বাংলা
পালিঅট্ঠকথাটীকাঅন্ন
1101 পারাজিক পালি
1102 পাচিত্তিয় পালি
1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়)
1104 চূলবগ্গ পালি
1105 পরিবার পালি
1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১
1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২
1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা
1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়)
1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা
1206 পরিবার অট্ঠকথা
1301 সারত্থদীপনী টীকা-১
1302 সারত্থদীপনী টীকা-২
1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩
1401 দ্বেমাতিকাপালি
1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা
1403 বজিরবুদ্ধি টীকা
1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১
1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২
1406 বিনয়ালংকার টীকা-১
1407 বিনয়ালংকার টীকা-২
1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা
1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয়
1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১
1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২
1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি
1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা

8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১
8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২
8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১
8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২
8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা

8406 দীঘনিকায় (পু-বি)
8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি)
8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি)
8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি)
8410 বিনয়পিটক (পু-বি)
8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি)
8412 অট্ঠকথা (পু-বি)
8413 নিরুত্তিদীপনী
8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ
8415 অনুদীপনীপাঠ
8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ
8417 নমক্কারটীকা
8418 মহাপণামপাঠ
8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা
8420 সুতবন্দনা
8421 কমলাঞ্জলি
8422 জিনালংকার
8423 পজ্জমধু
8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী
8425 চূলগন্থবংস
8426 মহাবংস
8427 সাসনবংস
8428 কচ্চায়নব্যাকরণং
8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং
8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা)
8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা)
8432 পদরূপসিদ্ধি
8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা
8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ
8435 বুত্তোদয়পাঠ
8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ
8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা
8438 সুবোধালংকারপাঠ
8439 সুবোধালংকারটীকা
8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার
8441 লোকনীতি
8442 সুত্তন্তনীতি
8443 সূরস্সতীনীতি
8444 মহারহনীতি
8445 ধম্মনীতি
8446 কবিদপ্পণনীতি
8447 নীতিমঞ্জরী
8448 নরদক্খদীপনী
8449 চতুরারক্খদীপনী
8450 চাণক্যনীতি
8451 রসবাহিনী
8452 সীমাবিসোধনীপাঠ
8453 বেস্সন্তরগীতি
8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা
8455 থূপবংস
8456 দাঠাবংস
8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া
8458 ধাতুবংস
8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস
8460 জিনচরিতয়
8461 জিনবংসদীপং
8462 তেলকটাহগাথা
8463 মিলিদটীকা
8464 পদমঞ্জরী
8465 পদসাধনং
8466 সদ্দবিন্দুপকরণং
8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা
8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি
2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ)
2103 পাথিকবগ্গ পালি
2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ)
2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা
2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা
2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ)
2303 পাথিকবগ্গ টীকা
2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১
2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি
3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি
3103 উপরিপণ্ণাস পালি
3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১
3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২
3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা
3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা
3301 মূলপণ্ণাস টীকা
3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা
3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি
4102 নিদানবগ্গ পালি
4103 খন্ধবগ্গ পালি
4104 সলায়তনবগ্গ পালি
4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)
4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা
4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা
4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা
4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)
4301 সগাথাবগ্গ টীকা
4302 নিদানবগ্গ টীকা
4303 খন্ধবগ্গ টীকা
4304 সলায়তনবগ্গ টীকা
4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি
5102 দুকনিপাত পালি
5103 তিকনিপাত পালি
5104 চতুক্কনিপাত পালি
5105 পঞ্চকনিপাত পালি
5106 ছক্কনিপাত পালি
5107 সত্তকনিপাত পালি
5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি
5109 নবকনিপাত পালি
5110 দশকনিপাত পালি
5111 একাদশকনিপাত পালি
5201 এককনিপাত অট্ঠকথা
5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা
5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা
5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা
5301 এককনিপাত টীকা
5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা
5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা
5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি
6102 ধম্মপদ পালি
6103 উদান পালি
6104 ইতিবুত্তক পালি
6105 সুত্তনিপাত পালি
6106 বিমানবত্থু পালি
6107 পেতবত্থু পালি
6108 থেরগাথা পালি
6109 থেরীগাথা পালি
6110 অপদান পালি-১
6111 অপদান পালি-২
6112 বুদ্ধবংস পালি
6113 চরিয়াপিটক পালি
6114 জাতক পালি-১
6115 জাতক পালি-২
6116 মহানিদ্দেস পালি
6117 চূলনিদ্দেস পালি
6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি
6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি
6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি
6121 পেটকোপদেস পালি
6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা
6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১
6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২
6204 উদান অট্ঠকথা
6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা
6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১
6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২
6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা
6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা
6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১
6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২
6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা
6213 অপদান অট্ঠকথা-১
6214 অপদান অট্ঠকথা-২
6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা
6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা
6217 জাতক অট্ঠকথা-১
6218 জাতক অট্ঠকথা-২
6219 জাতক অট্ঠকথা-৩
6220 জাতক অট্ঠকথা-৪
6221 জাতক অট্ঠকথা-৫
6222 জাতক অট্ঠকথা-৬
6223 জাতক অট্ঠকথা-৭
6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা
6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা
6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১
6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২
6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা
6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা
6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি
7102 বিভঙ্গ পালি
7103 ধাতুকথা পালি
7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি
7105 কথাবত্থু পালি
7106 যমক পালি-১
7107 যমক পালি-২
7108 যমক পালি-৩
7109 পট্ঠান পালি-১
7110 পট্ঠান পালি-২
7111 পট্ঠান পালি-৩
7112 পট্ঠান পালি-৪
7113 পট্ঠান পালি-৫
7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা
7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা
7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা
7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা
7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা
7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা
7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা
7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা
7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো
7307 অভিধম্মত্থসংগহো
7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা
7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利義註複註藏外典籍
1101 巴拉基咖(波羅夷)
1102 巴吉帝亞(波逸提)
1103 大品(律藏)
1104 小品
1105 附隨
1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1
1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2
1203 巴吉帝亞(波逸提)義註
1204 大品義註(律藏)
1205 小品義註
1206 附隨義註
1301 心義燈-1
1302 心義燈-2
1303 心義燈-3
1401 疑惑度脫
1402 律攝註釋
1403 金剛智疏
1404 疑難解除疏-1
1405 疑難解除疏-2
1406 律莊嚴疏-1
1407 律莊嚴疏-2
1408 古老解惑疏
1409 律抉擇-上抉擇
1410 律抉擇疏-1
1411 律抉擇疏-2
1412 巴吉帝亞等啟請經
1413 小戒學-根本戒學

8401 清淨道論-1
8402 清淨道論-2
8403 清淨道大複註-1
8404 清淨道大複註-2
8405 清淨道論導論

8406 長部問答
8407 中部問答
8408 相應部問答
8409 增支部問答
8410 律藏問答
8411 論藏問答
8412 義注問答
8413 語言學詮釋手冊
8414 勝義顯揚
8415 隨燈論誦
8416 發趣論燈論
8417 禮敬文
8418 大禮敬文
8419 依相讚佛偈
8420 經讚
8421 蓮花供
8422 勝者莊嚴
8423 語蜜
8424 佛德偈集
8425 小史
8427 佛教史
8426 大史
8429 目犍連文法
8428 迦旃延文法
8430 文法寶鑑(詞幹篇)
8431 文法寶鑑(詞根篇)
8432 詞形成論
8433 目犍連五章
8434 應用成就讀本
8435 音韻論讀本
8436 阿毗曇燈讀本
8437 阿毗曇燈疏
8438 妙莊嚴論讀本
8439 妙莊嚴論疏
8440 初學入門義抉擇精要
8446 詩王智論
8447 智論花鬘
8445 法智論
8444 大羅漢智論
8441 世間智論
8442 經典智論
8443 勇士百智論
8450 考底利耶智論
8448 人眼燈
8449 四護衛燈
8451 妙味之流
8452 界清淨
8453 韋桑達拉頌
8454 目犍連語釋五章
8455 塔史
8456 佛牙史
8457 詞根讀本注釋
8458 舍利史
8459 象頭山寺史
8460 勝者行傳
8461 勝者宗燈
8462 油鍋偈
8463 彌蘭王問疏
8464 詞花鬘
8465 詞成就論
8466 正理滴論
8467 迦旃延詞根注
8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品
2102 大品(長部)
2103 波梨品
2201 戒蘊品註義註
2202 大品義註(長部)
2203 波梨品義註
2301 戒蘊品疏
2302 大品複註(長部)
2303 波梨品複註
2304 戒蘊品新複註-1
2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經
3102 中五十經
3103 後五十經
3201 根本五十義註-1
3202 根本五十義註-2
3203 中五十義註
3204 後五十義註
3301 根本五十經複註
3302 中五十經複註
3303 後五十經複註
4101 有偈品
4102 因緣品
4103 蘊品
4104 六處品
4105 大品(相應部)
4201 有偈品義注
4202 因緣品義注
4203 蘊品義注
4204 六處品義注
4205 大品義注(相應部)
4301 有偈品複註
4302 因緣品註
4303 蘊品複註
4304 六處品複註
4305 大品複註(相應部)
5101 一集經
5102 二集經
5103 三集經
5104 四集經
5105 五集經
5106 六集經
5107 七集經
5108 八集等經
5109 九集經
5110 十集經
5111 十一集經
5201 一集義註
5202 二、三、四集義註
5203 五、六、七集義註
5204 八、九、十、十一集義註
5301 一集複註
5302 二、三、四集複註
5303 五、六、七集複註
5304 八集等複註
6101 小誦
6102 法句經
6103 自說
6104 如是語
6105 經集
6106 天宮事
6107 餓鬼事
6108 長老偈
6109 長老尼偈
6110 譬喻-1
6111 譬喻-2
6112 諸佛史
6113 所行藏
6114 本生-1
6115 本生-2
6116 大義釋
6117 小義釋
6118 無礙解道
6119 導論
6120 彌蘭王問
6121 藏釋
6201 小誦義注
6202 法句義注-1
6203 法句義注-2
6204 自說義注
6205 如是語義註
6206 經集義注-1
6207 經集義注-2
6208 天宮事義注
6209 餓鬼事義注
6210 長老偈義注-1
6211 長老偈義注-2
6212 長老尼義注
6213 譬喻義注-1
6214 譬喻義注-2
6215 諸佛史義注
6216 所行藏義注
6217 本生義注-1
6218 本生義注-2
6219 本生義注-3
6220 本生義注-4
6221 本生義注-5
6222 本生義注-6
6223 本生義注-7
6224 大義釋義注
6225 小義釋義注
6226 無礙解道義注-1
6227 無礙解道義注-2
6228 導論義注
6301 導論複註
6302 導論明解
7101 法集論
7102 分別論
7103 界論
7104 人施設論
7105 論事
7106 雙論-1
7107 雙論-2
7108 雙論-3
7109 發趣論-1
7110 發趣論-2
7111 發趣論-3
7112 發趣論-4
7113 發趣論-5
7201 法集論義註
7202 分別論義註(迷惑冰消)
7203 五部論義註
7301 法集論根本複註
7302 分別論根本複註
7303 五論根本複註
7304 法集論複註
7305 五論複註
7306 阿毘達摩入門
7307 攝阿毘達磨義論
7308 阿毘達摩入門古複註
7309 阿毘達摩論母

English
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon PaliCommentairesSous-commentairesAutres
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-KanonKommentareSubkommentareSonstige
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैननकमेंट्रीउप-टिप्पणियाँअन्य
1101 पाराजिक पाळि
1102 पाचित्तिय पाळि
1103 महावग्ग पाळि (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळि
1105 परिवार पाळि
1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1
1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-1
1302 सारत्थदीपनी टीका-2
1303 सारत्थदीपनी टीका-3
1401 द्वेमातिकापाळि
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-1
1405 विमतिविनोदनी टीका-2
1406 विनयालंकार टीका-1
1407 विनयालंकार टीका-2
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-1
1411 विनयविनिच्छय टीका-2
1412 पाचित्यादियोजनापाळि
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-1
8402 विसुद्धिमग्ग-2
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवन्दना
8421 कमलाञ्जलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगन्थवंस
8427 सासनवंस
8426 महावंस
8429 मोग्गल्लानब्याकरणं
8428 कच्चायनब्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपञ्चिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमञ्जरी
8445 धम्मनीति
8444 महारहनीति
8441 लोकनीति
8442 सुत्तन्तनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8450 चाणक्यनीति
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8451 रसवाहिनी
8452 सीमविसोधनीपाठ
8453 वेस्सन्तरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमञ्जरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिन्दुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा
8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि
2102 महावग्ग पाळि (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळि
2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1
2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि
3102 मज्झिमपण्णास पाळि
3103 उपरिपण्णास पाळि
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि
4102 निदानवग्ग पाळि
4103 खन्धवग्ग पाळि
4104 सळायतनवग्ग पाळि
4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खन्धवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि
5102 दुकनिपात पाळि
5103 तिकनिपात पाळि
5104 चतुक्कनिपात पाळि
5105 पञ्चकनिपात पाळि
5106 छक्कनिपात पाळि
5107 सत्तकनिपात पाळि
5108 अट्ठकादिनिपात पाळि
5109 नवकनिपात पाळि
5110 दसकनिपात पाळि
5111 एकादसकनिपात पाळि
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि
6102 धम्मपद पाळि
6103 उदान पाळि
6104 इतिवुत्तक पाळि
6105 सुत्तनिपात पाळि
6106 विमानवत्थु पाळि
6107 पेतवत्थु पाळि
6108 थेरगाथा पाळि
6109 थेरीगाथा पाळि
6110 अपदान पाळि-1
6111 अपदान पाळि-2
6112 बुद्धवंस पाळि
6113 चरियापिटक पाळि
6114 जातक पाळि-1
6115 जातक पाळि-2
6116 महानिद्देस पाळि
6117 चूळनिद्देस पाळि
6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि
6119 नेत्तिप्पकरण पाळि
6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि
6121 पेटकोपदेस पाळि
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-1
6203 धम्मपद अट्ठकथा-2
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-1
6214 अपदान अट्ठकथा-2
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-1
6218 जातक अट्ठकथा-2
6219 जातक अट्ठकथा-3
6220 जातक अट्ठकथा-4
6221 जातक अट्ठकथा-5
6222 जातक अट्ठकथा-6
6223 जातक अट्ठकथा-7
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1
6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि
7102 विभङ्ग पाळि
7103 धातुकथा पाळि
7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि
7105 कथावत्थु पाळि
7106 यमक पाळि-1
7107 यमक पाळि-2
7108 यमक पाळि-3
7109 पट्ठान पाळि-1
7110 पट्ठान पाळि-2
7111 पट्ठान पाळि-3
7112 पट्ठान पाळि-4
7113 पट्ठान पाळि-5
7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका
7302 विभङ्ग-मूलटीका
7303 पञ्चपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका
7305 पञ्चपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon PaliKomentarSub-komentarLainnya
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典註釈書副註釈書その他
1101 パーラージカ・パーリ
1102 パーチッティヤ・パーリ
1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ)
1104 チューラヴァッガ・パーリ
1105 パリヴァーラ・パーリ
1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1
1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2
1203 パーチッティヤ・アッタカター
1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ)
1205 チューラヴァッガ・アッタカター
1206 パリヴァーラ・アッタカター
1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1
1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2
1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3
1401 ドヴェマーティカー・パーリ
1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター
1403 ヴァジラブッディ・ティーカー
1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1
1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2
1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1
1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2
1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー
1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ
1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1
1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2
1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ
1413 クッダシッカー-ムーラシッカー

8401 ヴィスッディマッガ-1
8402 ヴィスッディマッガ-2
8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1
8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2
8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター

8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ)
8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ)
8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ)
8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ)
8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ)
8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ)
8412 アッタカター(プ・ヴィ)
8413 ニルッティディーパニー
8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ
8415 アヌディーパニーパータ
8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ
8417 ナマッカラ・ティーカー
8418 マハーパナーマ・パータ
8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター
8420 スタヴァンダナー
8421 カマラーニャジャリ
8422 ジナランカーラ
8423 パッジャマドゥ
8424 ブッダグナガーター・ヴァリー
8425 チューラガンタヴァンサ
8427 サーサナヴァンサ
8426 マハーヴァンサ
8429 モッガラーナ・ビャーカラナン
8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン
8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー)
8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー)
8432 パダルーパシッディ
8433 モッガラーナ・パンチカー
8434 パヨーガシッディ・パータ
8435 ヴットーダヤ・パータ
8436 アビダーナッパディーピカー・パータ
8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー
8438 スボーダーランカーラ・パータ
8439 スボーダーランカーラ・ティーカー
8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ
8446 カヴィダッパナニーティ
8447 ニーティマンジャリー
8445 ダンマニーティ
8444 マハーラハニーティ
8441 ローカニーティ
8442 スタンタニーティ
8443 スーラッサティニーティ
8450 チャーナキャニーティ
8448 ナラダッカディーパニー
8449 チャトゥラーラッカディーパニー
8451 ラサヴァーヒニー
8452 シーマヴィソーダニー・パータ
8453 ヴェッサンタラ・ギーティ
8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー
8455 トゥーパヴァンサ
8456 ダーターヴァンサ
8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー
8458 ダートゥヴァンサ
8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ
8460 ジナチャリタヤ
8461 ジナヴァンサディーパン
8462 テーラカターガーター
8463 ミリダ・ティーカー
8464 パダマンジャリー
8465 パダサーダナン
8466 サッダビンドゥパカラナン
8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー
8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ
2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ)
2103 パーティカワッガ・パーリ
2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター
2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ)
2203 パーティカワッガ・アッタカター
2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー
2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ)
2303 パーティカワッガ・ティーカー
2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1
2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ
3102 マッジマパンナーサ・パーリ
3103 ウパリパンナーサ・パーリ
3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1
3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2
3203 マッジマパンナーサ・アッタカター
3204 ウパリパンナーサ・アッタカター
3301 ムーラパンナーサ・ティーカー
3302 マッジマパンナーサ・ティーカー
3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ
4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ
4103 カンダ・ワッガ・パーリ
4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ
4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ)
4201 サガーター・ワッガ・アッタカター
4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター
4203 カンダ・ワッガ・アッタカター
4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター
4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ)
4301 サガーター・ワッガ・ティーカー
4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー
4303 カンダ・ワッガ・ティーカー
4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー
4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ)
5101 エーカカニパータ・パーリ
5102 ドゥカニパータ・パーリ
5103 ティカニパータ・パーリ
5104 チャトゥッカニパータ・パーリ
5105 パンチャカニパータ・パーリ
5106 チャッカニパータ・パーリ
5107 サッタカニパータ・パーリ
5108 アッタカーディニパータ・パーリ
5109 ナヴァカニパータ・パーリ
5110 ダサカニパータ・パーリ
5111 エーカーダサカニパータ・パーリ
5201 エーカカニパータ・アッタカター
5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター
5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター
5204 アッタカーディニパータ・アッタカター
5301 エーカカニパータ・ティーカー
5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー
5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー
5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ
6102 ダンマパダ・パーリ
6103 ウダーナ・パーリ
6104 イティヴッタカ・パーリ
6105 スッタニパータ・パーリ
6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ
6107 ペーヴァットゥ・パーリ
6108 テーラガーター・パーリ
6109 テーリーガーター・パーリ
6110 アパダーナ・パーリ-1
6111 アパダーナ・パーリ-2
6112 ブッダヴァンサ・パーリ
6113 チャリヤーピタカ・パーリ
6114 ジャータカ・パーリ-1
6115 ジャータカ・パーリ-2
6116 マハーニッデーサ・パーリ
6117 チューラニッデーサ・パーリ
6118 パティサンビダーマッガ・パーリ
6119 ネッティッパカラナ・パーリ
6120 ミリンダパンハ・パーリ
6121 ペータコーパデーサ・パーリ
6201 クッダカパータ・アッタカター
6202 ダンマパダ・アッタカター-1
6203 ダンマパダ・アッタカター-2
6204 ウダーナ・アッタカター
6205 イティヴッタカ・アッタカター
6206 スッタニパータ・アッタカター-1
6207 スッタニパータ・アッタカター-2
6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター
6209 ペータヴァットゥ・アッタカター
6210 テーラガーター・アッタカター-1
6211 テーラガーター・アッタカター-2
6212 テーリーガーター・アッタカター
6213 アパダーナ・アッタカター-1
6214 アパダーナ・アッタカター-2
6215 ブッダヴァンサ・アッタカター
6216 チャリヤーピタカ・アッタカター
6217 ジャータカ・アッタカター-1
6218 ジャータカ・アッタカター-2
6219 ジャータカ・アッタカター-3
6220 ジャータカ・アッタカター-4
6221 ジャータカ・アッタカター-5
6222 ジャータカ・アッタカター-6
6223 ジャータカ・アッタカター-7
6224 マハーニッデーサ・アッタカター
6225 チューラニッデーサ・アッタカター
6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1
6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2
6228 ネッティッパカラナ・アッタカター
6301 ネッティッパカラナ・ティーカー
6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ
7102 ヴィバンガ・パーリ
7103 ダートゥカター・パーリ
7104 プッガラパンニャッティ・パーリ
7105 カター・ヴァットゥ・パーリ
7106 ヤマカ・パーリ-1
7107 ヤマカ・パーリ-2
7108 ヤマカ・パーリ-3
7109 パッターナ・パーリ-1
7110 パッターナ・パーリ-2
7111 パッターナ・パーリ-3
7112 パッターナ・パーリ-4
7113 パッターナ・パーリ-5
7201 ダンマサンガニ・アッタカター
7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター
7203 パンチャパカラナ・アッタカター
7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー
7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー
7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー
7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー
7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー
7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード
7307 アビダンマッタ・サンガホ
7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー
7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលីអដ្ឋកថាដីកាផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ
1102 បាចិត្តិយបាឡិ
1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ)
1104 ចូឡវគ្គបាឡិ
1105 បរិវារបាឡិ
1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១
1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២
1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា
1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ)
1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា
1206 បរិវារអដ្ឋកថា
1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១
1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២
1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣
1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ
1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា
1403 វជិរពុទ្ធិដីកា
1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១
1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២
1406 វិនយាលង្ការដីកា-១
1407 វិនយាលង្ការដីកា-២
1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា
1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ
1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១
1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២
1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ
1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា

8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១
8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២
8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១
8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២
8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា

8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ)
8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ)
8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ)
8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ)
8410 វិនយបិដក (បុ-វិ)
8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ)
8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ)
8413 និរុត្តិទីបនី
8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ
8415 អនុទីបនីបាឋ
8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ
8417 នមក្ការដីកា
8418 មហាបណាមបាឋ
8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា
8420 សុតវន្ទនា
8421 កមលាញ្ជលិ
8422 ជិនាលង្ការ
8423 បជ្ជមធុ
8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី
8425 ចូឡគន្ថវង្ស
8427 សាសនវង្ស
8426 មហាវង្ស
8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ
8428 កច្ចាយនព្យាករណំ
8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា)
8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា)
8432 បទរូបសិទ្ធិ
8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា
8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ
8435 វុត្តោទយបាឋ
8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ
8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា
8438 សុពោធាលង្ការបាឋ
8439 សុពោធាលង្ការដីកា
8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ
8446 កវិទប្បណនីតិ
8447 នីតិមញ្ជរី
8445 ធម្មនីតិ
8444 មហារហនីតិ
8441 លោកនីតិ
8442 សុត្តន្តនីតិ
8443 សូរស្សតិនីតិ
8450 ចាណក្យនីតិ
8448 នរទក្ខទីបនី
8449 ចតុរារក្ខទីបនី
8451 រសវាហិនី
8452 សីមវិសោធនីបាឋ
8453 វេស្សន្តរគីតិ
8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា
8455 ថូបវង្ស
8456 ទាឋាវង្ស
8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា
8458 ធាតុវង្ស
8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស
8460 ជិនចរិតយ
8461 ជិនវង្សទីបំ
8462 តេលកដាហគាថា
8463 មិលិទដីកា
8464 បទមញ្ជរី
8465 បទសាធនំ
8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ
8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា
8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ
2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ)
2103 បាថិកវគ្គបាឡិ
2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ)
2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា
2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា
2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ)
2303 បាថិកវគ្គដីកា
2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១
2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ
3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ
3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ
3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១
3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២
3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3301 មូលបណ្ណាសដីកា
3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា
3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ
4102 និទានវគ្គបាឡិ
4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ
4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ
4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)
4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា
4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា
4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា
4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)
4301 សគាថាវគ្គដីកា
4302 និទានវគ្គដីកា
4303 ខន្ធវគ្គដីកា
4304 សឡាយតនវគ្គដីកា
4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ
5102 ទុកនិបាតបាឡិ
5103 តិកនិបាតបាឡិ
5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ
5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ
5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ
5107 សត្តកនិបាតបាឡិ
5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ
5109 នវកនិបាតបាឡិ
5110 ទសកនិបាតបាឡិ
5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ
5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា
5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា
5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា
5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា
5301 ឯកកនិបាតដីកា
5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា
5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា
5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ
6102 ធម្មបទបាឡិ
6103 ឧទានបាឡិ
6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ
6105 សុត្តនិបាតបាឡិ
6106 វិមានវត្ថុបាឡិ
6107 បេតវត្ថុបាឡិ
6108 ថេរគាថាបាឡិ
6109 ថេរីគាថាបាឡិ
6110 អបទានបាឡិ-១
6111 អបទានបាឡិ-២
6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ
6113 ចរិយាបិដកបាឡិ
6114 ជាតកបាឡិ-១
6115 ជាតកបាឡិ-២
6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ
6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ
6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ
6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ
6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ
6121 បេដកោបទេសបាឡិ
6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា
6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១
6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២
6204 ឧទានអដ្ឋកថា
6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា
6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១
6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២
6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា
6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា
6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១
6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២
6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា
6213 អបទានអដ្ឋកថា-១
6214 អបទានអដ្ឋកថា-២
6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា
6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា
6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១
6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២
6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣
6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤
6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥
6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦
6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧
6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១
6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២
6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា
6301 នេត្តិប្បករណដីកា
6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ
7102 វិភង្គបាឡិ
7103 ធាតុកថាបាឡិ
7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ
7105 កថាវត្ថុបាឡិ
7106 យមកបាឡិ-១
7107 យមកបាឡិ-២
7108 យមកបាឡិ-៣
7109 បដ្ឋានបាឡិ-១
7110 បដ្ឋានបាឡិ-២
7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣
7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤
7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥
7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា
7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា
7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា
7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា
7302 វិភង្គ-មូលដីកា
7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា
7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា
7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា
7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ
7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ
7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា
7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경주석서부주석서기타
1101 빠라지카 빨리
1102 빠찟띠야 빨리
1103 마하왁가 빨리 (비나야)
1104 출라왁가 빨리
1105 빠리와라 빨리
1201 빠라지까깐다 앗타카타-1
1202 빠라지까깐다 앗타카타-2
1203 빠찟띠야 앗타카타
1204 마하왁가 앗타카타 (비나야)
1205 출라왁가 앗타카타
1206 빠리와라 앗타카타
1301 사랏타디빠니 띠까-1
1302 사랏타디빠니 띠까-2
1303 사랏타디빠니 띠까-3
1401 드베마띠까빨리
1402 위나야상가하 앗타카타
1403 와지라붓디 띠까
1404 위마띠위노다니 띠까-1
1405 위마띠위노다니 띠까-2
1406 위나야랑까라 띠까-1
1407 위나야랑까라 띠까-2
1408 깡카위따라니뿌라나 띠까
1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야
1410 위나야위닛차야 띠까-1
1411 위나야위닛차야 띠까-2
1412 빠찟땨디요자나빨리
1413 쿳닷시카-물라시카

