yena rājā daḷhanemi tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā rājānaṃ daḷhanemiṃ etadavoca – ‘yagghe, deva, jāneyyāsi, dibbaṃ te cakkaratanaṃ osakkitaṃ ṭhānā cuta’nti. Atha kho, bhikkhave, rājā daḷhanemi jeṭṭhaputtaṃ kumāraṃ āmantāpetvā etadavoca – ‘dibbaṃ kira me, tāta kumāra, cakkaratanaṃ osakkitaṃ ṭhānā cutaṃ. Sutaṃ kho pana metaṃ – yassa rañño cakkavattissa dibbaṃ cakkaratanaṃ osakkati ṭhānā cavati, na dāni tena raññā ciraṃ jīvitabbaṃ hotīti. Bhuttā kho pana me mānusakā kāmā, samayo dāni me dibbe kāme pariyesituṃ. Ehi tvaṃ, tāta kumāra, imaṃ samuddapariyantaṃ pathaviṃ paṭipajja. Ahaṃ pana kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajissāmī’ti.

๘๒. “ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พระเจ้าทัฬหเนมิ เมื่อล่วงไปหลายปี หลายร้อยปี หลายพันปี ได้ตรัสเรียกบุรุษคนหนึ่งมาว่า ‘บุรุษผู้เจริญ เมื่อใด ท่านพึงเห็นทิพยจักรรัตนะเคลื่อนจากที่ ถอยลง เมื่อนั้น ท่านพึงบอกแก่เรา’ ภิกษุทั้งหลาย บุรุษนั้นทูลรับสนองพระบรมราชโองการของพระเจ้าทัฬหเนมิว่า ‘ขอเดชะฝ่าละอองธุลีพระบาท’ ภิกษุทั้งหลาย บุรุษนั้น เมื่อล่วงไปหลายปี หลายร้อยปี หลายพันปี ได้เห็นทิพยจักรรัตนะเคลื่อนจากที่ ถอยลงแล้ว จึงเข้าไปเฝ้าพระเจ้าทัฬหเนมิถึงที่ประทับ แล้วได้กราบทูลพระเจ้าทัฬหเนมิว่า ‘ขอเดชะฝ่าละอองธุลีพระบาท ขอทรงทราบเถิดว่า ทิพยจักรรัตนะของพระองค์เคลื่อนจากที่ ถอยลงแล้ว’ ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พระเจ้าทัฬหเนมิรับสั่งให้ราชกุมารผู้เป็นพระโอรสองค์โตมาเฝ้า แล้วตรัสว่า ‘พ่อกุมาร ได้ยินว่า ทิพยจักรรัตนะของเราเคลื่อนจากที่ ถอยลงแล้ว ก็เราได้เคยฟังมาว่า ‘พระเจ้าจักรพรรดิพระองค์ใดมีทิพยจักรรัตนะเคลื่อนจากที่ ถอยลง พระเจ้าจักรพรรดิพระองค์นั้นจักมีพระชนม์ชีพอยู่ได้อีกไม่นาน’ ก็กามทั้งหลายอันเป็นของมนุษย์ เราได้บริโภคแล้ว บัดนี้เป็นเวลาที่เราจะแสวงหากามอันเป็นทิพย์ พ่อกุมาร มาเถิด ท่านจงปกครองแผ่นดินนี้อันมีมหาสมุทรเป็นขอบเขต ส่วนเราจะโกนผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสายะ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต’ ”

83. ‘‘Atha kho, bhikkhave, rājā daḷhanemi jeṭṭhaputtaṃ kumāraṃ sādhukaṃ rajje samanusāsitvā kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbaji. Sattāhapabbajite kho pana, bhikkhave, rājisimhi dibbaṃ cakkaratanaṃ antaradhāyi.

๘๓. “ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พระเจ้าทัฬหเนมิ ทรงพร่ำสอนราชกุมารผู้เป็นพระโอรสองค์โตในราชสมบัติเป็นอย่างดีแล้ว ทรงโกนผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสายะ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต ภิกษุทั้งหลาย ก็เมื่อพระราชฤาษีทรงผนวชได้ ๗ วัน ทิพยจักรรัตนะได้อันตรธานไป”

‘‘Atha kho, bhikkhave, aññataro puriso yena rājā khattiyo muddhābhisitto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā rājānaṃ khattiyaṃ muddhābhisittaṃ etadavoca – ‘yagghe, deva, jāneyyāsi, dibbaṃ cakkaratanaṃ antarahita’nti. Atha kho, bhikkhave, rājā khattiyo muddhābhisitto dibbe cakkaratane antarahite anattamano ahosi, anattamanatañca paṭisaṃvedesi. So yena rājisi tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā rājisiṃ etadavoca – ‘yagghe, deva, jāneyyāsi, dibbaṃ cakkaratanaṃ antarahita’nti. Evaṃ vutte, bhikkhave, rājisi rājānaṃ khattiyaṃ muddhābhisittaṃ etadavoca – ‘mā kho tvaṃ, tāta, dibbe [Pg.50] cakkaratane antarahite anattamano ahosi, mā anattamanatañca paṭisaṃvedesi, na hi te, tāta, dibbaṃ cakkaratanaṃ pettikaṃ dāyajjaṃ. Iṅgha tvaṃ, tāta, ariye cakkavattivatte vattāhi. Ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati, yaṃ te ariye cakkavattivatte vattamānassa tadahuposathe pannarase sīsaṃnhātassa uposathikassa uparipāsādavaragatassa dibbaṃ cakkaratanaṃ pātubhavissati sahassāraṃ sanemikaṃ sanābhikaṃ sabbākāraparipūra’nti.

“ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล บุรุษคนหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระราชาผู้เป็นกษัตริย์ผู้ได้รับมูรธาภิเษกแล้วถึงที่ประทับ แล้วได้กราบทูลพระราชาผู้เป็นกษัตริย์ผู้ได้รับมูรธาภิเษกแล้วว่า ‘ขอเดชะฝ่าละอองธุลีพระบาท ขอทรงทราบเถิดว่า ทิพยจักรรัตนะอันตรธานไปแล้ว’ ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พระราชาผู้เป็นกษัตริย์ผู้ได้รับมูรธาภิเษกแล้ว ทรงเสียพระทัยและทรงแสดงความเสียพระทัย เพราะทิพยจักรรัตนะอันตรธานไป พระองค์เสด็จเข้าไปเฝ้าพระราชฤาษีถึงที่ประทับ แล้วได้กราบทูลพระราชฤาษีว่า ‘ขอเดชะฝ่าละอองธุลีพระบาท ขอทรงทราบเถิดว่า ทิพยจักรรัตนะอันตรธานไปแล้ว’ ภิกษุทั้งหลาย เมื่อพระราชาตรัสดังนี้แล้ว พระราชฤาษีได้ตรัสกับพระราชาผู้เป็นกษัตริย์ผู้ได้รับมูรธาภิเษกแล้วว่า ‘พ่อ ท่านอย่าได้เสียใจ อย่าได้แสดงความเสียใจ เพราะทิพยจักรรัตนะอันตรธานไปเลย พ่อ ทิพยจักรรัตนะมิใช่มรดกที่สืบมาจากบิดาของท่าน พ่อ มาเถิด ท่านจงประพฤติในอริยจักรวรรดิวัตรเถิด ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ คือ เมื่อท่านประพฤติในอริยจักรวรรดิวัตรอยู่ ในวันอุโบสถ ๑๕ ค่ำนั้น สรงสนานพระเศียรแล้ว รักษาอุโบสถ ประทับอยู่ ณ เบื้องบนปราสาทอันประเสริฐ ทิพยจักรรัตนะมีซี่หนึ่งพัน มีกง มีดุม บริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง จักปรากฏแก่ท่าน’ ”

Cakkavattiariyavattaṃ

อริยจักรวรรดิวัตร

84. ‘‘‘Katamaṃ pana taṃ, deva, ariyaṃ cakkavattivatta’nti? ‘Tena hi tvaṃ, tāta, dhammaṃyeva nissāya dhammaṃ sakkaronto dhammaṃ garuṃ karonto dhammaṃ mānento dhammaṃ pūjento dhammaṃ apacāyamāno dhammaddhajo dhammaketu dhammādhipateyyo dhammikaṃ rakkhāvaraṇaguttiṃ saṃvidahassu antojanasmiṃ balakāyasmiṃ khattiyesu anuyantesu brāhmaṇagahapatikesu negamajānapadesu samaṇabrāhmaṇesu migapakkhīsu. Mā ca te, tāta, vijite adhammakāro pavattittha. Ye ca te, tāta, vijite adhanā assu, tesañca dhanamanuppadeyyāsi. Ye ca te, tāta, vijite samaṇabrāhmaṇā madappamādā paṭiviratā khantisoracce niviṭṭhā ekamattānaṃ damenti, ekamattānaṃ samenti, ekamattānaṃ parinibbāpenti, te kālena kālaṃ upasaṅkamitvā paripuccheyyāsi pariggaṇheyyāsi – ‘‘kiṃ, bhante, kusalaṃ, kiṃ akusalaṃ, kiṃ sāvajjaṃ, kiṃ anavajjaṃ, kiṃ sevitabbaṃ, kiṃ na sevitabbaṃ, kiṃ me karīyamānaṃ dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya assa, kiṃ vā pana me karīyamānaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya assā’’ti? Tesaṃ sutvā yaṃ akusalaṃ taṃ abhinivajjeyyāsi, yaṃ kusalaṃ taṃ samādāya vatteyyāsi. Idaṃ kho, tāta, taṃ ariyaṃ cakkavattivatta’nti.

๘๔. ‘ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ ก็อริยจักรวรรดิวัตรนั้นเป็นไฉน’ ‘ดูก่อนพ่อ ถ้าเช่นนั้น เธอจงอาศัยธรรมเท่านั้น สักการะธรรม ทำความเคารพธรรม นับถือธรรม บูชาธรรม นอบน้อมธรรม มีธรรมเป็นธงชัย มีธรรมเป็นยอด มีธรรมเป็นใหญ่ จงจัดการอารักขา ป้องกัน คุ้มครองอันเป็นธรรม ในชนภายใน ในหมู่พล ในเหล่ากษัตริย์ผู้ตามเสด็จ ในพราหมณ์และคฤหบดี ในชาวนิคมและชาวชนบท ในสมณพราหมณ์ ในเหล่าเนื้อและนก ดูก่อนพ่อ อธรรมกาลอย่าได้เป็นไปในแว่นแคว้นของเธอเลย และดูก่อนพ่อ ชนเหล่าใดในแว่นแคว้นของเธอไม่มีทรัพย์ เธอก็พึงให้ทรัพย์แก่ชนเหล่านั้นด้วย และดูก่อนพ่อ สมณพราหมณ์เหล่าใดในแว่นแคว้นของเธอ เป็นผู้เว้นจากความเมาและความประมาท ตั้งมั่นอยู่ในขันติและโสรัจจะ ฝึกตนผู้เดียว สงบตนผู้เดียว ทำให้ตนดับสนิทผู้เดียว เธอพึงเข้าไปหาสมณพราหมณ์เหล่านั้นตามกาลอันควร แล้วสอบถาม ไต่ถามว่า – ‘ท่านผู้เจริญ อะไรเป็นกุศล อะไรเป็นอกุศล อะไรมีโทษ อะไรไม่มีโทษ อะไรควรเสพ อะไรไม่ควรเสพ อะไรที่ข้าพเจ้าทำอยู่ จะพึงเป็นไปเพื่อสิ่งไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์สิ้นกาลนาน หรือว่าอะไรที่ข้าพเจ้าทำอยู่ จะพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขสิ้นกาลนาน’ เธอครั้นได้ฟังคำของสมณพราหมณ์เหล่านั้นแล้ว สิ่งใดเป็นอกุศล พึงเว้นสิ่งนั้นเสีย สิ่งใดเป็นกุศล พึงสมาทานสิ่งนั้นประพฤติ ดูก่อนพ่อ นี้แล คืออริยจักรวรรดิวัตรนั้น’

Cakkaratanapātubhāvo

การปรากฏขึ้นแห่งจักรรัตนะ

85. ‘‘‘Evaṃ, devā’ti kho, bhikkhave, rājā khattiyo muddhābhisitto rājisissa paṭissutvā ariye cakkavattivatte vatti. Tassa ariye cakkavattivatte vattamānassa tadahuposathe pannarase sīsaṃnhātassa uposathikassa [Pg.51] uparipāsādavaragatassa dibbaṃ cakkaratanaṃ pāturahosi sahassāraṃ sanemikaṃ sanābhikaṃ sabbākāraparipūraṃ. Disvāna rañño khattiyassa muddhābhisittassa etadahosi – ‘sutaṃ kho pana metaṃ – yassa rañño khattiyassa muddhābhisittassa tadahuposathe pannarase sīsaṃnhātassa uposathikassa uparipāsādavaragatassa dibbaṃ cakkaratanaṃ pātubhavati sahassāraṃ sanemikaṃ sanābhikaṃ sabbākāraparipūraṃ, so hoti rājā cakkavattī’ti. Assaṃ nu kho ahaṃ rājā cakkavattīti.

๘๕. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระเจ้าขัตติยราชผู้ได้รับมูรธาภิเษกแล้ว ทรงรับสนองพระราชดำรัสของพระราชฤาษีว่า ‘อย่างนั้น พระเจ้าข้า’ แล้วได้ทรงประพฤติในอริยจักรวรรดิวัตร เมื่อพระองค์ทรงประพฤติในอริยจักรวรรดิวัตรอยู่ ในวันอุโบสถ ๑๕ ค่ำนั้น ทรงสระพระเศียร ทรงสมาทานอุโบสถ เสด็จอยู่ ณ ชั้นบนแห่งปราสาทอันประเสริฐ ทิพยจักรรัตนะอันมีซี่กำพันหนึ่ง มีกง มีดุม บริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง ได้ปรากฏขึ้น ครั้นทอดพระเนตรเห็นแล้ว พระเจ้าขัตติยราชผู้ได้รับมูรธาภิเษกแล้ว ได้มีพระราชดำรินี้ว่า – ‘เราได้เคยสดับมาดังนี้ว่า – พระเจ้าขัตติยราชพระองค์ใดผู้ได้รับมูรธาภิเษกแล้ว ในวันอุโบสถ ๑๕ ค่ำ ทรงสระพระเศียร ทรงสมาทานอุโบสถ เสด็จอยู่ ณ ชั้นบนแห่งปราสาทอันประเสริฐ ทิพยจักรรัตนะอันมีซี่กำพันหนึ่ง มีกง มีดุม บริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง ปรากฏขึ้น พระองค์ย่อมเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ’ เราพึงเป็นพระเจ้าจักรพรรดิกระมังหนอ

‘‘Atha kho, bhikkhave, rājā khattiyo muddhābhisitto uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ utarāsaṅgaṃ karitvā vāmena hatthena bhiṅkāraṃ gahetvā dakkhiṇena hatthena cakkaratanaṃ abbhukkiri – ‘pavattatu bhavaṃ cakkaratanaṃ, abhivijinātu bhavaṃ cakkaratana’nti.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น พระเจ้าขัตติยราชผู้ได้รับมูรธาภิเษกแล้ว เสด็จลุกจากอาสนะ ทรงทำผ้าอุตตราสงค์เฉวียงพระอังสาหนึ่ง ทรงจับพระสุวรรณภิงคารด้วยพระหัตถ์ซ้าย ทรงประพรมจักรรัตนะด้วยพระหัตถ์ขวาว่า – ‘ขอท่านจักรรัตนะจงเป็นไป ขอท่านจักรรัตนะจงมีชัยเถิด’

‘‘Atha kho taṃ, bhikkhave, cakkaratanaṃ puratthimaṃ disaṃ pavatti, anvadeva rājā cakkavattī saddhiṃ caturaṅginiyā senāya. Yasmiṃ kho pana, bhikkhave, padese cakkaratanaṃ patiṭṭhāsi, tattha rājā cakkavattī vāsaṃ upagacchi saddhiṃ caturaṅginiyā senāya. Ye kho pana, bhikkhave, puratthimāya disāya paṭirājāno, te rājānaṃ cakkavattiṃ upasaṅkamitvā evamāhaṃsu – ‘ehi kho, mahārāja, svāgataṃ te mahārāja, sakaṃ te, mahārāja, anusāsa, mahārājā’ti. Rājā cakkavattī evamāha – ‘pāṇo na hantabbo, adinnaṃ nādātabbaṃ, kāmesumicchā na caritabbā, musā na bhāsitabbā, majjaṃ na pātabbaṃ, yathābhuttañca bhuñjathā’ti. Ye kho pana, bhikkhave, puratthimāya disāya paṭirājāno, te rañño cakkavattissa anuyantā ahesuṃ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น จักรรัตนะนั้นได้เป็นไปสู่ทิศตะวันออก พระเจ้าจักรพรรดิพร้อมด้วยเสนา ๔ เหล่า ได้เสด็จตามไป ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ในประเทศใด จักรรัตนะหยุดอยู่ พระเจ้าจักรพรรดิพร้อมด้วยเสนา ๔ เหล่า ก็ได้เสด็จเข้าไปประทับ ณ ประเทศนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็พระราชาที่เป็นปฏิปักษ์เหล่าใดในทิศตะวันออก พระราชาเหล่านั้นได้เสด็จเข้าไปเฝ้าพระเจ้าจักรพรรดิแล้วได้กราบทูลอย่างนี้ว่า – ‘ขอเดชะ พระมหาราชเจ้า ขอเชิญเสด็จมาเถิด พระมหาราชเจ้า การเสด็จมาของพระองค์เป็นการเสด็จมาดีแล้ว พระมหาราชเจ้า แว่นแคว้นนี้เป็นของพระองค์ ขอพระองค์ทรงปกครองเถิด พระมหาราชเจ้า’ พระเจ้าจักรพรรดิได้ตรัสอย่างนี้ว่า – ‘สัตว์มีชีวิตไม่พึงถูกฆ่า สิ่งของที่เจ้าของไม่ให้ไม่พึงถูกลัก ไม่พึงประพฤติผิดในกามทั้งหลาย ไม่พึงพูดเท็จ ไม่พึงดื่มน้ำเมา และท่านทั้งหลายจงบริโภคตามที่เคยบริโภคเถิด’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระราชาที่เป็นปฏิปักษ์เหล่าใดในทิศตะวันออก พระราชาเหล่านั้นได้เป็นผู้ตามเสด็จของพระเจ้าจักรพรรดิ

86. ‘‘Atha kho taṃ, bhikkhave, cakkaratanaṃ puratthimaṃ samuddaṃ ajjhogāhetvā paccuttaritvā dakkhiṇaṃ disaṃ pavatti…pe… dakkhiṇaṃ samuddaṃ ajjhogāhetvā paccuttaritvā pacchimaṃ disaṃ pavatti, anvadeva rājā cakkavattī saddhiṃ caturaṅginiyā senāya. Yasmiṃ kho pana, bhikkhave, padese cakkaratanaṃ patiṭṭhāsi, tattha rājā cakkavattī vāsaṃ upagacchi saddhiṃ caturaṅginiyā senāya. Ye kho pana, bhikkhave, pacchimāya disāya paṭirājāno, te rājānaṃ cakkavattiṃ upasaṅkamitvā evamāhaṃsu – ‘ehi kho, mahārāja, svāgataṃ te, mahārāja, sakaṃ te, mahārāja, anusāsa, mahārājā’ti. Rājā cakkavattī [Pg.52] evamāha – ‘pāṇo na hantabbo, adinnaṃ nādātabbaṃ, kāmesumicchā na caritabbā, musā na bhāsitabbā, majjaṃ na pātabbaṃ, yathābhuttañca bhuñjathā’ti. Ye kho pana, bhikkhave, pacchimāya disāya paṭirājāno, te rañño cakkavattissa anuyantā ahesuṃ.

๘๖. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น จักรรัตนะนั้นหยั่งลงสู่สมุทรด้านทิศตะวันออกแล้วขึ้นไป ได้เป็นไปสู่ทิศใต้...ฯลฯ... หยั่งลงสู่สมุทรด้านทิศใต้แล้วขึ้นไป ได้เป็นไปสู่ทิศตะวันตก พระเจ้าจักรพรรดิพร้อมด้วยเสนา ๔ เหล่า ได้เสด็จตามไป ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ในประเทศใด จักรรัตนะหยุดอยู่ พระเจ้าจักรพรรดิพร้อมด้วยเสนา ๔ เหล่า ก็ได้เสด็จเข้าไปประทับ ณ ประเทศนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็พระราชาที่เป็นปฏิปักษ์เหล่าใดในทิศตะวันตก พระราชาเหล่านั้นได้เสด็จเข้าไปเฝ้าพระเจ้าจักรพรรดิแล้วได้กราบทูลอย่างนี้ว่า – ‘ขอเดชะ พระมหาราชเจ้า ขอเชิญเสด็จมาเถิด พระมหาราชเจ้า การเสด็จมาของพระองค์เป็นการเสด็จมาดีแล้ว พระมหาราชเจ้า แว่นแคว้นนี้เป็นของพระองค์ ขอพระองค์ทรงปกครองเถิด พระมหาราชเจ้า’ พระเจ้าจักรพรรดิได้ตรัสอย่างนี้ว่า – ‘สัตว์มีชีวิตไม่พึงถูกฆ่า สิ่งของที่เจ้าของไม่ให้ไม่พึงถูกลัก ไม่พึงประพฤติผิดในกามทั้งหลาย ไม่พึงพูดเท็จ ไม่พึงดื่มน้ำเมา และท่านทั้งหลายจงบริโภคตามที่เคยบริโภคเถิด’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระราชาที่เป็นปฏิปักษ์เหล่าใดในทิศตะวันตก พระราชาเหล่านั้นได้เป็นผู้ตามเสด็จของพระเจ้าจักรพรรดิ

87. ‘‘Atha kho taṃ, bhikkhave, cakkaratanaṃ pacchimaṃ samuddaṃ ajjhogāhetvā paccuttaritvā uttaraṃ disaṃ pavatti, anvadeva rājā cakkavattī saddhiṃ caturaṅginiyā senāya. Yasmiṃ kho pana, bhikkhave, padese cakkaratanaṃ patiṭṭhāsi, tattha rājā cakkavattī vāsaṃ upagacchi saddhiṃ caturaṅginiyā senāya. Ye kho pana, bhikkhave, uttarāya disāya paṭirājāno, te rājānaṃ cakkavattiṃ upasaṅkamitvā evamāhaṃsu – ‘ehi kho, mahārāja, svāgataṃ te, mahārāja, sakaṃ te, mahārāja, anusāsa, mahārājā’ti. Rājā cakkavattī evamāha – ‘pāṇo na hantabbo, adinnaṃ nādātabbaṃ, kāmesumicchā na caritabbā, musā na bhāsitabbā, majjaṃ na pātabbaṃ, yathābhuttañca bhuñjathā’ti. Ye kho pana, bhikkhave, uttarāya disāya paṭirājāno, te rañño cakkavattissa anuyantā ahesuṃ.

๘๗. ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล จักรรัตนะนั้นหยั่งลงสู่มหาสมุทรด้านทิศตะวันตกแล้ว กลับขึ้นมาเคลื่อนไปยังทิศเหนือ พระเจ้าจักรพรรดิพร้อมด้วยเสนา ๔ เหล่า ก็เสด็จตามไปติดๆ ภิกษุทั้งหลาย ก็แล จักรรัตนะประดิษฐานอยู่ในประเทศใด พระเจ้าจักรพรรดิก็เสด็จเข้าประทับอยู่ ณ ประเทศนั้น พร้อมด้วยเสนา ๔ เหล่า ภิกษุทั้งหลาย ก็แล ปฏิปักษ์ราชทั้งหลายในทิศเหนือ พากันเข้าไปเฝ้าพระเจ้าจักรพรรดิแล้วได้กราบทูลอย่างนี้ว่า ‘ขอเดชะ พระมหาราชเจ้า ขอเชิญเสด็จมาเถิด พระมหาราชเจ้า การเสด็จมาของพระองค์เป็นการเสด็จมาดีแล้ว พระมหาราชเจ้า แว่นแคว้นนี้เป็นของพระองค์ ขอพระองค์ทรงปกครองเถิด พระมหาราชเจ้า’ พระเจ้าจักรพรรดิได้ตรัสอย่างนี้ว่า ‘สัตว์มีชีวิตไม่พึงถูกฆ่า สิ่งของที่เจ้าของมิได้ให้ไม่พึงถูกลัก ไม่พึงประพฤติผิดในกามทั้งหลาย ไม่พึงพูดเท็จ ไม่พึงดื่มของมึนเมา และท่านทั้งหลายจงบริโภคตามที่เคยบริโภคเถิด’ ภิกษุทั้งหลาย ก็แล ปฏิปักษ์ราชทั้งหลายในทิศเหนือ ได้เป็นผู้ติดตามพระเจ้าจักรพรรดิ

‘‘Atha kho taṃ, bhikkhave, cakkaratanaṃ samuddapariyantaṃ pathaviṃ abhivijinitvā tameva rājadhāniṃ paccāgantvā rañño cakkavattissa antepuradvāre atthakaraṇapamukhe akkhāhataṃ maññe aṭṭhāsi rañño cakkavattissa antepuraṃ upasobhayamānaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล จักรรัตนะนั้นพิชิตแผ่นดินมีมหาสมุทรเป็นขอบเขตแล้ว กลับมายังราชธานีนั้นนั่นเทียว ได้หยุดประดิษฐานอยู่ประหนึ่งว่าถูกตรึงไว้ด้วยลิ่มสลัก ที่หน้าศาลาว่าการ ตรงประตูพระราชวังชั้นในของพระเจ้าจักรพรรดิ ทำพระราชวังชั้นในของพระเจ้าจักรพรรดิให้งดงาม

Dutiyādicakkavattikathā

เรื่องพระเจ้าจักรพรรดิองค์ที่ ๒ เป็นต้น

88. ‘‘Dutiyopi kho, bhikkhave, rājā cakkavattī…pe… tatiyopi kho, bhikkhave, rājā cakkavattī… catutthopi kho, bhikkhave, rājā cakkavattī… pañcamopi kho, bhikkhave, rājā cakkavattī… chaṭṭhopi kho, bhikkhave, rājā cakkavattī… sattamopi kho, bhikkhave, rājā cakkavattī bahunnaṃ vassānaṃ bahunnaṃ vassasatānaṃ bahunnaṃ vassasahassānaṃ accayena aññataraṃ purisaṃ āmantesi – ‘yadā tvaṃ, ambho purisa, passeyyāsi dibbaṃ cakkaratanaṃ osakkitaṃ ṭhānā cutaṃ, atha me āroceyyāsī’ti. ‘Evaṃ, devā’ti kho, bhikkhave, so puriso rañño cakkavattissa paccassosi. Addasā kho[Pg.53], bhikkhave, so puriso bahunnaṃ vassānaṃ bahunnaṃ vassasatānaṃ bahunnaṃ vassasahassānaṃ accayena dibbaṃ cakkaratanaṃ osakkitaṃ ṭhānā cutaṃ. Disvāna yena rājā cakkavattī tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā rājānaṃ cakkavattiṃ etadavoca – ‘yagghe, deva, jāneyyāsi, dibbaṃ te cakkaratanaṃ osakkitaṃ ṭhānā cuta’nti?

๘๘. ภิกษุทั้งหลาย แม้พระเจ้าจักรพรรดิองค์ที่ ๒ ...ฯลฯ... แม้พระเจ้าจักรพรรดิองค์ที่ ๗ โดยล่วงไปแห่งปีเป็นอันมาก แห่งร้อยปีเป็นอันมาก แห่งพันปีเป็นอันมาก ได้ตรัสเรียกบุรุษคนหนึ่งมาว่า ‘นี่แน่ะบุรุษ เมื่อใดท่านพึงเห็นทิพยจักรรัตนะเคลื่อนถอย เลื่อนจากที่ตั้ง เมื่อนั้นท่านพึงบอกแก่เรา’ ภิกษุทั้งหลาย บุรุษนั้นทูลรับสนองพระราชดำรัสของพระเจ้าจักรพรรดิว่า ‘อย่างนั้น พระเจ้าข้า’ ภิกษุทั้งหลาย โดยล่วงไปแห่งปีเป็นอันมาก แห่งร้อยปีเป็นอันมาก แห่งพันปีเป็นอันมาก บุรุษนั้นได้เห็นทิพยจักรรัตนะเคลื่อนถอย เลื่อนจากที่ตั้ง ครั้นเห็นแล้วจึงเข้าไปเฝ้าพระเจ้าจักรพรรดิถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้วได้กราบทูลคำนี้แด่พระเจ้าจักรพรรดิว่า ‘ขอเดชะใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท ขอทรงทราบเถิดว่า ทิพยจักรรัตนะของพระองค์เคลื่อนถอย เลื่อนจากที่ตั้งแล้ว’

89. ‘‘Atha kho, bhikkhave, rājā cakkavattī jeṭṭhaputtaṃ kumāraṃ āmantāpetvā etadavoca – ‘dibbaṃ kira me, tāta kumāra, cakkaratanaṃ osakkitaṃ, ṭhānā cutaṃ, sutaṃ kho pana metaṃ – yassa rañño cakkavattissa dibbaṃ cakkaratanaṃ osakkati, ṭhānā cavati, na dāni tena raññā ciraṃ jīvitabbaṃ hotīti. Bhuttā kho pana me mānusakā kāmā, samayo dāni me dibbe kāme pariyesituṃ, ehi tvaṃ, tāta kumāra, imaṃ samuddapariyantaṃ pathaviṃ paṭipajja. Ahaṃ pana kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajissāmī’ti.

๘๙. ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พระเจ้าจักรพรรดิรับสั่งให้ราชกุมารผู้เป็นโอรสองค์โตมาเฝ้าแล้วได้ตรัสคำนี้ว่า ‘พ่อกุมาร ได้ยินว่าทิพยจักรรัตนะของเราเคลื่อนถอย เลื่อนจากที่ตั้งเสียแล้ว ก็เรื่องนี้เราเคยได้ยินมาว่า ‘พระเจ้าจักรพรรดิพระองค์ใดมีทิพยจักรรัตนะเคลื่อนถอย เลื่อนจากที่ตั้ง บัดนี้พระราชาพระองค์นั้นจะทรงพระชนม์อยู่ได้ไม่นาน’ ก็กามที่เป็นของมนุษย์เราได้บริโภคแล้ว บัดนี้เป็นเวลาที่เราจะแสวงหากามที่เป็นทิพย์ มาเถิด พ่อกุมาร ท่านจงปกครองแผ่นดินมีมหาสมุทรเป็นขอบเขตนี้เถิด ส่วนเราจะปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสายะ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต’

‘‘Atha kho, bhikkhave, rājā cakkavattī jeṭṭhaputtaṃ kumāraṃ sādhukaṃ rajje samanusāsitvā kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbaji. Sattāhapabbajite kho pana, bhikkhave, rājisimhi dibbaṃ cakkaratanaṃ antaradhāyi.

ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พระเจ้าจักรพรรดิครั้นทรงพร่ำสอนราชกุมารผู้เป็นโอรสองค์โตในราชสมบัติเป็นอย่างดีแล้ว จึงทรงปลงพระเกศาและพระมัสสุ ทรงครองผ้ากาสายะ เสด็จออกจากเรือนทรงผนวชเป็นบรรพชิต ภิกษุทั้งหลาย ก็แล เมื่อพระราชฤๅษีทรงผนวชได้ ๗ วัน ทิพยจักรรัตนะก็อันตรธานไป

90. ‘‘Atha kho, bhikkhave, aññataro puriso yena rājā khattiyo muddhābhisitto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā rājānaṃ khattiyaṃ muddhābhisittaṃ etadavoca – ‘yagghe, deva, jāneyyāsi, dibbaṃ cakkaratanaṃ antarahita’nti? Atha kho, bhikkhave, rājā khattiyo muddhābhisitto dibbe cakkaratane antarahite anattamano ahosi. Anattamanatañca paṭisaṃvedesi; no ca kho rājisiṃ upasaṅkamitvā ariyaṃ cakkavattivattaṃ pucchi. So samateneva sudaṃ janapadaṃ pasāsati. Tassa samatena janapadaṃ pasāsato pubbenāparaṃ janapadā na pabbanti, yathā taṃ pubbakānaṃ rājūnaṃ ariye cakkavattivatte vattamānānaṃ.

๙๐. ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล บุรุษคนหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระราชาผู้เป็นกษัตริย์ได้รับมูรธาภิเษกแล้วถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้วได้กราบทูลคำนี้แด่พระราชาผู้เป็นกษัตริย์ได้รับมูรธาภิเษกแล้วว่า ‘ขอเดชะใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท ขอทรงทราบเถิดว่า ทิพยจักรรัตนะอันตรธานไปแล้ว’ ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พระราชาผู้เป็นกษัตริย์ได้รับมูรธาภิเษกแล้ว เมื่อทิพยจักรรัตนะอันตรธานไป ก็ทรงเสียพระทัย และทรงรู้สึกถึงความเสียพระทัย แต่ก็มิได้เสด็จเข้าไปเฝ้าพระราชฤๅษีเพื่อทูลถามถึงอริยจักรวรรดิวัตร พระองค์ทรงปกครองชนบทตามมติของพระองค์เอง เมื่อพระองค์ทรงปกครองชนบทตามมติของพระองค์เอง ชนบทจึงไม่เจริญรุ่งเรืองสืบต่อจากกาลก่อน เหมือนดังชนบทของพระราชาองค์ก่อนๆ ผู้ประพฤติในอริยจักรวรรดิวัตร

‘‘Atha kho, bhikkhave, amaccā pārisajjā gaṇakamahāmattā anīkaṭṭhā dovārikā mantassājīvino sannipatitvā rājānaṃ khattiyaṃ muddhābhisittaṃ etadavocuṃ – ‘na kho te, deva, samatena (sudaṃ) janapadaṃ pasāsato pubbenāparaṃ [Pg.54] janapadā pabbanti, yathā taṃ pubbakānaṃ rājūnaṃ ariye cakkavattivatte vattamānānaṃ. Saṃvijjanti kho te, deva, vijite amaccā pārisajjā gaṇakamahāmattā anīkaṭṭhā dovārikā mantassājīvino mayañceva aññe ca ye mayaṃ ariyaṃ cakkavattivattaṃ dhārema. Iṅgha tvaṃ, deva, amhe ariyaṃ cakkavattivattaṃ puccha. Tassa te mayaṃ ariyaṃ cakkavattivattaṃ puṭṭhā byākarissāmā’ti.

ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล เหล่าอำมาตย์ ที่ปรึกษา โหรและมหาอำมาตย์ นายกอง นายประตู และผู้คงแก่เรียน ได้ประชุมกันแล้วเข้าไปเฝ้าพระราชาผู้เป็นกษัตริย์ได้รับมูรธาภิเษกแล้วได้กราบทูลคำนี้ว่า ‘ขอเดชะใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท เมื่อพระองค์ทรงปกครองชนบทตามมติของพระองค์เอง ชนบทจึงไม่เจริญรุ่งเรืองสืบต่อจากกาลก่อน เหมือนดังชนบทของพระราชาองค์ก่อนๆ ผู้ประพฤติในอริยจักรวรรดิวัตร ขอเดชะใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท ในแว่นแคว้นของพระองค์ยังมีเหล่าอำมาตย์ ที่ปรึกษา โหรและมหาอำมาตย์ นายกอง นายประตู และผู้คงแก่เรียน ทั้งพวกข้าพระองค์และคนอื่นๆ ผู้ซึ่งทรงจำอริยจักรวรรดิวัตรไว้ได้อยู่ เอาเถิด พระเจ้าข้า พระองค์โปรดตรัสถามอริยจักรวรรดิวัตรกะพวกข้าพระองค์เถิด พวกข้าพระองค์เมื่อถูกตรัสถามแล้ว จักพยากรณ์อริยจักรวรรดิวัตรถวายแด่พระองค์’

Āyuvaṇṇādipariyānikathā

เรื่องความเสื่อมแห่งอายุและวรรณะเป็นต้น

91. ‘‘Atha kho, bhikkhave, rājā khattiyo muddhābhisitto amacce pārisajje gaṇakamahāmatte anīkaṭṭhe dovārike mantassājīvino sannipātetvā ariyaṃ cakkavattivattaṃ pucchi. Tassa te ariyaṃ cakkavattivattaṃ puṭṭhā byākariṃsu. Tesaṃ sutvā dhammikañhi kho rakkhāvaraṇaguttiṃ saṃvidahi, no ca kho adhanānaṃ dhanamanuppadāsi. Adhanānaṃ dhane ananuppadiyamāne dāliddiyaṃ vepullamagamāsi. Dāliddiye vepullaṃ gate aññataro puriso paresaṃ adinnaṃ theyyasaṅkhātaṃ ādiyi. Tamenaṃ aggahesuṃ. Gahetvā rañño khattiyassa muddhābhisittassa dassesuṃ – ‘ayaṃ, deva, puriso paresaṃ adinnaṃ theyyasaṅkhātaṃ ādiyī’ti. Evaṃ vutte, bhikkhave, rājā khattiyo muddhābhisitto taṃ purisaṃ etadavoca – ‘saccaṃ kira tvaṃ, ambho purisa, paresaṃ adinnaṃ theyyasaṅkhātaṃ ādiyī’ti ? ‘Saccaṃ, devā’ti. ‘Kiṃ kāraṇā’ti? ‘Na hi, deva, jīvāmī’ti. Atha kho, bhikkhave, rājā khattiyo muddhābhisitto tassa purisassa dhanamanuppadāsi – ‘iminā tvaṃ, ambho purisa, dhanena attanā ca jīvāhi, mātāpitaro ca posehi, puttadārañca posehi, kammante ca payojehi, samaṇabrāhmaṇesu uddhaggikaṃ dakkhiṇaṃ patiṭṭhāpehi sovaggikaṃ sukhavipākaṃ saggasaṃvattanika’nti. ‘Evaṃ, devā’ti kho, bhikkhave, so puriso rañño khattiyassa muddhābhisittassa paccassosi.

๙๑. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระเจ้าขัตติยมราชาผู้ได้รับมูรธาภิเษกแล้ว รับสั่งให้ประชุมอำมาตย์ ปาริสัชย์ มหาอำมาตย์ฝ่ายการคลัง เสนาบดี นายประตู และพวกอำมาตย์ผู้ดำรงชีพด้วยปัญญา แล้วได้ตรัสถามถึงอริยจักรวรรดิวัตร อำมาตย์เหล่านั้น ครั้นพระองค์ตรัสถามแล้ว ได้กราบทูลอริยจักรวรรดิวัตรแด่พระองค์ พระองค์ทรงสดับคำของอำมาตย์เหล่านั้นแล้ว ได้ทรงจัดการอารักขา ป้องกัน คุ้มครองโดยธรรม แต่ไม่ได้พระราชทานทรัพย์แก่คนจน เมื่อไม่พระราชทานทรัพย์แก่คนจน ความยากจนก็ได้แผ่ไพศาลไป เมื่อความยากจนแผ่ไพศาลไป บุรุษคนหนึ่งได้ถือเอาสิ่งของที่เจ้าของมิได้ให้ อันจัดเป็นการลักขโมยของผู้อื่น ราชบุรุษจับบุรุษนั้นได้ แล้วนำไปเฝ้าพระเจ้าขัตติยมราชาผู้ได้รับมูรธาภิเษกแล้ว กราบทูลว่า ‘ขอเดชะ บุรุษผู้นี้ได้ถือเอาสิ่งของที่เจ้าของมิได้ให้ อันจัดเป็นการลักขโมยของผู้อื่น’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อราชบุรุษกราบทูลอย่างนี้แล้ว พระเจ้าขัตติยมราชาผู้ได้รับมูรธาภิเษกแล้ว ได้ตรัสกับบุรุษนั้นดังนี้ว่า ‘พ่อบุรุษ ได้ยินว่า ท่านถือเอาสิ่งของที่เจ้าของมิได้ให้ อันจัดเป็นการลักขโมยของผู้อื่น จริงหรือ’ บุรุษนั้นทูลว่า ‘จริง พระเจ้าข้า’ พระราชาตรัสถามว่า ‘เพราะเหตุไร’ บุรุษนั้นทูลว่า ‘ขอเดชะ ข้าพระองค์ไม่มีอะไรจะเลี้ยงชีพ’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น พระเจ้าขัตติยมราชาผู้ได้รับมูรธาภิเษกแล้ว ได้พระราชทานทรัพย์แก่บุรุษนั้น แล้วตรัสว่า ‘พ่อบุรุษ ท่านจงใช้ทรัพย์นี้เลี้ยงชีพตนเอง เลี้ยงดูมารดาบิดา เลี้ยงดูบุตรภรรยา ประกอบการงาน และจงตั้งทักษิณาอันมีผลในเบื้องบน เป็นไปเพื่อสุคติ มีสุขเป็นวิบาก เป็นไปเพื่อสวรรค์ ไว้ในสมณพราหมณ์ทั้งหลายเถิด’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุรุษนั้นได้ทูลรับสนองพระราชดำรัสของพระเจ้าขัตติยมราชาผู้ได้รับมูรธาภิเษกแล้วว่า ‘เป็นเช่นนั้น พระเจ้าข้า’”

‘‘Aññataropi kho, bhikkhave, puriso paresaṃ adinnaṃ theyyasaṅkhātaṃ ādiyi. Tamenaṃ aggahesuṃ. Gahetvā rañño khattiyassa muddhābhisittassa dassesuṃ – ‘ayaṃ, deva, puriso paresaṃ adinnaṃ theyyasaṅkhātaṃ ādiyī’ti. Evaṃ vutte, bhikkhave, rājā khattiyo muddhābhisitto taṃ purisaṃ etadavoca – ‘saccaṃ [Pg.55] kira tvaṃ, ambho purisa, paresaṃ adinnaṃ theyyasaṅkhātaṃ ādiyī’ti? ‘Saccaṃ, devā’ti. ‘Kiṃ kāraṇā’ti? ‘Na hi, deva, jīvāmī’ti. Atha kho, bhikkhave, rājā khattiyo muddhābhisitto tassa purisassa dhanamanuppadāsi – ‘iminā tvaṃ, ambho purisa, dhanena attanā ca jīvāhi, mātāpitaro ca posehi, puttadārañca posehi, kammante ca payojehi, samaṇabrāhmaṇesu uddhaggikaṃ dakkhiṇaṃ patiṭṭhāpehi sovaggikaṃ sukhavipākaṃ saggasaṃvattanika’nti. ‘Evaṃ, devā’ti kho, bhikkhave, so puriso rañño khattiyassa muddhābhisittassa paccassosi.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้บุรุษอีกคนหนึ่งก็ได้ถือเอาสิ่งของที่เจ้าของมิได้ให้ อันจัดเป็นการลักขโมยของผู้อื่น ราชบุรุษจับบุรุษนั้นได้ แล้วนำไปเฝ้าพระเจ้าขัตติยมราชาผู้ได้รับมูรธาภิเษกแล้ว กราบทูลว่า ‘ขอเดชะ บุรุษผู้นี้ได้ถือเอาสิ่งของที่เจ้าของมิได้ให้ อันจัดเป็นการลักขโมยของผู้อื่น’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อราชบุรุษกราบทูลอย่างนี้แล้ว พระเจ้าขัตติยมราชาผู้ได้รับมูรธาภิเษกแล้ว ได้ตรัสกับบุรุษนั้นดังนี้ว่า ‘พ่อบุรุษ ได้ยินว่า ท่านถือเอาสิ่งของที่เจ้าของมิได้ให้ อันจัดเป็นการลักขโมยของผู้อื่น จริงหรือ’ บุรุษนั้นทูลว่า ‘จริง พระเจ้าข้า’ พระราชาตรัสถามว่า ‘เพราะเหตุไร’ บุรุษนั้นทูลว่า ‘ขอเดชะ ข้าพระองค์ไม่มีอะไรจะเลี้ยงชีพ’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น พระเจ้าขัตติยมราชาผู้ได้รับมูรธาภิเษกแล้ว ได้พระราชทานทรัพย์แก่บุรุษนั้น แล้วตรัสว่า ‘พ่อบุรุษ ท่านจงใช้ทรัพย์นี้เลี้ยงชีพตนเอง เลี้ยงดูมารดาบิดา เลี้ยงดูบุตรภรรยา ประกอบการงาน และจงตั้งทักษิณาอันมีผลในเบื้องบน เป็นไปเพื่อสุคติ มีสุขเป็นวิบาก เป็นไปเพื่อสวรรค์ ไว้ในสมณพราหมณ์ทั้งหลายเถิด’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุรุษนั้นได้ทูลรับสนองพระราชดำรัสของพระเจ้าขัตติยมราชาผู้ได้รับมูรธาภิเษกแล้วว่า ‘เป็นเช่นนั้น พระเจ้าข้า’”

92. ‘‘Assosuṃ kho, bhikkhave, manussā – ‘ye kira, bho, paresaṃ adinnaṃ theyyasaṅkhātaṃ ādiyanti, tesaṃ rājā dhanamanuppadetī’ti. Sutvāna tesaṃ etadahosi – ‘yaṃnūna mayampi paresaṃ adinnaṃ theyyasaṅkhātaṃ ādiyeyyāmā’ti. Atha kho, bhikkhave, aññataro puriso paresaṃ adinnaṃ theyyasaṅkhātaṃ ādiyi. Tamenaṃ aggahesuṃ. Gahetvā rañño khattiyassa muddhābhisittassa dassesuṃ – ‘ayaṃ, deva, puriso paresaṃ adinnaṃ theyyasaṅkhātaṃ ādiyī’ti. Evaṃ vutte, bhikkhave, rājā khattiyo muddhābhisitto taṃ purisaṃ etadavoca – ‘saccaṃ kira tvaṃ, ambho purisa, paresaṃ adinnaṃ theyyasaṅkhātaṃ ādiyī’ti? ‘Saccaṃ, devā’ti. ‘Kiṃ kāraṇā’ti? ‘Na hi, deva, jīvāmī’ti. Atha kho, bhikkhave, rañño khattiyassa muddhābhisittassa etadahosi – ‘sace kho ahaṃ yo yo paresaṃ adinnaṃ theyyasaṅkhātaṃ ādiyissati, tassa tassa dhanamanuppadassāmi, evamidaṃ adinnādānaṃ pavaḍḍhissati. Yaṃnūnāhaṃ imaṃ purisaṃ sunisedhaṃ nisedheyyaṃ, mūlaghaccaṃ kareyyaṃ, sīsamassa chindeyya’nti. Atha kho, bhikkhave, rājā khattiyo muddhābhisitto purise āṇāpesi – ‘tena hi, bhaṇe, imaṃ purisaṃ daḷhāya rajjuyā pacchābāhaṃ gāḷhabandhanaṃ bandhitvā khuramuṇḍaṃ karitvā kharassarena paṇavena rathikāya rathikaṃ siṅghāṭakena siṅghāṭakaṃ parinetvā dakkhiṇena dvārena nikkhamitvā dakkhiṇato nagarassa sunisedhaṃ nisedhetha, mūlaghaccaṃ karotha, sīsamassa chindathā’ti. ‘Evaṃ, devā’ti kho, bhikkhave, te purisā rañño khattiyassa muddhābhisittassa paṭissutvā taṃ purisaṃ daḷhāya rajjuyā pacchābāhaṃ gāḷhabandhanaṃ bandhitvā khuramuṇḍaṃ karitvā kharassarena paṇavena rathikāya rathikaṃ siṅghāṭakena siṅghāṭakaṃ parinetvā [Pg.56] dakkhiṇena dvārena nikkhamitvā dakkhiṇato nagarassa sunisedhaṃ nisedhesuṃ, mūlaghaccaṃ akaṃsu, sīsamassa chindiṃsu.

๙๒. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มนุษย์ทั้งหลายได้ยินข่าวว่า ‘ได้ยินว่า พระราชาพระราชทานทรัพย์แก่พวกคนที่ถือเอาสิ่งของที่เจ้าของมิได้ให้ อันจัดเป็นการลักขโมยของผู้อื่น’ ครั้นได้ยินแล้ว พวกเขาจึงเกิดความคิดอย่างนี้ว่า ‘ไฉนหนอ แม้พวกเราก็พึงถือเอาสิ่งของที่เจ้าของมิได้ให้ อันจัดเป็นการลักขโมยของผู้อื่นบ้าง’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น บุรุษอีกคนหนึ่งได้ถือเอาสิ่งของที่เจ้าของมิได้ให้ อันจัดเป็นการลักขโมยของผู้อื่น ราชบุรุษจับบุรุษนั้นได้ แล้วนำไปเฝ้าพระเจ้าขัตติยมราชาผู้ได้รับมูรธาภิเษกแล้ว กราบทูลว่า ‘ขอเดชะ บุรุษผู้นี้ได้ถือเอาสิ่งของที่เจ้าของมิได้ให้ อันจัดเป็นการลักขโมยของผู้อื่น’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อราชบุรุษกราบทูลอย่างนี้แล้ว พระเจ้าขัตติยมราชาผู้ได้รับมูรธาภิเษกแล้ว ได้ตรัสกับบุรุษนั้นดังนี้ว่า ‘พ่อบุรุษ ได้ยินว่า ท่านถือเอาสิ่งของที่เจ้าของมิได้ให้ อันจัดเป็นการลักขโมยของผู้อื่น จริงหรือ’ บุรุษนั้นทูลว่า ‘จริง พระเจ้าข้า’ พระราชาตรัสถามว่า ‘เพราะเหตุไร’ บุรุษนั้นทูลว่า ‘ขอเดชะ ข้าพระองค์ไม่มีอะไรจะเลี้ยงชีพ’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น พระเจ้าขัตติยมราชาผู้ได้รับมูรธาภิเษกแล้ว ได้มีพระราชดำริว่า ‘ถ้าเราจักพระราชทานทรัพย์แก่ทุกคนที่ถือเอาสิ่งของที่เจ้าของมิได้ให้ อันจัดเป็นการลักขโมยของผู้อื่น การลักขโมยนี้ก็จะเพิ่มมากขึ้น ไฉนหนอ เราพึงห้ามบุรุษผู้นี้อย่างเด็ดขาด พึงกำจัดให้สิ้นซาก พึงตัดศีรษะของเขาเสีย’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระเจ้าขัตติยมราชาผู้ได้รับมูรธาภิเษกแล้ว ได้รับสั่งแก่ราชบุรุษทั้งหลายว่า ‘ถ้าเช่นนั้น ท่านทั้งหลายจงเอาเชือกที่เหนียวมัดบุรุษผู้นี้ไพล่หลังให้แน่น โกนศีรษะแล้ว ตีกลองเสียงดัง นำตระเวนไปตามถนนและทางสามแพร่ง ออกไปทางประตูด้านทิศใต้ แล้วจงห้ามปรามอย่างเด็ดขาด จงกำจัดให้สิ้นซาก จงตัดศีรษะของเขาเสียที่นอกเมืองด้านทิศใต้’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ราชบุรุษเหล่านั้นทูลรับสนองพระราชดำรัสของพระเจ้าขัตติยมราชาผู้ได้รับมูรธาภิเษกแล้วว่า ‘เป็นเช่นนั้น พระเจ้าข้า’ แล้วเอาเชือกที่เหนียวมัดบุรุษนั้นไพล่หลังให้แน่น โกนศีรษะแล้ว ตีกลองเสียงดัง นำตระเวนไปตามถนนและทางสามแพร่ง ออกไปทางประตูด้านทิศใต้ แล้วได้ห้ามปรามอย่างเด็ดขาด ได้กำจัดให้สิ้นซาก ได้ตัดศีรษะของเขาที่นอกเมืองด้านทิศใต้”

93. ‘‘Assosuṃ kho, bhikkhave, manussā – ‘ye kira, bho, paresaṃ adinnaṃ theyyasaṅkhātaṃ ādiyanti, te rājā sunisedhaṃ nisedheti, mūlaghaccaṃ karoti, sīsāni tesaṃ chindatī’ti. Sutvāna tesaṃ etadahosi – ‘yaṃnūna mayampi tiṇhāni satthāni kārāpessāma, tiṇhāni satthāni kārāpetvā yesaṃ adinnaṃ theyyasaṅkhātaṃ ādiyissāma, te sunisedhaṃ nisedhessāma, mūlaghaccaṃ karissāma, sīsāni tesaṃ chindissāmā’ti. Te tiṇhāni satthāni kārāpesuṃ, tiṇhāni satthāni kārāpetvā gāmaghātampi upakkamiṃsu kātuṃ, nigamaghātampi upakkamiṃsu kātuṃ, nagaraghātampi upakkamiṃsu kātuṃ, panthaduhanampi upakkamiṃsu kātuṃ. Yesaṃ te adinnaṃ theyyasaṅkhātaṃ ādiyanti, te sunisedhaṃ nisedhenti, mūlaghaccaṃ karonti, sīsāni tesaṃ chindanti.

๙๓. ภิกษุทั้งหลาย พวกมนุษย์ได้สดับมาว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ได้ยินว่า พระราชาทรงห้ามปรามอย่างเด็ดขาด ทรงกระทำให้สิ้นรากเหง้า และทรงตัดศีรษะของพวกคนผู้ถือเอาทรัพย์ของผู้อื่นที่เจ้าของมิได้ให้ อันเป็นส่วนแห่งการลักขโมย’ ครั้นได้สดับแล้ว พวกเขาจึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ไฉนหนอ แม้พวกเราก็พึงให้ทำศัสตราวุธที่คมกริบ ครั้นให้ทำศัสตราวุธที่คมกริบแล้ว พวกเราจักถือเอาทรัพย์ของคนเหล่าใดที่เจ้าของมิได้ให้ อันเป็นส่วนแห่งการลักขโมย พวกเราจักห้ามปรามคนเหล่านั้นอย่างเด็ดขาด จักกระทำให้สิ้นรากเหง้า และจักตัดศีรษะของคนเหล่านั้น’ พวกเขาจึงได้ให้ทำศัสตราวุธที่คมกริบ ครั้นให้ทำศัสตราวุธที่คมกริบแล้ว ก็เริ่มทำการปล้นบ้าน ปล้นนิคม ปล้นนคร และดักปล้นในหนทาง พวกเขาถือเอาทรัพย์ของคนเหล่าใดที่เจ้าของมิได้ให้ อันเป็นส่วนแห่งการลักขโมย ก็ห้ามปรามคนเหล่านั้นอย่างเด็ดขาด กระทำให้สิ้นรากเหง้า และตัดศีรษะของคนเหล่านั้น

94. ‘‘Iti kho, bhikkhave, adhanānaṃ dhane ananuppadiyamāne dāliddiyaṃ vepullamagamāsi, dāliddiye vepullaṃ gate adinnādānaṃ vepullamagamāsi, adinnādāne vepullaṃ gate satthaṃ vepullamagamāsi, satthe vepullaṃ gate pāṇātipāto vepullamagamāsi, pāṇātipāte vepullaṃ gate tesaṃ sattānaṃ āyupi parihāyi, vaṇṇopi parihāyi. Tesaṃ āyunāpi parihāyamānānaṃ vaṇṇenapi parihāyamānānaṃ asītivassasahassāyukānaṃ manussānaṃ cattārīsavassasahassāyukā puttā ahesuṃ.

๙๔. ภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้แล เมื่อทรัพย์มิได้ถูกมอบให้แก่คนยากจน ความยากจนก็ได้แพร่หลายไป เมื่อความยากจนแพร่หลายไป อทินนาทานก็ได้แพร่หลายไป เมื่ออทินนาทานแพร่หลายไป ศัสตราวุธก็ได้แพร่หลายไป เมื่อศัสตราวุธแพร่หลายไป ปาณาติบาตก็ได้แพร่หลายไป เมื่อปาณาติบาตแพร่หลายไป อายุของสัตว์เหล่านั้นก็เสื่อมถอย วรรณะก็เสื่อมถอย บุตรของมนุษย์ผู้มีอายุ ๘๐,๐๐๐ ปี ซึ่งมีอายุและวรรณะเสื่อมถอย จึงมีอายุ ๔๐,๐๐๐ ปี

‘‘Cattārīsavassasahassāyukesu, bhikkhave, manussesu aññataro puriso paresaṃ adinnaṃ theyyasaṅkhātaṃ ādiyi. Tamenaṃ aggahesuṃ. Gahetvā rañño khattiyassa muddhābhisittassa dassesuṃ – ‘ayaṃ, deva, puriso paresaṃ adinnaṃ theyyasaṅkhātaṃ ādiyī’ti. Evaṃ vutte, bhikkhave, rājā khattiyo muddhābhisitto taṃ purisaṃ etadavoca – ‘saccaṃ kira tvaṃ, ambho purisa, paresaṃ adinnaṃ theyyasaṅkhātaṃ ādiyī’ti? ‘Na hi, devā’ti sampajānamusā abhāsi.

ภิกษุทั้งหลาย ในหมู่มนุษย์ผู้มีอายุ ๔๐,๐๐๐ ปี บุรุษผู้หนึ่งได้ถือเอาทรัพย์ของผู้อื่นที่เจ้าของมิได้ให้ อันเป็นส่วนแห่งการลักขโมย พวกเขาจึงจับบุรุษนั้น ครั้นจับแล้วได้นำไปแสดงแด่พระเจ้าขัตติยาธิราชผู้ได้รับมูรธาภิเษกแล้วว่า ‘ข้าแต่สมมติเทพ บุรุษผู้นี้ได้ถือเอาทรัพย์ของผู้อื่นที่เจ้าของมิได้ให้ อันเป็นส่วนแห่งการลักขโมย’ ภิกษุทั้งหลาย เมื่อพวกเขากราบทูลอย่างนี้แล้ว พระเจ้าขัตติยาธิราชผู้ได้รับมูรธาภิเษกแล้ว ได้ตรัสคำนี้กับบุรุษนั้นว่า ‘พ่อบุรุษ ได้ยินว่า ท่านถือเอาทรัพย์ของผู้อื่นที่เจ้าของมิได้ให้ อันเป็นส่วนแห่งการลักขโมย จริงหรือ’ เขากราบทูลว่า ‘ไม่จริง พระเจ้าข้า’ ดังนี้แล้ว ได้กล่าวคำเท็จทั้งที่รู้อยู่

95. ‘‘Iti [Pg.57] kho, bhikkhave, adhanānaṃ dhane ananuppadiyamāne dāliddiyaṃ vepullamagamāsi. Dāliddiye vepullaṃ gate adinnādānaṃ vepullamagamāsi, adinnādāne vepullaṃ gate satthaṃ vepullamagamāsi. Satthe vepullaṃ gate pāṇātipāto vepullamagamāsi, pāṇātipāte vepullaṃ gate musāvādo vepullamagamāsi, musāvāde vepullaṃ gate tesaṃ sattānaṃ āyupi parihāyi, vaṇṇopi parihāyi. Tesaṃ āyunāpi parihāyamānānaṃ vaṇṇenapi parihāyamānānaṃ cattārīsavassasahassāyukānaṃ manussānaṃ vīsativassasahassāyukā puttā ahesuṃ.

๙๕. ภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้แล เมื่อทรัพย์มิได้ถูกมอบให้แก่คนยากจน ความยากจนก็ได้แพร่หลายไป เมื่อความยากจนแพร่หลายไป อทินนาทานก็ได้แพร่หลายไป เมื่ออทินนาทานแพร่หลายไป ศัสตราวุธก็ได้แพร่หลายไป เมื่อศัสตราวุธแพร่หลายไป ปาณาติบาตก็ได้แพร่หลายไป เมื่อปาณาติบาตแพร่หลายไป มุสาวาทก็ได้แพร่หลายไป เมื่อมุสาวาทแพร่หลายไป อายุของสัตว์เหล่านั้นก็เสื่อมถอย วรรณะก็เสื่อมถอย บุตรของมนุษย์ผู้มีอายุ ๔๐,๐๐๐ ปี ซึ่งมีอายุและวรรณะเสื่อมถอย จึงมีอายุ ๒๐,๐๐๐ ปี

‘‘Vīsativassasahassāyukesu, bhikkhave, manussesu aññataro puriso paresaṃ adinnaṃ theyyasaṅkhātaṃ ādiyi. Tamenaṃ aññataro puriso rañño khattiyassa muddhābhisittassa ārocesi – ‘itthannāmo, deva, puriso paresaṃ adinnaṃ theyyasaṅkhātaṃ ādiyī’ti pesuññamakāsi.

ภิกษุทั้งหลาย ในหมู่มนุษย์ผู้มีอายุ ๒๐,๐๐๐ ปี บุรุษผู้หนึ่งได้ถือเอาทรัพย์ของผู้อื่นที่เจ้าของมิได้ให้ อันเป็นส่วนแห่งการลักขโมย บุรุษอีกผู้หนึ่งได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระเจ้าขัตติยาธิราชผู้ได้รับมูรธาภิเษกแล้วว่า ‘ข้าแต่สมมติเทพ บุรุษชื่อโน้นได้ถือเอาทรัพย์ของผู้อื่นที่เจ้าของมิได้ให้ อันเป็นส่วนแห่งการลักขโมย’ ดังนี้ ได้ชื่อว่ากล่าวคำส่อเสียด

96. ‘‘Iti kho, bhikkhave, adhanānaṃ dhane ananuppadiyamāne dāliddiyaṃ vepullamagamāsi. Dāliddiye vepullaṃ gate adinnādānaṃ vepullamagamāsi, adinnādāne vepullaṃ gate satthaṃ vepullamagamāsi, satthe vepullaṃ gate pāṇātipāto vepullamagamāsi, pāṇātipāte vepullaṃ gate musāvādo vepullamagamāsi, musāvāde vepullaṃ gate pisuṇā vācā vepullamagamāsi, pisuṇāya vācāya vepullaṃ gatāya tesaṃ sattānaṃ āyupi parihāyi, vaṇṇopi parihāyi. Tesaṃ āyunāpi parihāyamānānaṃ vaṇṇenapi parihāyamānānaṃ vīsativassasahassāyukānaṃ manussānaṃ dasavassasahassāyukā puttā ahesuṃ.

๙๖. ภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้แล เมื่อทรัพย์มิได้ถูกมอบให้แก่คนยากจน ความยากจนก็ได้แพร่หลายไป เมื่อความยากจนแพร่หลายไป อทินนาทานก็ได้แพร่หลายไป เมื่ออทินนาทานแพร่หลายไป ศัสตราวุธก็ได้แพร่หลายไป เมื่อศัสตราวุธแพร่หลายไป ปาณาติบาตก็ได้แพร่หลายไป เมื่อปาณาติบาตแพร่หลายไป มุสาวาทก็ได้แพร่หลายไป เมื่อมุสาวาทแพร่หลายไป ปิสุณาวาจาก็ได้แพร่หลายไป เมื่อปิสุณาวาจาแพร่หลายไป อายุของสัตว์เหล่านั้นก็เสื่อมถอย วรรณะก็เสื่อมถอย บุตรของมนุษย์ผู้มีอายุ ๒๐,๐๐๐ ปี ซึ่งมีอายุและวรรณะเสื่อมถอย จึงมีอายุ ๑๐,๐๐๐ ปี

‘‘Dasavassasahassāyukesu, bhikkhave, manussesu ekidaṃ sattā vaṇṇavanto honti, ekidaṃ sattā dubbaṇṇā. Tattha ye te sattā dubbaṇṇā, te vaṇṇavante satte abhijjhāyantā paresaṃ dāresu cārittaṃ āpajjiṃsu.

ภิกษุทั้งหลาย ในหมู่มนุษย์ผู้มีอายุ ๑๐,๐๐๐ ปี สัตว์บางพวกมีวรรณะดี สัตว์บางพวกมีวรรณะทราม ในสัตว์เหล่านั้น สัตว์พวกที่มีวรรณะทรามเพ่งเล็งสัตว์พวกที่มีวรรณะดี จึงประพฤติล่วงในภรรยาของผู้อื่น

97. ‘‘Iti kho, bhikkhave, adhanānaṃ dhane ananuppadiyamāne dāliddiyaṃ vepullamagamāsi. Dāliddiye vepullaṃ gate…pe… kāmesumicchācāro vepullamagamāsi, kāmesumicchācāre vepullaṃ gate tesaṃ sattānaṃ āyupi parihāyi, vaṇṇopi parihāyi. Tesaṃ āyunāpi parihāyamānānaṃ vaṇṇenapi [Pg.58] parihāyamānānaṃ dasavassasahassāyukānaṃ manussānaṃ pañcavassasahassāyukā puttā ahesuṃ.

๙๗. ภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้แล เมื่อทรัพย์มิได้ถูกมอบให้แก่คนยากจน ความยากจนก็ได้แพร่หลายไป เมื่อความยากจนแพร่หลายไป ...ฯลฯ... กาเมสุมิจฉาจารก็ได้แพร่หลายไป เมื่อกาเมสุมิจฉาจารแพร่หลายไป อายุของสัตว์เหล่านั้นก็เสื่อมถอย วรรณะก็เสื่อมถอย บุตรของมนุษย์ผู้มีอายุ ๑๐,๐๐๐ ปี ซึ่งมีอายุและวรรณะเสื่อมถอย จึงมีอายุ ๕,๐๐๐ ปี

98. ‘‘Pañcavassasahassāyukesu, bhikkhave, manussesu dve dhammā vepullamagamaṃsu – pharusāvācā samphappalāpo ca. Dvīsu dhammesu vepullaṃ gatesu tesaṃ sattānaṃ āyupi parihāyi, vaṇṇopi parihāyi. Tesaṃ āyunāpi parihāyamānānaṃ vaṇṇenapi parihāyamānānaṃ pañcavassasahassāyukānaṃ manussānaṃ appekacce aḍḍhateyyavassasahassāyukā, appekacce dvevassasahassāyukā puttā ahesuṃ.

๙๘. ภิกษุทั้งหลาย ในหมู่มนุษย์ผู้มีอายุ ๕,๐๐๐ ปี ธรรมะ ๒ ประการได้แพร่หลายไป คือ ผรุสวาจาและสัมผัปปลาปะ เมื่อธรรมะ ๒ ประการแพร่หลายไป อายุของสัตว์เหล่านั้นก็เสื่อมถอย วรรณะก็เสื่อมถอย บุตรของมนุษย์ผู้มีอายุ ๕,๐๐๐ ปี ซึ่งมีอายุและวรรณะเสื่อมถอย บางพวกจึงมีอายุ ๒,๕๐๐ ปี บางพวกมีอายุ ๒,๐๐๐ ปี

99. ‘‘Aḍḍhateyyavassasahassāyukesu, bhikkhave, manussesu abhijjhābyāpādā vepullamagamaṃsu. Abhijjhābyāpādesu vepullaṃ gatesu tesaṃ sattānaṃ āyupi parihāyi, vaṇṇopi parihāyi. Tesaṃ āyunāpi parihāyamānānaṃ vaṇṇenapi parihāyamānānaṃ aḍḍhateyyavassasahassāyukānaṃ manussānaṃ vassasahassāyukā puttā ahesuṃ.

๙๙. ภิกษุทั้งหลาย ในหมู่มนุษย์ผู้มีอายุ ๒,๕๐๐ ปี อภิชฌาและพยาบาทก็แพร่หลายไป เมื่ออภิชฌาและพยาบาทแพร่หลายไป อายุของสัตว์เหล่านั้นก็เสื่อมถอย วรรณะก็เสื่อมถอย เมื่ออายุและวรรณะของสัตว์เหล่านั้นเสื่อมถอยไป บุตรของมนุษย์ผู้มีอายุ ๒,๕๐๐ ปี ก็มีอายุ ๑,๐๐๐ ปี

100. ‘‘Vassasahassāyukesu, bhikkhave, manussesu micchādiṭṭhi vepullamagamāsi. Micchādiṭṭhiyā vepullaṃ gatāya tesaṃ sattānaṃ āyupi parihāyi, vaṇṇopi parihāyi. Tesaṃ āyunāpi parihāyamānānaṃ vaṇṇenapi parihāyamānānaṃ vassasahassāyukānaṃ manussānaṃ pañcavassasatāyukā puttā ahesuṃ.

๑๐๐. ภิกษุทั้งหลาย ในหมู่มนุษย์ผู้มีอายุ ๑,๐๐๐ ปี มิจฉาทิฐิก็แพร่หลายไป เมื่อมิจฉาทิฐิแพร่หลายไป อายุของสัตว์เหล่านั้นก็เสื่อมถอย วรรณะก็เสื่อมถอย เมื่ออายุและวรรณะของสัตว์เหล่านั้นเสื่อมถอยไป บุตรของมนุษย์ผู้มีอายุ ๑,๐๐๐ ปี ก็มีอายุ ๕๐๐ ปี

101. ‘‘Pañcavassasatāyukesu, bhikkhave, manussesu tayo dhammā vepullamagamaṃsu. Adhammarāgo visamalobho micchādhammo. Tīsu dhammesu vepullaṃ gatesu tesaṃ sattānaṃ āyupi parihāyi, vaṇṇopi parihāyi. Tesaṃ āyunāpi parihāyamānānaṃ vaṇṇenapi parihāyamānānaṃ pañcavassasatāyukānaṃ manussānaṃ appekacce aḍḍhateyyavassasatāyukā, appekacce dvevassasatāyukā puttā ahesuṃ.

๑๐๑. ภิกษุทั้งหลาย ในหมู่มนุษย์ผู้มีอายุ ๕๐๐ ปี ธรรมะ ๓ ประการได้แพร่หลายไป คือ อธรรมราคะ วิสมโลภะ มิจฉาธรรม เมื่อธรรมะ ๓ ประการนั้นแพร่หลายไป อายุของสัตว์เหล่านั้นก็เสื่อมถอย วรรณะก็เสื่อมถอย เมื่ออายุและวรรณะของสัตว์เหล่านั้นเสื่อมถอยไป บุตรของมนุษย์ผู้มีอายุ ๕๐๐ ปี บางพวกก็มีอายุ ๒๕๐ ปี บางพวกก็มีอายุ ๒๐๐ ปี

‘‘Aḍḍhateyyavassasatāyukesu, bhikkhave, manussesu ime dhammā vepullamagamaṃsu. Amatteyyatā apetteyyatā asāmaññatā abrahmaññatā na kule jeṭṭhāpacāyitā.

ภิกษุทั้งหลาย ในหมู่มนุษย์ผู้มีอายุ ๒๕๐ ปี ธรรมะเหล่านี้ได้แพร่หลายไป คือ ความไม่ปฏิบัติชอบในมารดา ความไม่ปฏิบัติชอบในบิดา ความไม่ปฏิบัติชอบในสมณะ ความไม่ปฏิบัติชอบในพราหมณ์ ความไม่อ่อนน้อมต่อผู้ใหญ่ในตระกูล

102. ‘‘Iti [Pg.59] kho, bhikkhave, adhanānaṃ dhane ananuppadiyamāne dāliddiyaṃ vepullamagamāsi. Dāliddiye vepullaṃ gate adinnādānaṃ vepullamagamāsi. Adinnādāne vepullaṃ gate satthaṃ vepullamagamāsi. Satthe vepullaṃ gate pāṇātipāto vepullamagamāsi. Pāṇātipāte vepullaṃ gate musāvādo vepullamagamāsi. Musāvāde vepullaṃ gate pisuṇā vācā vepullamagamāsi. Pisuṇāya vācāya vepullaṃ gatāya kāmesumicchācāro vepullamagamāsi. Kāmesumicchācāre vepullaṃ gate dve dhammā vepullamagamaṃsu, pharusā vācā samphappalāpo ca. Dvīsu dhammesu vepullaṃ gatesu abhijjhābyāpādā vepullamagamaṃsu. Abhijjhābyāpādesu vepullaṃ gatesu micchādiṭṭhi vepullamagamāsi. Micchādiṭṭhiyā vepullaṃ gatāya tayo dhammā vepullamagamaṃsu, adhammarāgo visamalobho micchādhammo. Tīsu dhammesu vepullaṃ gatesu ime dhammā vepullamagamaṃsu, amatteyyatā apetteyyatā asāmaññatā abrahmaññatā na kule jeṭṭhāpacāyitā. Imesu dhammesu vepullaṃ gatesu tesaṃ sattānaṃ āyupi parihāyi, vaṇṇopi parihāyi. Tesaṃ āyunāpi parihāyamānānaṃ vaṇṇenapi parihāyamānānaṃ aḍḍhateyyavassasatāyukānaṃ manussānaṃ vassasatāyukā puttā ahesuṃ.

๑๐๒. ภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้แล เมื่อทรัพย์มิได้ถูกมอบให้แก่คนจน ความยากจนก็แพร่หลายไป เมื่อความยากจนแพร่หลายไป อทินนาทานก็แพร่หลายไป เมื่ออทินนาทานแพร่หลายไป ศัสตราก็แพร่หลายไป เมื่อศัสตราแพร่หลายไป ปาณาติบาตก็แพร่หลายไป เมื่อปาณาติบาตแพร่หลายไป มุสาวาทก็แพร่หลายไป เมื่อมุสาวาทแพร่หลายไป ปิสุณาวาจาก็แพร่หลายไป เมื่อปิสุณาวาจาแพร่หลายไป กาเมสุมิจฉาจารก็แพร่หลายไป เมื่อกาเมสุมิจฉาจารแพร่หลายไป ธรรมะ ๒ ประการ คือ ผรุสวาจาและสัมผัปปลาปะก็แพร่หลายไป เมื่อธรรมะ ๒ ประการนั้นแพร่หลายไป อภิชฌาและพยาบาทก็แพร่หลายไป เมื่ออภิชฌาและพยาบาทแพร่หลายไป มิจฉาทิฐิก็แพร่หลายไป เมื่อมิจฉาทิฐิแพร่หลายไป ธรรมะ ๓ ประการ คือ อธรรมราคะ วิสมโลภะ มิจฉาธรรมก็แพร่หลายไป เมื่อธรรมะ ๓ ประการนั้นแพร่หลายไป ธรรมะเหล่านี้ คือ ความไม่ปฏิบัติชอบในมารดา ความไม่ปฏิบัติชอบในบิดา ความไม่ปฏิบัติชอบในสมณะ ความไม่ปฏิบัติชอบในพราหมณ์ ความไม่อ่อนน้อมต่อผู้ใหญ่ในตระกูล ก็แพร่หลายไป เมื่อธรรมะเหล่านี้แพร่หลายไป อายุของสัตว์เหล่านั้นก็เสื่อมถอย วรรณะก็เสื่อมถอย เมื่ออายุและวรรณะของสัตว์เหล่านั้นเสื่อมถอยไป บุตรของมนุษย์ผู้มีอายุ ๒๕๐ ปี ก็มีอายุ ๑๐๐ ปี

Dasavassāyukasamayo

สมัยที่มนุษย์มีอายุ ๑๐ ปี

103. ‘‘Bhavissati, bhikkhave, so samayo, yaṃ imesaṃ manussānaṃ dasavassāyukā puttā bhavissanti. Dasavassāyukesu, bhikkhave, manussesu pañcavassikā kumārikā alaṃpateyyā bhavissanti. Dasavassāyukesu, bhikkhave, manussesu imāni rasāni antaradhāyissanti, seyyathidaṃ, sappi navanītaṃ telaṃ madhu phāṇitaṃ loṇaṃ. Dasavassāyukesu, bhikkhave, manussesu kudrūsako aggaṃ bhojanānaṃ bhavissati. Seyyathāpi, bhikkhave, etarahi sālimaṃsodano aggaṃ bhojanānaṃ; evameva kho, bhikkhave, dasavassāyukesu manussesu kudrūsako aggaṃ bhojanānaṃ bhavissati.

๑๐๓. ภิกษุทั้งหลาย จักมีสมัยที่บุตรของมนุษย์เหล่านี้จะมีอายุ ๑๐ ปี ภิกษุทั้งหลาย ในหมู่มนุษย์ผู้มีอายุ ๑๐ ปี เด็กหญิงอายุ ๕ ขวบ ก็จะสมควรมีสามีได้ ภิกษุทั้งหลาย ในหมู่มนุษย์ผู้มีอายุ ๑๐ ปี รสเหล่านี้ คือ เนยใส เนยข้น น้ำมัน น้ำผึ้ง น้ำอ้อย เกลือ ก็จะอันตรธานไป ภิกษุทั้งหลาย ในหมู่มนุษย์ผู้มีอายุ ๑๐ ปี ข้าวฟ่างจะเป็นยอดแห่งโภชนะทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนในบัดนี้ ข้าวสาลีพร้อมเนื้อเป็นยอดแห่งโภชนะทั้งหลาย ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ในหมู่มนุษย์ผู้มีอายุ ๑๐ ปี ข้าวฟ่างก็จะเป็นยอดแห่งโภชนะทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกัน

‘‘Dasavassāyukesu, bhikkhave, manussesu dasa kusalakammapathā sabbena sabbaṃ antaradhāyissanti, dasa akusalakammapathā atibyādippissanti. Dasavassāyukesu[Pg.60], bhikkhave, manussesu kusalantipi na bhavissati, kuto pana kusalassa kārako. Dasavassāyukesu, bhikkhave, manussesu ye te bhavissanti amatteyyā apetteyyā asāmaññā abrahmaññā na kule jeṭṭhāpacāyino, te pujjā ca bhavissanti pāsaṃsā ca. Seyyathāpi, bhikkhave, etarahi matteyyā petteyyā sāmaññā brahmaññā kule jeṭṭhāpacāyino pujjā ca pāsaṃsā ca; evameva kho, bhikkhave, dasavassāyukesu manussesu ye te bhavissanti amatteyyā apetteyyā asāmaññā abrahmaññā na kule jeṭṭhāpacāyino, te pujjā ca bhavissanti pāsaṃsā ca.

ภิกษุทั้งหลาย ในหมู่มนุษย์ผู้มีอายุ ๑๐ ปี กุศลกรรมบถ ๑๐ จะอันตรธานไปโดยสิ้นเชิง อกุศลกรรมบถ ๑๐ จะรุ่งเรืองอย่างยิ่ง ภิกษุทั้งหลาย ในหมู่มนุษย์ผู้มีอายุ ๑๐ ปี แม้แต่คำว่า ‘กุศล’ ก็จะไม่มี แล้วผู้ทำกุศลจะมาจากไหน ภิกษุทั้งหลาย ในหมู่มนุษย์ผู้มีอายุ ๑๐ ปี ชนเหล่าใดไม่ปฏิบัติชอบในมารดา ไม่ปฏิบัติชอบในบิดา ไม่ปฏิบัติชอบในสมณะ ไม่ปฏิบัติชอบในพราหมณ์ ไม่อ่อนน้อมต่อผู้ใหญ่ในตระกูล ชนเหล่านั้นจักเป็นที่สักการะและเป็นที่สรรเสริญ ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนในบัดนี้ ชนเหล่าใดปฏิบัติชอบในมารดา ปฏิบัติชอบในบิดา ปฏิบัติชอบในสมณะ ปฏิบัติชอบในพราหมณ์ อ่อนน้อมต่อผู้ใหญ่ในตระกูล ชนเหล่านั้นเป็นที่สักการะและเป็นที่สรรเสริญ ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ในหมู่มนุษย์ผู้มีอายุ ๑๐ ปี ชนเหล่าใดไม่ปฏิบัติชอบในมารดา ไม่ปฏิบัติชอบในบิดา ไม่ปฏิบัติชอบในสมณะ ไม่ปฏิบัติชอบในพราหมณ์ ไม่อ่อนน้อมต่อผู้ใหญ่ในตระกูล ชนเหล่านั้นก็จักเป็นที่สักการะและเป็นที่สรรเสริญ ฉันนั้นเหมือนกัน

‘‘Dasavassāyukesu, bhikkhave, manussesu na bhavissati mātāti vā mātucchāti vā mātulānīti vā ācariyabhariyāti vā garūnaṃ dārāti vā. Sambhedaṃ loko gamissati yathā ajeḷakā kukkuṭasūkarā soṇasiṅgālā.

ภิกษุทั้งหลาย ในหมู่มนุษย์ผู้มีอายุ ๑๐ ปี จะไม่มีคำว่า ‘แม่’ หรือ ‘น้าหญิง’ หรือ ‘ป้า’ หรือ ‘ภรรยาของอาจารย์’ หรือ ‘ภรรยาของผู้ใหญ่ที่เคารพ’ โลกจะถึงความสมสู่ปะปนกัน เหมือนอย่างแพะ แกะ ไก่ สุกร สุนัขบ้าน สุนัขจิ้งจอก

‘‘Dasavassāyukesu, bhikkhave, manussesu tesaṃ sattānaṃ aññamaññamhi tibbo āghāto paccupaṭṭhito bhavissati tibbo byāpādo tibbo manopadoso tibbaṃ vadhakacittaṃ. Mātupi puttamhi puttassapi mātari; pitupi puttamhi puttassapi pitari; bhātupi bhaginiyā bhaginiyāpi bhātari tibbo āghāto paccupaṭṭhito bhavissati tibbo byāpādo tibbo manopadoso tibbaṃ vadhakacittaṃ. Seyyathāpi, bhikkhave, māgavikassa migaṃ disvā tibbo āghāto paccupaṭṭhito hoti tibbo byāpādo tibbo manopadoso tibbaṃ vadhakacittaṃ; evameva kho, bhikkhave, dasavassāyukesu manussesu tesaṃ sattānaṃ aññamaññamhi tibbo āghāto paccupaṭṭhito bhavissati tibbo byāpādo tibbo manopadoso tibbaṃ vadhakacittaṃ. Mātupi puttamhi puttassapi mātari; pitupi puttamhi puttassapi pitari; bhātupi bhaginiyā bhaginiyāpi bhātari tibbo āghāto paccupaṭṭhito bhavissati tibbo byāpādo tibbo manopadoso tibbaṃ vadhakacittaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ในหมู่มนุษย์ผู้มีอายุ ๑๐ ปี ความอาฆาตอย่างรุนแรง ความพยาบาทอย่างรุนแรง ความประทุษร้ายทางใจอย่างรุนแรง จิตคิดจะฆ่าอย่างรุนแรง จักปรากฏขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้น แม้ในมารดาต่อบุตร แม้ในบุตรต่อมารดา แม้ในบิดาต่อบุตร แม้ในบุตรต่อบิดา แม้ในพี่ชายน้องชายต่อพี่สาวน้องสาว แม้ในพี่สาวน้องสาวต่อพี่ชายน้องชาย ความอาฆาตอย่างรุนแรง ความพยาบาทอย่างรุนแรง ความประทุษร้ายทางใจอย่างรุนแรง จิตคิดจะฆ่าอย่างรุนแรง จักปรากฏขึ้น ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนนายพรานเนื้อเห็นเนื้อแล้ว ความอาฆาตอย่างรุนแรง ความพยาบาทอย่างรุนแรง ความประทุษร้ายทางใจอย่างรุนแรง จิตคิดจะฆ่าอย่างรุนแรง ย่อมปรากฏขึ้น ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ในหมู่มนุษย์ผู้มีอายุ ๑๐ ปี ความอาฆาตอย่างรุนแรง ความพยาบาทอย่างรุนแรง ความประทุษร้ายทางใจอย่างรุนแรง จิตคิดจะฆ่าอย่างรุนแรง จักปรากฏขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้นในกันและกัน ฉันนั้นเหมือนกัน แม้ในมารดาต่อบุตร แม้ในบุตรต่อมารดา แม้ในบิดาต่อบุตร แม้ในบุตรต่อบิดา แม้ในพี่ชายน้องชายต่อพี่สาวน้องสาว แม้ในพี่สาวน้องสาวต่อพี่ชายน้องชาย ความอาฆาตอย่างรุนแรง ความพยาบาทอย่างรุนแรง ความประทุษร้ายทางใจอย่างรุนแรง จิตคิดจะฆ่าอย่างรุนแรง จักปรากฏขึ้น

104. ‘‘Dasavassāyukesu, bhikkhave, manussesu sattāhaṃ satthantarakappo bhavissati. Te aññamaññamhi migasaññaṃ paṭilabhissanti. Tesaṃ tiṇhāni satthāni [Pg.61] hatthesu pātubhavissanti. Te tiṇhena satthena ‘esa migo esa migo’ti aññamaññaṃ jīvitā voropessanti.

๑๐๔. ภิกษุทั้งหลาย ในหมู่มนุษย์ผู้มีอายุ ๑๐ ปี สัตถันตรกัปจักมีตลอด ๗ วัน สัตว์เหล่านั้นจักได้ความสำคัญในกันและกันว่าเป็นเนื้อ ศาสตราวุธอันคมกล้าทั้งหลายจักปรากฏขึ้นในมือของพวกเขา พวกเขาจักปลงกันและกันจากชีวิตด้วยศาสตราวุธอันคมกล้าว่า ‘นี่เนื้อ นี่เนื้อ’

‘‘Atha kho tesaṃ, bhikkhave, sattānaṃ ekaccānaṃ evaṃ bhavissati – ‘mā ca mayaṃ kañci, mā ca amhe koci, yaṃnūna mayaṃ tiṇagahanaṃ vā vanagahanaṃ vā rukkhagahanaṃ vā nadīviduggaṃ vā pabbatavisamaṃ vā pavisitvā vanamūlaphalāhārā yāpeyyāmā’ti. Te tiṇagahanaṃ vā vanagahanaṃ vā rukkhagahanaṃ vā nadīviduggaṃ vā pabbatavisamaṃ vā pavisitvā sattāhaṃ vanamūlaphalāhārā yāpessanti. Te tassa sattāhassa accayena tiṇagahanā vanagahanā rukkhagahanā nadīviduggā pabbatavisamā nikkhamitvā aññamaññaṃ āliṅgitvā sabhāgāyissanti samassāsissanti – ‘diṭṭhā, bho, sattā jīvasi, diṭṭhā, bho, sattā jīvasī’ti.

ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น สัตว์บางพวกในสัตว์เหล่านั้นจักมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ขอเราทั้งหลายอย่าได้ฆ่าใครๆ เลย และขอใครๆ ก็อย่าได้ฆ่าเราเลย ทางที่ดี เราทั้งหลายพึงเข้าไปสู่ป่าหญ้า ป่าชัฏ ป่าไม้ ซอกเขาที่เข้าถึงได้ยาก หรือซอกเขา แล้วพึงยังชีพด้วยเหง้าไม้และผลไม้ในป่าเถิด’ พวกเขาพากันเข้าไปสู่ป่าหญ้า ป่าชัฏ ป่าไม้ ซอกเขาที่เข้าถึงได้ยาก หรือซอกเขา แล้วยังชีพด้วยเหง้าไม้และผลไม้ในป่าตลอด ๗ วัน ครั้นล่วง ๗ วันนั้นไป พวกเขาพากันออกจากป่าหญ้า ป่าชัฏ ป่าไม้ ซอกเขาที่เข้าถึงได้ยาก หรือซอกเขา แล้วสวมกอดกันและกัน ปลอบโยนกันและกันว่า ‘ท่านผู้เจริญ เราเห็นสัตว์แล้ว ท่านยังมีชีวิตอยู่ ท่านผู้เจริญ เราเห็นสัตว์แล้ว ท่านยังมีชีวิตอยู่’

Āyuvaṇṇādivaḍḍhanakathā

เรื่องการเจริญขึ้นแห่งอายุและวรรณะเป็นต้น

105. ‘‘Atha kho tesaṃ, bhikkhave, sattānaṃ evaṃ bhavissati – ‘mayaṃ kho akusalānaṃ dhammānaṃ samādānahetu evarūpaṃ āyataṃ ñātikkhayaṃ pattā. Yaṃnūna mayaṃ kusalaṃ kareyyāma. Kiṃ kusalaṃ kareyyāma? Yaṃnūna mayaṃ pāṇātipātā virameyyāma, idaṃ kusalaṃ dhammaṃ samādāya vatteyyāmā’ti. Te pāṇātipātā viramissanti, idaṃ kusalaṃ dhammaṃ samādāya vattissanti. Te kusalānaṃ dhammānaṃ samādānahetu āyunāpi vaḍḍhissanti, vaṇṇenapi vaḍḍhissanti. Tesaṃ āyunāpi vaḍḍhamānānaṃ vaṇṇenapi vaḍḍhamānānaṃ dasavassāyukānaṃ manussānaṃ vīsativassāyukā puttā bhavissanti.

๑๐๕. ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น สัตว์เหล่านั้นจักมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราทั้งหลายถึงความสิ้นญาติอย่างใหญ่หลวงเช่นนี้ เพราะเหตุแห่งการสมาทานอกุศลธรรมทั้งหลาย ทางที่ดี เราทั้งหลายพึงทำกุศล เราจะพึงทำกุศลอะไรดีหนอ ทางที่ดี เราทั้งหลายพึงเว้นจากปาณาติบาต พึงสมาทานกุศลธรรมนี้ประพฤติเถิด’ พวกเขาจักเว้นจากปาณาติบาต จักสมาทานกุศลธรรมนี้ประพฤติ เพราะเหตุแห่งการสมาทานกุศลธรรมทั้งหลาย พวกเขาจักเจริญทั้งด้วยอายุและวรรณะ เมื่อพวกเขาเจริญทั้งด้วยอายุและวรรณะ บุตรทั้งหลายของมนุษย์ผู้มีอายุ ๑๐ ปีเหล่านั้น จักมีอายุ ๒๐ ปี

‘‘Atha kho tesaṃ, bhikkhave, sattānaṃ evaṃ bhavissati – ‘mayaṃ kho kusalānaṃ dhammānaṃ samādānahetu āyunāpi vaḍḍhāma, vaṇṇenapi vaḍḍhāma. Yaṃnūna mayaṃ bhiyyosomattāya kusalaṃ kareyyāma. Kiṃ kusalaṃ kareyyāma? Yaṃnūna mayaṃ adinnādānā virameyyāma… kāmesumicchācārā virameyyāma… musāvādā virameyyāma… pisuṇāya vācāya virameyyāma… pharusāya vācāya virameyyāma… samphappalāpā virameyyāma… abhijjhaṃ pajaheyyāma… byāpādaṃ pajaheyyāma… micchādiṭṭhiṃ pajaheyyāma… tayo dhamme pajaheyyāma – adhammarāgaṃ visamalobhaṃ micchādhammaṃ… yaṃnūna mayaṃ matteyyā assāma petteyyā sāmaññā brahmaññā kule jeṭṭhāpacāyino, idaṃ kusalaṃ dhammaṃ samādāya vatteyyāmā’ti. Te matteyyā bhavissanti petteyyā sāmaññā [Pg.62] brahmaññā kule jeṭṭhāpacāyino, idaṃ kusalaṃ dhammaṃ samādāya vattissanti.

ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น สัตว์เหล่านั้นจักมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราทั้งหลายเจริญทั้งด้วยอายุและวรรณะ เพราะเหตุแห่งการสมาทานกุศลธรรมทั้งหลาย ทางที่ดี เราทั้งหลายพึงทำกุศลให้ยิ่งๆ ขึ้นไป เราจะพึงทำกุศลอะไรดีหนอ ทางที่ดี เราทั้งหลายพึงเว้นจากอทินนาทาน... พึงเว้นจากกาเมสุมิจฉาจาร... พึงเว้นจากมุสาวาท... พึงเว้นจากปิสุณาวาจา... พึงเว้นจากผรุสวาจา... พึงเว้นจากสัมผัปปลาปะ... พึงละอภิชฌา... พึงละพยาบาท... พึงละมิจฉาทิฏฐิ... พึงละธรรม ๓ ประการ คือ อธรรมราคะ วิสมโลภะ มิจฉาธรรม... ทางที่ดี เราทั้งหลายพึงปฏิบัติดีในมารดา ในบิดา ในสมณะ ในพราหมณ์ อ่อนน้อมต่อผู้ใหญ่ในตระกูล พึงสมาทานกุศลธรรมนี้ประพฤติเถิด’ พวกเขาจักปฏิบัติดีในมารดา ในบิดา ในสมณะ ในพราหมณ์ อ่อนน้อมต่อผู้ใหญ่ในตระกูล จักสมาทานกุศลธรรมนี้ประพฤติ

‘‘Te kusalānaṃ dhammānaṃ samādānahetu āyunāpi vaḍḍhissanti, vaṇṇenapi vaḍḍhissanti. Tesaṃ āyunāpi vaḍḍhamānānaṃ vaṇṇenapi vaḍḍhamānānaṃ vīsativassāyukānaṃ manussānaṃ cattārīsavassāyukā puttā bhavissanti… cattārīsavassāyukānaṃ manussānaṃ asītivassāyukā puttā bhavissanti… asītivassāyukānaṃ manussānaṃ saṭṭhivassasatāyukā puttā bhavissanti… saṭṭhivassasatāyukānaṃ manussānaṃ vīsatitivassasatāyukā puttā bhavissanti… vīsatitivassasatāyukānaṃ manussānaṃ cattārīsachabbassasatāyukā puttā bhavissanti. Cattārīsachabbassasatāyukānaṃ manussānaṃ dvevassasahassāyukā puttā bhavissanti… dvevassasahassāyukānaṃ manussānaṃ cattārivassasahassāyukā puttā bhavissanti… cattārivassasahassāyukānaṃ manussānaṃ aṭṭhavassasahassāyukā puttā bhavissanti… aṭṭhavassasahassāyukānaṃ manussānaṃ vīsativassasahassāyukā puttā bhavissanti… vīsativassasahassāyukānaṃ manussānaṃ cattārīsavassasahassāyukā puttā bhavissanti… cattārīsavassasahassāyukānaṃ manussānaṃ asītivassasahassāyukā puttā bhavissanti… asītivassasahassāyukesu, bhikkhave, manussesu pañcavassasatikā kumārikā alaṃpateyyā bhavissanti.

สัตว์เหล่านั้นจักเจริญทั้งด้วยอายุ ทั้งด้วยวรรณะ เพราะเหตุที่สมาทานกุศลธรรมทั้งหลาย เมื่อสัตว์เหล่านั้นเจริญทั้งด้วยอายุ ทั้งด้วยวรรณะ บุตรของมนุษย์ผู้มีอายุ ๒๐ ปี จักมีอายุ ๔๐ ปี บุตรของมนุษย์ผู้มีอายุ ๔๐ ปี จักมีอายุ ๘๐ ปี บุตรของมนุษย์ผู้มีอายุ ๘๐ ปี จักมีอายุ ๑๖๐ ปี บุตรของมนุษย์ผู้มีอายุ ๑๖๐ ปี จักมีอายุ ๓๒๐ ปี บุตรของมนุษย์ผู้มีอายุ ๓๒๐ ปี จักมีอายุ ๖๔๐ ปี บุตรของมนุษย์ผู้มีอายุ ๖๔๐ ปี จักมีอายุ ๒,๐๐๐ ปี บุตรของมนุษย์ผู้มีอายุ ๒,๐๐๐ ปี จักมีอายุ ๔,๐๐๐ ปี บุตรของมนุษย์ผู้มีอายุ ๔,๐๐๐ ปี จักมีอายุ ๘,๐๐๐ ปี บุตรของมนุษย์ผู้มีอายุ ๘,๐๐๐ ปี จักมีอายุ ๒๐,๐๐๐ ปี บุตรของมนุษย์ผู้มีอายุ ๒๐,๐๐๐ ปี จักมีอายุ ๔๐,๐๐๐ ปี บุตรของมนุษย์ผู้มีอายุ ๔๐,๐๐๐ ปี จักมีอายุ ๘๐,๐๐๐ ปี ภิกษุทั้งหลาย ในหมู่มนุษย์ผู้มีอายุ ๘๐,๐๐๐ ปี เด็กหญิงมีอายุ ๕๐๐ ปี จักสมควรมีสามีได้

Saṅkharājauppatti

การอุบัติขึ้นของพระเจ้าสังขะ

106. ‘‘Asītivassasahassāyukesu, bhikkhave, manussesu tayo ābādhā bhavissanti, icchā, anasanaṃ, jarā. Asītivassasahassāyukesu, bhikkhave, manussesu ayaṃ jambudīpo iddho ceva bhavissati phīto ca, kukkuṭasampātikā gāmanigamarājadhāniyo. Asītivassasahassāyukesu, bhikkhave, manussesu ayaṃ jambudīpo avīci maññe phuṭo bhavissati manussehi, seyyathāpi naḷavanaṃ vā saravanaṃ vā. Asītivassasahassāyukesu, bhikkhave, manussesu ayaṃ bārāṇasī ketumatī nāma rājadhānī bhavissati iddhā ceva phītā ca bahujanā ca ākiṇṇamanussā ca subhikkhā ca. Asītivassasahassāyukesu, bhikkhave, manussesu [Pg.63] imasmiṃ jambudīpe caturāsītinagarasahassāni bhavissanti ketumatīrājadhānīpamukhāni. Asītivassasahassāyukesu, bhikkhave, manussesu ketumatiyā rājadhāniyā saṅkho nāma rājā uppajjissati cakkavattī dhammiko dhammarājā cāturanto vijitāvī janapadatthāvariyappatto sattaratanasamannāgato. Tassimāni satta ratanāni bhavissanti, seyyathidaṃ, cakkaratanaṃ hatthiratanaṃ assaratanaṃ maṇiratanaṃ itthiratanaṃ gahapatiratanaṃ pariṇāyakaratanameva sattamaṃ. Parosahassaṃ kho panassa puttā bhavissanti sūrā vīraṅgarūpā parasenappamaddanā. So imaṃ pathaviṃ sāgarapariyantaṃ adaṇḍena asatthena dhammena abhivijiya ajjhāvasissati.

๑๐๖. ภิกษุทั้งหลาย ในหมู่มนุษย์ผู้มีอายุ ๘๐,๐๐๐ ปี จะมีอาพาธ ๓ อย่าง คือ ความอยาก ๑ ความอดอยาก ๑ ความแก่ ๑. ภิกษุทั้งหลาย ในหมู่มนุษย์ผู้มีอายุ ๘๐,๐๐๐ ปี ชมพูทวีปนี้จักมั่งคั่งและเจริญรุ่งเรือง มีบ้าน นิคม และราชธานีหนาแน่นขนาดไก่บินถึงกัน. ภิกษุทั้งหลาย ในหมู่มนุษย์ผู้มีอายุ ๘๐,๐๐๐ ปี ชมพูทวีปนี้จักหนาแน่นไปด้วยมนุษย์ ประดุจอเวจี หรือเหมือนป่าอ้อป่าแขม. ภิกษุทั้งหลาย ในหมู่มนุษย์ผู้มีอายุ ๘๐,๐๐๐ ปี เมืองพาราณสีนี้จักเป็นราชธานีนามว่าเกตุมดี ซึ่งมั่งคั่ง เจริญรุ่งเรือง มีผู้คนมาก หนาแน่นด้วยมนุษย์ และมีอาหารสมบูรณ์. ภิกษุทั้งหลาย ในหมู่มนุษย์ผู้มีอายุ ๘๐,๐๐๐ ปี ในชมพูทวีปนี้จักมีเมือง ๘๔,๐๐๐ เมือง มีกรุงเกตุมดีเป็นประธาน. ภิกษุทั้งหลาย ในหมู่มนุษย์ผู้มีอายุ ๘๐,๐๐๐ ปี ในกรุงเกตุมดีราชธานี จักมีพระราชาพระนามว่าสังขะอุบัติขึ้น เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ผู้ทรงธรรม เป็นธรรมราชา ทรงชนะตลอดสี่ทิศ มีชัยชนะ มีชนบทอันมั่นคง สมบูรณ์ด้วยรัตนะ ๗ ประการ. รัตนะ ๗ ประการเหล่านี้จักมีแก่พระองค์ ได้แก่ จักรรัตนะ หัตถิรัตนะ อัสสรัตนะ มณิรัตนะ อิตถีรัตนะ คหปติรัตนะ และปริณายกรัตนะเป็นที่ ๗. ก็พระราชโอรสของพระองค์กว่าหนึ่งพันองค์จักเป็นผู้กล้าหาญ มีรูปทรงองอาจ สามารถย่ำยีเสนาของข้าศึกได้. พระองค์จักทรงชนะโดยธรรมซึ่งแผ่นดินนี้มีมหาสมุทรเป็นขอบเขต โดยไม่ต้องใช้อาชญา ไม่ต้องใช้ศัสตรา แล้วทรงปกครองอยู่.

Metteyyabuddhuppādo

การอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้าพระนามว่าเมตเตยยะ

107. ‘‘Asītivassasahassāyukesu, bhikkhave, manussesu metteyyo nāma bhagavā loke uppajjissati arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā. Seyyathāpāhametarahi loke uppanno arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā. So imaṃ lokaṃ sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedessati, seyyathāpāhametarahi imaṃ lokaṃ sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedemi. So dhammaṃ desessati ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāsessati; seyyathāpāhametarahi dhammaṃ desemi ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāsemi. So anekasahassaṃ bhikkhusaṃghaṃ pariharissati, seyyathāpāhametarahi anekasataṃ bhikkhusaṃghaṃ pariharāmi.

๑๐๗. ภิกษุทั้งหลาย ในหมู่มนุษย์ผู้มีอายุ ๘๐,๐๐๐ ปี พระผู้มีพระภาคพระนามว่าเมตเตยยะ จักอุบัติขึ้นในโลก เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบได้โดยพระองค์เอง ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึก ไม่มีใครยิ่งกว่า เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้มีโชค เหมือนดังที่เราอุบัติขึ้นแล้วในโลกในบัดนี้ เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบได้โดยพระองค์เอง ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึก ไม่มีใครยิ่งกว่า เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้มีโชค. พระองค์ทรงทำโลกนี้พร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ให้แจ้งชัดด้วยพระปัญญาอันยิ่งเองแล้ว ทรงสอนหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ให้รู้ตาม เหมือนดังที่เราทำโลกนี้พร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ให้แจ้งชัดด้วยพระปัญญาอันยิ่งเองแล้ว สอนหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ให้รู้ตามในบัดนี้. พระองค์จักทรงแสดงธรรมงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด จักทรงประกาศพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถะพร้อมทั้งพยัญชนะ บริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิง เหมือนดังที่เราแสดงธรรมงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด ประกาศพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถะพร้อมทั้งพยัญชนะ บริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิงในบัดนี้. พระองค์จักทรงบริหารภิกษุสงฆ์หลายพันรูป เหมือนดังที่เราบริหารภิกษุสงฆ์หลายร้อยรูปในบัดนี้.

108. ‘‘Atha kho, bhikkhave, saṅkho nāma rājā yo so yūpo raññā mahāpanādena kārāpito. Taṃ yūpaṃ ussāpetvā ajjhāvasitvā taṃ datvā [Pg.64] vissajjitvā samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikavaṇibbakayācakānaṃ dānaṃ datvā metteyyassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa santike kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajissati. So evaṃ pabbajito samāno eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto viharanto nacirasseva yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti, tadanuttaraṃ brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissati.

๑๐๘. ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระเจ้าสังขะจักทรงให้ยกปราสาทที่พระเจ้ามหาปนาทะเคยรับสั่งให้สร้างไว้ขึ้น แล้วประทับอยู่ ครั้นแล้วจักทรงบริจาคปราสาทนั้น ทรงสละให้เป็นทานแก่สมณพราหมณ์ คนกำพร้า คนเดินทาง วณิพก และยาจกทั้งหลาย แล้วทรงปลงพระเกศาและพระมัสสุ ครองผ้ากาสายะ เสด็จออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตในสำนักของพระเมตเตยยะผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า. ท่านเมื่อบวชแล้วอย่างนี้แล เป็นผู้เดียว หลีกเร้น ไม่ประมาท มีความเพียรเผากิเลส มีตนส่งไปแล้วอยู่ ไม่นานนัก ก็จักทำให้แจ้งซึ่งที่สุดแห่งพรหมจรรย์อันยอดเยี่ยม ที่กุลบุตรทั้งหลายออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการ ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่.

109. ‘‘Attadīpā, bhikkhave, viharatha attasaraṇā anaññasaraṇā, dhammadīpā dhammasaraṇā anaññasaraṇā. Kathañca, bhikkhave, bhikkhu attadīpo viharati attasaraṇo anaññasaraṇo dhammadīpo dhammasaraṇo anaññasaraṇo? Idha, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Vedanāsu vedanānupassī…pe… citte cittānupassī…pe… dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu attadīpo viharati attasaraṇo anaññasaraṇo dhammadīpo dhammasaraṇo anaññasaraṇo.

๑๐๙. ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงมีตนเป็นเกาะ มีตนเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่งอยู่เถิด จงมีธรรมเป็นเกาะ มีธรรมเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่งอยู่เถิด ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุมีตนเป็นเกาะ มีตนเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง มีธรรมเป็นเกาะ มีธรรมเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่งอยู่ อย่างไรเล่า ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้มีปกติพิจารณาเห็นกายในกาย มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้อยู่ เป็นผู้มีปกติพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลาย... เป็นผู้มีปกติพิจารณาเห็นจิตในจิต... เป็นผู้มีปกติพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลาย มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้อยู่ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่ามีตนเป็นเกาะ มีตนเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง มีธรรมเป็นเกาะ มีธรรมเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่งอยู่ ด้วยประการอย่างนี้แล

Bhikkhunoāyuvaṇṇādivaḍḍhanakathā

เรื่องเหตุแห่งความเจริญด้วยอายุและวรรณะเป็นต้นของภิกษุ

110. ‘‘Gocare, bhikkhave, caratha sake pettike visaye. Gocare, bhikkhave, carantā sake pettike visaye āyunāpi vaḍḍhissatha, vaṇṇenapi vaḍḍhissatha, sukhenapi vaḍḍhissatha, bhogenapi vaḍḍhissatha, balenapi vaḍḍhissatha.

๑๑๐. ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงเที่ยวไปในโคจรซึ่งเป็นวิสัยแห่งบิดาของตนเถิด ภิกษุทั้งหลาย เมื่อเธอทั้งหลายเที่ยวไปในโคจรซึ่งเป็นวิสัยแห่งบิดาของตน ก็จักเจริญทั้งด้วยอายุ จักเจริญทั้งด้วยวรรณะ จักเจริญทั้งด้วยสุขะ จักเจริญทั้งด้วยโภคะ จักเจริญทั้งด้วยพละ

‘‘Kiñca, bhikkhave, bhikkhuno āyusmiṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu chandasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti, vīriyasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti, cittasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti, vīmaṃsāsamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti. So imesaṃ catunnaṃ iddhipādānaṃ bhāvitattā bahulīkatattā ākaṅkhamāno kappaṃ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā. Idaṃ kho, bhikkhave, bhikkhuno āyusmiṃ.

ภิกษุทั้งหลาย อะไรเล่าเป็นอายุของภิกษุ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยฉันทสมาธิและปธานสังขาร ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวิริยสมาธิและปธานสังขาร ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยจิตตสมาธิและปธานสังขาร ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวิมังสาสมาธิและปธานสังขาร เธอนั้น เมื่อหวังอยู่ พึงดำรงอยู่ได้ตลอดกัป หรือเกินกว่ากัป เพราะได้เจริญ ทำให้มากซึ่งอิทธิบาท ๔ ประการนี้ ภิกษุทั้งหลาย นี้แลเป็นอายุของภิกษุ

‘‘Kiñca, bhikkhave, bhikkhuno vaṇṇasmiṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu sīlavā hoti, pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati ācāragocarasampanno, aṇumattesu vajjesu [Pg.65] bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu. Idaṃ kho, bhikkhave, bhikkhuno vaṇṇasmiṃ.

ภิกษุทั้งหลาย อะไรเล่าเป็นวรรณะของภิกษุ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้มีศีล สำรวมในปาติโมกขสังวร ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจร มีปกติเห็นภัยในโทษแม้เพียงเล็กน้อย สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลายอยู่ ภิกษุทั้งหลาย นี้แลเป็นวรรณะของภิกษุ

‘‘Kiñca, bhikkhave, bhikkhuno sukhasmiṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Idaṃ kho, bhikkhave, bhikkhuno, sukhasmiṃ.

ภิกษุทั้งหลาย อะไรเล่าเป็นสุขะของภิกษุ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ สงัดจากกามและอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว บรรลุปฐมฌาน อันมีวิตก วิจาร มีปีติและสุขเกิดแต่วิเวกอยู่ เพราะวิตกวิจารสงบระงับไป... บรรลุทุติยฌาน... บรรลุตติยฌาน... บรรลุจตุตถฌานอยู่ ภิกษุทั้งหลาย นี้แลเป็นสุขะของภิกษุ

‘‘Kiñca, bhikkhave, bhikkhuno bhogasmiṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati tathā dutiyaṃ. Tathā tatiyaṃ. Tathā catutthaṃ. Iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharati. Karuṇāsahagatena cetasā…pe… muditāsahagatena cetasā…pe… upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati. Tathā dutiyaṃ. Tathā tatiyaṃ. Tathā catutthaṃ. Iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharati. Idaṃ kho, bhikkhave, bhikkhuno bhogasmiṃ.

ภิกษุทั้งหลาย อะไรเล่าเป็นโภคะของภิกษุ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ มีใจสหรคตด้วยเมตตา แผ่ไปสู่ทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ก็เหมือนกัน ทิศที่ ๓ ก็เหมือนกัน ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน ด้วยประการฉะนี้ ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง ในที่ทุกแห่ง ในฐานะทั้งปวง แผ่ไปสู่โลกทั้งปวงพร้อมด้วยสัตว์ทั้งปวง ด้วยใจสหรคตด้วยเมตตาอันไพบูลย์ ถึงความเป็นใหญ่ หาประมาณมิได้ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ มีใจสหรคตด้วยกรุณา... มีใจสหรคตด้วยมุทิตา... มีใจสหรคตด้วยอุเบกขา แผ่ไปสู่ทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ก็เหมือนกัน ทิศที่ ๓ ก็เหมือนกัน ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน ด้วยประการฉะนี้ ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง ในที่ทุกแห่ง ในฐานะทั้งปวง แผ่ไปสู่โลกทั้งปวงพร้อมด้วยสัตว์ทั้งปวง ด้วยใจสหรคตด้วยอุเบกขาอันไพบูลย์ ถึงความเป็นใหญ่ หาประมาณมิได้ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ ภิกษุทั้งหลาย นี้แลเป็นโภคะของภิกษุ

‘‘Kiñca, bhikkhave, bhikkhuno balasmiṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Idaṃ kho, bhikkhave, bhikkhuno balasmiṃ.

ภิกษุทั้งหลาย อะไรเล่าเป็นพละของภิกษุ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันหาอาสวะมิได้ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไป ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่ ภิกษุทั้งหลาย นี้แลเป็นพละของภิกษุ

‘‘Nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekabalampi samanupassāmi yaṃ evaṃ duppasahaṃ, yathayidaṃ, bhikkhave, mārabalaṃ. Kusalānaṃ, bhikkhave, dhammānaṃ samādānahetu evamidaṃ puññaṃ pavaḍḍhatī’’ti. Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti.

ภิกษุทั้งหลาย เราย่อมไม่เล็งเห็นกำลังอื่นแม้อย่างหนึ่งที่ข่มได้ยากเหมือนกำลังของมารนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุแห่งการสมาทานกุศลธรรมทั้งหลาย บุญนี้จึงเจริญขึ้นอย่างนี้ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้วแล

Cakkavattisuttaṃ niṭṭhitaṃ tatiyaṃ.

จักกวัตติสูตรที่ ๓ จบ

4. Aggaññasuttaṃ

๔. อัคคัญญสูตร

Vāseṭṭhabhāradvājā

วาเสฏฐะและภารทวาชะ

111. Evaṃ [Pg.66] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati pubbārāme migāramātupāsāde. Tena kho pana samayena vāseṭṭhabhāradvājā bhikkhūsu parivasanti bhikkhubhāvaṃ ākaṅkhamānā. Atha kho bhagavā sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito pāsādā orohitvā pāsādapacchāyāyaṃ abbhokāse caṅkamati.

๑๑๑. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ปุพพาราม ปราสาทของนางมิคารมาตา ในกรุงสาวัตถี ก็โดยสมัยนั้นแล วาเสฏฐะและภารทวาชะหวังความเป็นภิกษุ อยู่ในสำนักของภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเสด็จออกจากที่เร้นในเวลาเย็น เสด็จลงจากปราสาทแล้ว ทรงจงกรมอยู่ในที่แจ้ง ณ ที่เงาปราสาท

112. Addasā kho vāseṭṭho bhagavantaṃ sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhitaṃ pāsādā orohitvā pāsādapacchāyāyaṃ abbhokāse caṅkamantaṃ. Disvāna bhāradvājaṃ āmantesi – ‘‘ayaṃ, āvuso bhāradvāja, bhagavā sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito pāsādā orohitvā pāsādapacchāyāyaṃ abbhokāse caṅkamati. Āyāmāvuso bhāradvāja, yena bhagavā tenupasaṅkamissāma; appeva nāma labheyyāma bhagavato santikā dhammiṃ kathaṃ savanāyā’’ti. ‘‘Evamāvuso’’ti kho bhāradvājo vāseṭṭhassa paccassosi.

๑๑๒. วาเสฏฐะได้เห็นพระผู้มีพระภาคเสด็จออกจากที่เร้นในเวลาเย็น เสด็จลงจากปราสาทแล้ว กำลังทรงจงกรมอยู่ในที่แจ้ง ณ ที่เงาปราสาท ครั้นเห็นแล้วจึงเรียกภารทวาชะมาว่า ‘ดูกรอาวุโสภารทวาชะ พระผู้มีพระภาคพระองค์นี้เสด็จออกจากที่เร้นในเวลาเย็น เสด็จลงจากปราสาทแล้ว ทรงจงกรมอยู่ในที่แจ้ง ณ ที่เงาปราสาท มาเถิด อาวุโสภารทวาชะ เราทั้งสองพึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ บางทีเราพึงได้ฟังธรรมิกถาในสำนักของพระผู้มีพระภาค’ ภารทวาชะรับคำของวาเสฏฐะว่า ‘อย่างนั้น อาวุโส’

113. Atha kho vāseṭṭhabhāradvājā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā bhagavantaṃ caṅkamantaṃ anucaṅkamiṃsu. Atha kho bhagavā vāseṭṭhaṃ āmantesi – ‘‘tumhe khvattha, vāseṭṭha, brāhmaṇajaccā brāhmaṇakulīnā brāhmaṇakulā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitā, kacci vo, vāseṭṭha, brāhmaṇā na akkosanti na paribhāsantī’’ti? ‘‘Taggha no, bhante, brāhmaṇā akkosanti paribhāsanti attarūpāya paribhāsāya paripuṇṇāya, no aparipuṇṇāyā’’ti. ‘‘Yathā kathaṃ pana vo, vāseṭṭha, brāhmaṇā akkosanti paribhāsanti attarūpāya paribhāsāya paripuṇṇāya, no aparipuṇṇāyā’’ti? ‘‘Brāhmaṇā, bhante, evamāhaṃsu – ‘brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo, hīnā aññe vaṇṇā. Brāhmaṇova sukko vaṇṇo[Pg.67], kaṇhā aññe vaṇṇā. Brāhmaṇāva sujjhanti, no abrāhmaṇā. Brāhmaṇāva brahmuno puttā orasā mukhato jātā brahmajā brahmanimmitā brahmadāyādā. Te tumhe seṭṭhaṃ vaṇṇaṃ hitvā hīnamattha vaṇṇaṃ ajjhupagatā, yadidaṃ muṇḍake samaṇake ibbhe kaṇhe bandhupādāpacce. Tayidaṃ na sādhu, tayidaṃ nappatirūpaṃ, yaṃ tumhe seṭṭhaṃ vaṇṇaṃ hitvā hīnamattha vaṇṇaṃ ajjhupagatā yadidaṃ muṇḍake samaṇake ibbhe kaṇhe bandhupādāpacce’ti. Evaṃ kho no, bhante, brāhmaṇā akkosanti paribhāsanti attarūpāya paribhāsāya paripuṇṇāya, no aparipuṇṇāyā’’ti.

๑๑๓. ครั้งนั้น วาเสฏฐะและภารทวาชะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้วจึงถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค แล้วเดินจงกรมตามพระผู้มีพระภาคผู้กำลังเสด็จจงกรมอยู่ ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาครับสั่งเรียกวาเสฏฐมาณพมาตรัสว่า ‘วาเสฏฐะ เธอทั้งหลายมีชาติเป็นพราหมณ์ มีตระกูลเป็นพราหมณ์ ออกจากตระกูลพราหมณ์บวชจากเรือนเป็นผู้ไม่มีเรือนแล้ว วาเสฏฐะ พวกพราหมณ์ไม่ด่า ไม่บริภาษเธอทั้งหลายบ้างหรือ’ วาเสฏฐมาณพกราบทูลว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เป็นความจริง พวกพราหมณ์ด่า บริภาษข้าพระองค์ทั้งหลาย ด้วยคำบริภาษที่สมควรแก่ตนอย่างเต็มที่ ไม่ใช่ไม่เต็มที่’ พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า ‘วาเสฏฐะ ก็พวกพราหมณ์ด่า บริภาษเธอทั้งหลาย ด้วยคำบริภาษที่สมควรแก่ตนอย่างเต็มที่ ไม่ใช่ไม่เต็มที่ อย่างไรเล่า’ ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกพราหมณ์กล่าวอย่างนี้ว่า ‘วรรณะพราหมณ์เท่านั้นประเสริฐที่สุด วรรณะอื่นเลวทราม วรรณะพราหมณ์เท่านั้นขาว วรรณะอื่นดำ พวกพราหมณ์เท่านั้นบริสุทธิ์ พวกที่ไม่ใช่พราหมณ์ไม่บริสุทธิ์ พวกพราหมณ์เท่านั้นเป็นบุตร เป็นโอรสของพรหม เกิดจากปากของพรหม เกิดจากพรหม พรหมเนรมิตขึ้น เป็นทายาทของพรหม ท่านทั้งหลายละวรรณะที่ประเสริฐแล้ว มาเข้าถึงวรรณะที่เลวทราม คือพวกสมณะโล้น เป็นคนเลวทราม เป็นคนดำ เกิดจากเท้าของพรหม การที่ท่านทั้งหลายละวรรณะที่ประเสริฐแล้ว มาเข้าถึงวรรณะที่เลวทราม คือพวกสมณะโล้น เป็นคนเลวทราม เป็นคนดำ เกิดจากเท้าของพรหมนี้ ไม่ดีเลย ไม่สมควรเลย’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกพราหมณ์ด่า บริภาษข้าพระองค์ทั้งหลาย ด้วยคำบริภาษที่สมควรแก่ตนอย่างเต็มที่ ไม่ใช่ไม่เต็มที่ อย่างนี้แล’

114. ‘‘Taggha vo, vāseṭṭha, brāhmaṇā porāṇaṃ assarantā evamāhaṃsu – ‘brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo, hīnā aññe vaṇṇā; brāhmaṇova sukko vaṇṇo, kaṇhā aññe vaṇṇā; brāhmaṇāva sujjhanti, no abrāhmaṇā; brāhmaṇāva brahmuno puttā orasā mukhato jātā brahmajā brahmanimmitā brahmadāyādā’ti. Dissanti kho pana, vāseṭṭha, brāhmaṇānaṃ brāhmaṇiyo utuniyopi gabbhiniyopi vijāyamānāpi pāyamānāpi. Te ca brāhmaṇā yonijāva samānā evamāhaṃsu – ‘brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo, hīnā aññe vaṇṇā; brāhmaṇova sukko vaṇṇo, kaṇhā aññe vaṇṇā; brāhmaṇāva sujjhanti, no abrāhmaṇā; brāhmaṇāva brahmuno puttā orasā mukhato jātā brahmajā brahmanimmitā brahmadāyādā’ti. Te brahmānañceva abbhācikkhanti, musā ca bhāsanti, bahuñca apuññaṃ pasavanti.

๑๑๔. ‘วาเสฏฐะ เป็นความจริง พวกพราหมณ์ไม่ระลึกถึงเรื่องเก่าก่อน จึงได้กล่าวอย่างนี้ว่า ‘วรรณะพราหมณ์เท่านั้นประเสริฐที่สุด วรรณะอื่นเลวทราม วรรณะพราหมณ์เท่านั้นขาว วรรณะอื่นดำ พวกพราหมณ์เท่านั้นบริสุทธิ์ พวกที่ไม่ใช่พราหมณ์ไม่บริสุทธิ์ พวกพราหมณ์เท่านั้นเป็นบุตร เป็นโอรสของพรหม เกิดจากปากของพรหม เกิดจากพรหม พรหมเนรมิตขึ้น เป็นทายาทของพรหม’ วาเสฏฐะ ก็เป็นที่รู้เห็นกันอยู่ว่า นางพราหมณีทั้งหลายของพวกพราหมณ์มีระดูบ้าง มีครรภ์บ้าง คลอดอยู่บ้าง ให้บุตรดื่มนมอยู่บ้าง พราหมณ์เหล่านั้นล้วนเกิดจากช่องคลอดทั้งนั้น แต่ก็ยังกล่าวอย่างนี้ว่า ‘วรรณะพราหมณ์เท่านั้นประเสริฐที่สุด วรรณะอื่นเลวทราม วรรณะพราหมณ์เท่านั้นขาว วรรณะอื่นดำ พวกพราหมณ์เท่านั้นบริสุทธิ์ พวกที่ไม่ใช่พราหมณ์ไม่บริสุทธิ์ พวกพราหมณ์เท่านั้นเป็นบุตร เป็นโอรสของพรหม เกิดจากปากของพรหม เกิดจากพรหม พรหมเนรมิตขึ้น เป็นทายาทของพรหม’ พราหมณ์เหล่านั้นกล่าวตู่พรหมด้วย พูดเท็จด้วย และประสบสิ่งมิใช่บุญเป็นอันมากด้วย

Catuvaṇṇasuddhi

ความบริสุทธิ์แห่งวรรณะ ๔

115. ‘‘Cattārome, vāseṭṭha, vaṇṇā – khattiyā, brāhmaṇā, vessā, suddā. Khattiyopi kho, vāseṭṭha, idhekacco pāṇātipātī hoti adinnādāyī kāmesumicchācārī musāvādī pisuṇavāco pharusavāco samphappalāpī abhijjhālu byāpannacitto micchādiṭṭhī. Iti kho, vāseṭṭha, yeme dhammā akusalā akusalasaṅkhātā sāvajjā sāvajjasaṅkhātā asevitabbā asevitabbasaṅkhātā naalamariyā naalamariyasaṅkhātā kaṇhā kaṇhavipākā viññugarahitā, khattiyepi te idhekacce sandissanti. Brāhmaṇopi kho, vāseṭṭha…pe… vessopi kho, vāseṭṭha…pe… suddopi kho, vāseṭṭha, idhekacco [Pg.68] pāṇātipātī hoti adinnādāyī kāmesumicchācārī musāvādī pisuṇavāco pharusavāco samphappalāpī abhijjhālu byāpannacitto micchādiṭṭhī. Iti kho, vāseṭṭha, yeme dhammā akusalā akusalasaṅkhātā…pe… kaṇhā kaṇhavipākā viññugarahitā; suddepi te idhekacce sandissanti.

๑๑๕. ‘วาเสฏฐะ วรรณะ ๔ เหล่านี้ คือ กษัตริย์ พราหมณ์ แพศย์ ศูทร วาเสฏฐะ แม้กษัตริย์บางคนในโลกนี้ ก็เป็นผู้ฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ประพฤติผิดในกาม พูดเท็จ พูดส่อเสียด พูดคำหยาบ พูดเพ้อเจ้อ มีความโลภเพ่งเล็ง มีจิตพยาบาท มีความเห็นผิด วาเสฏฐะ ธรรมเหล่าใดที่เป็นอกุศล ที่นับว่าเป็นอกุศล มีโทษ ที่นับว่ามีโทษ ไม่ใช่ของอริยะ ที่นับว่าไม่ใช่ของอริยะ เป็นธรรมดำ มีวิบากดำ บัณฑิตติเตียน ธรรมเหล่านั้นก็ปรากฏมีอยู่ในกษัตริย์บางคนในโลกนี้ วาเสฏฐะ แม้พราหมณ์...ฯลฯ... แม้แพศย์...ฯลฯ... วาเสฏฐะ แม้ศูทรบางคนในโลกนี้ ก็เป็นผู้ฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ประพฤติผิดในกาม พูดเท็จ พูดส่อเสียด พูดคำหยาบ พูดเพ้อเจ้อ มีความโลภเพ่งเล็ง มีจิตพยาบาท มีความเห็นผิด วาเสฏฐะ ธรรมเหล่าใดที่เป็นอกุศล ที่นับว่าเป็นอกุศล...ฯลฯ... เป็นธรรมดำ มีวิบากดำ บัณฑิตติเตียน ธรรมเหล่านั้นก็ปรากฏมีอยู่ในศูทรบางคนในโลกนี้

‘‘Khattiyopi kho, vāseṭṭha, idhekacco pāṇātipātā paṭivirato hoti, adinnādānā paṭivirato, kāmesumicchācārā paṭivirato, musāvādā paṭivirato, pisuṇāya vācāya paṭivirato, pharusāya vācāya paṭivirato, samphappalāpā paṭivirato, anabhijjhālu abyāpannacitto, sammādiṭṭhī. Iti kho, vāseṭṭha, yeme dhammā kusalā kusalasaṅkhātā anavajjā anavajjasaṅkhātā sevitabbā sevitabbasaṅkhātā alamariyā alamariyasaṅkhātā sukkā sukkavipākā viññuppasatthā, khattiyepi te idhekacce sandissanti. Brāhmaṇopi kho, vāseṭṭha…pe… vessopi kho, vāseṭṭha…pe… suddopi kho, vāseṭṭha, idhekacco pāṇātipātā paṭivirato hoti…pe… anabhijjhālu, abyāpannacitto, sammādiṭṭhī. Iti kho, vāseṭṭha, yeme dhammā kusalā kusalasaṅkhātā anavajjā anavajjasaṅkhātā sevitabbā sevitabbasaṅkhātā alamariyā alamariyasaṅkhātā sukkā sukkavipākā viññuppasatthā; suddepi te idhekacce sandissanti.

‘วาเสฏฐะ แม้กษัตริย์บางคนในโลกนี้ ก็เป็นผู้งดเว้นจากปาณาติบาต งดเว้นจากอทินนาทาน งดเว้นจากกาเมสุมิจฉาจาร งดเว้นจากมุสาวาท งดเว้นจากปิสุณาวาจา งดเว้นจากผรุสวาจา งดเว้นจากสัมผัปปลาปะ ไม่มีความโลภเพ่งเล็ง มีจิตไม่พยาบาท มีความเห็นชอบ วาเสฏฐะ ธรรมเหล่าใดที่เป็นกุศล ที่นับว่าเป็นกุศล ไม่มีโทษ ที่นับว่าไม่มีโทษ ควรเสพ ที่นับว่าควรเสพ เป็นของอริยะ ที่นับว่าเป็นของอริยะ เป็นธรรมขาว มีวิบากขาว บัณฑิตสรรเสริญ ธรรมเหล่านั้นก็ปรากฏมีอยู่ในกษัตริย์บางคนในโลกนี้ วาเสฏฐะ แม้พราหมณ์...ฯลฯ... แม้แพศย์...ฯลฯ... วาเสฏฐะ แม้ศูทรบางคนในโลกนี้ ก็เป็นผู้งดเว้นจากปาณาติบาต...ฯลฯ... ไม่มีความโลภเพ่งเล็ง มีจิตไม่พยาบาท มีความเห็นชอบ วาเสฏฐะ ธรรมเหล่าใดที่เป็นกุศล ที่นับว่าเป็นกุศล ไม่มีโทษ ที่นับว่าไม่มีโทษ ควรเสพ ที่นับว่าควรเสพ เป็นของอริยะ ที่นับว่าเป็นของอริยะ เป็นธรรมขาว มีวิบากขาว บัณฑิตสรรเสริญ ธรรมเหล่านั้นก็ปรากฏมีอยู่ในศูทรบางคนในโลกนี้

116. ‘‘Imesu kho, vāseṭṭha, catūsu vaṇṇesu evaṃ ubhayavokiṇṇesu vattamānesu kaṇhasukkesu dhammesu viññugarahitesu ceva viññuppasatthesu ca yadettha brāhmaṇā evamāhaṃsu – ‘brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo, hīnā aññe vaṇṇā; brāhmaṇova sukko vaṇṇo, kaṇhā aññe vaṇṇā; brāhmaṇāva sujjhanti, no abrāhmaṇā; brāhmaṇāva brahmuno puttā orasā mukhato jātā brahmajā brahmanimmitā brahmadāyādā’ti. Taṃ tesaṃ viññū nānujānanti. Taṃ kissa hetu? Imesañhi, vāseṭṭha, catunnaṃ vaṇṇānaṃ yo hoti bhikkhu arahaṃ khīṇāsavo vusitavā katakaraṇīyo ohitabhāro anuppattasadattho parikkhīṇabhavasaṃyojano sammadaññāvimutto, so nesaṃ aggamakkhāyati dhammeneva, no adhammena. Dhammo hi, vāseṭṭha, seṭṭho janetasmiṃ, diṭṭhe ceva dhamme abhisamparāyañca.

๑๑๖. ดูก่อนวาเสฏฐะ ในวรรณะ ๔ เหล่านี้ เมื่อธรรมฝ่ายดำและฝ่ายขาว ทั้งที่วิญญูชนติเตียนและที่วิญญูชนสรรเสริญ ปะปนกันอยู่ทั้ง ๒ ฝ่ายอย่างนี้ ที่พวกพราหมณ์กล่าวอย่างนี้ว่า ‘วรรณะพราหมณ์เท่านั้นประเสริฐที่สุด วรรณะอื่นเลวทราม วรรณะพราหมณ์เท่านั้นขาวสะอาด วรรณะอื่นดำ พราหมณ์เท่านั้นบริสุทธิ์ ผู้ที่ไม่ใช่พราหมณ์ไม่บริสุทธิ์ พราหมณ์เท่านั้นเป็นบุตร เป็นโอรส เกิดจากพระโอษฐ์ของพรหม เกิดจากพรหม พรหมเนรมิตขึ้น เป็นทายาทของพรหม’ คำพูดนั้นของพราหมณ์เหล่านั้น วิญญูชนทั้งหลายย่อมไม่ยอมรับ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่า ดูก่อนวาเสฏฐะ ในวรรณะทั้ง ๔ เหล่านี้ ภิกษุใดเป็นพระอรหันต์ มีอาสวะสิ้นแล้ว อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว มีกิจที่ควรทำทำเสร็จแล้ว ปลงภาระได้แล้ว บรรลุประโยชน์ตนโดยลำดับแล้ว มีสังโยชน์ในภพสิ้นแล้ว หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ ภิกษุนั้น บัณฑิตกล่าวว่า เป็นผู้เลิศกว่าคนในวรรณะเหล่านั้นโดยธรรมเท่านั้น หาใช่โดยอธรรมไม่ ดูก่อนวาเสฏฐะ เพราะว่าธรรมเท่านั้นประเสริฐที่สุดในหมู่ชน ทั้งในโลกนี้และโลกหน้า

117. ‘‘Tadamināpetaṃ, vāseṭṭha, pariyāyena veditabbaṃ, yathā dhammova seṭṭho janetasmiṃ, diṭṭhe ceva dhamme abhisamparāyañca.

๑๑๗. ดูก่อนวาเสฏฐะ เธอพึงทราบข้อนี้โดยปริยายแม้นี้เถิดว่า ธรรมเท่านั้นประเสริฐที่สุดในหมู่ชน ทั้งในโลกนี้และโลกหน้า

‘‘Jānāti [Pg.69] kho, vāseṭṭha, rājā pasenadi kosalo – ‘samaṇo gotamo anantarā sakyakulā pabbajito’ti. Sakyā kho pana, vāseṭṭha, rañño pasenadissa kosalassa anuyuttā bhavanti. Karonti kho, vāseṭṭha, sakyā raññe pasenadimhi kosale nipaccakāraṃ abhivādanaṃ paccuṭṭhānaṃ añjalikammaṃ sāmīcikammaṃ. Iti kho, vāseṭṭha, yaṃ karonti sakyā raññe pasenadimhi kosale nipaccakāraṃ abhivādanaṃ paccuṭṭhānaṃ añjalikammaṃ sāmīcikammaṃ, karoti taṃ rājā pasenadi kosalo tathāgate nipaccakāraṃ abhivādanaṃ paccuṭṭhānaṃ añjalikammaṃ sāmīcikammaṃ, na naṃ ‘sujāto samaṇo gotamo, dujjātohamasmi. Balavā samaṇo gotamo, dubbalohamasmi. Pāsādiko samaṇo gotamo, dubbaṇṇohamasmi. Mahesakkho samaṇo gotamo, appesakkhohamasmī’ti. Atha kho naṃ dhammaṃyeva sakkaronto dhammaṃ garuṃ karonto dhammaṃ mānento dhammaṃ pūjento dhammaṃ apacāyamāno evaṃ rājā pasenadi kosalo tathāgate nipaccakāraṃ karoti, abhivādanaṃ paccuṭṭhānaṃ añjalikammaṃ sāmīcikammaṃ. Imināpi kho etaṃ, vāseṭṭha, pariyāyena veditabbaṃ, yathā dhammova seṭṭho janetasmiṃ, diṭṭhe ceva dhamme abhisamparāyañca.

ดูก่อนวาเสฏฐะ พระเจ้าปเสนทิโกศลทรงทราบดีว่า ‘พระสมณโคดมทรงผนวชจากศากยสกุลอันใกล้ชิด’ ดูก่อนวาเสฏฐะ ก็พวกศากยะย่อมเป็นผู้อยู่ในอำนาจของพระเจ้าปเสนทิโกศล ดูก่อนวาเสฏฐะ พวกศากยะย่อมทำการนอบน้อม การไหว้ การลุกรับ การประนมมือ การทำสามีจิกรรม ในพระเจ้าปเสนทิโกศล ดูก่อนวาเสฏฐะ พวกศากยะทำการนอบน้อม การไหว้ การลุกรับ การประนมมือ การทำสามีจิกรรมใดในพระเจ้าปเสนทิโกศล พระเจ้าปเสนทิโกศลก็ทรงทำการนอบน้อม การไหว้ การลุกรับ การประนมมือ การทำสามีจิกรรมนั้นในตถาคต (ทรงทำ) มิใช่เพราะทรงดำริว่า ‘พระสมณโคดมทรงมีพระชาติกำเนิดดี เรามีชาติกำเนิดไม่ดี พระสมณโคดมทรงมีกำลัง เรามีกำลังน้อย พระสมณโคดมทรงน่าเลื่อมใส เรามีผิวพรรณทราม พระสมณโคดมทรงมีศักดิ์ใหญ่ เรามีศักดิ์น้อย’ แต่ว่า พระเจ้าปเสนทิโกศลทรงสักการะ เคารพ นับถือ บูชา นอบน้อมธรรมะเท่านั้น จึงทรงทำการนอบน้อม การไหว้ การลุกรับ การประนมมือ การทำสามีจิกรรมในตถาคต ดูก่อนวาเสฏฐะ เธอพึงทราบข้อนี้โดยปริยายแม้นี้เถิดว่า ธรรมเท่านั้นประเสริฐที่สุดในหมู่ชน ทั้งในโลกนี้และโลกหน้า

118. ‘‘Tumhe khvattha, vāseṭṭha, nānājaccā nānānāmā nānāgottā nānākulā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitā. ‘Ke tumhe’ti – puṭṭhā samānā ‘samaṇā sakyaputtiyāmhā’ti – paṭijānātha. Yassa kho panassa, vāseṭṭha, tathāgate saddhā niviṭṭhā mūlajātā patiṭṭhitā daḷhā asaṃhāriyā samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā kenaci vā lokasmiṃ, tassetaṃ kallaṃ vacanāya – ‘bhagavatomhi putto oraso mukhato jāto dhammajo dhammanimmito dhammadāyādo’ti. Taṃ kissa hetu? Tathāgatassa hetaṃ, vāseṭṭha, adhivacanaṃ ‘dhammakāyo’ itipi, ‘brahmakāyo’ itipi, ‘dhammabhūto’ itipi, ‘brahmabhūto’ itipi.

๑๑๘. ดูก่อนวาเสฏฐะ พวกเธอมีชาติต่างกัน มีชื่อต่างกัน มีโคตรต่างกัน มีสกุลต่างกัน ออกบวชจากเรือนเป็นบรรพชิต เมื่อถูกถามว่า ‘พวกท่านเป็นใคร’ ก็ปฏิญาณว่า ‘พวกเราเป็นสมณศากยบุตร’ ดูก่อนวาเสฏฐะ ก็ผู้ใดมีศรัทธาในตถาคตตั้งมั่น เกิดขึ้นแล้ว ประดิษฐานมั่นคง แข็งแรง อันสมณะ พราหมณ์ เทวดา มาร พรหม หรือใครๆ ในโลกให้หวั่นไหวไม่ได้ ผู้นั้นควรจะกล่าวคำนี้ว่า ‘เราเป็นบุตร เป็นโอรสของพระผู้มีพระภาค เกิดจากพระโอษฐ์ เกิดจากธรรม ธรรมเนรมิต เป็นธรรมทายาท’ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะคำว่า ‘ธรรมกาย’ บ้าง ‘พรหมกาย’ บ้าง ‘ธรรมภูต’ บ้าง ‘พรหมภูต’ บ้าง นี้เป็นชื่อของตถาคต

119. ‘‘Hoti kho so, vāseṭṭha, samayo yaṃ kadāci karahaci dīghassa addhuno accayena ayaṃ loko saṃvaṭṭati. Saṃvaṭṭamāne loke yebhuyyena sattā ābhassarasaṃvattanikā honti. Te tattha honti [Pg.70] manomayā pītibhakkhā sayaṃpabhā antalikkhacarā subhaṭṭhāyino ciraṃ dīghamaddhānaṃ tiṭṭhanti.

๑๑๙. ดูก่อนวาเสฏฐะ สมัยนั้นมีอยู่ โดยล่วงไปแห่งกาลอันยาวนาน บางครั้งบางคราว โลกนี้ย่อมพินาศ เมื่อโลกกำลังพินาศอยู่ โดยมากเหล่าสัตว์ย่อมไปเกิดในพรหมโลกชั้นอาภัสสระ สัตว์เหล่านั้นในพรหมโลกนั้นสำเร็จด้วยใจ มีปีติเป็นอาหาร มีรัศมีในตัวเอง เที่ยวไปในอากาศ ตั้งอยู่ในความงาม ดำรงอยู่ตลอดกาลนาน

‘‘Hoti kho so, vāseṭṭha, samayo yaṃ kadāci karahaci dīghassa addhuno accayena ayaṃ loko vivaṭṭati. Vivaṭṭamāne loke yebhuyyena sattā ābhassarakāyā cavitvā itthattaṃ āgacchanti. Tedha honti manomayā pītibhakkhā sayaṃpabhā antalikkhacarā subhaṭṭhāyino ciraṃ dīghamaddhānaṃ tiṭṭhanti.

ดูก่อนวาเสฏฐะ สมัยนั้นมีอยู่ โดยล่วงไปแห่งกาลอันยาวนาน บางครั้งบางคราว โลกนี้ย่อมเจริญขึ้น เมื่อโลกกำลังเจริญขึ้นอยู่ โดยมากเหล่าสัตว์จุติจากหมู่พรหมชั้นอาภัสสระแล้วมาสู่ความเป็นอย่างนี้ สัตว์เหล่านั้นในโลกนี้สำเร็จด้วยใจ มีปีติเป็นอาหาร มีรัศมีในตัวเอง เที่ยวไปในอากาศ ตั้งอยู่ในความงาม ดำรงอยู่ตลอดกาลนาน

Rasapathavipātubhāvo

การปรากฏขึ้นแห่งง้วนดิน

120. ‘‘Ekodakībhūtaṃ kho pana, vāseṭṭha, tena samayena hoti andhakāro andhakāratimisā. Na candimasūriyā paññāyanti, na nakkhattāni tārakarūpāni paññāyanti, na rattindivā paññāyanti, na māsaḍḍhamāsā paññāyanti, na utusaṃvaccharā paññāyanti, na itthipumā paññāyanti, sattā sattātveva saṅkhyaṃ gacchanti. Atha kho tesaṃ, vāseṭṭha, sattānaṃ kadāci karahaci dīghassa addhuno accayena rasapathavī udakasmiṃ samatani ; seyyathāpi nāma payaso tattassa nibbāyamānassa upari santānakaṃ hoti, evameva pāturahosi. Sā ahosi vaṇṇasampannā gandhasampannā rasasampannā, seyyathāpi nāma sampannaṃ vā sappi sampannaṃ vā navanītaṃ evaṃvaṇṇā ahosi. Seyyathāpi nāma khuddamadhuṃ aneḷakaṃ, evamassādā ahosi. Atha kho, vāseṭṭha, aññataro satto lolajātiko – ‘ambho, kimevidaṃ bhavissatī’ti rasapathaviṃ aṅguliyā sāyi. Tassa rasapathaviṃ aṅguliyā sāyato acchādesi, taṇhā cassa okkami. Aññepi kho, vāseṭṭha, sattā tassa sattassa diṭṭhānugatiṃ āpajjamānā rasapathaviṃ aṅguliyā sāyiṃsu. Tesaṃ rasapathaviṃ aṅguliyā sāyataṃ acchādesi, taṇhā ca tesaṃ okkami.

๑๒๐. วาเสฏฐะ ในสมัยนั้น โลกนี้กลายเป็นผืนน้ำเดียวกัน มีแต่ความมืดมิด พระจันทร์และพระอาทิตย์ไม่ปรากฏ หมู่ดาวนักษัตรก็ไม่ปรากฏ กลางคืนกลางวันก็ไม่ปรากฏ เดือนและกึ่งเดือนก็ไม่ปรากฏ ฤดูและปีก็ไม่ปรากฏ หญิงและชายก็ไม่ปรากฏ สัตว์ทั้งหลายถูกนับว่าเป็น ‘สัตว์’ เท่านั้น ดูก่อนวาเสฏฐะ ต่อมา โดยล่วงไปแห่งกาลอันยาวนาน บางครั้งบางคราว ง้วนดินได้ปรากฏขึ้นในน้ำ เปรียบเหมือนฝ้าที่เกิดขึ้นบนผิวหน้าของนมสดที่กำลังเย็นตัวลง ฉันใดก็ฉันนั้น ง้วนดินนั้นสมบูรณ์ด้วยสี กลิ่น และรส มีสีเหมือนเนยใสหรือเนยข้นที่สมบูรณ์ มีรสอร่อยเหมือนน้ำผึ้งเดือนห้าที่ปราศจากโทษ ดูก่อนวาเสฏฐะ ครั้งนั้น สัตว์ผู้หนึ่งมีสันดานโลเล คิดว่า ‘สิ่งนี้จักเป็นอะไรหนอ’ จึงได้เอานิ้วจิ้มง้วนดินแล้วลิ้มดู เมื่อเขากำลังลิ้มง้วนดินด้วยนิ้ว รสก็แผ่ซ่านไป ตัณหาก็เกิดขึ้นแก่เขา ดูก่อนวาเสฏฐะ แม้สัตว์เหล่าอื่นก็พากันเอาอย่างสัตว์นั้น เอานิ้วจิ้มง้วนดินแล้วลิ้มดู เมื่อสัตว์เหล่านั้นกำลังลิ้มง้วนดินด้วยนิ้ว รสก็แผ่ซ่านไป ตัณหาก็เกิดขึ้นแก่พวกเขา

Candimasūriyādipātubhāvo

การปรากฏขึ้นแห่งพระจันทร์และพระอาทิตย์เป็นต้น

121. ‘‘Atha kho te, vāseṭṭha, sattā rasapathaviṃ hatthehi āluppakārakaṃ upakkamiṃsu paribhuñjituṃ. Yato kho te, vāseṭṭha, sattā rasapathaviṃ [Pg.71] hatthehi āluppakārakaṃ upakkamiṃsu paribhuñjituṃ. Atha tesaṃ sattānaṃ sayaṃpabhā antaradhāyi. Sayaṃpabhāya antarahitāya candimasūriyā pāturahesuṃ. Candimasūriyesu pātubhūtesu nakkhattāni tārakarūpāni pāturahesuṃ. Nakkhattesu tārakarūpesu pātubhūtesu rattindivā paññāyiṃsu. Rattindivesu paññāyamānesu māsaḍḍhamāsā paññāyiṃsu. Māsaḍḍhamāsesu paññāyamānesu utusaṃvaccharā paññāyiṃsu. Ettāvatā kho, vāseṭṭha, ayaṃ loko puna vivaṭṭo hoti.

๑๒๑. ดูก่อนวาเสฏฐะ ครั้งนั้น สัตว์เหล่านั้นเริ่มบริโภคง้วนดินโดยทำเป็นคำๆ ด้วยมือ ดูก่อนวาเสฏฐะ เมื่อใดที่สัตว์เหล่านั้นเริ่มบริโภคง้วนดินโดยทำเป็นคำๆ ด้วยมือ เมื่อนั้น รัศมีในตัวเองของสัตว์เหล่านั้นก็หายไป เมื่อรัศมีในตัวเองหายไปแล้ว พระจันทร์และพระอาทิตย์ก็ปรากฏขึ้น เมื่อพระจันทร์และพระอาทิตย์ปรากฏขึ้นแล้ว หมู่ดาวนักษัตรก็ปรากฏขึ้น เมื่อหมู่ดาวนักษัตรปรากฏขึ้นแล้ว กลางคืนกลางวันก็ปรากฏขึ้น เมื่อกลางคืนกลางวันปรากฏขึ้นแล้ว เดือนและกึ่งเดือนก็ปรากฏขึ้น เมื่อเดือนและกึ่งเดือนปรากฏขึ้นแล้ว ฤดูและปีก็ปรากฏขึ้น ดูก่อนวาเสฏฐะ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ โลกนี้ได้กลับเจริญขึ้นอีกครั้งหนึ่ง

122. ‘‘Atha kho te, vāseṭṭha, sattā rasapathaviṃ paribhuñjantā taṃbhakkhā tadāhārā ciraṃ dīghamaddhānaṃ aṭṭhaṃsu. Yathā yathā kho te, vāseṭṭha, sattā rasapathaviṃ paribhuñjantā taṃbhakkhā tadāhārā ciraṃ dīghamaddhānaṃ aṭṭhaṃsu, tathā tathā tesaṃ sattānaṃ (rasapathaviṃ paribhuñjantānaṃ) kharattañceva kāyasmiṃ okkami, vaṇṇavevaṇṇatā ca paññāyittha. Ekidaṃ sattā vaṇṇavanto honti, ekidaṃ sattā dubbaṇṇā. Tattha ye te sattā vaṇṇavanto, te dubbaṇṇe satte atimaññanti – ‘mayametehi vaṇṇavantatarā, amhehete dubbaṇṇatarā’ti. Tesaṃ vaṇṇātimānapaccayā mānātimānajātikānaṃ rasapathavī antaradhāyi. Rasāya pathaviyā antarahitāya sannipatiṃsu. Sannipatitvā anutthuniṃsu – ‘aho rasaṃ, aho rasa’nti! Tadetarahipi manussā kañcideva surasaṃ labhitvā evamāhaṃsu – ‘aho rasaṃ, aho rasa’nti! Tadeva porāṇaṃ aggaññaṃ akkharaṃ anusaranti, na tvevassa atthaṃ ājānanti.

๑๒๒. ดูก่อนวาเสฏฐะ ครั้งนั้น สัตว์เหล่านั้นบริโภคง้วนดิน มีง้วนดินนั้นเป็นภักษา มีง้วนดินนั้นเป็นอาหาร ดำรงอยู่ได้ตลอดกาลนาน ดูก่อนวาเสฏฐะ สัตว์เหล่านั้นบริโภคง้วนดิน มีง้วนดินนั้นเป็นภักษา มีง้วนดินนั้นเป็นอาหาร ดำรงอยู่ได้ตลอดกาลนานฉันใด ความหยาบกระด้างก็ยิ่งเกิดขึ้นในกาย และความแตกต่างแห่งผิวพรรณก็ปรากฏแก่สัตว์เหล่านั้นฉันนั้น สัตว์บางพวกมีผิวพรรณดี สัตว์บางพวกมีผิวพรรณทราม บรรดาสัตว์เหล่านั้น สัตว์พวกที่มีผิวพรรณดีก็ดูหมิ่นสัตว์พวกที่มีผิวพรรณทรามว่า ‘พวกเรามีผิวพรรณดีกว่าสัตว์เหล่านี้ พวกเขาผิวพรรณทรามกว่าพวกเรา’ เพราะการถือตัวในเรื่องผิวพรรณเป็นปัจจัย ทำให้สัตว์เหล่านั้นเกิดมานะและความถือตัวจัด ง้วนดินจึงได้หายไป เมื่อง้วนดินหายไป สัตว์เหล่านั้นจึงประชุมกันแล้วร่ำไห้รำพันว่า ‘โอ้ รสอร่อย โอ้ รสอร่อย’ แม้ในบัดนี้ มนุษย์ทั้งหลายเมื่อได้รสอร่อยอย่างใดอย่างหนึ่ง ก็ยังกล่าวอย่างนี้ว่า ‘โอ้ รสอร่อย โอ้ รสอร่อย’ พวกเขาย่อมกล่าวตามอักษรดั้งเดิมอันเป็นที่รู้กันมาแต่แรกนั้น แต่หาได้รู้เนื้อความของคำนั้นไม่

Bhūmipappaṭakapātubhāvo

การปรากฏขึ้นแห่งกะบิดิน

123. ‘‘Atha kho tesaṃ, vāseṭṭha, sattānaṃ rasāya pathaviyā antarahitāya bhūmipappaṭako pāturahosi. Seyyathāpi nāma ahicchattako, evameva pāturahosi. So ahosi vaṇṇasampanno gandhasampanno rasasampanno, seyyathāpi nāma sampannaṃ vā sappi sampannaṃ vā navanītaṃ evaṃvaṇṇo ahosi. Seyyathāpi nāma khuddamadhuṃ aneḷakaṃ, evamassādo ahosi.