8401 위숟디막가-1
8402 위숟디막가-2
8403 위숟디막가-마하띠까-1
8404 위숟디막가-마하띠까-2
8405 위숟디막가 니다나까타

8406 디가니까야 (뿌-위)
8407 맛지마니까야 (뿌-위)
8408 삼윳따니까야 (뿌-위)
8409 앙굳따라니까야 (뿌-위)
8410 위나야삐따까 (뿌-위)
8411 아비담마삐따까 (뿌-위)
8412 앗타카타 (뿌-위)
8413 니룻띠디빠니
8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타
8415 아누디빠니빠타
8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타
8417 나막까라띠까
8418 마하빠나마빠타
8419 락카나또 붓다토마나가타
8420 수타완다나
8421 까말란자리
8422 지나랑까라
8423 빳자마두
8424 붓다구나가타왈리
8425 출라간타왕사
8427 사사나왕사
8426 마하왕사
8429 목갈라나뱌까라낭
8428 깟차야나뱌까라낭
8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라)
8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라)
8432 빠다루빠싣디
8433 목갈라나빤찌까
8434 빠요가싣디빠타
8435 붇또다야빠타
8436 아비다나빠디피까빠타
8437 아비다나빠디피까띠까
8438 수보다랑까라빠타
8439 수보다랑까라띠까
8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라
8446 까위닷빠나니띠
8447 니띠만자리
8445 담마니띠
8444 마하라하니띠
8441 로까니띠
8442 숫딴따니띠
8443 수랏사띠니띠
8450 짜낙야니띠
8448 나라닥카디빠니
8449 짜뚜라락카디빠니
8451 라사와히니
8452 시마위소다니빠타
8453 웨산따라기띠
8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까
8455 투빠왕사
8456 다타왕사
8457 다두빠타윌라시니야
8458 다두왕사
8459 핟타와나갈라위하라왕사
8460 지나짜리따야
8461 지나왕사디빵
8462 떼라까타하가타
8463 밀리다띠까
8464 빠다만자리
8465 빠다사다낭
8466 삿다빈두빠까라낭
8467 깟차야나다두만주사
8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리
2102 마하왁가 빨리 (디가)
2103 빠티까왁가 빨리
2201 실락칸다왁가 앗타카타
2202 마하왁가 앗타카타 (디가)
2203 빠티까왁가 앗타카타
2301 실락칸다왁가 띠까
2302 마하왁가 띠까 (디가)
2303 빠티까왁가 띠까
2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1
2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리
3102 맛지마빤나사 빨리
3103 우빠리빤나사 빨리
3201 물라빤나사 앗타카타-1
3202 물라빤나사 앗타카타-2
3203 맛지마빤나사 앗타카타
3204 우빠리빤나사 앗타카타
3301 물라빤나사 띠까
3302 맛지마빤나사 띠까
3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리
4102 니다나왁가 빨리
4103 칸다왁가 빨리
4104 살라야따나왁가 빨리
4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)
4201 사가타왁가 앗타카타
4202 니다나왁가 앗타카타
4203 칸다왁가 앗타카타
4204 살라야따나왁가 앗타카타
4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)
4301 사가타왁가 띠까
4302 니다나왁가 띠까
4303 칸다왁가 띠까
4304 살라야따나왁가 띠까
4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리
5102 두까니빠따 빨리
5103 띠까니빠따 빨리
5104 짜뚝까니빠따 빨리
5105 빤짜까니빠따 빨리
5106 착까니빠따 빨리
5107 삿따까니빠따 빨리
5108 앗타까디니빠따 빨리
5109 나와까니빠따 빨리
5110 다사까니빠따 빨리
5111 에까다사까니빠따 빨리
5201 에까까니빠따 앗타카타
5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타
5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타
5204 앗타까디니빠따 앗타카타
5301 에까까니빠따 띠까
5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까
5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까
5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리
6102 담마빠다 빨리
6103 우다나 빨리
6104 이띠웃따까 빨리
6105 숫따니빠따 빨리
6106 위마나왓투 빨리
6107 베따왓투 빨리
6108 테라가타 빨리
6109 테리가타 빨리
6110 아빠다나 빨리-1
6111 아빠다나 빨리-2
6112 붓다왕사 빨리
6113 짜리야삐따까 빨리
6114 자따까 빨리-1
6115 자따까 빨리-2
6116 마하닷데사 빨리
6117 출라닷데사 빨리
6118 빠티삼비다막가 빨리
6119 넷띠빠까라나 빨리
6120 밀린다빤하 빨리
6121 뻬따꼬빠데사 빨리
6201 쿳닥까빠타 앗타카타
6202 담마빠다 앗타카타-1
6203 담마빠다 앗타카타-2
6204 우다나 앗타카타
6205 이띠웃따까 앗타카타
6206 숫따니빠따 앗타카타-1
6207 숫따니빠따 앗타카타-2
6208 위마나왓투 앗타카타
6209 베따왓투 앗타카타
6210 테라가타 앗타카타-1
6211 테라가타 앗타카타-2
6212 테리가타 앗타카타
6213 아빠다나 앗타카타-1
6214 아빠다나 앗타카타-2
6215 붓다왕사 앗타카타
6216 짜리야삐따까 앗타카타
6217 자따까 앗타카타-1
6218 자따까 앗타카타-2
6219 자따까 앗타카타-3
6220 자따까 앗타카타-4
6221 자따까 앗타카타-5
6222 자따까 앗타카타-6
6223 자따까 앗타카타-7
6224 마하닷데사 앗타카타
6225 출라닷데사 앗타카타
6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1
6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2
6228 넷띠빠까라나 앗타카타
6301 넷띠빠까라나 띠까
6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리
7102 위방가 빨리
7103 다뚜까타 빨리
7104 뿍갈라빤냣띠 빨리
7105 까타왓투 빨리
7106 야마까 빨리-1
7107 야마까 빨리-2
7108 야마까 빨리-3
7109 빳타나 빨리-1
7110 빳타나 빨리-2
7111 빳타나 빨리-3
7112 빳타나 빨리-4
7113 빳타나 빨리-5
7201 담마상가니 앗타카타
7202 삼모하위노다니 앗타카타
7203 빤짜빠까라나 앗타카타
7301 담마상가니-물라띠까
7302 위방가-물라띠까
7303 빤짜빠까라나-물라띠까
7304 담마상가니-아누띠까
7305 빤짜빠까라나-아누띠까
7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도
7307 아비담맛타상가호
7308 아비담마와따라-뿌라나띠까
7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີອັດຖະກະຖາຏີກາອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ
1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ
1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ)
1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ
1105 ປະລິວາລະ ປາລີ
1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1
1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2
1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ
1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ)
1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ
1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1
1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2
1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3
1401 ທເວມາຕິກາປາລີ
1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ
1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ
1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1
1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2
1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1
1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2
1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ
1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ
1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1
1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2
1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ
1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ

8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1
8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2
8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1
8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2
8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ

8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ)
8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ
8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ
8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ
8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ
8417 ນະມັກກາລະຏີກາ
8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ
8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ
8420 ສຸຕະວັນທະນາ
8421 ກະມະລາຍຈະລິ
8422 ຊິນາລັງກາລະ
8423 ປັດຊະມະທຸ
8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ
8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ
8426 ມະຫາວັງສະ
8427 ສາສະນະວັງສະ
8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ
8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ
8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ)
8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ)
8432 ປະທະຣູປະສິດທິ
8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ
8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ
8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ
8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ
8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ
8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ
8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ
8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ
8441 ໂລກະນີຕິ
8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ
8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ
8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ
8445 ທັມມະນີຕິ
8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ
8447 ນີຕິມັນຊະລີ
8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ
8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ
8450 ຈານັກຍະນີຕິ
8451 ລະສະວາຫິນີ
8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ
8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ
8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ
8455 ຖູປະວັງສະ
8456 ທາຐາວັງສະ
8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ
8458 ຘາຕຸວັງສະ
8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ
8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ
8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ
8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ
8463 ມິລິທະຏີກາ
8464 ປະທະມັນຊະລີ
8465 ປະທະສາຘະນັງ
8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ
8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ
8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ)
2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ
2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ)
2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ)
2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ
2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1
2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ
3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ
3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ
3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1
3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2
3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ
3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ
3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ
4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ
4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ
4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)
4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)
4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ
4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ
4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ
4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ
5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ
5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ
5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ
5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ
5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ
5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ
5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ
5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ
5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ
5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ
6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ
6103 ອຸທານະ ປາລີ
6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ
6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ
6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ
6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ
6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ
6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ
6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1
6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2
6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ
6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ
6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1
6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2
6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ
6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ
6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ
6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ
6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ
6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ
6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ
6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1
6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2
6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ
6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1
6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2
6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1
6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2
6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ
6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1
6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2
6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ
6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1
6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2
6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3
6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4
6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5
6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6
6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7
6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1
6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2
6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ
6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ
7102 ວິພັງຄະ ປາລີ
7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ
7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ
7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ
7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1
7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2
7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3
7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1
7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2
7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3
7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4
7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5
7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ
7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ
7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ
7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ
7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ
7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ
7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ
7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ
7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ
7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ
7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळीअट्ठकथाटीकाअन्य
1101 पाराजिक पाळी
1102 पाचित्तिय पाळी
1103 महावग्ग पाळी (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळी
1105 परिवार पाळी
1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१
1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-१
1302 सारत्थदीपनी टीका-२
1303 सारत्थदीपनी टीका-३
1401 द्वेमातिकापाळी
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-१
1405 विमतिविनोदनी टीका-२
1406 विनयालंकार टीका-१
1407 विनयालंकार टीका-२
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-१
1411 विनयविनिच्छय टीका-२
1412 पाचित्यादियोजनापाळी
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-१
8402 विसुद्धिमग्ग-२
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवंदना
8421 कमलांजलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगंथवंस
8426 महावंस
8427 सासनवंस
8428 कच्चायनव्याकरणं
8429 मोग्गल्लानव्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपंचिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार
8441 लोकनीति
8442 सुत्तंतनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8444 महारहनीति
8445 धम्मनीति
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमंजरी
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8450 चाणक्यनीति
8451 रसवाहिनी
8452 सीमाविसोधनीपाठ
8453 वेस्संतरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमंजरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिंदुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमंजुसा
8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी
2102 महावग्ग पाळी (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळी
2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खंधवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१
2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी
3102 मज्झिमपण्णास पाळी
3103 उपरिपण्णास पाळी
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी
4102 निदानवग्ग पाळी
4103 खंधवग्ग पाळी
4104 सळायतनवग्ग पाळी
4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खंधवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खंधवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी
5102 दुकनिपात पाळी
5103 तिकनिपात पाळी
5104 चतुक्कनिपात पाळी
5105 पंचकनिपात पाळी
5106 छक्कनिपात पाळी
5107 सत्तकनिपात पाळी
5108 अट्ठकादिनिपात पाळी
5109 नवकनिपात पाळी
5110 दसकनिपात पाळी
5111 एकादसकनिपात पाळी
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी
6102 धम्मपद पाळी
6103 उदान पाळी
6104 इतिवुत्तक पाळी
6105 सुत्तनिपात पाळी
6106 विमानवत्थु पाळी
6107 पेतवत्थु पाळी
6108 थेरगाथा पाळी
6109 थेरीगाथा पाळी
6110 अपदान पाळी-१
6111 अपदान पाळी-२
6112 बुद्धवंस पाळी
6113 चरियापिटक पाळी
6114 जातक पाळी-१
6115 जातक पाळी-२
6116 महानिद्देस पाळी
6117 चूळनिद्देस पाळी
6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी
6119 नेत्तिप्पकरण पाळी
6120 मिलिंदपंह पाळी
6121 पेटकोपदेस पाळी
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-१
6203 धम्मपद अट्ठकथा-२
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-१
6214 अपदान अट्ठकथा-२
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-१
6218 जातक अट्ठकथा-२
6219 जातक अट्ठकथा-३
6220 जातक अट्ठकथा-४
6221 जातक अट्ठकथा-५
6222 जातक अट्ठकथा-६
6223 जातक अट्ठकथा-७
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१
6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी
7102 विभंग पाळी
7103 धातुकथा पाळी
7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी
7105 कथावत्थु पाळी
7106 यमक पाळी-१
7107 यमक पाळी-२
7108 यमक पाळी-३
7109 पट्ठान पाळी-१
7110 पट्ठान पाळी-२
7111 पट्ठान पाळी-३
7112 पट्ठान पाळी-४
7113 पट्ठान पाळी-५
7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पंचपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसंगणी-मूलटीका
7302 विभंग-मूलटीका
7303 पंचपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसंगणी-अनुटीका
7305 पंचपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसंगहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်အဋ္ဌကထာဋီကာအခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ
1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ
1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ)
1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ
1105 ပရိဝါရ ပါဠိ
1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁
1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂
1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ
1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ)
1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ
1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁
1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂
1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃
1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ
1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ
1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ
1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁
1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂
1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁
1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂
1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ
1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ
1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁
1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂
1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ
1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ

8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁
8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂
8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁
8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂
8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ

8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ)
8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ)
8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ)
8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ)
8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ)
8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ)
8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ)
8413 နိရုတ္တိဒီပနီ
8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ
8415 အနုဒီပနီပါဌ
8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ
8417 နမက္ကာရဋီကာ
8418 မဟာပဏာမပါဌ
8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ
8420 သုတဝန္ဒနာ
8421 ကမလာဉ္ဇလိ
8422 ဇိနာလင်္ကာရ
8423 ပဇ္ဇမဓု
8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ
8425 စူဠဂန္ထဝံသ
8427 သာသနဝံသ
8426 မဟာဝံသ
8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ
8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ
8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ)
8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ)
8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ
8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ
8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ
8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ
8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ
8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ
8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ
8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ
8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ
8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ
8447 နီတိမဉ္ဇရီ
8445 ဓမ္မနီတိ
8444 မဟာရဟနီတိ
8441 လောကနီတိ
8442 သုတ္တန္တနီတိ
8443 သူရဿတိနီတိ
8450 စာဏကျနီတိ
8448 နရဒက္ခဒီပနီ
8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ
8451 ရသဝါဟိနီ
8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ
8453 ဝေဿန္တရဂီတိ
8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ
8455 ထူပဝံသ
8456 ဒါဌာဝံသ
8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ
8458 ဓါတုဝံသ
8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ
8460 ဇိနစရိတယ
8461 ဇိနဝံသဒီပံ
8462 တေလကဋာဟဂါထာ
8463 မိလိဒဋီကာ
8464 ပဒမဉ္ဇရီ
8465 ပဒသာဓနံ
8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ
8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ
8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ)
2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ
2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ)
2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ)
2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ
2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁
2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁
3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂
3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ
4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)
4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)
4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ
4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ
5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ
5103 တိကနိပါတ ပါဠိ
5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ
5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ
5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ
5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ
5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ
5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ
5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ
5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ
5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ
5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ
5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ
5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ
6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ
6103 ဥဒါန ပါဠိ
6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ
6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ
6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ
6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ
6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ
6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ
6110 အပဒါန ပါဠိ-၁
6111 အပဒါန ပါဠိ-၂
6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ
6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ
6114 ဇာတက ပါဠိ-၁
6115 ဇာတက ပါဠိ-၂
6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ
6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ
6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ
6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ
6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ
6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁
6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂
6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ
6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ
6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁
6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂
6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁
6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂
6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ
6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁
6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂
6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ
6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ
6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁
6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂
6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃
6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄
6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅
6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆
6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇
6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁
6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂
6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ
6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ
6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ
7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ
7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ
7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ
7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ
7106 ယမက ပါဠိ-၁
7107 ယမက ပါဠိ-၂
7108 ယမက ပါဠိ-၃
7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁
7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂
7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃
7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄
7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅
7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ
7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ
7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ
7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ
7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ
7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ
7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ
7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ
7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ
7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော
7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ
7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
PáliAṭṭhakathāṬīkāOutro
1101 Ofensas Graves (Pārājika)
1102 Ofensas Leves (Pācittiya)
1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga)
1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga)
1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)
1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1
1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2
1203 Comentário das Ofensas Leves
1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya
1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya
1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya
1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1
1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2
1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3
1401 Texto das Duas Matrizes
1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya
1403 Subcomentário de Vajirabuddhi
1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1
1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2
1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1
1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2
1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas
1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior
1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1
1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2
1412 Texto da Aplicação das Regras
1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental

8401 Caminho da Purificação - Vol. 1
8402 Caminho da Purificação - Vol. 2
8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1
8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2
8405 História da Origem do Caminho da Purificação

8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita)
8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita)
8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita)
8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita)
8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita)
8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita)
8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita)
8413 Elucidação da Etimologia
8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo
8415 Texto do Subcomentário Elucidativo
8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições
8417 Subcomentário da Saudação
8418 Grande Texto de Saudação
8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais
8420 Saudação com Recitação
8421 Oferenda de Lótus
8422 Ornamento dos Vencedores
8423 Mel dos Versos
8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda
8425 Pequena Crônica dos Livros
8427 Crônica do Ensinamento
8426 Grande Crônica
8429 Gramática de Moggallāna
8428 Gramática de Kaccāyana
8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras
8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes
8432 Realização das Formas das Palavras
8433 Comentário de Moggallāna
8434 Texto sobre a Realização da Aplicação
8435 Texto sobre a Origem dos Versos
8436 Texto do Dicionário Iluminado
8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado
8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão
8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão
8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra
8446 Ética do Poeta
8447 Coleção de Ética
8445 Ética do Dhamma
8444 Grande Ética Secreta
8441 Ética do Mundo
8442 Ética dos Suttas
8443 Ética do Herói
8450 Ética de Cāṇakya
8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens
8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções
8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes
8452 Texto sobre a Purificação dos Limites
8453 Canto de Vessantara
8454 Explicação do Comentário de Moggallāna
8455 Crônica das Estupas
8456 Crônica da Relíquia do Dente
8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos
8458 Crônica das Relíquias
8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla
8460 História do Vencedor
8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores
8462 Versos da Panela de Óleo
8463 Subcomentário de Milinda
8464 Cacho de Flores de Palavras
8465 Realização das Palavras
8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática
8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana
8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha
2102 Grande Seção - Dīgha
2103 Seção de Pāthika - Dīgha
2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha
2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha
2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1
2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima
3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima
3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima
3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1
3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2
3203 Comentário dos Cinquenta Médios
3204 Comentário dos Cinquenta Superiores
3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais
3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios
3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta
4102 Seção das Causas - Saṃyutta
4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta
4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta
4105 Grande Seção - Saṃyutta
4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta
4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara
5102 Grupos de Dois - Aṅguttara
5103 Grupos de Três - Aṅguttara
5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara
5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara
5106 Grupos de Seis - Aṅguttara
5107 Grupos de Sete - Aṅguttara
5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara
5109 Grupos de Nove - Aṅguttara
5110 Grupos de Dez - Aṅguttara
5111 Grupos de Onze - Aṅguttara
5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.
5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha)
6102 Versos do Dhamma (Dhammapada)
6103 Exclamações Inspiradas (Udāna)
6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka)
6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta)
6106 Histórias das Mansões Celestiais
6107 Histórias dos Fantasmas
6108 Versos dos Monges Anciãos
6109 Versos das Monjas Anciãs
6110 Histórias Passadas - Vol. 1
6111 Histórias Passadas - Vol. 2
6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa)
6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka)
6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6116 Grande Exposição (Mahāniddesa)
6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa)
6118 Caminho da Discriminação Analítica
6119 O Guia (Nettippakaraṇa)
6120 As Perguntas de Milinda
6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)
6201 Comentário da Pequena Leitura
6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1
6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2
6204 Comentário do Udāna
6205 Comentário do Itivuttaka
6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1
6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2
6208 Comentário das Histórias das Mansões
6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas
6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1
6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2
6212 Comentário dos Versos das Monjas
6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1
6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2
6215 Comentário da História dos Budas
6216 Comentário do Cesto das Condutas
6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3
6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4
6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5
6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6
6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7
6224 Comentário da Grande Exposição
6225 Comentário da Pequena Exposição
6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1
6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2
6228 Comentário do Guia
6301 Subcomentário do Guia
6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī)
7102 Análise (Vibhaṅga)
7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā)
7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti)
7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu)
7106 O Livro dos Pares - Vol. 1
7107 O Livro dos Pares - Vol. 2
7108 O Livro dos Pares - Vol. 3
7109 Condições de Originação - Vol. 1
7110 Condições de Originação - Vol. 2
7111 Condições de Originação - Vol. 3
7112 Condições de Originação - Vol. 4
7113 Condições de Originação - Vol. 5
7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos
7202 Comentário que Dissipa a Confusão
7203 Comentário dos Cinco Tratados
7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos
7302 Subcomentário Principal da Análise
7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados
7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos
7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados
7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma
7307 Compêndio do Abhidhamma
7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma
7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канонКомментарииСубкомментарииДругое
1101 Параджика-пали
1102 Пачиттия-пали
1103 Махавагга-пали (Виная)
1104 Чулавагга-пали
1105 Паривара-пали
1201 Параджиканда-аттхакатха-1
1202 Параджиканда-аттхакатха-2
1203 Пачиттия-аттхакатха
1204 Махавагга-аттхакатха (Виная)
1205 Чулавагга-аттхакатха
1206 Паривара-аттхакатха
1301 Сараттхадипани-тика-1
1302 Сараттхадипани-тика-2
1303 Сараттхадипани-тика-3
1401 Двематика-пали
1402 Винаясангаха-аттхакатха
1403 Ваджирабуддхи-тика
1404 Вимативинодани-тика-1
1405 Вимативинодани-тика-2
1406 Винаяланкара-тика-1
1407 Винаяланкара-тика-2
1408 Канкхавитаранипурана-тика
1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая
1410 Винаявиниччая-тика-1
1411 Винаявиниччая-тика-2
1412 Пачиттиядийоджана-пали
1413 Кхуддасиккха-муласиккха

8401 Висуддхимагга-1
8402 Висуддхимагга-2
8403 Висуддхимагга-махатика-1
8404 Висуддхимагга-махатика-2
8405 Висуддхимагга-ниданакатха

8406 Дигханикая (пу-ви)
8407 Мадджхиманикая (пу-ви)
8408 Самъюттаникая (пу-ви)
8409 Ангуттараникая (пу-ви)
8410 Винаяпитака (пу-ви)
8411 Абхидхаммапитака (пу-ви)
8412 Аттхакатха (пу-ви)
8413 Нируттидипани
8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха
8415 Анудипанипатха
8416 Паттхануддеса дипанипатха
8417 Намаккаратика
8418 Махапанамапатха
8419 Лаккханато буддхатхоманагатха
8420 Сутавандана
8421 Камаланджали
8422 Джиналанкара
8423 Паджамадху
8424 Буддхагунагатхавали
8425 Чулагантхавамса
8427 Сасанавамса
8426 Махавамса
8429 Моггалланабьякарана
8428 Каччаянабьякарана
8430 Садданитиппакарана (падамала)
8431 Садданитиппакарана (дхатумала)
8432 Падарупасиддхи
8433 Могалланапанчика
8434 Пайогасиддхипатха
8435 Вуттодаяпатха
8436 Абхидханаппадипикапатха
8437 Абхидханаппадипикатика
8438 Субодхаланкарапатха
8439 Субодхаланкаратика
8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара
8446 Кавидаппананити
8447 Нитиманджари
8445 Дхамманити
8444 Махараханити
8441 Локанити
8442 Суттантанити
8443 Сурассатинити
8450 Чанакьянити
8448 Нарадаккхадипани
8449 Чатурараккхадипани
8451 Расавахини
8452 Симависодханипатха
8453 Вессантарагити
8454 Моггаллана вуттививаранапанчика
8455 Тхупавамса
8456 Датхавамса
8457 Дхатупатхавиласиния
8458 Дхатувамса
8459 Хаттхаванагаллавихаравамса
8460 Джиначаритая
8461 Джинавамсадипа
8462 Телакатахагатха
8463 Милидатика
8464 Падаманджари
8465 Падасадхана
8466 Саддабиндупакарана
8467 Каччаянадхатуманджуса
8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали
2102 Махавагга-пали (Дигха)
2103 Патхикавагга-пали
2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха
2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха)
2203 Патхикавагга-аттхакатха
2301 Силаккхандхавагга-тика
2302 Махавагга-тика (Дигха)
2303 Патхикавагга-тика
2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1
2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали
3102 Мадджхимапаннаса-пали
3103 Упарипаннаса-пали
3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1
3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2
3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха
3204 Упарипаннаса-аттхакатха
3301 Мулапаннаса-тика
3302 Мадджхимапаннаса-тика
3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали
4102 Ниданавагга-пали
4103 Кхандхавагга-пали
4104 Салаятанавагга-пали
4105 Махавагга-пали (Самъютта)
4201 Сагатхавагга-аттхакатха
4202 Ниданавагга-аттхакатха
4203 Кхандхавагга-аттхакатха
4204 Салаятанавагга-аттхакатха
4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)
4301 Сагатхавагга-тика
4302 Ниданавагга-тика
4303 Кхандхавагга-тика
4304 Салаятанавагга-тика
4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали
5102 Дуканипата-пали
5103 Тиканипата-пали
5104 Чатукканипата-пали
5105 Панчаканипата-пали
5106 Чхакканипата-пали
5107 Саттаканипата-пали
5108 Аттхакадинипата-пали
5109 Наваканипата-пали
5110 Дасаканипата-пали
5111 Экадасаканипата-пали
5201 Экаканипата-аттхакатха
5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха
5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха
5204 Аттхакадинипата-аттхакатха
5301 Экаканипата-тика
5302 Дука-тика-чатукканипата-тика
5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика
5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали
6102 Дхаммапада-пали
6103 Удана-пали
6104 Итивуттака-пали
6105 Суттанипата-пали
6106 Виманаваттху-пали
6107 Петаваттху-пали
6108 Тхерагатха-пали
6109 Тхеригатха-пали
6110 Ападана-пали-1
6111 Ападана-пали-2
6112 Буддхавамса-пали
6113 Чарияпитака-пали
6114 Джатака-пали-1
6115 Джатака-пали-2
6116 Маханиддеса-пали
6117 Чуланиддеса-пали
6118 Патисамбхидамагга-пали
6119 Неттиппакарана-пали
6120 Милиндапаньха-пали
6121 Петакопадеса-пали
6201 Кхуддакапатха-аттхакатха
6202 Дхаммапада-аттхакатха-1
6203 Дхаммапада-аттхакатха-2
6204 Удана-аттхакатха
6205 Итивуттака-аттхакатха
6206 Суттанипата-аттхакатха-1
6207 Суттанипата-аттхакатха-2
6208 Виманаваттху-аттхакатха
6209 Петаваттху-аттхакатха
6210 Тхерагатха-аттхакатха-1
6211 Тхерагатха-аттхакатха-2
6212 Тхеригатха-аттхакатха
6213 Ападана-аттхакатха-1
6214 Ападана-аттхакатха-2
6215 Буддхавамса-аттхакатха
6216 Чарияпитака-аттхакатха
6217 Джатака-аттхакатха-1
6218 Джатака-аттхакатха-2
6219 Джатака-аттхакатха-3
6220 Джатака-аттхакатха-4
6221 Джатака-аттхакатха-5
6222 Джатака-аттхакатха-6
6223 Джатака-аттхакатха-7
6224 Маханиддеса-аттхакатха
6225 Чуланиддеса-аттхакатха
6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1
6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2
6228 Неттиппакарана-аттхакатха
6301 Неттиппакарана-тика
6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали
7102 Вибханга-пали
7103 Дхатукатха-пали
7104 Пуггалапаннятти-пали
7105 Катхаваттху-пали
7106 Ямака-пали-1
7107 Ямака-пали-2
7108 Ямака-пали-3
7109 Паттхана-пали-1
7110 Паттхана-пали-2
7111 Паттхана-пали-3
7112 Паттхана-пали-4
7113 Паттхана-пали-5
7201 Дхаммасангани-аттхакатха
7202 Саммохивинодани-аттхакатха
7203 Панчапакарана-аттхакатха
7301 Дхаммасангани-мулатика
7302 Вибханга-мулатика
7303 Панчапакарана-мулатика
7304 Дхаммасангани-анутика
7305 Панчапакарана-анутика
7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо
7307 Абхидхамматтхасангахо
7308 Абхидхаммаватара-пуранатика
7309 Абхидхаммаматика-пали


Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

Поклонение Ему, Благословенному, Достойному, Совершенносамопробужденному.

Dīghanikāye

Дигха-никая.

Sīlakkhandhavaggaṭṭhakathā

Комментарий к разделу о нравственности (Силаккхандха-вагга-аттхакатха).

Ganthārambhakathā

Предисловие к труду.

Karuṇāsītalahadayaṃ[Pg.1], paññāpajjotavihatamohatamaṃ;

Sanarāmaralokagaruṃ, vande sugataṃ gativimuttaṃ.

Я склоняюсь перед Сугатой, чье сердце прохладно от сострадания, рассеявшим тьму невежества светильником мудрости, почитаемым миром людей и богов, освободившимся от путей перерождения.

Buddhopi buddhabhāvaṃ, bhāvetvā ceva sacchikatvā ca;

Yaṃ upagato gatamalaṃ, vande tamanuttaraṃ dhammaṃ.

Я склоняюсь перед этой непревзойденной Дхаммой, свободной от загрязнений, взрастив и реализовав которую даже Будда достиг состояния Будды.

Sugatassa orasānaṃ, puttānaṃ mārasenamathanānaṃ;

Aṭṭhannampi samūhaṃ, sirasā vande ariyasaṅghaṃ.

Головой я склоняюсь перед Благородной Сангхой — собранием восьми [типов благородных личностей], духовных сыновей Сугаты, сокрушивших воинство Мары.

Iti me pasannamatino, ratanattayavandanāmayaṃ puññaṃ;

Yaṃ suvihatantarāyo, hutvā tassānubhāvena.

Благодаря силе той заслуги, что возникла от поклонения Тройной Драгоценности, совершенного мною с чистым умом, пусть будут полностью устранены все препятствия.

Dīghassa dīghasuttaṅkitassa, nipuṇassa āgamavarassa;

Buddhānubuddhasaṃvaṇṇitassa, saddhāvahaguṇassa.

Этого превосходного собрания (агамы) — Дигха-никаи, отмеченного длинными суттами, тонкого и глубокого, восхваленного Буддой и его последователями, обладающего свойством пробуждать веру...

Atthappakāsanatthaṃ, aṭṭhakathā ādito vasisatehi;

Pañcahi yā saṅgītā, anusaṅgītā ca pacchāpi.

...ради разъяснения смысла которого был составлен комментарий (аттхакатха), изначально вопетый пятьюстами владыками ума [арахантами], а затем повторно вопетый на последующих соборах.

Sīhaḷadīpaṃ pana ābhatātha, vasinā mahāmahindena;

Ṭhapitā sīhaḷabhāsāya, dīpavāsīnamatthāya.

Поскольку затем этот комментарий был принесен на остров Ланка великим Махиндой, владыкой ума, и изложен на сингальском языке на благо жителей острова...

Apanetvāna [Pg.2] tatohaṃ, sīhaḷabhāsaṃ manoramaṃ bhāsaṃ;

Tantinayānucchavikaṃ, āropento vigatadosaṃ.

...я, устранив из него сингальский язык и переводя его на приятный уму язык [Магадхи], соответствующий методу канонических текстов и лишенный изъянов...

Samayaṃ avilomento, therānaṃ theravaṃsapadīpānaṃ;

Sunipuṇavinicchayānaṃ, mahāvihāre nivāsīnaṃ.

...не противореча воззрениям старейшин, обитающих в Махавихаре, которые являются светильниками преемственности тхер и обладают тончайшим аналитическим суждением...

Hitvā punappunāgatamatthaṃ, atthaṃ pakāsayissāmi;

Sujanassa ca tuṭṭhatthaṃ, ciraṭṭhitatthañca dhammassa.

...опустив повторяющиеся толкования, я разъясню истинный смысл ради радости добродетельных людей и ради долгого процветания Дхаммы.

Sīlakathā dhutadhammā, kammaṭṭhānāni ceva sabbāni;

Cariyāvidhānasahito, jhānasamāpattivitthāro.

Рассуждение о нравственности, аскетические практики, все объекты медитации, а также подробное изложение джхан и достижений сосредоточения вместе с описанием типов темперамента...

Sabbā ca abhiññāyo, paññāsaṅkalananicchayo ceva;

Khandhadhātāyatanindriyāni, ariyāni ceva cattāri.

...и все виды сверхзнания, анализ и определение мудрости, совокупности, элементы, сферы чувств, способности, а также четыре благородных...

Saccāni paccayākāradesanā, suparisuddhanipuṇanayā;

Avimuttatantimaggā, vipassanā bhāvanā ceva.