๑๒๓. ดูก่อนวาเสฏฐะ ครั้งนั้น เมื่อสัตว์เหล่านั้นสิ้นง้วนดินแล้ว กะบิดินก็ปรากฏขึ้น เปรียบเหมือนเห็ด ฉันใดก็ฉันนั้น กะบิดินนั้นสมบูรณ์ด้วยสี กลิ่น และรส มีสีเหมือนเนยใสหรือเนยข้นที่สมบูรณ์ มีรสอร่อยเหมือนน้ำผึ้งเดือนห้าที่ปราศจากโทษ

‘‘Atha [Pg.72] kho te, vāseṭṭha, sattā bhūmipappaṭakaṃ upakkamiṃsu paribhuñjituṃ. Te taṃ paribhuñjantā taṃbhakkhā tadāhārā ciraṃ dīghamaddhānaṃ aṭṭhaṃsu. Yathā yathā kho te, vāseṭṭha, sattā bhūmipappaṭakaṃ paribhuñjantā taṃbhakkhā tadāhārā ciraṃ dīghamaddhānaṃ aṭṭhaṃsu, tathā tathā tesaṃ sattānaṃ bhiyyoso mattāya kharattañceva kāyasmiṃ okkami, vaṇṇavevaṇṇatā ca paññāyittha. Ekidaṃ sattā vaṇṇavanto honti, ekidaṃ sattā dubbaṇṇā. Tattha ye te sattā vaṇṇavanto, te dubbaṇṇe satte atimaññanti – ‘mayametehi vaṇṇavantatarā, amhehete dubbaṇṇatarā’ti. Tesaṃ vaṇṇātimānapaccayā mānātimānajātikānaṃ bhūmipappaṭako antaradhāyi.

ดูก่อนวาเสฏฐะ ครั้งนั้น สัตว์เหล่านั้นเริ่มบริโภคกะบิดิน พวกเขาบริโภคกะบิดินนั้น มีกะบิดินนั้นเป็นภักษา มีกะบิดินนั้นเป็นอาหาร ดำรงอยู่ได้ตลอดกาลนาน ดูก่อนวาเสฏฐะ สัตว์เหล่านั้นบริโภคกะบิดิน มีกะบิดินนั้นเป็นภักษา มีกะบิดินนั้นเป็นอาหาร ดำรงอยู่ได้ตลอดกาลนานฉันใด ความหยาบกระด้างก็ยิ่งเกิดขึ้นในกาย และความแตกต่างแห่งผิวพรรณก็ปรากฏแก่สัตว์เหล่านั้นมากยิ่งขึ้นฉันนั้น สัตว์บางพวกมีผิวพรรณดี สัตว์บางพวกมีผิวพรรณทราม บรรดาสัตว์เหล่านั้น สัตว์พวกที่มีผิวพรรณดีก็ดูหมิ่นสัตว์พวกที่มีผิวพรรณทรามว่า ‘พวกเรามีผิวพรรณดีกว่าสัตว์เหล่านี้ พวกเขาผิวพรรณทรามกว่าพวกเรา’ เพราะการถือตัวในเรื่องผิวพรรณเป็นปัจจัย ทำให้สัตว์เหล่านั้นเกิดมานะและความถือตัวจัด กะบิดินจึงได้หายไป

Padālatāpātubhāvo

การปรากฏขึ้นแห่งเครือดิน

124. ‘‘Bhūmipappaṭake antarahite padālatā pāturahosi, seyyathāpi nāma kalambukā, evameva pāturahosi. Sā ahosi vaṇṇasampannā gandhasampannā rasasampannā, seyyathāpi nāma sampannaṃ vā sappi sampannaṃ vā navanītaṃ evaṃvaṇṇā ahosi. Seyyathāpi nāma khuddamadhuṃ aneḷakaṃ, evamassādā ahosi.

๑๒๔. เมื่อกะบิดินหายไป เครือดินก็ปรากฏขึ้น เปรียบเหมือนผักบุ้ง ฉันใดก็ฉันนั้น เครือดินนั้นสมบูรณ์ด้วยสี กลิ่น และรส มีสีเหมือนเนยใสหรือเนยข้นที่สมบูรณ์ มีรสอร่อยเหมือนน้ำผึ้งเดือนห้าที่ปราศจากโทษ

‘‘Atha kho te, vāseṭṭha, sattā padālataṃ upakkamiṃsu paribhuñjituṃ. Te taṃ paribhuñjantā taṃbhakkhā tadāhārā ciraṃ dīghamaddhānaṃ aṭṭhaṃsu. Yathā yathā kho te, vāseṭṭha, sattā padālataṃ paribhuñjantā taṃbhakkhā tadāhārā ciraṃ dīghamaddhānaṃ aṭṭhaṃsu, tathā tathā tesaṃ sattānaṃ bhiyyosomattāya kharattañceva kāyasmiṃ okkami, vaṇṇavevaṇṇatā ca paññāyittha. Ekidaṃ sattā vaṇṇavanto honti, ekidaṃ sattā dubbaṇṇā. Tattha ye te sattā vaṇṇavanto, te dubbaṇṇe satte atimaññanti – ‘mayametehi vaṇṇavantatarā, amhehete dubbaṇṇatarā’ti. Tesaṃ vaṇṇātimānapaccayā mānātimānajātikānaṃ padālatā antaradhāyi.

ดูก่อนวาเสฏฐะ ครั้งนั้น สัตว์เหล่านั้นเริ่มพากันบริโภคเครือดิน สัตว์เหล่านั้นบริโภคเครือดินนั้น มีเครือดินนั้นเป็นภักษา มีเครือดินนั้นเป็นอาหาร ดำรงอยู่ได้สิ้นกาลนาน ดูก่อนวาเสฏฐะ สัตว์เหล่านั้นบริโภคเครือดิน มีเครือดินนั้นเป็นภักษา มีเครือดินนั้นเป็นอาหาร ดำรงอยู่ได้สิ้นกาลนานโดยประการใดๆ ความหยาบกระด้างก็ปรากฏในกายของสัตว์เหล่านั้นมากขึ้นโดยประการนั้นๆ ทั้งความผิดแผกแห่งผิวพรรณก็ปรากฏ สัตว์บางพวกมีผิวพรรณดี สัตว์บางพวกมีผิวพรรณทราม ในสัตว์เหล่านั้น สัตว์พวกที่มีผิวพรรณดีก็ดูหมิ่นสัตว์พวกที่มีผิวพรรณทรามว่า ‘พวกเรามีผิวพรรณดีกว่าสัตว์พวกนี้ สัตว์พวกนี้มีผิวพรรณทรามกว่าพวกเรา’ เมื่อสัตว์เหล่านั้นเกิดมานะทิฏฐิเพราะถือตัวเรื่องผิวพรรณเป็นปัจจัย เครือดินจึงหายไป

‘‘Padālatāya antarahitāya sannipatiṃsu. Sannipatitvā anutthuniṃsu – ‘ahu vata no, ahāyi vata no padālatā’ti! Tadetarahipi manussā kenaci dukkhadhammena phuṭṭhā evamāhaṃsu – ‘ahu vata no, ahāyi [Pg.73] vata no’ti! Tadeva porāṇaṃ aggaññaṃ akkharaṃ anusaranti, na tvevassa atthaṃ ājānanti.

เมื่อเครือดินหายไป สัตว์เหล่านั้นจึงประชุมกัน แล้วต่างคร่ำครวญว่า ‘โอ เครือดินของเราเคยมี โอ เครือดินของเราหายไปแล้ว’ แม้ในบัดนี้ก็เหมือนกัน พวกมนุษย์เมื่อถูกทุกขธรรมอย่างใดอย่างหนึ่งกระทบเข้า ก็พากันกล่าวอย่างนี้ว่า ‘โอ สิ่งของของเราเคยมี โอ สิ่งของของเราหายไปแล้ว’ พวกเขาย่อมกล่าวตามอักษรดั้งเดิมอันเป็นของเก่าแก่นั้นเท่านั้น แต่หารู้เนื้อความแห่งอักษรนั้นไม่

Akaṭṭhapākasālipātubhāvo

เรื่องข้าวสาลีที่เกิดเอง

125. ‘‘Atha kho tesaṃ, vāseṭṭha, sattānaṃ padālatāya antarahitāya akaṭṭhapāko sāli pāturahosi akaṇo athuso suddho sugandho taṇḍulapphalo. Yaṃ taṃ sāyaṃ sāyamāsāya āharanti, pāto taṃ hoti pakkaṃ paṭivirūḷhaṃ. Yaṃ taṃ pāto pātarāsāya āharanti, sāyaṃ taṃ hoti pakkaṃ paṭivirūḷhaṃ; nāpadānaṃ paññāyati. Atha kho te, vāseṭṭha, sattā akaṭṭhapākaṃ sāliṃ paribhuñjantā taṃbhakkhā tadāhārā ciraṃ dīghamaddhānaṃ aṭṭhaṃsu.

๑๒๕. ดูก่อนวาเสฏฐะ ครั้งนั้น เมื่อเครือดินของสัตว์เหล่านั้นหายไปแล้ว ข้าวสาลีที่เกิดเองก็ปรากฏขึ้น เป็นข้าวไม่มีรำ ไม่มีแกลบ บริสุทธิ์ มีกลิ่นหอม มีเมล็ดเป็นข้าวสาร สัตว์เหล่านั้นนำข้าวสาลีชนิดใดมาเพื่อเป็นอาหารเย็นในเวลาเย็น ข้าวสาลีชนิดนั้นก็สุกงอกขึ้นแทนที่ในเวลาเช้า สัตว์เหล่านั้นนำข้าวสาลีชนิดใดมาเพื่อเป็นอาหารเช้าในเวลาเช้า ข้าวสาลีชนิดนั้นก็สุกงอกขึ้นแทนที่ในเวลาเย็น ไม่ปรากฏร่องรอยที่เกี่ยวไป ดูก่อนวาเสฏฐะ ครั้งนั้น สัตว์เหล่านั้นบริโภคข้าวสาลีที่เกิดเอง มีข้าวสาลีนั้นเป็นภักษา มีข้าวสาลีนั้นเป็นอาหาร ดำรงอยู่ได้สิ้นกาลนาน

Itthipurisaliṅgapātubhāvo

เรื่องเพศหญิงเพศชายปรากฏ

126. ‘‘Yathā yathā kho te, vāseṭṭha, sattā akaṭṭhapākaṃ sāliṃ paribhuñjantā taṃbhakkhā tadāhārā ciraṃ dīghamaddhānaṃ aṭṭhaṃsu, tathā tathā tesaṃ sattānaṃ bhiyyosomattāya kharattañceva kāyasmiṃ okkami, vaṇṇavevaṇṇatā ca paññāyittha, itthiyā ca itthiliṅgaṃ pāturahosi purisassa ca purisaliṅgaṃ. Itthī ca purisaṃ ativelaṃ upanijjhāyati puriso ca itthiṃ. Tesaṃ ativelaṃ aññamaññaṃ upanijjhāyataṃ sārāgo udapādi, pariḷāho kāyasmiṃ okkami. Te pariḷāhapaccayā methunaṃ dhammaṃ paṭiseviṃsu.

๑๒๖. ดูก่อนวาเสฏฐะ สัตว์เหล่านั้นบริโภคข้าวสาลีที่เกิดเอง มีข้าวสาลีนั้นเป็นภักษา มีข้าวสาลีนั้นเป็นอาหาร ดำรงอยู่ได้สิ้นกาลนานโดยประการใดๆ ความหยาบกระด้างก็ปรากฏในกายของสัตว์เหล่านั้นมากขึ้นโดยประการนั้นๆ ทั้งความผิดแผกแห่งผิวพรรณก็ปรากฏ เพศหญิงปรากฏแก่หญิง เพศชายปรากฏแก่ชาย ก็และหญิงย่อมเพ่งดูชายเกินขนาด ชายก็เพ่งดูหญิงเกินขนาด เมื่อคนทั้งสองเพ่งดูกันเกินขนาด ความกำหนัดก็เกิดขึ้น ความเร่าร้อนก็เกิดขึ้นในกาย เพราะอาศัยความเร่าร้อนเป็นปัจจัย พวกเขาจึงเสพเมถุนธรรม

‘‘Ye kho pana te, vāseṭṭha, tena samayena sattā passanti methunaṃ dhammaṃ paṭisevante, aññe paṃsuṃ khipanti, aññe seṭṭhiṃ khipanti, aññe gomayaṃ khipanti – ‘nassa asuci, nassa asucī’ti. ‘Kathañhi nāma satto sattassa evarūpaṃ karissatī’ti! Tadetarahipi manussā ekaccesu janapadesu vadhuyā nibbuyhamānāya aññe paṃsuṃ khipanti, aññe seṭṭhiṃ khipanti, aññe gomayaṃ khipanti. Tadeva porāṇaṃ aggaññaṃ akkharaṃ anusaranti, na tvevassa atthaṃ ājānanti.

ดูก่อนวาเสฏฐะ สมัยนั้น สัตว์เหล่าใดเห็นสัตว์เหล่าอื่นเสพเมถุนธรรมกันอยู่ ก็ซัดฝุ่นใส่บ้าง ซัดเถ้าใส่บ้าง ซัดโคมัยใส่บ้าง พร้อมกับกล่าวว่า ‘คนถ่อย จงฉิบหาย คนถ่อย จงฉิบหาย สัตว์ทำกรรมเช่นนี้แก่สัตว์อย่างไรกัน’ แม้ในบัดนี้ก็เหมือนกัน พวกมนุษย์ในบางชนบท เมื่อจะนำเจ้าสาวไป ก็ซัดฝุ่นใส่บ้าง ซัดเถ้าใส่บ้าง ซัดโคมัยใส่บ้าง พวกเขาย่อมกล่าวตามอักษรดั้งเดิมอันเป็นของเก่าแก่นั้นเท่านั้น แต่หารู้เนื้อความแห่งอักษรนั้นไม่

Methunadhammasamācāro

เรื่องการเสพเมถุนธรรม

127. ‘‘Adhammasammataṃ [Pg.74] kho pana, vāseṭṭha, tena samayena hoti, tadetarahi dhammasammataṃ. Ye kho pana, vāseṭṭha, tena samayena sattā methunaṃ dhammaṃ paṭisevanti, te māsampi dvemāsampi na labhanti gāmaṃ vā nigamaṃ vā pavisituṃ. Yato kho te, vāseṭṭha, sattā tasmiṃ asaddhamme ativelaṃ pātabyataṃ āpajjiṃsu. Atha agārāni upakkamiṃsu kātuṃ tasseva asaddhammassa paṭicchādanatthaṃ. Atha kho, vāseṭṭha, aññatarassa sattassa alasajātikassa etadahosi – ‘ambho, kimevāhaṃ vihaññāmi sāliṃ āharanto sāyaṃ sāyamāsāya pāto pātarāsāya! Yaṃnūnāhaṃ sāliṃ āhareyyaṃ sakiṃdeva sāyapātarāsāyā’ti!

๑๒๗. ดูก่อนวาเสฏฐะ สมัยนั้น การเสพเมถุนธรรมนั้นสมมติกันว่าเป็นอธรรม แต่บัดนี้สมมติกันว่าเป็นธรรม สมัยนั้น สัตว์เหล่าใดเสพเมถุนธรรม สัตว์เหล่านั้นจะเข้าไปสู่บ้านหรือนิคมไม่ได้ตลอดเดือนบ้าง ๒ เดือนบ้าง ดูก่อนวาเสฏฐะ เพราะเหตุที่สัตว์เหล่านั้นหมกมุ่นในอธรรมนั้นเกินขนาด พวกเขาจึงเริ่มสร้างเรือนเพื่อจะใช้เป็นที่กำบังอธรรมนั้น ดูก่อนวาเสฏฐะ ครั้งนั้น สัตว์ผู้หนึ่งโดยกำเนิดเป็นคนเกียจคร้านได้เกิดความคิดขึ้นว่า ‘แน่ะ ท่านผู้เจริญ เราลำบากจริงหนอที่ต้องไปนำข้าวสาลีมาในเวลาเย็นเพื่อเป็นอาหารเย็น ในเวลาเช้าเพื่อเป็นอาหารเช้า ทางที่ดี เราควรไปนำข้าวสาลีมาครั้งเดียวให้พอเป็นอาหารทั้งเย็นทั้งเช้า’

‘‘Atha kho so, vāseṭṭha, satto sāliṃ āhāsi sakiṃdeva sāyapātarāsāya. Atha kho, vāseṭṭha, aññataro satto yena so satto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā taṃ sattaṃ etadavoca – ‘ehi, bho satta, sālāhāraṃ gamissāmā’ti. ‘Alaṃ, bho satta, āhato me sāli sakiṃdeva sāyapātarāsāyā’ti. Atha kho so, vāseṭṭha, satto tassa sattassa diṭṭhānugatiṃ āpajjamāno sāliṃ āhāsi sakiṃdeva dvīhāya. ‘Evampi kira, bho, sādhū’ti.

ดูก่อนวาเสฏฐะ ครั้งนั้น สัตว์นั้นได้ไปนำข้าวสาลีมาครั้งเดียวให้พอเป็นอาหารทั้งเย็นทั้งเช้า ลำดับนั้น สัตว์อีกผู้หนึ่งเข้าไปหาสัตว์นั้นถึงที่อยู่ แล้วได้กล่าวกับสัตว์นั้นว่า ‘มาเถิด ท่านผู้เจริญ เราไปนำข้าวสาลีกันเถิด’ สัตว์นั้นตอบว่า ‘อย่าเลย ท่านผู้เจริญ ข้าวสาลีพอเป็นอาหารทั้งเย็นทั้งเช้า ข้าพเจ้านำมาไว้ครั้งเดียวแล้ว’ ดูก่อนวาเสฏฐะ ลำดับนั้น สัตว์ผู้นั้นเอาอย่างสัตว์นั้น จึงไปนำข้าวสาลีมาครั้งเดียวให้พอเป็นอาหาร ๒ วัน แล้วกล่าวว่า ‘ทำอย่างนี้ก็ดีเหมือนกัน’

‘‘Atha kho, vāseṭṭha, aññataro satto yena so satto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā taṃ sattaṃ etadavoca – ‘ehi, bho satta, sālāhāraṃ gamissāmā’ti. ‘Alaṃ, bho satta, āhato me sāli sakiṃdeva dvīhāyā’ti. Atha kho so, vāseṭṭha, satto tassa sattassa diṭṭhānugatiṃ āpajjamāno sāliṃ āhāsi sakiṃdeva catūhāya, ‘evampi kira, bho, sādhū’ti.

ดูก่อนวาเสฏฐะ ครั้งนั้น สัตว์อีกผู้หนึ่งเข้าไปหาสัตว์ผู้นั้นถึงที่อยู่ แล้วได้กล่าวกับสัตว์ผู้นั้นว่า ‘มาเถิด ท่านผู้เจริญ เราไปนำข้าวสาลีกันเถิด’ สัตว์ผู้นั้นตอบว่า ‘อย่าเลย ท่านผู้เจริญ ข้าวสาลีพอเป็นอาหาร ๒ วัน ข้าพเจ้านำมาไว้ครั้งเดียวแล้ว’ ดูก่อนวาเสฏฐะ ลำดับนั้น สัตว์ผู้นั้นเอาอย่างสัตว์ผู้นั้น จึงไปนำข้าวสาลีมาครั้งเดียวให้พอเป็นอาหาร ๔ วัน แล้วกล่าวว่า ‘ทำอย่างนี้ก็ดีเหมือนกัน’

‘‘Atha kho, vāseṭṭha, aññataro satto yena so satto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā taṃ sattaṃ etadavoca – ‘ehi, bho satta, sālāhāraṃ gamissāmā’ti. ‘Alaṃ, bho satta, āhato me sāli sakideva catūhāyā’ti. Atha kho so, vāseṭṭha, satto tassa sattassa [Pg.75] diṭṭhānugatiṃ āpajjamāno sāliṃ āhāsi sakideva aṭṭhāhāya, ‘evampi kira, bho, sādhū’ti.

ดูก่อนวาเสฏฐะ ครั้งนั้น สัตว์อีกผู้หนึ่งเข้าไปหาสัตว์ผู้นั้นถึงที่อยู่ แล้วได้กล่าวกับสัตว์ผู้นั้นว่า ‘มาเถิด ท่านผู้เจริญ เราไปนำข้าวสาลีกันเถิด’ สัตว์ผู้นั้นตอบว่า ‘อย่าเลย ท่านผู้เจริญ ข้าวสาลีพอเป็นอาหาร ๔ วัน ข้าพเจ้านำมาไว้ครั้งเดียวแล้ว’ ดูก่อนวาเสฏฐะ ลำดับนั้น สัตว์ผู้นั้นเอาอย่างสัตว์ผู้นั้น จึงไปนำข้าวสาลีมาครั้งเดียวให้พอเป็นอาหาร ๘ วัน แล้วกล่าวว่า ‘ทำอย่างนี้ก็ดีเหมือนกัน’

‘‘Yato kho te, vāseṭṭha, sattā sannidhikārakaṃ sāliṃ upakkamiṃsu paribhuñjituṃ. Atha kaṇopi taṇḍulaṃ pariyonandhi, thusopi taṇḍulaṃ pariyonandhi; lūnampi nappaṭivirūḷhaṃ, apadānaṃ paññāyittha, saṇḍasaṇḍā sālayo aṭṭhaṃsu.

ดูก่อนวาเสฏฐะ ในกาลใดแล สัตว์เหล่านั้นเริ่มพากันบริโภคข้าวสาลีโดยทำการสะสมไว้ ครั้งนั้นแล แม้รำก็หุ้มเมล็ดข้าวสาร แม้แกลบก็หุ้มเมล็ดข้าวสาร ที่ที่เกี่ยวแล้วก็ไม่งอกขึ้นใหม่ ที่ที่นำไปแล้วปรากฏชัด ต้นข้าวสาลีทั้งหลายก็ตั้งอยู่เป็นกลุ่มๆ

Sālivibhāgo

การแบ่งข้าวสาลี

128. ‘‘Atha kho te, vāseṭṭha, sattā sannipatiṃsu, sannipatitvā anutthuniṃsu – ‘pāpakā vata, bho, dhammā sattesu pātubhūtā. Mayañhi pubbe manomayā ahumhā pītibhakkhā sayaṃpabhā antalikkhacarā subhaṭṭhāyino, ciraṃ dīghamaddhānaṃ aṭṭhamhā. Tesaṃ no amhākaṃ kadāci karahaci dīghassa addhuno accayena rasapathavī udakasmiṃ samatani. Sā ahosi vaṇṇasampannā gandhasampannā rasasampannā. Te mayaṃ rasapathaviṃ hatthehi āluppakārakaṃ upakkamimha paribhuñjituṃ, tesaṃ no rasapathaviṃ hatthehi āluppakārakaṃ upakkamataṃ paribhuñjituṃ sayaṃpabhā antaradhāyi. Sayaṃpabhāya antarahitāya candimasūriyā pāturahesuṃ, candimasūriyesu pātubhūtesu nakkhattāni tārakarūpāni pāturahesuṃ, nakkhattesu tārakarūpesu pātubhūtesu rattindivā paññāyiṃsu, rattindivesu paññāyamānesu māsaḍḍhamāsā paññāyiṃsu. Māsaḍḍhamāsesu paññāyamānesu utusaṃvaccharā paññāyiṃsu. Te mayaṃ rasapathaviṃ paribhuñjantā taṃbhakkhā tadāhārā ciraṃ dīghamaddhānaṃ aṭṭhamhā. Tesaṃ no pāpakānaṃyeva akusalānaṃ dhammānaṃ pātubhāvā rasapathavī antaradhāyi. Rasapathaviyā antarahitāya bhūmipappaṭako pāturahosi. So ahosi vaṇṇasampanno gandhasampanno rasasampanno. Te mayaṃ bhūmipappaṭakaṃ upakkamimha paribhuñjituṃ. Te mayaṃ taṃ paribhuñjantā taṃbhakkhā tadāhārā ciraṃ dīghamaddhānaṃ aṭṭhamhā. Tesaṃ no pāpakānaṃyeva akusalānaṃ dhammānaṃ pātubhāvā bhūmipappaṭako antaradhāyi. Bhūmipappaṭake antarahite padālatā pāturahosi. Sā ahosi vaṇṇasampannā gandhasampannā rasasampannā. Te mayaṃ padālataṃ upakkamimha paribhuñjituṃ. Te mayaṃ taṃ paribhuñjantā taṃbhakkhā tadāhārā ciraṃ dīghamaddhānaṃ aṭṭhamhā. Tesaṃ no pāpakānaṃyeva akusalānaṃ dhammānaṃ pātubhāvā [Pg.76] padālatā antaradhāyi. Padālatāya antarahitāya akaṭṭhapāko sāli pāturahosi akaṇo athuso suddho sugandho taṇḍulapphalo. Yaṃ taṃ sāyaṃ sāyamāsāya āharāma, pāto taṃ hoti pakkaṃ paṭivirūḷhaṃ. Yaṃ taṃ pāto pātarāsāya āharāma, sāyaṃ taṃ hoti pakkaṃ paṭivirūḷhaṃ. Nāpadānaṃ paññāyittha. Te mayaṃ akaṭṭhapākaṃ sāliṃ paribhuñjantā taṃbhakkhā tadāhārā ciraṃ dīghamaddhānaṃ aṭṭhamhā. Tesaṃ no pāpakānaṃyeva akusalānaṃ dhammānaṃ pātubhāvā kaṇopi taṇḍulaṃ pariyonandhi, thusopi taṇḍulaṃ pariyonandhi, lūnampi nappaṭivirūḷhaṃ, apadānaṃ paññāyittha, saṇḍasaṇḍā sālayo ṭhitā. Yaṃnūna mayaṃ sāliṃ vibhajeyyāma, mariyādaṃ ṭhapeyyāmā’ti! Atha kho te, vāseṭṭha, sattā sāliṃ vibhajiṃsu, mariyādaṃ ṭhapesuṃ.

๑๒๘. ดูก่อนวาเสฏฐะ ครั้งนั้นแล สัตว์เหล่านั้นประชุมกันแล้ว ครั้นประชุมกันแล้ว ได้พากันคร่ำครวญว่า ‘ท่านผู้เจริญเอ๋ย ธรรมอันเป็นบาปปรากฏขึ้นในหมู่สัตว์แล้วหนอ เพราะว่าเมื่อก่อน พวกเราเป็นผู้สำเร็จด้วยใจ มีปีติเป็นภักษา มีรัศมีในตัวเอง เที่ยวไปในอากาศ อยู่ในวิมานอันงดงาม ดำรงอยู่สิ้นกาลนาน เมื่อกาลนานล่วงไป บางครั้งบางคราว ง้วนดินได้ปรากฏขึ้นในน้ำแก่พวกเรานั้น ง้วนดินนั้นสมบูรณ์ด้วยสี กลิ่น และรส พวกเรานั้นเริ่มพากันเอานิ้วมือปั้นง้วนดินเป็นคำๆ บริโภค เมื่อพวกเราเริ่มเอานิ้วมือปั้นง้วนดินเป็นคำๆ บริโภคอยู่ รัศมีในตัวเองก็หายไป เมื่อรัศมีในตัวเองหายไปแล้ว ดวงจันทร์และดวงอาทิตย์ก็ปรากฏขึ้น เมื่อดวงจันทร์และดวงอาทิตย์ปรากฏขึ้นแล้ว หมู่ดาวนักษัตรก็ปรากฏขึ้น เมื่อหมู่ดาวนักษัตรปรากฏขึ้นแล้ว กลางคืนและกลางวันก็ปรากฏขึ้น เมื่อกลางคืนและกลางวันปรากฏขึ้นแล้ว เดือนและกึ่งเดือนก็ปรากฏขึ้น เมื่อเดือนและกึ่งเดือนปรากฏขึ้นแล้ว ฤดูและปีก็ปรากฏขึ้น พวกเรานั้นบริโภคง้วนดิน มีง้วนดินนั้นเป็นภักษา มีง้วนดินนั้นเป็นอาหาร ดำรงอยู่สิ้นกาลนาน เพราะเหตุที่อกุศลธรรมอันเป็นบาปปรากฏขึ้นแก่พวกเรานั้น ง้วนดินจึงหายไป เมื่อง้วนดินหายไปแล้ว กะบิดินก็ปรากฏขึ้น กะบิดินนั้นสมบูรณ์ด้วยสี กลิ่น และรส พวกเรานั้นเริ่มพากันบริโภคกะบิดิน พวกเรานั้นบริโภคกะบิดินนั้น มีกะบิดินนั้นเป็นภักษา มีกะบิดินนั้นเป็นอาหาร ดำรงอยู่สิ้นกาลนาน เพราะเหตุที่อกุศลธรรมอันเป็นบาปปรากฏขึ้นแก่พวกเรานั้น กะบิดินจึงหายไป เมื่อกะบิดินหายไปแล้ว เครือดินก็ปรากฏขึ้น เครือดินนั้นสมบูรณ์ด้วยสี กลิ่น และรส พวกเรานั้นเริ่มพากันบริโภคเครือดิน พวกเรานั้นบริโภคเครือดินนั้น มีเครือดินนั้นเป็นภักษา มีเครือดินนั้นเป็นอาหาร ดำรงอยู่สิ้นกาลนาน เพราะเหตุที่อกุศลธรรมอันเป็นบาปปรากฏขึ้นแก่พวกเรานั้น เครือดินจึงหายไป เมื่อเครือดินหายไปแล้ว ข้าวสาลีที่สุกเองก็ปรากฏขึ้น ไม่มีรำ ไม่มีแกลบ บริสุทธิ์ มีกลิ่นหอม มีเมล็ดเป็นข้าวสาร พวกเรานำข้าวสาลีใดมาเพื่อเป็นอาหารเย็นในเวลาเย็น ข้าวสาลีนั้นก็สุกงอกขึ้นใหม่ในเวลาเช้า พวกเรานำข้าวสาลีใดมาเพื่อเป็นอาหารเช้าในเวลาเช้า ข้าวสาลีนั้นก็สุกงอกขึ้นใหม่ในเวลาเย็น ที่ที่นำไปแล้วไม่ปรากฏ พวกเรานั้นบริโภคข้าวสาลีที่สุกเอง มีข้าวสาลีนั้นเป็นภักษา มีข้าวสาลีนั้นเป็นอาหาร ดำรงอยู่สิ้นกาลนาน เพราะเหตุที่อกุศลธรรมอันเป็นบาปปรากฏขึ้นแก่พวกเรานั้น แม้รำก็หุ้มเมล็ดข้าวสาร แม้แกลบก็หุ้มเมล็ดข้าวสาร ที่ที่เกี่ยวแล้วก็ไม่งอกขึ้นใหม่ ที่ที่นำไปแล้วปรากฏชัด ต้นข้าวสาลีทั้งหลายก็ตั้งอยู่เป็นกลุ่มๆ ไฉนหนอ พวกเราพึงแบ่งข้าวสาลีกัน พึงตั้งเขตแดนกันเถิด’ ดูก่อนวาเสฏฐะ ครั้งนั้นแล สัตว์เหล่านั้นได้แบ่งข้าวสาลีกัน ได้ตั้งเขตแดนกัน

129. ‘‘Atha kho, vāseṭṭha, aññataro satto lolajātiko sakaṃ bhāgaṃ parirakkhanto aññataraṃ bhāgaṃ adinnaṃ ādiyitvā paribhuñji. Tamenaṃ aggahesuṃ, gahetvā etadavocuṃ – ‘pāpakaṃ vata, bho satta, karosi, yatra hi nāma sakaṃ bhāgaṃ parirakkhanto aññataraṃ bhāgaṃ adinnaṃ ādiyitvā paribhuñjasi. Māssu, bho satta, punapi evarūpamakāsī’ti. ‘Evaṃ, bho’ti kho, vāseṭṭha, so satto tesaṃ sattānaṃ paccassosi. Dutiyampi kho, vāseṭṭha, so satto…pe… tatiyampi kho, vāseṭṭha, so satto sakaṃ bhāgaṃ parirakkhanto aññataraṃ bhāgaṃ adinnaṃ ādiyitvā paribhuñji. Tamenaṃ aggahesuṃ, gahetvā etadavocuṃ – ‘pāpakaṃ vata, bho satta, karosi, yatra hi nāma sakaṃ bhāgaṃ parirakkhanto aññataraṃ bhāgaṃ adinnaṃ ādiyitvā paribhuñjasi. Māssu, bho satta, punapi evarūpamakāsī’ti. Aññe pāṇinā pahariṃsu, aññe leḍḍunā pahariṃsu, aññe daṇḍena pahariṃsu. Tadagge kho, vāseṭṭha, adinnādānaṃ paññāyati, garahā paññāyati, musāvādo paññāyati, daṇḍādānaṃ paññāyati.

๑๒๙. ดูก่อนวาเสฏฐะ ครั้งนั้นแล สัตว์คนหนึ่งมีสันดานโลเล เมื่อรักษาส่วนของตนอยู่ ได้ถือเอาส่วนอื่นที่เขาไม่ให้มาบริโภค สัตว์ทั้งหลายจึงช่วยกันจับเขาไว้ ครั้นจับแล้วได้กล่าวคำนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ ท่านทำกรรมชั่วช้าหนอ ที่เมื่อรักษาส่วนของตนอยู่ กลับถือเอาส่วนอื่นที่เขาไม่ให้มาบริโภค ท่านผู้เจริญ ท่านอย่าได้ทำกรรมเช่นนี้อีกเลย’ ดูก่อนวาเสฏฐะ สัตว์นั้นรับคำของสัตว์เหล่านั้นว่า ‘อย่างนั้น ท่านผู้เจริญ’ ดูก่อนวาเสฏฐะ แม้ครั้งที่สอง... ดูก่อนวาเสฏฐะ แม้ครั้งที่สาม สัตว์นั้นเมื่อรักษาส่วนของตนอยู่ ได้ถือเอาส่วนอื่นที่เขาไม่ให้มาบริโภค สัตว์ทั้งหลายจึงช่วยกันจับเขาไว้ ครั้นจับแล้วได้กล่าวคำนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ ท่านทำกรรมชั่วช้าหนอ ที่เมื่อรักษาส่วนของตนอยู่ กลับถือเอาส่วนอื่นที่เขาไม่ให้มาบริโภค ท่านผู้เจริญ ท่านอย่าได้ทำกรรมเช่นนี้อีกเลย’ บางพวกประหารด้วยฝ่ามือ บางพวกประหารด้วยก้อนดิน บางพวกประหารด้วยท่อนไม้ ดูก่อนวาเสฏฐะ ตั้งแต่นั้นมา การถือเอาสิ่งของที่เจ้าของมิได้ให้จึงปรากฏ การติเตียนจึงปรากฏ การพูดเท็จจึงปรากฏ การใช้ท่อนไม้จึงปรากฏ

Mahāsammatarājā

พระมหาสัมมตราชา

130. ‘‘Atha kho te, vāseṭṭha, sattā sannipatiṃsu, sannipatitvā anutthuniṃsu – ‘pāpakā vata bho dhammā sattesu pātubhūtā, yatra hi nāma [Pg.77] adinnādānaṃ paññāyissati, garahā paññāyissati, musāvādo paññāyissati, daṇḍādānaṃ paññāyissati. Yaṃnūna mayaṃ ekaṃ sattaṃ sammanneyyāma, yo no sammā khīyitabbaṃ khīyeyya, sammā garahitabbaṃ garaheyya, sammā pabbājetabbaṃ pabbājeyya. Mayaṃ panassa sālīnaṃ bhāgaṃ anuppadassāmā’ti.

๑๓๐. ดูก่อนวาเสฏฐะ ครั้งนั้นแล สัตว์เหล่านั้นประชุมกันแล้ว ครั้นประชุมกันแล้ว ได้พากันคร่ำครวญว่า ‘ท่านผู้เจริญเอ๋ย ธรรมอันเป็นบาปปรากฏขึ้นในหมู่สัตว์แล้วหนอ เพราะเหตุนี้ การถือเอาสิ่งของที่เจ้าของมิได้ให้จักปรากฏ การติเตียนจักปรากฏ การพูดเท็จจักปรากฏ การใช้ท่อนไม้จักปรากฏ ไฉนหนอ พวกเราพึงสมมติสัตว์ผู้หนึ่งขึ้น ผู้ซึ่งจะพึงว่ากล่าวผู้ที่ควรว่ากล่าวโดยชอบ พึงติเตียนผู้ที่ควรติเตียนโดยชอบ พึงขับไล่ผู้ที่ควรขับไล่โดยชอบ ส่วนพวกเราจักแบ่งส่วนข้าวสาลีให้แก่ผู้นั้น’

‘‘Atha kho te, vāseṭṭha, sattā yo nesaṃ satto abhirūpataro ca dassanīyataro ca pāsādikataro ca mahesakkhataro ca taṃ sattaṃ upasaṅkamitvā etadavocuṃ – ‘ehi, bho satta, sammā khīyitabbaṃ khīya, sammā garahitabbaṃ garaha, sammā pabbājetabbaṃ pabbājehi. Mayaṃ pana te sālīnaṃ bhāgaṃ anuppadassāmā’ti. ‘Evaṃ, bho’ti kho, vāseṭṭha, so satto tesaṃ sattānaṃ paṭissuṇitvā sammā khīyitabbaṃ khīyi, sammā garahitabbaṃ garahi, sammā pabbājetabbaṃ pabbājesi. Te panassa sālīnaṃ bhāgaṃ anuppadaṃsu.

วาเสฏฐะ ครั้งนั้นแล สัตว์เหล่านั้นเข้าไปหาสัตว์ผู้มีรูปงามยิ่งกว่า น่าดูยิ่งกว่า น่าเลื่อมใสยิ่งกว่า และมีศักดิ์ใหญ่ยิ่งกว่าสัตว์เหล่านั้น แล้วได้กล่าวคำนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ เชิญมาเถิด ท่านจงตำหนิคนที่ควรตำหนิโดยชอบ จงว่ากล่าวคนที่ควรว่ากล่าวโดยชอบ จงขับไล่คนที่ควรขับไล่โดยชอบ ส่วนพวกเราจะแบ่งส่วนข้าวสาลีให้แก่ท่าน’ วาเสฏฐะ สัตว์ผู้นั้นรับคำของสัตว์เหล่านั้นว่า ‘ดีละ ท่านผู้เจริญ’ แล้วได้ตำหนิคนที่ควรตำหนิโดยชอบ ได้ว่ากล่าวคนที่ควรว่ากล่าวโดยชอบ ได้ขับไล่คนที่ควรขับไล่โดยชอบ ส่วนสัตว์เหล่านั้นก็ได้แบ่งส่วนข้าวสาลีให้แก่เขา

131. ‘‘Mahājanasammatoti kho, vāseṭṭha, ‘mahāsammato, mahāsammato’ tveva paṭhamaṃ akkharaṃ upanibbattaṃ. Khettānaṃ adhipatīti kho, vāseṭṭha, ‘khattiyo, khattiyo’ tveva dutiyaṃ akkharaṃ upanibbattaṃ. Dhammena pare rañjetīti kho, vāseṭṭha, ‘rājā, rājā’ tveva tatiyaṃ akkharaṃ upanibbattaṃ. Iti kho, vāseṭṭha, evametassa khattiyamaṇḍalassa porāṇena aggaññena akkharena abhinibbatti ahosi tesaṃyeva sattānaṃ, anaññesaṃ. Sadisānaṃyeva, no asadisānaṃ. Dhammeneva, no adhammena. Dhammo hi, vāseṭṭha, seṭṭho janetasmiṃ diṭṭhe ceva dhamme abhisamparāyañca.

๑๓๑. วาเสฏฐะ เพราะเหตุที่มหาชนสมมติแล้ว อักษร (ชื่อ) แรกว่า ‘มหาสมมต มหาสมมต’ จึงเกิดขึ้น วาเสฏฐะ เพราะเหตุที่เป็นใหญ่แห่งนาทั้งหลาย อักษรที่ ๒ ว่า ‘กษัตริย์ กษัตริย์’ จึงเกิดขึ้น วาเสฏฐะ เพราะเหตุที่ยังชนอื่นให้ยินดีโดยธรรม อักษรที่ ๓ ว่า ‘ราชา ราชา’ จึงเกิดขึ้น วาเสฏฐะ ด้วยประการฉะนี้ การเกิดขึ้นแห่งหมู่กษัตริย์นี้ด้วยอักษร (ชื่อ) อันมีมาแต่โบราณ เป็นที่รู้อันดับแรก ได้มีแล้วแก่สัตว์เหล่านั้นเท่านั้น ไม่ใช่แก่สัตว์พวกอื่น แก่สัตว์ที่เสมอกันเท่านั้น ไม่ใช่แก่สัตว์ที่ไม่เสมอกัน โดยธรรมเท่านั้น ไม่ใช่โดยอธรรม วาเสฏฐะ เพราะว่าธรรมเท่านั้นประเสริฐที่สุดในหมู่ชนนี้ ทั้งในโลกนี้และโลกหน้า

Brāhmaṇamaṇḍalaṃ

หมู่พราหมณ์

132. ‘‘Atha kho tesaṃ, vāseṭṭha, sattānaṃyeva ekaccānaṃ etadahosi – ‘pāpakā vata, bho, dhammā sattesu pātubhūtā, yatra hi nāma adinnādānaṃ paññāyissati, garahā paññāyissati, musāvādo paññāyissati, daṇḍādānaṃ paññāyissati, pabbājanaṃ paññāyissati. Yaṃnūna mayaṃ pāpake akusale dhamme vāheyyāmā’ti. Te pāpake akusale dhamme vāhesuṃ. Pāpake akusale dhamme vāhentīti kho, vāseṭṭha, ‘brāhmaṇā, brāhmaṇā’ tveva paṭhamaṃ akkharaṃ upanibbattaṃ. Te araññāyatane paṇṇakuṭiyo [Pg.78] karitvā paṇṇakuṭīsu jhāyanti vītaṅgārā vītadhūmā pannamusalā sāyaṃ sāyamāsāya pāto pātarāsāya gāmanigamarājadhāniyo osaranti ghāsamesamānā. Te ghāsaṃ paṭilabhitvā punadeva araññāyatane paṇṇakuṭīsu jhāyanti. Tamenaṃ manussā disvā evamāhaṃsu – ‘ime kho, bho, sattā araññāyatane paṇṇakuṭiyo karitvā paṇṇakuṭīsu jhāyanti, vītaṅgārā vītadhūmā pannamusalā sāyaṃ sāyamāsāya pāto pātarāsāya gāmanigamarājadhāniyo osaranti ghāsamesamānā. Te ghāsaṃ paṭilabhitvā punadeva araññāyatane paṇṇakuṭīsu jhāyantī’ti, jhāyantīti kho, vāseṭṭha, ‘jhāyakā, jhāyakā’ tveva dutiyaṃ akkharaṃ upanibbattaṃ. Tesaṃyeva kho, vāseṭṭha, sattānaṃ ekacce sattā araññāyatane paṇṇakuṭīsu taṃ jhānaṃ anabhisambhuṇamānā gāmasāmantaṃ nigamasāmantaṃ osaritvā ganthe karontā acchanti. Tamenaṃ manussā disvā evamāhaṃsu – ‘ime kho, bho, sattā araññāyatane paṇṇakuṭīsu taṃ jhānaṃ anabhisambhuṇamānā gāmasāmantaṃ nigamasāmantaṃ osaritvā ganthe karontā acchanti, na dānime jhāyantī’ti. Na dānime jhāyantīti kho, vāseṭṭha, ‘ajjhāyakā ajjhāyakā’ tveva tatiyaṃ akkharaṃ upanibbattaṃ. Hīnasammataṃ kho pana, vāseṭṭha, tena samayena hoti, tadetarahi seṭṭhasammataṃ. Iti kho, vāseṭṭha, evametassa brāhmaṇamaṇḍalassa porāṇena aggaññena akkharena abhinibbatti ahosi tesaṃyeva sattānaṃ, anaññesaṃ sadisānaṃyeva no asadisānaṃ dhammeneva, no adhammena. Dhammo hi, vāseṭṭha, seṭṭho janetasmiṃ diṭṭhe ceva dhamme abhisamparāyañca.

๑๓๒. วาเสฏฐะ ครั้งนั้นแล สัตว์เหล่านั้นบางพวกได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ ธรรมอันเป็นบาปปรากฏขึ้นในหมู่สัตว์แล้วหนอ เพราะเหตุที่การลักทรัพย์ การกล่าวโทษ การพูดเท็จ การใช้อาชญา การขับไล่ ได้ปรากฏขึ้น ถ้ากระไร พวกเราพึงลอยธรรมอันเป็นบาปอกุศลทิ้งไป’ พวกเขาก็ได้ลอยธรรมอันเป็นบาปอกุศลทิ้งไป วาเสฏฐะ เพราะเหตุที่พวกเขาลอยธรรมอันเป็นบาปอกุศลทิ้งไป อักษร (ชื่อ) แรกว่า ‘พราหมณ์ พราหมณ์’ จึงเกิดขึ้น พวกเขาทำกระท่อมใบไม้ในป่าแล้วเพ่งฌานอยู่ในกระท่อมใบไม้ เป็นผู้ปราศจากถ่าน ปราศจากควัน วางสากไว้แล้ว เที่ยวไปสู่บ้าน นิคม และราชธานีเพื่อแสวงหาอาหารในเวลาเย็นเพื่ออาหารเย็น ในเวลาเช้าเพื่ออาหารเช้า ครั้นได้อาหารแล้ว ก็กลับมาเพ่งฌานอยู่ในกระท่อมใบไม้ในป่าอีก พวกมนุษย์เห็นเขาแล้วจึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ สัตว์เหล่านี้ทำกระท่อมใบไม้ในป่าแล้วเพ่งฌานอยู่ในกระท่อมใบไม้ เป็นผู้ปราศจากถ่าน ปราศจากควัน วางสากไว้แล้ว เที่ยวไปสู่บ้าน นิคม และราชธานีเพื่อแสวงหาอาหารในเวลาเย็นเพื่ออาหารเย็น ในเวลาเช้าเพื่ออาหารเช้า ครั้นได้อาหารแล้ว ก็กลับมาเพ่งฌานอยู่ในกระท่อมใบไม้ในป่าอีก’ วาเสฏฐะ เพราะเหตุที่พวกเขาเพ่งฌาน อักษรที่ ๒ ว่า ‘ฌายกะ ฌายกะ’ จึงเกิดขึ้น วาเสฏฐะ ในบรรดาสัตว์เหล่านั้น บางพวกไม่สามารถทำฌานนั้นในกระท่อมใบไม้ในป่าได้ จึงเข้าไปสู่ชานบ้าน ชานนิคม แล้วทำคัมภีร์อยู่ พวกมนุษย์เห็นเขาแล้วจึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ สัตว์เหล่านี้ไม่สามารถทำฌานนั้นในกระท่อมใบไม้ในป่าได้ จึงเข้าไปสู่ชานบ้าน ชานนิคม แล้วทำคัมภีร์อยู่ บัดนี้พวกเขาไม่ได้เพ่งฌาน’ วาเสฏฐะ เพราะเหตุที่บัดนี้พวกเขาไม่ได้เพ่งฌาน อักษรที่ ๓ ว่า ‘อัชฌายกะ อัชฌายกะ’ จึงเกิดขึ้น วาเสฏฐะ ในสมัยนั้น การกระทำนั้นสมมติกันว่าเลว แต่ในบัดนี้สมมติกันว่าประเสริฐ วาเสฏฐะ ด้วยประการฉะนี้ การเกิดขึ้นแห่งหมู่พราหมณ์นี้ด้วยอักษร (ชื่อ) อันมีมาแต่โบราณ เป็นที่รู้อันดับแรก ได้มีแล้วแก่สัตว์เหล่านั้นเท่านั้น ไม่ใช่แก่สัตว์พวกอื่น แก่สัตว์ที่เสมอกันเท่านั้น ไม่ใช่แก่สัตว์ที่ไม่เสมอกัน โดยธรรมเท่านั้น ไม่ใช่โดยอธรรม วาเสฏฐะ เพราะว่าธรรมเท่านั้นประเสริฐที่สุดในหมู่ชนนี้ ทั้งในโลกนี้และโลกหน้า

Vessamaṇḍalaṃ

หมู่แพศย์

133. ‘‘Tesaṃyeva kho, vāseṭṭha, sattānaṃ ekacce sattā methunaṃ dhammaṃ samādāya visukammante payojesuṃ. Methunaṃ dhammaṃ samādāya visukammante payojentīti kho, vāseṭṭha, ‘vessā, vessā’ tveva akkharaṃ upanibbattaṃ. Iti kho, vāseṭṭha, evametassa vessamaṇḍalassa porāṇena aggaññena akkharena abhinibbatti ahosi tesaññeva sattānaṃ anaññesaṃ sadisānaṃyeva[Pg.79], no asadisānaṃ, dhammeneva no adhammena. Dhammo hi, vāseṭṭha, seṭṭho janetasmiṃ diṭṭhe ceva dhamme abhisamparāyañca.

๑๓๓. วาเสฏฐะ ในบรรดาสัตว์เหล่านั้นแล สัตว์บางพวกถือเอาเมถุนธรรมแล้วประกอบการงานต่างๆ วาเสฏฐะ เพราะเหตุที่ถือเอาเมถุนธรรมแล้วประกอบการงานต่างๆ อักษร (ชื่อ) ว่า ‘แพศย์ แพศย์’ จึงเกิดขึ้น วาเสฏฐะ ด้วยประการฉะนี้ การเกิดขึ้นแห่งหมู่แพศย์นี้ด้วยอักษร (ชื่อ) อันมีมาแต่โบราณ เป็นที่รู้อันดับแรก ได้มีแล้วแก่สัตว์เหล่านั้นเท่านั้น ไม่ใช่แก่สัตว์พวกอื่น แก่สัตว์ที่เสมอกันเท่านั้น ไม่ใช่แก่สัตว์ที่ไม่เสมอกัน โดยธรรมเท่านั้น ไม่ใช่โดยอธรรม วาเสฏฐะ เพราะว่าธรรมเท่านั้นประเสริฐที่สุดในหมู่ชนนี้ ทั้งในโลกนี้และโลกหน้า

Suddamaṇḍalaṃ

หมู่ศูทร

134. ‘‘Tesaññeva kho, vāseṭṭha, sattānaṃ ye te sattā avasesā te luddācārā khuddācārā ahesuṃ. Luddācārā khuddācārāti kho, vāseṭṭha, ‘suddā, suddā’ tveva akkharaṃ upanibbattaṃ. Iti kho, vāseṭṭha, evametassa suddamaṇḍalassa porāṇena aggaññena akkharena abhinibbatti ahosi tesaṃyeva sattānaṃ anaññesaṃ, sadisānaṃyeva no asadisānaṃ, dhammeneva, no adhammena. Dhammo hi, vāseṭṭha, seṭṭho janetasmiṃ diṭṭhe ceva dhamme abhisamparāyañca.

๑๓๔. วาเสฏฐะ ในบรรดาสัตว์เหล่านั้นแล สัตว์เหล่าใดที่เหลืออยู่ สัตว์เหล่านั้นเป็นผู้มีอาชีพดุร้าย มีอาชีพต่ำต้อย วาเสฏฐะ เพราะเหตุที่เป็นผู้มีอาชีพดุร้าย มีอาชีพต่ำต้อย อักษร (ชื่อ) ว่า ‘ศูทร ศูทร’ จึงเกิดขึ้น วาเสฏฐะ ด้วยประการฉะนี้ การเกิดขึ้นแห่งหมู่ศูทรนี้ด้วยอักษร (ชื่อ) อันมีมาแต่โบราณ เป็นที่รู้อันดับแรก ได้มีแล้วแก่สัตว์เหล่านั้นเท่านั้น ไม่ใช่แก่สัตว์พวกอื่น แก่สัตว์ที่เสมอกันเท่านั้น ไม่ใช่แก่สัตว์ที่ไม่เสมอกัน โดยธรรมเท่านั้น ไม่ใช่โดยอธรรม วาเสฏฐะ เพราะว่าธรรมเท่านั้นประเสริฐที่สุดในหมู่ชนนี้ ทั้งในโลกนี้และโลกหน้า

135. ‘‘Ahu kho so, vāseṭṭha, samayo, yaṃ khattiyopi sakaṃ dhammaṃ garahamāno agārasmā anagāriyaṃ pabbajati – ‘samaṇo bhavissāmī’ti. Brāhmaṇopi kho, vāseṭṭha…pe… vessopi kho, vāseṭṭha…pe… suddopi kho, vāseṭṭha, sakaṃ dhammaṃ garahamāno agārasmā anagāriyaṃ pabbajati – ‘samaṇo bhavissāmī’ti. Imehi kho, vāseṭṭha, catūhi maṇḍalehi samaṇamaṇḍalassa abhinibbatti ahosi, tesaṃyeva sattānaṃ anaññesaṃ, sadisānaṃyeva no asadisānaṃ, dhammeneva no adhammena. Dhammo hi, vāseṭṭha, seṭṭho janetasmiṃ diṭṭhe ceva dhamme abhisamparāyañca.

๑๓๕. วาเสฏฐะ สมัยนั้นได้มีแล้วแล สมัยที่แม้กษัตริย์ติเตียนธรรมของตนแล้วออกบวชจากเรือนสู่ความไม่มีเรือน ด้วยคิดว่า ‘เราจักเป็นสมณะ’ วาเสฏฐะ แม้พราหมณ์...ฯลฯ... วาเสฏฐะ แม้แพศย์...ฯลฯ... วาเสฏฐะ แม้ศูทรติเตียนธรรมของตนแล้วออกบวชจากเรือนสู่ความไม่มีเรือน ด้วยคิดว่า ‘เราจักเป็นสมณะ’ วาเสฏฐะ การเกิดขึ้นแห่งสมณมณฑลได้มีแล้วจากมณฑล ๔ เหล่านี้แล เป็นของสัตว์เหล่านั้นนั่นเทียว ไม่ใช่ของเหล่าอื่น เป็นของเหล่าสัตว์ที่เสมอกันนั่นเทียว ไม่ใช่ของเหล่าสัตว์ที่ไม่เสมอกัน (เกิดขึ้น) โดยธรรมเท่านั้น ไม่ใช่โดยอธรรม วาเสฏฐะ เพราะว่าธรรมเท่านั้นประเสริฐที่สุดในหมู่ชนนี้ ทั้งในปัจจุบันและในสัมปรายภพ

Duccaritādikathā

เรื่องทุจริตเป็นต้น

136. ‘‘Khattiyopi kho, vāseṭṭha, kāyena duccaritaṃ caritvā vācāya duccaritaṃ caritvā manasā duccaritaṃ caritvā micchādiṭṭhiko micchādiṭṭhikammasamādāno micchādiṭṭhikammasamādānahetu kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. Brāhmaṇopi kho, vāseṭṭha…pe… vessopi kho, vāseṭṭha… suddopi kho, vāseṭṭha… samaṇopi kho, vāseṭṭha, kāyena duccaritaṃ caritvā vācāya duccaritaṃ caritvā manasā duccaritaṃ caritvā micchādiṭṭhiko micchādiṭṭhikammasamādāno micchādiṭṭhikammasamādānahetu kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati.

๑๓๖. วาเสฏฐะ แม้กษัตริย์ ประพฤติทุจริตทางกาย ประพฤติทุจริตทางวาจา ประพฤติทุจริตทางใจ เป็นมิจฉาทิฏฐิ สมาทานกรรมที่เป็นมิจฉาทิฏฐิ เพราะเหตุแห่งการสมาทานกรรมที่เป็นมิจฉาทิฏฐิ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก วาเสฏฐะ แม้พราหมณ์...ฯลฯ... วาเสฏฐะ แม้แพศย์... วาเสฏฐะ แม้ศูทร... วาเสฏฐะ แม้สมณะ ประพฤติทุจริตทางกาย ประพฤติทุจริตทางวาจา ประพฤติทุจริตทางใจ เป็นมิจฉาทิฏฐิ สมาทานกรรมที่เป็นมิจฉาทิฏฐิ เพราะเหตุแห่งการสมาทานกรรมที่เป็นมิจฉาทิฏฐิ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก

‘‘Khattiyopi [Pg.80] kho, vāseṭṭha, kāyena sucaritaṃ caritvā vācāya sucaritaṃ caritvā manasā sucaritaṃ caritvā sammādiṭṭhiko sammādiṭṭhikammasamādāno sammādiṭṭhikammasamādānahetu kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. Brāhmaṇopi kho, vāseṭṭha…pe… vessopi kho, vāseṭṭha… suddopi kho, vāseṭṭha… samaṇopi kho, vāseṭṭha, kāyena sucaritaṃ caritvā vācāya sucaritaṃ caritvā manasā sucaritaṃ caritvā sammādiṭṭhiko sammādiṭṭhikammasamādāno sammādiṭṭhikammasamādānahetu kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati.

วาเสฏฐะ แม้กษัตริย์ ประพฤติสุจริตทางกาย ประพฤติสุจริตทางวาจา ประพฤติสุจริตทางใจ เป็นสัมมาทิฏฐิ สมาทานกรรมที่เป็นสัมมาทิฏฐิ เพราะเหตุแห่งการสมาทานกรรมที่เป็นสัมมาทิฏฐิ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ วาเสฏฐะ แม้พราหมณ์...ฯลฯ... วาเสฏฐะ แม้แพศย์... วาเสฏฐะ แม้ศูทร... วาเสฏฐะ แม้สมณะ ประพฤติสุจริตทางกาย ประพฤติสุจริตทางวาจา ประพฤติสุจริตทางใจ เป็นสัมมาทิฏฐิ สมาทานกรรมที่เป็นสัมมาทิฏฐิ เพราะเหตุแห่งการสมาทานกรรมที่เป็นสัมมาทิฏฐิ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์

137. ‘‘Khattiyopi kho, vāseṭṭha, kāyena dvayakārī, vācāya dvayakārī, manasā dvayakārī, vimissadiṭṭhiko vimissadiṭṭhikammasamādāno vimissadiṭṭhikammasamādānahetu kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sukhadukkhappaṭisaṃvedī hoti. Brāhmaṇopi kho, vāseṭṭha …pe… vessopi kho, vāseṭṭha… suddopi kho, vāseṭṭha… samaṇopi kho, vāseṭṭha, kāyena dvayakārī, vācāya dvayakārī, manasā dvayakārī, vimissadiṭṭhiko vimissadiṭṭhikammasamādāno vimissadiṭṭhikammasamādānahetu kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sukhadukkhappaṭisaṃvedī hoti.

๑๓๗. วาเสฏฐะ แม้กษัตริย์ เป็นผู้ทำกรรมสองอย่างทางกาย เป็นผู้ทำกรรมสองอย่างทางวาจา เป็นผู้ทำกรรมสองอย่างทางใจ มีทิฏฐิระคนกัน สมาทานกรรมที่มีทิฏฐิระคนกัน เพราะเหตุแห่งการสมาทานกรรมที่มีทิฏฐิระคนกัน หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเป็นผู้เสวยสุขและทุกข์ วาเสฏฐะ แม้พราหมณ์...ฯลฯ... วาเสฏฐะ แม้แพศย์... วาเสฏฐะ แม้ศูทร... วาเสฏฐะ แม้สมณะ เป็นผู้ทำกรรมสองอย่างทางกาย เป็นผู้ทำกรรมสองอย่างทางวาจา เป็นผู้ทำกรรมสองอย่างทางใจ มีทิฏฐิระคนกัน สมาทานกรรมที่มีทิฏฐิระคนกัน เพราะเหตุแห่งการสมาทานกรรมที่มีทิฏฐิระคนกัน หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเป็นผู้เสวยสุขและทุกข์

Bodhipakkhiyabhāvanā

การเจริญโพธิปักขิยธรรม

138. ‘‘Khattiyopi kho, vāseṭṭha, kāyena saṃvuto vācāya saṃvuto manasā saṃvuto sattannaṃ bodhipakkhiyānaṃ dhammānaṃ bhāvanamanvāya diṭṭheva dhamme parinibbāyati. Brāhmaṇopi kho, vāseṭṭha…pe… vessopi kho vāseṭṭha… suddopi kho, vāseṭṭha … samaṇopi kho, vāseṭṭha, kāyena saṃvuto vācāya saṃvuto manasā saṃvuto sattannaṃ bodhipakkhiyānaṃ dhammānaṃ bhāvanamanvāya diṭṭheva dhamme parinibbāyati.

๑๓๘. วาเสฏฐะ แม้กษัตริย์ เป็นผู้สำรวมทางกาย สำรวมทางวาจา สำรวมทางใจ อาศัยการเจริญโพธิปักขิยธรรม ๗ ประการ ย่อมปรินิพพานในปัจจุบันเทียว วาเสฏฐะ แม้พราหมณ์...ฯลฯ... วาเสฏฐะ แม้แพศย์... วาเสฏฐะ แม้ศูทร... วาเสฏฐะ แม้สมณะ เป็นผู้สำรวมทางกาย สำรวมทางวาจา สำรวมทางใจ อาศัยการเจริญโพธิปักขิยธรรม ๗ ประการ ย่อมปรินิพพานในปัจจุบันเทียว

139. ‘‘Imesañhi, vāseṭṭha, catunnaṃ vaṇṇānaṃ yo hoti bhikkhu arahaṃ khīṇāsavo vusitavā katakaraṇīyo ohitabhāro anuppattasadattho parikkhīṇabhavasaṃyojano [Pg.81] sammadaññā vimutto so nesaṃ aggamakkhāyati dhammeneva. No adhammena. Dhammo hi, vāseṭṭha, seṭṭho janetasmiṃ diṭṭhe ceva dhamme abhisamparāyañca.

๑๓๙. วาเสฏฐะ ในวรรณะ ๔ เหล่านี้ ภิกษุใดเป็นพระอรหันต์สิ้นอาสวะแล้ว อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว ปลงภาระได้แล้ว บรรลุประโยชน์ตนโดยลำดับแล้ว สิ้นสังโยชน์ในภพแล้ว หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ ภิกษุนั้นเรากล่าวว่ายอดเยี่ยมกว่าคนเหล่านั้นโดยธรรมเท่านั้น ไม่ใช่โดยอธรรม วาเสฏฐะ เพราะว่าธรรมเท่านั้นประเสริฐที่สุดในหมู่ชนนี้ ทั้งในปัจจุบันและในสัมปรายภพ

140. ‘‘Brahmunā pesā, vāseṭṭha, sanaṅkumārena gāthā bhāsitā –

๑๔๐. วาเสฏฐะ แม้สนังกุมารพรหมก็ได้กล่าวคาถานี้ไว้ว่า

‘Khattiyo seṭṭho janetasmiṃ, ye gottapaṭisārino;

Vijjācaraṇasampanno, so seṭṭho devamānuse’ti.

ในหมู่ชนที่ยึดถือโคตรตระกูล กษัตริย์ประเสริฐที่สุด ส่วนผู้ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เป็นผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่เทวดาและมนุษย์

‘‘Sā kho panesā, vāseṭṭha, brahmunā sanaṅkumārena gāthā sugītā, no duggītā. Subhāsitā, no dubbhāsitā. Atthasaṃhitā, no anatthasaṃhitā. Anumatā mayā. Ahampi, vāseṭṭha, evaṃ vadāmi –

วาเสฏฐะ ก็คาถานั้นแล สนังกุมารพรหมขับไว้ดีแล้ว ไม่ได้ขับไว้ชั่ว กล่าวไว้ดีแล้ว ไม่ได้กล่าวไว้ชั่ว ประกอบด้วยประโยชน์ ไม่ได้ประกอบด้วยสิ่งไร้ประโยชน์ เราเห็นด้วยแล้ว วาเสฏฐะ แม้เราก็กล่าวอย่างนี้ว่า

‘Khattiyo seṭṭho janetasmiṃ, ye gottapaṭisārino;

Vijjācaraṇasampanno, so seṭṭho devamānuse’ti.

ในหมู่ชนที่ยึดถือโคตรตระกูล กษัตริย์ประเสริฐที่สุด ส่วนผู้ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เป็นผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่เทวดาและมนุษย์

Idamavoca bhagavā. Attamanā vāseṭṭhabhāradvājā bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว วาเสฏฐะและภารทวาชะมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาค ดังนี้แล

Aggaññasuttaṃ niṭṭhitaṃ catutthaṃ.

อัคคัญญสูตรที่ ๔ จบ

5. Sampasādanīyasuttaṃ

๕. สัมปสาทนียสูตรที่ ๕

Sāriputtasīhanādo

สารีปุตตสีหนาท

141. Evaṃ [Pg.82] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā nāḷandāyaṃ viharati pāvārikambavane. Atha kho āyasmā sāriputto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā sāriputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘evaṃpasanno ahaṃ, bhante, bhagavati, na cāhu na ca bhavissati na cetarahi vijjati añño samaṇo vā brāhmaṇo vā bhagavatā bhiyyobhiññataro yadidaṃ sambodhiya’’nti.

๑๔๑. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ปาวาริกัมพวัน เขตเมืองนาลันทา ครั้งนั้นแล ท่านพระสารีบุตรเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้วจึงถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ท่านพระสารีบุตรผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคอย่างนี้ว่า สมณะหรือพราหมณ์อื่นผู้จะรู้ยิ่งไปกว่าพระผู้มีพระภาคในทางสัมโพธิญาณนั้น ไม่ได้มีแล้ว จักไม่มี และย่อมไม่มีอยู่ในปัจจุบัน’

142. ‘‘Uḷārā kho te ayaṃ, sāriputta, āsabhī vācā bhāsitā, ekaṃso gahito, sīhanādo nadito – ‘evaṃpasanno ahaṃ, bhante, bhagavati; na cāhu na ca bhavissati na cetarahi vijjati añño samaṇo vā brāhmaṇo vā bhagavatā bhiyyobhiññataro yadidaṃ sambodhiya’nti. Kiṃ te, sāriputta, ye te ahesuṃ atītamaddhānaṃ arahanto sammāsambuddhā, sabbe te bhagavanto cetasā ceto paricca viditā – ‘evaṃsīlā te bhagavanto ahesuṃ itipi, evaṃdhammā te bhagavanto ahesuṃ itipi, evaṃpaññā te bhagavanto ahesuṃ itipi, evaṃvihārī te bhagavanto ahesuṃ itipi, evaṃvimuttā te bhagavanto ahesuṃ itipī’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

๑๔๒. พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนสารีบุตร วาจาอันองอาจที่เธอกล่าวแล้วนี้ไพเราะนักหนา เป็นการยึดถือโดยส่วนเดียว เป็นการบันลือสีหนาทว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคอย่างนี้ว่า สมณะหรือพราหมณ์อื่นที่จะมีความรู้ยิ่งกว่าพระผู้มีพระภาคในทางสัมโพธิญาณ มิได้มีแล้ว จักไม่มี และย่อมไม่มีในบัดนี้’ ดูก่อนสารีบุตร พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเหล่าใดได้มีแล้วในอดีตกาล เธอได้กำหนดรู้ใจของพระผู้มีพระภาคเหล่านั้นทั้งหมดด้วยใจของเธอแล้วหรือว่า ‘พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นได้มีศีลอย่างนี้บ้าง มีธรรมอย่างนี้บ้าง มีปัญญาอย่างนี้บ้าง มีวิหารธรรมอย่างนี้บ้าง มีวิมุตติอย่างนี้บ้าง’” พระสารีบุตรทูลตอบว่า “ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า”

‘‘Kiṃ pana te, sāriputta, ye te bhavissanti anāgatamaddhānaṃ arahanto sammāsambuddhā, sabbe te bhagavanto cetasā ceto paricca viditā, `evaṃsīlā te bhagavanto bhavissanti itipi, evaṃdhammā…pe… evaṃpaññā… evaṃvihārī… evaṃvimuttā te bhagavanto bhavissanti itipī’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

“ดูก่อนสารีบุตร ก็พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเหล่าใด จักมีในอนาคตกาล เธอได้กำหนดรู้ใจของพระผู้มีพระภาคเหล่านั้นทั้งหมดด้วยใจของเธอแล้วหรือว่า ‘พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นจักมีศีลอย่างนี้บ้าง จักมีธรรมอย่างนี้บ้าง... จักมีปัญญาอย่างนี้บ้าง จักมีวิหารธรรมอย่างนี้บ้าง จักมีวิมุตติอย่างนี้บ้าง’” “ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า”

‘‘Kiṃ pana te, sāriputta, ahaṃ etarahi arahaṃ sammāsambuddho cetasā ceto paricca vidito – ‘evaṃsīlo bhagavā itipi, evaṃdhammo…pe… evaṃpañño [Pg.83]… evaṃvihārī… evaṃvimutto bhagavā itipī’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

“ดูก่อนสารีบุตร ก็เราผู้เป็นอรหันตสัมมาสัมพุทธะอยู่ในบัดนี้ เธอได้กำหนดรู้ใจของเราด้วยใจของเธอแล้วหรือว่า ‘พระผู้มีพระภาคมีศีลอย่างนี้บ้าง มีธรรมอย่างนี้บ้าง... มีปัญญาอย่างนี้บ้าง มีวิหารธรรมอย่างนี้บ้าง มีวิมุตติอย่างนี้บ้าง’” “ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า”

‘‘Ettha ca hi te, sāriputta, atītānāgatapaccuppannesu arahantesu sammāsambuddhesu cetopariyañāṇaṃ natthi. Atha kiṃ carahi te ayaṃ, sāriputta, uḷārā āsabhī vācā bhāsitā, ekaṃso gahito, sīhanādo nadito – ‘evaṃpasanno ahaṃ, bhante, bhagavati, na cāhu na ca bhavissati na cetarahi vijjati añño samaṇo vā brāhmaṇo vā bhagavatā bhiyyobhiññataro yadidaṃ sambodhiya’’’nti?

“ดูก่อนสารีบุตร เมื่อเธอไม่มีเจโตปริยญาณในพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งในอดีต อนาคต และปัจจุบัน เหตุไรเธอจึงได้กล่าววาจาอันองอาจ ไพเราะนักหนา ยึดถือโดยส่วนเดียว บันลือสีหนาทว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคอย่างนี้ว่า สมณะหรือพราหมณ์อื่นที่จะมีความรู้ยิ่งกว่าพระผู้มีพระภาคในทางสัมโพธิญาณ มิได้มีแล้ว จักไม่มี และย่อมไม่มีในบัดนี้’”

143. ‘‘Na kho me, bhante, atītānāgatapaccuppannesu arahantesu sammāsambuddhesu cetopariyañāṇaṃ atthi. Api ca, me dhammanvayo vidito. Seyyathāpi, bhante, rañño paccantimaṃ nagaraṃ daḷhuddhāpaṃ daḷhapākāratoraṇaṃ ekadvāraṃ. Tatrassa dovāriko paṇḍito byatto medhāvī aññātānaṃ nivāretā, ñātānaṃ pavesetā. So tassa nagarassa samantā anupariyāyapathaṃ anukkamamāno na passeyya pākārasandhiṃ vā pākāravivaraṃ vā antamaso biḷāranikkhamanamattampi. Tassa evamassa – ‘ye kho keci oḷārikā pāṇā imaṃ nagaraṃ pavisanti vā nikkhamanti vā, sabbe te imināva dvārena pavisanti vā nikkhamanti vā’ti. Evameva kho me, bhante, dhammanvayo vidito. Ye te, bhante, ahesuṃ atītamaddhānaṃ arahanto sammāsambuddhā, sabbe te bhagavanto pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese paññāya dubbalīkaraṇe catūsu satipaṭṭhānesu suppatiṭṭhitacittā, satta sambojjhaṅge yathābhūtaṃ bhāvetvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhiṃsu. Yepi te, bhante, bhavissanti anāgatamaddhānaṃ arahanto sammāsambuddhā, sabbe te bhagavanto pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese paññāya dubbalīkaraṇe catūsu satipaṭṭhānesu suppatiṭṭhitacittā, satta sambojjhaṅge yathābhūtaṃ bhāvetvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhissanti. Bhagavāpi, bhante, etarahi arahaṃ sammāsambuddho pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese paññāya dubbalīkaraṇe catūsu satipaṭṭhānesu suppatiṭṭhitacitto [Pg.84] satta sambojjhaṅge yathābhūtaṃ bhāvetvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho.

๑๔๓. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เจโตปริยญาณในพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งในอดีต อนาคต และปัจจุบัน ไม่มีแก่ข้าพระองค์ก็จริง แต่ข้าพระองค์ได้ทราบแนวธรรมะ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เปรียบเหมือนเมืองชายแดนของพระราชา มีป้อมแน่นหนา มีกำแพงและเชิงเทินมั่นคง มีประตูเดียว นายประตูในเมืองนั้นเป็นบัณฑิต เฉียบแหลม มีปัญญา คอยห้ามคนที่ตนไม่รู้จัก ให้คนที่ตนรู้จักเข้าไป เขาเดินตรวจดูทางไปรอบๆ เมืองนั้น ไม่เห็นรอยต่อหรือช่องกำแพง โดยที่สุดแม้พอแมวลอดออกไปได้ เขาจึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘สัตว์ใหญ่ๆ ที่จะเข้ามาหรือออกจากเมืองนี้ทั้งหมด ย่อมเข้าออกทางประตูนี้เท่านั้น’ ฉันใดก็ฉันนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้ทราบแนวธรรมะว่า พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเหล่าใดได้มีแล้วในอดีตกาล พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นทั้งหมด ทรงละนิวรณ์ ๕ อันเป็นเครื่องเศร้าหมองแห่งจิต ทำปัญญาให้ทุรพล ทรงมีพระทัยตั้งมั่นดีแล้วในสติปัฏฐาน ๔ ทรงเจริญโพชฌงค์ ๗ ตามความเป็นจริงแล้ว ตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณ แม้พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเหล่าใด จักมีในอนาคตกาล พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นทั้งหมด ก็จักทรงละนิวรณ์ ๕ อันเป็นเครื่องเศร้าหมองแห่งจิต ทำปัญญาให้ทุรพล ทรงมีพระทัยตั้งมั่นดีแล้วในสติปัฏฐาน ๔ ทรงเจริญโพชฌงค์ ๗ ตามความเป็นจริงแล้ว จักตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณ แม้พระผู้มีพระภาคผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าในบัดนี้ ก็ทรงละนิวรณ์ ๕ อันเป็นเครื่องเศร้าหมองแห่งจิต ทำปัญญาให้ทุรพล ทรงมีพระทัยตั้งมั่นดีแล้วในสติปัฏฐาน ๔ ทรงเจริญโพชฌงค์ ๗ ตามความเป็นจริงแล้ว ได้ตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณ

144. ‘‘Idhāhaṃ, bhante, yena bhagavā tenupasaṅkamiṃ dhammassavanāya. Tassa me, bhante, bhagavā dhammaṃ deseti uttaruttaraṃ paṇītapaṇītaṃ kaṇhasukkasappaṭibhāgaṃ. Yathā yathā me, bhante, bhagavā dhammaṃ desesi uttaruttaraṃ paṇītapaṇītaṃ kaṇhasukkasappaṭibhāgaṃ, tathā tathāhaṃ tasmiṃ dhamme abhiññā idhekaccaṃ dhammaṃ dhammesu niṭṭhamagamaṃ; satthari pasīdiṃ – ‘sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto bhagavatā dhammo, suppaṭipanno sāvakasaṅgho’ti.

๑๔๔. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในเรื่องนี้ ข้าพระองค์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับเพื่อฟังธรรม พระผู้มีพระภาคย่อมทรงแสดงธรรมที่ยิ่งๆ ขึ้นไป ที่ประณีตๆ ขึ้นไป ทั้งฝ่ายดำฝ่ายขาวพร้อมด้วยอุปมาแก่ข้าพระองค์ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมที่ยิ่งๆ ขึ้นไป ที่ประณีตๆ ขึ้นไป ทั้งฝ่ายดำฝ่ายขาวพร้อมด้วยอุปมาแก่ข้าพระองค์โดยประการใดๆ ข้าพระองค์ก็รู้ยิ่งในธรรมนั้นโดยประการนั้นๆ บรรลุธรรมส่วนหนึ่งในธรรมทั้งหลายแล้วจึงเลื่อมใสในพระศาสดาว่า ‘พระผู้มีพระภาคเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสดีแล้ว พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคปฏิบัติดีแล้ว’”

Kusaladhammadesanā

กุศลธรรมเทศนา

145. ‘‘Aparaṃ pana, bhante, etadānuttariyaṃ, yathā bhagavā dhammaṃ deseti kusalesu dhammesu. Tatrime kusalā dhammā seyyathidaṃ, cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā, cattāro iddhipādā, pañcindriyāni, pañca balāni, satta bojjhaṅgā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo. Idha, bhante, bhikkhu āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Etadānuttariyaṃ, bhante, kusalesu dhammesu. Taṃ bhagavā asesamabhijānāti, taṃ bhagavato asesamabhijānato uttari abhiññeyyaṃ natthi, yadabhijānaṃ añño samaṇo vā brāhmaṇo vā bhagavatā bhiyyobhiññataro assa, yadidaṃ kusalesu dhammesu.

๑๔๕. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้ออื่นยังมีอีก คือ การที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมในกุศลธรรมทั้งหลาย เป็นการยอดเยี่ยม ในกุศลธรรมเหล่านั้น กุศลธรรมเหล่านี้คือ สติปัฏฐาน ๔ สัมมัปปธาน ๔ อิทธิบาท ๔ อินทรีย์ ๕ พละ ๕ โพชฌงค์ ๗ อริยมรรคมีองค์ ๘ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในသာสนานี้ ภิกษุทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันหาอาสวะมิได้ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไป ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้เป็นการยอดเยี่ยมในกุศลธรรมทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคย่อมทรงทราบธรรมนั้นได้ทั้งหมด เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงทราบธรรมนั้นได้ทั้งหมด ธรรมที่ควรจะรู้ยิ่งขึ้นไปกว่านั้น ย่อมไม่มี ที่สมณะหรือพราหมณ์อื่นรู้แล้ว จะมีความรู้ยิ่งกว่าพระผู้มีพระภาคในกุศลธรรมเหล่านั้น ย่อมไม่มี”

Āyatanapaṇṇattidesanā

อายตนปัญญัตติเทศนา

146. ‘‘Aparaṃ pana, bhante, etadānuttariyaṃ, yathā bhagavā dhammaṃ deseti āyatanapaṇṇattīsu. Chayimāni, bhante, ajjhattikabāhirāni āyatanāni. Cakkhuñceva rūpā ca, sotañceva saddā ca, ghānañceva gandhā ca, jivhā ceva rasā ca, kāyo ceva phoṭṭhabbā ca, mano ceva dhammā ca. Etadānuttariyaṃ, bhante, āyatanapaṇṇattīsu. Taṃ bhagavā asesamabhijānāti, taṃ bhagavato asesamabhijānato uttari abhiññeyyaṃ natthi, yadabhijānaṃ añño samaṇo vā brāhmaṇo vā bhagavatā bhiyyobhiññataro assa yadidaṃ āyatanapaṇṇattīsu.

๑๔๖. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อีกประการหนึ่ง การที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมในอายตนบัญญัตินี้ เป็นเรื่องยอดเยี่ยม ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อายตนะภายในและภายนอก ๖ ประการเหล่านี้คือ จักษุกับรูป โสตะกับเสียง ฆานะกับกลิ่น ชิวหากับรส กายกับโผฏฐัพพะ มโนกับธรรมารมณ์ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ การแสดงธรรมในอายตนบัญญัตินี้ เป็นเรื่องยอดเยี่ยม พระผู้มีพระภาคทรงรู้แจ้งธรรมนั้นโดยสิ้นเชิง เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงรู้แจ้งธรรมนั้นโดยสิ้นเชิงแล้ว สิ่งอื่นที่ควรรู้ยิ่งขึ้นไปกว่านั้นไม่มี และสมณะหรือพราหมณ์อื่นผู้จะรู้ยิ่งไปกว่าพระผู้มีพระภาคในอายตนบัญญัตินั้นไม่มี

Gabbhāvakkantidesanā

เทศนาว่าด้วยการก้าวลงสู่ครรภ์

147. ‘‘Aparaṃ [Pg.85] pana, bhante, etadānuttariyaṃ, yathā bhagavā dhammaṃ deseti gabbhāvakkantīsu. Catasso imā, bhante, gabbhāvakkantiyo. Idha, bhante, ekacco asampajāno mātukucchiṃ okkamati; asampajāno mātukucchismiṃ ṭhāti; asampajāno mātukucchimhā nikkhamati. Ayaṃ paṭhamā gabbhāvakkanti.

๑๔๗. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อีกประการหนึ่ง การที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมในเรื่องการก้าวลงสู่ครรภ์นี้ เป็นเรื่องยอดเยี่ยม ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ การก้าวลงสู่ครรภ์ ๔ ประการเหล่านี้คือ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บุคคลบางคนในโลกนี้ ไม่รู้สึกตัว ก้าวลงสู่ครรภ์มารดา ไม่รู้สึกตัว อยู่ในครรภ์มารดา ไม่รู้สึกตัว ออกจากครรภ์มารดา นี้เป็นการก้าวลงสู่ครรภ์ประการที่ ๑

‘‘Puna caparaṃ, bhante, idhekacco sampajāno mātukucchiṃ okkamati; asampajāno mātukucchismiṃ ṭhāti; asampajāno mātukucchimhā nikkhamati. Ayaṃ dutiyā gabbhāvakkanti.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อีกประการหนึ่ง บุคคลบางคนในโลกนี้ รู้สึกตัว ก้าวลงสู่ครรภ์มารดา ไม่รู้สึกตัว อยู่ในครรภ์มารดา ไม่รู้สึกตัว ออกจากครรภ์มารดา นี้เป็นการก้าวลงสู่ครรภ์ประการที่ ๒

‘‘Puna caparaṃ, bhante, idhekacco sampajāno mātukucchiṃ okkamati; sampajāno mātukucchismiṃ ṭhāti; asampajāno mātukucchimhā nikkhamati. Ayaṃ tatiyā gabbhāvakkanti.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อีกประการหนึ่ง บุคคลบางคนในโลกนี้ รู้สึกตัว ก้าวลงสู่ครรภ์มารดา รู้สึกตัว อยู่ในครรภ์มารดา ไม่รู้สึกตัว ออกจากครรภ์มารดา นี้เป็นการก้าวลงสู่ครรภ์ประการที่ ๓

‘‘Puna caparaṃ, bhante, idhekacco sampajāno mātukucchiṃ okkamati; sampajāno mātukucchismiṃ ṭhāti; sampajāno mātukucchimhā nikkhamati. Ayaṃ catutthā gabbhāvakkanti. Etadānuttariyaṃ, bhante, gabbhāvakkantīsu.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อีกประการหนึ่ง บุคคลบางคนในโลกนี้ รู้สึกตัว ก้าวลงสู่ครรภ์มารดา รู้สึกตัว อยู่ในครรภ์มารดา รู้สึกตัว ออกจากครรภ์มารดา นี้เป็นการก้าวลงสู่ครรภ์ประการที่ ๔ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ การแสดงธรรมในเรื่องการก้าวลงสู่ครรภ์นี้ เป็นเรื่องยอดเยี่ยม

Ādesanavidhādesanā

เทศนาว่าด้วยวิธีทายใจ

148. ‘‘Aparaṃ pana, bhante, etadānuttariyaṃ, yathā bhagavā dhammaṃ deseti ādesanavidhāsu. Catasso imā, bhante, ādesanavidhā. Idha, bhante, ekacco nimittena ādisati – ‘evampi te mano, itthampi te mano, itipi te citta’nti. So bahuṃ cepi ādisati, tatheva taṃ hoti, no aññathā. Ayaṃ paṭhamā ādesanavidhā.

๑๔๘. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อีกประการหนึ่ง การที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมในวิธีทายใจนี้ เป็นเรื่องยอดเยี่ยม ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วิธีทายใจ ๔ ประการเหล่านี้คือ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บุคคลบางคนในโลกนี้ ทายใจได้โดยอาศัยนิมิตว่า ‘ใจของท่านเป็นอย่างนี้บ้าง ใจของท่านเป็นอย่างนั้นบ้าง จิตของท่านเป็นดังนี้บ้าง’ เขาทายมากอย่าง ก็เป็นจริงอย่างนั้น ไม่เป็นอย่างอื่น นี้เป็นวิธีทายใจประการที่ ๑

‘‘Puna caparaṃ, bhante, idhekacco na heva kho nimittena ādisati. Api ca kho manussānaṃ vā amanussānaṃ vā devatānaṃ vā saddaṃ sutvā ādisati – ‘evampi te mano, itthampi te mano, itipi te citta’nti. So bahuṃ cepi ādisati, tatheva taṃ hoti, no aññathā. Ayaṃ dutiyā ādesanavidhā.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อีกประการหนึ่ง บุคคลบางคนในโลกนี้ มิได้ทายใจโดยอาศัยนิมิต แต่ได้ยินเสียงของมนุษย์ อมนุษย์ หรือเทวดาแล้วจึงทายว่า ‘ใจของท่านเป็นอย่างนี้บ้าง ใจของท่านเป็นอย่างนั้นบ้าง จิตของท่านเป็นดังนี้บ้าง’ เขาทายมากอย่าง ก็เป็นจริงอย่างนั้น ไม่เป็นอย่างอื่น นี้เป็นวิธีทายใจประการที่ ๒

‘‘Puna caparaṃ, bhante, idhekacco na heva kho nimittena ādisati, nāpi manussānaṃ vā amanussānaṃ vā devatānaṃ vā saddaṃ sutvā ādisati. Api ca kho vitakkayato vicārayato vitakkavipphārasaddaṃ sutvā ādisati [Pg.86] – ‘evampi te mano, itthampi te mano, itipi te citta’nti. So bahuṃ cepi ādisati, tatheva taṃ hoti, no aññathā. Ayaṃ tatiyā ādesanavidhā.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อีกประการหนึ่ง บุคคลบางคนในโลกนี้ มิได้ทายใจโดยอาศัยนิมิต มิได้ทายใจโดยได้ยินเสียงของมนุษย์ อมนุษย์ หรือเทวดา แต่ได้ยินเสียงละเมอเพราะความตรึกของวิตกวิจารแล้วจึงทายว่า ‘ใจของท่านเป็นอย่างนี้บ้าง ใจของท่านเป็นอย่างนั้นบ้าง จิตของท่านเป็นดังนี้บ้าง’ เขาทายมากอย่าง ก็เป็นจริงอย่างนั้น ไม่เป็นอย่างอื่น นี้เป็นวิธีทายใจประการที่ ๓

‘‘Puna caparaṃ, bhante, idhekacco na heva kho nimittena ādisati, nāpi manussānaṃ vā amanussānaṃ vā devatānaṃ vā saddaṃ sutvā ādisati, nāpi vitakkayato vicārayato vitakkavipphārasaddaṃ sutvā ādisati. Api ca kho avitakkaṃ avicāraṃ samādhiṃ samāpannassa cetasā ceto paricca pajānāti – ‘yathā imassa bhoto manosaṅkhārā paṇihitā. Tathā imassa cittassa anantarā imaṃ nāma vitakkaṃ vitakkessatī’ti. So bahuṃ cepi ādisati, tatheva taṃ hoti, no aññathā. Ayaṃ catutthā ādesanavidhā. Etadānuttariyaṃ, bhante, ādesanavidhāsu.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อีกประการหนึ่ง บุคคลบางคนในโลกนี้ มิได้ทายใจโดยอาศัยนิมิต มิได้ทายใจโดยได้ยินเสียงของมนุษย์ อมนุษย์ หรือเทวดา มิได้ทายใจโดยได้ยินเสียงละเมอเพราะความตรึกของวิตกวิจาร แต่กำหนดรู้ใจของผู้เข้าสมาธิอันไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร ด้วยใจของตนว่า ‘มโนสังขารของท่านผู้นี้ตั้งอยู่ด้วยประการใด เขาจักตรึกวิตกชื่อนี้ต่อไปจากจิตนี้ด้วยประการนั้น’ เขาทายมากอย่าง ก็เป็นจริงอย่างนั้น ไม่เป็นอย่างอื่น นี้เป็นวิธีทายใจประการที่ ๔ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ การแสดงธรรมในวิธีทายใจนี้ เป็นเรื่องยอดเยี่ยม

Dassanasamāpattidesanā

เทศนาว่าด้วยทัสสนสมาบัติ

149. ‘‘Aparaṃ pana, bhante, etadānuttariyaṃ, yathā bhagavā dhammaṃ deseti dassanasamāpattīsu. Catasso imā, bhante, dassanasamāpattiyo. Idha, bhante, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā ātappamanvāya padhānamanvāya anuyogamanvāya appamādamanvāya sammāmanasikāramanvāya tathārūpaṃ cetosamādhiṃ phusati, yathāsamāhite citte imameva kāyaṃ uddhaṃ pādatalā adho kesamatthakā tacapariyantaṃ pūraṃ nānappakārassa asucino paccavekkhati – ‘atthi imasmiṃ kāye kesā lomā nakhā dantā taco maṃsaṃ nhāru aṭṭhi aṭṭhimiñjaṃ vakkaṃ hadayaṃ yakanaṃ kilomakaṃ pihakaṃ papphāsaṃ antaṃ antaguṇaṃ udariyaṃ karīsaṃ pittaṃ semhaṃ pubbo lohitaṃ sedo medo assu vasā kheḷo siṅghānikā lasikā mutta’nti. Ayaṃ paṭhamā dassanasamāpatti.

๑๔๙. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อีกประการหนึ่ง การที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมในทัสสนสมาบัตินี้ เป็นเรื่องยอดเยี่ยม ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ทัสสนสมาบัติ ๔ ประการเหล่านี้คือ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้ อาศัยความเพียร อาศัยความหมั่นประกอบ อาศัยความบากบั่น อาศัยความไม่ประมาท อาศัยการทำไว้ในใจโดยแยบคาย ย่อมบรรลุเจโตสมาธิเช่นนั้น ซึ่งเมื่อจิตตั้งมั่นแล้ว ย่อมพิจารณากายนี้แหละ แต่พื้นเท้าขึ้นไปเบื้องบน แต่ปลายผมลงมาเบื้องล่าง มีหนังหุ้มอยู่โดยรอบ เต็มด้วยของไม่สะอาดมีประการต่างๆ ว่า ‘ในกายนี้มี ผม ขน เล็บ ฟัน หนัง เนื้อ เอ็น กระดูก เยื่อในกระดูก ม้าม หัวใจ ตับ พังผืด ไต ปอด ไส้ใหญ่ ไส้น้อย อาหารใหม่ อาหารเก่า ดี เสมหะ หนอง เลือด เหงื่อ มันข้น น้ำตา เปลวมัน น้ำลาย น้ำมูก ไขข้อ มูตร’ นี้เป็นทัสสนสมาบัติประการที่ ๑

‘‘Puna caparaṃ, bhante, idhekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā ātappamanvāya…pe… tathārūpaṃ cetosamādhiṃ phusati, yathāsamāhite citte imameva kāyaṃ uddhaṃ pādatalā adho kesamatthakā tacapariyantaṃ pūraṃ nānappakārassa asucino paccavekkhati – ‘atthi imasmiṃ kāye kesā [Pg.87] lomā…pe… lasikā mutta’nti. Atikkamma ca purisassa chavimaṃsalohitaṃ aṭṭhiṃ paccavekkhati. Ayaṃ dutiyā dassanasamāpatti.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อีกประการหนึ่ง สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้ อาศัยความเพียร...ฯลฯ... ย่อมบรรลุเจโตสมาธิเช่นนั้น ซึ่งเมื่อจิตตั้งมั่นแล้ว ย่อมพิจารณากายนี้แหละ แต่พื้นเท้าขึ้นไปเบื้องบน แต่ปลายผมลงมาเบื้องล่าง มีหนังหุ้มอยู่โดยรอบ เต็มด้วยของไม่สะอาดมีประการต่างๆ ว่า ‘ในกายนี้มี ผม ขน...ฯลฯ... ไขข้อ มูตร’ และก้าวล่วงหนัง เนื้อ เลือดของบุรุษเสีย ย่อมพิจารณาเห็นกระดูก นี้เป็นทัสสนสมาบัติประการที่ ๒

‘‘Puna caparaṃ, bhante, idhekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā ātappamanvāya…pe… tathārūpaṃ cetosamādhiṃ phusati, yathāsamāhite citte imameva kāyaṃ uddhaṃ pādatalā adho kesamatthakā tacapariyantaṃ pūraṃ nānappakārassa asucino paccavekkhati – ‘atthi imasmiṃ kāye kesā lomā…pe… lasikā mutta’nti. Atikkamma ca purisassa chavimaṃsalohitaṃ aṭṭhiṃ paccavekkhati. Purisassa ca viññāṇasotaṃ pajānāti, ubhayato abbocchinnaṃ idha loke patiṭṭhitañca paraloke patiṭṭhitañca. Ayaṃ tatiyā dassanasamāpatti.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อีกประการหนึ่ง สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้ อาศัยความเพียร ฯลฯ ย่อมได้เจโตสมาธิเช่นนั้น เมื่อจิตตั้งมั่นแล้วอย่างใด ย่อมพิจารณากายนี้แหละ เบื้องบนแต่พื้นเท้าขึ้นไป เบื้องต่ำแต่ปลายผมลงมา มีหนังหุ้มอยู่โดยรอบ เต็มด้วยของไม่สะอาดมีประการต่างๆ ว่า ‘ในกายนี้มี ผม ขน ฯลฯ น้ำเหลือง น้ำมูตร’ และย่อมพิจารณากระดูก ก้าวล่วงหนัง เนื้อ และเลือดของบุรุษ และย่อมรู้ชัดกระแสวิญญาณของบุรุษซึ่งไม่ขาดสายทั้ง ๒ ส่วน ตั้งอยู่แล้วในโลกนี้และตั้งอยู่แล้วในโลกหน้า นี้เป็นทัสสนสมาบัติประการที่ ๓

‘‘Puna caparaṃ, bhante, idhekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā ātappamanvāya…pe… tathārūpaṃ cetosamādhiṃ phusati, yathāsamāhite citte imameva kāyaṃ uddhaṃ pādatalā adho kesamatthakā tacapariyantaṃ pūraṃ nānappakārassa asucino paccavekkhati – ‘atthi imasmiṃ kāye kesā lomā…pe… lasikā mutta’nti. Atikkamma ca purisassa chavimaṃsalohitaṃ aṭṭhiṃ paccavekkhati. Purisassa ca viññāṇasotaṃ pajānāti, ubhayato abbocchinnaṃ idha loke appatiṭṭhitañca paraloke appatiṭṭhitañca. Ayaṃ catutthā dassanasamāpatti. Etadānuttariyaṃ, bhante, dassanasamāpattīsu.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อีกประการหนึ่ง สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้ อาศัยความเพียร ฯลฯ ย่อมได้เจโตสมาธิเช่นนั้น เมื่อจิตตั้งมั่นแล้วอย่างใด ย่อมพิจารณากายนี้แหละ เบื้องบนแต่พื้นเท้าขึ้นไป เบื้องต่ำแต่ปลายผมลงมา มีหนังหุ้มอยู่โดยรอบ เต็มด้วยของไม่สะอาดมีประการต่างๆ ว่า ‘ในกายนี้มี ผม ขน ฯลฯ น้ำเหลือง น้ำมูตร’ และย่อมพิจารณากระดูก ก้าวล่วงหนัง เนื้อ และเลือดของบุรุษ และย่อมรู้ชัดกระแสวิญญาณของบุรุษซึ่งไม่ขาดสายทั้ง ๒ ส่วน ไม่ตั้งอยู่แล้วในโลกนี้และไม่ตั้งอยู่แล้วในโลกหน้า นี้เป็นทัสสนสมาบัติประการที่ ๔ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้เป็นธรรมะอย่างยอดเยี่ยมในทัสสนสมาบัติทั้งหลาย

Puggalapaṇṇattidesanā

เทศนาว่าด้วยบัญญัติบุคคล

150. ‘‘Aparaṃ pana, bhante, etadānuttariyaṃ, yathā bhagavā dhammaṃ deseti puggalapaṇṇattīsu. Sattime, bhante, puggalā. Ubhatobhāgavimutto paññāvimutto kāyasakkhī diṭṭhippatto saddhāvimutto dhammānusārī saddhānusārī. Etadānuttariyaṃ, bhante, puggalapaṇṇattīsu.

๑๕๐. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อีกประการหนึ่ง การที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมในเรื่องบัญญัติบุคคล นี้เป็นธรรมะอย่างยอดเยี่ยม ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บุคคลเหล่านี้มี ๗ จำพวก คือ อุภโตภาควิมุต ปัญญาวิมุต กายสักขี ทิฏฐิปปัตตะ สัทธาวิมุต ธัมมานุสารี สัทธานุสารี ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้เป็นธรรมะอย่างยอดเยี่ยมในเรื่องบัญญัติบุคคล

Padhānadesanā

เทศนาว่าด้วยปธาน

151. ‘‘Aparaṃ pana, bhante, etadānuttariyaṃ, yathā bhagavā dhammaṃ deseti padhānesu. Sattime, bhante sambojjhaṅgā satisambojjhaṅgo dhammavicayasambojjhaṅgo vīriyasambojjhaṅgo pītisambojjhaṅgo passaddhisambojjhaṅgo samādhisambojjhaṅgo [Pg.88] upekkhāsambojjhaṅgo. Etadānuttariyaṃ, bhante, padhānesu.

๑๕๑. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อีกประการหนึ่ง การที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมในเรื่องปธาน นี้เป็นธรรมะอย่างยอดเยี่ยม ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ โพชฌงค์เหล่านี้มี ๗ ประการ คือ สติสัมโพชฌงค์ ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ วิริยสัมโพชฌงค์ ปีติสัมโพชฌงค์ ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ สมาธิสัมโพชฌงค์ อุเบกขาสัมโพชฌงค์ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้เป็นธรรมะอย่างยอดเยี่ยมในเรื่องปธาน

Paṭipadādesanā

เทศนาว่าด้วยปฏิปทา

152. ‘‘Aparaṃ pana, bhante, etadānuttariyaṃ, yathā bhagavā dhammaṃ deseti paṭipadāsu. Catasso imā, bhante, paṭipadā dukkhā paṭipadā dandhābhiññā, dukkhā paṭipadā khippābhiññā, sukhā paṭipadā dandhābhiññā, sukhā paṭipadā khippābhiññāti. Tatra, bhante, yāyaṃ paṭipadā dukkhā dandhābhiññā, ayaṃ, bhante, paṭipadā ubhayeneva hīnā akkhāyati dukkhattā ca dandhattā ca. Tatra, bhante, yāyaṃ paṭipadā dukkhā khippābhiññā, ayaṃ pana, bhante, paṭipadā dukkhattā hīnā akkhāyati. Tatra, bhante, yāyaṃ paṭipadā sukhā dandhābhiññā, ayaṃ pana, bhante, paṭipadā dandhattā hīnā akkhāyati. Tatra, bhante, yāyaṃ paṭipadā sukhā khippābhiññā, ayaṃ pana, bhante, paṭipadā ubhayeneva paṇītā akkhāyati sukhattā ca khippattā ca. Etadānuttariyaṃ, bhante, paṭipadāsu.

๑๕๒. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อีกประการหนึ่ง การที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมในเรื่องปฏิปทา นี้เป็นธรรมะอย่างยอดเยี่ยม ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ปฏิปทาเหล่านี้มี ๔ ประการ คือ ทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา, ทุกขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา, สุขาปฏิปทา ทันธาภิญญา, สุขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บรรดาปฏิปทาเหล่านั้น ปฏิปทาที่เป็นทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญาใด ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ปฏิปทานี้เรียกว่าเลวโดยส่วนสอง คือ เพราะเป็นทุกข์และเพราะรู้ได้ช้า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บรรดาปฏิปทาเหล่านั้น ปฏิปทาที่เป็นทุกขาปฏิปทา ขิปปาภิญญาใด ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ปฏิปทานี้เรียกว่าเลวเพราะเป็นทุกข์ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บรรดาปฏิปทาเหล่านั้น ปฏิปทาที่เป็นสุขาปฏิปทา ทันธาภิญญาใด ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ปฏิปทานี้เรียกว่าเลวเพราะรู้ได้ช้า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บรรดาปฏิปทาเหล่านั้น ปฏิปทาที่เป็นสุขาปฏิปทา ขิปปาภิญญาใด ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ปฏิปทานี้เรียกว่าประณีตโดยส่วนสอง คือ เพราะเป็นสุขและเพราะรู้ได้เร็ว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้เป็นธรรมะอย่างยอดเยี่ยมในเรื่องปฏิปทา

Bhassasamācārādidesanā

เทศนาว่าด้วยภัสสสมาจารเป็นต้น

153. ‘‘Aparaṃ pana, bhante, etadānuttariyaṃ, yathā bhagavā dhammaṃ deseti bhassasamācāre. Idha, bhante, ekacco na ceva musāvādupasañhitaṃ vācaṃ bhāsati na ca vebhūtiyaṃ na ca pesuṇiyaṃ na ca sārambhajaṃ jayāpekkho; mantā mantā ca vācaṃ bhāsati nidhānavatiṃ kālena. Etadānuttariyaṃ, bhante, bhassasamācāre.

๑๕๓. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อีกประการหนึ่ง การที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมในเรื่องภัสสสมาจาร นี้เป็นธรรมะอย่างยอดเยี่ยม ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บุคคลบางคนในโลกนี้ ไม่กล่าววาจาที่ประกอบด้วยมุสา ไม่กล่าววาจาให้แตกร้าว ไม่กล่าววาจาส่อเสียด ไม่กล่าววาจาหยาบคายเพราะมุ่งจะเอาชนะ แต่จะใคร่ครวญแล้วใคร่ครวญอีกจึงกล่าววาจาที่มีหลักฐาน ถูกกาล ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้เป็นธรรมะอย่างยอดเยี่ยมในเรื่องภัสสสมาจาร

‘‘Aparaṃ pana, bhante, etadānuttariyaṃ, yathā bhagavā dhammaṃ deseti purisasīlasamācāre. Idha, bhante, ekacco sacco cassa saddho ca, na ca kuhako, na ca lapako, na ca nemittiko, na ca nippesiko, na ca lābhena lābhaṃ nijigīsanako, indriyesu guttadvāro, bhojane mattaññū, samakārī, jāgariyānuyogamanuyutto, atandito, āraddhavīriyo, jhāyī, satimā, kalyāṇapaṭibhāno, gatimā, dhitimā, matimā, na ca kāmesu giddho, sato ca nipako ca. Etadānuttariyaṃ, bhante, purisasīlasamācāre.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อีกประการหนึ่ง การที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมในเรื่องปุริสสีลสมาจาร นี้เป็นธรรมะอย่างยอดเยี่ยม ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้มีวาจาสัตย์ มีศรัทธา ไม่โอ้อวด ไม่พูดเลียบเคียง ไม่ทำนิมิต ไม่บีบคั้น ไม่แสวงหาลาภด้วยลาภ เป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย รู้ประมาณในโภชนะ ประพฤติสม่ำเสมอ ประกอบความเพียรเป็นเครื่องตื่นอยู่ ไม่เกียจคร้าน ปรารภความเพียร เป็นผู้เพ่งฌาน มีสติ มีปฏิภาณดี มีคติ มีธิติ มีมติ ไม่กำหนัดในกามทั้งหลาย มีสติและปัญญา ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้เป็นธรรมะอย่างยอดเยี่ยมในเรื่องปุริสสีลสมาจาร

Anusāsanavidhādesanā

เทศนาว่าด้วยวิธีอนุศาสน์

154. ‘‘Aparaṃ [Pg.89] pana, bhante, etadānuttariyaṃ, yathā bhagavā dhammaṃ deseti anusāsanavidhāsu. Catasso imā bhante anusāsanavidhā – jānāti, bhante, bhagavā aparaṃ puggalaṃ paccattaṃ yonisomanasikārā ‘ayaṃ puggalo yathānusiṭṭhaṃ tathā paṭipajjamāno tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno bhavissati avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo’ti. Jānāti, bhante, bhagavā paraṃ puggalaṃ paccattaṃ yonisomanasikārā – ‘ayaṃ puggalo yathānusiṭṭhaṃ tathā paṭipajjamāno tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā rāgadosamohānaṃ tanuttā sakadāgāmī bhavissati, sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karissatī’ti. Jānāti, bhante, bhagavā paraṃ puggalaṃ paccattaṃ yonisomanasikārā – ‘ayaṃ puggalo yathānusiṭṭhaṃ tathā paṭipajjamāno pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko bhavissati tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā’ti. Jānāti, bhante, bhagavā paraṃ puggalaṃ paccattaṃ yonisomanasikārā – ‘ayaṃ puggalo yathānusiṭṭhaṃ tathā paṭipajjamāno āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissatī’ti. Etadānuttariyaṃ, bhante, anusāsanavidhāsu.

๑๕๔. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อีกประการหนึ่ง การที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมในวิธีแห่งการพร่ำสอนทั้งหลาย ข้อนี้เป็นเยี่ยม ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วิธีแห่งการพร่ำสอน ๔ ประการนี้มีอยู่ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงมนสิการโดยแยบคายเป็นส่วนพระองค์ ทรงทราบชัดบุคคลอื่นว่า ‘บุคคลนี้ เมื่อปฏิบัติตามที่เราพร่ำสอน จักเป็นพระโสดาบัน เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป มีอันไม่ไปเกิดในอบายเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงมนสิการโดยแยบคายเป็นส่วนพระองค์ ทรงทราบชัดบุคคลอื่นว่า ‘บุคคลนี้ เมื่อปฏิบัติตามที่เราพร่ำสอน จักเป็นพระสกทาคามี เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป และเพราะราคะ โทสะ โมหะเบาบาง จักมาสู่โลกนี้อีกครั้งเดียวเท่านั้น แล้วทำที่สุดแห่งทุกข์ได้’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงมนสิการโดยแยบคายเป็นส่วนพระองค์ ทรงทราบชัดบุคคลอื่นว่า ‘บุคคลนี้ เมื่อปฏิบัติตามที่เราพร่ำสอน จักเป็นโอปปาติกะ เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ สิ้นไป จักปรินิพพานในภพนั้น มีอันไม่กลับมาจากโลกนั้นเป็นธรรมดา’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงมนสิการโดยแยบคายเป็นส่วนพระองค์ ทรงทราบชัดบุคคลอื่นว่า ‘บุคคลนี้ เมื่อปฏิบัติตามที่เราพร่ำสอน จักทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันหาอาสวะมิได้ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไป ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้อนี้เป็นเยี่ยมในวิธีแห่งการพร่ำสอนทั้งหลาย

Parapuggalavimuttiñāṇadesanā

ปรปุคคลวิมุตติญาณเทศนา

155. ‘‘Aparaṃ pana, bhante, etadānuttariyaṃ, yathā bhagavā dhammaṃ deseti parapuggalavimuttiñāṇe. Jānāti, bhante, bhagavā paraṃ puggalaṃ paccattaṃ yonisomanasikārā – ‘ayaṃ puggalo tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno bhavissati avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo’ti. Jānāti, bhante, bhagavā paraṃ puggalaṃ paccattaṃ yonisomanasikārā – ‘ayaṃ puggalo tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā rāgadosamohānaṃ tanuttā sakadāgāmī bhavissati, sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karissatī’ti. Jānāti, bhante, bhagavā paraṃ puggalaṃ paccattaṃ yonisomanasikārā – ‘ayaṃ puggalo pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko bhavissati tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā’ti. Jānāti, bhante, bhagavā paraṃ puggalaṃ paccattaṃ yonisomanasikārā – ‘ayaṃ puggalo āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ [Pg.90] diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissatī’ti. Etadānuttariyaṃ, bhante, parapuggalavimuttiñāṇe.

๑๕๕. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อีกประการหนึ่ง การที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมในปรปุคคลวิมุตติญาณ ข้อนี้เป็นเยี่ยม ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงมนสิการโดยแยบคายเป็นส่วนพระองค์ ทรงทราบชัดบุคคลอื่นว่า ‘บุคคลนี้ จักเป็นพระโสดาบัน เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป มีอันไม่ไปเกิดในอบายเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงมนสิการโดยแยบคายเป็นส่วนพระองค์ ทรงทราบชัดบุคคลอื่นว่า ‘บุคคลนี้ จักเป็นพระสกทาคามี เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป และเพราะราคะ โทสะ โมหะเบาบาง จักมาสู่โลกนี้อีกครั้งเดียวเท่านั้น แล้วทำที่สุดแห่งทุกข์ได้’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงมนสิการโดยแยบคายเป็นส่วนพระองค์ ทรงทราบชัดบุคคลอื่นว่า ‘บุคคลนี้ จักเป็นโอปปาติกะ เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ สิ้นไป จักปรินิพพานในภพนั้น มีอันไม่กลับมาจากโลกนั้นเป็นธรรมดา’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงมนสิการโดยแยบคายเป็นส่วนพระองค์ ทรงทราบชัดบุคคลอื่นว่า ‘บุคคลนี้ จักทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันหาอาสวะมิได้ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไป ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้อนี้เป็นเยี่ยมในปรปุคคลวิมุตติญาณ

Sassatavādadesanā

สัสสตวาทเทศนา

156. ‘‘Aparaṃ pana, bhante, etadānuttariyaṃ, yathā bhagavā dhammaṃ deseti sassatavādesu. Tayome, bhante, sassatavādā. Idha, bhante, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā ātappamanvāya…pe… tathārūpaṃ cetosamādhiṃ phusati, yathāsamāhite citte anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. Seyyathidaṃ, ekampi jātiṃ dvepi jātiyo tissopi jātiyo catassopi jātiyo pañcapi jātiyo dasapi jātiyo vīsampi jātiyo tiṃsampi jātiyo cattālīsampi jātiyo paññāsampi jātiyo jātisatampi jātisahassampi jātisatasahassampi anekānipi jātisatāni anekānipi jātisahassāni anekānipi jātisatasahassāni, ‘amutrāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādiṃ; tatrāpāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapanno’ti. Iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. So evamāha – ‘atītaṃpāhaṃ addhānaṃ jānāmi – saṃvaṭṭi vā loko vivaṭṭi vāti. Anāgataṃpāhaṃ addhānaṃ jānāmi – saṃvaṭṭissati vā loko vivaṭṭissati vāti. Sassato attā ca loko ca vañjho kūṭaṭṭho esikaṭṭhāyiṭṭhito. Te ca sattā sandhāvanti saṃsaranti cavanti upapajjanti, atthitveva sassatisama’nti. Ayaṃ paṭhamo sassatavādo.

๑๕๖. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อีกประการหนึ่ง การที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมในสัสสตวาทะทั้งหลาย ข้อนี้เป็นเยี่ยม ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สัสสตวาทะ ๓ ประการนี้มีอยู่ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้ อาศัยความเพียร...ฯลฯ...ย่อมได้เจโตสมาธิเช่นนั้น เมื่อจิตเป็นสมาธิแล้ว ย่อมระลึกถึงชาติก่อนได้เป็นอันมาก คือ ระลึกได้ชาติหนึ่งบ้าง สองชาติบ้าง สามชาติบ้าง สี่ชาติบ้าง ห้าชาติบ้าง สิบชาติบ้าง ยี่สิบชาติบ้าง สามสิบชาติบ้าง สี่สิบชาติบ้าง ห้าสิบชาติบ้าง ร้อยชาติบ้าง พันชาติบ้าง แสนชาติบ้าง หลายร้อยชาติบ้าง หลายพันชาติบ้าง หลายแสนชาติบ้าง ว่า ‘ในภพโน้น เรามีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขเสวยทุกข์อย่างนั้น มีอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพนั้นแล้ว ได้ไปเกิดในภพโน้น แม้ในภพนั้น เราก็มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขเสวยทุกข์อย่างนั้น มีอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพนั้นแล้ว ได้มาเกิดในภพนี้’ เธอย่อมระลึกถึงชาติก่อนได้เป็นอันมาก พร้อมทั้งลักษณะและเรื่องราวได้ดังนี้ เขากล่าวอย่างนี้ว่า ‘เรารู้กาลที่ล่วงแล้วได้ว่า โลกพินาศแล้วหรือเจริญขึ้น เรารู้กาลในอนาคตได้ว่า โลกจักพินาศหรือจักเจริญขึ้น อัตตาและโลกเที่ยง เป็นหมัน ตั้งมั่นอยู่ดุจยอดภูเขา ตั้งมั่นอยู่ดุจเสาหิน ส่วนสัตว์เหล่านั้นย่อมแล่นไป ย่อมท่องเที่ยวไป ย่อมจุติ ย่อมเกิด แต่สิ่งที่เป็นสัสสตสมะ (สิ่งที่เปรียบด้วยของเที่ยง) ย่อมมีอยู่ทีเดียว’ นี้เป็นสัสสตวาทะข้อที่ ๑

‘‘Puna caparaṃ, bhante, idhekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā ātappamanvāya…pe… tathārūpaṃ cetosamādhiṃ phusati, yathāsamāhite citte anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. Seyyathidaṃ, ekampi saṃvaṭṭavivaṭṭaṃ dvepi saṃvaṭṭavivaṭṭāni tīṇipi saṃvaṭṭavivaṭṭāni cattāripi saṃvaṭṭavivaṭṭāni pañcapi saṃvaṭṭavivaṭṭāni dasapi saṃvaṭṭavivaṭṭāni, ‘amutrāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto [Pg.91] evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādiṃ; tatrāpāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapanno’ti. Iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. So evamāha – ‘atītaṃpāhaṃ addhānaṃ jānāmi saṃvaṭṭi vā loko vivaṭṭi vāti. Anāgataṃpāhaṃ addhānaṃ jānāmi saṃvaṭṭissati vā loko vivaṭṭissati vāti. Sassato attā ca loko ca vañjho kūṭaṭṭho esikaṭṭhāyiṭṭhito. Te ca sattā sandhāvanti saṃsaranti cavanti upapajjanti, atthitveva sassatisama’nti. Ayaṃ dutiyo sassatavādo.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อีกประการหนึ่ง สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้ อาศัยความเพียร...ฯลฯ... บรรลุเจโตสมาธิเช่นนั้น ซึ่งเมื่อจิตตั้งมั่นแล้ว ย่อมระลึกถึงบุพเพนิวาสอันมีประการต่างๆ ได้ คือ ระลึกถึงสังวัฏฏวิวัฏฏกัป 1 กัปบ้าง 2 กัปบ้าง 3 กัปบ้าง 4 กัปบ้าง 5 กัปบ้าง 10 กัปบ้าง ว่า ‘ในภพโน้น เรามีชื่ออย่างนี้ มีโคตรอย่างนี้ มีวรรณะอย่างนี้ มีอาหารอย่างนี้ เสวยสุขเสวยทุกข์อย่างนี้ มีอายุขัยอย่างนี้ เรานั้นจุติจากภพนั้นแล้ว ได้ไปเกิดในภพโน้น แม้ในภพนั้น เราก็มีชื่ออย่างนี้ มีโคตรอย่างนี้ มีวรรณะอย่างนี้ มีอาหารอย่างนี้ เสวยสุขเสวยทุกข์อย่างนี้ มีอายุขัยอย่างนี้ เรานั้นจุติจากภพนั้นแล้ว ได้มาเกิดในภพนี้’ เธอระลึกถึงบุพเพนิวาสอันมีประการต่างๆ พร้อมทั้งอาการ พร้อมทั้งอุเทศ ได้ดังนี้ เธอกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เรารู้กาลส่วนอดีตว่า โลกพินาศแล้วบ้าง เจริญแล้วบ้าง เรารู้กาลส่วนอนาคตว่า โลกจักพินาศบ้าง จักเจริญบ้าง อัตตาและโลกเที่ยง เป็นหมัน ตั้งมั่นดุจยอดภูเขา ตั้งมั่นดุจเสาเขื่อน ส่วนสัตว์เหล่านั้นย่อมแล่นไป ย่อมท่องเที่ยวไป ย่อมจุติ ย่อมอุบัติ แต่มีสภาวะที่เที่ยงแท้คงที่อยู่เสมอ’ นี้เป็นสัสสตวาทะ ประการที่ 2

‘‘Puna caparaṃ, bhante, idhekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā ātappamanvāya…pe… tathārūpaṃ cetosamādhiṃ phusati, yathāsamāhite citte anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. Seyyathidaṃ, dasapi saṃvaṭṭavivaṭṭāni vīsampi saṃvaṭṭavivaṭṭāni tiṃsampi saṃvaṭṭavivaṭṭāni cattālīsampi saṃvaṭṭavivaṭṭāni, ‘amutrāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādiṃ; tatrāpāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapanno’ti. Iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. So evamāha – ‘atītaṃpāhaṃ addhānaṃ jānāmi saṃvaṭṭipi loko vivaṭṭipīti; anāgataṃpāhaṃ addhānaṃ jānāmi saṃvaṭṭissatipi loko vivaṭṭissatipīti. Sassato attā ca loko ca vañjho kūṭaṭṭho esikaṭṭhāyiṭṭhito. Te ca sattā sandhāvanti saṃsaranti cavanti upapajjanti, atthitveva sassatisama’nti. Ayaṃ tatiyo sassatavādo, etadānuttariyaṃ, bhante, sassatavādesu.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อีกประการหนึ่ง สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้ อาศัยความเพียร...ฯลฯ... บรรลุเจโตสมาธิเช่นนั้น ซึ่งเมื่อจิตตั้งมั่นแล้ว ย่อมระลึกถึงบุพเพนิวาสอันมีประการต่างๆ ได้ คือ ระลึกถึงสังวัฏฏวิวัฏฏกัป 10 กัปบ้าง 20 กัปบ้าง 30 กัปบ้าง 40 กัปบ้าง ว่า ‘ในภพโน้น เรามีชื่ออย่างนี้ มีโคตรอย่างนี้ มีวรรณะอย่างนี้ มีอาหารอย่างนี้ เสวยสุขเสวยทุกข์อย่างนี้ มีอายุขัยอย่างนี้ เรานั้นจุติจากภพนั้นแล้ว ได้ไปเกิดในภพโน้น แม้ในภพนั้น เราก็มีชื่ออย่างนี้ มีโคตรอย่างนี้ มีวรรณะอย่างนี้ มีอาหารอย่างนี้ เสวยสุขเสวยทุกข์อย่างนี้ มีอายุขัยอย่างนี้ เรานั้นจุติจากภพนั้นแล้ว ได้มาเกิดในภพนี้’ เธอระลึกถึงบุพเพนิวาสอันมีประการต่างๆ พร้อมทั้งอาการ พร้อมทั้งอุเทศ ได้ดังนี้ เธอกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เรารู้กาลส่วนอดีตว่า โลกพินาศแล้วบ้าง เจริญแล้วบ้าง เรารู้กาลส่วนอนาคตว่า โลกจักพินาศบ้าง จักเจริญบ้าง อัตตาและโลกเที่ยง เป็นหมัน ตั้งมั่นดุจยอดภูเขา ตั้งมั่นดุจเสาเขื่อน ส่วนสัตว์เหล่านั้นย่อมแล่นไป ย่อมท่องเที่ยวไป ย่อมจุติ ย่อมอุบัติ แต่มีสภาวะที่เที่ยงแท้คงที่อยู่เสมอ’ นี้เป็นสัสสตวาทะ ประการที่ 3 ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในบรรดาสัสสตวาทะทั้งหลาย (พระธรรมเทศนาของพระผู้มีพระภาค) นี้ยอดเยี่ยม

Pubbenivāsānussatiñāṇadesanā

ปุพเพนิวาสานุสสติญาณเทศนา

157. ‘‘Aparaṃ pana, bhante, etadānuttariyaṃ, yathā bhagavā dhammaṃ deseti pubbenivāsānussatiñāṇe. Idha, bhante, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā ātappamanvāya…pe… tathārūpaṃ cetosamādhiṃ phusati, yathāsamāhite citte anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. Seyyathidaṃ, ekampi jātiṃ dvepi jātiyo tissopi jātiyo catassopi jātiyo pañcapi jātiyo dasapi jātiyo vīsampi jātiyo tiṃsampi jātiyo cattālīsampi [Pg.92] jātiyo paññāsampi jātiyo jātisatampi jātisahassampi jātisatasahassampi anekepi saṃvaṭṭakappe anekepi vivaṭṭakappe anekepi saṃvaṭṭavivaṭṭakappe, ‘amutrāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādiṃ; tatrāpāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapanno’ti. Iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. Santi, bhante, devā, yesaṃ na sakkā gaṇanāya vā saṅkhānena vā āyu saṅkhātuṃ. Api ca, yasmiṃ yasmiṃ attabhāve abhinivuṭṭhapubbo hoti yadi vā rūpīsu yadi vā arūpīsu yadi vā saññīsu yadi vā asaññīsu yadi vā nevasaññīnāsaññīsu. Iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. Etadānuttariyaṃ, bhante, pubbenivāsānussatiñāṇe.

๑๕๗. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อีกประการหนึ่ง การที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมในเรื่องปุพเพนิวาสานุสสติญาณนั้น เป็นสิ่งที่ยอดเยี่ยม ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้ อาศัยความเพียร...ฯลฯ... บรรลุเจโตสมาธิเช่นนั้น ซึ่งเมื่อจิตตั้งมั่นแล้ว ย่อมระลึกถึงบุพเพนิวาสอันมีประการต่างๆ ได้ คือ ระลึกถึงชาติ 1 ชาติบ้าง 2 ชาติบ้าง 3 ชาติบ้าง 4 ชาติบ้าง 5 ชาติบ้าง 10 ชาติบ้าง 20 ชาติบ้าง 30 ชาติบ้าง 40 ชาติบ้าง 50 ชาติบ้าง 100 ชาติบ้าง 1,000 ชาติบ้าง 100,000 ชาติบ้าง ระลึกถึงสังวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง วิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง สังวัฏฏวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ว่า ‘ในภพโน้น เรามีชื่ออย่างนี้ มีโคตรอย่างนี้ มีวรรณะอย่างนี้ มีอาหารอย่างนี้ เสวยสุขเสวยทุกข์อย่างนี้ มีอายุขัยอย่างนี้ เรานั้นจุติจากภพนั้นแล้ว ได้ไปเกิดในภพโน้น แม้ในภพนั้น เราก็มีชื่ออย่างนี้ มีโคตรอย่างนี้ มีวรรณะอย่างนี้ มีอาหารอย่างนี้ เสวยสุขเสวยทุกข์อย่างนี้ มีอายุขัยอย่างนี้ เรานั้นจุติจากภพนั้นแล้ว ได้มาเกิดในภพนี้’ เธอระลึกถึงบุพเพนิวาสอันมีประการต่างๆ พร้อมทั้งอาการ พร้อมทั้งอุเทศ ได้ดังนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ มีเทวดาบางพวกซึ่งใครๆ ไม่สามารถจะนับอายุของท่านได้ด้วยการนับหรือการคำนวณ อนึ่ง เธอเคยอยู่ในอัตภาพใดๆ ไม่ว่าจะเป็นพวกมีรูป หรือไม่มีรูป หรือมีสัญญา หรือไม่มีสัญญา หรือมีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่ เธอย่อมระลึกถึงบุพเพนิวาสอันมีประการต่างๆ พร้อมทั้งอาการ พร้อมทั้งอุเทศ ในอัตภาพนั้นๆ ได้ดังนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ (ความรู้) นี้ยอดเยี่ยมในเรื่องปุพเพนิวาสานุสสติญาณ

Cutūpapātañāṇadesanā

จุตูปปาตญาณเทศนา

158. ‘‘Aparaṃ pana, bhante, etadānuttariyaṃ, yathā bhagavā dhammaṃ deseti sattānaṃ cutūpapātañāṇe. Idha, bhante, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā ātappamanvāya…pe… tathārūpaṃ cetosamādhiṃ phusati, yathāsamāhite citte dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate yathākammūpage satte pajānāti – ‘ime vata bhonto sattā kāyaduccaritena samannāgatā vacīduccaritena samannāgatā manoduccaritena samannāgatā ariyānaṃ upavādakā micchādiṭṭhikā micchādiṭṭhikammasamādānā. Te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapannā. Ime vā pana bhonto sattā kāyasucaritena samannāgatā vacīsucaritena samannāgatā manosucaritena samannāgatā ariyānaṃ anupavādakā sammādiṭṭhikā sammādiṭṭhikammasamādānā. Te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannā’ti. Iti dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte [Pg.93] suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate yathākammūpage satte pajānāti. Etadānuttariyaṃ, bhante, sattānaṃ cutūpapātañāṇe.

๑๕๘. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้ออื่นยังมีอีก คือ การที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมในจุตูปปาตญาณของสัตว์ทั้งหลาย นี้เป็นความยอดเยี่ยม ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้ อาศัยความเพียร ฯลฯ ย่อมได้เจโตสมาธิเช่นนั้น เมื่อจิตตั้งมั่นแล้ว ย่อมเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังเกิด ทั้งชั้นต่ำ ชั้นดี มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทราม ได้ดี ตกยาก ด้วยตาทิพย์อันบริสุทธิ์ เกินตามนุษย์ ย่อมรู้ชัดถึงหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมว่า ท่านผู้เจริญ สัตว์เหล่านี้ประกอบด้วยกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต เป็นผู้กล่าวร้ายพระอริยะ เป็นมิจฉาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำผิด หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ส่วนท่านผู้เจริญ สัตว์เหล่านี้ประกอบด้วยกายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต ไม่กล่าวร้ายพระอริยะ เป็นสัมมาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำชอบ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ด้วยประการฉะนี้ ท่านย่อมเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังเกิด ทั้งชั้นต่ำ ชั้นดี มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทราม ได้ดี ตกยาก ด้วยตาทิพย์อันบริสุทธิ์ เกินตามนุษย์ ย่อมรู้ชัดถึงหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรม ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้เป็นความยอดเยี่ยมในจุตูปปาตญาณของสัตว์ทั้งหลาย

Iddhividhadesanā

เทศนาว่าด้วยอิทธิวิธี

159. ‘‘Aparaṃ pana, bhante, etadānuttariyaṃ, yathā bhagavā dhammaṃ deseti iddhividhāsu. Dvemā, bhante, iddhividhāyo – atthi, bhante, iddhi sāsavā saupadhikā, ‘no ariyā’ti vuccati. Atthi, bhante, iddhi anāsavā anupadhikā ‘ariyā’ti vuccati. ‘‘Katamā ca, bhante, iddhi sāsavā saupadhikā, ‘no ariyā’ti vuccati? Idha, bhante, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā ātappamanvāya…pe… tathārūpaṃ cetosamādhiṃ phusati, yathāsamāhite citte anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhoti. Ekopi hutvā bahudhā hoti, bahudhāpi hutvā eko hoti; āvibhāvaṃ tirobhāvaṃ tirokuṭṭaṃ tiropākāraṃ tiropabbataṃ asajjamāno gacchati seyyathāpi ākāse. Pathaviyāpi ummujjanimujjaṃ karoti, seyyathāpi udake. Udakepi abhijjamāne gacchati, seyyathāpi pathaviyaṃ. Ākāsepi pallaṅkena kamati, seyyathāpi pakkhī sakuṇo. Imepi candimasūriye evaṃmahiddhike evaṃmahānubhāve pāṇinā parāmasati parimajjati. Yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vatteti. Ayaṃ, bhante, iddhi sāsavā saupadhikā, ‘no ariyā’ti vuccati.

๑๕๙. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้ออื่นยังมีอีก คือ การที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมในอิทธิวิธีทั้งหลาย นี้เป็นความยอดเยี่ยม ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อิทธิวิธี ๒ อย่างนี้ คือ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อิทธิวิธีที่ยังมีอาสวะ ยังมีอุปธิ ที่เรียกว่า ไม่ใช่อริยะ มีอยู่ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อิทธิวิธีที่ไม่มีอาสวะ ไม่มีอุปธิ ที่เรียกว่า เป็นอริยะ มีอยู่ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อิทธิวิธีที่ยังมีอาสวะ ยังมีอุปธิ ที่เรียกว่า ไม่ใช่อริยะ เป็นอย่างไร ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้ อาศัยความเพียร ฯลฯ ย่อมได้เจโตสมาธิเช่นนั้น เมื่อจิตตั้งมั่นแล้ว ย่อมแสดงอิทธิวิธีได้หลายอย่าง คือ คนเดียวเป็นหลายคนก็ได้ หลายคนเป็นคนเดียวก็ได้ ทำให้ปรากฏก็ได้ ทำให้หายไปก็ได้ ไปทะลุฝา ทะลุกำแพง ทะลุภูเขา ไม่ติดขัด เหมือนไปในที่ว่างก็ได้ ผุดขึ้นดำลงในแผ่นดิน เหมือนในน้ำก็ได้ เดินบนน้ำไม่แตก เหมือนเดินบนแผ่นดินก็ได้ ไปในอากาศโดยบัลลังก์ เหมือนนกมีปีกก็ได้ ลูบคลำพระจันทร์พระอาทิตย์ ซึ่งมีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมากด้วยฝ่ามือก็ได้ ใช้อำนาจทางกายไปถึงพรหมโลกก็ได้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้คืออิทธิวิธีที่ยังมีอาสวะ ยังมีอุปธิ ที่เรียกว่า ไม่ใช่อริยะ

‘‘Katamā pana, bhante, iddhi anāsavā anupadhikā, ‘ariyā’ti vuccati? Idha, bhante, bhikkhu sace ākaṅkhati – ‘paṭikūle appaṭikūlasaññī vihareyya’nti, appaṭikūlasaññī tattha viharati. Sace ākaṅkhati – ‘appaṭikūle paṭikūlasaññī vihareyya’nti, paṭikūlasaññī tattha viharati. Sace ākaṅkhati – ‘paṭikūle ca appaṭikūle ca appaṭikūlasaññī vihareyya’nti, appaṭikūlasaññī tattha viharati. Sace ākaṅkhati – ‘paṭikūle ca appaṭikūle ca paṭikūlasaññī vihareyya’nti, paṭikūlasaññī tattha viharati. Sace ākaṅkhati – ‘paṭikūlañca appaṭikūlañca tadubhayaṃ abhinivajjetvā upekkhako vihareyyaṃ sato sampajāno’ti, upekkhako tattha viharati sato sampajāno. Ayaṃ, bhante, iddhi anāsavā anupadhikā ‘ariyā’ti vuccati. Etadānuttariyaṃ, bhante, iddhividhāsu. Taṃ bhagavā asesamabhijānāti, taṃ bhagavato asesamabhijānato uttari abhiññeyyaṃ natthi, yadabhijānaṃ añño samaṇo [Pg.94] vā brāhmaṇo vā bhagavatā bhiyyobhiññataro assa yadidaṃ iddhividhāsu.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็อิทธิวิธีที่ไม่มีอาสวะ ไม่มีอุปธิ ที่เรียกว่า เป็นอริยะ เป็นอย่างไร ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ถ้าหวังว่า เราพึงมีความสำคัญว่าไม่ปฏิกูลในสิ่งปฏิกูลอยู่ ก็ย่อมมีความสำคัญว่าไม่ปฏิกูลในสิ่งนั้นอยู่ได้ ถ้าหวังว่า เราพึงมีความสำคัญว่าปฏิกูลในสิ่งไม่ปฏิกูลอยู่ ก็ย่อมมีความสำคัญว่าปฏิกูลในสิ่งนั้นอยู่ได้ ถ้าหวังว่า เราพึงมีความสำคัญว่าไม่ปฏิกูลทั้งในสิ่งปฏิกูลและสิ่งไม่ปฏิกูลอยู่ ก็ย่อมมีความสำคัญว่าไม่ปฏิกูลในสิ่งนั้นอยู่ได้ ถ้าหวังว่า เราพึงมีความสำคัญว่าปฏิกูลทั้งในสิ่งปฏิกูลและสิ่งไม่ปฏิกูลอยู่ ก็ย่อมมีความสำคัญว่าปฏิกูลในสิ่งนั้นอยู่ได้ ถ้าหวังว่า เราพึงเว้นทั้งสิ่งปฏิกูลและสิ่งไม่ปฏิกูลทั้งสองนั้นแล้ว เป็นผู้วางเฉย มีสติสัมปชัญญะอยู่ ก็ย่อมเป็นผู้วางเฉย มีสติสัมปชัญญะในสิ่งนั้นอยู่ได้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้คืออิทธิวิธีที่ไม่มีอาสวะ ไม่มีอุปธิ ที่เรียกว่า เป็นอริยะ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้เป็นความยอดเยี่ยมในอิทธิวิธีทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคทรงรู้ยิ่งธรรมนั้นโดยสิ้นเชิง เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงรู้ยิ่งธรรมนั้นโดยสิ้นเชิงแล้ว ธรรมที่ควรรู้ยิ่งขึ้นไปกว่านั้น อันสมณะหรือพราหมณ์อื่นรู้แล้วจะพึงรู้ได้ยิ่งกว่าพระผู้มีพระภาคในเรื่องอิทธิวิธีเหล่านี้ หามิได้

Aññathāsatthuguṇadassanaṃ

การแสดงคุณของพระศาสดาโดยประการอื่น

160. ‘‘Yaṃ taṃ, bhante, saddhena kulaputtena pattabbaṃ āraddhavīriyena thāmavatā purisathāmena purisavīriyena purisaparakkamena purisadhorayhena, anuppattaṃ taṃ bhagavatā. Na ca, bhante, bhagavā kāmesu kāmasukhallikānuyogamanuyutto hīnaṃ gammaṃ pothujjanikaṃ anariyaṃ anatthasaṃhitaṃ, na ca attakilamathānuyogamanuyutto dukkhaṃ anariyaṃ anatthasaṃhitaṃ. Catunnañca bhagavā jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī akicchalābhī akasiralābhī.

๑๖๐. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมใดที่กุลบุตรผู้มีศรัทธา มีความเพียรปรารภแล้ว มีกำลัง มีความบากบั่นอย่างบุรุษ มีความเพียรอย่างบุรุษ มีความอดทนอย่างบุรุษ พึงบรรลุ พระผู้มีพระภาคทรงบรรลุธรรมนั้นแล้ว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคมิได้ทรงประกอบกามสุขัลลิกานุโยคในกามทั้งหลาย อันเป็นธรรมเลว เป็นของชาวบ้าน เป็นของปุถุชน ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ และมิได้ทรงประกอบอัตตกิลมถานุโยค อันเป็นทุกข์ ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ อนึ่ง พระผู้มีพระภาคทรงได้ฌาน ๔ อันเป็นอภิเจตสิก เป็นเครื่องอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน ตามความปรารถนา ได้โดยไม่ยาก ได้โดยไม่ลำบาก

Anuyogadānappakāro

อาการที่ให้ถูกซักถาม

161. ‘‘Sace maṃ, bhante, evaṃ puccheyya – ‘kiṃ nu kho, āvuso sāriputta, ahesuṃ atītamaddhānaṃ aññe samaṇā vā brāhmaṇā vā bhagavatā bhiyyobhiññatarā sambodhiya’nti, evaṃ puṭṭho ahaṃ, bhante, ‘no’ti vadeyyaṃ. ‘Kiṃ panāvuso sāriputta, bhavissanti anāgatamaddhānaṃ aññe samaṇā vā brāhmaṇā vā bhagavatā bhiyyobhiññatarā sambodhiya’nti, evaṃ puṭṭho ahaṃ, bhante, ‘no’ti vadeyyaṃ. ‘Kiṃ panāvuso sāriputta, atthetarahi añño samaṇo vā brāhmaṇo vā bhagavatā bhiyyobhiññataro sambodhiya’nti, evaṃ puṭṭho ahaṃ, bhante, ‘no’ti vadeyyaṃ.

๑๖๑. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้ามีผู้ถามข้าพระองค์อย่างนี้ว่า ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ สมณะหรือพราหมณ์เหล่าอื่นผู้รู้ยิ่งกว่าพระผู้มีพระภาคในทางตรัสรู้ ได้มีแล้วในอดีตกาลหรือไม่หนอ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อถูกถามอย่างนี้ ข้าพระองค์พึงตอบว่า ไม่มี ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ ก็สมณะหรือพราหมณ์เหล่าอื่นผู้จะรู้ยิ่งกว่าพระผู้มีพระภาคในทางตรัสรู้ จักมีในอนาคตกาลหรือไม่ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อถูกถามอย่างนี้ ข้าพระองค์พึงตอบว่า ไม่มี ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ ก็สมณะหรือพราหมณ์อื่นผู้รู้ยิ่งกว่าพระผู้มีพระภาคในทางตรัสรู้ มีอยู่ในปัจจุบันกาลหรือไม่ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อถูกถามอย่างนี้ ข้าพระองค์พึงตอบว่า ไม่มี

‘‘Sace pana maṃ, bhante, evaṃ puccheyya – ‘kiṃ nu kho, āvuso sāriputta, ahesuṃ atītamaddhānaṃ aññe samaṇā vā brāhmaṇā vā bhagavatā samasamā sambodhiya’nti, evaṃ puṭṭho ahaṃ, bhante, ‘eva’nti vadeyyaṃ. ‘Kiṃ panāvuso sāriputta, bhavissanti anāgatamaddhānaṃ aññe samaṇā vā brāhmaṇā vā bhagavatā samasamā sambodhiya’nti, evaṃ puṭṭho ahaṃ, bhante, ‘‘eva’’nti vadeyyaṃ. ‘Kiṃ panāvuso sāriputta, atthetarahi aññe samaṇā vā brāhmaṇā vā bhagavatā samasamā sambodhiya’nti, evaṃ puṭṭho ahaṃ bhante ‘no’ti vadeyyaṃ.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าหากจะมีผู้ถามข้าพระองค์อย่างนี้ว่า ‘ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ มีสมณพราหมณ์เหล่าอื่นผู้ตรัสรู้ได้เสมอเหมือนกับพระผู้มีพระภาคในอดีตกาลหรือไม่’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อถูกถามอย่างนี้ ข้าพระองค์พึงตอบว่า ‘มี’ ‘ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ จะมีสมณพราหมณ์เหล่าอื่นผู้ตรัสรู้ได้เสมอเหมือนกับพระผู้มีพระภาคในอนาคตกาลหรือไม่’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อถูกถามอย่างนี้ ข้าพระองค์พึงตอบว่า ‘มี’ ‘ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ ในปัจจุบันนี้ มีสมณพราหมณ์เหล่าอื่นผู้ตรัสรู้ได้เสมอเหมือนกับพระผู้มีพระภาคหรือไม่’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อถูกถามอย่างนี้ ข้าพระองค์พึงตอบว่า ‘ไม่มี’

‘‘Sace pana maṃ, bhante, evaṃ puccheyya – ‘kiṃ panāyasmā sāriputto ekaccaṃ abbhanujānāti, ekaccaṃ na abbhanujānātī’ti, evaṃ puṭṭho ahaṃ, bhante, evaṃ byākareyyaṃ [Pg.95] – ‘sammukhā metaṃ, āvuso, bhagavato sutaṃ, sammukhā paṭiggahitaṃ – ‘‘ahesuṃ atītamaddhānaṃ arahanto sammāsambuddhā mayā samasamā sambodhiya’’nti. Sammukhā metaṃ, āvuso, bhagavato sutaṃ, sammukhā paṭiggahitaṃ – ‘‘bhavissanti anāgatamaddhānaṃ arahanto sammāsambuddhā mayā samasamā sambodhiya’’nti. Sammukhā metaṃ, āvuso, bhagavato sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ – ‘‘aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ ekissā lokadhātuyā dve arahanto sammāsambuddhā apubbaṃ acarimaṃ uppajjeyyuṃ, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’’ti.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าหากจะมีผู้ถามข้าพระองค์อย่างนี้ว่า ‘เหตุไรท่านพระสารีบุตรจึงรับรองบางเรื่อง ไม่รับรองบางเรื่อง’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อถูกถามอย่างนี้ ข้าพระองค์พึงตอบอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุ ข้าพเจ้าได้ฟัง ได้รับมาเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาคว่า ‘พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายผู้ตรัสรู้ได้เสมอเหมือนกับเราในอดีตกาลได้มีแล้ว’ ท่านผู้มีอายุ ข้าพเจ้าได้ฟัง ได้รับมาเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาคว่า ‘พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายผู้ตรัสรู้ได้เสมอเหมือนกับเราในอนาคตกาลจักมี’ ท่านผู้มีอายุ ข้าพเจ้าได้ฟัง ได้รับมาเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้อที่พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ๒ พระองค์จะเสด็จอุบัติขึ้นพร้อมกัน ไม่ก่อนไม่หลังกัน ในโลกธาตุเดียวกันนั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย’

‘‘Kaccāhaṃ, bhante, evaṃ puṭṭho evaṃ byākaramāno vuttavādī ceva bhagavato homi, na ca bhagavantaṃ abhūtena abbhācikkhāmi, dhammassa cānudhammaṃ byākaromi, na ca koci sahadhammiko vādānuvādo gārayhaṃ ṭhānaṃ āgacchatī’’ti? ‘‘Taggha tvaṃ, sāriputta, evaṃ puṭṭho evaṃ byākaramāno vuttavādī ceva me hosi, na ca maṃ abhūtena abbhācikkhasi, dhammassa cānudhammaṃ byākarosi, na ca koci sahadhammiko vādānuvādo gārayhaṃ ṭhānaṃ āgacchatī’’ti.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อข้าพระองค์ถูกถามอย่างนี้แล้วตอบอย่างนี้ ชื่อว่าเป็นผู้กล่าวตามที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ ไม่กล่าวตู่พระผู้มีพระภาคด้วยคำไม่จริง ตอบธรรมสมควรแก่ธรรม และไม่มีถ้อยคำที่กล่าวตามหลักเหตุผลใดๆ จะเป็นเหตุให้ถูกตำหนิใช่หรือไม่ พระเจ้าข้า” “ถูกแล้ว สารีบุตร เมื่อเธอถูกถามอย่างนี้แล้วตอบอย่างนี้ ชื่อว่าเป็นผู้กล่าวตามที่เรากล่าวไว้ ไม่กล่าวตู่เราด้วยคำไม่จริง ตอบธรรมสมควรแก่ธรรม และไม่มีถ้อยคำที่กล่าวตามหลักเหตุผลใดๆ จะเป็นเหตุให้ถูกตำหนิเลย”

Acchariyaabbhutaṃ

เรื่องน่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏ

162. Evaṃ vutte, āyasmā udāyī bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhante, tathāgatassa appicchatā santuṭṭhitā sallekhatā. Yatra hi nāma tathāgato evaṃmahiddhiko evaṃmahānubhāvo, atha ca pana nevattānaṃ pātukarissati! Ekamekañcepi ito, bhante, dhammaṃ aññatitthiyā paribbājakā attani samanupasseyyuṃ, te tāvatakeneva paṭākaṃ parihareyyuṃ. Acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhante, tathāgatassa appicchatā santuṭṭhitā sallekhatā. Yatra hi nāma tathāgato evaṃ mahiddhiko evaṃmahānubhāvo. Atha ca pana nevattānaṃ pātukarissatī’’ti!

๑๖๒. เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ท่านพระอุทายีได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏ ความที่พระตถาคตเป็นผู้มีความปรารถนาน้อย มีความสันโดษ มีความขัดเกลา เพราะพระตถาคตทรงมีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมากถึงอย่างนี้ แต่ก็ไม่ทรงแสดงพระองค์ให้ปรากฏ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หากพวกปริพาชกอัญเดียรถีย์เห็นคุณธรรมแม้เพียงข้อใดข้อหนึ่งในบรรดาคุณธรรมเหล่านี้ในตน พวกเขาก็จะยกเป็นธงเที่ยวประกาศไปแล้ว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏ ความที่พระตถาคตเป็นผู้มีความปรารถนาน้อย มีความสันโดษ มีความขัดเกลา เพราะพระตถาคตทรงมีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมากถึงอย่างนี้ แต่ก็ไม่ทรงแสดงพระองค์ให้ปรากฏ”

‘‘Passa kho tvaṃ, udāyi, ‘tathāgatassa appicchatā santuṭṭhitā sallekhatā. Yatra hi nāma tathāgato evaṃmahiddhiko evaṃmahānubhāvo, atha ca pana nevattānaṃ pātukarissati’! Ekamekañcepi ito, udāyi, dhammaṃ aññatitthiyā paribbājakā attani samanupasseyyuṃ, te tāvatakeneva paṭākaṃ [Pg.96] parihareyyuṃ. Passa kho tvaṃ, udāyi, ‘tathāgatassa appicchatā santuṭṭhitā sallekhatā. Yatra hi nāma tathāgato evaṃmahiddhiko evaṃmahānubhāvo, atha ca pana nevattānaṃ pātukarissatī’’’ti!

“อุทายี เธอจงดูความที่ตถาคตเป็นผู้มีความปรารถนาน้อย มีความสันโดษ มีความขัดเกลาเถิด ตถาคตมีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมากถึงอย่างนี้ แต่ก็ไม่แสดงตนให้ปรากฏ อุทายี หากพวกปริพาชกอัญเดียรถีย์เห็นคุณธรรมแม้เพียงข้อใดข้อหนึ่งในบรรดาคุณธรรมเหล่านี้ในตน พวกเขาก็จะยกเป็นธงเที่ยวประกาศไปแล้ว อุทายี เธอจงดูความที่ตถาคตเป็นผู้มีความปรารถนาน้อย มีความสันโดษ มีความขัดเกลาเถิด ตถาคตมีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมากถึงอย่างนี้ แต่ก็ไม่แสดงตนให้ปรากฏ”

163. Atha kho bhagavā āyasmantaṃ sāriputtaṃ āmantesi – ‘‘tasmā tiha tvaṃ, sāriputta, imaṃ dhammapariyāyaṃ abhikkhaṇaṃ bhāseyyāsi bhikkhūnaṃ bhikkhunīnaṃ upāsakānaṃ upāsikānaṃ. Yesampi hi, sāriputta, moghapurisānaṃ bhavissati tathāgate kaṅkhā vā vimati vā, tesamimaṃ dhammapariyāyaṃ sutvā tathāgate kaṅkhā vā vimati vā, sā pahīyissatī’’ti. Iti hidaṃ āyasmā sāriputto bhagavato sammukhā sampasādaṃ pavedesi. Tasmā imassa veyyākaraṇassa sampasādanīyaṃ tveva adhivacananti.

๑๖๓. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกท่านพระสารีบุตรมาแล้วตรัสว่า “สารีบุตร เพราะเหตุนั้น เธอพึงกล่าวธรรมบรรยายนี้แก่ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกาเนืองๆ สารีบุตร เพราะโมฆบุรุษเหล่าใดมีความสงสัยเคลือบแคลงในตถาคต เมื่อได้ฟังธรรมบรรยายนี้ ความสงสัยเคลือบแคลงในตถาคตของพวกเขานั้นก็จะหมดไป” เพราะเหตุที่ท่านพระสารีบุตรได้ประกาศความเลื่อมใสนี้เฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาค ด้วยเหตุนั้น ไวยากรณ์นี้จึงมีชื่อว่า ‘สัมปสาทนียะ’

Sampasādanīyasuttaṃ niṭṭhitaṃ pañcamaṃ.

สัมปสาทนียสูตรที่ ๕ จบ

6. Pāsādikasuttaṃ

๖. ปาสาทิกสูตร

164. Evaṃ [Pg.97] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sakkesu viharati vedhaññā nāma sakyā, tesaṃ ambavane pāsāde.

๑๖๔. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ปราสาทในสวนมะม่วงของพวกเจ้าศากยะพระนามว่าเวธัญญา ในแคว้นสักกะ

Nigaṇṭhanāṭaputtakālaṅkiriyā

เรื่องการตายของนิครนถ์นาฏบุตร

Tena kho pana samayena nigaṇṭho nāṭaputto pāvāyaṃ adhunākālaṅkato hoti. Tassa kālaṅkiriyāya bhinnā nigaṇṭhā dvedhikajātā bhaṇḍanajātā kalahajātā vivādāpannā aññamaññaṃ mukhasattīhi vitudantā viharanti – ‘‘na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsi, ahaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāmi, kiṃ tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānissasi? Micchāpaṭipanno tvamasi, ahamasmi sammāpaṭipanno. Sahitaṃ me, asahitaṃ te. Purevacanīyaṃ pacchā avaca, pacchāvacanīyaṃ pure avaca. Adhiciṇṇaṃ te viparāvattaṃ, āropito te vādo, niggahito tvamasi, cara vādappamokkhāya, nibbeṭhehi vā sace pahosī’’ti. Vadhoyeva kho maññe nigaṇṭhesu nāṭaputtiyesu vattati. Yepi nigaṇṭhassa nāṭaputtassa sāvakā gihī odātavasanā, tepi nigaṇṭhesu nāṭaputtiyesu nibbinnarūpā virattarūpā paṭivānarūpā, yathā taṃ durakkhāte dhammavinaye duppavedite aniyyānike anupasamasaṃvattanike asammāsambuddhappavedite bhinnathūpe appaṭisaraṇe.

สมัยนั้น นิครนถ์นาฏบุตรเพิ่งถึงแก่มรณกรรมที่เมืองปาวา เพราะเหตุที่นิครนถ์นาฏบุตรถึงแก่มรณกรรม พวกนิครนถ์จึงแตกกัน เกิดเป็น ๒ ฝ่าย เกิดการทะเลาะวิวาทบาดหมางกัน ต่างทิ่มแทงกันและกันด้วยหอกคือปากอยู่ว่า ‘ท่านไม่รู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้ แต่เรารู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้ ท่านจะรู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้ได้อย่างไร ท่านปฏิบัติผิด เราปฏิบัติถูก คำพูดของเรามีประโยชน์ คำพูดของท่านไม่มีประโยชน์ คำที่ควรพูดก่อน ท่านพูดทีหลัง คำที่ควรพูดทีหลัง ท่านพูดก่อน เรื่องที่ท่านเคยช่ำชองมาได้ผันแปรไปแล้ว วาทะของท่านถูกข่มแล้ว ท่านถูกกำจัดแล้ว ท่านจงไปแก้ไขวาทะที่ถูกข่มหรือจงเปลื้องตนเสีย ถ้าท่านสามารถ’ ดูเหมือนว่า การฆ่าฟันกันเท่านั้นจะเกิดขึ้นในพวกนิครนถ์สาวกของนาฏบุตร แม้พวกคฤหัสถ์ผู้นุ่งขาวห่มขาวที่เป็นสาวกของนิครนถ์นาฏบุตร ก็มีอาการเบื่อหน่าย คลายความพอใจ และหันหลังให้พวกนิครนถ์สาวกของนาฏบุตร เหมือนกับอาการที่ควรจะเป็นในธรรมวินัยที่ศาสดากล่าวไว้ไม่ดี ประกาศไว้ไม่ดี ไม่เป็นไปเพื่อนำออกจากทุกข์ ไม่เป็นไปเพื่อความสงบระงับ ที่บุคคลผู้มิใช่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าประกาศไว้ มีสถูปถูกทำลาย ไม่มีที่พึ่งอาศัย

165. Atha kho cundo samaṇuddeso pāvāyaṃ vassaṃvuṭṭho yena sāmagāmo, yenāyasmā ānando tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ ānandaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho cundo samaṇuddeso āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘nigaṇṭho, bhante, nāṭaputto pāvāyaṃ adhunākālaṅkato. Tassa kālaṅkiriyāya bhinnā nigaṇṭhā dvedhikajātā…pe… bhinnathūpe appaṭisaraṇe’’ti.

๑๖๕. ครั้งนั้น ท่านจุนทสมณุทเทสจำพรรษาในเมืองปาวาแล้ว ได้เข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงหมู่บ้านสามาคาม ครั้นเข้าไปหาแล้วจึงกราบท่านพระอานนท์แล้วนั่ง ณ ที่สมควร ท่านจุนทสมณุทเทสผู้นั่งอยู่ ณ ที่สมควร ได้เรียนท่านพระอานนท์ดังนี้ว่า ‘ท่านขอรับ นิครนถ์นาฏบุตรเพิ่งถึงแก่มรณกรรมที่เมืองปาวา เพราะเหตุที่นิครนถ์นาฏบุตรถึงแก่มรณกรรม พวกนิครนถ์จึงแตกกัน เกิดเป็น ๒ ฝ่าย ฯลฯ มีสถูปถูกทำลาย ไม่มีที่พึ่งอาศัย’

Evaṃ vutte, āyasmā ānando cundaṃ samaṇuddesaṃ etadavoca – ‘‘atthi kho idaṃ, āvuso cunda, kathāpābhataṃ bhagavantaṃ dassanāya. Āyāmāvuso [Pg.98] cunda, yena bhagavā tenupasaṅkamissāma; upasaṅkamitvā etamatthaṃ bhagavato ārocessāmā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho cundo samaṇuddeso āyasmato ānandassa paccassosi.

เมื่อท่านจุนทสมณุทเทสเรียนอย่างนี้แล้ว ท่านพระอานนท์ได้กล่าวกับท่านจุนทสมณุทเทสว่า ‘ท่านจุนทะ เรื่องนี้สมควรเป็นเครื่องบรรณาการเพื่อเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาค มาเถิด ท่านจุนทะ เราทั้งสองจะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว จักกราบทูลเรื่องนี้แด่พระผู้มีพระภาค’ ท่านจุนทสมณุทเทสรับคำของท่านพระอานนท์ว่า ‘ขอรับ ท่านผู้เจริญ’

Atha kho āyasmā ca ānando cundo ca samaṇuddeso yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ayaṃ, bhante, cundo samaṇuddeso evamāha, ‘nigaṇṭho, bhante, nāṭaputto pāvāyaṃ adhunākālaṅkato, tassa kālaṅkiriyāya bhinnā nigaṇṭhā…pe… bhinnathūpe appaṭisaraṇe’’’ti.

ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์และท่านจุนทสมณุทเทสได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้วจึงถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ท่านพระอานนท์ผู้นั่งอยู่ ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านจุนทสมณุทเทสนี้กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านขอรับ นิครนถ์นาฏบุตรเพิ่งถึงแก่มรณกรรมที่เมืองปาวา เพราะเหตุที่นิครนถ์นาฏบุตรถึงแก่มรณกรรม พวกนิครนถ์จึงแตกกัน ฯลฯ มีสถูปถูกทำลาย ไม่มีที่พึ่งอาศัย’’

Asammāsambuddhappaveditadhammavinayo

ธรรมวินัยที่มิใช่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าประกาศ

166. ‘‘Evaṃ hetaṃ, cunda, hoti durakkhāte dhammavinaye duppavedite aniyyānike anupasamasaṃvattanike asammāsambuddhappavedite. Idha, cunda, satthā ca hoti asammāsambuddho, dhammo ca durakkhāto duppavedito aniyyāniko anupasamasaṃvattaniko asammāsambuddhappavedito, sāvako ca tasmiṃ dhamme na dhammānudhammappaṭipanno viharati na sāmīcippaṭipanno na anudhammacārī, vokkamma ca tamhā dhammā vattati. So evamassa vacanīyo – ‘tassa te, āvuso, lābhā, tassa te suladdhaṃ, satthā ca te asammāsambuddho, dhammo ca durakkhāto duppavedito aniyyāniko anupasamasaṃvattaniko asammāsambuddhappavedito. Tvañca tasmiṃ dhamme na dhammānudhammappaṭipanno viharasi, na sāmīcippaṭipanno, na anudhammacārī, vokkamma ca tamhā dhammā vattasī’ti. Iti kho, cunda, satthāpi tattha gārayho, dhammopi tattha gārayho, sāvako ca tattha evaṃ pāsaṃso. Yo kho, cunda, evarūpaṃ sāvakaṃ evaṃ vadeyya – ‘etāyasmā tathā paṭipajjatu, yathā te satthārā dhammo desito paññatto’ti. Yo ca samādapeti, yañca samādapeti, yo ca samādapito tathattāya paṭipajjati. Sabbe te bahuṃ apuññaṃ pasavanti. Taṃ kissa hetu? Evaṃ hetaṃ, cunda, hoti durakkhāte dhammavinaye duppavedite aniyyānike anupasamasaṃvattanike asammāsambuddhappavedite.

๑๖๖. พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘จุนทะ เรื่องนั้นต้องเป็นอย่างนั้น ในธรรมวินัยที่ศาสดากล่าวไว้ไม่ดี ประกาศไว้ไม่ดี ไม่เป็นไปเพื่อนำออกจากทุกข์ ไม่เป็นไปเพื่อความสงบระงับ ที่บุคคลผู้มิใช่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าประกาศไว้ จุนทะ ในธรรมวินัยนี้ ศาสดามิใช่พระสัมมาสัมพุทธเจ้า และธรรมก็เป็นธรรมที่ศาสดากล่าวไว้ไม่ดี ประกาศไว้ไม่ดี ไม่เป็นไปเพื่อนำออกจากทุกข์ ไม่เป็นไปเพื่อความสงบระงับ ที่บุคคลผู้มิใช่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าประกาศไว้ แต่สาวกไม่เป็นผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ไม่เป็นผู้ปฏิบัติชอบ ไม่เป็นผู้ประพฤติตามธรรมในธรรมนั้น กลับงดเว้นจากธรรมนั้นอยู่ สาวกนั้นพึงถูกกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุ นั่นเป็นลาภของท่าน นั่นเป็นสิ่งที่ท่านได้ดีแล้ว ที่ศาสดาของท่านมิใช่พระสัมมาสัมพุทธเจ้า และธรรมก็เป็นธรรมที่ศาสดากล่าวไว้ไม่ดี ประกาศไว้ไม่ดี ไม่เป็นไปเพื่อนำออกจากทุกข์ ไม่เป็นไปเพื่อความสงบระงับ ที่บุคคลผู้มิใช่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าประกาศไว้ และท่านก็ไม่เป็นผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ไม่เป็นผู้ปฏิบัติชอบ ไม่เป็นผู้ประพฤติตามธรรมในธรรมนั้น กลับงดเว้นจากธรรมนั้นอยู่’ จุนทะ โดยเหตุที่กล่าวมานี้ ศาสดาควรถูกตำหนิในธรรมวินัยนั้น ธรรมก็ควรถูกตำหนิในธรรมวินัยนั้น แต่สาวกควรได้รับคำสรรเสริญในธรรมวินัยนั้นด้วยเหตุอย่างนี้ จุนทะ ผู้ใดพึงกล่าวกับสาวกผู้เป็นเช่นนั้นอย่างนี้ว่า ‘มาเถิด ท่านผู้มีอายุ ท่านจงปฏิบัติเหมือนดังที่ศาสดาของท่านแสดงธรรมบัญญัติไว้เถิด’ ผู้ที่ชักชวนก็ดี ผู้ที่ถูกชักชวนก็ดี และผู้ที่ถูกชักชวนแล้วปฏิบัติตามก็ดี ทั้งหมดนั้นย่อมประสบบาปเป็นอันมาก ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าธรรมวินัยที่ศาสดากล่าวไว้ไม่ดี ประกาศไว้ไม่ดี ไม่เป็นไปเพื่อนำออกจากทุกข์ ไม่เป็นไปเพื่อความสงบระงับ ที่บุคคลผู้มิใช่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าประกาศไว้ จึงเป็นเช่นนั้น’

167. ‘‘Idha [Pg.99] pana, cunda, satthā ca hoti asammāsambuddho, dhammo ca durakkhāto duppavedito aniyyāniko anupasamasaṃvattaniko asammāsambuddhappavedito, sāvako ca tasmiṃ dhamme dhammānudhammappaṭipanno viharati sāmīcippaṭipanno anudhammacārī, samādāya taṃ dhammaṃ vattati. So evamassa vacanīyo – ‘tassa te, āvuso, alābhā, tassa te dulladdhaṃ, satthā ca te asammāsambuddho, dhammo ca durakkhāto duppavedito aniyyāniko anupasamasaṃvattaniko asammāsambuddhappavedito. Tvañca tasmiṃ dhamme dhammānudhammappaṭipanno viharasi sāmīcippaṭipanno anudhammacārī, samādāya taṃ dhammaṃ vattasī’ti. Iti kho, cunda, satthāpi tattha gārayho, dhammopi tattha gārayho, sāvakopi tattha evaṃ gārayho. Yo kho, cunda, evarūpaṃ sāvakaṃ evaṃ vadeyya – ‘addhāyasmā ñāyappaṭipanno ñāyamārādhessatī’ti. Yo ca pasaṃsati, yañca pasaṃsati, yo ca pasaṃsito bhiyyoso mattāya vīriyaṃ ārabhati. Sabbe te bahuṃ apuññaṃ pasavanti. Taṃ kissa hetu? Evañhetaṃ, cunda, hoti durakkhāte dhammavinaye duppavedite aniyyānike anupasamasaṃvattanike asammāsambuddhappavedite.

๑๖๗. ดูก่อนจุนทะ อีกประการหนึ่ง ในศาสนานี้ ศาสดาเป็นผู้ไม่ได้ตรัสรู้ชอบด้วยตนเอง ทั้งพระธรรมก็เป็นธรรมที่ศาสดากล่าวไว้ไม่ดี ประกาศไว้ไม่ดี ไม่เป็นไปเพื่อนำออกจากทุกข์ ไม่เป็นไปเพื่อความสงบระงับ ไม่ใช่ธรรมที่ผู้ไม่ได้ตรัสรู้ชอบด้วยตนเองประกาศไว้ แต่สาวกในธรรมวินัยนั้นเป็นผู้ประพฤติธรรมสมควรแก่ธรรม ปฏิบัติชอบ ประพฤติตามธรรม สมาทานธรรมนั้นประพฤติอยู่ เธอพึงถูกว่ากล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุ นั่นเป็นลาภมิใช่ของท่าน นั่นเป็นการได้มิใช่ดีของท่าน เพราะศาสดาของท่านเป็นผู้ไม่ได้ตรัสรู้ชอบด้วยตนเอง ทั้งพระธรรมก็เป็นธรรมที่ศาสดากล่าวไว้ไม่ดี ประกาศไว้ไม่ดี ไม่เป็นไปเพื่อนำออกจากทุกข์ ไม่เป็นไปเพื่อความสงบระงับ ไม่ใช่ธรรมที่ผู้ไม่ได้ตรัสรู้ชอบด้วยตนเองประกาศไว้ และท่านก็เป็นผู้ประพฤติธรรมสมควรแก่ธรรม ปฏิบัติชอบ ประพฤติตามธรรม สมาทานธรรมนั้นประพฤติอยู่’ ดูก่อนจุนทะ ด้วยเหตุนี้แล ในศาสนานั้น แม้ศาสดาก็ถูกตำหนิ แม้พระธรรมก็ถูกตำหนิ แม้สาวกก็ถูกตำหนิอย่างนี้ ดูก่อนจุนทะ ผู้ใดพึงกล่าวอย่างนี้กะสาวกเช่นนี้นั้นว่า ‘ท่านผู้มีอายุประพฤติชอบแล้วโดยแท้ จักบรรลุธรรมที่ควรรู้’ ผู้ใดสรรเสริญ และผู้ใดอันเขาสรรเสริญ และผู้ใดถูกสรรเสริญแล้วปรารภความเพียรให้ยิ่งขึ้นไปอีก ทั้งหมดนั้นย่อมประสพบาปเป็นอันมาก ข้อนั้นเพราะเหตุไร ดูก่อนจุนทะ ข้อนั้นเป็นอย่างนั้น เพราะธรรมวินัยอันเขากล่าวไว้ไม่ดี ประกาศไว้ไม่ดี ไม่เป็นไปเพื่อนำออกจากทุกข์ ไม่เป็นไปเพื่อความสงบระงับ ไม่ใช่ธรรมที่ผู้ไม่ได้ตรัสรู้ชอบด้วยตนเองประกาศไว้

Sammāsambuddhappaveditadhammavinayo

พระธรรมวินัยที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าประกาศไว้

168. ‘‘Idha pana, cunda, satthā ca hoti sammāsambuddho, dhammo ca svākkhāto suppavedito niyyāniko upasamasaṃvattaniko sammāsambuddhappavedito, sāvako ca tasmiṃ dhamme na dhammānudhammappaṭipanno viharati, na sāmīcippaṭipanno, na anudhammacārī, vokkamma ca tamhā dhammā vattati. So evamassa vacanīyo – ‘tassa te, āvuso, alābhā, tassa te dulladdhaṃ, satthā ca te sammāsambuddho, dhammo ca svākkhāto suppavedito niyyāniko upasamasaṃvattaniko sammāsambuddhappavedito. Tvañca tasmiṃ dhamme na dhammānudhammappaṭipanno viharasi, na sāmīcippaṭipanno, na anudhammacārī, vokkamma ca tamhā dhammā vattasī’ti. Iti kho, cunda, satthāpi tattha pāsaṃso, dhammopi tattha pāsaṃso, sāvako ca tattha evaṃ gārayho. Yo kho, cunda, evarūpaṃ sāvakaṃ evaṃ vadeyya – ‘etāyasmā tathā paṭipajjatu yathā te satthārā dhammo desito paññatto’ti. Yo ca samādapeti, yañca samādapeti, yo ca samādapito tathattāya paṭipajjati. Sabbe te bahuṃ puññaṃ pasavanti. Taṃ kissa hetu? Evañhetaṃ[Pg.100], cunda, hoti svākkhāte dhammavinaye suppavedite niyyānike upasamasaṃvattanike sammāsambuddhappavedite.

๑๖๘. ดูก่อนจุนทะ อีกประการหนึ่ง ในศาสนานี้ ศาสดาเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ทั้งพระธรรมก็เป็นธรรมที่ศาสดากล่าวไว้ดี ประกาศไว้ดี เป็นไปเพื่อนำออกจากทุกข์ เป็นไปเพื่อความสงบระงับ เป็นธรรมที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าประกาศไว้ แต่สาวกในธรรมวินัยนั้นไม่เป็นผู้ประพฤติธรรมสมควรแก่ธรรมอยู่ ไม่ปฏิบัติชอบ ไม่ประพฤติตามธรรม หลีกออกจากธรรมนั้นประพฤติอยู่ เธอพึงถูกว่ากล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุ นั่นเป็นลาภมิใช่ของท่าน นั่นเป็นการได้มิใช่ดีของท่าน เพราะศาสดาของท่านเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ทั้งพระธรรมก็เป็นธรรมที่ศาสดากล่าวไว้ดี ประกาศไว้ดี เป็นไปเพื่อนำออกจากทุกข์ เป็นไปเพื่อความสงบระงับ เป็นธรรมที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าประกาศไว้ แต่ท่านในธรรมวินัยนั้นไม่เป็นผู้ประพฤติธรรมสมควรแก่ธรรมอยู่ ไม่ปฏิบัติชอบ ไม่ประพฤติตามธรรม หลีกออกจากธรรมนั้นประพฤติอยู่’ ดูก่อนจุนทะ ด้วยเหตุนี้แล ในศาสนานั้น แม้ศาสดาก็ควรสรรเสริญ แม้พระธรรมก็ควรสรรเสริญ แต่สาวกในศาสนานั้นควรถูกตำหนิอย่างนี้ ดูก่อนจุนทะ ผู้ใดพึงกล่าวอย่างนี้กะสาวกเช่นนี้นั้นว่า ‘มาเถิด ท่านผู้มีอายุ ขอท่านจงปฏิบัติเหมือนดังที่พระศาสดาของท่านทรงแสดงธรรมบัญญัติไว้เถิด’ ผู้ใดชักชวน และผู้ใดอันเขาชักชวน และผู้ใดถูกชักชวนแล้วปฏิบัติเพื่อความเป็นอย่างนั้น ทั้งหมดนั้นย่อมประสพบุญเป็นอันมาก ข้อนั้นเพราะเหตุไร ดูก่อนจุนทะ ข้อนั้นเป็นอย่างนั้น เพราะธรรมวินัยอันเขากล่าวไว้ดี ประกาศไว้ดี เป็นไปเพื่อนำออกจากทุกข์ เป็นไปเพื่อความสงบระงับ เป็นธรรมที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าประกาศไว้

169. ‘‘Idha pana, cunda, satthā ca hoti sammāsambuddho, dhammo ca svākkhāto suppavedito niyyāniko upasamasaṃvattaniko sammāsambuddhappavedito, sāvako ca tasmiṃ dhamme dhammānudhammappaṭipanno viharati sāmīcippaṭipanno anudhammacārī, samādāya taṃ dhammaṃ vattati. So evamassa vacanīyo – ‘tassa te, āvuso, lābhā, tassa te suladdhaṃ, satthā ca te sammāsambuddho, dhammo ca svākkhāto suppavedito niyyāniko upasamasaṃvattaniko sammāsambuddhappavedito. Tvañca tasmiṃ dhamme dhammānudhammappaṭipanno viharasi sāmīcippaṭipanno anudhammacārī, samādāya taṃ dhammaṃ vattasī’ti. Iti kho, cunda, satthāpi tattha pāsaṃso, dhammopi tattha pāsaṃso, sāvakopi tattha evaṃ pāsaṃso. Yo kho, cunda, evarūpaṃ sāvakaṃ evaṃ vadeyya – ‘addhāyasmā ñāyappaṭipanno ñāyamārādhessatī’ti. Yo ca pasaṃsati, yañca pasaṃsati, yo ca pasaṃsito bhiyyoso mattāya vīriyaṃ ārabhati. Sabbe te bahuṃ puññaṃ pasavanti. Taṃ kissa hetu? Evañhetaṃ, cunda, hoti svākkhāte dhammavinaye suppavedite niyyānike upasamasaṃvattanike sammāsambuddhappavedite.

๑๖๙. ดูก่อนจุนทะ อีกประการหนึ่ง ในศาสนานี้ ศาสดาเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ทั้งพระธรรมก็เป็นธรรมที่ศาสดากล่าวไว้ดี ประกาศไว้ดี เป็นไปเพื่อนำออกจากทุกข์ เป็นไปเพื่อความสงบระงับ เป็นธรรมที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าประกาศไว้ และสาวกในธรรมวินัยนั้นเป็นผู้ประพฤติธรรมสมควรแก่ธรรมอยู่ ปฏิบัติชอบ ประพฤติตามธรรม สมาทานธรรมนั้นประพฤติอยู่ เธอพึงถูกว่ากล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุ นั่นเป็นลาภของท่าน นั่นเป็นการได้ดีของท่าน เพราะศาสดาของท่านเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ทั้งพระธรรมก็เป็นธรรมที่ศาสดากล่าวไว้ดี ประกาศไว้ดี เป็นไปเพื่อนำออกจากทุกข์ เป็นไปเพื่อความสงบระงับ เป็นธรรมที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าประกาศไว้ และท่านในธรรมวินัยนั้นเป็นผู้ประพฤติธรรมสมควรแก่ธรรมอยู่ ปฏิบัติชอบ ประพฤติตามธรรม สมาทานธรรมนั้นประพฤติอยู่’ ดูก่อนจุนทะ ด้วยเหตุนี้แล ในศาสนานั้น แม้ศาสดาก็ควรสรรเสริญ แม้พระธรรมก็ควรสรรเสริญ แม้สาวกก็ควรสรรเสริญอย่างนี้ ดูก่อนจุนทะ ผู้ใดพึงกล่าวอย่างนี้กะสาวกเช่นนี้นั้นว่า ‘ท่านผู้มีอายุประพฤติชอบแล้วโดยแท้ จักบรรลุธรรมที่ควรรู้’ ผู้ใดสรรเสริญ และผู้ใดอันเขาสรรเสริญ และผู้ใดถูกสรรเสริญแล้วปรารภความเพียรให้ยิ่งขึ้นไปอีก ทั้งหมดนั้นย่อมประสพบุญเป็นอันมาก ข้อนั้นเพราะเหตุไร ดูก่อนจุนทะ ข้อนั้นเป็นอย่างนั้น เพราะธรรมวินัยอันเขากล่าวไว้ดี ประกาศไว้ดี เป็นไปเพื่อนำออกจากทุกข์ เป็นไปเพื่อความสงบระงับ เป็นธรรมที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าประกาศไว้

Sāvakānutappasatthu

ศาสดาที่ทำให้สาวกเดือดร้อนใจ

170. ‘‘Idha pana, cunda, satthā ca loke udapādi arahaṃ sammāsambuddho, dhammo ca svākkhāto suppavedito niyyāniko upasamasaṃvattaniko sammāsambuddhappavedito, aviññāpitatthā cassa honti sāvakā saddhamme, na ca tesaṃ kevalaṃ paripūraṃ brahmacariyaṃ āvikataṃ hoti uttānīkataṃ sabbasaṅgāhapadakataṃ sappāṭihīrakataṃ yāva devamanussehi suppakāsitaṃ. Atha nesaṃ satthuno antaradhānaṃ hoti. Evarūpo kho, cunda, satthā sāvakānaṃ kālaṅkato anutappo hoti. Taṃ kissa hetu? Satthā ca no loke udapādi arahaṃ sammāsambuddho, dhammo ca svākkhāto suppavedito niyyāniko upasamasaṃvattaniko sammāsambuddhappavedito, aviññāpitatthā camha saddhamme, na ca no kevalaṃ paripūraṃ brahmacariyaṃ āvikataṃ hoti [Pg.101] uttānīkataṃ sabbasaṅgāhapadakataṃ sappāṭihīrakataṃ yāva devamanussehi suppakāsitaṃ. Atha no satthuno antaradhānaṃ hotīti. Evarūpo kho, cunda, satthā sāvakānaṃ kālaṅkato anutappo hoti.

๑๗๐. ดูก่อนจุนทะ อีกประการหนึ่ง พระศาสดาผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จอุบัติขึ้นในโลก ทั้งพระธรรมก็เป็นธรรมที่พระศาสดากล่าวไว้ดี ประกาศไว้ดี เป็นไปเพื่อนำออกจากทุกข์ เป็นไปเพื่อความสงบระงับ เป็นธรรมที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าประกาศไว้ แต่สาวกของพระศาสดานั้นยังไม่รู้แจ้งอรรถในสัทธรรม ทั้งพรหมจรรย์ของสาวกเหล่านั้นก็ยังไม่เป็นสิ่งที่ทำได้บริบูรณ์สิ้นเชิง ยังไม่เป็นสิ่งที่ทำให้ปรากฏ ทำให้ตื้น ยังไม่เป็นสิ่งที่ทำบทให้สังเคราะห์ได้ทั้งหมด ยังไม่เป็นสิ่งที่ทำให้มีปาฏิหาริย์ ยังไม่เป็นสิ่งที่ประกาศดีแล้วเพียงชั่วเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ต่อมาพระศาสดาของสาวกเหล่านั้นก็ปรินิพพาน ดูก่อนจุนทะ พระศาสดาเช่นนี้ เมื่อปรินิพพานแล้ว ย่อมเป็นเหตุให้สาวกเดือดร้อนใจ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะพระศาสดาผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จอุบัติขึ้นในโลกแล้ว ทั้งพระธรรมก็เป็นธรรมที่พระศาสดากล่าวไว้ดี ประกาศไว้ดี เป็นไปเพื่อนำออกจากทุกข์ เป็นไปเพื่อความสงบระงับ เป็นธรรมที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าประกาศไว้ แต่พวกเรายังไม่รู้แจ้งอรรถในสัทธรรม ทั้งพรหมจรรย์ของพวกเราก็ยังไม่เป็นสิ่งที่ทำได้บริบูรณ์สิ้นเชิง ยังไม่เป็นสิ่งที่ทำให้ปรากฏ ทำให้ตื้น ยังไม่เป็นสิ่งที่ทำบทให้สังเคราะห์ได้ทั้งหมด ยังไม่เป็นสิ่งที่ทำให้มีปาฏิหาริย์ ยังไม่เป็นสิ่งที่ประกาศดีแล้วเพียงชั่วเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ต่อมาพระศาสดาของพวกเราก็ปรินิพพาน ดูก่อนจุนทะ พระศาสดาเช่นนี้ เมื่อปรินิพพานแล้ว ย่อมเป็นเหตุให้สาวกเดือดร้อนใจ

Sāvakānanutappasatthu

ศาสดาที่เหล่าสาวกไม่เดือดร้อนใจในภายหลัง

171. ‘‘Idha pana, cunda, satthā ca loke udapādi arahaṃ sammāsambuddho. Dhammo ca svākkhāto suppavedito niyyāniko upasamasaṃvattaniko sammāsambuddhappavedito. Viññāpitatthā cassa honti sāvakā saddhamme, kevalañca tesaṃ paripūraṃ brahmacariyaṃ āvikataṃ hoti uttānīkataṃ sabbasaṅgāhapadakataṃ sappāṭihīrakataṃ yāva devamanussehi suppakāsitaṃ. Atha nesaṃ satthuno antaradhānaṃ hoti. Evarūpo kho, cunda, satthā sāvakānaṃ kālaṅkato ananutappo hoti. Taṃ kissa hetu? Satthā ca no loke udapādi arahaṃ sammāsambuddho. Dhammo ca svākkhāto suppavedito niyyāniko upasamasaṃvattaniko sammāsambuddhappavedito. Viññāpitatthā camha saddhamme, kevalañca no paripūraṃ brahmacariyaṃ āvikataṃ hoti uttānīkataṃ sabbasaṅgāhapadakataṃ sappāṭihīrakataṃ yāva devamanussehi suppakāsitaṃ. Atha no satthuno antaradhānaṃ hotīti. Evarūpo kho, cunda, satthā sāvakānaṃ kālaṅkato ananutappo hoti.

๑๗๑. ดูก่อนจุนทะ อีกประการหนึ่ง พระศาสดาผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จอุบัติขึ้นในโลกแล้ว และพระธรรมก็เป็นธรรมที่พระศาสดาตรัสไว้ดีแล้ว ประกาศไว้ดีแล้ว เป็นธรรมนำออกจากทุกข์ เป็นไปเพื่อความสงบระงับ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงประกาศไว้แล้ว และเหล่าสาวกของพระศาสดานั้น ก็เป็นผู้ที่พระศาสดาทรงให้เข้าใจความหมายในพระสัทธรรมแล้ว พรหมจรรย์ของสาวกเหล่านั้นบริบูรณ์สิ้นเชิง เป็นพรหมจรรย์ที่พระศาสดาทรงทำให้ปรากฏแล้ว ทำให้ตื้นแล้ว ทรงกระทำด้วยบทที่รวบรวมทั้งหมด ทรงกระทำพร้อมทั้งปาฏิหาริย์ ทรงประกาศดีแล้วตลอดถึงเทวดาและมนุษย์ ต่อมา พระศาสดาของสาวกเหล่านั้นปรินิพพาน ดูก่อนจุนทะ พระศาสดาเช่นนี้ เมื่อสิ้นพระชนม์แล้ว ย่อมไม่เป็นเหตุให้เหล่าสาวกเดือดร้อนใจในภายหลัง ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะคิดว่า ‘พระศาสดาของเราผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จอุบัติขึ้นในโลกแล้ว และพระธรรมก็เป็นธรรมที่พระศาสดาตรัสไว้ดีแล้ว ประกาศไว้ดีแล้ว เป็นธรรมนำออกจากทุกข์ เป็นไปเพื่อความสงบระงับ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงประกาศไว้แล้ว และพวกเราก็เป็นผู้ที่พระศาสดาทรงให้เข้าใจความหมายในพระสัทธรรมแล้ว พรหมจรรย์ของเราบริบูรณ์สิ้นเชิง เป็นพรหมจรรย์ที่พระศาสดาทรงทำให้ปรากฏแล้ว ทำให้ตื้นแล้ว ทรงกระทำด้วยบทที่รวบรวมทั้งหมด ทรงกระทำพร้อมทั้งปาฏิหาริย์ ทรงประกาศดีแล้วตลอดถึงเทวดาและมนุษย์ ต่อมา พระศาสดาของเราปรินิพพาน’ ดูก่อนจุนทะ พระศาสดาเช่นนี้ เมื่อสิ้นพระชนม์แล้ว ย่อมไม่เป็นเหตุให้เหล่าสาวกเดือดร้อนใจในภายหลัง

Brahmacariyaaparipūrādikathā

ว่าด้วยพรหมจรรย์ไม่บริบูรณ์เป็นต้น

172. ‘‘Etehi cepi, cunda, aṅgehi samannāgataṃ brahmacariyaṃ hoti, no ca kho satthā hoti thero rattaññū cirapabbajito addhagato vayoanuppatto. Evaṃ taṃ brahmacariyaṃ aparipūraṃ hoti tenaṅgena.

๑๗๒. ดูก่อนจุนทะ ถึงแม้พรหมจรรย์จะประกอบด้วยองค์เหล่านี้ แต่พระศาสดามิได้เป็นเถระ รัตตัญญู บวชนาน เป็นผู้ใหญ่ล่วงกาลผ่านวัยไปโดยลำดับ ด้วยเหตุอย่างนี้ พรหมจรรย์นั้นจึงชื่อว่ายังไม่บริบูรณ์ด้วยองค์นั้น

‘‘Yato ca kho, cunda, etehi ceva aṅgehi samannāgataṃ brahmacariyaṃ hoti, satthā ca hoti thero rattaññū cirapabbajito addhagato vayoanuppatto. Evaṃ taṃ brahmacariyaṃ paripūraṃ hoti tenaṅgena.

ดูก่อนจุนทะ แต่เมื่อใด พรหมจรรย์ประกอบด้วยองค์เหล่านี้ด้วย และพระศาสดาก็เป็นเถระ รัตตัญญู บวชนาน เป็นผู้ใหญ่ล่วงกาลผ่านวัยไปโดยลำดับ ด้วยเหตุอย่างนี้ พรหมจรรย์นั้นจึงชื่อว่าบริบูรณ์ด้วยองค์นั้น

173. ‘‘Etehi cepi, cunda, aṅgehi samannāgataṃ brahmacariyaṃ hoti, satthā ca hoti thero rattaññū cirapabbajito addhagato vayoanuppatto, no ca khvassa therā bhikkhū sāvakā honti viyattā vinītā visāradā pattayogakkhemā. Alaṃ samakkhātuṃ saddhammassa, alaṃ uppannaṃ [Pg.102] parappavādaṃ sahadhammehi suniggahitaṃ niggahetvā sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desetuṃ. Evaṃ taṃ brahmacariyaṃ aparipūraṃ hoti tenaṅgena.

๑๗๓. ดูก่อนจุนทะ ถึงแม้พรหมจรรย์จะประกอบด้วยองค์เหล่านี้ และพระศาสดาก็เป็นเถระ รัตตัญญู บวชนาน เป็นผู้ใหญ่ล่วงกาลผ่านวัยไปโดยลำดับ แต่ภิกษุเถระผู้เป็นสาวกของพระศาสดานั้น ยังไม่เป็นผู้เฉียบแหลม ได้รับการแนะนำแล้ว แกล้วกล้า บรรลุถึงธรรมอันเกษมจากโยคะแล้ว ยังไม่สามารถเพื่อจะกล่าวสอนพระสัทธรรมได้ ยังไม่สามารถเพื่อจะข่มขี่ปรัปวาทที่เกิดขึ้นแล้วโดยชอบธรรมให้ดีแล้วแสดงธรรมพร้อมทั้งปาฏิหาริย์ได้ ด้วยเหตุอย่างนี้ พรหมจรรย์นั้นจึงชื่อว่ายังไม่บริบูรณ์ด้วยองค์นั้น

‘‘Yato ca kho, cunda, etehi ceva aṅgehi samannāgataṃ brahmacariyaṃ hoti, satthā ca hoti thero rattaññū cirapabbajito addhagato vayoanuppatto, therā cassa bhikkhū sāvakā honti viyattā vinītā visāradā pattayogakkhemā. Alaṃ samakkhātuṃ saddhammassa, alaṃ uppannaṃ parappavādaṃ sahadhammehi suniggahitaṃ niggahetvā sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desetuṃ. Evaṃ taṃ brahmacariyaṃ paripūraṃ hoti tenaṅgena.

ดูก่อนจุนทะ แต่เมื่อใด พรหมจรรย์ประกอบด้วยองค์เหล่านี้ด้วย และพระศาสดาก็เป็นเถระ รัตตัญญู บวชนาน เป็นผู้ใหญ่ล่วงกาลผ่านวัยไปโดยลำดับ และภิกษุเถระผู้เป็นสาวกของพระศาสดานั้น ก็เป็นผู้เฉียบแหลม ได้รับการแนะนำแล้ว แกล้วกล้า บรรลุถึงธรรมอันเกษมจากโยคะแล้ว สามารถเพื่อจะกล่าวสอนพระสัทธรรมได้ สามารถเพื่อจะข่มขี่ปรัปวาทที่เกิดขึ้นแล้วโดยชอบธรรมให้ดีแล้วแสดงธรรมพร้อมทั้งปาฏิหาริย์ได้ ด้วยเหตุอย่างนี้ พรหมจรรย์นั้นจึงชื่อว่าบริบูรณ์ด้วยองค์นั้น

174. ‘‘Etehi cepi, cunda, aṅgehi samannāgataṃ brahmacariyaṃ hoti, satthā ca hoti thero rattaññū cirapabbajito addhagato vayoanuppatto, therā cassa bhikkhū sāvakā honti viyattā vinītā visāradā pattayogakkhemā. Alaṃ samakkhātuṃ saddhammassa, alaṃ uppannaṃ parappavādaṃ sahadhammehi suniggahitaṃ niggahetvā sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desetuṃ. No ca khvassa majjhimā bhikkhū sāvakā honti…pe… majjhimā cassa bhikkhū sāvakā honti, no ca khvassa navā bhikkhū sāvakā honti…pe… navā cassa bhikkhū sāvakā honti, no ca khvassa therā bhikkhuniyo sāvikā honti…pe… therā cassa bhikkhuniyo sāvikā honti, no ca khvassa majjhimā bhikkhuniyo sāvikā honti…pe… majjhimā cassa bhikkhuniyo sāvikā honti, no ca khvassa navā bhikkhuniyo sāvikā honti…pe… navā cassa bhikkhuniyo sāvikā honti, no ca khvassa upāsakā sāvakā honti gihī odātavasanā brahmacārino…pe… upāsakā cassa sāvakā honti gihī odātavasanā brahmacārino, no ca khvassa upāsakā sāvakā honti gihī odātavasanā kāmabhogino…pe… upāsakā cassa sāvakā honti gihī odātavasanā kāmabhogino, no ca khvassa upāsikā sāvikā honti gihiniyo odātavasanā brahmacāriniyo…pe… upāsikā cassa sāvikā honti gihiniyo odātavasanā brahmacāriniyo, no ca khvassa upāsikā sāvikā honti gihiniyo odātavasanā kāmabhoginiyo…pe… upāsikā cassa sāvikā honti gihiniyo odātavasanā kāmabhoginiyo, no ca khvassa brahmacariyaṃ hoti iddhañceva phītañca vitthārikaṃ bāhujaññaṃ puthubhūtaṃ yāva devamanussehi suppakāsitaṃ…pe… brahmacariyañcassa hoti iddhañceva phītañca vitthārikaṃ bāhujaññaṃ puthubhūtaṃ yāva [Pg.103] devamanussehi suppakāsitaṃ, no ca kho lābhaggayasaggappattaṃ. Evaṃ taṃ brahmacariyaṃ aparipūraṃ hoti tenaṅgena.

๑๗๔. ดูก่อนจุนทะ ถึงแม้พรหมจรรย์จะประกอบด้วยองค์เหล่านี้ และพระศาสดาก็เป็นเถระ รัตตัญญู บวชนาน เป็นผู้ใหญ่ล่วงกาลผ่านวัยไปโดยลำดับ และภิกษุเถระผู้เป็นสาวกของพระศาสดานั้น ก็เป็นผู้เฉียบแหลม ได้รับการแนะนำแล้ว แกล้วกล้า บรรลุถึงธรรมอันเกษมจากโยคะแล้ว สามารถเพื่อจะกล่าวสอนพระสัทธรรมได้ สามารถเพื่อจะข่มขี่ปรัปวาทที่เกิดขึ้นแล้วโดยชอบธรรมให้ดีแล้วแสดงธรรมพร้อมทั้งปาฏิหาริย์ได้ แต่ภิกษุปูนกลางผู้เป็นสาวกของพระศาสดานั้น ยังไม่เป็น...ฯลฯ... และภิกษุปูนกลางผู้เป็นสาวกของพระศาสดานั้น ก็เป็นแล้ว แต่ภิกษุใหม่ผู้เป็นสาวกของพระศาสดานั้น ยังไม่เป็น...ฯลฯ... และภิกษุใหม่ผู้เป็นสาวกของพระศาสดานั้น ก็เป็นแล้ว แต่ภิกษุณีเถรีผู้เป็นสาวิกาของพระศาสดานั้น ยังไม่เป็น...ฯลฯ... และภิกษุณีเถรีผู้เป็นสาวิกาของพระศาสดานั้น ก็เป็นแล้ว แต่ภิกษุณีปูนกลางผู้เป็นสาวิกาของพระศาสดานั้น ยังไม่เป็น...ฯลฯ... และภิกษุณีปูนกลางผู้เป็นสาวิกาของพระศาสดานั้น ก็เป็นแล้ว แต่ภิกษุณีใหม่ผู้เป็นสาวิกาของพระศาสดานั้น ยังไม่เป็น...ฯลฯ... และภิกษุณีใหม่ผู้เป็นสาวิกาของพระศาสดานั้น ก็เป็นแล้ว แต่อุบาสกผู้เป็นสาวกของพระศาสดานั้น ซึ่งเป็นคฤหัสถ์นุ่งขาวประพฤติพรหมจรรย์ ยังไม่เป็น...ฯลฯ... และอุบาสกผู้เป็นสาวกของพระศาสดานั้น ซึ่งเป็นคฤหัสถ์นุ่งขาวประพฤติพรหมจรรย์ ก็เป็นแล้ว แต่อุบาสกผู้เป็นสาวกของพระศาสดานั้น ซึ่งเป็นคฤหัสถ์นุ่งขาวบริโภคกาม ยังไม่เป็น...ฯลฯ... และอุบาสกผู้เป็นสาวกของพระศาสดานั้น ซึ่งเป็นคฤหัสถ์นุ่งขาวบริโภคกาม ก็เป็นแล้ว แต่อุบาสิกาผู้เป็นสาวิกาของพระศาสดานั้น ซึ่งเป็นคฤหัสถ์นุ่งขาวประพฤติพรหมจรรย์ ยังไม่เป็น...ฯลฯ... และอุบาสิกาผู้เป็นสาวิกาของพระศาสดานั้น ซึ่งเป็นคฤหัสถ์นุ่งขาวประพฤติพรหมจรรย์ ก็เป็นแล้ว แต่อุบาสิกาผู้เป็นสาวิกาของพระศาสดานั้น ซึ่งเป็นคฤหัสถ์นุ่งขาวบริโภคกาม ยังไม่เป็น...ฯลฯ... และอุบาสิกาผู้เป็นสาวิกาของพระศาสดานั้น ซึ่งเป็นคฤหัสถ์นุ่งขาวบริโภคกาม ก็เป็นแล้ว แต่พรหมจรรย์ของพระศาสดานั้น ยังไม่เป็นพรหมจรรย์ที่รุ่งเรือง เฟื่องฟู แผ่ไพศาล เป็นที่รู้กันโดยมาก เป็นปึกแผ่นมั่นคง จนกระทั่งเทวดาและมนุษย์ประกาศได้ดี...ฯลฯ... และพรหมจรรย์ของพระศาสดานั้น ก็เป็นพรหมจรรย์ที่รุ่งเรือง เฟื่องฟู แผ่ไพศาล เป็นที่รู้กันโดยมาก เป็นปึกแผ่นมั่นคง จนกระทั่งเทวดาและมนุษย์ประกาศได้ดีแล้ว แต่ยังไม่ถึงที่สุดแห่งลาภและที่สุดแห่งยศ ด้วยเหตุอย่างนี้ พรหมจรรย์นั้นจึงชื่อว่ายังไม่บริบูรณ์ด้วยองค์นั้น

‘‘Yato ca kho, cunda, etehi ceva aṅgehi samannāgataṃ brahmacariyaṃ hoti, satthā ca hoti thero rattaññū cirapabbajito addhagato vayoanuppatto, therā cassa bhikkhū sāvakā honti viyattā vinītā visāradā pattayogakkhemā. Alaṃ samakkhātuṃ saddhammassa, alaṃ uppannaṃ parappavādaṃ sahadhammehi suniggahitaṃ niggahetvā sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desetuṃ. Majjhimā cassa bhikkhū sāvakā honti…pe… navā cassa bhikkhū sāvakā honti…pe… therā cassa bhikkhuniyo sāvikā honti…pe… majjhimā cassa bhikkhuniyo sāvikā honti…pe… navā cassa bhikkhuniyo sāvikā honti…pe… upāsakā cassa sāvakā honti…pe… gihī odātavasanā brahmacārino. Upāsakā cassa sāvakā honti gihī odātavasanā kāmabhogino…pe… upāsikā cassa sāvikā honti gihiniyo odātavasanā brahmacāriniyo…pe… upāsikā cassa sāvikā honti gihiniyo odātavasanā kāmabhoginiyo…pe… brahmacariyañcassa hoti iddhañceva phītañca vitthārikaṃ bāhujaññaṃ puthubhūtaṃ yāva devamanussehi suppakāsitaṃ, lābhaggappattañca yasaggappattañca. Evaṃ taṃ brahmacariyaṃ paripūraṃ hoti tenaṅgena.

ดูก่อนจุนทะ แต่ในกาลใด พรหมจรรย์ประกอบด้วยองค์เหล่านี้ด้วย ทั้งพระศาสดาก็เป็นเถระ เป็นรัตตัญญู บวชมานาน ผ่านกาลสมัยมามาก อยู่ในปัจฉิมวัย ทั้งภิกษุสาวกผู้เป็นเถระของพระศาสดานั้น ก็เป็นผู้ฉลาด ได้รับการแนะนำดีแล้ว เป็นผู้แกล้วกล้า บรรลุถึงธรรมะอันเป็นแดนเกษมจากโยคะ สามารถเพื่อจะบอกพระสัทธรรม สามารถเพื่อจะข่มขี่ปรัปวาทที่เกิดขึ้นแล้วโดยชอบธรรมด้วยดีแล้ว แสดงธรรมที่นำสัตว์ออกจากทุกข์ได้ ทั้งภิกษุสาวกผู้เป็นมัชฌิมะของพระศาสดานั้น ... ทั้งภิกษุสาวกผู้เป็นนวกะของพระศาสดานั้น ... ทั้งภิกษุณีสาวิกาผู้เป็นเถรีของพระศาสดานั้น ... ทั้งภิกษุณีสาวิกาผู้เป็นมัชฌิมาของพระศาสดานั้น ... ทั้งภิกษุณีสาวิกาผู้เป็นนวกาของพระศาสดานั้น ... ทั้งอุบาสกสาวกของพระศาสดานั้น ... ผู้นุ่งขาวห่มขาว ประพฤติพรหมจรรย์ ทั้งอุบาสกสาวกของพระศาสดานั้น ผู้นุ่งขาวห่มขาว ยังบริโภคกาม ... ทั้งอุบาสิกาสาวิกาของพระศาสดานั้น ผู้เป็นคฤหัสถ์ นุ่งขาวห่มขาว ประพฤติพรหมจรรย์ ... ทั้งอุบาสิกาสาวิกาของพระศาสดานั้น ผู้เป็นคฤหัสถ์ นุ่งขาวห่มขาว ยังบริโภคกาม ... ทั้งพรหมจรรย์ของพระศาสดานั้น ก็รุ่งเรือง แพร่หลาย กว้างขวาง เป็นที่รู้กันมาก ตั้งมั่นเป็นปึกแผ่น ตราบเท่าที่เทวดาและมนุษย์ประกาศดีแล้ว และถึงความเป็นเลิศด้วยลาภ ถึงความเป็นเลิศด้วยยศ พรหมจรรย์นั้นย่อมบริบูรณ์ด้วยองค์นั้นอย่างนี้

175. ‘‘Ahaṃ kho pana, cunda, etarahi satthā loke uppanno arahaṃ sammāsambuddho. Dhammo ca svākkhāto suppavedito niyyāniko upasamasaṃvattaniko sammāsambuddhappavedito. Viññāpitatthā ca me sāvakā saddhamme, kevalañca tesaṃ paripūraṃ brahmacariyaṃ āvikataṃ uttānīkataṃ sabbasaṅgāhapadakataṃ sappāṭihīrakataṃ yāva devamanussehi suppakāsitaṃ. Ahaṃ kho pana, cunda, etarahi satthā thero rattaññū cirapabbajito addhagato vayoanuppatto.

๑๗๕. ดูก่อนจุนทะ ก็บัดนี้ เราเป็นศาสดา เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธะ เกิดขึ้นแล้วในโลก ธรรมก็เป็นธรรมที่เรากล่าวดีแล้ว ประกาศดีแล้ว เป็นธรรมนำสัตว์ออกจากทุกข์ เป็นไปเพื่อความสงบระงับ อันพระสัมมาสัมพุทธะประกาศแล้ว สาวกทั้งหลายของเราก็เป็นผู้รู้อรรถในพระสัทธรรมแล้ว และพรหมจรรย์อันบริบูรณ์สิ้นเชิง เราทำให้แจ้งแล้ว ทำให้เปิดเผยแล้ว ทำให้เป็นบทที่รวบรวมไว้ทั้งหมดแล้ว ทำให้มีปาฏิหาริย์แล้ว ตราบเท่าที่เทวดาและมนุษย์ประกาศดีแล้ว ดูก่อนจุนทะ ก็บัดนี้ เราเป็นศาสดา เป็นเถระ เป็นรัตตัญญู บวชมานาน ผ่านกาลสมัยมามาก อยู่ในปัจฉิมวัย

‘‘Santi kho pana me, cunda, etarahi therā bhikkhū sāvakā honti viyattā vinītā visāradā pattayogakkhemā. Alaṃ samakkhātuṃ saddhammassa, alaṃ uppannaṃ parappavādaṃ sahadhammehi suniggahitaṃ niggahetvā sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desetuṃ. Santi kho pana me, cunda, etarahi majjhimā bhikkhū sāvakā…pe… santi kho pana me, cunda, etarahi navā bhikkhū sāvakā…pe… santi kho pana me, cunda, etarahi therā bhikkhuniyo sāvikā…pe… santi kho [Pg.104] pana me, cunda, etarahi majjhimā bhikkhuniyo sāvikā…pe… santi kho pana me, cunda, etarahi navā bhikkhuniyo sāvikā…pe… santi kho pana me, cunda, etarahi upāsakā sāvakā gihī odātavasanā brahmacārino…pe… santi kho pana me, cunda, etarahi upāsakā sāvakā gihī odātavasanā kāmabhogino…pe… santi kho pana me, cunda, etarahi upāsikā sāvikā gihiniyo odātavasanā brahmacāriniyo…pe… santi kho pana me, cunda, etarahi upāsikā sāvikā gihiniyo odātavasanā kāmabhoginiyo…pe… etarahi kho pana me, cunda, brahmacariyaṃ iddhañceva phītañca vitthārikaṃ bāhujaññaṃ puthubhūtaṃ yāva devamanussehi suppakāsitaṃ.

ดูก่อนจุนทะ ก็บัดนี้ ภิกษุสาวกผู้เป็นเถระของเรามีอยู่ เป็นผู้ฉลาด ได้รับการแนะนำดีแล้ว เป็นผู้แกล้วกล้า บรรลุถึงธรรมะอันเป็นแดนเกษมจากโยคะ สามารถเพื่อจะบอกพระสัทธรรม สามารถเพื่อจะข่มขี่ปรัปวาทที่เกิดขึ้นแล้วโดยชอบธรรมด้วยดีแล้ว แสดงธรรมที่นำสัตว์ออกจากทุกข์ได้ ดูก่อนจุนทะ ก็บัดนี้ ภิกษุสาวกผู้เป็นมัชฌิมะของเรามีอยู่ ... ดูก่อนจุนทะ ก็บัดนี้ ภิกษุสาวกผู้เป็นนวกะของเรามีอยู่ ... ดูก่อนจุนทะ ก็บัดนี้ ภิกษุณีสาวิกาผู้เป็นเถรีของเรามีอยู่ ... ดูก่อนจุนทะ ก็บัดนี้ ภิกษุณีสาวิกาผู้เป็นมัชฌิมาของเรามีอยู่ ... ดูก่อนจุนทะ ก็บัดนี้ ภิกษุณีสาวิกาผู้เป็นนวกาของเรามีอยู่ ... ดูก่อนจุนทะ ก็บัดนี้ อุบาสกสาวกของเราผู้นุ่งขาวห่มขาว ประพฤติพรหมจรรย์มีอยู่ ... ดูก่อนจุนทะ ก็บัดนี้ อุบาสกสาวกของเราผู้นุ่งขาวห่มขาว ยังบริโภคกามมีอยู่ ... ดูก่อนจุนทะ ก็บัดนี้ อุบาสิกาสาวิกาของเราผู้เป็นคฤหัสถ์ นุ่งขาวห่มขาว ประพฤติพรหมจรรย์มีอยู่ ... ดูก่อนจุนทะ ก็บัดนี้ อุบาสิกาสาวิกาของเราผู้เป็นคฤหัสถ์ นุ่งขาวห่มขาว ยังบริโภคกามมีอยู่ ... ดูก่อนจุนทะ ก็บัดนี้ พรหมจรรย์ของเรารุ่งเรือง แพร่หลาย กว้างขวาง เป็นที่รู้กันมาก ตั้งมั่นเป็นปึกแผ่น ตราบเท่าที่เทวดาและมนุษย์ประกาศดีแล้ว

176. ‘‘Yāvatā kho, cunda, etarahi satthāro loke uppannā, nāhaṃ, cunda, aññaṃ ekasatthārampi samanupassāmi evaṃlābhaggayasaggappattaṃ yatharivāhaṃ. Yāvatā kho pana, cunda, etarahi saṅgho vā gaṇo vā loke uppanno; nāhaṃ, cunda, aññaṃ ekaṃ saṃghampi samanupassāmi evaṃlābhaggayasaggappattaṃ yatharivāyaṃ, cunda, bhikkhusaṅgho. Yaṃ kho taṃ, cunda, sammā vadamāno vadeyya – ‘sabbākārasampannaṃ sabbākāraparipūraṃ anūnamanadhikaṃ svākkhātaṃ kevalaṃ paripūraṃ brahmacariyaṃ suppakāsita’nti. Idameva taṃ sammā vadamāno vadeyya – ‘sabbākārasampannaṃ…pe… suppakāsita’nti.

๑๗๖. ดูก่อนจุนทะ บรรดาศาสดาที่เกิดขึ้นแล้วในโลกในบัดนี้มีประมาณเท่าใด เราย่อมไม่เล็งเห็นศาสดาอื่นแม้ผู้เดียว ที่ถึงความเป็นเลิศด้วยลาภและยศเหมือนเราเลย ดูก่อนจุนทะ บรรดาสงฆ์หรือหมู่คณะที่เกิดขึ้นแล้วในโลกในบัดนี้มีประมาณเท่าใด เราย่อมไม่เล็งเห็นสงฆ์หรือหมู่คณะอื่นแม้หมู่หนึ่ง ที่ถึงความเป็นเลิศด้วยลาภและยศเหมือนภิกษุสงฆ์นี้เลย ดูก่อนจุนทะ ผู้ที่กล่าวโดยชอบ พึงกล่าวถึงพรหมจรรย์ใดว่า เป็นพรหมจรรย์ที่สมบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง บริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง ไม่หย่อน ไม่ยิ่ง อันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว บริบูรณ์สิ้นเชิง ประกาศดีแล้ว ดังนี้ เขาเมื่อจะกล่าวโดยชอบ พึงกล่าวถึงพรหมจรรย์นี้แหละว่า เป็นพรหมจรรย์ที่สมบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง ... ประกาศดีแล้ว ดังนี้

‘‘Udako sudaṃ, cunda, rāmaputto evaṃ vācaṃ bhāsati – ‘passaṃ na passatī’ti. Kiñca passaṃ na passatīti? Khurassa sādhunisitassa talamassa passati, dhārañca khvassa na passati. Idaṃ vuccati – ‘passaṃ na passatī’ti. Yaṃ kho panetaṃ, cunda, udakena rāmaputtena bhāsitaṃ hīnaṃ gammaṃ pothujjanikaṃ anariyaṃ anatthasaṃhitaṃ khurameva sandhāya. Yañca taṃ, cunda, sammā vadamāno vadeyya – ‘passaṃ na passatī’ti, idameva taṃ sammā vadamāno vadeyya – ‘passaṃ na passatī’ti. Kiñca passaṃ na passatīti? Evaṃ sabbākārasampannaṃ sabbākāraparipūraṃ anūnamanadhikaṃ svākkhātaṃ kevalaṃ paripūraṃ brahmacariyaṃ suppakāsitanti, iti hetaṃ passati. Idamettha apakaḍḍheyya, evaṃ taṃ parisuddhataraṃ assāti, iti hetaṃ na passati. Idamettha upakaḍḍheyya, evaṃ taṃ paripūraṃ assāti, iti [Pg.105] hetaṃ na passati. Idaṃ vuccati cunda – ‘passaṃ na passatī’ti. Yaṃ kho taṃ, cunda, sammā vadamāno vadeyya – ‘sabbākārasampannaṃ…pe… brahmacariyaṃ suppakāsita’nti. Idameva taṃ sammā vadamāno vadeyya – ‘sabbākārasampannaṃ sabbākāraparipūraṃ anūnamanadhikaṃ svākkhātaṃ kevalaṃ paripūraṃ brahmacariyaṃ suppakāsita’nti.

“ดูก่อนจุนทะ อุทกะ รามบุตร กล่าววาจาอย่างนี้ว่า ‘เห็นอยู่ แต่ไม่เห็น’ เห็นอะไรอยู่ แต่ไม่เห็น คือ เห็นพื้นใบมีดโกนที่ลับดีแล้ว แต่ไม่เห็นคมมีดโกนนั้น นี้เรียกว่า ‘เห็นอยู่ แต่ไม่เห็น’ ดูก่อนจุนทะ คำที่อุทกะ รามบุตร กล่าวแล้วนั้น เป็นคำเลว เป็นของชาวบ้าน เป็นของปุถุชน ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ท่านหมายถึงมีดโกนเท่านั้น ส่วนผู้ที่เมื่อจะกล่าวโดยชอบ พึงกล่าวว่า ‘เห็นอยู่ แต่ไม่เห็น’ พึงกล่าวถึงพรหมจรรย์นี้แหละโดยชอบว่า ‘เห็นอยู่ แต่ไม่เห็น’ เห็นอะไรอยู่ แต่ไม่เห็น คือ เขาย่อมเห็นพรหมจรรย์นี้ว่า ‘เป็นพรหมจรรย์ที่สมบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง บริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง ไม่ขาดไม่เกิน พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว บริบูรณ์ครบถ้วน ประกาศไว้ดีแล้ว’ แต่เขาย่อมไม่เห็นข้อนี้ว่า ‘ถ้าถอนธรรมข้อนี้ออกไปเสียจากพรหมจรรย์นี้ พรหมจรรย์นี้จะบริสุทธิ์ยิ่งขึ้น’ และเขาย่อมไม่เห็นข้อนี้ว่า ‘ถ้าเพิ่มธรรมข้อนี้เข้ามาในพรหมจรรย์นี้ พรหมจรรย์นี้จะบริบูรณ์ยิ่งขึ้น’ ดูก่อนจุนทะ นี้เรียกว่า ‘เห็นอยู่ แต่ไม่เห็น’ ดูก่อนจุนทะ ผู้ที่เมื่อจะกล่าวโดยชอบ พึงกล่าวว่า ‘พรหมจรรย์อันสมบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง ...ฯลฯ... ประกาศไว้ดีแล้ว’ พึงกล่าวถึงพรหมจรรย์นี้แหละโดยชอบว่า ‘พรหมจรรย์อันสมบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง บริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง ไม่ขาดไม่เกิน พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว บริบูรณ์ครบถ้วน ประกาศไว้ดีแล้ว’

Saṅgāyitabbadhammo

ธรรมที่ควรสังคายนา

177. Tasmātiha, cunda, ye vo mayā dhammā abhiññā desitā, tattha sabbeheva saṅgamma samāgamma atthena atthaṃ byañjanena byañjanaṃ saṅgāyitabbaṃ na vivaditabbaṃ, yathayidaṃ brahmacariyaṃ addhaniyaṃ assa ciraṭṭhitikaṃ, tadassa bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ. Katame ca te, cunda, dhammā mayā abhiññā desitā, yattha sabbeheva saṅgamma samāgamma atthena atthaṃ byañjanena byañjanaṃ saṅgāyitabbaṃ na vivaditabbaṃ, yathayidaṃ brahmacariyaṃ addhaniyaṃ assa ciraṭṭhitikaṃ, tadassa bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ? Seyyathidaṃ – cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā, cattāro iddhipādā, pañcindriyāni, pañca balāni, satta bojjhaṅgā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo. Ime kho te, cunda, dhammā mayā abhiññā desitā. Yattha sabbeheva saṅgamma samāgamma atthena atthaṃ byañjanena byañjanaṃ saṅgāyitabbaṃ na vivaditabbaṃ, yathayidaṃ brahmacariyaṃ addhaniyaṃ assa ciraṭṭhitikaṃ, tadassa bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ.

๑๗๗. ดูก่อนจุนทะ เพราะเหตุนั้นแล ธรรมเหล่าใดที่เราแสดงแล้วแก่เธอทั้งหลายด้วยปัญญาอันยิ่ง เธอทั้งหลายทั้งหมดพึงพร้อมเพรียงกันประชุมกันในธรรมเหล่านั้นแล้ว สังคายนาอรรถต่ออรรถ พยัญชนะต่อพยัญชนะ ไม่พึงวิวาทกัน เพื่อพรหมจรรย์นี้จะพึงยั่งยืน ตั้งอยู่ได้นาน การดำรงอยู่นานนั้น พึงเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ก็ธรรมเหล่าไหนเล่าที่เราแสดงแล้วแก่เธอทั้งหลายด้วยปัญญาอันยิ่ง ซึ่งเธอทั้งหลายทั้งหมดพึงพร้อมเพรียงกันประชุมกันในธรรมเหล่านั้นแล้ว สังคายนาอรรถต่ออรรถ พยัญชนะต่อพยัญชนะ ไม่พึงวิวาทกัน เพื่อพรหมจรรย์นี้จะพึงยั่งยืน ตั้งอยู่ได้นาน การดำรงอยู่นานนั้น พึงเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ธรรมเหล่านั้นได้แก่ สติปัฏฐาน ๔ สัมมัปปธาน ๔ อิทธิบาท ๔ อินทรีย์ ๕ พละ ๕ โพชฌงค์ ๗ อริยมรรคมีองค์ ๘ เหล่านี้แลคือธรรมที่เราแสดงแล้วแก่เธอทั้งหลายด้วยปัญญาอันยิ่ง ซึ่งเธอทั้งหลายทั้งหมดพึงพร้อมเพรียงกันประชุมกันในธรรมเหล่านั้นแล้ว สังคายนาอรรถต่ออรรถ พยัญชนะต่อพยัญชนะ ไม่พึงวิวาทกัน เพื่อพรหมจรรย์นี้จะพึงยั่งยืน ตั้งอยู่ได้นาน การดำรงอยู่นานนั้น พึงเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย

Saññāpetabbavidhi

วิธีที่ควรชี้แจงให้เข้าใจ

178. ‘‘Tesañca vo, cunda, samaggānaṃ sammodamānānaṃ avivadamānānaṃ sikkhataṃ aññataro sabrahmacārī saṅghe dhammaṃ bhāseyya. Tatra ce tumhākaṃ evamassa – ‘ayaṃ kho āyasmā atthañceva micchā gaṇhāti, byañjanāni ca micchā ropetī’ti. Tassa neva abhinanditabbaṃ na paṭikkositabbaṃ, anabhinanditvā appaṭikkositvā so evamassa vacanīyo – ‘imassa nu kho, āvuso, atthassa imāni vā byañjanāni etāni vā byañjanāni katamāni opāyikatarāni, imesañca byañjanānaṃ ayaṃ vā attho eso vā attho [Pg.106] katamo opāyikataro’ti? So ce evaṃ vadeyya – ‘imassa kho, āvuso, atthassa imāneva byañjanāni opāyikatarāni, yā ceva etāni; imesañca byañjanānaṃ ayameva attho opāyikataro, yā ceva eso’ti. So neva ussādetabbo na apasādetabbo, anussādetvā anapasādetvā sveva sādhukaṃ saññāpetabbo tassa ca atthassa tesañca byañjanānaṃ nisantiyā.

๑๗๘. “ดูก่อนจุนทะ เมื่อเธอทั้งหลายผู้สามัคคีกัน ชื่นชมกัน ไม่วิวาทกัน ศึกษาอยู่ หากเพื่อนพรหมจารีรูปใดรูปหนึ่งแสดงธรรมในสงฆ์ ในกาลนั้น หากเธอทั้งหลายพึงมีความคิดเห็นอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้นี้ถือเอาอรรถก็ผิด ยกตั้งพยัญชนะก็ผิด’ เธอทั้งหลายไม่พึงยินดี ไม่พึงคัดค้านคำของภิกษุนั้น ครั้นไม่ยินดี ไม่คัดค้านแล้ว พึงกล่าวกับภิกษุนั้นอย่างนี้ว่า ‘ผู้มีอายุ สำหรับอรรถนี้ พยัญชนะเหล่านี้หรือพยัญชนะเหล่านั้น อย่างไหนเหมาะกว่ากัน และสำหรับพยัญชนะเหล่านี้ อรรถนี้หรืออรรถนั้น อย่างไหนเหมาะกว่ากัน’ ถ้าภิกษุนั้นพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ผู้มีอายุ สำหรับอรรถนี้ พยัญชนะเหล่านี้แหละเหมาะกว่าพยัญชนะเหล่านั้น และสำหรับพยัญชนะเหล่านี้ อรรถนี้แหละเหมาะกว่าอรรถนั้น’ เธอทั้งหลายไม่พึงยกย่อง ไม่พึงข่มขี่ภิกษุนั้น ครั้นไม่ยกย่อง ไม่ข่มขี่แล้ว พึงชี้แจงให้ภิกษุนั้นนั่นแหละเข้าใจแจ่มแจ้งในอรรถนั้นและพยัญชนะเหล่านั้นให้ดี

179. ‘‘Aparopi ce, cunda, sabrahmacārī saṅghe dhammaṃ bhāseyya. Tatra ce tumhākaṃ evamassa – ‘ayaṃ kho āyasmā atthañhi kho micchā gaṇhāti byañjanāni sammā ropetī’ti. Tassa neva abhinanditabbaṃ na paṭikkositabbaṃ, anabhinanditvā appaṭikkositvā so evamassa vacanīyo – ‘imesaṃ nu kho, āvuso, byañjanānaṃ ayaṃ vā attho eso vā attho katamo opāyikataro’ti? So ce evaṃ vadeyya – ‘imesaṃ kho, āvuso, byañjanānaṃ ayameva attho opāyikataro, yā ceva eso’ti. So neva ussādetabbo na apasādetabbo, anussādetvā anapasādetvā sveva sādhukaṃ saññāpetabbo tasseva atthassa nisantiyā.

๑๗๙. “ดูก่อนจุนทะ อีกประการหนึ่ง หากเพื่อนพรหมจารีแสดงธรรมในสงฆ์ ในกาลนั้น หากเธอทั้งหลายพึงมีความคิดเห็นอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้นี้ถือเอาอรรถผิด แต่ยกตั้งพยัญชนะถูก’ เธอทั้งหลายไม่พึงยินดี ไม่พึงคัดค้านคำของภิกษุนั้น ครั้นไม่ยินดี ไม่คัดค้านแล้ว พึงกล่าวกับภิกษุนั้นอย่างนี้ว่า ‘ผู้มีอายุ สำหรับพยัญชนะเหล่านี้ อรรถนี้หรืออรรถนั้น อย่างไหนเหมาะกว่ากัน’ ถ้าภิกษุนั้นพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ผู้มีอายุ สำหรับพยัญชนะเหล่านี้ อรรถนี้แหละเหมาะกว่าอรรถนั้น’ เธอทั้งหลายไม่พึงยกย่อง ไม่พึงข่มขี่ภิกษุนั้น ครั้นไม่ยกย่อง ไม่ข่มขี่แล้ว พึงชี้แจงให้ภิกษุนั้นนั่นแหละเข้าใจแจ่มแจ้งในอรรถนั้นนั่นแหละให้ดี

180. ‘‘Aparopi ce, cunda, sabrahmacārī saṅghe dhammaṃ bhāseyya. Tatra ce tumhākaṃ evamassa – ‘ayaṃ kho āyasmā atthañhi kho sammā gaṇhāti byañjanāni micchā ropetī’ti. Tassa neva abhinanditabbaṃ na paṭikkositabbaṃ; anabhinanditvā appaṭikkositvā so evamassa vacanīyo – ‘imassa nu kho, āvuso, atthassa imāni vā byañjanāni etāni vā byañjanāni katamāni opāyikatarānī’ti? So ce evaṃ vadeyya – ‘imassa kho, āvuso, atthassa imāneva byañjanāni opayikatarāni, yāni ceva etānī’ti. So neva ussādetabbo na apasādetabbo; anussādetvā anapasādetvā sveva sādhukaṃ saññāpetabbo tesaññeva byañjanānaṃ nisantiyā.

๑๘๐. จุนทะ อีกประการหนึ่ง ถ้าเพื่อนพรหมจารีแสดงธรรมในสงฆ์ หากเธอทั้งหลายพึงมีความคิดเห็นอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุนี้เข้าใจอรรถะถูกต้อง แต่ใช้พยัญชนะผิด’ เธอทั้งหลายไม่พึงชื่นชม ไม่พึงคัดค้านคำพูดของภิกษุนั้น ครั้นไม่ชื่นชม ไม่คัดค้านแล้ว พึงกล่าวกับภิกษุนั้นอย่างนี้ว่า ‘อาวุโส สำหรับอรรถะนี้ พยัญชนะเหล่านี้หรือพยัญชนะเหล่านั้น อย่างไหนจะเหมาะสมกว่ากัน’ หากภิกษุนั้นพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘อาวุโส สำหรับอรรถะนี้ พยัญชนะเหล่านี้เหมาะสมกว่าพยัญชนะเหล่านั้น’ เธอทั้งหลายไม่พึงยกย่อง ไม่พึงตำหนิภิกษุนั้น ครั้นไม่ยกย่อง ไม่ตำหนิแล้ว พึงให้ภิกษุนั้นเข้าใจพยัญชนะเหล่านั้นให้ดีเพื่อการพิจารณา

181. ‘‘Aparopi ce, cunda, sabrahmacārī saṅghe dhammaṃ bhāseyya. Tatra ce tumhākaṃ evamassa – ‘ayaṃ kho āyasmā atthañceva sammā gaṇhāti byañjanāni [Pg.107] ca sammā ropetī’ti. Tassa ‘sādhū’ti bhāsitaṃ abhinanditabbaṃ anumoditabbaṃ; tassa ‘sādhū’ti bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā so evamassa vacanīyo – ‘lābhā no āvuso, suladdhaṃ no āvuso, ye mayaṃ āyasmantaṃ tādisaṃ sabrahmacāriṃ passāma evaṃ atthupetaṃ byañjanupeta’nti.

๑๘๑. จุนทะ อีกประการหนึ่ง ถ้าเพื่อนพรหมจารีแสดงธรรมในสงฆ์ หากเธอทั้งหลายพึงมีความคิดเห็นอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุนี้เข้าใจอรรถะถูกต้อง และใช้พยัญชนะถูกต้องด้วย’ เธอทั้งหลายพึงชื่นชมอนุโมทนาคำกล่าวของภิกษุนั้นว่า ‘สาธุ’ ครั้นชื่นชมอนุโมทนาคำกล่าวของภิกษุนั้นว่า ‘สาธุ’ แล้ว พึงกล่าวกับภิกษุนั้นอย่างนี้ว่า ‘อาวุโส เป็นลาภของพวกเราหนอ พวกเราได้ดีแล้วหนอ ที่ได้พบเห็นเพื่อนพรหมจารีผู้ถึงพร้อมด้วยอรรถะและพยัญชนะเช่นนี้’

Paccayānuññātakāraṇaṃ

เหตุแห่งการทรงอนุญาตปัจจัย

182. ‘‘Na vo ahaṃ, cunda, diṭṭhadhammikānaṃyeva āsavānaṃ saṃvarāya dhammaṃ desemi. Na panāhaṃ, cunda, samparāyikānaṃyeva āsavānaṃ paṭighātāya dhammaṃ desemi. Diṭṭhadhammikānaṃ cevāhaṃ, cunda, āsavānaṃ saṃvarāya dhammaṃ desemi; samparāyikānañca āsavānaṃ paṭighātāya. Tasmātiha, cunda, yaṃ vo mayā cīvaraṃ anuññātaṃ, alaṃ vo taṃ – yāvadeva sītassa paṭighātāya, uṇhassa paṭighātāya, ḍaṃsamakasavātātapasarīsapa samphassānaṃ paṭighātāya, yāvadeva hirikopīnapaṭicchādanatthaṃ. Yo vo mayā piṇḍapāto anuññāto, alaṃ vo so yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā yāpanāya vihiṃsūparatiyā brahmacariyānuggahāya, iti purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmi, navañca vedanaṃ na uppādessāmi, yātrā ca me bhavissati anavajjatā ca phāsuvihāro ca. Yaṃ vo mayā senāsanaṃ anuññātaṃ, alaṃ vo taṃ yāvadeva sītassa paṭighātāya, uṇhassa paṭighātāya, ḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassānaṃ paṭighātāya, yāvadeva utuparissayavinodana paṭisallānārāmatthaṃ. Yo vo mayā gilānapaccayabhesajja parikkhāro anuññāto, alaṃ vo so yāvadeva uppannānaṃ veyyābādhikānaṃ vedanānaṃ paṭighātāya abyāpajjaparamatāya.

๑๘๒. จุนทะ เราไม่ได้แสดงธรรมแก่เธอทั้งหลายเพื่อสังวรอาสวะทั้งหลายที่เกิดขึ้นในปัจจุบันเท่านั้น และเราก็ไม่ได้แสดงธรรมเพื่อกำจัดอาสวะทั้งหลายที่จะเกิดขึ้นในอนาคตเท่านั้น แต่จุนทะ เราแสดงธรรมเพื่อสังวรอาสวะทั้งหลายที่เกิดขึ้นในปัจจุบัน และเพื่อกำจัดอาสวะทั้งหลายที่จะเกิดขึ้นในอนาคตด้วย เพราะเหตุนั้น จุนทะ จีวรใดที่เราอนุญาตแก่เธอทั้งหลาย จีวรนั้นเพียงเพื่อป้องกันความหนาว ความร้อน สัมผัสจากเหลือบ ยุง ลม แดด และสัตว์เลื้อยคลาน เพียงเพื่อปกปิดอวัยวะที่ก่อให้เกิดความละอาย บิณฑบาตใดที่เราอนุญาตแก่เธอทั้งหลาย บิณฑบาตนั้นเพียงเพื่อความดำรงอยู่แห่งกายนี้ เพื่อให้กายนี้เป็นไปได้ เพื่อระงับความลำบาก เพื่ออนุเคราะห์พรหมจรรย์ ด้วยคิดว่า ‘เราจักกำจัดเวทนาเก่า และจักไม่ให้เวทนาใหม่เกิดขึ้น ความดำเนินไป ความไม่มีโทษ และการอยู่ผาสุกจักมีแก่เรา’ เสนาสนะใดที่เราอนุญาตแก่เธอทั้งหลาย เสนาสนะน้ันเพียงเพื่อป้องกันความหนาว ความร้อน สัมผัสจากเหลือบ ยุง ลม แดด และสัตว์เลื้อยคลาน เพียงเพื่อบรรเทาอันตรายจากฤดู และเพื่อความยินดีในที่หลีกเร้น คิลานปัจจัยเภสัชบริขารใดที่เราอนุญาตแก่เธอทั้งหลาย คิลานปัจจัยเภสัชบริขารนั้นเพียงเพื่อกำจัดเวทนาทั้งหลายอันเกิดจากอาพาธต่างๆ ที่เกิดขึ้นแล้ว และเพื่อความเป็นผู้ไม่มีอาพาธโดยสิ้นเชิง

Sukhallikānuyogo

การประกอบตนให้พัวพันในความสุข

183. ‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, cunda, vijjati yaṃ aññatitthiyā paribbājakā evaṃ vadeyyuṃ – ‘sukhallikānuyogamanuyuttā samaṇā sakyaputtiyā viharantī’ti. Evaṃvādino, cunda, aññatitthiyā paribbājakā evamassu vacanīyā – ‘katamo so[Pg.108], āvuso, sukhallikānuyogo? Sukhallikānuyogā hi bahū anekavihitā nānappakārakā’ti.

๑๘๓. จุนทะ ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ ที่ปริพาชกอัญญเดียรถีย์จะพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘สมณศากยบุตรอยู่ประกอบตนให้พัวพันในความสุข’ จุนทะ ปริพาชกอัญญเดียรถีย์ผู้กล่าวอย่างนั้น เธอทั้งหลายพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘อาวุโส การประกอบตนให้พัวพันในความสุขนั้นเป็นอย่างไร เพราะการประกอบตนให้พัวพันในความสุขมีมาก มีหลายอย่าง มีประเภทต่างๆ กัน’

‘‘Cattārome, cunda, sukhallikānuyogā hīnā gammā pothujjanikā anariyā anatthasaṃhitā na nibbidāya na virāgāya na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya saṃvattanti. Katame cattāro?

จุนทะ การประกอบตนให้พัวพันในความสุข ๔ ประการนี้ เป็นของเลว เป็นของชาวบ้าน เป็นของปุถุชน ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ไม่เป็นไปเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับ เพื่อความสงบ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน ๔ ประการ อะไรบ้าง

‘‘Idha, cunda, ekacco bālo pāṇe vadhitvā vadhitvā attānaṃ sukheti pīṇeti. Ayaṃ paṭhamo sukhallikānuyogo.

จุนทะ ในกรณีนี้ คนพาลบางคนฆ่าสัตว์แล้วฆ่าเล่า ทำให้ตนเป็นสุข ทำให้ตนอิ่มเอม นี้เป็นการประกอบตนให้พัวพันในความสุขประการที่ ๑

‘‘Puna caparaṃ, cunda, idhekacco adinnaṃ ādiyitvā ādiyitvā attānaṃ sukheti pīṇeti. Ayaṃ dutiyo sukhallikānuyogo.

จุนทะ อีกประการหนึ่ง ในกรณีนี้ บางคนลักทรัพย์แล้วลักเล่า ทำให้ตนเป็นสุข ทำให้ตนอิ่มเอม นี้เป็นการประกอบตนให้พัวพันในความสุขประการที่ ๒

‘‘Puna caparaṃ, cunda, idhekacco musā bhaṇitvā bhaṇitvā attānaṃ sukheti pīṇeti. Ayaṃ tatiyo sukhallikānuyogo.

จุนทะ อีกประการหนึ่ง ในกรณีนี้ บางคนพูดเท็จแล้วพูดเล่า ทำให้ตนเป็นสุข ทำให้ตนอิ่มเอม นี้เป็นการประกอบตนให้พัวพันในความสุขประการที่ ๓

‘‘Puna caparaṃ, cunda, idhekacco pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti. Ayaṃ catuttho sukhallikānuyogo.

จุนทะ อีกประการหนึ่ง ในกรณีนี้ บางคนพรั่งพร้อมเพียบพร้อมด้วยกามคุณ ๕ บริโภคอยู่ นี้เป็นการประกอบตนให้พัวพันในความสุขประการที่ ๔

‘‘Ime kho, cunda, cattāro sukhallikānuyogā hīnā gammā pothujjanikā anariyā anatthasaṃhitā na nibbidāya na virāgāya na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya saṃvattanti.

จุนทะ การประกอบตนให้พัวพันในความสุข ๔ ประการนี้แล เป็นของเลว เป็นของชาวบ้าน เป็นของปุถุชน ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ไม่เป็นไปเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับ เพื่อความสงบ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน

‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, cunda, vijjati yaṃ aññatitthiyā paribbājakā evaṃ vadeyyuṃ – ‘‘ime cattāro sukhallikānuyoge anuyuttā samaṇā sakyaputtiyā viharantī’ti. Te vo ‘māhevaṃ’ tissu vacanīyā. Na te vo sammā vadamānā vadeyyuṃ, abbhācikkheyyuṃ asatā abhūtena.

จุนทะ ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ ที่ปริพาชกอัญญเดียรถีย์จะพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘สมณศากยบุตรอยู่ประกอบตนให้พัวพันในความสุข ๔ ประการนี้’ เธอทั้งหลายพึงกล่าวกับปริพาชกเหล่านั้นว่า ‘ท่านอย่าได้กล่าวอย่างนั้น’ ปริพาชกเหล่านั้นเมื่อกล่าวอย่างนั้น ชื่อว่าไม่กล่าวตามความเป็นจริง แต่ชื่อว่ากล่าวตู่เธอทั้งหลายด้วยคำที่ไม่จริง ไม่แท้

184. ‘‘Cattārome, cunda, sukhallikānuyogā ekantanibbidāya virāgāya nirodhāya upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattanti. Katame cattāro?

๑๘๔. จุนทะ การประกอบตนให้พัวพันในความสุข ๔ ประการนี้ ย่อมเป็นไปเพื่อความเบื่อหน่ายโดยส่วนเดียว เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับ เพื่อความสงบ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน ๔ ประการ อะไรบ้าง

‘‘Idha, cunda, bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ paṭhamo sukhallikānuyogo.

จุนทะ ในศาสนานี้ ภิกษุสงัดจากกามและอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว บรรลุปฐมฌานที่มีวิตก วิจาร มีปีติและสุขอันเกิดจากวิเวกอยู่ นี้เป็นการประกอบตนให้พัวพันในความสุขประการที่ ๑

‘‘Puna [Pg.109] caparaṃ, cunda, bhikkhu vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ dutiyo sukhallikānuyogo.

จุนทะ อีกประการหนึ่ง ภิกษุบรรลุทุติยฌาน... เพราะวิตกวิจารสงบระงับไป... อยู่ นี้เป็นการประกอบตนให้พัวพันในความสุขประการที่ ๒

‘‘Puna caparaṃ, cunda, bhikkhu pītiyā ca virāgā…pe… tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ tatiyo sukhallikānuyogo.

จุนทะ อีกประการหนึ่ง ภิกษุเพราะปีติจางไป...ฯลฯ...เข้าตติยฌานอยู่ นี้คือสุคัลลิกานุโยคข้อที่ ๓

‘‘Puna caparaṃ, cunda, bhikkhu sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ catuttho sukhallikānuyogo.

จุนทะ อีกประการหนึ่ง ภิกษุเพราะละสุขและทุกข์ได้...ฯลฯ...เข้าจตุตถฌานอยู่ นี้คือสุคัลลิกานุโยคข้อที่ ๔

‘‘Ime kho, cunda, cattāro sukhallikānuyogā ekantanibbidāya virāgāya nirodhāya upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattanti.

จุนทะ สุคัลลิกานุโยค ๔ ประการนี้ ย่อมเป็นไปเพื่อความเบื่อหน่ายโดยส่วนเดียว เพื่อคลายกำหนัด เพื่อดับ เพื่อสงบระงับ เพื่อรู้ยิ่ง เพื่อตรัสรู้ เพื่อนิพพาน

‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, cunda, vijjati yaṃ aññatitthiyā paribbājakā evaṃ vadeyyuṃ – ‘‘ime cattāro sukhallikānuyoge anuyuttā samaṇā sakyaputtiyā viharantī’ti. Te vo ‘evaṃ’ tissu vacanīyā. Sammā te vo vadamānā vadeyyuṃ, na te vo abbhācikkheyyuṃ asatā abhūtena.

จุนทะ ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ ที่พวกปริพาชกอัญเดียรถีย์จะพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘สมณศากยบุตรทั้งหลายอยู่ประกอบสุคัลลิกานุโยค ๔ ประการนี้’ เธอทั้งหลายพึงกล่าวกับปริพาชกเหล่านั้นว่า ‘เป็นอย่างนั้น’ เมื่อปริพาชกเหล่านั้นกล่าวอย่างนั้น ชื่อว่ากล่าวถูก ไม่ชื่อว่ากล่าวตู่เธอทั้งหลายด้วยคำไม่จริง ไม่แท้

Sukhallikānuyogānisaṃso

อานิสงส์แห่งสุคัลลิกานุโยค

185. ‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, cunda, vijjati, yaṃ aññatitthiyā paribbājakā evaṃ vadeyyuṃ – ‘ime panāvuso, cattāro sukhallikānuyoge anuyuttānaṃ viharataṃ kati phalāni katānisaṃsā pāṭikaṅkhā’ti? Evaṃvādino, cunda, aññatitthiyā paribbājakā evamassu vacanīyā – ‘ime kho, āvuso, cattāro sukhallikānuyoge anuyuttānaṃ viharataṃ cattāri phalāni cattāro ānisaṃsā pāṭikaṅkhā. Katame cattāro? Idhāvuso, bhikkhu tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hoti avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo. Idaṃ paṭhamaṃ phalaṃ, paṭhamo ānisaṃso. Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā rāgadosamohānaṃ tanuttā sakadāgāmī hoti, sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karoti. Idaṃ dutiyaṃ phalaṃ, dutiyo ānisaṃso. Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti, tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā. Idaṃ tatiyaṃ phalaṃ, tatiyo ānisaṃso. Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Idaṃ catutthaṃ phalaṃ catuttho ānisaṃso. Ime [Pg.110] kho, āvuso, cattāro sukhallikānuyoge anuyuttānaṃ viharataṃ imāni cattāri phalāni, cattāro ānisaṃsā pāṭikaṅkhā’’ti.

๑๘๕. จุนทะ ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ ที่พวกปริพาชกอัญเดียรถีย์จะพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ก็บุคคลผู้อยู่ประกอบสุคัลลิกานุโยค ๔ ประการนี้ พึงหวังผลได้เท่าไร พึงหวังอานิสงส์ได้เท่าไร’ จุนทะ ปริพาชกอัญเดียรถีย์ผู้กล่าวอย่างนั้น เธอทั้งหลายพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคลผู้อยู่ประกอบสุคัลลิกานุโยค ๔ ประการนี้ พึงหวังผล ๔ ประการ พึงหวังอานิสงส์ ๔ ประการ ผล ๔ ประการ อานิสงส์ ๔ ประการ อะไรบ้าง คือ ท่านผู้มีอายุ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เพราะสังโยชน์ ๓ ประการสิ้นไป เป็นโสดาบัน ไม่มีทางตกต่ำ มีความแน่นอนที่จะสำเร็จสัมโพธิในวันข้างหน้า นี้เป็นผลข้อที่ ๑ เป็นอานิสงส์ข้อที่ ๑ อีกประการหนึ่ง ท่านผู้มีอายุ ภิกษุเพราะสังโยชน์ ๓ ประการสิ้นไป และเพราะราคะ โทสะ โมหะเบาบาง เป็นสกทาคามี มาสู่โลกนี้อีกครั้งเดียวก็จะทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ นี้เป็นผลข้อที่ ๒ เป็นอานิสงส์ข้อที่ ๒ อีกประการหนึ่ง ท่านผู้มีอายุ ภิกษุเพราะโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ประการสิ้นไป เป็นโอปปาติกะ ปรินิพพานในภพนั้น ไม่กลับมาจากโลกนั้น นี้เป็นผลข้อที่ ๓ เป็นอานิสงส์ข้อที่ ๓ อีกประการหนึ่ง ท่านผู้มีอายุ ภิกษุเพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไป ทำให้แจ้งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันไม่มีอาสวะ ด้วยปัญญาอันยิ่งเอง เข้าถึงอยู่ในปัจจุบัน นี้เป็นผลข้อที่ ๔ เป็นอานิสงส์ข้อที่ ๔ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคลผู้อยู่ประกอบสุคัลลิกานุโยค ๔ ประการนี้ พึงหวังผล ๔ ประการนี้ พึงหวังอานิสงส์ ๔ ประการนี้’

Khīṇāsavaabhabbaṭhānaṃ

ฐานะที่พระขีณาสพไม่ควรทำ

186. ‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, cunda, vijjati yaṃ aññatitthiyā paribbājakā evaṃ vadeyyuṃ – ‘aṭṭhitadhammā samaṇā sakyaputtiyā viharantī’ti. Evaṃvādino, cunda, aññatitthiyā paribbājakā evamassu vacanīyā – ‘atthi kho, āvuso, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena sāvakānaṃ dhammā desitā paññattā yāvajīvaṃ anatikkamanīyā. Seyyathāpi, āvuso, indakhīlo vā ayokhīlo vā gambhīranemo sunikhāto acalo asampavedhī. Evameva kho, āvuso, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena sāvakānaṃ dhammā desitā paññattā yāvajīvaṃ anatikkamanīyā. Yo so, āvuso, bhikkhu arahaṃ khīṇāsavo vusitavā katakaraṇīyo ohitabhāro anuppattasadattho parikkhīṇabhavasaṃyojano sammadaññā vimutto, abhabbo so nava ṭhānāni ajjhācarituṃ. Abhabbo, āvuso, khīṇāsavo bhikkhu sañcicca pāṇaṃ jīvitā voropetuṃ; abhabbo khīṇāsavo bhikkhu adinnaṃ theyyasaṅkhātaṃ ādiyituṃ; abhabbo khīṇāsavo bhikkhu methunaṃ dhammaṃ paṭisevituṃ; abhabbo khīṇāsavo bhikkhu sampajānamusā bhāsituṃ; abhabbo khīṇāsavo bhikkhu sannidhikārakaṃ kāme paribhuñjituṃ seyyathāpi pubbe āgārikabhūto; abhabbo khīṇāsavo bhikkhu chandāgatiṃ gantuṃ; abhabbo khīṇāsavo bhikkhu dosāgatiṃ gantuṃ; abhabbo khīṇāsavo bhikkhu mohāgatiṃ gantuṃ; abhabbo khīṇāsavo bhikkhu bhayāgatiṃ gantuṃ. Yo so, āvuso, bhikkhu arahaṃ khīṇāsavo vusitavā katakaraṇīyo ohitabhāro anuppattasadattho parikkhīṇabhavasaṃyojano sammadaññā vimutto, abhabbo so imāni nava ṭhānāni ajjhācaritu’’nti.

๑๘๖. จุนทะ ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ ที่พวกปริพาชกอัญเดียรถีย์จะพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘สมณศากยบุตรทั้งหลายมีธรรมไม่ตั้งมั่นอยู่’ จุนทะ ปริพาชกอัญเดียรถีย์ผู้กล่าวอย่างนั้น เธอทั้งหลายพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย มีอยู่ ธรรมที่พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ทรงแสดงไว้ ทรงบัญญัติไว้แก่สาวกทั้งหลาย ซึ่งสาวกทั้งหลายจะล่วงละเมิดไม่ได้ตลอดชีวิต ท่านผู้มีอายุ เปรียบเหมือนเสาเขื่อนหรือเสาเหล็กที่ฝังลึกลงในดิน ตั้งมั่นดีแล้ว ไม่หวั่นไหว ไม่คลอนแคลน แม้ฉันใด ท่านผู้มีอายุ ธรรมที่พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ทรงแสดงไว้ ทรงบัญญัติไว้แก่สาวกทั้งหลาย ซึ่งสาวกทั้งหลายจะล่วงละเมิดไม่ได้ตลอดชีวิต ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ท่านผู้มีอายุ ภิกษุใดเป็นพระอรหันตขีณาสพ อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว ปลงภาระได้แล้ว บรรลุประโยชน์ตนโดยลำดับแล้ว สิ้นภวสังโยชน์แล้ว หลุดพ้นเพราะรู้โดยชอบ ภิกษุนั้นไม่ควรที่จะล่วงละเมิดฐานะ ๙ ประการ ท่านผู้มีอายุ ภิกษุขีณาสพไม่ควรที่จะจงใจปลงชีวิตสัตว์ ไม่ควรที่จะถือเอาสิ่งของที่เจ้าของมิได้ให้ซึ่งนับว่าเป็นการขโมย ไม่ควรที่จะเสพเมถุนธรรม ไม่ควรที่จะกล่าวคำเท็จทั้งที่รู้ ไม่ควรที่จะบริโภคกามที่สะสมไว้เหมือนเมื่อครั้งเป็นคฤหัสถ์ ไม่ควรที่จะถึงฉันทาคติ ไม่ควรที่จะถึงโทสาคติ ไม่ควรที่จะถึงโมหาคติ ไม่ควรที่จะถึงภยาคติ ท่านผู้มีอายุ ภิกษุใดเป็นพระอรหันตขีณาสพ อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว ปลงภาระได้แล้ว บรรลุประโยชน์ตนโดยลำดับแล้ว สิ้นภวสังโยชน์แล้ว หลุดพ้นเพราะรู้โดยชอบ ภิกษุนั้นไม่ควรที่จะล่วงละเมิดฐานะ ๙ ประการนี้’

Pañhābyākaraṇaṃ

ปัญหาวยากรณ์

187. ‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, cunda, vijjati, yaṃ aññatitthiyā paribbājakā evaṃ vadeyyuṃ – ‘atītaṃ kho addhānaṃ ārabbha samaṇo gotamo atīrakaṃ ñāṇadassanaṃ paññapeti, no ca kho anāgataṃ addhānaṃ ārabbha atīrakaṃ ñāṇadassanaṃ paññapeti, tayidaṃ kiṃsu tayidaṃ kathaṃsū’ti? Te ca aññatitthiyā [Pg.111] paribbājakā aññavihitakena ñāṇadassanena aññavihitakaṃ ñāṇadassanaṃ paññapetabbaṃ maññanti yathariva bālā abyattā. Atītaṃ kho, cunda, addhānaṃ ārabbha tathāgatassa satānusāri ñāṇaṃ hoti; so yāvatakaṃ ākaṅkhati tāvatakaṃ anussarati. Anāgatañca kho addhānaṃ ārabbha tathāgatassa bodhijaṃ ñāṇaṃ uppajjati – ‘ayamantimā jāti, natthidāni punabbhavo’ti. ‘Atītaṃ cepi, cunda, hoti abhūtaṃ atacchaṃ anatthasaṃhitaṃ, na taṃ tathāgato byākaroti. Atītaṃ cepi, cunda, hoti bhūtaṃ tacchaṃ anatthasaṃhitaṃ, tampi tathāgato na byākaroti. Atītaṃ cepi cunda, hoti bhūtaṃ tacchaṃ atthasaṃhitaṃ, tatra kālaññū tathāgato hoti tassa pañhassa veyyākaraṇāya. Anāgataṃ cepi, cunda, hoti abhūtaṃ atacchaṃ anatthasaṃhitaṃ, na taṃ tathāgato byākaroti…pe… tassa pañhassa veyyākaraṇāya. Paccuppannaṃ cepi, cunda, hoti abhūtaṃ atacchaṃ anatthasaṃhitaṃ, na taṃ tathāgato byākaroti. Paccuppannaṃ cepi, cunda, hoti bhūtaṃ tacchaṃ anatthasaṃhitaṃ, tampi tathāgato na byākaroti. Paccuppannaṃ cepi, cunda, hoti bhūtaṃ tacchaṃ atthasaṃhitaṃ, tatra kālaññū tathāgato hoti tassa pañhassa veyyākaraṇāya.

๑๘๗. “ดูก่อนจุนทะ เป็นไปได้ที่พวกปริพาชกอัญญเดียรถีย์จะพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมทรงบัญญัติพระญาณทัสสนะอันไม่มีขอบเขตปรารภอดีตกาล แต่ไม่ทรงบัญญัติพระญาณทัสสนะอันไม่มีขอบเขตปรารภอนาคตกาล ข้อนั้นเพราะเหตุไร ข้อนั้นเป็นอย่างไร’ ก็พวกปริพาชกอัญญเดียรถีย์เหล่านั้นเป็นคนพาล ไม่ฉลาด ย่อมสำคัญว่าควรบัญญัติญาณทัสสนะที่มีอารมณ์อย่างหนึ่งด้วยญาณทัสสนะที่มีอารมณ์อีกอย่างหนึ่ง ดูก่อนจุนทะ เมื่อตถาคตปรารภอดีตกาล สตานุสารีญาณ (ญาณที่ดำเนินไปตามสติ) ย่อมเกิดขึ้น ตถาคตนั้นปรารถนาจะระลึกถึงเพียงใด ก็ย่อมระลึกได้เพียงนั้น และเมื่อตถาคตปรารภอนาคตกาล โพธิชญาณ (ญาณที่เกิดแต่โพธิ) ย่อมเกิดขึ้นว่า ‘ชาตินี้เป็นชาติสุดท้าย บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีก’ ดูก่อนจุนทะ แม้เรื่องในอดีต ถ้าไม่เป็นจริง ไม่แท้ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ตถาคตย่อมไม่พยากรณ์เรื่องนั้น แม้เรื่องในอดีต ถ้าเป็นจริง เป็นแท้ แต่ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ตถาคตก็ย่อมไม่พยากรณ์เรื่องนั้นเหมือนกัน ดูก่อนจุนทะ แม้เรื่องในอดีต ถ้าเป็นจริง เป็นแท้ และประกอบด้วยประโยชน์ ในเรื่องนั้น ตถาคตย่อมเป็นผู้รู้จักกาลเพื่อพยากรณ์ปัญหานั้น ดูก่อนจุนทะ แม้เรื่องในอนาคต ถ้าไม่เป็นจริง ไม่แท้ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ตถาคตย่อมไม่พยากรณ์เรื่องนั้น...ฯลฯ...เพื่อพยากรณ์ปัญหานั้น ดูก่อนจุนทะ แม้เรื่องในปัจจุบัน ถ้าไม่เป็นจริง ไม่แท้ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ตถาคตย่อมไม่พยากรณ์เรื่องนั้น แม้เรื่องในปัจจุบัน ถ้าเป็นจริง เป็นแท้ แต่ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ตถาคตก็ย่อมไม่พยากรณ์เรื่องนั้นเหมือนกัน ดูก่อนจุนทะ แม้เรื่องในปัจจุบัน ถ้าเป็นจริง เป็นแท้ และประกอบด้วยประโยชน์ ในเรื่องนั้น ตถาคตย่อมเป็นผู้รู้จักกาลเพื่อพยากรณ์ปัญหานั้น”

188. ‘‘Iti kho, cunda, atītānāgatapaccuppannesu dhammesu tathāgato kālavādī bhūtavādī atthavādī dhammavādī vinayavādī, tasmā ‘tathāgato’ti vuccati. Yañca kho, cunda, sadevakassa lokassa samārakassa sabrahmakassa sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā, sabbaṃ tathāgatena abhisambuddhaṃ, tasmā ‘tathāgato’ti vuccati. Yañca, cunda, rattiṃ tathāgato anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhati, yañca rattiṃ anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati, yaṃ etasmiṃ antare bhāsati lapati niddisati. Sabbaṃ taṃ tatheva hoti no aññathā, tasmā ‘tathāgato’ti vuccati. Yathāvādī, cunda, tathāgato tathākārī, yathākārī tathāvādī. Iti yathāvādī tathākārī, yathākārī tathāvādī, tasmā ‘tathāgato’ti vuccati. Sadevake loke, cunda, samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya tathāgato abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī, tasmā ‘tathāgato’ti vuccati.

๑๘๘. “ดูก่อนจุนทะ ด้วยเหตุนี้แล ในธรรมทั้งหลายที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ตถาคตจึงเป็นผู้กล่าวถูกกาล กล่าวแต่เรื่องจริง กล่าวแต่เรื่องที่เป็นประโยชน์ กล่าวแต่เรื่องที่เป็นธรรม กล่าวแต่เรื่องที่เป็นวินัย เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ‘ตถาคต’ ดูก่อนจุนทะ สิ่งใดที่โลกพร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ที่หมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ ได้เห็น ได้ฟัง ได้ทราบ ได้รู้ ได้ถึง ได้แสวงหา ได้ท่องเที่ยวไปตามด้วยใจ สิ่งนั้นทั้งหมดตถาคตได้ตรัสรู้แล้ว เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ‘ตถาคต’ ดูก่อนจุนทะ ในราตรีใด ตถาคตตรัสรู้พระอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณ และในราตรีใด ตถาคตปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ตถาคตกล่าว พูด แสดงธรรมใดในระหว่างนี้ ธรรมนั้นทั้งหมดย่อมเป็นเช่นนั้นทีเดียว ไม่เป็นอย่างอื่น เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ‘ตถาคต’ ดูก่อนจุนทะ ตถาคตกล่าวอย่างใด ทำอย่างนั้น ทำอย่างใด กล่าวอย่างนั้น เพราะเหตุที่กล่าวอย่างใด ทำอย่างนั้น ทำอย่างใด กล่าวอย่างนั้น เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ‘ตถาคต’ ดูก่อนจุนทะ ในโลกพร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ ตถาคตเป็นผู้ครอบงำ ไม่มีใครครอบงำได้ เป็นผู้เห็นอย่างแท้จริง เป็นผู้ยังอำนาจให้เป็นไปได้ เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ‘ตถาคต’”

Abyākataṭṭhānaṃ

เรื่องที่ไม่ทรงพยากรณ์

189. ‘‘Ṭhānaṃ [Pg.112] kho panetaṃ, cunda, vijjati yaṃ aññatitthiyā paribbājakā evaṃ vadeyyuṃ – ‘kiṃ nu kho, āvuso, hoti tathāgato paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamañña’nti? Evaṃvādino, cunda, aññatitthiyā paribbājakā evamassu vacanīyā – ‘abyākataṃ kho, āvuso, bhagavatā – ‘‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamañña’’’nti.

๑๘๙. “ดูก่อนจุนทะ เป็นไปได้ที่พวกปริพาชกอัญญเดียรถีย์จะพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส หลังจากตายแล้ว ตถาคต (สัตว์) เกิดอีกหรือหนอ คำนี้เท่านั้นจริง คำอื่นเปล่า’ ดูก่อนจุนทะ พวกปริพาชกอัญญเดียรถีย์ผู้กล่าวอย่างนี้ ท่านพึงกล่าวกับเขาอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส พระผู้มีพระภาคไม่ทรงพยากรณ์เรื่องนี้ว่า “หลังจากตายแล้ว ตถาคต (สัตว์) เกิดอีก คำนี้เท่านั้นจริง คำอื่นเปล่า”’”

‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, cunda, vijjati, yaṃ aññatitthiyā paribbājakā evaṃ vadeyyuṃ – ‘kiṃ panāvuso, na hoti tathāgato paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamañña’nti? Evaṃvādino, cunda, aññatitthiyā paribbājakā evamassu vacanīyā – ‘etampi kho, āvuso, bhagavatā abyākataṃ – ‘‘na hoti tathāgato paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamañña’’’nti.

“ดูก่อนจุนทะ เป็นไปได้ที่พวกปริพาชกอัญญเดียรถีย์จะพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส หลังจากตายแล้ว ตถาคต (สัตว์) ไม่เกิดอีกหรือหนอ คำนี้เท่านั้นจริง คำอื่นเปล่า’ ดูก่อนจุนทะ พวกปริพาชกอัญญเดียรถีย์ผู้กล่าวอย่างนี้ ท่านพึงกล่าวกับเขาอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส แม้เรื่องนี้พระผู้มีพระภาคก็ไม่ทรงพยากรณ์ว่า “หลังจากตายแล้ว ตถาคต (สัตว์) ไม่เกิดอีก คำนี้เท่านั้นจริง คำอื่นเปล่า”’”

‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, cunda, vijjati, yaṃ aññatitthiyā paribbājakā evaṃ vadeyyuṃ – ‘kiṃ panāvuso, hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamañña’nti? Evaṃvādino, cunda, aññatitthiyā paribbājakā evamassu vacanīyā – ‘abyākataṃ kho etaṃ, āvuso, bhagavatā – ‘‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamañña’’’nti.

“ดูก่อนจุนทะ เป็นไปได้ที่พวกปริพาชกอัญญเดียรถีย์จะพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส หลังจากตายแล้ว ตถาคต (สัตว์) เกิดอีกก็มี ไม่เกิดอีกก็มีหรือหนอ คำนี้เท่านั้นจริง คำอื่นเปล่า’ ดูก่อนจุนทะ พวกปริพาชกอัญญเดียรถีย์ผู้กล่าวอย่างนี้ ท่านพึงกล่าวกับเขาอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส เรื่องนี้พระผู้มีพระภาคไม่ทรงพยากรณ์ว่า “หลังจากตายแล้ว ตถาคต (สัตว์) เกิดอีกก็มี ไม่เกิดอีกก็มี คำนี้เท่านั้นจริง คำอื่นเปล่า”’”

‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, cunda, vijjati, yaṃ aññatitthiyā paribbājakā evaṃ vadeyyuṃ – ‘kiṃ panāvuso, neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamañña’nti? Evaṃvādino, cunda, aññatitthiyā paribbājakā evamassu vacanīyā – ‘etampi kho, āvuso, bhagavatā abyākataṃ – ‘‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamañña’’’nti.

“ดูก่อนจุนทะ เป็นไปได้ที่พวกปริพาชกอัญญเดียรถีย์จะพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส หลังจากตายแล้ว ตถาคต (สัตว์) จะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่หรือหนอ คำนี้เท่านั้นจริง คำอื่นเปล่า’ ดูก่อนจุนทะ พวกปริพาชกอัญญเดียรถีย์ผู้กล่าวอย่างนี้ ท่านพึงกล่าวกับเขาอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส แม้เรื่องนี้พระผู้มีพระภาคก็ไม่ทรงพยากรณ์ว่า “หลังจากตายแล้ว ตถาคต (สัตว์) จะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่ คำนี้เท่านั้นจริง คำอื่นเปล่า”’”

‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, cunda, vijjati, yaṃ aññatitthiyā paribbājakā evaṃ vadeyyuṃ – ‘kasmā panetaṃ, āvuso, samaṇena gotamena abyākata’nti? Evaṃvādino, cunda, aññatitthiyā paribbājakā evamassu vacanīyā – ‘na hetaṃ, āvuso, atthasaṃhitaṃ na dhammasaṃhitaṃ na ādibrahmacariyakaṃ na nibbidāya na virāgāya na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya saṃvattati, tasmā taṃ bhagavatā abyākata’nti.

ดูก่อนจุนทะ ข้อที่ปริพาชกอัญเดียรถีย์จะพึงกล่าวดังนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส เพราะเหตุไร พระสมณโคดมจึงไม่ทรงพยากรณ์เรื่องนั้น’ นี้เป็นฐานะที่จะมีได้ ดูก่อนจุนทะ ปริพาชกอัญเดียรถีย์ผู้กล่าวดังนี้ เธอทั้งหลายพึงกล่าวตอบอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส ข้อนั้นไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ไม่ประกอบด้วยธรรม ไม่เป็นเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์ ย่อมไม่เป็นไปเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับ เพื่อความสงบ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงไม่ทรงพยากรณ์เรื่องนั้น’

Byākataṭṭhānaṃ

เรื่องที่ทรงพยากรณ์

190. ‘‘Ṭhānaṃ [Pg.113] kho panetaṃ, cunda, vijjati, yaṃ aññatitthiyā paribbājakā evaṃ vadeyyuṃ – ‘kiṃ panāvuso, samaṇena gotamena byākata’nti? Evaṃvādino, cunda, aññatitthiyā paribbājakā evamassu vacanīyā – ‘idaṃ dukkhanti kho, āvuso, bhagavatā byākataṃ, ayaṃ dukkhasamudayoti kho, āvuso, bhagavatā byākataṃ, ayaṃ dukkhanirodhoti kho, āvuso, bhagavatā byākataṃ, ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti kho, āvuso, bhagavatā byākata’nti.

๑๙๐. ดูก่อนจุนทะ ข้อที่ปริพาชกอัญเดียรถีย์จะพึงกล่าวดังนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส ก็อะไรเล่า ที่พระสมณโคดมทรงพยากรณ์’ นี้เป็นฐานะที่จะมีได้ ดูก่อนจุนทะ ปริพาชกอัญเดียรถีย์ผู้กล่าวดังนี้ เธอทั้งหลายพึงกล่าวตอบอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์ว่า ‘นี้ทุกข์’ ทรงพยากรณ์ว่า ‘นี้ทุกขสมุทัย’ ทรงพยากรณ์ว่า ‘นี้ทุกขนิโรธ’ ทรงพยากรณ์ว่า ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’

‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, cunda, vijjati, yaṃ aññatitthiyā paribbājakā evaṃ vadeyyuṃ – ‘kasmā panetaṃ, āvuso, samaṇena gotamena byākata’nti? Evaṃvādino, cunda, aññatitthiyā paribbājakā evamassu vacanīyā – ‘etañhi, āvuso, atthasaṃhitaṃ, etaṃ dhammasaṃhitaṃ, etaṃ ādibrahmacariyakaṃ ekantanibbidāya virāgāya nirodhāya upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattati. Tasmā taṃ bhagavatā byākata’nti.

ดูก่อนจุนทะ ข้อที่ปริพาชกอัญเดียรถีย์จะพึงกล่าวดังนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส เพราะเหตุไร พระสมณโคดมจึงทรงพยากรณ์เรื่องนั้น’ นี้เป็นฐานะที่จะมีได้ ดูก่อนจุนทะ ปริพาชกอัญเดียรถีย์ผู้กล่าวดังนี้ เธอทั้งหลายพึงกล่าวตอบอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส ข้อนั้นแลประกอบด้วยประโยชน์ ประกอบด้วยธรรม เป็นเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์ ย่อมเป็นไปเพื่อความเบื่อหน่ายโดยส่วนเดียว เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับ เพื่อความสงบ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงพยากรณ์เรื่องนั้น’

Pubbantasahagatadiṭṭhinissayā

ทิฏฐิที่อาศัยส่วนเบื้องต้น

191. ‘‘Yepi te, cunda, pubbantasahagatā diṭṭhinissayā, tepi vo mayā byākatā, yathā te byākātabbā. Yathā ca te na byākātabbā, kiṃ vo ahaṃ te tathā byākarissāmi? Yepi te, cunda, aparantasahagatā diṭṭhinissayā, tepi vo mayā byākatā, yathā te byākātabbā. Yathā ca te na byākātabbā, kiṃ vo ahaṃ te tathā byākarissāmi? Katame ca te, cunda, pubbantasahagatā diṭṭhinissayā, ye vo mayā byākatā, yathā te byākātabbā. (Yathā ca te na byākātabbā, kiṃ vo ahaṃ te tathā byākarissāmi) ? Santi kho, cunda, eke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘sassato attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamañña’nti. Santi pana, cunda, eke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘asassato attā ca loko ca…pe… sassato ca asassato ca attā ca loko ca… neva sassato nāsassato attā ca loko ca… sayaṃkato attā ca loko ca… paraṃkato attā ca loko ca… sayaṃkato ca [Pg.114] paraṃkato ca attā ca loko ca… asayaṃkāro aparaṃkāro adhiccasamuppanno attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamañña’nti. Sassataṃ sukhadukkhaṃ… asassataṃ sukhadukkhaṃ… sassatañca asassatañca sukhadukkhaṃ… nevasassataṃ nāsassataṃ sukhadukkhaṃ… sayaṃkataṃ sukhadukkhaṃ… paraṃkataṃ sukhadukkhaṃ… sayaṃkatañca paraṃkatañca sukhadukkhaṃ… asayaṃkāraṃ aparaṃkāraṃ adhiccasamuppannaṃ sukhadukkhaṃ, idameva saccaṃ moghamañña’nti.

๑๙๑. ดูก่อนจุนทะ ทิฏฐิที่อาศัยส่วนเบื้องต้นเหล่าใดมีอยู่ ทิฏฐิเหล่านั้นเราได้พยากรณ์แก่เธอทั้งหลายแล้ว ตามที่ควรพยากรณ์ ส่วนที่ไม่ควรพยากรณ์ เราจะพยากรณ์แก่เธอทั้งหลายอย่างนั้นทำไม ดูก่อนจุนทะ ทิฏฐิที่อาศัยส่วนเบื้องปลายเหล่าใดมีอยู่ ทิฏฐิเหล่านั้นเราได้พยากรณ์แก่เธอทั้งหลายแล้ว ตามที่ควรพยากรณ์ ส่วนที่ไม่ควรพยากรณ์ เราจะพยากรณ์แก่เธอทั้งหลายอย่างนั้นทำไม ดูก่อนจุนทะ ก็ทิฏฐิที่อาศัยส่วนเบื้องต้นเหล่าไหนเล่า ที่เราได้พยากรณ์แก่เธอทั้งหลายแล้ว ตามที่ควรพยากรณ์ (ส่วนที่ไม่ควรพยากรณ์ เราจะพยากรณ์แก่เธอทั้งหลายอย่างนั้นทำไม) ดูก่อนจุนทะ มีสมณพราหมณ์พวกหนึ่งมีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘อัตตาและโลกเที่ยง นี้เท่านั้นจริง อย่างอื่นเปล่า’ ดูก่อนจุนทะ มีสมณพราหมณ์อีกพวกหนึ่งมีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘อัตตาและโลกไม่เที่ยง...ฯลฯ... อัตตาและโลกเที่ยงบ้างไม่เที่ยงบ้าง... อัตตาและโลกเที่ยงก็มิใช่ ไม่เที่ยงก็มิใช่... อัตตาและโลกตนทำเอง... อัตตาและโลกผู้อื่นทำให้... อัตตาและโลกตนทำเองบ้าง ผู้อื่นทำให้บ้าง... อัตตาและโลกตนทำเองก็มิใช่ ผู้อื่นทำให้ก็มิใช่ เกิดขึ้นเองไม่มีเหตุ นี้เท่านั้นจริง อย่างอื่นเปล่า’ ‘สุขและทุกข์เที่ยง... สุขและทุกข์ไม่เที่ยง... สุขและทุกข์เที่ยงบ้างไม่เที่ยงบ้าง... สุขและทุกข์เที่ยงก็มิใช่ ไม่เที่ยงก็มิใช่... สุขและทุกข์ตนทำเอง... สุขและทุกข์ผู้อื่นทำให้... สุขและทุกข์ตนทำเองบ้าง ผู้อื่นทำให้บ้าง... สุขและทุกข์ตนทำเองก็มิใช่ ผู้อื่นทำให้ก็มิใช่ เกิดขึ้นเองไม่มีเหตุ นี้เท่านั้นจริง อย่างอื่นเปล่า’

192. ‘‘Tatra, cunda, ye te samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘sassato attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamañña’nti. Tyāhaṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadāmi – ‘atthi nu kho idaṃ, āvuso, vuccati – ‘‘sassato attā ca loko cā’’ti? Yañca kho te evamāhaṃsu – ‘idameva saccaṃ moghamañña’nti. Taṃ tesaṃ nānujānāmi. Taṃ kissa hetu? Aññathāsaññinopi hettha, cunda, santeke sattā. Imāyapi kho ahaṃ, cunda, paññattiyā neva attanā samasamaṃ samanupassāmi kuto bhiyyo. Atha kho ahameva tattha bhiyyo yadidaṃ adhipaññatti.

๑๙๒. ดูก่อนจุนทะ บรรดาสมณพราหมณ์เหล่านั้น สมณพราหมณ์พวกใดมีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘อัตตาและโลกเที่ยง นี้เท่านั้นจริง อย่างอื่นเปล่า’ เราเข้าไปหาสมณพราหมณ์เหล่านั้นแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส ได้ยินว่า ท่านกล่าวว่า ‘อัตตาและโลกเที่ยง’ ดังนี้ จริงหรือ’ และเราไม่อนุญาตคำของสมณพราหมณ์เหล่านั้นที่กล่าวว่า ‘นี้เท่านั้นจริง อย่างอื่นเปล่า’ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะในโลกนี้มีสัตว์บางพวกที่มีความสำคัญเป็นอย่างอื่นอยู่ ดูก่อนจุนทะ ในบัญญัตินี้ เราไม่เห็นใครที่เสมอกับตนเลย จะเห็นผู้ที่ยิ่งกว่าแต่ที่ไหน ก็แต่ว่า เราเองย่อมยิ่งกว่าในเรื่องนั้น คือในอธิปัญญา

193. ‘‘Tatra, cunda, ye te samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘asassato attā ca loko ca…pe… sassato ca asassato ca attā ca loko ca… nevasassato nāsassato attā ca loko ca… sayaṃkato attā ca loko ca… paraṃkato attā ca loko ca… sayaṃkato ca paraṃkato ca attā ca loko ca… asayaṃkāro aparaṃkāro adhiccasamuppanno attā ca loko ca… sassataṃ sukhadukkhaṃ… asassataṃ sukhadukkhaṃ… sassatañca asassatañca sukhadukkhaṃ… nevasassataṃ nāsassataṃ sukhadukkhaṃ… sayaṃkataṃ sukhadukkhaṃ… paraṃkataṃ sukhadukkhaṃ… sayaṃkatañca paraṃkatañca sukhadukkhaṃ… asayaṃkāraṃ aparaṃkāraṃ adhiccasamuppannaṃ sukhadukkhaṃ, idameva saccaṃ moghamañña’nti. Tyāhaṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadāmi – ‘atthi nu kho idaṃ, āvuso, vuccati – ‘‘asayaṃkāraṃ aparaṃkāraṃ adhiccasamuppannaṃ sukhadukkha’’’nti? Yañca kho te evamāhaṃsu – ‘idameva saccaṃ moghamañña’nti. Taṃ tesaṃ nānujānāmi. Taṃ kissa hetu? Aññathāsaññinopi hettha, cunda, santeke sattā. Imāyapi kho ahaṃ, cunda, paññattiyā neva attanā samasamaṃ samanupassāmi kuto bhiyyo. Atha kho ahameva tattha bhiyyo yadidaṃ adhipaññatti. Ime kho te, cunda, pubbantasahagatā diṭṭhinissayā, ye vo mayā byākatā, yathā te byākātabbā[Pg.115]. Yathā ca te na byākātabbā, kiṃ vo ahaṃ te tathā byākarissāmīti ?

๑๙๓. ดูก่อนจุนทะ บรรดาสมณพราหมณ์เหล่านั้น สมณพราหมณ์เหล่าใดมีวาทะ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘อัตตาและโลกเที่ยง... อัตตาและโลกไม่เที่ยง... อัตตาและโลกเที่ยงด้วย ไม่เที่ยงด้วย... อัตตาและโลกเที่ยงก็มิใช่ ไม่เที่ยงก็มิใช่... อัตตาและโลกตนทำเอง... อัตตาและโลกผู้อื่นทำให้... อัตตาและโลกตนทำเองด้วย ผู้อื่นทำให้ด้วย... อัตตาและโลกตนก็มิได้ทำเอง ผู้อื่นก็มิได้ทำให้ เกิดขึ้นเอง... สุขและทุกข์เที่ยง... สุขและทุกข์ไม่เที่ยง... สุขและทุกข์เที่ยงด้วย ไม่เที่ยงด้วย... สุขและทุกข์เที่ยงก็มิใช่ ไม่เที่ยงก็มิใช่... สุขและทุกข์ตนทำเอง... สุขและทุกข์ผู้อื่นทำให้... สุขและทุกข์ตนทำเองด้วย ผู้อื่นทำให้ด้วย... สุขและทุกข์ตนก็มิได้ทำเอง ผู้อื่นก็มิได้ทำให้ เกิดขึ้นเอง, นี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่า’ เราเข้าไปหาสมณพราหมณ์เหล่านั้นแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส คำที่ท่านกล่าวว่า สุขและทุกข์ตนก็มิได้ทำเอง ผู้อื่นก็มิได้ทำให้ เกิดขึ้นเอง ดังนี้ มีอยู่หรือ’ และคำที่สมณพราหมณ์เหล่านั้นกล่าวว่า ‘นี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่า’ เราไม่ยอมรับคำของสมณพราหมณ์เหล่านั้น ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่า ดูก่อนจุนทะ ในโลกนี้ มีสัตว์บางพวกมีความสำคัญเป็นอย่างอื่นอยู่ ดูก่อนจุนทะ เราไม่เห็นว่าตนเองจะเสมอกับใครในบัญญัตินี้ ที่ไหนจะยิ่งกว่าเล่า แต่ว่าเราเท่านั้นเป็นผู้ยิ่งกว่าในอธิบัญญัตินั้น ดูก่อนจุนทะ ทิฏฐินิสัยที่อาศัยส่วนเบื้องต้นเหล่านี้ เราได้แสดงแก่เธอทั้งหลายแล้ว ตามที่ควรจะแสดง ส่วนตามที่ไม่ควรจะแสดงนั้น เราจะแสดงทิฏฐินิสัยเหล่านั้นแก่เธอทั้งหลายอย่างนั้นทำไมเล่า

Aparantasahagatadiṭṭhinissayā

ทิฏฐินิสัยที่อาศัยส่วนเบื้องปลาย

194. ‘‘Katame ca te, cunda, aparantasahagatā diṭṭhinissayā, ye vo mayā byākatā, yathā te byākātabbā. (Yathā ca te na byākātabbā, kiṃ vo ahaṃ te tathā byākarissāmī) ? Santi, cunda, eke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘rūpī attā hoti arogo paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamañña’nti. Santi pana, cunda, eke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘arūpī attā hoti…pe… rūpī ca arūpī ca attā hoti… nevarūpī nārūpī attā hoti… saññī attā hoti… asaññī attā hoti… nevasaññīnāsaññī attā hoti… attā ucchijjati vinassati na hoti paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamañña’nti. Tatra, cunda, ye te samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘rūpī attā hoti arogo paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamañña’nti. Tyāhaṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadāmi – ‘atthi nu kho idaṃ, āvuso, vuccati – ‘‘rūpī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’’’ti? Yañca kho te evamāhaṃsu – ‘idameva saccaṃ moghamañña’nti. Taṃ tesaṃ nānujānāmi. Taṃ kissa hetu? Aññathāsaññinopi hettha, cunda, santeke sattā. Imāyapi kho ahaṃ, cunda, paññattiyā neva attanā samasamaṃ samanupassāmi kuto bhiyyo. Atha kho ahameva tattha bhiyyo yadidaṃ adhipaññatti.

๑๙๔. ดูก่อนจุนทะ ทิฏฐินิสัยที่อาศัยส่วนเบื้องปลายเหล่าไหน ที่เราได้แสดงแก่เธอทั้งหลายแล้ว ตามที่ควรจะแสดง (ส่วนตามที่ไม่ควรจะแสดงนั้น เราจะแสดงทิฏฐินิสัยเหล่านั้นแก่เธอทั้งหลายอย่างนั้นทำไมเล่า) ดูก่อนจุนทะ สมณพราหมณ์บางพวกในโลกนี้มีวาทะ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘อัตตาเป็นรูปยั่งยืนหลังจากตายไปแล้ว นี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่า’ ก็มี ดูก่อนจุนทะ สมณพราหมณ์บางพวกมีวาทะ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘อัตตาไม่มีรูป... อัตตาทั้งมีรูปและไม่มีรูป... อัตตาทั้งมีรูปก็มิใช่ ทั้งไม่มีรูปก็มิใช่... อัตตามีสัญญา... อัตตาไม่มีสัญญา... อัตตาทั้งมีสัญญาก็มิใช่ ทั้งไม่มีสัญญาก็มิใช่... อัตตาสูญสิ้น พินาศ หลังจากตายไปแล้วย่อมไม่มี นี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่า’ ก็มี ดูก่อนจุนทะ บรรดาสมณพราหมณ์เหล่านั้น สมณพราหมณ์เหล่าใดมีวาทะ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘อัตตาเป็นรูปยั่งยืนหลังจากตายไปแล้ว นี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่า’ เราเข้าไปหาสมณพราหมณ์เหล่านั้นแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส คำที่ท่านกล่าวว่า อัตตาเป็นรูปยั่งยืนหลังจากตายไปแล้ว ดังนี้ มีอยู่หรือ’ และคำที่สมณพราหมณ์เหล่านั้นกล่าวว่า ‘นี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่า’ เราไม่ยอมรับคำของสมณพราหมณ์เหล่านั้น ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่า ดูก่อนจุนทะ ในโลกนี้ มีสัตว์บางพวกมีความสำคัญเป็นอย่างอื่นอยู่ ดูก่อนจุนทะ เราไม่เห็นว่าตนเองจะเสมอกับใครในบัญญัตินี้ ที่ไหนจะยิ่งกว่าเล่า แต่ว่าเราเท่านั้นเป็นผู้ยิ่งกว่าในอธิบัญญัตินั้น

195. ‘‘Tatra, cunda, ye te samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘arūpī attā hoti…pe… rūpī ca arūpī ca attā hoti… nevarūpīnārūpī attā hoti… saññī attā hoti… asaññī attā hoti… nevasaññīnāsaññī attā hoti… attā ucchijjati vinassati na hoti paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamañña’nti. Tyāhaṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadāmi – ‘atthi nu kho idaṃ, āvuso, vuccati – ‘‘attā ucchijjati vinassati na hoti paraṃ maraṇā’’’ti? Yañca kho te, cunda, evamāhaṃsu – ‘idameva saccaṃ moghamañña’nti. Taṃ tesaṃ nānujānāmi. Taṃ kissa hetu? Aññathāsaññinopi hettha, cunda, santeke sattā. Imāyapi kho ahaṃ, cunda, paññattiyā neva attanā [Pg.116] samasamaṃ samanupassāmi, kuto bhiyyo. Atha kho ahameva tattha bhiyyo yadidaṃ adhipaññatti. Ime kho te, cunda, aparantasahagatā diṭṭhinissayā, ye vo mayā byākatā, yathā te byākātabbā. Yathā ca te na byākātabbā, kiṃ vo ahaṃ te tathā byākarissāmīti ?

๑๙๕. ดูก่อนจุนทะ บรรดาสมณพราหมณ์เหล่านั้น สมณพราหมณ์เหล่าใดมีวาทะ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘อัตตาไม่มีรูป... อัตตาทั้งมีรูปและไม่มีรูป... อัตตาทั้งมีรูปก็มิใช่ ทั้งไม่มีรูปก็มิใช่... อัตตามีสัญญา... อัตตาไม่มีสัญญา... อัตตาทั้งมีสัญญาก็มิใช่ ทั้งไม่มีสัญญาก็มิใช่... อัตตาสูญสิ้น พินาศ หลังจากตายไปแล้วย่อมไม่มี นี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่า’ เราเข้าไปหาสมณพราหมณ์เหล่านั้นแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส คำที่ท่านกล่าวว่า อัตตาสูญสิ้น พินาศ หลังจากตายไปแล้วย่อมไม่มี ดังนี้ มีอยู่หรือ’ และคำที่สมณพราหมณ์เหล่านั้นกล่าวว่า ‘นี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่า’ เราไม่ยอมรับคำของสมณพราหมณ์เหล่านั้น ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่า ดูก่อนจุนทะ ในโลกนี้ มีสัตว์บางพวกมีความสำคัญเป็นอย่างอื่นอยู่ ดูก่อนจุนทะ เราไม่เห็นว่าตนเองจะเสมอกับใครในบัญญัตินี้ ที่ไหนจะยิ่งกว่าเล่า แต่ว่าเราเท่านั้นเป็นผู้ยิ่งกว่าในอธิบัญญัตินั้น ดูก่อนจุนทะ ทิฏฐินิสัยที่อาศัยส่วนเบื้องปลายเหล่านี้ เราได้แสดงแก่เธอทั้งหลายแล้ว ตามที่ควรจะแสดง ส่วนตามที่ไม่ควรจะแสดงนั้น เราจะแสดงทิฏฐินิสัยเหล่านั้นแก่เธอทั้งหลายอย่างนั้นทำไมเล่า

196. ‘‘Imesañca, cunda, pubbantasahagatānaṃ diṭṭhinissayānaṃ imesañca aparantasahagatānaṃ diṭṭhinissayānaṃ pahānāya samatikkamāya evaṃ mayā cattāro satipaṭṭhānā desitā paññattā. Katame cattāro? Idha, cunda, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Vedanāsu vedanānupassī…pe… citte cittānupassī… dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Imesañca cunda, pubbantasahagatānaṃ diṭṭhinissayānaṃ imesañca aparantasahagatānaṃ diṭṭhinissayānaṃ pahānāya samatikkamāya. Evaṃ mayā ime cattāro satipaṭṭhānā desitā paññattā’’ti.

๑๙๖. ดูก่อนจุนทะ เพื่อละ เพื่อก้าวล่วงทิฏฐินิสัยที่อาศัยส่วนเบื้องต้นเหล่านี้ และทิฏฐินิสัยที่อาศัยส่วนเบื้องปลายเหล่านี้ เราจึงได้แสดงสติปัฏฐาน ๔ ประการนี้ไว้แล้วอย่างนี้ สติปัฏฐาน ๔ ประการ อะไรบ้าง คือ ดูก่อนจุนทะ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ พิจารณาเห็นกายในกาย มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกอยู่ พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลาย... พิจารณาเห็นจิตในจิต... พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลาย มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกอยู่ ดูก่อนจุนทะ เพื่อละ เพื่อก้าวล่วงทิฏฐินิสัยที่อาศัยส่วนเบื้องต้นเหล่านี้ และทิฏฐินิสัยที่อาศัยส่วนเบื้องปลายเหล่านี้ เราจึงได้แสดงสติปัฏฐาน ๔ ประการนี้ไว้แล้วอย่างนี้

197. Tena kho pana samayena āyasmā upavāṇo bhagavato piṭṭhito ṭhito hoti bhagavantaṃ bījayamāno. Atha kho āyasmā upavāṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhante! Pāsādiko vatāyaṃ, bhante, dhammapariyāyo; supāsādiko vatāyaṃ bhante, dhammapariyāyo, ko nāmāyaṃ bhante dhammapariyāyo’’ti? ‘‘Tasmātiha tvaṃ, upavāṇa, imaṃ dhammapariyāyaṃ ‘pāsādiko’ tveva naṃ dhārehī’’ti. Idamavoca bhagavā. Attamano āyasmā upavāṇo bhagavato bhāsitaṃ abhinandīti.

๑๙๗. สมัยนั้นแล ท่านพระอุปวาณะยืนถวายงานพัดอยู่เบื้องพระปฤษฎางค์ของพระผู้มีพระภาค ครั้งนั้น ท่านพระอุปวาณะได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ น่าอัศจรรย์จริง ไม่เคยปรากฏเลย พระเจ้าข้า ธรรมบรรยายนี้ช่างน่าเลื่อมใสจริง พระเจ้าข้า ธรรมบรรยายนี้ช่างน่าเลื่อมใสอย่างยิ่ง พระเจ้าข้า ธรรมบรรยายนี้ชื่อว่าอะไร พระเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “อุปวาณะ เพราะเหตุนั้นแล เธอจงจำธรรมบรรยายนี้ว่า ‘ปาสาทิกะ’ (ธรรมที่ทำให้เกิดความเลื่อมใส)” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้แล้ว ท่านพระอุปวาณะมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาค

Pāsādikasuttaṃ niṭṭhitaṃ chaṭṭhaṃ.

ปาสาทิกสูตรที่ ๖ จบ

7. Lakkhaṇasuttaṃ

๗. ลักขณสูตร

Dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇāni

มหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ

198. Evaṃ [Pg.117] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhaddante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

๑๙๘. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า “พระพุทธเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสดังนี้ว่า

199. ‘‘Dvattiṃsimāni, bhikkhave, mahāpurisassa mahāpurisalakkhaṇāni, yehi samannāgatassa mahāpurisassa dveva gatiyo bhavanti anaññā. Sace agāraṃ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī dhammiko dhammarājā cāturanto vijitāvī janapadatthāvariyappatto sattaratanasamannāgato. Tassimāni satta ratanāni bhavanti; seyyathidaṃ, cakkaratanaṃ hatthiratanaṃ assaratanaṃ maṇiratanaṃ itthiratanaṃ gahapatiratanaṃ pariṇāyakaratanameva sattamaṃ. Parosahassaṃ kho panassa puttā bhavanti sūrā vīraṅgarūpā parasenappamaddanā. So imaṃ pathaviṃ sāgarapariyantaṃ adaṇḍena asatthena dhammena abhivijiya ajjhāvasati. Sace kho pana agārasmā anagāriyaṃ pabbajati, arahaṃ hoti sammāsambuddho loke vivaṭṭacchado.

๑๙๙. “ภิกษุทั้งหลาย มหาปุริสลักษณะของมหาบุรุษมี ๓๒ ประการนี้ ซึ่งมหาบุรุษผู้ประกอบพร้อมแล้ว ย่อมมีคติเพียง ๒ อย่างเท่านั้น ไม่มีคติอื่น คือ ถ้าครองเรือน จะได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิผู้ทรงธรรม เป็นธรรมราชา มีมหาสมุทร ๔ เป็นขอบเขต ทรงชนะแล้ว มีชนบทที่มั่นคง ประกอบด้วยรัตนะ ๗ ประการ รัตนะ ๗ ประการของพระองค์มีดังนี้ คือ จักรรัตนะ หัตถิรัตนะ อัสสรัตนะ มณิรัตนะ อิตถีรัตนะ คหปติรัตนะ และปริณายกรัตนะเป็นที่ ๗ อนึ่ง พระราชโอรสของพระองค์มีกว่าพันองค์ ซึ่งล้วนแต่กล้าหาญ มีรูปทรงองอาจ สามารถย่ำยีเสนาของข้าศึกได้ พระองค์ทรงชนะโดยธรรมซึ่งแผ่นดินนี้ที่มีมหาสมุทรเป็นขอบเขตแล้วครอบครอง โดยไม่ต้องใช้อาชญา ไม่ต้องใช้ศัสตรา แต่ถ้าออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต จะได้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้มีหลังคาคือกิเลสอันเปิดแล้วในโลก”

200. ‘‘Katamāni ca tāni, bhikkhave, dvattiṃsa mahāpurisassa mahāpurisalakkhaṇāni, yehi samannāgatassa mahāpurisassa dveva gatiyo bhavanti anaññā? Sace agāraṃ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī…pe… sace kho pana agārasmā anagāriyaṃ pabbajati, arahaṃ hoti sammāsambuddho loke vivaṭṭacchado.

๒๐๐. “ภิกษุทั้งหลาย มหาปุริสลักษณะของมหาบุรุษ ๓๒ ประการเหล่านั้นเป็นไฉน ซึ่งมหาบุรุษผู้ประกอบพร้อมแล้ว ย่อมมีคติเพียง ๒ อย่างเท่านั้น ไม่มีคติอื่น คือ ถ้าครองเรือน จะได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ...ฯลฯ... แต่ถ้าออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต จะได้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้มีหลังคาคือกิเลสอันเปิดแล้วในโลก”

‘‘Idha, bhikkhave, mahāpuriso suppatiṭṭhitapādo hoti. Yampi, bhikkhave, mahāpuriso suppatiṭṭhitapādo hoti, idampi, bhikkhave, mahāpurisassa mahāpurisalakkhaṇaṃ bhavati.

“ภิกษุทั้งหลาย มหาบุรุษในโลกนี้ มีฝ่าพระบาทประดิษฐานเป็นอันดี ภิกษุทั้งหลาย การที่มหาบุรุษมีฝ่าพระบาทประดิษฐานเป็นอันดี แม้นี้ก็เป็นมหาปุริสลักษณะของมหาบุรุษ”

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, mahāpurisassa heṭṭhāpādatalesu cakkāni jātāni honti sahassārāni sanemikāni sanābhikāni sabbākāraparipūrāni. Yampi[Pg.118], bhikkhave, mahāpurisassa heṭṭhāpādatalesu cakkāni jātāni honti sahassārāni sanemikāni sanābhikāni sabbākāraparipūrāni, idampi, bhikkhave, mahāpurisassa mahāpurisalakkhaṇaṃ bhavati.

“อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ณ พื้นเบื้องล่างแห่งฝ่าพระบาทของมหาบุรุษ มีจักรเกิดขึ้น มีซี่กำพันหนึ่ง มีกง มีดุม บริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง ภิกษุทั้งหลาย การที่ ณ พื้นเบื้องล่างแห่งฝ่าพระบาทของมหาบุรุษ มีจักรเกิดขึ้น มีซี่กำพันหนึ่ง มีกง มีดุม บริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง แม้นี้ก็เป็นมหาปุริสลักษณะของมหาบุรุษ”

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, mahāpuriso āyatapaṇhi hoti…pe… dīghaṅguli hoti… mudutalunahatthapādo hoti… jālahatthapādo hoti… ussaṅkhapādo hoti… eṇijaṅgho hoti… ṭhitakova anonamanto ubhohi pāṇitalehi jaṇṇukāni parimasati parimajjati… kosohitavatthaguyho hoti… suvaṇṇavaṇṇo hoti kañcanasannibhattaco… sukhumacchavi hoti, sukhumattā chaviyā rajojallaṃ kāye na upalimpati… ekekalomo hoti, ekekāni lomāni lomakūpesu jātāni… uddhaggalomo hoti, uddhaggāni lomāni jātāni nīlāni añjanavaṇṇāni kuṇḍalāvaṭṭāni dakkhiṇāvaṭṭakajātāni … brahmujugatto hoti… sattussado hoti… sīhapubbaddhakāyo hoti… citantaraṃso hoti… nigrodhaparimaṇḍalo hoti, yāvatakvassa kāyo tāvatakvassa byāmo yāvatakvassa byāmo tāvatakvassa kāyo… samavaṭṭakkhandho hoti… rasaggasaggī hoti… sīhahanu hoti… cattālīsadanto hoti … samadanto hoti… aviraḷadanto hoti… susukkadāṭho hoti… pahūtajivho hoti… brahmassaro hoti karavīkabhāṇī… abhinīlanetto hoti… gopakhumo hoti… uṇṇā bhamukantare jātā hoti, odātā mudutūlasannibhā. Yampi, bhikkhave, mahāpurisassa uṇṇā bhamukantare jātā hoti, odātā mudutūlasannibhā, idampi, bhikkhave, mahāpurisassa mahāpurisalakkhaṇaṃ bhavati.

“อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย มหาบุรุษมีส้นพระบาทยาว...ฯลฯ... มีพระองคุลียาว... มีฝ่าพระหัตถ์และฝ่าพระบาทอ่อนนุ่ม... มีฝ่าพระหัตถ์และฝ่าพระบาทมีลายดุจตาข่าย... มีข้อพระบาทสูง... มีพระชงฆ์รีเรียวดุจแข้งเนื้อทราย... เมื่อประทับยืนอยู่ ไม่ต้องน้อมพระกายลง ก็สามารถใช้ฝ่าพระหัตถ์ทั้งสองลูบคลำพระชานุทั้งสองได้... มีพระคุยหะเร้นอยู่ในฝัก... มีพระฉวีวรรณดุจทองคำ มีพระฉวีประดุจทองกาญจน์... มีพระฉวีละเอียด ละอองธุลีจึงไม่ติดอยู่ในพระวรกาย... มีพระโลมาขุมละเส้นเดียว คือในแต่ละขุมขนมีพระโลมาเพียงเส้นเดียว... มีพระโลมามีปลายช้อนขึ้นเบื้องบน คือพระโลมาที่เกิดขึ้นนั้นมีสีเขียวเหมือนดอกอัญชัน ขดเป็นกุณฑลเวียนขวา... มีพระวรกายตรงดุจกายพรหม... มีพระมังสะอูมเต็มในที่ ๗ แห่ง... มีพระกายท่อนหน้าดุจกึ่งกายราชสีห์... มีร่องพระปฤษฎางค์เต็ม... มีปริมณฑลดุจปริมณฑลของต้นไทร คือพระวรกายของพระองค์สูงเท่าใด วาของพระองค์ก็ยาวเท่านั้น วาของพระองค์ยาวเท่าใด พระวรกายของพระองค์ก็สูงเท่านั้น... มีลำพระศอกลมเท่ากัน... มีเส้นประสาทรับรสอันเลิศ... มีพระหนุดุจคางราชสีห์... มีพระทนต์ ๔๐ ซี่... มีพระทนต์เรียบเสมอกัน... มีพระทนต์ไม่ห่าง... มีพระทาฐะขาวงามยิ่ง... มีพระชิวหากว้างใหญ่... มีพระสุรเสียงดุจเสียงพรหม ตรัสมีสำเนียงดุจนกการเวก... มีพระเนตรดำสนิท... มีดวงพระเนตรดุจตาโค... มีอุณาโลมเกิดขึ้นระหว่างพระโขนง มีสีขาวอ่อนนุ่มดุจสำลี ภิกษุทั้งหลาย การที่มหาบุรุษมีอุณาโลมเกิดขึ้นระหว่างพระโขนง มีสีขาวอ่อนนุ่มดุจสำลี แม้นี้ก็เป็นมหาปุริสลักษณะของมหาบุรุษ”

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, mahāpuriso uṇhīsasīso hoti. Yampi, bhikkhave, mahāpuriso uṇhīsasīso hoti, idampi, bhikkhave, mahāpurisassa mahāpurisalakkhaṇaṃ bhavati.

“อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย มหาบุรุษมีพระเศียรดุจประดับด้วยกรอบหน้า ภิกษุทั้งหลาย การที่มหาบุรุษมีพระเศียรดุจประดับด้วยกรอบหน้า แม้นี้ก็เป็นมหาปุริสลักษณะของมหาบุรุษ”

‘‘Imāni kho tāni, bhikkhave, dvattiṃsa mahāpurisassa mahāpurisalakkhaṇāni, yehi samannāgatassa mahāpurisassa dveva gatiyo bhavanti anaññā. Sace [Pg.119] agāraṃ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī…pe… sace kho pana agārasmā anagāriyaṃ pabbajati, arahaṃ hoti sammāsambuddho loke vivaṭṭacchado.

“ภิกษุทั้งหลาย มหาปุริสลักษณะของมหาบุรุษ ๓๒ ประการเหล่านี้แล ซึ่งมหาบุรุษผู้ประกอบพร้อมแล้ว ย่อมมีคติเพียง ๒ อย่างเท่านั้น ไม่มีคติอื่น คือ ถ้าครองเรือน จะได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ...ฯลฯ... แต่ถ้าออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต จะได้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้มีหลังคาคือกิเลสอันเปิดแล้วในโลก”

‘‘Imāni kho, bhikkhave, dvattiṃsa mahāpurisassa mahāpurisalakkhaṇāni bāhirakāpi isayo dhārenti, no ca kho te jānanti – ‘imassa kammassa kaṭattā idaṃ lakkhaṇaṃ paṭilabhatī’ti.

“ภิกษุทั้งหลาย แม้พวกฤๅษีนอกศาสนานี้ ก็ทรงจำมหาปุริสลักษณะของมหาบุรุษ ๓๒ ประการเหล่านี้ได้ แต่พวกเขาไม่รู้ว่า ‘บุคคลย่อมได้ลักษณะนี้ เพราะได้ทำกรรมนี้ไว้’”

(1) Suppatiṭṭhitapādatālakkhaṇaṃ

(๑) สุปปติฏฐิตปาทตาลักขณะ

201. ‘‘Yampi, bhikkhave, tathāgato purimaṃ jātiṃ purimaṃ bhavaṃ purimaṃ niketaṃ pubbe manussabhūto samāno daḷhasamādāno ahosi kusalesu dhammesu, avatthitasamādāno kāyasucarite vacīsucarite manosucarite dānasaṃvibhāge sīlasamādāne uposathupavāse matteyyatāya petteyyatāya sāmaññatāya brahmaññatāya kule jeṭṭhāpacāyitāya aññataraññataresu ca adhikusalesu dhammesu. So tassa kammassa kaṭattā upacitattā ussannattā vipulattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. So tattha aññe deve dasahi ṭhānehi adhiggaṇhāti dibbena āyunā dibbena vaṇṇena dibbena sukhena dibbena yasena dibbena ādhipateyyena dibbehi rūpehi dibbehi saddehi dibbehi gandhehi dibbehi rasehi dibbehi phoṭṭhabbehi. So tato cuto itthattaṃ āgato samāno imaṃ mahāpurisalakkhaṇaṃ paṭilabhati. Suppatiṭṭhitapādo hoti. Samaṃ pādaṃ bhūmiyaṃ nikkhipati, samaṃ uddharati, samaṃ sabbāvantehi pādatalehi bhūmiṃ phusati.

๒๐๑. ภิกษุทั้งหลาย ข้ออื่นยังมีอีก ตถาคตระลึกชาติก่อน ภพก่อน ที่อยู่ก่อนได้ คือ ในกาลก่อน ตถาคตเมื่อเกิดเป็นมนุษย์ เป็นผู้สมาทานมั่นในกุศลธรรมทั้งหลาย คือ สมาทานมั่น ไม่เสื่อมถอยในกายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต ในการจำแนกทาน ในการสมาทานศีล ในการรักษาอุโบสถ ในความเป็นผู้ปฏิบัติดีต่อมารดา ในความเป็นผู้ปฏิบัติดีต่อบิดา ในความเป็นผู้ปฏิบัติดีต่อสมณะ ในความเป็นผู้ปฏิบัติดีต่อพราหมณ์ ในความเป็นผู้อ่อนน้อมต่อผู้ใหญ่ในตระกูล และในกุศลธรรมอื่นๆ ที่ยิ่งยวดเหล่าอื่น เธอผู้นั้น เพราะกรรมที่ทำ สั่งสม พอกพูน ไพบูลย์นั้น หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ในสวรรค์นั้น เธอย่อมครอบงำเทพองค์อื่นได้ด้วยฐานะ ๑๐ ประการ คือ ด้วยอายุทิพย์ วรรณะทิพย์ สุขทิพย์ ยศทิพย์ อธิปไตยทิพย์ รูปทิพย์ เสียงทิพย์ กลิ่นทิพย์ รสทิพย์ และโผฏฐัพพะทิพย์ เธอจุติจากสวรรค์นั้นแล้ว มาสู่ความเป็นอย่างนี้ ย่อมได้มหาปุริสลักษณะนี้ คือ เป็นผู้มีฝ่าเท้าประดิษฐานเป็นอย่างดี คือ ย่อมวางเท้าบนพื้นเสมอกัน ย่อมยกเท้าขึ้นเสมอกัน ย่อมเหยียบพื้นด้วยฝ่าเท้าทั้งหมดเสมอกัน

202. ‘‘So tena lakkhaṇena samannāgato sace agāraṃ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī dhammiko dhammarājā cāturanto vijitāvī janapadatthāvariyappatto sattaratanasamannāgato. Tassimāni satta ratanāni bhavanti; seyyathidaṃ, cakkaratanaṃ hatthiratanaṃ assaratanaṃ maṇiratanaṃ itthiratanaṃ gahapatiratanaṃ pariṇāyakaratanameva sattamaṃ. Parosahassaṃ kho panassa puttā bhavanti sūrā vīraṅgarūpā parasenappamaddanā. So imaṃ pathaviṃ sāgarapariyantaṃ akhilamanimittamakaṇṭakaṃ iddhaṃ phītaṃ khemaṃ sivaṃ nirabbudaṃ adaṇḍena asatthena dhammena abhivijiya ajjhāvasati[Pg.120]. Rājā samāno kiṃ labhati? Akkhambhiyo hoti kenaci manussabhūtena paccatthikena paccāmittena. Rājā samāno idaṃ labhati. ‘‘Sace kho pana agārasmā anagāriyaṃ pabbajati, arahaṃ hoti sammāsambuddho loke vivaṭṭacchado. Buddho samāno kiṃ labhati? Akkhambhiyo hoti abbhantarehi vā bāhirehi vā paccatthikehi paccāmittehi rāgena vā dosena vā mohena vā samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā kenaci vā lokasmiṃ. Buddho samāno idaṃ labhati’’. Etamatthaṃ bhagavā avoca.

๒๐๒. เธอผู้ประกอบด้วยลักษณะนั้น ถ้าอยู่ครองเรือน จะได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ผู้ทรงธรรม เป็นธรรมราชา มีมหาสมุทร ๔ เป็นขอบเขต ทรงชนะแล้ว มีชนบทที่มั่นคง ประกอบด้วยรัตนะ ๗ ประการ รัตนะ ๗ ประการของพระองค์มีดังนี้ คือ จักรแก้ว ช้างแก้ว ม้าแก้ว มณีแก้ว นางแก้ว คฤหบดีแก้ว และปริณายกแก้วเป็นที่ ๗ อนึ่ง พระราชโอรสของพระองค์มีกว่าพันองค์ เป็นผู้กล้าหาญ มีรูปทรงสมเป็นวีรบุรุษ สามารถย่ำยีเสนาของข้าศึกได้ พระองค์ทรงชนะโดยธรรมซึ่งแผ่นดินนี้ที่มีมหาสมุทรเป็นขอบเขต ทำให้เป็นดินแดนที่ไม่มีเสี้ยนหนาม ไม่มีข้าศึก ปราศจากโจรผู้ร้าย มั่งคั่ง บริบูรณ์ เกษมสำราญ ปลอดภัย ไม่มีอุปัทวะ ไม่ต้องใช้อาชญา ไม่ต้องใช้ศัสตรา แล้วทรงปกครอง เมื่อเป็นพระราชา ย่อมได้อะไร? คือ ย่อมเป็นผู้ที่ใครๆ ที่เป็นมนุษย์ซึ่งเป็นข้าศึก เป็นศัตรูไม่อาจทำให้หวั่นไหวได้ เมื่อเป็นพระราชา ย่อมได้สิ่งนี้ แต่ถ้าเธอออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต จะได้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า มีหลังคาคือกิเลสอันเปิดแล้วในโลก เมื่อเป็นพระพุทธเจ้า ย่อมได้อะไร? คือ ย่อมเป็นผู้ที่ข้าศึกหรือศัตรูภายในหรือภายนอก คือ ราคะ โทสะ โมหะ หรือสมณะ พราหมณ์ เทวดา มาร พรหม หรือใครๆ ในโลกไม่อาจทำให้หวั่นไหวได้ เมื่อเป็นพระพุทธเจ้า ย่อมได้สิ่งนี้” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้

203. Tatthetaṃ vuccati –

๒๐๓. ในเรื่องนั้น มีคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘Sacce ca dhamme ca dame ca saṃyame,Soceyyasīlālayuposathesu ca;

Dāne ahiṃsāya asāhase rato,Daḷhaṃ samādāya samattamācari.