...истины, учение о взаимозависимом возникновении, изложенное чистейшим и тончайшим методом, и развитие прозрения, не отклоняющееся от пути канонических текстов...

Iti pana sabbaṃ yasmā, visuddhimagge mayā suparisuddhaṃ;

Vuttaṃ tasmā bhiyyo, na taṃ idha vicārayissāmi.

Поскольку все это уже было с совершенной чистотой изложено мною в „Висуддхимагге“, я не стану подробно разбирать эти темы здесь.

‘‘Majjhe visuddhimaggo, esa catunnampi āgamānañhi;

Ṭhatvā pakāsayissati, tattha yathā bhāsitaṃ atthaṃ’’.

„Ведь эта „Висуддхимагга“, находясь посреди всех четырех собраний (никай), разъяснит изложенный в них смысл именно так, как он был проповедан“.

Icceva kato tasmā, tampi gahetvāna saddhimetāya;

Aṭṭhakathāya vijānatha, dīghāgamanissitaṃ atthanti.

Именно с этой мыслью она и была составлена. Поэтому, обращаясь к ней вместе с этим комментарием, познавайте смысл, содержащийся в Дигха-никае.

Nidānakathā

Повествование о введении (Нидана-катха).

Tattha dīghāgamo nāma sīlakkhandhavaggo, mahāvaggo, pāthikavaggoti vaggato tivaggo hoti; suttato catuttiṃsasuttasaṅgaho. Tassa vaggesu sīlakkhandhavaggo ādi, suttesu brahmajālaṃ. Brahmajālassāpi ‘‘evaṃ [Pg.3] me suta’’ntiādikaṃ āyasmatā ānandena paṭhamamahāsaṅgītikāle vuttaṃ nidānamādi.

В связи с этим, так называемое Длинное собрание (Дигха-агама) по разделам делится на три части: Силаккхандха-ваггу, Маха-ваггу и Патхика-ваггу; по суттам же оно объединяет тридцать четыре сутты. Среди его разделов первым является Силаккхандха-вагга, а среди сутт — Брахмаджала-сутта. Началом же самой Брахмаджала-сутты является введение, начинающееся со слов „Так я слышал“ и произнесенное почтенным Анандой во время Первого великого собора.

Paṭhamamahāsaṅgītikathā

Повествование о Первом великом соборе.

Paṭhamamahāsaṅgīti nāma cesā kiñcāpi vinayapiṭake tantimārūḷhā, nidānakosallatthaṃ pana idhāpi evaṃ veditabbā. Dhammacakkappavattanañhi ādiṃ katvā yāva subhaddaparibbājakavinayanā katabuddhakicce, kusinārāyaṃ upavattane mallānaṃ sālavane yamakasālānamantare visākhapuṇṇamadivase paccūsasamaye anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbute bhagavati lokanāthe, bhagavato dhātubhājanadivase sannipatitānaṃ sattannaṃ bhikkhusatasahassānaṃ saṅghatthero āyasmā mahākassapo sattāhaparinibbute bhagavati subhaddena vuḍḍhapabbajitena – ‘‘alaṃ, āvuso, mā socittha, mā paridevittha, sumuttā mayaṃ tena mahāsamaṇena, upaddutā ca homa – ‘idaṃ vo kappati, idaṃ vo na kappatī’ti, idāni pana mayaṃ yaṃ icchissāma, taṃ karissāma, yaṃ na icchissāma na taṃ karissāmā’’ti (cūḷava. 437) vuttavacanamanussaranto, īdisassa ca saṅghasannipātassa puna dullabhabhāvaṃ maññamāno, ‘‘ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati, yaṃ pāpabhikkhū ‘atītasatthukaṃ pāvacana’nti maññamānā pakkhaṃ labhitvā nacirasseva saddhammaṃ antaradhāpeyyuṃ, yāva ca dhammavinayo tiṭṭhati, tāva anatītasatthukameva pāvacanaṃ hoti. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

Хотя это событие, именуемое Первым великом собором, уже включено в канонический текст Виная-питаки, тем не менее, ради глубокого понимания введения, его следует изложить и здесь в таком виде. Ибо когда Благословенный, Покровитель мира, исполнил все обязанности Будды, начиная с проповеди Дхаммачаккаппаваттана-сутты и заканчивая усмирением странника Субхадды, и ушел в париниббану без остатка цепляния (анупадисеса-ниббана-дхату) в Кусинаре, в роще сал царей Малла Упаваттана, между парой деревьев сал, на рассвете в день полнолуния месяца Весак, почтенный Махакассапа, старейшина Сангхи среди семисот тысяч бхиккху, собравшихся в день раздела святых мощей Благословенного, вспомнил слова, сказанные Субхаддой, постригшимся в преклонных годах, через семь дней после париниббаны Благословенного: „Довольно, друзья! Не печальтесь, не плачьте! Мы наконец-то избавились от этого Великого Отшельника. Мы были притесняемы им, когда он говорил: «Это вам дозволено, это вам не дозволено». Теперь же мы сможем делать то, что пожелаем, и не делать того, чего не пожелаем“. Понимая, что подобное великое собрание Сангхи в будущем будет трудно созвать вновь, и рассудив: „Ведь вполне возможно, что порочные бхиккху, думая: «Учение осталось без Учителя», соберут сторонников и вскоре приведут к исчезновению Благой Дхаммы. Но пока Дхамма и Виная пребывают, Слово Учения не остается без Учителя“. Ибо так было сказано Благословенным:

‘Yo vo, ānanda, mayā dhammo ca vinayo ca desito paññatto, so vo mamaccayena satthā’ti (dī. ni. 2.216).

„Ананда, та Дхамма и тот Виная, которые я вам преподал и установил, и будут вашим Учителем после моего ухода“.

‘Yaṃnūnāhaṃ dhammañca vinayañca saṅgāyeyyaṃ, yathayidaṃ sāsanaṃ addhaniyaṃ assa ciraṭṭhitikaṃ’.

„Что если я созову собор для воспевания Дхаммы и Винаи, дабы это Учение просуществовало долго и осталось незыблемым на века?“

Yañcāhaṃ bhagavatā –

И также [вспоминая то], как Благословенный обратился к нему:

‘Dhāressasi pana me tvaṃ, kassapa, sāṇāni paṃsukūlāni nibbasanānī’ti (saṃ. ni. 2.154) vatvā cīvare sādhāraṇaparibhogena.

„Будешь ли ты носить, Кассапа, мои поношенные грубые одежды из пеньки?“, — и, сказав так, почтил его совместным использованием своего монашеского облачения.

‘Ahaṃ, bhikkhave, yāvadeva ākaṅkhāmi vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ [Pg.4] jhānaṃ upasampajja viharāmi; kassapopi, bhikkhave, yāvadeva, ākaṅkhati vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharatī’ti (saṃ. ni. 2.152).

„Бхиккху, когда бы я ни пожелал, отстранившись от чувственных удовольствий, отстранившись от неблагих состояний ума, я вхожу и пребываю в первой джхане, сопровождаемой направлением и удержанием мысли, рожденной от уединения, исполненной радости и счастья. И Кассапа, бхиккху, когда бы ни пожелал, отстранившись от чувственных удовольствий, отстранившись от неблагих состояний ума, входит и пребывает в первой джхане, сопровождаемой направлением и удержанием мысли, рожденной от уединения, исполненной радости и счастья“.

Evamādinā nayena navānupubbavihārachaḷabhiññāppabhede uttarimanussadhamme attanā samasamaṭṭhapanena ca anuggahito, tathā ākāse pāṇiṃ cāletvā alaggacittatāya ceva candopamapaṭipadāya ca pasaṃsito, tassa kimaññaṃ āṇaṇyaṃ bhavissati. Nanu maṃ bhagavā rājā viya sakakavacaissariyānuppadānena attano kulavaṃsappatiṭṭhāpakaṃ puttaṃ ‘saddhammavaṃsappatiṭṭhāpako me ayaṃ bhavissatī’ti, mantvā iminā asādhāraṇena anuggahena anuggahesi, imāya ca uḷārāya pasaṃsāya pasaṃsīti cintayanto dhammavinayasaṅgāyanatthaṃ bhikkhūnaṃ ussāhaṃ janesi. Yathāha –

Будучи таким образом почтенным тем, что Благословенный приравнял его к самому себе в состояниях выше человеческих (уттариманусса-дхамма), включающих девять последовательных пребываний и шесть видов сверхзнания, а также восхваленным за непривязанность ума, подобную движению руки в воздухе, и за практику, подобную луне, какой иной долг мог оставаться у него? Размышляя так: „Неужели Благословенный не оказал мне эту исключительную милость и не восхвалил столь великой похвалой, подобно тому как царь, передавая свои доспехи и власть сыну, продолжающему его династию, думает: «Этот мой сын укрепит царский род» — так и Благословенный думал: «Этот Кассапа укрепит преемственность Благой Дхаммы»?“ — он пробудил в бхиккху рвение к совместному воспеванию Дхаммы и Винаи. Как сказано:

‘‘Atha kho āyasmā mahākassapo bhikkhū āmantesi – ‘ekamidāhaṃ, āvuso, samayaṃ pāvāya kusināraṃ addhānamaggappaṭipanno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehī’’ti (cūḷava. 437) sabbaṃ subhaddakaṇḍaṃ vitthārato veditabbaṃ. Atthaṃ panassa mahāparinibbānāvasāne āgataṭṭhāneyeva kathayissāma.

„Тогда почтенный Махакассапа обратился к бхиккху: «Однажды, друзья, я шел по большой дороге из Павы в Кусинару вместе с великой общиной бхиккху, насчитывавшей около пятисот бхиккху...»“ — так следует подробно понимать всю главу о Субхадде. Смысл же ее мы разъясним в том месте, где она приводится, в самом конце Махапариниббана-сутты.

Tato paraṃ āha –

После этого он сказал:

‘‘Handa mayaṃ, āvuso, dhammañca vinayañca saṅgāyāma, pure adhammo dippati, dhammo paṭibāhiyyati; pure avinayo dippati, vinayo paṭibāhiyyati; pure adhammavādino balavanto honti, dhammavādino dubbalā honti, pure avinayavādino balavanto honti, vinayavādino dubbalā hontī’’ti (cūḷava. 437).

„Давайте же, друзья, воспоем Дхамму и Винаю, пока беззаконие не восторжествовало, а Закон не оказался отвергнут; пока безнравственность не восторжествовало, а дисциплина не оказалась отвергнута; пока проповедники беззакония не обрели силу, а проповедники Закона не ослабли; пока проповедники безнравственности не обрели силу, а проповедники дисциплины не ослабли“.

Bhikkhū āhaṃsu – ‘‘tena hi, bhante, thero bhikkhū uccinatū’’ti. Thero pana sakalanavaṅgasatthusāsanapariyattidhare puthujjanasotāpannasakadāgāmianāgāmi sukkhavipassaka khīṇāsavabhikkhū anekasate, anekasahasse ca [Pg.5] vajjetvā tipiṭakasabbapariyattippabhedadhare paṭisambhidāppatte mahānubhāve yebhuyyena bhagavato etadaggaṃ āropite tevijjādibhede khīṇāsavabhikkhūyeva ekūnapañcasate pariggahesi. Ye sandhāya idaṃ vuttaṃ – ‘‘atha kho āyasmā mahākassapo ekenūnāni pañca arahantasatāni uccinī’’ti (cūḷava. 437).

Бхиккху ответили: „В таком случае, достопочтенный, пусть старейшина сам выберет бхиккху“. И старейшина, оставив в стороне многие сотни и тысячи бхиккху — как обычных людей (путхуджджана), так и сотапанн, сакадагами, анагами, а также арахантов-сукхавипассаков (не обладающих джханами), хотя все они хранили в памяти девятичастное Учение Учителя, — выбрал ровно четыреста девяносто девять арахантов, которые в совершенстве владели всеми разделами Типитаки, достигли аналитического знания (патисамбхида), обладали великим духовным могуществом, большинство из которых были удостоены Благословенным высших званий (этадагга) и обладали тремя видами ведения (тевидджа) и другими способностями. Относительно них и было сказано: „Тогда почтенный Махакассапа выбрал четыреста девяносто девять арахантов“.

Kissa pana thero ekenūnamakāsīti? Āyasmato ānandattherassa okāsakaraṇatthaṃ. Tenahāyasmatā sahāpi, vināpi, na sakkā dhammasaṅgītiṃ kātuṃ. So hāyasmā sekkho sakaraṇīyo, tasmā sahāpi na sakkā. Yasmā panassa kiñci dasabaladesitaṃ suttageyyādikaṃ appaccakkhaṃ nāma natthi. Yathāha –

Почему же старейшина выбрал на одного меньше пятисот? Чтобы оставить место для почтенного старейшины Ананды. Ибо без этого почтенного, равно как и вместе с ним [в его тогдашнем состоянии], было невозможно провести собор. Ведь этот почтенный все еще оставался учеником на пути (секкха), которому предстояло завершить свое дело [достичь арахантства], поэтому вместе с ним [в качестве секкхи] проводить собор было нельзя. С другой стороны, без него также нельзя было обойтись, поскольку для него не было ничего из проповеданного Обладающим десятью силами — будь то сутты или геи, — чего бы он не знал лично. Как он сам сказал:

‘‘Dvāsīti buddhato gaṇhiṃ, dve sahassāni bhikkhuto;

Caturāsīti sahassāni, ye me dhammā pavattino’’ti. (theragā. 1027);

„Восемьдесят две тысячи [групп Дхаммы] я принял от Будды, и две тысячи — от бхиккху; таким образом, восемьдесят четыре тысячи учений живут во мне“.

Tasmā vināpi na sakkā.

Поэтому и без него провести собор было невозможно.

Yadi evaṃ sekkhopi samāno dhammasaṅgītiyā bahukārattā therena uccinitabbo assa, atha kasmā na uccinitoti? Parūpavādavivajjanato. Thero hi āyasmante ānande ativiya vissattho ahosi, tathā hi naṃ sirasmiṃ palitesu jātesupi ‘na vāyaṃ kumārako mattamaññāsī’ti, (saṃ. ni. 2.154) kumārakavādena ovadati. Sakyakulappasuto cāyasmā tathāgatassa bhātā cūḷapituputto. Tattha keci bhikkhū chandāgamanaṃ viya maññamānā – ‘‘bahū asekkhapaṭisambhidāppatte bhikkhū ṭhapetvā ānandaṃ sekkhapaṭisambhidāppattaṃ thero uccinī’’ti upavadeyyuṃ. Taṃ parūpavādaṃ parivajjento, ‘ānandaṃ vinā dhammasaṅgītiṃ na sakkā kātuṃ, bhikkhūnaṃyeva naṃ anumatiyā gahessāmī’ti na uccini.

Если так, то, несмотря на то что он был лишь учеником (секкха), старейшина должен был выбрать его ввиду его огромной полезности для собора. Почему же он его не выбрал? Чтобы избежать упреков со стороны других. Ведь старейшина [Махакассапа] был чрезвычайно близок с почтенным Анандой. Настолько, что даже когда у Ананды уже появились седые волосы на голове, он наставлял его, называя юношей: „Этот юноша все еще не знает меры“. Кроме того, почтенный Ананда происходил из рода Шакьев, был братом Татхагаты и сыном его дяди. При таких обстоятельствах некоторые бхиккху могли бы упрекнуть его, подумав, что он проявил пристрастие: „Оставив в стороне многих арахантов, достигших аналитического знания, старейшина выбрал Ананду, который является лишь учеником (секкха)“. Желая избежать подобных упреков со стороны других и рассудив: „Без Ананды собор провести невозможно, но я приму его только с согласия самих бхиккху“, он не стал выбирать его сам.

Atha sayameva bhikkhū ānandassatthāya theraṃ yāciṃsu. Yathāha –

Тогда бхиккху сами обратились к старейшине с просьбой ради Ананды. Как сказано:

‘‘Bhikkhū āyasmantaṃ mahākassapaṃ etadavocuṃ – ‘ayaṃ, bhante, āyasmā ānando kiñcāpi sekkho abhabbo chandā dosā mohā bhayā agatiṃ gantuṃ, bahu cānena bhagavato santike dhammo ca vinayo ca pariyatto, tena hi, bhante, thero āyasmantampi [Pg.6] ānandaṃ uccinatū’ti. Atha kho āyasmā mahākassapo āyasmantampi ānandaṃ uccinī’’ti (cūḷava. 437).

„Бхиккху обратились к почтенному Махакассапе с такими словами: «Достопочтенный, хотя почтенный Ананда все еще остается учеником (секкха), он не способен сойти с праведного пути из-за пристрастия, злобы, заблуждения или страха. К тому же он изучил множество Дхаммы и Винаи в присутствии Благословенного. Поэтому, достопочтенный, пусть старейшина выберет и почтенного Ананду». И тогда почтенный Махакассапа выбрал также и почтенного Ананду“.

Evaṃ bhikkhūnaṃ anumatiyā uccinitena tenāyasmatā saddhiṃ pañcatherasatāni ahesuṃ.

Таким образом, вместе с почтенным Анандой, выбранным с согласия бхиккху, число старейшин составило ровно пятьсот.

Atha kho therānaṃ bhikkhūnaṃ etadahosi – ‘‘kattha nu kho mayaṃ dhammañca vinayañca saṅgāyeyyāmā’’ti? Atha kho therānaṃ bhikkhūnaṃ etadahosi – ‘‘rājagahaṃ kho mahāgocaraṃ pahūtasenāsanaṃ, yaṃnūna mayaṃ rājagahe vassaṃ vasantā dhammañca vinayañca saṅgāyeyyāma, na aññe bhikkhū rājagahe vassaṃ upagaccheyyu’’nti (cūḷava. 437).

Тогда у бхиккху-старейшин возникла мысль: „Где же нам воспеть Дхаммы и Винаю?“ Затем у бхиккху-старейшин возникла мысль: „Раджагаха — это место с обширными угодьями для сбора подаяния и множеством жилищ. Что если мы проведем сезон дождей в Раджагахе, воспевая Дхамму и Винаю, и пусть никакие другие бхиккху не проводят сезон дождей в Раджагахе?“

Kasmā pana nesaṃ etadahosi? ‘‘Idaṃ pana amhākaṃ thāvarakammaṃ, koci visabhāgapuggalo saṅghamajjhaṃ pavisitvā ukkoṭeyyā’’ti. Athāyasmā mahākassapo ñattidutiyena kammena sāvesi –

Почему у них возникла такая мысль? Они рассудили: „Это наше дело должно быть прочным и долговечным, но если какой-нибудь неподобающий человек проникнет в среду Сангхи, он может оспорить или нарушить его“. Тогда почтенный Махакассапа объявил об этом Сангхе посредством формального предложения, состоящего из объявления и одного оглашения (ньятти-дутия-камма):

‘‘Suṇātu me, āvuso saṅgho, yadi saṅghassa pattakallaṃ saṅgho imāni pañca bhikkhusatāni sammanneyya rājagahe vassaṃ vasantāni dhammañca vinayañca saṅgāyituṃ, na aññehi bhikkhūhi rājagahe vassaṃ vasitabba’’nti. Esā ñatti.

„Послушай меня, Сангха, друзья! Если Сангха считает это своевременным, пусть Сангха уполномочит этих пятьсот бхиккху провести сезон дождей в Раджагахе, чтобы воспеть Дхамму и Винаю, и пусть никакие другие бхиккху не проводят сезон дождей в Раджагахе“. Это есть объявление (ньятти).

‘‘Suṇātu me, āvuso saṅgho, saṅgho imāni pañcabhikkhusatāni sammanna’’ti ‘rājagahe vassaṃ vasantāni dhammañca vinayañca saṅgāyituṃ, na aññehi bhikkhūhi rājagahe vassaṃ vasitabbanti. Yassāyasmato khamati imesaṃ pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ sammuti’ rājagahe vassaṃ vasantānaṃ dhammañca vinayañca saṅgāyituṃ, na aññehi bhikkhūhi rājagahe vassaṃ vasitabbanti, so tuṇhassa; yassa nakkhamati, so bhāseyya.

„Послушай меня, Сангха, друзья! Сангха уполномочивает эти пятьсот бхиккху провести сезон дождей в Раджагахе, чтобы воспеть Дхамму и Винаю, и постановляет, что никакие другие бхиккху не должны проводить сезон дождей в Раджагахе. Тот из почтенных, кто согласен уполномочить эти пятьсот бхиккху провести сезон дождей в Раджагахе, чтобы воспеть Дхамму и Винаю, и согласен с тем, что никакие другие бхиккху не должны проводить сезон дождей в Раджагахе, пусть молчит. Тот, кто не согласен, пусть говорит“.

‘‘Sammatāni saṅghena imāni pañcabhikkhusatāni rājagahe vassaṃ vasantāni dhammañca vinayañca saṅgāyituṃ, na aññehi bhikkhūhi rājagahe vassaṃ vasitabbanti, khamati saṅghassa, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmī’’ti (cūḷava. 438).

«Сангха уполномочила эти пятьсот бхиккху провести сезон дождей (васса) в Раджагахе, чтобы провести декламацию Дхаммы и Винаи, и никакие другие бхиккху не должны проводить сезон дождей в Раджагахе. Сангха согласна с этим, поэтому она безмолвствует. Так я это и запомню».

Ayaṃ [Pg.7] pana kammavācā tathāgatassa parinibbānato ekavīsatime divase katā. Bhagavā hi visākhapuṇṇamāyaṃ paccūsasamaye parinibbuto, athassa sattāhaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ sarīraṃ gandhamālādīhi pūjayiṃsu. Evaṃ sattāhaṃ sādhukīḷanadivasā nāma ahesuṃ. Tato sattāhaṃ citakāya agginā jhāyi, sattāhaṃ sattipañjaraṃ katvā sandhāgārasālāyaṃ dhātupūjaṃ kariṃsūti, ekavīsati divasā gatā. Jeṭṭhamūlasukkapakkhapañcamiyaṃyeva dhātuyo bhājayiṃsu. Etasmiṃ dhātubhājanadivase sannipatitassa mahābhikkhusaṅghassa subhaddena vuḍḍhapabbajitena kataṃ anācāraṃ ārocetvā vuttanayeneva ca bhikkhū uccinitvā ayaṃ kammavācā katā.

Эта же каммавача была совершена на двадцать первый день после париниббаны Татхагаты. Ибо Благословенный ушел в париниббану в полнолуние месяца Весакха на рассвете, после чего в течение семи дней его золотистое тело почитали благовониями, гирляндами и прочим. Так эти семь дней стали именоваться днями священных празднеств (садхукилана). Затем в течение семи дней тело горело в огне на погребальном костре, и еще семь дней, устроив ограждение из копий, в зале собраний совершали поклонение реликвиям — так прошли двадцать один день. В пятый же день светлой половины месяца Джеттхамула разделили реликвии. В этот день раздела реликвий, поведав собравшейся великой общине бхиккху о неподобающем поведении, допущенном пожилым монахом Субхаддой, и отобрав бхиккху вышеописанным способом, совершили эту каммавачу.

Imañca pana kammavācaṃ katvā thero bhikkhū āmantesi – ‘‘āvuso, idāni tumhākaṃ cattālīsa divasā okāso kato, tato paraṃ ‘ayaṃ nāma no palibodho atthī’ti, vattuṃ na labbhā, tasmā etthantare yassa rogapalibodho vā ācariyupajjhāyapalibodho vā mātāpitupalibodho vā atthi, pattaṃ vā pana pacitabbaṃ, cīvaraṃ vā kātabbaṃ, so taṃ palibodhaṃ chinditvā taṃ karaṇīyaṃ karotū’’ti.

Совершив эту каммавачу, старейшина обратился к бхиккху: «Друзья, теперь вам дается сорок дней свободного времени. После этого нельзя будет сказать: „У нас есть такое-то препятствие (палибодха)“. Поэтому в этот промежуток времени тот, у кого есть препятствие из-за болезни, препятствие из-за обязанностей перед учителем или наставником, либо препятствие из-за обязанностей перед родителями, или кому нужно обжечь чашу, либо сшить рясу, пусть отсечет это препятствие и подготовится к исполнению своего долга».

Evañca pana vatvā thero attano pañcasatāya parisāya parivuto rājagahaṃ gato. Aññepi mahātherā attano attano parivāre gahetvā sokasallasamappitaṃ mahājanaṃ assāsetukāmā taṃ taṃ disaṃ pakkantā. Puṇṇatthero pana sattasatabhikkhuparivāro ‘tathāgatassa parinibbānaṭṭhānaṃ āgatāgataṃ mahājanaṃ assāsessāmī’ti kusinārāyaṃyeva aṭṭhāsi.

Сказав это, старейшина в сопровождении своей общины из пятисот бхиккху отправился в Раджагаху. Другие же великие старейшины, взяв свои группы учеников, разошлись в разных направлениях, желая утешить множество людей, пронзенных стрелой скорби. Старейшина же Пунна в сопровождении семисот бхиккху остался в самой Кусинаре, решив: «Я буду утешать людей, которые продолжают прибывать к месту париниббаны Татхагаты».

Āyasmā ānando yathā pubbe aparinibbutassa, evaṃ parinibbutassāpi bhagavato sayameva pattacīvaramādāya pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ yena sāvatthi tena cārikaṃ pakkāmi. Gacchato gacchato panassa parivārā bhikkhū gaṇanapathaṃ vītivattā. Tenāyasmatā gatagataṭṭhāne mahāparidevo ahosi. Anupubbena pana sāvatthimanuppatte there sāvatthivāsino manussā ‘‘thero kira āgato’’ti sutvā gandhamālādihatthā paccuggantvā – ‘‘bhante, ānanda, pubbe bhagavatā saddhiṃ āgacchatha, ajja kuhiṃ bhagavantaṃ [Pg.8] ṭhapetvā āgatatthā’’tiādīni vadamānā parodiṃsu. Buddhassa bhagavato parinibbānadivase viya mahāparidevo ahosi.

Достопочтенный Ананда, подобно тому как он делал это прежде, при жизни Благословенного, сам взял чашу и рясу ушедшего в париниббану Благословенного и вместе с пятьюстами бхиккху отправился в странствие (чарику) в сторону Саваттхи. По мере его продвижения число сопровождавших его бхиккху превзошло всякий счет. Повсюду, куда бы ни приходил достопочтенный, поднимался великий плач. Когда же старейшина постепенно достиг Саваттхи, жители города, услышав: «Говорят, прибыл старейшина», вышли ему навстречу с благовониями и гирляндами в руках и, причитая: «Достопочтенный Ананда, прежде вы приходили вместе с Благословенным, а сегодня где вы оставили Благословенного и пришли одни?», горько заплакали. Поднялся великий плач, подобный тому, что был в день париниббаны Будды, Благословенного.

Tatra sudaṃ āyasmā ānando aniccatādipaṭisaṃyuttāya dhammiyākathāya taṃ mahājanaṃ saññāpetvā jetavanaṃ pavisitvā dasabalena vasitagandhakuṭiṃ vanditvā dvāraṃ vivaritvā mañcapīṭhaṃ nīharitvā papphoṭetvā gandhakuṭiṃ sammajjitvā milātamālākacavaraṃ chaḍḍetvā mañcapīṭhaṃ atiharitvā puna yathāṭhāne ṭhapetvā bhagavato ṭhitakāle karaṇīyaṃ vattaṃ sabbamakāsi. Kurumāno ca nhānakoṭṭhakasammajjanaudakupaṭṭhāpanādikālesu gandhakuṭiṃ vanditvā – ‘‘nanu bhagavā, ayaṃ tumhākaṃ nhānakālo, ayaṃ dhammadesanākālo, ayaṃ bhikkhūnaṃ ovādadānakālo, ayaṃ sīhaseyyakappanakālo, ayaṃ mukhadhovanakālo’’tiādinā nayena paridevamānova akāsi, yathā taṃ bhagavato guṇagaṇāmatarasaññutāya patiṭṭhitapemo ceva akhīṇāsavo ca anekesu ca jātisatasahassesu aññamaññassūpakārasañjanitacittamaddavo. Tamenaṃ aññatarā devatā – ‘‘bhante, ānanda, tumhe evaṃ paridevamānā kathaṃ aññe assāsessathā’’ti saṃvejesi. So tassā vacanena saṃviggahadayo santhambhitvā tathāgatassa parinibbānato pabhuti ṭhānanisajjabahulattā ussannadhātukaṃ kāyaṃ samassāsetuṃ dutiyadivase khīravirecanaṃ pivitvā vihāreyeva nisīdi. Yaṃ sandhāya subhena māṇavena pahitaṃ māṇavakaṃ etadavoca –

Там достопочтенный Ананда утешил и наставил тех людей беседой о Дхамме, связанной с непостоянством (аничча), вошел в монастырь Джетавана, поклонился ароматной келье (гандхакути), где обитал Обладатель десяти сил, открыл дверь, вынес кровать и стул, вытряхнул их, подмел ароматную келью, выбросил увядшие цветы и мусор, занес кровать и стул обратно и расставил их по своим местам, выполнив все обязанности, которые надлежало выполнять при жизни Благословенного. И когда наступало время подметания ванной комнаты, подготовки воды для умывания и прочего, он кланялся ароматной келье и, горько плача, причитал: «О Благословенный, разве это не время для твоего омовения? Разве это не время для твоей проповеди Дхаммы? Разве это не время для твоего наставления бхиккху? Разве это не время для твоего отдыха в позе льва? Разве это не время для твоего умывания?» — так он поступал из-за своей глубокой любви к Благословенному, основанной на познании нектарного вкуса его бесчисленных добродетелей, а также потому, что он еще не уничтожил влечения (был секкха) и обладал мягкостью сердца, взращенной взаимной помощью на протяжении сотен тысяч прошлых жизней. Тогда некое божество (девата) вселило в него благоговейный трепет (самвегу), сказав: «Достопочтенный Ананда, если вы сами так горько плачете, то как же вы сможете утешить других?» Потрясенный его словами, он взял себя в руки. Чтобы дать отдых своему телу, в котором из-за постоянного стояния и сидения со дня париниббаны Татхагаты обострился дисбаланс телесных элементов, на второй день он выпил молочное слабительное средство и остался сидеть в своей обители. Имея в виду это обстоятельство, он сказал юноше, посланному молодым человеком Субхой:

‘‘Akālo, kho māṇavaka, atthi me ajja bhesajjamattā pītā, appeva nāma svepi upasaṅkameyyāmā’’ti (dī. ni. 1.447).