เรานั้นยินดีแล้วในสัจจะ ในธรรมะ ในการฝึกตน ในการสำรวม ในความสะอาด ในศีลเป็นที่อาศัยและอุโบสถ ในทาน ในความไม่เบียดเบียน ในความไม่ข่มเหง จึงได้สมาทานมั่น ประพฤติบริบูรณ์แล้ว

‘‘So tena kammena divaṃ samakkami,Sukhañca khiḍḍāratiyo ca anvabhi ;

Tato cavitvā punarāgato idha,Samehi pādehi phusī vasundharaṃ.

เรานั้นได้ไปยังสวรรค์เพราะกรรมนั้น ได้เสวยสุขและความรื่นเริงบันเทิงใจ จุติจากสวรรค์นั้นแล้ว กลับมาสู่โลกนี้อีก ได้เหยียบแผ่นดินด้วยฝ่าเท้าที่เสมอกัน

‘‘Byākaṃsu veyyañjanikā samāgatā,Samappatiṭṭhassa na hoti khambhanā;

Gihissa vā pabbajitassa vā puna,Taṃ lakkhaṇaṃ bhavati tadatthajotakaṃ.

พราหมณ์ผู้รู้ลักษณะที่ประชุมกันได้พยากรณ์ว่า ‘ผู้มีฝ่าเท้าประดิษฐานเสมอกันดี จะไม่มีใครทำให้หวั่นไหวได้ ไม่ว่าจะเป็นคฤหัสถ์หรือบรรพชิตก็ตาม ลักษณะนั้นย่อมปรากฏเพื่อส่องเนื้อความนั้น’

‘‘Akkhambhiyo hoti agāramāvasaṃ,Parābhibhū sattubhi nappamaddano;

Manussabhūtenidha hoti kenaci,Akkhambhiyo tassa phalena kammuno.

เมื่อครองเรือน จะเป็นผู้ที่ใครๆ ทำให้หวั่นไหวไม่ได้ ครอบงำผู้อื่นได้ ศัตรูทั้งหลายย่ำยีไม่ได้ ในโลกนี้ ใครๆ ที่เป็นมนุษย์ไม่อาจทำให้หวั่นไหวได้ ด้วยผลแห่งกรรมนั้น

‘‘Sace [Pg.121] ca pabbajjamupeti tādiso,Nekkhammachandābhirato vicakkhaṇo;

Aggo na so gacchati jātu khambhanaṃ,Naruttamo esa hi tassa dhammatā’’ti.

ถ้าท่านเช่นนั้นออกบวช จะเป็นผู้มีปัญญาเฉียบแหลม ยินดีในเนกขัมมฉันทะ เป็นผู้เลิศ เป็นนรชนสูงสุด ไม่ถึงความหวั่นไหวโดยแท้ นี้เป็นธรรมดาของท่าน

(2) Pādatalacakkalakkhaṇaṃ

(๒) ลักษณะจักรที่ฝ่าพระบาท

204. ‘‘Yampi, bhikkhave, tathāgato purimaṃ jātiṃ purimaṃ bhavaṃ purimaṃ niketaṃ pubbe manussabhūto samāno bahujanassa sukhāvaho ahosi, ubbegauttāsabhayaṃ apanuditā, dhammikañca rakkhāvaraṇaguttiṃ saṃvidhātā, saparivārañca dānaṃ adāsi. So tassa kammassa kaṭattā upacitattā ussannattā vipulattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati…pe… so tato cuto itthattaṃ āgato samāno imaṃ mahāpurisalakkhaṇaṃ paṭilabhati. Heṭṭhāpādatalesu cakkāni jātāni honti sahassārāni sanemikāni sanābhikāni sabbākāraparipūrāni suvibhattantarāni.

๒๐๔. ภิกษุทั้งหลาย ข้ออื่นยังมีอีก ตถาคตระลึกชาติก่อน ภพก่อน ที่อยู่ก่อนได้ คือ ในกาลก่อน ตถาคตเมื่อเกิดเป็นมนุษย์ เป็นผู้นำความสุขมาให้แก่คนหมู่มาก เป็นผู้บรรเทาความหวาดเสียว ความน่าสะพรึงกลัว และภยันตราย เป็นผู้จัดการการรักษาคุ้มครองป้องกันโดยธรรม และได้ให้ทานพร้อมกับของบริวาร เธอผู้นั้น เพราะกรรมที่ทำ สั่งสม พอกพูน ไพบูลย์นั้น หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ...ฯลฯ... เธอจุติจากสวรรค์นั้นแล้ว มาสู่ความเป็นอย่างนี้ ย่อมได้มหาปุริสลักษณะนี้ คือ ที่ฝ่าเท้าเบื้องล่างมีจักรเกิดขึ้น มีซี่กำหนึ่งพัน มีกง มีดุม บริบูรณ์ด้วยอาการทุกอย่าง มีส่วนต่างๆ อันจำแนกไว้ดี

‘‘So tena lakkhaṇena samannāgato sace agāraṃ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī…pe… rājā samāno kiṃ labhati? Mahāparivāro hoti; mahāssa honti parivārā brāhmaṇagahapatikā negamajānapadā gaṇakamahāmattā anīkaṭṭhā dovārikā amaccā pārisajjā rājāno bhogiyā kumārā. Rājā samāno idaṃ labhati. Sace kho pana agārasmā anagāriyaṃ pabbajati, arahaṃ hoti sammāsambuddho loke vivaṭṭacchado. Buddho samāno kiṃ labhati? Mahāparivāro hoti; mahāssa honti parivārā bhikkhū bhikkhuniyo upāsakā upāsikāyo devā manussā asurā nāgā gandhabbā. Buddho samāno idaṃ labhati’’. Etamatthaṃ bhagavā avoca.

เธอผู้ประกอบด้วยลักษณะนั้น ถ้าอยู่ครองเรือน จะได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ...ฯลฯ... เมื่อเป็นพระราชา ย่อมได้อะไร? คือ ย่อมเป็นผู้มีบริวารมาก บริวารของพระองค์มีมาก คือ พราหมณ์ คฤหบดี ชาวนิคม ชาวชนบท โหร มหาอำมาตย์ นายกองช้าง นายกองม้า นายประตู อำมาตย์ ที่ปรึกษา ราชาน้อย เจ้าเมือง และราชกุมาร เมื่อเป็นพระราชา ย่อมได้สิ่งนี้ แต่ถ้าเธอออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต จะได้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า มีหลังคาคือกิเลสอันเปิดแล้วในโลก เมื่อเป็นพระพุทธเจ้า ย่อมได้อะไร? คือ ย่อมเป็นผู้มีบริวารมาก บริวารของพระองค์มีมาก คือ ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา เทวดา มนุษย์ อสูร นาค คนธรรพ์ เมื่อเป็นพระพุทธเจ้า ย่อมได้สิ่งนี้” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้

205. Tatthetaṃ vuccati –

๒๐๕. ในเรื่องนั้น มีคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘Pure puratthā purimāsu jātisu,Manussabhūto bahunaṃ sukhāvaho;

Ubbhegauttāsabhayāpanūdano,Guttīsu rakkhāvaraṇesu ussuko.

ในกาลก่อน ในชาติก่อนๆ เมื่อเกิดเป็นมนุษย์ ได้เป็นผู้นำความสุขมาให้แก่คนหมู่มาก เป็นผู้บรรเทาภัยคือความหวาดสะดุ้งและความน่าสะพรึงกลัว ขวนขวายในการคุ้มครองรักษาป้องกัน

‘‘So [Pg.122] tena kammena divaṃ samakkami,Sukhañca khiḍḍāratiyo ca anvabhi;

Tato cavitvā punarāgato idha,Cakkāni pādesu duvesu vindati.

เรานั้นได้ไปยังสวรรค์เพราะกรรมนั้น ได้เสวยสุขและความรื่นเริงบันเทิงใจ จุติจากสวรรค์นั้นแล้ว กลับมาสู่โลกนี้อีก ย่อมได้จักรที่ฝ่าเท้าทั้งสอง

‘‘Samantanemīni sahassarāni ca,Byākaṃsu veyyañjanikā samāgatā;

Disvā kumāraṃ satapuññalakkhaṇaṃ,Parivāravā hessati sattumaddano.

พราหมณ์ผู้เชี่ยวชาญในลักษณะศาสตร์ทั้งหลายประชุมกันแล้ว เห็นพระกุมารผู้มีลักษณะแห่งบุญที่ทรงบำเพ็ญมามาก จึงพยากรณ์ว่า ‘(พระกุมารนี้มีจักรมีกำโดยรอบ มีซี่พันซี่) จักเป็นผู้มีบริวารมาก จักเป็นผู้ย่ำยีศัตรูได้’

Tathā hī cakkāni samantanemini,Sace na pabbajjamupeti tādiso;

Vatteti cakkaṃ pathaviṃ pasāsati,Tassānuyantādha bhavanti khattiyā.

เพราะว่าพระกุมารนั้นมีจักรมีกำโดยรอบเป็นอย่างนั้น ผู้เช่นนั้นถ้าไม่เสด็จออกผนวช ก็จะทรงยังจักรให้เป็นไป ทรงปกครองแผ่นดิน กษัตริย์ทั้งหลายในโลกนี้ย่อมเป็นผู้คล้อยตามพระองค์

‘‘Mahāyasaṃ saṃparivārayanti naṃ,Sace ca pabbajjamupeti tādiso;

Nekkhammachandābhirato vicakkhaṇo,Devāmanussāsurasakkarakkhasā.

ผู้มียศใหญ่ย่อมแวดล้อมพระองค์ แต่ถ้าผู้เช่นนั้นเสด็จออกผนวช จะเป็นผู้ยินดีในเนกขัมมฉันทะ เป็นผู้มีปัญญาพิจารณา เทวดา มนุษย์ อสูร ท้าวสักกะ และรากษส

‘‘Gandhabbanāgā vihagā catuppadā,Anuttaraṃ devamanussapūjitaṃ;

Mahāyasaṃ saṃparivārayanti na’’nti.

คนธรรพ์ นาค นก และสัตว์สี่เท้าทั้งหลาย ย่อมแวดล้อมพระองค์ผู้ยอดเยี่ยม ผู้ที่เทวดาและมนุษย์บูชา ผู้มียศใหญ่

(3-5) Āyatapaṇhitāditilakkhaṇaṃ

(๓-๕) ลักษณะ ๓ ประการ มีส้นพระบาทยาว เป็นต้น

206. ‘‘Yampi, bhikkhave, tathāgato purimaṃ jātiṃ purimaṃ bhavaṃ purimaṃ niketaṃ pubbe manussabhūto samāno pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato ahosi nihitadaṇḍo nihitasattho lajjī dayāpanno, sabbapāṇabhūtahitānukampī vihāsi. So tassa kammassa kaṭattā upacitattā ussannattā vipulattā…pe… so tato cuto itthattaṃ āgato samāno imāni tīṇi mahāpurisalakkhaṇāni paṭilabhati. Āyatapaṇhi ca hoti, dīghaṅguli ca brahmujugatto ca.

๒๐๖. ภิกษุทั้งหลาย ข้อที่ตถาคตในชาติก่อน ภพก่อน ที่อยู่ก่อน ในกาลที่เกิดเป็นมนุษย์ ได้ละปาณาติบาต เว้นขาดจากปาณาติบาต เป็นผู้วางทัณฑะ วางศัสตรา มีความละอาย มีความเอ็นดู อนุเคราะห์เกื้อกูลแก่สรรพสัตว์และภูตอยู่ เขากระทำกรรมนั้น สั่งสม พอกพูน เพิ่มพูนกรรมนั้น... ครั้นจุติจากอัตภาพนั้นแล้ว มาถึงความเป็นอย่างนี้ ย่อมได้มหาปุริสลักษณะ ๓ ประการนี้ คือ มีส้นพระบาทยาว ๑ มีพระองคุลียาว ๑ มีพระวรกายตรงดังพรหม ๑

‘‘So [Pg.123] tehi lakkhaṇehi samannāgato sace agāraṃ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī…pe… rājā samāno kiṃ labhati? Dīghāyuko hoti ciraṭṭhitiko, dīghamāyuṃ pāleti, na sakkā hoti antarā jīvitā voropetuṃ kenaci manussabhūtena paccatthikena paccāmittena. Rājā samāno idaṃ labhati… buddho samāno kiṃ labhati? Dīghāyuko hoti ciraṭṭhitiko, dīghamāyuṃ pāleti, na sakkā hoti antarā jīvitā voropetuṃ paccatthikehi paccāmittehi samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā kenaci vā lokasmiṃ. Buddho samāno idaṃ labhati’’. Etamatthaṃ bhagavā avoca.

ท่านผู้ประกอบด้วยลักษณะเหล่านั้น ถ้าอยู่ครองเรือน จะได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ... เมื่อเป็นพระราชา ย่อมได้อะไร? คือ ย่อมเป็นผู้มีพระชนมายุยืน ดำรงอยู่ได้นาน ทรงรักษาพระชนมายุอันยาวนานไว้ได้ ใครๆ ที่เป็นมนุษย์ซึ่งเป็นข้าศึก เป็นศัตรู ไม่สามารถจะปลงพระชนม์ชีพในระหว่างได้ เมื่อเป็นพระราชา ย่อมได้ผลข้อนี้... เมื่อเป็นพระพุทธเจ้า ย่อมได้อะไร? คือ ย่อมเป็นผู้มีพระชนมายุยืน ดำรงอยู่ได้นาน ทรงรักษาพระชนมายุอันยาวนานไว้ได้ สมณะ พราหมณ์ เทวดา มาร พรหม หรือใครๆ ในโลก ที่เป็นข้าศึก เป็นศัตรู ไม่สามารถจะปลงพระชนม์ชีพในระหว่างได้ เมื่อเป็นพระพุทธเจ้า ย่อมได้ผลข้อนี้’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสความข้อนี้ไว้

207. Tatthetaṃ vuccati –

๒๐๗. ในเรื่องนั้น มีคำกล่าวไว้ดังนี้ว่า

‘‘Māraṇavadhabhayattano viditvā,Paṭivirato paraṃ māraṇāyahosi;

Tena sucaritena saggamagamā,Sukataphalavipākamanubhosi.

ท่านรู้ชัดถึงภัยคือความตายและการถูกฆ่าของตน จึงเว้นจากการฆ่าผู้อื่น ท่านได้ไปสวรรค์เพราะสุจริตกรรมนั้น ได้เสวยผลวิบากของกรรมดี

‘‘Caviya punaridhāgato samāno,Paṭilabhati idha tīṇi lakkhaṇāni;

Bhavati vipuladīghapāsaṇhiko,Brahmāva suju subho sujātagatto.

ครั้นจุติแล้วกลับมาสู่โลกนี้อีก ย่อมได้ลักษณะ ๓ ประการในโลกนี้ คือ มีส้นพระบาทยาวและใหญ่ มีพระวรกายงามตรงและเกิดดีดังท้าวมหาพรหม

‘‘Subhujo susu susaṇṭhito sujāto,Mudutalunaṅguliyassa honti;

Dīghā tībhi purisavaraggalakkhaṇehi,Cirayapanāya kumāramādisanti.

พระองค์มีพระพาหางาม ทรงพระเยาว์ มีสัณฐานดี เกิดดี มีพระองคุลีอ่อนนุ่มและยาว บัณฑิตทั้งหลายย่อมทำนายพระกุมารผู้ประกอบด้วยลักษณะของบุรุษผู้ประเสริฐ ๓ ประการว่า จะมีพระชนมายุยืน

‘‘Bhavati yadi gihī ciraṃ yapeti,Cirataraṃ pabbajati yadi tato hi;

Yāpayati ca vasiddhibhāvanāya,Iti dīghāyukatāya taṃ nimitta’’nti.

ถ้าเป็นคฤหัสถ์ ก็จะมีชีวิตอยู่นาน แต่ถ้าออกบวช ก็จะมีชีวิตอยู่นานกว่านั้น เพราะท่านย่อมยังชีวิตให้เป็นไปด้วยการเจริญวสีภาวะ (ความชำนาญ) เพราะเหตุนั้น ลักษณะนั้นจึงเป็นนิมิตแห่งการมีอายุยืน

(6) Sattussadatālakkhaṇaṃ

(๖) ลักษณะมีพระมังสะเต็มในที่ ๗ แห่ง

208. ‘‘Yampi[Pg.124], bhikkhave, tathāgato purimaṃ jātiṃ purimaṃ bhavaṃ purimaṃ niketaṃ pubbe manussabhūto samāno dātā ahosi paṇītānaṃ rasitānaṃ khādanīyānaṃ bhojanīyānaṃ sāyanīyānaṃ lehanīyānaṃ pānānaṃ. So tassa kammassa kaṭattā…pe… so tato cuto itthattaṃ āgato samāno imaṃ mahāpurisalakkhaṇaṃ paṭilabhati, sattussado hoti, sattassa ussadā honti; ubhosu hatthesu ussadā honti, ubhosu pādesu ussadā honti, ubhosu aṃsakūṭesu ussadā honti, khandhe ussado hoti.

๒๐๘. ภิกษุทั้งหลาย ข้อที่ตถาคตในชาติก่อน ภพก่อน ที่อยู่ก่อน ในกาลที่เกิดเป็นมนุษย์ เป็นผู้ให้ของควรเคี้ยว ของควรบริโภค ของควรลิ้ม ของควรเลีย และเครื่องดื่ม อันประณีต มีรสอร่อย เขากระทำกรรมนั้น... ครั้นจุติจากอัตภาพนั้นแล้ว มาถึงความเป็นอย่างนี้ ย่อมได้มหาปุริสลักษณะนี้ คือ มีพระมังสะเต็มในที่ ๗ แห่ง คือ ที่ฝ่าพระหัตถ์ทั้งสอง ที่ฝ่าพระบาททั้งสอง ที่พระอังสาทั้งสอง และที่ลำพระศอ

‘‘So tena lakkhaṇena samannāgato sace agāraṃ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī…pe… rājā samāno kiṃ labhati? Lābhī hoti paṇītānaṃ rasitānaṃ khādanīyānaṃ bhojanīyānaṃ sāyanīyānaṃ lehanīyānaṃ pānānaṃ. Rājā samāno idaṃ labhati… buddho samāno kiṃ labhati? Lābhī hoti paṇītānaṃ rasitānaṃ khādanīyānaṃ bhojanīyānaṃ sāyanīyānaṃ lehanīyānaṃ pānānaṃ. Buddho samāno idaṃ labhati’’. Etamatthaṃ bhagavā avoca.

ท่านผู้ประกอบด้วยลักษณะนั้น ถ้าอยู่ครองเรือน จะได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ... เมื่อเป็นพระราชา ย่อมได้อะไร? คือ ย่อมเป็นผู้ได้ของควรเคี้ยว ของควรบริโภค ของควรลิ้ม ของควรเลีย และเครื่องดื่ม อันประณีต มีรสอร่อย เมื่อเป็นพระราชา ย่อมได้ผลข้อนี้... เมื่อเป็นพระพุทธเจ้า ย่อมได้อะไร? คือ ย่อมเป็นผู้ได้ของควรเคี้ยว ของควรบริโภค ของควรลิ้ม ของควรเลีย และเครื่องดื่ม อันประณีต มีรสอร่อย เมื่อเป็นพระพุทธเจ้า ย่อมได้ผลข้อนี้’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสความข้อนี้ไว้

209. Tatthetaṃ vuccati –

๒๐๙. ในเรื่องนั้น มีคำกล่าวไว้ดังนี้ว่า

‘‘Khajjabhojjamatha leyya sāyiyaṃ,Uttamaggarasadāyako ahu;

Tena so sucaritena kammunā,Nandane ciramabhippamodati.

ท่านเคยเป็นผู้ให้ของควรเคี้ยว ของควรบริโภค ของควรเลีย และของควรลิ้ม อันมีรสเลิศยอดเยี่ยม เพราะสุจริตกรรมนั้น ท่านจึงบันเทิงอยู่ในสวนนันทวันสิ้นกาลนาน

‘‘Satta cussade idhādhigacchati,Hatthapādamudutañca vindati;

Āhu byañjananimittakovidā,Khajjabhojjarasalābhitāya naṃ.

ในโลกนี้ ท่านย่อมได้พระมังสะเต็มในที่ ๗ แห่ง และได้ความที่ฝ่าพระหัตถ์ฝ่าพระบาทอ่อนนุ่ม ผู้ฉลาดในลักษณะและนิมิตกล่าวถึงท่านว่า เป็นผู้มีลาภในของควรเคี้ยวและของควรบริโภคอันมีรสอร่อย

‘‘Yaṃ gihissapi tadatthajotakaṃ,Pabbajjampi ca tadādhigacchati;

Khajjabhojjarasalābhiruttamaṃ,Āhu sabbagihibandhanacchida’’nti.

กรรมใดที่แสดงผลนั้นแม้แก่คฤหัสถ์ ท่านออกบวชแล้วก็ย่อมได้ผลนั้นเหมือนกัน บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่า ท่านผู้ตัดเครื่องผูกคือคฤหัสถ์ได้ทั้งหมด เป็นผู้มีลาภในของควรเคี้ยวและของควรบริโภคอันมีรสอร่อยอย่างยอดเยี่ยม

(7-8) Karacaraṇamudujālatālakkhaṇāni

(๗-๘) ลักษณะมีฝ่าพระหัตถ์ฝ่าพระบาทอ่อนนุ่มและมีลายตาข่าย

210. ‘‘Yampi[Pg.125], bhikkhave, tathāgato purimaṃ jātiṃ purimaṃ bhavaṃ purimaṃ niketaṃ pubbe manussabhūto samāno catūhi saṅgahavatthūhi janaṃ saṅgāhako ahosi – dānena peyyavajjena atthacariyāya samānattatāya. So tassa kammassa kaṭattā…pe… so tato cuto itthattaṃ āgato samāno imāni dve mahāpurisalakkhaṇāni paṭilabhati. Mudutalunahatthapādo ca hoti jālahatthapādo ca.

๒๑๐. ภิกษุทั้งหลาย ข้อที่ตถาคตในชาติก่อน ภพก่อน ที่อยู่ก่อน ในกาลที่เกิดเป็นมนุษย์ เป็นผู้สงเคราะห์ประชาชนด้วยสังคหวัตถุ ๔ ประการ คือ ทาน เปยยวัชชะ อัตถจริยา และสมานัตตตา เขากระทำกรรมนั้น... ครั้นจุติจากอัตภาพนั้นแล้ว มาถึงความเป็นอย่างนี้ ย่อมได้มหาปุริสลักษณะ ๒ ประการนี้ คือ มีฝ่าพระหัตถ์ฝ่าพระบาทอ่อนนุ่ม ๑ มีฝ่าพระหัตถ์ฝ่าพระบาทมีลายตาข่าย ๑

‘‘So tehi lakkhaṇehi samannāgato sace agāraṃ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī…pe… rājā samāno kiṃ labhati? Susaṅgahitaparijano hoti, susaṅgahitāssa honti brāhmaṇagahapatikā negamajānapadā gaṇakamahāmattā anīkaṭṭhā dovārikā amaccā pārisajjā rājāno bhogiyā kumārā. Rājā samāno idaṃ labhati… buddho samāno kiṃ labhati? Susaṅgahitaparijano hoti, susaṅgahitāssa honti bhikkhū bhikkhuniyo upāsakā upāsikāyo devā manussā asurā nāgā gandhabbā. Buddho samāno idaṃ labhati’’. Etamatthaṃ bhagavā avoca.

“พระองค์ผู้สมบูรณ์ด้วยลักษณะเหล่านั้น ถ้าครองเรือนจะได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ...ฯลฯ... เมื่อเป็นพระราชา ย่อมได้อะไร? คือ ย่อมเป็นผู้มีบริวารที่ได้รับการสงเคราะห์เป็นอย่างดี บริวารของพระองค์ คือ พราหมณ์ คฤหบดี ชาวนิคม ชาวชนบท นักคำนวณ มหาอำมาตย์ พลช้าง พลม้า นายประตู อำมาตย์ ที่ปรึกษา ราชบริพาร กษัตริย์ เจ้าเมือง และราชกุมาร ได้รับการสงเคราะห์เป็นอย่างดี เมื่อเป็นพระราชา ย่อมได้สิ่งนี้... เมื่อเป็นพระพุทธเจ้า ย่อมได้อะไร? คือ ย่อมเป็นผู้มีบริวารที่ได้รับการสงเคราะห์เป็นอย่างดี บริวารของพระองค์ คือ ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา เทวดา มนุษย์ อสูร นาค คนธรรพ์ ได้รับการสงเคราะห์เป็นอย่างดี เมื่อเป็นพระพุทธเจ้า ย่อมได้สิ่งนี้’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้

211. Tatthetaṃ vuccati –

๒๑๑. ในเรื่องนั้น มีคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘Dānampi catthacariyatañca,Piyavāditañca samānattatañca ;

Kariyacariyasusaṅgahaṃ bahūnaṃ,Anavamatena guṇena yāti saggaṃ.

บุคคลบำเพ็ญทาน อัตถจริยา ปิยวาจา และสมานัตตตา สงเคราะห์ชนหมู่มาก กระทำและประพฤติเช่นนี้แล้ว ย่อมไปสู่สวรรค์เพราะคุณอันไม่ถูกดูหมิ่น

‘‘Caviya punaridhāgato samāno,Karacaraṇamudutañca jālino ca;

Atirucirasuvaggudassaneyyaṃ,Paṭilabhati daharo susu kumāro.

ครั้นจุติจากสวรรค์แล้ว กลับมาสู่โลกนี้อีก เมื่อเป็นเด็กหนุ่มน้อย ย่อมได้ฝ่ามือและฝ่าเท้าที่อ่อนนุ่ม มีลายตาข่าย น่ารักใคร่ สวยงาม น่าทัศนายิ่งนัก

‘‘Bhavati [Pg.126] parijanassavo vidheyyo,Mahimaṃ āvasito susaṅgahito;

Piyavadū hitasukhataṃ jigīsamāno,Abhirucitāni guṇāni ācarati.

เมื่อครอบครองแผ่นดินนี้ ย่อมมีบริวารที่เชื่อฟัง ได้รับการสงเคราะห์เป็นอย่างดี เป็นผู้มีวาจาไพเราะ แสวงหาประโยชน์สุขแก่หมู่ชน ประพฤติคุณธรรมอันน่าพอใจ

‘‘Yadi ca jahati sabbakāmabhogaṃ,Kathayati dhammakathaṃ jino janassa;

Vacanapaṭikarassābhippasannā,Sutvāna dhammānudhammamācarantī’’ti.

ถ้าหากพระองค์ทรงสละกามโภคะทั้งปวงเสีย ก็จะทรงเป็นพระชินเจ้า แสดงธรรมกถาแก่ประชาชน ชนผู้ทำตามพระดำรัสของพระองค์ เลื่อมใสยิ่งนัก ครั้นได้ฟังธรรมแล้ว ย่อมประพฤติธรรมานุธรรมปฏิบัติ

(9-10) Ussaṅkhapādauddhaggalomatālakkhaṇāni

(๙-๑๐) ลักษณะข้อพระบาทสูงและลักษณะพระโลมามีปลายชี้ขึ้นเบื้องบน

212. ‘‘Yampi, bhikkhave, tathāgato purimaṃ jātiṃ purimaṃ bhavaṃ purimaṃ niketaṃ pubbe manussabhūto samāno atthūpasaṃhitaṃ dhammūpasaṃhitaṃ vācaṃ bhāsitā ahosi, bahujanaṃ nidaṃsesi, pāṇīnaṃ hitasukhāvaho dhammayāgī. So tassa kammassa kaṭattā…pe… so tato cuto itthattaṃ āgato samāno imāni dve mahāpurisalakkhaṇāni paṭilabhati. Ussaṅkhapādo ca hoti, uddhaggalomo ca.

๒๑๒. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในชาติก่อน ภพก่อน ที่อยู่อาศัยก่อน ในกาลก่อน เมื่อตถาคตเกิดเป็นมนุษย์ ได้กล่าววาจาที่เป็นไปกับด้วยประโยชน์และเป็นไปกับด้วยธรรม ได้แสดงธรรมแก่ชนเป็นอันมาก เป็นผู้บำเพ็ญประโยชน์สุขแก่สัตว์ทั้งหลาย และเป็นผู้ให้ธรรมเป็นทาน เพราะกรรมที่ทำไว้นั้น...ฯลฯ... ตถาคตนั้นจุติจากสวรรค์แล้ว มาสู่ความเป็นอย่างนี้ ย่อมได้มหาปุริสลักษณะ ๒ ประการนี้ คือ มีข้อพระบาทสูง และมีพระโลมามีปลายชี้ขึ้นเบื้องบน

‘‘So tehi lakkhaṇehi samannāgato, sace agāraṃ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī…pe… rājā samāno kiṃ labhati? Aggo ca hoti seṭṭho ca pāmokkho ca uttamo ca pavaro ca kāmabhogīnaṃ. Rājā samāno idaṃ labhati… buddho samāno kiṃ labhati? Aggo ca hoti seṭṭho ca pāmokkho ca uttamo ca pavaro ca sabbasattānaṃ. Buddho samāno idaṃ labhati’’. Etamatthaṃ bhagavā avoca.

“พระองค์ผู้สมบูรณ์ด้วยลักษณะเหล่านั้น ถ้าครองเรือนจะได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ...ฯลฯ... เมื่อเป็นพระราชา ย่อมได้อะไร? คือ ย่อมเป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประมุข สูงสุด และประเสริฐสุดกว่าผู้บริโภคกามทั้งหลาย เมื่อเป็นพระราชา ย่อมได้สิ่งนี้... เมื่อเป็นพระพุทธเจ้า ย่อมได้อะไร? คือ ย่อมเป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประมุข สูงสุด และประเสริฐสุดกว่าสรรพสัตว์ทั้งหลาย เมื่อเป็นพระพุทธเจ้า ย่อมได้สิ่งนี้’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้

213. Tatthetaṃ vuccati –

๒๑๓. ในเรื่องนั้น มีคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘Atthadhammasahitaṃ pure giraṃ,Erayaṃ bahujanaṃ nidaṃsayi;

Pāṇinaṃ hitasukhāvaho ahu,Dhammayāgamayajī amaccharī.

ในกาลก่อน พระองค์ได้ตรัสพระดำรัสที่ประกอบด้วยประโยชน์และธรรม แสดงแก่ชนเป็นอันมาก เป็นผู้บำเพ็ญประโยชน์สุขแก่สัตว์ทั้งหลาย ไม่มีความตระหนี่ ได้บูชายัญคือธรรมทาน

‘‘Tena [Pg.127] so sucaritena kammunā,Suggatiṃ vajati tattha modati;

Lakkhaṇāni ca duve idhāgato,Uttamappamukhatāya vindati.

เพราะกรรมที่ประพฤติดีแล้วนั้น พระองค์จึงไปสู่สุคติ ย่อมบันเทิงในสุคตินั้น ครั้นมาสู่โลกนี้ ย่อมได้ลักษณะ ๒ ประการ เพื่อความเป็นผู้สูงสุดและเป็นประมุข

‘‘Ubbhamuppatitalomavā saso,Pādagaṇṭhirahu sādhusaṇṭhitā;

Maṃsalohitācitā tacotthatā,Uparicaraṇasobhanā ahu.

พระองค์มีพระโลมามีปลายชี้ขึ้นเบื้องบน ข้อพระบาทตั้งอยู่อย่างดี บริบูรณ์ด้วยเนื้อและเลือด หุ้มห่อด้วยพระฉวี งดงามอยู่เบื้องบนแห่งพระบาท

‘‘Gehamāvasati ce tathāvidho,Aggataṃ vajati kāmabhoginaṃ;

Tena uttaritaro na vijjati,Jambudīpamabhibhuyya iriyati.

ถ้ากุมารเช่นนั้นครองเรือน ย่อมถึงความเป็นผู้เลิศกว่าผู้บริโภคกามทั้งหลาย ไม่มีใครยิ่งกว่าพระองค์ ทรงครอบงำชมพูทวีปปกครองอยู่

‘‘Pabbajampi ca anomanikkamo,Aggataṃ vajati sabbapāṇinaṃ;

Tena uttaritaro na vijjati,Sabbalokamabhibhuyya viharatī’’ti.

และถ้าพระองค์ผู้มีความเพียรไม่ทรามเสด็จออกผนวช ย่อมถึงความเป็นผู้เลิศกว่าสรรพสัตว์ทั้งหลาย ไม่มีใครยิ่งกว่าพระองค์ ทรงครอบงำโลกทั้งปวงอยู่

(11) Eṇijaṅghalakkhaṇaṃ

(๑๑) ลักษณะพระชงฆ์รีเหมือนแข้งเนื้อทราย

214. ‘‘Yampi, bhikkhave, tathāgato purimaṃ jātiṃ purimaṃ bhavaṃ purimaṃ niketaṃ pubbe manussabhūto samāno sakkaccaṃ vācetā ahosi sippaṃ vā vijjaṃ vā caraṇaṃ vā kammaṃ vā – ‘kiṃ time khippaṃ vijāneyyuṃ, khippaṃ paṭipajjeyyuṃ, na ciraṃ kilisseyyu’’nti. So tassa kammassa kaṭattā…pe… so tato cuto itthattaṃ āgato samāno imaṃ mahāpurisalakkhaṇaṃ paṭilabhati. Eṇijaṅgho hoti.

๒๑๔. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในชาติก่อน ภพก่อน ที่อยู่อาศัยก่อน ในกาลก่อน เมื่อตถาคตเกิดเป็นมนุษย์ ได้เป็นผู้สอนศิลปะ วิชชา จรณะ หรือกรรมโดยเคารพ ด้วยคิดว่า ‘ทำอย่างไรหนอ ชนเหล่านี้จะพึงรู้เร็ว พึงปฏิบัติเร็ว ไม่ลำบากนาน’ เพราะกรรมที่ทำไว้นั้น...ฯลฯ... ตถาคตนั้นจุติจากสวรรค์แล้ว มาสู่ความเป็นอย่างนี้ ย่อมได้มหาปุริสลักษณะนี้ คือ มีพระชงฆ์รีเหมือนแข้งเนื้อทราย

‘‘So tena lakkhaṇena samannāgato sace agāraṃ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī…pe… rājā samāno kiṃ labhati? Yāni tāni rājārahāni rājaṅgāni rājūpabhogāni rājānucchavikāni tāni khippaṃ paṭilabhati. Rājā samāno idaṃ labhati… buddho samāno kiṃ labhati? Yāni [Pg.128] tāni samaṇārahāni samaṇaṅgāni samaṇūpabhogāni samaṇānucchavikāni, tāni khippaṃ paṭilabhati. Buddho samāno idaṃ labhati’’. Etamatthaṃ bhagavā avoca.

“พระองค์ผู้สมบูรณ์ด้วยลักษณะนั้น ถ้าครองเรือนจะได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ...ฯลฯ... เมื่อเป็นพระราชา ย่อมได้อะไร? คือ ย่อมได้สิ่งของที่สมควรแก่พระราชา ที่เป็นองค์ประกอบของพระราชา เป็นเครื่องอุปโภคของพระราชา ที่สมควรแก่พระราชาเหล่านั้นอย่างรวดเร็ว เมื่อเป็นพระราชา ย่อมได้สิ่งนี้... เมื่อเป็นพระพุทธเจ้า ย่อมได้อะไร? คือ ย่อมได้สิ่งของที่สมควรแก่สมณะ ที่เป็นองค์ประกอบของสมณะ เป็นเครื่องอุปโภคของสมณะ ที่สมควรแก่สมณะเหล่านั้นอย่างรวดเร็ว เมื่อเป็นพระพุทธเจ้า ย่อมได้สิ่งนี้’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้

215. Tatthetaṃ vuccati –

๒๑๕. ในเรื่องนั้น มีคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘Sippesu vijjācaraṇesu kammesu,Kathaṃ vijāneyyuṃ lahunti icchati;

Yadūpaghātāya na hoti kassaci,Vāceti khippaṃ na ciraṃ kilissati.

ในศิลปะ วิชชา จรณะ และกรรมทั้งหลาย พระองค์ทรงปรารถนาว่า ‘ทำอย่างไรหนอ ชนเหล่านี้จะพึงรู้ได้เร็ว’ ศิลปะใดไม่เป็นไปเพื่อเบียดเบียนใครๆ พระองค์ทรงสอนศิลปะนั้นอย่างรวดเร็ว ไม่ทรงทำให้ลำบากนาน

‘‘Taṃ kammaṃ katvā kusalaṃ sukhudrayaṃ,Jaṅghā manuññā labhate susaṇṭhitā;

Vaṭṭā sujātā anupubbamuggatā,Uddhaggalomā sukhumattacotthatā.

พระองค์ทรงทำกรรมดีอันมีสุขเป็นผลนั้นแล้ว ย่อมได้พระชงฆ์อันน่าพึงพอใจ มีสัณฐานดี กลมกลึง สวยงาม เรียวขึ้นโดยลำดับ มีพระโลมามีปลายชี้ขึ้นเบื้องบน มีพระฉวีละเอียดอ่อนหุ้มห่อไว้

‘‘Eṇeyyajaṅghoti tamāhu puggalaṃ,Sampattiyā khippamidhāhu lakkhaṇaṃ;

Gehānulomāni yadābhikaṅkhati,Apabbajaṃ khippamidhādhigacchati.

บัณฑิตทั้งหลายกล่าวบุคคลนั้นว่า มีแข้งเหมือนเนื้อทราย บัณฑิตทั้งหลายกล่าวลักษณะนี้ว่า เป็นเครื่องหมายแห่งการได้สมบัติอย่างรวดเร็วในโลกนี้ เมื่อพระองค์ไม่ทรงผนวช ปรารถนาสิ่งใดที่เหมาะสมกับฆราวาส ก็ย่อมได้สิ่งนั้นอย่างรวดเร็วในโลกนี้

‘‘Sace ca pabbajjamupeti tādiso,Nekkhammachandābhirato vicakkhaṇo;

Anucchavikassa yadānulomikaṃ,Taṃ vindati khippamanomavikkamo ’’ti.

และถ้าบุคคลเช่นนั้น ผู้มีปัญญาพิจารณา ยินดียิ่งในเนกขัมมฉันทะ ออกผนวช พระองค์ผู้มีความเพียรไม่ทราม ย่อมได้สิ่งนั้นที่สมควรและเหมาะสมแก่บรรพชิตอย่างรวดเร็ว

(12) Sukhumacchavilakkhaṇaṃ

(๑๒) ลักษณะพระฉวีละเอียด

216. ‘‘Yampi, bhikkhave, tathāgato purimaṃ jātiṃ purimaṃ bhavaṃ purimaṃ niketaṃ pubbe manussabhūto samāno samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā upasaṅkamitvā paripucchitā ahosi – ‘‘kiṃ, bhante, kusalaṃ, kiṃ akusalaṃ, kiṃ sāvajjaṃ, kiṃ anavajjaṃ, kiṃ sevitabbaṃ, kiṃ na sevitabbaṃ, kiṃ me karīyamānaṃ dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya assa, kiṃ vā pana me karīyamānaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya [Pg.129] assā’’ti. So tassa kammassa kaṭattā…pe… so tato cuto itthattaṃ āgato samāno imaṃ mahāpurisalakkhaṇaṃ paṭilabhati. Sukhumacchavi hoti, sukhumattā chaviyā rajojallaṃ kāye na upalimpati.

๒๑๖. ภิกษุทั้งหลาย แม้ข้อที่ตถาคตในชาติก่อน ภพก่อน ที่อยู่อาศัยก่อน ในกาลก่อน เมื่อเป็นมนุษย์ ได้เข้าไปหาสมณะหรือพราหมณ์แล้วสอบถามอยู่เป็นประจำว่า ‘ท่านผู้เจริญ อะไรเป็นกุศล อะไรเป็นอกุศล อะไรมีโทษ อะไรไม่มีโทษ อะไรควรเสพ อะไรไม่ควรเสพ อะไรที่ข้าพเจ้าทำอยู่ จะพึงเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์ตลอดกาลนาน หรือว่าอะไรที่ข้าพเจ้าทำอยู่ จะพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อสุขตลอดกาลนาน’ นี้ก็เป็นกรรมของตถาคต... (ข้อความย่อ)... เขาจุติจากภพนั้นแล้ว มาสู่ความเป็นอย่างนี้ ย่อมได้มหาปุริสลักษณะนี้ คือ มีผิวพรรณละเอียด เพราะความที่ผิวพรรณละเอียด ละอองธุลีจึงไม่ติดที่กาย

‘‘So tena lakkhaṇena samannāgato sace agāraṃ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī…pe… rājā samāno kiṃ labhati? Mahāpañño hoti, nāssa hoti koci paññāya sadiso vā seṭṭho vā kāmabhogīnaṃ. Rājā samāno idaṃ labhati… buddho samāno kiṃ labhati? Mahāpañño hoti puthupañño hāsapañño javanapañño tikkhapañño nibbedhikapañño, nāssa hoti koci paññāya sadiso vā seṭṭho vā sabbasattānaṃ. Buddho samāno idaṃ labhati’’. Etamatthaṃ bhagavā avoca.

เขาผู้ประกอบด้วยลักษณะนั้น ถ้าครองเรือน จะได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ... (ข้อความย่อ)... เมื่อเป็นพระราชา ย่อมได้อะไร คือ เป็นผู้มีปัญญามาก ในหมู่ชนผู้บริโภคกาม ไม่มีใครมีปัญญาเสมอหรือประเสริฐกว่าพระองค์เลย เมื่อเป็นพระราชา ย่อมได้ข้อนี้... เมื่อเป็นพระพุทธเจ้า ย่อมได้อะไร คือ เป็นผู้มีปัญญามาก มีปัญญากว้างขวาง มีปัญญาร่าเริง มีปัญญาเร็ว มีปัญญาเฉียบแหลม มีปัญญาแทงตลอด ในบรรดาสัตว์ทั้งปวง ไม่มีใครมีปัญญาเสมอหรือประเสริฐกว่าพระองค์เลย เมื่อเป็นพระพุทธเจ้า ย่อมได้ข้อนี้” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้

217. Tatthetaṃ vuccati –

๒๑๗. ในเรื่องนั้น ท่านกล่าวคาถาประพันธ์ไว้ดังนี้ว่า

‘‘Pure puratthā purimāsu jātisu,Aññātukāmo paripucchitā ahu;

Sussūsitā pabbajitaṃ upāsitā,Atthantaro atthakathaṃ nisāmayi.

ในชาติก่อนๆ ในกาลก่อน พระองค์ทรงใคร่จะรู้ จึงได้สอบถามอยู่เป็นประจำ ทรงเป็นผู้ใคร่จะฟัง เข้าไปหาบรรพชิต ทรงมุ่งประโยชน์ จึงทรงสดับถ้อยคำที่เป็นประโยชน์

‘‘Paññāpaṭilābhagatena kammunā,Manussabhūto sukhumacchavī ahu;

Byākaṃsu uppādanimittakovidā,Sukhumāni atthāni avecca dakkhiti.

ด้วยกรรมที่นำไปสู่การได้ปัญญา เมื่อเป็นมนุษย์จึงมีผิวพรรณละเอียด ผู้ฉลาดในอุบาทว์และนิมิตพยากรณ์ว่า ‘พระกุมารจักทรงเห็นอรรถอันละเอียดสุขุมได้โดยแทงตลอด’

‘‘Sace na pabbajjamupeti tādiso,Vatteti cakkaṃ pathaviṃ pasāsati;

Atthānusiṭṭhīsu pariggahesu ca,Na tena seyyo sadiso ca vijjati.

ถ้าพระกุมารเช่นนั้นไม่เสด็จออกผนวช จะทรงยังจักรให้เป็นไป ทรงปกครองแผ่นดิน ในการสั่งสอนประโยชน์และการวินิจฉัย ไม่มีใครประเสริฐกว่าหรือเสมอเหมือนพระองค์

‘‘Sace ca pabbajjamupeti tādiso,Nekkhammachandābhirato vicakkhaṇo;

Paññāvisiṭṭhaṃ labhate anuttaraṃ,Pappoti bodhiṃ varabhūrimedhaso’’ti.

และถ้าพระกุมารเช่นนั้นเสด็จออกผนวช จะทรงเป็นผู้มีวิจารณญาณ ยินดีในเนกขัมมฉันทะ ย่อมได้ปัญญาอันประเสริฐ ไม่มีใครยิ่งกว่า เป็นผู้มีปัญญาประเสริฐดังแผ่นดิน ย่อมบรรลุโพธิญาณ ดังนี้

(13) Suvaṇṇavaṇṇalakkhaṇaṃ

(๑๓) สุวัณณวัณณลักษณะ

218. ‘‘Yampi[Pg.130], bhikkhave, tathāgato purimaṃ jātiṃ purimaṃ bhavaṃ purimaṃ niketaṃ pubbe manussabhūto samāno akkodhano ahosi anupāyāsabahulo, bahumpi vutto samāno nābhisajji na kuppi na byāpajji na patitthīyi, na kopañca dosañca appaccayañca pātvākāsi. Dātā ca ahosi sukhumānaṃ mudukānaṃ attharaṇānaṃ pāvuraṇānaṃ khomasukhumānaṃ kappāsikasukhumānaṃ koseyyasukhumānaṃ kambalasukhumānaṃ. So tassa kammassa kaṭattā upacitattā…pe… so tato cuto itthattaṃ āgato samāno imaṃ mahāpurisalakkhaṇaṃ paṭilabhati. Suvaṇṇavaṇṇo hoti kañcanasannibhattaco.

๒๑๘. ภิกษุทั้งหลาย แม้ข้อที่ตถาคตในชาติก่อน ภพก่อน ที่อยู่อาศัยก่อน ในกาลก่อน เมื่อเป็นมนุษย์ เป็นผู้ไม่โกรธ ไม่มากไปด้วยความคับแค้นใจ แม้ถูกว่ากล่าวมากก็ไม่ขัดเคือง ไม่โกรธ ไม่พยาบาท ไม่กระด้างกระเดื่อง ไม่แสดงความโกรธ ความประทุษร้าย และความไม่พอใจให้ปรากฏ และเป็นผู้ให้เครื่องลาดและเครื่องห่มที่ละเอียดอ่อนนุ่ม คือ ผ้าเปลือกไม้เนื้อละเอียด ผ้าฝ้ายเนื้อละเอียด ผ้าไหมเนื้อละเอียด ผ้ากัมพลเนื้อละเอียด นี้ก็เป็นกรรมของตถาคต... (ข้อความย่อ)... เขาจุติจากภพนั้นแล้ว มาสู่ความเป็นอย่างนี้ ย่อมได้มหาปุริสลักษณะนี้ คือ มีวรรณะดุจทองคำ มีผิวพรรณเพียงดังทองคำ

‘‘So tena lakkhaṇena samannāgato sace agāraṃ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī…pe… rājā samāno kiṃ labhati? Lābhī hoti sukhumānaṃ mudukānaṃ attharaṇānaṃ pāvuraṇānaṃ khomasukhumānaṃ kappāsikasukhumānaṃ koseyyasukhumānaṃ kambalasukhumānaṃ. Rājā samāno idaṃ labhati… buddho samāno kiṃ labhati? Lābhī hoti sukhumānaṃ mudukānaṃ attharaṇānaṃ pāvuraṇānaṃ khomasukhumānaṃ kappāsikasukhumānaṃ koseyyasukhumānaṃ kambalasukhumānaṃ. Buddho samāno idaṃ labhati’’. Etamatthaṃ bhagavā avoca.

เขาผู้ประกอบด้วยลักษณะนั้น ถ้าครองเรือน จะได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ... (ข้อความย่อ)... เมื่อเป็นพระราชา ย่อมได้อะไร คือ เป็นผู้ได้เครื่องลาดและเครื่องห่มที่ละเอียดอ่อนนุ่ม คือ ผ้าเปลือกไม้เนื้อละเอียด ผ้าฝ้ายเนื้อละเอียด ผ้าไหมเนื้อละเอียด ผ้ากัมพลเนื้อละเอียด เมื่อเป็นพระราชา ย่อมได้ข้อนี้... เมื่อเป็นพระพุทธเจ้า ย่อมได้อะไร คือ เป็นผู้ได้เครื่องลาดและเครื่องห่มที่ละเอียดอ่อนนุ่ม คือ ผ้าเปลือกไม้เนื้อละเอียด ผ้าฝ้ายเนื้อละเอียด ผ้าไหมเนื้อละเอียด ผ้ากัมพลเนื้อละเอียด เมื่อเป็นพระพุทธเจ้า ย่อมได้ข้อนี้” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้

219. Tatthetaṃ vuccati –

๒๑๙. ในเรื่องนั้น ท่านกล่าวคาถาประพันธ์ไว้ดังนี้ว่า

‘‘Akkodhañca adhiṭṭhahi adāsi,Dānañca vatthāni sukhumāni succhavīni;

Purimatarabhave ṭhito abhivissaji,Mahimiva suro abhivassaṃ.

พระองค์ทรงอธิษฐานความไม่โกรธ และได้ประทานทาน คือผ้าเนื้อละเอียด มีสีสวยงาม เมื่อดำรงอยู่ในภพก่อนๆ ได้ทรงสละ เหมือนเมฆที่หลั่งฝนลงบนแผ่นดิน

‘‘Taṃ katvāna ito cuto dibbaṃ,Upapajji sukataphalavipākamanubhutvā;

Kanakatanusannibho idhābhibhavati,Suravarataroriva indo.

ครั้นทำกรรมนั้นแล้ว จุติจากโลกนี้ไปบังเกิดในทิพย์ เสวยวิบากผลแห่งกรรมดีแล้ว มีกายเพียงดังทองคำ ย่อมครอบงำในโลกนี้ ดุจท้าวสักกะผู้ประเสริฐกว่าทวยเทพ

‘‘Gehañcāvasati [Pg.131] naro apabbajja,Micchaṃ mahatimahiṃ anusāsati ;

Pasayha sahidha sattaratanaṃ,Paṭilabhati vimala sukhumacchaviṃ suciñca.

ถ้าบุรุษนั้นปรารถนาครองเรือน ไม่บวช ย่อมปกครองแผ่นดินใหญ่นี้โดยอำนาจ และในโลกนี้ย่อมได้รัตนะ ๗ ประการ ทั้งผิวพรรณอันละเอียด หมดจด ปราศจากมลทิน

‘‘Lābhī acchādanavatthamokkhapāvuraṇānaṃ,Bhavati yadi anāgāriyataṃ upeti;

Sahito purimakataphalaṃ anubhavati,Na bhavati katassa panāso’’ti.

ถ้าเขาเข้าถึงความเป็นผู้ไม่มีเรือน ย่อมเป็นผู้ได้เครื่องนุ่งห่มและเครื่องลาดชั้นเลิศ เขาย่อมเสวยผลแห่งกรรมที่ทำไว้ในปางก่อน กรรมที่ทำแล้วย่อมไม่พินาศไป ดังนี้

(14) Kosohitavatthaguyhalakkhaṇaṃ

(๑๔) โกโสหิตวัตถคุยหลักษณะ

220. Yampi, bhikkhave, tathāgato purimaṃ jātiṃ purimaṃ bhavaṃ purimaṃ niketaṃ pubbe manussabhūto samāno cirappanaṭṭhe sucirappavāsino ñātimitte suhajje sakhino samānetā ahosi. Mātarampi puttena samānetā ahosi, puttampi mātarā samānetā ahosi, pitarampi puttena samānetā ahosi, puttampi pitarā samānetā ahosi, bhātarampi bhātarā samānetā ahosi, bhātarampi bhaginiyā samānetā ahosi, bhaginimpi bhātarā samānetā ahosi, bhaginimpi bhaginiyā samānetā ahosi, samaṅgīkatvā ca abbhanumoditā ahosi. So tassa kammassa kaṭattā…pe… so tato cuto itthattaṃ āgato samāno imaṃ mahāpurisalakkhaṇaṃ paṭilabhati – kosohitavatthaguyho hoti.

๒๒๐. ภิกษุทั้งหลาย แม้ข้อที่ตถาคตในชาติก่อน ภพก่อน ที่อยู่อาศัยก่อน ในกาลก่อน เมื่อเป็นมนุษย์ ได้เป็นผู้สมานญาติมิตร สหาย และเพื่อนผู้มีใจดีที่พลัดพรากกันนาน ที่อยู่ห่างไกลกันนาน คือ ได้สมานมารดากับบุตรบ้าง สมานบุตรกับมารดาบ้าง สมานบิดากับบุตรบ้าง สมานบุตรกับบิดาบ้าง สมานพี่น้องชายกับพี่น้องชายบ้าง สมานพี่น้องชายกับพี่น้องหญิงบ้าง สมานพี่น้องหญิงกับพี่น้องชายบ้าง สมานพี่น้องหญิงกับพี่น้องหญิงบ้าง ครั้นทำให้สมัครสมานกันแล้ว ก็พลอยยินดี นี้ก็เป็นกรรมของตถาคต... (ข้อความย่อ)... เขาจุติจากภพนั้นแล้ว มาสู่ความเป็นอย่างนี้ ย่อมได้มหาปุริสลักษณะนี้ คือ มีพระคุยหะเร้นอยู่ในฝัก

‘‘So tena lakkhaṇena samannāgato sace agāraṃ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī…pe… rājā samāno kiṃ labhati? Pahūtaputto hoti, parosahassaṃ kho panassa puttā bhavanti sūrā vīraṅgarūpā parasenappamaddanā. Rājā samāno idaṃ labhati… buddho samāno kiṃ labhati? Pahūtaputto hoti, anekasahassaṃ kho panassa puttā bhavanti sūrā vīraṅgarūpā parasenappamaddanā. Buddho samāno idaṃ labhati’’. Etamatthaṃ bhagavā avoca.

‘พระองค์ผู้ประกอบด้วยลักษณะนั้น ถ้าครองเรือนจะได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ...ฯลฯ... เมื่อเป็นพระราชา ย่อมได้อะไร คือ ย่อมมีพระราชโอรสมาก อนึ่ง พระราชโอรสของพระองค์กว่าพันคนล้วนกล้าหาญ มีรูปทรงองอาจ ย่ำยีเสนาของข้าศึกได้ เมื่อเป็นพระราชา ย่อมได้สิ่งนี้... เมื่อเป็นพระพุทธเจ้า ย่อมได้อะไร คือ ย่อมมีบุตรมาก อนึ่ง บุตรของพระองค์หลายพันคนล้วนกล้าหาญ มีรูปทรงองอาจ ย่ำยีเสนาของข้าศึกได้ เมื่อเป็นพระพุทธเจ้า ย่อมได้สิ่งนี้’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้

221. Tatthetaṃ [Pg.132] vuccati –

๒๒๑. ในเรื่องนั้น มีคำกล่าวไว้ดังนี้ว่า

‘‘Pure puratthā purimāsu jātisu,Cirappanaṭṭhe sucirappavāsino;

Ñātī suhajje sakhino samānayi,Samaṅgikatvā anumoditā ahu.

ในชาติก่อนๆ ในอดีต ตถาคตเคยรวบรวมญาติมิตรและสหายที่พลัดพรากจากกันไปนานและอยู่ห่างไกลกันมานานให้กลับมาพร้อมหน้ากัน ทำให้พวกเขาพร้อมเพรียงกันแล้ว ทำให้พวกเขาบันเทิงใจ

‘‘So tena kammena divaṃ samakkami,Sukhañca khiḍḍāratiyo ca anvabhi;

Tato cavitvā punarāgato idha,Kosohitaṃ vindati vatthachādiyaṃ.

พระองค์เสด็จสู่สวรรค์ด้วยกรรมนั้น ได้เสวยสุขและความรื่นรมย์ในการเล่น จุติจากสวรรค์นั้นแล้ว กลับมาสู่โลกนี้อีก ย่อมได้พระคุยหะอันเร้นอยู่ในฝัก

‘‘Pahūtaputto bhavatī tathāvidho,Parosahassañca bhavanti atrajā;

Sūrā ca vīrā ca amittatāpanā,Gihissa pītiṃjananā piyaṃvadā.

บุรุษเช่นนั้นย่อมมีบุตรมาก และบุตรที่เกิดแต่อกก็มีกว่าพันคน ล้วนกล้าหาญ องอาจ เบียดเบียนศัตรูได้ เป็นที่เกิดปีติแก่คฤหัสถ์ พูดจาไพเราะ

‘‘Bahūtarā pabbajitassa iriyato,Bhavanti puttā vacanānusārino;

Gihissa vā pabbajitassa vā puna,Taṃ lakkhaṇaṃ jāyati tadatthajotaka’’nti.

เมื่อบรรพชาดำเนินอยู่ในอริยมรรค ก็มีบุตรคือสาวกผู้เชื่อฟังโอวาทเป็นอันมาก ลักษณะนั้นย่อมปรากฏเพื่อแสดงเนื้อความนั้นแก่คฤหัสถ์หรือบรรพชิต

Paṭhamabhāṇavāro niṭṭhito.

ปฐมภาณวาร จบ

(15-16) Parimaṇḍalaanonamajaṇṇuparimasanalakkhaṇāni

(๑๕-๑๖) ลักษณะพระกายมีปริมณฑลดุจปริมณฑลแห่งต้นไทรและลักษณะเมื่อประทับยืนไม่ต้องน้อมพระกายลงก็ทรงลูบคลำพระชานุได้

222. ‘‘Yampi, bhikkhave, tathāgato purimaṃ jātiṃ purimaṃ bhavaṃ purimaṃ niketaṃ pubbe manussabhūto samāno mahājanasaṅgahaṃ samekkhamāno samaṃ jānāti sāmaṃ jānāti, purisaṃ jānāti purisavisesaṃ jānāti – ‘ayamidamarahati ayamidamarahatī’ti tattha tattha purisavisesakaro ahosi. So tassa kammassa kaṭattā…pe… so tato cuto itthattaṃ [Pg.133] āgato samāno imāni dve mahāpurisalakkhaṇāni paṭilabhati. Nigrodha parimaṇḍalo ca hoti, ṭhitakoyeva ca anonamanto ubhohi pāṇitalehi jaṇṇukāni parimasati parimajjati.

๒๒๒. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้การที่ตถาคตในชาติก่อน ภพก่อน ที่อยู่ก่อน เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ได้พิจารณาสงเคราะห์มหาชน รู้จักคนเสมอกัน รู้จักคนด้วยตนเอง รู้จักบุรุษ รู้จักบุรุษพิเศษว่า ‘ผู้นี้ควรแก่สิ่งนี้ ผู้นี้ควรแก่สิ่งนี้’ ได้ทำความพิเศษแห่งบุรุษในที่นั้นๆ พระองค์ทรงกระทำกรรมนั้นแล้ว...ฯลฯ... พระองค์จุติจากสวรรค์นั้นแล้ว มาสู่ความเป็นอย่างนี้ ย่อมได้มหาปุริสลักษณะ ๒ ประการนี้ คือ มีพระกายเป็นปริมณฑลดุจปริมณฑลแห่งต้นไทร และเมื่อประทับยืนอยู่ ไม่ต้องน้อมพระกายลง ก็ทรงลูบคลำพระชานุทั้งสองด้วยฝ่าพระหัตถ์ทั้งสองได้

‘‘So tehi lakkhaṇehi samannāgato sace agāraṃ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī…pe… rājā samāno kiṃ labhati? Aḍḍho hoti mahaddhano mahābhogo pahūtajātarūparajato pahūtavittūpakaraṇo pahūtadhanadhañño paripuṇṇakosakoṭṭhāgāro. Rājā samāno idaṃ labhati…pe… buddho samāno kiṃ labhati? Aḍḍho hoti mahaddhano mahābhogo. Tassimāni dhanāni honti, seyyathidaṃ, saddhādhanaṃ sīladhanaṃ hiridhanaṃ ottappadhanaṃ sutadhanaṃ cāgadhanaṃ paññādhanaṃ. Buddho samāno idaṃ labhati’’. Etamatthaṃ bhagavā avoca.

‘พระองค์ผู้ประกอบด้วยลักษณะเหล่านั้น ถ้าครองเรือนจะได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ...ฯลฯ... เมื่อเป็นพระราชา ย่อมได้อะไร คือ ย่อมเป็นผู้มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก มีโภคะมาก มีทองและเงินมาก มีเครื่องอุปโภคบริโภคมาก มีทรัพย์และข้าวเปลือกมาก มีฉางและคลังเต็มเปี่ยม เมื่อเป็นพระราชา ย่อมได้สิ่งนี้...ฯลฯ... เมื่อเป็นพระพุทธเจ้า ย่อมได้อะไร คือ ย่อมเป็นผู้มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก มีโภคะมาก ทรัพย์เหล่านี้ของพระองค์มีอยู่ คือ สัทธาธนะ สีลธนะ หิริธนะ โอตตัปปธนะ สุตธนะ จาคธนะ ปัญญาธนะ เมื่อเป็นพระพุทธเจ้า ย่อมได้สิ่งนี้’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้

223. Tatthetaṃ vuccati –

๒๒๓. ในเรื่องนั้น มีคำกล่าวไว้ดังนี้ว่า

‘‘Tuliya paṭivicaya cintayitvā,Mahājanasaṅgahanaṃ samekkhamāno;

Ayamidamarahati tattha tattha,Purisavisesakaro pure ahosi.

ในกาลก่อน พระองค์ทรงใคร่ครวญ พิจารณา ชั่งใจแล้ว ทรงเล็งเห็นการสงเคราะห์มหาชนว่า ‘ผู้นี้ควรแก่สิ่งนี้’ ในที่นั้นๆ ได้ทรงทำความพิเศษแห่งบุรุษ

‘‘Mahiñca pana ṭhito anonamanto,Phusati karehi ubhohi jaṇṇukāni;

Mahiruhaparimaṇḍalo ahosi,Sucaritakammavipākasesakena.

อนึ่ง พระองค์ประทับยืนบนแผ่นดิน ไม่ต้องน้อมพระกายลง ก็ทรงลูบคลำพระชานุทั้งสองด้วยพระหัตถ์ทั้งสองได้ มีพระกายเป็นปริมณฑลดุจต้นไทร ด้วยเศษแห่งวิบากกรรมที่ทรงทำดีแล้ว

‘‘Bahuvividhanimittalakkhaṇaññū,Atinipuṇā manujā byākariṃsu;

Bahuvividhā gihīnaṃ arahāni,Paṭilabhati daharo susu kumāro.

พวกมนุษย์ผู้ฉลาดในลักษณะนิมิตต่างๆ อันมากมาย มีปัญญาละเอียดสุขุมยิ่งนัก ได้พยากรณ์ว่า ‘พระกุมารผู้เยาว์วัย อ่อนเยาว์นี้ ย่อมได้โภคทรัพย์ต่างๆ มากมายอันสมควรแก่คฤหัสถ์’

‘‘Idha ca mahīpatissa kāmabhogī,Gihipatirūpakā bahū bhavanti;

Yadi ca jahati sabbakāmabhogaṃ,Labhati anuttaraṃ uttamadhanagga’’nti.

ถ้าพระกุมารนี้เป็นพระเจ้าแผ่นดินในโลกนี้ ก็จะมีกามโภคะมากมายอันสมควรแก่คฤหัสถ์ แต่ถ้าทรงสละกามโภคะทั้งปวง ก็จะทรงบรรลุยอดแห่งธรรมะอันประเสริฐ ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า

(17-19) Sīhapubbaddhakāyāditilakkhaṇaṃ

(๑๗-๑๙) ลักษณะ ๓ ประการ มีลักษณะพระกายท่อนหน้าดุจราชสีห์เป็นต้น

224. ‘‘Yampi[Pg.134], bhikkhave, tathāgato purimaṃ jātiṃ purimaṃ bhavaṃ purimaṃ niketaṃ pubbe manussabhūto samāno bahujanassa atthakāmo ahosi hitakāmo phāsukāmo yogakkhemakāmo – ‘kintime saddhāya vaḍḍheyyuṃ, sīlena vaḍḍheyyuṃ, sutena vaḍḍheyyuṃ, cāgena vaḍḍheyyuṃ, dhammena vaḍḍheyyuṃ, paññāya vaḍḍheyyuṃ, dhanadhaññena vaḍḍheyyuṃ, khettavatthunā vaḍḍheyyuṃ, dvipadacatuppadehi vaḍḍheyyuṃ, puttadārehi vaḍḍheyyuṃ, dāsakammakaraporisehi vaḍḍheyyuṃ, ñātīhi vaḍḍheyyuṃ, mittehi vaḍḍheyyuṃ, bandhavehi vaḍḍheyyu’nti. So tassa kammassa kaṭattā…pe… so tato cuto itthattaṃ āgato samāno imāni tīṇi mahāpurisalakkhaṇāni paṭilabhati. Sīhapubbaddhakāyo ca hoti citantaraṃso ca samavaṭṭakkhandho ca.

๒๒๔. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้การที่ตถาคตในชาติก่อน ภพก่อน ที่อยู่ก่อน เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ เป็นผู้ใคร่ประโยชน์ ใคร่เกื้อกูล ใคร่ความผาสุก ใคร่ความเกษมจากโยคะแก่ชนจำนวนมากว่า ‘ทำอย่างไรหนอ ชนเหล่านี้จะพึงเจริญด้วยศรัทธา ศีล สุตะ จาคะ ธรรมะ ปัญญา ทรัพย์และข้าวเปลือก ที่นาและที่สวน สัตว์สองเท้าและสี่เท้า บุตรและภรรยา ทาส กรรมกรและคนใช้ ญาติ มิตร และพวกพ้อง’ พระองค์ทรงกระทำกรรมนั้นแล้ว...ฯลฯ... พระองค์จุติจากสวรรค์นั้นแล้ว มาสู่ความเป็นอย่างนี้ ย่อมได้มหาปุริสลักษณะ ๓ ประการนี้ คือ มีพระกายท่อนหน้าดุจราชสีห์ มีพระปฤษฎางค์เต็ม มีลำพระศอกลมเท่ากัน

‘‘So tehi lakkhaṇehi samannāgato sace agāraṃ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī…pe… rājā samāno kiṃ labhati? Aparihānadhammo hoti, na parihāyati dhanadhaññena khettavatthunā dvipadacatuppadehi puttadārehi dāsakammakaraporisehi ñātīhi mittehi bandhavehi, na parihāyati sabbasampattiyā. Rājā samāno idaṃ labhati… buddho samāno kiṃ labhati? Aparihānadhammo hoti, na parihāyati saddhāya sīlena sutena cāgena paññāya, na parihāyati sabbasampattiyā. Buddho samāno idaṃ labhati’’. Etamatthaṃ bhagavā avoca.

‘พระองค์ผู้ประกอบด้วยลักษณะเหล่านั้น ถ้าครองเรือนจะได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ...ฯลฯ... เมื่อเป็นพระราชา ย่อมได้อะไร คือ ย่อมเป็นผู้มีธรรมคือความไม่เสื่อมเป็นปกติ ไม่เสื่อมจากทรัพย์และข้าวเปลือก ที่นาและที่สวน สัตว์สองเท้าและสี่เท้า บุตรและภรรยา ทาส กรรมกรและคนใช้ ญาติ มิตร และพวกพ้อง ไม่เสื่อมจากสมบัติทั้งปวง เมื่อเป็นพระราชา ย่อมได้สิ่งนี้... เมื่อเป็นพระพุทธเจ้า ย่อมได้อะไร คือ ย่อมเป็นผู้มีธรรมคือความไม่เสื่อมเป็นปกติ ไม่เสื่อมจากศรัทธา ศีล สุตะ จาคะ ปัญญา ไม่เสื่อมจากสมบัติทั้งปวง เมื่อเป็นพระพุทธเจ้า ย่อมได้สิ่งนี้’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้

225. Tatthetaṃ vuccati –

๒๒๕. ในเรื่องนั้น มีคำกล่าวไว้ดังนี้ว่า

‘‘Saddhāya sīlena sutena buddhiyā,Cāgena dhammena bahūhi sādhuhi;

Dhanena dhaññena ca khettavatthunā,Puttehi dārehi catuppadehi ca.

พระองค์ทรงปรารถนาว่า ‘ทำอย่างไรหนอ ชนเหล่าอื่นจะไม่เสื่อมจากศรัทธา ศีล สุตะ ปัญญา จาคะ ธรรมะ และคุณงามความดีมากมาย จากทรัพย์ ข้าวเปลือก ที่นา ที่สวน บุตร ภรรยา และสัตว์สี่เท้า

‘‘Ñātīhi mittehi ca bandhavehi ca,Balena vaṇṇena sukhena cūbhayaṃ;

Kathaṃ na hāyeyyuṃ pareti icchati,Atthassa middhī ca panābhikaṅkhati.

จากญาติ มิตร พวกพ้อง จากกำลัง วรรณะ และสุขทั้งสองประการ’ และทรงมุ่งหวังความสำเร็จแห่งประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนเหล่านั้น

‘‘Sa [Pg.135] sīhapubbaddhasusaṇṭhito ahu,Samavaṭṭakkhandho ca citantaraṃso;

Pubbe suciṇṇena katena kammunā,Ahāniyaṃ pubbanimittamassa taṃ.

พระองค์มีพระวรกายงามดุจกึ่งกายเบื้องหน้าของราชสีห์ มีพระศอกลม มีพระอังสาเต็ม ด้วยกรรมที่ทรงทำไว้ดีแล้วในกาลก่อน นั่นเป็นบุพพนิมิตแห่งความไม่เสื่อมของพระองค์

‘‘Gihīpi dhaññena dhanena vaḍḍhati,Puttehi dārehi catuppadehi ca;

Akiñcano pabbajito anuttaraṃ,Pappoti bodhiṃ asahānadhammata’’nti.

แม้เป็นคฤหัสถ์ ก็เจริญด้วยข้าวเปลือกและทรัพย์ ด้วยบุตร ภรรยา และสัตว์สี่เท้า เมื่อเป็นบรรพชิตผู้ไม่มีกังวล ย่อมบรรลุพระโพธิญาณอันยอดเยี่ยม อันเป็นธรรมที่ไม่เสื่อม

(20) Rasaggasaggitālakkhaṇaṃ

(๒๐) ลักษณะของผู้มีปุ่มประสาทรับรสอันเลิศ

226. ‘‘Yampi, bhikkhave, tathāgato purimaṃ jātiṃ purimaṃ bhavaṃ purimaṃ niketaṃ pubbe manussabhūto samāno sattānaṃ aviheṭhakajātiko ahosi pāṇinā vā leḍḍunā vā daṇḍena vā satthena vā. So tassa kammassa kaṭattā upacitattā…pe… so tato cuto itthattaṃ āgato samāno imaṃ mahāpurisalakkhaṇaṃ paṭilabhati, rasaggasaggī hoti, uddhaggāssa rasaharaṇīyo gīvāya jātā honti samābhivāhiniyo.

๒๒๖. ภิกษุทั้งหลาย ข้อที่ตถาคตเมื่อครั้งเป็นมนุษย์ในชาติก่อน ภพก่อน ที่อยู่ก่อน ไม่เป็นผู้เบียดเบียนสัตว์ทั้งหลายด้วยฝ่ามือ หรือด้วยก้อนดิน หรือด้วยท่อนไม้ หรือด้วยศัสตรา เขากระทำและสั่งสมกรรมนั้น... ครั้นจุติจากอัตภาพนั้นแล้ว มาถึงความเป็นอย่างนี้ ย่อมได้มหาปุริสลักษณะนี้ คือ เป็นผู้มีปุ่มประสาทรับรสอันเลิศ มีเส้นประสาทรับรส ชูขึ้นเบื้องบน เกิดขึ้นที่ลำคอ นำรสไปสม่ำเสมอ

‘‘So tena lakkhaṇena samannāgato sace agāraṃ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī…pe… rājā samāno kiṃ labhati? Appābādho hoti appātaṅko, samavepākiniyā gahaṇiyā samannāgato nātisītāya nāccuṇhāya. Rājā samāno idaṃ labhati… buddho samāno kiṃ labhati? Appābādho hoti appātaṅko samavepākiniyā gahaṇiyā samannāgato nātisītāya nāccuṇhāya majjhimāya padhānakkhamāya. Buddho samāno idaṃ labhati’’. Etamatthaṃ bhagavā avoca.

เขาผู้ประกอบด้วยลักษณะนั้น ถ้าอยู่ครองเรือน จะได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ... เมื่อเป็นพระราชา ย่อมได้อะไร คือ ย่อมเป็นผู้มีอาพาธน้อย มีโรคน้อย ประกอบด้วยไฟธาตุสำหรับย่อยอาหารสม่ำเสมอ ไม่เย็นนัก ไม่ร้อนนัก เมื่อเป็นพระราชา ย่อมได้สิ่งนี้... เมื่อเป็นพระพุทธเจ้า ย่อมได้อะไร คือ ย่อมเป็นผู้มีอาพาธน้อย มีโรคน้อย ประกอบด้วยไฟธาตุสำหรับย่อยอาหารสม่ำเสมอ ไม่เย็นนัก ไม่ร้อนนัก เป็นปานกลาง เหมาะแก่การทำความเพียร เมื่อเป็นพระพุทธเจ้า ย่อมได้สิ่งนี้’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้

227. Tatthetaṃ vuccati –

๒๒๗. ในเรื่องนั้น มีคำกล่าวไว้ดังนี้ว่า

‘‘Na pāṇidaṇḍehi panātha leḍḍunā,Satthena vā maraṇavadhena vā pana;

Ubbādhanāya paritajjanāya vā,Na heṭhayī janatamaheṭhako ahu.

พระองค์ไม่เคยเบียดเบียนหมู่ชนด้วยฝ่ามือและท่อนไม้ หรือด้วยก้อนดิน หรือด้วยศัสตรา หรือด้วยการฆ่าและการประหาร หรือด้วยการจองจำและการข่มขู่ พระองค์เป็นผู้ไม่เบียดเบียน

‘‘Teneva [Pg.136] so sugatimupecca modati,Sukhapphalaṃ kariya sukhāni vindati;

Samojasā rasaharaṇī susaṇṭhitā,Idhāgato labhati rasaggasaggitaṃ.

เพราะกรรมนั้น พระองค์จึงเข้าถึงสุคติ ย่อมบันเทิงใจ ครั้นทำกรรมที่มีสุขเป็นผล ย่อมได้เสวยสุข เส้นประสาทรับรสมีโอชารสสม่ำเสมอ ตั้งอยู่ดีแล้ว เมื่อมาสู่โลกนี้ ย่อมได้ความเป็นผู้มีปุ่มประสาทรับรสอันเลิศ

‘‘Tenāhu naṃ atinipuṇā vicakkhaṇā,Ayaṃ naro sukhabahulo bhavissati;

Gihissa vā pabbajitassa vā puna,Taṃ lakkhaṇaṃ bhavati tadatthajotaka’’nti.

เพราะเหตุนั้น ผู้มีปัญญารอบรู้ที่ฉลาดอย่างยิ่ง จึงกล่าวถึงพระองค์ว่า ‘บุรุษนี้จักเป็นผู้มีสุขมาก’ ลักษณะนั้นย่อมปรากฏเพื่อส่องเนื้อความนั้น ไม่ว่าสำหรับคฤหัสถ์หรือบรรพชิตก็ตาม

(21-22) Abhinīlanettagopakhumalakkhaṇāni

(๒๑-๒๒) ลักษณะแห่งพระเนตรดำสนิทและพระขนงดุจขนงโค

228. ‘‘Yampi, bhikkhave, tathāgato purimaṃ jātiṃ purimaṃ bhavaṃ purimaṃ niketaṃ pubbe manussabhūto samāno na ca visaṭaṃ, na ca visāci, na ca pana viceyya pekkhitā, ujuṃ tathā pasaṭamujumano, piyacakkhunā bahujanaṃ udikkhitā ahosi. So tassa kammassa kaṭattā…pe… so tato cuto itthattaṃ āgato samāno imāni dve mahāpurisalakkhaṇāni paṭilabhati. Abhinīlanetto ca hoti gopakhumo ca.

๒๒๘. ภิกษุทั้งหลาย ข้อที่ตถาคตเมื่อครั้งเป็นมนุษย์ในชาติก่อน ภพก่อน ที่อยู่ก่อน ไม่มองด้วยการถลึงตา ไม่มองด้วยการค้อน ไม่มองด้วยการแอบดู แต่เป็นผู้มีใจตรง มองตรงอย่างเปิดเผย และมองดูหมู่ชนด้วยสายตาอันเป็นที่รัก เขากระทำและสั่งสมกรรมนั้น... ครั้นจุติจากอัตภาพนั้นแล้ว มาถึงความเป็นอย่างนี้ ย่อมได้มหาปุริสลักษณะ ๒ ประการนี้ คือ มีพระเนตรดำสนิท และมีพระขนงดุจขนงโค

‘‘So tehi lakkhaṇehi samannāgato, sace agāraṃ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī…pe… rājā samāno kiṃ labhati? Piyadassano hoti bahuno janassa, piyo hoti manāpo brāhmaṇagahapatikānaṃ negamajānapadānaṃ gaṇakamahāmattānaṃ anīkaṭṭhānaṃ dovārikānaṃ amaccānaṃ pārisajjānaṃ rājūnaṃ bhogiyānaṃ kumārānaṃ. Rājā samāno idaṃ labhati…pe… buddho samāno kiṃ labhati? Piyadassano hoti bahuno janassa, piyo hoti manāpo bhikkhūnaṃ bhikkhunīnaṃ upāsakānaṃ upāsikānaṃ devānaṃ manussānaṃ asurānaṃ nāgānaṃ gandhabbānaṃ. Buddho samāno idaṃ labhati’’. Etamatthaṃ bhagavā avoca.

เขาผู้ประกอบด้วยลักษณะเหล่านั้น ถ้าอยู่ครองเรือน จะได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ... เมื่อเป็นพระราชา ย่อมได้อะไร คือ ย่อมเป็นที่เจริญตาเจริญใจของคนจำนวนมาก เป็นที่รักที่พอใจของพราหมณ์ คหบดี ชาวนิคม ชาวชนบท นักคำนวณ มหาอำมาตย์ พลช้าง พลม้า นายประตู อำมาตย์ บริษัท กษัตริย์ ผู้ครองโภคะ และราชกุมาร เมื่อเป็นพระราชา ย่อมได้สิ่งนี้... เมื่อเป็นพระพุทธเจ้า ย่อมได้อะไร คือ ย่อมเป็นที่เจริญตาเจริญใจของคนจำนวนมาก เป็นที่รักที่พอใจของภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา เทวดา มนุษย์ อสูร นาค และคนธรรพ์ เมื่อเป็นพระพุทธเจ้า ย่อมได้สิ่งนี้’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้

229. Tatthetaṃ vuccati –

๒๒๙. ในเรื่องนั้น มีคำกล่าวไว้ดังนี้ว่า

‘‘Na ca visaṭaṃ na ca visāci, na ca pana viceyyapekkhitā;

Ujuṃ tathā pasaṭamujumano, piyacakkhunā bahujanaṃ udikkhitā.

พระองค์ไม่ทรงมองด้วยการถลึงตา ไม่ทรงมองด้วยการค้อน ไม่ทรงมองด้วยการแอบดู แต่ทรงมีพระทัยตรง มองตรงอย่างเปิดเผย และทรงมองดูหมู่ชนด้วยสายตาอันเป็นที่รัก

‘‘Sugatīsu [Pg.137] so phalavipākaṃ,Anubhavati tattha modati;

Idha ca pana bhavati gopakhumo,Abhinīlanettanayano sudassano.

พระองค์ย่อมเสวยผลวิบากในสุคติ ย่อมบันเทิงใจในสุคตินั้น ส่วนในโลกนี้ ย่อมเป็นผู้มีพระขนงดุจขนงโค มีพระเนตรดำสนิท น่าดูน่าชม

‘‘Abhiyogino ca nipuṇā,Bahū pana nimittakovidā;

Sukhumanayanakusalā manujā,Piyadassanoti abhiniddisanti naṃ.

ผู้ประกอบความเพียรที่ฉลาด ผู้ฉลาดในนิมิต และผู้ฉลาดในการพิจารณาอย่างละเอียดจำนวนมาก ย่อมชี้ชัดถึงพระองค์ว่า เป็นผู้ที่น่าดูน่าชม

‘‘Piyadassano gihīpi santo ca,Bhavati bahujanapiyāyito;

Yadi ca na bhavati gihī samaṇo hoti,Piyo bahūnaṃ sokanāsano’’ti.

แม้เป็นคฤหัสถ์ผู้ที่น่าดูน่าชม ก็ย่อมเป็นที่รักของคนจำนวนมาก ถ้าไม่เป็นคฤหัสถ์ แต่เป็นสมณะ ก็ย่อมเป็นที่รักของคนจำนวนมาก เป็นผู้ทำลายความโศก

(23) Uṇhīsasīsalakkhaṇaṃ

(๒๓) ลักษณะแห่งพระเศียรดุจประดับด้วยกรอบหน้า

230. ‘‘Yampi, bhikkhave, tathāgato purimaṃ jātiṃ purimaṃ bhavaṃ purimaṃ niketaṃ pubbe manussabhūto samāno bahujanapubbaṅgamo ahosi kusalesu dhammesu bahujanapāmokkho kāyasucarite vacīsucarite manosucarite dānasaṃvibhāge sīlasamādāne uposathupavāse matteyyatāya petteyyatāya sāmaññatāya brahmaññatāya kule jeṭṭhāpacāyitāya aññataraññataresu ca adhikusalesu dhammesu. So tassa kammassa kaṭattā…pe… so tato cuto itthattaṃ āgato samāno imaṃ mahāpurisalakkhaṇaṃ paṭilabhati – uṇhīsasīso hoti.

๒๓๐. ภิกษุทั้งหลาย ข้อที่ตถาคตเมื่อครั้งเป็นมนุษย์ในชาติก่อน ภพก่อน ที่อยู่ก่อน เป็นหัวหน้าของคนจำนวนมากในกุศลธรรมทั้งหลาย เป็นประมุขของคนจำนวนมากในกายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต การให้ปันทาน การสมาทานศีล การรักษาอุโบสถ ความเป็นผู้ปฏิบัติดีต่อมารดา ความเป็นผู้ปฏิบัติดีต่อบิดา ความเป็นผู้ปฏิบัติดีต่อสมณะ ความเป็นผู้ปฏิบัติดีต่อพราหมณ์ ความเป็นผู้อ่อนน้อมต่อผู้ใหญ่ในตระกูล และในอธิกุศลธรรมอื่นๆ เขากระทำและสั่งสมกรรมนั้น... ครั้นจุติจากอัตภาพนั้นแล้ว มาถึงความเป็นอย่างนี้ ย่อมได้มหาปุริสลักษณะนี้ คือ มีพระเศียรดุจประดับด้วยกรอบหน้า

‘‘So tena lakkhaṇena samannāgato sace agāraṃ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī…pe… rājā samāno kiṃ labhati? Mahāssa jano anvāyiko hoti, brāhmaṇagahapatikā negamajānapadā gaṇakamahāmattā anīkaṭṭhā dovārikā amaccā pārisajjā rājāno bhogiyā kumārā. Rājā samāno idaṃ labhati… buddho samāno kiṃ labhati? Mahāssa jano anvāyiko hoti, bhikkhū bhikkhuniyo upāsakā upāsikāyo devā manussā asurā nāgā gandhabbā. Buddho samāno idaṃ labhati’’. Etamatthaṃ bhagavā avoca.

เขาผู้ประกอบด้วยลักษณะนั้น ถ้าอยู่ครองเรือน จะได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ... เมื่อเป็นพระราชา ย่อมได้อะไร คือ มหาชนย่อมคล้อยตามเขา ได้แก่ พราหมณ์ คหบดี ชาวนิคม ชาวชนบท นักคำนวณ มหาอำมาตย์ พลช้าง พลม้า นายประตู อำมาตย์ บริษัท กษัตริย์ ผู้ครองโภคะ และราชกุมาร เมื่อเป็นพระราชา ย่อมได้สิ่งนี้... เมื่อเป็นพระพุทธเจ้า ย่อมได้อะไร คือ มหาชนย่อมคล้อยตามพระองค์ ได้แก่ ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา เทวดา มนุษย์ อสูร นาค และคนธรรพ์ เมื่อเป็นพระพุทธเจ้า ย่อมได้สิ่งนี้’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้

231. Tatthetaṃ [Pg.138] vuccati –

๒๓๑. ในเรื่องนั้น มีคำกล่าวไว้ดังนี้ว่า

‘‘Pubbaṅgamo sucaritesu ahu,Dhammesu dhammacariyābhirato;

Anvāyiko bahujanassa ahu,Saggesu vedayittha puññaphalaṃ.

พระตถาคตทรงเป็นผู้นำในสุจริตธรรมทั้งหลาย ทรงยินดีในการประพฤติธรรม ทรงมีมหาชนคล้อยตาม ได้เสวยผลบุญนั้นในสวรรค์

‘‘Veditvā so sucaritassa phalaṃ,Uṇhīsasīsattamidhajjhagamā;

Byākaṃsu byañjananimittadharā,Pubbaṅgamo bahujanaṃ hessati.

พระองค์เสวยผลแห่งสุจริตแล้ว จึงได้ลักษณะพระเศียรดุจประดับด้วยกรอบพระพักตร์ในโลกนี้ พวกพราหมณ์ผู้ทรงลักษณะและนิมิตพยากรณ์ว่า ‘พระกุมารนี้จักเป็นผู้นำมหาชน’

‘‘Paṭibhogiyā manujesu idha,Pubbeva tassa abhiharanti tadā;

Yadi khattiyo bhavati bhūmipati,Paṭihārakaṃ bahujane labhati.

ในโลกนี้ ชนทั้งหลายผู้รับใช้จะพากันบำรุงพระกุมารนั้นตั้งแต่ยังทรงพระเยาว์ ถ้าเป็นกษัตริย์ผู้เป็นใหญ่ในแผ่นดิน ก็จะทรงได้รับการปฏิบัติจากมหาชน

‘‘Atha cepi pabbajati so manujo,Dhammesu hoti paguṇo visavī;

Tassānusāsaniguṇābhirato,Anvāyiko bahujano bhavatī’’ti.

ถ้าพระกุมารนั้นออกผนวช ก็จะทรงเป็นผู้เชี่ยวชาญชำนาญในธรรมทั้งหลาย มหาชนจะยินดียิ่งในคุณคือพระโอวาทของพระองค์ และจะประพฤติตาม

(24-25) Ekekalomatāuṇṇālakkhaṇāni

(๒๔-๒๕) ลักษณะแห่งพระโลมาขุมละเส้นและพระอุณาโลม

232. ‘‘Yampi, bhikkhave, tathāgato purimaṃ jātiṃ purimaṃ bhavaṃ purimaṃ niketaṃ pubbe manussabhūto samāno musāvādaṃ pahāya musāvādā paṭivirato ahosi, saccavādī saccasandho theto paccayiko avisaṃvādako lokassa. So tassa kammassa kaṭattā upacitattā…pe… so tato cuto itthattaṃ āgato samāno imāni dve mahāpurisalakkhaṇāni paṭilabhati. Ekekalomo ca hoti, uṇṇā ca bhamukantare jātā hoti odātā mudutūlasannibhā.

๒๓๒. ภิกษุทั้งหลาย การที่ตถาคตในชาติก่อน ภพก่อน ที่อยู่ก่อน ในกาลที่เกิดเป็นมนุษย์ ได้ละมุสาวาท เว้นขาดจากมุสาวาท เป็นผู้มีปกติกล่าวคำสัตย์ มีคำสัตย์เป็นที่ต่อเนื่อง มีคำพูดคงที่ ควรเชื่อถือได้ ไม่กล่าวให้คลาดเคลื่อนต่อชาวโลก เพราะกรรมนั้นที่ตถาคตทำไว้ สั่งสมไว้ ฯลฯ ตถาคตนั้นจุติจากเทวโลกนั้นแล้ว มาสู่ความเป็นอย่างนี้ ได้มหาปุริสลักษณะ ๒ ประการนี้ คือ มีพระโลมาขุมละเส้น และมีพระอุณาโลมบังเกิด ณ ระหว่างพระโขนง มีสีขาวอ่อนนุ่มดุจปุยนุ่น

‘‘So tehi lakkhaṇehi samannāgato, sace agāraṃ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī…pe… rājā samāno kiṃ labhati? Mahāssa jano upavattati, brāhmaṇagahapatikā negamajānapadā gaṇakamahāmattā anīkaṭṭhā dovārikā amaccā pārisajjā rājāno bhogiyā kumārā. Rājā [Pg.139] samāno idaṃ labhati… buddho samāno kiṃ labhati? Mahāssa jano upavattati, bhikkhū bhikkhuniyo upāsakā upāsikāyo devā manussā asurā nāgā gandhabbā. Buddho samāno idaṃ labhati’’. Etamatthaṃ bhagavā avoca.

พระองค์ผู้เพียบพร้อมด้วยลักษณะเหล่านั้น ถ้าครองเรือนจะได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ฯลฯ เมื่อเป็นพระราชาจะได้อะไร คือ มหาชนจะคล้อยตามพระองค์ ได้แก่ พราหมณ์ คฤหบดี ชาวนิคม ชาวชนบท นักคำนวณ มหาอำมาตย์ พลช้าง พลม้า นายประตู อำมาตย์ บริษัท กษัตริย์ผู้ครองเมือง เจ้าเมือง และราชกุมาร เมื่อเป็นพระราชาจะได้ผลข้อนี้ ฯลฯ เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะได้อะไร คือ มหาชนจะคล้อยตามพระองค์ ได้แก่ ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา เทวดา มนุษย์ อสูร นาค และคนธรรพ์ เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะได้ผลข้อนี้’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้

233. Tatthetaṃ vuccati –

๒๓๓. ในเรื่องนั้น มีคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘Saccappaṭiñño purimāsu jātisu,Advejjhavāco alikaṃ vivajjayi;

Na so visaṃvādayitāpi kassaci,Bhūtena tacchena tathena bhāsayi.

พระตถาคตทรงมีสัจจะมั่นคงในชาติก่อนๆ ไม่ตรัสวาจาสองแง่ ทรงเว้นคำเหลาะแหละ ไม่เคยตรัสให้ใครคลาดเคลื่อนเลย ตรัสแต่คำจริง คำแท้ คำตามที่เป็นจริง

‘‘Setā susukkā mudutūlasannibhā,Uṇṇā sujātā bhamukantare ahu;

Na lomakūpesu duve ajāyisuṃ,Ekekalomūpacitaṅgavā ahu.

พระอุณาโลมสีขาว ขาวผ่อง อ่อนนุ่มดุจปุยนุ่น บังเกิดดีแล้ว ณ ระหว่างพระโขนง ในขุมพระโลมาทั้งหลาย ไม่มีพระโลมา ๒ เส้นบังเกิดเลย ทรงมีพระวรกายอันประดับด้วยพระโลมาขุมละเส้น

‘‘Taṃ lakkhaṇaññū bahavo samāgatā,Byākaṃsu uppādanimittakovidā;

Uṇṇā ca lomā ca yathā susaṇṭhitā,Upavattatī īdisakaṃ bahujjano.

พราหมณ์จำนวนมากผู้รู้ลักษณะ ผู้ฉลาดในอุบาทว์และนิมิต ประชุมกันพยากรณ์พระกุมารนั้นว่า ‘พระอุณาโลมและพระโลมาทั้งหลายตั้งอยู่ดีฉันใด มหาชนย่อมคล้อยตามพระกุมารเช่นนี้ฉันนั้น’

‘‘Gihimpi santaṃ upavattatī jano,Bahu puratthāpakatena kammunā;

Akiñcanaṃ pabbajitaṃ anuttaraṃ,Buddhampi santaṃ upavattati jano’’ti.

เพราะกรรมที่ทำไว้ในปางก่อน มหาชนย่อมคล้อยตามพระองค์แม้เป็นคฤหัสถ์ ชนทั้งหลายย่อมคล้อยตามพระองค์ผู้ทรงผนวช ไม่มีกิเลสเครื่องกังวล แม้เป็นพระพุทธเจ้าผู้ยอดเยี่ยม

(26-27) Cattālīsaaviraḷadantalakkhaṇāni

(๒๖-๒๗) ลักษณะแห่งพระทนต์ ๔๐ ซี่และพระทนต์เรียบชิดสนิทดี

234. ‘‘Yampi, bhikkhave tathāgato purimaṃ jātiṃ purimaṃ bhavaṃ purimaṃ niketaṃ pubbe manussabhūto samāno pisuṇaṃ vācaṃ pahāya pisuṇāya vācāya paṭivirato ahosi. Ito sutvā na amutra akkhātā imesaṃ bhedāya, amutra vā sutvā na imesaṃ akkhātā amūsaṃ bhedāya[Pg.140], iti bhinnānaṃ vā sandhātā, sahitānaṃ vā anuppadātā, samaggārāmo samaggarato samagganandī samaggakaraṇiṃ vācaṃ bhāsitā ahosi. So tassa kammassa kaṭattā…pe… so tato cuto itthattaṃ āgato samāno imāni dve mahāpurisalakkhaṇāni paṭilabhati. Cattālīsadanto ca hoti aviraḷadanto ca.

๒๓๔. ภิกษุทั้งหลาย การที่ตถาคตในชาติก่อน ภพก่อน ที่อยู่ก่อน ในกาลที่เกิดเป็นมนุษย์ ได้ละวาจาส่อเสียด เว้นขาดจากวาจาส่อเสียด คือ ฟังความจากฝ่ายนี้แล้วไม่ไปบอกฝ่ายโน้นเพื่อทำลายคนหมู่นี้ หรือฟังความจากฝ่ายโน้นแล้วไม่มาบอกฝ่ายนี้เพื่อทำลายคนหมู่โน้น สมานคนที่แตกกัน ส่งเสริมคนที่สามัคคีกัน ชอบความสามัคคี ยินดีในความสามัคคี เพลิดเพลินในความสามัคคี กล่าวแต่วาจาที่สร้างความสามัคคี เพราะกรรมนั้นที่ตถาคตทำไว้ ฯลฯ ตถาคตนั้นจุติจากเทวโลกนั้นแล้ว มาสู่ความเป็นอย่างนี้ ได้มหาปุริสลักษณะ ๒ ประการนี้ คือ มีพระทนต์ ๔๐ ซี่ และมีพระทนต์เรียบชิดสนิทดี

‘‘So tehi lakkhaṇehi samannāgato sace agāraṃ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī…pe… rājā samāno kiṃ labhati? Abhejjapariso hoti, abhejjāssa honti parisā, brāhmaṇagahapatikā negamajānapadā gaṇakamahāmattā anīkaṭṭhā dovārikā amaccā pārisajjā rājāno bhogiyā kumārā. Rājā samāno idaṃ labhati … buddho samāno kiṃ labhati? Abhejjapariso hoti, abhejjāssa honti parisā, bhikkhū bhikkhuniyo upāsakā upāsikāyo devā manussā asurā nāgā gandhabbā. Buddho samāno idaṃ labhati’’. Etamatthaṃ bhagavā avoca.

พระองค์ผู้เพียบพร้อมด้วยลักษณะเหล่านั้น ถ้าครองเรือนจะได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ฯลฯ เมื่อเป็นพระราชาจะได้อะไร คือ จะมีบริษัทอันใครๆ ไม่อาจทำลายได้ บริษัทของพระองค์ คือ พราหมณ์ คฤหบดี ชาวนิคม ชาวชนบท นักคำนวณ มหาอำมาตย์ พลช้าง พลม้า นายประตู อำมาตย์ บริษัท กษัตริย์ผู้ครองเมือง เจ้าเมือง และราชกุมาร จะเป็นผู้ที่ใครๆ ไม่อาจทำลายได้ เมื่อเป็นพระราชาจะได้ผลข้อนี้ ฯลฯ เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะได้อะไร คือ จะมีบริษัทอันใครๆ ไม่อาจทำลายได้ บริษัทของพระองค์ คือ ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา เทวดา มนุษย์ อสูร นาค และคนธรรพ์ จะเป็นผู้ที่ใครๆ ไม่อาจทำลายได้ เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะได้ผลข้อนี้’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้

235. Tatthetaṃ vuccati –

๒๓๕. ในเรื่องนั้น มีคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘Vebhūtiyaṃ sahitabhedakāriṃ,Bhedappavaḍḍhanavivādakāriṃ;

Kalahappavaḍḍhanaākiccakāriṃ,Sahitānaṃ bhedajananiṃ na bhaṇi.

ในชาติก่อน พระตถาคตไม่เคยตรัสวาจาส่อเสียดที่ทำลายมิตร ที่ทำให้ความแตกแยกและความวิวาทเจริญ ที่ทำให้การทะเลาะวิวาทเจริญ ที่ก่อความแตกแยกในหมู่ผู้สามัคคีกัน

‘‘Avivādavaḍḍhanakariṃ sugiraṃ,Bhinnānusandhijananiṃ abhaṇi;

Kalahaṃ janassa panudī samaṅgī,Sahitehi nandati pamodati ca.

ตรัสแต่วาจาไพเราะที่ไม่ก่อความวิวาทให้เจริญ ตรัสวาจาที่สมานคนที่แตกกัน ทรงบรรเทาความทะเลาะของมหาชน ทรงสร้างความสามัคคี ทรงยินดีและเพลิดเพลินกับผู้ที่สามัคคีกัน

‘‘Sugatīsu so phalavipākaṃ,Anubhavati tattha modati;

Dantā idha honti aviraḷā sahitā,Caturo dasassa mukhajā susaṇṭhitā.

พระองค์เสวยผลวิบากในสุคติ ย่อมบันเทิงอยู่ในสุคตินั้น ในโลกนี้ พระทนต์ ๔๐ ซี่ที่เกิดในพระโอษฐ์ของพระองค์เรียบชิดสนิทกัน ตั้งอยู่ดีแล้ว

‘‘Yadi [Pg.141] khattiyo bhavati bhūmipati,Avibhediyāssa parisā bhavati;

Samaṇo ca hoti virajo vimalo,Parisāssa hoti anugatā acalā’’ti.

ถ้าเป็นกษัตริย์ผู้เป็นใหญ่ในแผ่นดิน บริษัทของพระองค์ก็จะเป็นบริษัทที่ใครๆ ทำลายไม่ได้ ถ้าเป็นสมณะผู้ปราศจากธุลี ปราศจากมลทิน บริษัทของพระองค์ก็จะเป็นบริษัทที่คล้อยตาม ไม่หวั่นไหว

(28-29) Pahūtajivhābrahmassaralakkhaṇāni

(๒๘-๒๙) ลักษณะแห่งพระชิวหาใหญ่และพระสุรเสียงดุจเสียงพรหม

236. ‘‘Yampi, bhikkhave, tathāgato purimaṃ jātiṃ purimaṃ bhavaṃ purimaṃ niketaṃ pubbe manussabhūto samāno pharusaṃ vācaṃ pahāya pharusāya vācāya paṭivirato ahosi. Yā sā vācā nelā kaṇṇasukhā pemanīyā hadayaṅgamā porī bahujanakantā bahujanamanāpā, tathārūpiṃ vācaṃ bhāsitā ahosi. So tassa kammassa kaṭattā upacitattā…pe… so tato cuto itthattaṃ āgato samāno imāni dve mahāpurisalakkhaṇāni paṭilabhati. Pahūtajivho ca hoti brahmassaro ca karavīkabhāṇī.

๒๓๖. ภิกษุทั้งหลาย การที่ตถาคตในชาติก่อน ภพก่อน ที่อยู่ก่อน ในกาลที่เกิดเป็นมนุษย์ ได้ละวาจาหยาบ เว้นขาดจากวาจาหยาบ กล่าวแต่วาจาที่ไม่มีโทษ เสนาะโสต น่ารัก จับใจ เป็นวาจาของชาวเมือง เป็นที่รักใคร่พอใจของมหาชน เพราะกรรมนั้นที่ตถาคตทำไว้ สั่งสมไว้ ฯลฯ ตถาคตนั้นจุติจากเทวโลกนั้นแล้ว มาสู่ความเป็นอย่างนี้ ได้มหาปุริสลักษณะ ๒ ประการนี้ คือ มีพระชิวหาใหญ่ และมีพระสุรเสียงดุจเสียงพรหม ตรัสไพเราะดุจเสียงนกการเวก

‘‘So tehi lakkhaṇehi samannāgato sace agāraṃ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī…pe… rājā samāno kiṃ labhati? Ādeyyavāco hoti, ādiyantissa vacanaṃ brāhmaṇagahapatikā negamajānapadā gaṇakamahāmattā anīkaṭṭhā dovārikā amaccā pārisajjā rājāno bhogiyā kumārā. Rājā samāno idaṃ labhati… buddho samāno kiṃ labhati? Ādeyyavāco hoti, ādiyantissa vacanaṃ bhikkhū bhikkhuniyo upāsakā upāsikāyo devā manussā asurā nāgā gandhabbā. Buddho samāno idaṃ labhati’’. Etamatthaṃ bhagavā avoca.

พระองค์ผู้ประกอบด้วยลักษณะเหล่านั้น ถ้าครองเรือนจะได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ...ฯลฯ... เมื่อเป็นพระราชาจะได้อะไร คือ จะเป็นผู้มีวาจาที่คนอื่นเชื่อฟัง พราหมณ์ คฤหบดี ชาวนิคม ชาวชนบท นักคำนวณ มหาอำมาตย์ พลช้าง พลม้า นายประตู อำมาตย์ บริษัท กษัตริย์ เจ้าเมือง และราชกุมารทั้งหลาย ย่อมเชื่อฟังวาจาของพระองค์ เมื่อเป็นพระราชาจะได้สิ่งนี้... เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะได้อะไร คือ จะเป็นผู้มีวาจาที่คนอื่นเชื่อฟัง ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา เทวดา มนุษย์ อสูร นาค และคนธรรพ์ทั้งหลาย ย่อมเชื่อฟังวาจาของพระองค์ เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะได้สิ่งนี้” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้

237. Tatthetaṃ vuccati –

๒๓๗. ในเรื่องนั้น มีคำกล่าวไว้ดังนี้ว่า

‘‘Akkosabhaṇḍanavihesakāriṃ,Ubbādhikaṃ bahujanappamaddanaṃ;

Abāḷhaṃ giraṃ so na bhaṇi pharusaṃ,Madhuraṃ bhaṇi susaṃhitaṃ sakhilaṃ.

พระองค์ไม่ตรัสวาจาที่หยาบคาย อันเป็นเหตุแห่งการด่า การทะเลาะ การเบียดเบียน ทำให้คับแค้นใจ และข่มขี่คนจำนวนมาก แต่ตรัสวาจาที่ไพเราะ สละสลวย และอ่อนหวาน

‘‘Manaso [Pg.142] piyā hadayagāminiyo,Vācā so erayati kaṇṇasukhā;

Vācāsuciṇṇaphalamanubhavi,Saggesu vedayatha puññaphalaṃ.

พระองค์ตรัสวาจาที่น่ารักจับใจ ชื่นใจ และไพเราะเสนาะโสต ได้เสวยผลแห่งการกล่าววาจาดีในสวรรค์ และได้เสวยผลบุญแล้ว

‘‘Veditvā so sucaritassa phalaṃ,Brahmassarattamidhamajjhagamā;

Jivhāssa hoti vipulā puthulā,Ādeyyavākyavacano bhavati.

พระองค์เสวยผลแห่งสุจริตแล้ว จึงได้บรรลุความเป็นผู้มีเสียงดุจเสียงพรหมในโลกนี้ พระชิวหาของพระองค์กว้างและยาว และเป็นผู้มีวาจาที่คนอื่นเชื่อฟัง

‘‘Gihinopi ijjhati yathā bhaṇato,Atha ce pabbajati so manujo;

Ādiyantissa vacanaṃ janatā,Bahuno bahuṃ subhaṇitaṃ bhaṇato’’ti.

เมื่อเป็นคฤหัสถ์ ตรัสอะไรก็สำเร็จผล แม้มนุษย์ผู้นั้นจะออกบวช ชนเป็นอันมากก็เชื่อฟังวาจาของพระองค์ผู้ตรัสสุภาษิตเป็นอันมากแก่คนจำนวนมาก

(30) Sīhahanulakkhaṇaṃ

(๓๐) ลักษณะพระหนุเป็นเช่นคางราชสีห์

238. ‘‘Yampi, bhikkhave, tathāgato purimaṃ jātiṃ purimaṃ bhavaṃ purimaṃ niketaṃ pubbe manussabhūto samāno samphappalāpaṃ pahāya samphappalāpā paṭivirato ahosi kālavādī bhūtavādī atthavādī dhammavādī vinayavādī, nidhānavatiṃ vācaṃ bhāsitā ahosi kālena sāpadesaṃ pariyantavatiṃ atthasaṃhitaṃ. So tassa kammassa kaṭattā…pe… so tato cuto itthattaṃ āgato samāno imaṃ mahāpurisalakkhaṇaṃ paṭilabhati, sīhahanu hoti.

๒๓๘. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในชาติก่อน ภพก่อน ที่อยู่ก่อน ในกาลก่อน เมื่อตถาคตเกิดเป็นมนุษย์ ได้ละคำพูดเพ้อเจ้อ เว้นขาดจากคำพูดเพ้อเจ้อ เป็นผู้กล่าวถูกกาล กล่าวคำจริง กล่าวคำอิงประโยชน์ กล่าวคำอิงธรรม กล่าวคำอิงวินัย กล่าววาจามีหลักฐาน มีที่อ้างอิง มีขอบเขต ประกอบด้วยประโยชน์ ตามกาลอันควร เพราะตถาคตได้ทำกรรมนั้น...ฯลฯ... ครั้นจุติจากอัตภาพนั้นแล้ว มาถึงความเป็นอย่างนี้ จึงได้มหาปุริสลักษณะนี้ คือ มีพระหนุเป็นเช่นคางราชสีห์

‘‘So tena lakkhaṇena samannāgato sace agāraṃ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī…pe… rājā samāno kiṃ labhati? Appadhaṃsiyo hoti kenaci manussabhūtena paccatthikena paccāmittena. Rājā samāno idaṃ labhati… buddho samāno kiṃ labhati? Appadhaṃsiyo hoti abbhantarehi vā bāhirehi vā paccatthikehi paccāmittehi, rāgena vā dosena vā mohena vā samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā kenaci vā lokasmiṃ. Buddho samāno idaṃ labhati’’. Etamatthaṃ bhagavā avoca.

พระองค์ผู้ประกอบด้วยลักษณะนั้น ถ้าครองเรือนจะได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ...ฯลฯ... เมื่อเป็นพระราชาจะได้อะไร คือ จะเป็นผู้ที่ใครๆ ที่เป็นมนุษย์ เป็นข้าศึก เป็นศัตรู ไม่สามารถข่มเหงได้ เมื่อเป็นพระราชาจะได้สิ่งนี้... เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะได้อะไร คือ จะเป็นผู้ที่ข้าศึกหรือศัตรูทั้งภายในและภายนอก หรือราคะ โทสะ โมหะ หรือสมณะ พราหมณ์ เทวดา มาร พรหม หรือใครๆ ในโลก ไม่สามารถข่มเหงได้ เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะได้สิ่งนี้” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้

239. Tatthetaṃ [Pg.143] vuccati –

๒๓๙. ในเรื่องนั้น มีคำกล่าวไว้ดังนี้ว่า

‘‘Na samphappalāpaṃ na muddhataṃ,Avikiṇṇavacanabyappatho ahosi;

Ahitamapi ca apanudi,Hitamapi ca bahujanasukhañca abhaṇi.

พระองค์ไม่ตรัสคำเพ้อเจ้อ ไม่ตรัสคำเหลวไหล ไม่เป็นผู้มีวาจากระจัดกระจาย ทรงขจัดสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ และตรัสแต่สิ่งที่เป็นประโยชน์และความสุขแก่คนจำนวนมาก

‘‘Taṃ katvā ito cuto divamupapajji,Sukataphalavipākamanubhosi;

Caviya punaridhāgato samāno,Dvidugamavaratarahanuttamalattha.

พระองค์ทรงทำกรรมนั้นแล้ว จุติจากโลกนี้ไปเกิดในสวรรค์ ได้เสวยวิบากผลของกรรมดี ครั้นจุติมาเกิดในโลกนี้อีกครั้ง จึงได้ความเป็นผู้มีคางอันประเสริฐสุดกว่าสัตว์สองเท้าและสี่เท้า

‘‘Rājā hoti suduppadhaṃsiyo,Manujindo manujādhipati mahānubhāvo;

Tidivapuravarasamo bhavati,Suravarataroriva indo.

ได้เป็นพระราชาที่ใครๆ ข่มเหงได้ยากยิ่ง เป็นจอมมนุษย์ เป็นอธิบดีแห่งมนุษย์ มีอานุภาพมาก เป็นผู้เสมอด้วยท้าวสักกะผู้เป็นใหญ่ในเมืองสวรรค์ และประเสริฐกว่าทวยเทพ

‘‘Gandhabbāsurayakkharakkhasebhi,Surehi na hi bhavati suppadhaṃsiyo;

Tathatto yadi bhavati tathāvidho,Idha disā ca paṭidisā ca vidisā cā’’ti.

คนธรรพ์ อสูร ยักษ์ รากษส และทวยเทพ ไม่สามารถข่มเหงได้โดยง่ายฉันใด ถ้าพระกุมารผู้มีลักษณะเช่นนั้น มีภาวะเช่นนั้นบังเกิดในโลกนี้ สัตว์ในทิศใหญ่ ทิศน้อย และทิศเฉียง ก็ไม่สามารถข่มเหงได้ฉันนั้น

(31-32) Samadantasusukkadāṭhālakkhaṇāni

(๓๑-๓๒) ลักษณะพระทนต์เสมอกันและพระเขี้ยวแก้วขาวงาม

240. ‘‘Yampi, bhikkhave, tathāgato purimaṃ jātiṃ purimaṃ bhavaṃ purimaṃ niketaṃ pubbe manussabhūto samāno micchājīvaṃ pahāya sammāājīvena jīvikaṃ kappesi, tulākūṭa kaṃsakūṭa mānakūṭa ukkoṭana vañcana nikati sāciyoga chedana vadha bandhana viparāmosa ālopa sahasākārā paṭivirato ahosi. So tassa kammassa kaṭattā upacitattā ussannattā vipulattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. So tattha aññe deve dasahi ṭhānehi adhigaṇhāti dibbena āyunā dibbena vaṇṇena dibbena sukhena dibbena yasena dibbena ādhipateyyena dibbehi rūpehi dibbehi saddehi dibbehi gandhehi dibbehi rasehi [Pg.144] dibbehi phoṭṭhabbehi. So tato cuto itthattaṃ āgato samāno imāni dve mahāpurisalakkhaṇāni paṭilabhati, samadanto ca hoti susukkadāṭho ca.

๒๔๐. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในชาติก่อน ภพก่อน ที่อยู่ก่อน ในกาลก่อน เมื่อตถาคตเกิดเป็นมนุษย์ ได้ละมิจฉาอาชีวะ ประกอบสัมมาอาชีวะ เว้นขาดจากการโกงด้วยตาชั่ง การโกงด้วยของปลอม การโกงด้วยเครื่องตวงวัด การรับสินบน การหลอกลวง การตลบตะแลง การตัด การฆ่า การจองจำ การตีชิง การปล้น และการข่มขู่ เพราะตถาคตได้ทำกรรมนั้น สั่งสม พอกพูน ทำให้ไพบูลย์แล้ว หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ในสวรรค์นั้น ย่อมครอบงำเทวดาเหล่าอื่นด้วยฐานะ ๑๐ ประการ คือ อายุทิพย์ วรรณะทิพย์ สุขทิพย์ ยศทิพย์ อธิปไตยทิพย์ รูปทิพย์ เสียงทิพย์ กลิ่นทิพย์ รสทิพย์ และโผฏฐัพพะทิพย์ ครั้นจุติจากอัตภาพนั้นแล้ว มาถึงความเป็นอย่างนี้ จึงได้มหาปุริสลักษณะ ๒ ประการนี้ คือ มีพระทนต์เสมอกัน และมีพระเขี้ยวแก้วขาวงาม

‘‘So tehi lakkhaṇehi samannāgato sace agāraṃ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī dhammiko dhammarājā cāturanto vijitāvī janapadatthāvariyappatto sattaratanasamannāgato. Tassimāni satta ratanāni bhavanti, seyyathidaṃ – cakkaratanaṃ hatthiratanaṃ assaratanaṃ maṇiratanaṃ itthiratanaṃ gahapatiratanaṃ pariṇāyakaratanameva sattamaṃ. Parosahassaṃ kho panassa puttā bhavanti sūrā vīraṅgarūpā parasenappamaddanā. So imaṃ pathaviṃ sāgarapariyantaṃ akhilamanimittamakaṇṭakaṃ iddhaṃ phītaṃ khemaṃ sivaṃ nirabbudaṃ adaṇḍena asatthena dhammena abhivijiya ajjhāvasati. Rājā samāno kiṃ labhati? Suciparivāro hoti sucissa honti parivārā brāhmaṇagahapatikā negamajānapadā gaṇakamahāmattā anīkaṭṭhā dovārikā amaccā pārisajjā rājāno bhogiyā kumārā. Rājā samāno idaṃ labhati.

พระองค์ผู้ประกอบด้วยลักษณะเหล่านั้น ถ้าครองเรือนจะได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิผู้ทรงธรรม เป็นธรรมราชา มีมหาสมุทร ๔ เป็นขอบเขต ทรงชนะแล้ว มีชนบทที่มั่นคง ประกอบด้วยรัตนะ ๗ ประการ รัตนะ ๗ ประการของพระองค์มีดังนี้ คือ จักรรัตนะ หัตถิรัตนะ อัสสรัตนะ มณิรัตนะ อิตถีรัตนะ คหปติรัตนะ และปริณายกรัตนะเป็นที่ ๗ พระองค์มีพระราชโอรสกว่าพันองค์ที่กล้าหาญ มีรูปทรงองอาจ ย่ำยีเสนาของข้าศึกได้ พระองค์ทรงชนะปฐพีมณฑลอันมีสาครเป็นขอบเขตนี้โดยธรรม ไม่ต้องใช้อาชญา ไม่ต้องใช้ศัสตรา ทำให้เป็นแผ่นดินที่ไม่มีเสี้ยนหนาม ไม่มีข้าศึก ไม่มีอุปสรรค มั่งคั่ง บริบูรณ์ เกษม ปลอดภัย ไม่มีภัยพิบัติ แล้วครอบครองอยู่ เมื่อเป็นพระราชาจะได้อะไร คือ จะเป็นผู้มีบริษัทบริวารบริสุทธิ์ บริษัทบริวารของพระองค์จะบริสุทธิ์ คือ พราหมณ์ คฤหบดี ชาวนิคม ชาวชนบท นักคำนวณ มหาอำมาตย์ พลช้าง พลม้า นายประตู อำมาตย์ บริษัท กษัตริย์ เจ้าเมือง และราชกุมาร เมื่อเป็นพระราชาจะได้สิ่งนี้

‘‘Sace kho pana agārasmā anagāriyaṃ pabbajati, arahaṃ hoti sammāsambuddho loke vivaṭṭacchado. Buddho samāno kiṃ labhati? Suciparivāro hoti, sucissa honti parivārā, bhikkhū bhikkhuniyo upāsakā upāsikāyo devā manussā asurā nāgā gandhabbā. Buddho samāno idaṃ labhati’’. Etamatthaṃ bhagavā avoca.

ก็ถ้าหากว่าเขาออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต ย่อมเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้มีเครื่องมุงบังอันเปิดแล้วในโลก เมื่อเป็นพระพุทธเจ้า ย่อมได้อะไร? ย่อมเป็นผู้มีบริวารบริสุทธิ์ บริวารของพระองค์ย่อมบริสุทธิ์ คือ ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา เทวดา มนุษย์ อสูร นาค คนธรรพ์ เมื่อเป็นพระพุทธเจ้า ย่อมได้ผลานิสงส์นี้” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้

241. Tatthetaṃ vuccati –

๒๔๑. ในเรื่องนั้น มีคำกล่าวไว้ดังนี้ว่า

‘‘Micchājīvañca avassaji samena vuttiṃ,Sucinā so janayittha dhammikena;

Ahitamapi ca apanudi,Hitamapi ca bahujanasukhañca acari.

พระองค์ทรงละมิจฉาอาชีวะแล้ว ทรงยังการเลี้ยงชีพให้เกิดขึ้นโดยธรรมอันสม่ำเสมอและบริสุทธิ์ ทรงขจัดสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูล และทรงประพฤติสิ่งที่เป็นประโยชน์เกื้อกูลและความสุขแก่ชนจำนวนมาก

‘‘Sagge vedayati naro sukhapphalāni,Karitvā nipuṇebhi vidūhi sabbhi;

Vaṇṇitāni tidivapuravarasamo,Abhiramati ratikhiḍḍāsamaṅgī.

นรชนนั้น ครั้นทำกรรมทั้งหลายที่ท่านผู้ฉลาด ผู้รู้ ผู้เป็นสัตบุรุษสรรเสริญแล้ว ย่อมเสวยผลแห่งสุขในสวรรค์ เป็นผู้เพียบพร้อมด้วยความยินดีและการเล่นสนุก บันเทิงใจยิ่งนัก ดุจท้าววาสวะผู้ประเสริฐในไตรทิพย์

‘‘Laddhānaṃ [Pg.145] mānusakaṃ bhavaṃ tato,Cavitvāna sukataphalavipākaṃ;

Sesakena paṭilabhati lapanajaṃ,Samamapi sucisusukkaṃ.

ครั้นจุติจากสวรรค์นั้นแล้ว ได้ภพอันเป็นของมนุษย์ อันเป็นวิบากผลแห่งกรรมดีที่ทำไว้ ด้วยเศษแห่งกรรมนั้น ย่อมได้พระทนต์ที่เกิดในช่องพระโอษฐ์สม่ำเสมอ บริสุทธิ์ ขาวงาม

‘‘Taṃ veyyañjanikā samāgatā bahavo,Byākaṃsu nipuṇasammatā manujā;

Sucijanaparivāragaṇo bhavati,Dijasamasukkasucisobhanadanto.

พราหมณ์ผู้ทำนายลักษณะที่คนสมมติว่าฉลาดจำนวนมาก มาประชุมกันแล้วได้พยากรณ์กุมารนั้นว่า ‘กุมารนี้มีหมู่ชนผู้บริสุทธิ์เป็นบริวาร มีพระทนต์ขาวบริสุทธิ์งดงามสม่ำเสมอเพียงดังฟันที่เกิดสองครั้ง’

‘‘Rañño hoti bahujano,Suciparivāro mahatiṃ mahiṃ anusāsato;

Pasayha na ca janapadatudanaṃ,Hitamapi ca bahujanasukhañca caranti.

เมื่อทรงปกครองแผ่นดินผืนใหญ่อยู่ มหาชนย่อมเป็นบริวารที่บริสุทธิ์ของพระราชา ไม่มีการเบียดเบียนชนบทด้วยอำนาจ และชนทั้งหลายย่อมประพฤติสิ่งที่เป็นประโยชน์เกื้อกูลและความสุขแก่มหาชน

‘‘Atha ce pabbajati bhavati vipāpo,Samaṇo samitarajo vivaṭṭacchado;

Vigatadarathakilamatho,Imamapi ca paramapi ca passati lokaṃ.

แต่ถ้าหากว่าออกบวช ย่อมเป็นสมณะผู้ปราศจากบาป มีธุลีคือกิเลสสงบแล้ว มีเครื่องมุงบังอันเปิดแล้ว ปราศจากความเร่าร้อนและความเหนื่อยยาก ย่อมเห็นโลกนี้และโลกหน้า

‘‘Tassovādakarā bahugihī ca pabbajitā ca,Asuciṃ garahitaṃ dhunanti pāpaṃ;

Sa hi sucibhi parivuto bhavati,Malakhilakalikilese panudehī’’ti.

คฤหัสถ์และบรรพชิตจำนวนมากผู้ทำตามโอวาทของท่าน ย่อมกำจัดบาปที่ไม่สะอาดอันน่ารังเกียจได้ เพราะท่านเป็นผู้ที่ท่านผู้บริสุทธิ์ทั้งหลายแวดล้อมแล้ว เป็นผู้ขจัดมลทิน หลักตอ และกิเลสดุจตะปู

Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้วแล

Lakkhaṇasuttaṃ niṭṭhitaṃ sattamaṃ.

ลักขณสูตรที่ ๗ จบ

8. Siṅgālasuttaṃ

๘. สิงคาลสูตร

242. Evaṃ [Pg.146] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Tena kho pana samayena siṅgālako gahapatiputto kālasseva uṭṭhāya rājagahā nikkhamitvā allavattho allakeso pañjaliko puthudisā namassati – puratthimaṃ disaṃ dakkhiṇaṃ disaṃ pacchimaṃ disaṃ uttaraṃ disaṃ heṭṭhimaṃ disaṃ uparimaṃ disaṃ.

๒๔๒. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเวฬุวัน สถานที่ให้เหยื่อกระแต เขตพระนครราชคฤห์ ก็โดยสมัยนั้นแล สิงคาลกะ คหบดีบุตร ลุกขึ้นแต่เช้าตรู่ ออกจากกรุงราชคฤห์ มีผ้านุ่งเปียก มีผมเปียก ประคองอัญชลี นอบน้อมทิศต่างๆ คือ ทิศตะวันออก ทิศใต้ ทิศตะวันตก ทิศเหนือ ทิศเบื้องต่ำ ทิศเบื้องบน

243. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya rājagahaṃ piṇḍāya pāvisi. Addasā kho bhagavā siṅgālakaṃ gahapatiputtaṃ kālasseva vuṭṭhāya rājagahā nikkhamitvā allavatthaṃ allakesaṃ pañjalikaṃ puthudisā namassantaṃ – puratthimaṃ disaṃ dakkhiṇaṃ disaṃ pacchimaṃ disaṃ uttaraṃ disaṃ heṭṭhimaṃ disaṃ uparimaṃ disaṃ. Disvā siṅgālakaṃ gahapatiputtaṃ etadavoca – ‘‘kiṃ nu kho tvaṃ, gahapatiputta, kālasseva uṭṭhāya rājagahā nikkhamitvā allavattho allakeso pañjaliko puthudisā namassasi – puratthimaṃ disaṃ dakkhiṇaṃ disaṃ pacchimaṃ disaṃ uttaraṃ disaṃ heṭṭhimaṃ disaṃ uparimaṃ disa’’nti? ‘‘Pitā maṃ, bhante, kālaṃ karonto evaṃ avaca – ‘disā, tāta, namasseyyāsī’ti. So kho ahaṃ, bhante, pituvacanaṃ sakkaronto garuṃ karonto mānento pūjento kālasseva uṭṭhāya rājagahā nikkhamitvā allavattho allakeso pañjaliko puthudisā namassāmi – puratthimaṃ disaṃ dakkhiṇaṃ disaṃ pacchimaṃ disaṃ uttaraṃ disaṃ heṭṭhimaṃ disaṃ uparimaṃ disa’’nti.

๒๔๓. ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงครองอันตรวาสกในเวลาเช้าแล้ว ทรงถือบาตรและจีวรเสด็จเข้าไปยังกรุงราชคฤห์เพื่อบิณฑบาต ได้ทอดพระเนตรเห็นสิงคาลกะ คหบดีบุตร ลุกขึ้นแต่เช้าตรู่ ออกจากกรุงราชคฤห์ มีผ้านุ่งเปียก มีผมเปียก ประคองอัญชลี นอบน้อมทิศต่างๆ คือ ทิศตะวันออก ทิศใต้ ทิศตะวันตก ทิศเหนือ ทิศเบื้องต่ำ ทิศเบื้องบน ครั้นทอดพระเนตรเห็นแล้ว จึงได้ตรัสกับสิงคาลกะ คหบดีบุตรดังนี้ว่า “ดูก่อนคหบดีบุตร เหตุไรหนอ ท่านจึงลุกขึ้นแต่เช้าตรู่ ออกจากกรุงราชคฤห์ มีผ้านุ่งเปียก มีผมเปียก ประคองอัญชลี นอบน้อมทิศต่างๆ คือ ทิศตะวันออก ทิศใต้ ทิศตะวันตก ทิศเหนือ ทิศเบื้องต่ำ ทิศเบื้องบน” สิงคาลกะกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บิดาของข้าพระองค์เมื่อจะทำกาละ ได้สั่งไว้เช่นนี้ว่า ‘พ่อจงนอบน้อมทิศทั้งหลายเถิด’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์นั้น สักการะ เคารพ นับถือ บูชาคำของบิดา จึงลุกขึ้นแต่เช้าตรู่ ออกจากกรุงราชคฤห์ มีผ้านุ่งเปียก มีผมเปียก ประคองอัญชลี นอบน้อมทิศต่างๆ คือ ทิศตะวันออก ทิศใต้ ทิศตะวันตก ทิศเหนือ ทิศเบื้องต่ำ ทิศเบื้องบน”

Cha disā

ทิศ ๖

244. ‘‘Na kho, gahapatiputta, ariyassa vinaye evaṃ cha disā namassitabbā’’ti. ‘‘Yathā kathaṃ pana, bhante, ariyassa vinaye cha disā namassitabbā? Sādhu me, bhante, bhagavā tathā dhammaṃ desetu, yathā ariyassa vinaye cha disā namassitabbā’’ti.

๒๔๔. “ดูก่อนคหบดีบุตร ในวินัยของพระอริยะ ไม่ควรนอบน้อมทิศ ๖ อย่างนี้” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ในวินัยของพระอริยะ ควรนอบน้อมทิศ ๖ อย่างไรเล่า? ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดทรงแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์ ตามที่ในวินัยของพระอริยะควรนอบน้อมทิศ ๖ เถิด”

‘‘Tena hi, gahapatiputta suṇohi sādhukaṃ manasikarohi bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho siṅgālako gahapatiputto bhagavato paccassosi. Bhagavā etadavoca –

“ดูก่อนคหบดีบุตร ถ้าเช่นนั้น ท่านจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว” สิงคาลกะ คหบดีบุตร ทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า “อย่างนั้น พระเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า

‘‘Yato [Pg.147] kho, gahapatiputta, ariyasāvakassa cattāro kammakilesā pahīnā honti, catūhi ca ṭhānehi pāpakammaṃ na karoti, cha ca bhogānaṃ apāyamukhāni na sevati, so evaṃ cuddasa pāpakāpagato chaddisāpaṭicchādī ubholokavijayāya paṭipanno hoti. Tassa ayañceva loko āraddho hoti paro ca loko. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati.

“ดูก่อนคหบดีบุตร ในกาลใดแล อริยสาวกละกรรมกิเลส ๔ ได้แล้ว ไม่ทำบาปกรรมด้วยฐานะ ๔ และไม่เสพช่องทางแห่งความเสื่อมแห่งโภคะ ๖ อริยสาวกนั้นเป็นผู้ปราศจากบาป ๑๔ อย่างอย่างนี้แล้ว เป็นผู้ปิดป้องทิศ ๖ ปฏิบัติเพื่อชัยชนะในโลกทั้งสอง โลกนี้และโลกหน้าของอริยสาวกนั้นเป็นอันปรารภแล้ว เขาเบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์

Cattārokammakilesā

กรรมกิเลส ๔

245. ‘‘Katamassa cattāro kammakilesā pahīnā honti? Pāṇātipāto kho, gahapatiputta, kammakileso, adinnādānaṃ kammakileso, kāmesumicchācāro kammakileso, musāvādo kammakileso. Imassa cattāro kammakilesā pahīnā hontī’’ti. Idamavoca bhagavā, idaṃ vatvāna sugato athāparaṃ etadavoca satthā –

๒๔๕. “กรรมกิเลส ๔ ที่อริยสาวกนั้นละได้แล้วเป็นไฉน? ดูก่อนคหบดีบุตร ปาณาติบาตเป็นกรรมกิเลส อทินนาทานเป็นกรรมกิเลส กาเมสุมิจฉาจารเป็นกรรมกิเลส มุสาวาทเป็นกรรมกิเลส กรรมกิเลส ๔ เหล่านี้เป็นสิ่งที่อริยสาวกนั้นละได้แล้ว” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ ครั้นพระสุคตศาสดาตรัสไวยากรณภาษิตนี้แล้ว จึงได้ตรัสพระพุทธพจน์อื่นอีกต่อไปว่า

‘‘Pāṇātipāto adinnādānaṃ, musāvādo ca vuccati;

Paradāragamanañceva, nappasaṃsanti paṇḍitā’’ti.

“ปาณาติบาต อทินนาทาน และมุสาวาท ท่านกล่าวไว้แล้ว และการคบหาภรรยาของผู้อื่น บัณฑิตทั้งหลายไม่สรรเสริญเลย”

Catuṭṭhānaṃ

ฐานะ ๔

246. ‘‘Katamehi catūhi ṭhānehi pāpakammaṃ na karoti? Chandāgatiṃ gacchanto pāpakammaṃ karoti, dosāgatiṃ gacchanto pāpakammaṃ karoti, mohāgatiṃ gacchanto pāpakammaṃ karoti, bhayāgatiṃ gacchanto pāpakammaṃ karoti. Yato kho, gahapatiputta, ariyasāvako neva chandāgatiṃ gacchati, na dosāgatiṃ gacchati, na mohāgatiṃ gacchati, na bhayāgatiṃ gacchati; imehi catūhi ṭhānehi pāpakammaṃ na karotī’’ti. Idamavoca bhagavā, idaṃ vatvāna sugato athāparaṃ etadavoca satthā –

๒๔๖. “บุคคลไม่ทำบาปกรรมด้วยเหตุ ๔ ประการ อะไรบ้าง คือ บุคคลผู้ถึงฉันทาคติ ย่อมทำบาปกรรม, ผู้ถึงโทสาคติ ย่อมทำบาปกรรม, ผู้ถึงโมหาคติ ย่อมทำบาปกรรม, ผู้ถึงภยาคติ ย่อมทำบาปกรรม. ดูก่อนคฤหบดีบุตร เพราะเหตุที่อริยสาวกไม่ถึงฉันทาคติ ไม่ถึงโทสาคติ ไม่ถึงโมหาคติ ไม่ถึงภยาคติ ฉะนั้น อริยสาวกจึงไม่ทำบาปกรรมด้วยเหตุ ๔ ประการนี้” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว พระสุคตศาสดา ครั้นตรัสไวยากรณภาษิตนี้แล้ว จึงได้ตรัสพระคาถาประพันธ์ต่อไปอีกว่า

‘‘Chandā dosā bhayā mohā, yo dhammaṃ ativattati;

Nihīyati yaso tassa, kāḷapakkheva candimā.

“ผู้ใดล่วงละเมิดธรรม เพราะความรัก เพราะความชัง เพราะความกลัว เพราะความหลง ยศของผู้นั้นย่อมเสื่อมไป เหมือนดวงจันทร์ในกาฬปักษ์ ฉะนั้น

‘‘Chandā dosā bhayā mohā, yo dhammaṃ nātivattati;

Āpūrati yaso tassa, sukkapakkheva candimā’’ti.

“ผู้ใดไม่ล่วงละเมิดธรรม เพราะความรัก เพราะความชัง เพราะความกลัว เพราะความหลง ยศของผู้นั้นย่อมเต็มเปี่ยม เหมือนดวงจันทร์ในศุกลปักษ์ ฉะนั้น”

Cha apāyamukhāni

อบายมุข ๖ ประการ

247. ‘‘Katamāni [Pg.148] cha bhogānaṃ apāyamukhāni na sevati? Surāmerayamajjappamādaṭṭhānānuyogo kho, gahapatiputta, bhogānaṃ apāyamukhaṃ, vikālavisikhācariyānuyogo bhogānaṃ apāyamukhaṃ, samajjābhicaraṇaṃ bhogānaṃ apāyamukhaṃ, jūtappamādaṭṭhānānuyogo bhogānaṃ apāyamukhaṃ, pāpamittānuyogo bhogānaṃ apāyamukhaṃ, ālasyānuyogo bhogānaṃ apāyamukhaṃ.

๒๔๗. “อริยสาวกย่อมไม่เสพช่องทางแห่งความเสื่อมแห่งโภคะ ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ดูก่อนคฤหบดีบุตร การประกอบเนืองๆ ซึ่งการดื่มน้ำเมาคือสุราและเมรัยอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท เป็นช่องทางแห่งความเสื่อมแห่งโภคะ, การประกอบเนืองๆ ซึ่งการเที่ยวไปในตรอกซอกซอยในเวลากลางคืน เป็นช่องทางแห่งความเสื่อมแห่งโภคะ, การเที่ยวดูมหรสพ เป็นช่องทางแห่งความเสื่อมแห่งโภคะ, การประกอบเนืองๆ ซึ่งการพนันอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท เป็นช่องทางแห่งความเสื่อมแห่งโภคะ, การประกอบเนืองๆ ซึ่งการคบคนชั่วเป็นมิตร เป็นช่องทางแห่งความเสื่อมแห่งโภคะ, การประกอบเนืองๆ ซึ่งความเกียจคร้าน เป็นช่องทางแห่งความเสื่อมแห่งโภคะ

Surāmerayassa cha ādīnavā

โทษของการดื่มสุราเมรัย ๖ ประการ

248. ‘‘Cha khome, gahapatiputta, ādīnavā surāmerayamajjappamādaṭṭhānānuyoge. Sandiṭṭhikā dhanajāni, kalahappavaḍḍhanī, rogānaṃ āyatanaṃ, akittisañjananī, kopīnanidaṃsanī, paññāya dubbalikaraṇītveva chaṭṭhaṃ padaṃ bhavati. Ime kho, gahapatiputta, cha ādīnavā surāmerayamajjappamādaṭṭhānānuyoge.

๒๔๘. “ดูก่อนคฤหบดีบุตร โทษในการประกอบเนืองๆ ซึ่งการดื่มน้ำเมาคือสุราและเมรัยอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท ๖ ประการเหล่านี้ คือ ๑. ความเสื่อมแห่งโภคทรัพย์ที่เห็นได้ด้วยตนเอง ๒. การก่อการทะเลาะวิวาท ๓. เป็นบ่อเกิดแห่งโรค ๔. การทำให้เสียชื่อเสียง ๕. การเปิดเผยของลับ ๖. การบั่นทอนกำลังปัญญา. ดูก่อนคฤหบดีบุตร โทษในการประกอบเนืองๆ ซึ่งการดื่มน้ำเมาคือสุราและเมรัยอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท ๖ ประการเหล่านี้แล

Vikālacariyāya cha ādīnavā

โทษของการเที่ยวกลางคืน ๖ ประการ

249. ‘‘Cha khome, gahapatiputta, ādīnavā vikālavisikhācariyānuyoge. Attāpissa agutto arakkhito hoti, puttadāropissa agutto arakkhito hoti, sāpateyyaṃpissa aguttaṃ arakkhitaṃ hoti, saṅkiyo ca hoti pāpakesu ṭhānesu, abhūtavacanañca tasmiṃ rūhati, bahūnañca dukkhadhammānaṃ purakkhato hoti. Ime kho, gahapatiputta, cha ādīnavā vikālavisikhācariyānuyoge.

๒๔๙. “ดูก่อนคฤหบดีบุตร โทษในการประกอบเนืองๆ ซึ่งการเที่ยวไปในตรอกซอกซอยในเวลากลางคืน ๖ ประการเหล่านี้ คือ ๑. ตนเองก็ไม่ได้รับความคุ้มครอง ไม่ได้รับความรักษา ๒. บุตรภรรยาของเขาก็ไม่ได้รับความคุ้มครอง ไม่ได้รับความรักษา ๓. ทรัพย์สมบัติของเขาก็ไม่ได้รับความคุ้มครอง ไม่ได้รับความรักษา ๔. เป็นที่น่าระแวงในฐานะอันเป็นบาป ๕. คำพูดที่ไม่จริงย่อมปรากฏในบุคคลนั้น ๖. เป็นผู้นำมาซึ่งธรรมอันเป็นทุกข์จำนวนมาก. ดูก่อนคฤหบดีบุตร โทษในการประกอบเนืองๆ ซึ่งการเที่ยวไปในตรอกซอกซอยในเวลากลางคืน ๖ ประการเหล่านี้แล

Samajjābhicaraṇassa cha ādīnavā

โทษของการเที่ยวดูมหรสพ ๖ ประการ

250. ‘‘Cha khome, gahapatiputta, ādīnavā samajjābhicaraṇe. Kva naccaṃ, kva gītaṃ, kva vāditaṃ, kva akkhānaṃ, kva pāṇissaraṃ, kva kumbhathunanti. Ime kho, gahapatiputta, cha ādīnavā samajjābhicaraṇe.

๒๕๐. “ดูก่อนคฤหบดีบุตร โทษในการเที่ยวดูมหรสพ ๖ ประการเหล่านี้ คือ (คิดว่า) ที่ไหนมีการฟ้อนรำ ที่ไหนมีการขับร้อง ที่ไหนมีการประโคม ที่ไหนมีการเล่านิยาย ที่ไหนมีการตบมือ ที่ไหนมีการตีกลอง. ดูก่อนคฤหบดีบุตร โทษในการเที่ยวดูมหรสพ ๖ ประการเหล่านี้แล

Jūtappamādassa cha ādīnavā

โทษของการพนันอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท ๖ ประการ

251. ‘‘Cha [Pg.149] khome, gahapatiputta, ādīnavā jūtappamādaṭṭhānānuyoge. Jayaṃ veraṃ pasavati, jino vittamanusocati, sandiṭṭhikā dhanajāni, sabhāgatassa vacanaṃ na rūhati, mittāmaccānaṃ paribhūto hoti, āvāhavivāhakānaṃ apatthito hoti – ‘akkhadhutto ayaṃ purisapuggalo nālaṃ dārabharaṇāyā’ti. Ime kho, gahapatiputta, cha ādīnavā jūtappamādaṭṭhānānuyoge.

๒๕๑. “ดูก่อนคฤหบดีบุตร โทษในการประกอบเนืองๆ ซึ่งการพนันอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท ๖ ประการเหล่านี้ คือ ๑. เมื่อชนะ ย่อมก่อเวร ๒. เมื่อแพ้ ย่อมเสียดายทรัพย์ ๓. ความเสื่อมแห่งโภคทรัพย์ที่เห็นได้ด้วยตนเอง ๔. ถ้อยคำของเขาในที่ประชุมฟังไม่ขึ้น ๕. ถูกมิตรสหายดูหมิ่น ๖. ไม่เป็นที่ปรารถนาของผู้ที่จะทำการอาวาหวิวาหะด้วย เพราะกล่าวว่า 'บุรุษผู้นี้เป็นนักเลงการพนัน ไม่สามารถเลี้ยงดูภรรยาได้'. ดูก่อนคฤหบดีบุตร โทษในการประกอบเนืองๆ ซึ่งการพนันอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท ๖ ประการเหล่านี้แล

Pāpamittatāya cha ādīnavā

โทษของการคบคนชั่วเป็นมิตร ๖ ประการ

252. ‘‘Cha khome, gahapatiputta, ādīnavā pāpamittānuyoge. Ye dhuttā, ye soṇḍā, ye pipāsā, ye nekatikā, ye vañcanikā, ye sāhasikā. Tyāssa mittā honti te sahāyā. Ime kho, gahapatiputta, cha ādīnavā pāpamittānuyoge.

๒๕๒. “ดูก่อนคฤหบดีบุตร โทษในการประกอบเนืองๆ ซึ่งการคบคนชั่วเป็นมิตร ๖ ประการเหล่านี้ คือ คนเหล่าใดเป็นนักเลงการพนัน, คนเหล่าใดเป็นนักเลงเจ้าชู้, คนเหล่าใดเป็นนักเลงดื่มน้ำเมา, คนเหล่าใดเป็นคนหลอกลวงด้วยของปลอม, คนเหล่าใดเป็นคนโกงซึ่งหน้า, คนเหล่าใดเป็นคนหัวไม้. คนเหล่านั้นย่อมเป็นมิตรเป็นสหายของเขา. ดูก่อนคฤหบดีบุตร โทษในการประกอบเนืองๆ ซึ่งการคบคนชั่วเป็นมิตร ๖ ประการเหล่านี้แล

Ālasyassa cha ādīnavā

โทษของความเกียจคร้าน ๖ ประการ

253. ‘‘Cha khome, gahapatiputta, ādīnavā ālasyānuyoge. Atisītanti kammaṃ na karoti, atiuṇhanti kammaṃ na karoti, atisāyanti kammaṃ na karoti, atipātoti kammaṃ na karoti, atichātosmīti kammaṃ na karoti, atidhātosmīti kammaṃ na karoti. Tassa evaṃ kiccāpadesabahulassa viharato anuppannā ceva bhogā nuppajjanti, uppannā ca bhogā parikkhayaṃ gacchanti. Ime kho, gahapatiputta, cha ādīnavā ālasyānuyoge’’ti. Idamavoca bhagavā, idaṃ vatvāna sugato athāparaṃ etadavoca satthā –

๒๕๓. “ดูก่อนคฤหบดีบุตร โทษในการประกอบเนืองๆ ซึ่งความเกียจคร้าน ๖ ประการเหล่านี้ คือ ๑. อ้างว่าหนาวเกินไป แล้วไม่ทำการงาน ๒. อ้างว่าร้อนเกินไป แล้วไม่ทำการงาน ๓. อ้างว่าเย็นเกินไปแล้ว แล้วไม่ทำการงาน ๔. อ้างว่าเช้าเกินไปแล้ว แล้วไม่ทำการงาน ๕. อ้างว่าหิวเกินไป แล้วไม่ทำการงาน ๖. อ้างว่าอิ่มเกินไป แล้วไม่ทำการงาน. เมื่อเขาผู้มีข้ออ้างในการงานมากอย่างนี้อยู่ โภคะที่ยังไม่เกิดก็ไม่เกิดขึ้น และโภคะที่เกิดขึ้นแล้วก็ถึงความสิ้นไป. ดูก่อนคฤหบดีบุตร โทษในการประกอบเนืองๆ ซึ่งความเกียจคร้าน ๖ ประการเหล่านี้แล” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว พระสุคตศาสดา ครั้นตรัสไวยากรณภาษิตนี้แล้ว จึงได้ตรัสพระคาถาประพันธ์ต่อไปอีกว่า

‘‘Hoti pānasakhā nāma,Hoti sammiyasammiyo;

Yo ca atthesu jātesu,Sahāyo hoti so sakhā.

“เพื่อนบางคนเป็นเพื่อนดื่ม, เพื่อนบางคนเป็นเพื่อนต่อหน้า, ส่วนผู้ใดเป็นเพื่อนในกิจที่เกิดขึ้น, ผู้นั้นแลชื่อว่าเป็นสหาย

‘‘Ussūraseyyā [Pg.150] paradārasevanā,Verappasavo ca anatthatā ca;

Pāpā ca mittā sukadariyatā ca,Ete cha ṭhānā purisaṃ dhaṃsayanti.

“การนอนตื่นสาย, การเสพภรรยาของผู้อื่น, ความเป็นผู้มีเวร, ความเป็นผู้ทำการงานที่ไม่มีประโยชน์, การมีมิตรชั่ว, และความตระหนี่อย่างยิ่ง, เหตุ ๖ ประการนี้ ย่อมทำลายบุรุษ

‘‘Pāpamitto pāpasakho,Pāpaācāragocaro;

Asmā lokā paramhā ca,Ubhayā dhaṃsate naro.

“คนผู้มีมิตรชั่ว มีสหายชั่ว, มีความประพฤติและที่เที่ยวไปอันชั่ว, ย่อมเสื่อมจากโลกนี้และโลกหน้า, จากโลกทั้งสอง

‘‘Akkhitthiyo vāruṇī naccagītaṃ,Divā soppaṃ pāricariyā akāle;

Pāpā ca mittā sukadariyatā ca,Ete cha ṭhānā purisaṃ dhaṃsayanti.

“การพนัน, การคบหญิง, การดื่มน้ำเมา, การฟ้อนรำขับร้อง, การนอนกลางวัน, การเที่ยวไปในเวลาที่ไม่ใช่กาล, การมีมิตรชั่ว, และความตระหนี่อย่างยิ่ง, เหตุ ๖ ประการนี้ ย่อมทำลายบุรุษ

‘‘Akkhehi dibbanti suraṃ pivanti,Yantitthiyo pāṇasamā paresaṃ;

Nihīnasevī na ca vuddhasevī,Nihīyate kāḷapakkheva cando.

“คนเหล่าใดเล่นการพนันด้วยลูกเต๋า, ดื่มสุรา, คบหาหญิงซึ่งเป็นที่รักดังชีวิตของผู้อื่น, เป็นผู้คบคนเลว ไม่คบคนที่เจริญแล้ว, เขาย่อมเสื่อมไปเหมือนดวงจันทร์ในกาฬปักษ์

‘‘Yo vāruṇī addhano akiñcano,Pipāso pivaṃ papāgato ;

Udakamiva iṇaṃ vigāhati,Akulaṃ kāhiti khippamattano.

“ผู้ใดดื่มน้ำเมา ไม่มีทรัพย์สิน ไม่มีอะไรกังวล, กระหายน้ำ ดื่มอยู่ ไปสู่ร้านขายสุรา, เขาย่อมจมลงในหนี้สินเหมือนก้อนหินจมลงในน้ำ, และจะทำตนให้ไม่มีที่พึ่งโดยเร็วพลัน

‘‘Na divā soppasīlena, rattimuṭṭhānadessinā ;

Niccaṃ mattena soṇḍena, sakkā āvasituṃ gharaṃ.

“คนผู้มีปกติหลับกลางวัน, เกลียดการลุกขึ้นในเวลากลางคืน, เมาอยู่เป็นนิตย์, เป็นนักเลง, ไม่สามารถจะอยู่ครองเรือนได้

‘‘Atisītaṃ atiuṇhaṃ, atisāyamidaṃ ahu;

Iti vissaṭṭhakammante, atthā accenti māṇave.

“หนาวเกินไป ร้อนเกินไป เย็นเกินไปแล้ว ดังนี้, คนหนุ่มที่ละทิ้งการงานด้วยเหตุเหล่านี้ ประโยชน์ทั้งหลายย่อมล่วงเลยเขาไป

‘‘Yodha [Pg.151] sītañca uṇhañca, tiṇā bhiyyo na maññati;

Karaṃ purisakiccāni, so sukhaṃ na vihāyatī’’ti.

“ส่วนผู้ใดไม่สำคัญความหนาวและความร้อนยิ่งไปกว่าหญ้า, ทำกิจของบุรุษอยู่, ผู้นั้นย่อมไม่เสื่อมจากความสุข”

Mittapatirūpakā

มิตรปฏิรูปก์ (มิตรเทียม)

254. ‘‘Cattārome, gahapatiputta, amittā mittapatirūpakā veditabbā. Aññadatthuharo amitto mittapatirūpako veditabbo, vacīparamo amitto mittapatirūpako veditabbo, anuppiyabhāṇī amitto mittapatirūpako veditabbo, apāyasahāyo amitto mittapatirūpako veditabbo.

๒๕๔. “คฤหบดีบุตร คนไม่ใช่มิตร แต่เป็นมิตรเทียม ๔ จำพวกเหล่านี้ เธอพึงทราบ คือ ๑. คนไม่ใช่มิตร แต่เป็นมิตรเทียม ผู้ถือเอาแต่ประโยชน์ฝ่ายเดียว เธอพึงทราบ ๒. คนไม่ใช่มิตร แต่เป็นมิตรเทียม ผู้ดีแต่พูด เธอพึงทราบ ๓. คนไม่ใช่มิตร แต่เป็นมิตรเทียม ผู้พูดแต่คำไพเราะ เธอพึงทราบ ๔. คนไม่ใช่มิตร แต่เป็นมิตรเทียม ผู้เป็นเพื่อนในทางฉิบหาย เธอพึงทราบ

255. ‘‘Catūhi kho, gahapatiputta, ṭhānehi aññadatthuharo amitto mittapatirūpako veditabbo.

๒๕๕. “คฤหบดีบุตร คนไม่ใช่มิตร แต่เป็นมิตรเทียม ผู้ถือเอาแต่ประโยชน์ฝ่ายเดียว เธอพึงทราบโดยฐานะ ๔ ประการ

‘‘Aññadatthuharo hoti, appena bahumicchati;

Bhayassa kiccaṃ karoti, sevati atthakāraṇā.