«Сейчас неподходящее время, юноша. Сегодня я принял немного лекарства. Возможно, мы сможем прийти завтра, если позволят время и обстоятельства».

Dutiyadivase cetakattherena pacchāsamaṇena gantvā subhena māṇavena puṭṭho imasmiṃ dīghanikāye subhasuttaṃ nāma dasamaṃ suttaṃ abhāsi.

На следующий день, отправившись вместе со своим сопровождающим монахом (паччхасамана) старейшиной Четакой, он по расспросам юноши Субхи проповедал десятую сутту в этой Дигха-никае, известную как «Субха-сутта».

Atha ānandatthero jetavanamahāvihāre khaṇḍaphullappaṭisaṅkharaṇaṃ kārāpetvā upakaṭṭhāya vassūpanāyikāya bhikkhusaṅghaṃ ohāya rājagahaṃ gato [Pg.9] tathā aññepi dhammasaṅgāhakā bhikkhūti. Evañhi gate, te sandhāya ca idaṃ vuttaṃ – ‘‘atha kho therā bhikkhū rājagahaṃ agamaṃsu, dhammañca vinayañca saṅgāyitu’’nti (cūḷava. 438). Te āsaḷhīpuṇṇamāyaṃ uposathaṃ katvā pāṭipadadivase sannipatitvā vassaṃ upagacchiṃsu.

Затем старейшина Ананда, организовав ремонт поврежденных и обветшалых частей в великом монастыре Джетавана, с приближением времени вступления в сезон дождей (вассу) покинул общину бхиккху и отправился в Раджагаху; точно так же поступили и другие бхиккху — составители канона (дхаммасангахаки). Относительно их ухода было сказано следующее: «Тогда старейшины бхиккху отправились в Раджагаху, чтобы провести декламацию Дхаммы и Винаи». Проведя обряд упосатхи в полнолуние месяца Асальха, они собрались на следующий день и приступили к сезону дождей (вассе).

Tena kho pana samayena rājagahaṃ parivāretvā aṭṭhārasa mahāvihārā honti, te sabbepi chaḍḍitapatitauklāpā ahesuṃ. Bhagavato hi parinibbāne sabbepi bhikkhū attano attano pattacīvaramādāya vihāre ca pariveṇe ca chaḍḍetvā agamaṃsu. Tattha katikavattaṃ kurumānā therā bhagavato vacanapūjanatthaṃ titthiyavādaparimocanatthañca – ‘paṭhamaṃ māsaṃ khaṇḍaphullappaṭisaṅkharaṇaṃ karomā’ti cintesuṃ. Titthiyā hi evaṃ vadeyyuṃ – ‘‘samaṇassa gotamassa sāvakā satthari ṭhiteyeva vihāre paṭijaggiṃsu, parinibbute chaḍḍesuṃ, kulānaṃ mahādhanapariccāgo vinassatī’’ti. Tesañca vādaparimocanatthaṃ cintesunti vuttaṃ hoti. Evaṃ cintayitvā ca pana katikavattaṃ kariṃsu. Yaṃ sandhāya vuttaṃ –

В то время вокруг Раджагахи находилось восемнадцать великих монастырей (махавихар), и все они были заброшены, полуразрушены и замусорены. Ведь после париниббаны Благословенного все бхиккху, взяв свои чаши и рясы, покинули монастыри и их дворы и разошлись. Приняв совместное решение (катикаватта), старейшины, дабы почтить слово Благословенного и избежать упреков со стороны иноверцев (титхиев), рассудили так: «Давайте в первый месяц проведем ремонт поврежденных и обветшалых строений». Ибо иноверцы могли бы сказать: «Ученики отшельника Готамы заботились о монастырях, только пока их Учитель был жив, а после его париниббаны забросили их; так пропадают огромные пожертвования благочестивых семей». Именно для того, чтобы избежать подобных упреков, они так рассудили — вот что имеется в виду. Поразмыслив так, они заключили соглашение о правилах поведения. Имея в виду это, было сказано:

‘‘Atha kho therānaṃ bhikkhūnaṃ etadahosi – bhagavatā, kho āvuso, khaṇḍaphullappaṭisaṅkharaṇaṃ vaṇṇitaṃ, handa mayaṃ, āvuso, paṭhamaṃ māsaṃ khaṇḍaphullappaṭisaṅkharaṇaṃ karoma, majjhimaṃ māsaṃ sannipatitvā dhammañca vinayañca saṅgāyissāmā’’ti (cūḷava. 438).

«Тогда у старейшин бхиккху возникла такая мысль: „Друзья, Благословенный восхвалял ремонт поврежденных и обветшалых строений. Давайте же, друзья, в первый месяц займемся ремонтом поврежденных и обветшалых строений, а во второй месяц соберемся вместе и проведем декламацию Дхаммы и Винаи“».

Te dutiyadivase gantvā rājadvāre aṭṭhaṃsu. Rājā āgantvā vanditvā – ‘‘kiṃ bhante, āgatatthā’’ti attanā kattabbakiccaṃ pucchi. Therā aṭṭhārasa mahāvihārapaṭisaṅkharaṇatthāya hatthakammaṃ paṭivedesuṃ. Rājā hatthakammakārake manusse adāsi. Therā paṭhamaṃ māsaṃ sabbavihāre paṭisaṅkharāpetvā rañño ārocesuṃ – ‘‘niṭṭhitaṃ, mahārāja, vihārapaṭisaṅkharaṇaṃ, idāni dhammavinayasaṅgahaṃ karomā’’ti. ‘‘Sādhu bhante visaṭṭhā karotha, mayhaṃ āṇācakkaṃ, tumhākañca dhammacakkaṃ hotu, āṇāpetha, bhante, kiṃ karomī’’ti. ‘‘Saṅgahaṃ karontānaṃ bhikkhūnaṃ sannisajjaṭṭhānaṃ mahārājā’’ti. ‘‘Kattha karomi, bhante’’ti? ‘‘Vebhārapabbatapasse sattapaṇṇi guhādvāre kātuṃ yuttaṃ mahārājā’’ti. ‘‘Sādhu, bhante’’ti kho rājā ajātasattu vissakammunā [Pg.10] nimmitasadisaṃ suvibhattabhittithambhasopānaṃ, nānāvidhamālākammalatākammavicittaṃ, abhibhavantamiva rājabhavanavibhūtiṃ, avahasantamiva devavimānasiriṃ, siriyā niketanamiva ekanipātatitthamiva ca devamanussanayanavihaṃgānaṃ, lokarāmaṇeyyakamiva sampiṇḍitaṃ daṭṭhabbasāramaṇḍaṃ maṇḍapaṃ kārāpetvā vividhakusumadāmolambakaviniggalantacāruvitānaṃ nānāratanavicittamaṇikoṭṭimatalamiva ca, naṃ nānāpupphūpahāravicittasupariniṭṭhitabhūmikammaṃ brahmavimānasadisaṃ alaṅkaritvā, tasmiṃ mahāmaṇḍape pañcasatānaṃ bhikkhūnaṃ anagghāni pañca kappiyapaccattharaṇasatāni paññapetvā, dakkhiṇabhāgaṃ nissāya uttarābhimukhaṃ therāsanaṃ, maṇḍapamajjhe puratthābhimukhaṃ buddhassa bhagavato āsanārahaṃ dhammāsanaṃ paññapetvā, dantakhacitaṃ bījaniñcettha ṭhapetvā, bhikkhusaṅghassa ārocāpesi – ‘‘niṭṭhitaṃ, bhante, mama kicca’’nti.

На следующий день они пришли и встали у ворот царского дворца. Царь подошел, поклонился им и спросил о том, что он должен сделать: «С какой целью вы пришли, достопочтенные?» Старейшины сообщили ему о необходимости рабочей силы (хаттхакамма) для ремонта восемнадцати великих монастырей. Царь предоставил им рабочих. В течение первого месяца старейшины отремонтировали все монастыри и сообщили царю: «Великий царь, ремонт монастырей завершен. Теперь мы проведем собрание для декламации Дхаммы и Винаи». — «Прекрасно, достопочтенные, совершайте это со спокойной душой. Пусть действует моя мирская власть (аначакка), а ваша духовная власть (дхаммачакка) пусть направляет нас. Повелевайте, достопочтенные, что мне сделать?» — «Великий царь, необходимо подготовить место для собрания бхиккху, проводящих декламацию». — «Где мне его устроить, достопочтенные?» — «Великий царь, его надлежит устроить у входа в пещеру Саттапанни на склоне горы Вебхара». — «Хорошо, достопочтенные», — ответил царь Аджатасатту. Он велел построить павильон (мандапу), подобный творению небесного зодчего Виссакаммы, с прекрасно соразмерными стенами, колоннами и лестницами, украшенный разнообразной резьбой в виде цветов и лиан, затмевающий великолепие царского дворца, соперничающий с красотой божественных чертогов, бывший словно обителью величия и единой гаванью, куда слетались птицы — взоры богов и людей, и собравший в себе всю прелесть мира, представляя собой венец прекрасного убранства. Он украсил этот павильон подобно обители Брахмы, устроив прекрасный потолок, с которого свисали разнообразные цветочные гирлянды, и пол, подобный мозаике из драгоценных камней, искусно украшенный подношениями из различных цветов. В этом великом павильоне он велел расстелить для пятисот бхиккху пятьсот бесценных, дозволенных уставом покрывал, установить у южной стороны сиденье для старейшины, обращенное на север, а в центре павильона — обращенное на восток сиденье проповедника Дхаммы (дхаммасану), достойное самого Будды, Благословенного, и положить там веер, украшенный слоновой костью. После этого он передал общине бхиккху: «Достопочтенные, мое дело завершено».

Tasmiñca pana divase ekacce bhikkhū āyasmantaṃ ānandaṃ sandhāya evamāhaṃsu – ‘‘imasmiṃ bhikkhusaṅghe eko bhikkhu vissagandhaṃ vāyanto vicaratī’’ti. Thero taṃ sutvā imasmiṃ bhikkhusaṅghe añño vissagandhaṃ vāyanto vicaraṇakabhikkhu nāma natthi. Addhā ete maṃ sandhāya vadantīti saṃvegaṃ āpajji. Ekacce naṃ āhaṃsuyeva – ‘‘sve āvuso, ānanda, sannipāto, tvañca sekkho sakaraṇīyo, tena te na yuttaṃ sannipātaṃ gantuṃ, appamatto hohī’’ti.

В тот же день некоторые бхиккху, намекая на достопочтенного Ананду, сказали: «В этой общине бхиккху один монах ходит, источая запах сырого мяса (виссагандха)». Старейшина, услышав это, подумал: «В этой общине бхиккху нет другого монаха, который ходил бы, источая запах нечистоты. Несомненно, они говорят обо мне», — и его охватил благоговейный трепет (самвега). Некоторые же сказали ему прямо: «Друг Ананда, завтра состоится собрание (саннипата), а ты все еще ученик (секкха), которому предстоит завершить свое дело (сакараниё). Поэтому тебе не подобает идти на собрание арахантов. Будь же бдителен!»

Atha kho āyasmā ānando – ‘sve sannipāto, na kho metaṃ patirūpaṃ yvāhaṃ sekkho samāno sannipātaṃ gaccheyya’nti, bahudeva rattiṃ kāyagatāya satiyā vītināmetvā rattiyā paccūsasamaye caṅkamā orohitvā vihāraṃ pavisitvā ‘‘nipajjissāmī’’ti kāyaṃ āvajjesi, dve pādā bhūmito muttā, apattañca sīsaṃ bimbohanaṃ, etasmiṃ antare anupādāya āsavehi cittaṃ vimucci. Ayañhi āyasmā caṅkamena bahi vītināmetvā visesaṃ nibbattetuṃ asakkonto cintesi – ‘‘nanu maṃ bhagavā etadavoca – ‘katapuññosi tvaṃ, ānanda, padhānamanuyuñja, khippaṃ hohisi anāsavo’ti (dī. ni. 2.207). Buddhānañca kathādoso nāma natthi, mama pana accāraddhaṃ vīriyaṃ, tena me cittaṃ uddhaccāya saṃvattati. Handāhaṃ vīriyasamataṃ yojemī’’ti, caṅkamā orohitvā pādadhovanaṭṭhāne ṭhatvā pāde dhovitvā [Pg.11] vihāraṃ pavisitvā mañcake nisīditvā, ‘‘thokaṃ vissamissāmī’’ti kāyaṃ mañcake apanāmesi. Dve pādā bhūmito muttā, sīsaṃ bimbohanamappattaṃ, etasmiṃ antare anupādāya āsavehi cittaṃ vimuttaṃ, catuiriyāpathavirahitaṃ therassa arahattaṃ. Tena ‘‘imasmiṃ sāsane anipanno anisinno aṭṭhito acaṅkamanto ko bhikkhu arahattaṃ patto’’ti vutte ‘‘ānandatthero’’ti vattuṃ vaṭṭati.

Тогда достопочтенный Ананда подумал: «Завтра собрание. Не подобает мне, будучи еще учеником (секкха), идти на это собрание». Проведя большую часть ночи в медитации памятования о теле (каягатасати), на рассвете он сошел с дорожки для ходьбы (чанкамы), вошел в свою келью и, решив: «Прилягу», начал опускать тело. Его ноги уже оторвались от земли, а голова еще не коснулась подушки — и в этот самый миг его ум, ни за что не цепляясь, полностью освободился от влечений (асав). Ведь этот достопочтенный, проводя время в ходьбе снаружи и не будучи в силах достичь особого плода, размышлял: «Разве Благословенный не говорил мне: „Ананда, ты накопил великие заслуги. Приложи усилия в сосредоточении, и вскоре ты освободишься от влечений (станешь анасавой)“? У Будд не бывает ложных слов. Однако мое усердие (вирия) чрезмерно, и из-за этого мой ум склоняется к беспокойству (уддхачча). Что ж, теперь я уравновешу усердие и сосредоточение». Сойдя с дорожки для ходьбы, он встал у места для мытья ног, вымыл ноги, вошел в келью, сел на кровать и, подумав: «Немного отдохну», опустил тело на кровать. Его ноги уже оторвались от земли, а голова еще не коснулась подушки — и в этот самый миг его ум, ни за что не цепляясь, полностью освободился от влечений. Так старейшина обрел плод арахантства вне четырех стандартных поз (ирияпатха). Поэтому, если спросят: «Какой бхиккху в этом Учении достиг арахантства, не лежа, не сидя, не стоя и не находясь в движении?», то справедливо будет ответить: «Старейшина Ананда».

Atha therā bhikkhū dutiyadivase pañcamiyaṃ kāḷapakkhassa katabhattakiccā pattacīvaraṃ paṭisāmetvā dhammasabhāyaṃ sannipatiṃsu. Atha kho āyasmā ānando arahā samāno sannipātaṃ agamāsi. Kathaṃ agamāsi? ‘‘Idānimhi sannipātamajjhaṃ pavisanāraho’’ti haṭṭhatuṭṭhacitto ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā bandhanā muttatālapakkaṃ viya, paṇḍukambale nikkhittajātimaṇi viya, vigatavalāhake nabhe samuggatapuṇṇacando viya, bālātapasamphassavikasitareṇupiñjaragabbhaṃ padumaṃ viya ca, parisuddhena pariyodātena sappabhena sassirīkena ca mukhavarena attano arahattappattiṃ ārocayamāno viya agamāsi. Atha naṃ disvā āyasmato mahākassapassa etadahosi – ‘‘sobhati vata bho arahattappatto ānando, sace satthā dhareyya, addhā ajjānandassa sādhukāraṃ dadeyya, handa, dānissāhaṃ satthārā dātabbaṃ sādhukāraṃ dadāmī’’ti, tikkhattuṃ sādhukāramadāsi.

Тогда монахи-старейшины на второй день [после достижения досточтимым Анандой архатства], на пятый день убывающей луны, совершив трапезу, убрали свои чаши и одеяния и собрались в зале Дхаммы. Тогда досточтимый Ананда, будучи уже архатом, отправился к собранию. Как он отправился? Подумав: «Теперь я достоин войти в самую среду собрания», с ликующим и радостным сердцем, набросив одеяние на одно плечо, — подобно спелому плоду пальмиры, освободившемуся от черенка; подобно превосходному рубину, положенному на бледно-желтое шерстяное покрывало; подобно полной луне, взошедшей на чистом от облаков небе; и подобно цветку лотоса, раскрывшемуся от прикосновения лучей восходящего солнца, с золотистой пыльцой внутри, — со своим превосходным ликом, совершенно чистым, сияющим, излучающим свет и величественным, он шел, словно возвещая о своем достижении архатства. Увидев его, досточтимый Махакассапа подумал: «О, как прекрасен Ананда, достигший архатства! Если бы Учитель был жив, он непременно выразил бы сегодня Ананде свое одобрение. Что ж, теперь я сам выражу ему то одобрение, которое следовало бы дать Учителю». И он трижды воскликнул: «Садху!»

Majjhimabhāṇakā pana vadanti – ‘‘ānandatthero attano arahattappattiṃ ñāpetukāmo bhikkhūhi saddhiṃ nāgato, bhikkhū yathāvuḍḍhaṃ attano attano pattāsane nisīdantā ānandattherassa āsanaṃ ṭhapetvā nisinnā. Tattha keci evamāhaṃsu – ‘etaṃ āsanaṃ kassā’ti? ‘Ānandassā’ti. ‘Ānando pana kuhiṃ gato’ti? Tasmiṃ samaye thero cintesi – ‘idāni mayhaṃ gamanakālo’ti. Tato attano ānubhāvaṃ dassento pathaviyaṃ nimujjitvā attano āsaneyeva attānaṃ dassesī’’ti, ākāsena gantvā nisīdītipi eke. Yathā vā tathā vā hotu. Sabbathāpi taṃ disvā āyasmato mahākassapassa sādhukāradānaṃ yuttameva.

Чтецы же Мадджхима-никаи говорят: «Старейшина Ананда, желая дать знать о своем достижении архатства, не пошел вместе с монахами. Монахи же, усаживаясь по старшинству каждый на свое предназначенное место, сели, оставив место старейшины Ананды свободным. Там некоторые спросили: „Чье это место?“ — „Ананды“. — „А куда же ушел Ананда?“ В это время старейшина подумал: „Теперь время моего прибытия“. И тогда, являя свое сверхъестественное могущество, он погрузился в землю и явил себя прямо на своем сиденье». Другие же говорят, что он прилетел по воздуху и сел. Как бы там ни было, при виде его одобрение, выраженное досточтимым Махакассапой, было совершенно уместным.

Evaṃ āgate pana tasmiṃ āyasmante mahākassapatthero bhikkhū āmantesi – ‘‘āvuso, kiṃ paṭhamaṃ saṅgāyāma, dhammaṃ vā vinayaṃ vā’’ti? Bhikkhū [Pg.12] āhaṃsu – ‘‘bhante, mahākassapa, vinayo nāma buddhasāsanassa āyu. Vinaye ṭhite sāsanaṃ ṭhitaṃ nāma hoti. Tasmā paṭhamaṃ vinayaṃ saṅgāyāmā’’ti. ‘‘Kaṃ dhuraṃ katvā’’ti? ‘‘Āyasmantaṃ upāli’’nti. ‘‘Kiṃ ānando nappahotī’’ti? ‘‘No nappahoti’’. Api ca kho pana sammāsambuddho dharamānoyeva vinayapariyattiṃ nissāya āyasmantaṃ upāliṃ etadagge ṭhapesi – ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ vinayadharānaṃ yadidaṃ upālī’’ti (a. ni. 1.228). ‘Tasmā upālittheraṃ pucchitvā vinayaṃ saṅgāyāmā’ti.

Когда же тот досточтимый прибыл таким образом, старейшина Махакассапа обратился к монахам: «Друзья, что мы воспоем вначале — Дхамму или Винаю?» Монахи ответили: «Досточтимый Махакассапа, Виная — это сама жизнь Учения Будды. Пока пребывает Виная, пребывает и Учение. Поэтому давайте сначала воспоем Винаю». — «Кого сделав ведущим?» — «Досточтимого Упали». — «Разве Ананда не способен на это?» — «Не то чтобы не способен. Однако же Совершенный Будда, еще будучи жив, за его знание текстов Винаи провозгласил досточтимого Упали выдающимся в этом отношении: „О бхиккху, лучший среди моих учеников-монахов, знающих Винаю — это Упали“. Поэтому, расспросив старейшину Упали, мы воспоем Винаю».

Tato thero vinayaṃ pucchanatthāya attanāva attānaṃ sammanni. Upālittheropi vissajjanatthāya sammanni. Tatrāyaṃ pāḷi – atha kho āyasmā mahākassapo saṅghaṃ ñāpesi –

После этого старейшина сам себя уполномочил для вопрошания о Винае. Старейшина же Упали также уполномочил себя для ответов. И вот каков канонический текст: «Тогда досточтимый Махакассапа обратился к Сангхе с объявлением:»

‘‘Suṇātu me, āvuso, saṅgho, yadi saṅghassa pattakallaṃ,Ahaṃ upāliṃ vinayaṃ puccheyya’’nti.

«Да выслушает меня, друзья, Сангха! Если Сангха считает время подходящим, я расспрошу Упали о Винае».

Āyasmāpi upāli saṅghaṃ ñāpesi –

Досточтимый Упали также обратился к Сангхе с объявлением:

‘‘Suṇātu me, bhante, saṅgho, yadi saṅghassa pattakallaṃ,Ahaṃ āyasmatā mahākassapena vinayaṃ puṭṭho vissajjeyya’’nti. (cūḷava. 439);

«Да выслушает меня, досточтимые, Сангха! Если Сангха считает время подходящим, я, будучи спрошен досточтимым Махакассапой о Винае, отвечу».

Evaṃ attānaṃ sammannitvā āyasmā upāli uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā there bhikkhū vanditvā dhammāsane nisīdi dantakhacitaṃ bījaniṃ gahetvā, tato mahākassapatthero therāsane nisīditvā āyasmantaṃ upāliṃ vinayaṃ pucchi. ‘‘Paṭhamaṃ āvuso, upāli, pārājikaṃ kattha paññatta’’nti? ‘‘Vesāliyaṃ, bhante’’ti. ‘‘Kaṃ ārabbhā’’ti? ‘‘Sudinnaṃ kalandaputtaṃ ārabbhā’’ti. ‘‘Kismiṃ vatthusmi’’nti? ‘‘Methunadhamme’’ti.

Уполномочив себя таким образом, досточтимый Упали поднялся со своего места, набросил одеяние на одно плечо, выразил почтение монахам-старейшинам и сел на сиденье Дхаммы, взяв веер, украшенный слоновой костью. После этого старейшина Махакассапа сел на сиденье старейшины и спросил досточтимого Упали о Винае: «Друг Упали, где было установлено первое правило параджика?» — «В Весали, досточтимый». — «Относительно кого?» — «Относительно Судинны, сына Каланды». — «По какому поводу?» — «По поводу вступления в половую связь».

‘‘Atha kho āyasmā mahākassapo āyasmantaṃ upāliṃ paṭhamassa pārājikassa vatthumpi pucchi, nidānampi pucchi, puggalampi pucchi, paññattimpi pucchi, anupaññattimpi pucchi, āpattimpi pucchi, anāpattimpi pucchi’’ (cūḷava. 439). Puṭṭho puṭṭho āyasmā upāli vissajjesi.

«Затем досточтимый Махакассапа расспросил досточтимого Упали и о поводе для первого правила параджика, и о месте его происхождения, и о человеку, и об основном правиле, и о дополнительном правиле, и о нарушении, и об исключениях». На каждый заданный вопрос досточтимый Упали давал ответ.

Kiṃ panettha paṭhamapārājike kiñci apanetabbaṃ vā pakkhipitabbaṃ vā atthi natthīti? Apanetabbaṃ natthi. Buddhassa hi bhagavato bhāsite apanetabbaṃ nāma natthi. Na hi tathāgatā ekabyañjanampi niratthakaṃ vadanti. Sāvakānaṃ pana devatānaṃ [Pg.13] vā bhāsite apanetabbampi hoti, taṃ dhammasaṅgāhakattherā apanayiṃsu. Pakkhipitabbaṃ pana sabbatthāpi atthi, tasmā yaṃ yattha pakkhipituṃ yuttaṃ, taṃ pakkhipiṃsuyeva. Kiṃ pana tanti? ‘Tena samayenā’ti vā, ‘tena kho pana samayenā’ti vā, ‘atha khoti vā’, ‘evaṃ vutteti’ vā, ‘etadavocā’ti vā, evamādikaṃ sambandhavacanamattaṃ. Evaṃ pakkhipitabbayuttaṃ pakkhipitvā pana – ‘‘idaṃ paṭhamapārājika’’nti ṭhapesuṃ. Paṭhamapārājike saṅgahamārūḷhe pañca arahantasatāni saṅgahaṃ āropitanayeneva gaṇasajjhāyamakaṃsu – ‘‘tena samayena buddho bhagavā verañjāyaṃ viharatī’’ti. Tesaṃ sajjhāyāraddhakāleyeva sādhukāraṃ dadamānā viya mahāpathavī udakapariyantaṃ katvā akampittha.

Есть ли в этом первом правиле параджика что-либо, что следовало бы исключить или добавить? Исключать нечего. Ибо в речах Будды, Благословенного, нет ничего, что следовало бы исключать. Ведь Татхагаты не произносят ни единого бессмысленного слога. Однако в речах учеников или божеств может быть то, что следует исключить, и это старейшины, составлявшие свод Дхаммы, исключили. Но то, что следует добавить, есть везде. Поэтому то, что и где было уместно добавить, они добавили. Что же это такое? Это лишь связующие слова, такие как „В то время...“, „В то же время...“, „Затем...“, „Когда так было сказано...“, „Он сказал следующее...“ и тому подобные. Добавив то, что было уместно добавить, они утвердили это: «Это первое правило параджика». Когда первое правило параджика было включено в свод, пятьсот архатов совершили совместное воспевание в том виде, в каком оно было внесено: «В то время Благословенный Будда пребывал в Верандже...» Как только они начали декламацию, великая земля, вплоть до водных пределов, содрогнулась, словно выражая свое одобрение.

Eteneva nayena sesāni tīṇi pārājikāni saṅgahaṃ āropetvā ‘‘idaṃ pārājikakaṇḍa’’nti ṭhapesuṃ. Terasa saṅghādisesāni ‘‘terasaka’’nti ṭhapesuṃ. Dve sikkhāpadāni ‘‘aniyatānī’’ti ṭhapesuṃ. Tiṃsa sikkhāpadāni ‘‘nissaggiyāni pācittiyānī’’ti ṭhapesuṃ. Dvenavuti sikkhāpadāni ‘‘pācittiyānī’’ti ṭhapesuṃ. Cattāri sikkhāpadāni ‘‘pāṭidesanīyānī’’ti ṭhapesuṃ. Pañcasattati sikkhāpadāni ‘‘sekhiyānī’’ti ṭhapesuṃ. Satta dhamme ‘‘adhikaraṇasamathā’’ti ṭhapesuṃ. Evaṃ sattavīsādhikāni dve sikkhāpadasatāni ‘‘mahāvibhaṅgo’’ti kittetvā ṭhapesuṃ. Mahāvibhaṅgāvasānepi purimanayeneva mahāpathavī akampittha.

Таким же образом, включив в свод остальные три правила параджика, они утвердили их: «Это раздел параджика». Тринадцать правил сангхадисеса они утвердили как «Раздел тринадцати». Два правила они утвердили как «Неопределенные». Тридцать правил они утвердили как «Пачиттия, требующие отказа». Девяносто два правила они утвердили как «Пачиттия». Четыре правила они утвердили как «Подлежащие признанию». Семьдесят пять правил они утвердили как «Правила тренировки». Семь положений они утвердили как «Улаживание споров». Таким образом, провозгласив эти двести двадцать семь правил, они утвердили их как «Махавибханга». По завершении Махавибханги великая земля содрогнулась точно так же, как и прежде.

Tato bhikkhunīvibhaṅge aṭṭha sikkhāpadāni ‘‘pārājikakaṇḍaṃ nāma ida’’nti ṭhapesuṃ. Sattarasa sikkhāpadāni ‘‘sattarasaka’’nti ṭhapesuṃ. Tiṃsa sikkhāpadāni ‘‘nissaggiyāni pācittiyānī’’ti ṭhapesuṃ. Chasaṭṭhisatasikkhāpadāni ‘‘pācittiyānī’’ti ṭhapesuṃ. Aṭṭha sikkhāpadāni ‘‘pāṭidesanīyānī’’ti ṭhapesuṃ. Pañcasattati sikkhāpadāni ‘‘sekhiyānī’’ti ṭhapesuṃ. Satta dhamme ‘‘adhikaraṇasamathā’’ti ṭhapesuṃ. Evaṃ tīṇi sikkhāpadasatāni cattāri ca sikkhāpadāni ‘‘bhikkhunīvibhaṅgo’’ti kittetvā – ‘‘ayaṃ ubhato vibhaṅgo nāma catusaṭṭhibhāṇavāro’’ti ṭhapesuṃ. Ubhatovibhaṅgāvasānepi vuttanayeneva mahāpathavikampo ahosi.

Затем в Бхиккхуни-вибханге восемь правил они утвердили как «Раздел параджика». Семнадцать правил они утвердили как «Раздел семнадцати». Тридцать правил они утвердили как «Пачиттия, требующие отказа». Сто шестьдесят шесть правил они утвердили как «Пачиттия». Восемь правил они утвердили как «Подлежащие признанию». Семьдесят пять правил они утвердили как «Правила тренировки». Семь положений они утвердили как «Улаживание споров». Таким образом, провозгласив эти триста четыре правила как «Бхиккхуни-вибханга», они утвердили это: «Это называется Убхато-вибханга, объемом в шестьдесят четыре бханавары». По завершении Убхато-вибханги великая земля содрогнулась точно так же, как было сказано выше.

Etenevupāyena asītibhāṇavāraparimāṇaṃ khandhakaṃ, pañcavīsatibhāṇavāraparimāṇaṃ parivārañca saṅgahaṃ āropetvā ‘‘idaṃ vinayapiṭakaṃ nāmā’’ti ṭhapesuṃ[Pg.14]. Vinayapiṭakāvasānepi vuttanayeneva mahāpathavikampo ahosi. Taṃ āyasmantaṃ upāliṃ paṭicchāpesuṃ – ‘‘āvuso, imaṃ tuyhaṃ nissitake vācehī’’ti. Vinayapiṭakasaṅgahāvasāne upālitthero dantakhacitaṃ bījaniṃ nikkhipitvā dhammāsanā orohitvā there bhikkhū vanditvā attano pattāsane nisīdi.

Таким же способом, включив в свод Кхандхаку объемом в восемьдесят бханавар и Паривару объемом в двадцать пять бханавар, они утвердили это: «Это называется Виная-питака». По завершении Виная-питаки великая земля содрогнулась точно так же, как было сказано выше. Они вверили ее досточтимому Упали, сказав: «Друг, обучай этому своих учеников». По окончании воспевания Виная-питаки старейшина Упали отложил веер, украшенный слоновой костью, сошел с сиденья Дхаммы, выразил почтение монахам-старейшинам и сел на свое предназначенное место.

Vinayaṃ saṅgāyitvā dhammaṃ saṅgāyitukāmo āyasmā mahākassapo bhikkhū pucchi – ‘‘dhammaṃ saṅgāyante hi kaṃ puggalaṃ dhuraṃ katvā dhammo saṅgāyitabbo’’ti? Bhikkhū – ‘‘ānandattheraṃ dhuraṃ katvā’’ti āhaṃsu.

Воспов Винаю, досточтимый Махакассапа, желая воспеть Дхамму, спросил монахов: «Когда мы будем воспевать Дхамму, кого сделав ведущим, следует воспеть Дхамму?» Монахи ответили: «Сделав ведущим старейшину Ананду».

Atha kho āyasmā mahākassapo saṅghaṃ ñāpesi –

Тогда досточтимый Махакассапа обратился к Сангхе с объявлением:

‘‘Suṇātu me, āvuso, saṅgho, yadi saṅghassa pattakallaṃ,Ahaṃ ānandaṃ dhammaṃ puccheyya’’nti;

«Да выслушает меня, друзья, Сангха! Если Сангха считает время подходящим, я расспрошу Ананду о Дхамме».

Atha kho āyasmā ānando saṅghaṃ ñāpesi –

Тогда досточтимый Ананда обратился к Сангхе с объявлением:

‘‘Suṇātu me, bhante, saṅgho, yadi saṅghassa pattakallaṃ,Ahaṃ āyasmatā mahākassapena dhammaṃ puṭṭho vissajjeyya’’nti;

«Да выслушает меня, досточтимые, Сангха! Если Сангха считает время подходящим, я, будучи спрошен досточтимым Махакассапой о Дхамме, отвечу».

Atha kho āyasmā ānando uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā there bhikkhū vanditvā dhammāsane nisīdi dantakhacitaṃ bījaniṃ gahetvā. Atha kho āyasmā mahākassapo bhikkhū pucchi – ‘‘kataraṃ, āvuso, piṭakaṃ paṭhamaṃ saṅgāyāmā’’ti? ‘‘Suttantapiṭakaṃ, bhante’’ti. ‘‘Suttantapiṭake catasso saṅgītiyo, tāsu paṭhamaṃ kataraṃ saṅgīti’’nti? ‘‘Dīghasaṅgītiṃ, bhante’’ti. ‘‘Dīghasaṅgītiyaṃ catutiṃsa suttāni, tayo vaggā, tesu paṭhamaṃ kataraṃ vagga’’nti? ‘‘Sīlakkhandhavaggaṃ, bhante’’ti. ‘‘Sīlakkhandhavagge terasa suttantā, tesu paṭhamaṃ kataraṃ sutta’’nti? ‘‘Brahmajālasuttaṃ nāma bhante, tividhasīlālaṅkataṃ, nānāvidhamicchājīvakuha lapanādividdhaṃsanaṃ, dvāsaṭṭhidiṭṭhijālaviniveṭhanaṃ, dasasahassilokadhātukampanaṃ, taṃ paṭhamaṃ saṅgāyāmā’’ti.

Тогда досточтимый Ананда поднялся со своего места, набросил одеяние на одно плечо, выразил почтение монахам-старейшинам и сел на сиденье Дхаммы, взяв веер, украшенный слоновой костью. Тогда досточтимый Махакассапа спросил монахов: «Какую питаку, друзья, мы воспоем первой?» — «Суттанта-питаку, досточтимый». — «В Суттанта-питаке четыре собрания, какое из них мы воспоем первым?» — «Дигха-сангити, досточтимый». — «В Дигха-сангити тридцать четыре сутты, три раздела. Какой раздел из них мы воспоем первым?» — «Силаккхандха-ваггу, досточтимый». — «В Силаккхандха-вагге тринадцать сутт. Какую сутту из них мы воспоем первой?» — «Брахмаджала-сутту, досточтимый, украшенную тройственной нравственностью, сокрушающую различные виды ложного образа жизни, такие как лицемерие, лесть и прочее, распутывающую сеть шестидесяти двух ложных воззрений, заставившую содрогнуться десятитысячную мировую систему. Ее мы воспоем первой».

Atha kho āyasmā mahākassapo āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca, ‘‘brahmajālaṃ, āvuso ānanda, kattha bhāsita’’nti? ‘‘Antarā ca, bhante, rājagahaṃ antarā ca nāḷandaṃ rājāgārake ambalaṭṭhikāya’’nti. ‘‘Kaṃ ārabbhā’’ti[Pg.15]? ‘‘Suppiyañca paribbājakaṃ, brahmadattañca māṇava’’nti. ‘‘Kismiṃ vatthusmi’’nti? ‘‘Vaṇṇāvaṇṇe’’ti. Atha kho āyasmā mahākassapo āyasmantaṃ ānandaṃ brahmajālassa nidānampi pucchi, puggalampi pucchi, vatthumpi pucchi (cūḷava. 440). Āyasmā ānando vissajjesi. Vissajjanāvasāne pañca arahantasatāni gaṇasajjhāyamakaṃsu. Vuttanayeneva ca pathavikampo ahosi.

Тогда досточтимый Махакассапа сказал досточтимому Ананде: «Друг Ананда, где была произнесена Брахмаджала-сутта?» — «На дороге между Раджагахой и Наландой, в царском павильоне в саду Амбалаттхика, досточтимый». — «Относительно кого?» — «Относительно странника Суппии и юноши Брахмадатты». — «По какому поводу?» — «По поводу хвалы и хулы». Тогда досточтимый Махакассапа расспросил досточтимого Ананду и о происхождении Брахмаджала-сутты, и о людях, и о поводе. Досточтимый Ананда ответил. По окончании ответов пятьсот архатов совершили совместное воспевание. И земля содрогнулась точно так же, как было сказано выше.

Evaṃ brahmajālaṃ saṅgāyitvā tato paraṃ ‘‘sāmaññaphalaṃ, panāvuso ānanda, kattha bhāsita’’ntiādinā nayena pucchāvissajjanānukkamena saddhiṃ brahmajālena sabbepi terasa suttante saṅgāyitvā – ‘‘ayaṃ sīlakkhandhavaggo nāmā’’ti kittetvā ṭhapesuṃ.

Воспов таким образом Брахмаджала-сутту, после этого, следуя тому же методу: «А где, друг Ананда, была произнесена Саманняпхала-сутта?» и так далее, в порядке вопросов и ответов, воспов вместе с Брахмаджала-суттой все тринадцать сутт, они провозгласили и утвердили это: «Это называется Силаккхандха-вагга».

Tadanantaraṃ mahāvaggaṃ, tadanantaraṃ pāthikavagganti, evaṃ tivaggasaṅgahaṃ catutiṃsasuttapaṭimaṇḍitaṃ catusaṭṭhibhāṇavāraparimāṇaṃ tantiṃ saṅgāyitvā ‘‘ayaṃ dīghanikāyo nāmā’’ti vatvā āyasmantaṃ ānandaṃ paṭicchāpesuṃ – ‘‘āvuso, imaṃ tuyhaṃ nissitake vācehī’’ti.

Вслед за этим они воспели Маха-ваггу, а вслед за тем — Патхика-ваггу. Таким образом, воспов канонический текст, состоящий из трех разделов, украшенный тридцатью четырьмя суттами и имеющий объем в шестьдесят четыре бханавары, они провозгласили: «Это называется Дигха-никая», и вверили ее досточтимому Ананде, сказав: «Друг, обучай этому своих учеников».

Tato anantaraṃ asītibhāṇavāraparimāṇaṃ majjhimanikāyaṃ saṅgāyitvā dhammasenāpatisāriputtattherassa nissitake paṭicchāpesuṃ – ‘‘imaṃ tumhe pariharathā’’ti.

Сразу после этого, воспов Мадджхима-никаю объемом в восемьдесят бханавар, они вверили ее ученикам полководца Дхаммы, старейшины Сарипутты, сказав: «Храните ее».

Tato anantaraṃ satabhāṇavāraparimāṇaṃ saṃyuttanikāyaṃ saṅgāyitvā mahākassapattheraṃ paṭicchāpesuṃ – ‘‘bhante, imaṃ tumhākaṃ nissitake vācethā’’ti.

Вслед за этим, совершив соборное чтение «Самьютта-никаи», объем которой составляет сто бханавар, её вверили старейшине Махакассапе со словами: «Почтенный, обучайте этой [Никае] своих учеников».

Tato anantaraṃ vīsatibhāṇavārasataparimāṇaṃ aṅguttaranikāyaṃ saṅgāyitvā anuruddhattheraṃ paṭicchāpesuṃ – ‘‘imaṃ tumhākaṃ nissitake vācethā’’ti.

Вслед за этим, совершив соборное чтение «Ангуттара-никаи», объем которой составляет сто двадцать бханавар, её вверили старейшине Ануруддхе со словами: «Обучайте этой [Никае] своих учеников».

Tato anantaraṃ dhammasaṅgahavibhaṅgadhātukathāpuggalapaññattikathāvatthuyamakapaṭṭhānaṃ abhidhammoti vuccati. Evaṃ saṃvaṇṇitaṃ sukhumañāṇagocaraṃ tantiṃ saṅgāyitvā – ‘‘idaṃ abhidhammapiṭakaṃ nāmā’’ti vatvā pañca arahantasatāni sajjhāyamakaṃsu. Vuttanayeneva pathavikampo ahosīti.

Вслед за этим [тексты] «Дхаммасангани», «Вибханга», «Дхатукатха», «Пуггалапаньятти», «Катхаваттху», «Ямака» и «Паттхана» были названы Абхидхаммой. Совершив соборное чтение этого канонического текста, так разъясненного и являющегося сферой постижения тонкого знания, пятьсот арахантов провозгласили: «Это называется Абхидхамма-питакой» — и совершили совместное напевное чтение. И точно так же, как было описано выше, содрогнулась земля.

Tato paraṃ jātakaṃ, niddeso, paṭisambhidāmaggo, apadānaṃ, suttanipāto, khuddakapāṭho, dhammapadaṃ, udānaṃ, itivuttakaṃ, vimānavatthu, petavatthu, theragāthā[Pg.16], therīgāthāti imaṃ tantiṃ saṅgāyitvā ‘‘khuddakagantho nāmāya’’nti ca vatvā ‘‘abhidhammapiṭakasmiṃyeva saṅgahaṃ āropayiṃsū’’ti dīghabhāṇakā vadanti. Majjhimabhāṇakā pana ‘‘cariyāpiṭakabuddhavaṃsehi saddhiṃ sabbampetaṃ khuddakaganthaṃ nāma suttantapiṭake pariyāpanna’’nti vadanti.

После этого, совершив соборное чтение канонического текста, состоящего из «Джатаки», «Ниддесы», «Патисамбхидамагги», «Ападаны», «Суттанипаты», «Кхуддакапатхи», «Дхаммапады», «Уданы», «Итивутакки», «Виманаваттху», «Петаваттху», «Тхерагатхи» и «Тхеригатхи», и провозгласив: «Это называется Кхуддака-гантхой (собранием малых книг)», его включили в состав самой Абхидхамма-питаки — так утверждают чтецы Дигхи (дигха-бханаки). Однако чтецы Маджхимы (маджхима-бханаки) утверждают, что всё это собрание малых книг вместе с «Чарияпитакой» и «Буддхавамсой» включено в Суттанта-питаку.

Evametaṃ sabbampi buddhavacanaṃ rasavasena ekavidhaṃ, dhammavinayavasena duvidhaṃ, paṭhamamajjhimapacchimavasena tividhaṃ. Tathā piṭakavasena. Nikāyavasena pañcavidhaṃ, aṅgavasena navavidhaṃ, dhammakkhandhavasena caturāsītisahassavidhanti veditabbaṃ.

Таким образом, следует знать, что всё это Слово Будды едино по своему вкусу, разделяется на два вида по Дхамме и Винае, на три вида — по первому, среднему и последнему [произнесенному Слову], а также по Питакам. По Никаям оно разделяется на пять видов, по разделам (ангам) — на девять видов, а по группам Дхаммы (дхаммаккхандхам) — на восемьдесят четыре тысячи видов.

Kathaṃ rasavasena ekavidhaṃ? Yañhi bhagavatā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhitvā yāva anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati, etthantare pañcacattālīsavassāni devamanussanāgayakkhādayo anusāsantena vā paccavekkhantena vā vuttaṃ, sabbaṃ taṃ ekarasaṃ vimuttirasameva hoti. Evaṃ rasavasena ekavidhaṃ.

Как оно едино по вкусу? Всё то, что было произнесено Благословенным за сорок пять лет — с момента обретения им непревзойденного совершенного самопробуждения и до его окончательного ухода в элемент ниббаны без остатка [обусловленного существования], — когда он наставлял богов, людей, нагов, яккхов и других существ или когда пребывал в созерцании, всё это обладает лишь одним вкусом — вкусом освобождения. Так оно едино по вкусу.

Kathaṃ dhammavinayavasena duvidhaṃ? Sabbameva cetaṃ dhammo ceva vinayo cāti saṅkhyaṃ gacchati. Tattha vinayapiṭakaṃ vinayo, avasesaṃ buddhavacanaṃ dhammo. Tenevāha ‘‘yannūna mayaṃ dhammañca vinayañca saṅgāyeyyāmā’’ti (cūḷava. 437). ‘‘Ahaṃ upāliṃ vinayaṃ puccheyyaṃ, ānandaṃ dhammaṃ puccheyya’’nti ca. Evaṃ dhammavinayavasena duvidhaṃ.

Как оно разделяется на два вида по Дхамме и Винае? Всё это без исключения обозначается как «Дхамма» и «Виная». При этом Виная-питака — это Виная, а остальное Слово Будды — это Дхамма. Поэтому [старейшина Махакассапа] сказал: «Что если мы совершим соборное чтение Дхаммы и Винаи?» и «Я расспрошу Упали о Винае, а Ананду расспрошу о Дхамме». Так оно разделяется на два вида по Дхамме и Винае.

Kathaṃ paṭhamamajjhimapacchimavasena tividhaṃ? Sabbameva hidaṃ paṭhamabuddhavacanaṃ, majjhimabuddhavacanaṃ, pacchimabuddhavacananti tippabhedaṃ hoti. Tattha –

Как оно разделяется на три вида по первому, среднему и последнему [произнесенному Слову]? Всё это разделяется на три части: первое Слово Будды, среднее Слово Будды и последнее Слово Будды. Из них:

‘‘Anekajātisaṃsāraṃ, sandhāvissaṃ anibbisaṃ;

Gahakāraṃ gavesanto, dukkhā jāti punappunaṃ.Gahakāraka diṭṭhosi, puna gehaṃ na kāhasi;

Sabbā te phāsukā bhaggā, gahakūṭaṃ visaṅkhataṃ;

Visaṅkhāragataṃ cittaṃ, taṇhānaṃ khayamajjhagā’’ti. (dha. pa. 153-54);

«Сквозь сансару многих рождений блуждал я, не находя покоя, в поисках строителя дома. Мучительно рождение вновь и вновь! О строитель дома, ты узнан! Ты больше не построишь этот дом. Все твои стропила сломаны, конек крыши разрушен. Ум достиг необусловленного, угасания жажды достиг я».

Idaṃ paṭhamabuddhavacanaṃ. Keci ‘‘yadā have pātubhavanti dhammā’’ti (mahāva. 1) khandhake udānagāthaṃ vadanti. Esā pana pāṭipadadivase sabbaññubhāvappattassa somanassamayañāṇena paccayākāraṃ paccavekkhantassa uppannā udānagāthāti veditabbā.

Это первое Слово Будды. Некоторые [учителя] называют первым Словом Будды вдохновенный стих (удану) из Кхандхаки: «Когда истинно открываются дхаммы...». Однако следует знать, что этот вдохновенный стих возник у Благословенного, когда он, достигнув всеведения, в первый день после полнолуния созерцал закон взаимозависимого возникновения с помощью знания, сопряженного с радостью.

Yaṃ [Pg.17] pana parinibbānakāle abhāsi – ‘‘handa dāni, bhikkhave, āmantayāmi vo, vayadhammā saṅkhārā, appamādena sampādethā’’ti (dī. ni. 2.218) idaṃ pacchimabuddhavacanaṃ. Ubhinnamantare yaṃ vuttaṃ, etaṃ majjhimabuddhavacanaṃ nāma. Evaṃ paṭhamamajjhimapacchimabuddhavacanavasena tividhaṃ.

А то, что он произнес перед уходом в париниббану: «О монахи, ныне я призываю вас: все обусловленные явления подвержены угасанию, неустанно стремитесь к цели!» — это последнее Слово Будды. То же, что было произнесено в промежутке между ними, называется средним Словом Будды. Так оно разделяется на три вида по первому, среднему и последнему Слову Будды.

Kathaṃ piṭakavasena tividhaṃ? Sabbampi cetaṃ vinayapiṭakaṃ suttantapiṭakaṃ abhidhammapiṭakanti tippabhedameva hoti. Tattha paṭhamasaṅgītiyaṃ saṅgītañca asaṅgītañca sabbampi samodhānetvā ubhayāni pātimokkhāni, dve vibhaṅgā, dvāvīsati khandhakā, soḷasaparivārāti – idaṃ vinayapiṭakaṃ nāma. Brahmajālādicatuttiṃsasuttasaṅgaho dīghanikāyo, mūlapariyāyasuttādidiyaḍḍhasatadvesuttasaṅgaho majjhimanikāyo, oghataraṇasuttādisattasuttasahassasattasatadvāsaṭṭhisuttasaṅgaho saṃyuttanikāyo, cittapariyādānasuttādinavasuttasahassapañcasatasattapaññāsasuttasaṅgaho aṅguttaranikāyo, khuddakapāṭha-dhammapada-udāna-itivuttaka-suttanipāta-vimānavatthu-petavatthu-theragāthā-therīgāthā-jātaka-niddesa-paṭisambhidāmagga-apadāna-buddhavaṃsa-cariyāpiṭakavasena pannarasappabhedo khuddakanikāyoti idaṃ suttantapiṭakaṃ nāma. Dhammasaṅgaho, vibhaṅgo, dhātukathā, puggalapaññatti, kathāvatthu, yamakaṃ, paṭṭhānanti – idaṃ abhidhammapiṭakaṃ nāma. Tattha –

Как оно разделяется на три вида по Питакам? Всё это разделяется ровно на три части: Виная-питака, Суттанта-питака и Абхидхамма-питака. Из них: всё то, что было воспето и не воспето на Первом соборе, собранное воедино — оба Патимоккха, два Вибханга, двадцать два Кхандхака и шестнадцать Паривара — называется Виная-питакой. «Дигха-никая», содержащая тридцать четыре сутты, начиная с «Брахмаджала-сутты»; «Маджхима-никая», содержащая сто пятьдесят две сутты, начиная с «Мулапарияя-сутты»; «Самьютта-никая», содержащая семь тысяч семьсот шестьдесят две сутты, начиная с «Огхатарана-сутты»; «Ангуттара-никая», содержащая девять тысяч пятьсот пятьдесят семь сутт, начиная с «Читтапариядана-сутты»; и «Кхуддака-никая», состоящая из пятнадцати разделов: «Кхуддакапатха», «Дхаммапада», «Удана», «Итивутакка», «Суттанипата», «Виманаваттху», «Петаваттху», «Тхерагатха», «Тхеригатха», «Джатака», «Ниддеса», «Патисамбхидамагга», «Ападана», «Буддхавамса» и «Чарияпитака» — всё это называется Суттанта-питакой. «Дхаммасангани», «Вибханга», «Дхатукатха», «Пуггалапаньятти», «Катхаваттху», «Ямака» и «Паттхана» — это называется Абхидхамма-питакой. Из них:

‘‘Vividhavisesanayattā, vinayanato ceva kāyavācānaṃ;

Vinayatthavidūhi ayaṃ, vinayo vinayoti akkhāto’’.

«Благодаря разнообразию и особенности методов, а также благодаря обузданию тела и речи, этот [текст] назван знатоками значения слова \"Виная\" Винаей».

Vividhā hi ettha pañcavidhapātimokkhuddesapārājikādi satta āpattikkhandhamātikā vibhaṅgādippabhedā nayā. Visesabhūtā ca daḷhīkammasithilakaraṇappayojanā anupaññattinayā. Kāyikavācasikaajjhācāranisedhanato cesa kāyaṃ vācañca vineti, tasmā vividhanayattā visesanayattā kāyavācānaṃ vinayanato ceva vinayoti akkhāto. Tenetametassa vacanatthakosallatthaṃ vuttaṃ –

Ибо методы здесь разнообразны: пять видов декламации Патимоккхи, семь групп проступков, начиная с параджики, матика, вибханга и другие разделы. Особенными же являются методы дополнительных предписаний (анупаньятти), служащие целям укрепления или смягчения [правил]. Поскольку этот [текст] пресекает проступки тела и речи, он обуздывает тело и речь. Поэтому из-за разнообразия методов, из-за особенности методов, а также из-за обуздания тела и речи он назван Винаей. Для искусности в понимании значения этого слова было сказано следующее:

‘‘Vividhavisesanayattā, vinayanato ceva kāyavācānaṃ;

Vinayatthavidūhi ayaṃ, vinayo vinayoti akkhāto’’ti.

«Благодаря разнообразию и особенности методов, а также благодаря обузданию тела и речи, этот [текст] назван знатоками значения слова \"Виная\" Винаей».

Itaraṃ [Pg.18] pana –

What же касается другого [свода]:

‘‘Atthānaṃ sūcanato suvuttato, savanatotha sūdanato;

Suttāṇā suttasabhāgato ca, suttanti akkhātaṃ.

«Благодаря указанию на блага, благодаря тому, что оно прекрасно сказано, благодаря порождению и излиянию [благ], благодаря защите и сходству с нитью, оно названо Суттой».

Tañhi attatthaparatthādibhede atthe sūceti. Suvuttā cettha atthā, veneyyajjhāsayānulomena vuttattā. Savati cetaṃ atthe sassamiva phalaṃ, pasavatīti vuttaṃ hoti. Sūdati cetaṃ dhenu viya khīraṃ, paggharāpetīti vuttaṃ hoti. Suṭṭhu ca ne tāyati, rakkhatīti vuttaṃ hoti. Suttasabhāgañcetaṃ, yathā hi tacchakānaṃ suttaṃ pamāṇaṃ hoti, evametampi viññūnaṃ. Yathā ca suttena saṅgahitāni pupphāni na vikirīyanti, na viddhaṃsīyanti, evameva tena saṅgahitā atthā. Tenetametassa vacanatthakosallatthaṃ vuttaṃ –

Ибо она указывает на блага, такие как собственное благо, благо других и так далее. И блага здесь высказаны прекрасно, поскольку они изложены в соответствии со склонностями тех, кто подлежит обучению. Она также порождает блага, подобно тому как урожай приносит плоды (что означает «производит»). Она изливает блага, подобно корове, дающей молоко (что означает «источает»). Она также надежно оберегает их (что означает «защищает»). И она сходна с нитью: ведь как для плотников нить служит мерилом, так и она служит мерилом для мудрых. И как цветы, связанные нитью, не рассыпаются и не пропадают, точно так же не теряются и блага, собранные ею. Поэтому для искусности в понимании значения этого слова было сказано следующее:

‘‘Atthānaṃ sūcanato, suvuttato savanatotha sūdanato;

Suttāṇā suttasabhāgato ca, suttanti akkhāta’’nti.

«Благодаря указанию на блага, благодаря тому, что оно прекрасно сказано, благодаря порождению и излиянию [благ], благодаря защите и сходству с нитью, оно названо Суттой».

Itaro pana –

Что же касается другого [свода]:

‘‘Yaṃ ettha vuḍḍhimanto, salakkhaṇā pūjitā paricchinnā;

Vuttādhikā ca dhammā, abhidhammo tena akkhāto’’.

«Поскольку здесь изложены дхаммы возрастающие, обладающие собственными признаками, почитаемые, разграниченные и превосходящие, он поэтому назван Абхидхаммой».

Ayañhi abhisaddo vuḍḍhilakkhaṇapūjitaparicchinnādhikesu dissati. Tathā hesa ‘‘bāḷhā me dukkhā vedanā abhikkamanti, no paṭikkamantī’’tiādīsu (ma. ni. 3.389) vuḍḍhiyaṃ āgato. ‘‘Yā tā rattiyo abhiññātā abhilakkhitā’’tiādīsu (ma. ni. 1.49) salakkhaṇe. ‘‘Rājābhirājā manujindo’’tiādīsu (ma. ni. 2.399) pūjite. ‘‘Paṭibalo vinetuṃ abhidhamme abhivinaye’’tiādīsu (mahāva. 85) paricchinne. Aññamaññasaṅkaravirahite dhamme ca vinaye cāti vuttaṃ hoti. ‘‘Abhikkantena vaṇṇenā’’tiādīsu (vi. va. 819) adhike.

Ибо приставка «абхи-» встречается в значениях возрастания, признака, почитания, разграничения и превосходства. Так, в выражении «мои мучительные болезненные ощущения возрастают (абхиккаманти), а не убывают» она употреблена в значении возрастания. В выражении «те ночи, что известны и отмечены признаками (абхилаккхита)» — в значении признака. В выражении «царь царей (абхираджа), владыка людей» — в значении почитания. В выражении «способен обучать разграниченной Дхамме (абхидхамме) и разграниченной Винае (абхивинае)» — в значении разграничения, что указывает на Дхамму и Винаю, свободные от взаимного смешения. В выражении «с превосходным (абхиккантена) обликом» — в значении превосходства.

Ettha ca ‘‘rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti’’ (dha. sa. 251), ‘‘mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī’’tiādinā (vibha. 642) nayena vuḍḍhimantopi dhammā vuttā. ‘‘Rūpārammaṇaṃ vā saddārammaṇaṃ vā’’tiādinā (dha. sa. 1) nayena ārammaṇādīhi lakkhaṇīyattā [Pg.19] salakkhaṇāpi. ‘‘Sekkhā dhammā, asekkhā dhammā, lokuttarā dhammā’’tiādinā (dha. sa. tikamātikā 11, dukamātikā 12) nayena pūjitāpi, pūjārahāti adhippāyo. ‘‘Phasso hoti, vedanā hotī’’tiādinā (dha. sa. 1) nayena sabhāvaparicchinnattā paricchinnāpi. ‘‘Mahaggatā dhammā, appamāṇā dhammā (dha. sa. tikamātikā 11), anuttarā dhammā’’tiādinā (dha. sa. dukamātikā 11) nayena adhikāpi dhammā vuttā. Tenetametassa vacanatthakosallatthaṃ vuttaṃ –

И здесь, в таких выражениях, как «развивает путь для перерождения в мире форм» и «пребывает, пронизав одну сторону света умом, сопряженным с дружелюбием», изложены возрастающие дхаммы. В выражениях вроде «видимый объект или звуковой объект», поскольку они определяются через свои объекты и прочие свойства, изложены дхаммы, обладающие собственными признаками. В выражениях вроде «дхаммы тех, кто еще учится (секкха), дхаммы тех, кто уже не учится (асеккха), надмирские дхаммы», изложены почитаемые дхаммы (что означает «достойные почитания»). В выражениях вроде «возникает контакт, возникает чувство», поскольку они разграничены по своей собственной природе, изложены разграниченные дхаммы. В выражениях вроде «возвышенные дхаммы, безмерные дхаммы, непревзойденные дхаммы» изложены превосходящие дхаммы. Поэтому для искусности в понимании значения этого слова было сказано следующее:

‘‘Yaṃ ettha vuḍḍhimanto, salakkhaṇā pūjitā paricchinnā;

Vuttādhikā ca dhammā, abhidhammo tena akkhāto’’ti.

«Поскольку здесь изложены дхаммы возрастающие, обладающие собственными признаками, почитаемые, разграниченные и превосходящие, он поэтому назван Абхидхаммой».

Yaṃ panettha avisiṭṭhaṃ, taṃ –

Что же касается того, что здесь не имеет различий [то есть общего слова «питака»]:

‘‘Piṭakaṃ piṭakatthavidū, pariyattibbhājanatthato āhu;

Tena samodhānetvā, tayopi vinayādayo ñeyyā’’.

«Знатоки Питаки говорят, что слово \"питака\" имеет значения изучения и сосуда. Соединив с ним [это слово], следует понимать и три [свода], начиная с Винаи».

Pariyattipi hi ‘‘mā piṭakasampadānenā’’tiādīsu (a. ni. 3.66) piṭakanti vuccati. ‘‘Atha puriso āgaccheyya kudālapiṭakamādāyā’’tiādīsu (a. ni. 3.70) yaṃ kiñci bhājanampi. Tasmā ‘piṭakaṃ piṭakatthavidū pariyattibhājanatthato āhu.