“คือ ๑. เป็นผู้ถือเอาแต่ประโยชน์ฝ่ายเดียว ๒. หวังเอาของมากด้วยของน้อย ๓. เมื่อมีภัยแก่ตนจึงทำกิจของเพื่อน ๔. คบเพื่อนเพราะเห็นแก่ประโยชน์

‘‘Imehi kho, gahapatiputta, catūhi ṭhānehi aññadatthuharo amitto mittapatirūpako veditabbo.

“คฤหบดีบุตร คนไม่ใช่มิตร แต่เป็นมิตรเทียม ผู้ถือเอาแต่ประโยชน์ฝ่ายเดียว เธอพึงทราบโดยฐานะ ๔ ประการเหล่านี้แล

256. ‘‘Catūhi kho, gahapatiputta, ṭhānehi vacīparamo amitto mittapatirūpako veditabbo. Atītena paṭisantharati, anāgatena paṭisantharati, niratthakena saṅgaṇhāti, paccuppannesu kiccesu byasanaṃ dasseti. Imehi kho, gahapatiputta, catūhi ṭhānehi vacīparamo amitto mittapatirūpako veditabbo.

๒๕๖. “คฤหบดีบุตร คนไม่ใช่มิตร แต่เป็นมิตรเทียม ผู้ดีแต่พูด เธอพึงทราบโดยฐานะ ๔ ประการ คือ ๑. ปฏิสันถารด้วยเรื่องอดีต ๒. ปฏิสันถารด้วยเรื่องอนาคต ๓. สงเคราะห์ด้วยเรื่องหาประโยชน์มิได้ ๔. เมื่อมีกิจเกิดขึ้นเฉพาะหน้า ก็แสดงความขัดข้อง คฤหบดีบุตร คนไม่ใช่มิตร แต่เป็นมิตรเทียม ผู้ดีแต่พูด เธอพึงทราบโดยฐานะ ๔ ประการเหล่านี้แล

257. ‘‘Catūhi kho, gahapatiputta, ṭhānehi anuppiyabhāṇī amitto mittapatirūpako veditabbo. Pāpakaṃpissa anujānāti, kalyāṇaṃpissa anujānāti, sammukhāssa vaṇṇaṃ bhāsati, parammukhāssa avaṇṇaṃ bhāsati. Imehi kho, gahapatiputta, catūhi ṭhānehi anuppiyabhāṇī amitto mittapatirūpako veditabbo.

๒๕๗. “คฤหบดีบุตร คนไม่ใช่มิตร แต่เป็นมิตรเทียม ผู้พูดแต่คำไพเราะ เธอพึงทราบโดยฐานะ ๔ ประการ คือ ๑. จะทำชั่วก็คล้อยตาม ๒. จะทำดีก็คล้อยตาม ๓. ต่อหน้าสรรเสริญ ๔. ลับหลังนินทา คฤหบดีบุตร คนไม่ใช่มิตร แต่เป็นมิตรเทียม ผู้พูดแต่คำไพเราะ เธอพึงทราบโดยฐานะ ๔ ประการเหล่านี้แล

258. ‘‘Catūhi [Pg.152] kho, gahapatiputta, ṭhānehi apāyasahāyo amitto mittapatirūpako veditabbo. Surāmeraya majjappamādaṭṭhānānuyoge sahāyo hoti, vikāla visikhā cariyānuyoge sahāyo hoti, samajjābhicaraṇe sahāyo hoti, jūtappamādaṭṭhānānuyoge sahāyo hoti. Imehi kho, gahapatiputta, catūhi ṭhānehi apāyasahāyo amitto mittapatirūpako veditabbo’’ti.

๒๕๘. “คฤหบดีบุตร คนไม่ใช่มิตร แต่เป็นมิตรเทียม ผู้เป็นเพื่อนในทางฉิบหาย เธอพึงทราบโดยฐานะ ๔ ประการ คือ ๑. เป็นเพื่อนในการประกอบเนืองๆ ซึ่งการดื่มน้ำเมาคือสุราและเมรัยอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท ๒. เป็นเพื่อนในการประกอบเนืองๆ ซึ่งการเที่ยวไปในตรอกต่างๆ ในเวลากลางคืน ๓. เป็นเพื่อนในการเที่ยวดูมหรสพ ๔. เป็นเพื่อนในการประกอบเนืองๆ ซึ่งการพนันอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท คฤหบดีบุตร คนไม่ใช่มิตร แต่เป็นมิตรเทียม ผู้เป็นเพื่อนในทางฉิบหาย เธอพึงทราบโดยฐานะ ๔ ประการเหล่านี้แล”

259. Idamavoca bhagavā, idaṃ vatvāna sugato athāparaṃ etadavoca satthā –

๒๕๙. พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว พระสุคตศาสดาครั้นตรัสไวยากรณภาษิตนี้แล้ว จึงได้ตรัสพระคาถาประพันธ์อื่นอีกต่อไปว่า

‘‘Aññadatthuharo mitto, yo ca mitto vacīparo ;

Anuppiyañca yo āha, apāyesu ca yo sakhā.

“มิตรผู้ถือเอาแต่ประโยชน์ฝ่ายเดียว มิตรผู้ดีแต่พูด มิตรผู้พูดแต่คำไพเราะ และมิตรผู้เป็นเพื่อนในทางฉิบหาย

Ete amitte cattāro, iti viññāya paṇḍito;

Ārakā parivajjeyya, maggaṃ paṭibhayaṃ yathā’’ti.

บัณฑิตรู้แจ้งว่า คน ๔ จำพวกเหล่านี้ไม่ใช่มิตรโดยประการดังนี้แล้ว พึงหลีกเว้นเสียให้ห่างไกล เหมือนคนเดินทางหลีกเว้นทางที่มีภัยเฉพาะหน้า ฉะนั้น”

Suhadamitto

มิตรผู้มีใจดี

260. ‘‘Cattārome, gahapatiputta, mittā suhadā veditabbā. Upakāro mitto suhado veditabbo, samānasukhadukkho mitto suhado veditabbo, atthakkhāyī mitto suhado veditabbo, anukampako mitto suhado veditabbo.

๒๖๐. “คฤหบดีบุตร มิตรผู้มีใจดี ๔ จำพวกเหล่านี้ เธอพึงทราบ คือ ๑. มิตรผู้มีใจดี มีอุปการะ เธอพึงทราบ ๒. มิตรผู้มีใจดี ร่วมสุขร่วมทุกข์ เธอพึงทราบ ๓. มิตรผู้มีใจดี บอกประโยชน์ เธอพึงทราบ ๔. มิตรผู้มีใจดี มีความเอ็นดู เธอพึงทราบ

261. ‘‘Catūhi kho, gahapatiputta, ṭhānehi upakāro mitto suhado veditabbo. Pamattaṃ rakkhati, pamattassa sāpateyyaṃ rakkhati, bhītassa saraṇaṃ hoti, uppannesu kiccakaraṇīyesu taddiguṇaṃ bhogaṃ anuppadeti. Imehi kho, gahapatiputta, catūhi ṭhānehi upakāro mitto suhado veditabbo.

๒๖๑. “คฤหบดีบุตร มิตรผู้มีใจดี มีอุปการะ เธอพึงทราบโดยฐานะ ๔ ประการ คือ ๑. รักษามิตรผู้ประมาทแล้ว ๒. รักษาทรัพย์สมบัติของมิตรผู้ประมาทแล้ว ๓. เป็นที่พึ่งของผู้ที่หวาดกลัวได้ ๔. เมื่อมีกิจที่ควรทำเกิดขึ้น ก็ให้ทรัพย์สมบัติมากกว่าที่ออกปากถึง ๒ เท่า คฤหบดีบุตร มิตรผู้มีใจดี มีอุปการะ เธอพึงทราบโดยฐานะ ๔ ประการเหล่านี้แล

262. ‘‘Catūhi kho, gahapatiputta, ṭhānehi samānasukhadukkho mitto suhado veditabbo. Guyhamassa ācikkhati, guyhamassa parigūhati, āpadāsu na vijahati, jīvitaṃpissa atthāya pariccattaṃ hoti. Imehi kho, gahapatiputta, catūhi ṭhānehi samānasukhadukkho mitto suhado veditabbo.

๒๖๒. “คฤหบดีบุตร มิตรผู้มีใจดี ร่วมสุขร่วมทุกข์ เธอพึงทราบโดยฐานะ ๔ ประการ คือ ๑. บอกความลับของตนแก่เพื่อน ๒. ปิดความลับของเพื่อน ๓. ไม่ละทิ้งในยามวิบัติ ๔. แม้ชีวิตก็สละเพื่อประโยชน์แก่เพื่อนได้ คฤหบดีบุตร มิตรผู้มีใจดี ร่วมสุขร่วมทุกข์ เธอพึงทราบโดยฐานะ ๔ ประการเหล่านี้แล

263. ‘‘Catūhi [Pg.153] kho, gahapatiputta, ṭhānehi atthakkhāyī mitto suhado veditabbo. Pāpā nivāreti, kalyāṇe niveseti, assutaṃ sāveti, saggassa maggaṃ ācikkhati. Imehi kho, gahapatiputta, catūhi ṭhānehi atthakkhāyī mitto suhado veditabbo.

๒๖๓. “คฤหบดีบุตร มิตรผู้มีใจดี บอกประโยชน์ เธอพึงทราบโดยฐานะ ๔ ประการ คือ ๑. ห้ามจากบาป ๒. ให้ตั้งอยู่ในความดี ๓. ให้ได้ฟังสิ่งที่ยังไม่เคยฟัง ๔. บอกทางสวรรค์ให้ คฤหบดีบุตร มิตรผู้มีใจดี บอกประโยชน์ เธอพึงทราบโดยฐานะ ๔ ประการเหล่านี้แล

264. ‘‘Catūhi kho, gahapatiputta, ṭhānehi anukampako mitto suhado veditabbo. Abhavenassa na nandati, bhavenassa nandati, avaṇṇaṃ bhaṇamānaṃ nivāreti, vaṇṇaṃ bhaṇamānaṃ pasaṃsati. Imehi kho, gahapatiputta, catūhi ṭhānehi anukampako mitto suhado veditabbo’’ti.

๒๖๔. “คฤหบดีบุตร มิตรผู้มีใจดี มีความเอ็นดู เธอพึงทราบโดยฐานะ ๔ ประการ คือ ๑. ไม่ยินดีด้วยความเสื่อมของเพื่อน ๒. ยินดีด้วยความเจริญของเพื่อน ๓. ห้ามคนที่กล่าวนินทาเพื่อน ๔. สรรเสริญคนที่กล่าวสรรเสริญเพื่อน คฤหบดีบุตร มิตรผู้มีใจดี มีความเอ็นดู เธอพึงทราบโดยฐานะ ๔ ประการเหล่านี้แล”

265. Idamavoca bhagavā, idaṃ vatvāna sugato athāparaṃ etadavoca satthā –

๒๖๕. พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว พระสุคตศาสดาครั้นตรัสไวยากรณภาษิตนี้แล้ว จึงได้ตรัสพระคาถาประพันธ์อื่นอีกต่อไปว่า

‘‘Upakāro ca yo mitto, sukhe dukkhe ca yo sakhā ;

Atthakkhāyī ca yo mitto, yo ca mittānukampako.

“มิตรผู้มีอุปการะ สหายผู้ร่วมสุขร่วมทุกข์ มิตรผู้บอกประโยชน์ และมิตรผู้มีความเอ็นดู

‘‘Etepi mitte cattāro, iti viññāya paṇḍito;

Sakkaccaṃ payirupāseyya, mātā puttaṃ va orasaṃ;

Paṇḍito sīlasampanno, jalaṃ aggīva bhāsati.

บัณฑิตรู้แจ้งว่า มิตร ๔ จำพวกเหล่านี้เป็นมิตรแท้โดยประการดังนี้แล้ว พึงเข้าไปคบโดยเคารพ เหมือนมารดาคบบุตรผู้เกิดแต่อก ฉะนั้น บัณฑิตผู้สมบูรณ์ด้วยศีล ย่อมรุ่งเรืองเหมือนไฟที่ลุกโพลง

‘‘Bhoge saṃharamānassa, bhamarasseva irīyato;

Bhogā sannicayaṃ yanti, vammikovupacīyati.

โภคะทั้งหลายของผู้ที่แสวงหาโภคะอยู่ เหมือนภมรที่เที่ยวแสวงหาดอกไม้ ย่อมถึงความสั่งสม เหมือนจอมปลวกที่ก่อตัวขึ้น ฉะนั้น

‘‘Evaṃ bhoge samāhatvā, alamatto kule gihī;

Catudhā vibhaje bhoge, sa ve mittāni ganthati.

คฤหัสถ์ในตระกูลผู้สามารถ ครั้นรวบรวมโภคะได้แล้วอย่างนี้ พึงแบ่งโภคะออกเป็น ๔ ส่วน เขาย่อมผูกมิตรไว้ได้โดยแท้

‘‘Ekena bhoge bhuñjeyya, dvīhi kammaṃ payojaye;

Catutthañca nidhāpeyya, āpadāsu bhavissatī’’ti.

พึงใช้สอยโภคะส่วนหนึ่ง พึงประกอบการงานด้วยสองส่วน และพึงเก็บส่วนที่สี่ไว้ ด้วยตั้งใจว่า ‘จักมีไว้ในยามมีอันตราย’ ดังนี้”

Chaddisāpaṭicchādanakaṇḍaṃ

กัณฑ์ว่าด้วยการปิดทิศ ๖

266. ‘‘Kathañca, gahapatiputta, ariyasāvako chaddisāpaṭicchādī hoti? Cha imā, gahapatiputta, disā veditabbā. Puratthimā disā mātāpitaro veditabbā, dakkhiṇā disā ācariyā veditabbā, pacchimā disā [Pg.154] puttadārā veditabbā, uttarā disā mittāmaccā veditabbā, heṭṭhimā disā dāsakammakarā veditabbā, uparimā disā samaṇabrāhmaṇā veditabbā.

๒๖๖. “คฤหบดีบุตร ก็อริยสาวกเป็นผู้ปิดทิศ ๖ อย่างไรเล่า คฤหบดีบุตร ทิศ ๖ เหล่านี้ เธอพึงทราบ คือ มารดาบิดา เธอพึงทราบว่าเป็นทิศเบื้องหน้า อาจารย์ เธอพึงทราบว่าเป็นทิศเบื้องขวา บุตรภรรยา เธอพึงทราบว่าเป็นทิศเบื้องหลัง มิตรสหาย เธอพึงทราบว่าเป็นทิศเบื้องซ้าย ทาสกรรมกร เธอพึงทราบว่าเป็นทิศเบื้องล่าง สมณพราหมณ์ เธอพึงทราบว่าเป็นทิศเบื้องบน

267. ‘‘Pañcahi kho, gahapatiputta, ṭhānehi puttena puratthimā disā mātāpitaro paccupaṭṭhātabbā – bhato ne bharissāmi, kiccaṃ nesaṃ karissāmi, kulavaṃsaṃ ṭhapessāmi, dāyajjaṃ paṭipajjāmi, atha vā pana petānaṃ kālaṅkatānaṃ dakkhiṇaṃ anuppadassāmīti. Imehi kho, gahapatiputta, pañcahi ṭhānehi puttena puratthimā disā mātāpitaro paccupaṭṭhitā pañcahi ṭhānehi puttaṃ anukampanti. Pāpā nivārenti, kalyāṇe nivesenti, sippaṃ sikkhāpenti, patirūpena dārena saṃyojenti, samaye dāyajjaṃ niyyādenti. Imehi kho, gahapatiputta, pañcahi ṭhānehi puttena puratthimā disā mātāpitaro paccupaṭṭhitā imehi pañcahi ṭhānehi puttaṃ anukampanti. Evamassa esā puratthimā disā paṭicchannā hoti khemā appaṭibhayā.

๒๖๗. ดูก่อนคฤหบดีบุตร บุตรพึงบำรุงมารดาบิดาผู้เป็นทิศเบื้องหน้า ด้วยสถาน ๕ ประการ คือ ๑. ท่านเลี้ยงเรามาแล้ว เราจักเลี้ยงท่านตอบ ๒. เราจักทำกิจของท่าน ๓. เราจักดำรงวงศ์สกุล ๔. เราจักปฏิบัติตนให้เป็นผู้สมควรรับมรดก ๕. หรืออีกอย่างหนึ่ง เมื่อท่านล่วงลับไปแล้ว เราจักทำทักษิณาทานอุทิศให้ ดูก่อนคฤหบดีบุตร มารดาบิดาผู้เป็นทิศเบื้องหน้า อันบุตรบำรุงด้วยสถาน ๕ ประการนี้แล้ว ย่อมอนุเคราะห์บุตรด้วยสถาน ๕ ประการ คือ ๑. ห้ามจากความชั่ว ๒. ให้ตั้งอยู่ในความดี ๓. ให้ศึกษาศิลปวิทยา ๔. หาภรรยาที่สมควรให้ ๕. มอบมรดกให้ในสมัย ดูก่อนคฤหบดีบุตร มารดาบิดาผู้เป็นทิศเบื้องหน้า อันบุตรบำรุงด้วยสถาน ๕ ประการนี้แล้ว ย่อมอนุเคราะห์บุตรด้วยสถาน ๕ ประการนี้ ทิศเบื้องหน้าของบุตรนั้นเป็นอันชื่อว่า ปิดกั้นแล้ว เกษมแล้ว ไม่มีภัยแล้ว ด้วยอาการอย่างนี้

268. ‘‘Pañcahi kho, gahapatiputta, ṭhānehi antevāsinā dakkhiṇā disā ācariyā paccupaṭṭhātabbā – uṭṭhānena upaṭṭhānena sussusāya pāricariyāya sakkaccaṃ sippapaṭiggahaṇena. Imehi kho, gahapatiputta, pañcahi ṭhānehi antevāsinā dakkhiṇā disā ācariyā paccupaṭṭhitā pañcahi ṭhānehi antevāsiṃ anukampanti – suvinītaṃ vinenti, suggahitaṃ gāhāpenti, sabbasippassutaṃ samakkhāyino bhavanti, mittāmaccesu paṭiyādenti, disāsu parittāṇaṃ karonti. Imehi kho, gahapatiputta, pañcahi ṭhānehi antevāsinā dakkhiṇā disā ācariyā paccupaṭṭhitā imehi pañcahi ṭhānehi antevāsiṃ anukampanti. Evamassa esā dakkhiṇā disā paṭicchannā hoti khemā appaṭibhayā.

๒๖๘. ดูก่อนคฤหบดีบุตร ศิษย์พึงบำรุงอาจารย์ผู้เป็นทิศเบื้องขวา ด้วยสถาน ๕ ประการ คือ ๑. ด้วยลุกขึ้นยืนรับ ๒. ด้วยเข้าไปยืนคอยรับใช้ ๓. ด้วยการเชื่อฟัง ๔. ด้วยการอุปัฏฐาก ๕. ด้วยการเรียนศิลปวิทยาโดยเคารพ ดูก่อนคฤหบดีบุตร อาจารย์ผู้เป็นทิศเบื้องขวา อันศิษย์บำรุงด้วยสถาน ๕ ประการนี้แล้ว ย่อมอนุเคราะห์ศิษย์ด้วยสถาน ๕ ประการ คือ ๑. แนะนำดี ๒. ให้เรียนดี ๓. บอกศิลปะให้สิ้นเชิง ๔. ยกย่องให้ปรากฏในมิตรสหาย ๕. ทำความป้องกันในทิศทั้งหลาย ดูก่อนคฤหบดีบุตร อาจารย์ผู้เป็นทิศเบื้องขวา อันศิษย์บำรุงด้วยสถาน ๕ ประการนี้แล้ว ย่อมอนุเคราะห์ศิษย์ด้วยสถาน ๕ ประการนี้ ทิศเบื้องขวาของศิษย์นั้นเป็นอันชื่อว่า ปิดกั้นแล้ว เกษมแล้ว ไม่มีภัยแล้ว ด้วยอาการอย่างนี้

269. ‘‘Pañcahi kho, gahapatiputta, ṭhānehi sāmikena pacchimā disā bhariyā paccupaṭṭhātabbā – sammānanāya anavamānanāya anaticariyāya issariyavossaggena alaṅkārānuppadānena. Imehi kho, gahapatiputta, pañcahi ṭhānehi sāmikena pacchimā disā bhariyā paccupaṭṭhitā pañcahi ṭhānehi [Pg.155] sāmikaṃ anukampati – susaṃvihitakammantā ca hoti, saṅgahitaparijanā ca, anaticārinī ca, sambhatañca anurakkhati, dakkhā ca hoti analasā sabbakiccesu. Imehi kho, gahapatiputta, pañcahi ṭhānehi sāmikena pacchimā disā bhariyā paccupaṭṭhitā imehi pañcahi ṭhānehi sāmikaṃ anukampati. Evamassa esā pacchimā disā paṭicchannā hoti khemā appaṭibhayā.

๒๖๙. ดูก่อนคฤหบดีบุตร สามีพึงบำรุงภรรยาผู้เป็นทิศเบื้องหลัง ด้วยสถาน ๕ ประการ คือ ๑. ด้วยการยกย่อง ๒. ด้วยการไม่ดูหมิ่น ๓. ด้วยการไม่ประพฤตินอกใจ ๔. ด้วยการมอบความเป็นใหญ่ให้ ๕. ด้วยการให้เครื่องประดับ ดูก่อนคฤหบดีบุตร ภรรยาผู้เป็นทิศเบื้องหลัง อันสามีบำรุงด้วยสถาน ๕ ประการนี้แล้ว ย่อมอนุเคราะห์สามีด้วยสถาน ๕ ประการ คือ ๑. จัดการงานดี ๒. สงเคราะห์คนข้างเคียงดี ๓. ไม่ประพฤตินอกใจ ๔. รักษาทรัพย์ที่หามาได้ ๕. ขยันไม่เกียจคร้านในกิจการทั้งปวง ดูก่อนคฤหบดีบุตร ภรรยาผู้เป็นทิศเบื้องหลัง อันสามีบำรุงด้วยสถาน ๕ ประการนี้แล้ว ย่อมอนุเคราะห์สามีด้วยสถาน ๕ ประการนี้ ทิศเบื้องหลังของสามีนั้นเป็นอันชื่อว่า ปิดกั้นแล้ว เกษมแล้ว ไม่มีภัยแล้ว ด้วยอาการอย่างนี้

270. ‘‘Pañcahi kho, gahapatiputta, ṭhānehi kulaputtena uttarā disā mittāmaccā paccupaṭṭhātabbā – dānena peyyavajjena atthacariyāya samānattatāya avisaṃvādanatāya. Imehi kho, gahapatiputta, pañcahi ṭhānehi kulaputtena uttarā disā mittāmaccā paccupaṭṭhitā pañcahi ṭhānehi kulaputtaṃ anukampanti – pamattaṃ rakkhanti, pamattassa sāpateyyaṃ rakkhanti, bhītassa saraṇaṃ honti, āpadāsu na vijahanti, aparapajā cassa paṭipūjenti. Imehi kho, gahapatiputta, pañcahi ṭhānehi kulaputtena uttarā disā mittāmaccā paccupaṭṭhitā imehi pañcahi ṭhānehi kulaputtaṃ anukampanti. Evamassa esā uttarā disā paṭicchannā hoti khemā appaṭibhayā.

๒๗๐. ดูก่อนคฤหบดีบุตร กุลบุตรพึงบำรุงมิตรสหายผู้เป็นทิศเบื้องซ้าย ด้วยสถาน ๕ ประการ คือ ๑. ด้วยการให้ปัน ๒. ด้วยการพูดจาไพเราะ ๓. ด้วยการประพฤติประโยชน์ ๔. ด้วยการเป็นผู้มีตนเสมอ ๕. ด้วยการไม่พูดให้เคลื่อนจากความจริง ดูก่อนคฤหบดีบุตร มิตรสหายผู้เป็นทิศเบื้องซ้าย อันกุลบุตรบำรุงด้วยสถาน ๕ ประการนี้แล้ว ย่อมอนุเคราะห์กุลบุตรด้วยสถาน ๕ ประการ คือ ๑. รักษามิตรผู้ประมาทแล้ว ๒. รักษาทรัพย์ของมิตรผู้ประมาทแล้ว ๓. เป็นที่พึ่งของผู้หวาดกลัวได้ ๔. ไม่ละทิ้งในยามวิบัติ ๕. ย่อมนับถือตลอดถึงวงศ์สกุล ดูก่อนคฤหบดีบุตร มิตรสหายผู้เป็นทิศเบื้องซ้าย อันกุลบุตรบำรุงด้วยสถาน ๕ ประการนี้แล้ว ย่อมอนุเคราะห์กุลบุตรด้วยสถาน ๕ ประการนี้ ทิศเบื้องซ้ายของกุลบุตรนั้นเป็นอันชื่อว่า ปิดกั้นแล้ว เกษมแล้ว ไม่มีภัยแล้ว ด้วยอาการอย่างนี้

271. ‘‘Pañcahi kho, gahapatiputta, ṭhānehi ayyirakena heṭṭhimā disā dāsakammakarā paccupaṭṭhātabbā – yathābalaṃ kammantasaṃvidhānena bhattavetanānuppadānena gilānupaṭṭhānena acchariyānaṃ rasānaṃ saṃvibhāgena samaye vossaggena. Imehi kho, gahapatiputta, pañcahi ṭhānehi ayyirakena heṭṭhimā disā dāsakammakarā paccupaṭṭhitā pañcahi ṭhānehi ayyirakaṃ anukampanti – pubbuṭṭhāyino ca honti, pacchā nipātino ca, dinnādāyino ca, sukatakammakarā ca, kittivaṇṇaharā ca. Imehi kho, gahapatiputta, pañcahi ṭhānehi ayyirakena heṭṭhimā disā dāsakammakarā paccupaṭṭhitā imehi pañcahi ṭhānehi ayyirakaṃ anukampanti. Evamassa esā heṭṭhimā disā paṭicchannā hoti khemā appaṭibhayā.

๒๗๑. ดูก่อนคฤหบดีบุตร นายพึงบำรุงทาสกรรมกรผู้เป็นทิศเบื้องล่าง ด้วยสถาน ๕ ประการ คือ ๑. ด้วยการจัดแจงการงานให้ตามกำลัง ๒. ด้วยการให้อาหารและค่าจ้าง ๓. ด้วยการรักษาพยาบาลในยามเจ็บไข้ ๔. ด้วยการแบ่งปันของมีรสแปลกประหลาดให้ ๕. ด้วยการปล่อยในสมัย ดูก่อนคฤหบดีบุตร ทาสกรรมกรผู้เป็นทิศเบื้องล่าง อันนายบำรุงด้วยสถาน ๕ ประการนี้แล้ว ย่อมอนุเคราะห์นายด้วยสถาน ๕ ประการ คือ ๑. ลุกขึ้นทำงานก่อนนาย ๒. เลิกงานทีหลังนาย ๓. ถือเอาแต่ของที่นายให้ ๔. ทำการงานให้ดีขึ้น ๕. นำเกียรติคุณไปสรรเสริญ ดูก่อนคฤหบดีบุตร ทาสกรรมกรผู้เป็นทิศเบื้องล่าง อันนายบำรุงด้วยสถาน ๕ ประการนี้แล้ว ย่อมอนุเคราะห์นายด้วยสถาน ๕ ประการนี้ ทิศเบื้องล่างของนายนั้นเป็นอันชื่อว่า ปิดกั้นแล้ว เกษมแล้ว ไม่มีภัยแล้ว ด้วยอาการอย่างนี้

272. ‘‘Pañcahi kho, gahapatiputta, ṭhānehi kulaputtena uparimā disā samaṇabrāhmaṇā paccupaṭṭhātabbā – mettena kāyakammena mettena vacīkammena mettena [Pg.156] manokammena anāvaṭadvāratāya āmisānuppadānena. Imehi kho, gahapatiputta, pañcahi ṭhānehi kulaputtena uparimā disā samaṇabrāhmaṇā paccupaṭṭhitā chahi ṭhānehi kulaputtaṃ anukampanti – pāpā nivārenti, kalyāṇe nivesenti, kalyāṇena manasā anukampanti, assutaṃ sāventi, sutaṃ pariyodāpenti, saggassa maggaṃ ācikkhanti. Imehi kho, gahapatiputta, pañcahi ṭhānehi kulaputtena uparimā disā samaṇabrāhmaṇā paccupaṭṭhitā imehi chahi ṭhānehi kulaputtaṃ anukampanti. Evamassa esā uparimā disā paṭicchannā hoti khemā appaṭibhayā’’ti.

๒๗๒. ดูก่อนคฤหบดีบุตร กุลบุตรพึงบำรุงสมณพราหมณ์ผู้เป็นทิศเบื้องบน ด้วยสถาน ๕ ประการ คือ ๑. ด้วยกายกรรมประกอบด้วยเมตตา ๒. ด้วยวจีกรรมประกอบด้วยเมตตา ๓. ด้วยมโนกรรมประกอบด้วยเมตตา ๔. ด้วยความเป็นผู้ไม่ปิดประตู ๕. ด้วยการให้อามิสทาน ดูก่อนคฤหบดีบุตร สมณพราหมณ์ผู้เป็นทิศเบื้องบน อันกุลบุตรบำรุงด้วยสถาน ๕ ประการนี้แล้ว ย่อมอนุเคราะห์กุลบุตรด้วยสถาน ๖ ประการ คือ ๑. ห้ามจากความชั่ว ๒. ให้ตั้งอยู่ในความดี ๓. อนุเคราะห์ด้วยใจอันงาม ๔. ให้ได้ฟังสิ่งที่ยังไม่เคยฟัง ๕. ทำสิ่งที่เคยฟังแล้วให้แจ่มแจ้ง ๖. บอกทางสวรรค์ให้ ดูก่อนคฤหบดีบุตร สมณพราหมณ์ผู้เป็นทิศเบื้องบน อันกุลบุตรบำรุงด้วยสถาน ๕ ประการนี้แล้ว ย่อมอนุเคราะห์กุลบุตรด้วยสถาน ๖ ประการนี้ ทิศเบื้องบนของกุลบุตรนั้นเป็นอันชื่อว่า ปิดกั้นแล้ว เกษมแล้ว ไม่มีภัยแล้ว ด้วยอาการอย่างนี้

273. Idamavoca bhagavā. Idaṃ vatvāna sugato athāparaṃ etadavoca satthā –

๒๗๓. พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้แล้ว พระสุคตศาสดาครั้นตรัสคำนี้แล้ว จึงได้ตรัสคำอื่นต่อไปอีกว่า

‘‘Mātāpitā disā pubbā, ācariyā dakkhiṇā disā;

Puttadārā disā pacchā, mittāmaccā ca uttarā.

มารดาบิดาเป็นทิศเบื้องหน้า อาจารย์เป็นทิศเบื้องขวา บุตรภรรยาเป็นทิศเบื้องหลัง มิตรและอำมาตย์เป็นทิศเบื้องซ้าย

‘‘Dāsakammakarā heṭṭhā, uddhaṃ samaṇabrāhmaṇā;

Etā disā namasseyya, alamatto kule gihī.

ทาสและกรรมกรเป็นทิศเบื้องล่าง สมณพราหมณ์เป็นทิศเบื้องบน คฤหัสถ์ในตระกูลผู้สามารถ พึงนอบน้อมทิศเหล่านั้น

‘‘Paṇḍito sīlasampanno, saṇho ca paṭibhānavā;

Nivātavutti atthaddho, tādiso labhate yasaṃ.

บัณฑิตผู้สมบูรณ์ด้วยศีล ละเอียดอ่อน มีปฏิภาณ มีความประพฤติอ่อนน้อม ไม่กระด้าง ผู้นั้นย่อมได้ยศ

‘‘Uṭṭhānako analaso, āpadāsu na vedhati;

Acchinnavutti medhāvī, tādiso labhate yasaṃ.

ผู้ขยัน ไม่เกียจคร้าน ไม่หวั่นไหวในอันตรายทั้งหลาย มีความประพฤติไม่ขาดสาย เป็นผู้มีปัญญา ผู้นั้นย่อมได้ยศ

‘‘Saṅgāhako mittakaro, vadaññū vītamaccharo;

Netā vinetā anunetā, tādiso labhate yasaṃ.

ผู้สงเคราะห์ ทำมิตร รู้จักให้ ปราศจากความตระหนี่ เป็นผู้นำ ผู้แนะนำ ผู้ชี้แจง ผู้นั้นย่อมได้ยศ

‘‘Dānañca peyyavajjañca, atthacariyā ca yā idha;

Samānattatā ca dhammesu, tattha tattha yathārahaṃ;

Ete kho saṅgahā loke, rathassāṇīva yāyato.

ทาน ปิยวาจา อัตถจริยา และสมานัตตตาในธรรมทั้งหลายในโลกนี้ ตามสมควรในกรณีนั้นๆ สังคหวัตถุเหล่านี้แลในโลก เป็นเหมือนสลักเพลาของรถที่แล่นไปอยู่

‘‘Ete ca saṅgahā nāssu, na mātā puttakāraṇā;

Labhetha mānaṃ pūjaṃ vā, pitā vā puttakāraṇā.

ถ้าสังคหวัตถุเหล่านี้ไม่มี มารดาก็ไม่พึงได้รับการนับถือหรือการบูชาเพราะบุตร หรือบิดาก็ไม่พึงได้รับการนับถือหรือการบูชาเพราะบุตร

‘‘Yasmā ca saṅgahā ete, sammapekkhanti paṇḍitā;

Tasmā mahattaṃ papponti, pāsaṃsā ca bhavanti te’’ti.

เพราะเหตุที่บัณฑิตทั้งหลายย่อมเล็งเห็นสังคหวัตถุเหล่านี้เป็นอย่างดี ฉะนั้น บัณฑิตเหล่านั้นจึงถึงความเป็นใหญ่ และเป็นผู้อันเขาสรรเสริญ

274. Evaṃ [Pg.157] vutte, siṅgālako gahapatiputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bhante! Abhikkantaṃ, bhante! Seyyathāpi, bhante, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti. Evamevaṃ bhagavatā anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṃghañca. Upāsakaṃ maṃ bhagavā dhāretu, ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti.

๒๗๔. เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว สิงคาลกคหบดีบุตรได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือตามประทีปในที่มืดด้วยคิดว่า ‘คนมีจักษุจักเห็นรูป’ ฉันใด พระผู้มีพระภาคทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยาย ฉันนั้นเหมือนกัน ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์นี้ขอถึงพระผู้มีพระภาค พระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้ถึงสรณะตลอดชีวิต ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป’

Siṅgālasuttaṃ niṭṭhitaṃ aṭṭhamaṃ.

สิงคาลสูตรที่ ๘ จบ

9. Āṭānāṭiyasuttaṃ

๙. อาฏานาฏิยสูตร

Paṭhamabhāṇavāro

ปฐมภาณวาร

275. Evaṃ [Pg.158] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati gijjhakūṭe pabbate. Atha kho cattāro mahārājā mahatiyā ca yakkhasenāya mahatiyā ca gandhabbasenāya mahatiyā ca kumbhaṇḍasenāya mahatiyā ca nāgasenāya catuddisaṃ rakkhaṃ ṭhapetvā catuddisaṃ gumbaṃ ṭhapetvā catuddisaṃ ovaraṇaṃ ṭhapetvā abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇā kevalakappaṃ gijjhakūṭaṃ pabbataṃ obhāsetvā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Tepi kho yakkhā appekacce bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu, appekacce bhagavatā saddhiṃ sammodiṃsu, sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃsu, appekacce yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu, appekacce nāmagottaṃ sāvetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu, appekacce tuṇhībhūtā ekamantaṃ nisīdiṃsu.

๒๗๕. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ภูเขาคิชฌกูฏ เขตกรุงราชคฤห์ ครั้งนั้น ท้าวมหาราชทั้ง ๔ พร้อมด้วยเสนายักษ์เป็นอันมาก พร้อมด้วยเสนาคนธรรพ์เป็นอันมาก พร้อมด้วยเสนากุมภัณฑ์เป็นอันมาก พร้อมด้วยเสนานาคเป็นอันมาก ได้วางกำลังอารักขาไว้ใน ๔ ทิศ ได้วางกองกำลังไว้ใน ๔ ทิศ ได้วางเครื่องป้องกันไว้ใน ๔ ทิศ ในเวลาปฐมยามล่วงแล้ว มีวรรณะงดงามยิ่งนัก ยังภูเขาคิชฌกูฏทั้งหมดให้สว่างไสว แล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง แม้ยักษ์เหล่านั้น บางพวกก็ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง บางพวกก็ได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาค ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว ได้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง บางพวกก็ประนมอัญชลีไปทางพระผู้มีพระภาคแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง บางพวกก็ประกาศชื่อและโคตรแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง บางพวกก็นิ่งเฉย นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง

276. Ekamantaṃ nisinno kho vessavaṇo mahārājā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘santi hi, bhante, uḷārā yakkhā bhagavato appasannā. Santi hi, bhante, uḷārā yakkhā bhagavato pasannā. Santi hi, bhante, majjhimā yakkhā bhagavato appasannā. Santi hi, bhante, majjhimā yakkhā bhagavato pasannā. Santi hi, bhante, nīcā yakkhā bhagavato appasannā. Santi hi, bhante, nīcā yakkhā bhagavato pasannā. Yebhuyyena kho pana, bhante, yakkhā appasannāyeva bhagavato. Taṃ kissa hetu? Bhagavā hi, bhante, pāṇātipātā veramaṇiyā dhammaṃ deseti, adinnādānā veramaṇiyā dhammaṃ deseti, kāmesumicchācārā veramaṇiyā dhammaṃ deseti, musāvādā veramaṇiyā dhammaṃ deseti, surāmerayamajjappamādaṭṭhānā veramaṇiyā dhammaṃ deseti. Yebhuyyena kho pana, bhante, yakkhā appaṭiviratāyeva pāṇātipātā, appaṭiviratā adinnādānā, appaṭiviratā kāmesumicchācārā, appaṭiviratā musāvādā, appaṭiviratā surāmerayamajjappamādaṭṭhānā. Tesaṃ taṃ hoti appiyaṃ amanāpaṃ. Santi hi, bhante, bhagavato sāvakā araññavanapatthāni pantāni [Pg.159] senāsanāni paṭisevanti appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppāni. Tattha santi uḷārā yakkhā nivāsino, ye imasmiṃ bhagavato pāvacane appasannā. Tesaṃ pasādāya uggaṇhātu, bhante, bhagavā āṭānāṭiyaṃ rakkhaṃ bhikkhūnaṃ bhikkhunīnaṃ upāsakānaṃ upāsikānaṃ guttiyā rakkhāya avihiṃsāya phāsuvihārāyā’’ti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena.

๒๗๖. ท้าวเวสวัณมหาราชผู้ประทับนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ มียักษ์ชั้นสูงที่ไม่เลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคอยู่ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ มียักษ์ชั้นสูงที่เลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคอยู่ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ มียักษ์ชั้นกลางที่ไม่เลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคอยู่ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ มียักษ์ชั้นกลางที่เลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคอยู่ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ มียักษ์ชั้นต่ำที่ไม่เลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคอยู่ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ มียักษ์ชั้นต่ำที่เลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคอยู่ โดยมากแล้ว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ยักษ์ทั้งหลายไม่เลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคเลย ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมเพื่อเว้นจากปาณาติบาต ทรงแสดงธรรมเพื่อเว้นจากอทินนาทาน ทรงแสดงธรรมเพื่อเว้นจากกาเมสุมิจฉาจาร ทรงแสดงธรรมเพื่อเว้นจากมุสาวาท ทรงแสดงธรรมเพื่อเว้นจากสุราเมรยมัชชปมาทัฏฐาน โดยมากแล้ว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ยักษ์ทั้งหลายไม่เว้นขาดจากปาณาติบาต ไม่เว้นขาดจากอทินนาทาน ไม่เว้นขาดจากกาเมสุมิจฉาจาร ไม่เว้นขาดจากมุสาวาท ไม่เว้นขาดจากสุราเมรยมัชชปมาทัฏฐาน คำสอนนั้นจึงไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่พอใจของยักษ์เหล่านั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ มีเหล่าสาวกของพระผู้มีพระภาคที่เสพเสนาสนะอันสงัดในป่าและราวป่า มีเสียงน้อย มีเสียงอึกทึกน้อย ปราศจากลมจากคน เหมาะแก่การทำกรรมลับของมนุษย์ สมควรแก่การหลีกเร้น ในที่นั้นมียักษ์ชั้นสูงอาศัยอยู่ ซึ่งไม่เลื่อมใสในพระธรรมวินัยนี้ของพระผู้มีพระภาค ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดทรงเรียนอาฏานาฏิยารักขา เพื่อความเลื่อมใสของยักษ์เหล่านั้น เพื่อคุ้มครอง เพื่อรักษา เพื่อความไม่เบียดเบียน เพื่อความอยู่ผาสุกของภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกาทั้งหลายเถิด’ พระผู้มีพระภาคทรงรับโดยดุษณีภาพ

Atha kho vessavaṇo mahārājā bhagavato adhivāsanaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ āṭānāṭiyaṃ rakkhaṃ abhāsi –

ครั้งนั้น ท้าวเวสวัณมหาราช ทรงทราบการรับของพระผู้มีพระภาคแล้ว จึงได้กล่าวอาฏานาฏิยารักขานี้ในเวลานั้นว่า

277. ‘‘Vipassissa ca namatthu, cakkhumantassa sirīmato.

๒๗๗. ขอนอบน้อมแด่พระวิปัสสีพุทธเจ้า ผู้มีพระจักษุ ผู้มีสิริ

Sikhissapi ca namatthu, sabbabhūtānukampino.

ขอนอบน้อมแด่พระสิขีพุทธเจ้า ผู้ทรงอนุเคราะห์แก่สรรพสัตว์

‘‘Vessabhussa ca namatthu, nhātakassa tapassino;

Namatthu kakusandhassa, mārasenāpamaddino.

ขอนอบน้อมแด่พระเวสสภูพุทธเจ้า ผู้ทรงสรงสนานกิเลสแล้ว ผู้มีตบะ ขอนอบน้อมแด่พระกกุสันธพุทธเจ้า ผู้ทรงย่ำยีเสนาแห่งมาร

‘‘Koṇāgamanassa namatthu, brāhmaṇassa vusīmato;

Kassapassa ca namatthu, vippamuttassa sabbadhi.

ขอนอบน้อมแด่พระโกนาคมนพุทธเจ้า ผู้เป็นพราหมณ์ ผู้มีพรหมจรรย์อยู่จบแล้ว ขอนอบน้อมแด่พระกัสสปพุทธเจ้า ผู้ทรงหลุดพ้นแล้วในธรรมทั้งปวง

‘‘Aṅgīrasassa namatthu, sakyaputtassa sirīmato;

Yo imaṃ dhammaṃ desesi, sabbadukkhāpanūdanaṃ.

ขอนอบน้อมแด่พระอังคีรสศากยบุตร ผู้มีสิริ พระองค์ใดทรงแสดงธรรมนี้ อันเป็นเครื่องบรรเทาสรรพทุกข์

‘‘Ye cāpi nibbutā loke, yathābhūtaṃ vipassisuṃ;

Te janā apisuṇātha, mahantā vītasāradā.

ก็ชนเหล่าใดในโลกดับกิเลสแล้ว ได้เห็นแจ้งตามความเป็นจริง ชนเหล่านั้นไม่ส่อเสียด เป็นผู้ยิ่งใหญ่ ปราศจากความหวาดหวั่น

‘‘Hitaṃ devamanussānaṃ, yaṃ namassanti gotamaṃ;

Vijjācaraṇasampannaṃ, mahantaṃ vītasāradaṃ.

เหล่าเทวดาและมนุษย์ย่อมนมัสการพระโคดมพระองค์ใด ผู้ทรงเกื้อกูลแก่เทวดาและมนุษย์ ผู้ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ ผู้ยิ่งใหญ่ ผู้ปราศจากความหวาดหวั่น

278. ‘‘Yato uggacchati sūriyo, ādicco maṇḍalī mahā.

๒๗๘. ดวงอาทิตย์ผู้เป็นเผ่าพันธุ์พระอาทิตย์ มีปริมณฑลใหญ่ ย่อมอุทัยขึ้นจากทิศใด

Yassa cuggacchamānassa, saṃvarīpi nirujjhati;

Yassa cuggate sūriye, ‘divaso’ti pavuccati.

เมื่อดวงอาทิตย์ดวงใดอุทัยขึ้นอยู่ ราตรีก็ย่อมดับไป เมื่อดวงอาทิตย์ดวงใดอุทัยขึ้นแล้ว บัณฑิตย่อมเรียกว่า ‘กลางวัน’

‘‘Rahadopi [Pg.160] tattha gambhīro, samuddo saritodako;

Evaṃ taṃ tattha jānanti, ‘samuddo saritodako’.

ในทิศนั้นมีห้วงน้ำลึก คือสมุทรที่มีน้ำไหลไปอยู่ด้วย ชนทั้งหลายในทิศนั้นย่อมรู้จักห้วงน้ำนั้นอย่างนี้ว่า ‘สมุทรมีน้ำไหลไปอยู่’

‘‘Ito ‘sā purimā disā’, iti naṃ ācikkhatī jano;

Yaṃ disaṃ abhipāleti, mahārājā yasassi so.

ท้าวมหาราชผู้มียศพระองค์นั้นทรงอภิบาลทิศใด ชนทั้งหลายเรียกทิศนั้นนับจากที่นี้ไปว่า ‘นั่นคือทิศบูรพา’

‘‘Gandhabbānaṃ adhipati, ‘dhataraṭṭho’ti nāmaso;

Ramatī naccagītehi, gandhabbehi purakkhato.

ท้าวเธอทรงเป็นใหญ่กว่าคนธรรพ์ทั้งหลาย ทรงพระนามว่า ‘ธตรฐ’ ทรงแวดล้อมด้วยปวงคนธรรพ์ ย่อมทรงเพลิดเพลินอยู่ด้วยฟ้อนรำขับร้อง

‘‘Puttāpi tassa bahavo, ekanāmāti me sutaṃ;

Asīti dasa eko ca, indanāmā mahabbalā.

ข้าพเจ้าได้สดับมาว่า แม้โอรสของท้าวเธอนั้นก็มีมาก มีนามอย่างเดียวกัน คือมี ๙๑ องค์ มีนามว่า ‘อินทะ’ มีกำลังมาก

Te cāpi buddhaṃ disvāna, buddhaṃ ādiccabandhunaṃ;

Dūratova namassanti, mahantaṃ vītasāradaṃ.

แม้โอรสเหล่านั้น ครั้นได้เห็นพระพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์พระอาทิตย์ ผู้ยิ่งใหญ่ ผู้ปราศจากความหวาดหวั่นแล้ว ก็ย่อมนมัสการพระพุทธเจ้าแม้จากที่ไกล

‘‘Namo te purisājañña, namo te purisuttama;

Kusalena samekkhasi, amanussāpi taṃ vandanti;

Sutaṃ netaṃ abhiṇhaso, tasmā evaṃ vademase.

ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นบุรุษอาชาไนย ขอนอบน้อมแด่พระองค์ ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นบุรุษสูงสุด ขอนอบน้อมแด่พระองค์ พระองค์ทรงพิจารณา (หมู่สัตว์) โดยกุศล แม้พวกอมนุษย์ก็ย่อมไหว้พระองค์ ข้าพระองค์ทั้งหลายได้ฟังคำนั้นเนืองๆ เพราะเหตุนั้น ข้าพระองค์ทั้งหลายจึงกล่าวอย่างนี้

‘‘‘Jinaṃ vandatha gotamaṃ, jinaṃ vandāma gotamaṃ;

Vijjācaraṇasampannaṃ, buddhaṃ vandāma gotamaṃ’.

‘ท่านทั้งหลายจงไหว้พระโคดมผู้ทรงเป็นพระชินะเถิด’ ‘พวกเราขอไหว้พระโคดมผู้ทรงเป็นพระชินะ’ ‘พวกเราขอไหว้พระโคดมผู้เป็นพระพุทธเจ้า ผู้ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ’

279. ‘‘Yena petā pavuccanti, pisuṇā piṭṭhimaṃsikā.

๒๗๙. บัณฑิตย่อมกล่าวถึงพวกเปรต พวกคนส่อเสียด พวกคนกัดกินเนื้อหลัง (ในทิศใด)

Pāṇātipātino luddā, corā nekatikā janā.

พวกคนฆ่าสัตว์ พวกคนโหดร้าย พวกโจร และพวกคนหลอกลวง (ในทิศนั้น)

‘‘Ito ‘sā dakkhiṇā disā’, iti naṃ ācikkhatī jano;

Yaṃ disaṃ abhipāleti, mahārājā yasassi so.

ท้าวมหาราชผู้มียศพระองค์นั้นทรงอภิบาลทิศใด ชนทั้งหลายเรียกทิศนั้นนับจากที่นี้ไปว่า ‘นั่นคือทิศทักษิณ’

‘‘Kumbhaṇḍānaṃ adhipati, ‘virūḷho’ iti nāmaso;

Ramatī naccagītehi, kumbhaṇḍehi purakkhato.

ท้าวเธอทรงเป็นใหญ่กว่ากุมภัณฑ์ทั้งหลาย ทรงพระนามว่า ‘วิรุฬห์’ ทรงแวดล้อมด้วยปวงกุมภัณฑ์ ย่อมทรงเพลิดเพลินอยู่ด้วยฟ้อนรำขับร้อง

‘‘Puttāpi tassa bahavo, ekanāmāti me sutaṃ;

Asīti dasa eko ca, indanāmā mahabbalā.

ข้าพเจ้าได้สดับมาว่า แม้โอรสของท้าวเธอนั้นก็มีมาก มีนามอย่างเดียวกัน คือมี ๙๑ องค์ มีนามว่า ‘อินทะ’ มีกำลังมาก

Te cāpi buddhaṃ disvāna, buddhaṃ ādiccabandhunaṃ;

Dūratova namassanti, mahantaṃ vītasāradaṃ.

แม้โอรสเหล่านั้น ครั้นได้เห็นพระพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์พระอาทิตย์ ผู้ยิ่งใหญ่ ผู้ปราศจากความหวาดหวั่นแล้ว ก็ย่อมนมัสการพระพุทธเจ้าแม้จากที่ไกล

‘‘Namo [Pg.161] te purisājañña, namo te purisuttama;

Kusalena samekkhasi, amanussāpi taṃ vandanti;

Sutaṃ netaṃ abhiṇhaso, tasmā evaṃ vademase.

ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นบุรุษอาชาไนย ขอนอบน้อมแด่พระองค์ ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นบุรุษสูงสุด ขอนอบน้อมแด่พระองค์ พระองค์ทรงพิจารณา (หมู่สัตว์) โดยกุศล แม้พวกอมนุษย์ก็ย่อมไหว้พระองค์ ข้าพระองค์ทั้งหลายได้ฟังคำนั้นเนืองๆ เพราะเหตุนั้น ข้าพระองค์ทั้งหลายจึงกล่าวอย่างนี้

‘‘‘Jinaṃ vandatha gotamaṃ, jinaṃ vandāma gotamaṃ;

Vijjācaraṇasampannaṃ, buddhaṃ vandāma gotamaṃ’.

‘ท่านทั้งหลายจงไหว้พระโคดมผู้ทรงเป็นพระชินะเถิด’ ‘พวกเราขอไหว้พระโคดมผู้ทรงเป็นพระชินะ’ ‘พวกเราขอไหว้พระโคดมผู้เป็นพระพุทธเจ้า ผู้ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ’

280. ‘‘Yattha coggacchati sūriyo, ādicco maṇḍalī mahā.

๒๘๐. ดวงอาทิตย์ผู้เป็นเผ่าพันธุ์พระอาทิตย์ มีปริมณฑลใหญ่ ย่อมอัสดงคตในทิศใด

Yassa coggacchamānassa, divasopi nirujjhati;

Yassa coggate sūriye, ‘saṃvarī’ti pavuccati.

เมื่อดวงอาทิตย์ดวงใดอัสดงคตอยู่ แม้กลางวันก็ย่อมดับไป เมื่อดวงอาทิตย์ดวงใดอัสดงคตแล้ว บัณฑิตย่อมเรียกว่า ‘ราตรี’

‘‘Rahadopi tattha gambhīro, samuddo saritodako;

Evaṃ taṃ tattha jānanti, ‘samuddo saritodako’.

ในทิศนั้นมีห้วงน้ำลึก คือสมุทรที่มีน้ำไหลไปอยู่ด้วย ชนทั้งหลายในทิศนั้นย่อมรู้จักห้วงน้ำนั้นอย่างนี้ว่า ‘สมุทรมีน้ำไหลไปอยู่’

‘‘Ito ‘sā pacchimā disā’, iti naṃ ācikkhatī jano;

Yaṃ disaṃ abhipāleti, mahārājā yasassi so.

ท้าวมหาราชผู้มียศพระองค์นั้นทรงอภิบาลทิศใด ชนทั้งหลายเรียกทิศนั้นนับจากที่นี้ไปว่า ‘นั่นคือทิศปัจฉิม’

‘‘Nāgānañca adhipati, ‘virūpakkho’ti nāmaso;

Ramatī naccagītehi, nāgeheva purakkhato.

ท้าวเธอทรงเป็นใหญ่กว่านาคทั้งหลาย ทรงพระนามว่า ‘วิรูปักษ์’ ทรงแวดล้อมด้วยปวงนาค ย่อมทรงเพลิดเพลินอยู่ด้วยฟ้อนรำขับร้อง

‘‘Puttāpi tassa bahavo, ekanāmāti me sutaṃ;

Asīti dasa eko ca, indanāmā mahabbalā.

ข้าพเจ้าได้สดับมาว่า แม้โอรสของท้าวเธอนั้นก็มีมาก มีนามอย่างเดียวกัน คือมี ๙๑ องค์ มีนามว่า ‘อินทะ’ มีกำลังมาก

Te cāpi buddhaṃ disvāna, buddhaṃ ādiccabandhunaṃ;

Dūratova namassanti, mahantaṃ vītasāradaṃ.

แม้โอรสเหล่านั้น ครั้นได้เห็นพระพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์พระอาทิตย์ ผู้ยิ่งใหญ่ ผู้ปราศจากความหวาดหวั่นแล้ว ก็ย่อมนมัสการพระพุทธเจ้าแม้จากที่ไกล

‘‘Namo te purisājañña, namo te purisuttama;

Kusalena samekkhasi, amanussāpi taṃ vandanti;

Sutaṃ netaṃ abhiṇhaso, tasmā evaṃ vademase.

ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นบุรุษอาชาไนย ขอนอบน้อมแด่พระองค์ ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นบุรุษสูงสุด ขอนอบน้อมแด่พระองค์ พระองค์ทรงพิจารณา (หมู่สัตว์) โดยกุศล แม้พวกอมนุษย์ก็ย่อมไหว้พระองค์ ข้าพระองค์ทั้งหลายได้ฟังคำนั้นเนืองๆ เพราะเหตุนั้น ข้าพระองค์ทั้งหลายจึงกล่าวอย่างนี้

‘‘‘Jinaṃ vandatha gotamaṃ, jinaṃ vandāma gotamaṃ;

Vijjācaraṇasampannaṃ, buddhaṃ vandāma gotamaṃ’.

‘ท่านทั้งหลายจงไหว้พระโคดมผู้ทรงเป็นพระชินะเถิด’ ‘พวกเราขอไหว้พระโคดมผู้ทรงเป็นพระชินะ’ ‘พวกเราขอไหว้พระโคดมผู้เป็นพระพุทธเจ้า ผู้ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ’

281. ‘‘Yena uttarakuruvho, mahāneru sudassano.

๒๘๑. ทวีปชื่ออุตตรกุรุ และภูเขาพระสุเมรุอันงดงาม ตั้งอยู่ในทิศใด

Manussā tattha jāyanti, amamā apariggahā.

มนุษย์ทั้งหลายเกิดในทวีปนั้น เป็นผู้ไม่มีความยึดถือว่าเป็นของเรา ไม่มีการยึดครอง

‘‘Na [Pg.162] te bījaṃ pavapanti, napi nīyanti naṅgalā;

Akaṭṭhapākimaṃ sāliṃ, paribhuñjanti mānusā.

มนุษย์เหล่านั้นไม่ต้องหว่านพืช ทั้งไม่ต้องนำไถไปด้วย มนุษย์ย่อมบริโภคข้าวสาลีที่สุกเองในที่ที่ไม่ได้ไถ

‘‘Akaṇaṃ athusaṃ suddhaṃ, sugandhaṃ taṇḍulapphalaṃ;

Tuṇḍikīre pacitvāna, tato bhuñjanti bhojanaṃ.

ชนทั้งหลายหุงข้าวสารอันเป็นผลไม้ที่ไม่มีเมล็ดแตก ไม่มีแกลบ บริสุทธิ์ มีกลิ่นหอม ในหม้อแล้ว บริโภคโภชนะจากหม้อนั้น

‘‘Gāviṃ ekakhuraṃ katvā, anuyanti disodisaṃ;

Pasuṃ ekakhuraṃ katvā, anuyanti disodisaṃ.

ยักษ์บริวารเหล่านั้นทำโคให้เป็นยานพาหนะ แล้วท่องเที่ยวไปทั่วทุกทิศ ทำปศุสัตว์ให้เป็นยานพาหนะ แล้วท่องเที่ยวไปทั่วทุกทิศ

‘‘Itthiṃ vā vāhanaṃ katvā, anuyanti disodisaṃ;

Purisaṃ vāhanaṃ katvā, anuyanti disodisaṃ.

ยักษ์บริวารเหล่านั้นทำหญิงให้เป็นยานพาหนะแล้วเดินทางไปทั่วทุกทิศ หรือทำชายให้เป็นยานพาหนะแล้วเดินทางไปทั่วทุกทิศ

‘‘Kumāriṃ vāhanaṃ katvā, anuyanti disodisaṃ;

Kumāraṃ vāhanaṃ katvā, anuyanti disodisaṃ.

ยักษ์บริวารเหล่านั้นทำเด็กหญิงให้เป็นยานพาหนะแล้วเดินทางไปทั่วทุกทิศ หรือทำเด็กชายให้เป็นยานพาหนะแล้วเดินทางไปทั่วทุกทิศ

‘‘Te yāne abhiruhitvā,Sabbā disā anupariyāyanti ;

Pacārā tassa rājino.

บริวารของท้าวเวสวัณมหาราชนั้น ขึ้นยานพาหนะเหล่านั้นแล้ว ท่องเที่ยวไปทั่วทุกทิศ

‘‘Hatthiyānaṃ assayānaṃ, dibbaṃ yānaṃ upaṭṭhitaṃ;

Pāsādā sivikā ceva, mahārājassa yasassino.

ยานช้าง ยานม้า ยานทิพย์ ปราสาท และวอ ย่อมปรากฏแด่มหาราชผู้มียศพระองค์นั้น

‘‘Tassa ca nagarā ahu,Antalikkhe sumāpitā;

Āṭānāṭā kusināṭā parakusināṭā,Nāṭasuriyā parakusiṭanāṭā.

และเมืองทั้งหลายของท้าวมหาราชพระองค์นั้น คือ กรุงอาฏานาฏา กรุงกุสินาฏา กรุงปรังกุสินาฏา กรุงนาฏสุริยา กรุงปรังกุสิฏนาฏา อันเนรมิตไว้อย่างดีในอากาศ ก็ได้มีแล้ว

‘‘Uttarena kasivanto,Janoghamaparena ca;

Navanavutiyo ambaraambaravatiyo,Āḷakamandā nāma rājadhānī.

ทางทิศอุดรมีกรุงกสิวันตะ ทางทิศตะวันตกมีกรุงชโนฆะ กรุงนวะนวุติยะ กรุงอัมพรอัมพราวดี และมีราชธานีนามว่า อาลกมันทา

‘‘Kuverassa kho pana, mārisa, mahārājassa visāṇā nāma rājadhānī;

Tasmā kuvero mahārājā, ‘vessavaṇo’ti pavuccati.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ราชธานีของท้าวกุเวรมหาราช มีชื่อว่าวิสาณา เพราะเหตุนั้น ท้าวกุเวรมหาราชจึงถูกเรียกว่า ‘เวสวัณณะ’

‘‘Paccesanto [Pg.163] pakāsenti, tatolā tattalā tatotalā;

Ojasi tejasi tatojasī, sūro rājā ariṭṭho nemi.

ยักษ์ทั้งหลายผู้เที่ยวประกาศไปคือ ตะโตลา ตัตตลา ตะโตตะลา โอชสี เตชสี ตะโตชสี สูระ ราชา อริฏฐะ และเนมิ

‘‘Rahadopi tattha dharaṇī nāma, yato meghā pavassanti;

Vassā yato patāyanti, sabhāpi tattha sālavatī nāma.

ในที่นั้นมีสระโบกขรณีชื่อธรณี ซึ่งเมฆทั้งหลายนำน้ำไปทำให้ฝนตก และฝนก็ไหลลงมาจากสระนั้น ในที่นั้นมีสภาชื่อสาลาวดี

‘‘Yattha yakkhā payirupāsanti, tattha niccaphalā rukkhā;

Nānā dijagaṇā yutā, mayūrakoñcābhirudā;

Kokilādīhi vagguhi.

ในที่ใดที่ยักษ์ทั้งหลายประชุมกัน ในที่นั้นมีต้นไม้มีผลเป็นนิตย์ ประกอบด้วยหมู่สกุณาต่างๆ กึกก้องด้วยเสียงนกยูงและนกกระเรียน และมีเสียงไพเราะจากนกโกกิลาเป็นต้น

‘‘Jīvañjīvakasaddettha, atho oṭṭhavacittakā;

Kukkuṭakā kuḷīrakā, vane pokkharasātakā.

ในที่นั้นมีเสียงนกชีวังชีวะ และมีนกที่ร้องว่า ‘จิตจงตื่น’ มีไก่ป่า ปู และในป่ามีนกโปကขรสาตกะ

‘‘Sukasāḷikasaddettha, daṇḍamāṇavakāni ca;

Sobhati sabbakālaṃ sā, kuveranaḷinī sadā.

ในที่นั้นมีเสียงนกแก้วและนกสาลิกา และมีนกที่ถือท่อนไม้ สระโบกขรณีของท้าวกุเวรนั้นงดงามทุกเมื่อ

‘‘Ito ‘sā uttarā disā’, iti naṃ ācikkhatī jano;

Yaṃ disaṃ abhipāleti, mahārājā yasassi so.

ทิศใดอันมหาราชผู้มียศพระองค์นั้นทรงรักษาอยู่ คนทั้งหลายเรียกทิศนั้นว่า ‘นี่คือทิศอุดร’

‘‘Yakkhānañca adhipati, ‘kuvero’ iti nāmaso;

Ramatī naccagītehi, yakkheheva purakkhato.

ท้าวกุเวรผู้เป็นอธิบดีแห่งยักษ์ทั้งหลาย ทรงบันเทิงอยู่ด้วยการฟ้อนรำขับร้อง โดยมียักษ์ทั้งหลายแวดล้อม

‘‘Puttāpi tassa bahavo, ekanāmāti me sutaṃ;

Asīti dasa eko ca, indanāmā mahabbalā.

ข้าพเจ้าได้สดับมาว่า บุตรของท้าวกุเวรนั้นมีมาก มีชื่ออย่างเดียวกัน คือ ๘๐, ๑๐ และ ๑ องค์ มีนามว่าอินทะ มีกำลังมาก

‘‘Te cāpi buddhaṃ disvāna, buddhaṃ ādiccabandhunaṃ;

Dūratova namassanti, mahantaṃ vītasāradaṃ.

บุตรเหล่านั้นได้เห็นพระพุทธเจ้า ผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ ผู้ยิ่งใหญ่ ผู้ปราศจากความครั่นคร้ามแล้ว ก็พากันนอบน้อมแต่ไกล

‘‘Namo te purisājañña, namo te purisuttama;

Kusalena samekkhasi, amanussāpi taṃ vandanti;

Sutaṃ netaṃ abhiṇhaso, tasmā evaṃ vademase.

ขอนอบน้อมแด่พระองค์ผู้เป็นบุรุษอาชาไนย ขอนอบน้อมแด่พระองค์ผู้เป็นบุรุษสูงสุด พระองค์ทรงพิจารณาโดยกุศล แม้อมนุษย์ทั้งหลายก็ถวายบังคมพระองค์ ข้าพเจ้าทั้งหลายได้ฟังคำนั้นเนืองๆ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวอย่างนี้

‘‘‘Jinaṃ vandatha gotamaṃ, jinaṃ vandāma gotamaṃ;

Vijjācaraṇasampannaṃ, buddhaṃ vandāma gotama’’’nti.

ท่านทั้งหลายจงไหว้พระโคดมผู้ทรงชนะ, เราทั้งหลายไหว้พระโคดมผู้ทรงชนะ, เราทั้งหลายไหว้พระโคดมผู้เป็นพุทธะ ผู้ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ

‘‘Ayaṃ kho sā, mārisa, āṭānāṭiyā rakkhā bhikkhūnaṃ bhikkhunīnaṃ upāsakānaṃ upāsikānaṃ guttiyā rakkhāya avihiṃsāya phāsuvihārāya.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อาฏานาฏิยารักขานี้แล เพื่อคุ้มครอง เพื่อรักษา เพื่อไม่เบียดเบียน เพื่อความอยู่ผาสุก ของภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกาทั้งหลาย

282. ‘‘Yassa [Pg.164] kassaci, mārisa, bhikkhussa vā bhikkhuniyā vā upāsakassa vā upāsikāya vā ayaṃ āṭānāṭiyā rakkhā suggahitā bhavissati samattā pariyāputā. Taṃ ce amanusso yakkho vā yakkhinī vā yakkhapotako vā yakkhapotikā vā yakkhamahāmatto vā yakkhapārisajjo vā yakkhapacāro vā, gandhabbo vā gandhabbī vā gandhabbapotako vā gandhabbapotikā vā gandhabbamahāmatto vā gandhabbapārisajjo vā gandhabbapacāro vā, kumbhaṇḍo vā kumbhaṇḍī vā kumbhaṇḍapotako vā kumbhaṇḍapotikā vā kumbhaṇḍamahāmatto vā kumbhaṇḍapārisajjo vā kumbhaṇḍapacāro vā, nāgo vā nāgī vā nāgapotako vā nāgapotikā vā nāgamahāmatto vā nāgapārisajjo vā nāgapacāro vā, paduṭṭhacitto bhikkhuṃ vā bhikkhuniṃ vā upāsakaṃ vā upāsikaṃ vā gacchantaṃ vā anugaccheyya, ṭhitaṃ vā upatiṭṭheyya, nisinnaṃ vā upanisīdeyya, nipannaṃ vā upanipajjeyya. Na me so, mārisa, amanusso labheyya gāmesu vā nigamesu vā sakkāraṃ vā garukāraṃ vā. Na me so, mārisa, amanusso labheyya āḷakamandāya nāma rājadhāniyā vatthuṃ vā vāsaṃ vā. Na me so, mārisa, amanusso labheyya yakkhānaṃ samitiṃ gantuṃ. Apissu naṃ, mārisa, amanussā anāvayhampi naṃ kareyyuṃ avivayhaṃ. Apissu naṃ, mārisa, amanussā attāhipi paripuṇṇāhi paribhāsāhi paribhāseyyuṃ. Apissu naṃ, mārisa, amanussā rittaṃpissa pattaṃ sīse nikkujjeyyuṃ. Apissu naṃ, mārisa, amanussā sattadhāpissa muddhaṃ phāleyyuṃ.

๒๘๒. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หากภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก หรืออุบาสิกา รูปใดรูปหนึ่ง เรียนอาฏานาฏิยารักขานี้ไว้ดีแล้ว บริบูรณ์ขึ้นใจแล้ว หากอมนุษย์ตนใด คือ ยักษ์ ยักษิณี ลูกยักษ์ ลูกยักษิณี มหาอำมาตย์ยักษ์ บริษัทยักษ์ หรือบริวารยักษ์, คนธรรพ์ คนธรรพี ลูกคนธรรพ์ ลูกคนธรรพี มหาอำมาตย์คนธรรพ์ บริษัทคนธรรพ์ หรือบริวารคนธรรพ์, กุมภัณฑ์ กุมภัณฑี ลูกกุมภัณฑ์ ลูกกุมภัณฑี มหาอำมาตย์กุมภัณฑ์ บริษัทกุมภัณฑ์ หรือบริวารกุมภัณฑ์, นาค นาคี ลูกนาค ลูกนาคี มหาอำมาตย์นาค บริษัทนาค หรือบริวารนาค มีจิตประทุษร้าย ติดตามภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก หรืออุบาสิกา ไม่ว่าขณะเดิน ยืน นั่ง หรือนอน ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อมนุษย์นั้นจะไม่พึงได้ความสักการะหรือความเคารพในหมู่บ้านหรือนิคม ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อมนุษย์นั้นจะไม่พึงได้ที่อยู่หรือที่อาศัยในราชธานีอาฬกมันทา ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อมนุษย์นั้นจะไม่พึงได้ไปสู่ที่ประชุมของยักษ์ อนึ่ง ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เหล่าอมนุษย์จะไม่ทำการวิวาหะและอาวาหะด้วย อนึ่ง ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เหล่าอมนุษย์จะพากันบริภาษด้วยคำบริภาษที่เกี่ยวกับอัตภาพอย่างบริบูรณ์ อนึ่ง ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เหล่าอมนุษย์จะคว่ำบาตรเปล่าบนศีรษะของมัน อนึ่ง ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เหล่าอมนุษย์จะพึงทำให้ศีรษะของมันแตกเป็นเจ็ดเสี่ยง

‘‘Santi hi, mārisa, amanussā caṇḍā ruddhā rabhasā, te neva mahārājānaṃ ādiyanti, na mahārājānaṃ purisakānaṃ ādiyanti, na mahārājānaṃ purisakānaṃ purisakānaṃ ādiyanti. Te kho te, mārisa, amanussā mahārājānaṃ avaruddhā nāma vuccanti. Seyyathāpi, mārisa, rañño māgadhassa vijite mahācorā. Te neva rañño māgadhassa ādiyanti, na rañño māgadhassa purisakānaṃ ādiyanti, na rañño māgadhassa purisakānaṃ purisakānaṃ ādiyanti. Te kho te, mārisa, mahācorā rañño māgadhassa avaruddhā nāma vuccanti. Evameva kho, mārisa, santi amanussā caṇḍā ruddhā rabhasā, te neva mahārājānaṃ ādiyanti, na mahārājānaṃ purisakānaṃ ādiyanti, na mahārājānaṃ purisakānaṃ purisakānaṃ ādiyanti. Te [Pg.165] kho te, mārisa, amanussā mahārājānaṃ avaruddhā nāma vuccanti. Yo hi koci, mārisa, amanusso yakkho vā yakkhinī vā…pe… gandhabbo vā gandhabbī vā … kumbhaṇḍo vā kumbhaṇḍī vā… nāgo vā nāgī vā nāgapotako vā nāgapotikā vā nāgamahāmatto vā nāgapārisajjo vā nāgapacāro vā paduṭṭhacitto bhikkhuṃ vā bhikkhuniṃ vā upāsakaṃ vā upāsikaṃ vā gacchantaṃ vā anugaccheyya, ṭhitaṃ vā upatiṭṭheyya, nisinnaṃ vā upanisīdeyya, nipannaṃ vā upanipajjeyya. Imesaṃ yakkhānaṃ mahāyakkhānaṃ senāpatīnaṃ mahāsenāpatīnaṃ ujjhāpetabbaṃ vikkanditabbaṃ viravitabbaṃ – ‘ayaṃ yakkho gaṇhāti, ayaṃ yakkho āvisati, ayaṃ yakkho heṭheti, ayaṃ yakkho viheṭheti, ayaṃ yakkho hiṃsati, ayaṃ yakkho vihiṃsati, ayaṃ yakkho na muñcatī’ti.

ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ อมนุษย์ที่ดุร้าย หยาบคาย ร้ายกาจ มีอยู่ อมนุษย์เหล่านั้นไม่เชื่อฟังพวกท้าวมหาราช ไม่เชื่อฟังพวกขุนนางของท้าวมหาราช ไม่เชื่อฟังพวกขุนนางของขุนนางของท้าวมหาราช ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ อมนุษย์เหล่านั้น บัณฑิตเรียกว่าเป็นผู้ขัดขืนต่อพวกท้าวมหาราช เปรียบเหมือนข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ในแว่นแคว้นของพระราชาผู้ครองแคว้นมคธ มีพวกมหาโจร มหาโจรเหล่านั้นไม่เชื่อฟังพระราชาผู้ครองแคว้นมคธ ไม่เชื่อฟังพวกขุนนางของพระราชาผู้ครองแคว้นมคธ ไม่เชื่อฟังพวกขุนนางของขุนนางของพระราชาผู้ครองแคว้นมคธ ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ มหาโจรเหล่านั้น บัณฑิตเรียกว่าเป็นผู้ขัดขืนต่อพระราชาผู้ครองแคว้นมคธ ฉันนั้นเหมือนกันแล ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ อมนุษย์ที่ดุร้าย หยาบคาย ร้ายกาจ มีอยู่ อมนุษย์เหล่านั้นไม่เชื่อฟังพวกท้าวมหาราช ไม่เชื่อฟังพวกขุนนางของท้าวมหาราช ไม่เชื่อฟังพวกขุนนางของขุนนางของท้าวมหาราช ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ อมนุษย์เหล่านั้น บัณฑิตเรียกว่าเป็นผู้ขัดขืนต่อพวกท้าวมหาราช ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ อมนุษย์ตนใดตนหนึ่ง คือ ยักษ์ก็ดี นางยักษิณีก็ดี ... คนธรรพ์ก็ดี นางคนธรรพ์ก็ดี ... กุมภัณฑ์ก็ดี นางกุมภัณฑ์ก็ดี ... นาคก็ดี นางนาคก็ดี ลูกนาคก็ดี ลูกนาคตัวเมียก็ดี มหาอำมาตย์ของนาคก็ดี บริษัทของนาคก็ดี หรือผู้รับใช้ของนาคก็ดี มีจิตประทุษร้าย พึงติดตามภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก หรืออุบาสิกา ผู้กำลังเดินไปก็ดี พึงยืนใกล้ผู้กำลังยืนอยู่ก็ดี พึงนั่งใกล้ผู้กำลังนั่งอยู่ก็ดี พึงนอนใกล้ผู้กำลังนอนอยู่ก็ดี พึงแจ้ง พึงร้องเรียน พึงป่าวร้องแก่ยักษ์ มหายักษ์ เสนาบดี มหาเสนาบดีเหล่านี้ว่า ‘ยักษ์ตนนี้จับ ยักษ์ตนนี้เบียดเบียน ยักษ์ตนนี้เบียดเบียนอย่างยิ่ง ยักษ์ตนนี้ทำร้าย ยักษ์ตนนี้ทำร้ายอย่างยิ่ง ยักษ์ตนนี้ไม่ปล่อย’ ดังนี้

283. ‘‘Katamesaṃ yakkhānaṃ mahāyakkhānaṃ senāpatīnaṃ mahāsenāpatīnaṃ?

๒๘๓. พึงแจ้งแก่ยักษ์ มหายักษ์ เสนาบดี มหาเสนาบดี เหล่าไหนบ้าง

‘‘Indo somo varuṇo ca, bhāradvājo pajāpati;

Candano kāmaseṭṭho ca, kinnughaṇḍu nighaṇḍu ca.

คือ อินทะ โสมะ วรุณะ ภารัทวาชะ ปชาบดี จันทะนะ กามเสฏฐะ กินนุฆัณฑุ นิฆัณฑุ

‘‘Panādo opamañño ca, devasūto ca mātali;

Cittaseno ca gandhabbo, naḷo rājā janesabho.

ปนาทะ โอปมัญญะ เทวสุตะ มาตะลิ จิตตเสนะผู้เป็นคนธรรพ์ นโฬราชะ ชเนสภะ

‘‘Sātāgiro hemavato, puṇṇako karatiyo guḷo;

Sivako mucalindo ca, vessāmitto yugandharo.

สาตาคิระ เหมวตะ ปุณณกะ กะระติยะ คุฬะ สิวกะ มุจลินทะ เวสสามิตตะ ยุคันธระ

‘‘Gopālo supparodho ca, hiri netti ca mandiyo;

Pañcālacaṇḍo āḷavako, pajjunno sumano sumukho;

Dadhimukho maṇi māṇivaro dīgho, atho serīsako saha.

โคปาละ สุปปโรธะ หิริ เนตติ มันทิยะ ปัญจาลจัณฑะ อาฬวกะ ปัชชุนนะ สุมนะ สุมุขะ ทธิมุขะ มณิ มาณิวระ ทีฆะ พร้อมด้วยเสรีสกะ

‘‘Imesaṃ yakkhānaṃ mahāyakkhānaṃ senāpatīnaṃ mahāsenāpatīnaṃ ujjhāpetabbaṃ vikkanditabbaṃ viravitabbaṃ – ‘ayaṃ yakkho gaṇhāti, ayaṃ yakkho āvisati, ayaṃ yakkho heṭheti, ayaṃ yakkho viheṭheti, ayaṃ yakkho hiṃsati, ayaṃ yakkho vihiṃsati, ayaṃ yakkho na muñcatī’ti.

พึงแจ้ง พึงร้องเรียน พึงป่าวร้องแก่ยักษ์ มหายักษ์ เสนาบดี มหาเสนาบดีเหล่านี้ว่า ‘ยักษ์ตนนี้จับ ยักษ์ตนนี้สิง ยักษ์ตนนี้เบียดเบียน ยักษ์ตนนี้เบียดเบียนอย่างยิ่ง ยักษ์ตนนี้ทำร้าย ยักษ์ตนนี้ทำร้ายอย่างยิ่ง ยักษ์ตนนี้ไม่ปล่อย’ ดังนี้

‘‘Ayaṃ [Pg.166] kho sā, mārisa, āṭānāṭiyā rakkhā bhikkhūnaṃ bhikkhunīnaṃ upāsakānaṃ upāsikānaṃ guttiyā rakkhāya avihiṃsāya phāsuvihārāya. Handa ca dāni mayaṃ, mārisa, gacchāma bahukiccā mayaṃ bahukaraṇīyā’’ti. ‘‘Yassadāni tumhe mahārājāno kālaṃ maññathā’’ti.

ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ นี้แลคือ อาฏานาฏิยารักขา เพื่อคุ้มครอง เพื่อรักษา เพื่อความไม่เบียดเบียน เพื่อความอยู่ผาสุก ของภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา ทั้งหลาย ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ บัดนี้ พวกข้าพระองค์จะขอทูลลากลับ เพราะพวกข้าพระองค์มีกิจมาก มีธุระที่จะต้องทำมาก (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) ดูก่อนท้าวมหาราชทั้งหลาย พวกท่านจงกำหนดเวลาที่สมควรในบัดนี้เถิด

284. Atha kho cattāro mahārājā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā tatthevantaradhāyiṃsu. Tepi kho yakkhā uṭṭhāyāsanā appekacce bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā tatthevantaradhāyiṃsu. Appekacce bhagavatā saddhiṃ sammodiṃsu, sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā tatthevantaradhāyiṃsu. Appekacce yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā tatthevantaradhāyiṃsu. Appekacce nāmagottaṃ sāvetvā tatthevantaradhāyiṃsu. Appekacce tuṇhībhūtā tatthevantaradhāyiṃsūti.

๒๘๔. ลำดับนั้น ท้าวมหาราชทั้ง ๔ ลุกจากอาสนะ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณแล้ว หายไปในที่นั้นเอง แม้ยักษ์เหล่านั้นก็ลุกจากอาสนะ บางพวกถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณแล้ว หายไปในที่นั้นเอง บางพวกได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาค ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว หายไปในที่นั้นเอง บางพวกประนมอัญชลีไปทางพระผู้มีพระภาคแล้ว หายไปในที่นั้นเอง บางพวกประกาศชื่อและโคตรแล้ว หายไปในที่นั้นเอง บางพวกนิ่งเฉย หายไปในที่นั้นเอง

Paṭhamabhāṇavāro niṭṭhito.

ปฐมภาณวาร จบ

Dutiyabhāṇavāro

ทุติยภาณวาร

285. Atha kho bhagavā tassā rattiyā accayena bhikkhū āmantesi – ‘‘imaṃ, bhikkhave, rattiṃ cattāro mahārājā mahatiyā ca yakkhasenāya mahatiyā ca gandhabbasenāya mahatiyā ca kumbhaṇḍasenāya mahatiyā ca nāgasenāya catuddisaṃ rakkhaṃ ṭhapetvā catuddisaṃ gumbaṃ ṭhapetvā catuddisaṃ ovaraṇaṃ ṭhapetvā abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇā kevalakappaṃ gijjhakūṭaṃ pabbataṃ obhāsetvā yenāhaṃ tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā maṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Tepi kho, bhikkhave, yakkhā appekacce maṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Appekacce mayā saddhiṃ sammodiṃsu, sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Appekacce yenāhaṃ tenañjaliṃ paṇāmetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Appekacce nāmagottaṃ sāvetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Appekacce tuṇhībhūtā ekamantaṃ nisīdiṃsu.

๒๘๕. ครั้งนั้นแล เมื่อราตรีนั้นล่วงไปแล้ว พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้วตรัสว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อคืนนี้ ท้าวมหาราชทั้ง ๔ พร้อมด้วยเสนายักษ์หมู่ใหญ่ พร้อมด้วยเสนาคนธรรพ์หมู่ใหญ่ พร้อมด้วยเสناكุมภัณฑ์หมู่ใหญ่ พร้อมด้วยเสนานาคหมู่ใหญ่ จัดวางกองกำลังรักษาไว้ในทิศทั้ง ๔ จัดวางกองกำลังเป็นหมู่ไว้ในทิศทั้ง ๔ จัดวางกองกำลังป้องกันไว้ในทิศทั้ง ๔ เมื่อปฐมยามล่วงไปแล้ว มีวรรณะงดงามยิ่งนัก ทำภูเขาคิชฌกูฏโดยรอบทั้งหมดให้สว่างไสวแล้ว เข้ามาหาเราถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้ถวายอภิวาทเราแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ยักษ์เหล่านั้น บางพวกถวายอภิวาทเราแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง บางพวกได้ปราศรัยกับเรา ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว ได้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง บางพวกประนมอัญชลีมาทางเราแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง บางพวกประกาศชื่อและโคตรแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง บางพวกนิ่งเฉย นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง

286. ‘‘Ekamantaṃ nisinno kho, bhikkhave, vessavaṇo mahārājā maṃ etadavoca – ‘santi hi, bhante, uḷārā yakkhā bhagavato appasannā…pe… santi hi[Pg.167], bhante nīcā yakkhā bhagavato pasannā. Yebhuyyena kho pana, bhante, yakkhā appasannāyeva bhagavato. Taṃ kissa hetu? Bhagavā hi, bhante, pāṇātipātā veramaṇiyā dhammaṃ deseti… surāmerayamajjappamādaṭṭhānā veramaṇiyā dhammaṃ deseti. Yebhuyyena kho pana, bhante, yakkhā appaṭiviratāyeva pāṇātipātā… appaṭiviratā surāmerayamajjappamādaṭṭhānā. Tesaṃ taṃ hoti appiyaṃ amanāpaṃ. Santi hi, bhante, bhagavato sāvakā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevanti appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppāni. Tattha santi uḷārā yakkhā nivāsino, ye imasmiṃ bhagavato pāvacane appasannā, tesaṃ pasādāya uggaṇhātu, bhante, bhagavā āṭānāṭiyaṃ rakkhaṃ bhikkhūnaṃ bhikkhunīnaṃ upāsakānaṃ upāsikānaṃ guttiyā rakkhāya avihiṃsāya phāsuvihārāyā’ti. Adhivāsesiṃ kho ahaṃ, bhikkhave, tuṇhībhāvena. Atha kho, bhikkhave, vessavaṇo mahārājā me adhivāsanaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ āṭānāṭiyaṃ rakkhaṃ abhāsi –

๒๘๖. ภิกษุทั้งหลาย ท้าวเวสวัณมหาราชประทับนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลคำนี้กะเราว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เป็นความจริง ยักษ์ผู้มีศักดิ์ใหญ่ที่ไม่เลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคก็มี ...ฯลฯ... ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เป็นความจริง ยักษ์ผู้มีศักดิ์น้อยที่เลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคก็มี แต่โดยส่วนมาก พวกยักษ์ไม่เลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคเลย ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะพระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมเพื่อเว้นจากการฆ่าสัตว์ ...ฯลฯ... เพื่อเว้นจากเหตุเป็นที่ตั้งแห่งความประมาทคือการดื่มสุราและเมรัย แต่โดยส่วนมาก พวกยักษ์ไม่เว้นขาดจากการฆ่าสัตว์ ...ฯลฯ... ไม่เว้นขาดจากเหตุเป็นที่ตั้งแห่งความประมาทคือการดื่มสุราและเมรัย คำสอนนั้นจึงไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่พอใจของยักษ์เหล่านั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เป็นความจริง สาวกของพระผู้มีพระภาคเสพเสนาสนะอันสงัด คือป่าและป่าเปลี่ยว มีเสียงน้อย มีเสียงอึกทึกน้อย ปราศจากลมจากคนเดิน เหมาะแก่การทำกรรมลับของมนุษย์ สมควรแก่การหลีกเร้น ในเสนาสนะเหล่านั้น มียักษ์ผู้มีศักดิ์ใหญ่อาศัยอยู่ ซึ่งไม่เลื่อมใสในพระปาพจน์ของพระผู้มีพระภาค ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคทรงเรียนเอาอาฏานาฏิยารักขา เพื่อความเลื่อมใสของยักษ์เหล่านั้น เพื่อคุ้มครอง เพื่อรักษา เพื่อไม่เบียดเบียน เพื่อความอยู่ผาสุกของภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกาเถิด’ ภิกษุทั้งหลาย เราได้รับอาราธนาด้วยดุษณีภาพ ครั้งนั้นแล ภิกษุทั้งหลาย ท้าวเวสวัณมหาราชทรงทราบการรับอาราธนาของเราแล้ว จึงได้กล่าวอาฏานาฏิยารักขานี้ในเวลานั้นว่า

287. ‘Vipassissa ca namatthu, cakkhumantassa sirīmato.

๒๘๗. ขอนอบน้อมแด่พระวิปัสสีพุทธเจ้า ผู้มีพระจักษุ ผู้มีสิริ

Sikhissapi ca namatthu, sabbabhūtānukampino.

ขอนอบน้อมแด่พระสิขีพุทธเจ้า ผู้ทรงอนุเคราะห์แก่สรรพสัตว์

‘Vessabhussa ca namatthu, nhātakassa tapassino;

Namatthu kakusandhassa, mārasenāpamaddino.

ขอนอบน้อมแด่พระเวสสภูพุทธเจ้า ผู้ทรงชำระกิเลสแล้ว ผู้ทรงมีตบะ ขอนอบน้อมแด่พระกกุสันธพุทธเจ้า ผู้ทรงย่ำยีเสนาแห่งมาร

‘Koṇāgamanassa namatthu, brāhmaṇassa vusīmato;

Kassapassa ca namatthu, vippamuttassa sabbadhi.

ขอนอบน้อมแด่พระโกนาคมนพุทธเจ้า ผู้เป็นพราหมณ์ ผู้ทรงอยู่จบพรหมจรรย์แล้ว ขอนอบน้อมแด่พระกัสสปพุทธเจ้า ผู้ทรงหลุดพ้นแล้วในธรรมทั้งปวง

‘Aṅgīrasassa namatthu, sakyaputtassa sirīmato;

Yo imaṃ dhammaṃ desesi, sabbadukkhāpanūdanaṃ.

ขอนอบน้อมแด่พระพุทธเจ้าผู้มีพระรัศมี ผู้เป็นศากยบุตร ผู้มีสิริ พระองค์ใดทรงแสดงธรรมนี้อันเป็นเครื่องบรรเทาสรรพทุกข์

‘Ye cāpi nibbutā loke, yathābhūtaṃ vipassisuṃ;

Te janā apisuṇātha, mahantā vītasāradā.

ก็พระพุทธเจ้าเหล่าใดในโลกผู้ดับกิเลสแล้ว ทรงเห็นแจ้งตามความเป็นจริง พระพุทธเจ้าเหล่านั้นไม่ตรัสคำส่อเสียด เป็นผู้ยิ่งใหญ่ ปราศจากความหวาดสะดุ้ง

‘Hitaṃ devamanussānaṃ, yaṃ namassanti gotamaṃ;

Vijjācaraṇasampannaṃ, mahantaṃ vītasāradaṃ.

เทพและมนุษย์ทั้งหลาย นอบน้อมพระโคตมพุทธเจ้าพระองค์ใด ผู้ทรงเกื้อกูลแก่เทพและมนุษย์ ผู้ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ ผู้ยิ่งใหญ่ ผู้ปราศจากความหวาดสะดุ้ง

288. ‘Yato uggacchati sūriyo, ādicco maṇḍalī mahā.

๒๘๘. ดวงอาทิตย์ผู้เป็นอทิจจโคตร มีมณฑลใหญ่ อุทัยขึ้นมาจากทิศใด

Yassa cuggacchamānassa, saṃvarīpi nirujjhati;

Yassa cuggate sūriye, ‘‘divaso’’ti pavuccati.

เมื่อดวงอาทิตย์นั้นอุทัยขึ้นมา ราตรีก็ดับไป เมื่อดวงอาทิตย์อุทัยขึ้นแล้ว ทิศนั้นย่อมถูกเรียกว่า ‘ทิวา’ (กลางวัน)

‘Rahadopi [Pg.168] tattha gambhīro, samuddo saritodako;

Evaṃ taṃ tattha jānanti, ‘‘samuddo saritodako’’.

ในทิศนั้นมีห้วงน้ำลึก คือสมุทรมีน้ำไหลไป ชนทั้งหลายในทิศนั้นย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘นั่นคือสมุทรมีน้ำไหลไป’

‘Ito ‘‘sā purimā disā’’, iti naṃ ācikkhatī jano;

Yaṃ disaṃ abhipāleti, mahārājā yasassi so.

ชนทั้งหลายเรียกทิศนั้นจากที่นี้ว่า ‘นั่นคือทิศบูรพา’ ท้าวมหาราชผู้มียศพระองค์นั้นทรงคุ้มครองอยู่ซึ่งทิศใด

‘Gandhabbānaṃ adhipati, ‘‘dhataraṭṭho’’ti nāmaso;

Ramatī naccagītehi, gandhabbehi purakkhato.

ท้าวเธอทรงเป็นอธิบดีแห่งคนธรรพ์ มีพระนามว่า ‘ท้าวธตรฐ’ ทรงรื่นรมย์อยู่ด้วยการฟ้อนรำขับร้อง มีพวกคนธรรพ์แวดล้อม

‘Puttāpi tassa bahavo, ekanāmāti me sutaṃ;

Asīti dasa eko ca, indanāmā mahabbalā.

ข้าพเจ้าได้สดับมาว่า โอรสของท้าวเธอก็มีมาก มีนามเดียวกัน มี ๙๑ องค์ มีนามว่า ‘อินทะ’ มีกำลังมาก

‘Te cāpi buddhaṃ disvāna, buddhaṃ ādiccabandhunaṃ;

Dūratova namassanti, mahantaṃ vītasāradaṃ.

แม้โอรสเหล่านั้น ครั้นได้เห็นพระพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ ผู้ยิ่งใหญ่ ผู้ปราศจากความหวาดสะดุ้งแล้ว ย่อมนอบน้อมแต่ไกล

‘Namo te purisājañña, namo te purisuttama;

Kusalena samekkhasi, amanussāpi taṃ vandanti;

Sutaṃ netaṃ abhiṇhaso, tassā evaṃ vademase.

‘ขอนอบน้อมแด่พระองค์ผู้เป็นบุรุษอาชาไนย ขอนอบน้อมแด่พระองค์ผู้เป็นบุรุษสูงสุด พระองค์ทรงพิจารณาเห็นด้วยพระปรีชา แม้พวกอมนุษย์ก็ถวายบังคมพระองค์ ข้าพเจ้าทั้งหลายได้ฟังคำนั้นเนืองๆ เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าทั้งหลายจึงกล่าวอย่างนี้ว่า

‘‘Jinaṃ vandatha gotamaṃ, jinaṃ vandāma gotamaṃ;

Vijjācaraṇasampannaṃ, buddhaṃ vandāma gotamaṃ’’.

‘ท่านทั้งหลายจงถวายบังคมพระโคตมพุทธเจ้าผู้ทรงเป็นพระชินะเถิด’ ‘ข้าพเจ้าทั้งหลายถวายบังคมพระโคตมพุทธเจ้าผู้ทรงเป็นพระชินะ’ ‘ข้าพเจ้าทั้งหลายถวายบังคมพระโคตมพุทธเจ้าผู้ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ’

289. ‘Yena petā pavuccanti, pisuṇā piṭṭhimaṃsikā.

๒๘๙. ทิศที่คนตาย คนส่อเสียด คนนินทา

Pāṇātipātino luddā, corā nekatikā janā.

คนฆ่าสัตว์ คนหยาบช้า พวกโจร และคนหลอกลวง ถูกกล่าวถึง

‘Ito ‘‘sā dakkhiṇā disā’’, iti naṃ ācikkhatī jano;

Yaṃ disaṃ abhipāleti, mahārājā yasassi so.

ชนทั้งหลายเรียกทิศนั้นจากที่นี้ว่า ‘นั่นคือทิศทักษิณ’ ท้าวมหาราชผู้มียศพระองค์นั้นทรงคุ้มครองอยู่ซึ่งทิศใด

‘Kumbhaṇḍānaṃ adhipati, ‘‘virūḷho’’ iti nāmaso;

Ramatī naccagītehi, kumbhaṇḍehi purakkhato.

ท้าวเธอทรงเป็นอธิบดีแห่งกุมภัณฑ์ มีพระนามว่า ‘ท้าววิรุฬห์’ ทรงรื่นรมย์อยู่ด้วยการฟ้อนรำขับร้อง มีพวกกุมภัณฑ์แวดล้อม

‘Puttāpi tassa bahavo, ekanāmāti me sutaṃ;

Asīti dasa eko ca, indanāmā mahabbalā.

ข้าพเจ้าได้สดับมาว่า โอรสของท้าวเธอก็มีมาก มีนามเดียวกัน มี ๙๑ องค์ มีนามว่า ‘อินทะ’ มีกำลังมาก

‘Te cāpi buddhaṃ disvāna, buddhaṃ ādiccabandhunaṃ;

Dūratova namassanti, mahantaṃ vītasāradaṃ.

แม้โอรสเหล่านั้น ครั้นได้เห็นพระพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ ผู้ยิ่งใหญ่ ผู้ปราศจากความหวาดสะดุ้งแล้ว ย่อมนอบน้อมแต่ไกล

‘Namo [Pg.169] te purisājañña, namo te purisuttama;

Kusalena samekkhasi, amanussāpi taṃ vandanti;

Sutaṃ netaṃ abhiṇhaso, tasmā evaṃ vademase.

‘ขอนอบน้อมแด่พระองค์ผู้เป็นบุรุษอาชาไนย ขอนอบน้อมแด่พระองค์ผู้เป็นบุรุษสูงสุด พระองค์ทรงพิจารณาเห็นด้วยพระปรีชา แม้พวกอมนุษย์ก็ถวายบังคมพระองค์ ข้าพเจ้าทั้งหลายได้ฟังคำนั้นเนืองๆ เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าทั้งหลายจึงกล่าวอย่างนี้ว่า

‘‘Jinaṃ vandatha gotamaṃ, jinaṃ vandāma gotamaṃ;

Vijjācaraṇasampannaṃ, buddhaṃ vandāma gotamaṃ’’.

‘ท่านทั้งหลายจงถวายบังคมพระโคตมพุทธเจ้าผู้ทรงเป็นพระชินะเถิด’ ‘ข้าพเจ้าทั้งหลายถวายบังคมพระโคตมพุทธเจ้าผู้ทรงเป็นพระชินะ’ ‘ข้าพเจ้าทั้งหลายถวายบังคมพระโคตมพุทธเจ้าผู้ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ’

290. ‘Yattha coggacchati sūriyo, ādicco maṇḍalī mahā.

๒๙๐. ดวงอาทิตย์ผู้เป็นอทิจจโคตร มีมณฑลใหญ่ อัสดงคตในทิศใด

Yassa coggacchamānassa, divasopi nirujjhati;

Yassa coggate sūriye, ‘‘saṃvarī’’ti pavuccati.

เมื่อดวงอาทิตย์นั้นอัสดงคต ทิวาก็ดับไป เมื่อดวงอาทิตย์อัสดงคตแล้ว ทิศนั้นย่อมถูกเรียกว่า ‘ราตรี’

‘Rahadopi tattha gambhīro, samuddo saritodako;

Evaṃ taṃ tattha jānanti, samuddo saritodako.

ในทิศนั้นมีห้วงน้ำลึก คือสมุทรมีน้ำไหลไป ชนทั้งหลายในทิศนั้นย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘นั่นคือสมุทรมีน้ำไหลไป’

‘Ito ‘‘sā pacchimā disā’’, iti naṃ ācikkhatī jano;

Yaṃ disaṃ abhipāleti, mahārājā yasassi so.

ชนทั้งหลายเรียกทิศนั้นจากที่นี้ว่า ‘นั่นคือทิศปัจฉิม’ ท้าวมหาราชผู้มียศพระองค์นั้นทรงคุ้มครองอยู่ซึ่งทิศใด

‘Nāgānañca adhipati, ‘‘virūpakkho’’ti nāmaso;

Ramatī naccagītehi, nāgeheva purakkhato.

ท้าวเธอทรงเป็นอธิบดีแห่งนาค มีพระนามว่า ‘ท้าววิรูปักษ์’ ทรงรื่นรมย์อยู่ด้วยการฟ้อนรำขับร้อง มีพวกนาคแวดล้อม

‘Puttāpi tassa bahavo, ekanāmāti me sutaṃ;

Asīti dasa eko ca, indanāmā mahabbalā.

ข้าพเจ้าได้สดับมาว่า ท้าวกุเวรนั้นมีโอรสเป็นอันมาก มีนามเหมือนกันหมด คือ มีโอรส ๘๐ องค์ ๑๐ องค์ และ ๑ องค์ (รวม ๙๑ องค์) มีนามว่าอินทะ มีกำลังมาก

‘Te cāpi buddhaṃ disvāna, buddhaṃ ādiccabandhunaṃ;

Dūratova namassanti, mahantaṃ vītasāradaṃ.

โอรสเหล่านั้นได้เห็นพระพุทธเจ้า ผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ ผู้ยิ่งใหญ่ ผู้ปราศจากความครั่นคร้ามแล้ว ก็พากันนอบน้อมแต่ไกล

‘Namo te purisājañña, namo te purisuttama;

Kusalena samekkhasi, amanussāpi taṃ vandanti;

Sutaṃ netaṃ abhiṇhaso, tasmā evaṃ vademase.

(พวกเขากล่าวว่า) ขอนอบน้อมแด่พระองค์ ผู้บุรุษอาชาไนย ขอนอบน้อมแด่พระองค์ ผู้บุรุษสูงสุด พระองค์ทรงตรวจดู (หมู่สัตว์) ด้วยพระปัญญาอันเกษม แม้พวกอมนุษย์ก็นอบน้อมพระองค์ ข้าพเจ้าทั้งหลายได้ฟังคำนี้มาเนืองๆ ฉะนั้น พวกข้าพเจ้าจึงกล่าวอย่างนี้

‘‘Jinaṃ vandatha gotamaṃ, jinaṃ vandāma gotamaṃ;

Vijjācaraṇasampannaṃ, buddhaṃ vandāma gotamaṃ’’.

ท่านทั้งหลายจงนอบน้อมพระโคดมผู้ทรงชัย พวกเราขอนอบน้อมพระโคดมผู้ทรงชัย พวกเราขอนอบน้อมพระโคดมผู้เป็นพุทธะ ผู้ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ

291. ‘Yena uttarakuruvho, mahāneru sudassano.

๒๙๑. ทิศที่ทวีปชื่ออุตตรกุรุตั้งอยู่ มีภูเขาพระสุเมรุอันงดงาม

Manussā tattha jāyanti, amamā apariggahā.

มนุษย์ที่เกิดในทวีปนั้น ไม่มีความยึดถือว่าเป็นของเรา ไม่มีความหวงแหน

‘Na [Pg.170] te bījaṃ pavapanti, nāpi nīyanti naṅgalā;

Akaṭṭhapākimaṃ sāliṃ, paribhuñjanti mānusā.

มนุษย์เหล่านั้นไม่ต้องหว่านพืช ทั้งไถก็ไม่ต้องนำไปใช้ พวกเขาบริโภคข้าวสาลีที่สุกเองโดยไม่ต้องไถ

‘Akaṇaṃ athusaṃ suddhaṃ, sugandhaṃ taṇḍulapphalaṃ;

Tuṇḍikīre pacitvāna, tato bhuñjanti bhojanaṃ.

พวกเขาหุงข้าวสารที่ไม่มีรำ ไม่มีแกลบ บริสุทธิ์ มีกลิ่นหอม ในหม้อแล้วจึงบริโภคโภชนะนั้น

‘Gāviṃ ekakhuraṃ katvā, anuyanti disodisaṃ;

Pasuṃ ekakhuraṃ katvā, anuyanti disodisaṃ.

พวกเขาทำโคให้เป็นพาหนะแล้วเดินทางไปทั่วทุกทิศ ทำปศุสัตว์ให้เป็นพาหนะแล้วเดินทางไปทั่วทุกทิศ

‘Itthiṃ vā vāhanaṃ katvā, anuyanti disodisaṃ;

Purisaṃ vāhanaṃ katvā, anuyanti disodisaṃ.

ทำหญิงให้เป็นพาหนะแล้วเดินทางไปทั่วทุกทิศ ทำชายให้เป็นพาหนะแล้วเดินทางไปทั่วทุกทิศ

‘Kumāriṃ vāhanaṃ katvā, anuyanti disodisaṃ;

Kumāraṃ vāhanaṃ katvā, anuyanti disodisaṃ.

ทำเด็กหญิงให้เป็นพาหนะแล้วเดินทางไปทั่วทุกทิศ ทำเด็กชายให้เป็นพาหนะแล้วเดินทางไปทั่วทุกทิศ

‘Te yāne abhiruhitvā,Sabbā disā anupariyāyanti;

Pacārā tassa rājino.

เหล่าบริวารของท้าวมหาราชนั้น ขึ้นสู่ยานเหล่านั้นแล้ว ย่อมเที่ยวไปยังทิศทั้งปวง

‘Hatthiyānaṃ assayānaṃ,Dibbaṃ yānaṃ upaṭṭhitaṃ;

Pāsādā sivikā ceva,Mahārājassa yasassino.

ยานช้าง ยานม้า ยานทิพย์ ปราสาท และวอ ย่อมปรากฏแด่ท้าวมหาราชผู้มียศนั้น

‘Tassa ca nagarā ahu,Antalikkhe sumāpitā;

Āṭānāṭā kusināṭā parakusināṭā,Nāṭasuriyā parakusiṭanāṭā.

ท้าวมหาราชนั้นมีนครที่เนรมิตไว้อย่างดีในอากาศ คือ เมืองอาฏานาฏา กุสินาฏา ปรกุสินาฏา นาฏสุริยา และปรกุสิฏนาฏา

‘Uttarena kasivanto,Janoghamaparena ca;

Navanavutiyo ambaraambaravatiyo,Āḷakamandā nāma rājadhānī.

ทางทิศเหนือมีเมืองกสิวันตะ ทางทิศตะวันตกมีเมืองชโนฆะ ยังมีเมืองนวนาวุติโย เมืองอัมพรอัมพรวติโย และราชธานีชื่ออาฬกมันทา

‘Kuverassa kho pana, mārisa, mahārājassa visāṇā nāma rājadhānī;

Tasmā kuvero mahārājā, ‘‘vessavaṇo’’ti pavuccati.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ท้าวมหาราชกุเวรมีราชธานีชื่อวิสาณา เพราะเหตุนั้น ท้าวมหาราชกุเวรจึงถูกเรียกว่า ‘เวสสวัณณะ’

‘Paccesanto [Pg.171] pakāsenti, tatolā tattalā tatotalā;

Ojasi tejasi tatojasī, sūro rājā ariṭṭho nemi.

ยักษ์ผู้เที่ยวสอบถาม (ข่าวคราว) คือ ตะโตลา ตัตตลา ตะโตตลา โอชสี เตชสี ตะโตชสี สูระ ราชา อริฏฐะ และเนมิ

‘Rahadopi tattha dharaṇī nāma, yato meghā pavassanti;

Vassā yato patāyanti, sabhāpi tattha sālavatī nāma.

ในที่นั้นมีสระชื่อธรณี เมฆตั้งขึ้นจากสระนั้นแล้วย่อมให้ฝนตกลงมา น้ำฝนย่อมไหลออกจากสระนั้น ในที่นั้นมีสภาชื่อสาลวดี

‘Yattha yakkhā payirupāsanti, tattha niccaphalā rukkhā;

Nānā dijagaṇā yutā, mayūrakoñcābhirudā;

Kokilādīhi vagguhi.

ในที่ที่ยักษ์ทั้งหลายประชุมกันนั้น มีต้นไม้ที่ออกผลตลอดกาล ประกอบด้วยหมู่นกนานาชนิด เสียงนกยูงและนกกระเรียนกังวานไพเราะด้วยเสียงนกโกกิลาเป็นต้น

‘Jīvañjīvakasaddettha, atho oṭṭhavacittakā;

Kukkuṭakā kuḷīrakā, vane pokkharasātakā.

ในที่นั้นมีเสียงนกชีวังชีวะ และยังมีนกโอฏฐวจิตตกะ ไก่ป่า ปู และในป่าก็มีนกปกขรสาตกะ

‘Sukasāḷika saddettha, daṇḍamāṇavakāni ca;

Sobhati sabbakālaṃ sā, kuveranaḷinī sadā.

ในที่นั้นมีเสียงนกแก้วนกสาลิกา และนกทัณฑมาณพ สระโบกขรณีของท้าวกุเวรนั้นงดงามอยู่เสมอ ตลอดกาลทุกเมื่อ

‘Ito ‘‘sā uttarā disā’’, iti naṃ ācikkhatī jano;

Yaṃ disaṃ abhipāleti, mahārājā yasassi so.

ทิศที่ท้าวมหาราชผู้มียศนั้นปกครองอยู่ ทิศนั้นชนทั้งหลายเรียกว่า ‘ทิศอุดร’ (นับ) จากที่นี้ไป

‘Yakkhānañca adhipati, ‘‘kuvero’’ iti nāmaso;

Ramatī naccagītehi, yakkheheva purakkhato.

ท้าวกุเวรผู้เป็นอธิบดีแห่งยักษ์ มีหมู่ยักษ์แวดล้อม ย่อมเพลิดเพลินอยู่ด้วยการฟ้อนรำขับร้อง

‘Puttāpi tassa bahavo, ekanāmāti me sutaṃ;

Asīti dasa eko ca, indanāmā mahabbalā.

ข้าพเจ้าได้สดับมาว่า ท้าวกุเวรนั้นมีโอรสเป็นอันมาก มีนามเหมือนกันหมด คือ มีโอรส ๘๐ องค์ ๑๐ องค์ และ ๑ องค์ (รวม ๙๑ องค์) มีนามว่าอินทะ มีกำลังมาก

‘Te cāpi buddhaṃ disvāna, buddhaṃ ādiccabandhunaṃ;

Dūratova namassanti, mahantaṃ vītasāradaṃ.

โอรสเหล่านั้นได้เห็นพระพุทธเจ้า ผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ ผู้ยิ่งใหญ่ ผู้ปราศจากความครั่นคร้ามแล้ว ก็พากันนอบน้อมแต่ไกล

‘Namo te purisājañña, namo te purisuttama;

Kusalena samekkhasi, amanussāpi taṃ vandanti;

Sutaṃ netaṃ abhiṇhaso, tasmā evaṃ vademase.

(พวกเขากล่าวว่า) ขอนอบน้อมแด่พระองค์ ผู้บุรุษอาชาไนย ขอนอบน้อมแด่พระองค์ ผู้บุรุษสูงสุด พระองค์ทรงตรวจดู (หมู่สัตว์) ด้วยพระปัญญาอันเกษม แม้พวกอมนุษย์ก็นอบน้อมพระองค์ ข้าพเจ้าทั้งหลายได้ฟังคำนี้มาเนืองๆ ฉะนั้น พวกข้าพเจ้าจึงกล่าวอย่างนี้

‘‘Jinaṃ vandatha gotamaṃ, jinaṃ vandāma gotamaṃ;

Vijjācaraṇasampannaṃ, buddhaṃ vandāma gotama’’nti.

ท่านทั้งหลายจงนอบน้อมพระโคดมผู้ทรงชัย พวกเราขอนอบน้อมพระโคดมผู้ทรงชัย พวกเราขอนอบน้อมพระโคดมผู้เป็นพุทธะ ผู้ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ

292. ‘Ayaṃ kho sā, mārisa, āṭānāṭiyā rakkhā bhikkhūnaṃ bhikkhunīnaṃ upāsakānaṃ upāsikānaṃ guttiyā rakkhāya avihiṃsāya phāsuvihārāya. Yassa kassaci, mārisa, bhikkhussa vā bhikkhuniyā vā upāsakassa vā upāsikāya [Pg.172] vā ayaṃ āṭānāṭiyā rakkhā suggahitā bhavissati samattā pariyāputā taṃ ce amanusso yakkho vā yakkhinī vā…pe… gandhabbo vā gandhabbī vā…pe… kumbhaṇḍo vā kumbhaṇḍī vā…pe… nāgo vā nāgī vā nāgapotako vā nāgapotikā vā nāgamahāmatto vā nāgapārisajjo vā nāgapacāro vā, paduṭṭhacitto bhikkhuṃ vā bhikkhuniṃ vā upāsakaṃ vā upāsikaṃ vā gacchantaṃ vā anugaccheyya, ṭhitaṃ vā upatiṭṭheyya, nisinnaṃ vā upanisīdeyya, nipannaṃ vā upanipajjeyya. Na me so, mārisa, amanusso labheyya gāmesu vā nigamesu vā sakkāraṃ vā garukāraṃ vā. Na me so, mārisa, amanusso labheyya āḷakamandāya nāma rājadhāniyā vatthuṃ vā vāsaṃ vā. Na me so, mārisa, amanusso labheyya yakkhānaṃ samitiṃ gantuṃ. Apissu naṃ, mārisa, amanussā anāvayhampi naṃ kareyyuṃ avivayhaṃ. Apissu naṃ, mārisa, amanussā attāhi paripuṇṇāhi paribhāsāhi paribhāseyyuṃ. Apissu naṃ, mārisa, amanussā rittaṃpissa pattaṃ sīse nikkujjeyyuṃ. Apissu naṃ, mārisa, amanussā sattadhāpissa muddhaṃ phāleyyuṃ. Santi hi, mārisa, amanussā caṇḍā ruddhā rabhasā, te neva mahārājānaṃ ādiyanti, na mahārājānaṃ purisakānaṃ ādiyanti, na mahārājānaṃ purisakānaṃ purisakānaṃ ādiyanti. Te kho te, mārisa, amanussā mahārājānaṃ avaruddhā nāma vuccanti. Seyyathāpi, mārisa, rañño māgadhassa vijite mahācorā. Te neva rañño māgadhassa ādiyanti, na rañño māgadhassa purisakānaṃ ādiyanti, na rañño māgadhassa purisakānaṃ purisakānaṃ ādiyanti. Te kho te, mārisa, mahācorā rañño māgadhassa avaruddhā nāma vuccanti. Evameva kho, mārisa, santi amanussā caṇḍā ruddhā rabhasā, te neva mahārājānaṃ ādiyanti, na mahārājānaṃ purisakānaṃ ādiyanti, na mahārājānaṃ purisakānaṃ purisakānaṃ ādiyanti. Te kho te, mārisa, amanussā mahārājānaṃ avaruddhā nāma vuccanti. Yo hi koci, mārisa, amanusso yakkho vā yakkhinī vā…pe… gandhabbo vā gandhabbī vā…pe… kumbhaṇḍo vā kumbhaṇḍī vā…pe… nāgo vā nāgī vā…pe… paduṭṭhacitto bhikkhuṃ vā bhikkhuniṃ vā upāsakaṃ vā upāsikaṃ vā gacchantaṃ vā upagaccheyya, ṭhitaṃ vā upatiṭṭheyya, nisinnaṃ vā upanisīdeyya, nipannaṃ vā upanipajjeyya. Imesaṃ yakkhānaṃ mahāyakkhānaṃ senāpatīnaṃ mahāsenāpatīnaṃ ujjhāpetabbaṃ vikkanditabbaṃ viravitabbaṃ – ‘ayaṃ yakkho gaṇhāti, ayaṃ yakkho āvisati, ayaṃ yakkho [Pg.173] heṭheti, ayaṃ yakkho viheṭheti, ayaṃ yakkho hiṃsati, ayaṃ yakkho vihiṃsati, ayaṃ yakkho na muñcatī’ti.

๒๙๒. ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ นี้แลคืออาฏานาฏิยารักขา เพื่อคุ้มครอง เพื่อรักษา เพื่อไม่เบียดเบียน เพื่อความอยู่ผาสุกของภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกาทั้งหลาย ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก หรืออุบาสิกาใดก็ตาม เรียนอาฏานาฏิยารักขานี้ดีแล้ว ทรงจำไว้ดีแล้ว หากอมนุษย์ตนใด คือ ยักษ์หรือยักษิณี...เป... คนธรรพ์หรือนางคนธรรพ์...เป... กุมภัณฑ์หรือนางกุมภัณฑ์...เป... นาคหรือนาคี ลูกนาคหรือลูกนาคี อำมาตย์ใหญ่นาคหรือบริษัทของนาค หรือบริวารของนาค มีจิตประทุษร้าย พึงติดตามภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก หรืออุบาสิกาผู้กำลังเดินไป พึงยืนใกล้ผู้กำลังยืนอยู่ พึงนั่งใกล้ผู้กำลังนั่งอยู่ หรือพึงนอนใกล้ผู้กำลังนอนอยู่ ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ อมนุษย์นั้นไม่พึงได้สักการะหรือความเคารพในบ้านหรือนิคมทั้งหลาย ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ อมนุษย์นั้นไม่พึงได้ที่อยู่หรือที่อาศัยในราชธานีชื่ออาฬกมันทา ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ อมนุษย์นั้นไม่พึงได้ไปสู่ที่ประชุมของพวกยักษ์ อนึ่ง ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พวกอมนุษย์จะไม่รับอมนุษย์นั้นเป็นคู่ครอง ไม่แต่งงานด้วย อนึ่ง ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พวกอมนุษย์พึงบริภาษอมนุษย์นั้นด้วยคำบริภาษที่เต็มไปด้วยการติเตียน อนึ่ง ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พวกอมนุษย์พึงคว่ำบาตรเปล่าบนศีรษะของอมนุษย์นั้น อนึ่ง ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พวกอมนุษย์พึงทำศีรษะของอมนุษย์นั้นให้แตก ๗ เสี่ยง ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ มีอมนุษย์ที่ดุร้าย หยาบคาย รุนแรง พวกเขาไม่เชื่อฟังท้าวมหาราช ไม่เชื่อฟังข้าราชการของท้าวมหาราช ไม่เชื่อฟังข้าราชการของข้าราชการของท้าวมหาราช ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ อมนุษย์เหล่านั้นเรียกว่าเป็นผู้ที่ท้าวมหาราชลงอาชญาแล้ว เปรียบเหมือน ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ในแว่นแคว้นของพระเจ้าพิมพิสารมีพวกมหาโจร พวกเขาไม่เชื่อฟังพระเจ้าพิมพิสาร ไม่เชื่อฟังข้าราชการของพระเจ้าพิมพิสาร ไม่เชื่อฟังข้าราชการของข้าราชการของพระเจ้าพิมพิสาร ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ มหาโจรเหล่านั้นเรียกว่าเป็นผู้ที่พระเจ้าพิมพิสารลงอาชญาแล้ว ฉันใดก็ฉันนั้น ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ มีอมนุษย์ที่ดุร้าย หยาบคาย รุนแรง พวกเขาไม่เชื่อฟังท้าวมหาราช ไม่เชื่อฟังข้าราชการของท้าวมหาราช ไม่เชื่อฟังข้าราชการของข้าราชการของท้าวมหาราช ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ อมนุษย์เหล่านั้นเรียกว่าเป็นผู้ที่ท้าวมหาราชลงอาชญาแล้ว ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ อมนุษย์ตนใด คือ ยักษ์หรือยักษิณี...เป... คนธรรพ์หรือนางคนธรรพ์...เป... กุมภัณฑ์หรือนางกุมภัณฑ์...เป... นาคหรือนาคี...เป... มีจิตประทุษร้าย พึงเข้าไปหาภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก หรืออุบาสิกาผู้กำลังเดินไป พึงยืนใกล้ผู้กำลังยืนอยู่ พึงนั่งใกล้ผู้กำลังนั่งอยู่ หรือพึงนอนใกล้ผู้กำลังนอนอยู่ พึงทำให้แจ้ง พึงร้องบอก พึงป่าวร้องแก่ยักษ์ มหายักษ์ เสนาบดี มหาเสนาบดีเหล่านี้ว่า ‘ยักษ์ตนนี้จับ, ยักษ์ตนนี้เข้าสิง, ยักษ์ตนนี้เบียดเบียน, ยักษ์ตนนี้เบียดเบียนอย่างยิ่ง, ยักษ์ตนนี้ทำร้าย, ยักษ์ตนนี้ทำร้ายอย่างยิ่ง, ยักษ์ตนนี้ไม่ปล่อย’ ดังนี้

293. ‘Katamesaṃ yakkhānaṃ mahāyakkhānaṃ senāpatīnaṃ mahāsenāpatīnaṃ?

๒๙๓. พึงทำให้แจ้งแก่ยักษ์ มหายักษ์ เสนาบดี มหาเสนาบดีเหล่าไหนบ้าง

‘Indo somo varuṇo ca, bhāradvājo pajāpati;

Candano kāmaseṭṭho ca, kinnughaṇḍu nighaṇḍu ca.

คือ อินทะ โสมะ วรุณะ ภารทวาชะ ปชาบดี จันทะนะ กามเสฏฐะ กินนุฆัณฑุ นิฆัณฑุ

‘Panādo opamañño ca, devasūto ca mātali;

Cittaseno ca gandhabbo, naḷo rājā janesabho.

ปนาทะ โอปมัญญะ เทวสูตะ มาตลิ จิตตเสนะผู้เป็นคนธรรพ์ นโฬราชะ ชเนสภะ

‘Sātāgiro hevamato, puṇṇako karatiyo guḷo;

Sivako mucalindo ca, vessāmitto yugandharo.

สาตาคิระ เหมวตะ ปุณณกะ กรติยะ คุฬะ สิวกะ มุจลินทะ เวสสามิตตะ ยุคันธระ

‘Gopālo supparodho ca, hiri netti ca mandiyo;

Pañcālacaṇḍo āḷavako, pajjunno sumano sumukho;

Dadhimukho maṇi māṇivaro dīgho, atho serīsako saha.

โคปาละ สุปปโรธะ หิริ เนตติ มันทิยะ ปัญจาลจัณฑะ อาฬวกะ ปัชชุนนะ สุมนะ สุมุขะ ทธิมุขะ มณิ มาณิวระ ทีฆะ และเสรีสกะ พร้อมด้วยยักษ์เหล่านั้น

‘Imesaṃ yakkhānaṃ mahāyakkhānaṃ senāpatīnaṃ mahāsenāpatīnaṃ ujjhāpetabbaṃ vikkanditabbaṃ viravitabbaṃ – ‘‘ayaṃ yakkho gaṇhāti, ayaṃ yakkho āvisati, ayaṃ yakkho heṭheti, ayaṃ yakkho viheṭheti, ayaṃ yakkho hiṃsati, ayaṃ yakkho vihiṃsati, ayaṃ yakkho na muñcatī’’ti. Ayaṃ kho, mārisa, āṭānāṭiyā rakkhā bhikkhūnaṃ bhikkhunīnaṃ upāsakānaṃ upāsikānaṃ guttiyā rakkhāya avihiṃsāya phāsuvihārāya. Handa ca dāni mayaṃ, mārisa, gacchāma, bahukiccā mayaṃ bahukaraṇīyā’’’ti. ‘‘‘Yassa dāni tumhe mahārājāno kālaṃ maññathā’’’ti.

พึงทำให้แจ้ง พึงร้องบอก พึงป่าวร้องแก่ยักษ์ มหายักษ์ เสนาบดี มหาเสนาบดีเหล่านี้ว่า ‘ยักษ์ตนนี้จับ, ยักษ์ตนนี้เข้าสิง, ยักษ์ตนนี้เบียดเบียน, ยักษ์ตนนี้เบียดเบียนอย่างยิ่ง, ยักษ์ตนนี้ทำร้าย, ยักษ์ตนนี้ทำร้ายอย่างยิ่ง, ยักษ์ตนนี้ไม่ปล่อย’ ดังนี้ ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ นี้แลคืออาฏานาฏิยารักขา เพื่อคุ้มครอง เพื่อรักษา เพื่อไม่เบียดเบียน เพื่อความอยู่ผาสุกของภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกาทั้งหลาย ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ บัดนี้ พวกข้าพระองค์จะขอทูลลาไป เพราะพวกข้าพระองค์มีกิจมาก มีหน้าที่ต้องทำมาก” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ดูก่อนท้าวมหาราชทั้งหลาย พวกท่านจงกำหนดเวลาที่สมควร ณ บัดนี้เถิด”

294. ‘‘Atha kho, bhikkhave, cattāro mahārājā uṭṭhāyāsanā maṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā tatthevantaradhāyiṃsu. Tepi kho, bhikkhave, yakkhā uṭṭhāyāsanā appekacce maṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā tatthevantaradhāyiṃsu. Appekacce mayā saddhiṃ sammodiṃsu, sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā tatthevantaradhāyiṃsu. Appekacce yenāhaṃ tenañjaliṃ paṇāmetvā tatthevantaradhāyiṃsu. Appekacce nāmagottaṃ [Pg.174] sāvetvā tatthevantaradhāyiṃsu. Appekacce tuṇhībhūtā tatthevantaradhāyiṃsu.

๒๙๔. ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น ท้าวมหาราชทั้ง ๔ ลุกจากอาสนะ ถวายอภิวาทเรา ทำประทักษิณแล้ว หายไปในที่นั้นเอง ภิกษุทั้งหลาย แม้ยักษ์เหล่านั้นก็ลุกจากอาสนะ บางพวกถวายอภิวาทเรา ทำประทักษิณแล้ว หายไปในที่นั้นเอง บางพวกได้ปราศรัยกับเรา ครั้นผ่านถ้อยคำที่ควรปราศรัย ควรระลึกถึงกันไปแล้ว ก็หายไปในที่นั้นเอง บางพวกประนมอัญชลีมาทางที่เราอยู่แล้ว หายไปในที่นั้นเอง บางพวกประกาศชื่อและโคตรแล้ว หายไปในที่นั้นเอง บางพวกนิ่งเฉย หายไปในที่นั้นเอง

295. ‘‘Uggaṇhātha, bhikkhave, āṭānāṭiyaṃ rakkhaṃ. Pariyāpuṇātha, bhikkhave, āṭānāṭiyaṃ rakkhaṃ. Dhāretha, bhikkhave, āṭānāṭiyaṃ rakkhaṃ. Atthasaṃhitā, bhikkhave, āṭānāṭiyā rakkhā bhikkhūnaṃ bhikkhunīnaṃ upāsakānaṃ upāsikānaṃ guttiyā rakkhāya avihiṃsāya phāsuvihārāyā’’ti. Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti.

๒๙๕. ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงเรียนอาฏานาฏิยารักขา ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงศึกษาอาฏานาฏิยารักขา ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงทรงจำอาฏานาฏิยารักขา ภิกษุทั้งหลาย อาฏานาฏิยารักขาเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความคุ้มครอง เพื่อความรักษา เพื่อความไม่เบียดเบียน เพื่อความอยู่ผาสุกของภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกาทั้งหลาย” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาค ดังนี้แล

Āṭānāṭiyasuttaṃ niṭṭhitaṃ navamaṃ.

อาฏานาฏิยสูตรที่ ๙ จบ

10. Saṅgītisuttaṃ

๑๐. สังคีติสูตร

296. Evaṃ [Pg.175] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā mallesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi yena pāvā nāma mallānaṃ nagaraṃ tadavasari. Tatra sudaṃ bhagavā pāvāyaṃ viharati cundassa kammāraputtassa ambavane.

๒๙๖. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกไปในแคว้นมัลละ พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป เสด็จถึงกรุงปาวาของเหล่าเจ้ามัลละ ณ ที่นั้น ทราบว่า พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่อัมพวันของนายจุนทะ ผู้เป็นบุตรของนายช่างทอง ในกรุงปาวา

Ubbhatakanavasandhāgāraṃ

เรื่องสัณฐาคารหลังใหม่ชื่ออุพภตกะ

297. Tena kho pana samayena pāveyyakānaṃ mallānaṃ ubbhatakaṃ nāma navaṃ sandhāgāraṃ acirakāritaṃ hoti anajjhāvuṭṭhaṃ samaṇena vā brāhmaṇena vā kenaci vā manussabhūtena. Assosuṃ kho pāveyyakā mallā – ‘‘bhagavā kira mallesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi pāvaṃ anuppatto pāvāyaṃ viharati cundassa kammāraputtassa ambavane’’ti. Atha kho pāveyyakā mallā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho pāveyyakā mallā bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘idha, bhante, pāveyyakānaṃ mallānaṃ ubbhatakaṃ nāma navaṃ sandhāgāraṃ acirakāritaṃ hoti anajjhāvuṭṭhaṃ samaṇena vā brāhmaṇena vā kenaci vā manussabhūtena. Tañca kho, bhante, bhagavā paṭhamaṃ paribhuñjatu, bhagavatā paṭhamaṃ paribhuttaṃ pacchā pāveyyakā mallā paribhuñjissanti. Tadassa pāveyyakānaṃ mallānaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti. Adhivāsesi kho bhagavā tuṇhībhāvena.

๒๙๗. ก็โดยสมัยนั้น สัณฐาคารหลังใหม่ของพวกเจ้ามัลละเมืองปาวา ชื่ออุพภตกะ เพิ่งสร้างเสร็จไม่นาน ยังไม่มีสมณะ พราหมณ์ หรือมนุษย์คนใดเคยอยู่ พวกเจ้ามัลละเมืองปาวาได้สดับข่าวว่า “พระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกไปในแคว้นมัลละ พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป เสด็จถึงกรุงปาวาแล้ว ประทับอยู่ที่อัมพวันของนายจุนทะ ผู้เป็นบุตรของนายช่างทอง ในกรุงปาวา” ครั้งนั้น พวกเจ้ามัลละเมืองปาวาพากันเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควร พวกเจ้ามัลละเมืองปาวาผู้นั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สัณฐาคารหลังใหม่ของพวกข้าพระองค์ชาวเมืองปาวา ชื่ออุพภตกะ เพิ่งสร้างเสร็จไม่นาน ยังไม่มีสมณะ พราหมณ์ หรือมนุษย์คนใดเคยอยู่ ขอพระผู้มีพระภาคทรงใช้สอยเป็นครั้งแรกเถิด สัณฐาคารที่พระผู้มีพระภาคทรงใช้สอยเป็นครั้งแรกแล้ว ต่อไปพวกข้าพระองค์ชาวเมืองปาวาจักใช้สอย การที่พระผู้มีพระภาคทรงใช้สอยนั้น จะพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์สุขแก่พวกข้าพระองค์ชาวเมืองปาวาสิ้นกาลนาน” พระผู้มีพระภาคทรงรับนิมนต์โดยดุษณีภาพ

298. Atha kho pāveyyakā mallā bhagavato adhivāsanaṃ viditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā yena sandhāgāraṃ tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā sabbasanthariṃ sandhāgāraṃ santharitvā bhagavato āsanāni paññāpetvā udakamaṇikaṃ patiṭṭhapetvā telapadīpaṃ āropetvā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Ekamantaṃ ṭhitā kho te pāveyyakā mallā bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘sabbasantharisanthataṃ, bhante, sandhāgāraṃ, bhagavato āsanāni [Pg.176] paññattāni, udakamaṇiko patiṭṭhāpito, telapadīpo āropito. Yassadāni, bhante, bhagavā kālaṃ maññatī’’ti.

๒๙๘. ครั้งนั้น พวกเจ้ามัลละเมืองปาวาทราบการรับนิมนต์ของพระผู้มีพระภาคแล้ว จึงลุกจากอาสนะ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณ แล้วเข้าไปยังสัณฐาคาร ปูลาดสัณฐาคารทั้งหมดด้วยเครื่องปูลาด จัดตั้งอาสนะ ตั้งหม้อน้ำ และตามประทีปน้ำมันแล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควร พวกเจ้ามัลละเมืองปาวาผู้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สัณฐาคารปูลาดทั่วทั้งหมดแล้ว อาสนะก็จัดตั้งไว้แล้ว หม้อน้ำก็ตั้งไว้แล้ว ประทีปน้ำมันก็ตามไว้แล้ว บัดนี้ ขอพระผู้มีพระภาคทรงกำหนดเวลาที่สมควรเถิด”

299. Atha kho bhagavā nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṃ bhikkhusaṅghena yena sandhāgāraṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā pāde pakkhāletvā sandhāgāraṃ pavisitvā majjhimaṃ thambhaṃ nissāya puratthābhimukho nisīdi. Bhikkhusaṅghopi kho pāde pakkhāletvā sandhāgāraṃ pavisitvā pacchimaṃ bhittiṃ nissāya puratthābhimukho nisīdi bhagavantaṃyeva purakkhatvā. Pāveyyakāpi kho mallā pāde pakkhāletvā sandhāgāraṃ pavisitvā puratthimaṃ bhittiṃ nissāya pacchimābhimukhā nisīdiṃsu bhagavantaṃyeva purakkhatvā. Atha kho bhagavā pāveyyake malle bahudeva rattiṃ dhammiyā kathāya sandassetvā samādapetvā samuttejetvā sampahaṃsetvā uyyojesi – ‘‘abhikkantā kho, vāseṭṭhā, ratti. Yassadāni tumhe kālaṃ maññathā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho pāveyyakā mallā bhagavato paṭissutvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkamiṃsu.

๒๙๙. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงนุ่งสบง ทรงถือบาตรและจีวร พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ เสด็จเข้าไปยังสัณฐาคาร ทรงล้างพระบาทแล้วเสด็จเข้าไปในสัณฐาคาร ประทับนั่งพิงเสากลาง ผินพระพักตร์ไปทางทิศตะวันออก แม้ภิกษุสงฆ์ก็ล้างเท้าแล้วเข้าไปในสัณฐาคาร นั่งพิงฝาด้านทิศตะวันตก ผินหน้าไปทางทิศตะวันออก แวดล้อมพระผู้มีพระภาคอยู่ แม้พวกเจ้ามัลละเมืองปาวาก็ล้างเท้าแล้วเข้าไปในสัณฐาคาร นั่งพิงฝาด้านทิศตะวันออก ผินหน้าไปทางทิศตะวันตก แวดล้อมพระผู้มีพระภาคอยู่ ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงชี้แจงให้พวกเจ้ามัลละเมืองปาวาเห็นแจ้ง สมาทาน อาจหาญ ร่าเริง ด้วยธรรมีกถาตลอดคืนเป็นอันมาก แล้วทรงส่งกลับไปด้วยพระดำรัสว่า “วาเสฏฐะทั้งหลาย ราตรีผ่านไปมากแล้ว บัดนี้ ท่านทั้งหลายจงกำหนดเวลาที่สมควรเถิด” พวกเจ้ามัลละเมืองปาวาทูลรับสนองพระพุทธดำรัสว่า “อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” แล้วลุกจากอาสนะ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณแล้วกลับไป

300. Atha kho bhagavā acirapakkantesu pāveyyakesu mallesu tuṇhībhūtaṃ tuṇhībhūtaṃ bhikkhusaṃghaṃ anuviloketvā āyasmantaṃ sāriputtaṃ āmantesi – ‘‘vigatathinamiddho kho, sāriputta, bhikkhusaṅgho. Paṭibhātu taṃ, sāriputta, bhikkhūnaṃ dhammīkathā. Piṭṭhi me āgilāyati. Tamahaṃ āyamissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā sāriputto bhagavato paccassosi. Atha kho bhagavā catugguṇaṃ saṅghāṭiṃ paññapetvā dakkhiṇena passena sīhaseyyaṃ kappesi pāde pādaṃ accādhāya, sato sampajāno uṭṭhānasaññaṃ manasi karitvā.

๓๐๐. ครั้งนั้น เมื่อพวกเจ้ามัลละเมืองปาวาหลีกไปไม่นาน พระผู้มีพระภาคทอดพระเนตรภิกษุสงฆ์ที่นิ่งเงียบอยู่ แล้วรับสั่งกับท่านพระสารีบุตรว่า “สารีบุตร ภิกษุสงฆ์ปราศจากความง่วงเหงาหาวนอน สารีบุตร ขอเธอจงแสดงธรรมีกถาแก่ภิกษุทั้งหลายเถิด เราเมื่อยหลัง จักขอเอนหลัง” ท่านพระสารีบุตรทูลรับสนองพระพุทธดำรัสว่า “อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงปูผ้าสังฆาฏิ ๔ ชั้น แล้วทรงสำเร็จสีหไสยาโดยพระปรัศว์เบื้องขวา ทรงซ้อนพระบาทเหลื่อมพระบาท ทรงมีสติสัมปชัญญะ ทำอุฏฐานสัญญาไว้ในพระทัย

Bhinnanigaṇṭhavatthu

เรื่องนิครนถ์แตกกัน

301. Tena kho pana samayena nigaṇṭho nāṭaputto pāvāyaṃ adhunākālaṅkato hoti. Tassa kālaṅkiriyāya bhinnā nigaṇṭhā dvedhikajātā bhaṇḍanajātā kalahajātā vivādāpannā aññamaññaṃ [Pg.177] mukhasattīhi vitudantā viharanti – ‘‘na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsi, ahaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāmi, kiṃ tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānissasi! Micchāpaṭipanno tvamasi, ahamasmi sammāpaṭipanno. Sahitaṃ me, asahitaṃ te. Purevacanīyaṃ pacchā avaca, pacchāvacanīyaṃ pure avaca. Adhiciṇṇaṃ te viparāvattaṃ, āropito te vādo, niggahito tvamasi, cara vādappamokkhāya, nibbeṭhehi vā sace pahosī’’ti. Vadhoyeva kho maññe nigaṇṭhesu nāṭaputtiyesu vattati. Yepi nigaṇṭhassa nāṭaputtassa sāvakā gihī odātavasanā, tepi nigaṇṭhesu nāṭaputtiyesu nibbinnarūpā virattarūpā paṭivānarūpā, yathā taṃ durakkhāte dhammavinaye duppavedite aniyyānike anupasamasaṃvattanike asammāsambuddhappavedite bhinnathūpe appaṭisaraṇe.

๓๐๑. ก็โดยสมัยนั้นแล นิครนถ์นาฏบุตรได้ทำกาละ (ตาย) ที่เมืองปาวาไปหยกๆ เพราะการทำกาละของนิครนถ์นาฏบุตรนั้น พวกนิครนถ์จึงแตกกัน เกิดเป็น ๒ ฝ่าย เกิดการทะเลาะวิวาท เกิดการขัดแย้ง ถึงความบาดหมางกัน ทิ่มแทงกันและกันด้วยหอกคือปากอยู่ว่า ‘ท่านไม่รู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้ เรารู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้ ท่านจักรู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้ได้อย่างไร ท่านเป็นผู้ปฏิบัติผิด เราเป็นผู้ปฏิบัติชอบ คำของเราประกอบด้วยประโยชน์ คำของท่านไม่ประกอบด้วยประโยชน์ คำที่ควรพูดก่อน ท่านพูดทีหลัง คำที่ควรพูดทีหลัง ท่านพูดก่อน ข้อที่ท่านสั่งสมมาดีแล้วกลับกลายเป็นผิดไป วาทะของท่านถูกเรายกขึ้น (ข่ม) แล้ว ท่านเป็นผู้ถูกข่มแล้ว จงไปเพื่อเปลื้องวาทะของตนเถิด หรือถ้าท่านสามารถ ก็จงแก้ไขให้พ้นผิดเถิด’ ความพินาศอย่างเดียวเท่านั้น ดูเหมือนจะพึงมีในพวกนิครนถ์สาวกของนาฏบุตร แม้พวกคฤหัสถ์ผู้นุ่งขาวห่มขาวที่เป็นสาวกของนิครนถ์นาฏบุตรเหล่าใด แม้พวกนั้นก็มีท่าทีเบื่อหน่าย คลายความพอใจ ไม่เอื้อเฟื้อในพวกนิครนถ์สาวกของนาฏบุตร เหมือนในธรรมวินัยที่ศาสดากล่าวไว้ไม่ดี ประกาศไว้ไม่ดี ไม่นำออกจากทุกข์ ไม่เป็นไปเพื่อความสงบระงับ ที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้ามิได้ประกาศไว้ มีสถูปทำลายแล้ว ไม่มีที่พึ่งอาศัย ฉะนั้น

302. Atha kho āyasmā sāriputto bhikkhū āmantesi – ‘‘nigaṇṭho, āvuso, nāṭaputto pāvāyaṃ adhunākālaṅkato, tassa kālaṅkiriyāya bhinnā nigaṇṭhā dvedhikajātā…pe… bhinnathūpe appaṭisaraṇe’’. ‘‘Evañhetaṃ, āvuso, hoti durakkhāte dhammavinaye duppavedite aniyyānike anupasamasaṃvattanike asammāsambuddhappavedite. Ayaṃ kho panāvuso amhākaṃ bhagavatā dhammo svākkhāto suppavedito niyyāniko upasamasaṃvattaniko sammāsambuddhappavedito. Tattha sabbeheva saṅgāyitabbaṃ, na vivaditabbaṃ, yathayidaṃ brahmacariyaṃ addhaniyaṃ assa ciraṭṭhitikaṃ, tadassa bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ.

๓๐๒. ครั้งนั้น ท่านพระสารีบุตรได้เรียกภิกษุทั้งหลายมากล่าวว่า ‘ผู้มีอายุทั้งหลาย นิครนถ์นาฏบุตรได้ทำกาละที่เมืองปาวาไปหยกๆ เพราะการทำกาละของเขา พวกนิครนถ์จึงแตกกัน เกิดเป็น ๒ ฝ่าย ...ฯลฯ... มีสถูปทำลายแล้ว ไม่มีที่พึ่งอาศัย’ ‘ผู้มีอายุทั้งหลาย ข้อนี้ย่อมเป็นอย่างนั้น ในธรรมวินัยที่ศาสดากล่าวไว้ไม่ดี ประกาศไว้ไม่ดี ไม่นำออกจากทุกข์ ไม่เป็นไปเพื่อความสงบระงับ ที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้ามิได้ประกาศไว้ แต่ธรรมนี้ อันพระผู้มีพระภาคของเรา ตรัสไว้ดีแล้ว ประกาศไว้ดีแล้ว เป็นธรรมนำออกจากทุกข์ เป็นไปเพื่อความสงบระงับ ที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าประกาศไว้ ในธรรมนั้น พวกท่านทั้งปวงพึงสังคายนากัน ไม่พึงวิวาทกัน เพื่อพรหมจรรย์นี้จะพึงยั่งยืน ตั้งอยู่ได้นาน ข้อนั้นพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่คนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่คนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย

‘‘Katamo cāvuso, amhākaṃ bhagavatā dhammo svākkhāto suppavedito niyyāniko upasamasaṃvattaniko sammāsambuddhappavedito; yattha sabbeheva saṅgāyitabbaṃ, na vivaditabbaṃ, yathayidaṃ brahmacariyaṃ addhaniyaṃ assa ciraṭṭhitikaṃ, tadassa bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ?

ผู้มีอายุทั้งหลาย ก็ธรรมที่พระผู้มีพระภาคของเรา ตรัสไว้ดีแล้ว ประกาศไว้ดีแล้ว เป็นธรรมนำออกจากทุกข์ เป็นไปเพื่อความสงบระงับ ที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าประกาศไว้ ซึ่งในธรรมนั้น พวกท่านทั้งปวงพึงสังคายนากัน ไม่พึงวิวาทกัน เพื่อพรหมจรรย์นี้จะพึงยั่งยืน ตั้งอยู่ได้นาน ข้อนั้นพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่คนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่คนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย คือธรรมอะไรเล่า

Ekakaṃ

หมวด ๑

303. ‘‘Atthi [Pg.178] kho, āvuso, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena eko dhammo sammadakkhāto. Tattha sabbeheva saṅgāyitabbaṃ, na vivaditabbaṃ, yathayidaṃ brahmacariyaṃ addhaniyaṃ assa ciraṭṭhitikaṃ, tadassa bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ. Katamo eko dhammo? Sabbe sattā āhāraṭṭhitikā. Sabbe sattā saṅkhāraṭṭhitikā. Ayaṃ kho, āvuso, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena eko dhammo sammadakkhāto. Tattha sabbeheva saṅgāyitabbaṃ, na vivaditabbaṃ, yathayidaṃ brahmacariyaṃ addhaniyaṃ assa ciraṭṭhitikaṃ, tadassa bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ.

๓๐๓. ผู้มีอายุทั้งหลาย ธรรม ๑ อย่าง ที่พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ตรัสไว้โดยชอบแล้ว มีอยู่ ในธรรมนั้น พวกท่านทั้งปวงพึงสังคายนากัน ไม่พึงวิวาทกัน เพื่อพรหมจรรย์นี้จะพึงยั่งยืน ตั้งอยู่ได้นาน ข้อนั้นพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่คนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่คนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ธรรม ๑ อย่าง คืออะไร คือ สัตว์ทั้งปวงดำรงอยู่ได้ด้วยอาหาร สัตว์ทั้งปวงดำรงอยู่ได้ด้วยสังขาร ผู้มีอายุทั้งหลาย นี้แล ธรรม ๑ อย่าง ที่พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ตรัสไว้โดยชอบแล้ว ในธรรมนั้น พวกท่านทั้งปวงพึงสังคายนากัน ไม่พึงวิวาทกัน เพื่อพรหมจรรย์นี้จะพึงยั่งยืน ตั้งอยู่ได้นาน ข้อนั้นพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่คนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่คนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย

Dukaṃ

หมวด ๒

304. ‘‘Atthi kho, āvuso, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena dve dhammā sammadakkhātā. Tattha sabbeheva saṅgāyitabbaṃ, na vivaditabbaṃ, yathayidaṃ brahmacariyaṃ addhaniyaṃ assa ciraṭṭhitikaṃ, tadassa bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ. Katame dve ?

๓๐๔. ผู้มีอายุทั้งหลาย ธรรม ๒ อย่าง ที่พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ตรัสไว้โดยชอบแล้ว มีอยู่ ในธรรมนั้น พวกท่านทั้งปวงพึงสังคายนากัน ไม่พึงวิวาทกัน เพื่อพรหมจรรย์นี้จะพึงยั่งยืน ตั้งอยู่ได้นาน ข้อนั้นพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่คนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่คนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ธรรม ๒ อย่าง คืออะไร

‘‘Nāmañca rūpañca.

คือนามและรูป

‘‘Avijjā ca bhavataṇhā ca.

คืออวิชชาและภวตัณหา

‘‘Bhavadiṭṭhi ca vibhavadiṭṭhi ca.

คือภวทิฏฐิและวิภวทิฏฐิ

‘‘Ahirikañca anottappañca.

คืออหิริกะและอโนตตัปปะ

‘‘Hirī ca ottappañca.

คือหิริและโอตตัปปะ

‘‘Dovacassatā ca pāpamittatā ca.

คือความเป็นผู้ว่ายากและความเป็นผู้มีบาปมิตร

‘‘Sovacassatā ca kalyāṇamittatā ca.

คือความเป็นผู้ว่าง่ายและความเป็นผู้มีกัลยาณมิตร

‘‘Āpattikusalatā ca āpattivuṭṭhānakusalatā ca.

คือความฉลาดในอาบัติและความฉลาดในการออกจากอาบัติ

‘‘Samāpattikusalatā ca samāpattivuṭṭhānakusalatā ca.

คือความฉลาดในสมาบัติและความฉลาดในการออกจากสมาบัติ

‘‘Dhātukusalatā [Pg.179] ca manasikārakusalatā ca.

คือความฉลาดในธาตุและความฉลาดในการมนสิการ

‘‘Āyatanakusalatā ca paṭiccasamuppādakusalatā ca.

คือความฉลาดในอายตนะและความฉลาดในปฏิจจสมุปบาท

‘‘Ṭhānakusalatā ca aṭṭhānakusalatā ca.

คือความฉลาดในฐานะและความฉลาดในอฐานะ

‘‘Ajjavañca lajjavañca.

คือความซื่อตรงและความละอาย

‘‘Khanti ca soraccañca.

คือขันติและโสรัจจะ

‘‘Sākhalyañca paṭisanthāro ca.

คือความมีวาจาอ่อนหวานและความมีปฏิสันถาร

‘‘Avihiṃsā ca soceyyañca.

คือความไม่เบียดเบียนและความสะอาด

‘‘Muṭṭhassaccañca asampajaññañca.

คือความมีสติหลงลืมและความไม่มีสัมปชัญญะ

‘‘Sati ca sampajaññañca.

คือสติและสัมปชัญญะ

‘‘Indriyesu aguttadvāratā ca bhojane amattaññutā ca.

คือความไม่คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลายและความไม่รู้จักประมาณในโภชนะ

‘‘Indriyesu guttadvāratā ca bhojane mattaññutā ca.

คือความคุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลายและความรู้จักประมาณในโภชนะ

‘‘Paṭisaṅkhānabalañca bhāvanābalañca.

คือปฏิสังขานพละและภาวนาพละ

‘‘Satibalañca samādhibalañca.

คือสติพละและสมาธิพละ

‘‘Samatho ca vipassanā ca.

คือสมถะและวิปัสสนา

‘‘Samathanimittañca paggahanimittañca.

สมถนิมิต (นิมิตคือสมถะ) และปัคคาหนิมิต (นิมิตคือความเพียร)

‘‘Paggaho ca avikkhepo ca.

ปัคคหะ (ความเพียร) และอวิกเขปะ (ความไม่ฟุ้งซ่าน)

‘‘Sīlavipatti ca diṭṭhivipatti ca.

สีลวิบัติ (ความวิบัติแห่งศีล) และทิฏฐิวิบัติ (ความวิบัติแห่งทิฏฐิ)

‘‘Sīlasampadā ca diṭṭhisampadā ca.

สีลสัมปทา (ความถึงพร้อมแห่งศีล) และทิฏฐิสัมปทา (ความถึงพร้อมแห่งทิฏฐิ)

‘‘Sīlavisuddhi ca diṭṭhivisuddhi ca.

สีลวิสุทธิ (ความหมดจดแห่งศีล) และทิฏฐิวิสุทธิ (ความหมดจดแห่งทิฏฐิ)

‘‘Diṭṭhivisuddhi kho pana yathā diṭṭhissa ca padhānaṃ.

ทิฏฐิวิสุทธิ (ความหมดจดแห่งทิฏฐิ) และปธาน (ความเพียร) ของผู้มีทิฏฐิตามที่เป็นจริง

‘‘Saṃvego ca saṃvejanīyesu ṭhānesu saṃviggassa ca yoniso padhānaṃ.

สังเวคในฐานะอันเป็นที่ตั้งแห่งสังเวค และโยนิโสปธาน (ความเพียรโดยแยบคาย) ของผู้มีสังเวค

‘‘Asantuṭṭhitā ca kusalesu dhammesu appaṭivānitā ca padhānasmiṃ.

ความไม่สันโดษในกุศลธรรมทั้งหลาย และความไม่ท้อถอยในการบำเพ็ญเพียร

‘‘Vijjā [Pg.180] ca vimutti ca.

วิชชาและวิมุตติ

‘‘Khayeñāṇaṃ anuppādeñāṇaṃ.

ขยญาณ (ญาณในความสิ้นไป) และอนุปปาทญาณ (ญาณในความไม่เกิดขึ้น)

‘‘Ime kho, āvuso, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena dve dhammā sammadakkhātā. Tattha sabbeheva saṅgāyitabbaṃ, na vivaditabbaṃ, yathayidaṃ brahmacariyaṃ addhaniyaṃ assa ciraṭṭhitikaṃ, tadassa bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ธรรม ๒ ประการนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบได้โดยพระองค์เอง ตรัสไว้ชอบแล้ว พวกเราทั้งหมดพึงสังคายนาธรรมนั้น ไม่พึงวิวาทกัน เพื่อให้พรหมจรรย์นี้ตั้งมั่นและยั่งยืนตลอดกาลนาน ซึ่งจะเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่ชนจำนวนมาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย

Tikaṃ

ติกะ (หมวด ๓)

305. ‘‘Atthi kho, āvuso, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena tayo dhammā sammadakkhātā. Tattha sabbeheva saṅgāyitabbaṃ…pe… atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ. Katame tayo?