Ибо и изучение [писаного учения] в таких выражениях, как «не [принимайте] лишь по авторитету писаний (питака-сампаданена)», называется «питакой». И любой сосуд [или корзина] в выражениях вроде «затем пришел бы человек, неся заступ и корзину (кудала-питакам)», также называется «питакой». Поэтому знатоки Питаки говорят, что слово «питака» имеет значения изучения и сосуда.

Idāni ‘tena samodhānetvā tayopi vinayādayo ñeyyā’ti, tena evaṃ duvidhatthena piṭakasaddena saha samāsaṃ katvā vinayo ca so piṭakañca pariyattibhāvato, tassa tassa atthassa bhājanato cāti vinayapiṭakaṃ, yathāvutteneva nayena suttantañca taṃ piṭakañcāti suttantapiṭakaṃ, abhidhammo ca so piṭakañcāti abhidhammapiṭakanti. Evamete tayopi vinayādayo ñeyyā.

Теперь касательно слов «соединив с ним, следует понимать и три [свода], начиная с Винаи»: образовав сложное слово со словом «питака», имеющим такое двоякое значение, мы получаем: «Виная-питака» — поскольку она является и Винаей, и питакой (как в значении изучения, так и в значении сосуда для тех или иных смыслов). Точно так же «Суттанта-питака» — поскольку она является и Суттантой, и питакой. И «Абхидхамма-питака» — поскольку она является и Абхидхаммой, и питакой. Так следует понимать эти три свода, начиная с Винаи.

Evaṃ ñatvā ca punapi tesuyeva piṭakesu nānappakārakosallatthaṃ –

Уяснив это, для обретения всесторонней искусности в отношении этих самых Питак следует знать следующее:

‘‘Desanāsāsanakathābhedaṃ tesu yathārahaṃ;

Sikkhāppahānagambhīrabhāvañca paridīpaye.Pariyattibhedaṃ sampattiṃ, vipattiñcāpi yaṃ yahiṃ;

Pāpuṇāti yathā bhikkhu, tampi sabbaṃ vibhāvaye’’.

«Следует надлежащим образом разъяснить в них различия в поучении, предписании и изложении, а также в обучении, оставлении и глубине. Какое различие в изучении, какое достижение и какую неудачу обретает в них монах — всё это также следует подробно изложить».

Tatrāyaṃ paridīpanā vibhāvanā ca. Etāni hi tīṇi piṭakāni yathākkamaṃ āṇāvohāraparamatthadesanā, yathāparādhayathānulomayathādhammasāsanāni, saṃvarāsaṃvaradiṭṭhiviniveṭhananāmarūpaparicchedakathāti ca vuccanti. Ettha [Pg.20] hi vinayapiṭakaṃ āṇārahena bhagavatā āṇābāhullato desitattā āṇādesanā, suttantapiṭakaṃ vohārakusalena bhagavatā vohārabāhullato desitattā vohāradesanā, abhidhammapiṭakaṃ paramatthakusalena bhagavatā paramatthabāhullato desitattā paramatthadesanāti vuccati.

Здесь содержится следующее разъяснение и подробное изложение. Эти три Питаки соответственно называются: поучением в виде повеления, поучением в виде общепринятого и поучением в виде абсолютной истины; предписанием сообразно проступку, предписанием сообразно склонностям и предписанием сообразно истине; изложением об обуздании и необуздании, изложением о распутывании ложных воззрений и изложением о разграничении ума и тела. Ибо здесь Виная-питака, поскольку она изложена преимущественно в виде повелений Благословенным, наделенным властью повелевать, называется поучением в виде повеления. Суттанта-питака, поскольку она изложена преимущественно в виде общепринятых понятий Благословенным, искусным в общепринятой речи, называется поучением в виде общепринятого. Абхидхамма-питака, поскольку она изложена преимущественно в виде абсолютной истины Благословенным, искусным в абсолютной истине, называется поучением в виде абсолютной истины.

Tathā paṭhamaṃ – ‘ye te pacurāparādhā sattā, te yathāparādhaṃ ettha sāsitā’ti yathāparādhasāsanaṃ, dutiyaṃ – ‘anekajjhāsayānusayacariyādhimuttikā sattā yathānulomaṃ ettha sāsitā’ti yathānulomasāsanaṃ, tatiyaṃ – ‘dhammapuñjamatte ‘‘ahaṃ mamā’’ti saññino sattā yathādhammaṃ ettha sāsitā’ti yathādhammasāsananti vuccati.

Кроме того, первое [собрание, Виная-питака] называют «наставлением в соответствии с проступками» (яхапарадха-сасана), поскольку в нём существа, совершившие многочисленные проступки, наставляются сообразно своим проступкам. Второе [собрание, Суттанта-питака] называют «сообразным наставлением» (яханулома-сасана), поскольку в нём существа с различными склонностями, скрытыми влечениями, поведением и убеждениями наставляются сообразно их склонностям. Третье [собрание, Абхидхамма-питака] называют «наставлением в соответствии с Дхаммой» (яхадхамма-сасана), поскольку в нём существа, воспринимающие простую совокупность явлений как «я» и «моё», наставляются в соответствии с истинной природой явлений.

Tathā paṭhamaṃ – ajjhācārapaṭipakkhabhūto saṃvarāsaṃvaro ettha kathitoti saṃvarāsaṃvarakathā. Saṃvarāsaṃvaroti khuddako ceva mahanto ca saṃvaro, kammākammaṃ viya, phalāphalaṃ viya ca, dutiyaṃ – ‘‘dvāsaṭṭhidiṭṭhipaṭipakkhabhūtā diṭṭhiviniveṭhanā ettha kathitā’’ti diṭṭhiviniveṭhanakathā, tatiyaṃ – ‘‘rāgādipaṭipakkhabhūto nāmarūpaparicchedo ettha kathito’’ti nāmarūpaparicchedakathāti vuccati.

Кроме того, первое [собрание] называют «беседой о сдерживании и несдерживании» (самвара-асамвара-катха), поскольку в нём излагается сдерживание и несдерживание, служащее противоядием к проступкам. Под «сдерживанием и несдерживанием» понимается как малое, так и великое сдерживание, подобно тому как говорят о больших и малых деяниях (камма-акамма) или о больших и малых плодах (пхала-апхала). Второе [собрание] называют «беседой о распутывании воззрений» (диттхи-виниветхана-катха), поскольку в нём излагается распутывание воззрений, служащее противоядием к шестидесяти двум ложным воззрениям. Третье [собрание] называют «беседой о разграничении ума и тела» (нама-рупа-париччхеда-катха), поскольку в нём излагается разграничение ума и тела, служащее противоядием к страсти и другим загрязнениям.

Tīsupi cetesu tisso sikkhā, tīṇi pahānāni, catubbidho ca gambhīrabhāvo veditabbo. Tathā hi vinayapiṭake visesena adhisīlasikkhā vuttā, suttantapiṭake adhicittasikkhā, abhidhammapiṭake adhipaññāsikkhā.

В этих трёх собраниях следует также различать три вида обучения, три вида оставления и четырёхкратную глубину. Так, в Виная-питаке преимущественно изложено обучение высшей нравственности (адхисила-сиккха), в Суттанта-питаке — обучение высшему уму (адхичитта-сиккха), а в Абхидхамма-питаке — обучение высшей мудрости (адхипання-сиккха).

Vinayapiṭake ca vītikkamappahānaṃ, kilesānaṃ vītikkamapaṭipakkhattā sīlassa. Suttantapiṭake pariyuṭṭhānappahānaṃ, pariyuṭṭhānapaṭipakkhattā samādhissa. Abhidhammapiṭake anusayappahānaṃ, anusayapaṭipakkhattā paññāya. Paṭhame ca tadaṅgappahānaṃ, itaresu vikkhambhanasamucchedappahānāni. Paṭhame ca duccaritasaṃkilesappahānaṃ, itaresu taṇhādiṭṭhisaṃkilesappahānaṃ.

В Виная-питаке изложено оставление нарушений (витиккама-пхана), поскольку нравственность (сила) служит противоядием к нарушениям со стороны загрязнений. В Суттанта-питаке изложено оставление проявлений загрязнений (париюттхана-пхана), поскольку сосредоточение (самадхи) служит противоядием к проявлениям загрязнений. В Абхидхамма-питаке изложено оставление скрытых влечений (анусая-пхана), поскольку мудрость (пання) служит противоядием к скрытым влечениям. Кроме того, в первом собрании изложено оставление через замещение противоположным (таданга-пхана), а в остальных двух — оставление через подавление (виккхамбхана-пхана) и оставление через искоренение (самуччхеда-пхана). Также в первом собрании изложено оставление загрязнения дурным поведением (дуччарита-санкилеса), а в остальных двух — оставление загрязнений жаждой и ложными воззрениями (танха-диттхи-санкилеса).

Ekamekasmiñcettha catubbidhopi dhammatthadesanā paṭivedhagambhīrabhāvo veditabbo. Tattha dhammoti tanti. Atthoti tassāyeva attho. Desanāti tassā manasā vavatthāpitāya tantiyā desanā. Paṭivedhoti tantiyā tantiatthassa ca yathābhūtāvabodho. Tīsupi cetesu ete dhammatthadesanāpaṭivedhā. Yasmā sasādīhi viya mahāsamuddo [Pg.21] mandabuddhīhi dukkhogāḷhā alabbhaneyyapatiṭṭhā ca, tasmā gambhīrā. Evaṃ ekamekasmiṃ ettha catubbidhopi gambhīrabhāvo veditabbo.

В каждом из этих собраний следует также различать четырёхкратную глубину: глубину Дхаммы, смысла, наставления и постижения. Здесь «Дхамма» — это священный текст (танти). «Смысл» (аттха) — это значение самого этого текста. «Наставление» (десана) — это провозглашение устно этого текста, предварительно запечатлённого в уме [Будды]. «Постижение» (пативедха) — это безошибочное проникновение в истинную суть как самого текста, так и его смысла. Во всех трёх собраниях присутствуют эти Дхамма, смысл, наставление и постижение. Подобно тому как великий океан непреодолим и не даёт опоры для зайцев и других мелких животных, так и они трудны для постижения и не дают опоры для людей со слабым разумом, и потому они глубоки. Таким образом, в каждом из этих собраний следует усматривать эту четырёхкратную глубину.

Aparo nayo, dhammoti hetu. Vuttañhetaṃ – ‘‘hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā’’ti. Atthoti hetuphalaṃ, vuttañhetaṃ – ‘‘hetuphale ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā’’ti (vibha. 720). Desanāti paññatti, yathā dhammaṃ dhammābhilāpoti adhippāyo. Anulomapaṭilomasaṅkhepavitthārādivasena vā kathanaṃ. Paṭivedhoti abhisamayo, so ca lokiyalokuttaro visayato asammohato ca, atthānurūpaṃ dhammesu, dhammānurūpaṃ atthesu, paññattipathānurūpaṃ paññattīsu avabodho. Tesaṃ tesaṃ vā tattha tattha vuttadhammānaṃ paṭivijjhitabbo salakkhaṇasaṅkhāto aviparītasabhāvo.

Другой способ объяснения: «Дхамма» — это причина (хету). Ведь сказано: «Знание причин есть различающее познание Дхаммы (дхамма-патисамбхида)». «Смысл» (аттха) — это плод причины (хету-пхала). Ведь сказано: «Знание плодов причин есть различающее познание смысла (аттха-патисамбхида)». «Наставление» (десана) — это обозначение (паннятти); подразумевается верное выражение Дхаммы в соответствии с истинной природой явлений. Или же это изложение в прямом и обратном порядке, кратко и подробно и так далее. «Постижение» (пативедха) — это прорывание к истине (абхисамая), которое бывает мирским и надмирским как со стороны объекта, так и со стороны отсутствия заблуждения; это проникновение в причины сообразно их плодам, в плоды сообразно их причинам и в обозначения сообразно путям обозначения. Или же это постигаемая в различных местах истинная, безошибочная природа, называемая собственным свойством (салаккхана), тех или иных изложенных там явлений.

Idāni yasmā etesu piṭakesu yaṃ yaṃ dhammajātaṃ vā atthajātaṃ vā, yā cāyaṃ yathā yathā ñāpetabbo attho sotūnaṃ ñāṇassa abhimukho hoti, tathā tathā tadatthajotikā desanā, yo cettha aviparītāvabodhasaṅkhāto paṭivedho, tesaṃ tesaṃ vā dhammānaṃ paṭivijjhitabbo salakkhaṇasaṅkhāto aviparītasabhāvo. Sabbampetaṃ anupacitakusalasambhārehi duppaññehi sasādīhi viya mahāsamuddo dukkhogāḷhaṃ alabbhaneyyapatiṭṭhañca, tasmā gambhīraṃ. Evampi ekamekasmiṃ ettha catubbidhopi gambhīrabhāvo veditabbo.

Теперь, поскольку в этих собраниях те или иные виды причин или те или иные виды плодов, а также само наставление, проясняющее смысл в том виде, в каком его надлежит разъяснить, чтобы он предстал перед разумом слушателей, и постижение, называемое безошибочным проникновением, или же постигаемая истинная, безошибочная природа, называемая собственным свойством тех или иных явлений, — всё это для неразумных людей, не накопивших запаса благих качеств, подобно великому океану для зайцев, трудно для погружения и не даёт опоры, поэтому оно глубоко. И в таком смысле в каждом из этих собраний следует усматривать эту четырёхкратную глубину.

Ettāvatā ca –

И этим самым —

‘‘Desanāsāsanakathā, bhedaṃ tesu yathārahaṃ;

Sikkhāppahānagambhīra, bhāvañca paridīpaye’’ti –

«Разделение наставлений, учений и бесед в них надлежащим образом, а также обучение, оставление и глубину следует разъяснить» —

Ayaṃ gāthā vuttatthāva hoti.

смысл этого стиха уже разъяснён.

‘‘Pariyattibhedaṃ sampattiṃ, vipattiñcāpi yaṃ yahiṃ;

Pāpuṇāti yathā bhikkhu, tampi sabbaṃ vibhāvaye’’ti –

«Разделение изучения, а также достижение и упадок — какое и где обретает бхиккху, всё это также следует подробно изложить» —

Ettha pana tīsu piṭakesu tividho pariyattibhedo daṭṭhabbo. Tisso hi pariyattiyo – alagaddūpamā, nissaraṇatthā, bhaṇḍāgārikapariyattīti.

Здесь в трёх собраниях следует усматривать три вида изучения. Ведь существуют три вида изучения (париятти): подобное ловле змеи (алагаддупама), ради освобождения (ниссаранаттха) и подобное хранению сокровищницы (бхандагарика-париятти).

Tattha yā duggahitā, upārambhādihetu pariyāpuṭā, ayaṃ alagaddūpamā. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, puriso alagaddatthiko alagaddagavesī [Pg.22] alagaddapariyesanaṃ caramāno, so passeyya mahantaṃ alagaddaṃ, tamenaṃ bhoge vā naṅguṭṭhe vā gaṇheyya, tassa so alagaddo paṭiparivattitvā hatthe vā bāhāyaṃ vā aññatarasmiṃ vā aṅgapaccaṅge ḍaṃseyya, so tato nidānaṃ maraṇaṃ vā nigaccheyya, maraṇamattaṃ vā dukkhaṃ. Taṃ kissa hetu? Duggahitattā, bhikkhave, alagaddassa. Evameva kho, bhikkhave, idhekacce moghapurisā dhammaṃ pariyāpuṇanti, suttaṃ…pe… vedallaṃ, te taṃ dhammaṃ pariyāpuṇitvā tesaṃ dhammānaṃ paññāya atthaṃ na upaparikkhanti, tesaṃ te dhammā paññāya atthaṃ anupaparikkhataṃ na nijjhānaṃ khamanti, te upārambhānisaṃsā ceva dhammaṃ pariyāpuṇanti, itivādappamokkhānisaṃsā ca, yassa catthāya dhammaṃ pariyāpuṇanti, tañcassa atthaṃ nānubhonti, tesaṃ te dhammā duggahitā dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya saṃvattanti. Taṃ kissa hetu? Duggahitattā, bhikkhave, dhammāna’’nti (ma. ni. 1.238).

Из них то изучение, которое неверно усвоено и изучается ради споров и упрёков других, называется подобным ловле змеи. Имея в виду это, сказано: «Представьте, монахи, человека, которому нужна змея, который ищет змею, бродя в поисках змеи. Он видит большую змею и хватает её за туловище или за хвост. Эта змея, извернувшись, кусает его за руку, за плечо или за какую-либо другую часть тела. Из-за этого он претерпевает смерть или смертельную муку. По какой причине? По причине неверного захвата змеи, монахи. Точно так же, монахи, некоторые пустые люди здесь изучают Дхамму: сутты... и так далее... ведаллу. Изучив эту Дхамму, они не исследуют мудростью смысл этих учений. Поскольку они не исследуют смысл мудростью, эти учения не становятся ясными для их размышления. Они изучают Дхамму лишь ради выгоды от споров и ради освобождения от чужих обвинений в дискуссиях. И той цели, ради которой изучают Дхамму, они не достигают. Для них эти неверно усвоенные учения долгое время ведут к вреду и страданию. По какой причине? По причине неверного усвоения учений, монахи».

Yā pana suggahitā sīlakkhandhādipāripūriṃyeva ākaṅkhamānena pariyāpuṭā, na upārambhādihetu, ayaṃ nissaraṇatthā. Yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘tesaṃ te dhammā suggahitā dīgharattaṃ hitāya sukhāya saṃvattanti. Taṃ kissa hetu? Suggahitattā, bhikkhave, dhammāna’’nti (ma. ni. 1.239).

То же изучение, которое верно усвоено и изучается тем, кто стремится лишь к полноте нравственности и других благих качеств, а не ради споров, называется изучением ради освобождения. Имея в виду это, сказано: «Для них эти верно усвоенные учения долгое время ведут к благу и счастью. По какой причине? По причине верного усвоения учений, монахи».

Yaṃ pana pariññātakkhandho pahīnakileso bhāvitamaggo paṭividdhākuppo sacchikatanirodho khīṇāsavo kevalaṃ paveṇīpālanatthāya vaṃsānurakkhaṇatthāya pariyāpuṇāti, ayaṃ bhaṇḍāgārikapariyattīti.

То же изучение, которое тот, кто полностью познал совокупности существования, оставил загрязнения, развил путь, постиг непоколебимый плод, осуществил прекращение и уничтожил влечения (то есть архат), изучает исключительно ради сохранения преемственности учения и сбережения духовного рода Будды, называется изучением, подобным хранению сокровищницы (бхандагарика-париятти).

Vinaye pana suppaṭipanno bhikkhu sīlasampadaṃ nissāya tisso vijjā pāpuṇāti, tāsaṃyeva ca tattha pabhedavacanato. Sutte suppaṭipanno samādhisampadaṃ nissāya cha abhiññā pāpuṇāti, tāsaṃyeva ca tattha pabhedavacanato. Abhidhamme suppaṭipanno paññāsampadaṃ nissāya catasso paṭisambhidā pāpuṇāti, tāsañca tattheva pabhedavacanato, evametesu suppaṭipanno yathākkamena imaṃ vijjāttayachaḷabhiññācatuppaṭisambhidābhedaṃ sampattiṃ pāpuṇāti.

Бхиккху, правильно практикующий в Винае, опираясь на совершенство нравственности, достигает трёх видов знания (виджжа), поскольку именно они подробно излагаются в ней. Правильно практикующий в Суттах, опираясь на совершенство сосредоточения (самадхи), достигает шести видов сверхзнания (абхиння), поскольку именно они подробно излагаются в них. Правильно практикующий в Абхидхамме, опираясь на совершенство мудрости, достигает четырёх видов различающего познания (патисамбхида), поскольку именно они подробно излагаются в ней. Таким образом, правильно практикующий в этих трёх собраниях последовательно достигает этого совершенства, состоящего из трёх видов знания, шести видов сверхзнания и четырёх видов различающего познания.

Vinaye pana duppaṭipanno anuññātasukhasamphassaattharaṇapāvuraṇādiphassasāmaññato paṭikkhittesu upādinnakaphassādīsu anavajjasaññī hoti. Vuttampi [Pg.23] hetaṃ – ‘‘tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi, yathā ye me antarāyikā dhammā antarāyikā vuttā bhagavatā, te paṭisevato nālaṃ antarāyāyā’’ti (ma. ni. 1.234). Tato dussīlabhāvaṃ pāpuṇāti. Sutte duppaṭipanno – ‘‘cattāro me, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā’’tiādīsu (a. ni. 4.5) adhippāyaṃ ajānanto duggahitaṃ gaṇhāti, yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘attanā duggahitena amhe ceva abbhācikkhati, attānañca khaṇati, bahuñca apuññaṃ pasavatī’’ti (ma. ni. 1.236). Tato micchādiṭṭhitaṃ pāpuṇāti. Abhidhamme duppaṭipanno dhammacintaṃ atidhāvanto acinteyyānipi cinteti. Tato cittakkhepaṃ pāpuṇāti, vuttañhetaṃ – ‘‘cattārimāni, bhikkhave, acinteyyāni, na cintetabbāni, yāni cintento ummādassa vighātassa bhāgī assā’’ti (a. ni. 4.77). Evametesu duppaṭipanno yathākkamena imaṃ dussīlabhāva micchādiṭṭhitā cittakkhepabhedaṃ vipattiṃ pāpuṇātī’’ti.

Неправильно практикующий в Винае из-за сходства прикосновения к дозволенным мягким подстилкам и покрывалам считает безвредными запрещённые прикосновения к одушевлённым объектам (например, к женщине). Ведь сказано: «Я понимаю Дхамму, изложенную Благословенным, так: те деяния, которые названы Благословенным препятствиями, на самом деле не могут быть препятствием для того, кто им предаётся». Из-за этого он приходит к безнравственности. Неправильно практикующий в Суттах в таких изречениях, как «Есть, монахи, эти четыре личности, реально существующие в мире», не понимая истинного намерения Будды, истолковывает это превратно. Имея в виду это, сказано: «Своим превратным пониманием он клевещет на нас, губит самого себя и порождает много неблагих заслуг». Из-за этого он приходит к ложным воззрениям. Неправильно практикующий в Абхидхамме, заходя слишком далеко в размышлениях о природе явлений, размышляет о непостижимом. Из-за этого он приходит к безумию. Ведь сказано: «Есть четыре непостижимые вещи, монахи, о которых не следует размышлять, размышляя о которых, человек может прийти к безумию и расстройству ума». Таким образом, неправильно практикующий в этих трёх собраниях последовательно приходит к этому упадку, состоящему из безнравственности, ложных воззрений и безумия.

Ettāvatā ca –

И этим самым —

‘‘Pariyattibhedaṃ sampattiṃ, vipattiñcāpi yaṃ yahiṃ;

Pāpuṇāti yathā bhikkhu, tampi sabbaṃ vibhāvaye’’ti –

«Разделение изучения, а также достижение и упадок — какое и где обретает бхиккху, всё это также следует подробно изложить» —

Ayampi gāthā vuttatthāva hoti. Evaṃ nānappakārato piṭakāni ñatvā tesaṃ vasenetaṃ buddhavacanaṃ tividhanti ñātabbaṃ.

смысл этого стиха также уже разъяснён. Таким образом, познав Питаки с различных сторон, Слово Будды посредством них следует понимать как тройственное.

Kathaṃ nikāyavasena pañcavidhaṃ? Sabbameva cetaṃ dīghanikāyo, majjhimanikāyo, saṃyuttanikāyo, aṅguttaranikāyo, khuddakanikāyoti pañcappabhedaṃ hoti. Tattha katamo dīghanikāyo? Tivaggasaṅgahāni brahmajālādīni catuttiṃsa suttāni.

Как Слово Будды является пятеричным по разделению на Никаи? Всё оно разделяется на HTML-собрания: Дигха-никая, Мадджхима-никая, Саньютта-никая, Ангуттара-никая и Кхуддака-никая. Что из них представляет собой Дигха-никая? Это тридцать четыре сутты, объединённые в три раздела (вагги), начиная с Брахмаджала-сутты.

‘‘Catuttiṃseva suttantā, tivaggo yassa saṅgaho;

Esa dīghanikāyoti, paṭhamo anulomiko’’ti.

«Тридцать четыре сутты, объединённые в три раздела, — это Дигха-никая, первое собрание, имеющее сообразное смыслу название».

Kasmā panesa dīghanikāyoti vuccati? Dīghappamāṇānaṃ suttānaṃ samūhato nivāsato ca. Samūhanivāsā hi nikāyoti vuccanti. ‘‘Nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekanikāyampi samanupassāmi evaṃ cittaṃ, yathayidaṃ, bhikkhave[Pg.24], tiracchānagatā pāṇā’’ (saṃ. ni. 2.100). Poṇikanikāyo cikkhallikanikāyoti evamādīni cettha sādhakāni sāsanato lokato ca. Evaṃ sesānampi nikāyabhāve vacanattho veditabbo.

Почему же оно называется Дигха-никая? Потому что оно является собранием (самуха) и обителью (ниваса) сутт большой длины. Ведь собрание и обитель называют словом «никая». Примерами тому служат изречения из Учения и мирского словоупотребления, такие как: «Я не вижу, монахи, ни одного другого сообщества (никаи), столь разнообразного, как сообщество животных», а также «сообщество Поника», «сообщество Чиккхаллика» и другие. Таким же образом следует понимать значение слова «никая» и для остальных собраний.

Katamo majjhimanikāyo? Majjhimappamāṇāni pañcadasavaggasaṅgahāni mūlapariyāyasuttādīni diyaḍḍhasataṃ dve ca suttāni.

Что такое Мадджхима-никая? Это сто пятьдесят две сутты средней длины, объединённые в пятнадцать разделов (вагг), начиная с Мулапарияя-сутты.

‘‘Diyaḍḍhasatasuttantā, dve ca suttāni yattha so;

Nikāyo majjhimo pañca, dasavaggapariggaho’’ti.

«Собрание, в котором содержатся сто пятьдесят две сутты, охватывающее пятнадцать разделов, — это Мадджхима-никая».

Katamo saṃyuttanikāyo? Devatāsaṃyuttādivasena kathitāni oghataraṇādīni satta suttasahassāni satta ca suttasatāni dvāsaṭṭhi ca suttāni.

Что такое Саньютта-никая? Это семь тысяч семьсот шестьдесят две сутты, изложенные по тематическим группам (саньюттам), начиная с Девата-саньютты, в которую входит Огхатарана-сутта и другие.

‘‘Sattasuttasahassāni, sattasuttasatāni ca;

Dvāsaṭṭhi ceva suttantā, eso saṃyuttasaṅgaho’’ti.

«Семь тысяч семьсот шестьдесят две сутты — таков состав Саньютта-никаи».

Katamo aṅguttaranikāyo? Ekekaaṅgātirekavasena kathitāni cittapariyādānādīni nava suttasahassāni pañca suttasatāni sattapaññāsañca suttāni.

Что такое Ангуттара-никая? Это девять тысяч пятьсот пятьдесят семь сутт, изложенных по принципу увеличения на один член (фактор), начиная с Читтапариядана-сутты.

‘‘Nava suttasahassāni, pañca suttasatāni ca;

Sattapaññāsa suttāni, saṅkhyā aṅguttare aya’’nti.

«Девять тысяч пятьсот пятьдесят семь сутт — таково число сутт в Ангуттаре».

Katamo khuddakanikāyo? Sakalaṃ vinayapiṭakaṃ, abhidhammapiṭakaṃ, khuddakapāṭhādayo ca pubbe dassitā pañcadasappabhedā, ṭhapetvā cattāro nikāye avasesaṃ buddhavacanaṃ.

Что такое Кхуддака-никая? Это вся Виная-питака, Абхидхамма-питака, Кхуддакапатха и другие ранее упомянутые пятнадцать разделов — то есть всё остальное Слово Будды, за исключением четырёх больших Никай.

‘‘Ṭhapetvā caturopete, nikāye dīghaādike;

Tadaññaṃ buddhavacanaṃ, nikāyo khuddako mato’’ti.

«За исключением этих четырёх Никай, начиная с Дигхи, всё остальное Слово Будды признаётся Кхуддака-никаей».

Evaṃ nikāyavasena pañcavidhaṃ.

Таким образом, по разделению на Никаи оно является пятеричным.

Kathaṃ aṅgavasena navavidhaṃ? Sabbameva hidaṃ suttaṃ, geyyaṃ, veyyākaraṇaṃ, gāthā, udānaṃ, itivuttakaṃ, jātakaṃ, abbhutadhammaṃ, vedallanti navappabhedaṃ hoti. Tattha ubhatovibhaṅganiddesakhandhakaparivārā, suttanipāte maṅgalasuttaratanasuttanālakasuttatuvaṭṭakasuttāni ca aññampi ca suttanāmakaṃ tathāgatavacanaṃ [Pg.25] suttanti veditabbaṃ. Sabbampi sagāthakaṃ suttaṃ geyyanti veditabbaṃ. Visesena saṃyuttake sakalopi sagāthavaggo, sakalampi abhidhammapiṭakaṃ, niggāthakaṃ suttaṃ, yañca aññampi aṭṭhahi aṅgehi asaṅgahitaṃ buddhavacanaṃ, taṃ veyyākaraṇanti veditabbaṃ. Dhammapadaṃ, theragāthā, therīgāthā, suttanipāte nosuttanāmikā suddhikagāthā ca gāthāti veditabbā. Somanassaññāṇamayikagāthā paṭisaṃyuttā dveasīti suttantā udānanti veditabbaṃ. ‘‘Vuttañhetaṃ bhagavatā’’tiādinayappavattā dasuttarasatasuttantā itivuttakanti veditabbaṃ. Apaṇṇakajātakādīni paññāsādhikāni pañcajātakasatāni ‘jātaka’nti veditabbaṃ. ‘‘Cattārome, bhikkhave, acchariyā abbhutā dhammā ānande’’tiādinayappavattā (dī. ni. 2.209) sabbepi acchariyabbhutadhammapaṭisaṃyuttasuttantā abbhutadhammanti veditabbaṃ. Cūḷavedalla-mahāvedalla-sammādiṭṭhi-sakkapañha-saṅkhārabhājaniya-mahāpuṇṇamasuttādayo sabbepi vedañca tuṭṭhiñca laddhā laddhā pucchitasuttantā vedallanti veditabbaṃ. Evaṃ aṅgavasena navavidhaṃ.

Как Слово Будды является девятикратным по своим частям (ангам)? Ибо всё это Слово Будды разделяется на девять видов: сутта (наставления), гейя (смешанная проза и стихи), вейякарана (объяснения), гатха (стихи), удана (вдохновенные изречения), итивуттака (изречения «так было сказано»), джатака (истории о прошлых рождениях), аббхутадхамма (истории о чудесном) и ведалла (вопрошания и ответы). Здесь под «суттой» следует понимать обе Вибханги (Убхато-вибханга), Ниддесу, Кхандхаки, Паривару, а также Мангала-сутту, Ратана-сутту, Налака-сутту, Туваттака-сутту из Сутта-нипаты и любое другое Слово Татхагаты, носящее название сутты. Всякую сутту, содержащую стихи (гатхи), следует понимать как «гейю». В особенности всю Сагатха-ваггу в Саньютта-никае, а также всю Абхидхамма-питаку, сутты без стихов и любое другое Слово Будды, не охваченное остальными восемью частями (ангами), следует понимать как «вейякарану». Дхаммападу, Тхерагатху, Тхеригатху, а также чистые стихи в Сутта-нипате, не носящие названия сутт, следует понимать как «гатху». Восемьдесят две сутты, связанные со стихами, рожденными из радостного знания (соманасса-ньяна-майя), следует понимать как «удану». Сто десять сутт, начинающихся со слов «Ибо это было сказано Благословенным» и так далее, следует понимать как «итивуттаку». Пятьсот пятьдесят джатак, начиная с Апаннака-джатаки и других, следует понимать как «джатаку». Все сутты, связанные с удивительными и чудесными явлениями, подобные той, что начинается со слов: «О бхиккху, эти четыре удивительных и чудесных свойства присущи Ананде», следует понимать как «аббхутадхамму». Все сутты, заданные в виде вопросов и ответов, в которых спрашивающие вновь и вновь обретали знание (веда) и радость (туттхи) — такие как Чула-ведалла, Маха-ведалла, Саммадиттхи, Саккапаньха, Санкхара-бхаджания, Маха-пуннама и другие — следует понимать как «ведаллу». Так Слово Будды является девятикратным по своим частям (ангам).

Kathaṃ dhammakkhandhavasena caturāsītisahassavidhaṃ? Sabbameva cetaṃ buddhavacanaṃ –

Как Слово Будды является восьмидесятичетырехтысячекратным по группам Дхаммы (дхаммаккхандха)? Всё это Слово Будды таково:

‘‘Dvāsīti buddhato gaṇhiṃ, dve sahassāni bhikkhuto;

Caturāsīti sahassāni, ye me dhammā pavattino’’ti.

«Восемьдесят две тысячи групп Дхаммы я принял от Будды, две тысячи — от бхиккху; восемьдесят четыре тысячи — таковы Дхаммы, что живут на моих устах».

Evaṃ paridīpitadhammakkhandhavasena caturāsītisahassappabhedaṃ hoti. Tattha ekānusandhikaṃ suttaṃ eko dhammakkhandho. Yaṃ anekānusandhikaṃ, tattha anusandhivasena dhammakkhandhagaṇanā. Gāthābandhesu pañhāpucchanaṃ eko dhammakkhandho, vissajjanaṃ eko. Abhidhamme ekamekaṃ tikadukabhājanaṃ, ekamekañca cittavārabhājanaṃ, ekameko dhammakkhandho. Vinaye atthi vatthu, atthi mātikā, atthi padabhājanīyaṃ, atthi antarāpatti, atthi āpatti, atthi anāpatti, atthi tikacchedo. Tattha ekameko koṭṭhāso ekameko dhammakkhandhoti veditabbo. Evaṃ dhammakkhandhavasena caturāsītisahassavidhaṃ.

Таким образом, по числу разъясненных групп Дхаммы Слово Будды разделяется на восемьдесят четыре тысячи видов. Из них сутта с одной темой (эканусандхика) составляет одну группу Дхаммы. В сутте с множеством тем подсчет групп Дхаммы ведется по числу этих тем (анусандхи). В стихотворных произведениях (гатхабандха) вопрос составляет одну группу Дхаммы, а ответ — другую. В Абхидхамме каждое отдельное разделение триад (тика) и диад (дука), а также каждое отдельное разделение циклов ума (читтавара) составляет одну группу Дхаммы. В Винае есть предыстория (ваттху), есть матрица (матика), есть разбор слов (падабхаджания), есть промежуточное падение (антарапатти), есть падение (апатти), есть отсутствие падения (анапатти) и есть разделение триад (тикаччхеда). В ней каждую отдельную часть (коттхаса) следует понимать как одну группу Дхаммы. Так Слово Будды является восьмидесятичетырехтысячекратным по группам Дхаммы.

Evametaṃ abhedato rasavasena ekavidhaṃ, bhedato dhammavinayādivasena duvidhādibhedaṃ buddhavacanaṃ saṅgāyantena mahākassapappamukhena vasīgaṇena ‘‘ayaṃ [Pg.26] dhammo, ayaṃ vinayo, idaṃ paṭhamabuddhavacanaṃ, idaṃ majjhimabuddhavacanaṃ, idaṃ pacchimabuddhavacanaṃ, idaṃ vinayapiṭakaṃ, idaṃ suttantapiṭakaṃ, idaṃ abhidhammapiṭakaṃ, ayaṃ dīghanikāyo…pe… ayaṃ khuddakanikāyo, imāni suttādīni navaṅgāni, imāni caturāsīti dhammakkhandhasahassānī’’ti, imaṃ pabhedaṃ vavatthapetvāva saṅgītaṃ. Na kevalañca imameva, aññampi uddānasaṅgaha-vaggasaṅgaha-peyyālasaṅgaha-ekakanipāta-dukanipātādinipātasaṅgaha-saṃyuttasaṅgaha-paṇṇāsasaṅgahādi-anekavidhaṃ tīsu piṭakesu sandissamānaṃ saṅgahappabhedaṃ vavatthapetvā eva sattahi māsehi saṅgītaṃ.

Таким образом, это Слово Будды, будучи единым по вкусу освобождения при отсутствии деления, и разделяясь на два и более видов по Дхамме, Винае и т. д., было воспето собранием мастеров своих чувств (васигана) во главе с достопочтенным Махакассапой, которые определили эти различия так: «Это — Дхамма, это — Виная; это — первое Слово Будды, это — среднее Слово Будды, это — последнее Слово Будды; это — Виная-питака, это — Суттанта-питака, это — Абхидхамма-питака; это — Дигха-никая... и так далее... это — Кхуддака-никая; это — девять частей (анга), начиная с сутт; это — восемьдесят четыре тысячи групп Дхаммы». И не только это различие они определили, но и многие другие виды собраний, встречающиеся в трех Питаках — такие как собрание оглавлений (уддана-сангаха), собрание разделов (вагга-сангаха), собрание сокращений (пейяла-сангаха), собрание по числовым группам, начиная с единиц (экака-нипата) и двоек (дука-нипата), собрание по темам (саньютта-сангаха), собрание по пятидесяткам (паннаса-сангаха) и другие — и, определив их, воспели Слово Будды за семь месяцев.

Saṅgītipariyosāne cassa – ‘‘idaṃ mahākassapattherena dasabalassa sāsanaṃ pañcavassasahassaparimāṇakālaṃ pavattanasamatthaṃ kata’’nti sañjātappamodā sādhukāraṃ viya dadamānā ayaṃ mahāpathavī udakapariyantaṃ katvā anekappakāraṃ kampi saṅkampi sampakampi sampavedhi, anekāni ca acchariyāni pāturahesunti, ayaṃ paṭhamamahāsaṅgīti nāma. Yā loke –

По завершении этого воспевания великая земля, вплоть до ее водных пределов, затрепетала, содрогнулась, зашаталась и заколебалась множеством способов, словно выражая одобрение в великой радости от мысли: «Достопочтенный старец Махакассапа сделал это Учение Обладающего десятью силами способным просуществовать в течение пяти тысяч лет!» И явились многие чудеса. Это собрание зовется Первым великим собором (патхама-махасангити). В мире оно:

‘‘Satehi pañcahi katā, tena pañcasatāti ca;

Thereheva katattā ca, therikāti pavuccatī’’ti.

«Называется "Пятисотней" (паньчасата), поскольку было проведено пятьюстами арахантами, и называется "Старческой" (тхерика), поскольку было проведено исключительно старейшинами (тхерами)».

1. Brahmajālasuttavaṇṇanā

1. Разъяснение Брахмаджала-сутты

Paribbājakakathāvaṇṇanā

Разъяснение беседы о странствующих аскетах (париббаджаках)

Imissā [Pg.27] paṭhamamahāsaṅgītiyā vattamānāya vinayasaṅgahāvasāne suttantapiṭake ādinikāyassa ādisuttaṃ brahmajālaṃ pucchantena āyasmatā mahākassapena – ‘‘brahmajālaṃ, āvuso ānanda, kattha bhāsita’’nti, evamādivuttavacanapariyosāne yattha ca bhāsitaṃ, yañcārabbha bhāsitaṃ, taṃ sabbaṃ pakāsento āyasmā ānando evaṃ me sutantiādimāha. Tena vuttaṃ ‘‘brahmajālassāpi evaṃ me sutantiādikaṃ āyasmatā ānandena paṭhamamahāsaṅgītikāle vuttaṃ nidānamādī’’ti.

Во время проведения этого Первого великого собора, по завершении собрания Винаи, достопочтенный Махакассапа, расспрашивая о Брахмаджала-сутте — первой сутте первой никаи в Суттанта-питаке, спросил: «Друг Ананда, где была произнесена Брахмаджала-сутта?» По окончании этих и последующих слов достопочтенный Ананда, раскрывая всё: и место, где она была произнесена, и то, по какому поводу она была произнесена, произнес слова, начинающиеся с «Так я слышал» (evaṃ me sutaṃ). Поэтому было сказано: «Введение (нидана) к Брахмаджала-сутте, начинающееся со слов "Так я слышал", было произнесено достопочтенным Анандой во время Первого великого собора».

1. Tattha evanti nipātapadaṃ. Metiādīni nāmapadāni. Paṭipanno hotīti ettha paṭīti upasaggapadaṃ, hotīti ākhyātapadanti. Iminā tāva nayena padavibhāgo veditabbo.

1. Здесь слово «эвам» (evaṃ) — это частица (нипата-пада). Слова «ме» (me) и другие — это имена (нама-пада). В выражении «патипанно хоти» (paṭipanno hoti) элемент «пати» (paṭi) — это приставка (упасагга-пада), а «хоти» (hoti) — глагол (акхьята-пада). Таким способом прежде всего следует понимать разделение слов (пада-вибханга).

Atthato pana evaṃ-saddo tāva upamūpadesasampahaṃsanagarahaṇavacanasampaṭiggahākāranidassanāvadhāraṇādianekatthappabhedo. Tathāhesa – ‘‘evaṃ jātena maccena, kattabbaṃ kusalaṃ bahu’’nti (dha. pa. 53) evamādīsu upamāyaṃ āgato. ‘‘Evaṃ te abhikkamitabbaṃ, evaṃ te paṭikkamitabba’’ntiādīsu (a. ni. 4.122) upadese. ‘‘Evametaṃ bhagavā, evametaṃ sugatā’’tiādīsu (a. ni. 3.66) sampahaṃsane. ‘‘Evamevaṃ panāyaṃ vasalī yasmiṃ vā tasmiṃ vā tassa muṇḍakassa samaṇakassa vaṇṇaṃ bhāsatī’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.187) garahaṇe. ‘‘Evaṃ, bhanteti kho te bhikkhū bhagavato paccassosu’’ntiādīsu (ma. ni. 1.1) vacanasampaṭiggahe. ‘‘Evaṃ byā kho ahaṃ, bhante, bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmī’’tiādīsu (ma. ni. 1.398) ākāre. ‘‘Ehi tvaṃ, māṇavaka, yena samaṇo ānando tenupasaṅkama, upasaṅkamitvā mama vacanena samaṇaṃ ānandaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ puccha. ‘‘Subho māṇavo todeyyaputto bhavantaṃ ānandaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchatī’’ti. ‘‘Evañca vadehi, sādhu kira bhavaṃ ānando yena subhassa [Pg.28] māṇavassa todeyyaputtassa nivesanaṃ, tenupasaṅkamatu anukampaṃ upādāyā’’tiādīsu (dī. ni. 1.445) nidassane. ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, kālāmā, ime dhammā kusalā vā akusalā vāti? Akusalā, bhante. Sāvajjā vā anavajjā vāti? Sāvajjā, bhante. Viññugarahitā vā viññuppasatthā vāti? Viññugarahitā, bhante. Samattā samādinnā ahitāya dukkhāya saṃvattanti no vā, kathaṃ vo ettha hotīti? Samattā, bhante, samādinnā ahitāya dukkhāya saṃvattanti, evaṃ no ettha hotī’’tiādīsu (a. ni. 3.66) avadhāraṇe. Svāyamidha ākāranidassanāvadhāraṇesu daṭṭhabbo.

Что касается значения, то слово «эвам» (evaṃ) имеет множество различных значений, таких как сравнение (упама), наставление (упадеса), одобрение (сампахамсана), порицание (гарахана), согласие со словами (вачана-сампатиггаха), образ действия (акара), указание (нидассана), ограничение/утверждение (авадхарана) и другие. Так, оно встречается в значении сравнения в таких местах, как: «Так смертный, родившись, должен совершить много благого». В значении наставления: «Так тебе следует идти вперед, так тебе следует отступать». В значении одобрения: «Так оно и есть, Благословенный! Так оно и есть, Сугата!» В значении порицания: «Именно так эта презренная женщина повсюду восхваляет этого бритоголового отшельника». В значении согласия со словами: «"Да, о Владыка", — ответили те бхиккху Благословенному». В значении образа действия: «Так, о Владыка, я понимаю Дхамму, преподанную Благословенным». В значении указания: «Ступай, юноша, туда, где находится отшельник Ананда, и от моего имени спроси отшельника Ананду о его здоровье, отсутствии болезней, легкости, силе и благополучии: "Юноша Субха, сын Тодейи, спрашивает почтенного Ананду о его здоровье, отсутствии болезней, легкости, силе и благополучии". И скажи так: "Пусть почтенный Ананда из сострадания придет в дом юноши Субхи, сына Тодейи"». В значении ограничения/утверждения: «Как вы думаете, Каламы, эти качества благотворны или неблаготворны? — Неблаготворны, о Владыка. — Заслуживают ли они порицания или похвалы? — Заслуживают порицания, о Владыка. — Отвергаются ли они мудрыми или одобряются? — Отвергаются мудрыми, о Владыка. — Ведут ли они, будучи принятыми и усвоенными, к вреду и страданию, или нет? Каково ваше мнение об этом? — Будучи принятыми и усвоенными, о Владыка, они ведут к вреду и страданию. Таково наше мнение об этом». Здесь [в выражении "Так я слышал"] это слово следует рассматривать в значениях образа действия, указания и ограничения/утверждения.

Tattha ākāratthena evaṃ-saddena etamatthaṃ dīpeti, nānānayanipuṇamanekajjhāsayasamuṭṭhānaṃ, atthabyañjanasampannaṃ, vividhapāṭihāriyaṃ, dhammatthadesanāpaṭivedhagambhīraṃ, sabbasattānaṃ sakasakabhāsānurūpato sotapathamāgacchantaṃ tassa bhagavato vacanaṃ sabbappakārena ko samattho viññātuṃ, sabbathāmena pana sotukāmataṃ janetvāpi ‘evaṃ me sutaṃ’ mayāpi ekenākārena sutanti.

В значении образа действия слово «эвам» выражает следующий смысл: «Кто способен во всей полноте постичь Слово Благословенного — искусное во множестве методов, возникшее из различных устремлений, совершенное по смыслу и звучанию, наделенное разнообразными чудесами, глубокое по Дхамме, смыслу, поучению и постижению, достигающее слуха всех существ на их собственных языках? Однако, пробудив в себе всевозможное желание слушать, я услышал его именно таким образом; мной оно было воспринято в одном из аспектов».

Nidassanatthena – ‘‘nāhaṃ sayambhū, na mayā idaṃ sacchikata’’nti attānaṃ parimocento – ‘evaṃ me sutaṃ’, ‘mayāpi evaṃ suta’nti idāni vattabbaṃ sakalaṃ suttaṃ nidasseti.

В значении указания, освобождая себя от ложных притязаний словами: «Я не являюсь самопробужденным (саямбху), это не было постигнуто мной лично», [Ананда говорит]: «Так я слышал», «Мной это было услышано именно так», и тем самым указывает на всю сутту, которую предстоит изложить.

Avadhāraṇatthena – ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ bahussutānaṃ yadidaṃ ānando, gatimantānaṃ, satimantānaṃ, dhitimantānaṃ, upaṭṭhākānaṃ yadidaṃ ānando’’ti (a. ni. 1.223). Evaṃ bhagavatā – ‘‘āyasmā ānando atthakusalo, dhammakusalo, byañjanakusalo, niruttikusalo, pubbāparakusalo’’ti (a. ni. 5.169). Evaṃ dhammasenāpatinā ca pasatthabhāvānurūpaṃ attano dhāraṇabalaṃ dassento sattānaṃ sotukāmataṃ janeti – ‘evaṃ me sutaṃ’, tañca kho atthato vā byañjanato vā anūnamanadhikaṃ, evameva na aññathā daṭṭhabba’’nti.

В значении ограничения/утверждения, показывая свою способность к запоминанию в соответствии с похвалой, данной Благословенным: «О бхиккху, лучшим среди моих учеников-бхиккху из числа многознающих является Ананда, а также среди обладающих хорошей памятью, обладающих осознанностью, обладающих твердостью и среди личных помощников — Ананда», а также Полководцем Дхаммы (Сарипуттой): «Достопочтенный Ананда искусен в смысле, искусен в Дхамме, искусен в буквах, искусен в толковании слов, искусен в последовательности изложения», [Ананда] пробуждает в существах желание слушать: «Так я слышал, и это не убавлено и не прибавлено ни по смыслу, ни по буквам; это следует рассматривать именно так и никак иначе».

Me-saddo tīsu atthesu dissati. Tathā hissa – ‘‘gāthābhigītaṃ me abhojaneyya’’ntiādīsu (su. ni. 81) mayāti attho. ‘‘Sādhu me, bhante, bhagavā saṅkhittena dhammaṃ desetū’’tiādīsu (saṃ. ni. 4.88) mayhanti attho. ‘‘Dhammadāyādā me, bhikkhave[Pg.29], bhavathā’’tiādīsu (ma. ni. 1.29) mamāti attho. Idha pana mayā sutanti ca, mama sutanti ca atthadvaye yujjati.

Слово «ме» (me) встречается в трех значениях. Так, в таких выражениях, как: «Не следует мне вкушать пищу, полученную за пение стихов», оно имеет значение «мной» (мая). В таких выражениях, как: «Было бы хорошо, о Владыка, если бы Благословенный кратко преподал мне Дхамму», оно имеет значение «мне» (майхам). В таких выражениях, как: «О бхиккху, будьте моими наследниками в Дхамме», оно имеет значение «мои» (мама). Здесь же [в выражении "Так я слышал"] подходят оба значения: «мной услышано» (mayā sutaṃ) и «мое услышанное» (mama sutaṃ) .

Sutanti ayaṃ suta-saddo saupasaggo ca anupasaggo ca – gamanavissutakilinna-upacitānuyoga-sotaviññeyya-sotadvārānusāra-viññātādianekatthappabhedo, tathā hissa ‘‘senāya pasuto’’tiādīsu gacchantoti attho. ‘‘Sutadhammassa passato’’tiādīsu (udā. 11) vissutadhammassāti attho. ‘‘Avassutā avassutassā’’tiādīsu (pāci. 657) kilinnākilinnassāti attho. ‘‘Tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappaka’’ntiādīsu (khu. pā. 7.12) upacitanti attho. ‘‘Ye jhānapasutā dhīrā’’tiādīsu (dha. pa. 181) jhānānuyuttāti attho. ‘Diṭṭhaṃ sutaṃ muta’ntiādīsu (ma. ni. 1.241) sotaviññeyyanti attho. ‘‘Sutadharo sutasannicayo’’tiādīsu (ma. ni. 1.339) sotadvārānusāraviññātadharoti attho. Idha panassa sotadvārānusārena upadhāritanti vā upadhāraṇanti vāti attho. ‘Me’ saddassa hi ‘mayā’ti atthe sati ‘evaṃ mayā sutaṃ’ sotadvārānusārena upadhāritanti yujjati. ‘Mamā’ti atthe sati evaṃ mama sutaṃ sotadvārānusārena upadhāraṇanti yujjati.

Слово «сута» (suta), употребляемое как с приставками, так и без них, имеет множество различных значений, таких как: движение, известность, увлажнение, накопление, прилежание, воспринимаемое слухом, познанное умом вслед за слуховым восприятием и другие. Так, в выражении «сеная пасуто» и т. д. оно означает «идущий». В выражении «сутадхаммасса пассато» и т. д. оно означает «обладающий известной Дхаммой». В выражении «авассута авассутасса» и т. д. оно означает «вожделеющая к вожделеющему» (букв. «увлажненная к увлажненному»). В выражении «тумхехи пунням пасутам анаппакам» и т. д. оно означает «накопленное». В выражении «йе джханапасута дхира» и т. д. оно означает «приверженные джхане». В выражении «диттхам сутам мутам» и т. д. оно означает «воспринимаемое слухом». В выражении «сутадхаро сутасанничайо» и т. д. оно означает «хранящий то, что было познано умом вслед за слуховым восприятием». Здесь же оно означает «запечатленное умом вслед за слуховым восприятием» или «запечатление». Если слово «ме» имеет значение «мной», то выражение «так мной услышано» (evaṃ mayā sutaṃ) означает «так мной запечатлено умом вслед за слуховым восприятием». Если же оно имеет значение «мое», то выражение «так мое услышанное» (evaṃ mama sutaṃ) означает «таково мое запечатление умом вслед за слуховым восприятием».

Evametesu tīsu padesu evanti sotaviññāṇādiviññāṇakiccanidassanaṃ. Meti vuttaviññāṇasamaṅgipuggalanidassanaṃ. Sutanti assavanabhāvapaṭikkhepato anūnādhikāviparītaggahaṇanidassanaṃ. Tathā evanti tassā sotadvārānusārena pavattāya viññāṇavīthiyā nānappakārena ārammaṇe pavattibhāvappakāsanaṃ. Meti attappakāsanaṃ. Sutanti dhammappakāsanaṃ. Ayañhettha saṅkhepo – ‘‘nānappakārena ārammaṇe pavattāya viññāṇavīthiyā mayā na aññaṃ kataṃ, idaṃ pana kataṃ, ayaṃ dhammo suto’’ti.

Таким образом, из этих трех слов слово «так» (evaṃ) указывает на функцию сознания, начиная со слухового сознания. Слово «мною» (me) указывает на личность, наделенную упомянутым сознанием. Слово «услышано» (sutaṃ), исключая не-слышание, указывает на восприятие без убавления, преувеличения или искажения. Также слово «так» показывает возникновение в объекте различными способами того процесса сознания, который протекает в соответствии с дверью слуха. Слово «мною» указывает на самого себя. Слово «услышано» указывает на Дхамму. Краткий смысл здесь таков: «Посредством процесса сознания, направленного на объект различными способами, мною не было совершено никакого иного действия, кроме этого: эта Дхамма была услышана».

Tathā evanti niddisitabbadhammappakāsanaṃ. Meti puggalappakāsanaṃ. Sutanti puggalakiccappakāsanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti. ‘‘Yaṃ suttaṃ niddisissāmi, taṃ mayā evaṃ suta’’nti.

Также слово «так» указывает на Дхамму, которую надлежит изложить. Слово «мною» указывает на личность. Слово «услышано» указывает на действие этой личности. Это означает следующее: «Сутту, которую я изложу, я услышал именно так».

Tathā evanti yassa cittasantānassa nānākārappavattiyā nānatthabyañjanaggahaṇaṃ hoti, tassa nānākāraniddeso. Evanti hi ayamākārapaññatti. Meti kattuniddeso. Sutanti visayaniddeso. Ettāvatā nānākārappavattena [Pg.30] cittasantānena taṃ samaṅgino kattu visayaggahaṇasanniṭṭhānaṃ kataṃ hoti.

Также слово «так» указывает на различные способы проявления того потока ума, благодаря многообразному функционированию которого происходит восприятие различных смыслов и звуков. Ведь слово «так» — это обозначение способа (акара-панньятти). Слово «мною» указывает на деятеля. Слово «услышано» указывает на объект деятеля. В этой мере посредством потока ума, протекающего различными способами, выражается твердая уверенность в восприятии объекта деятелем, наделенным этим потоком ума.

Athavā evanti puggalakiccaniddeso. Sutanti viññāṇakiccaniddeso. Meti ubhayakiccayuttapuggalaniddeso. Ayaṃ panettha saṅkhepo, ‘‘mayā savanakiccaviññāṇasamaṅginā puggalena viññāṇavasena laddhasavanakiccavohārena suta’’nti.

Или же слово «так» указывает на действие личности. Слово «услышано» указывает на функцию сознания. Слово «мною» указывает на личность, связанную с обоими этими действиями. Краткий смысл здесь таков: «Мною, личностью, наделенной сознанием, выполняющим функцию слушания, посредством этого сознания, получившего обозначение выполняющего функцию слушания, было услышано».

Tattha evanti ca meti ca saccikaṭṭhaparamatthavasena avijjamānapaññatti. Kiñhettha taṃ paramatthato atthi, yaṃ evanti vā meti vā niddesaṃ labhetha? Sutanti vijjamānapaññatti. Yañhi taṃ ettha sotena upaladdhaṃ, taṃ paramatthato vijjamānanti. Tathā ‘eva’nti ca, meti ca, taṃ taṃ upādāya vattabbato upādāpaññatti. ‘Suta’nti diṭṭhādīni upanidhāya vattabbato upanidhāpaññatti. Ettha ca evanti vacanena asammohaṃ dīpeti. Na hi sammūḷho nānappakārapaṭivedhasamattho hoti. ‘Suta’nti vacanena sutassa asammosaṃ dīpeti. Yassa hi sutaṃ sammuṭṭhaṃ hoti, na so kālantarena mayā sutanti paṭijānāti. Iccassa asammohena paññāsiddhi, asammosena pana satisiddhi. Tattha paññāpubbaṅgamāya satiyā byañjanāvadhāraṇasamatthatā, satipubbaṅgamāya paññāya atthapaṭivedhasamatthatā. Tadubhayasamatthatāyogena atthabyañjanasampannassa dhammakosassa anupālanasamatthato dhammabhaṇḍāgārikattasiddhi.

Среди них слова «так» и «мною» являются обозначениями несуществующего (авиджамана-панньятти) с точки зрения абсолютной истины и высшего смысла. Ибо что здесь существует в абсолютном смысле, что могло бы получить обозначение «так» или «мною»? Слово «услышано» — это обозначение реально существующего (виджамана-панньятти). Ведь то, что здесь воспринимается ухом, реально существует в абсолютном смысле. Также слова «так» и «мною» являются производными обозначениями (упада-панньятти), поскольку они высказываются на основе тех или иных явлений. Слово «услышано» является соотносительным обозначением (упанидха-панньятти), поскольку оно высказывается в сопоставлении с увиденным и т. д. И здесь словом «так» он показывает отсутствие заблуждения. Ибо тот, кто пребывает в заблуждении, не способен к постижению различными способами. Словом «услышано» он показывает отсутствие забывания услышанного. Ведь тот, у кого услышанное забыто, не сможет по прошествии времени подтвердить: «Я слышал это». Таким образом, благодаря отсутствию заблуждения достигается совершенство мудрости, а благодаря отсутствию забывания — совершенство памятования. Из них благодаря памятованию, ведомому мудростью, обретается способность удерживать в памяти слова. А благодаря мудрости, ведомой памятованием, обретается способность постигать смысл. Благодаря обладанию обеими этими способностями, в силу способности оберегать сокровищницу Дхаммы, наделенную совершенством смысла и звучания, подтверждается его статус Хранителя Дхаммы.

Aparo nayo, evanti vacanena yoniso manasikāraṃ dīpeti. Ayoniso manasikaroto hi nānappakārapaṭivedhābhāvato. Sutanti vacanena avikkhepaṃ dīpeti, vikkhittacittassa savanābhāvato. Tathā hi vikkhittacitto puggalo sabbasampattiyā vuccamānopi ‘‘na mayā sutaṃ, puna bhaṇathā’’ti bhaṇati. Yoniso manasikārena cettha attasammāpaṇidhiṃ pubbe ca katapuññataṃ sādheti, sammā appaṇihitattassa pubbe akatapuññassa vā tadabhāvato. Avikkhepena saddhammassavanaṃ sappurisūpanissayañca sādheti. Na hi vikkhittacitto sotuṃ sakkoti, na ca sappurise anupassayamānassa savanaṃ atthīti.

Другой способ толкования: словом «так» он показывает надлежащее внимание (йонисо-манасикара). Ибо у того, кто внимает ненадлежащим образом, отсутствует постижение различными способами. Словом «услышано» он показывает отсутствие рассеянности, поскольку у человека с рассеянным умом отсутствует слушание. Ведь человек с рассеянным умом, даже если ему излагают учение со всем совершенством, говорит: «Я не расслышал, повторите снова». И здесь посредством надлежащего внимания он осуществляет правильное направление себя и наличие заслуг, совершенных в прошлом, ибо у того, кто неправильно направил себя или не совершил заслуг в прошлом, это отсутствует. Посредством отсутствия рассеянности он осуществляет слушание Истинной Дхаммы и опору на благородных мужей. Ибо человек с рассеянным умом не способен слушать, и у того, кто не опирается на благородных мужей, нет слушания.