๓๐๕. ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย มีอยู่จริง ธรรม ๓ ประการที่พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบได้โดยพระองค์เอง ตรัสไว้ชอบแล้ว พวกเราทั้งหมดพึงสังคายนาธรรมนั้น ...ฯลฯ... เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการ อะไรบ้าง

‘‘Tīṇi akusalamūlāni – lobho akusalamūlaṃ, doso akusalamūlaṃ, moho akusalamūlaṃ.

อกุศลมูล ๓ ประการ คือ โลภะเป็นอกุศลมูล โทสะเป็นอกุศลมูล โมหะเป็นอกุศลมูล

‘‘Tīṇi kusalamūlāni – alobho kusalamūlaṃ, adoso kusalamūlaṃ, amoho kusalamūlaṃ.

กุศลมูล ๓ ประการ คือ อโลภะเป็นกุศลมูล อโทสะเป็นกุศลมูล อโมหะเป็นกุศลมูล

‘‘Tīṇi duccaritāni – kāyaduccaritaṃ, vacīduccaritaṃ, manoduccaritaṃ.

ทุจริต ๓ ประการ คือ กายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต

‘‘Tīṇi sucaritāni – kāyasucaritaṃ, vacīsucaritaṃ, manosucaritaṃ.

สุจริต ๓ ประการ คือ กายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต

‘‘Tayo akusalavitakkā – kāmavitakko, byāpādavitakko, vihiṃsāvitakko.

อกุศลวิตก ๓ ประการ คือ กามวิตก พยาบาทวิตก วิหิงสาวิตก

‘‘Tayo kusalavitakkā – nekkhammavitakko, abyāpādavitakko, avihiṃsāvitakko.

กุศลวิตก ๓ ประการ คือ เนกขัมมวิตก อพยาบาทวิตก อวิหิงสาวิตก

‘‘Tayo akusalasaṅkappā – kāmasaṅkappo, byāpādasaṅkappo, vihiṃsāsaṅkappo.

อกุศลสังกัปปะ ๓ ประการ คือ กามสังกัปปะ พยาบาทสังกัปปะ วิหิงสาสังกัปปะ

‘‘Tayo kusalasaṅkappā – nekkhammasaṅkappo, abyāpādasaṅkappo, avihiṃsāsaṅkappo.

กุศลสังกัปปะ ๓ ประการ คือ เนกขัมมสังกัปปะ อพยาบาทสังกัปปะ อวิหิงสาสังกัปปะ

‘‘Tisso [Pg.181] akusalasaññā – kāmasaññā, byāpādasaññā, vihiṃsāsaññā.

อกุศลสัญญา ๓ ประการ คือ กามสัญญา พยาบาทสัญญา วิหิงสาสัญญา

‘‘Tisso kusalasaññā – nekkhammasaññā, abyāpādasaññā, avihiṃsāsaññā.

กุศลสัญญา ๓ ประการ คือ เนกขัมมสัญญา อพยาบาทสัญญา อวิหิงสาสัญญา

‘‘Tisso akusaladhātuyo – kāmadhātu, byāpādadhātu, vihiṃsādhātu.

อกุศลธาตุ ๓ ประการ คือ กามธาตุ พยาบาทธาตุ วิหิงสาธาตุ

‘‘Tisso kusaladhātuyo – nekkhammadhātu, abyāpādadhātu, avihiṃsādhātu.

กุศลธาตุ ๓ ประการ คือ เนกขัมมธาตุ อพยาบาทธาตุ อวิหิงสาธาตุ

‘‘Aparāpi tisso dhātuyo – kāmadhātu, rūpadhātu, arūpadhātu.

ธาตุอีก ๓ ประการ คือ กามธาตุ รูปธาตุ อรูปธาตุ

‘‘Aparāpi tisso dhātuyo – rūpadhātu, arūpadhātu, nirodhadhātu.

ธาตุอีก ๓ ประการ คือ รูปธาตุ อรูปธาตุ นิโรธธาตุ

‘‘Aparāpi tisso dhātuyo – hīnadhātu, majjhimadhātu, paṇītadhātu.

ธาตุอีก ๓ ประการ คือ หีนธาตุ มัชฌิมธาตุ ปณีตธาตุ

‘‘Tisso taṇhā – kāmataṇhā, bhavataṇhā, vibhavataṇhā.

ตัณหา ๓ ประการ คือ กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา

‘‘Aparāpi tisso taṇhā – kāmataṇhā, rūpataṇhā, arūpataṇhā.

ตัณหาอีก ๓ ประการ คือ กามตัณหา รูปตัณหา อรูปตัณหา

‘‘Aparāpi tisso taṇhā – rūpataṇhā, arūpataṇhā, nirodhataṇhā.

ตัณหา ๓ อย่างแม้อื่นอีก ได้แก่ รูปตัณหา อรูปตัณหา นิโรธตัณหา

‘‘Tīṇi saṃyojanāni – sakkāyadiṭṭhi, vicikicchā, sīlabbataparāmāso.

สังโยชน์ ๓ อย่าง ได้แก่ สักกายทิฏฐิ วิจิกิจฉา สีลัพพตปรามาส

‘‘Tayo āsavā – kāmāsavo, bhavāsavo, avijjāsavo.

อาสวะ ๓ อย่าง ได้แก่ กามาสวะ ภวาสวะ อวิชชาสวะ

‘‘Tayo bhavā – kāmabhavo, rūpabhavo, arūpabhavo.

ภพ ๓ อย่าง ได้แก่ กามภพ รูปภพ อรูปภพ

‘‘Tisso esanā – kāmesanā, bhavesanā, brahmacariyesanā.

เอสนา (การแสวงหา) ๓ อย่าง ได้แก่ กาเมสนา (การแสวงหากาม) ภเวสนา (การแสวงหาภพ) พรหมจริเยสนา (การแสวงหาพรหมจรรย์)

‘‘Tisso vidhā – seyyohamasmīti vidhā, sadisohamasmīti vidhā, hīnohamasmīti vidhā.

วิธา (ความถือตัว) ๓ อย่าง ได้แก่ ความถือตัวว่า ‘เราดีกว่าเขา’ ความถือตัวว่า ‘เราเสมอกับเขา’ ความถือตัวว่า ‘เราด้อยกว่าเขา’

‘‘Tayo addhā – atīto addhā, anāgato addhā, paccuppanno addhā.

อัทธา (กาล) ๓ อย่าง ได้แก่ อดีตกาล อนาคตกาล ปัจจุบันกาล

‘‘Tayo antā – sakkāyo anto, sakkāyasamudayo anto, sakkāyanirodho anto.

อันตะ (ส่วน) ๓ อย่าง ได้แก่ สักกายะเป็นส่วนหนึ่ง สักกายสมุทัยเป็นส่วนหนึ่ง สักกายนิโรธเป็นส่วนหนึ่ง

‘‘Tisso vedanā – sukhā vedanā, dukkhā vedanā, adukkhamasukhā vedanā.

เวทนา ๓ อย่าง ได้แก่ สุขเวทนา ทุกขเวทนา อทุกขมสุขเวทนา

‘‘Tisso dukkhatā – dukkhadukkhatā, saṅkhāradukkhatā, vipariṇāmadukkhatā.

ทุกขตา (ความเป็นทุกข์) ๓ อย่าง ได้แก่ ทุกขทุกขตา สังขารทุกขตา วิปริณามทุกขตา

‘‘Tayo rāsī [Pg.182] – micchattaniyato rāsi, sammattaniyato rāsi, aniyato rāsi.

ราสิ (กอง) ๓ อย่าง ได้แก่ มิจฉัตตนิยตราสิ (กองคือสภาวะที่แน่นอนฝ่ายผิด) สัมมัตตนิยตราสิ (กองคือสภาวะที่แน่นอนฝ่ายชอบ) อนิยตราสิ (กองคือสภาวะที่ไม่แน่นอน)

‘‘Tayo tamā – atītaṃ vā addhānaṃ ārabbha kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati, anāgataṃ vā addhānaṃ ārabbha kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati, etarahi vā paccuppannaṃ addhānaṃ ārabbha kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati.

ความมืด ๓ อย่าง ได้แก่ ๑. ปรารภกาลอันเป็นอดีตแล้วสงสัย เคลือบแคลง ไม่ปลงใจเชื่อ ไม่เลื่อมใส ๒. ปรารภกาลอันเป็นอนาคตแล้วสงสัย เคลือบแคลง ไม่ปลงใจเชื่อ ไม่เลื่อมใส ๓. ปรารภกาลอันเป็นปัจจุบันในบัดนี้แล้วสงสัย เคลือบแคลง ไม่ปลงใจเชื่อ ไม่เลื่อมใส

‘‘Tīṇi tathāgatassa arakkheyyāni – parisuddhakāyasamācāro āvuso tathāgato, natthi tathāgatassa kāyaduccaritaṃ, yaṃ tathāgato rakkheyya – ‘mā me idaṃ paro aññāsī’ti. Parisuddhavacīsamācāro āvuso, tathāgato, natthi tathāgatassa vacīduccaritaṃ, yaṃ tathāgato rakkheyya – ‘mā me idaṃ paro aññāsī’ti. Parisuddhamanosamācāro, āvuso, tathāgato, natthi tathāgatassa manoduccaritaṃ yaṃ tathāgato rakkheyya – ‘mā me idaṃ paro aññāsī’ti.

ธรรมที่พระตถาคตไม่ต้องทรงรักษา ๓ อย่าง ได้แก่ ๑. ผู้มีอายุทั้งหลาย พระตถาคตมีกายสมาจารบริสุทธิ์ กายทุจริตที่พระตถาคตจะพึงทรงรักษาว่า ‘คนอื่นอย่าได้รู้กายทุจริตของเรานี้’ ไม่มีแก่พระตถาคต ๒. ผู้มีอายุทั้งหลาย พระตถาคตมีวจีสมาจารบริสุทธิ์ วจีทุจริตที่พระตถาคตจะพึงทรงรักษาว่า ‘คนอื่นอย่าได้รู้วจีทุจริตของเรานี้’ ไม่มีแก่พระตถาคต ๓. ผู้มีอายุทั้งหลาย พระตถาคตมีมโนสมาจารบริสุทธิ์ มโนทุจริตที่พระตถาคตจะพึงทรงรักษาว่า ‘คนอื่นอย่าได้รู้มโนทุจริตของเรานี้’ ไม่มีแก่พระตถาคต

‘‘Tayo kiñcanā – rāgo kiñcanaṃ, doso kiñcanaṃ, moho kiñcanaṃ.

กิญจนะ (เครื่องกังวล) ๓ อย่าง ได้แก่ ราคะเป็นเครื่องกังวล โทสะเป็นเครื่องกังวล โมหะเป็นเครื่องกังวล

‘‘Tayo aggī – rāgaggi, dosaggi, mohaggi.

ไฟ ๓ กอง ได้แก่ ราคัคคิ (ไฟคือราคะ) โทสัคคิ (ไฟคือโทสะ) โมหัคคิ (ไฟคือโมหะ)

‘‘Aparepi tayo aggī – āhuneyyaggi, gahapataggi, dakkhiṇeyyaggi.

ไฟ ๓ กองแม้อื่นอีก ได้แก่ อาหุเนยยัคคิ (ไฟคือท่านผู้ควรแก่ของคำนับ) คหปตัคคิ (ไฟคือคหบดี) ทักขิเณยยัคคิ (ไฟคือท่านผู้ควรแก่ทักษิณา)

‘‘Tividhena rūpasaṅgaho – sanidassanasappaṭighaṃ rūpaṃ, anidassanasappaṭighaṃ rūpaṃ, anidassanaappaṭighaṃ rūpaṃ.

รูปสงเคราะห์ ๓ อย่าง ได้แก่ ๑. รูปที่เห็นได้และกระทบได้ ๒. รูปที่เห็นไม่ได้แต่กระทบได้ ๓. รูปที่เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้

‘‘Tayo saṅkhārā – puññābhisaṅkhāro, apuññābhisaṅkhāro, āneñjābhisaṅkhāro.

สังขาร ๓ อย่าง ได้แก่ ปุญญาภิสังขาร อปุญญาภิสังขาร อาเนญชาภิสังขาร

‘‘Tayo puggalā – sekkho puggalo, asekkho puggalo, nevasekkhonāsekkho puggalo.

บุคคล ๓ ประเภท ได้แก่ พระเสขะ พระอเสขะ และพระเนวเสกขานาเสขะ

‘‘Tayo therā – jātithero, dhammathero, sammutithero.

เถระ ๓ ประเภท ได้แก่ ชาติเถระ (เถระโดยกำเนิด) ธรรมเถระ (เถระโดยธรรม) สัมมติเถระ (เถระโดยสมมติ)

‘‘Tīṇi puññakiriyavatthūni – dānamayaṃ puññakiriyavatthu, sīlamayaṃ puññakiriyavatthu, bhāvanāmayaṃ puññakiriyavatthu.

บุญกิริยาวัตถุ ๓ อย่าง ได้แก่ บุญกิริยาวัตถุสำเร็จด้วยทาน บุญกิริยาวัตถุสำเร็จด้วยศีล บุญกิริยาวัตถุสำเร็จด้วยภาวนา

‘‘Tīṇi codanāvatthūni – diṭṭhena, sutena, parisaṅkāya.

โจทนาวัตถุ (เหตุสำหรับโจท) ๓ อย่าง ได้แก่ โดยได้เห็น โดยได้ฟัง โดยความรังเกียจ

‘‘Tisso [Pg.183] kāmūpapattiyo – santāvuso sattā paccupaṭṭhitakāmā, te paccupaṭṭhitesu kāmesu vasaṃ vattenti, seyyathāpi manussā ekacce ca devā ekacce ca vinipātikā. Ayaṃ paṭhamā kāmūpapatti. Santāvuso, sattā nimmitakāmā, te nimminitvā nimminitvā kāmesu vasaṃ vattenti, seyyathāpi devā nimmānaratī. Ayaṃ dutiyā kāmūpapatti. Santāvuso sattā paranimmitakāmā, te paranimmitesu kāmesu vasaṃ vattenti, seyyathāpi devā paranimmitavasavattī. Ayaṃ tatiyā kāmūpapatti.

กามุปปัตติ (การเข้าถึงกาม) ๓ อย่าง ได้แก่ ๑. ผู้มีอายุทั้งหลาย สัตว์ผู้มีกามปรากฏเฉพาะหน้ามีอยู่ สัตว์เหล่านั้นย่อมเป็นไปในอำนาจแห่งกามที่ปรากฏเฉพาะหน้า เหมือนมนุษย์ เทวดาบางพวก และวินิปาติกะบางพวก นี้เป็นกามุปปัตติข้อที่ ๑ ๒. ผู้มีอายุทั้งหลาย สัตว์ผู้มีกามที่ตนเนรมิตขึ้นเองมีอยู่ สัตว์เหล่านั้นเนรมิตกามขึ้นแล้วๆ ย่อมเป็นไปในอำนาจแห่งกาม เหมือนเทวดาชั้นนิมมานรดี นี้เป็นกามุปปัตติข้อที่ ๒ ๓. ผู้มีอายุทั้งหลาย สัตว์ผู้มีกามที่ผู้อื่นเนรมิตให้มีอยู่ สัตว์เหล่านั้นย่อมเป็นไปในอำนาจแห่งกามที่ผู้อื่นเนรมิตให้ เหมือนเทวดาชั้นปรนิมมิตวสวัตดี นี้เป็นกามุปปัตติข้อที่ ๓

‘‘Tisso sukhūpapattiyo – santāvuso sattā uppādetvā uppādetvā sukhaṃ viharanti, seyyathāpi devā brahmakāyikā. Ayaṃ paṭhamā sukhūpapatti. Santāvuso, sattā sukhena abhisannā parisannā paripūrā paripphuṭā. Te kadāci karahaci udānaṃ udānenti – ‘aho sukhaṃ, aho sukha’nti, seyyathāpi devā ābhassarā. Ayaṃ dutiyā sukhūpapatti. Santāvuso, sattā sukhena abhisannā parisannā paripūrā paripphuṭā. Te santaṃyeva tusitā sukhaṃ paṭisaṃvedenti, seyyathāpi devā subhakiṇhā. Ayaṃ tatiyā sukhūpapatti.

สุขุปปัตติ (การเข้าถึงสุข) ๓ อย่าง ได้แก่ ๑. ผู้มีอายุทั้งหลาย สัตว์ผู้ยังสุขให้เกิดขึ้นแล้วๆ อยู่เป็นสุขมีอยู่ เหมือนเทวดาชั้นพรหมกายิกา นี้เป็นสุขุปปัตติข้อที่ ๑ ๒. ผู้มีอายุทั้งหลาย สัตว์ผู้อาบเอิบ ชุ่มชื่น เต็มเปี่ยม ซาบซ่านด้วยสุขมีอยู่ สัตว์เหล่านั้นบางครั้งบางคราวเปล่งอุทานว่า ‘สุขจริงหนอ สุขจริงหนอ’ เหมือนเทวดาชั้นอาภัสสระ นี้เป็นสุขุปปัตติข้อที่ ๒ ๓. ผู้มีอายุทั้งหลาย สัตว์ผู้อาบเอิบ ชุ่มชื่น เต็มเปี่ยม ซาบซ่านด้วยสุขมีอยู่ สัตว์เหล่านั้นเป็นผู้ยินดี เสวยแต่สุขที่สงบ เหมือนเทวดาชั้นสุภกิณหะ นี้เป็นสุขุปปัตติข้อที่ ๓

‘‘Tisso paññā – sekkhā paññā, asekkhā paññā, nevasekkhānāsekkhā paññā.

ปัญญา ๓ อย่าง ได้แก่ เสกขปัญญา อเสกขปัญญา เนวเสกขานาเสกขปัญญา

‘‘Aparāpi tisso paññā – cintāmayā paññā, sutamayā paññā, bhāvanāmayā paññā.

ปัญญา ๓ อย่างแม้อื่นอีก ได้แก่ จินตามยปัญญา สุตมยปัญญา ภาวนามยปัญญา

‘‘Tīṇāvudhāni – sutāvudhaṃ, pavivekāvudhaṃ, paññāvudhaṃ.

อาวุธ ๓ อย่าง ได้แก่ สุตาวุธ (สุตะเป็นอาวุธ) ปวิเวกาวุธ (ความสงัดเป็นอาวุธ) ปัญญาวุธ (ปัญญาเป็นอาวุธ)

‘‘Tīṇindriyāni – anaññātaññassāmītindriyaṃ, aññindriyaṃ, aññātāvindriyaṃ.

อินทรีย์ ๓ อย่าง ได้แก่ อนัญญตัญญัสสามีตินทรีย์ อัญญินทรีย์ อัญญาตาวินทรีย์

‘‘Tīṇi cakkhūni – maṃsacakkhu, dibbacakkhu, paññācakkhu.

จักษุ ๓ อย่าง ได้แก่ มังสจักษุ ทิพพจักษุ ปัญญาจักษุ

‘‘Tisso sikkhā – adhisīlasikkhā, adhicittasikkhā, adhipaññāsikkhā.

สิกขา ๓ อย่าง ได้แก่ อธิสีลสิกขา อธิจิตตสิกขา อธิปัญญาสิกขา

‘‘Tisso bhāvanā – kāyabhāvanā, cittabhāvanā, paññābhāvanā.

ภาวนา ๓ อย่าง คือ กายภาวนา จิตตภาวนา ปัญญาภาวนา

‘‘Tīṇi [Pg.184] anuttariyāni – dassanānuttariyaṃ, paṭipadānuttariyaṃ, vimuttānuttariyaṃ.

อนุตตริยะ ๓ อย่าง คือ ทัสสนานุตตริยะ (การเห็นอันยอดเยี่ยม) ปฏิปทานุตตริยะ (การปฏิบัติอันยอดเยี่ยม) วิมุตตานุตตริยะ (การหลุดพ้นอันยอดเยี่ยม)

‘‘Tayo samādhī – savitakkasavicāro samādhi, avitakkavicāramatto samādhi, avitakkaavicāro samādhi.

สมาธิ ๓ อย่าง คือ สวิตักกสวิจารสมาธิ อวิตักกวิจารมัตตสมาธิ อวิตักกอวิจารสมาธิ

‘‘Aparepi tayo samādhī – suññato samādhi, animitto samādhi, appaṇihito samādhi.

สมาธิอีก ๓ อย่าง คือ สุญญตสมาธิ อนิมิตตสมาธิ อัปปณิหิตสมาธิ

‘‘Tīṇi soceyyāni – kāyasoceyyaṃ, vacīsoceyyaṃ, manosoceyyaṃ.

โสเจยยะ ๓ อย่าง คือ กายโสเจยยะ วจีโสเจยยะ มโนโสเจยยะ

‘‘Tīṇi moneyyāni – kāyamoneyyaṃ, vacīmoneyyaṃ, manomoneyyaṃ.

โมเนยยะ ๓ อย่าง คือ กายโมเนยยะ วจีโมเนยยะ มโนโมเนยยะ

‘‘Tīṇi kosallāni – āyakosallaṃ, apāyakosallaṃ, upāyakosallaṃ.

โกศล ๓ อย่าง คือ อายโกศล (ความฉลาดในความเจริญ) อปายโกศล (ความฉลาดในความเสื่อม) อุปายโกศล (ความฉลาดในอุบาย)

‘‘Tayo madā – ārogyamado, yobbanamado, jīvitamado.

มทะ ๓ อย่าง คือ อาโรคยมทะ (ความเมาในความไม่มีโรค) โยพพนมทะ (ความเมาในความเป็นหนุ่มสาว) ชีวิตมทะ (ความเมาในชีวิต)

‘‘Tīṇi ādhipateyyāni – attādhipateyyaṃ, lokādhipateyyaṃ, dhammādhipateyyaṃ.

อธิปเตยยะ ๓ อย่าง คือ อัตตาธิปเตยยะ (ความมีตนเป็นใหญ่) โลกาธิปเตยยะ (ความมีโลกเป็นใหญ่) ธรรมาธิปเตยยะ (ความมีธรรมเป็นใหญ่)

‘‘Tīṇi kathāvatthūni – atītaṃ vā addhānaṃ ārabbha kathaṃ katheyya – ‘evaṃ ahosi atītamaddhāna’nti; anāgataṃ vā addhānaṃ ārabbha kathaṃ katheyya – ‘evaṃ bhavissati anāgatamaddhāna’nti; etarahi vā paccuppannaṃ addhānaṃ ārabbha kathaṃ katheyya – ‘evaṃ hoti etarahi paccuppannaṃ addhāna’nti.

กถาวัตถุ ๓ อย่าง คือ บุคคลพึงกล่าวเรื่องปรารภอดีตกาลว่า ‘ในอดีตกาลได้เป็นอย่างนี้’ หรือพึงกล่าวเรื่องปรารภอนาคตกาลว่า ‘ในอนาคตกาลจักเป็นอย่างนี้’ หรือพึงกล่าวเรื่องปรารภปัจจุบันกาลในบัดนี้ว่า ‘ในปัจจุบันกาลบัดนี้ย่อมเป็นอย่างนี้’

‘‘Tisso vijjā – pubbenivāsānussatiñāṇaṃ vijjā, sattānaṃ cutūpapāteñāṇaṃ vijjā, āsavānaṃ khayeñāṇaṃ vijjā.

วิชชา ๓ อย่าง คือ วิชชาคือปุพเพนิวาสานุสสติญาณ วิชชาคือจุตูปปาตญาณของสัตว์ทั้งหลาย วิชชาคือญาณในความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย

‘‘Tayo vihārā – dibbo vihāro, brahmā vihāro, ariyo vihāro.

วิหาร ๓ อย่าง คือ ทิพพวิหาร พรหมวิหาร อริยวิหาร

‘‘Tīṇi pāṭihāriyāni – iddhipāṭihāriyaṃ, ādesanāpāṭihāriyaṃ, anusāsanīpāṭihāriyaṃ.

ปาฏิหาริย์ ๓ อย่าง คือ อิทธิปาฏิหาริย์ อาเทสนาปาฏิหาริย์ อนุสาสนีปาฏิหาริย์

‘‘Ime kho, āvuso, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena tayo dhammā sammadakkhātā. Tattha sabbeheva saṅgāyitabbaṃ…pe… atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ.

อาวุโสทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการนี้แล อันพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ด้วยพระองค์เองโดยชอบ ตรัสไว้ดีแล้ว ในธรรม ๓ ประการนั้น อันเราทั้งหลายทั้งปวงพึงสังคายนา...เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย

Catukkaṃ

จตุกกะ

306. ‘‘Atthi [Pg.185] kho, āvuso, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena cattāro dhammā sammadakkhātā. Tattha sabbeheva saṅgāyitabbaṃ, na vivaditabbaṃ…pe… atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ. Katame cattāro?

๓๐๖. อาวุโสทั้งหลาย มีอยู่แล ธรรม ๔ ประการ ที่พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ด้วยพระองค์เองโดยชอบ ตรัสไว้ดีแล้ว ในธรรม ๔ ประการนั้น อันเราทั้งหลายทั้งปวงพึงสังคายนา ไม่พึงวิวาทกัน...เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ธรรม ๔ ประการ อะไรบ้าง

‘‘Cattāro satipaṭṭhānā. Idhāvuso, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Vedanāsu vedanānupassī…pe… citte cittānupassī…pe… dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ.

สติปัฏฐาน ๔ ประการ อาวุโสทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ พิจารณาเห็นกายในกาย มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียแล้วอยู่ พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลาย...พิจารณาเห็นจิตในจิต...พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลาย มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียแล้วอยู่

‘‘Cattāro sammappadhānā. Idhāvuso, bhikkhu anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati. Uppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati. Anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati. Uppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ ṭhitiyā asammosāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati.

สัมมัปปธาน ๔ ประการ อาวุโสทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมสร้างฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต ตั้งจิตไว้ เพื่อมิให้อกุศลธรรมอันเป็นบาปที่ยังไม่เกิดได้เกิดขึ้น ย่อมสร้างฉันทะ...เพื่อละอกุศลธรรมอันเป็นบาปที่เกิดขึ้นแล้ว ย่อมสร้างฉันทะ...เพื่อให้อกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดได้เกิดขึ้น ย่อมสร้างฉันทะ...เพื่อความตั้งมั่น ไม่เลือนหาย เจริญยิ่ง ไพบูลย์ พัฒนา บริบูรณ์แห่งกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว

‘‘Cattāro iddhipādā. Idhāvuso, bhikkhu chandasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti. Cittasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti. Vīriyasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti. Vīmaṃsāsamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti.

อิทธิบาท ๔ ประการ อาวุโสทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยฉันทสมาธิและปธานสังขาร ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยจิตตสมาธิและปธานสังขาร ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวิริยสมาธิและปธานสังขาร ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวิมังสาสมาธิและปธานสังขาร

‘‘Cattāri jhānāni. Idhāvuso, bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato ca sampajāno, sukhañca [Pg.186] kāyena paṭisaṃvedeti, yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti – ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā, pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā, adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati.

ฌาน ๔ ประการ อาวุโสทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ สงัดจากกามและอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว บรรลุปฐมฌาน อันมีวิตก วิจาร มีปีติและสุขเกิดแต่วิเวก อยู่ เพราะวิตกวิจารสงบระงับไป บรรลุทุติยฌาน อันเป็นความผ่องใสแห่งจิต ณ ภายใน เป็นธรรมเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร มีแต่ปีติและสุขเกิดแต่สมาธิ อยู่ อนึ่ง เพราะปีติจางคลายไป เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกาย บรรลุตติยฌาน ที่พระอริยะทั้งหลายกล่าวว่า ‘เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ อยู่ เพราะละสุขและทุกข์ได้ เพราะโสมนัสและโทมนัสดับไปก่อนแล้ว บรรลุจตุตถฌาน ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีแต่อุเบกขาและสติอันบริสุทธิ์ อยู่

307. ‘‘Catasso samādhibhāvanā. Atthāvuso, samādhibhāvanā bhāvitā bahulīkatā diṭṭhadhammasukhavihārāya saṃvattati. Atthāvuso, samādhibhāvanā bhāvitā bahulīkatā ñāṇadassanapaṭilābhāya saṃvattati. Atthāvuso samādhibhāvanā bhāvitā bahulīkatā satisampajaññāya saṃvattati. Atthāvuso samādhibhāvanā bhāvitā bahulīkatā āsavānaṃ khayāya saṃvattati.

๓๐๗. สมาธิภาวนา ๔ ประการ อาวุโสทั้งหลาย สมาธิภาวนาที่บุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อการอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน มีอยู่ อาวุโสทั้งหลาย สมาธิภาวนาที่บุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อการได้ญาณทัสสนะ มีอยู่ อาวุโสทั้งหลาย สมาธิภาวนาที่บุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อสติสัมปชัญญะ มีอยู่ อาวุโสทั้งหลาย สมาธิภาวนาที่บุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความสิ้นไปแห่งอาสวะ มีอยู่

‘‘Katamā cāvuso, samādhibhāvanā bhāvitā bahulīkatā diṭṭhadhammasukhavihārāya saṃvattati? Idhāvuso, bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ, āvuso, samādhibhāvanā bhāvitā bahulīkatā diṭṭhadhammasukhavihārāya saṃvattati.

อาวุโสทั้งหลาย ก็สมาธิภาวนาที่บุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อการอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน เป็นอย่างไร อาวุโสทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ สงัดจากกามและอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว...บรรลุจตุตถฌาน...อยู่ อาวุโสทั้งหลาย สมาธิภาวนานี้แล ที่บุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อการอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน

‘‘Katamā cāvuso, samādhibhāvanā bhāvitā bahulīkatā ñāṇadassanapaṭilābhāya saṃvattati? Idhāvuso, bhikkhu ālokasaññaṃ manasi karoti, divāsaññaṃ adhiṭṭhāti yathā divā tathā rattiṃ, yathā rattiṃ tathā divā. Iti vivaṭena cetasā apariyonaddhena sappabhāsaṃ cittaṃ bhāveti. Ayaṃ, āvuso samādhibhāvanā bhāvitā bahulīkatā ñāṇadassanapaṭilābhāya saṃvattati.

ดูก่อนอาวุโส สมาธิภาวนาที่เจริญแล้ว กระทำให้มากแล้วเป็นไปเพื่อการได้ญาณทัสสนะเป็นไฉน ดูก่อนอาวุโส ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ทำอาโลกสัญญาไว้ในใจ ตั้งทิวาสัญญาไว้ในใจว่า กลางวันอย่างไร กลางคืนอย่างนั้น กลางคืนอย่างไร กลางวันอย่างนั้น เธอมีใจอันเปิดเผย ไม่มีอะไรหุ้มห่อ อบรมจิตให้มีความสว่างอยู่ ดูก่อนอาวุโส สมาธิภาวนานี้ที่เจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อการได้ญาณทัสสนะ

‘‘Katamā cāvuso, samādhibhāvanā bhāvitā bahulīkatā satisampajaññāya saṃvattati? Idhāvuso, bhikkhuno viditā vedanā uppajjanti, viditā upaṭṭhahanti, viditā abbhatthaṃ gacchanti. Viditā saññā uppajjanti, viditā upaṭṭhahanti, viditā abbhatthaṃ gacchanti. Viditā vitakkā uppajjanti, viditā upaṭṭhahanti, viditā abbhatthaṃ gacchanti. Ayaṃ, āvuso, samādhibhāvanā bhāvitā bahulīkatā satisampajaññāya saṃvattati.

ดูก่อนอาวุโส สมาธิภาวนาที่เจริญแล้ว กระทำให้มากแล้วเป็นไปเพื่อสติสัมปชัญญะเป็นไฉน ดูก่อนอาวุโส เวทนาทั้งหลายที่รู้แจ้งเกิดขึ้น ที่รู้แจ้งปรากฏ ที่รู้แจ้งถึงความดับไปแก่ภิกษุในธรรมวินัยนี้ สัญญาทั้งหลายที่รู้แจ้งเกิดขึ้น ที่รู้แจ้งปรากฏ ที่รู้แจ้งถึงความดับไป วิตกทั้งหลายที่รู้แจ้งเกิดขึ้น ที่รู้แจ้งปรากฏ ที่รู้แจ้งถึงความดับไป ดูก่อนอาวุโส สมาธิภาวนานี้ที่เจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อสติสัมปชัญญะ

‘‘Katamā [Pg.187] cāvuso, samādhibhāvanā bhāvitā bahulīkatā āsavānaṃ khayāya saṃvattati? Idhāvuso, bhikkhu pañcasu upādānakkhandhesu udayabbayānupassī viharati. Iti rūpaṃ, iti rūpassa samudayo, iti rūpassa atthaṅgamo. Iti vedanā…pe… iti saññā… iti saṅkhārā… iti viññāṇaṃ, iti viññāṇassa samudayo, iti viññāṇassa atthaṅgamo. Ayaṃ, āvuso, samādhibhāvanā bhāvitā bahulīkatā āsavānaṃ khayāya saṃvattati.

ดูก่อนอาวุโส สมาธิภาวนาที่เจริญแล้ว กระทำให้มากแล้วเป็นไปเพื่อความสิ้นไปแห่งอาสวะเป็นไฉน ดูก่อนอาวุโส ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้พิจารณาเห็นความเกิดและความดับในอุปาทานขันธ์ ๕ อยู่ว่า ‘รูปเป็นอย่างนี้ ความเกิดขึ้นแห่งรูปเป็นอย่างนี้ ความดับไปแห่งรูปเป็นอย่างนี้ เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นอย่างนี้ ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณเป็นอย่างนี้ ความดับไปแห่งวิญญาณเป็นอย่างนี้’ ดูก่อนอาวุโส สมาธิภาวนานี้ที่เจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความสิ้นไปแห่งอาสวะ

308. ‘‘Catasso appamaññā. Idhāvuso, bhikkhu mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati. Tathā dutiyaṃ. Tathā tatiyaṃ. Tathā catutthaṃ. Iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharati. Karuṇāsahagatena cetasā…pe… muditāsahagatena cetasā…pe… upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati. Tathā dutiyaṃ. Tathā tatiyaṃ. Tathā catutthaṃ. Iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharati.

๓๐๘. อัปปมัญญา ๔ ประการ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุในธรรมวินัยนี้ มีใจประกอบด้วยเมตตาแผ่ไปสู่ทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ก็เหมือนกัน ทิศที่ ๓ ก็เหมือนกัน ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน เธอมีใจประกอบด้วยเมตตาอันไพบูลย์ ถึงความเป็นใหญ่ หาประมาณมิได้ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียน แผ่ไปสู่โลกทั้งปวง ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง ในที่ทุกสถาน โดยความเป็นผู้มีจิตเสมอในสัตว์ทั้งปวงอยู่ มีใจประกอบด้วยกรุณา... มีใจประกอบด้วยมุทิตา... มีใจประกอบด้วยอุเบกขาแผ่ไปสู่ทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ก็เหมือนกัน ทิศที่ ๓ ก็เหมือนกัน ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน เธอมีใจประกอบด้วยอุเบกขาอันไพบูลย์ ถึงความเป็นใหญ่ หาประมาณมิได้ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียน แผ่ไปสู่โลกทั้งปวง ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง ในที่ทุกสถาน โดยความเป็นผู้มีจิตเสมอในสัตว์ทั้งปวงอยู่

‘‘Cattāro āruppā. Idhāvuso, bhikkhu sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati. Sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharati. Sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharati. Sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja viharati.

อรูป ๔ ประการ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เพราะก้าวล่วงรูปสัญญาโดยประการทั้งปวง เพราะดับปฏิฆสัญญา เพราะไม่ใส่ใจนานัตตสัญญา จึงเข้าถึงอากาสานัญจายตนะโดยบริกรรมว่า ‘อากาศไม่มีที่สุด’ อยู่ เพราะก้าวล่วงอากาสานัญจายตนะโดยประการทั้งปวง จึงเข้าถึงวิญญาณัญจายตนะโดยบริกรรมว่า ‘วิญญาณไม่มีที่สุด’ อยู่ เพราะก้าวล่วงวิญญาณัญจายตนะโดยประการทั้งปวง จึงเข้าถึงอากิญจัญญายตนะโดยบริกรรมว่า ‘ไม่มีอะไรเลย’ อยู่ เพราะก้าวล่วงอากิญจัญญายตนะโดยประการทั้งปวง จึงเข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะอยู่

‘‘Cattāri apassenāni. Idhāvuso, bhikkhu saṅkhāyekaṃ paṭisevati, saṅkhāyekaṃ adhivāseti, saṅkhāyekaṃ parivajjeti, saṅkhāyekaṃ vinodeti.

ธรรมเป็นที่พึ่ง ๔ ประการ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุในธรรมวินัยนี้ พิจารณาแล้วเสพสิ่งหนึ่ง พิจารณาแล้วอดกลั้นสิ่งหนึ่ง พิจารณาแล้วเว้นสิ่งหนึ่ง พิจารณาแล้วบรรเทาสิ่งหนึ่ง

309. ‘‘Cattāro [Pg.188] ariyavaṃsā. Idhāvuso, bhikkhu santuṭṭho hoti itarītarena cīvarena, itarītaracīvarasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī, na ca cīvarahetu anesanaṃ appatirūpaṃ āpajjati; aladdhā ca cīvaraṃ na paritassati, laddhā ca cīvaraṃ agadhito amucchito anajjhāpanno ādīnavadassāvī nissaraṇapañño paribhuñjati; tāya ca pana itarītaracīvarasantuṭṭhiyā nevattānukkaṃseti na paraṃ vambheti. Yo hi tattha dakkho analaso sampajāno paṭissato, ayaṃ vuccatāvuso – ‘bhikkhu porāṇe aggaññe ariyavaṃse ṭhito’.

๓๐๙. อริยวงศ์ ๔ ประการ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้สันโดษด้วยจีวรตามมีตามได้ และเป็นผู้กล่าวสรรเสริญคุณแห่งความสันโดษด้วยจีวรตามมีตามได้ ไม่ทำการแสวงหาอันไม่สมควรเพราะเหตุแห่งจีวร เมื่อไม่ได้จีวรก็ไม่เดือดร้อน และเมื่อได้จีวรแล้วก็ไม่ติดใจ ไม่หมกมุ่น ไม่พัวพัน มีปกติเห็นโทษ มีปัญญาเป็นเครื่องสลัดออก บริโภคอยู่ และเพราะความสันโดษด้วยจีวรตามมีตามได้นั้น เธอจึงไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่น ส่วนภิกษุใดเป็นผู้ฉลาด ไม่เกียจคร้าน มีสัมปชัญญะ มีสติในความสันโดษนั้น ดูก่อนอาวุโส ภิกษุนี้เรียกว่า ผู้ตั้งอยู่ในอริยวงศ์อันเลิศที่เป็นของเก่าแก่

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu santuṭṭho hoti itarītarena piṇḍapātena, itarītarapiṇḍapātasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī, na ca piṇḍapātahetu anesanaṃ appatirūpaṃ āpajjati; aladdhā ca piṇḍapātaṃ na paritassati, laddhā ca piṇḍapātaṃ agadhito amucchito anajjhāpanno ādīnavadassāvī nissaraṇapañño paribhuñjati; tāya ca pana itarītarapiṇḍapātasantuṭṭhiyā nevattānukkaṃseti na paraṃ vambheti. Yo hi tattha dakkho analaso sampajāno paṭissato, ayaṃ vuccatāvuso – ‘bhikkhu porāṇe aggaññe ariyavaṃse ṭhito’.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้สันโดษด้วยบิณฑบาตตามมีตามได้ และเป็นผู้กล่าวสรรเสริญคุณแห่งความสันโดษด้วยบิณฑบาตตามมีตามได้ ไม่ทำการแสวงหาอันไม่สมควรเพราะเหตุแห่งบิณฑบาต เมื่อไม่ได้บิณฑบาตก็ไม่เดือดร้อน และเมื่อได้บิณฑบาตแล้วก็ไม่ติดใจ ไม่หมกมุ่น ไม่พัวพัน มีปกติเห็นโทษ มีปัญญาเป็นเครื่องสลัดออก บริโภคอยู่ และเพราะความสันโดษด้วยบิณฑบาตตามมีตามได้นั้น เธอจึงไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่น ส่วนภิกษุใดเป็นผู้ฉลาด ไม่เกียจคร้าน มีสัมปชัญญะ มีสติในความสันโดษนั้น ดูก่อนอาวุโส ภิกษุนี้เรียกว่า ผู้ตั้งอยู่ในอริยวงศ์อันเลิศที่เป็นของเก่าแก่

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu santuṭṭho hoti itarītarena senāsanena, itarītarasenāsanasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī, na ca senāsanahetu anesanaṃ appatirūpaṃ āpajjati; aladdhā ca senāsanaṃ na paritassati, laddhā ca senāsanaṃ agadhito amucchito anajjhāpanno ādīnavadassāvī nissaraṇapañño paribhuñjati; tāya ca pana itarītarasenāsanasantuṭṭhiyā nevattānukkaṃseti na paraṃ vambheti. Yo hi tattha dakkho analaso sampajāno paṭissato, ayaṃ vuccatāvuso – ‘bhikkhu porāṇe aggaññe ariyavaṃse ṭhito’.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้สันโดษด้วยเสนาสนะตามมีตามได้ และเป็นผู้กล่าวสรรเสริญคุณแห่งความสันโดษด้วยเสนาสนะตามมีตามได้ ไม่ทำการแสวงหาอันไม่สมควรเพราะเหตุแห่งเสนาสนะ เมื่อไม่ได้เสนาสนะก็ไม่เดือดร้อน และเมื่อได้เสนาสนะแล้วก็ไม่ติดใจ ไม่หมกมุ่น ไม่พัวพัน มีปกติเห็นโทษ มีปัญญาเป็นเครื่องสลัดออก ใช้สอยอยู่ และเพราะความสันโดษด้วยเสนาสนะตามมีตามได้นั้น เธอจึงไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่น ส่วนภิกษุใดเป็นผู้ฉลาด ไม่เกียจคร้าน มีสัมปชัญญะ มีสติในความสันโดษนั้น ดูก่อนอาวุโส ภิกษุนี้เรียกว่า ผู้ตั้งอยู่ในอริยวงศ์อันเลิศที่เป็นของเก่าแก่

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu pahānārāmo hoti pahānarato, bhāvanārāmo hoti bhāvanārato; tāya ca pana pahānārāmatāya pahānaratiyā bhāvanārāmatāya bhāvanāratiyā nevattānukkaṃseti na paraṃ vambheti. Yo hi tattha dakkho analaso sampajāno paṭissato ayaṃ vuccatāvuso – ‘bhikkhu porāṇe aggaññe ariyavaṃse ṭhito’.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้ยินดีในการละ เป็นผู้พอใจในการละ เป็นผู้ยินดีในภาวนา เป็นผู้พอใจในภาวนา เพราะความยินดีในการละ ความพอใจในการละ ความยินดีในภาวนา และความพอใจในภาวนานั้น ย่อมไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่น ภิกษุใดเป็นผู้ฉลาด ไม่เกียจคร้าน มีสัมปชัญญะ มีสติในภาวนานั้น ดูก่อนอาวุโส ภิกษุนี้เรียกว่า เป็นผู้ตั้งอยู่ในอริยวงศ์อันเลิศ ซึ่งเป็นของเก่า

310. ‘‘Cattāri [Pg.189] padhānāni. Saṃvarapadhānaṃ pahānapadhānaṃ bhāvanāpadhānaṃ anurakkhaṇāpadhānaṃ. Katamañcāvuso, saṃvarapadhānaṃ? Idhāvuso, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjati, rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjati. Sotena saddaṃ sutvā… ghānena gandhaṃ ghāyitvā… jivhāya rasaṃ sāyitvā… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā… manasā dhammaṃ viññāya na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ manindriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjati, rakkhati manindriyaṃ, manindriye saṃvaraṃ āpajjati. Idaṃ vuccatāvuso, saṃvarapadhānaṃ.

๓๑๐. ปธาน 4 ประการ คือ สังวรปธาน ปหานปธาน ภาวนาปธาน อนุรักขนาปธาน ดูก่อนอาวุโส สังวรปธานเป็นอย่างไร ดูก่อนอาวุโส ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เห็นรูปด้วยตาแล้ว ไม่ถือเอานิมิต ไม่ถือเอาอนุพยัญชนะ บาปอกุศลธรรมคืออภิชฌาและโทมนัส พึงไหลไปตามภิกษุนั้น ผู้ไม่สำรวมจักขุนทรีย์อยู่ เพราะเหตุใด เธอย่อมปฏิบัติเพื่อสำรวมจักขุนทรีย์นั้น ย่อมรักษาจักขุนทรีย์ ย่อมถึงความสำรวมในจักขุนทรีย์ ฟังเสียงด้วยหู... ดมกลิ่นด้วยจมูก... ลิ้มรสด้วยลิ้น... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย... รู้ธรรมารมณ์ด้วยใจแล้ว ไม่ถือเอานิมิต ไม่ถือเอาอนุพยัญชนะ บาปอกุศลธรรมคืออภิชฌาและโทมนัส พึงไหลไปตามภิกษุนั้น ผู้ไม่สำรวมมนินทรีย์อยู่ เพราะเหตุใด เธอย่อมปฏิบัติเพื่อสำรวมมนินทรีย์นั้น ย่อมรักษามนินทรีย์ ย่อมถึงความสำรวมในมนินทรีย์ ดูก่อนอาวุโส นี้เรียกว่า สังวรปธาน

‘‘Katamañcāvuso, pahānapadhānaṃ? Idhāvuso, bhikkhu uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāseti pajahati vinodeti byantiṃ karoti anabhāvaṃ gameti. Uppannaṃ byāpādavitakkaṃ…pe… uppannaṃ vihiṃsāvitakkaṃ… uppannuppanne pāpake akusale dhamme nādhivāseti pajahati vinodeti byantiṃ karoti anabhāvaṃ gameti. Idaṃ vuccatāvuso, pahānapadhānaṃ.

ดูก่อนอาวุโส ปหานปธานเป็นอย่างไร ดูก่อนอาวุโส ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ไม่ยอมรับกามวิตกที่เกิดขึ้น ย่อมละ ย่อมบรรเทา ย่อมทำให้สิ้นไป ย่อมทำให้ถึงความไม่มี ไม่ยอมรับพยาบาทวิตกที่เกิดขึ้น... วิงหิงสาวิตกที่เกิดขึ้น... บาปอกุศลธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นแล้วๆ ไม่ยอมรับ ย่อมละ ย่อมบรรเทา ย่อมทำให้สิ้นไป ย่อมทำให้ถึงความไม่มี ดูก่อนอาวุโส นี้เรียกว่า ปหานปธาน

‘‘Katamañcāvuso, bhāvanāpadhānaṃ? Idhāvuso, bhikkhu satisambojjhaṅgaṃ bhāveti vivekanissitaṃ virāganissitaṃ nirodhanissitaṃ vossaggapariṇāmiṃ. Dhammavicayasambojjhaṅgaṃ bhāveti… vīriyasambojjhaṅgaṃ bhāveti… pītisambojjhaṅgaṃ bhāveti… passaddhisambojjhaṅgaṃ bhāveti… samādhisambojjhaṅgaṃ bhāveti… upekkhāsambojjhaṅgaṃ bhāveti vivekanissitaṃ virāganissitaṃ nirodhanissitaṃ vossaggapariṇāmiṃ. Idaṃ vuccatāvuso, bhāvanāpadhānaṃ.

ดูก่อนอาวุโส ภาวนาปธานเป็นอย่างไร ดูก่อนอาวุโส ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์ อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อความสละ ย่อมเจริญธัมมวิจยสัมโพชฌงค์... ย่อมเจริญวิริยสัมโพชฌงค์... ย่อมเจริญปีติสัมโพชฌงค์... ย่อมเจริญปัสสัทธิสัมโพชฌงค์... ย่อมเจริญสมาธิสัมโพชฌงค์... ย่อมเจริญอุเบกขาสัมโพชฌงค์ อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อความสละ ดูก่อนอาวุโส นี้เรียกว่า ภาวนาปธาน

‘‘Katamañcāvuso, anurakkhaṇāpadhānaṃ? Idhāvuso, bhikkhu uppannaṃ bhadrakaṃ samādhinimittaṃ anurakkhati – aṭṭhikasaññaṃ, puḷuvakasaññaṃ, vinīlakasaññaṃ, vicchiddakasaññaṃ, uddhumātakasaññaṃ. Idaṃ vuccatāvuso, anurakkhaṇāpadhānaṃ.

ดูก่อนอาวุโส อนุรักขนาปธานเป็นอย่างไร ดูก่อนอาวุโส ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมตามรักษาสมาธินิมิตอันดีที่เกิดขึ้นแล้ว คือ อัฏฐิกสัญญา ปุฬุวกสัญญา วินีลกสัญญา วิจฉิททกสัญญา อุทธุมาตกสัญญา ดูก่อนอาวุโส นี้เรียกว่า อนุรักขนาปธาน

‘‘Cattāri ñāṇāni – dhamme ñāṇaṃ, anvaye ñāṇaṃ, pariye ñāṇaṃ, sammutiyā ñāṇaṃ.

ญาณ 4 ประการ คือ ญาณในธรรม ญาณในการอนุมาน ญาณในการกำหนดรู้ใจผู้อื่น ญาณในสมมติ

‘‘Aparānipi [Pg.190] cattāri ñāṇāni – dukkhe ñāṇaṃ, dukkhasamudaye ñāṇaṃ, dukkhanirodhe ñāṇaṃ, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṃ.

ญาณอีก 4 ประการ คือ ญาณในทุกข์ ญาณในทุกขสมุทัย ญาณในทุกขนิโรธ ญาณในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา

311. ‘‘Cattāri sotāpattiyaṅgāni – sappurisasaṃsevo, saddhammassavanaṃ, yonisomanasikāro, dhammānudhammappaṭipatti.

๓๑๑. องค์แห่งโสดาปัตติ 4 ประการ คือ การคบสัตบุรุษ การฟังพระสัทธรรม การทำไว้ในใจโดยแยบคาย การปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม

‘‘Cattāri sotāpannassa aṅgāni. Idhāvuso, ariyasāvako buddhe aveccappasādena samannāgato hoti – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho, bhagavā’ti. Dhamme aveccappasādena samannāgato hoti – ‘svākkhāto bhagavatā dhammo sandiṭṭhiko akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhī’ti. Saṅghe aveccappasādena samannāgato hoti – ‘suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho ujuppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho ñāyappaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho sāmīcippaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho yadidaṃ cattāri purisayugāni aṭṭha purisapuggalā, esa bhagavato sāvakasaṅgho āhuneyyo pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’ti. Ariyakantehi sīlehi samannāgato hoti akhaṇḍehi acchiddehi asabalehi akammāsehi bhujissehi viññuppasatthehi aparāmaṭṭhehi samādhisaṃvattanikehi.

องค์ของพระโสดาบัน 4 ประการ ดูก่อนอาวุโส อริยสาวกในธรรมวินัยนี้ ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้าว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบได้โดยพระองค์เอง ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึก ไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้มีโชค’ ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรมว่า ‘พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว อันผู้บรรลุจะพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามา อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน’ ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระสงฆ์ว่า ‘พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาค ปฏิบัติดีแล้ว ปฏิบัติตรง ปฏิบัติเพื่อญายธรรม ปฏิบัติสมควร ได้แก่ บุรุษบุคคล ๔ คู่ นับเรียงตัวบุรุษบุคคลได้ ๘ ท่าน พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคนี้ เป็นผู้ควรแก่ของคำนับ ควรแก่ของต้อนรับ ควรแก่ทักษิณา ควรแก่การทำอัญชลี เป็นนาบุญอันยอดเยี่ยมของโลก’ ประกอบด้วยศีลที่พระอริยเจ้าพอใจ ไม่ขาด ไม่ทะลุ ไม่ด่าง ไม่พร้อย เป็นไท อันวิญญูชนสรรเสริญ อันตัณหาและทิฏฐิไม่ครอบงำ เป็นไปเพื่อสมาธิ

‘‘Cattāri sāmaññaphalāni – sotāpattiphalaṃ, sakadāgāmiphalaṃ, anāgāmiphalaṃ, arahattaphalaṃ.

สามัญผล 4 ประการ คือ โสดาปัตติผล สกทาคามิผล อนาคามิผล อรหัตตผล

‘‘Catasso dhātuyo – pathavīdhātu, āpodhātu, tejodhātu, vāyodhātu.

ธาตุ 4 ประการ คือ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ

‘‘Cattāro āhārā – kabaḷīkāro āhāro oḷāriko vā sukhumo vā, phasso dutiyo, manosañcetanā tatiyā, viññāṇaṃ catutthaṃ.

อาหาร 4 ประการ คือ กวฬิงการาหาร ที่หยาบหรือละเอียด, ผัสสาหารเป็นที่สอง, มโนสัญเจตนาหารเป็นที่สาม, วิญญาณาหารเป็นที่สี่

‘‘Catasso viññāṇaṭṭhitiyo. Rūpūpāyaṃ vā, āvuso, viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭhati rūpārammaṇaṃ rūpappatiṭṭhaṃ nandūpasecanaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjati; vedanūpāyaṃ [Pg.191] vā āvuso…pe… saññūpāyaṃ vā, āvuso…pe… saṅkhārūpāyaṃ vā, āvuso, viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭhati saṅkhārārammaṇaṃ saṅkhārappatiṭṭhaṃ nandūpasecanaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjati.

วิญญาณฐิติ 4 ประการ ดูก่อนอาวุโส วิญญาณเมื่อตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ได้โดยมีรูปเป็นอุปายะ มีรูปเป็นอารมณ์ มีรูปเป็นที่ตั้ง มีนันทิเป็นเครื่องหล่อเลี้ยง ย่อมถึงความเจริญ งอกงาม ไพบูลย์ หรือดูก่อนอาวุโส วิญญาณเมื่อตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ได้โดยมีเวทนาเป็นอุปายะ... หรือดูก่อนอาวุโส วิญญาณเมื่อตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ได้โดยมีสัญญาเป็นอุปายะ... หรือดูก่อนอาวุโส วิญญาณเมื่อตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ได้โดยมีสังขารเป็นอุปายะ มีสังขารเป็นอารมณ์ มีสังขารเป็นที่ตั้ง มีนันทิเป็นเครื่องหล่อเลี้ยง ย่อมถึงความเจริญ งอกงาม ไพบูลย์

‘‘Cattāri agatigamanāni – chandāgatiṃ gacchati, dosāgati gacchati, mohāgatiṃ gacchati, bhayāgatiṃ gacchati.

อคติคมนะ 4 ประการ คือ ย่อมถึงฉันทาคติ ย่อมถึงโทสาคติ ย่อมถึงโมหาคติ ย่อมถึงภยาคติ

‘‘Cattāro taṇhuppādā – cīvarahetu vā, āvuso, bhikkhuno taṇhā uppajjamānā uppajjati; piṇḍapātahetu vā, āvuso, bhikkhuno taṇhā uppajjamānā uppajjati; senāsanahetu vā, āvuso, bhikkhuno taṇhā uppajjamānā uppajjati; itibhavābhavahetu vā, āvuso, bhikkhuno taṇhā uppajjamānā uppajjati.

เหตุเกิดแห่งตัณหา ๔ ประการ คือ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ตัณหาเมื่อจะเกิด ย่อมเกิดแก่ภิกษุเพราะเหตุแห่งจีวรบ้าง ๑ ตัณหาเมื่อจะเกิด ย่อมเกิดแก่ภิกษุเพราะเหตุแห่งบิณฑบาตบ้าง ๑ ตัณหาเมื่อจะเกิด ย่อมเกิดแก่ภิกษุเพราะเหตุแห่งเสนาสนะบ้าง ๑ ตัณหาเมื่อจะเกิด ย่อมเกิดแก่ภิกษุเพราะเหตุแห่งภพน้อยภพใหญ่บ้าง ๑

‘‘Catasso paṭipadā – dukkhā paṭipadā dandhābhiññā, dukkhā paṭipadā khippābhiññā, sukhā paṭipadā dandhābhiññā, sukhā paṭipadā khippābhiññā.

ปฏิปทา ๔ ประการ คือ ๑. ทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา (ปฏิบัติลำบากและรู้ได้ช้า) ๑. ทุกขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา (ปฏิบัติลำบากแต่รู้ได้เร็ว) ๑. สุขาปฏิปทา ทันธาภิญญา (ปฏิบัติสะดวกแต่รู้ได้ช้า) ๑. สุขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา (ปฏิบัติสะดวกและรู้ได้เร็ว)

‘‘Aparāpi catasso paṭipadā – akkhamā paṭipadā, khamā paṭipadā, damā paṭipadā, samā paṭipadā.

ปฏิปทาอีก ๔ ประการ คือ ๑. อักขมาปฏิปทา (ปฏิบัติไม่อดทน) ๑. ขมาปฏิปทา (ปฏิบัติอดทน) ๑. ทมาปฏิปทา (ปฏิบัติด้วยการข่มใจ) ๑. สมาปฏิปทา (ปฏิบัติด้วยการระงับ)

‘‘Cattāri dhammapadāni – anabhijjhā dhammapadaṃ, abyāpādo dhammapadaṃ, sammāsati dhammapadaṃ, sammāsamādhi dhammapadaṃ.

ธรรมบท ๔ ประการ คือ ๑. อนภิชฌา (ความไม่เพ่งเล็ง) ๑. อพยาบาท (ความไม่พยาบาท) ๑. สัมมาสติ (ความระลึกชอบ) ๑. สัมมาสมาธิ (ความตั้งใจมั่นชอบ)

‘‘Cattāri dhammasamādānāni – atthāvuso, dhammasamādānaṃ paccuppannadukkhañceva āyatiñca dukkhavipākaṃ. Atthāvuso, dhammasamādānaṃ paccuppannadukkhaṃ āyatiṃ sukhavipākaṃ. Atthāvuso, dhammasamādānaṃ paccuppannasukhaṃ āyatiṃ dukkhavipākaṃ. Atthāvuso, dhammasamādānaṃ paccuppannasukhañceva āyatiñca sukhavipākaṃ.

ธรรมสมาทาน ๔ ประการ คือ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ธรรมสมาทานที่เป็นทุกข์ในปัจจุบันและมีทุกข์เป็นวิบากต่อไปก็มีอยู่ ๑ ธรรมสมาทานที่เป็นทุกข์ในปัจจุบันแต่มีสุขเป็นวิบากต่อไปก็มีอยู่ ๑ ธรรมสมาทานที่เป็นสุขในปัจจุบันแต่มีทุกข์เป็นวิบากต่อไปก็มีอยู่ ๑ ธรรมสมาทานที่เป็นสุขในปัจจุบันและมีสุขเป็นวิบากต่อไปก็มีอยู่ ๑

‘‘Cattāro dhammakkhandhā – sīlakkhandho, samādhikkhandho, paññākkhandho, vimuttikkhandho.

ธรรมขันธ์ ๔ ประการ คือ ๑. ศีลขันธ์ ๑. สมาธิขันธ์ ๑. ปัญญาขันธ์ ๑. วิมุตติขันธ์

‘‘Cattāri balāni – vīriyabalaṃ, satibalaṃ, samādhibalaṃ, paññābalaṃ.

พละ ๔ ประการ คือ ๑. วิริยพละ (กำลังคือความเพียร) ๑. สติพละ (กำลังคือสติ) ๑. สมาธิพละ (กำลังคือสมาธิ) ๑. ปัญญาพละ (กำลังคือปัญญา)

‘‘Cattāri adhiṭṭhānāni – paññādhiṭṭhānaṃ, saccādhiṭṭhānaṃ, cāgādhiṭṭhānaṃ, upasamādhiṭṭhānaṃ.

อธิษฐาน ๔ ประการ คือ ๑. ปัญญาธิษฐาน (การตั้งมั่นด้วยปัญญา) ๑. สัจจาธิษฐาน (การตั้งมั่นด้วยสัจจะ) ๑. จาคาธิษฐาน (การตั้งมั่นด้วยจาคะ) ๑. อุปสมาธิษฐาน (การตั้งมั่นด้วยความสงบ)

312. ‘‘Cattāri [Pg.192] pañhabyākaraṇāni – ekaṃsabyākaraṇīyo pañho, paṭipucchābyākaraṇīyo pañho, vibhajjabyākaraṇīyo pañho, ṭhapanīyo pañho.

๓๑๒. พยากรณ์ปัญหา ๔ ประการ คือ ๑. เอกังสพยากรณียปัญหา (ปัญหาที่พึงตอบโดยส่วนเดียว) ๑. ปฏิปุจฉาพยากรณียปัญหา (ปัญหาที่พึงย้อนถามแล้วจึงตอบ) ๑. วิภัชชพยากรณียปัญหา (ปัญหาที่พึงแยกตอบ) ๑. ฐปนียปัญหา (ปัญหาที่พึงงดตอบ)

‘‘Cattāri kammāni – atthāvuso, kammaṃ kaṇhaṃ kaṇhavipākaṃ; atthāvuso, kammaṃ sukkaṃ sukkavipākaṃ; atthāvuso, kammaṃ kaṇhasukkaṃ kaṇhasukkavipākaṃ; atthāvuso, kammaṃ akaṇhaasukkaṃ akaṇhaasukkavipākaṃ kammakkhayāya saṃvattati.

กรรม ๔ ประการ คือ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย กรรมดำมีวิบากดำก็มีอยู่ ๑ กรรมขาวมีวิบากขาวก็มีอยู่ ๑ กรรมทั้งดำทั้งขาวมีวิบากทั้งดำทั้งขาวก็มีอยู่ ๑ กรรมไม่ดำไม่ขาวมีวิบากไม่ดำไม่ขาว เป็นไปเพื่อความสิ้นกรรมก็มีอยู่ ๑

‘‘Cattāro sacchikaraṇīyā dhammā – pubbenivāso satiyā sacchikaraṇīyo; sattānaṃ cutūpapāto cakkhunā sacchikaraṇīyo; aṭṭha vimokkhā kāyena sacchikaraṇīyā; āsavānaṃ khayo paññāya sacchikaraṇīyo.

ธรรมที่พึงทำให้แจ้ง ๔ ประการ คือ ๑. บุพเพนิวาส พึงทำให้แจ้งด้วยสติ ๑. การจุติและอุบัติของสัตว์ทั้งหลาย พึงทำให้แจ้งด้วยจักษุ (ทิพยจักษุ) ๑. วิโมกข์ ๘ พึงทำให้แจ้งด้วยกาย ๑. ความสิ้นอาสวะทั้งหลาย พึงทำให้แจ้งด้วยปัญญา ๑

‘‘Cattāro oghā – kāmogho, bhavogho, diṭṭhogho, avijjogho.

โอฆะ ๔ ประการ คือ ๑. กาโมฆะ (โอฆะคือกาม) ๑. ภโวฆะ (โอฆะคือภพ) ๑. ทิฏโฐฆะ (โอฆะคือทิฏฐิ) ๑. อวิชโชฆะ (โอฆะคืออวิชชา)

‘‘Cattāro yogā – kāmayogo, bhavayogo, diṭṭhiyogo, avijjāyogo.

โยคะ ๔ ประการ คือ ๑. กามโยคะ (โยคะคือกาม) ๑. ภวโยคะ (โยคะคือภพ) ๑. ทิฏฐิโยคะ (โยคะคือทิฏฐิ) ๑. อวิชชาโยคะ (โยคะคืออวิชชา)

‘‘Cattāro visaññogā – kāmayogavisaññogo, bhavayogavisaññogo, diṭṭhiyogavisaññogo, avijjāyogavisaññogo.

วิสังโยค ๔ ประการ คือ ๑. ความพรากจากกามโยคะ ๑. ความพรากจากภวโยคะ ๑. ความพรากจากทิฏฐิโยคะ ๑. ความพรากจากอวิชชาโยคะ

‘‘Cattāro ganthā – abhijjhā kāyagantho, byāpādo kāyagantho, sīlabbataparāmāso kāyagantho, idaṃsaccābhiniveso kāyagantho.

คันถะ ๔ ประการ คือ ๑. อภิชฌากายคันถะ (กายคันถะคืออภิชฌา) ๑. พยาปาทกายคันถะ (กายคันถะคือพยาบาท) ๑. สีลัพพตปรามาสกายคันถะ (กายคันถะคือสีลัพพตปรามาส) ๑. อิทังสัจจาภินิเวสกายคันถะ (กายคันถะคือการยึดมั่นว่า ‘สิ่งนี้เท่านั้นจริง’)

‘‘Cattāri upādānāni – kāmupādānaṃ, diṭṭhupādānaṃ, sīlabbatupādānaṃ, attavādupādānaṃ.

อุปาทาน ๔ ประการ คือ ๑. กามุปาทาน (ความยึดมั่นในกาม) ๑. ทิฏฐุปาทาน (ความยึดมั่นในทิฏฐิ) ๑. สีลัพพตุปาทาน (ความยึดมั่นในศีลและพรต) ๑. อัตตวาทุปาทาน (ความยึดมั่นในวาทะว่ามีอัตตา)

‘‘Catasso yoniyo – aṇḍajayoni, jalābujayoni, saṃsedajayoni, opapātikayoni.

โยนิ (กำเนิด) ๔ ประการ คือ ๑. อัณฑชโยนิ (กำเนิดในฟองไข่) ๑. ชลาพุชโยนิ (กำเนิดในครรภ์) ๑. สังเสทชโยนิ (กำเนิดในเถ้าไคล) ๑. โอปปาติกโยนิ (กำเนิดเป็นสัตว์เกิดผุดขึ้น)

‘‘Catasso gabbhāvakkantiyo. Idhāvuso, ekacco asampajāno mātukucchiṃ okkamati, asampajāno mātukucchismiṃ ṭhāti, asampajāno mātukucchimhā nikkhamati, ayaṃ paṭhamā gabbhāvakkanti. Puna caparaṃ, āvuso, idhekacco [Pg.193] sampajāno mātukucchiṃ okkamati, asampajāno mātukucchismiṃ ṭhāti, asampajāno mātukucchimhā nikkhamati, ayaṃ dutiyā gabbhāvakkanti. Puna caparaṃ, āvuso, idhekacco sampajāno mātukucchiṃ okkamati, sampajāno mātukucchismiṃ ṭhāti, asampajāno mātukucchimhā nikkhamati, ayaṃ tatiyā gabbhāvakkanti. Puna caparaṃ, āvuso, idhekacco sampajāno mātukucchiṃ okkamati, sampajāno mātukucchismiṃ ṭhāti, sampajāno mātukucchimhā nikkhamati, ayaṃ catutthā gabbhāvakkanti.

การก้าวลงสู่ครรภ์ ๔ ประการ คือ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ๑. บุคคลบางคนในโลกนี้ ไม่รู้สึกตัว ก้าวลงสู่ครรภ์มารดา ไม่รู้สึกตัว อยู่ในครรภ์มารดา ไม่รู้สึกตัว ออกจากครรภ์มารดา นี้เป็นการก้าวลงสู่ครรภ์ประการที่ ๑ ๒. ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง บุคคลบางคนในโลกนี้ รู้สึกตัว ก้าวลงสู่ครรภ์มารดา แต่ไม่รู้สึกตัว อยู่ในครรภ์มารดา ไม่รู้สึกตัว ออกจากครรภ์มารดา นี้เป็นการก้าวลงสู่ครรภ์ประการที่ ๒ ๓. ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง บุคคลบางคนในโลกนี้ รู้สึกตัว ก้าวลงสู่ครรภ์มารดา รู้สึกตัว อยู่ในครรภ์มารดา แต่ไม่รู้สึกตัว ออกจากครรภ์มารดา นี้เป็นการก้าวลงสู่ครรภ์ประการที่ ๓ ๔. ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง บุคคลบางคนในโลกนี้ รู้สึกตัว ก้าวลงสู่ครรภ์มารดา รู้สึกตัว อยู่ในครรภ์มารดา รู้สึกตัว ออกจากครรภ์มารดา นี้เป็นการก้าวลงสู่ครรภ์ประการที่ ๔

‘‘Cattāro attabhāvapaṭilābhā. Atthāvuso, attabhāvapaṭilābho, yasmiṃ attabhāvapaṭilābhe attasañcetanāyeva kamati, no parasañcetanā. Atthāvuso, attabhāvapaṭilābho, yasmiṃ attabhāvapaṭilābhe parasañcetanāyeva kamati, no attasañcetanā. Atthāvuso, attabhāvapaṭilābho, yasmiṃ attabhāvapaṭilābhe attasañcetanā ceva kamati parasañcetanā ca. Atthāvuso, attabhāvapaṭilābho, yasmiṃ attabhāvapaṭilābhe neva attasañcetanā kamati, no parasañcetanā.

การได้อัตภาพ ๔ ประการ คือ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ๑. การได้อัตภาพที่เจตนาของตนเท่านั้นเป็นไปได้ แต่เจตนาของผู้อื่นเป็นไปไม่ได้ มีอยู่ ๑. การได้อัตภาพที่เจตนาของผู้อื่นเท่านั้นเป็นไปได้ แต่เจตนาของตนเป็นไปไม่ได้ มีอยู่ ๑. การได้อัตภาพที่เจตนาของตนและเจตนาของผู้อื่นเป็นไปได้ มีอยู่ ๑. การได้อัตภาพที่เจตนาของตนและเจตนาของผู้อื่นเป็นไปไม่ได้ มีอยู่

313. ‘‘Catasso dakkhiṇāvisuddhiyo. Atthāvuso, dakkhiṇā dāyakato visujjhati no paṭiggāhakato. Atthāvuso, dakkhiṇā paṭiggāhakato visujjhati no dāyakato. Atthāvuso, dakkhiṇā neva dāyakato visujjhati no paṭiggāhakato. Atthāvuso, dakkhiṇā dāyakato ceva visujjhati paṭiggāhakato ca.

๓๑๓. ทักษิณาวิสุทธิ์ (ความบริสุทธิ์แห่งทักษิณา) ๔ ประการ คือ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ๑. ทักษิณาที่บริสุทธิ์ฝ่ายทายก ไม่บริสุทธิ์ฝ่ายปฏิคาหก มีอยู่ ๑. ทักษิณาที่บริสุทธิ์ฝ่ายปฏิคาหก ไม่บริสุทธิ์ฝ่ายทายก มีอยู่ ๑. ทักษิณาที่ไม่บริสุทธิ์ทั้งฝ่ายทายกและฝ่ายปฏิคาหก มีอยู่ ๑. ทักษิณาที่บริสุทธิ์ทั้งฝ่ายทายกและฝ่ายปฏิคาหก มีอยู่

‘‘Cattāri saṅgahavatthūni – dānaṃ, peyyavajjaṃ, atthacariyā, samānattatā.

สังคหวัตถุ ๔ ประการ คือ ๑. ทาน (การให้) ๑. เปยยวัชชะ (การพูดจาไพเราะ) ๑. อัตถจริยา (การบำเพ็ญประโยชน์) ๑. สมานัตตตา (การวางตนเสมอ)

‘‘Cattāro anariyavohārā – musāvādo, pisuṇāvācā, pharusāvācā, samphappalāpo.

อนริยโวหาร ๔ ประการ คือ ๑. มุสาวาท (พูดเท็จ) ๑. ปิสุณาวาจา (พูดส่อเสียด) ๑. ผรุสวาจา (พูดคำหยาบ) ๑. สัมผัปปลาปะ (พูดเพ้อเจ้อ)

‘‘Cattāro ariyavohārā – musāvādā veramaṇī, pisuṇāya vācāya veramaṇī, pharusāya vācāya veramaṇī, samphappalāpā veramaṇī.

อริยโวหาร ๔ ประการ คือ ๑. การเว้นขาดจากมุสาวาท ๑. การเว้นขาดจากปิสุณาวาจา ๑. การเว้นขาดจากผรุสวาจา ๑. การเว้นขาดจากสัมผัปปลาปะ

‘‘Aparepi cattāro anariyavohārā – adiṭṭhe diṭṭhavāditā, assute sutavāditā, amute mutavāditā, aviññāte viññātavāditā.

อนริยโวหารอีก ๔ ประการ คือ ๑. ในสิ่งที่ตนไม่เห็น กล่าวว่าเห็น ๑. ในสิ่งที่ตนไม่ได้ยิน กล่าวว่าได้ยิน ๑. ในสิ่งที่ตนไม่ทราบ กล่าวว่าทราบ ๑. ในสิ่งที่ตนไม่รู้ กล่าวว่ารู้

‘‘Aparepi [Pg.194] cattāro ariyavohārā – adiṭṭhe adiṭṭhavāditā, assute assutavāditā, amute amutavāditā, aviññāte aviññātavāditā.

“อริยโวหาร ๔ ประการแม้อื่นอีก คือ ในสิ่งที่ไม่ได้เห็น กล่าวว่าไม่ได้เห็น, ในสิ่งที่ไม่ได้ยิน กล่าวว่าไม่ได้ยิน, ในสิ่งที่ไม่ได้ทราบ กล่าวว่าไม่ได้ทราบ, ในสิ่งที่ไม่ได้รู้แจ้ง กล่าวว่าไม่ได้รู้แจ้ง

‘‘Aparepi cattāro anariyavohārā – diṭṭhe adiṭṭhavāditā, sute assutavāditā, mute amutavāditā, viññāte aviññātavāditā.

“อนริยโวหาร ๔ ประการแม้อื่นอีก คือ ในสิ่งที่เห็น กล่าวว่าไม่ได้เห็น, ในสิ่งที่ได้ยิน กล่าวว่าไม่ได้ยิน, ในสิ่งที่ได้ทราบ กล่าวว่าไม่ได้ทราบ, ในสิ่งที่ได้รู้แจ้ง กล่าวว่าไม่ได้รู้แจ้ง

‘‘Aparepi cattāro ariyavohārā – diṭṭhe diṭṭhavāditā, sute sutavāditā, mute mutavāditā, viññāte viññātavāditā.

“อริยโวหาร ๔ ประการแม้อื่นอีก คือ ในสิ่งที่เห็น กล่าวว่าเห็น, ในสิ่งที่ได้ยิน กล่าวว่าได้ยิน, ในสิ่งที่ได้ทราบ กล่าวว่าได้ทราบ, ในสิ่งที่ได้รู้แจ้ง กล่าวว่าได้รู้แจ้ง

314. ‘‘Cattāro puggalā. Idhāvuso, ekacco puggalo attantapo hoti attaparitāpanānuyogamanuyutto. Idhāvuso, ekacco puggalo parantapo hoti paraparitāpanānuyogamanuyutto. Idhāvuso, ekacco puggalo attantapo ca hoti attaparitāpanānuyogamanuyutto, parantapo ca paraparitāpanānuyogamanuyutto. Idhāvuso, ekacco puggalo neva attantapo hoti na attaparitāpanānuyogamanuyutto na parantapo na paraparitāpanānuyogamanuyutto. So anattantapo aparantapo diṭṭheva dhamme nicchāto nibbuto sītībhūto sukhappaṭisaṃvedī brahmabhūtena attanā viharati.

๓๑๔. “บุคคล ๔ จำพวก คือ ๑. ท่านผู้มีอายุ ในโลกนี้ บุคคลบางคนเป็นผู้เบียดเบียนตน ประกอบความขยันในการเบียดเบียนตนอยู่ ๒. ท่านผู้มีอายุ ในโลกนี้ บุคคลบางคนเป็นผู้เบียดเบียนผู้อื่น ประกอบความขยันในการเบียดเบียนผู้อื่นอยู่ ๓. ท่านผู้มีอายุ ในโลกนี้ บุคคลบางคนเป็นผู้เบียดเบียนตนด้วย ประกอบความขยันในการเบียดเบียนตนอยู่ด้วย เป็นผู้เบียดเบียนผู้อื่นด้วย ประกอบความขยันในการเบียดเบียนผู้อื่นอยู่ด้วย ๔. ท่านผู้มีอายุ ในโลกนี้ บุคคลบางคนไม่เป็นผู้เบียดเบียนตน ไม่ประกอบความขยันในการเบียดเบียนตนอยู่ ไม่เป็นผู้เบียดเบียนผู้อื่น ไม่ประกอบความขยันในการเบียดเบียนผู้อื่นอยู่ บุคคลนั้นผู้ไม่เบียดเบียนตน ไม่เบียดเบียนผู้อื่น เป็นผู้หมดความอยาก ดับกิเลสแล้ว เย็นสนิท เสวยสุข มีตนประเสริฐดังพรหมอยู่ในปัจจุบันเทียว

‘‘Aparepi cattāro puggalā. Idhāvuso, ekacco puggalo attahitāya paṭipanno hoti no parahitāya. Idhāvuso, ekacco puggalo parahitāya paṭipanno hoti no attahitāya. Idhāvuso, ekacco puggalo neva attahitāya paṭipanno hoti no parahitāya. Idhāvuso, ekacco puggalo attahitāya ceva paṭipanno hoti parahitāya ca.

“บุคคล ๔ จำพวกแม้อื่นอีก คือ ๑. ท่านผู้มีอายุ ในโลกนี้ บุคคลบางคนเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตน แต่ไม่ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ผู้อื่น ๒. ท่านผู้มีอายุ ในโลกนี้ บุคคลบางคนเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ผู้อื่น แต่ไม่ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตน ๓. ท่านผู้มีอายุ ในโลกนี้ บุคคลบางคนไม่ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตน และไม่ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ผู้อื่น ๔. ท่านผู้มีอายุ ในโลกนี้ บุคคลบางคนเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนด้วย และปฏิบัติเพื่อประโยชน์ผู้อื่นด้วย

‘‘Aparepi cattāro puggalā – tamo tamaparāyano, tamo jotiparāyano, joti tamaparāyano, joti jotiparāyano.

“บุคคล ๔ จำพวกแม้อื่นอีก คือ ๑. ผู้มืดมน มีมืดมนเป็นเบื้องหน้า ๒. ผู้มืดมน มีสว่างเป็นเบื้องหน้า ๓. ผู้สว่าง มีมืดมนเป็นเบื้องหน้า ๔. ผู้สว่าง มีสว่างเป็นเบื้องหน้า

‘‘Aparepi cattāro puggalā – samaṇamacalo, samaṇapadumo, samaṇapuṇḍarīko, samaṇesu samaṇasukhumālo.

“บุคคล ๔ จำพวกแม้อื่นอีก คือ ๑. สมณะผู้ไม่หวั่นไหว ๒. สมณะเปรียบด้วยดอกปทุม ๓. สมณะเปรียบด้วยดอกปุณฑริก ๔. สมณะผู้ละเอียดอ่อนในหมู่สมณะ

‘‘Ime [Pg.195] kho, āvuso, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena cattāro dhammā sammadakkhātā; tattha sabbeheva saṅgāyitabbaṃ…pe… atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ.

“ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ธรรม ๔ ประการนี้แล พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ตรัสไว้ดีแล้ว ในธรรม ๔ ประการนั้น พวกเราทั้งหมดเทียวพึงสังคายนา ...เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย

Paṭhamabhāṇavāro niṭṭhito.

ปฐมภาณวาร จบ

Pañcakaṃ

หมวด ๕

315. ‘‘Atthi kho, āvuso, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena pañca dhammā sammadakkhātā. Tattha sabbeheva saṅgāyitabbaṃ…pe… atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ. Katame pañca?

๓๑๕. “ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย มีอยู่แล ธรรม ๕ ประการที่พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ตรัสไว้ดีแล้ว ในธรรม ๕ ประการนั้น พวกเราทั้งหมดเทียวพึงสังคายนา ...เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ธรรม ๕ ประการ อะไรบ้าง

‘‘Pañcakkhandhā. Rūpakkhandho vedanākkhandho saññākkhandho saṅkhārakkhandho viññāṇakkhandho.

“ขันธ์ ๕ คือ รูปขันธ์ เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์

‘‘Pañcupādānakkhandhā. Rūpupādānakkhandho vedanupādānakkhandho saññupādānakkhandho saṅkhārupādānakkhandho viññāṇupādānakkhandho.

“อุปาทานขันธ์ ๕ คือ รูปูปาทานขันธ์ เวทนูปาทานขันธ์ สัญญูปาทานขันธ์ สังขารูปาทานขันธ์ วิญญาณูปาทานขันธ์

‘‘Pañca kāmaguṇā. Cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasañhitā rajanīyā, sotaviññeyyā saddā… ghānaviññeyyā gandhā… jivhāviññeyyā rasā… kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasañhitā rajanīyā.

“กามคุณ ๕ คือ รูปที่พึงรู้ได้ด้วยจักษุ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ เป็นที่รัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด, เสียงที่พึงรู้ได้ด้วยโสตะ..., กลิ่นที่พึงรู้ได้ด้วยฆานะ..., รสที่พึงรู้ได้ด้วยชิวหา..., โผฏฐัพพะที่พึงรู้ได้ด้วยกาย อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ เป็นที่รัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด

‘‘Pañca gatiyo – nirayo, tiracchānayoni, pettivisayo, manussā, devā.

“คติ ๕ คือ นรก กำเนิดดิรัจฉาน เปรตวิสัย มนุษย์ เทวดา

‘‘Pañca macchariyāni – āvāsamacchariyaṃ, kulamacchariyaṃ, lābhamacchariyaṃ, vaṇṇamacchariyaṃ, dhammamacchariyaṃ.

“มัจฉริยะ ๕ คือ อาวาสมัจฉริยะ (ความตระหนี่ที่อยู่) กุลมัจฉริยะ (ความตระหนี่ตระกูล) ลาภมัจฉริยะ (ความตระหนี่ลาภ) วรรณมัจฉริยะ (ความตระหนี่วรรณะ) ธรรมมัจฉริยะ (ความตระหนี่ธรรม)

‘‘Pañca nīvaraṇāni – kāmacchandanīvaraṇaṃ, byāpādanīvaraṇaṃ, thinamiddhanīvaraṇaṃ, uddhaccakukkuccanīvaraṇaṃ, vicikicchānīvaraṇaṃ.

“นิวรณ์ ๕ คือ กามฉันทนิวรณ์ พยาบาทนิวรณ์ ถีนมิทธนิวรณ์ อุทธัจจกุกกุจจนิวรณ์ วิจิกิจฉานิวรณ์

‘‘Pañca orambhāgiyāni saññojanāni – sakkāyadiṭṭhi, vicikicchā, sīlabbataparāmāso, kāmacchando, byāpādo.

“โอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ คือ สักกายทิฏฐิ วิจิกิจฉา สีลัพพตปรามาส กามฉันทะ พยาบาท

‘‘Pañca [Pg.196] uddhambhāgiyāni saññojanāni – rūparāgo, arūparāgo, māno, uddhaccaṃ, avijjā.

“อุทธัมภาคิยสังโยชน์ ๕ คือ รูปราคะ อรูปราคะ มานะ อุทธัจจะ อวิชชา

‘‘Pañca sikkhāpadāni – pāṇātipātā veramaṇī, adinnādānā veramaṇī, kāmesumicchācārā veramaṇī, musāvādā veramaṇī, surāmerayamajjappamādaṭṭhānā veramaṇī.

“สิกขาบท ๕ คือ ๑. เว้นจากการฆ่าสัตว์ ๒. เว้นจากการลักทรัพย์ ๓. เว้นจากการประพฤติผิดในกาม ๔. เว้นจากการพูดเท็จ ๕. เว้นจากที่ตั้งแห่งความประมาทคือการดื่มน้ำเมา ได้แก่ สุราและเมรัย

316. ‘‘Pañca abhabbaṭṭhānāni. Abhabbo, āvuso, khīṇāsavo bhikkhu sañcicca pāṇaṃ jīvitā voropetuṃ. Abhabbo khīṇāsavo bhikkhu adinnaṃ theyyasaṅkhātaṃ ādiyituṃ. Abhabbo khīṇāsavo bhikkhu methunaṃ dhammaṃ paṭisevituṃ. Abhabbo khīṇāsavo bhikkhu sampajānamusā bhāsituṃ. Abhabbo khīṇāsavo bhikkhu sannidhikārakaṃ kāme paribhuñjituṃ, seyyathāpi pubbe āgārikabhūto.

๓๑๖. “อัพพัฏฐานะ (ฐานะที่เป็นไปไม่ได้) ๕ ประการ คือ ๑. ท่านผู้มีอายุ ภิกษุผู้ขีณาสพไม่อาจจะจงใจปลงสัตว์จากชีวิต ๒. ภิกษุผู้ขีณาสพไม่อาจจะถือเอาสิ่งของที่เจ้าของมิได้ให้ อันเป็นส่วนแห่งความเป็นขโมย ๓. ภิกษุผู้ขีณาสพไม่อาจจะเสพเมถุนธรรม ๔. ภิกษุผู้ขีณาสพไม่อาจจะพูดเท็จทั้งที่รู้อยู่ ๕. ภิกษุผู้ขีณาสพไม่อาจจะบริโภคกามที่สะสมไว้ เหมือนเมื่อครั้งยังเป็นคฤหัสถ์

‘‘Pañca byasanāni – ñātibyasanaṃ, bhogabyasanaṃ, rogabyasanaṃ, sīlabyasanaṃ, diṭṭhibyasanaṃ. Nāvuso, sattā ñātibyasanahetu vā bhogabyasanahetu vā rogabyasanahetu vā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjanti. Sīlabyasanahetu vā, āvuso, sattā diṭṭhibyasanahetu vā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjanti.

“พยสนะ (ความวิบัติ) ๕ ประการ คือ ญาติพยสนะ (ความวิบัติแห่งญาติ) โภคพยสนะ (ความวิบัติแห่งโภคะ) โรคพยสนะ (ความวิบัติแห่งโรค) สีลพยสนะ (ความวิบัติแห่งศีล) ทิฏฐิพยสนะ (ความวิบัติแห่งทิฏฐิ) ท่านผู้มีอายุ สัตว์ทั้งหลายไม่เข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก เพราะความวิบัติแห่งญาติ เพราะความวิบัติแห่งโภคะ หรือเพราะความวิบัติแห่งโรค เป็นเหตุ เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก แต่ท่านผู้มีอายุ สัตว์ทั้งหลายเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก เพราะความวิบัติแห่งศีล หรือเพราะความวิบัติแห่งทิฏฐิ เป็นเหตุ เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก

‘‘Pañca sampadā – ñātisampadā, bhogasampadā, ārogyasampadā, sīlasampadā, diṭṭhisampadā. Nāvuso, sattā ñātisampadāhetu vā bhogasampadāhetu vā ārogyasampadāhetu vā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti. Sīlasampadāhetu vā, āvuso, sattā diṭṭhisampadāhetu vā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti.

“สัมปทา (ความถึงพร้อม) ๕ ประการ คือ ญาติสัมปทา (ความถึงพร้อมด้วยญาติ) โภคสัมปทา (ความถึงพร้อมด้วยโภคะ) อาโรคยสัมปทา (ความถึงพร้อมด้วยความไม่มีโรค) สีลสัมปทา (ความถึงพร้อมด้วยศีล) ทิฏฐิสัมปทา (ความถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ) ท่านผู้มีอายุ สัตว์ทั้งหลายไม่เข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ เพราะความถึงพร้อมด้วยญาติ เพราะความถึงพร้อมด้วยโภคะ หรือเพราะความถึงพร้อมด้วยความไม่มีโรค เป็นเหตุ เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก แต่ท่านผู้มีอายุ สัตว์ทั้งหลายเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ เพราะความถึงพร้อมด้วยศีล หรือเพราะความถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ เป็นเหตุ เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก

‘‘Pañca ādīnavā dussīlassa sīlavipattiyā. Idhāvuso, dussīlo sīlavipanno pamādādhikaraṇaṃ mahatiṃ bhogajāniṃ nigacchati, ayaṃ paṭhamo ādīnavo dussīlassa sīlavipattiyā. Puna caparaṃ, āvuso, dussīlassa sīlavipannassa pāpako kittisaddo abbhuggacchati, ayaṃ dutiyo ādīnavo dussīlassa sīlavipattiyā. Puna caparaṃ, āvuso, dussīlo sīlavipanno [Pg.197] yaññadeva parisaṃ upasaṅkamati yadi khattiyaparisaṃ yadi brāhmaṇaparisaṃ yadi gahapatiparisaṃ yadi samaṇaparisaṃ, avisārado upasaṅkamati maṅkubhūto, ayaṃ tatiyo ādīnavo dussīlassa sīlavipattiyā. Puna caparaṃ, āvuso, dussīlo sīlavipanno sammūḷho kālaṃ karoti, ayaṃ catuttho ādīnavo dussīlassa sīlavipattiyā. Puna caparaṃ, āvuso, dussīlo sīlavipanno kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati, ayaṃ pañcamo ādīnavo dussīlassa sīlavipattiyā.

“โทษเพราะความวิบัติแห่งศีลของคนทุศีล ๕ ประการ คือ ๑. ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคลผู้ทุศีล มีศีลวิบัติในโลกนี้ ย่อมถึงความเสื่อมแห่งโภคะเป็นอันมาก เพราะความประมาทเป็นเหตุ นี้เป็นโทษประการที่ ๑ เพราะความวิบัติแห่งศีลของคนทุศีล ๒. อีกประการหนึ่ง ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย กิตติศัพท์อันชั่วของบุคคลผู้ทุศีล มีศีลวิบัติ ย่อมฟุ้งขจรไป นี้เป็นโทษประการที่ ๒ เพราะความวิบัติแห่งศีลของคนทุศีล ๓. อีกประการหนึ่ง ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคลผู้ทุศีล มีศีลวิบัติ จะเข้าไปสู่บริษัทใดๆ คือ ขัตติยบริษัท พราหมณบริษัท คหบดีบริษัท หรือสมณบริษัท ก็ย่อมไม่แกล้วกล้า เก้อเขินเข้าไป นี้เป็นโทษประการที่ ๓ เพราะความวิบัติแห่งศีลของคนทุศีล ๔. อีกประการหนึ่ง ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคลผู้ทุศีล มีศีลวิบัติ ย่อมเป็นผู้หลงทำกาละ นี้เป็นโทษประการที่ ๔ เพราะความวิบัติแห่งศีลของคนทุศีล ๕. อีกประการหนึ่ง ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคลผู้ทุศีล มีศีลวิบัติ เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก นี้เป็นโทษประการที่ ๕ เพราะความวิบัติแห่งศีลของคนทุศีล”

‘‘Pañca ānisaṃsā sīlavato sīlasampadāya. Idhāvuso, sīlavā sīlasampanno appamādādhikaraṇaṃ mahantaṃ bhogakkhandhaṃ adhigacchati, ayaṃ paṭhamo ānisaṃso sīlavato sīlasampadāya. Puna caparaṃ, āvuso, sīlavato sīlasampannassa kalyāṇo kittisaddo abbhuggacchati, ayaṃ dutiyo ānisaṃso sīlavato sīlasampadāya. Puna caparaṃ, āvuso, sīlavā sīlasampanno yaññadeva parisaṃ upasaṅkamati yadi khattiyaparisaṃ yadi brāhmaṇaparisaṃ yadi gahapatiparisaṃ yadi samaṇaparisaṃ, visārado upasaṅkamati amaṅkubhūto, ayaṃ tatiyo ānisaṃso sīlavato sīlasampadāya. Puna caparaṃ, āvuso, sīlavā sīlasampanno asammūḷho kālaṃ karoti, ayaṃ catuttho ānisaṃso sīlavato sīlasampadāya. Puna caparaṃ, āvuso, sīlavā sīlasampanno kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati, ayaṃ pañcamo ānisaṃso sīlavato sīlasampadāya.

“อานิสงส์เพราะความถึงพร้อมด้วยศีลของผู้มีศีล ๕ ประการ คือ ๑. ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคลผู้มีศีล ถึงพร้อมด้วยศีลในโลกนี้ ย่อมได้กองโภคทรัพย์เป็นอันมาก เพราะความไม่ประมาทเป็นเหตุ นี้เป็นอานิสงส์ประการที่ ๑ เพราะความถึงพร้อมด้วยศีลของผู้มีศีล ๒. อีกประการหนึ่ง ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย กิตติศัพท์อันงามของบุคคลผู้มีศีล ถึงพร้อมด้วยศีล ย่อมฟุ้งขจรไป นี้เป็นอานิสงส์ประการที่ ๒ เพราะความถึงพร้อมด้วยศีลของผู้มีศีล ๓. อีกประการหนึ่ง ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคลผู้มีศีล ถึงพร้อมด้วยศีล จะเข้าไปสู่บริษัทใดๆ คือ ขัตติยบริษัท พราหมณบริษัท คหบดีบริษัท หรือสมณบริษัท ก็ย่อมแกล้วกล้า ไม่เก้อเขินเข้าไป นี้เป็นอานิสงส์ประการที่ ๓ เพราะความถึงพร้อมด้วยศีลของผู้มีศีล ๔. อีกประการหนึ่ง ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคลผู้มีศีล ถึงพร้อมด้วยศีล ย่อมเป็นผู้ไม่หลงทำกาละ นี้เป็นอานิสงส์ประการที่ ๔ เพราะความถึงพร้อมด้วยศีลของผู้มีศีล ๕. อีกประการหนึ่ง ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคลผู้มีศีล ถึงพร้อมด้วยศีล เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ นี้เป็นอานิสงส์ประการที่ ๕ เพราะความถึงพร้อมด้วยศีลของผู้มีศีล”

‘‘Codakena, āvuso, bhikkhunā paraṃ codetukāmena pañca dhamme ajjhattaṃ upaṭṭhapetvā paro codetabbo. Kālena vakkhāmi no akālena, bhūtena vakkhāmi no abhūtena, saṇhena vakkhāmi no pharusena, atthasaṃhitena vakkhāmi no anatthasaṃhitena, mettacittena vakkhāmi no dosantarenāti. Codakena, āvuso, bhikkhunā paraṃ codetukāmena ime pañca dhamme ajjhattaṃ upaṭṭhapetvā paro codetabbo.

“ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุผู้โจทก์ เมื่อปรารถนาจะโจทก์บุคคลอื่น พึงตั้งธรรม ๕ ประการไว้ในตนแล้วจึงโจทก์บุคคลอื่น (คือตั้งใจว่า) ‘เราจักกล่าวตามกาล ไม่กล่าวผิดกาล, เราจักกล่าวด้วยเรื่องจริง ไม่กล่าวด้วยเรื่องไม่จริง, เราจักกล่าวด้วยคำอ่อนหวาน ไม่กล่าวด้วยคำหยาบ, เราจักกล่าวด้วยคำที่ประกอบด้วยประโยชน์ ไม่กล่าวด้วยคำที่ไม่ประกอบด้วยประโยชน์, เราจักมีเมตตาจิตกล่าว ไม่กล่าวด้วยมีโทสะในใจ’ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุผู้โจทก์ เมื่อปรารถนาจะโจทก์บุคคลอื่น พึงตั้งธรรม ๕ ประการนี้ไว้ในตนแล้วจึงโจทก์บุคคลอื่น”

317. ‘‘Pañca [Pg.198] padhāniyaṅgāni. Idhāvuso, bhikkhu saddho hoti, saddahati tathāgatassa bodhiṃ – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato, lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. Appābādho hoti appātaṅko, samavepākiniyā gahaṇiyā samannāgato nātisītāya nāccuṇhāya majjhimāya padhānakkhamāya. Asaṭho hoti amāyāvī, yathābhūtaṃ attānaṃ āvikattā satthari vā viññūsu vā sabrahmacārīsu. Āraddhavīriyo viharati akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya thāmavā daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesu. Paññavā hoti udayatthagāminiyā paññāya samannāgato ariyāya nibbedhikāya sammādukkhakkhayagāminiyā.

๓๑๗. “องค์แห่งผู้ประกอบความเพียร ๕ ประการ คือ ๑. ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีศรัทธา คือเชื่อปัญญาเครื่องตรัสรู้ของพระตถาคตว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบได้โดยพระองค์เอง ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึก ไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้มีโชค’ ๒. เป็นผู้มีอาพาธน้อย มีโรคน้อย ประกอบด้วยไฟธาตุที่ย่อยอาหารสม่ำเสมอ ไม่เย็นนัก ไม่ร้อนนัก ปานกลาง เหมาะแก่การบำเพ็ญเพียร ๓. เป็นผู้ไม่โอ้อวด ไม่มีมารยา เปิดเผยตนตามความเป็นจริงในพระศาสดา หรือในเพื่อนพรหมจารีผู้เป็นวิญญูชน ๔. เป็นผู้ปรารภความเพียรเพื่อละอกุศลธรรม เพื่อความถึงพร้อมแห่งกุศลธรรม มีความเข้มแข็ง มีความบากบั่นมั่นคง ไม่ทอดธุระในกุศลธรรมทั้งหลาย ๕. เป็นผู้มีปัญญา ประกอบด้วยปัญญาที่หยั่งถึงความเกิดและความดับ เป็นอริยะ ชำแรกกิเลส ให้ถึงความสิ้นทุกข์โดยชอบ”

318. ‘‘Pañca suddhāvāsā – avihā, atappā, sudassā, sudassī, akaniṭṭhā.

๓๑๘. “สุทธาวาส ๕ คือ อวิหา อตัปปา สุทัสสา สุทัสสี อกนิฏฐา”

‘‘Pañca anāgāmino – antarāparinibbāyī, upahaccaparinibbāyī, asaṅkhāraparinibbāyī, sasaṅkhāraparinibbāyī, uddhaṃsotoakaniṭṭhagāmī.

“พระอนาคามี ๕ ประเภท คือ ๑. อันตราปรินิพพายี ๒. อุปหัจจปรินิพพายี ๓. อสังขารปรินิพพายี ๔. สสังขารปรินิพพายี ๕. อุทธังโสโตอกนิฏฐคามี”

319. ‘‘Pañca cetokhilā. Idhāvuso, bhikkhu satthari kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati. Yo so, āvuso, bhikkhu satthari kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati, tassa cittaṃ na namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya, yassa cittaṃ na namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya, ayaṃ paṭhamo cetokhilo. Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu dhamme kaṅkhati vicikicchati…pe… saṅghe kaṅkhati vicikicchati… sikkhāya kaṅkhati vicikicchati… sabrahmacārīsu kupito hoti anattamano āhatacitto khilajāto. Yo so, āvuso, bhikkhu sabrahmacārīsu kupito hoti anattamano āhatacitto khilajāto, tassa cittaṃ na namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya, yassa cittaṃ na namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya, ayaṃ pañcamo cetokhilo.

๓๑๙. “เจโตขีล (ตะปูตรึงใจ) ๕ ประการ คือ ๑. ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้เคลือบแคลงสงสัยในพระศาสดา ไม่ปลงใจเชื่อ ไม่เลื่อมใส ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุใดเคลือบแคลงสงสัยในพระศาสดา ไม่ปลงใจเชื่อ ไม่เลื่อมใส จิตของภิกษุนั้นย่อมไม่น้อมไปเพื่อความเพียร เพื่อความประกอบเนืองๆ เพื่อความเพียรติดต่อ เพื่อความบากบั่น จิตของผู้ใดไม่น้อมไปเพื่อความเพียร เพื่อความประกอบเนืองๆ เพื่อความเพียรติดต่อ เพื่อความบากบั่น นี้เป็นเจโตขีลประการที่ ๑ ๒. อีกประการหนึ่ง ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุเคลือบแคลงสงสัยในพระธรรม...ฯลฯ...ในพระสงฆ์...ฯลฯ...ในสิกขา...ฯลฯ... ๓. อีกประการหนึ่ง ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุโกรธ ไม่พอใจ มีจิตกระทบกระทั่ง มีใจแช่แข็งในเพื่อนพรหมจารี ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุใดโกรธ ไม่พอใจ มีจิตกระทบกระทั่ง มีใจแช่แข็งในเพื่อนพรหมจารี จิตของภิกษุนั้นย่อมไม่น้อมไปเพื่อความเพียร เพื่อความประกอบเนืองๆ เพื่อความเพียรติดต่อ เพื่อความบากบั่น จิตของผู้ใดไม่น้อมไปเพื่อความเพียร เพื่อความประกอบเนืองๆ เพื่อความเพียรติดต่อ เพื่อความบากบั่น นี้เป็นเจโตขีลประการที่ ๕”

320. ‘‘Pañca cetasovinibandhā. Idhāvuso, bhikkhu kāmesu avītarāgo hoti avigatacchando avigatapemo avigatapipāso avigatapariḷāho [Pg.199] avigatataṇho. Yo so, āvuso, bhikkhu kāmesu avītarāgo hoti avigatacchando avigatapemo avigatapipāso avigatapariḷāho avigatataṇho, tassa cittaṃ na namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya. Yassa cittaṃ na namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya. Ayaṃ paṭhamo cetaso vinibandho. Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu kāye avītarāgo hoti…pe… rūpe avītarāgo hoti…pe… puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu yāvadatthaṃ udarāvadehakaṃ bhuñjitvā seyyasukhaṃ passasukhaṃ middhasukhaṃ anuyutto viharati…pe… puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu aññataraṃ devanikāyaṃ paṇidhāya brahmacariyaṃ carati – ‘imināhaṃ sīlena vā vatena vā tapena vā brahmacariyena vā devo vā bhavissāmi devaññataro vā’ti. Yo so, āvuso, bhikkhu aññataraṃ devanikāyaṃ paṇidhāya brahmacariyaṃ carati – ‘imināhaṃ sīlena vā vatena vā tapena vā brahmacariyena vā devo vā bhavissāmi devaññataro vā’ti, tassa cittaṃ na namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya. Yassa cittaṃ na namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya. Ayaṃ pañcamo cetaso vinibandho.

๓๒๐. เครื่องผูกพันแห่งใจ ๕ ประการ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ยังไม่ปราศจากความกำหนัด ยังไม่ไปปราศจากความพอใจ ยังไม่ไปปราศจากความรัก ยังไม่ไปปราศจากความกระหาย ยังไม่ไปปราศจากความเร่าร้อน ยังไม่ไปปราศจากตัณหาในกามทั้งหลาย ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ภิกษุใดเป็นผู้ยังไม่ปราศจากความกำหนัด ยังไม่ไปปราศจากความพอใจ ยังไม่ไปปราศจากความรัก ยังไม่ไปปราศจากความกระหาย ยังไม่ไปปราศจากความเร่าร้อน ยังไม่ไปปราศจากตัณหาในกามทั้งหลาย จิตของภิกษุนั้นย่อมไม่น้อมไปเพื่อความเพียรเผากิเลส เพื่อความประกอบเนืองๆ เพื่อความเพียรติดต่อ เพื่อความเพียรอย่างยิ่ง จิตของผู้ใดไม่น้อมไปเพื่อความเพียรเผากิเลส เพื่อความประกอบเนืองๆ เพื่อความเพียรติดต่อ เพื่อความเพียรอย่างยิ่ง นี้เป็นเครื่องผูกพันแห่งใจประการที่ ๑ อีกประการหนึ่ง ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ยังไม่ปราศจากความกำหนัดในกาย ...ฯลฯ... เป็นผู้ยังไม่ปราศจากความกำหนัดในรูป ...ฯลฯ... อีกประการหนึ่ง ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ภิกษุฉันอาหารเต็มท้องตามต้องการแล้ว ประกอบความสุขในการนอน ความสุขในการเอนกาย ความสุขในการหลับอยู่ ...ฯลฯ... อีกประการหนึ่ง ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ภิกษุปรารถนาหมู่เทพหมู่ใดหมู่หนึ่งแล้วประพฤติพรหมจรรย์ ด้วยตั้งใจว่า ‘เราจักเป็นเทพเจ้าหรือเทพองค์ใดองค์หนึ่ง ด้วยศีล ด้วยวัตร ด้วยตบะ หรือด้วยพรหมจรรย์นี้’ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ภิกษุใดปรารถนาหมู่เทพหมู่ใดหมู่หนึ่งแล้วประพฤติพรหมจรรย์ ด้วยตั้งใจว่า ‘เราจักเป็นเทพเจ้าหรือเทพองค์ใดองค์หนึ่ง ด้วยศีล ด้วยวัตร ด้วยตบะ หรือด้วยพรหมจรรย์นี้’ จิตของภิกษุนั้นย่อมไม่น้อมไปเพื่อความเพียรเผากิเลส เพื่อความประกอบเนืองๆ เพื่อความเพียรติดต่อ เพื่อความเพียรอย่างยิ่ง จิตของผู้ใดไม่น้อมไปเพื่อความเพียรเผากิเลส เพื่อความประกอบเนืองๆ เพื่อความเพียรติดต่อ เพื่อความเพียรอย่างยิ่ง นี้เป็นเครื่องผูกพันแห่งใจประการที่ ๕

‘‘Pañcindriyāni – cakkhundriyaṃ, sotindriyaṃ, ghānindriyaṃ, jivhindriyaṃ, kāyindriyaṃ.

อินทรีย์ ๕ ประการ คือ จักขุนทรีย์ โสตินทรีย์ ฆานินทรีย์ ชิวหินทรีย์ กายินทรีย์

‘‘Aparānipi pañcindriyāni – sukhindriyaṃ, dukkhindriyaṃ, somanassindriyaṃ, domanassindriyaṃ, upekkhindriyaṃ.

อินทรีย์อีก ๕ ประการ คือ สุขินทรีย์ ทุกขินทรีย์ โสมนัสสินทรีย์ โทมนัสสินทรีย์ อุเบกขินทรีย์

‘‘Aparānipi pañcindriyāni – saddhindriyaṃ, vīriyindriyaṃ, satindriyaṃ, samādhindriyaṃ, paññindriyaṃ.

อินทรีย์อีก ๕ ประการ คือ สัทธินทรีย์ วิริยินทรีย์ สตินทรีย์ สมาธินทรีย์ ปัญญินทรีย์

321. ‘‘Pañca nissaraṇiyā dhātuyo. Idhāvuso, bhikkhuno kāme manasikaroto kāmesu cittaṃ na pakkhandati na pasīdati na santiṭṭhati na vimuccati. Nekkhammaṃ kho panassa manasikaroto nekkhamme cittaṃ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati vimuccati. Tassa taṃ cittaṃ sugataṃ subhāvitaṃ suvuṭṭhitaṃ suvimuttaṃ visaṃyuttaṃ kāmehi. Ye ca kāmapaccayā uppajjanti āsavā vighātā pariḷāhā, mutto so tehi, na so taṃ vedanaṃ vedeti. Idamakkhātaṃ kāmānaṃ nissaraṇaṃ.

๓๒๑. นิสสรณียธาตุ ๕ ประการ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เมื่อภิกษุในธรรมวินัยนี้ ใส่ใจถึงกามทั้งหลาย จิตย่อมไม่แล่นไป ไม่เลื่อมใส ไม่ตั้งมั่น ไม่น้อมไปในกามทั้งหลาย แต่เมื่อเธอใส่ใจถึงเนกขัมมะ จิตย่อมแล่นไป เลื่อมใส ตั้งมั่น น้อมไปในเนกขัมมะ จิตของเธอนั้น เป็นจิตไปดีแล้ว อบรมดีแล้ว ออกได้ดีแล้ว หลุดพ้นดีแล้ว ไม่เกี่ยวข้องด้วยกามทั้งหลาย อาสวะ ความคับแค้น และความเร่าร้อนเหล่าใด ที่เกิดขึ้นเพราะกามเป็นปัจจัย เธอย่อมหลุดพ้นจากอาสวะเป็นต้นเหล่านั้น เธอจึงไม่เสวยเวทนานั้น นี้เราเรียกว่าเป็นความสลัดออกจากกามทั้งหลาย

‘‘Puna [Pg.200] caparaṃ, āvuso, bhikkhuno byāpādaṃ manasikaroto byāpāde cittaṃ na pakkhandati na pasīdati na santiṭṭhati na vimuccati. Abyāpādaṃ kho panassa manasikaroto abyāpāde cittaṃ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati vimuccati. Tassa taṃ cittaṃ sugataṃ subhāvitaṃ suvuṭṭhitaṃ suvimuttaṃ visaṃyuttaṃ byāpādena. Ye ca byāpādapaccayā uppajjanti āsavā vighātā pariḷāhā, mutto so tehi, na so taṃ vedanaṃ vedeti. Idamakkhātaṃ byāpādassa nissaraṇaṃ.

อีกประการหนึ่ง ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เมื่อภิกษุใส่ใจถึงพยาบาท จิตย่อมไม่แล่นไป ไม่เลื่อมใส ไม่ตั้งมั่น ไม่น้อมไปในพยาบาท แต่เมื่อเธอใส่ใจถึงอพยาบาท จิตย่อมแล่นไป เลื่อมใส ตั้งมั่น น้อมไปในอพยาบาท จิตของเธอนั้น เป็นจิตไปดีแล้ว อบรมดีแล้ว ออกได้ดีแล้ว หลุดพ้นดีแล้ว ไม่เกี่ยวข้องด้วยพยาบาท อาสวะ ความคับแค้น และความเร่าร้อนเหล่าใด ที่เกิดขึ้นเพราะพยาบาทเป็นปัจจัย เธอย่อมหลุดพ้นจากอาสวะเป็นต้นเหล่านั้น เธอจึงไม่เสวยเวทนานั้น นี้เราเรียกว่าเป็นความสลัดออกจากพยาบาท

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhuno vihesaṃ manasikaroto vihesāya cittaṃ na pakkhandati na pasīdati na santiṭṭhati na vimuccati. Avihesaṃ kho panassa manasikaroto avihesāya cittaṃ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati vimuccati. Tassa taṃ cittaṃ sugataṃ subhāvitaṃ suvuṭṭhitaṃ suvimuttaṃ visaṃyuttaṃ vihesāya. Ye ca vihesāpaccayā uppajjanti āsavā vighātā pariḷāhā, mutto so tehi, na so taṃ vedanaṃ vedeti. Idamakkhātaṃ vihesāya nissaraṇaṃ.

อีกประการหนึ่ง ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เมื่อภิกษุใส่ใจถึงวิหิงสา จิตย่อมไม่แล่นไป ไม่เลื่อมใส ไม่ตั้งมั่น ไม่น้อมไปในวิหิงสา แต่เมื่อเธอใส่ใจถึงอวิหิงสา จิตย่อมแล่นไป เลื่อมใส ตั้งมั่น น้อมไปในอวิหิงสา จิตของเธอนั้น เป็นจิตไปดีแล้ว อบรมดีแล้ว ออกได้ดีแล้ว หลุดพ้นดีแล้ว ไม่เกี่ยวข้องด้วยวิหิงสา อาสวะ ความคับแค้น และความเร่าร้อนเหล่าใด ที่เกิดขึ้นเพราะวิหิงสาเป็นปัจจัย เธอย่อมหลุดพ้นจากอาสวะเป็นต้นเหล่านั้น เธอจึงไม่เสวยเวทนานั้น นี้เราเรียกว่าเป็นความสลัดออกจากวิหิงสา

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhuno rūpe manasikaroto rūpesu cittaṃ na pakkhandati na pasīdati na santiṭṭhati na vimuccati. Arūpaṃ kho panassa manasikaroto arūpe cittaṃ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati vimuccati. Tassa taṃ cittaṃ sugataṃ subhāvitaṃ suvuṭṭhitaṃ suvimuttaṃ visaṃyuttaṃ rūpehi. Ye ca rūpapaccayā uppajjanti āsavā vighātā pariḷāhā, mutto so tehi, na so taṃ vedanaṃ vedeti. Idamakkhātaṃ rūpānaṃ nissaraṇaṃ.

อีกประการหนึ่ง ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เมื่อภิกษุใส่ใจถึงรูปทั้งหลาย จิตย่อมไม่แล่นไป ไม่เลื่อมใส ไม่ตั้งมั่น ไม่น้อมไปในรูปทั้งหลาย แต่เมื่อเธอใส่ใจถึงอรูป จิตย่อมแล่นไป เลื่อมใส ตั้งมั่น น้อมไปในอรูป จิตของเธอนั้น เป็นจิตไปดีแล้ว อบรมดีแล้ว ออกได้ดีแล้ว หลุดพ้นดีแล้ว ไม่เกี่ยวข้องด้วยรูปทั้งหลาย อาสวะ ความคับแค้น และความเร่าร้อนเหล่าใด ที่เกิดขึ้นเพราะรูปเป็นปัจจัย เธอย่อมหลุดพ้นจากอาสวะเป็นต้นเหล่านั้น เธอจึงไม่เสวยเวทนานั้น นี้เราเรียกว่าเป็นความสลัดออกจากรูปทั้งหลาย

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhuno sakkāyaṃ manasikaroto sakkāye cittaṃ na pakkhandati na pasīdati na santiṭṭhati na vimuccati. Sakkāyanirodhaṃ kho panassa manasikaroto sakkāyanirodhe cittaṃ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati vimuccati. Tassa taṃ cittaṃ sugataṃ subhāvitaṃ suvuṭṭhitaṃ suvimuttaṃ visaṃyuttaṃ sakkāyena. Ye ca sakkāyapaccayā uppajjanti āsavā vighātā pariḷāhā, mutto so tehi, na so taṃ vedanaṃ vedeti. Idamakkhātaṃ sakkāyassa nissaraṇaṃ.

อีกประการหนึ่ง ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เมื่อภิกษุใส่ใจถึงสักกายะ จิตย่อมไม่แล่นไป ไม่เลื่อมใส ไม่ตั้งมั่น ไม่น้อมไปในสักกายะ แต่เมื่อเธอใส่ใจถึงความดับแห่งสักกายะ จิตย่อมแล่นไป เลื่อมใส ตั้งมั่น น้อมไปในความดับแห่งสักกายะ จิตของเธอนั้น เป็นจิตไปดีแล้ว อบรมดีแล้ว ออกได้ดีแล้ว หลุดพ้นดีแล้ว ไม่เกี่ยวข้องด้วยสักกายะ อาสวะ ความคับแค้น และความเร่าร้อนเหล่าใด ที่เกิดขึ้นเพราะสักกายะเป็นปัจจัย เธอย่อมหลุดพ้นจากอาสวะเป็นต้นเหล่านั้น เธอจึงไม่เสวยเวทนานั้น นี้เราเรียกว่าเป็นความสลัดออกจากสักกายะ

322. ‘‘Pañca vimuttāyatanāni. Idhāvuso, bhikkhuno satthā dhammaṃ deseti aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī. Yathā yathā, āvuso, bhikkhuno satthā dhammaṃ deseti aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī[Pg.201]. Tathā tathā so tasmiṃ dhamme atthapaṭisaṃvedī ca hoti dhammapaṭisaṃvedī ca. Tassa atthapaṭisaṃvedino dhammapaṭisaṃvedino pāmojjaṃ jāyati, pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vedeti, sukhino cittaṃ samādhiyati. Idaṃ paṭhamaṃ vimuttāyatanaṃ.

๓๒๒. วิมุตตายตนะ (เหตุแห่งความหลุดพ้น) ๕ ประการ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ พระศาสดาหรือเพื่อนพรหมจารีรูปใดรูปหนึ่งผู้ควรแก่ฐานะครู ย่อมแสดงธรรมแก่เธอ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย พระศาสดาหรือเพื่อนพรหมจารีรูปใดรูปหนึ่งผู้ควรแก่ฐานะครู ย่อมแสดงธรรมแก่ภิกษุโดยประการใดๆ เธอย่อมรู้แจ้งอรรถรู้แจ้งธรรมในธรรมนั้นโดยประการนั้นๆ เมื่อเธอรู้แจ้งอรรถรู้แจ้งธรรม ย่อมเกิดปราโมทย์ เมื่อมีปราโมทย์ ย่อมเกิดปีติ เมื่อใจมีปีติ กายย่อมสงบ เธอมีกายสงบ ย่อมเสวยสุข เมื่อมีสุข จิตย่อมตั้งมั่น นี้เป็นวิมุตตายตนะประการที่ ๑

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhuno na heva kho satthā dhammaṃ deseti aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī, api ca kho yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena paresaṃ deseti…pe… api ca kho yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena sajjhāyaṃ karoti…pe… api ca kho yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ cetasā anuvitakketi anuvicāreti manasānupekkhati…pe… api ca khvassa aññataraṃ samādhinimittaṃ suggahitaṃ hoti sumanasikataṃ sūpadhāritaṃ suppaṭividdhaṃ paññāya. Yathā yathā, āvuso, bhikkhuno aññataraṃ samādhinimittaṃ suggahitaṃ hoti sumanasikataṃ sūpadhāritaṃ suppaṭividdhaṃ paññāya tathā tathā so tasmiṃ dhamme atthapaṭisaṃvedī ca hoti dhammapaṭisaṃvedī ca. Tassa atthapaṭisaṃvedino dhammapaṭisaṃvedino pāmojjaṃ jāyati, pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vedeti, sukhino cittaṃ samādhiyati. Idaṃ pañcamaṃ vimuttāyatanaṃ.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง พระศาสดาหรือเพื่อนพรหมจารีรูปใดรูปหนึ่งผู้ควรแก่ฐานะครู ไม่ได้แสดงธรรมแก่ภิกษุ แต่ภิกษุแสดงธรรมตามที่ได้ฟังมาตามที่ได้เรียนมาแก่ผู้อื่นโดยพิสดาร ... (หรือ) ... แต่ภิกษุสาธยายธรรมตามที่ได้ฟังมาตามที่ได้เรียนมาโดยพิสดาร ... (หรือ) ... แต่ภิกษุตรึกตรองพิจารณาธรรมตามที่ได้ฟังมาตามที่ได้เรียนมาด้วยใจ ... (หรือ) ... แต่สมาธินิมิตอย่างใดอย่างหนึ่งอันภิกษุนั้นเรียนมาดี มนสิการไว้ดี ทรงไว้ดี แทงตลอดดีแล้วด้วยปัญญา ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย สมาธินิมิตอย่างใดอย่างหนึ่งอันภิกษุเรียนมาดี มนสิการไว้ดี ทรงไว้ดี แทงตลอดดีแล้วด้วยปัญญาโดยประการใดๆ เธอย่อมรู้แจ้งอรรถรู้แจ้งธรรมในธรรมนั้นโดยประการนั้นๆ เมื่อเธอรู้แจ้งอรรถรู้แจ้งธรรม ย่อมเกิดปราโมทย์ เมื่อมีปราโมทย์ ย่อมเกิดปีติ เมื่อใจมีปีติ กายย่อมสงบ เธอมีกายสงบ ย่อมเสวยสุข เมื่อมีสุข จิตย่อมตั้งมั่น นี้เป็นวิมุตตายตนะประการที่ ๕

‘‘Pañca vimuttiparipācanīyā saññā – aniccasaññā, anicce dukkhasaññā, dukkhe anattasaññā, pahānasaññā, virāgasaññā.

สัญญาที่ส่งเสริมวิมุตติให้แก่กล้า ๕ ประการ คือ อนิจจสัญญา (ความหมายรู้อยู่ว่าไม่เที่ยง) ๑ ทุกขสัญญาในสิ่งที่ไม่เที่ยง ๑ อนัตตสัญญาในสิ่งที่เป็นทุกข์ ๑ ปหานสัญญา (ความหมายรู้ในอันที่จะละ) ๑ วิราคสัญญา (ความหมายรู้ในความคลายกำหนัด) ๑

‘‘Ime kho, āvuso, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena pañca dhammā sammadakkhātā; tattha sabbeheva saṅgāyitabbaṃ…pe… atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ธรรม ๕ ประการนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ตรัสไว้ดีแล้ว ในธรรม ๕ ประการนั้น พวกเราทั้งหมดพึงสังคายนา ... (เพื่อ) ประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย

Chakkaṃ

หมวด ๖

323. ‘‘Atthi kho, āvuso, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena cha dhammā sammadakkhātā; tattha sabbeheva saṅgāyitabbaṃ…pe… atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ. Katame cha?

๓๒๓. ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย มีอยู่จริง ธรรม ๖ ประการที่พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ตรัสไว้ดีแล้ว ในธรรม ๖ ประการนั้น พวกเราทั้งหมดพึงสังคายนา ... (เพื่อ) ประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ธรรม ๖ ประการ อะไรบ้าง

‘‘Cha ajjhattikāni [Pg.202] āyatanāni – cakkhāyatanaṃ, sotāyatanaṃ, ghānāyatanaṃ, jivhāyatanaṃ, kāyāyatanaṃ, manāyatanaṃ.

อายตนะภายใน ๖ ประการ คือ จักขายตนะ โสตายตนะ ฆานายตนะ ชิวหายตนะ กายายตนะ มนายตนะ

‘‘Cha bāhirāni āyatanāni – rūpāyatanaṃ, saddāyatanaṃ, gandhāyatanaṃ, rasāyatanaṃ, phoṭṭhabbāyatanaṃ, dhammāyatanaṃ.

อายตนะภายนอก ๖ ประการ คือ รูปายตนะ สัททายตนะ คันธายตนะ รสายตนะ โผฏฐัพพายตนะ ธัมมายตนะ

‘‘Cha viññāṇakāyā – cakkhuviññāṇaṃ, sotaviññāṇaṃ, ghānaviññāṇaṃ, jivhāviññāṇaṃ, kāyaviññāṇaṃ, manoviññāṇaṃ.

วิญญาณกาย ๖ คือ จักขุวิญญาณ โสตวิญญาณ ฆานวิญญาณ ชิวหาวิญญาณ กายวิญญาณ มโนวิญญาณ

‘‘Cha phassakāyā – cakkhusamphasso, sotasamphasso, ghānasamphasso, jivhāsamphasso, kāyasamphasso, manosamphasso.

ผัสสกาย ๖ คือ จักขุสัมผัส โสตสัมผัส ฆานสัมผัส ชิวหาสัมผัส กายสัมผัส มโนสัมผัส

‘‘Cha vedanākāyā – cakkhusamphassajā vedanā, sotasamphassajā vedanā, ghānasamphassajā vedanā, jivhāsamphassajā vedanā, kāyasamphassajā vedanā, manosamphassajā vedanā.

เวทนากาย ๖ คือ เวทนาเกิดแต่จักขุสัมผัส เวทนาเกิดแต่โสตสัมผัส เวทนาเกิดแต่ฆานสัมผัส เวทนาเกิดแต่ชิวหาสัมผัส เวทนาเกิดแต่กายสัมผัส เวทนาเกิดแต่มโนสัมผัส

‘‘Cha saññākāyā – rūpasaññā, saddasaññā, gandhasaññā, rasasaññā, phoṭṭhabbasaññā, dhammasaññā.

สัญญากาย ๖ คือ รูปสัญญา สัททสัญญา คันธสัญญา รสสัญญา โผฏฐัพพสัญญา ธรรมสัญญา

‘‘Cha sañcetanākāyā – rūpasañcetanā, saddasañcetanā, gandhasañcetanā, rasasañcetanā, phoṭṭhabbasañcetanā, dhammasañcetanā.

สัญเจตนากาย ๖ คือ รูปสัญเจตนา สัททสัญเจตนา คันธสัญเจตนา รสสัญเจตนา โผฏฐัพพสัญเจตนา ธรรมสัญเจตนา

‘‘Cha taṇhākāyā – rūpataṇhā, saddataṇhā, gandhataṇhā, rasataṇhā, phoṭṭhabbataṇhā, dhammataṇhā.

ตัณหากาย ๖ คือ รูปตัณหา สัททตัณหา คันธตัณหา รสตัณหา โผฏฐัพพตัณหา ธรรมตัณหา

324. ‘‘Cha agāravā. Idhāvuso, bhikkhu satthari agāravo viharati appatisso; dhamme agāravo viharati appatisso; saṅghe agāravo viharati appatisso; sikkhāya agāravo viharati appatisso; appamāde agāravo viharati appatisso; paṭisanthāre agāravo viharati appatisso.

๓๒๔. ความไม่เคารพ ๖ ประการ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ไม่มีความเคารพ ไม่มีความยำเกรงในพระศาสดาอยู่ ไม่มีเคารพ ไม่มีความยำเกรงในพระธรรมอยู่ ไม่มีเคารพ ไม่มีความยำเกรงในพระสงฆ์อยู่ ไม่มีเคารพ ไม่มีความยำเกรงในสิกขาอยู่ ไม่มีเคารพ ไม่มีความยำเกรงในความไม่ประมาทอยู่ ไม่มีเคารพ ไม่มีความยำเกรงในปฏิสันถารอยู่

‘‘Cha gāravā. Idhāvuso, bhikkhu satthari sagāravo viharati sappatisso; dhamme sagāravo viharati sappatisso; saṅghe sagāravo viharati sappatisso; sikkhāya sagāravo viharati sappatisso; appamāde sagāravo viharati sappatisso; paṭisanthāre sagāravo viharati sappatisso.

ความเคารพ ๖ ประการ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้มีความเคารพ มีความยำเกรงในพระศาสดาอยู่ มีความเคารพ มีความยำเกรงในพระธรรมอยู่ มีความเคารพ มีความยำเกรงในพระสงฆ์อยู่ มีความเคารพ มีความยำเกรงในสิกขาอยู่ มีความเคารพ มีความยำเกรงในความไม่ประมาทอยู่ มีความเคารพ มีความยำเกรงในปฏิสันถารอยู่

‘‘Cha somanassūpavicārā[Pg.203]. Cakkhunā rūpaṃ disvā somanassaṭṭhāniyaṃ rūpaṃ upavicarati; sotena saddaṃ sutvā… ghānena gandhaṃ ghāyitvā… jivhāya rasaṃ sāyitvā… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā. Manasā dhammaṃ viññāya somanassaṭṭhāniyaṃ dhammaṃ upavicarati.

โสมนัสสูปวิจาร (การพิจารณาอารมณ์ที่ตั้งแห่งโสมนัส) ๖ ประการ คือ บุคคลเห็นรูปด้วยตาแล้ว ย่อมพิจารณาอารมณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งโสมนัส ฟังเสียงด้วยหู... ดมกลิ่นด้วยจมูก... ลิ้มรสด้วยลิ้น... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย... รู้ธรรมารมณ์ด้วยใจแล้ว ย่อมพิจารณาอารมณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งโสมนัส

‘‘Cha domanassūpavicārā. Cakkhunā rūpaṃ disvā domanassaṭṭhāniyaṃ rūpaṃ upavicarati…pe… manasā dhammaṃ viññāya domanassaṭṭhāniyaṃ dhammaṃ upavicarati.

โทมนัสสูปวิจาร (การพิจารณาอารมณ์ที่ตั้งแห่งโทมนัส) ๖ ประการ คือ บุคคลเห็นรูปด้วยตาแล้ว ย่อมพิจารณาอารมณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งโทมนัส ... (ฯลฯ) ... รู้ธรรมารมณ์ด้วยใจแล้ว ย่อมพิจารณาอารมณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งโทมนัส

‘‘Cha upekkhūpavicārā. Cakkhunā rūpaṃ disvā upekkhāṭṭhāniyaṃ rūpaṃ upavicarati…pe… manasā dhammaṃ viññāya upekkhāṭṭhāniyaṃ dhammaṃ upavicarati.

อุเบกขูปวิจาร (การพิจารณาอารมณ์ที่ตั้งแห่งอุเบกขา) ๖ ประการ คือ บุคคลเห็นรูปด้วยตาแล้ว ย่อมพิจารณาอารมณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งอุเบกขา ... (ฯลฯ) ... รู้ธรรมารมณ์ด้วยใจแล้ว ย่อมพิจารณาอารมณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งอุเบกขา

‘‘Cha sāraṇīyā dhammā. Idhāvuso, bhikkhuno mettaṃ kāyakammaṃ paccupaṭṭhitaṃ hoti sabrahmacārīsu āvi ceva raho ca. Ayampi dhammo sāraṇīyo piyakaraṇo garukaraṇo saṅgahāya avivādāya sāmaggiyā ekībhāvāya saṃvattati.

สารณียธรรม 6 ประการ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้เข้าไปตั้งเมตตากายกรรมในเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ทั้งต่อหน้าและลับหลัง แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นสารณียธรรม เป็นไปเพื่อความรัก เป็นไปเพื่อความเคารพ เป็นไปเพื่อความสงเคราะห์ เพื่อความไม่วิวาท เพื่อความสามัคคี เพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhuno mettaṃ vacīkammaṃ paccupaṭṭhitaṃ hoti sabrahmacārīsu āvi ceva raho ca. Ayampi dhammo sāraṇīyo…pe… ekībhāvāya saṃvattati.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเข้าไปตั้งเมตตาวจีกรรมในเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ทั้งต่อหน้าและลับหลัง แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นสารณียธรรม...ฯลฯ...เป็นไปเพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhuno mettaṃ manokammaṃ paccupaṭṭhitaṃ hoti sabrahmacārīsu āvi ceva raho ca. Ayampi dhammo sāraṇīyo…pe… ekībhāvāya saṃvattati.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเข้าไปตั้งเมตตามโนกรรมในเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ทั้งต่อหน้าและลับหลัง แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นสารณียธรรม...ฯลฯ...เป็นไปเพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu ye te lābhā dhammikā dhammaladdhā antamaso pattapariyāpannamattampi, tathārūpehi lābhehi appaṭivibhattabhogī hoti sīlavantehi sabrahmacārīhi sādhāraṇabhogī. Ayampi dhammo sāraṇīyo…pe… ekībhāvāya saṃvattati.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุได้ลาภใดๆ ที่ชอบธรรม ได้มาโดยธรรม แม้ที่สุดเพียงของที่อยู่ในบาตร ก็เป็นผู้ไม่แบ่งแยกของบริโภค เป็นผู้บริโภคทั่วไปกับเพื่อนพรหมจารีผู้มีศีล แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นสารณียธรรม...ฯลฯ...เป็นไปเพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu yāni tāni sīlāni akhaṇḍāni acchiddāni asabalāni akammāsāni bhujissāni viññuppasatthāni aparāmaṭṭhāni samādhisaṃvattanikāni, tathārūpesu sīlesu sīlasāmaññagato viharati sabrahmacārīhi āvi ceva raho ca. Ayampi dhammo sāraṇīyo…pe… ekībhāvāya saṃvattati.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้มีศีลเสมอกันกับเพื่อนพรหมจารีในศีลทั้งหลายที่ไม่ขาด ไม่ทะลุ ไม่ด่าง ไม่พร้อย เป็นไท วิญญูชนสรรเสริญ อันตัณหาและทิฏฐิไม่ยึดถือ เป็นไปเพื่อสมาธิ ทั้งต่อหน้าและลับหลังอยู่ แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นสารณียธรรม...ฯลฯ...เป็นไปเพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน

‘‘Puna [Pg.204] caparaṃ, āvuso, bhikkhu yāyaṃ diṭṭhi ariyā niyyānikā niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāya, tathārūpāya diṭṭhiyā diṭṭhisāmaññagato viharati sabrahmacārīhi āvi ceva raho ca. Ayampi dhammo sāraṇīyo piyakaraṇo garukaraṇo saṅgahāya avivādāya sāmaggiyā ekībhāvāya saṃvattati.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้มีทิฏฐิเสมอกันกับเพื่อนพรหมจารีในทิฏฐิอันประเสริฐ นำออกจากทุกข์ ซึ่งย่อมนำผู้ประพฤติตามทิฏฐินั้นไปเพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ ทั้งต่อหน้าและลับหลังอยู่ แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นสารณียธรรม เป็นไปเพื่อความรัก เป็นไปเพื่อความเคารพ เป็นไปเพื่อความสงเคราะห์ เพื่อความไม่วิวาท เพื่อความสามัคคี เพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน

325. Cha vivādamūlāni. Idhāvuso, bhikkhu kodhano hoti upanāhī. Yo so, āvuso, bhikkhu kodhano hoti upanāhī, so sattharipi agāravo viharati appatisso, dhammepi agāravo viharati appatisso, saṅghepi agāravo viharati appatisso, sikkhāyapi na paripūrakārī hoti. Yo so, āvuso, bhikkhu satthari agāravo viharati appatisso, dhamme agāravo viharati appatisso, saṅghe agāravo viharati appatisso, sikkhāya na paripūrakārī, so saṅghe vivādaṃ janeti. Yo hoti vivādo bahujanaahitāya bahujanaasukhāya anatthāya ahitāya dukkhāya devamanussānaṃ. Evarūpaṃ ce tumhe, āvuso, vivādamūlaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā samanupasseyyātha. Tatra tumhe, āvuso, tasseva pāpakassa vivādamūlassa pahānāya vāyameyyātha. Evarūpaṃ ce tumhe, āvuso, vivādamūlaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā na samanupasseyyātha. Tatra tumhe, āvuso, tasseva pāpakassa vivādamūlassa āyatiṃ anavassavāya paṭipajjeyyātha. Evametassa pāpakassa vivādamūlassa pahānaṃ hoti. Evametassa pāpakassa vivādamūlassa āyatiṃ anavassavo hoti.

๓๒๕. มูลเหตุแห่งความวิวาท 6 ประการ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้มักโกรธ ผูกโกรธ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ภิกษุใดเป็นผู้มักโกรธ ผูกโกรธ ภิกษุนั้นย่อมเป็นผู้ไม่เคารพ ไม่ยำเกรงในพระศาสดา ไม่เคารพ ไม่ยำเกรงในพระธรรม ไม่เคารพ ไม่ยำเกรงในพระสงฆ์ และไม่เป็นผู้ทำให้บริบูรณ์ในสิกขา ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ภิกษุใดไม่เคารพ ไม่ยำเกรงในพระศาสดา ในพระธรรม ในพระสงฆ์ และไม่เป็นผู้ทำให้บริบูรณ์ในสิกขา ภิกษุนั้นย่อมก่อความวิวาทขึ้นในสงฆ์ ความวิวาทนั้นย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความไม่สุขแก่ชนหมู่มาก เพื่อความฉิบหาย เพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูล เพื่อทุกข์แก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย หากท่านทั้งหลายพิจารณาเห็นมูลเหตุแห่งความวิวาทเช่นนี้ในภายในหรือในภายนอกไซร้ ท่านทั้งหลายพึงพยายามเพื่อละมูลเหตุแห่งความวิวาทอันลามกนั้นเสีย หากท่านทั้งหลายไม่พิจารณาเห็นมูลเหตุแห่งความวิวาทเช่นนี้ในภายในหรือในภายนอกไซร้ ท่านทั้งหลายพึงปฏิบัติเพื่อไม่ให้มูลเหตุแห่งความวิวาทอันลามกนั้นกำเริบต่อไป การละมูลเหตุแห่งความวิวาทอันลามกนั้นย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้ การไม่กำเริบต่อไปแห่งมูลเหตุแห่งความวิวาทอันลามกนั้นย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu makkhī hoti paḷāsī…pe… issukī hoti maccharī…pe… saṭho hoti māyāvī… pāpiccho hoti micchādiṭṭhī… sandiṭṭhiparāmāsī hoti ādhānaggāhī duppaṭinissaggī…pe… yo so, āvuso, bhikkhu sandiṭṭhiparāmāsī hoti ādhānaggāhī duppaṭinissaggī, so sattharipi agāravo viharati appatisso, dhammepi agāravo viharati appatisso, saṅghepi agāravo viharati appatisso, sikkhāyapi na paripūrakārī hoti. Yo so, āvuso, bhikkhu satthari agāravo viharati appatisso, dhamme agāravo viharati appatisso, saṅghe agāravo viharati appatisso[Pg.205], sikkhāya na paripūrakārī, so saṅghe vivādaṃ janeti. Yo hoti vivādo bahujanaahitāya bahujanaasukhāya anatthāya ahitāya dukkhāya devamanussānaṃ. Evarūpaṃ ce tumhe, āvuso, vivādamūlaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā samanupasseyyātha. Tatra tumhe, āvuso, tasseva pāpakassa vivādamūlassa pahānāya vāyameyyātha. Evarūpaṃ ce tumhe, āvuso, vivādamūlaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā na samanupasseyyātha. Tatra tumhe, āvuso, tasseva pāpakassa vivādamūlassa āyatiṃ anavassavāya paṭipajjeyyātha. Evametassa pāpakassa vivādamūlassa pahānaṃ hoti. Evametassa pāpakassa vivādamūlassa āyatiṃ anavassavo hoti.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้ลบหลู่ ตีเสมอ...ฯลฯ...เป็นผู้ริษยา ตระหนี่...ฯลฯ...เป็นผู้โอ้อวด มีมายา...เป็นผู้มีความปรารถนาลามก เป็นมิจฉาทิฏฐิ...เป็นผู้ยึดมั่นทิฏฐิของตน ถือรั้น สละได้ยาก...ฯลฯ...ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ภิกษุใดเป็นผู้ยึดมั่นทิฏฐิของตน ถือรั้น สละได้ยาก ภิกษุนั้นย่อมเป็นผู้ไม่เคารพ ไม่ยำเกรงในพระศาสดา ไม่เคารพ ไม่ยำเกรงในพระธรรม ไม่เคารพ ไม่ยำเกรงในพระสงฆ์ และไม่เป็นผู้ทำให้บริบูรณ์ในสิกขา ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ภิกษุใดไม่เคารพ ไม่ยำเกรงในพระศาสดา ในพระธรรม ในพระสงฆ์ และไม่เป็นผู้ทำให้บริบูรณ์ในสิกขา ภิกษุนั้นย่อมก่อความวิวาทขึ้นในสงฆ์ ความวิวาทนั้นย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความไม่สุขแก่ชนหมู่มาก เพื่อความฉิบหาย เพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูล เพื่อทุกข์แก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย หากท่านทั้งหลายพิจารณาเห็นมูลเหตุแห่งความวิวาทเช่นนี้ในภายในหรือในภายนอกไซร้ ท่านทั้งหลายพึงพยายามเพื่อละมูลเหตุแห่งความวิวาทอันลามกนั้นเสีย หากท่านทั้งหลายไม่พิจารณาเห็นมูลเหตุแห่งความวิวาทเช่นนี้ในภายในหรือในภายนอกไซร้ ท่านทั้งหลายพึงปฏิบัติเพื่อไม่ให้มูลเหตุแห่งความวิวาทอันลามกนั้นกำเริบต่อไป การละมูลเหตุแห่งความวิวาทอันลามกนั้นย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้ การไม่กำเริบต่อไปแห่งมูลเหตุแห่งความวิวาทอันลามกนั้นย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้

‘‘Cha dhātuyo – pathavīdhātu, āpodhātu, tejodhātu, vāyodhātu, ākāsadhātu, viññāṇadhātu.

ธาตุ 6 ประการ คือ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ อากาสธาตุ วิญญาณธาตุ

326. ‘‘Cha nissaraṇiyā dhātuyo. Idhāvuso, bhikkhu evaṃ vadeyya – ‘mettā hi kho me cetovimutti bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, atha ca pana me byāpādo cittaṃ pariyādāya tiṭṭhatī’ti. So ‘mā hevaṃ’, tissa vacanīyo, ‘māyasmā evaṃ avaca, mā bhagavantaṃ abbhācikkhi, na hi sādhu bhagavato abbhakkhānaṃ, na hi bhagavā evaṃ vadeyya. Aṭṭhānametaṃ, āvuso, anavakāso, yaṃ mettāya cetovimuttiyā bhāvitāya bahulīkatāya yānīkatāya vatthukatāya anuṭṭhitāya paricitāya susamāraddhāya. Atha ca panassa byāpādo cittaṃ pariyādāya ṭhassati, netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Nissaraṇaṃ hetaṃ, āvuso, byāpādassa, yadidaṃ mettā cetovimuttī’ti.

๓๒๖. นิสสรณียธาตุ 6 ประการ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุในธรรมวินัยนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เมตตาเจโตวิมุติ อันเราเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งมั่นแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว ก็แต่ว่าพยาบาท ยังครอบงำจิตของเราตั้งอยู่’ ภิกษุนั้นอันภิกษุอื่นพึงกล่าวว่า ‘ท่านอย่าได้กล่าวอย่างนั้น ท่านผู้มีอายุอย่าได้กล่าวอย่างนั้น อย่าได้กล่าวตู่พระผู้มีพระภาค การกล่าวตู่พระผู้มีพระภาคไม่ดีเลย พระผู้มีพระภาคไม่พึงตรัสอย่างนั้น ดูก่อนอาวุโส ข้อที่เมตตาเจโตวิมุติ อันภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งมั่นแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว แต่พยาบาทยังจะครอบงำจิตของเธอตั้งอยู่นั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาส ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้ ดูก่อนอาวุโส เพราะเมตตาเจโตวิมุตินี้ เป็นเครื่องสลัดออกจากพยาบาท’

‘‘Idha panāvuso, bhikkhu evaṃ vadeyya – ‘karuṇā hi kho me cetovimutti bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā. Atha ca pana me vihesā cittaṃ pariyādāya tiṭṭhatī’ti, so ‘mā hevaṃ’ tissa vacanīyo ‘māyasmā evaṃ avaca, mā bhagavantaṃ abbhācikkhi, na hi sādhu bhagavato abbhakkhānaṃ, na hi bhagavā evaṃ vadeyya. Aṭṭhānametaṃ āvuso, anavakāso, yaṃ karuṇāya cetovimuttiyā bhāvitāya bahulīkatāya yānīkatāya vatthukatāya [Pg.206] anuṭṭhitāya paricitāya susamāraddhāya, atha ca panassa vihesā cittaṃ pariyādāya ṭhassati, netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Nissaraṇaṃ hetaṃ, āvuso, vihesāya, yadidaṃ karuṇā cetovimuttī’ti.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุในธรรมวินัยนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘กรุณาเจโตวิมุติ อันเราเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งมั่นแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว ก็แต่ว่าวิหิงสา ยังครอบงำจิตของเราตั้งอยู่’ ภิกษุนั้นอันภิกษุอื่นพึงกล่าวว่า ‘ท่านอย่าได้กล่าวอย่างนั้น ท่านผู้มีอายุอย่าได้กล่าวอย่างนั้น อย่าได้กล่าวตู่พระผู้มีพระภาค การกล่าวตู่พระผู้มีพระภาคไม่ดีเลย พระผู้มีพระภาคไม่พึงตรัสอย่างนั้น ดูก่อนอาวุโส ข้อที่กรุณาเจโตวิมุติ อันภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งมั่นแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว แต่วิหิงสายังจะครอบงำจิตของเธอตั้งอยู่นั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาส ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้ ดูก่อนอาวุโส เพราะกรุณาเจโตวิมุตินี้ เป็นเครื่องสลัดออกจากวิหิงสา’

‘‘Idha panāvuso, bhikkhu evaṃ vadeyya – ‘muditā hi kho me cetovimutti bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā. Atha ca pana me arati cittaṃ pariyādāya tiṭṭhatī’ti, so ‘mā hevaṃ’ tissa vacanīyo ‘‘māyasmā evaṃ avaca, mā bhagavantaṃ abbhācikkhi, na hi sādhu bhagavato abbhakkhānaṃ, na hi bhagavā evaṃ vadeyya. Aṭṭhānametaṃ, āvuso, anavakāso, yaṃ muditāya cetovimuttiyā bhāvitāya bahulīkatāya yānīkatāya vatthukatāya anuṭṭhitāya paricitāya susamāraddhāya, atha ca panassa arati cittaṃ pariyādāya ṭhassati, netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Nissaraṇaṃ hetaṃ, āvuso, aratiyā, yadidaṃ muditā cetovimuttī’ti.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุในธรรมวินัยนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘มุทิตาเจโตวิมุติ อันเราเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งมั่นแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว ก็แต่ว่าอรติ ยังครอบงำจิตของเราตั้งอยู่’ ภิกษุนั้นอันภิกษุอื่นพึงกล่าวว่า ‘ท่านอย่าได้กล่าวอย่างนั้น ท่านผู้มีอายุอย่าได้กล่าวอย่างนั้น อย่าได้กล่าวตู่พระผู้มีพระภาค การกล่าวตู่พระผู้มีพระภาคไม่ดีเลย พระผู้มีพระภาคไม่พึงตรัสอย่างนั้น ดูก่อนอาวุโส ข้อที่มุทิตาเจโตวิมุติ อันภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งมั่นแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว แต่อรติยังจะครอบงำจิตของเธอตั้งอยู่นั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาส ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้ ดูก่อนอาวุโส เพราะมุทิตาเจโตวิมุตินี้ เป็นเครื่องสลัดออกจากอรติ’

‘‘Idha panāvuso, bhikkhu evaṃ vadeyya – ‘upekkhā hi kho me cetovimutti bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā. Atha ca pana me rāgo cittaṃ pariyādāya tiṭṭhatī’ti. So ‘mā hevaṃ’ tissa vacanīyo ‘māyasmā evaṃ avaca, mā bhagavantaṃ abbhācikkhi, na hi sādhu bhagavato abbhakkhānaṃ, na hi bhagavā evaṃ vadeyya. Aṭṭhānametaṃ, āvuso, anavakāso, yaṃ upekkhāya cetovimuttiyā bhāvitāya bahulīkatāya yānīkatāya vatthukatāya anuṭṭhitāya paricitāya susamāraddhāya, atha ca panassa rāgo cittaṃ pariyādāya ṭhassati netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Nissaraṇaṃ hetaṃ, āvuso, rāgassa, yadidaṃ upekkhā cetovimuttī’ti.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุในธรรมวินัยนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘อุเบกขาเจโตวิมุติ อันเราเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งมั่นแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว ก็แต่ว่าราคะ ยังครอบงำจิตของเราตั้งอยู่’ ภิกษุนั้นอันภิกษุอื่นพึงกล่าวว่า ‘ท่านอย่าได้กล่าวอย่างนั้น ท่านผู้มีอายุอย่าได้กล่าวอย่างนั้น อย่าได้กล่าวตู่พระผู้มีพระภาค การกล่าวตู่พระผู้มีพระภาคไม่ดีเลย พระผู้มีพระภาคไม่พึงตรัสอย่างนั้น ดูก่อนอาวุโส ข้อที่อุเบกขาเจโตวิมุติ อันภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งมั่นแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว แต่ราคะยังจะครอบงำจิตของเธอตั้งอยู่นั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาส ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้ ดูก่อนอาวุโส เพราะอุเบกขาเจโตวิมุตินี้ เป็นเครื่องสลัดออกจากราคะ’

‘‘Idha panāvuso, bhikkhu evaṃ vadeyya – ‘animittā hi kho me cetovimutti bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā. Atha ca pana me nimittānusāri viññāṇaṃ hotī’ti. So ‘mā hevaṃ’ tissa vacanīyo ‘māyasmā evaṃ avaca, mā bhagavantaṃ abbhācikkhi, na hi sādhu bhagavato abbhakkhānaṃ, na hi bhagavā evaṃ vadeyya. Aṭṭhānametaṃ, āvuso, anavakāso, yaṃ animittāya cetovimuttiyā bhāvitāya bahulīkatāya yānīkatāya vatthukatāya anuṭṭhitāya paricitāya susamāraddhāya, atha ca panassa nimittānusāri [Pg.207] viññāṇaṃ bhavissati, netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Nissaraṇaṃ hetaṃ, āvuso, sabbanimittānaṃ, yadidaṃ animittā cetovimuttī’ti.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุในธรรมวินัยนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘อนิมิตตาเจโตวิมุติ อันเราเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งมั่นแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว ก็แต่ว่าวิญญาณของเรายังแล่นไปตามนิมิต’ ภิกษุนั้นอันภิกษุอื่นพึงกล่าวว่า ‘ท่านอย่าได้กล่าวอย่างนั้น ท่านผู้มีอายุอย่าได้กล่าวอย่างนั้น อย่าได้กล่าวตู่พระผู้มีพระภาค การกล่าวตู่พระผู้มีพระภาคไม่ดีเลย พระผู้มีพระภาคไม่พึงตรัสอย่างนั้น ดูก่อนอาวุโส ข้อที่อนิมิตตาเจโตวิมุติ อันภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งมั่นแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว แต่วิญญาณของเธอยังจะแล่นไปตามนิมิตนั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาส ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้ ดูก่อนอาวุโส เพราะอนิมิตตาเจโตวิมุตินี้ เป็นเครื่องสลัดออกจากนิมิตทั้งปวง’

‘‘Idha panāvuso, bhikkhu evaṃ vadeyya – ‘asmīti kho me vigataṃ, ayamahamasmīti na samanupassāmi, atha ca pana me vicikicchākathaṅkathāsallaṃ cittaṃ pariyādāya tiṭṭhatī’ti. So ‘mā hevaṃ’ tissa vacanīyo ‘māyasmā evaṃ avaca, mā bhagavantaṃ abbhācikkhi, na hi sādhu bhagavato abbhakkhānaṃ, na hi bhagavā evaṃ vadeyya. Aṭṭhānametaṃ, āvuso, anavakāso, yaṃ asmīti vigate ayamahamasmīti asamanupassato, atha ca panassa vicikicchākathaṅkathāsallaṃ cittaṃ pariyādāya ṭhassati, netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Nissaraṇaṃ hetaṃ, āvuso, vicikicchākathaṅkathāsallassa, yadidaṃ asmimānasamugghāto’ti.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุในธรรมวินัยนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘มานะว่าเรามีอยู่ ของเราไม่มีแล้ว เราไม่พิจารณาเห็นว่าเราเป็นนั่น ก็แต่ว่าลูกศรคือวิจิกิจฉากถังกถา ยังครอบงำจิตของเราตั้งอยู่’ ภิกษุนั้นอันภิกษุอื่นพึงกล่าวว่า ‘ท่านอย่าได้กล่าวอย่างนั้น ท่านผู้มีอายุอย่าได้กล่าวอย่างนั้น อย่าได้กล่าวตู่พระผู้มีพระภาค การกล่าวตู่พระผู้มีพระภาคไม่ดีเลย พระผู้มีพระภาคไม่พึงตรัสอย่างนั้น ดูก่อนอาวุโส ข้อที่เมื่อมานะว่าเรามีอยู่ไม่มีแล้ว เมื่อไม่พิจารณาเห็นว่าเราเป็นนั่น แต่ลูกศรคือวิจิกิจฉากถังกถายังจะครอบงำจิตของเธอตั้งอยู่นั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาส ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้ ดูก่อนอาวุโส เพราะการถอนขึ้นซึ่งอัสมิมานะนี้ เป็นเครื่องสลัดออกจากลูกศรคือวิจิกิจฉากถังกถา’

327. ‘‘Cha anuttariyāni – dassanānuttariyaṃ, savanānuttariyaṃ, lābhānuttariyaṃ, sikkhānuttariyaṃ, pāricariyānuttariyaṃ, anussatānuttariyaṃ.

๓๒๗. อนุตตริยะ 6 ประการ คือ ทัสสนานุตตริยะ (การเห็นอันยอดเยี่ยม) สวนานุตตริยะ (การฟังอันยอดเยี่ยม) ลาภานุตตริยะ (การได้อันยอดเยี่ยม) สิกขานุตตริยะ (การศึกษาอันยอดเยี่ยม) ปาริจริยานุตตริยะ (การบำรุงอันยอดเยี่ยม) อนุสสตานุตตริยะ (การระลึกอันยอดเยี่ยม)

‘‘Cha anussatiṭṭhānāni – buddhānussati, dhammānussati, saṅghānussati, sīlānussati, cāgānussati, devatānussati.

อนุสสติฐาน 6 ประการ คือ พุทธานุสสติ (การระลึกถึงพระพุทธเจ้า) ธัมมานุสสติ (การระลึกถึงพระธรรม) สังฆานุสสติ (การระลึกถึงพระสงฆ์) สีลานุสสติ (การระลึกถึงศีล) จาคานุสสติ (การระลึกถึงการบริจาค) เทวตานุสสติ (การระลึกถึงเทวดา)

328. ‘‘Cha satatavihārā. Idhāvuso, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā neva sumano hoti na dummano, upekkhako viharati sato sampajāno. Sotena saddaṃ sutvā…pe… manasā dhammaṃ viññāya neva sumano hoti na dummano, upekkhako viharati sato sampajāno.

๓๒๘. สัตตวิหาร (ธรรมเป็นเครื่องอยู่เป็นนิตย์) ๖ ประการ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เห็นรูปด้วยตาแล้ว ย่อมไม่ดีใจ ย่อมไม่เสียใจ เป็นผู้วางเฉยอยู่ มีสติสัมปชัญญะ ฟังเสียงด้วยหู...ฯลฯ...รู้ธรรมารมณ์ด้วยใจแล้ว ย่อมไม่ดีใจ ย่อมไม่เสียใจ เป็นผู้วางเฉยอยู่ มีสติสัมปชัญญะ

329. ‘‘Chaḷābhijātiyo. Idhāvuso, ekacco kaṇhābhijātiko samāno kaṇhaṃ dhammaṃ abhijāyati. Idha panāvuso, ekacco kaṇhābhijātiko samāno sukkaṃ dhammaṃ abhijāyati. Idha panāvuso, ekacco kaṇhābhijātiko samāno akaṇhaṃ asukkaṃ nibbānaṃ abhijāyati. Idha panāvuso, ekacco sukkābhijātiko samāno sukkaṃ dhammaṃ abhijāyati. Idha panāvuso, ekacco sukkābhijātiko samāno kaṇhaṃ dhammaṃ abhijāyati. Idha panāvuso, ekacco sukkābhijātiko samāno [Pg.208] akaṇhaṃ asukkaṃ nibbānaṃ abhijāyati.

๓๒๙. อภิชาติ ๖ ประการ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้มีอภิชาติดำ แต่ให้เกิดธรรมดำก็มี ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้มีอภิชาติดำ แต่ให้เกิดธรรมขาวก็มี ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้มีอภิชาติดำ แต่ให้เกิดนิพพานอันไม่ดำไม่ขาวก็มี ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้มีอภิชาติขาว แต่ให้เกิดธรรมขาวก็มี ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้มีอภิชาติขาว แต่ให้เกิดธรรมดำก็มี ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้มีอภิชาติขาว แต่ให้เกิดนิพพานอันไม่ดำไม่ขาวก็มี

‘‘Cha nibbedhabhāgiyā saññā – aniccasaññā anicce, dukkhasaññā dukkhe, anattasaññā, pahānasaññā, virāgasaññā, nirodhasaññā.

นิพเพธภาคิยสัญญา (สัญญาอันเป็นส่วนแห่งการแทงตลอด) ๖ ประการ คือ อนิจจสัญญา ๑ ทุกขสัญญาในสิ่งที่ไม่เที่ยง ๑ อนัตตสัญญาในสิ่งที่เป็นทุกข์ ๑ ปหานสัญญา ๑ วิราคสัญญา ๑ นิโรธสัญญา ๑

‘‘Ime kho, āvuso, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena cha dhammā sammadakkhātā; tattha sabbeheva saṅgāyitabbaṃ…pe… atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ.

ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ธรรม ๖ ประการเหล่านี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้โดยชอบด้วยพระองค์เอง ตรัสไว้ดีแล้ว ในธรรม ๖ ประการนั้น พวกเราทั้งหมดพึงสังคายนากัน...ฯลฯ...เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย

Sattakaṃ

สัตตกะ

330. ‘‘Atthi kho, āvuso, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena satta dhammā sammadakkhātā; tattha sabbeheva saṅgāyitabbaṃ…pe… atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ. Katame satta?

๓๓๐. ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย มีอยู่จริง ธรรม ๗ ประการที่พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้โดยชอบด้วยพระองค์เอง ตรัสไว้ดีแล้ว ในธรรม ๗ ประการนั้น พวกเราทั้งหมดพึงสังคายนากัน...ฯลฯ...เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ธรรม ๗ ประการ อะไรบ้าง

‘‘Satta ariyadhanāni – saddhādhanaṃ, sīladhanaṃ, hiridhanaṃ, ottappadhanaṃ, sutadhanaṃ, cāgadhanaṃ, paññādhanaṃ.

อริยทรัพย์ ๗ ประการ คือ สัทธาธนะ สีลธนะ หิริธนะ โอตตัปปธนะ สุตธนะ จาคธนะ ปัญญาธนะ

‘‘Satta bojjhaṅgā – satisambojjhaṅgo, dhammavicayasambojjhaṅgo, vīriyasambojjhaṅgo, pītisambojjhaṅgo, passaddhisambojjhaṅgo, samādhisambojjhaṅgo, upekkhāsambojjhaṅgo.

โพชฌงค์ ๗ ประการ คือ สติสัมโพชฌงค์ ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ วิริยสัมโพชฌงค์ ปีติสัมโพชฌงค์ ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ สมาธิสัมโพชฌงค์ อุเบกขาสัมโพชฌงค์

‘‘Satta samādhiparikkhārā – sammādiṭṭhi, sammāsaṅkappo, sammāvācā, sammākammanto, sammāājīvo, sammāvāyāmo, sammāsati.

สมาธิปริขาร (องค์ประกอบของสมาธิ) ๗ ประการ คือ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ

‘‘Satta asaddhammā – idhāvuso, bhikkhu assaddho hoti, ahiriko hoti, anottappī hoti, appassuto hoti, kusīto hoti, muṭṭhassati hoti, duppañño hoti.

อสัทธรรม ๗ ประการ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ไม่มีศรัทธา ๑ ไม่มีหิริ ๑ ไม่มีโอตตัปปะ ๑ เป็นผู้มีสุตะน้อย ๑ เป็นผู้เกียจคร้าน ๑ มีสติหลงลืม ๑ เป็นผู้มีปัญญาทราม ๑

‘‘Satta saddhammā – idhāvuso, bhikkhu saddho hoti, hirimā hoti, ottappī hoti, bahussuto hoti, āraddhavīriyo hoti, upaṭṭhitassati hoti, paññavā hoti.

สัทธรรม ๗ ประการ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้มีศรัทธา ๑ มีหิริ ๑ มีโอตตัปปะ ๑ เป็นพหูสูต ๑ ปรารภความเพียร ๑ มีสติตั้งมั่น ๑ เป็นผู้มีปัญญา ๑

‘‘Satta sappurisadhammā – idhāvuso, bhikkhu dhammaññū ca hoti atthaññū ca attaññū ca mattaññū ca kālaññū ca parisaññū ca puggalaññū ca.

สัปปุริสธรรม ๗ ประการ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นธัมมัญญู (รู้จักเหตุ) ๑ อัตถัญญู (รู้จักผล) ๑ อัตตัญญู (รู้จักตน) ๑ มัตตัญญู (รู้จักประมาณ) ๑ กาลัญญู (รู้จักกาล) ๑ ปริสัญญู (รู้จักบริษัท) ๑ ปุคคลัญญู (รู้จักบุคคล) ๑

331. ‘‘Satta [Pg.209] niddasavatthūni. Idhāvuso, bhikkhu sikkhāsamādāne tibbacchando hoti, āyatiñca sikkhāsamādāne avigatapemo. Dhammanisantiyā tibbacchando hoti, āyatiñca dhammanisantiyā avigatapemo. Icchāvinaye tibbacchando hoti, āyatiñca icchāvinaye avigatapemo. Paṭisallāne tibbacchando hoti, āyatiñca paṭisallāne avigatapemo. Vīriyārambhe tibbacchando hoti, āyatiñca vīriyārambhe avigatapemo. Satinepakke tibbacchando hoti, āyatiñca satinepakke avigatapemo. Diṭṭhipaṭivedhe tibbacchando hoti, āyatiñca diṭṭhipaṭivedhe avigatapemo.

๓๓๑. นิททสวัตถุ (ธรรมที่เป็นเหตุแห่งการบรรลุอรหัตตผล) ๗ ประการ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้มีฉันทะอย่างแรงกล้าในการสมาทานสิกขา และมีความรักไม่ปราศไปในการสมาทานสิกขาในอนาคต ๑ เป็นผู้มีฉันทะอย่างแรงกล้าในการพิจารณาธรรม และมีความรักไม่ปราศไปในการพิจารณาธรรมในอนาคต ๑ เป็นผู้มีฉันทะอย่างแรงกล้าในการกำจัดความอยาก และมีความรักไม่ปราศไปในการกำจัดความอยากในอนาคต ๑ เป็นผู้มีฉันทะอย่างแรงกล้าในความสงัด และมีความรักไม่ปราศไปในความสงัดในอนาคต ๑ เป็นผู้มีฉันทะอย่างแรงกล้าในการปรารภความเพียร และมีความรักไม่ปราศไปในการปรารภความเพียรในอนาคต ๑ เป็นผู้มีฉันทะอย่างแรงกล้าในสติเนปักกะ (สติปัญญาเครื่องบริหาร) และมีความรักไม่ปราศไปในสติเนปักกะในอนาคต ๑ เป็นผู้มีฉันทะอย่างแรงกล้าในการแทงตลอดทิฏฐิ และมีความรักไม่ปราศไปในการแทงตลอดทิฏฐิในอนาคต ๑

‘‘Satta saññā – aniccasaññā, anattasaññā, asubhasaññā, ādīnavasaññā, pahānasaññā, virāgasaññā, nirodhasaññā.

สัญญา ๗ ประการ คือ อนิจจสัญญา อนัตตสัญญา อสุภสัญญา อาทีนวสัญญา ปหานสัญญา วิราคสัญญา นิโรธสัญญา

‘‘Satta balāni – saddhābalaṃ, vīriyabalaṃ, hiribalaṃ, ottappabalaṃ, satibalaṃ, samādhibalaṃ, paññābalaṃ.

พละ ๗ ประการ คือ สัทธาพละ วิริยพละ หิริพละ โอตตัปปพละ สติพละ สมาธิพละ ปัญญาพละ

332. ‘‘Satta viññāṇaṭṭhitiyo. Santāvuso, sattā nānattakāyā nānattasaññino, seyyathāpi manussā ekacce ca devā ekacce ca vinipātikā. Ayaṃ paṭhamā viññāṇaṭṭhiti.

๓๓๒. วิญญาณัฏฐิติ (ที่ตั้งแห่งวิญญาณ) ๗ ประการ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย มีอยู่ สัตว์ทั้งหลายผู้มีกายต่างกัน มีสัญญาต่างกัน เช่น มนุษย์ เทวดาบางพวก และวินิปาติกะบางพวก นี้เป็นวิญญาณัฏฐิติประการที่ ๑

‘‘Santāvuso, sattā nānattakāyā ekattasaññino seyyathāpi devā brahmakāyikā paṭhamābhinibbattā. Ayaṃ dutiyā viññāṇaṭṭhiti.

ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย มีอยู่ สัตว์ทั้งหลายผู้มีกายต่างกัน แต่มีสัญญาอย่างเดียวกัน เช่น พวกเทพผู้นับเนื่องในหมู่พรหม ซึ่งเกิดในปฐมฌาน นี้เป็นวิญญาณัฏฐิติประการที่ ๒

‘‘Santāvuso, sattā ekattakāyā nānattasaññino seyyathāpi devā ābhassarā. Ayaṃ tatiyā viññāṇaṭṭhiti.

ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย มีอยู่ สัตว์ทั้งหลายผู้มีกายอย่างเดียวกัน แต่มีสัญญาต่างกัน เช่น พวกเทพชั้นอาภัสสระ นี้เป็นวิญญาณัฏฐิติประการที่ ๓

‘‘Santāvuso, sattā ekattakāyā ekattasaññino seyyathāpi devā subhakiṇhā. Ayaṃ catutthī viññāṇaṭṭhiti.

ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย มีอยู่ สัตว์ทั้งหลายผู้มีกายอย่างเดียวกัน และมีสัญญาอย่างเดียวกัน เช่น พวกเทพชั้นสุภกิณหะ นี้เป็นวิญญาณัฏฐิติประการที่ ๔

‘‘Santāvuso, sattā sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanūpagā. Ayaṃ pañcamī viññāṇaṭṭhiti.

ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย มีอยู่ สัตว์ทั้งหลายผู้เข้าถึงอากาสานัญจายตนภพ ด้วยมนสิการว่า ‘อากาศไม่มีที่สุด’ เพราะล่วงรูปสัญญาโดยประการทั้งปวง เพราะปฏิฆสัญญาดับไป เพราะไม่มนสิการนานัตตสัญญา นี้เป็นวิญญาณัฏฐิติประการที่ ๕

‘‘Santāvuso, sattā sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanūpagā. Ayaṃ chaṭṭhī viññāṇaṭṭhiti.

ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย มีอยู่ สัตว์ทั้งหลายผู้เข้าถึงวิญญาณัญจายตนภพ ด้วยมนสิการว่า ‘วิญญาณไม่มีที่สุด’ เพราะล่วงอากาสานัญจายตนภพโดยประการทั้งปวง นี้เป็นวิญญาณัฏฐิติประการที่ ๖

‘‘Santāvuso[Pg.210], sattā sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanūpagā. Ayaṃ sattamī viññāṇaṭṭhiti.

ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย มีอยู่ สัตว์ทั้งหลายผู้เข้าถึงอากิญจัญญายตนภพ ด้วยมนสิการว่า ‘ไม่มีอะไรเลย’ เพราะล่วงวิญญาณัญจายตนภพโดยประการทั้งปวง นี้เป็นวิญญาณัฏฐิติประการที่ ๗

‘‘Satta puggalā dakkhiṇeyyā – ubhatobhāgavimutto, paññāvimutto, kāyasakkhi, diṭṭhippatto, saddhāvimutto, dhammānusārī, saddhānusārī.

ทักขิไณยบุคคล ๗ คือ อุภโตภาควิมุต ปัญญาวิมุต กายสักขี ทิฏฐิปปัตตะ สัทธาวิมุต ธัมมานุสารี สัทธานุสารี

‘‘Satta anusayā – kāmarāgānusayo, paṭighānusayo, diṭṭhānusayo, vicikicchānusayo, mānānusayo, bhavarāgānusayo, avijjānusayo.

อนุสัย ๗ ประการ คือ กามราคานุสัย ปฏิฆานุสัย ทิฏฐานุสัย วิจิกิจฉานุสัย มานานุสัย ภวราคานุสัย อวิชชานุสัย

‘‘Satta saññojanāni – anunayasaññojanaṃ, paṭighasaññojanaṃ, diṭṭhisaññojanaṃ, vicikicchāsaññojanaṃ, mānasaññojanaṃ, bhavarāgasaññojanaṃ, avijjāsaññojanaṃ.

สังโยชน์ ๗ ประการ คือ อนุนยสังโยชน์ ปฏิฆสังโยชน์ ทิฏฐิสังโยชน์ วิจิกิจฉาสังโยชน์ มานสังโยชน์ ภวราคสังโยชน์ อวิชชาสังโยชน์

‘‘Satta adhikaraṇasamathā – uppannuppannānaṃ adhikaraṇānaṃ samathāya vūpasamāya sammukhāvinayo dātabbo, sativinayo dātabbo, amūḷhavinayo dātabbo, paṭiññāya kāretabbaṃ, yebhuyyasikā, tassapāpiyasikā, tiṇavatthārako.

อธิกรณสมถะ ๗ ประการ คือ สำหรับระงับอธิกรณ์ที่เกิดขึ้นแล้วๆ สัมมุขาวินัยที่พึงให้ สติวินัยที่พึงให้ อมูฬหวินัยที่พึงให้ ปฏิญญาตกรณะ เยภุยยสิกา ตัสสปาปิยสิกา ติณวัตถารกะ

‘‘Ime kho, āvuso, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena satta dhammā sammadakkhātā; tattha sabbeheva saṅgāyitabbaṃ…pe… atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ธรรม ๗ ประการนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ด้วยพระองค์เองโดยชอบ ตรัสไว้ดีแล้ว ในธรรม ๗ ประการนั้น พวกเราทั้งหมดพึงสังคายนา...เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย

Dutiyabhāṇavāro niṭṭhito.

ภาณวารที่ ๒ จบ

Aṭṭhakaṃ

หมวด ๘

333. ‘‘Atthi kho, āvuso, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena aṭṭha dhammā sammadakkhātā; tattha sabbeheva saṅgāyitabbaṃ…pe… atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ. Katame aṭṭha?

๓๓๓. ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย มีอยู่จริง ธรรม ๘ ประการที่พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ด้วยพระองค์เองโดยชอบ ตรัสไว้ดีแล้ว ในธรรม ๘ ประการนั้น พวกเราทั้งหมดพึงสังคายนา...เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ธรรม ๘ ประการ อะไรบ้าง

‘‘Aṭṭha micchattā – micchādiṭṭhi, micchāsaṅkappo, micchāvācā, micchākammanto, micchāājīvo, micchāvāyāmo micchāsati, micchāsamādhi.

มิจฉัตตะ ๘ ประการ คือ มิจฉาทิฏฐิ มิจฉาสังกัปปะ มิจฉาวาจา มิจฉากัมมันตะ มิจฉาอาชีวะ มิจฉาวายามะ มิจฉาสติ มิจฉาสมาธิ

‘‘Aṭṭha [Pg.211] sammattā – sammādiṭṭhi, sammāsaṅkappo, sammāvācā, sammākammanto, sammāājīvo, sammāvāyāmo, sammāsati, sammāsamādhi.

สัมมัตตะ ๘ ประการ คือ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ

‘‘Aṭṭha puggalā dakkhiṇeyyā – sotāpanno, sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno; sakadāgāmī, sakadāgāmiphalasacchikiriyāya paṭipanno; anāgāmī, anāgāmiphalasacchikiriyāya paṭipanno; arahā, arahattaphalasacchikiriyāya paṭipanno.

ทักขิไณยบุคคล ๘ คือ พระโสดาบัน ท่านผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งโสดาปัตติผล พระสกทาคามี ท่านผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งสกทาคามิผล พระอนาคามี ท่านผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งอนาคามิผล พระอรหันต์ ท่านผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งอรหัตตผล

334. ‘‘Aṭṭha kusītavatthūni. Idhāvuso, bhikkhunā kammaṃ kātabbaṃ hoti. Tassa evaṃ hoti – ‘kammaṃ kho me kātabbaṃ bhavissati, kammaṃ kho pana me karontassa kāyo kilamissati, handāhaṃ nipajjāmī’ti! So nipajjati na vīriyaṃ ārabhati appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya. Idaṃ paṭhamaṃ kusītavatthu.

๓๓๔. โกสัชชวัตถุ (เหตุแห่งความเกียจคร้าน) ๘ ประการ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้มีกิจที่จะต้องทำ เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราจักมีกิจที่ต้องทำ ก็เมื่อเราทำกิจอยู่ กายจักเหน็ดเหนื่อย เอาเถิด เราจะนอน’ เธอนอนเสีย ไม่ปรารภความเพียรเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง นี้เป็นโกสัชชวัตถุข้อที่ ๑

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhunā kammaṃ kataṃ hoti. Tassa evaṃ hoti – ‘ahaṃ kho kammaṃ akāsiṃ, kammaṃ kho pana me karontassa kāyo kilanto, handāhaṃ nipajjāmī’ti! So nipajjati na vīriyaṃ ārabhati…pe… idaṃ dutiyaṃ kusītavatthu.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุมีกิจที่ทำแล้ว เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราได้ทำกิจแล้ว ก็เมื่อเราทำกิจอยู่ กายเหน็ดเหนื่อยแล้ว เอาเถิด เราจะนอน’ เธอนอนเสีย ไม่ปรารภความเพียร... นี้เป็นโกสัชชวัตถุข้อที่ ๒

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhunā maggo gantabbo hoti. Tassa evaṃ hoti – ‘maggo kho me gantabbo bhavissati, maggaṃ kho pana me gacchantassa kāyo kilamissati, handāhaṃ nipajjāmī’ti! So nipajjati na vīriyaṃ ārabhati… idaṃ tatiyaṃ kusītavatthu.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุมีทางที่จะต้องเดินทาง เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราจักต้องเดินทาง ก็เมื่อเราเดินทางอยู่ กายจักเหน็ดเหนื่อย เอาเถิด เราจะนอน’ เธอนอนเสีย ไม่ปรารภความเพียร... นี้เป็นโกสัชชวัตถุข้อที่ ๓

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhunā maggo gato hoti. Tassa evaṃ hoti – ‘ahaṃ kho maggaṃ agamāsiṃ, maggaṃ kho pana me gacchantassa kāyo kilanto, handāhaṃ nipajjāmī’ti! So nipajjati na vīriyaṃ ārabhati… idaṃ catutthaṃ kusītavatthu.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเดินทางแล้ว เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราเดินทางแล้ว ก็เมื่อเราเดินทางอยู่ กายเหน็ดเหนื่อยแล้ว เอาเถิด เราจะนอน’ เธอนอนเสีย ไม่ปรารภความเพียร... นี้เป็นโกสัชชวัตถุข้อที่ ๔

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya caranto na labhati lūkhassa vā paṇītassa vā bhojanassa yāvadatthaṃ pāripūriṃ. Tassa evaṃ hoti – ‘ahaṃ kho gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya caranto nālatthaṃ lūkhassa vā paṇītassa vā bhojanassa yāvadatthaṃ pāripūriṃ, tassa me kāyo kilanto akammañño, handāhaṃ nipajjāmī’ti! So nipajjati na vīriyaṃ ārabhati… idaṃ pañcamaṃ kusītavatthu.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตในบ้านหรือนิคม ไม่ได้โภชนะที่เศร้าหมองหรือประณีตพอตามต้องการจนเต็มที่ เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตในบ้านหรือนิคม ไม่ได้โภชนะที่เศร้าหมองหรือประณีตพอตามต้องการจนเต็มที่ กายของเรานี้เหน็ดเหนื่อย ไม่ควรแก่การงาน เอาเถิด เราจะนอน’ เธอนอนเสีย ไม่ปรารภความเพียร... นี้เป็นโกสัชชวัตถุข้อที่ ๕

‘‘Puna [Pg.212] caparaṃ, āvuso, bhikkhu gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya caranto labhati lūkhassa vā paṇītassa vā bhojanassa yāvadatthaṃ pāripūriṃ. Tassa evaṃ hoti – ‘ahaṃ kho gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya caranto alatthaṃ lūkhassa vā paṇītassa vā bhojanassa yāvadatthaṃ pāripūriṃ, tassa me kāyo garuko akammañño, māsācitaṃ maññe, handāhaṃ nipajjāmī’ti! So nipajjati na vīriyaṃ ārabhati… idaṃ chaṭṭhaṃ kusītavatthu.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตในบ้านหรือนิคม ได้โภชนะที่เศร้าหมองหรือประณีตพอตามต้องการจนเต็มที่ เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตในบ้านหรือนิคม ได้โภชนะที่เศร้าหมองหรือประณีตพอตามต้องการจนเต็มที่แล้ว กายของเรานี้หนัก ไม่ควรแก่การงาน เหมือนถั่วแช่น้ำ เอาเถิด เราจะนอน’ เธอนอนเสีย ไม่ปรารภความเพียร... นี้เป็นโกสัชชวัตถุข้อที่ ๖

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhuno uppanno hoti appamattako ābādho. Tassa evaṃ hoti – ‘uppanno kho me ayaṃ appamattako ābādho; atthi kappo nipajjituṃ, handāhaṃ nipajjāmī’ti! So nipajjati na vīriyaṃ ārabhati… idaṃ sattamaṃ kusītavatthu.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเกิดอาพาธเล็กน้อย เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘อาพาธเล็กน้อยนี้เกิดขึ้นแก่เราแล้ว สมควรที่จะนอน เอาเถิด เราจะนอน’ เธอนอนเสีย ไม่ปรารภความเพียร... นี้เป็นโกสัชชวัตถุข้อที่ ๗

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu gilānā vuṭṭhito hoti aciravuṭṭhito gelaññā. Tassa evaṃ hoti – ‘ahaṃ kho gilānā vuṭṭhito aciravuṭṭhito gelaññā, tassa me kāyo dubbalo akammañño, handāhaṃ nipajjāmī’ti! So nipajjati na vīriyaṃ ārabhati appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya. Idaṃ aṭṭhamaṃ kusītavatthu.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุหายจากไข้ หายป่วยไม่นาน เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราหายจากไข้ หายป่วยไม่นาน กายของเรานี้อ่อนแอ ไม่ควรแก่การงาน เอาเถิด เราจะนอน’ เธอนอนเสีย ไม่ปรารภความเพียรเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง นี้เป็นโกสัชชวัตถุข้อที่ ๘

335. ‘‘Aṭṭha ārambhavatthūni. Idhāvuso, bhikkhunā kammaṃ kātabbaṃ hoti. Tassa evaṃ hoti – ‘kammaṃ kho me kātabbaṃ bhavissati, kammaṃ kho pana me karontena na sukaraṃ buddhānaṃ sāsanaṃ manasi kātuṃ, handāhaṃ vīriyaṃ ārabhāmi appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya, asacchikatassa sacchikiriyāyā’ti! So vīriyaṃ ārabhati appattassa pattiyā, anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya. Idaṃ paṭhamaṃ ārambhavatthu.

๓๓๕. อารัมภวัตถุ (เหตุปรารภความเพียร) ๘ ประการ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้มีกิจที่จะต้องทำ เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เรามีกิจที่จะต้องทำ แต่เมื่อเราทำกิจอยู่ การทำไว้ในใจซึ่งคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่ใช่สิ่งที่ทำได้ง่าย เอาล่ะ เราจะปรารภความเพียรเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง’ เธอย่อมปรารภความเพียรเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง นี้เป็นอารัมภวัตถุประการที่ ๑

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhunā kammaṃ kataṃ hoti. Tassa evaṃ hoti – ‘ahaṃ kho kammaṃ akāsiṃ, kammaṃ kho panāhaṃ karonto nāsakkhiṃ buddhānaṃ sāsanaṃ manasi kātuṃ, handāhaṃ vīriyaṃ ārabhāmi…pe… so vīriyaṃ ārabhati… idaṃ dutiyaṃ ārambhavatthu.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุมีกิจที่ทำเสร็จแล้ว เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราได้ทำกิจเสร็จแล้ว แต่เมื่อเราทำกิจอยู่ เราไม่สามารถทำไว้ในใจซึ่งคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลายได้ เอาล่ะ เราจะปรารภความเพียร ...ฯลฯ...’ เธอย่อมปรารภความเพียร ...ฯลฯ... นี้เป็นอารัมภวัตถุประการที่ ๒

‘‘Puna [Pg.213] caparaṃ, āvuso, bhikkhunā maggo gantabbo hoti. Tassa evaṃ hoti – ‘maggo kho me gantabbo bhavissati, maggaṃ kho pana me gacchantena na sukaraṃ buddhānaṃ sāsanaṃ manasi kātuṃ. Handāhaṃ vīriyaṃ ārabhāmi…pe… so vīriyaṃ ārabhati… idaṃ tatiyaṃ ārambhavatthu.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุจะต้องเดินทางไกล เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราจะต้องเดินทางไกล แต่เมื่อเราเดินทางไกลอยู่ การทำไว้ในใจซึ่งคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่ใช่สิ่งที่ทำได้ง่าย เอาล่ะ เราจะปรารภความเพียร ...ฯลฯ...’ เธอย่อมปรารภความเพียร ...ฯลฯ... นี้เป็นอารัมภวัตถุประการที่ ๓

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhunā maggo gato hoti. Tassa evaṃ hoti – ‘ahaṃ kho maggaṃ agamāsiṃ, maggaṃ kho panāhaṃ gacchanto nāsakkhiṃ buddhānaṃ sāsanaṃ manasi kātuṃ, handāhaṃ vīriyaṃ ārabhāmi…pe… so vīriyaṃ ārabhati… idaṃ catutthaṃ ārambhavatthu.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเดินทางไกลมาแล้ว เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราเดินทางไกลมาแล้ว แต่เมื่อเราเดินทางไกลอยู่ เราไม่สามารถทำไว้ในใจซึ่งคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลายได้ เอาล่ะ เราจะปรารภความเพียร ...ฯลฯ...’ เธอย่อมปรารภความเพียร ...ฯลฯ... นี้เป็นอารัมภวัตถุประการที่ ๔

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya caranto na labhati lūkhassa vā paṇītassa vā bhojanassa yāvadatthaṃ pāripūriṃ. Tassa evaṃ hoti – ‘ahaṃ kho gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya caranto nālatthaṃ lūkhassa vā paṇītassa vā bhojanassa yāvadatthaṃ pāripūriṃ, tassa me kāyo lahuko kammañño, handāhaṃ vīriyaṃ ārabhāmi…pe… so vīriyaṃ ārabhati… idaṃ pañcamaṃ ārambhavatthu.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเที่ยวบิณฑบาตไปในบ้านหรือนิคม ไม่ได้โภชนะที่เศร้าหมองหรือประณีตเพียงพอตามความต้องการ เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราเที่ยวบิณฑบาตไปในบ้านหรือนิคม ไม่ได้โภชนะที่เศร้าหมองหรือประณีตเพียงพอตามความต้องการ กายของเราจึงเบา เหมาะแก่การงาน เอาล่ะ เราจะปรารภความเพียร ...ฯลฯ...’ เธอย่อมปรารภความเพียร ...ฯลฯ... นี้เป็นอารัมภวัตถุประการที่ ๕

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya caranto labhati lūkhassa vā paṇītassa vā bhojanassa yāvadatthaṃ pāripūriṃ. Tassa evaṃ hoti – ‘ahaṃ kho gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya caranto alatthaṃ lūkhassa vā paṇītassa vā bhojanassa yāvadatthaṃ pāripūriṃ, tassa me kāyo balavā kammañño, handāhaṃ vīriyaṃ ārabhāmi…pe… so vīriyaṃ ārabhati… idaṃ chaṭṭhaṃ ārambhavatthu.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเที่ยวบิณฑบาตไปในบ้านหรือนิคม ได้โภชนะที่เศร้าหมองหรือประณีตเพียงพอตามความต้องการ เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราเที่ยวบิณฑบาตไปในบ้านหรือนิคม ได้โภชนะที่เศร้าหมองหรือประณีตเพียงพอตามความต้องการ กายของเราจึงมีกำลัง เหมาะแก่การงาน เอาล่ะ เราจะปรารภความเพียร ...ฯลฯ...’ เธอย่อมปรารภความเพียร ...ฯลฯ... นี้เป็นอารัมภวัตถุประการที่ ๖

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhuno uppanno hoti appamattako ābādho. Tassa evaṃ hoti – ‘uppanno kho me ayaṃ appamattako ābādho, ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati yaṃ me ābādho pavaḍḍheyya, handāhaṃ vīriyaṃ ārabhāmi…pe… so vīriyaṃ ārabhati… idaṃ sattamaṃ ārambhavatthu.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเกิดอาพาธเล็กน้อย เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราเกิดอาพาธเล็กน้อยนี้แล้ว ก็เป็นไปได้ที่อาพาธของเราจะกำเริบขึ้น เอาล่ะ เราจะปรารภความเพียร ...ฯลฯ...’ เธอย่อมปรารภความเพียร ...ฯลฯ... นี้เป็นอารัมภวัตถุประการที่ ๗

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu gilānā vuṭṭhito hoti aciravuṭṭhito gelaññā. Tassa evaṃ hoti – ‘ahaṃ kho gilānā vuṭṭhito aciravuṭṭhito gelaññā, ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati yaṃ me ābādho paccudāvatteyya, handāhaṃ vīriyaṃ ārabhāmi appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāyā’’ti! So vīriyaṃ ārabhati appattassa pattiyā [Pg.214] anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya. Idaṃ aṭṭhamaṃ ārambhavatthu.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุหายจากไข้แล้ว หายจากไข้ได้ไม่นาน เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราหายจากไข้แล้ว หายจากไข้ได้ไม่นาน ก็เป็นไปได้ที่อาพาธของเราจะกลับกำเริบขึ้น เอาล่ะ เราจะปรารภความเพียรเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง’ เธอย่อมปรารภความเพียรเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง นี้เป็นอารัมภวัตถุประการที่ ๘

336. ‘‘Aṭṭha dānavatthūni. Āsajja dānaṃ deti, bhayā dānaṃ deti, ‘adāsi me’ti dānaṃ deti, ‘dassati me’ti dānaṃ deti, ‘sāhu dāna’nti dānaṃ deti, ‘ahaṃ pacāmi, ime na pacanti, nārahāmi pacanto apacantānaṃ dānaṃ na dātu’nti dānaṃ deti, ‘idaṃ me dānaṃ dadato kalyāṇo kittisaddo abbhuggacchatī’ti dānaṃ deti. Cittālaṅkāra-cittaparikkhāratthaṃ dānaṃ deti.

๓๓๖. ทานวัตถุ (เหตุแห่งการให้ทาน) ๘ ประการ คือ ๑. เข้าไปหาแล้วให้ทาน ๒. ให้ทานเพราะความกลัว ๓. ให้ทานเพราะคิดว่า ‘เขาเคยให้แก่เรา’ ๔. ให้ทานเพราะคิดว่า ‘เขาจักให้แก่เรา’ ๕. ให้ทานเพราะคิดว่า ‘การให้ทานเป็นสิ่งที่ดี’ ๖. ให้ทานเพราะคิดว่า ‘เราหุงหากินได้ แต่ชนเหล่านี้หุงหากินไม่ได้ เราผู้หุงหากินได้ ไม่ควรที่จะไม่ให้ทานแก่ชนผู้หุงหากินไม่ได้’ ๗. ให้ทานเพราะคิดว่า ‘เมื่อเราให้ทานนี้ กิตติศัพท์อันงามย่อมฟุ้งขจรไป’ ๘. ให้ทานเพื่อเป็นเครื่องประดับจิต เพื่อเป็นบริขารของจิต

337. ‘‘Aṭṭha dānūpapattiyo. Idhāvuso, ekacco dānaṃ deti samaṇassa vā brāhmaṇassa vā annaṃ pānaṃ vatthaṃ yānaṃ mālāgandhavilepanaṃ seyyāvasathapadīpeyyaṃ. So yaṃ deti taṃ paccāsīsati. So passati khattiyamahāsālaṃ vā brāhmaṇamahāsālaṃ vā gahapatimahāsālaṃ vā pañcahi kāmaguṇehi samappitaṃ samaṅgībhūtaṃ paricārayamānaṃ. Tassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā khattiyamahāsālānaṃ vā brāhmaṇamahāsālānaṃ vā gahapatimahāsālānaṃ vā sahabyataṃ upapajjeyya’nti! So taṃ cittaṃ dahati, taṃ cittaṃ adhiṭṭhāti, taṃ cittaṃ bhāveti, tassa taṃ cittaṃ hīne vimuttaṃ uttari abhāvitaṃ tatrūpapattiyā saṃvattati. Tañca kho sīlavato vadāmi no dussīlassa. Ijjhatāvuso, sīlavato cetopaṇidhi visuddhattā.

๓๓๗. ทานูปปัตติ (การเข้าถึงภพเพราะทาน) ๘ ประการ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ให้ทาน คือ ข้าว น้ำ ผ้า ยานพาหนะ มาลา ของหอม เครื่องลูบไล้ ที่นอน ที่พัก และประทีป แก่สมณะหรือพราหมณ์ เขาให้อะไร เขาย่อมหวังผลในสิ่งนั้น เขาเห็นกษัตริย์มหาศาล พราหมณ์มหาศาล หรือคหบดีมหาศาล ผู้พรั่งพร้อมเพียบพร้อมด้วยกามคุณ ๕ บำเรอตนอยู่ เขาจึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ เราพึงเข้าถึงความเป็นสหายของกษัตริย์มหาศาล พราหมณ์มหาศาล หรือคหบดีมหาศาล ภายหลังความตายเพราะกายแตก’ เขาย่อมตั้งจิตนั้น อธิษฐานจิตนั้น และเจริญจิตนั้น จิตของเขาที่น้อมไปในทางต่ำ ไม่ได้เจริญให้ยิ่งขึ้น ย่อมเป็นไปเพื่อการบังเกิดในที่นั้นๆ แต่เรากล่าวข้อนั้นสำหรับผู้มีศีล ไม่ใช่สำหรับผู้ทุศีล ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ความตั้งใจของบุคคลผู้มีศีลย่อมสำเร็จได้เพราะความบริสุทธิ์

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, idhekacco dānaṃ deti samaṇassa vā brāhmaṇassa vā annaṃ pānaṃ…pe… seyyāvasathapadīpeyyaṃ. So yaṃ deti taṃ paccāsīsati. Tassa sutaṃ hoti – ‘cātumahārājikā devā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā’’ti. Tassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā cātumahārājikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’’nti! So taṃ cittaṃ dahati, taṃ cittaṃ adhiṭṭhāti, taṃ cittaṃ bhāveti, tassa taṃ cittaṃ hīne vimuttaṃ uttari abhāvitaṃ tatrūpapattiyā saṃvattati. Tañca kho sīlavato vadāmi no dussīlassa. Ijjhatāvuso, sīlavato cetopaṇidhi visuddhattā.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง บุคคลบางคนในโลกนี้ให้ทาน คือ ข้าว น้ำ...ฯลฯ...ที่นอน ที่พัก และประทีปโคมไฟ แก่สมณะหรือพราหมณ์ เขาให้อะไร เขาก็ปรารถนาผลแห่งทานนั้น เขาได้ฟังมาว่า ‘พวกเทวดาชั้นจาตุมหาราชมีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก’ เขาจึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ เราเมื่อตายไปแล้ว พึงเข้าถึงความเป็นสหายของพวกเทวดาชั้นจาตุมหาราช’ เขาจึงตั้งจิตนั้น อธิษฐานจิตนั้น เจริญจิตนั้น จิตของเขาที่น้อมไปในทางต่ำ ไม่ได้เจริญยิ่งขึ้นไป ย่อมเป็นไปเพื่อการบังเกิดในเทวโลกชั้นจาตุมหาราชนั้น แต่ข้อนั้นเรากล่าวสำหรับผู้มีศีล ไม่ใช่สำหรับผู้ทุศีล ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ความปรารถนาแห่งใจของผู้มีศีลย่อมสำเร็จได้เพราะความบริสุทธิ์

‘‘Puna [Pg.215] caparaṃ, āvuso, idhekacco dānaṃ deti samaṇassa vā brāhmaṇassa vā annaṃ pānaṃ…pe… seyyāvasathapadīpeyyaṃ. So yaṃ deti taṃ paccāsīsati. Tassa sutaṃ hoti – ‘tāvatiṃsā devā…pe… yāmā devā…pe… tusitā devā …pe… nimmānaratī devā…pe… paranimmitavasavattī devā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā’ti. Tassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā paranimmitavasavattīnaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’’nti! So taṃ cittaṃ dahati, taṃ cittaṃ adhiṭṭhāti, taṃ cittaṃ bhāveti, tassa taṃ cittaṃ hīne vimuttaṃ uttari abhāvitaṃ tatrūpapattiyā saṃvattati. Tañca kho sīlavato vadāmi no dussīlassa. Ijjhatāvuso, sīlavato cetopaṇidhi visuddhattā.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง บุคคลบางคนในโลกนี้ให้ทาน คือ ข้าว น้ำ...ฯลฯ...ที่นอน ที่พัก และประทีปโคมไฟ แก่สมณะหรือพราหมณ์ เขาให้อะไร เขาก็ปรารถนาผลแห่งทานนั้น เขาได้ฟังมาว่า ‘พวกเทวดาชั้นดาวดึงส์...ฯลฯ...พวกเทวดาชั้นยามา...ฯลฯ...พวกเทวดาชั้นดุสิต...ฯลฯ...พวกเทวดาชั้นนิมมานรดี...ฯลฯ...พวกเทวดาชั้นปรนิมมิตวสวัตดี มีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก’ เขาจึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ เราเมื่อตายไปแล้ว พึงเข้าถึงความเป็นสหายของพวกเทวดาชั้นปรนิมมิตวสวัตดี’ เขาจึงตั้งจิตนั้น อธิษฐานจิตนั้น เจริญจิตนั้น จิตของเขาที่น้อมไปในทางต่ำ ไม่ได้เจริญยิ่งขึ้นไป ย่อมเป็นไปเพื่อการบังเกิดในเทวโลกชั้นปรนิมมิตวสวัตดีนั้น แต่ข้อนั้นเรากล่าวสำหรับผู้มีศีล ไม่ใช่สำหรับผู้ทุศีล ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ความปรารถนาแห่งใจของผู้มีศีลย่อมสำเร็จได้เพราะความบริสุทธิ์

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, idhekacco dānaṃ deti samaṇassa vā brāhmaṇassa vā annaṃ pānaṃ vatthaṃ yānaṃ mālāgandhavilepanaṃ seyyāvasathapadīpeyyaṃ. So yaṃ deti taṃ paccāsīsati. Tassa sutaṃ hoti – ‘brahmakāyikā devā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā’ti. Tassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā brahmakāyikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti! So taṃ cittaṃ dahati, taṃ cittaṃ adhiṭṭhāti, taṃ cittaṃ bhāveti, tassa taṃ cittaṃ hīne vimuttaṃ uttari abhāvitaṃ tatrūpapattiyā saṃvattati. Tañca kho sīlavato vadāmi no dussīlassa; vītarāgassa no sarāgassa. Ijjhatāvuso, sīlavato cetopaṇidhi vītarāgattā.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง บุคคลบางคนในโลกนี้ให้ทาน คือ ข้าว น้ำ ผ้า ยานพาหนะ ระเบียบดอกไม้ ของหอม เครื่องลูบไล้ ที่นอน ที่พัก และประทีปโคมไฟ แก่สมณะหรือพราหมณ์ เขาให้อะไร เขาก็ปรารถนาผลแห่งทานนั้น เขาได้ฟังมาว่า ‘พวกพรหมกายิกาพรหมมีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก’ เขาจึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ เราเมื่อตายไปแล้ว พึงเข้าถึงความเป็นสหายของพวกพรหมกายิกาพรหม’ เขาจึงตั้งจิตนั้น อธิษฐานจิตนั้น เจริญจิตนั้น จิตของเขาที่น้อมไปในทางต่ำ ไม่ได้เจริญยิ่งขึ้นไป ย่อมเป็นไปเพื่อการบังเกิดในพรหมโลกนั้น แต่ข้อนั้นเรากล่าวสำหรับผู้มีศีล ไม่ใช่สำหรับผู้ทุศีล สำหรับผู้ปราศจากราคะ ไม่ใช่สำหรับผู้มีราคะ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ความปรารถนาแห่งใจของผู้มีศีลย่อมสำเร็จได้เพราะปราศจากราคะ

‘‘Aṭṭha parisā – khattiyaparisā, brāhmaṇaparisā, gahapatiparisā, samaṇaparisā, cātumahārājikaparisā, tāvatiṃsaparisā, māraparisā, brahmaparisā.

บริษัท ๘ ประการ คือ ขัตติยบริษัท พราหมณบริษัท คหบดีบริษัท สมณบริษัท จาตุมหาราชิกบริษัท ดาวดึงสบริษัท มารบริษัท พรหมบริษัท

‘‘Aṭṭha lokadhammā – lābho ca, alābho ca, yaso ca, ayaso ca, nindā ca, pasaṃsā ca, sukhañca, dukkhañca.

โลกธรรม ๘ ประการ คือ มีลาภ เสื่อมลาภ มียศ เสื่อมยศ นินทา สรรเสริญ สุข ทุกข์

338. ‘‘Aṭṭha abhibhāyatanāni. Ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni, ‘tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hoti. Idaṃ paṭhamaṃ abhibhāyatanaṃ.

๓๓๘. อภิภายตนะ ๘ ประการ คือ บุคคลหนึ่งมีรูปสัญญาภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายภายนอกที่เล็กน้อย มีสีดีและสีทราม มีความสำคัญว่า ‘เราครอบงำรูปเหล่านั้นแล้ว รู้เห็นอยู่’ นี้เป็นอภิภายตนะข้อที่ ๑

‘‘Ajjhattaṃ [Pg.216] rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇāni, ‘tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti – evaṃsaññī hoti. Idaṃ dutiyaṃ abhibhāyatanaṃ.

บุคคลหนึ่งมีรูปสัญญาภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายภายนอกที่หาประมาณมิได้ มีสีดีและสีทราม มีความสำคัญว่า ‘เราครอบงำรูปเหล่านั้นแล้ว รู้เห็นอยู่’ นี้เป็นอภิภายตนะข้อที่ ๒

‘‘Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni, ‘tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hoti. Idaṃ tatiyaṃ abhibhāyatanaṃ.

บุคคลหนึ่งมีอรูปสัญญาภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายภายนอกที่เล็กน้อย มีสีดีและสีทราม มีความสำคัญว่า ‘เราครอบงำรูปเหล่านั้นแล้ว รู้เห็นอยู่’ นี้เป็นอภิภายตนะข้อที่ ๓

‘‘Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇāni, ‘tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hoti. Idaṃ catutthaṃ abhibhāyatanaṃ.

บุคคลหนึ่งมีอรูปสัญญาภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายภายนอกที่หาประมาณมิได้ มีสีดีและสีทราม มีความสำคัญว่า ‘เราครอบงำรูปเหล่านั้นแล้ว รู้เห็นอยู่’ นี้เป็นอภิภายตนะข้อที่ ๔

‘‘Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati nīlāni nīlavaṇṇāni nīlanidassanāni nīlanibhāsāni. Seyyathāpi nāma umāpupphaṃ nīlaṃ nīlavaṇṇaṃ nīlanidassanaṃ nīlanibhāsaṃ, seyyathā vā pana taṃ vatthaṃ bārāṇaseyyakaṃ ubhatobhāgavimaṭṭhaṃ nīlaṃ nīlavaṇṇaṃ nīlanidassanaṃ nīlanibhāsaṃ. Evameva ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati nīlāni nīlavaṇṇāni nīlanidassanāni nīlanibhāsāni, ‘tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hoti. Idaṃ pañcamaṃ abhibhāyatanaṃ.

บุคคลหนึ่งมีอรูปสัญญาภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายภายนอกที่เขียว มีสีเขียว ปรากฏเป็นสีเขียว มีรัศมีเขียว เปรียบเหมือนดอกอัญชันที่เขียว มีสีเขียว ปรากฏเป็นสีเขียว มีรัศมีเขียว หรือเปรียบเหมือนผ้าเมืองพาราณสี เนื้อเกลี้ยงทั้งสองด้าน ที่เขียว มีสีเขียว ปรากฏเป็นสีเขียว มีรัศมีเขียว ฉันใดก็ฉันนั้น บุคคลหนึ่งมีอรูปสัญญาภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายภายนอกที่เขียว มีสีเขียว ปรากฏเป็นสีเขียว มีรัศมีเขียว มีความสำคัญว่า ‘เราครอบงำรูปเหล่านั้นแล้ว รู้เห็นอยู่’ นี้เป็นอภิภายตนะข้อที่ ๕

‘‘Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati pītāni pītavaṇṇāni pītanidassanāni pītanibhāsāni. Seyyathāpi nāma kaṇikārapupphaṃ pītaṃ pītavaṇṇaṃ pītanidassanaṃ pītanibhāsaṃ, seyyathā vā pana taṃ vatthaṃ bārāṇaseyyakaṃ ubhatobhāgavimaṭṭhaṃ pītaṃ pītavaṇṇaṃ pītanidassanaṃ pītanibhāsaṃ. Evameva ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati pītāni pītavaṇṇāni pītanidassanāni pītanibhāsāni, ‘tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hoti. Idaṃ chaṭṭhaṃ abhibhāyatanaṃ.

บุคคลหนึ่งมีอรูปสัญญาภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายภายนอกที่เหลือง มีสีเหลือง ปรากฏเป็นสีเหลือง มีรัศมีเหลือง เปรียบเหมือนดอกกรรณิการ์ที่เหลือง มีสีเหลือง ปรากฏเป็นสีเหลือง มีรัศมีเหลือง หรือเปรียบเหมือนผ้าเมืองพาราณสี เนื้อเกลี้ยงทั้งสองด้าน ที่เหลือง มีสีเหลือง ปรากฏเป็นสีเหลือง มีรัศมีเหลือง ฉันใดก็ฉันนั้น บุคคลหนึ่งมีอรูปสัญญาภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายภายนอกที่เหลือง มีสีเหลือง ปรากฏเป็นสีเหลือง มีรัศมีเหลือง มีความสำคัญว่า ‘เราครอบงำรูปเหล่านั้นแล้ว รู้เห็นอยู่’ นี้เป็นอภิภายตนะข้อที่ ๖

‘‘Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati lohitakāni lohitakavaṇṇāni lohitakanidassanāni lohitakanibhāsāni. Seyyathāpi nāma bandhujīvakapupphaṃ lohitakaṃ lohitakavaṇṇaṃ lohitakanidassanaṃ lohitakanibhāsaṃ, seyyathā vā pana taṃ vatthaṃ bārāṇaseyyakaṃ ubhatobhāgavimaṭṭhaṃ lohitakaṃ lohitakavaṇṇaṃ lohitakanidassanaṃ lohitakanibhāsaṃ. Evameva ajjhattaṃ arūpasaññī eko [Pg.217] bahiddhā rūpāni passati lohitakāni lohitakavaṇṇāni lohitakanidassanāni lohitakanibhāsāni, ‘tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hoti. Idaṃ sattamaṃ abhibhāyatanaṃ.

บุคคลผู้หนึ่งไม่มีความสำคัญในรูปภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายในภายนอก สีแดง มีวรรณะแดง ปรากฏเป็นสีแดง มีสีแดงเปล่งปลั่ง เปรียบเหมือนดอกชบาแดง มีวรรณะแดง ปรากฏเป็นสีแดง มีสีแดงเปล่งปลั่ง หรือเปรียบเหมือนผ้าพาราณสีเนื้อเกลี้ยงทั้งสองด้าน สีแดง มีวรรณะแดง ปรากฏเป็นสีแดง มีสีแดงเปล่งปลั่ง ฉันใด บุคคลผู้หนึ่งไม่มีความสำคัญในรูปภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายในภายนอก สีแดง มีวรรณะแดง ปรากฏเป็นสีแดง มีสีแดงเปล่งปลั่ง ฉันนั้น เขาย่อมมีความสำคัญอย่างนี้ว่า ‘เราครอบงำรูปเหล่านั้นแล้ว รู้ เห็นอยู่’ นี้เป็นอภิภายตนะ ที่ ๗

‘‘Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati odātāni odātavaṇṇāni odātanidassanāni odātanibhāsāni. Seyyathāpi nāma osadhitārakā odātā odātavaṇṇā odātanidassanā odātanibhāsā, seyyathā vā pana taṃ vatthaṃ bārāṇaseyyakaṃ ubhatobhāgavimaṭṭhaṃ odātaṃ odātavaṇṇaṃ odātanidassanaṃ odātanibhāsaṃ. Evameva ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati odātāni odātavaṇṇāni odātanidassanāni odātanibhāsāni, ‘tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hoti. Idaṃ aṭṭhamaṃ abhibhāyatanaṃ.

บุคคลผู้หนึ่งไม่มีความสำคัญในรูปภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายในภายนอก สีขาว มีวรรณะขาว ปรากฏเป็นสีขาว มีสีขาวเปล่งปลั่ง เปรียบเหมือนดาวประกายพรึก สีขาว มีวรรณะขาว ปรากฏเป็นสีขาว มีสีขาวเปล่งปลั่ง หรือเปรียบเหมือนผ้าพาราณสีเนื้อเกลี้ยงทั้งสองด้าน สีขาว มีวรรณะขาว ปรากฏเป็นสีขาว มีสีขาวเปล่งปลั่ง ฉันใด บุคคลผู้หนึ่งไม่มีความสำคัญในรูปภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายในภายนอก สีขาว มีวรรณะขาว ปรากฏเป็นสีขาว มีสีขาวเปล่งปลั่ง ฉันนั้น เขาย่อมมีความสำคัญอย่างนี้ว่า ‘เราครอบงำรูปเหล่านั้นแล้ว รู้ เห็นอยู่’ นี้เป็นอภิภายตนะ ที่ ๘

339. ‘‘Aṭṭha vimokkhā. Rūpī rūpāni passati. Ayaṃ paṭhamo vimokkho.

๓๓๙. วิโมกข์ ๘ ประการ คือ ๑. ผู้มีรูป ย่อมเห็นรูปทั้งหลาย นี้เป็นวิโมกข์ข้อที่ ๑

‘‘Ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati. Ayaṃ dutiyo vimokkho.

๒. ผู้ไม่มีความสำคัญในรูปภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายในภายนอก นี้เป็นวิโมกข์ข้อที่ ๒

‘‘Subhanteva adhimutto hoti. Ayaṃ tatiyo vimokkho.

๓. ผู้น้อมใจเชื่อว่า ‘งาม’ นี้เป็นวิโมกข์ข้อที่ ๓

‘‘Sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ catuttho vimokkho.

๔. เพราะก้าวล่วงรูปสัญญาโดยประการทั้งปวง เพราะดับปฏิฆสัญญา เพราะไม่ใส่ใจนานัตตสัญญาโดยประการทั้งปวง บรรลุอากาสานัญจายตนะ โดยใส่ใจว่า ‘อากาศไม่มีที่สุด’ อยู่ นี้เป็นวิโมกข์ข้อที่ ๔

‘‘Sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ pañcamo vimokkho.

๕. เพราะก้าวล่วงอากาสานัญจายตนะโดยประการทั้งปวง บรรลุวิญญาณัญจายตนะ โดยใส่ใจว่า ‘วิญญาณไม่มีที่สุด’ อยู่ นี้เป็นวิโมกข์ข้อที่ ๕

‘‘Sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ chaṭṭho vimokkho.

๖. เพราะก้าวล่วงวิญญาณัญจายตนะโดยประการทั้งปวง บรรลุอากิญจัญญายตนะ โดยใส่ใจว่า ‘ไม่มีอะไรเลย’ อยู่ นี้เป็นวิโมกข์ข้อที่ ๖

‘‘Sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ sattamo vimokkho.

๗. เพราะก้าวล่วงอากิญจัญญายตนะโดยประการทั้งปวง บรรลุเนวสัญญานาสัญญายตนะอยู่ นี้เป็นวิโมกข์ข้อที่ ๗

‘‘Sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayita nirodhaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ aṭṭhamo vimokkho.

๘. เพราะก้าวล่วงเนวสัญญานาสัญญายตนะโดยประการทั้งปวง บรรลุสัญญาเวทยิตนิโรธอยู่ นี้เป็นวิโมกข์ข้อที่ ๘

‘‘Ime [Pg.218] kho, āvuso, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena aṭṭha dhammā sammadakkhātā; tattha sabbeheva saṅgāyitabbaṃ…pe… atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ.

ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ธรรม ๘ ประการนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ตรัสไว้ดีแล้ว พวกเราทั้งหมดพึงสังคายนา...เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย

Navakaṃ

หมวด ๙

340. ‘‘Atthi kho, āvuso, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena nava dhammā sammadakkhātā; tattha sabbeheva saṅgāyitabbaṃ…pe… atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ. Katame nava?

๓๔๐. ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย มีธรรม ๙ ประการที่พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ตรัสไว้ดีแล้ว พวกเราทั้งหมดพึงสังคายนา...เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ธรรม ๙ ประการ อะไรบ้าง

‘‘Nava āghātavatthūni. ‘Anatthaṃ me acarī’ti āghātaṃ bandhati; ‘anatthaṃ me caratī’ti āghātaṃ bandhati; ‘anatthaṃ me carissatī’ti āghātaṃ bandhati; ‘piyassa me manāpassa anatthaṃ acarī’ti āghātaṃ bandhati…pe… anatthaṃ caratīti āghātaṃ bandhati…pe… anatthaṃ carissatīti āghātaṃ bandhati; ‘appiyassa me amanāpassa atthaṃ acarī’ti āghātaṃ bandhati…pe… atthaṃ caratīti āghātaṃ bandhati…pe… atthaṃ carissatīti āghātaṃ bandhati.

อาฆาตวัตถุ ๙ ประการ คือ ๑. ผูกอาฆาตว่า ‘ผู้นี้ได้ทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่เรา’ ๒. ผูกอาฆาตว่า ‘ผู้นี้กำลังทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่เรา’ ๓. ผูกอาฆาตว่า ‘ผู้นี้จักทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่เรา’ ๔. ผูกอาฆาตว่า ‘ผู้นี้ได้ทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่คนผู้เป็นที่รักที่ชอบใจของเรา’ ฯลฯ ๕. ผูกอาฆาตว่า ‘ผู้นี้กำลังทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่คนผู้เป็นที่รักที่ชอบใจของเรา’ ฯลฯ ๖. ผูกอาฆาตว่า ‘ผู้นี้จักทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่คนผู้เป็นที่รักที่ชอบใจของเรา’ ๗. ผูกอาฆาตว่า ‘ผู้นี้ได้ทำสิ่งที่เป็นประโยชน์แก่คนผู้ไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่ชอบใจของเรา’ ฯลฯ ๘. ผูกอาฆาตว่า ‘ผู้นี้กำลังทำสิ่งที่เป็นประโยชน์แก่คนผู้ไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่ชอบใจของเรา’ ฯลฯ ๙. ผูกอาฆาตว่า ‘ผู้นี้จักทำสิ่งที่เป็นประโยชน์แก่คนผู้ไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่ชอบใจของเรา’

‘‘Nava āghātapaṭivinayā. ‘Anatthaṃ me acari, taṃ kutettha labbhā’ti āghātaṃ paṭivineti; ‘anatthaṃ me carati, taṃ kutettha labbhā’ti āghātaṃ paṭivineti; ‘anatthaṃ me carissati, taṃ kutettha labbhā’ti āghātaṃ paṭivineti; ‘piyassa me manāpassa anatthaṃ acari…pe… anatthaṃ carati…pe… anatthaṃ carissati, taṃ kutettha labbhā’ti āghātaṃ paṭivineti; ‘appiyassa me amanāpassa atthaṃ acari…pe… atthaṃ carati…pe… atthaṃ carissati, taṃ kutettha labbhā’ti āghātaṃ paṭivineti.

อาฆาตปฏิวินัย ๙ ประการ คือ ๑. ระงับอาฆาตว่า ‘ผู้นี้ได้ทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่เรา การไม่ได้ทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่เรานั้น จะพึงได้ในผู้นี้แต่ที่ไหน’ ๒. ระงับอาฆาตว่า ‘ผู้นี้กำลังทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่เรา การไม่ได้ทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่เรานั้น จะพึงได้ในผู้นี้แต่ที่ไหน’ ๓. ระงับอาฆาตว่า ‘ผู้นี้จักทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่เรา การไม่ได้ทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่เรานั้น จะพึงได้ในผู้นี้แต่ที่ไหน’ ๔. ระงับอาฆาตว่า ‘ผู้นี้ได้ทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่คนผู้เป็นที่รักที่ชอบใจของเรา ฯลฯ กำลังทำ ฯลฯ จักทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ การไม่ได้ทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่คนผู้เป็นที่รักที่ชอบใจของเรานั้น จะพึงได้ในผู้นี้แต่ที่ไหน’ ๕. ระงับอาฆาตว่า ‘ผู้นี้ได้ทำสิ่งที่เป็นประโยชน์แก่คนผู้ไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่ชอบใจของเรา ฯลฯ กำลังทำ ฯลฯ จักทำสิ่งที่เป็นประโยชน์ การไม่ได้ทำสิ่งที่เป็นประโยชน์แก่คนผู้ไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่ชอบใจของเรานั้น จะพึงได้ในผู้นี้แต่ที่ไหน’

341. ‘‘Nava sattāvāsā. Santāvuso, sattā nānattakāyā nānattasaññino, seyyathāpi manussā ekacce ca devā ekacce ca vinipātikā. Ayaṃ paṭhamo sattāvāso.

๓๔๑. สัตตาวาส ๙ ประการ คือ ๑. ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย มีสัตว์พวกหนึ่งมีกายต่างกัน มีสัญญาต่างกัน คือ มนุษย์ เทวดาบางพวก และวินิปาติกะบางพวก นี้เป็นสัตตาวาสข้อที่ ๑

‘‘Santāvuso, sattā nānattakāyā ekattasaññino, seyyathāpi devā brahmakāyikā paṭhamābhinibbattā. Ayaṃ dutiyo sattāvāso.

๒. ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย มีสัตว์พวกหนึ่งมีกายต่างกัน มีสัญญาอย่างเดียวกัน คือ เทวดาผู้นับเนื่องในหมู่พรหมซึ่งเกิดในปฐมฌาน นี้เป็นสัตตาวาสข้อที่ ๒

‘‘Santāvuso, sattā ekattakāyā nānattasaññino, seyyathāpi devā ābhassarā. Ayaṃ tatiyo sattāvāso.

๓. ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย มีสัตว์พวกหนึ่งมีกายอย่างเดียวกัน มีสัญญาต่างกัน คือ เทวดาชั้นอาภัสสระ นี้เป็นสัตตาวาสข้อที่ ๓

‘‘Santāvuso[Pg.219], sattā ekattakāyā ekattasaññino, seyyathāpi devā subhakiṇhā. Ayaṃ catuttho sattāvāso.

๔. ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย มีสัตว์พวกหนึ่งมีกายอย่างเดียวกัน มีสัญญาอย่างเดียวกัน คือ เทวดาชั้นสุภกิณหะ นี้เป็นสัตตาวาสข้อที่ ๔

‘‘Santāvuso, sattā asaññino appaṭisaṃvedino, seyyathāpi devā asaññasattā. Ayaṃ pañcamo sattāvāso.

๕. ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย มีสัตว์พวกหนึ่งไม่มีสัญญา ไม่เสวยเวทนา คือ เทวดาชั้นอสัญญีสัตว์ นี้เป็นสัตตาวาสข้อที่ ๕

‘‘Santāvuso, sattā sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanūpagā. Ayaṃ chaṭṭho sattāvāso.

๖. ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย มีสัตว์พวกหนึ่งผู้เข้าถึงชั้นอากาสานัญจายตนะ เพราะก้าวล่วงรูปสัญญาโดยประการทั้งปวง เพราะดับปฏิฆสัญญา เพราะไม่ใส่ใจนานัตตสัญญาโดยประการทั้งปวง โดยใส่ใจว่า ‘อากาศไม่มีที่สุด’ นี้เป็นสัตตาวาสข้อที่ ๖

‘‘Santāvuso, sattā sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanūpagā. Ayaṃ sattamo sattāvāso.

๗. ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย มีสัตว์พวกหนึ่งผู้เข้าถึงชั้นวิญญาณัญจายตนะ เพราะก้าวล่วงอากาสานัญจายตนะโดยประการทั้งปวง โดยใส่ใจว่า ‘วิญญาณไม่มีที่สุด’ นี้เป็นสัตตาวาสข้อที่ ๗

‘‘Santāvuso, sattā sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcāññāyatanūpagā. Ayaṃ aṭṭhamo sattāvāso.

ดูก่อนอาวุโส สัตว์ทั้งหลายผู้เข้าถึงอากิญจัญญายตนภพ เพราะก้าวล่วงวิญญาณัญจายตนฌานโดยประการทั้งปวง ด้วยมนสิการว่า ‘ไม่มีอะไรเลย’ มีอยู่ นี้เป็นสัตตาวาสข้อที่ ๘

‘‘Santāvuso, sattā sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanūpagā. Ayaṃ navamo sattāvāso.

ดูก่อนอาวุโส สัตว์ทั้งหลายผู้เข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนภพ เพราะก้าวล่วงอากิญจัญญายตนฌานโดยประการทั้งปวง มีอยู่ นี้เป็นสัตตาวาสข้อที่ ๙

342. ‘‘Nava akkhaṇā asamayā brahmacariyavāsāya. Idhāvuso, tathāgato ca loke uppanno hoti arahaṃ sammāsambuddho, dhammo ca desiyati opasamiko parinibbāniko sambodhagāmī sugatappavedito. Ayañca puggalo nirayaṃ upapanno hoti. Ayaṃ paṭhamo akkhaṇo asamayo brahmacariyavāsāya.

๓๔๒. อกขณะสมัยมิใช่เวลาประพฤติพรหมจรรย์ ๙ ประการ ดูก่อนอาวุโส ในโลกนี้ พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จอุบัติขึ้นแล้วในโลก และพระธรรมที่พระสุคตประกาศแล้ว อันเป็นไปเพื่อความสงบ เพื่อปรินิพพาน เป็นไปเพื่อความตรัสรู้ ก็มีแสดงอยู่ แต่บุคคลนี้เกิดในนรก นี้เป็นอกขณะสมัยมิใช่เวลาประพฤติพรหมจรรย์ข้อที่ ๑

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, tathāgato ca loke uppanno hoti arahaṃ sammāsambuddho, dhammo ca desiyati opasamiko parinibbāniko sambodhagāmī sugatappavedito. Ayañca puggalo tiracchānayoniṃ upapanno hoti. Ayaṃ dutiyo akkhaṇo asamayo brahmacariyavāsāya.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จอุบัติขึ้นแล้วในโลก และพระธรรมที่พระสุคตประกาศแล้ว อันเป็นไปเพื่อความสงบ เพื่อปรินิพพาน เป็นไปเพื่อความตรัสรู้ ก็มีแสดงอยู่ แต่บุคคลนี้เกิดในกำเนิดดิรัจฉาน นี้เป็นอกขณะสมัยมิใช่เวลาประพฤติพรหมจรรย์ข้อที่ ๒

‘‘Puna caparaṃ…pe… pettivisayaṃ upapanno hoti. Ayaṃ tatiyo akkhaṇo asamayo brahmacariyavāsāya.

อีกประการหนึ่ง ... แต่บุคคลนี้เกิดในเปรตวิสัย นี้เป็นอกขณะสมัยมิใช่เวลาประพฤติพรหมจรรย์ข้อที่ ๓

‘‘Puna [Pg.220] caparaṃ…pe… asurakāyaṃ upapanno hoti. Ayaṃ catuttho akkhaṇo asamayo brahmacariyavāsāya.

อีกประการหนึ่ง ... แต่บุคคลนี้เกิดในหมู่เทพอสูร นี้เป็นอกขณะสมัยมิใช่เวลาประพฤติพรหมจรรย์ข้อที่ ๔

‘‘Puna caparaṃ…pe… aññataraṃ dīghāyukaṃ devanikāyaṃ upapanno hoti. Ayaṃ pañcamo akkhaṇo asamayo brahmacariyavāsāya.

อีกประการหนึ่ง ... แต่บุคคลนี้เกิดในหมู่เทพหมู่ใดหมู่หนึ่งซึ่งมีอายุยืน นี้เป็นอกขณะสมัยมิใช่เวลาประพฤติพรหมจรรย์ข้อที่ ๕

‘‘Puna caparaṃ…pe… paccantimesu janapadesu paccājāto hoti milakkhesu aviññātāresu, yattha natthi gati bhikkhūnaṃ bhikkhunīnaṃ upāsakānaṃ upāsikānaṃ. Ayaṃ chaṭṭho akkhaṇo asamayo brahmacariyavāsāya.

อีกประการหนึ่ง ... แต่บุคคลนี้เกิดในปัจจันตชนบท ในหมู่ชนมิลักขะผู้ไม่รู้ความ ซึ่งเป็นที่ที่ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา ไม่ไป นี้เป็นอกขณะสมัยมิใช่เวลาประพฤติพรหมจรรย์ข้อที่ ๖

‘‘Puna caparaṃ…pe… majjhimesu janapadesu paccājāto hoti. So ca hoti micchādiṭṭhiko viparītadassano – ‘natthi dinnaṃ, natthi yiṭṭhaṃ, natthi hutaṃ, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko, natthi ayaṃ loko, natthi paro loko, natthi mātā, natthi pitā, natthi sattā opapātikā, natthi loke samaṇabrāhmaṇā sammaggatā sammāpaṭipannā ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentī’ti. Ayaṃ sattamo akkhaṇo asamayo brahmacariyavāsāya.

อีกประการหนึ่ง ... แต่บุคคลนี้เกิดในมัชฌิมชนบท แต่เขาเป็นมิจฉาทิฏฐิ มีความเห็นวิปริตว่า ‘ทานที่ให้แล้วไม่มีผล ยัญที่บูชาแล้วไม่มีผล การเซ่นสรวงไม่มีผล ผลวิบากแห่งกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี โลกนี้ไม่มี โลกหน้าไม่มี มารดาไม่มี บิดาไม่มี สัตว์ผู้เป็นโอปปาติกะไม่มี สมณพราหมณ์ผู้ดำเนินไปโดยชอบ ปฏิบัติชอบ ผู้ทำโลกนี้และโลกหน้าให้แจ้งชัดด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วประกาศให้ผู้อื่นรู้ ไม่มีในโลก’ นี้เป็นอกขณะสมัยมิใช่เวลาประพฤติพรหมจรรย์ข้อที่ ๗

‘‘Puna caparaṃ…pe… majjhimesu janapadesu paccājāto hoti. So ca hoti duppañño jaḷo eḷamūgo, nappaṭibalo subhāsitadubbhāsitānamatthamaññātuṃ. Ayaṃ aṭṭhamo akkhaṇo asamayo brahmacariyavāsāya.

อีกประการหนึ่ง ... แต่บุคคลนี้เกิดในมัชฌิมชนบท แต่เขาเป็นคนมีปัญญาทราม เป็นคนโง่เขลา เป็นคนใบ้ ไม่สามารถจะรู้ความแห่งสุภาษิตและทุพภาษิตได้ นี้เป็นอกขณะสมัยมิใช่เวลาประพฤติพรหมจรรย์ข้อที่ ๘

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, tathāgato ca loke na uppanno hoti arahaṃ sammāsambuddho, dhammo ca na desiyati opasamiko parinibbāniko sambodhagāmī sugatappavedito. Ayañca puggalo majjhimesu janapadesu paccājāto hoti, so ca hoti paññavā ajaḷo aneḷamūgo, paṭibalo subhāsita-dubbhāsitānamatthamaññātuṃ. Ayaṃ navamo akkhaṇo asamayo brahmacariyavāsāya.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าไม่เสด็จอุบัติขึ้นแล้วในโลก และพระธรรมที่พระสุคตประกาศแล้ว อันเป็นไปเพื่อความสงบ เพื่อปรินิพพาน เป็นไปเพื่อความตรัสรู้ ก็ไม่มีแสดงอยู่ แต่บุคคลนี้เกิดในมัชฌิมชนบท และเขาเป็นคนมีปัญญา ไม่โง่เขลา ไม่เป็นใบ้ สามารถจะรู้ความแห่งสุภาษิตและทุพภาษิตได้ นี้เป็นอกขณะสมัยมิใช่เวลาประพฤติพรหมจรรย์ข้อที่ ๙

343. ‘‘Nava anupubbavihārā. Idhāvuso, bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Pītiyā ca virāgā…pe… tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Sukhassa ca pahānā [Pg.221] …pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā…pe… ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati. Sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharati. Sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharati. Sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja viharati. Sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharati.

๓๔๓. อนุปุพพวิหาร ๙ ประการ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุในธรรมวินัยนี้ สงัดจากกามและอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว บรรลุปฐมฌาน มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขเกิดแต่วิเวกอยู่ เพราะวิตกวิจารสงบระงับไป ... บรรลุทุติยฌาน ... อยู่ เพราะปีติจางคลายไป ... บรรลุตติยฌาน ... อยู่ เพราะละสุขและทุกข์ได้ ... บรรลุจตุตถฌาน ... อยู่ เพราะก้าวล่วงรูปสัญญาโดยประการทั้งปวง ... บรรลุอากาสานัญจายตนฌาน ... อยู่ เพราะก้าวล่วงอากาสานัญจายตนฌานโดยประการทั้งปวง ด้วยมนสิการว่า ‘วิญญาณไม่มีที่สุด’ บรรลุวิญญาณัญจายตนฌาน ... อยู่ เพราะก้าวล่วงวิญญาณัญจายตนฌานโดยประการทั้งปวง ด้วยมนสิการว่า ‘ไม่มีอะไรเลย’ บรรลุอากิญจัญญายตนฌาน ... อยู่ เพราะก้าวล่วงอากิญจัญญายตนฌานโดยประการทั้งปวง บรรลุเนวสัญญานาสัญญายตนฌาน ... อยู่ เพราะก้าวล่วงเนวสัญญานาสัญญายตนฌานโดยประการทั้งปวง บรรลุสัญญาเวทยิตนิโรธอยู่

344. ‘‘Nava anupubbanirodhā. Paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannassa kāmasaññā niruddhā hoti. Dutiyaṃ jhānaṃ samāpannassa vitakkavicārā niruddhā honti. Tatiyaṃ jhānaṃ samāpannassa pīti niruddhā hoti. Catutthaṃ jhānaṃ samāpannassa assāsapassāssā niruddhā honti. Ākāsānañcāyatanaṃ samāpannassa rūpasaññā niruddhā hoti. Viññāṇañcāyatanaṃ samāpannassa ākāsānañcāyatanasaññā niruddhā hoti. Ākiñcaññāyatanaṃ samāpannassa viññāṇañcāyatanasaññā niruddhā hoti. Nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpannassa ākiñcaññāyatanasaññā niruddhā hoti. Saññāvedayitanirodhaṃ samāpannassa saññā ca vedanā ca niruddhā honti.

๓๔๔. อนุปุพพนิโรธ ๙ ประการ คือ เมื่อบุคคลบรรลุปฐมฌาน กามสัญญาย่อมดับไป เมื่อบรรลุทุติยฌาน วิตกวิจารย่อมดับไป เมื่อบรรลุตติยฌาน ปีติย่อมดับไป เมื่อบรรลุจตุตถฌาน อัสสาสะปัสสาสะย่อมดับไป เมื่อบรรลุอากาสานัญจายตนฌาน รูปสัญญาย่อมดับไป เมื่อบรรลุวิญญาณัญจายตนฌาน อากาสานัญจายตนสัญญาย่อมดับไป เมื่อบรรลุอากิญจัญญายตนฌาน วิญญาณัญจายตนสัญญาย่อมดับไป เมื่อบรรลุเนวสัญญานาสัญญายตนฌาน อากิญจัญญายตนสัญญาย่อมดับไป เมื่อบรรลุสัญญาเวทยิตนิโรธ สัญญาและเวทนาย่อมดับไป

‘‘Ime kho, āvuso, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena nava dhammā sammadakkhātā. Tattha sabbeheva saṅgāyitabbaṃ…pe… atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ.

ดูก่อนอาวุโส ธรรม ๙ ประการนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ตรัสไว้โดยชอบแล้ว พวกเราทั้งหมดพึงสังคายนา ... เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย

Dasakaṃ

หมวด ๑๐

345. ‘‘Atthi kho, āvuso, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena dasa dhammā sammadakkhātā. Tattha sabbeheva saṅgāyitabbaṃ…pe… atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ. Katame dasa?

๓๔๕. ดูก่อนอาวุโส ธรรม ๑๐ ประการ ที่พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ตรัสไว้โดยชอบแล้ว มีอยู่ พวกเราทั้งหมดพึงสังคายนา ... เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ธรรม ๑๐ ประการ อะไรบ้าง

‘‘Dasa nāthakaraṇā dhammā. Idhāvuso, bhikkhu sīlavā hoti. Pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati ācāragocarasampanno, aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī samādāya sikkhati sikkhāpadesu. Yaṃpāvuso, bhikkhu [Pg.222] sīlavā hoti, pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati, ācāragocarasampanno, aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī samādāya sikkhati sikkhāpadesu. Ayampi dhammo nāthakaraṇo.

ธรรมะที่ทำที่พึ่ง ๑๐ ประการ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้มีศีล สำรวมในปาฏิโมกขสังวร ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจร มีปกติเห็นภัยในโทษแม้เล็กน้อย สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย การที่ภิกษุเป็นผู้มีศีล สำรวมในปาฏิโมกขสังวร ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจร มีปกติเห็นภัยในโทษแม้เล็กน้อย สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นธรรมะที่ทำที่พึ่ง

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu bahussuto hoti sutadharo sutasannicayo. Ye te dhammā ādikalyāṇā majjhekalyāṇā pariyosānakalyāṇā sātthā sabyañjanā kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ abhivadanti, tathārūpāssa dhammā bahussutā honti dhātā vacasā paricitā manasānupekkhitā diṭṭhiyā suppaṭividdhā, yaṃpāvuso, bhikkhu bahussuto hoti…pe… diṭṭhiyā suppaṭividdhā. Ayampi dhammo nāthakaraṇo.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นพหูสูต ทรงสุตะ สั่งสมสุตะ ธรรมเหล่าใดงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด ประกาศพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถะพร้อมทั้งพยัญชนะ บริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิง ธรรมทั้งหลายเห็นปานนั้น อันภิกษุนั้นได้สดับมามาก ทรงจำไว้ คล่องปาก ขึ้นใจ แทงตลอดดีด้วยทิฏฐิ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย การที่ภิกษุเป็นพหูสูต...ฯลฯ...แทงตลอดดีด้วยทิฏฐิ แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นธรรมะที่ทำที่พึ่ง

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu kalyāṇamitto hoti kalyāṇasahāyo kalyāṇasampavaṅko. Yaṃpāvuso, bhikkhu kalyāṇamitto hoti kalyāṇasahāyo kalyāṇasampavaṅko. Ayampi dhammo nāthakaraṇo.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุมีกัลยาณมิตร มีกัลยาณสหาย มีกัลยาณสัมปวังก์ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย การที่ภิกษุมีกัลยาณมิตร มีกัลยาณสหาย มีกัลยาณสัมปวังก์ แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นธรรมะที่ทำที่พึ่ง

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu suvaco hoti sovacassakaraṇehi dhammehi samannāgato khamo padakkhiṇaggāhī anusāsaniṃ. Yaṃpāvuso, bhikkhu suvaco hoti…pe… padakkhiṇaggāhī anusāsaniṃ. Ayampi dhammo nāthakaraṇo.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้ว่าง่าย ประกอบด้วยธรรมที่ทำให้เป็นคนว่าง่าย เป็นผู้อดทน รับคำพร่ำสอนโดยเคารพ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย การที่ภิกษุเป็นผู้ว่าง่าย...ฯลฯ...รับคำพร่ำสอนโดยเคารพ แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นธรรมะที่ทำที่พึ่ง

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu yāni tāni sabrahmacārīnaṃ uccāvacāni kiṃkaraṇīyāni, tattha dakkho hoti analaso tatrupāyāya vīmaṃsāya samannāgato, alaṃ kātuṃ alaṃ saṃvidhātuṃ. Yaṃpāvuso, bhikkhu yāni tāni sabrahmacārīnaṃ…pe… alaṃ saṃvidhātuṃ. Ayampi dhammo nāthakaraṇo.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้ฉลาด ไม่เกียจคร้านในกิจที่ควรทำน้อยใหญ่ของเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ประกอบด้วยปัญญาเครื่องพิจารณาอันเป็นอุบายในกิจนั้น สามารถที่จะทำ สามารถที่จะจัดแจงได้ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย การที่ภิกษุในกิจที่ควรทำน้อยใหญ่ของเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย...ฯลฯ...สามารถที่จะจัดแจงได้ แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นธรรมะที่ทำที่พึ่ง

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu dhammakāmo hoti piyasamudāhāro, abhidhamme abhivinaye uḷārapāmojjo. Yaṃpāvuso, bhikkhu dhammakāmo hoti…pe… uḷārapāmojjo. Ayampi dhammo nāthakaraṇo.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้ใคร่ธรรม มีถ้อยคำน่ารัก มีความปราโมทย์อย่างยิ่งในอภิธรรมและอภิวินัย ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย การที่ภิกษุเป็นผู้ใคร่ธรรม...ฯลฯ...มีความปราโมทย์อย่างยิ่ง แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นธรรมะที่ทำที่พึ่ง

‘‘Puna [Pg.223] caparaṃ, āvuso, bhikkhu santuṭṭho hoti itarītarehi cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārehi. Yaṃpāvuso, bhikkhu santuṭṭho hoti…pe… parikkhārehi. Ayampi dhammo nāthakaraṇo.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้สันโดษด้วยจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขารตามมีตามได้ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย การที่ภิกษุเป็นผู้สันโดษ...ฯลฯ...ด้วยบริขารทั้งหลาย แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นธรรมะที่ทำที่พึ่ง

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu āraddhavīriyo viharati akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya, thāmavā daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesu. Yaṃpāvuso, bhikkhu āraddhavīriyo viharati…pe… anikkhittadhuro kusalesu dhammesu. Ayampi dhammo nāthakaraṇo.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุปรารภความเพียรเพื่อละอกุศลธรรม เพื่อความถึงพร้อมแห่งกุศลธรรมอยู่ เป็นผู้มีกำลัง มีความบากบั่นมั่นคง ไม่ทอดธุระในกุศลธรรมทั้งหลาย ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย การที่ภิกษุปรารภความเพียรอยู่...ฯลฯ...ไม่ทอดธุระในกุศลธรรมทั้งหลาย แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นธรรมะที่ทำที่พึ่ง

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu satimā hoti paramena satinepakkena samannāgato cirakatampi cirabhāsitampi saritā anussaritā. Yaṃpāvuso, bhikkhu satimā hoti…pe… saritā anussaritā. Ayampi dhammo nāthakaraṇo.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้มีสติ ประกอบด้วยสติและปัญญาอันยิ่ง ระลึกได้ ระลึกตามได้ซึ่งกิจที่ทำและคำที่พูดแม้นานมาแล้ว ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย การที่ภิกษุเป็นผู้มีสติ...ฯลฯ...ระลึกได้ ระลึกตามได้ แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นธรรมะที่ทำที่พึ่ง

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu paññavā hoti, udayatthagāminiyā paññāya samannāgato ariyāya nibbedhikāya sammādukkhakkhayagāminiyā. Yaṃpāvuso, bhikkhu paññavā hoti…pe… sammādukkhakkhayagāminiyā. Ayampi dhammo nāthakaraṇo.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้มีปัญญา ประกอบด้วยปัญญาที่ให้หยั่งถึงความเกิดและความดับ เป็นอริยะ ชำแรกกิเลส ให้ถึงความสิ้นทุกข์โดยชอบ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย การที่ภิกษุเป็นผู้มีปัญญา...ฯลฯ...ให้ถึงความสิ้นทุกข์โดยชอบ แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นธรรมะที่ทำที่พึ่ง

346. Dasa kasiṇāyatanāni. Pathavīkasiṇameko sañjānāti, uddhaṃ adho tiriyaṃ advayaṃ appamāṇaṃ. Āpokasiṇameko sañjānāti…pe… tejokasiṇameko sañjānāti… vāyokasiṇameko sañjānāti… nīlakasiṇameko sañjānāti… pītakasiṇameko sañjānāti… lohitakasiṇameko sañjānāti… odātakasiṇameko sañjānāti… ākāsakasiṇameko sañjānāti… viññāṇakasiṇameko sañjānāti, uddhaṃ adho tiriyaṃ advayaṃ appamāṇaṃ.

๓๔๖. กสิณายตนะ ๑๐ ประการ บุคคลบางคนย่อมรู้ปฐวีกสิณ ทั้งเบื้องบน เบื้องต่ำ เบื้องขวาง ไม่มีสอง ไม่มีประมาณ บุคคลบางคนย่อมรู้อาโปกสิณ...ฯลฯ...เตโชกสิณ...วาโยกสิณ...นีลกสิณ...ปีตกสิณ...โลหิตกสิณ...โอทาตกสิณ...อากาสกสิณ...ย่อมรู้วิญญาณกสิณ ทั้งเบื้องบน เบื้องต่ำ เบื้องขวาง ไม่มีสอง ไม่มีประมาณ

347. ‘‘Dasa akusalakammapathā – pāṇātipāto, adinnādānaṃ, kāmesumicchācāro, musāvādo, pisuṇā vācā, pharusā vācā, samphappalāpo, abhijjhā, byāpādo, micchādiṭṭhi.

๓๔๗. อกุศลกรรมบถ ๑๐ ประการ คือ ปาณาติบาต อทินนาทาน กาเมสุมิจฉาจาร มุสาวาท ปิสุณาวาจา ผรุสวาจา สัมผัปปลาปะ อภิชฌา พยาบาท มิจฉาทิฏฐิ

‘‘Dasa [Pg.224] kusalakammapathā – pāṇātipātā veramaṇī, adinnādānā veramaṇī, kāmesumicchācārā veramaṇī, musāvādā veramaṇī, pisuṇāya vācāya veramaṇī, pharusāya vācāya veramaṇī, samphappalāpā veramaṇī, anabhijjhā, abyāpādo, sammādiṭṭhi.

กุศลกรรมบถ ๑๐ ประการ คือ เว้นจากการฆ่าสัตว์ เว้นจากการลักทรัพย์ เว้นจากการประพฤติผิดในกาม เว้นจากการพูดเท็จ เว้นจากการพูดส่อเสียด เว้นจากการพูดคำหยาบ เว้นจากการพูดเพ้อเจ้อ อนภิชฌา อพยาบาท สัมมาทิฏฐิ

348. ‘‘Dasa ariyavāsā. Idhāvuso, bhikkhu pañcaṅgavippahīno hoti, chaḷaṅgasamannāgato, ekārakkho, caturāpasseno, paṇunnapaccekasacco, samavayasaṭṭhesano, anāvilasaṅkappo, passaddhakāyasaṅkhāro, suvimuttacitto, suvimuttapañño.

๓๔๘. อริยวาส ๑๐ ประการ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ละองค์ ๕ ได้ ประกอบด้วยองค์ ๖ มีธรรมเป็นเครื่องรักษาอย่างเดียว มีธรรมเป็นที่พึ่ง ๔ อย่าง มีปัจเจกสัจจะอันบรรเทาแล้ว มีการแสวงหาอันสละแล้ว มีความดำริไม่ขุ่นมัว มีกายสังขารอันสงบระงับ มีจิตหลุดพ้นดี มีปัญญาหลุดพ้นดี

‘‘Kathañcāvuso, bhikkhu pañcaṅgavippahīno hoti? Idhāvuso, bhikkhuno kāmacchando pahīno hoti, byāpādo pahīno hoti, thinamiddhaṃ pahīnaṃ hoti, uddhaccakukuccaṃ pahīnaṃ hoti, vicikicchā pahīnā hoti. Evaṃ kho, āvuso, bhikkhu pañcaṅgavippahīno hoti.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ละองค์ ๕ ได้อย่างไร ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ละกามฉันทะได้แล้ว ละพยาบาทได้แล้ว ละถีนมิทธะได้แล้ว ละอุทธัจจกุกกุจจะไดัแล้ว ละวิจิกิจฉาได้แล้ว ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ละองค์ ๕ ได้อย่างนี้แล

‘‘Kathañcāvuso, bhikkhu chaḷaṅgasamannāgato hoti? Idhāvuso, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā neva sumano hoti na dummano, upekkhako viharati sato sampajāno. Sotena saddaṃ sutvā…pe… manasā dhammaṃ viññāya neva sumano hoti na dummano, upekkhako viharati sato sampajāno. Evaṃ kho, āvuso, bhikkhu chaḷaṅgasamannāgato hoti.

“ดูก่อนอาวุโส ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้ประกอบด้วยองค์ ๖ เป็นอย่างไร ดูก่อนอาวุโส ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เห็นรูปด้วยตาแล้ว ไม่ดีใจ ไม่เสียใจ มีอุเบกขา มีสติสัมปชัญญะอยู่ ฟังเสียงด้วยหู...ฯลฯ...รู้อารมณ์ด้วยใจแล้ว ไม่ดีใจ ไม่เสียใจ มีอุเบกขา มีสติสัมปชัญญะอยู่ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้ประกอบด้วยองค์ ๖ เป็นอย่างนี้แล”

‘‘Kathañcāvuso, bhikkhu ekārakkho hoti? Idhāvuso, bhikkhu satārakkhena cetasā samannāgato hoti. Evaṃ kho, āvuso, bhikkhu ekārakkho hoti.

“ดูก่อนอาวุโส ภิกษุชื่อว่ามีธรรมเครื่องรักษาอย่างหนึ่ง เป็นอย่างไร ดูก่อนอาวุโส ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ประกอบด้วยจิตอันมีสติเป็นเครื่องรักษา ดูก่อนอาวุโส ภิกษุชื่อว่ามีธรรมเครื่องรักษาอย่างหนึ่ง เป็นอย่างนี้แล”

‘‘Kathañcāvuso, bhikkhu caturāpasseno hoti? Idhāvuso, bhikkhu saṅkhāyekaṃ paṭisevati, saṅkhāyekaṃ adhivāseti, saṅkhāyekaṃ parivajjeti, saṅkhāyekaṃ vinodeti. Evaṃ kho, āvuso, bhikkhu caturāpasseno hoti.

“ดูก่อนอาวุโส ภิกษุชื่อว่ามีธรรมเป็นที่พึ่ง ๔ อย่าง เป็นอย่างไร ดูก่อนอาวุโส ภิกษุในธรรมวินัยนี้ พิจารณาแล้วเสพธรรมอย่างหนึ่ง พิจารณาแล้วอดกลั้นธรรมอย่างหนึ่ง พิจารณาแล้วเว้นธรรมอย่างหนึ่ง พิจารณาแล้วบรรเทาธรรมอย่างหนึ่ง ดูก่อนอาวุโส ภิกษุชื่อว่ามีธรรมเป็นที่พึ่ง ๔ อย่าง เป็นอย่างนี้แล”

‘‘Kathañcāvuso, bhikkhu paṇunnapaccekasacco hoti? Idhāvuso, bhikkhuno yāni tāni puthusamaṇabrāhmaṇānaṃ puthupaccekasaccāni, sabbāni tāni nunnāni honti paṇunnāni cattāni vantāni muttāni pahīnāni paṭinissaṭṭhāni. Evaṃ kho, āvuso, bhikkhu paṇunnapaccekasacco hoti.

“ดูก่อนอาวุโส ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้มีปัจเจกสัจจะอันขจัดเสียแล้ว เป็นอย่างไร ดูก่อนอาวุโส ปัจเจกสัจจะมากมายของสมณพราหมณ์มากมายเหล่าใดมีอยู่ ปัจเจกสัจจะทั้งหมดเหล่านั้น อันภิกษุในธรรมวินัยนี้ขจัดแล้ว ขจัดเสียแล้ว สละแล้ว คายแล้ว ปล่อยแล้ว ละแล้ว สลัดทิ้งแล้ว ดูก่อนอาวุโส ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้มีปัจเจกสัจจะอันขจัดเสียแล้ว เป็นอย่างนี้แล”

‘‘Kathañcāvuso[Pg.225], bhikkhu samavayasaṭṭhesano hoti? Idhāvuso, bhikkhuno kāmesanā pahīnā hoti, bhavesanā pahīnā hoti, brahmacariyesanā paṭippassaddhā. Evaṃ kho, āvuso, bhikkhu samavayasaṭṭhesano hoti.

“ดูก่อนอาวุโส ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้ระงับการแสวงหาได้แล้ว เป็นอย่างไร ดูก่อนอาวุโส ภิกษุในธรรมวินัยนี้ละการแสวงหากามได้แล้ว ละการแสวงหาภพได้แล้ว การแสวงหาพรหมจรรย์สงบระงับแล้ว ดูก่อนอาวุโส ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้ระงับการแสวงหาได้แล้ว เป็นอย่างนี้แล”

‘‘Kathañcāvuso, bhikkhu anāvilasaṅkappo hoti? Idhāvuso, bhikkhuno kāmasaṅkappo pahīno hoti, byāpādasaṅkappo pahīno hoti, vihiṃsāsaṅkappo pahīno hoti. Evaṃ kho, āvuso, bhikkhu anāvilasaṅkappo hoti.

“ดูก่อนอาวุโส ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้มีความดำริไม่ขุ่นมัว เป็นอย่างไร ดูก่อนอาวุโส ภิกษุในธรรมวินัยนี้ละกามสังกัปได้แล้ว ละพยาบาทสังกัปได้แล้ว ละวิหิงสาสังกัปได้แล้ว ดูก่อนอาวุโส ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้มีความดำริไม่ขุ่นมัว เป็นอย่างนี้แล”

‘‘Kathañcāvuso, bhikkhu passaddhakāyasaṅkhāro hoti? Idhāvuso, bhikkhu sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Evaṃ kho, āvuso, bhikkhu passaddhakāyasaṅkhāro hoti.

“ดูก่อนอาวุโส ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้มีกายสังขารอันสงบระงับแล้ว เป็นอย่างไร ดูก่อนอาวุโส ภิกษุในธรรมวินัยนี้ บรรลุจตุตถฌาน อันไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขา เพราะละสุขและทุกข์ได้ เพราะโสมนัสและโทมนัสดับไปก่อนแล้วอยู่ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้มีกายสังขารอันสงบระงับแล้ว เป็นอย่างนี้แล”

‘‘Kathañcāvuso, bhikkhu suvimuttacitto hoti? Idhāvuso, bhikkhuno rāgā cittaṃ vimuttaṃ hoti, dosā cittaṃ vimuttaṃ hoti, mohā cittaṃ vimuttaṃ hoti. Evaṃ kho, āvuso, bhikkhu suvimuttacitto hoti.

“ดูก่อนอาวุโส ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้มีจิตหลุดพ้นด้วยดี เป็นอย่างไร ดูก่อนอาวุโส ภิกษุในธรรมวินัยนี้ จิตหลุดพ้นแล้วจากราคะ จิตหลุดพ้นแล้วจากโทสะ จิตหลุดพ้นแล้วจากโมหะ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้มีจิตหลุดพ้นด้วยดี เป็นอย่างนี้แล”

‘‘Kathañcāvuso, bhikkhu suvimuttapañño hoti? Idhāvuso, bhikkhu ‘rāgo me pahīno ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṃkato āyatiṃ anuppādadhammo’ti pajānāti. ‘Doso me pahīno ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṃkato āyatiṃ anuppādadhammo’ti pajānāti. ‘Moho me pahīno ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṃkato āyatiṃ anuppādadhammo’ti pajānāti. Evaṃ kho, āvuso, bhikkhu suvimuttapañño hoti.

“ดูก่อนอาวุโส ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้มีปัญญาหลุดพ้นด้วยดี เป็นอย่างไร ดูก่อนอาวุโส ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้ชัดว่า ‘ราคะเราละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตาลยอดด้วน ทำไม่ให้มี ไม่ให้เกิดขึ้นอีกต่อไปเป็นธรรมดา’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘โทสะเราละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตาลยอดด้วน ทำไม่ให้มี ไม่ให้เกิดขึ้นอีกต่อไปเป็นธรรมดา’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘โมหะเราละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตาลยอดด้วน ทำไม่ให้มี ไม่ให้เกิดขึ้นอีกต่อไปเป็นธรรมดา’ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้มีปัญญาหลุดพ้นด้วยดี เป็นอย่างนี้แล”

‘‘Dasa asekkhā dhammā – asekkhā sammādiṭṭhi, asekkho sammāsaṅkappo, asekkhā sammāvācā, asekkho sammākammanto, asekkho sammāājīvo, asekkho sammāvāyāmo, asekkhā sammāsati, asekkho sammāsamādhi, asekkhaṃ sammāñāṇaṃ, asekkhā sammāvimutti.

“ธรรมของพระอเสขะ ๑๐ ประการ คือ สัมมาทิฏฐิของพระอเสขะ สัมมาสังกัปปะของพระอเสขะ สัมมาวาจาของพระอเสขะ สัมมากัมมันตะของพระอเสขะ สัมมาอาชีวะของพระอเสขะ สัมมาวายามะของพระอเสขะ สัมมาสติของพระอเสขะ สัมมาสมาธิของพระอเสขะ สัมมาญาณะของพระอเสขะ สัมมาวิมุตติของพระอเสขะ”

‘‘Ime kho, āvuso, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena dasa dhammā sammadakkhātā. Tattha sabbeheva saṅgāyitabbaṃ na [Pg.226] vivaditabbaṃ, yathayidaṃ brahmacariyaṃ addhaniyaṃ assa ciraṭṭhitikaṃ, tadassa bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’’nti.

“ดูก่อนอาวุโส ธรรม ๑๐ ประการนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ตรัสไว้ดีแล้ว พวกเราทั้งหมดพึงสังคายนา ไม่พึงวิวาทกันในธรรมนั้น เพื่อให้พรหมจรรย์นี้ตั้งมั่นยั่งยืนตลอดกาลนาน ซึ่งจะพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่ชนเป็นอันมาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย”

349. Atha kho bhagavā uṭṭhahitvā āyasmantaṃ sāriputtaṃ āmantesi – ‘sādhu sādhu, sāriputta, sādhu kho tvaṃ, sāriputta, bhikkhūnaṃ saṅgītipariyāyaṃ abhāsī’ti. Idamavocāyasmā sāriputto, samanuñño satthā ahosi. Attamanā te bhikkhū āyasmato sāriputtassa bhāsitaṃ abhinandunti.

๓๔๙. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จลุกขึ้น ตรัสกับท่านพระสารีบุตรว่า ‘ดีละ ดีละ สารีบุตร ดีแท้แล สารีบุตร เธอได้กล่าวสังคีติปริยายแก่ภิกษุทั้งหลาย’ ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวธรรมบรรยายนี้แล้ว พระศาสดาทรงพอพระทัย ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ต่างชื่นชมภาษิตของท่านพระสารีบุตร

Saṅgītisuttaṃ niṭṭhitaṃ dasamaṃ.

สังคีติสูตร ที่ ๑๐ จบ

11. Dasuttarasuttaṃ

๑๑. ทสุตตรสูตร

350. Evaṃ [Pg.227] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā campāyaṃ viharati gaggarāya pokkharaṇiyā tīre mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi. Tatra kho āyasmā sāriputto bhikkhū āmantesi – ‘‘āvuso bhikkhave’’ti! ‘‘Āvuso’’ti kho te bhikkhū āyasmato sāriputtassa paccassosuṃ. Āyasmā sāriputto etadavoca –

๓๕๐. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ฝั่งสระโบกขรณีชื่อคัคครา เขตกรุงจัมปา พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป ครั้งนั้น ท่านพระสารีบุตรเรียกภิกษุทั้งหลายมากล่าวว่า ‘ดูก่อนอาวุโสภิกษุทั้งหลาย’ ภิกษุเหล่านั้นรับคำท่านพระสารีบุตรว่า ‘ขอรับ อาวุโส’ ท่านพระสารีบุตรจึงได้กล่าวคำนี้ว่า

‘‘Dasuttaraṃ pavakkhāmi, dhammaṃ nibbānapattiyā;

Dukkhassantakiriyāya, sabbaganthappamocanaṃ’’.

“เราจักแสดงธรรมชื่อทสุตตระ อันเป็นเครื่องเปลื้องกิเลสเครื่องร้อยรัดทั้งปวง เพื่อบรรลุนิพพาน เพื่อทำที่สุดแห่งทุกข์”

Eko dhammo

ธรรมะหมวด ๑

351. ‘‘Eko, āvuso, dhammo bahukāro, eko dhammo bhāvetabbo, eko dhammo pariññeyyo, eko dhammo pahātabbo, eko dhammo hānabhāgiyo, eko dhammo visesabhāgiyo, eko dhammo duppaṭivijjho, eko dhammo uppādetabbo, eko dhammo abhiññeyyo, eko dhammo sacchikātabbo.

๓๕๑. “ดูก่อนอาวุโส ธรรม ๑ อย่างมีอุปการะมาก ธรรม ๑ อย่างควรให้เจริญ ธรรม ๑ อย่างควรกำหนดรู้ ธรรม ๑ อย่างควรละ ธรรม ๑ อย่างเป็นไปในส่วนแห่งความเสื่อม ธรรม ๑ อย่างเป็นไปในส่วนแห่งคุณวิเศษ ธรรม ๑ อย่างแทงตลอดได้ยาก ธรรม ๑ อย่างควรให้เกิดขึ้น ธรรม ๑ อย่างควรรู้ยิ่ง ธรรม ๑ อย่างควรทำให้แจ้ง”

(Ka) ‘‘katamo eko dhammo bahukāro? Appamādo kusalesu dhammesu. Ayaṃ eko dhammo bahukāro.

“(ก) ธรรม ๑ อย่างที่มีอุปการะมาก คืออะไร คือ ความไม่ประมาทในกุศลธรรมทั้งหลาย นี้คือธรรม ๑ อย่างที่มีอุปการะมาก”

(Kha) ‘‘katamo eko dhammo bhāvetabbo? Kāyagatāsati sātasahagatā. Ayaṃ eko dhammo bhāvetabbo.

“(ข) ธรรม ๑ อย่างที่ควรให้เจริญ คืออะไร คือ กายคตาสติที่สหรคตด้วยความสุข นี้คือธรรม ๑ อย่างที่ควรให้เจริญ”

(Ga) ‘‘katamo eko dhammo pariññeyyo? Phasso sāsavo upādāniyo. Ayaṃ eko dhammo pariññeyyo.

“(ค) ธรรม ๑ อย่างที่ควรกำหนดรู้ คืออะไร คือ ผัสสะที่เป็นสาสวะและเป็นอุปาทานิยะ นี้คือธรรม ๑ อย่างที่ควรกำหนดรู้”

(Gha) ‘‘katamo eko dhammo pahātabbo? Asmimāno. Ayaṃ eko dhammo pahātabbo.

(ฆ) ธรรม ๑ อย่างที่ควรละคืออะไร คือ อัสมิมานะ (ความถือตัวว่าเป็นเรา) ธรรม ๑ อย่างนี้ควรละ

(Ṅa) ‘‘katamo eko dhammo hānabhāgiyo? Ayoniso manasikāro. Ayaṃ eko dhammo hānabhāgiyo.

(ง) ธรรม ๑ อย่างที่เป็นไปในส่วนแห่งความเสื่อมคืออะไร คือ อโยนิโสมนสิการ (การทำในใจโดยไม่แยบคาย) ธรรม ๑ อย่างนี้เป็นไปในส่วนแห่งความเสื่อม

(Ca) ‘‘katamo eko dhammo visesabhāgiyo? Yoniso manasikāro. Ayaṃ eko dhammo visesabhāgiyo.

(จ) ธรรม ๑ อย่างที่เป็นไปในส่วนแห่งคุณวิเศษคืออะไร คือ โยนิโสมนสิการ (การทำในใจโดยแยบคาย) ธรรม ๑ อย่างนี้เป็นไปในส่วนแห่งคุณวิเศษ

(Cha) ‘‘katamo [Pg.228] eko dhammo duppaṭivijjho? Ānantariko cetosamādhi. Ayaṃ eko dhammo duppaṭivijjho.

(ฉ) ธรรม ๑ อย่างที่แทงตลอดได้ยากคืออะไร คือ อานันตริกเจโตสมาธิ (สมาธิในลำดับแห่งมรรค) ธรรม ๑ อย่างนี้แทงตลอดได้ยาก

(Ja) ‘‘katamo eko dhammo uppādetabbo? Akuppaṃ ñāṇaṃ. Ayaṃ eko dhammo uppādetabbo.

(ช) ธรรม ๑ อย่างที่ควรให้เกิดขึ้นคืออะไร คือ อกุปปญาณ (ญาณที่ไม่กำเริบ) ธรรม ๑ อย่างนี้ควรให้เกิดขึ้น

(Jha) ‘‘katamo eko dhammo abhiññeyyo? Sabbe sattā āhāraṭṭhitikā. Ayaṃ eko dhammo abhiññeyyo.

(ฌ) ธรรม ๑ อย่างที่ควรรู้ยิ่งคืออะไร คือ สัตว์ทั้งปวงดำรงอยู่ได้ด้วยอาหาร ธรรม ๑ อย่างนี้ควรรู้ยิ่ง

(Ña) ‘‘katamo eko dhammo sacchikātabbo? Akuppā cetovimutti. Ayaṃ eko dhammo sacchikātabbo.

(ญ) ธรรม ๑ อย่างที่ควรทำให้แจ้งคืออะไร คือ อกุปปาเจโตวิมุตติ (เจโตวิมุตติที่ไม่กำเริบ) ธรรม ๑ อย่างนี้ควรทำให้แจ้ง

‘‘Iti ime dasa dhammā bhūtā tacchā tathā avitathā anaññathā sammā tathāgatena abhisambuddhā.

ธรรม ๑๐ ประการนี้เป็นธรรมจริง แท้ แน่นอน ไม่ผิดพลาด ไม่เป็นอย่างอื่น ที่ตถาคตตรัสรู้แล้วโดยชอบ ด้วยประการฉะนี้

Dve dhammā

หมวด ๒

352. ‘‘Dve dhammā bahukārā, dve dhammā bhāvetabbā, dve dhammā pariññeyyā, dve dhammā pahātabbā, dve dhammā hānabhāgiyā, dve dhammā visesabhāgiyā, dve dhammā duppaṭivijjhā, dve dhammā uppādetabbā, dve dhammā abhiññeyyā, dve dhammā sacchikātabbā.

๓๕๒. ธรรม ๒ อย่างมีอุปการะมาก ธรรม ๒ อย่างควรเจริญ ธรรม ๒ อย่างควรกำหนดรู้ ธรรม ๒ อย่างควรละ ธรรม ๒ อย่างเป็นไปในส่วนแห่งความเสื่อม ธรรม ๒ อย่างเป็นไปในส่วนแห่งคุณวิเศษ ธรรม ๒ อย่างแทงตลอดได้ยาก ธรรม ๒ อย่างควรให้เกิดขึ้น ธรรม ๒ อย่างควรรู้ยิ่ง ธรรม ๒ อย่างควรทำให้แจ้ง

(Ka) ‘‘katame dve dhammā bahukārā? Sati ca sampajaññañca. Ime dve dhammā bahukārā.

(ก) ธรรม ๒ อย่างที่มีอุปการะมากคืออะไร คือ สติและสัมปชัญญะ ธรรม ๒ อย่างนี้มีอุปการะมาก

(Kha) ‘‘katame dve dhammā bhāvetabbā? Samatho ca vipassanā ca. Ime dve dhammā bhāvetabbā.

(ข) ธรรม ๒ อย่างที่ควรเจริญคืออะไร คือ สมถะและวิปัสสนา ธรรม ๒ อย่างนี้ควรเจริญ

(Ga) ‘‘katame dve dhammā pariññeyyā? Nāmañca rūpañca. Ime dve dhammā pariññeyyā.

(ค) ธรรม ๒ อย่างที่ควรกำหนดรู้คืออะไร คือ นามและรูป ธรรม ๒ อย่างนี้ควรกำหนดรู้

(Gha) ‘‘katame dve dhammā pahātabbā? Avijjā ca bhavataṇhā ca. Ime dve dhammā pahātabbā.

(ฆ) ธรรม ๒ อย่างที่ควรละคืออะไร คือ อวิชชาและภวตัณหา ธรรม ๒ อย่างนี้ควรละ

(Ṅa) ‘‘katame dve dhammā hānabhāgiyā? Dovacassatā ca pāpamittatā ca. Ime dve dhammā hānabhāgiyā.

(ง) ธรรม ๒ อย่างที่เป็นไปในส่วนแห่งความเสื่อมคืออะไร คือ ความเป็นผู้ว่ายากและความมีมิตรชั่ว ธรรม ๒ อย่างนี้เป็นไปในส่วนแห่งความเสื่อม

(Ca) ‘‘katame dve dhammā visesabhāgiyā? Sovacassatā ca kalyāṇamittatā ca. Ime dve dhammā visesabhāgiyā.

(จ) ธรรม ๒ อย่างที่เป็นไปในส่วนแห่งคุณวิเศษคืออะไร คือ ความเป็นผู้ว่าง่ายและความมีกัลยาณมิตร ธรรม ๒ อย่างนี้เป็นไปในส่วนแห่งคุณวิเศษ

(Cha) ‘‘katame [Pg.229] dve dhammā duppaṭivijjhā? Yo ca hetu yo ca paccayo sattānaṃ saṃkilesāya, yo ca hetu yo ca paccayo sattānaṃ visuddhiyā. Ime dve dhammā duppaṭivijjhā.

(ฉ) ธรรม ๒ อย่างที่แทงตลอดได้ยากคืออะไร คือ เหตุและปัจจัยแห่งความเศร้าหมองของสัตว์ทั้งหลาย และเหตุและปัจจัยแห่งความบริสุทธิ์ของสัตว์ทั้งหลาย ธรรม ๒ อย่างนี้แทงตลอดได้ยาก

(Ja) ‘‘katame dve dhammā uppādetabbā? Dve ñāṇāni – khaye ñāṇaṃ, anuppāde ñāṇaṃ. Ime dve dhammā uppādetabbā.

(ช) ธรรม ๒ อย่างที่ควรให้เกิดขึ้นคืออะไร คือ ญาณ ๒ อย่าง ได้แก่ ขยญาณ (ญาณในความสิ้นไป) และอนุปปาทญาณ (ญาณในความไม่เกิดขึ้น) ธรรม ๒ อย่างนี้ควรให้เกิดขึ้น

(Jha) ‘‘katame dve dhammā abhiññeyyā? Dve dhātuyo – saṅkhatā ca dhātu asaṅkhatā ca dhātu. Ime dve dhammā abhiññeyyā.

(ฌ) ธรรม ๒ อย่างที่ควรรู้ยิ่งคืออะไร คือ ธาตุ ๒ อย่าง ได้แก่ สังขตธาตุและอสังขตธาตุ ธรรม ๒ อย่างนี้ควรรู้ยิ่ง

(Ña) ‘‘katame dve dhammā sacchikātabbā? Vijjā ca vimutti ca. Ime dve dhammā sacchikātabbā.

(ญ) ธรรม ๒ อย่างที่ควรทำให้แจ้งคืออะไร คือ วิชชาและวิมุตติ ธรรม ๒ อย่างนี้ควรทำให้แจ้ง

‘‘Iti ime vīsati dhammā bhūtā tacchā tathā avitathā anaññathā sammā tathāgatena abhisambuddhā.

ธรรม ๒๐ ประการนี้เป็นธรรมจริง แท้ แน่นอน ไม่ผิดพลาด ไม่เป็นอย่างอื่น ที่ตถาคตตรัสรู้แล้วโดยชอบ ด้วยประการฉะนี้

Tayo dhammā

หมวด ๓

353. ‘‘Tayo dhammā bahukārā, tayo dhammā bhāvetabbā…pe… tayo dhammā sacchikātabbā.

๓๕๓. ธรรม ๓ อย่างมีอุปการะมาก ธรรม ๓ อย่างควรเจริญ...ฯลฯ...ธรรม ๓ อย่างควรทำให้แจ้ง

(Ka) ‘‘katame tayo dhammā bahukārā? Sappurisasaṃsevo, saddhammassavanaṃ, dhammānudhammappaṭipatti. Ime tayo dhammā bahukārā.

(ก) ธรรม ๓ อย่างที่มีอุปการะมากคืออะไร คือ การคบสัตบุรุษ ๑ การฟังพระสัทธรรม ๑ การปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ๑ ธรรม ๓ อย่างนี้มีอุปการะมาก

(Kha) ‘‘katame tayo dhammā bhāvetabbā? Tayo samādhī – savitakko savicāro samādhi, avitakko vicāramatto samādhi, avitakko avicāro samādhi. Ime tayo dhammā bhāvetabbā.

(ข) ธรรม ๓ อย่างที่ควรเจริญคืออะไร คือ สมาธิ ๓ อย่าง ได้แก่ สวิตักกสวิจารสมาธิ ๑ อวิตักกวิจารมัตตสมาธิ ๑ อวิตักกอวิจารสมาธิ ๑ ธรรม ๓ อย่างนี้ควรเจริญ

(Ga) ‘‘katame tayo dhammā pariññeyyā? Tisso vedanā – sukhā vedanā, dukkhā vedanā, adukkhamasukhā vedanā. Ime tayo dhammā pariññeyyā.

(ค) ธรรม ๓ อย่างที่ควรกำหนดรู้คืออะไร คือ เวทนา ๓ อย่าง ได้แก่ สุขเวทนา ๑ ทุกขเวทนา ๑ อทุกขมสุขเวทนา ๑ ธรรม ๓ อย่างนี้ควรกำหนดรู้

(Gha) ‘‘katame tayo dhammā pahātabbā? Tisso taṇhā – kāmataṇhā, bhavataṇhā, vibhavataṇhā. Ime tayo dhammā pahātabbā.

(ฆ) ธรรม ๓ อย่างที่ควรละคืออะไร คือ ตัณหา ๓ อย่าง ได้แก่ กามตัณหา ๑ ภวตัณหา ๑ วิภวตัณหา ๑ ธรรม ๓ อย่างนี้ควรละ

(Ṅa) ‘‘katame tayo dhammā hānabhāgiyā? Tīṇi akusalamūlāni – lobho akusalamūlaṃ, doso akusalamūlaṃ, moho akusalamūlaṃ. Ime tayo dhammā hānabhāgiyā.

(ง) ธรรม ๓ อย่างที่เป็นไปในส่วนแห่งความเสื่อมคืออะไร คือ อกุศลมูล ๓ อย่าง ได้แก่ โลภะ ๑ โทสะ ๑ โมหะ ๑ ธรรม ๓ อย่างนี้เป็นไปในส่วนแห่งความเสื่อม

(Ca) ‘‘katame [Pg.230] tayo dhammā visesabhāgiyā? Tīṇi kusalamūlāni – alobho kusalamūlaṃ, adoso kusalamūlaṃ, amoho kusalamūlaṃ. Ime tayo dhammā visesabhāgiyā.

(จ) ธรรม ๓ อย่างที่เป็นไปในส่วนแห่งคุณวิเศษคืออะไร คือ กุศลมูล ๓ อย่าง ได้แก่ อโลภะ ๑ อโทสะ ๑ อโมหะ ๑ ธรรม ๓ อย่างนี้เป็นไปในส่วนแห่งคุณวิเศษ

(Cha) ‘‘katame tayo dhammā duppaṭivijjhā? Tisso nissaraṇiyā dhātuyo – kāmānametaṃ nissaraṇaṃ yadidaṃ nekkhammaṃ, rūpānametaṃ nissaraṇaṃ yadidaṃ arūpaṃ, yaṃ kho pana kiñci bhūtaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppannaṃ, nirodho tassa nissaraṇaṃ. Ime tayo dhammā duppaṭivijjhā.

(ฉ) ธรรม ๓ อย่างที่แทงตลอดได้ยากคืออะไร คือ นิสสรณียธาตุ (ธาตุเป็นที่สลัดออก) ๓ อย่าง ได้แก่ เนกขัมมะเป็นที่สลัดออกจากกาม ๑ อรูปเป็นที่สลัดออกจากรูป ๑ นิโรธเป็นที่สลัดออกจากสิ่งที่เกิดขึ้น ปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น ไม่ว่าจะเป็นอะไรก็ตาม ๑ ธรรม ๓ อย่างนี้แทงตลอดได้ยาก

(Ja) ‘‘katame tayo dhammā uppādetabbā? Tīṇi ñāṇāni – atītaṃse ñāṇaṃ, anāgataṃse ñāṇaṃ, paccuppannaṃse ñāṇaṃ. Ime tayo dhammā uppādetabbā.

(ช) ธรรม ๓ ประการที่ควรให้เกิดขึ้น เป็นไฉน? ได้แก่ ญาณ ๓ คือ ญาณในส่วนอดีต ญาณในส่วนอนาคต ญาณในส่วนปัจจุบัน ธรรม ๓ ประการเหล่านี้ควรให้เกิดขึ้น

(Jha) ‘‘katame tayo dhammā abhiññeyyā? Tisso dhātuyo – kāmadhātu, rūpadhātu, arūpadhātu. Ime tayo dhammā abhiññeyyā.

(ฌ) ธรรม ๓ ประการที่ควรรู้ยิ่ง เป็นไฉน? ได้แก่ ธาตุ ๓ คือ กามธาตุ รูปธาตุ อรูปธาตุ ธรรม ๓ ประการเหล่านี้ควรรู้ยิ่ง

(Ña) ‘‘katame tayo dhammā sacchikātabbā? Tisso vijjā – pubbenivāsānussatiñāṇaṃ vijjā, sattānaṃ cutūpapāte ñāṇaṃ vijjā, āsavānaṃ khaye ñāṇaṃ vijjā. Ime tayo dhammā sacchikātabbā.

(ญ) ธรรม ๓ ประการที่ควรทำให้แจ้ง เป็นไฉน? ได้แก่ วิชชา ๓ คือ วิชชาคือปุพเพนิวาสานุสสติญาณ วิชชาคือญาณในจุติและอุบัติของสัตว์ทั้งหลาย วิชชาคือญาณในความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการเหล่านี้ควรทำให้แจ้ง

‘‘Iti ime tiṃsa dhammā bhūtā tacchā tathā avitathā anaññathā sammā tathāgatena abhisambuddhā.

ธรรม ๓๐ ประการเหล่านี้ เป็นธรรมจริง แท้ แน่นอน ไม่ผิดพลาด ไม่เป็นอย่างอื่น อันตถาคตตรัสรู้แล้วโดยชอบ ด้วยประการฉะนี้

Cattāro dhammā

หมวด ๔

354. ‘‘Cattāro dhammā bahukārā, cattāro dhammā bhāvetabbā…pe… cattāro dhammā sacchikātabbā.

๓๕๔. ธรรม ๔ ประการมีอุปการะมาก ธรรม ๔ ประการควรให้เจริญ...ฯลฯ... ธรรม ๔ ประการควรทำให้แจ้ง

(Ka) ‘‘katame cattāro dhammā bahukārā? Cattāri cakkāni – patirūpadesavāso, sappurisūpanissayo, attasammāpaṇidhi, pubbe ca katapuññatā. Ime cattāro dhammā bahukārā.

(ก) ธรรม ๔ ประการที่มีอุปการะมาก เป็นไฉน? ได้แก่ จักร ๔ คือ การอยู่ในประเทศอันสมควร ๑ การคบสัตบุรุษ ๑ การตั้งตนไว้ชอบ ๑ ความเป็นผู้มีบุญอันทำไว้แล้วในปางก่อน ๑ ธรรม ๔ ประการเหล่านี้มีอุปการะมาก

(Kha) ‘‘katame cattāro dhammā bhāvetabbā? Cattāro satipaṭṭhānā – idhāvuso, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Vedanāsu…pe… citte… dhammesu [Pg.231] dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Ime cattāro dhammā bhāvetabbā.

(ข) ธรรม ๔ ประการที่ควรให้เจริญ เป็นไฉน? ได้แก่ สติปัฏฐาน ๔ คือ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้มีปกติพิจารณาเห็นกายในกาย มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสีย อยู่...ในเวทนาทั้งหลาย...ฯลฯ...ในจิต...เป็นผู้มีปกติพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลาย มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสีย อยู่ ธรรม ๔ ประการเหล่านี้ควรให้เจริญ

(Ga) ‘‘katame cattāro dhammā pariññeyyā? Cattāro āhārā – kabaḷīkāro āhāro oḷāriko vā sukhumo vā, phasso dutiyo, manosañcetanā tatiyā, viññāṇaṃ catutthaṃ. Ime cattāro dhammā pariññeyyā.

(ค) ธรรม ๔ ประการที่ควรกำหนดรู้ เป็นไฉน? ได้แก่ อาหาร ๔ คือ กวฬิงการาหาร ที่หยาบหรือละเอียด ๑ ผัสสะเป็นที่ ๒ มโนสัญเจตนาเป็นที่ ๓ วิญญาณเป็นที่ ๔ ธรรม ๔ ประการเหล่านี้ควรกำหนดรู้

(Gha) ‘‘katame cattāro dhammā pahātabbā? Cattāro oghā – kāmogho, bhavogho, diṭṭhogho, avijjogho. Ime cattāro dhammā pahātabbā.

(ฆ) ธรรม ๔ ประการที่ควรละ เป็นไฉน? ได้แก่ โอฆะ ๔ คือ กาโมฆะ ภโวฆะ ทิฏโฐฆะ อวิชโชฆะ ธรรม ๔ ประการเหล่านี้ควรละ

(Ṅa) ‘‘katame cattāro dhammā hānabhāgiyā? Cattāro yogā – kāmayogo, bhavayogo, diṭṭhiyogo, avijjāyogo. Ime cattāro dhammā hānabhāgiyā.

(ง) ธรรม ๔ ประการที่เป็นไปในส่วนแห่งความเสื่อม เป็นไฉน? ได้แก่ โยคะ ๔ คือ กามโยคะ ภวโยคะ ทิฏฐิโยคะ อวิชชาโยคะ ธรรม ๔ ประการเหล่านี้เป็นไปในส่วนแห่งความเสื่อม

(Ca) ‘‘katame cattāro dhammā visesabhāgiyā? Cattāro visaññogā – kāmayogavisaṃyogo, bhavayogavisaṃyogo, diṭṭhiyogavisaṃyogo, avijjāyogavisaṃyogo. Ime cattāro dhammā visesabhāgiyā.

(จ) ธรรม ๔ ประการที่เป็นไปในส่วนแห่งคุณวิเศษ เป็นไฉน? ได้แก่ วิสังโยค ๔ คือ กามโยควิสังโยค ภวโยควิสังโยค ทิฏฐิโยควิสังโยค อวิชชาโยควิสังโยค ธรรม ๔ ประการเหล่านี้เป็นไปในส่วนแห่งคุณวิเศษ

(Cha) ‘‘katame cattāro dhammā duppaṭivijjhā? Cattāro samādhī – hānabhāgiyo samādhi, ṭhitibhāgiyo samādhi, visesabhāgiyo samādhi, nibbedhabhāgiyo samādhi. Ime cattāro dhammā duppaṭivijjhā.

(ฉ) ธรรม ๔ ประการที่แทงตลอดได้ยาก เป็นไฉน? ได้แก่ สมาธิ ๔ คือ สมาธิที่เป็นไปในส่วนแห่งความเสื่อม สมาธิที่เป็นไปในส่วนแห่งความตั้งอยู่ สมาธิที่เป็นไปในส่วนแห่งคุณวิเศษ สมาธิที่เป็นไปในส่วนแห่งการชำแรกกิเลส ธรรม ๔ ประการเหล่านี้แทงตลอดได้ยาก

(Ja) ‘‘katame cattāro dhammā uppādetabbā? Cattāri ñāṇāni – dhamme ñāṇaṃ, anvaye ñāṇaṃ, pariye ñāṇaṃ, sammutiyā ñāṇaṃ. Ime cattāro dhammā uppādetabbā.

(ช) ธรรม ๔ ประการที่ควรให้เกิดขึ้น เป็นไฉน? ได้แก่ ญาณ ๔ คือ ญาณในธรรม ญาณในธรรมที่สืบเนื่องกัน ญาณในการกำหนดรู้ (จิตของผู้อื่น) ญาณในสมมติ ธรรม ๔ ประการเหล่านี้ควรให้เกิดขึ้น

(Jha) ‘‘katame cattāro dhammā abhiññeyyā? Cattāri ariyasaccāni – dukkhaṃ ariyasaccaṃ, dukkhasamudayaṃ ariyasaccaṃ, dukkhanirodhaṃ ariyasaccaṃ, dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccaṃ. Ime cattāro dhammā abhiññeyyā.

(ฌ) ธรรม ๔ ประการที่ควรรู้ยิ่ง เป็นไฉน? ได้แก่ อริยสัจ ๔ คือ ทุกขอริยสัจ ทุกขสมุทัยอริยสัจ ทุกขนิโรธอริยสัจ ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ ธรรม ๔ ประการเหล่านี้ควรรู้ยิ่ง

(Ña) ‘‘katame cattāro dhammā sacchikātabbā? Cattāri sāmaññaphalāni – sotāpattiphalaṃ, sakadāgāmiphalaṃ, anāgāmiphalaṃ, arahattaphalaṃ. Ime cattāro dhammā sacchikātabbā.

(ญ) ธรรม ๔ ประการที่ควรทำให้แจ้ง เป็นไฉน? ได้แก่ สามัญผล ๔ คือ โสดาปัตติผล สกทาคามิผล อนาคามิผล อรหัตตผล ธรรม ๔ ประการเหล่านี้ควรทำให้แจ้ง

‘‘Iti [Pg.232] ime cattārīsadhammā bhūtā tacchā tathā avitathā anaññathā sammā tathāgatena abhisambuddhā.

ธรรม ๔๐ ประการเหล่านี้ เป็นธรรมจริง แท้ แน่นอน ไม่ผิดพลาด ไม่เป็นอย่างอื่น อันตถาคตตรัสรู้แล้วโดยชอบ ด้วยประการฉะนี้

Pañca dhammā

หมวด ๕

355. ‘‘Pañca dhammā bahukārā…pe… pañca dhammā sacchikātabbā.

๓๕๕. ธรรม ๕ ประการมีอุปการะมาก...ฯลฯ... ธรรม ๕ ประการควรทำให้แจ้ง

(Ka) ‘‘katame pañca dhammā bahukārā? Pañca padhāniyaṅgāni – idhāvuso, bhikkhu saddho hoti, saddahati tathāgatassa bodhiṃ – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. Appābādho hoti appātaṅko samavepākiniyā gahaṇiyā samannāgato nātisītāya nāccuṇhāya majjhimāya padhānakkhamāya. Asaṭho hoti amāyāvī yathābhūtamattānaṃ āvīkattā satthari vā viññūsu vā sabrahmacārīsu. Āraddhavīriyo viharati akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya, kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya, thāmavā daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesu. Paññavā hoti udayatthagāminiyā paññāya samannāgato ariyāya nibbedhikāya sammā dukkhakkhayagāminiyā. Ime pañca dhammā bahukārā.

(ก) ธรรม ๕ ประการที่มีอุปการะมาก เป็นไฉน? ได้แก่ ปธานิยังคะ ๕ คือ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ๑. เป็นผู้มีศรัทธา เชื่อพระปัญญาตรัสรู้ของพระตถาคตว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบได้โดยพระองค์เอง ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึก ไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้จำแนกธรรม’ ๒. เป็นผู้มีอาพาธน้อย มีโรคน้อย ประกอบด้วยไฟธาตุที่ย่อยอาหารสม่ำเสมอ ไม่เย็นนัก ไม่ร้อนนัก ปานกลาง เหมาะแก่การบำเพ็ญเพียร ๓. เป็นผู้ไม่โอ้อวด ไม่มีมารยา เปิดเผยตนตามความเป็นจริงในพระศาสดา หรือในเพื่อนพรหมจารีผู้เป็นวิญญูชน ๔. เป็นผู้ปรารภความเพียรเพื่อละอกุศลธรรม เพื่อให้กุศลธรรมถึงพร้อม มีกำลัง มีความบากบั่นมั่นคง ไม่ทอดธุระในกุศลธรรมทั้งหลาย ๕. เป็นผู้มีปัญญา ประกอบด้วยปัญญาที่เห็นความเกิดและความดับ เป็นอริยะ ชำแรกกิเลส ให้ถึงความสิ้นทุกข์โดยชอบ ธรรม ๕ ประการเหล่านี้มีอุปการะมาก

(Kha) ‘‘katame pañca dhammā bhāvetabbā? Pañcaṅgiko sammāsamādhi – pītipharaṇatā, sukhapharaṇatā, cetopharaṇatā, ālokapharaṇatā, paccavekkhaṇanimittaṃ. Ime pañca dhammā bhāvetabbā.

(ข) ธรรม ๕ ประการที่ควรให้เจริญ เป็นไฉน? ได้แก่ สัมมาสมาธิมีองค์ ๕ คือ ความแผ่ไปแห่งปีติ ๑ ความแผ่ไปแห่งสุข ๑ ความแผ่ไปแห่งเจโต (ปริยญาณ) ๑ ความแผ่ไปแห่งอาโลก (ทิพพจักขุ) ๑ ปัจจเวกขณนิมิต ๑ ธรรม ๕ ประการเหล่านี้ควรให้เจริญ

(Ga) ‘‘katame pañca dhammā pariññeyyā? Pañcupādānakkhandhā – rūpupādānakkhandho, vedanupādānakkhandho, saññupādānakkhandho, saṅkhārupādānakkhandho viññāṇupādānakkhandho. Ime pañca dhammā pariññeyyā.

(ค) ธรรม ๕ ประการที่ควรกำหนดรู้ เป็นไฉน? ได้แก่ อุปาทานขันธ์ ๕ คือ รูปูปาทานขันธ์ เวทนูปาทานขันธ์ สัญญูปาทานขันธ์ สังขารูปาทานขันธ์ วิญญาณูปาทานขันธ์ ธรรม ๕ ประการเหล่านี้ควรกำหนดรู้

(Gha) ‘‘katame pañca dhammā pahātabbā? Pañca nīvaraṇāni – kāmacchandanīvaraṇaṃ, byāpādanīvaraṇaṃ, thinamiddhanīvaraṇaṃ, uddhaccakukuccanīvaraṇaṃ, vicikicchānīvaraṇaṃ. Ime pañca dhammā pahātabbā.

(ฆ) ธรรม ๕ ประการที่ควรละ เป็นไฉน? ได้แก่ นิวรณ์ ๕ คือ กามฉันทนิวรณ์ พยาบาทนิวรณ์ ถีนมิทธนิวรณ์ อุทธัจจกุกกุจจนิวรณ์ วิจิกิจฉานิวรณ์ ธรรม ๕ ประการเหล่านี้ควรละ

(Ṅa) ‘‘katame pañca dhammā hānabhāgiyā? Pañca cetokhilā – idhāvuso, bhikkhu satthari kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati. Yo so, āvuso, bhikkhu satthari kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati, tassa [Pg.233] cittaṃ na namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya. Yassa cittaṃ na namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya. Ayaṃ paṭhamo cetokhilo. Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu dhamme kaṅkhati vicikicchati…pe… saṅghe kaṅkhati vicikicchati…pe… sikkhāya kaṅkhati vicikicchati…pe… sabrahmacārīsu kupito hoti anattamano āhatacitto khilajāto, yo so, āvuso, bhikkhu sabrahmacārīsu kupito hoti anattamano āhatacitto khilajāto, tassa cittaṃ na namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya. Yassa cittaṃ na namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya. Ayaṃ pañcamo cetokhilo. Ime pañca dhammā hānabhāgiyā.

(ง) ธรรม ๕ ประการที่เป็นไปในส่วนแห่งความเสื่อมเป็นไฉน? คือ เจโตขีละ (ตะปูตรึงใจ) ๕ ประการ. ดูก่อนอาวุโส ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมเคลือบแคลงสงสัยในพระศาสดา ไม่น้อมใจเชื่อ ไม่เลื่อมใส. ดูก่อนอาวุโส ภิกษุใดเคลือบแคลงสงสัยในพระศาสดา ไม่น้อมใจเชื่อ ไม่เลื่อมใส จิตของภิกษุนั้นย่อมไม่น้อมไปเพื่อความเพียรเผากิเลส เพื่อความประกอบเนืองๆ เพื่อความเพียรสม่ำเสมอ เพื่อความเพียรที่ตั้งมั่น. จิตของผู้ใดไม่น้อมไปเพื่อความเพียรเผากิเลส เพื่อความประกอบเนืองๆ เพื่อความเพียรสม่ำเสมอ เพื่อความเพียรที่ตั้งมั่น. นี้เป็นเจโตขีละข้อที่ ๑. ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุย่อมเคลือบแคลงสงสัยในพระธรรม...ในพระสงฆ์...ในสิกขา...โกรธ ไม่พอใจ มีจิตกระทบกระทั่ง มีจิตแช่แข็งในเพื่อนพรหมจารี. ดูก่อนอาวุโส ภิกษุใดโกรธ ไม่พอใจ มีจิตกระทบกระทั่ง มีจิตแช่แข็งในเพื่อนพรหมจารี จิตของภิกษุนั้นย่อมไม่น้อมไปเพื่อความเพียรเผากิเลส เพื่อความประกอบเนืองๆ เพื่อความเพียรสม่ำเสมอ เพื่อความเพียรที่ตั้งมั่น. จิตของผู้ใดไม่น้อมไปเพื่อความเพียรเผากิเลส เพื่อความประกอบเนืองๆ เพื่อความเพียรสม่ำเสมอ เพื่อความเพียรที่ตั้งมั่น. นี้เป็นเจโตขีละข้อที่ ๕. ธรรม ๕ ประการเหล่านี้เป็นไปในส่วนแห่งความเสื่อม.

(Ca) ‘‘katame pañca dhammā visesabhāgiyā? Pañcindriyāni – saddhindriyaṃ, vīriyindriyaṃ, satindriyaṃ, samādhindriyaṃ, paññindriyaṃ. Ime pañca dhammā visesabhāgiyā.

(ฉ) ธรรม ๕ ประการที่เป็นไปในส่วนแห่งคุณวิเศษเป็นไฉน? คือ อินทรีย์ ๕ ได้แก่ สัทธินทรีย์ วิริยินทรีย์ สตินทรีย์ สมาธินทรีย์ ปัญญินทรีย์. ธรรม ๕ ประการเหล่านี้เป็นไปในส่วนแห่งคุณวิเศษ.

(Cha) ‘‘katame pañca dhammā duppaṭivijjhā? Pañca nissaraṇiyā dhātuyo – idhāvuso, bhikkhuno kāme manasikaroto kāmesu cittaṃ na pakkhandati na pasīdati na santiṭṭhati na vimuccati. Nekkhammaṃ kho panassa manasikaroto nekkhamme cittaṃ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati vimuccati. Tassa taṃ cittaṃ sugataṃ subhāvitaṃ suvuṭṭhitaṃ suvimuttaṃ visaṃyuttaṃ kāmehi. Ye ca kāmapaccayā uppajjanti āsavā vighātā pariḷāhā, mutto so tehi. Na so taṃ vedanaṃ vedeti. Idamakkhātaṃ kāmānaṃ nissaraṇaṃ.

(ช) ธรรม ๕ ประการที่แทงตลอดได้ยากเป็นไฉน? คือ นิสสรณียธาตุ (ธาตุเครื่องสลัดออก) ๕ ประการ. ดูก่อนอาวุโส ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เมื่อมนสิการกามอยู่ จิตย่อมไม่แล่นไป ไม่เลื่อมใส ไม่ตั้งมั่น ไม่น้อมไปในกามทั้งหลาย. แต่เมื่อเธอมนสิการเนกขัมมะอยู่ จิตย่อมแล่นไป เลื่อมใส ตั้งมั่น น้อมไปในเนกขัมมะ. จิตของเธอนั้น เป็นจิตที่ไปดีแล้ว อบรมดีแล้ว ตั้งขึ้นดีแล้ว หลุดพ้นดีแล้ว ไม่เกี่ยวข้องด้วยกามทั้งหลาย. อาสวะ ความคับแค้น และความเร่าร้อนเหล่าใดพึงเกิดขึ้นเพราะกามเป็นปัจจัย เธอย่อมหลุดพ้นจากอาสวะเป็นต้นเหล่านั้น. เธอไม่ต้องเสวยเวทนานั้น. นี้เราเรียกว่าเป็นเครื่องสลัดออกจากกามทั้งหลาย.

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhuno byāpādaṃ manasikaroto byāpāde cittaṃ na pakkhandati na pasīdati na santiṭṭhati na vimuccati. Abyāpādaṃ kho panassa manasikaroto abyāpāde cittaṃ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati vimuccati. Tassa taṃ cittaṃ sugataṃ subhāvitaṃ suvuṭṭhitaṃ suvimuttaṃ visaṃyuttaṃ byāpādena. Ye ca byāpādapaccayā uppajjanti āsavā vighātā pariḷāhā, mutto so tehi. Na so taṃ vedanaṃ vedeti. Idamakkhātaṃ byāpādassa nissaraṇaṃ.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุเมื่อมนสิการพยาบาทอยู่ จิตย่อมไม่แล่นไป ไม่เลื่อมใส ไม่ตั้งมั่น ไม่น้อมไปในพยาบาท. แต่เมื่อเธอมนสิการอพยาบาทอยู่ จิตย่อมแล่นไป เลื่อมใส ตั้งมั่น น้อมไปในอพยาบาท. จิตของเธอนั้น เป็นจิตที่ไปดีแล้ว อบรมดีแล้ว ตั้งขึ้นดีแล้ว หลุดพ้นดีแล้ว ไม่เกี่ยวข้องด้วยพยาบาท. อาสวะ ความคับแค้น และความเร่าร้อนเหล่าใดพึงเกิดขึ้นเพราะพยาบาทเป็นปัจจัย เธอย่อมหลุดพ้นจากอาสวะเป็นต้นเหล่านั้น. เธอไม่ต้องเสวยเวทนานั้น. นี้เราเรียกว่าเป็นเครื่องสลัดออกจากพยาบาท.

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhuno vihesaṃ manasikaroto vihesāya cittaṃ na pakkhandati na pasīdati na santiṭṭhati na vimuccati. Avihesaṃ kho panassa manasikaroto avihesāya cittaṃ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati vimuccati[Pg.234]. Tassa taṃ cittaṃ sugataṃ subhāvitaṃ suvuṭṭhitaṃ suvimuttaṃ visaṃyuttaṃ vihesāya. Ye ca vihesāpaccayā uppajjanti āsavā vighātā pariḷāhā, mutto so tehi. Na so taṃ vedanaṃ vedeti. Idamakkhātaṃ vihesāya nissaraṇaṃ.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุเมื่อมนสิการวิหิงสาอยู่ จิตย่อมไม่แล่นไป ไม่เลื่อมใส ไม่ตั้งมั่น ไม่น้อมไปในวิหิงสา. แต่เมื่อเธอมนสิการอวิหิงสาอยู่ จิตย่อมแล่นไป เลื่อมใส ตั้งมั่น น้อมไปในอวิหิงสา. จิตของเธอนั้น เป็นจิตที่ไปดีแล้ว อบรมดีแล้ว ตั้งขึ้นดีแล้ว หลุดพ้นดีแล้ว ไม่เกี่ยวข้องด้วยวิหิงสา. อาสวะ ความคับแค้น และความเร่าร้อนเหล่าใดพึงเกิดขึ้นเพราะวิหิงสาเป็นปัจจัย เธอย่อมหลุดพ้นจากอาสวะเป็นต้นเหล่านั้น. เธอไม่ต้องเสวยเวทนานั้น. นี้เราเรียกว่าเป็นเครื่องสลัดออกจากวิหิงสา.

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhuno rūpe manasikaroto rūpesu cittaṃ na pakkhandati na pasīdati na santiṭṭhati na vimuccati. Arūpaṃ kho panassa manasikaroto arūpe cittaṃ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati vimuccati. Tassa taṃ cittaṃ sugataṃ subhāvitaṃ suvuṭṭhitaṃ suvimuttaṃ visaṃyuttaṃ rūpehi. Ye ca rūpapaccayā uppajjanti āsavā vighātā pariḷāhā, mutto so tehi. Na so taṃ vedanaṃ vedeti. Idamakkhātaṃ rūpānaṃ nissaraṇaṃ.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุเมื่อมนสิการรูปอยู่ จิตย่อมไม่แล่นไป ไม่เลื่อมใส ไม่ตั้งมั่น ไม่น้อมไปในรูปทั้งหลาย. แต่เมื่อเธอมนสิการอรูปอยู่ จิตย่อมแล่นไป เลื่อมใส ตั้งมั่น น้อมไปในอรูป. จิตของเธอนั้น เป็นจิตที่ไปดีแล้ว อบรมดีแล้ว ตั้งขึ้นดีแล้ว หลุดพ้นดีแล้ว ไม่เกี่ยวข้องด้วยรูปทั้งหลาย. อาสวะ ความคับแค้น และความเร่าร้อนเหล่าใดพึงเกิดขึ้นเพราะรูปเป็นปัจจัย เธอย่อมหลุดพ้นจากอาสวะเป็นต้นเหล่านั้น. เธอไม่ต้องเสวยเวทนานั้น. นี้เราเรียกว่าเป็นเครื่องสลัดออกจากรูปทั้งหลาย.

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhuno sakkāyaṃ manasikaroto sakkāye cittaṃ na pakkhandati na pasīdati na santiṭṭhati na vimuccati. Sakkāyanirodhaṃ kho panassa manasikaroto sakkāyanirodhe cittaṃ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati vimuccati. Tassa taṃ cittaṃ sugataṃ subhāvitaṃ suvuṭṭhitaṃ suvimuttaṃ visaṃyuttaṃ sakkāyena. Ye ca sakkāyapaccayā uppajjanti āsavā vighātā pariḷāhā, mutto so tehi. Na so taṃ vedanaṃ vedeti. Idamakkhātaṃ sakkāyassa nissaraṇaṃ. Ime pañca dhammā duppaṭivijjhā.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุเมื่อมนสิการสักกายะอยู่ จิตย่อมไม่แล่นไป ไม่เลื่อมใส ไม่ตั้งมั่น ไม่น้อมไปในสักกายะ. แต่เมื่อเธอมนสิการความดับแห่งสักกายะอยู่ จิตย่อมแล่นไป เลื่อมใส ตั้งมั่น น้อมไปในความดับแห่งสักกายะ. จิตของเธอนั้น เป็นจิตที่ไปดีแล้ว อบรมดีแล้ว ตั้งขึ้นดีแล้ว หลุดพ้นดีแล้ว ไม่เกี่ยวข้องด้วยสักกายะ. อาสวะ ความคับแค้น และความเร่าร้อนเหล่าใดพึงเกิดขึ้นเพราะสักกายะเป็นปัจจัย เธอย่อมหลุดพ้นจากอาสวะเป็นต้นเหล่านั้น. เธอไม่ต้องเสวยเวทนานั้น. นี้เราเรียกว่าเป็นเครื่องสลัดออกจากสักกายะ. ธรรม ๕ ประการเหล่านี้แทงตลอดได้ยาก.

(Ja) ‘‘katame pañca dhammā uppādetabbā? Pañca ñāṇiko sammāsamādhi – ‘ayaṃ samādhi paccuppannasukho ceva āyatiñca sukhavipāko’ti paccattaṃyeva ñāṇaṃ uppajjati. ‘Ayaṃ samādhi ariyo nirāmiso’ti paccattaññeva ñāṇaṃ uppajjati. ‘Ayaṃ samādhi akāpurisasevito’ti paccattaṃyeva ñāṇaṃ uppajjati. ‘Ayaṃ samādhi santo paṇīto paṭippassaddhaladdho ekodibhāvādhigato, na sasaṅkhāraniggayhavāritagato’ti paccattaṃyeva ñāṇaṃ uppajjati. ‘So kho panāhaṃ imaṃ samādhiṃ satova samāpajjāmi sato vuṭṭhahāmī’ti paccattaṃyeva ñāṇaṃ uppajjati. Ime pañca dhammā uppādetabbā.

(ช) ธรรม ๕ ประการที่ควรให้เกิดขึ้นเป็นไฉน? คือ สัมมาสมาธิอันประกอบด้วยญาณ ๕ ประการ. ญาณย่อมเกิดขึ้นเฉพาะตนทีเดียวว่า ‘สมาธินี้มีสุขในปัจจุบัน และมีสุขเป็นวิบากต่อไป’. ญาณย่อมเกิดขึ้นเฉพาะตนทีเดียวว่า ‘สมาธินี้เป็นอริยะ ไม่มีอามิส’. ญาณย่อมเกิดขึ้นเฉพาะตนทีเดียวว่า ‘สมาธินี้คนเลวเสพไม่ได้’. ญาณย่อมเกิดขึ้นเฉพาะตนทีเดียวว่า ‘สมาธินี้สงบ ประณีต ได้ความสงบระงับ บรรลุความเป็นหนึ่ง ไม่ใช่สมาธิที่ต้องข่มต้องห้ามสังขาร’. ญาณย่อมเกิดขึ้นเฉพาะตนทีเดียวว่า ‘เรานั้นมีสติเข้าสมาธินี้ มีสติออกจากสมาธินี้’. ธรรม ๕ ประการเหล่านี้ควรให้เกิดขึ้น.

(Jha) ‘‘katame pañca dhammā abhiññeyyā? Pañca vimuttāyatanāni – idhāvuso, bhikkhuno satthā dhammaṃ deseti aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī. Yathā [Pg.235] yathā, āvuso, bhikkhuno satthā dhammaṃ deseti, aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī, tathā tathā so tasmiṃ dhamme atthappaṭisaṃvedī ca hoti dhammapaṭisaṃvedī ca. Tassa atthappaṭisaṃvedino dhammapaṭisaṃvedino pāmojjaṃ jāyati, pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vedeti, sukhino cittaṃ samādhiyati. Idaṃ paṭhamaṃ vimuttāyatanaṃ.

(ฌ) ธรรม ๕ ประการที่ควรรู้ยิ่งคืออะไรบ้าง คือ วิมุตตายตนะ ๕ ประการ ดูก่อนอาวุโส ในธรรมวินัยนี้ พระศาสดาหรือเพื่อนพรหมจารีผู้ควรแก่ฐานะครูรูปใดรูปหนึ่งแสดงธรรมแก่ภิกษุ ดูก่อนอาวุโส พระศาสดาหรือเพื่อนพรหมจารีผู้ควรแก่ฐานะครูรูปใดรูปหนึ่งแสดงธรรมแก่ภิกษุโดยประการใดๆ ภิกษุนั้นย่อมรู้แจ้งอรรถรู้แจ้งธรรมในธรรมนั้นโดยประการนั้นๆ เมื่อเธอรู้แจ้งอรรถรู้แจ้งธรรม ปราโมทย์ย่อมเกิด เมื่อปราโมทย์แล้ว ปีติย่อมเกิด เมื่อใจมีปีติ กายย่อมสงบ ผู้มีกายสงบย่อมเสวยสุข เมื่อมีสุข จิตย่อมตั้งมั่น นี้เป็นวิมุตตายตนะประการที่ ๑

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhuno na heva kho satthā dhammaṃ deseti, aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī, api ca kho yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena paresaṃ deseti yathā yathā, āvuso, bhikkhu yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena paresaṃ deseti. Tathā tathā so tasmiṃ dhamme atthappaṭisaṃvedī ca hoti dhammapaṭisaṃvedī ca. Tassa atthappaṭisaṃvedino dhammapaṭisaṃvedino pāmojjaṃ jāyati, pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vedeti, sukhino cittaṃ samādhiyati. Idaṃ dutiyaṃ vimuttāyatanaṃ.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง พระศาสดาหรือเพื่อนพรหมจารีผู้ควรแก่ฐานะครูรูปใดรูปหนึ่งไม่ได้แสดงธรรมแก่ภิกษุ แต่ภิกษุแสดงธรรมตามที่ได้ฟังมา ตามที่ได้เล่าเรียนมาแก่ผู้อื่นโดยพิสดาร ดูก่อนอาวุโส ภิกษุแสดงธรรมตามที่ได้ฟังมา ตามที่ได้เล่าเรียนมาแก่ผู้อื่นโดยพิสดารโดยประการใดๆ ภิกษุนั้นย่อมรู้แจ้งอรรถรู้แจ้งธรรมในธรรมนั้นโดยประการนั้นๆ เมื่อเธอรู้แจ้งอรรถรู้แจ้งธรรม ปราโมทย์ย่อมเกิด เมื่อปราโมทย์แล้ว ปีติย่อมเกิด เมื่อใจมีปีติ กายย่อมสงบ ผู้มีกายสงบย่อมเสวยสุข เมื่อมีสุข จิตย่อมตั้งมั่น นี้เป็นวิมุตตายตนะประการที่ ๒

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhuno na heva kho satthā dhammaṃ deseti, aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī, nāpi yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena paresaṃ deseti. Api ca kho, yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena sajjhāyaṃ karoti. Yathā yathā, āvuso, bhikkhu yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena sajjhāyaṃ karoti tathā tathā so tasmiṃ dhamme atthappaṭisaṃvedī ca hoti dhammapaṭisaṃvedī ca. Tassa atthappaṭisaṃvedino dhammapaṭisaṃvedino pāmojjaṃ jāyati, pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vedeti, sukhino cittaṃ samādhiyati. Idaṃ tatiyaṃ vimuttāyatanaṃ.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง พระศาสดาหรือเพื่อนพรหมจารีผู้ควรแก่ฐานะครูรูปใดรูปหนึ่งไม่ได้แสดงธรรมแก่ภิกษุ ทั้งภิกษุนั้นก็ไม่ได้แสดงธรรมตามที่ได้ฟังมา ตามที่ได้เล่าเรียนมาแก่ผู้อื่นโดยพิสดาร แต่ภิกษุทำการสาธยายธรรมตามที่ได้ฟังมา ตามที่ได้เล่าเรียนมาโดยพิสดาร ดูก่อนอาวุโส ภิกษุทำการสาธยายธรรมตามที่ได้ฟังมา ตามที่ได้เล่าเรียนมาโดยพิสดารโดยประการใดๆ ภิกษุนั้นย่อมรู้แจ้งอรรถรู้แจ้งธรรมในธรรมนั้นโดยประการนั้นๆ เมื่อเธอรู้แจ้งอรรถรู้แจ้งธรรม ปราโมทย์ย่อมเกิด เมื่อปราโมทย์แล้ว ปีติย่อมเกิด เมื่อใจมีปีติ กายย่อมสงบ ผู้มีกายสงบย่อมเสวยสุข เมื่อมีสุข จิตย่อมตั้งมั่น นี้เป็นวิมุตตายตนะประการที่ ๓

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhuno na heva kho satthā dhammaṃ deseti, aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī, nāpi yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena paresaṃ deseti, nāpi yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena sajjhāyaṃ karoti. Api ca kho, yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ cetasā anuvitakketi anuvicāreti manasānupekkhati. Yathā yathā[Pg.236], āvuso, bhikkhu yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ cetasā anuvitakketi anuvicāreti manasānupekkhati tathā tathā so tasmiṃ dhamme atthappaṭisaṃvedī ca hoti dhammapaṭisaṃvedī ca. Tassa atthappaṭisaṃvedino dhammapaṭisaṃvedino pāmojjaṃ jāyati, pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vedeti, sukhino cittaṃ samādhiyati. Idaṃ catutthaṃ vimuttāyatanaṃ.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง พระศาสดาหรือเพื่อนพรหมจารีผู้ควรแก่ฐานะครูรูปใดรูปหนึ่งไม่ได้แสดงธรรมแก่ภิกษุ ทั้งภิกษุนั้นก็ไม่ได้แสดงธรรมตามที่ได้ฟังมา ตามที่ได้เล่าเรียนมาแก่ผู้อื่นโดยพิสดาร ทั้งไม่ได้ทำการสาธยายธรรมตามที่ได้ฟังมา ตามที่ได้เล่าเรียนมาโดยพิสดาร แต่ภิกษุตรึกตรองพิจารณาธรรมตามที่ได้ฟังมา ตามที่ได้เล่าเรียนมาด้วยใจ เพ่งตามด้วยใจ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุตรึกตรองพิจารณาธรรมตามที่ได้ฟังมา ตามที่ได้เล่าเรียนมาด้วยใจ เพ่งตามด้วยใจโดยประการใดๆ ภิกษุนั้นย่อมรู้แจ้งอรรถรู้แจ้งธรรมในธรรมนั้นโดยประการนั้นๆ เมื่อเธอรู้แจ้งอรรถรู้แจ้งธรรม ปราโมทย์ย่อมเกิด เมื่อปราโมทย์แล้ว ปีติย่อมเกิด เมื่อใจมีปีติ กายย่อมสงบ ผู้มีกายสงบย่อมเสวยสุข เมื่อมีสุข จิตย่อมตั้งมั่น นี้เป็นวิมุตตายตนะประการที่ ๔

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhuno na heva kho satthā dhammaṃ deseti, aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī, nāpi yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena paresaṃ deseti, nāpi yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena sajjhāyaṃ karoti, nāpi yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ cetasā anuvitakketi anuvicāreti manasānupekkhati; api ca khvassa aññataraṃ samādhinimittaṃ suggahitaṃ hoti sumanasikataṃ sūpadhāritaṃ suppaṭividdhaṃ paññāya. Yathā yathā, āvuso, bhikkhuno aññataraṃ samādhinimittaṃ suggahitaṃ hoti sumanasikataṃ sūpadhāritaṃ suppaṭividdhaṃ paññāya tathā tathā so tasmiṃ dhamme atthappaṭisaṃvedī ca hoti dhammappaṭisaṃvedī ca. Tassa atthappaṭisaṃvedino dhammappaṭisaṃvedino pāmojjaṃ jāyati, pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vedeti, sukhino cittaṃ samādhiyati. Idaṃ pañcamaṃ vimuttāyatanaṃ. Ime pañca dhammā abhiññeyyā.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง พระศาสดาหรือเพื่อนพรหมจารีผู้ควรแก่ฐานะครูรูปใดรูปหนึ่งไม่ได้แสดงธรรมแก่ภิกษุ ทั้งภิกษุนั้นก็ไม่ได้แสดงธรรมตามที่ได้ฟังมา ตามที่ได้เล่าเรียนมาแก่ผู้อื่นโดยพิสดาร ทั้งไม่ได้ทำการสาธยายธรรมตามที่ได้ฟังมา ตามที่ได้เล่าเรียนมาโดยพิสดาร ทั้งไม่ได้ตรึกตรองพิจารณาธรรมตามที่ได้ฟังมา ตามที่ได้เล่าเรียนมาด้วยใจ เพ่งตามด้วยใจ แต่สมาธินิมิตอย่างใดอย่างหนึ่งเป็นสิ่งที่ภิกษุนั้นเรียนมาดี มนสิการไว้ดี ทรงไว้ดี แทงตลอดดีแล้วด้วยปัญญา ดูก่อนอาวุโส สมาธินิมิตอย่างใดอย่างหนึ่งเป็นสิ่งที่ภิกษุนั้นเรียนมาดี มนสิการไว้ดี ทรงไว้ดี แทงตลอดดีแล้วด้วยปัญญาโดยประการใดๆ ภิกษุนั้นย่อมรู้แจ้งอรรถรู้แจ้งธรรมในธรรมนั้นโดยประการนั้นๆ เมื่อเธอรู้แจ้งอรรถรู้แจ้งธรรม ปราโมทย์ย่อมเกิด เมื่อปราโมทย์แล้ว ปีติย่อมเกิด เมื่อใจมีปีติ กายย่อมสงบ ผู้มีกายสงบย่อมเสวยสุข เมื่อมีสุข จิตย่อมตั้งมั่น นี้เป็นวิมุตตายตนะประการที่ ๕ ธรรม ๕ ประการเหล่านี้ควรรู้ยิ่ง

(Ña) ‘‘katame pañca dhammā sacchikātabbā? Pañca dhammakkhandhā – sīlakkhandho, samādhikkhandho, paññākkhandho, vimuttikkhandho, vimuttiñāṇadassanakkhandho. Ime pañca dhammā sacchikātabbā.

(ญ) ธรรม ๕ ประการที่ควรทำให้แจ้งคืออะไรบ้าง คือ ธรรมขันธ์ ๕ ได้แก่ สีลขันธ์ สมาธิขันธ์ ปัญญาขันธ์ วิมุตติขันธ์ วิมุตติญาณทัสสนขันธ์ ธรรม ๕ ประการเหล่านี้ควรทำให้แจ้ง

‘‘Iti ime paññāsa dhammā bhūtā tacchā tathā avitathā anaññathā sammā tathāgatena abhisambuddhā.

ด้วยประการฉะนี้ ธรรม ๕๐ ประการเหล่านี้ เป็นธรรมจริง แท้ แน่นอน ไม่ผิดพลาด ไม่เป็นอย่างอื่น ที่พระตถาคตตรัสรู้แล้วโดยชอบ

Cha dhammā

หมวดธรรม ๖ ประการ

356. ‘‘Cha dhammā bahukārā…pe… cha dhammā sacchikātabbā.

๓๕๖. ธรรม ๖ ประการมีอุปการะมาก ...ฯลฯ... ธรรม ๖ ประการควรทำให้แจ้ง

(Ka) ‘‘katame cha dhammā bahukārā? Cha sāraṇīyā dhammā. Idhāvuso, bhikkhuno mettaṃ kāyakammaṃ paccupaṭṭhitaṃ hoti sabrahmacārīsu āvi ceva raho [Pg.237] ca, ayampi dhammo sāraṇīyo piyakaraṇo garukaraṇo saṅgahāya avivādāya sāmaggiyā ekībhāvāya saṃvattati.

(ก) ธรรม ๖ ประการที่มีอุปการะมากคืออะไรบ้าง คือ สาราณิยธรรม ๖ ประการ ดูก่อนอาวุโส ในธรรมวินัยนี้ ภิกษุตั้งเมตตากายกรรมในเพื่อนพรหมจารีทั้งหลายทั้งต่อหน้าและลับหลัง แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นสาราณิยธรรม เป็นไปเพื่อความรัก เพื่อความเคารพ เพื่อความสงเคราะห์ เพื่อความไม่วิวาท เพื่อความสามัคคี เพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhuno mettaṃ vacīkammaṃ…pe… ekībhāvāya saṃvattati.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุตั้งเมตตาวจีกรรม ...ฯลฯ... เป็นไปเพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhuno mettaṃ manokammaṃ…pe… ekībhāvāya saṃvattati.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุมีเมตตามโนกรรม ...ฯลฯ... ย่อมเป็นไปเพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu ye te lābhā dhammikā dhammaladdhā antamaso pattapariyāpannamattampi, tathārūpehi lābhehi appaṭivibhattabhogī hoti sīlavantehi sabrahmacārīhi sādhāraṇabhogī, ayampi dhammo sāraṇīyo…pe… ekībhāvāya saṃvattati.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ลาภเหล่าใดที่ชอบธรรม ได้มาโดยธรรม แม้ที่สุดเพียงอาหารที่เหลือในบาตร ภิกษุเป็นผู้ไม่แบ่งแยกของบริโภค เป็นผู้บริโภคทั่วไปกับเพื่อนพรหมจารีผู้มีศีล ด้วยลาภเห็นปานนั้น แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นสาราณิยธรรม ...ฯลฯ... ย่อมเป็นไปเพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu, yāni tāni sīlāni akhaṇḍāni acchiddāni asabalāni akammāsāni bhujissāni viññuppasatthāni aparāmaṭṭhāni samādhisaṃvattanikāni, tathārūpesu sīlesu sīlasāmaññagato viharati sabrahmacārīhi āvi ceva raho ca, ayampi dhammo sāraṇīyo…pe… ekībhāvāya saṃvattati.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ศีลเหล่าใดที่ไม่ขาด ไม่ทะลุ ไม่ด่าง ไม่พร้อย เป็นไท วิญญูชนสรรเสริญ อันตัณหาและทิฏฐิไม่ยึดถือ เป็นไปเพื่อสมาธิ ภิกษุเป็นผู้มีศีลเสมอกันกับเพื่อนพรหมจารีทั้งหลายในศีลเห็นปานนั้น ทั้งในที่แจ้งและในที่ลับอยู่ แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นสาราณิยธรรม ...ฯลฯ... ย่อมเป็นไปเพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu yāyaṃ diṭṭhi ariyā niyyānikā niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāya, tathārūpāya diṭṭhiyā diṭṭhi sāmaññagato viharati sabrahmacārīhi āvi ceva raho ca, ayampi dhammo sāraṇīyo piyakaraṇo garukaraṇo, saṅgahāya avivādāya sāmaggiyā ekībhāvāya saṃvattati. Ime cha dhammā bahukārā.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ทิฏฐิใดที่เป็นอริยะ เป็นเครื่องนำออกจากทุกข์ ย่อมนำผู้ประพฤติตามทิฏฐินั้นไปเพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ ภิกษุเป็นผู้มีทิฏฐิเสมอกันกับเพื่อนพรหมจารีทั้งหลายในทิฏฐิเห็นปานนั้น ทั้งในที่แจ้งและในที่ลับอยู่ แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นสาราณิยธรรม เป็นที่ตั้งแห่งความรัก เป็นที่ตั้งแห่งความเคารพ ย่อมเป็นไปเพื่อความสงเคราะห์ เพื่อความไม่วิวาท เพื่อความสามัคคี เพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน ธรรม ๖ ประการนี้มีอุปการะมาก

(Kha) ‘‘katame cha dhammā bhāvetabbā? Cha anussatiṭṭhānāni – buddhānussati, dhammānussati, saṅghānussati, sīlānussati, cāgānussati, devatānussati. Ime cha dhammā bhāvetabbā.

(ข) ธรรม ๖ ประการที่ควรเจริญเป็นไฉน? อนุสสติฐาน ๖ คือ พุทธานุสสติ ธัมมานุสสติ สังฆานุสสติ สีลานุสสติ จาคานุสสติ เทวตานุสสติ ธรรม ๖ ประการนี้ควรเจริญ

(Ga) ‘‘katame cha dhammā pariññeyyā? Cha ajjhattikāni āyatanāni – cakkhāyatanaṃ, sotāyatanaṃ, ghānāyatanaṃ, jivhāyatanaṃ, kāyāyatanaṃ, manāyatanaṃ. Ime cha dhammā pariññeyyā.

(ค) ธรรม ๖ ประการที่ควรกำหนดรู้เป็นไฉน? อายตนะภายใน ๖ คือ จักขายตนะ โสตายตนะ ฆานายตนะ ชิวหายตนะ กายายตนะ มนายตนะ ธรรม ๖ ประการนี้ควรกำหนดรู้

(Gha) ‘‘katame cha dhammā pahātabbā? Cha taṇhākāyā – rūpataṇhā, saddataṇhā, gandhataṇhā, rasataṇhā, phoṭṭhabbataṇhā, dhammataṇhā. Ime cha dhammā pahātabbā.

(ฆ) ธรรม ๖ ประการที่ควรละเป็นไฉน? ตัณหากาย ๖ คือ รูปตัณหา สัททตัณหา คันธตัณหา รสตัณหา โผฏฐัพพตัณหา ธัมมตัณหา ธรรม ๖ ประการนี้ควรละ

(Ṅa) ‘‘katame [Pg.238] cha dhammā hānabhāgiyā? Cha agāravā – idhāvuso, bhikkhu satthari agāravo viharati appatisso. Dhamme…pe… saṅghe… sikkhāya… appamāde… paṭisanthāre agāravo viharati appatisso. Ime cha dhammā hānabhāgiyā.

(ง) ธรรม ๖ ประการที่เป็นไปในส่วนแห่งความเสื่อมเป็นไฉน? อคารวะ ๖ ประการ คือ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ไม่เคารพ ไม่ยำเกรงในพระศาสดาอยู่ ในพระธรรม ...ฯลฯ... ในพระสงฆ์ ... ในสิกขา ... ในความไม่ประมาท ... ในปฏิสันถารอยู่ ธรรม ๖ ประการนี้เป็นไปในส่วนแห่งความเสื่อม

(Ca) ‘‘katame cha dhammā visesabhāgiyā? Cha gāravā – idhāvuso, bhikkhu satthari sagāravo viharati sappatisso dhamme…pe… saṅghe… sikkhāya… appamāde… paṭisanthāre sagāravo viharati sappatisso. Ime cha dhammā visesabhāgiyā.

(จ) ธรรม ๖ ประการที่เป็นไปในส่วนแห่งคุณวิเศษเป็นไฉน? คารวะ ๖ ประการ คือ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เคารพ ยำเกรงในพระศาสดาอยู่ ในพระธรรม ...ฯลฯ... ในพระสงฆ์ ... ในสิกขา ... ในความไม่ประมาท ... ในปฏิสันถารอยู่ ธรรม ๖ ประการนี้เป็นไปในส่วนแห่งคุณวิเศษ

(Cha) ‘‘katame cha dhammā duppaṭivijjhā? Cha nissaraṇiyā dhātuyo – idhāvuso, bhikkhu evaṃ vadeyya – ‘mettā hi kho me, cetovimutti bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, atha ca pana me byāpādo cittaṃ pariyādāya tiṭṭhatī’ti. So ‘mā hevaṃ’ tissa vacanīyo ‘māyasmā evaṃ avaca, mā bhagavantaṃ abbhācikkhi. Na hi sādhu bhagavato abbhakkhānaṃ, na hi bhagavā evaṃ vadeyya. Aṭṭhānametaṃ āvuso anavakāso yaṃ mettāya cetovimuttiyā bhāvitāya bahulīkatāya yānīkatāya vatthukatāya anuṭṭhitāya paricitāya susamāraddhāya. Atha ca panassa byāpādo cittaṃ pariyādāya ṭhassatīti, netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Nissaraṇaṃ hetaṃ, āvuso, byāpādassa, yadidaṃ mettācetovimuttī’ti.

(ฉ) ธรรม ๖ ประการที่แทงตลอดได้ยากเป็นไฉน? นิสสรณียธาตุ ๖ ประการ คือ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุในธรรมวินัยนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เมตตาเจโตวิมุติเราเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งไว้เนืองๆ อบรมแล้ว ปรารภดีแล้ว แต่พยาบาทก็ยังครอบงำจิตของเราตั้งอยู่’ ภิกษุนั้นพึงได้รับคำแนะนำว่า ‘ท่านอย่าได้กล่าวอย่างนั้น ท่านอย่าได้กล่าวอย่างนั้น อย่าได้กล่าวตู่พระผู้มีพระภาค การกล่าวตู่พระผู้มีพระภาคไม่ดีเลย พระผู้มีพระภาคไม่พึงตรัสอย่างนั้น ดูก่อนอาวุโส ข้อที่เมื่อเมตตาเจโตวิมุติอันภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งไว้เนืองๆ อบรมแล้ว ปรารภดีแล้ว แต่พยาบาทจะยังครอบงำจิตของเธอตั้งอยู่ได้นั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาส ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้ เพราะเมตตาเจโตวิมุตินี้เป็นเครื่องสลัดออกจากพยาบาท’

‘‘Idha panāvuso, bhikkhu evaṃ vadeyya – ‘karuṇā hi kho me cetovimutti bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā. Atha ca pana me vihesā cittaṃ pariyādāya tiṭṭhatī’ti. So – ‘mā hevaṃ’ tissa vacanīyo, ‘māyasmā evaṃ avaca, mā bhagavantaṃ abbhācikkhi…pe… nissaraṇaṃ hetaṃ, āvuso, vihesāya, yadidaṃ karuṇācetovimuttī’ti.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุในธรรมวินัยนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘กรุณาเจโตวิมุติเราเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งไว้เนืองๆ อบรมแล้ว ปรารภดีแล้ว แต่ความเบียดเบียนก็ยังครอบงำจิตของเราตั้งอยู่’ ภิกษุนั้นพึงได้รับคำแนะนำว่า ‘ท่านอย่าได้กล่าวอย่างนั้น ท่านอย่าได้กล่าวอย่างนั้น อย่าได้กล่าวตู่พระผู้มีพระภาค ...ฯลฯ... ดูก่อนอาวุโส เพราะกรุณาเจโตวิมุตินี้เป็นเครื่องสลัดออกจากความเบียดเบียน’

‘‘Idha panāvuso, bhikkhu evaṃ vadeyya – ‘muditā hi kho me cetovimutti bhāvitā…pe… atha ca pana me arati cittaṃ pariyādāya tiṭṭhatī’ti. So – ‘mā hevaṃ’ tissa vacanīyo ‘māyasmā evaṃ avaca…pe… nissaraṇaṃ hetaṃ, āvuso aratiyā, yadidaṃ muditācetovimuttī’ti.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุในธรรมวินัยนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘มุทิตาเจโตวิมุติเราเจริญแล้ว ...ฯลฯ... แต่อรติ (ความไม่ยินดี) ก็ยังครอบงำจิตของเราตั้งอยู่’ ภิกษุนั้นพึงได้รับคำแนะนำว่า ‘ท่านอย่าได้กล่าวอย่างนั้น ...ฯลฯ... ดูก่อนอาวุโส เพราะมุทิตาเจโตวิมุตินี้เป็นเครื่องสลัดออกจากอรติ’

‘‘Idha [Pg.239] panāvuso, bhikkhu evaṃ vadeyya – ‘upekkhā hi kho me cetovimutti bhāvitā…pe… atha ca pana me rāgo cittaṃ pariyādāya tiṭṭhatī’ti. So – ‘mā hevaṃ’ tissa vacanīyo ‘māyasmā evaṃ avaca…pe… nissaraṇaṃ hetaṃ, āvuso, rāgassa yadidaṃ upekkhācetovimuttī’ti.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุในธรรมวินัยนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘อุเบกขาเจโตวิมุติเราเจริญแล้ว ...ฯลฯ... แต่ราคะก็ยังครอบงำจิตของเราตั้งอยู่’ ภิกษุนั้นพึงได้รับคำแนะนำว่า ‘ท่านอย่าได้กล่าวอย่างนั้น ...ฯลฯ... ดูก่อนอาวุโส เพราะอุเบกขาเจโตวิมุตินี้เป็นเครื่องสลัดออกจากราคะ’

‘‘Idha panāvuso, bhikkhu evaṃ vadeyya – ‘animittā hi kho me cetovimutti bhāvitā…pe… atha ca pana me nimittānusāri viññāṇaṃ hotī’ti. So – ‘mā hevaṃ’ tissa vacanīyo ‘māyasmā evaṃ avaca…pe… nissaraṇaṃ hetaṃ, āvuso, sabbanimittānaṃ yadidaṃ animittā cetovimuttī’ti.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุในธรรมวินัยนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘อนิมิตตาเจโตวิมุติเราเจริญแล้ว ...ฯลฯ... แต่วิญญาณของเราก็ยังแล่นไปตามนิมิตอยู่’ ภิกษุนั้นพึงได้รับคำแนะนำว่า ‘ท่านอย่าได้กล่าวอย่างนั้น ...ฯลฯ... ดูก่อนอาวุโส เพราะอนิมิตตาเจโตวิมุตินี้เป็นเครื่องสลัดออกจากนิมิตทั้งปวง’

‘‘Idha panāvuso, bhikkhu evaṃ vadeyya – ‘asmīti kho me vigataṃ, ayamahamasmīti na samanupassāmi, atha ca pana me vicikicchākathaṃkathāsallaṃ cittaṃ pariyādāya tiṭṭhatī’ti. So – ‘mā hevaṃ’ tissa vacanīyo ‘māyasmā evaṃ avaca, mā bhagavantaṃ abbhācikkhi, na hi sādhu bhagavato abbhakkhānaṃ, na hi bhagavā evaṃ vadeyya. Aṭṭhānametaṃ, āvuso, anavakāso yaṃ asmīti vigate ayamahamasmīti asamanupassato. Atha ca panassa vicikicchākathaṃkathāsallaṃ cittaṃ pariyādāya ṭhassati, netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Nissaraṇaṃ hetaṃ, āvuso, vicikicchākathaṃkathāsallassa, yadidaṃ asmimānasamugghāṭo’ti. Ime cha dhammā duppaṭivijjhā.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุในธรรมวินัยนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘มานะว่าเรามีอยู่ อันเราละได้แล้ว แต่เรายังไม่พิจารณาเห็นว่า นี้คือเรามีอยู่ อนึ่ง เลสคือความสงสัยเคลือบแคลงยังครอบงำจิตของเราอยู่’ ภิกษุนั้นพึงถูกว่ากล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านอย่าได้กล่าวอย่างนั้น ท่านผู้มีอายุอย่าได้กล่าวอย่างนั้น อย่าได้กล่าวตู่พระผู้มีพระภาค การกล่าวตู่พระผู้มีพระภาคไม่ดีเลย เพราะพระผู้มีพระภาคไม่พึงตรัสอย่างนั้น ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ข้อที่เมื่อภิกษุละมานะว่าเรามีอยู่ได้แล้ว ไม่พิจารณาเห็นว่านี้คือเรามีอยู่ แต่เลสคือความสงสัยเคลือบแคลงยังจะครอบงำจิตของเธออยู่ได้นั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะมีได้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะการถอนอัสมิมานะได้เด็ดขาด เป็นทางสลัดออกจากเลสคือความสงสัยเคลือบแคลง’ ธรรม ๖ ประการนี้เป็นธรรมที่แทงตลอดได้ยาก

(Ja) ‘‘katame cha dhammā uppādetabbā? Cha satatavihārā. Idhāvuso, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā neva sumano hoti na dummano, upekkhako viharati sato sampajāno. Sotena saddaṃ sutvā…pe… ghānena gandhaṃ ghāyitvā… jivhāya rasaṃ sāyitvā… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā… manasā dhammaṃ viññāya neva sumano hoti na dummano, upekkhako viharati sato sampajāno. Ime cha dhammā uppādetabbā.

(ช) ธรรม ๖ ประการที่ควรให้เกิดขึ้นเป็นไฉน? สตตวิหาร ๖ ประการ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เห็นรูปด้วยจักษุแล้ว ไม่ดีใจ ไม่เสียใจ มีอุเบกขา มีสติสัมปชัญญะอยู่ ฟังเสียงด้วยหู... ดมกลิ่นด้วยจมูก... ลิ้มรสด้วยลิ้น... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย... รู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยใจแล้ว ไม่ดีใจ ไม่เสียใจ มีอุเบกขา มีสติสัมปชัญญะอยู่ ธรรม ๖ ประการนี้เป็นธรรมที่ควรให้เกิดขึ้น

(Jha) ‘‘katame cha dhammā abhiññeyyā? Cha anuttariyāni – dassanānuttariyaṃ, savanānuttariyaṃ, lābhānuttariyaṃ, sikkhānuttariyaṃ, pāricariyānuttariyaṃ, anussatānuttariyaṃ. Ime cha dhammā abhiññeyyā.

(ฌ) ธรรม ๖ ประการที่ควรรู้ยิ่งเป็นไฉน? อนุตตริยะ ๖ ประการ คือ ทัสสนานุตตริยะ (การเห็นอันยอดเยี่ยม) สวนานุตตริยะ (การฟังอันยอดเยี่ยม) ลาภานุตตริยะ (การได้อันยอดเยี่ยม) สิกขานุตตริยะ (การศึกษาอันยอดเยี่ยม) ปาริจริยานุตตริยะ (การบำรุงอันยอดเยี่ยม) อนุสสตานุตตริยะ (การระลึกอันยอดเยี่ยม) ธรรม ๖ ประการนี้เป็นธรรมที่ควรรู้ยิ่ง

(Ña) ‘‘katame cha dhammā sacchikātabbā? Cha abhiññā – idhāvuso, bhikkhu anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhoti – ekopi hutvā bahudhā hoti, bahudhāpi hutvā eko hoti. Āvibhāvaṃ tirobhāvaṃ. Tirokuṭṭaṃ tiropākāraṃ tiropabbataṃ asajjamāno gacchati seyyathāpi ākāse[Pg.240]. Pathaviyāpi ummujjanimujjaṃ karoti seyyathāpi udake. Udakepi abhijjamāne gacchati seyyathāpi pathaviyaṃ. Ākāsepi pallaṅkena kamati seyyathāpi pakkhī sakuṇo. Imepi candimasūriye evaṃmahiddhike evaṃmahānubhāve pāṇinā parāmasati parimajjati. Yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vatteti.

(ญ) ธรรม ๖ ประการที่ควรทำให้แจ้งเป็นไฉน? อภิญญา ๖ ประการ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ บรรลุอิทธิวิธีหลายประการ คือ คนเดียวเป็นหลายคนก็ได้ หลายคนเป็นคนเดียวก็ได้ ทำให้ปรากฏก็ได้ ทำให้หายไปก็ได้ ทะลุฝา ทะลุกำแพง ทะลุภูเขาไปได้ไม่ติดขัด เหมือนไปในที่ว่างก็ได้ ผุดขึ้นดำลงในแผ่นดินเหมือนในน้ำก็ได้ เดินบนน้ำไม่แตกเหมือนเดินบนแผ่นดินก็ได้ เหาะไปในอากาศเหมือนนกมีปีกก็ได้ ลูบคลำพระจันทร์พระอาทิตย์ซึ่งมีฤทธิ์มีอานุภาพมากด้วยฝ่ามือก็ได้ ใช้อำนาจทางกายไปถึงพรหมโลกก็ได้

‘‘Dibbāya sotadhātuyā visuddhāya atikkantamānusikāya ubho sadde suṇāti dibbe ca mānuse ca, ye dūre santike ca.

มีโสตธาตุอันเป็นทิพย์ บริสุทธิ์ เกินวิสัยของมนุษย์ ย่อมได้ยินเสียง ๒ ชนิด คือ เสียงทิพย์และเสียงมนุษย์ ทั้งที่อยู่ไกลและใกล้ได้

‘‘Parasattānaṃ parapuggalānaṃ cetasā ceto paricca pajānāti, sarāgaṃ vā cittaṃ sarāgaṃ cittanti pajānāti …pe… avimuttaṃ vā cittaṃ avimuttaṃ cittanti pajānāti.

ย่อมกำหนดรู้ใจของสัตว์อื่น ของบุคคลอื่นด้วยใจของตน คือ จิตมีราคะ ก็รู้ว่าจิตมีราคะ ...ฯลฯ... จิตยังไม่หลุดพ้น ก็รู้ว่าจิตยังไม่หลุดพ้น

‘‘So anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati, seyyathidaṃ ekampi jātiṃ…pe… iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati.

ย่อมระลึกชาติก่อนได้หลายชาติ คือ ๑ ชาติบ้าง ...ฯลฯ... ย่อมระลึกชาติก่อนได้หลายชาติ พร้อมทั้งลักษณะและเรื่องราวได้

‘‘Dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate yathākammūpage satte pajānāti …pe…

ย่อมมีจักษุอันเป็นทิพย์ บริสุทธิ์ เกินวิสัยของมนุษย์ เห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังเกิด ทั้งชั้นต่ำและชั้นสูง งามและไม่งาม เกิดดีและเกิดไม่ดี ย่อมรู้ชัดถึงหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรม ...ฯลฯ...

‘‘Āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Ime cha dhammā sacchikātabbā.

ย่อมทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันไม่มีอาสวะ เพราะอาสวะสิ้นไป ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่ ธรรม ๖ ประการนี้เป็นธรรมที่ควรทำให้แจ้ง

‘‘Iti ime saṭṭhi dhammā bhūtā tacchā tathā avitathā anaññathā sammā tathāgatena abhisambuddhā.

ธรรม ๖๐ ประการนี้เป็นธรรมจริง แท้ แน่นอน ไม่ผิดพลาด ไม่เป็นอย่างอื่น ที่พระตถาคตตรัสรู้ด้วยพระองค์เองโดยชอบ

Satta dhammā

ธรรม ๗ ประการ

357. ‘‘Satta dhammā bahukārā…pe… satta dhammā sacchikātabbā.

๓๕๗. ธรรม ๗ ประการมีอุปการะมาก ...ฯลฯ... ธรรม ๗ ประการควรทำให้แจ้ง

(Ka) ‘‘katame satta dhammā bahukārā? Satta ariyadhanāni – saddhādhanaṃ, sīladhanaṃ, hiridhanaṃ, ottappadhanaṃ, sutadhanaṃ, cāgadhanaṃ, paññādhanaṃ. Ime satta dhammā bahukārā.

(ก) ธรรม ๗ ประการที่มีอุปการะมากเป็นไฉน? อริยทรัพย์ ๗ ประการ คือ สัทธาธนะ (ทรัพย์คือศรัทธา) สีลธนะ (ทรัพย์คือศีล) หิริธนะ (ทรัพย์คือหิริ) โอตตัปปธนะ (ทรัพย์คือโอตตัปปะ) สุตธนะ (ทรัพย์คือสุตะ) จาคธนะ (ทรัพย์คือจาคะ) ปัญญาธนะ (ทรัพย์คือปัญญา) ธรรม ๗ ประการนี้มีอุปการะมาก

(Kha) ‘‘katame [Pg.241] satta dhammā bhāvetabbā? Satta sambojjhaṅgā – satisambojjhaṅgo, dhammavicayasambojjhaṅgo, vīriyasambojjhaṅgo, pītisambojjhaṅgo, passaddhisambojjhaṅgo, samādhisambojjhaṅgo, upekkhāsambojjhaṅgo. Ime satta dhammā bhāvetabbā.

(ข) ธรรม ๗ ประการที่ควรเจริญเป็นไฉน? โพชฌงค์ ๗ ประการ คือ สติสัมโพชฌงค์ ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ วิริยสัมโพชฌงค์ ปีติสัมโพชฌงค์ ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ สมาธิสัมโพชฌงค์ อุเบกขาสัมโพชฌงค์ ธรรม ๗ ประการนี้เป็นธรรมที่ควรเจริญ

(Ga) ‘‘katame satta dhammā pariññeyyā? Satta viññāṇaṭṭhitiyo – santāvuso, sattā nānattakāyā nānattasaññino, seyyathāpi manussā ekacce ca devā ekacce ca vinipātikā. Ayaṃ paṭhamā viññāṇaṭṭhiti.

(ค) ธรรม ๗ ประการที่ควรกำหนดรู้เป็นไฉน? วิญญาณฐิติ ๗ ประการ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย มีหมู่สัตว์ผู้มีกายต่างกัน มีสัญญาต่างกันอยู่ เช่น มนุษย์ เทพบางพวก และวินิปาติกะบางพวก นี้เป็นวิญญาณฐิติประการที่ ๑

‘‘Santāvuso, sattā nānattakāyā ekattasaññino, seyyathāpi devā brahmakāyikā paṭhamābhinibbattā. Ayaṃ dutiyā viññāṇaṭṭhiti.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย มีหมู่สัตว์ผู้มีกายต่างกัน มีสัญญาอย่างเดียวกันอยู่ เช่น เทพผู้นับเนื่องในหมู่พรหม ซึ่งเกิดในปฐมฌาน นี้เป็นวิญญาณฐิติประการที่ ๒

‘‘Santāvuso, sattā ekattakāyā nānattasaññino, seyyathāpi devā ābhassarā. Ayaṃ tatiyā viññāṇaṭṭhiti.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย มีหมู่สัตว์ผู้มีกายอย่างเดียวกัน มีสัญญาต่างกันอยู่ เช่น เทพชั้นอาภัสสระ นี้เป็นวิญญาณฐิติประการที่ ๓

‘‘Santāvuso, sattā ekattakāyā ekattasaññino, seyyathāpi devā subhakiṇhā. Ayaṃ catutthī viññāṇaṭṭhiti.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย มีหมู่สัตว์ผู้มีกายอย่างเดียวกัน มีสัญญาอย่างเดียวกันอยู่ เช่น เทพชั้นสุภกิณหะ นี้เป็นวิญญาณฐิติประการที่ ๔

‘‘Santāvuso, sattā sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā…pe… ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanūpagā. Ayaṃ pañcamī viññāṇaṭṭhiti.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย มีหมู่สัตว์ผู้เข้าถึงชั้นอากาสานัญจายตนะ ด้วยมนสิการว่า ‘อากาศไม่มีที่สุด’ เพราะล่วงรูปสัญญาโดยประการทั้งปวง ...ฯลฯ... นี้เป็นวิญญาณฐิติประการที่ ๕

‘‘Santāvuso, sattā sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanūpagā. Ayaṃ chaṭṭhī viññāṇaṭṭhiti.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย มีหมู่สัตว์ผู้เข้าถึงชั้นวิญญาณัญจายตนะ ด้วยมนสิการว่า ‘วิญญาณไม่มีที่สุด’ เพราะล่วงอากาสานัญจายตนะโดยประการทั้งปวง นี้เป็นวิญญาณฐิติประการที่ ๖

‘‘Santāvuso, sattā sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanūpagā. Ayaṃ sattamī viññāṇaṭṭhiti. Ime satta dhammā pariññeyyā.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย มีหมู่สัตว์ผู้เข้าถึงชั้นอากิญจัญญายตนะ ด้วยมนสิการว่า ‘ไม่มีอะไรเลย’ เพราะล่วงวิญญาณัญจายตนะโดยประการทั้งปวง นี้เป็นวิญญาณฐิติประการที่ ๗ ธรรม ๗ ประการนี้เป็นธรรมที่ควรกำหนดรู้

(Gha) ‘‘katame satta dhammā pahātabbā? Sattānusayā – kāmarāgānusayo, paṭighānusayo, diṭṭhānusayo, vicikicchānusayo, mānānusayo, bhavarāgānusayo, avijjānusayo. Ime satta dhammā pahātabbā.

ธรรม ๗ ประการที่ควรละเป็นไฉน? อนุสัย ๗ คือ กามราคานุสัย ปฏิฆานุสัย ทิฏฐานุสัย วิจิกิจฉานุสัย มานานุสัย ภวราคานุสัย อวิชชานุสัย ธรรม ๗ ประการเหล่านี้ควรละ

(Ṅa) ‘‘katame satta dhammā hānabhāgiyā? Satta asaddhammā – idhāvuso, bhikkhu assaddho hoti, ahiriko hoti, anottappī hoti, appassuto [Pg.242] hoti, kusīto hoti, muṭṭhassati hoti, duppañño hoti. Ime satta dhammā hānabhāgiyā.

ธรรม ๗ ประการที่เป็นไปในส่วนแห่งความเสื่อมเป็นไฉน? อสัทธรรม ๗ ประการ คือ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ไม่มีศรัทธา ๑ ไม่มีหิริ ๑ ไม่มีโอตตัปปะ ๑ เป็นผู้มีสุตะน้อย ๑ เกียจคร้าน ๑ มีสติหลงลืม ๑ มีปัญญาทราม ๑ ธรรม ๗ ประการเหล่านี้เป็นไปในส่วนแห่งความเสื่อม

(Ca) ‘‘katame satta dhammā visesabhāgiyā? Satta saddhammā – idhāvuso, bhikkhu saddho hoti, hirimā hoti, ottappī hoti, bahussuto hoti, āraddhavīriyo hoti, upaṭṭhitassati hoti, paññavā hoti. Ime satta dhammā visesabhāgiyā.

ธรรม ๗ ประการที่เป็นไปในส่วนแห่งคุณวิเศษเป็นไฉน? สัทธรรม ๗ ประการ คือ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้มีศรัทธา ๑ มีหิริ ๑ มีโอตตัปปะ ๑ เป็นพหูสูต ๑ ปรารภความเพียร ๑ มีสติตั้งมั่น ๑ มีปัญญา ๑ ธรรม ๗ ประการเหล่านี้เป็นไปในส่วนแห่งคุณวิเศษ

(Cha) ‘‘katame satta dhammā duppaṭivijjhā? Satta sappurisadhammā – idhāvuso, bhikkhu dhammaññū ca hoti atthaññū ca attaññū ca mattaññū ca kālaññū ca parisaññū ca puggalaññū ca. Ime satta dhammā duppaṭivijjhā.

ธรรม ๗ ประการที่แทงตลอดได้ยากเป็นไฉน? สัปปุริสธรรม ๗ ประการ คือ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นธัมมัญญู (รู้จักธรรม) ๑ เป็นอัตถัญญู (รู้จักอรรถ) ๑ เป็นอัตตัญญู (รู้จักตน) ๑ เป็นมัตตัญญู (รู้จักประมาณ) ๑ เป็นกาลัญญู (รู้จักกาล) ๑ เป็นปริสัญญู (รู้จักบริษัท) ๑ เป็นปุคคลัญญู (รู้จักบุคคล) ๑ ธรรม ๗ ประการเหล่านี้แทงตลอดได้ยาก

(Ja) ‘‘katame satta dhammā uppādetabbā? Satta saññā – aniccasaññā, anattasaññā, asubhasaññā, ādīnavasaññā, pahānasaññā, virāgasaññā, nirodhasaññā. Ime satta dhammā uppādetabbā.

ธรรม ๗ ประการที่ควรให้เกิดขึ้นเป็นไฉน? สัญญา ๗ ประการ คือ อนิจจสัญญา ๑ อนัตตสัญญา ๑ อสุภสัญญา ๑ อาทีนวสัญญา ๑ ปหานสัญญา ๑ วิราคสัญญา ๑ นิโรธสัญญา ๑ ธรรม ๗ ประการเหล่านี้ควรให้เกิดขึ้น

(Jha) ‘‘katame satta dhammā abhiññeyyā? Satta niddasavatthūni – idhāvuso, bhikkhu sikkhāsamādāne tibbacchando hoti, āyatiñca sikkhāsamādāne avigatapemo. Dhammanisantiyā tibbacchando hoti, āyatiñca dhammanisantiyā avigatapemo. Icchāvinaye tibbacchando hoti, āyatiñca icchāvinaye avigatapemo. Paṭisallāne tibbacchando hoti, āyatiñca paṭisallāne avigatapemo. Vīriyāramme tibbacchando hoti, āyatiñca vīriyāramme avigatapemo. Satinepakke tibbacchando hoti, āyatiñca satinepakke avigatapemo. Diṭṭhipaṭivedhe tibbacchando hoti, āyatiñca diṭṭhipaṭivedhe avigatapemo. Ime satta dhammā abhiññeyyā.

ธรรม ๗ ประการที่ควรรู้ยิ่งเป็นไฉน? นิททสวัตถุ ๗ ประการ คือ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้มีฉันทะอย่างแรงกล้าในการสมาทานสิกขา และมีความรักใคร่ไม่ปราศไปในการสมาทานสิกขาแม้ในอนาคต ๑ เป็นผู้มีฉันทะอย่างแรงกล้าในการใคร่ครวญธรรม และมีความรักใคร่ไม่ปราศไปในการใคร่ครวญธรรมแม้ในอนาคต ๑ เป็นผู้มีฉันทะอย่างแรงกล้าในการกำจัดความอยาก และมีความรักใคร่ไม่ปราศไปในการกำจัดความอยากแม้ในอนาคต ๑ เป็นผู้มีฉันทะอย่างแรงกล้าในความสงัด และมีความรักใคร่ไม่ปราศไปในความสงัดแม้ในอนาคต ๑ เป็นผู้มีฉันทะอย่างแรงกล้าในการปรารภความเพียร และมีความรักใคร่ไม่ปราศไปในการปรารภความเพียรแม้ในอนาคต ๑ เป็นผู้มีฉันทะอย่างแรงกล้าในสติเนปักกะ และมีความรักใคร่ไม่ปราศไปในสติเนปักกะแม้ในอนาคต ๑ เป็นผู้มีฉันทะอย่างแรงกล้าในการแทงตลอดทิฏฐิ และมีความรักใคร่ไม่ปราศไปในการแทงตลอดทิฏฐิแม้ในอนาคต ๑ ธรรม ๗ ประการเหล่านี้ควรรู้ยิ่ง

(Ña) ‘‘katame satta dhammā sacchikātabbā? Satta khīṇāsavabalāni – idhāvuso, khīṇāsavassa bhikkhuno aniccato sabbe saṅkhārā yathābhūtaṃ sammappaññāya sudiṭṭhā honti. Yaṃpāvuso, khīṇāsavassa bhikkhuno aniccato sabbe saṅkhārā yathābhūtaṃ sammappaññāya sudiṭṭhā honti, idampi khīṇāsavassa bhikkhuno balaṃ hoti, yaṃ balaṃ āgamma khīṇāsavo bhikkhu āsavānaṃ khayaṃ paṭijānāti – ‘khīṇā me āsavā’ti.

ธรรม ๗ ประการที่ควรทำให้แจ้งเป็นไฉน? พละของพระขีณาสพ ๗ ประการ คือ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุขีณาสพในธรรมวินัยนี้ ได้เห็นสังขารทั้งปวงโดยความเป็นของไม่เที่ยง ตามความเป็นจริง ด้วยปัญญาอันชอบแล้ว ดูก่อนอาวุโส การที่ภิกษุขีณาสพได้เห็นสังขารทั้งปวงโดยความเป็นของไม่เที่ยง ตามความเป็นจริง ด้วยปัญญาอันชอบแล้ว แม้นี้ก็เป็นพละของภิกษุขีณาสพ ซึ่งท่านอาศัยแล้ว ย่อมปฏิญาณความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายว่า ‘อาสวะทั้งหลายของเราสิ้นแล้ว’

‘‘Puna [Pg.243] caparaṃ, āvuso, khīṇāsavassa bhikkhuno aṅgārakāsūpamā kāmā yathābhūtaṃ sammappaññāya sudiṭṭhā honti. Yaṃpāvuso…pe… ‘khīṇā me āsavā’ti.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุขีณาสพได้เห็นกามทั้งหลายเปรียบด้วยหลุมถ่านเพลิง ตามความเป็นจริง ด้วยปัญญาอันชอบแล้ว ดูก่อนอาวุโส...ฯลฯ...ย่อมปฏิญาณว่า ‘อาสวะทั้งหลายของเราสิ้นแล้ว’

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, khīṇāsavassa bhikkhuno vivekaninnaṃ cittaṃ hoti vivekapoṇaṃ vivekapabbhāraṃ vivekaṭṭhaṃ nekkhammābhirataṃ byantībhūtaṃ sabbaso āsavaṭṭhāniyehi dhammehi. Yaṃpāvuso…pe… ‘khīṇā me āsavā’ti.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง จิตของภิกษุขีณาสพเป็นจิตน้อมไปในวิเวก โน้มไปในวิเวก โอนไปในวิเวก ตั้งอยู่ในวิเวก ยินดีในเนกขัมมะ สิ้นสุดแล้วจากธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งอาสวะโดยประการทั้งปวง ดูก่อนอาวุโส...ฯลฯ...ย่อมปฏิญาณว่า ‘อาสวะทั้งหลายของเราสิ้นแล้ว’

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, khīṇāsavassa bhikkhuno cattāro satipaṭṭhānā bhāvitā honti subhāvitā. Yaṃpāvuso…pe… ‘khīṇā me āsavā’ti.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง สติปัฏฐาน ๔ อันภิกษุขีณาสพอบรมแล้ว อบรมดีแล้ว ดูก่อนอาวุโส...ฯลฯ...ย่อมปฏิญาณว่า ‘อาสวะทั้งหลายของเราสิ้นแล้ว’

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, khīṇāsavassa bhikkhuno pañcindriyāni bhāvitāni honti subhāvitāni. Yaṃpāvuso…pe… ‘khīṇā me āsavā’ti.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง อินทรีย์ ๕ อันภิกษุขีณาสพอบรมแล้ว อบรมดีแล้ว ดูก่อนอาวุโส...ฯลฯ...ย่อมปฏิญาณว่า ‘อาสวะทั้งหลายของเราสิ้นแล้ว’

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, khīṇāsavassa bhikkhuno satta bojjhaṅgā bhāvitā honti subhāvitā. Yaṃpāvuso…pe… ‘khīṇā me āsavā’ti.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง โพชฌงค์ ๗ อันภิกษุขีณาสพอบรมแล้ว อบรมดีแล้ว ดูก่อนอาวุโส...ฯลฯ...ย่อมปฏิญาณว่า ‘อาสวะทั้งหลายของเราสิ้นแล้ว’

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, khīṇāsavassa bhikkhuno ariyo aṭṭhaṅgiko maggo bhāvito hoti subhāvito. Yaṃpāvuso, khīṇāsavassa bhikkhuno ariyo aṭṭhaṅgiko maggo bhāvito hoti subhāvito, idampi khīṇāsavassa bhikkhuno balaṃ hoti, yaṃ balaṃ āgamma khīṇāsavo bhikkhu āsavānaṃ khayaṃ paṭijānāti – ‘khīṇā me āsavā’ti. Ime satta dhammā sacchikātabbā.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง อริยมรรคมีองค์ ๘ อันภิกษุขีณาสพอบรมแล้ว อบรมดีแล้ว ดูก่อนอาวุโส การที่อริยมรรคมีองค์ ๘ อันภิกษุขีณาสพอบรมแล้ว อบรมดีแล้ว แม้นี้ก็เป็นพละของภิกษุขีณาสพ ซึ่งท่านอาศัยแล้ว ย่อมปฏิญาณความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายว่า ‘อาสวะทั้งหลายของเราสิ้นแล้ว’ ธรรม ๗ ประการเหล่านี้ควรทำให้แจ้ง

‘‘Itime sattati dhammā bhūtā tacchā tathā avitathā anaññathā sammā tathāgatena abhisambuddhā.

ธรรม ๗๐ ประการเหล่านี้ เป็นของจริง แท้ แน่นอน ไม่ผิดพลาด ไม่เป็นอย่างอื่น อันตถาคตตรัสรู้แล้วโดยชอบ

Paṭhamabhāṇavāro niṭṭhito.

ปฐมภาณวาร จบ

Aṭṭha dhammā

ธรรม ๘ ประการ

358. ‘‘Aṭṭha dhammā bahukārā…pe… aṭṭha dhammā sacchikātabbā.

๓๕๘. ธรรม ๘ ประการมีอุปการะมาก...ฯลฯ...ธรรม ๘ ประการควรทำให้แจ้ง

(Ka) ‘‘katame aṭṭha dhammā bahukārā? Aṭṭha hetū aṭṭha paccayā ādibrahmacariyikāya paññāya appaṭiladdhāya paṭilābhāya paṭiladdhāya bhiyyobhāvāya [Pg.244] vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattanti. Katame aṭṭha? Idhāvuso, bhikkhu satthāraṃ upanissāya viharati aññataraṃ vā garuṭṭhāniyaṃ sabrahmacāriṃ, yatthassa tibbaṃ hirottappaṃ paccupaṭṭhitaṃ hoti pemañca gāravo ca. Ayaṃ paṭhamo hetu paṭhamo paccayo ādibrahmacariyikāya paññāya appaṭiladdhāya paṭilābhāya. Paṭiladdhāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattati.

ธรรม ๘ ประการที่มีอุปการะมากเป็นไฉน? เหตุ ๘ ปัจจัย ๘ ย่อมเป็นไปเพื่อได้ปัญญาอันเป็นเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์ที่ยังไม่ได้ เพื่อความเจริญยิ่ง เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญ เพื่อความบริบูรณ์แห่งปัญญาที่ได้แล้ว เหตุ ๘ ประการเป็นไฉน? ดูก่อนอาวุโส ภิกษุในธรรมวินัยนี้ อาศัยพระศาสดา หรือเพื่อนพรหมจารีรูปใดรูปหนึ่งผู้ตั้งอยู่ในฐานะครูอยู่ ซึ่งในท่านเหล่านั้น เธอมีความละอายและความเกรงกลัวอย่างแรงกล้า มีความรักและความเคารพตั้งมั่นอยู่ นี้เป็นเหตุที่ ๑ เป็นปัจจัยที่ ๑ ที่ย่อมเป็นไปเพื่อได้ปัญญาอันเป็นเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์ที่ยังไม่ได้ เพื่อความเจริญยิ่ง เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญ เพื่อความบริบูรณ์แห่งปัญญาที่ได้แล้ว

‘‘Taṃ kho pana satthāraṃ upanissāya viharati aññataraṃ vā garuṭṭhāniyaṃ sabrahmacāriṃ, yatthassa tibbaṃ hirottappaṃ paccupaṭṭhitaṃ hoti pemañca gāravo ca. Te kālena kālaṃ upasaṅkamitvā paripucchati paripañhati – ‘idaṃ, bhante, kathaṃ? Imassa ko attho’ti? Tassa te āyasmanto avivaṭañceva vivaranti, anuttānīkatañca uttānī karonti, anekavihitesu ca kaṅkhāṭṭhāniyesu dhammesu kaṅkhaṃ paṭivinodenti. Ayaṃ dutiyo hetu dutiyo paccayo ādibrahmacariyikāya paññāya appaṭiladdhāya paṭilābhāya, paṭiladdhāya bhiyyobhāvāya, vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattati.

ก็ภิกษุนั้นอาศัยพระศาสดา หรือเพื่อนพรหมจารีรูปใดรูปหนึ่งผู้ตั้งอยู่ในฐานะครูอยู่ ซึ่งเป็นผู้ที่เธอมีความละอายและความเกรงกลัวบาปอย่างแรงกล้า มีความรักและความเคารพตั้งมั่นอยู่ เธอเข้าไปหาท่านเหล่านั้นตามกาลอันควรแล้วสอบถาม ไต่ถามว่า ‘ท่านขอรับ ข้อนี้เป็นอย่างไร เนื้อความแห่งภาษิตนี้ว่าอย่างไร’ ท่านผู้มีอายุเหล่านั้นย่อมเปิดเผยสิ่งที่ยังไม่ได้เปิดเผย ทำให้แจ้งสิ่งที่ยังไม่ได้ทำให้แจ้ง และบรรเทาความสงสัยในธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งความสงสัยต่าง ๆ แก่เธอได้ นี้เป็นเหตุปัจจัยประการที่ ๒ ที่ย่อมเป็นไปเพื่อได้ปัญญาในเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์ที่ยังไม่ได้ เพื่อความเจริญยิ่งขึ้น เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญ เพื่อความบริบูรณ์แห่งปัญญาที่ได้แล้ว

‘‘Taṃ kho pana dhammaṃ sutvā dvayena vūpakāsena sampādeti – kāyavūpakāsena ca cittavūpakāsena ca. Ayaṃ tatiyo hetu tatiyo paccayo ādibrahmacariyikāya paññāya appaṭiladdhāya paṭilābhāya, paṭiladdhāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattati.

อีกประการหนึ่ง ภิกษุนั้นครั้นได้ฟังธรรมนั้นแล้ว ย่อมยังตนให้ถึงพร้อมด้วยความสงัด ๒ ประการ คือ ความสงัดกายและความสงัดจิต นี้เป็นเหตุปัจจัยประการที่ ๓ ที่ย่อมเป็นไปเพื่อได้ปัญญาในเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์ที่ยังไม่ได้ เพื่อความเจริญยิ่งขึ้น เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญ เพื่อความบริบูรณ์แห่งปัญญาที่ได้แล้ว

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu sīlavā hoti, pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati ācāragocarasampanno, aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī samādāya sikkhati sikkhāpadesu. Ayaṃ catuttho hetu catuttho paccayo ādibrahmacariyikāya paññāya appaṭiladdhāya paṭilābhāya, paṭiladdhāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattati.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้มีศีล สำรวมในปาติโมกขสังวร ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจร มีปกติเห็นภัยในโทษแม้เพียงเล็กน้อย สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย นี้เป็นเหตุปัจจัยประการที่ ๔ ที่ย่อมเป็นไปเพื่อได้ปัญญาในเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์ที่ยังไม่ได้ เพื่อความเจริญยิ่งขึ้น เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญ เพื่อความบริบูรณ์แห่งปัญญาที่ได้แล้ว

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu bahussuto hoti sutadharo sutasannicayo. Ye te dhammā ādikalyāṇā majjhekalyāṇā pariyosānakalyāṇā sātthā sabyañjanā kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ abhivadanti, tathārūpāssa dhammā bahussutā honti dhātā vacasā [Pg.245] paricitā manasānupekkhitā diṭṭhiyā suppaṭividdhā. Ayaṃ pañcamo hetu pañcamo paccayo ādibrahmacariyikāya paññāya appaṭiladdhāya paṭilābhāya, paṭiladdhāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattati.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นพหูสูต ทรงสุตะ สั่งสมสุตะ ธรรมเหล่าใดงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด ประกาศพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถะพร้อมทั้งพยัญชนะ บริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิง ธรรมทั้งหลายเห็นปานนั้น อันเธอได้สดับมามาก ทรงจำไว้ คล่องปาก ขึ้นใจ แทงตลอดอย่างดีด้วยทิฏฐิ นี้เป็นเหตุปัจจัยประการที่ ๕ ที่ย่อมเป็นไปเพื่อได้ปัญญาในเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์ที่ยังไม่ได้ เพื่อความเจริญยิ่งขึ้น เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญ เพื่อความบริบูรณ์แห่งปัญญาที่ได้แล้ว

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu āraddhavīriyo viharati akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya, kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya, thāmavā daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesu. Ayaṃ chaṭṭho hetu chaṭṭho paccayo ādibrahmacariyikāya paññāya appaṭiladdhāya paṭilābhāya, paṭiladdhāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattati.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุปรารภความเพียรอยู่ เพื่อละอกุศลธรรม เพื่อความถึงพร้อมแห่งกุศลธรรม มีกำลัง มีความบากบั่นมั่นคง ไม่ทอดธุระในกุศลธรรมทั้งหลาย นี้เป็นเหตุปัจจัยประการที่ ๖ ที่ย่อมเป็นไปเพื่อได้ปัญญาในเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์ที่ยังไม่ได้ เพื่อความเจริญยิ่งขึ้น เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญ เพื่อความบริบูรณ์แห่งปัญญาที่ได้แล้ว

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu satimā hoti paramena satinepakkena samannāgato. Cirakatampi cirabhāsitampi saritā anussaritā. Ayaṃ sattamo hetu sattamo paccayo ādibrahmacariyikāya paññāya appaṭiladdhāya paṭilābhāya, paṭiladdhāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattati.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้มีสติ ประกอบด้วยสติและปัญญาอันยิ่ง ระลึกได้ ตามระลึกได้ถึงสิ่งที่ทำและคำที่พูดแม้นานมาแล้ว นี้เป็นเหตุปัจจัยประการที่ ๗ ที่ย่อมเป็นไปเพื่อได้ปัญญาในเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์ที่ยังไม่ได้ เพื่อความเจริญยิ่งขึ้น เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญ เพื่อความบริบูรณ์แห่งปัญญาที่ได้แล้ว

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu pañcasu upādānakkhandhesu, udayabbayānupassī viharati – ‘iti rūpaṃ iti rūpassa samudayo iti rūpassa atthaṅgamo; iti vedanā iti vedanāya samudayo iti vedanāya atthaṅgamo; iti saññā iti saññāya samudayo iti saññāya atthaṅgamo; iti saṅkhārā iti saṅkhārānaṃ samudayo iti saṅkhārānaṃ atthaṅgamo; iti viññāṇaṃ iti viññāṇassa samudayo iti viññāṇassa atthaṅgamo’ti. Ayaṃ aṭṭhamo hetu aṭṭhamo paccayo ādibrahmacariyikāya paññāya appaṭiladdhāya paṭilābhāya, paṭiladdhāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattati. Ime aṭṭha dhammā bahukārā.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุมีปกติพิจารณาเห็นความเกิดและความดับในอุปาทานขันธ์ ๕ อยู่ว่า ‘รูปเป็นอย่างนี้ ความเกิดขึ้นแห่งรูปเป็นอย่างนี้ ความดับแห่งรูปเป็นอย่างนี้ เวทนาเป็นอย่างนี้ ความเกิดขึ้นแห่งเวทนาเป็นอย่างนี้ ความดับแห่งเวทนาเป็นอย่างนี้ สัญญาเป็นอย่างนี้ ความเกิดขึ้นแห่งสัญญาเป็นอย่างนี้ ความดับแห่งสัญญาเป็นอย่างนี้ สังขารเป็นอย่างนี้ ความเกิดขึ้นแห่งสังขารเป็นอย่างนี้ ความดับแห่งสังขารเป็นอย่างนี้ วิญญาณเป็นอย่างนี้ ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณเป็นอย่างนี้ ความดับแห่งวิญญาณเป็นอย่างนี้’ นี้เป็นเหตุปัจจัยประการที่ ๘ ที่ย่อมเป็นไปเพื่อได้ปัญญาในเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์ที่ยังไม่ได้ เพื่อความเจริญยิ่งขึ้น เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญ เพื่อความบริบูรณ์แห่งปัญญาที่ได้แล้ว ธรรม ๘ ประการนี้มีอุปการะมาก

(Kha) ‘‘katame aṭṭha dhammā bhāvetabbā? Ariyo aṭṭhaṅgiko maggo seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi, sammāsaṅkappo, sammāvācā, sammākammanto, sammāājīvo, sammāvāyāmo, sammāsati, sammāsamādhi. Ime aṭṭha dhammā bhāvetabbā.

(ข) ธรรม ๘ ประการที่ควรเจริญเป็นไฉน คือ อริยมรรคมีองค์ ๘ ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ ธรรม ๘ ประการนี้ควรเจริญ

(Ga) ‘‘katame aṭṭha dhammā pariññeyyā? Aṭṭha lokadhammā – lābho ca, alābho ca, yaso ca, ayaso ca, nindā ca, pasaṃsā ca, sukhañca, dukkhañca. Ime aṭṭha dhammā pariññeyyā.

(ค) ธรรม ๘ ประการที่ควรกำหนดรู้เป็นไฉน คือ โลกธรรม ๘ ได้แก่ ลาภ ๑ ความเสื่อมลาภ ๑ ยศ ๑ ความเสื่อมยศ ๑ นินทา ๑ สรรเสริญ ๑ สุข ๑ ทุกข์ ๑ ธรรม ๘ ประการนี้ควรกำหนดรู้

(Gha) ‘‘katame [Pg.246] aṭṭha dhammā pahātabbā? Aṭṭha micchattā – micchādiṭṭhi, micchāsaṅkappo, micchāvācā, micchākammanto, micchāājīvo, micchāvāyāmo, micchāsati, micchāsamādhi. Ime aṭṭha dhammā pahātabbā.

(ฆ) ธรรม ๘ ประการที่ควรละเป็นไฉน คือ มิจฉัตตะ ๘ ได้แก่ มิจฉาทิฏฐิ มิจฉาสังกัปปะ มิจฉาวาจา มิจฉากัมมันตะ มิจฉาอาชีวะ มิจฉาวายามะ มิจฉาสติ มิจฉาสมาธิ ธรรม ๘ ประการนี้ควรละ

(Ṅa) ‘‘katame aṭṭha dhammā hānabhāgiyā? Aṭṭha kusītavatthūni. Idhāvuso, bhikkhunā kammaṃ kātabbaṃ hoti, tassa evaṃ hoti – ‘kammaṃ kho me kātabbaṃ bhavissati, kammaṃ kho pana me karontassa kāyo kilamissati, handāhaṃ nipajjāmī’ti. So nipajjati, na vīriyaṃ ārabhati appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya. Idaṃ paṭhamaṃ kusītavatthu.

(ง) ธรรม ๘ ประการที่เป็นไปในส่วนแห่งความเสื่อมเป็นไฉน คือ โกสัชชวัตถุ ๘ ประการ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ในศาสนานี้ ภิกษุมีงานที่จะต้องทำ เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราจักต้องทำงาน เมื่อเราทำงาน กายจักเหน็ดเหนื่อย เอาเถิด เราจะนอน’ เธอนอนเสีย ไม่ปรารภความเพียรเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง นี้เป็นโกสัชชวัตถุประการที่ ๑

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhunā kammaṃ kataṃ hoti. Tassa evaṃ hoti – ‘ahaṃ kho kammaṃ akāsiṃ, kammaṃ kho pana me karontassa kāyo kilanto, handāhaṃ nipajjāmī’ti. So nipajjati, na vīriyaṃ ārabhati…pe… idaṃ dutiyaṃ kusītavatthu.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุได้ทำงานแล้ว เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราได้ทำงานแล้ว เมื่อเราทำงาน กายเหน็ดเหนื่อยแล้ว เอาเถิด เราจะนอน’ เธอนอนเสีย ไม่ปรารภความเพียร ... นี้เป็นโกสัชชวัตถุประการที่ ๒

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhunā maggo gantabbo hoti. Tassa evaṃ hoti – ‘maggo kho me gantabbo bhavissati, maggaṃ kho pana me gacchantassa kāyo kilamissati, handāhaṃ nipajjāmī’ti. So nipajjati, na vīriyaṃ ārabhati…pe… idaṃ tatiyaṃ kusītavatthu.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุจะต้องเดินทาง เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราจะต้องเดินทาง เมื่อเราเดินทางอยู่ กายของเราจักลำบาก เอาล่ะ เราจะนอน’ เธอจึงนอน ไม่ปรารภความเพียร ... นี้เป็นโกสัชชวัตถุข้อที่ ๓

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhunā maggo gato hoti. Tassa evaṃ hoti – ‘ahaṃ kho maggaṃ agamāsiṃ, maggaṃ kho pana me gacchantassa kāyo kilanto, handāhaṃ nipajjāmī’ti. So nipajjati, na vīriyaṃ ārabhati…pe… idaṃ catutthaṃ kusītavatthu.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเดินทางไปแล้ว เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราเดินทางไปแล้ว เมื่อเราเดินทางอยู่ กายของเราก็เหน็ดเหนื่อยแล้ว เอาล่ะ เราจะนอน’ เธอจึงนอน ไม่ปรารภความเพียร ... นี้เป็นโกสัชชวัตถุข้อที่ ๔

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya caranto na labhati lūkhassa vā paṇītassa vā bhojanassa yāvadatthaṃ pāripūriṃ. Tassa evaṃ hoti – ‘ahaṃ kho gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya caranto nālatthaṃ lūkhassa vā paṇītassa vā bhojanassa yāvadatthaṃ pāripūriṃ, tassa me kāyo kilanto akammañño, handāhaṃ nipajjāmī’ti…pe… idaṃ pañcamaṃ kusītavatthu.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเที่ยวบิณฑบาตไปในบ้านหรือนิคม ไม่ได้โภชนะที่เศร้าหมองหรือประณีตเพียงพอตามความต้องการ เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราเที่ยวบิณฑบาตไปในบ้านหรือนิคม ไม่ได้โภชนะที่เศร้าหมองหรือประณีตเพียงพอตามความต้องการ กายของเรานี้เหน็ดเหนื่อย ไม่ควรแก่การงาน เอาล่ะ เราจะนอน’ ... นี้เป็นโกสัชชวัตถุข้อที่ ๕

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya caranto labhati lūkhassa vā paṇītassa vā bhojanassa yāvadatthaṃ pāripūriṃ. Tassa evaṃ hoti – ‘ahaṃ kho gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya caranto alatthaṃ lūkhassa [Pg.247] vā paṇītassa vā bhojanassa yāvadatthaṃ pāripūriṃ, tassa me kāyo garuko akammañño, māsācitaṃ maññe, handāhaṃ nipajjāmī’ti. So nipajjati…pe… idaṃ chaṭṭhaṃ kusītavatthu.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเที่ยวบิณฑบาตไปในบ้านหรือนิคม ได้โภชนะที่เศร้าหมองหรือประณีตเพียงพอตามความต้องการ เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราเที่ยวบิณฑบาตไปในบ้านหรือนิคม ได้โภชนะที่เศร้าหมองหรือประณีตเพียงพอตามความต้องการแล้ว กายของเรานี้หนัก ไม่ควรแก่การงาน เหมือนกับถั่วแช่น้ำ เอาล่ะ เราจะนอน’ เธอจึงนอน ... นี้เป็นโกสัชชวัตถุข้อที่ ๖

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhuno uppanno hoti appamattako ābādho, tassa evaṃ hoti – ‘uppanno kho me ayaṃ appamattako ābādho atthi kappo nipajjituṃ, handāhaṃ nipajjāmī’ti. So nipajjati…pe… idaṃ sattamaṃ kusītavatthu.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเกิดอาพาธเล็กน้อย เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘อาพาธเล็กน้อยนี้เกิดขึ้นแก่เราแล้ว สมควรที่จะนอนได้ เอาล่ะ เราจะนอน’ เธอจึงนอน ... นี้เป็นโกสัชชวัตถุข้อที่ ๗

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu gilānāvuṭṭhito hoti aciravuṭṭhito gelaññā. Tassa evaṃ hoti – ‘ahaṃ kho gilānāvuṭṭhito aciravuṭṭhito gelaññā. Tassa me kāyo dubbalo akammañño, handāhaṃ nipajjāmī’ti. So nipajjati…pe… idaṃ aṭṭhamaṃ kusītavatthu. Ime aṭṭha dhammā hānabhāgiyā.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุหายจากไข้ หายป่วยได้ไม่นาน เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราหายจากไข้ หายป่วยได้ไม่นาน กายของเรานี้อ่อนแอ ไม่ควรแก่การงาน เอาล่ะ เราจะนอน’ เธอจึงนอน ... นี้เป็นโกสัชชวัตถุข้อที่ ๘ ธรรม ๘ ประการนี้เป็นไปในส่วนแห่งความเสื่อม

(Ca) ‘‘katame aṭṭha dhammā visesabhāgiyā? Aṭṭha ārambhavatthūni. Idhāvuso, bhikkhunā kammaṃ kātabbaṃ hoti, tassa evaṃ hoti – ‘kammaṃ kho me kātabbaṃ bhavissati, kammaṃ kho pana me karontena na sukaraṃ buddhānaṃ sāsanaṃ manasikātuṃ, handāhaṃ vīriyaṃ ārabhāmi appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāyā’ti. So vīriyaṃ ārabhati appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya. Idaṃ paṭhamaṃ ārambhavatthu.

ธรรม ๘ ประการที่เป็นไปในส่วนแห่งคุณวิเศษเป็นไฉน? คือ อารัมภวัตถุ ๘ ประการ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ในศาสนานี้ ภิกษุจะต้องทำงาน เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราจะต้องทำงาน เมื่อเราทำงานอยู่ การที่จะมนสิการคำสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลายทำได้ไม่ง่าย เอาล่ะ เราจะปรารภความเพียรเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง’ เธอจึงปรารภความเพียรเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง นี้เป็นอารัมภวัตถุข้อที่ ๑

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhunā kammaṃ kataṃ hoti. Tassa evaṃ hoti – ‘ahaṃ kho kammaṃ akāsiṃ, kammaṃ kho panāhaṃ karonto nāsakkhiṃ buddhānaṃ sāsanaṃ manasikātuṃ, handāhaṃ vīriyaṃ ārabhāmi…pe… idaṃ dutiyaṃ ārambhavatthu.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุทำงานเสร็จแล้ว เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราทำงานเสร็จแล้ว เมื่อเราทำงานอยู่ ไม่สามารถมนสิการคำสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลายได้ เอาล่ะ เราจะปรารภความเพียร’ ... นี้เป็นอารัมภวัตถุข้อที่ ๒

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhunā maggo gantabbo hoti. Tassa evaṃ hoti – ‘maggo kho me gantabbo bhavissati, maggaṃ kho pana me gacchantena na sukaraṃ buddhānaṃ sāsanaṃ manasikātuṃ, handāhaṃ vīriyaṃ ārabhāmi…pe… idaṃ tatiyaṃ ārambhavatthu.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุจะต้องเดินทาง เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราจะต้องเดินทาง เมื่อเราเดินทางอยู่ การที่จะมนสิการคำสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลายทำได้ไม่ง่าย เอาล่ะ เราจะปรารภความเพียร’ ... นี้เป็นอารัมภวัตถุข้อที่ ๓

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhunā maggo gato hoti. Tassa evaṃ hoti – ‘ahaṃ kho maggaṃ agamāsiṃ, maggaṃ kho panāhaṃ gacchanto nāsakkhiṃ buddhānaṃ sāsanaṃ manasikātuṃ, handāhaṃ vīriyaṃ ārabhāmi…pe… idaṃ catutthaṃ ārambhavatthu.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเดินทางไปแล้ว เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราเดินทางไปแล้ว เมื่อเราเดินทางอยู่ ไม่สามารถมนสิการคำสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลายได้ เอาล่ะ เราจะปรารภความเพียร’ ... นี้เป็นอารัมภวัตถุข้อที่ ๔

‘‘Puna [Pg.248] caparaṃ, āvuso, bhikkhu gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya caranto na labhati lūkhassa vā paṇītassa vā bhojanassa yāvadatthaṃ pāripūriṃ. Tassa evaṃ hoti – ‘ahaṃ kho gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya caranto nālatthaṃ lūkhassa vā paṇītassa vā bhojanassa yāvadatthaṃ pāripūriṃ, tassa me kāyo lahuko kammañño, handāhaṃ vīriyaṃ ārabhāmi…pe… idaṃ pañcamaṃ ārambhavatthu.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเที่ยวบิณฑบาตไปในบ้านหรือนิคม ไม่ได้โภชนะที่เศร้าหมองหรือประณีตเพียงพอตามความต้องการ เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราเที่ยวบิณฑบาตไปในบ้านหรือนิคม ไม่ได้โภชนะที่เศร้าหมองหรือประณีตเพียงพอตามความต้องการ กายของเรานี้เบา ควรแก่การงาน เอาล่ะ เราจะปรารภความเพียร’ ... นี้เป็นอารัมภวัตถุข้อที่ ๕

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya caranto labhati lūkhassa vā paṇītassa vā bhojanassa yāvadatthaṃ pāripūriṃ. Tassa evaṃ hoti – ‘ahaṃ kho gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya caranto alatthaṃ lūkhassa vā paṇītassa vā bhojanassa yāvadatthaṃ pāripūriṃ. Tassa me kāyo balavā kammañño, handāhaṃ vīriyaṃ ārabhāmi…pe… idaṃ chaṭṭhaṃ ārambhavatthu.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเที่ยวบิณฑบาตไปในบ้านหรือนิคม ได้โภชนะที่เศร้าหมองหรือประณีตเพียงพอตามความต้องการ เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราเที่ยวบิณฑบาตไปในบ้านหรือนิคม ได้โภชนะที่เศร้าหมองหรือประณีตเพียงพอตามความต้องการแล้ว กายของเรานี้มีกำลัง ควรแก่การงาน เอาล่ะ เราจะปรารภความเพียร’ ... นี้เป็นอารัมภวัตถุข้อที่ ๖

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhuno uppanno hoti appamattako ābādho. Tassa evaṃ hoti – ‘uppanno kho me ayaṃ appamattako ābādho ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati, yaṃ me ābādho pavaḍḍheyya, handāhaṃ vīriyaṃ ārabhāmi…pe… idaṃ sattamaṃ ārambhavatthu.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเกิดอาพาธเล็กน้อย เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘อาพาธเล็กน้อยนี้เกิดขึ้นแก่เราแล้ว ก็แต่ว่าเหตุที่อาพาธของเราจะกำเริบขึ้นนั้นมีอยู่ เอาล่ะ เราจะปรารภความเพียร’ ... นี้เป็นอารัมภวัตถุข้อที่ ๗

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu gilānā vuṭṭhito hoti aciravuṭṭhito gelaññā. Tassa evaṃ hoti – ‘ahaṃ kho gilānā vuṭṭhito aciravuṭṭhito gelaññā, ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati, yaṃ me ābādho paccudāvatteyya, handāhaṃ vīriyaṃ ārabhāmi appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāyā’ti. So vīriyaṃ ārabhati appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya. Idaṃ aṭṭhamaṃ ārambhavatthu. Ime aṭṭha dhammā visesabhāgiyā.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุหายจากไข้ หายป่วยได้ไม่นาน เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราหายจากไข้ หายป่วยได้ไม่นานแล ฐานะที่อาพาธของเราจะพึงกลับกำเริบได้นั้น ยังมีอยู่ เอาล่ะ เราจะปรารภความเพียร เพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ได้ทำให้แจ้ง’ เธอย่อมปรารภความเพียร เพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ได้ทำให้แจ้ง นี้เป็นเหตุแห่งการปรารภความเพียรข้อที่ ๘ ธรรม ๘ ประการเหล่านี้เป็นส่วนแห่งคุณวิเศษ

(Cha) ‘‘katame aṭṭha dhammā duppaṭivijjhā? Aṭṭha akkhaṇā asamayā brahmacariyavāsāya. Idhāvuso, tathāgato ca loke uppanno hoti arahaṃ sammāsambuddho, dhammo ca desiyati opasamiko parinibbāniko sambodhagāmī sugatappavedito. Ayañca puggalo nirayaṃ upapanno hoti. Ayaṃ paṭhamo akkhaṇo asamayo brahmacariyavāsāya.

(ฉ) ธรรม ๘ ประการที่ตรัสรู้ได้ยากเป็นไฉน? อกขณสมัย (กาลอันไม่สมควร) ที่ไม่ควรอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ ๘ ประการ ดูก่อนอาวุโส ในศาสนานี้ พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จอุบัติขึ้นในโลก และพระธรรมอันเป็นไปเพื่อความสงบ เป็นไปเพื่อปรินิพพาน เป็นไปเพื่อความตรัสรู้ ที่พระสุคตประกาศไว้ ก็มีแสดงอยู่ แต่บุคคลนี้บังเกิดในนรก นี้เป็นอกขณสมัยที่ไม่ควรอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ประการที่ ๑

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, tathāgato ca loke uppanno hoti arahaṃ sammāsambuddho, dhammo ca desiyati opasamiko parinibbāniko sambodhagāmī [Pg.249] sugatappavedito, ayañca puggalo tiracchānayoniṃ upapanno hoti. Ayaṃ dutiyo akkhaṇo asamayo brahmacariyavāsāya.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จอุบัติขึ้นในโลก และพระธรรมอันเป็นไปเพื่อความสงบ เป็นไปเพื่อปรินิพพาน เป็นไปเพื่อความตรัสรู้ ที่พระสุคตประกาศไว้ ก็มีแสดงอยู่ แต่บุคคลนี้บังเกิดในกำเนิดเดรัจฉาน นี้เป็นอกขณสมัยที่ไม่ควรอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ประการที่ ๒

‘‘Puna caparaṃ…pe… pettivisayaṃ upapanno hoti. Ayaṃ tatiyo akkhaṇo asamayo brahmacariyavāsāya.

อีกประการหนึ่ง...ฯลฯ... แต่บุคคลนี้บังเกิดในเปรตวิสัย นี้เป็นอกขณสมัยที่ไม่ควรอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ประการที่ ๓

‘‘Puna caparaṃ…pe… aññataraṃ dīghāyukaṃ devanikāyaṃ upapanno hoti. Ayaṃ catuttho akkhaṇo asamayo brahmacariyavāsāya.

อีกประการหนึ่ง...ฯลฯ... แต่บุคคลนี้บังเกิดในหมู่เทพหมู่ใดหมู่หนึ่งที่มีอายุยืน นี้เป็นอกขณสมัยที่ไม่ควรอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ประการที่ ๔

‘‘Puna caparaṃ…pe… paccantimesu janapadesu paccājāto hoti milakkhesu aviññātāresu, yattha natthi gati bhikkhūnaṃ bhikkhunīnaṃ upāsakānaṃ upāsikānaṃ. Ayaṃ pañcamo akkhaṇo asamayo brahmacariyavāsāya.

อีกประการหนึ่ง...ฯลฯ... แต่บุคคลนี้เกิดในปัจจันตชนบท ในหมู่มิลักขะผู้ไม่รู้ความ ซึ่งเป็นที่ที่ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกาไปไม่ถึง นี้เป็นอกขณสมัยที่ไม่ควรอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ประการที่ ๕

‘‘Puna caparaṃ…pe… ayañca puggalo majjhimesu janapadesu paccājāto hoti, so ca hoti micchādiṭṭhiko viparītadassano – ‘natthi dinnaṃ, natthi yiṭṭhaṃ, natthi hutaṃ, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko, natthi ayaṃ loko, natthi paro loko, natthi mātā, natthi pitā, natthi sattā opapātikā, natthi loke samaṇabrāhmaṇā sammaggatā sammāpaṭipannā ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentī’ti. Ayaṃ chaṭṭho akkhaṇo asamayo brahmacariyavāsāya.

อีกประการหนึ่ง...ฯลฯ... แต่บุคคลนี้เกิดในมัชฌิมชนบท แต่เขาเป็นมิจฉาทิฐิ มีความเห็นวิปริตว่า ‘ทานที่ให้แล้วไม่มีผล ยัญที่บูชาแล้วไม่มีผล การเซ่นสรวงไม่มีผล ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี โลกนี้ไม่มี โลกหน้าไม่มี มารดาไม่มี บิดาไม่มี สัตว์ที่เป็นโอปปาติกะไม่มี สมณพราหมณ์ผู้ดำเนินไปโดยชอบ ปฏิบัติชอบ ผู้ที่ทำให้แจ้งโลกนี้และโลกหน้าด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วประกาศให้ผู้อื่นรู้ ไม่มีในโลก’ นี้เป็นอกขณสมัยที่ไม่ควรอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ประการที่ ๖

‘‘Puna caparaṃ…pe… ayañca puggalo majjhimesu janapadesu paccājāto hoti, so ca hoti duppañño jaḷo eḷamūgo, nappaṭibalo subhāsitadubbhāsitānamatthamaññātuṃ. Ayaṃ sattamo akkhaṇo asamayo brahmacariyavāsāya.

อีกประการหนึ่ง...ฯลฯ... แต่บุคคลนี้เกิดในมัชฌิมชนบท แต่เขาเป็นคนมีปัญญาทราม เป็นคนโง่เขลา เป็นคนใบ้ ไม่สามารถจะรู้เนื้อความแห่งสุภาษิตและทุพภาษิตได้ นี้เป็นอกขณสมัยที่ไม่ควรอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ประการที่ ๗

‘‘Puna caparaṃ…pe… ayañca puggalo majjhimesu janapadesu paccājāto hoti, so ca hoti paññavā ajaḷo aneḷamūgo, paṭibalo subhāsitadubbhāsitānamatthamaññātuṃ. Ayaṃ aṭṭhamo akkhaṇo asamayo brahmacariyavāsāya. Ime aṭṭha dhammā duppaṭivijjhā.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าไม่เสด็จอุบัติขึ้นในโลก และพระธรรมอันเป็นไปเพื่อความสงบ เป็นไปเพื่อปรินิพพาน เป็นไปเพื่อความตรัสรู้ ที่พระสุคตประกาศไว้ ก็ไม่มีแสดงอยู่ แต่บุคคลนี้เกิดในมัชฌิมชนบท และเขาเป็นผู้มีปัญญา ไม่โง่เขลา ไม่เป็นใบ้ สามารถจะรู้เนื้อความแห่งสุภาษิตและทุพภาษิตได้ นี้เป็นอกขณสมัยที่ไม่ควรอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ประการที่ ๘ ธรรม ๘ ประการเหล่านี้ตรัสรู้ได้ยาก

(Ja) ‘‘katame aṭṭha dhammā uppādetabbā? Aṭṭha mahāpurisavitakkā – appicchassāyaṃ dhammo, nāyaṃ dhammo mahicchassa. Santuṭṭhassāyaṃ dhammo, nāyaṃ dhammo asantuṭṭhassa. Pavivittassāyaṃ dhammo, nāyaṃ dhammo saṅgaṇikārāmassa. Āraddhavīriyassāyaṃ dhammo, nāyaṃ dhammo kusītassa. Upaṭṭhitasatissāyaṃ dhammo, nāyaṃ dhammo muṭṭhassatissa. Samāhitassāyaṃ dhammo, nāyaṃ dhammo asamāhitassa[Pg.250]. Paññavato ayaṃ dhammo, nāyaṃ dhammo duppaññassa. Nippapañcassāyaṃ dhammo, nāyaṃ dhammo papañcārāmassāti ime aṭṭha dhammā uppādetabbā.

(ช) ธรรม ๘ ประการที่ควรให้เกิดขึ้นเป็นไฉน? มหาปุริสวิตก ๘ ประการ คือ ธรรมนี้เป็นของผู้มีความปรารถนาน้อย ธรรมนี้มิใช่ของผู้มีความปรารถนามาก, ธรรมนี้เป็นของผู้สันโดษ ธรรมนี้มิใช่ของผู้ไม่สันโดษ, ธรรมนี้เป็นของผู้สงัด ธรรมนี้มิใช่ของผู้ยินดีในหมู่คณะ, ธรรมนี้เป็นของผู้ปรารภความเพียร ธรรมนี้มิใช่ของผู้เกียจคร้าน, ธรรมนี้เป็นของผู้มีสติตั้งมั่น ธรรมนี้มิใช่ของผู้มีสติหลงลืม, ธรรมนี้เป็นของผู้มีจิตตั้งมั่น ธรรมนี้มิใช่ของผู้มีจิตไม่ตั้งมั่น, ธรรมนี้เป็นของผู้มีปัญญา ธรรมนี้มิใช่ของผู้มีปัญญาทราม, ธรรมนี้เป็นของผู้ไม่เนิ่นช้า ธรรมนี้มิใช่ของผู้ยินดีในความเนิ่นช้า ธรรม ๘ ประการเหล่านี้ควรให้เกิดขึ้น

(Jha) ‘‘katame aṭṭha dhammā abhiññeyyā? Aṭṭha abhibhāyatanāni – ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni, ‘tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti – evaṃsaññī hoti. Idaṃ paṭhamaṃ abhibhāyatanaṃ.

(ฌ) ธรรม ๘ ประการที่ควรรู้ยิ่งเป็นไฉน? อภิภายตนะ ๘ ประการ คือ บุคคลหนึ่งมีรูปสัญญาในภายใน เห็นรูปทั้งหลายในภายนอกที่เล็กน้อย มีสีสันดีและสีสันไม่ดี ย่อมมีความสำคัญว่า ‘เราครอบงำรูปเหล่านั้นแล้ว ย่อมรู้ ย่อมเห็น’ นี้เป็นอภิภายตนะประการที่ ๑

‘‘Ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇāni, ‘tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti – evaṃsaññī hoti. Idaṃ dutiyaṃ abhibhāyatanaṃ.

บุคคลหนึ่งมีรูปสัญญาในภายใน เห็นรูปทั้งหลายในภายนอกที่ไม่มีประมาณ มีสีสันดีและสีสันไม่ดี ย่อมมีความสำคัญว่า ‘เราครอบงำรูปเหล่านั้นแล้ว ย่อมรู้ ย่อมเห็น’ นี้เป็นอภิภายตนะประการที่ ๒

‘‘Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni, ‘tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hoti. Idaṃ tatiyaṃ abhibhāyatanaṃ.

บุคคลหนึ่งมีอรูปสัญญาในภายใน เห็นรูปทั้งหลายในภายนอกที่เล็กน้อย มีสีสันดีและสีสันไม่ดี ย่อมมีความสำคัญว่า ‘เราครอบงำรูปเหล่านั้นแล้ว ย่อมรู้ ย่อมเห็น’ นี้เป็นอภิภายตนะประการที่ ๓

‘‘Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇāni, ‘tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hoti. Idaṃ catutthaṃ abhibhāyatanaṃ.

บุคคลหนึ่งมีอรูปสัญญาในภายใน เห็นรูปทั้งหลายในภายนอกที่ไม่มีประมาณ มีสีสันดีและสีสันไม่ดี ย่อมมีความสำคัญว่า ‘เราครอบงำรูปเหล่านั้นแล้ว ย่อมรู้ ย่อมเห็น’ นี้เป็นอภิภายตนะประการที่ ๔

‘‘Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati nīlāni nīlavaṇṇāni nīlanidassanāni nīlanibhāsāni. Seyyathāpi nāma umāpupphaṃ nīlaṃ nīlavaṇṇaṃ nīlanidassanaṃ nīlanibhāsaṃ. Seyyathā vā pana taṃ vatthaṃ bārāṇaseyyakaṃ ubhatobhāgavimaṭṭhaṃ nīlaṃ nīlavaṇṇaṃ nīlanidassanaṃ nīlanibhāsaṃ, evameva ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati nīlāni nīlavaṇṇāni nīlanidassanāni nīlanibhāsāni, ‘tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hoti. Idaṃ pañcamaṃ abhibhāyatanaṃ.

บุคคลผู้หนึ่งไม่มีความสำคัญในรูปภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายในภายนอกอันมีสีเขียว มีวรรณะเขียว ปรากฏเป็นสีเขียว มีแสงสีเขียว เปรียบเหมือนดอกอัญชันมีสีเขียว มีวรรณะเขียว ปรากฏเป็นสีเขียว มีแสงสีเขียว หรือเปรียบเหมือนผ้าชื่อพาราณสีไกย มีเนื้อเกลี้ยงเกลาทั้งสองข้าง มีสีเขียว มีวรรณะเขียว ปรากฏเป็นสีเขียว มีแสงสีเขียว ฉันใด บุคคลผู้หนึ่งไม่มีความสำคัญในรูปภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายในภายนอกอันมีสีเขียว มีวรรณะเขียว ปรากฏเป็นสีเขียว มีแสงสีเขียว ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมเป็นผู้มีความสำคัญอย่างนี้ว่า ‘เราครอบงำรูปเหล่านั้นแล้ว รู้ เห็นอยู่’ นี้เป็นอภิภายตนะที่ ๕

‘‘Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati pītāni pītavaṇṇāni pītanidassanāni pītanibhāsāni. Seyyathāpi nāma kaṇikārapupphaṃ pītaṃ pītavaṇṇaṃ pītanidassanaṃ pītanibhāsaṃ. Seyyathā vā pana taṃ vatthaṃ bārāṇaseyyakaṃ [Pg.251] ubhatobhāgavimaṭṭhaṃ pītaṃ pītavaṇṇaṃ pītanidassanaṃ pītanibhāsaṃ, evameva ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati pītāni pītavaṇṇāni pītanidassanāni pītanibhāsāni, ‘tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hoti. Idaṃ chaṭṭhaṃ abhibhāyatanaṃ.

บุคคลผู้หนึ่งไม่มีความสำคัญในรูปภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายในภายนอกอันมีสีเหลือง มีวรรณะเหลือง ปรากฏเป็นสีเหลือง มีแสงสีเหลือง เปรียบเหมือนดอกกรรณิการ์มีสีเหลือง มีวรรณะเหลือง ปรากฏเป็นสีเหลือง มีแสงสีเหลือง หรือเปรียบเหมือนผ้าชื่อพาราณสีไกย มีเนื้อเกลี้ยงเกลาทั้งสองข้าง มีสีเหลือง มีวรรณะเหลือง ปรากฏเป็นสีเหลือง มีแสงสีเหลือง ฉันใด บุคคลผู้หนึ่งไม่มีความสำคัญในรูปภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายในภายนอกอันมีสีเหลือง มีวรรณะเหลือง ปรากฏเป็นสีเหลือง มีแสงสีเหลือง ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมเป็นผู้มีความสำคัญอย่างนี้ว่า ‘เราครอบงำรูปเหล่านั้นแล้ว รู้ เห็นอยู่’ นี้เป็นอภิภายตนะที่ ๖

‘‘Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati lohitakāni lohitakavaṇṇāni lohitakanidassanāni lohitakanibhāsāni. Seyyathāpi nāma bandhujīvakapupphaṃ lohitakaṃ lohitakavaṇṇaṃ lohitakanidassanaṃ lohitakanibhāsaṃ, seyyathā vā pana taṃ vatthaṃ bārāṇaseyyakaṃ ubhatobhāgavimaṭṭhaṃ lohitakaṃ lohitakavaṇṇaṃ lohitakanidassanaṃ lohitakanibhāsaṃ, evameva ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati lohitakāni lohitakavaṇṇāni lohitakanidassanāni lohitakanibhāsāni, ‘tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hoti. Idaṃ sattamaṃ abhibhāyatanaṃ.

บุคคลผู้หนึ่งไม่มีความสำคัญในรูปภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายในภายนอกอันมีสีแดง มีวรรณะแดง ปรากฏเป็นสีแดง มีแสงสีแดง เปรียบเหมือนดอกบานเที่ยงมีสีแดง มีวรรณะแดง ปรากฏเป็นสีแดง มีแสงสีแดง หรือเปรียบเหมือนผ้าชื่อพาราณสีไกย มีเนื้อเกลี้ยงเกลาทั้งสองข้าง มีสีแดง มีวรรณะแดง ปรากฏเป็นสีแดง มีแสงสีแดง ฉันใด บุคคลผู้หนึ่งไม่มีความสำคัญในรูปภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายในภายนอกอันมีสีแดง มีวรรณะแดง ปรากฏเป็นสีแดง มีแสงสีแดง ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมเป็นผู้มีความสำคัญอย่างนี้ว่า ‘เราครอบงำรูปเหล่านั้นแล้ว รู้ เห็นอยู่’ นี้เป็นอภิภายตนะที่ ๗

‘‘Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati odātāni odātavaṇṇāni odātanidassanāni odātanibhāsāni. Seyyathāpi nāma osadhitārakā odātā odātavaṇṇā odātanidassanā odātanibhāsā, seyyathā vā pana taṃ vatthaṃ bārāṇaseyyakaṃ ubhatobhāgavimaṭṭhaṃ odātaṃ odātavaṇṇaṃ odātanidassanaṃ odātanibhāsaṃ, evameva ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati odātāni odātavaṇṇāni odātanidassanāni odātanibhāsāni, ‘tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hoti. Idaṃ aṭṭhamaṃ abhibhāyatanaṃ. Ime aṭṭha dhammā abhiññeyyā.

บุคคลผู้หนึ่งไม่มีความสำคัญในรูปภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายในภายนอกอันมีสีขาว มีวรรณะขาว ปรากฏเป็นสีขาว มีแสงสีขาว เปรียบเหมือนดาวประกายพรึกมีสีขาว มีวรรณะขาว ปรากฏเป็นสีขาว มีแสงสีขาว หรือเปรียบเหมือนผ้าชื่อพาราณสีไกย มีเนื้อเกลี้ยงเกลาทั้งสองข้าง มีสีขาว มีวรรณะขาว ปรากฏเป็นสีขาว มีแสงสีขาว ฉันใด บุคคลผู้หนึ่งไม่มีความสำคัญในรูปภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายในภายนอกอันมีสีขาว มีวรรณะขาว ปรากฏเป็นสีขาว มีแสงสีขาว ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมเป็นผู้มีความสำคัญอย่างนี้ว่า ‘เราครอบงำรูปเหล่านั้นแล้ว รู้ เห็นอยู่’ นี้เป็นอภิภายตนะที่ ๘ ธรรม ๘ ประการเหล่านี้เป็นธรรมที่พึงรู้ยิ่ง

(Ña) ‘‘katame aṭṭha dhammā sacchikātabbā? Aṭṭha vimokkhā – rūpī rūpāni passati. Ayaṃ paṭhamo vimokkho.

(ญ) ธรรม ๘ ประการที่พึงทำให้แจ้งเป็นไฉน วิโมกข์ ๘ ประการ คือ ๑. ผู้มีรูป ย่อมเห็นรูปทั้งหลาย นี้เป็นวิโมกข์ที่ ๑

‘‘Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati. Ayaṃ dutiyo vimokkho.

๒. บุคคลผู้หนึ่งไม่มีความสำคัญในรูปภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายในภายนอก นี้เป็นวิโมกข์ที่ ๒

‘‘Subhanteva adhimutto hoti. Ayaṃ tatiyo vimokkho.

๓. ย่อมเป็นผู้น้อมใจเชื่อว่างามทีเดียว นี้เป็นวิโมกข์ที่ ๓

‘‘Sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ catuttho vimokkho.

๔. เพราะก้าวล่วงรูปสัญญาทั้งหลายโดยประการทั้งปวง เพราะปฏิฆสัญญาทั้งหลายดับไป เพราะไม่ใส่ใจนานัตตสัญญาทั้งหลาย จึงเข้าถึงอากาสานัญจายตนะ โดยคำนึงว่า ‘อากาศไม่มีที่สุด’ อยู่ นี้เป็นวิโมกข์ที่ ๔

‘‘Sabbaso [Pg.252] ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ pañcamo vimokkho.

๕. เพราะก้าวล่วงอากาสานัญจายตนะโดยประการทั้งปวง จึงเข้าถึงวิญญาณัญจายตนะ โดยคำนึงว่า ‘วิญญาณไม่มีที่สุด’ อยู่ นี้เป็นวิโมกข์ที่ ๕

‘‘Sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ chaṭṭho vimokkho.

๖. เพราะก้าวล่วงวิญญาณัญจายตนะโดยประการทั้งปวง จึงเข้าถึงอากิญจัญญายตนะ โดยคำนึงว่า ‘ไม่มีอะไรเลย’ อยู่ นี้เป็นวิโมกข์ที่ ๖

‘‘Sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ sattamo vimokkho.

๗. เพราะก้าวล่วงอากิญจัญญายตนะโดยประการทั้งปวง จึงเข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะอยู่ นี้เป็นวิโมกข์ที่ ๗

‘‘Sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ aṭṭhamo vimokkho. Ime aṭṭha dhammā sacchikātabbā.

๘. เพราะก้าวล่วงเนวสัญญานาสัญญายตนะโดยประการทั้งปวง จึงเข้าถึงสัญญาเวทยิตนิโรธอยู่ นี้เป็นวิโมกข์ที่ ๘ ธรรม ๘ ประการเหล่านี้เป็นธรรมที่พึงทำให้แจ้ง

‘‘Iti ime asīti dhammā bhūtā tacchā tathā avitathā anaññathā sammā tathāgatena abhisambuddhā.

ธรรม ๘๐ ประการเหล่านี้เป็นของจริง เป็นของแท้ เป็นเช่นนั้น ไม่ผิดพลาด ไม่เป็นอย่างอื่น อันตถาคตตรัสรู้แล้วโดยชอบด้วยประการฉะนี้

Nava dhammā

ธรรม ๙ ประการ

359. ‘‘Nava dhammā bahukārā…pe… nava dhammā sacchikātabbā.

๓๕๙. ธรรม ๙ ประการมีอุปการะมาก ...ฯลฯ... ธรรม ๙ ประการพึงทำให้แจ้ง

(Ka) ‘‘katame nava dhammā bahukārā? Nava yonisomanasikāramūlakā dhammā, yonisomanasikaroto pāmojjaṃ jāyati, pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vedeti, sukhino cittaṃ samādhiyati, samāhite citte yathābhūtaṃ jānāti passati, yathābhūtaṃ jānaṃ passaṃ nibbindati, nibbindaṃ virajjati, virāgā vimuccati. Ime nava dhammā bahukārā.

(ก) ธรรม ๙ ประการที่มีอุปการะมากเป็นไฉน ธรรม ๙ ประการมีโยนิโสมนสิการเป็นมูล คือ เมื่อบุคคลใส่ใจโดยแยบคาย ปราโมทย์ย่อมเกิด เมื่อมีปราโมทย์ ปีติย่อมเกิด เมื่อใจมีปีติ กายย่อมสงบ ผู้มีกายสงบย่อมเสวยสุข เมื่อมีสุข จิตย่อมตั้งมั่น เมื่อจิตตั้งมั่น ย่อมรู้เห็นตามความเป็นจริง เมื่อรู้เห็นตามความเป็นจริง ย่อมเบื่อหน่าย เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น ธรรม ๙ ประการเหล่านี้มีอุปการะมาก

(Kha) ‘‘katame nava dhammā bhāvetabbā? Nava pārisuddhipadhāniyaṅgāni – sīlavisuddhi pārisuddhipadhāniyaṅgaṃ, cittavisuddhi pārisuddhipadhāniyaṅgaṃ, diṭṭhivisuddhi pārisuddhipadhāniyaṅgaṃ, kaṅkhāvitaraṇavisuddhi pārisuddhipadhāniyaṅgaṃ, maggāmaggañāṇadassana – visuddhi pārisuddhipadhāniyaṅgaṃ, paṭipadāñāṇadassanavisuddhi pārisuddhipadhāniyaṅgaṃ, ñāṇadassanavisuddhi pārisuddhipadhāniyaṅgaṃ, paññāvisuddhi pārisuddhipadhāniyaṅgaṃ, vimuttivisuddhi pārisuddhipadhāniyaṅgaṃ. Ime nava dhammā bhāvetabbā.

(ข) ธรรม ๙ ประการที่พึงเจริญเป็นไฉน องค์แห่งความเพียรเพื่อความบริสุทธิ์ ๙ ประการ คือ องค์แห่งความเพียรเพื่อความบริสุทธิ์คือศีลวิสุทธิ องค์แห่งความเพียรเพื่อความบริสุทธิ์คือจิตตวิสุทธิ องค์แห่งความเพียรเพื่อความบริสุทธิ์คือทิฏฐิวิสุทธิ องค์แห่งความเพียรเพื่อความบริสุทธิ์คือกังขาวิตรณวิสุทธิ องค์แห่งความเพียรเพื่อความบริสุทธิ์คือมัคคามัคคญาณทัสสนวิสุทธิ องค์แห่งความเพียรเพื่อความบริสุทธิ์คือปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิ องค์แห่งความเพียรเพื่อความบริสุทธิ์คือญาณทัสสนวิสุทธิ องค์แห่งความเพียรเพื่อความบริสุทธิ์คือปัญญาวสุทธิ องค์แห่งความเพียรเพื่อความบริสุทธิ์คือวิมุตติวิสุทธิ ธรรม ๙ ประการเหล่านี้พึงเจริญ

(Ga) ‘‘katame nava dhammā pariññeyyā? Nava sattāvāsā – santāvuso, sattā nānattakāyā nānattasaññino, seyyathāpi manussā ekacce ca devā ekacce ca vinipātikā. Ayaṃ paṭhamo sattāvāso.

(ค) ธรรม ๙ ประการที่ควรกำหนดรู้ เป็นไฉน? สัตตาวาส ๙ ประการ คือ ดูก่อนอาวุโส สัตว์ทั้งหลายผู้มีกายต่างกัน มีสัญญาต่างกัน มีอยู่ เหมือนอย่างมนุษย์ เทวดาบางพวก และวินิปาติกะบางพวก นี้เป็นสัตตาวาสข้อที่ ๑

‘‘Santāvuso[Pg.253], sattā nānattakāyā ekattasaññino, seyyathāpi devā brahmakāyikā paṭhamābhinibbattā. Ayaṃ dutiyo sattāvāso.

ดูก่อนอาวุโส สัตว์ทั้งหลายผู้มีกายต่างกัน มีสัญญาอย่างเดียวกัน มีอยู่ เหมือนอย่างเทวดาผู้นับเนื่องในหมู่พรหม ซึ่งเกิดในปฐมฌาน นี้เป็นสัตตาวาสข้อที่ ๒

‘‘Santāvuso, sattā ekattakāyā nānattasaññino, seyyathāpi devā ābhassarā. Ayaṃ tatiyo sattāvāso.

ดูก่อนอาวุโส สัตว์ทั้งหลายผู้มีกายอย่างเดียวกัน มีสัญญาต่างกัน มีอยู่ เหมือนอย่างเทวดาชั้นอาภัสสระ นี้เป็นสัตตาวาสข้อที่ ๓

‘‘Santāvuso, sattā ekattakāyā ekattasaññino, seyyathāpi devā subhakiṇhā. Ayaṃ catuttho sattāvāso.

ดูก่อนอาวุโส สัตว์ทั้งหลายผู้มีกายอย่างเดียวกัน มีสัญญาอย่างเดียวกัน มีอยู่ เหมือนอย่างเทวดาชั้นสุภกิณหะ นี้เป็นสัตตาวาสข้อที่ ๔

‘‘Santāvuso, sattā asaññino appaṭisaṃvedino, seyyathāpi devā asaññasattā. Ayaṃ pañcamo sattāvāso.

ดูก่อนอาวุโส สัตว์ทั้งหลายผู้ไม่มีสัญญา ไม่เสวยเวทนา มีอยู่ เหมือนอย่างเทวดาผู้เป็นอสัญญีสัตว์ นี้เป็นสัตตาวาสข้อที่ ๕

‘‘Santāvuso, sattā sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanūpagā. Ayaṃ chaṭṭho sattāvāso.

ดูก่อนอาวุโส สัตว์ทั้งหลายผู้เข้าถึงอากาสานัญจายตนะ ด้วยมนสิการว่า ‘อากาศหาที่สุดมิได้’ เพราะก้าวล่วงรูปสัญญาโดยประการทั้งปวง เพราะปฏิฆสัญญาดับไป เพราะไม่มนสิการนานัตตสัญญา มีอยู่ นี้เป็นสัตตาวาสข้อที่ ๖

‘‘Santāvuso, sattā sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanūpagā. Ayaṃ sattamo sattāvāso.

ดูก่อนอาวุโส สัตว์ทั้งหลายผู้เข้าถึงวิญญาณัญจายตนะ ด้วยมนสิการว่า ‘วิญญาณหาที่สุดมิได้’ เพราะก้าวล่วงอากาสานัญจายตนะโดยประการทั้งปวง มีอยู่ นี้เป็นสัตตาวาสข้อที่ ๗

‘‘Santāvuso, sattā sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanūpagā. Ayaṃ aṭṭhamo sattāvāso.

ดูก่อนอาวุโส สัตว์ทั้งหลายผู้เข้าถึงอากิญจัญญายตนะ ด้วยมนสิการว่า ‘ไม่มีอะไรเลย’ เพราะก้าวล่วงวิญญาณัญจายตนะโดยประการทั้งปวง มีอยู่ นี้เป็นสัตตาวาสข้อที่ ๘

‘‘Santāvuso, sattā sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanūpagā. Ayaṃ navamo sattāvāso. Ime nava dhammā pariññeyyā.

ดูก่อนอาวุโส สัตว์ทั้งหลายผู้เข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะ เพราะก้าวล่วงอากิญจัญญายตนะโดยประการทั้งปวง มีอยู่ นี้เป็นสัตตาวาสข้อที่ ๙ ธรรม ๙ ประการเหล่านี้ควรกำหนดรู้

(Gha) ‘‘katame nava dhammā pahātabbā? Nava taṇhāmūlakā dhammā – taṇhaṃ paṭicca pariyesanā, pariyesanaṃ paṭicca lābho, lābhaṃ paṭicca vinicchayo, vinicchayaṃ paṭicca chandarāgo, chandarāgaṃ paṭicca ajjhosānaṃ, ajjhosānaṃ paṭicca pariggaho, pariggahaṃ paṭicca macchariyaṃ, macchariyaṃ paṭicca ārakkho, ārakkhādhikaraṇaṃ daṇḍādānasatthādānakalahaviggahavivādatuvaṃtuvaṃpesuññamusāvādā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti. Ime nava dhammā pahātabbā.

(ฆ) ธรรม ๙ ประการที่ควรละ เป็นไฉน? ธรรม ๙ ประการมีตัณหาเป็นมูล คือ เพราะอาศัยตัณหา จึงมีการแสวงหา, เพราะอาศัยการแสวงหา จึงมีลาภ, เพราะอาศัยลาภ จึงมีความตกลงใจ, เพราะอาศัยความตกลงใจ จึงมีความกำหนัดด้วยความพอใจ, เพราะอาศัยความกำหนัดด้วยความพอใจ จึงมีความหมกมุ่น, เพราะอาศัยความหมกมุ่น จึงมีความยึดถือ, เพราะอาศัยความยึดถือ จึงมีความตระหนี่, เพราะอาศัยความตระหนี่ จึงมีการป้องกัน, เพราะเหตุแห่งการป้องกัน อกุศลธรรมอันลามกเป็นอเนก คือ การถือท่อนไม้ การถือศัสตรา การทะเลาะ การแก่งแย่ง การวิวาท การกล่าวคำว่า ‘มึง มึง’ การส่อเสียด การพูดเท็จ ย่อมเกิดขึ้น ธรรม ๙ ประการเหล่านี้ควรละ

(Ṅa) ‘‘katame [Pg.254] nava dhammā hānabhāgiyā? Nava āghātavatthūni – ‘anatthaṃ me acarī’ti āghātaṃ bandhati, ‘anatthaṃ me caratī’ti āghātaṃ bandhati, ‘anatthaṃ me carissatī’ti āghātaṃ bandhati; ‘piyassa me manāpassa anatthaṃ acarī’ti āghātaṃ bandhati…pe… ‘anatthaṃ caratī’ti āghātaṃ bandhati…pe… ‘anatthaṃ carissatī’ti āghātaṃ bandhati; ‘appiyassa me amanāpassa atthaṃ acarī’ti āghātaṃ bandhati…pe… ‘atthaṃ caratī’ti āghātaṃ bandhati…pe… ‘atthaṃ carissatī’ti āghātaṃ bandhati. Ime nava dhammā hānabhāgiyā.

(ง) ธรรม ๙ ประการที่เป็นไปในส่วนแห่งความเสื่อม เป็นไฉน? อาฆาตวัตถุ ๙ ประการ คือ ย่อมผูกอาฆาตว่า ‘ผู้นี้ได้ทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่เรา’ ย่อมผูกอาฆาตว่า ‘ผู้นี้กำลังทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่เรา’ ย่อมผูกอาฆาตว่า ‘ผู้นี้จักทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่เรา’ ย่อมผูกอาฆาตว่า ‘ผู้นี้ได้ทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่บุคคลผู้เป็นที่รักที่พอใจของเรา’ ... ย่อมผูกอาฆาตว่า ‘ผู้นี้กำลังทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่บุคคลผู้เป็นที่รักที่พอใจของเรา’ ... ย่อมผูกอาฆาตว่า ‘ผู้นี้จักทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่บุคคลผู้เป็นที่รักที่พอใจของเรา’ ย่อมผูกอาฆาตว่า ‘ผู้นี้ได้ทำสิ่งที่เป็นประโยชน์แก่บุคคลผู้ไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่พอใจของเรา’ ... ย่อมผูกอาฆาตว่า ‘ผู้นี้กำลังทำสิ่งที่เป็นประโยชน์แก่บุคคลผู้ไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่พอใจของเรา’ ... ย่อมผูกอาฆาตว่า ‘ผู้นี้จักทำสิ่งที่เป็นประโยชน์แก่บุคคลผู้ไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่พอใจของเรา’ ธรรม ๙ ประการเหล่านี้เป็นไปในส่วนแห่งความเสื่อม

(Ca) ‘‘katame nava dhammā visesabhāgiyā? Nava āghātapaṭivinayā – ‘anatthaṃ me acari, taṃ kutettha labbhā’ti āghātaṃ paṭivineti; ‘anatthaṃ me carati, taṃ kutettha labbhā’ti āghātaṃ paṭivineti; ‘anatthaṃ me carissati, taṃ kutettha labbhā’ti āghātaṃ paṭivineti; ‘piyassa me manāpassa anatthaṃ acari…pe… anatthaṃ carati…pe… anatthaṃ carissati, taṃ kutettha labbhā’ti āghātaṃ paṭivineti; ‘appiyassa me amanāpassa atthaṃ acari…pe… atthaṃ carati…pe… atthaṃ carissati, taṃ kutettha labbhā’ti āghātaṃ paṭivineti. Ime nava dhammā visesabhāgiyā.

(จ) ธรรม ๙ ประการที่เป็นไปในส่วนแห่งคุณวิเศษ เป็นไฉน? การระงับอาฆาต ๙ ประการ คือ ย่อมระงับอาฆาตว่า ‘ผู้นี้ได้ทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่เรา จะหาเหตุนั้นในผู้นี้ได้แต่ที่ไหน’ ย่อมระงับอาฆาตว่า ‘ผู้นี้กำลังทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่เรา จะหาเหตุนั้นในผู้นี้ได้แต่ที่ไหน’ ย่อมระงับอาฆาตว่า ‘ผู้นี้จักทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่เรา จะหาเหตุนั้นในผู้นี้ได้แต่ที่ไหน’ ย่อมระงับอาฆาตว่า ‘ผู้นี้ได้ทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่บุคคลผู้เป็นที่รักที่พอใจของเรา ... กำลังทำ ... จักทำ ... จะหาเหตุนั้นในผู้นี้ได้แต่ที่ไหน’ ย่อมระงับอาฆาตว่า ‘ผู้นี้ได้ทำสิ่งที่เป็นประโยชน์แก่บุคคลผู้ไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่พอใจของเรา ... กำลังทำ ... จักทำ ... จะหาเหตุนั้นในผู้นี้ได้แต่ที่ไหน’ ธรรม ๙ ประการเหล่านี้เป็นไปในส่วนแห่งคุณวิเศษ

(Cha) ‘‘katame nava dhammā duppaṭivijjhā? Nava nānattā – dhātunānattaṃ paṭicca uppajjati phassanānattaṃ, phassanānattaṃ paṭicca uppajjati vedanānānattaṃ, vedanānānattaṃ paṭicca uppajjati saññānānattaṃ, saññānānattaṃ paṭicca uppajjati saṅkappanānattaṃ, saṅkappanānattaṃ paṭicca uppajjati chandanānattaṃ, chandanānattaṃ paṭicca uppajjati pariḷāhanānattaṃ, pariḷāhanānattaṃ paṭicca uppajjati pariyesanānānattaṃ, pariyesanānānattaṃ paṭicca uppajjati lābhanānattaṃ. Ime nava dhammā duppaṭivijjhā.

(ฉ) ธรรม ๙ ประการที่ตรัสรู้ได้ยาก เป็นไฉน? ความต่างกัน ๙ ประการ คือ เพราะอาศัยความต่างกันแห่งธาตุ ความต่างกันแห่งผัสสะจึงเกิดขึ้น, เพราะอาศัยความต่างกันแห่งผัสสะ ความต่างกันแห่งเวทนาจึงเกิดขึ้น, เพราะอาศัยความต่างกันแห่งเวทนา ความต่างกันแห่งสัญญาจึงเกิดขึ้น, เพราะอาศัยความต่างกันแห่งสัญญา ความต่างกันแห่งความดำริจึงเกิดขึ้น, เพราะอาศัยความต่างกันแห่งความดำริ ความต่างกันแห่งฉันทะจึงเกิดขึ้น, เพราะอาศัยความต่างกันแห่งฉันทะ ความต่างกันแห่งความเร่าร้อนจึงเกิดขึ้น, เพราะอาศัยความต่างกันแห่งความเร่าร้อน ความต่างกันแห่งการแสวงหาจึงเกิดขึ้น, เพราะอาศัยความต่างกันแห่งการแสวงหา ความต่างกันแห่งลาภจึงเกิดขึ้น ธรรม ๙ ประการเหล่านี้ตรัสรู้ได้ยาก

(Ja) ‘‘katame nava dhammā uppādetabbā? Nava saññā – asubhasaññā, maraṇasaññā, āhārepaṭikūlasaññā, sabbalokeanabhiratisaññā, aniccasaññā, anicce dukkhasaññā, dukkhe anattasaññā, pahānasaññā, virāgasaññā. Ime nava dhammā uppādetabbā.

(ช) ธรรม ๙ ประการที่ควรให้เกิดขึ้น เป็นไฉน? สัญญา ๙ ประการ คือ อสุภสัญญา, มรณสัญญา, อาหาเรปฏิกูลสัญญา, สัพพโลเกอนภิรติสัญญา, อนิจจสัญญา, อนิจเจทุกขสัญญา, ทุกเขอนัตตสัญญา, ปหานสัญญา, วิราคสัญญา ธรรม ๙ ประการเหล่านี้ควรให้เกิดขึ้น

(Jha) ‘‘katame nava dhammā abhiññeyyā? Nava anupubbavihārā – idhāvuso, bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ [Pg.255] pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Pītiyā ca virāgā …pe… tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Sukhassa ca pahānā…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā…pe… ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati. Sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharati. Sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharati. Sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja viharati. Sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharati. Ime nava dhammā abhiññeyyā.

(ฌ) ธรรม ๙ ประการที่ควรรู้ยิ่งคืออะไรบ้าง? คือ อนุปุพพวิหาร ๙ ประการ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุในธรรมวินัยนี้ สงัดจากกาม สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว เข้าปฐมฌานที่มีวิตก วิจาร มีปีติและสุขเกิดแต่วิเวกอยู่ เพราะวิตกวิจารสงบระงับไป ... เข้าทุติยฌาน ... อยู่ เพราะปีติจางคลายไป ... เข้าตติยฌาน ... อยู่ เพราะละสุข ... เข้าจตุตถฌาน ... อยู่ เพราะก้าวล่วงรูปสัญญาโดยประการทั้งปวง ... เข้าอากาสานัญจายตนะ ... อยู่ เพราะก้าวล่วงอากาสานัญจายตนะโดยประการทั้งปวง ด้วยมนสิการว่า ‘วิญญาณไม่มีที่สุด’ เข้าวิญญาณัญจายตนะ ... อยู่ เพราะก้าวล่วงวิญญาณัญจายตนะโดยประการทั้งปวง ด้วยมนสิการว่า ‘ไม่มีอะไรเลย’ เข้าอากิญจัญญายตนะ ... อยู่ เพราะก้าวล่วงอากิญจัญญายตนะโดยประการทั้งปวง เข้าเนวสัญญานาสัญญายตนะอยู่ เพราะก้าวล่วงเนวสัญญานาสัญญายตนะโดยประการทั้งปวง เข้าสัญญาเวทยิตนิโรธอยู่ ธรรม ๙ ประการนี้ควรรู้ยิ่ง

(Ña) ‘‘katame nava dhammā sacchikātabbā? Nava anupubbanirodhā – paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannassa kāmasaññā niruddhā hoti, dutiyaṃ jhānaṃ samāpannassa vitakkavicārā niruddhā honti, tatiyaṃ jhānaṃ samāpannassa pīti niruddhā hoti, catutthaṃ jhānaṃ samāpannassa assāsapassāssā niruddhā honti, ākāsānañcāyatanaṃ samāpannassa rūpasaññā niruddhā hoti, viññāṇañcāyatanaṃ samāpannassa ākāsānañcāyatanasaññā niruddhā hoti, ākiñcaññāyatanaṃ samāpannassa viññāṇañcāyatanasaññā niruddhā hoti, nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpannassa ākiñcaññāyatanasaññā niruddhā hoti, saññāvedayitanirodhaṃ samāpannassa saññā ca vedanā ca niruddhā honti. Ime nava dhammā sacchikātabbā.

(ญ) ธรรม ๙ ประการที่ควรทำให้แจ้งคืออะไรบ้าง? คือ อนุปุพพนิโรธ ๙ ประการ คือ เมื่อบุคคลเข้าปฐมฌาน กามสัญญาย่อมดับไป เมื่อเข้าทุติยฌาน วิตกวิจารย่อมดับไป เมื่อเข้าตติยฌาน ปีติย่อมดับไป เมื่อเข้าจตุตถฌาน อัสสาสะปัสสาสะย่อมดับไป เมื่อเข้าอากาสานัญจายตนะ รูปสัญญาย่อมดับไป เมื่อเข้าวิญญาณัญจายตนะ อากาสานัญจายตนสัญญาย่อมดับไป เมื่อเข้าอากิญจัญญายตนะ วิญญาณัญจายตนสัญญาย่อมดับไป เมื่อเข้าเนวสัญญานาสัญญายตนะ อากิญจัญญายตนสัญญาย่อมดับไป เมื่อเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธ สัญญาและเวทนาย่อมดับไป ธรรม ๙ ประการนี้ควรทำให้แจ้ง

‘‘Iti ime navuti dhammā bhūtā tacchā tathā avitathā anaññathā sammā tathāgatena abhisambuddhā.

ธรรม ๙๐ ประการเหล่านี้ เป็นธรรมจริง แท้ แน่นอน ไม่ผิดพลาด ไม่เป็นอย่างอื่น ที่พระตถาคตตรัสรู้แล้วโดยชอบ ด้วยประการฉะนี้

Dasa dhammā

หมวดธรรม ๑๐ ประการ

360. ‘‘Dasa dhammā bahukārā…pe… dasa dhammā sacchikātabbā.

๓๖๐. ธรรม ๑๐ ประการมีอุปการะมาก ...ฯลฯ... ธรรม ๑๐ ประการควรทำให้แจ้ง

(Ka) ‘‘katame dasa dhammā bahukārā? Dasa nāthakaraṇādhammā – idhāvuso, bhikkhu sīlavā hoti, pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati ācāragocarasampanno, aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī samādāya sikkhati sikkhāpadesu, yaṃpāvuso, bhikkhu sīlavā hoti…pe… sikkhati sikkhāpadesu. Ayampi dhammo nāthakaraṇo.

(ก) ธรรม ๑๐ ประการที่มีอุปการะมากคืออะไรบ้าง? คือ นาถกรณธรรม ๑๐ ประการ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้มีศีล สำรวมในปาฏิโมกข์สังวร ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจร มีปกติเห็นภัยในโทษแม้เล็กน้อย สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย ดูก่อนอาวุโส การที่ภิกษุเป็นผู้มีศีล ...ฯลฯ... สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นนาถกรณธรรม

‘‘Puna [Pg.256] caparaṃ, āvuso, bhikkhu bahussuto …pe… diṭṭhiyā suppaṭividdhā, yaṃpāvuso, bhikkhu bahussuto…pe… ayampi dhammo nāthakaraṇo.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นพหูสูต ...ฯลฯ... แทงตลอดอย่างดีด้วยทิฏฐิ ดูก่อนอาวุโส การที่ภิกษุเป็นพหูสูต ...ฯลฯ... แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นนาถกรณธรรม

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu kalyāṇamitto hoti kalyāṇasahāyo kalyāṇasampavaṅko. Yaṃpāvuso, bhikkhu…pe… kalyāṇasampavaṅko. Ayampi dhammo nāthakaraṇo.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้มีกัลยาณมิตร มีกัลยาณสหาย มีกัลยาณสัมปวังก์ ดูก่อนอาวุโส การที่ภิกษุ ...ฯลฯ... มีกัลยาณสัมปวังก์ แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นนาถกรณธรรม

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu suvaco hoti sovacassakaraṇehi dhammehi samannāgato, khamo padakkhiṇaggāhī anusāsaniṃ. Yaṃpāvuso, bhikkhu…pe… anusāsaniṃ. Ayampi dhammo nāthakaraṇo.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้ว่าง่าย ประกอบด้วยธรรมที่ทำให้เป็นคนว่าง่าย เป็นผู้อดทน รับคำพร่ำสอนโดยเคารพ ดูก่อนอาวุโส การที่ภิกษุ ...ฯลฯ... รับคำพร่ำสอนโดยเคารพ แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นนาถกรณธรรม

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu yāni tāni sabrahmacārīnaṃ uccāvacāni kiṃkaraṇīyāni tattha dakkho hoti analaso tatrupāyāya vīmaṃsāya samannāgato, alaṃ kātuṃ, alaṃ saṃvidhātuṃ. Yaṃpāvuso, bhikkhu…pe… alaṃ saṃvidhātuṃ. Ayampi dhammo nāthakaraṇo.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้ขยัน ไม่เกียจคร้านในการงานน้อยใหญ่ของเพื่อนพรหมจารี ประกอบด้วยปัญญาเป็นอุบายในกิจนั้น สามารถที่จะทำ สามารถที่จะจัดได้ ดูก่อนอาวุโส การที่ภิกษุ ...ฯลฯ... สามารถที่จะจัดได้ แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นนาถกรณธรรม

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu dhammakāmo hoti piyasamudāhāro abhidhamme abhivinaye uḷārapāmojjo. Yaṃpāvuso, bhikkhu…pe… uḷārapāmojjo. Ayampi dhammo nāthakaraṇo.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้ใคร่ในธรรม มีถ้อยคำน่ารัก มีความปราโมทย์อย่างยิ่งในอภิธรรมและอภิวินัย ดูก่อนอาวุโส การที่ภิกษุ ...ฯลฯ... มีความปราโมทย์อย่างยิ่ง แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นนาถกรณธรรม

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu santuṭṭho hoti itarītarehi cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārehi. Yaṃpāvuso, bhikkhu …pe… ayampi dhammo nāthakaraṇo.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้สันโดษด้วยจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขารตามมีตามได้ ดูก่อนอาวุโส การที่ภิกษุ ...ฯลฯ... แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นนาถกรณธรรม

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu āraddhavīriyo viharati…pe… kusalesu dhammesu. Yaṃpāvuso, bhikkhu…pe… ayampi dhammo nāthakaraṇo.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้ปรารภความเพียรอยู่ ...ฯลฯ... ในกุศลธรรมทั้งหลาย ดูก่อนอาวุโส การที่ภิกษุ ...ฯลฯ... แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นนาถกรณธรรม

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu satimā hoti, paramena satinepakkena samannāgato, cirakatampi cirabhāsitampi saritā anussaritā. Yaṃpāvuso, bhikkhu…pe… ayampi dhammo nāthakaraṇo.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้มีสติ ประกอบด้วยสติและปัญญาอันยิ่ง ระลึกได้ ระลึกตามได้ถึงสิ่งที่ทำและคำที่พูดไว้นานแล้วได้ ดูก่อนอาวุโส การที่ภิกษุ ...ฯลฯ... แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นนาถกรณธรรม

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu paññavā hoti udayatthagāminiyā paññāya samannāgato, ariyāya nibbedhikāya sammā dukkhakkhayagāminiyā. Yaṃpāvuso, bhikkhu…pe… ayampi dhammo nāthakaraṇo. Ime dasa dhammā bahukārā.

ดูก่อนอาวุโส อีกประการหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้มีปัญญา ประกอบด้วยปัญญาที่เห็นความเกิดและความดับ เป็นปัญญาอันประเสริฐ ชำแรกกิเลส ให้ถึงความสิ้นทุกข์โดยชอบ ดูก่อนอาวุโส การที่ภิกษุ ...ฯลฯ... แม้ธรรมข้อนี้ก็เป็นนาถกรณธรรม ธรรม ๑๐ ประการนี้มีอุปการะมาก

(Kha) ‘‘katame [Pg.257] dasa dhammā bhāvetabbā? Dasa kasiṇāyatanāni – pathavīkasiṇameko sañjānāti uddhaṃ adho tiriyaṃ advayaṃ appamāṇaṃ. Āpokasiṇameko sañjānāti…pe… tejokasiṇameko sañjānāti… vāyokasiṇameko sañjānāti… nīlakasiṇameko sañjānāti… pītakasiṇameko sañjānāti… lohitakasiṇameko sañjānāti… odātakasiṇameko sañjānāti… ākāsakasiṇameko sañjānāti… viññāṇakasiṇameko sañjānāti uddhaṃ adho tiriyaṃ advayaṃ appamāṇaṃ. Ime dasa dhammā bhāvetabbā.

(ข) ธรรม ๑๐ ประการที่ควรเจริญคืออะไรบ้าง? คือ กสิณายตนะ ๑๐ ประการ คือ บุคคลหนึ่งย่อมรู้ปฐวีกสิณ ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง ไม่มีสอง ไม่มีประมาณ บุคคลหนึ่งย่อมรู้อาโปกสิณ ...ฯลฯ... เตโชกสิณ ... วาโยกสิณ ... นีลกสิณ ... ปีตกสิณ ... โลหิตกสิณ ... โอทาตกสิณ ... อากาสกสิณ ... บุคคลหนึ่งย่อมรู้วิญญาณกสิณ ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง ไม่มีสอง ไม่มีประมาณ ธรรม ๑๐ ประการนี้ควรเจริญ

(Ga) ‘‘katame dasa dhammā pariññeyyā? Dasāyatanāni – cakkhāyatanaṃ, rūpāyatanaṃ, sotāyatanaṃ, saddāyatanaṃ, ghānāyatanaṃ, gandhāyatanaṃ, jivhāyatanaṃ, rasāyatanaṃ, kāyāyatanaṃ, phoṭṭhabbāyatanaṃ. Ime dasa dhammā pariññeyyā.

(ค) ธรรม ๑๐ ประการที่ควรกำหนดรู้ เป็นไฉน? คือ อายตนะ ๑๐ ได้แก่ จักขวายตนะ รูปายตนะ โสตายตนะ สัททายตนะ ฆานายตนะ คันธายตนะ ชิวหายตนะ รสายตนะ กายายตนะ โผฏฐัพพายตนะ. ธรรม ๑๐ ประการเหล่านี้ควรกำหนดรู้.

(Gha) ‘‘katame dasa dhammā pahātabbā? Dasa micchattā – micchādiṭṭhi, micchāsaṅkappo, micchāvācā, micchākammanto, micchāājīvo, micchāvāyāmo, micchāsati, micchāsamādhi, micchāñāṇaṃ, micchāvimutti. Ime dasa dhammā pahātabbā.

(ฆ) ธรรม ๑๐ ประการที่ควรละ เป็นไฉน? คือ มิจฉัตตะ ๑๐ ได้แก่ มิจฉาทิฏฐิ มิจฉาสังกัปปะ มิจฉาวาจา มิจฉากัมมันตะ มิจฉาอาชีวะ มิจฉาวายามะ มิจฉาสติ มิจฉาสมาธิ มิจฉาญาณ มิจฉาวิมุตติ. ธรรม ๑๐ ประการเหล่านี้ควรละ.

(Ṅa) ‘‘katame dasa dhammā hānabhāgiyā? Dasa akusalakammapathā – pāṇātipāto, adinnādānaṃ, kāmesumicchācāro, musāvādo, pisuṇā vācā, pharusā vācā, samphappalāpo, abhijjhā, byāpādo, micchādiṭṭhi. Ime dasa dhammā hānabhāgiyā.

(ง) ธรรม ๑๐ ประการที่เป็นไปในส่วนแห่งความเสื่อม เป็นไฉน? คือ อกุศลกรรมบถ ๑๐ ได้แก่ ปาณาติบาต อทินนาทาน กาเมสุมิจฉาจาร มุสาวาท ปิสุณาวาจา ผรุสวาจา สัมผัปปลาปะ อภิชฌา พยาบาท มิจฉาทิฏฐิ. ธรรม ๑๐ ประการเหล่านี้เป็นไปในส่วนแห่งความเสื่อม.

(Ca) ‘‘katame dasa dhammā visesabhāgiyā? Dasa kusalakammapathā – pāṇātipātā veramaṇī, adinnādānā veramaṇī, kāmesumicchācārā veramaṇī, musāvādā veramaṇī, pisuṇāya vācāya veramaṇī, pharusāya vācāya veramaṇī, samphappalāpā veramaṇī, anabhijjhā, abyāpādo, sammādiṭṭhi. Ime dasa dhammā visesabhāgiyā.

(จ) ธรรม ๑๐ ประการที่เป็นไปในส่วนแห่งคุณวิเศษ เป็นไฉน? คือ กุศลกรรมบถ ๑๐ ได้แก่ เว้นจากการฆ่าสัตว์ เว้นจากการลักทรัพย์ เว้นจากการประพฤติผิดในกาม เว้นจากการพูดเท็จ เว้นจากการพูดส่อเสียด เว้นจากการพูดคำหยาบ เว้นจากการพูดเพ้อเจ้อ อนภิชฌา อพยาบาท สัมมาทิฏฐิ. ธรรม ๑๐ ประการเหล่านี้เป็นไปในส่วนแห่งคุณวิเศษ.

(Cha) ‘‘katame dasa dhammā duppaṭivijjhā? Dasa ariyavāsā – idhāvuso, bhikkhu pañcaṅgavippahīno hoti, chaḷaṅgasamannāgato, ekārakkho, caturāpasseno, paṇunnapaccekasacco, samavayasaṭṭhesano, anāvilasaṅkappo, passaddhakāyasaṅkhāro, suvimuttacitto, suvimuttapañño.

(ฉ) ธรรม ๑๐ ประการที่แทงตลอดได้ยาก เป็นไฉน? คือ อริยวาส ๑๐. ท่านผู้มีอายุ ในธรรมวินัยนี้ ภิกษุเป็นผู้ละองค์ ๕ ได้แล้ว, ประกอบด้วยองค์ ๖, มีธรรมเครื่องรักษาอย่างเดียว, มีธรรมเป็นที่พึ่ง ๔ อย่าง, มีสัจจะส่วนตัวอันบรรเทาได้แล้ว, มีการแสวงหาอันสละได้แล้ว, มีความดำริไม่ขุ่นมัว, มีกายสังขารอันสงบระงับ, มีจิตหลุดพ้นดีแล้ว, มีปัญญาหลุดพ้นดีแล้ว.

‘‘Kathañcāvuso[Pg.258], bhikkhu pañcaṅgavippahīno hoti? Idhāvuso, bhikkhuno kāmacchando pahīno hoti, byāpādo pahīno hoti, thinamiddhaṃ pahīnaṃ hoti, uddhaccakukkuccaṃ pahīnaṃ hoti, vicikicchā pahīnā hoti. Evaṃ kho, āvuso, bhikkhu pañcaṅgavippahīno hoti.

ท่านผู้มีอายุ ภิกษุเป็นผู้ละองค์ ๕ ได้แล้ว เป็นอย่างไร? ท่านผู้มีอายุ ในธรรมวินัยนี้ ภิกษุละกามฉันทะได้แล้ว ละพยาบาทได้แล้ว ละถีนมิทธะได้แล้ว ละอุทธัจจกุกกุจจะได้แล้ว ละวิจิกิจฉาได้แล้ว. ท่านผู้มีอายุ ภิกษุเป็นผู้ละองค์ ๕ ได้แล้ว เป็นอย่างนี้แล.

‘‘Kathañcāvuso, bhikkhu chaḷaṅgasamannāgato hoti? Idhāvuso, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā neva sumano hoti na dummano, upekkhako viharati sato sampajāno. Sotena saddaṃ sutvā…pe… ghānena gandhaṃ ghāyitvā… jivhāya rasaṃ sāyitvā… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā… manasā dhammaṃ viññāya neva sumano hoti na dummano, upekkhako viharati sato sampajāno. Evaṃ kho, āvuso, bhikkhu chaḷaṅgasamannāgato hoti.

ท่านผู้มีอายุ ภิกษุเป็นผู้ประกอบด้วยองค์ ๖ เป็นอย่างไร? ท่านผู้มีอายุ ในธรรมวินัยนี้ ภิกษุเห็นรูปด้วยตาแล้ว ไม่ดีใจ ไม่เสียใจ มีอุเบกขา มีสติสัมปชัญญะอยู่. ได้ยินเสียงด้วยหู...ฯลฯ... ดมกลิ่นด้วยจมูก... ลิ้มรสด้วยลิ้น... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย... รู้ธรรมารมณ์ด้วยใจแล้ว ไม่ดีใจ ไม่เสียใจ มีอุเบกขา มีสติสัมปชัญญะอยู่. ท่านผู้มีอายุ ภิกษุเป็นผู้ประกอบด้วยองค์ ๖ เป็นอย่างนี้แล.

‘‘Kathañcāvuso, bhikkhu ekārakkho hoti? Idhāvuso, bhikkhu satārakkhena cetasā samannāgato hoti. Evaṃ kho, āvuso, bhikkhu ekārakkho hoti.

ท่านผู้มีอายุ ภิกษุเป็นผู้มีธรรมเครื่องรักษาอย่างเดียว เป็นอย่างไร? ท่านผู้มีอายุ ในธรรมวินัยนี้ ภิกษุเป็นผู้ประกอบด้วยจิตอันมีสติเป็นเครื่องรักษา. ท่านผู้มีอายุ ภิกษุเป็นผู้มีธรรมเครื่องรักษาอย่างเดียว เป็นอย่างนี้แล.

‘‘Kathañcāvuso, bhikkhu caturāpasseno hoti? Idhāvuso, bhikkhu saṅkhāyekaṃ paṭisevati, saṅkhāyekaṃ adhivāseti, saṅkhāyekaṃ parivajjeti, saṅkhāyekaṃ vinodeti. Evaṃ kho, āvuso, bhikkhu caturāpasseno hoti.

ท่านผู้มีอายุ ภิกษุเป็นผู้มีธรรมเป็นที่พึ่ง ๔ อย่าง เป็นอย่างไร? ท่านผู้มีอายุ ในธรรมวินัยนี้ ภิกษุพิจารณาแล้วเสพสิ่งหนึ่ง, พิจารณาแล้วอดกลั้นสิ่งหนึ่ง, พิจารณาแล้วเว้นสิ่งหนึ่ง, พิจารณาแล้วบรรเทาสิ่งหนึ่ง. ท่านผู้มีอายุ ภิกษุเป็นผู้มีธรรมเป็นที่พึ่ง ๔ อย่าง เป็นอย่างนี้แล.

‘‘Kathañcāvuso, bhikkhu paṇunnapaccekasacco hoti? Idhāvuso, bhikkhuno yāni tāni puthusamaṇabrāhmaṇānaṃ puthupaccekasaccāni, sabbāni tāni nunnāni honti paṇunnāni cattāni vantāni muttāni pahīnāni paṭinissaṭṭhāni. Evaṃ kho, āvuso, bhikkhu paṇunnapaccekasacco hoti.

ท่านผู้มีอายุ ภิกษุเป็นผู้มีสัจจะส่วนตัวอันบรรเทาได้แล้ว เป็นอย่างไร? ท่านผู้มีอายุ บรรดาสัจจะส่วนตัวต่างๆ ของสมณพราหมณ์เป็นอันมากเหล่าใด ภิกษุในธรรมวินัยนี้ได้นำออก บรรเทา สละ คาย ปล่อย ละ สลัดคืนสัจจะส่วนตัวเหล่านั้นทั้งหมดแล้ว. ท่านผู้มีอายุ ภิกษุเป็นผู้มีสัจจะส่วนตัวอันบรรเทาได้แล้ว เป็นอย่างนี้แล.

‘‘Kathañcāvuso, bhikkhu samavayasaṭṭhesano hoti? Idhāvuso, bhikkhuno kāmesanā pahīnā hoti, bhavesanā pahīnā hoti, brahmacariyesanā paṭippassaddhā. Evaṃ kho, āvuso, bhikkhu samavayasaṭṭhesano hoti.

ท่านผู้มีอายุ ภิกษุเป็นผู้มีการแสวงหาอันสละได้แล้ว เป็นอย่างไร? ท่านผู้มีอายุ ในธรรมวินัยนี้ ภิกษุละการแสวงหากามได้แล้ว ละการแสวงหาภพได้แล้ว การแสวงหาพรหมจรรย์สงบระงับแล้ว. ท่านผู้มีอายุ ภิกษุเป็นผู้มีการแสวงหาอันสละได้แล้ว เป็นอย่างนี้แล.

‘‘Kathañcāvuso[Pg.259], bhikkhu anāvilasaṅkappā hoti? Idhāvuso, bhikkhuno kāmasaṅkappo pahīno hoti, byāpādasaṅkappo pahīno hoti, vihiṃsāsaṅkappo pahīno hoti. Evaṃ kho, āvuso, bhikkhu anāvilasaṅkappo hoti.

ท่านผู้มีอายุ ภิกษุเป็นผู้มีความดำริไม่ขุ่นมัว เป็นอย่างไร? ท่านผู้มีอายุ ในธรรมวินัยนี้ ภิกษุละกามสังกัปได้แล้ว ละพยาบาทสังกัปได้แล้ว ละวิหิงสาสังกัปได้แล้ว. ท่านผู้มีอายุ ภิกษุเป็นผู้มีความดำริไม่ขุ่นมัว เป็นอย่างนี้แล.

‘‘Kathañcāvuso, bhikkhu passaddhakāyasaṅkhāro hoti? Idhāvuso, bhikkhu sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Evaṃ kho, āvuso, bhikkhu passaddhakāyasaṅkhāro hoti.

ท่านผู้มีอายุ ภิกษุเป็นผู้มีกายสังขารอันสงบระงับ เป็นอย่างไร? ท่านผู้มีอายุ ในธรรมวินัยนี้ ภิกษุเข้าจตุตถฌาน อันไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีแต่ความบริสุทธิ์แห่งสติเพราะอุเบกขาอยู่ เพราะละสุขและทุกข์ได้ และเพราะโสมนัสและโทมนัสดับไปก่อนแล้ว. ท่านผู้มีอายุ ภิกษุเป็นผู้มีกายสังขารอันสงบระงับ เป็นอย่างนี้แล.

‘‘Kathañcāvuso, bhikkhu suvimuttacitto hoti? Idhāvuso, bhikkhuno rāgā cittaṃ vimuttaṃ hoti, dosā cittaṃ vimuttaṃ hoti, mohā cittaṃ vimuttaṃ hoti. Evaṃ kho, āvuso, bhikkhu suvimuttacitto hoti.

ท่านผู้มีอายุ ภิกษุเป็นผู้มีจิตหลุดพ้นดีแล้ว เป็นอย่างไร? ท่านผู้มีอายุ ในธรรมวินัยนี้ จิตของภิกษุหลุดพ้นแล้วจากราคะ, จิตหลุดพ้นแล้วจากโทสะ, จิตหลุดพ้นแล้วจากโมหะ. ท่านผู้มีอายุ ภิกษุเป็นผู้มีจิตหลุดพ้นดีแล้ว เป็นอย่างนี้แล.

‘‘Kathañcāvuso, bhikkhu suvimuttapañño hoti? Idhāvuso, bhikkhu ‘rāgo me pahīno ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṃkato āyatiṃ anuppādadhammo’ti pajānāti. ‘Doso me pahīno…pe… āyatiṃ anuppādadhammo’ti pajānāti. ‘Moho me pahīno …pe… āyatiṃ anuppādadhammo’ti pajānāti. Evaṃ kho, āvuso, bhikkhu suvimuttapañño hoti. Ime dasa dhammā duppaṭivijjhā.

ท่านผู้มีอายุ ภิกษุเป็นผู้มีปัญญาหลุดพ้นดีแล้ว เป็นอย่างไร? ท่านผู้มีอายุ ในธรรมวินัยนี้ ภิกษุย่อมรู้ชัดว่า ‘ราคะเราละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตาลยอดด้วน ทำให้ถึงความไม่มี ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา’. ย่อมรู้ชัดว่า ‘โทสะเราละได้แล้ว...ฯลฯ... ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา’. ย่อมรู้ชัดว่า ‘โมหะเราละได้แล้ว ...ฯลฯ... ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา’. ท่านผู้มีอายุ ภิกษุเป็นผู้มีปัญญาหลุดพ้นดีแล้ว เป็นอย่างนี้แล. ธรรม ๑๐ ประการเหล่านี้แทงตลอดได้ยาก.

(Ja) ‘‘katame dasa dhammā uppādetabbā? Dasa saññā – asubhasaññā, maraṇasaññā, āhārepaṭikūlasaññā, sabbalokeanabhiratisaññā, aniccasaññā, anicce dukkhasaññā, dukkhe anattasaññā, pahānasaññā, virāgasaññā, nirodhasaññā. Ime dasa dhammā uppādetabbā.

(ช) ธรรม ๑๐ ประการที่ควรให้เกิดขึ้น เป็นไฉน? คือ สัญญา ๑๐ ได้แก่ อสุภสัญญา มรณสัญญา อาหาเรปฏิกูลสัญญา สัพพโลเกอนภิรตสัญญา อนิจจสัญญา อนิจเจทุกขสัญญา ทุกเขอนัตตสัญญา ปหานสัญญา วิราคสัญญา นิโรธสัญญา. ธรรม ๑๐ ประการเหล่านี้ควรให้เกิดขึ้น.

(Jha) ‘‘katame dasa dhammā abhiññeyyā? Dasa nijjaravatthūni – sammādiṭṭhissa micchādiṭṭhi nijjiṇṇā hoti. Ye ca micchādiṭṭhipaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti, te cassa nijjiṇṇā honti. Sammāsaṅkappassa micchāsaṅkappo…pe… sammāvācassa micchāvācā… sammākammantassa micchākammanto… sammāājīvassa micchāājīvo… sammāvāyāmassa micchāvāyāmo… sammāsatissa micchāsati… sammāsamādhissa micchāsamādhi… sammāñāṇassa micchāñāṇaṃ nijjiṇṇaṃ hoti. Sammāvimuttissa micchāvimutti [Pg.260] nijjiṇṇā hoti. Ye ca micchāvimuttipaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti, te cassa nijjiṇṇā honti. Ime dasa dhammā abhiññeyyā.

(ฌ) ธรรม ๑๐ ประการที่ควรรู้ยิ่งเป็นไฉน คือ นิชชรวัตถุ (วัตถุเป็นที่สลัดออก) ๑๐ ประการ ได้แก่ มิจฉาทิฏฐิย่อมเสื่อมไปสำหรับผู้เป็นสัมมาทิฏฐิ และอกุศลธรรมลามกเป็นอันมากเหล่าใดเกิดขึ้นเพราะมิจฉาทิฏฐิเป็นปัจจัย อกุศลธรรมแม้เหล่านั้นของสัมมาทิฏฐิบุคคลนั้นก็เสื่อมไป มิจฉาสังกัปปะย่อมเสื่อมไปสำหรับผู้เป็นสัมมาสังกัปปะ ...ฯลฯ... มิจฉาวาจาสำหรับผู้เป็นสัมมาวาจา ... มิจฉากัมมันตะสำหรับผู้เป็นสัมมากัมมันตะ ... มิจฉาอาชีวะสำหรับผู้เป็นสัมมาอาชีวะ ... มิจฉาวายามะสำหรับผู้เป็นสัมมาวายามะ ... มิจฉาสติสำหรับผู้เป็นสัมมาสติ ... มิจฉาสมาธิสำหรับผู้เป็นสัมมาสมาธิ ... มิจฉาญาณะย่อมเสื่อมไปสำหรับผู้เป็นสัมมาญาณะ มิจฉาวิมุตติย่อมเสื่อมไปสำหรับผู้เป็นสัมมาวิมุตติ และอกุศลธรรมลามกเป็นอันมากเหล่าใดเกิดขึ้นเพราะมิจฉาวิมุตติเป็นปัจจัย อกุศลธรรมแม้เหล่านั้นของสัมมาวิมุตติบุคคลนั้นก็เสื่อมไป ธรรม ๑๐ ประการนี้ควรรู้ยิ่ง

(Ña) ‘‘katame dasa dhammā sacchikātabbā? Dasa asekkhā dhammā – asekkhā sammādiṭṭhi, asekkho sammāsaṅkappo, asekkhā sammāvācā, asekkho sammākammanto, asekkho sammāājīvo, asekkho sammāvāyāmo, asekkhā sammāsati, asekkho sammāsamādhi, asekkhaṃ sammāñāṇaṃ, asekkhā sammāvimutti. Ime dasa dhammā sacchikātabbā.

(ฎ) ธรรม ๑๐ ประการที่ควรทำให้แจ้งเป็นไฉน คือ อเสกขธรรม ๑๐ ประการ ได้แก่ สัมมาทิฏฐิที่เป็นอเสกขะ สัมมาสังกัปปะที่เป็นอเสกขะ สัมมาวาจาที่เป็นอเสกขะ สัมมากัมมันตะที่เป็นอเสกขะ สัมมาอาชีวะที่เป็นอเสกขะ สัมมาวายามะที่เป็นอเสกขะ สัมมาสติที่เป็นอเสกขะ สัมมาสมาธิที่เป็นอเสกขะ สัมมาญาณะที่เป็นอเสกขะ สัมมาวิมุตติที่เป็นอเสกขะ ธรรม ๑๐ ประการนี้ควรทำให้แจ้ง

‘‘Iti ime satadhammā bhūtā tacchā tathā avitathā anaññathā sammā tathāgatena abhisambuddhā’’ti. Idamavocāyasmā sāriputto. Attamanā te bhikkhū āyasmato sāriputtassa bhāsitaṃ abhinandunti.

ธรรม ๑๐๐ ประการเหล่านี้เป็นธรรมจริง แท้ แน่นอน ไม่ผิดพลาด ไม่เป็นอย่างอื่น อันตถาคตตรัสรู้แล้วโดยชอบ ด้วยประการฉะนี้ ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวคำนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดีต่างชื่นชมภาษิตของท่านพระสารีบุตร

Dasuttarasuttaṃ niṭṭhitaṃ ekādasamaṃ.

ทสุตตรสูตรที่ ๑๑ จบ

Pāthikavaggo niṭṭhito.

ปาฏิกวรรค จบ

Tassuddānaṃ –

อุททานของวรรคนั้น มีดังนี้

Pāthiko ca udumbaraṃ, cakkavatti aggaññakaṃ;

Sampasādanapāsādaṃ, mahāpurisalakkhaṇaṃ.

๑. ปาฏิกสูตร ๒. อุทุมพริกสูตร ๓. จักกวัตติสูตร ๔. อัคคัญญสูตร ๕. สัมปสาทนียสูตร ๖. ปาสาทิกสูตร ๗. มหาปุริสลักขณสูตร

Siṅgālāṭānāṭiyakaṃ, saṅgīti ca dasuttaraṃ;

Ekādasahi suttehi, pāthikavaggoti vuccati.

๘. สิงคาลสูตร ๙. อาฏานาฏิยสูตร ๑๐. สังคีติสูตร ๑๑. ทสุตตรสูตร เพราะเหตุที่มี ๑๑ สูตรนี้ จึงเรียกว่า ปาฏิกวรรค

Pāthikavaggapāḷi niṭṭhitā.

พระบาลีปาฏิกวรรค จบ

Tīhi vaggehi paṭimaṇḍito sakalo

ทีฆนิกายทั้งหมด ประดับด้วยวรรค ๓ วรรค

Dīghanikāyo samatto.

ทีฆนิกาย จบแล้ว