Aparo [Pg.31] nayo, yasmā evanti yassa cittasantānassa nānākārappavattiyā nānatthabyañjanaggahaṇaṃ hoti, tassa nānākāraniddesoti vuttaṃ, so ca evaṃ bhaddako ākāro na sammāappaṇihitattano pubbe akatapuññassa vā hoti, tasmā evanti iminā bhaddakenākārena pacchimacakkadvayasampattimattano dīpeti. Sutanti savanayogena purimacakkadvayasampattiṃ. Na hi appatirūpadese vasato sappurisūpanissayavirahitassa vā savanaṃ atthi. Iccassa pacchimacakkadvayasiddhiyā āsayasuddhisiddhā hoti, purimacakkadvayasiddhiyā payogasuddhi, tāya ca āsayasuddhiyā adhigamabyattisiddhi, payogasuddhiyā āgamabyattisiddhi. Iti payogāsayasuddhassa āgamādhigamasampannassa vacanaṃ aruṇuggaṃ viya sūriyassa udayato yoniso manasikāro viya ca kusalakammassa arahati bhagavato vacanassa pubbaṅgamaṃ bhavitunti ṭhāne nidānaṃ ṭhapento – ‘‘evaṃ me suta’’ntiādimāha.

Другой способ толкования: поскольку было сказано, что слово «так» указывает на различные способы проявления того потока ума, благодаря многообразному функционированию которого происходит восприятие различных смыслов и звуков, и этот столь благой способ невозможен для того, кто неправильно направил себя или не совершил заслуг в прошлом, поэтому словом «так», указывающим на этот благой способ, он показывает обретение им двух последних колес благоприятных условий. Словом «услышано», благодаря связи со слушанием, он показывает обретение двух первых колес. Ибо у того, кто живет в неподходящей местности или лишен опоры на благородных мужей, нет слушания. Таким образом, благодаря осуществлению двух последних колес у него подтверждается чистота намерений (асая-шуддхи), а благодаря осуществлению двух первых колес — чистота усилий (пайога-шуддхи). Благодаря этой чистоте намерений достигается мастерство в постижении (адхигама), а благодаря чистоте усилий — мастерство в священных текстах (агама). Так, слова того, кто чист в усилиях и намерениях, кто наделен знанием текстов и постижением, подобно тому как восход зари предшествует восходу солнца, а надлежащее внимание предшествует благому действию, должны предшествовать слову Благословенного. Помещая это введение на надлежащее место, он произнес: «Так я слышал» и так далее.

Aparo nayo, ‘eva’nti iminā nānappakārapaṭivedhadīpakena vacanena attano atthapaṭibhānapaṭisambhidāsampattisabbhāvaṃ dīpeti. ‘Suta’nti iminā sotabbappabhedapaṭivedhadīpakena dhammaniruttipaṭisambhidāsampattisabbhāvaṃ. ‘Eva’nti ca idaṃ yoniso manasikāradīpakaṃ vacanaṃ bhāsamāno – ‘‘ete mayā dhammā manasānupekkhitā, diṭṭhiyā suppaṭividdhā’’ti dīpeti. ‘Suta’nti idaṃ savanayogadīpakaṃ vacanaṃ bhāsamāno – ‘‘bahū mayā dhammā sutā dhātā vacasā paricitā’’ti dīpeti. Tadubhayenāpi atthabyañjanapāripūriṃ dīpento savane ādaraṃ janeti. Atthabyañjanaparipuṇṇañhi dhammaṃ ādarena assuṇanto mahatā hitā paribāhiro hotīti, tasmā ādaraṃ janetvā sakkaccaṃ ayaṃ dhammo sotabboti.

Другой способ толкования: словом «так», указывающим на постижение различными способами, он показывает наличие у себя совершенства аналитического знания смысла (аттха-патисамбхида) и аналитического знания красноречия (патибхана-патисамбхида). Словом «услышано», указывающим на постижение различных видов того, что надлежит услышать, он показывает наличие у себя совершенства аналитического знания Дхаммы (дхамма-патисамбхида) и аналитического знания языка (нирутти-патисамбхида). И произнося слово «так», указывающее на надлежащее внимание, он показывает: «Эти учения были мною исследованы умом и глубоко постигнуты воззрением». Произнося слово «услышано», указывающее на связь со слушанием, он показывает: «Многие учения были мною услышаны, удержаны в памяти, повторены устно и исследованы умом». Показывая обоими этими словами полноту смысла и звучания, он пробуждает уважение к слушанию. Ибо тот, кто не слушает с уважением Дхамму, совершенную по смыслу и звучанию, лишается великого блага. Поэтому, пробудив уважение, следует почтительно внимать этой Дхамме.

‘‘Evaṃ me suta’’nti iminā pana sakalena vacanena āyasmā ānando tathāgatappaveditaṃ dhammaṃ attano adahanto asappurisabhūmiṃ atikkamati. Sāvakattaṃ paṭijānanto sappurisabhūmiṃ okkamati. Tathā asaddhammā cittaṃ vuṭṭhāpeti, saddhamme cittaṃ patiṭṭhāpeti. ‘‘Kevalaṃ sutamevetaṃ mayā, tasseva bhagavato vacana’’nti dīpento attānaṃ parimoceti, satthāraṃ apadisati, jinavacanaṃ appeti, dhammanettiṃ patiṭṭhāpeti.

Всей же этой фразой «Так я слышал» досточтимый Ананда, не приписывая себе Дхамму, провозглашенную Татхагатой, выходит за пределы уровня неблагородных людей. Признавая себя учеником, он вступает на уровень благородных людей. Также он уводит ум от ложного учения и утверждает его в Истинной Дхамме. Показывая: «Это было лишь услышано мною, это слово самого Благословенного», он освобождает себя от ложных притязаний, указывает на Учителя, представляет слово Победителя и утверждает руководство Дхаммы.

Apica [Pg.32] ‘‘evaṃ me suta’’nti attanā uppāditabhāvaṃ appaṭijānanto purimavacanaṃ vivaranto – ‘‘sammukhā paṭiggahitamidaṃ mayā tassa bhagavato catuvesārajjavisāradassa dasabaladharassa āsabhaṭṭhānaṭṭhāyino sīhanādanādino sabbasattuttamassa dhammissarassa dhammarājassa dhammādhipatino dhammadīpassa dhammasaraṇassa saddhammavaracakkavattino sammāsambuddhassa vacanaṃ, na ettha atthe vā dhamme vā pade vā byañjane vā kaṅkhā vā vimati vā kātabbā’’ti sabbesaṃ devamanussānaṃ imasmiṃ dhamme assaddhiyaṃ vināseti, saddhāsampadaṃ uppādeti. Tenetaṃ vuccati –

Более того, не заявляя, что учение создано им самим, и раскрывая изначальное слово, он провозглашает: «Это было принято мною лично из уст того Благословенного, бесстрашного благодаря четырем видам бесстрашия, обладающего десятью силами, пребывающего в превосходном положении, испускающего львиный рык, величайшего среди всех существ, Владыки Дхаммы, Царя Дхаммы, Повелителя Дхаммы, Светильника Дхаммы, Прибежища Дхаммы, Вращателя превосходного колеса Истинной Дхаммы, Всепросветленного Будды. Здесь не должно быть никаких сомнений или колебаний ни относительно смысла, ни относительно Дхаммы, ни относительно слов, ни относительно их звучания». Таким образом он уничтожает безверие в этой Дхамме у всех богов и людей и пробуждает совершенство веры. Поэтому сказано следующее:

‘‘Vināsayati assaddhaṃ, saddhaṃ vaḍḍheti sāsane;

Evaṃ me sutamiccevaṃ, vadaṃ gotamasāvako’’ti.

«Уничтожает безверие, взращивает веру в Учении ученик Готамы, произнося: „Так я слышал“».

Ekanti gaṇanaparicchedaniddeso. Samayanti paricchinnaniddeso. Ekaṃ samayanti aniyamitaparidīpanaṃ. Tattha samayasaddo –

Слово «одно» (ekaṃ) указывает на ограничение числом. Слово «время» (samayaṃ) указывает на то, что ограничивается. Выражение «одно время» (ekaṃ samayaṃ) указывает на неопределенное время. В данном контексте слово «время» (samaya) —

‘‘Samavāye khaṇe kāle, samūhe hetudiṭṭhisu;

Paṭilābhe pahāne ca, paṭivedhe ca dissati’’.

«Встречается в значении стечения условий, благоприятного момента, времени, собрания, причины, воззрения, обретения, устранения и постижения».

Tathā hissa – ‘‘appevanāma svepi upasaṅkameyyāma kālañca samayañca upādāyā’’ti evamādīsu (dī. ni. 1.447) samavāyo attho. ‘‘Ekova kho bhikkhave, khaṇo ca samayo ca brahmacariyavāsāyā’’tiādīsu (a. ni. 8.29) khaṇo. ‘‘Uṇhasamayo pariḷāhasamayo’’tiādīsu (pāci. 358) kālo. ‘‘Mahāsamayo pavanasmi’’ntiādīsu (dī. ni. 2.332) samūho. ‘‘Samayopi kho te, bhaddāli, appaṭividdho ahosi, bhagavā kho sāvatthiyaṃ viharati, bhagavāpi maṃ jānissati, bhaddāli nāma bhikkhu satthusāsane sikkhāya aparipūrakārī’ti. Ayampi kho, te bhaddāli, samayo appaṭividdho ahosī’’tiādīsu (ma. ni. 2.135) hetu. ‘‘Tena kho pana samayena uggahamāno paribbājako samaṇamuṇḍikāputto samayappavādake tindukācīre ekasālake mallikāya ārāme paṭivasatī’’tiādīsu (ma. ni. 2.260) diṭṭhi.

Ибо так, в таких отрывках, как: «Возможно, мы придем и завтра, если позволят время и обстоятельства (samaya)», значением является «стечение условий». В таких отрывках, как: «Монахи, есть лишь один благоприятный момент и время (samaya) для ведения святой жизни», значением является «благоприятный момент». В таких отрывках, как: «Жаркое время, знойное время (samaya)», значением является «время». В таких отрывках, как: «Великое собрание (samaya) в лесу», значением является «собрание». В таких отрывках, как: «Причина (samaya) также не была тобою постигнута, Бхаддали: „Благословенный пребывает в Саваттхи, и Благословенный узнает обо мне: «Монах по имени Бхаддали не исполняет в полноте правила обучения в Учении Учителя»“. Эта причина (samaya) также не была тобою постигнута, Бхаддали», значением является «причина». В таких отрывках, как: «В то время странствующий аскет Уггахамана, сын Саманамундики, пребывал в парке Маллики с одним залом, окруженном деревьями тиндука, где велись споры о различных воззрениях (samayappavādaka)», значением является «воззрение».

‘‘Diṭṭhe dhamme ca yo attho, yo cattho samparāyiko;

Atthābhisamayā dhīro, paṇḍitoti pavuccatī’’ti. (saṃ. ni. 1.128) –

В таких отрывках, как: «Благо в этой видимой жизни и благо в жизни будущей — благодаря обретению (abhisamaya) этого блага мудрец зовется мудрым»,

Ādīsu [Pg.33] paṭilābho. ‘‘Sammā mānābhisamayā antamakāsi dukkhassā’’tiādīsu (a. ni. 7.9) pahānaṃ. ‘‘Dukkhassa pīḷanaṭṭho saṅkhataṭṭho santāpaṭṭho vipariṇāmaṭṭho abhisamayaṭṭho’’tiādīsu (paṭi. 108) paṭivedho. Idha panassa kālo attho. Tena saṃvaccharautumāsaḍḍhamāsarattidivapubbaṇhamajjhanhikasāyanhapaṭhamamajjhi-mapacchimayāmamuhuttādīsu kālappabhedabhūtesu samayesu ekaṃ samayanti dīpeti.

значением является «обретение». В таких отрывках, как: «Благодаря полному устранению (abhisamaya) мании он положил конец страданию», значением является «устранение». В таких отрывках, как: «Значение угнетения, значение обусловленности, значение жжения, значение изменчивости страдания — это значение постижения (abhisamaya)», значением является «постижение». Здесь же его значением является «время». Этим словом среди различных временных подразделений, таких как год, сезон, месяц, полумесяц, ночь, день, утро, полдень, вечер, первая, средняя и последняя стражи ночи, мухурта и т. д., оно указывает на «одно время».

Tattha kiñcāpi etesu saṃvaccharādīsu samayesu yaṃ yaṃ suttaṃ yasmiṃ yasmiṃ saṃvacchare utumhi māse pakkhe rattibhāge vā divasabhāge vā vuttaṃ, sabbaṃ taṃ therassa suviditaṃ suvavatthāpitaṃ paññāya. Yasmā pana – ‘‘evaṃ me sutaṃ’’ asukasaṃvacchare asukautumhi asukamāse asukapakkhe asukarattibhāge asukadivasabhāge vāti evaṃ vutte na sakkā sukhena dhāretuṃ vā uddisituṃ vā uddisāpetuṃ vā, bahu ca vattabbaṃ hoti, tasmā ekeneva padena tamatthaṃ samodhānetvā ‘‘ekaṃ samaya’’nti āha. Ye vā ime gabbhokkantisamayo, jātisamayo, saṃvegasamayo, abhinikkhamanasamayo, dukkarakārikasamayo, māravijayasamayo, abhisambodhisamayo diṭṭhadhammasukhavihārasamayo, desanāsamayo, parinibbānasamayoti, evamādayo bhagavato devamanussesu ativiya pakāsā anekakālappabhedā eva samayā. Tesu samayesu desanāsamayasaṅkhātaṃ ekaṃ samayanti dīpeti. Yo cāyaṃ ñāṇakaruṇākiccasamayesu karuṇākiccasamayo, attahitaparahitapaṭipattisamayesu parahitapaṭipattisamayo, sannipatitānaṃ karaṇīyadvayasamayesu dhammikathāsamayo desanāpaṭipattisamayesu desanāsamayo, tesupi samayesu aññataraṃ samayaṃ sandhāya ‘‘ekaṃ samaya’’nti āha.

В связи с этим, хотя Тхере своей мудростью было прекрасно известно и точно определено, какая именно сутта в какой год, сезон, месяц, полумесяц, ночь или день была произнесена среди всех этих временных периодов, однако, поскольку если бы было сказано: «Так я слышал в такой-то год, в такой-то сезон, в такой-то месяц, в такой-то полумесяц, в такую-то часть ночи или дня», это было бы нелегко запомнить, декламировать или обучать декламации, и пришлось бы произносить слишком много слов, поэтому он объединил все эти значения в одном выражении и произнес: «в одно время» (ekaṃ samayaṃ). Или же, среди таких временных периодов Благословенного, широко известных среди богов и людей и представляющих собой множество различных временных событий, как: время нисхождения в лоно матери, время рождения, время духовного потрясения, время великого отречения, время суровых аскетических практик, время победы над Марой, время достижения Пробуждения, время пребывания в блаженстве Дхаммы в этой жизни, время проповеди Дхаммы, время окончательного угасания (париниббаны) и т. д., среди этих временных периодов оно указывает на «одно время», именуемое временем проповеди Дхаммы. И среди времени проявление знания и сострадания — это время проявления сострадания; среди времени практики ради собственного блага и блага других — это время практики ради блага других; среди двух обязанностей собравшихся — это время ведения беседы о Дхамме; среди времени проповеди и практики — это время проповеди; имея в виду одно из этих временных событий, он произнес: «в одно время».

Kasmā panettha yathā abhidhamme ‘‘yasmiṃ samaye kāmāvacara’’nti (dha. sa. 1) ca, ito aññesu ca suttapadesu – ‘‘yasmiṃ samaye, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehī’’ti ca bhummavacananiddeso kato, vinaye ca – ‘‘tena samayena buddho bhagavā’’ti karaṇavacanena, tathā akatvā ‘‘ekaṃ samaya’’nti upayogavacananiddeso katoti? Tattha tathā idha ca aññathā atthasambhavato. Tattha hi abhidhamme ito aññesu suttapadesu ca adhikaraṇattho [Pg.34] bhāvena bhāvalakkhaṇattho ca sambhavati. Adhikaraṇañhi kālattho, samūhattho ca samayo, tattha tattha vuttānaṃ phassādidhammānaṃ khaṇasamavāyahetusaṅkhātassa ca samayassa bhāvena tesaṃ bhāvo lakkhīyati, tasmā tadatthajotanatthaṃ tattha bhummavacananiddeso kato.

Почему же здесь, в отличие от Абхидхаммы, где используется местный падеж (locative) в выражении «yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ» («в то время, когда [возникает благой ум] сферы чувственного»), и в других суттах, отличных от этой, в выражении «yasmiṃ samaye, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehi» («в то время, монахи, когда монах, уединившись от чувственных удовольствий»), а также в Винае, где используется творительный падеж (instrumental) в выражении «tena samayena buddho bhagavā» («в то время Будда, Благословенный...»), — почему здесь, не поступая так же, используется винительный падеж (accusative) в выражении «ekaṃ samayaṃ» («в одно время»)? Потому что там уместно такое значение, а здесь — иное. Ибо там, в Абхидхамме и в других суттах, уместно значение местонахождения (adhikaraṇa) и значение признака состояния через состояние (bhāvalakkhaṇa). Ведь местонахождением является время и собрание условий, составляющие понятие «samaya» (время/обстоятельство); и состоянием этого «samaya», определяемого как совокупность моментов и причин, характеризуется состояние упомянутых там и тут дхамм, начиная с контакта (phassa). Поэтому для прояснения этого значения там используется местный падеж.

Vinaye ca hetuattho karaṇattho ca sambhavati. Yo hi so sikkhāpadapaññattisamayo sāriputtādīhipi dubbiññeyyo, tena samayena hetubhūtena karaṇabhūtena ca sikkhāpadāni paññāpayanto sikkhāpadapaññattihetuñca apekkhamāno bhagavā tattha tattha vihāsi, tasmā tadatthajotanatthaṃ tattha karaṇavacanena niddeso kato.

А в Винае уместны значение причины (hetu) и значение орудия (karaṇa). Ибо то время установления правил обучения (sikkhāpada), которое трудно постичь даже Сарипутте и другим, — в то время, выступавшее в качестве причины и орудия, Благословенный пребывал в тех или иных местах, устанавливая правила обучения и принимая во внимание причину их установления. Поэтому для прояснения этого значения там используется творительный падеж.

Idha pana aññasmiñca evaṃ jātike accantasaṃyogattho sambhavati. Yañhi samayaṃ bhagavā imaṃ aññaṃ vā suttantaṃ desesi, accantameva taṃ samayaṃ karuṇāvihārena vihāsi, tasmā tadatthajotanatthaṃ idha upayogavacananiddeso katoti.

Здесь же, а также в других подобных случаях, уместно значение непрерывной связи во времени (accantasaṃyoga). Ибо на протяжении всего того времени, когда Благословенный проповедовал эту или иную сутту, он непрерывно пребывал в обители сострадания (karuṇāvihāra). Поэтому для прояснения этого значения здесь используется винительный падеж.

Tenetaṃ vuccati –

Поэтому сказано следующее:

‘‘Taṃ taṃ atthamapekkhitvā, bhummena karaṇena ca;

Aññatra samayo vutto, upayogena so idhā’’ti.

«Принимая во внимание то или иное значение, в других местах слово „samaya“ употребляется в местном или творительном падеже, здесь же оно употреблено в винительном падеже».

Porāṇā pana vaṇṇayanti – ‘‘tasmiṃ samaye’’ti vā, ‘‘tena samayenā’’ti vā, ‘‘ekaṃ samaya’’nti vā, abhilāpamattabhedo esa, sabbattha bhummamevatthoti. Tasmā ‘‘ekaṃ samaya’’nti vuttepi ‘‘ekasmiṃ samaye’’ti attho veditabbo.

Древние же учителя разъясняют: выражения «tasmiṃ samaye», «tena samayena» или «ekaṃ samayaṃ» различаются лишь по форме выражения, но во всех случаях значением является именно местный падеж. Поэтому, даже когда сказано «ekaṃ samayaṃ», следует понимать это в значении «ekasmiṃ samaye» («в одно время»).

Bhagavāti garu. Garuñhi loke bhagavāti vadanti. Ayañca sabbaguṇavisiṭṭhatāya sabbasattānaṃ garu, tasmā bhagavāti veditabbo. Porāṇehipi vuttaṃ –

«Bhagavā» (Благословенный) означает «досточтимый» (garu). Ибо в мире досточтимого называют «bhagavā». И поскольку Он превосходит всех своими добродетелями, Он является досточтимым для всех существ, поэтому Его следует понимать как «Bhagavā». Древними также сказано:

‘‘Bhagavāti vacanaṃ seṭṭhaṃ, bhagavāti vacanamuttamaṃ;

Garu gāravayutto so, bhagavā tena vuccatī’’ti.

«Слово „Bhagavā“ — наилучшее, слово „Bhagavā“ — наивысшее. Он — досточтимый учитель, исполненный почтения, поэтому Его называют „Bhagavā“».

Api ca –

Кроме того:

‘‘Bhāgyavā bhaggavā yutto, bhagehi ca vibhattavā;

Bhattavā vantagamano, bhavesu bhagavā tato’’ti.

«Обладающий удачей (bhāgyavā), сломивший осквернения (bhaggavā), наделенный благими качествами (bhagehi yutto), разделивший Дхамму (vibhattavā), прибегающий к высшим состояниям (bhattavā), изрыгнувший стремление к существованию (vantagamano bhavesu) — поэтому Он зовется „Bhagavā“».

Imissā [Pg.35] gāthāya vasenassa padassa vitthāraattho veditabbo. So ca visuddhimagge buddhānussatiniddese vuttoyeva.

Подробное значение этого слова следует понимать в соответствии с этим стихом. И оно уже изложено в «Висуддхимагге» в главе о памятовании о Будде (buddhānussatiniddesa).

Ettāvatā cettha evaṃ me sutanti vacanena yathāsutaṃ dhammaṃ dassento bhagavato dhammakāyaṃ paccakkhaṃ karoti. Tena ‘‘nayidaṃ atikkantasatthukaṃ pāvacanaṃ, ayaṃ vo satthā’’ti satthu adassanena ukkaṇṭhitaṃ janaṃ samassāseti.

Этим выражением «Так я слышал», указывая на Дхамму в том виде, в каком она была услышана, старейшина делает явным Дхармовое тело (dhammakāya) Благословенного. Тем самым он утешает людей, опечаленных тем, что они больше не могут видеть Учителя, показывая: «Это Слово Будды не лишилось Учителя; вот ваш Учитель».

Ekaṃ samayaṃ bhagavāti vacanena tasmiṃ samaye bhagavato avijjamānabhāvaṃ dassento rūpakāyaparinibbānaṃ sādheti. Tena ‘‘evaṃvidhassa nāma ariyadhammassa desako dasabaladharo vajirasaṅghāta samānakāyo sopi bhagavā parinibbuto, kena aññena jīvite āsā janetabbā’’ti jīvitamadamattaṃ janaṃ saṃvejeti, saddhamme cassa ussāhaṃ janeti.

Выражением «в одно время Благословенный», указывая на отсутствие Благословенного в то время, он подтверждает окончательное угасание Его физического тела (rūpakāyaparinibbāna). Тем самым он вселяет благоговейный трепет (saṃvega) в людей, опьяненных гордыней жизни, напоминая: «Даже этот Благословенный, проповедник столь благородного учения, обладатель десяти сил, чье тело было подобно алмазной твердыне, ушел в париниббану; на что же еще надеяться в этой жизни кому-либо другому?», и пробуждает в них усердие к Истинной Дхамме.

Evanti ca bhaṇanto desanāsampattiṃ niddisati. Me sutanti sāvakasampattiṃ. Ekaṃ samayanti kālasampattiṃ. Bhagavāti desakasampattiṃ.

Произнося «Так», он указывает на совершенство проповеди (desanāsampatti). Произнося «я слышал» — на совершенство слушателя (sāvakasampatti). Произнося «в одно время» — на совершенство времени (kālasampatti). Произнося «Благословенный» — на совершенство проповедника (desakasampatti).

Antarā ca rājagahaṃ antarā ca nāḷandanti antarā-saddo kāraṇakhaṇacittavemajjhavivarādīsu dissati. ‘‘Tadantaraṃ ko jāneyya aññatra tathāgatā’’ti (a. ni. 6.44) ca, ‘‘janā saṅgamma mantenti mañca tañca kimantara’’nti (saṃ. ni. 1.228) ca ādīsu hi kāraṇe antarā-saddo. ‘‘Addasa maṃ, bhante, aññatarā itthī vijjantarikāya bhājanaṃ dhovantī’’tiādīsu (ma. ni. 2.149) khaṇe. ‘‘Yassantarato na santi kopā’’tiādīsu (udā. 20) citte. ‘‘Antarā vosānamāpādī’’tiādīsu (cūḷava. 350) vemajjhe. ‘‘Api cāyaṃ, bhikkhave, tapodā dvinnaṃ mahānirayānaṃ antarikāya āgacchatī’’tiādīsu (pārā. 231) vivare. Svāyamidha vivare vattati, tasmā rājagahassa ca nāḷandāya ca vivareti evametthattho veditabbo. Antarā-saddena pana yuttattā upayogavacanaṃ kataṃ. Īdisesu ca ṭhānesu akkharacintakā ‘‘antarā gāmañca nadiñca yātī’’ti evaṃ ekameva antarāsaddaṃ payujjanti, so dutiyapadenapi yojetabbo hoti, ayojiyamāne upayogavacanaṃ na pāpuṇāti. Idha pana yojetvāyeva vuttoti.

В выражении «между Раджагахой и Наландой» (antarā ca rājagahaṃ antarā ca nāḷandaṃ) слово «antarā» встречается в значениях причины (kāraṇa), момента времени (khaṇa), ума (citta), середины (vemajjha), промежутка (vivara) и т. д. В таких отрывках, как «Кто, кроме Татхагаты, может знать эту причину (tadantaraṃ)?» и «Люди, собравшись вместе, шепчутся обо мне и о тебе: в чем же причина (kimantaraṃ)?», слово «antarā» используется в значении причины. В отрывке «О Господин, некая женщина увидела меня в момент (vijjantarikāya — в промежутке между вспышками молнии), когда мыла посуду» — в значении момента времени. В отрывке «У кого внутри (antarato — в уме) нет гнева» — в значении ума. В отрывке «Посреди пути (antarā) он пришел к завершению» — в значении середины. В отрывке «Кроме того, монахи, эта река Тапода течет между (antarikāya — в промежутке между) двумя великими преисподними» — в значении промежутка. Здесь оно употребляется в значении промежутка, поэтому значение этого выражения следует понимать как «в промежутке между Раджагахой и Наландой». Из-за связи со словом «antarā» здесь употреблен винительный падеж. В подобных случаях грамматисты используют слово «antarā» лишь один раз, например: «antarā gāmañca nadiñca yāti» («он идет между деревней и рекой»), и его следует связывать также со вторым словом; если его не связать, то второе слово не примет форму винительного падежа. Здесь же оно высказано с повторением.

Addhānamaggappaṭipanno [Pg.36] hotīti addhānasaṅkhātaṃ maggaṃ paṭipanno hoti, ‘‘dīghamagga’’nti attho. Addhānagamanasamayassa hi vibhaṅge ‘‘aḍḍhayojanaṃ gacchissāmīti bhuñjitabba’’ntiādivacanato (pāci. 218) aḍḍhayojanampi addhānamaggo hoti. Rājagahato pana nāḷandā yojanameva.

«Вступил на большую дорогу» (addhānamaggappaṭipanno hoti) означает, что он шел по дороге, именуемой «addhāna» (длинный путь). Ибо в анализе времени путешествия по большой дороге, согласно правилу «Если намереваешься пройти пол-йоджаны, то можно принимать пищу» и т. д., даже расстояние в пол-йоджаны считается большой дорогой (addhānamagga). От Раджагахи же до Наланды — ровно одна йоджана.

Mahatā bhikkhusaṅghena saddhinti ‘mahatā’ti guṇamahattenapi mahatā, saṅkhyāmahattenapi mahatā. So hi bhikkhusaṅgho guṇehipi mahā ahosi, appicchatādiguṇasamannāgatattā. Saṅkhyāyapi mahā, pañcasatasaṅkhyattā. Bhikkhūnaṃ saṅgho ‘bhikkhusaṅgho’, tena bhikkhusaṅghena. Diṭṭhisīlasāmaññasaṅghātasaṅkhātena samaṇagaṇenāti attho. Saddhinti ekato.

«Вместе со всей общиной монахов» (mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ). Слово «великая» (mahatā) означает великая как своими добродетелями, так и своей численностью. Ибо эта община монахов была великой по своим добродетелям, будучи наделенной такими качествами, как малость желаний (appicchatā) и прочее. Она была великой и по численности, насчитывая пятьсот монахов. Община монахов — это «bhikkhusaṅgha». «Вместе со всей общиной монахов» означает вместе с собранием отшельников, объединенных общностью взглядов и нравственного поведения (diṭṭhisīlasāmañña). «Saddhiṃ» означает вместе.

Pañcamattehi bhikkhusatehīti pañcamattā etesanti pañcamattāni. Mattāti pamāṇaṃ vuccati, tasmā yathā ‘‘bhojane mattaññū’’ti vutte ‘‘bhojane mattaṃ jānāti, pamāṇaṃ jānātī’’ti attho hoti, evamidhāpi – ‘‘tesaṃ bhikkhusatānaṃ pañcamattā pañcapamāṇa’’nti evamattho daṭṭhabbo. Bhikkhūnaṃ satāni bhikkhusatāni, tehi pañcamattehi bhikkhusatehi.

«Примерно с пятьюстами монахами» (pañcamattehi bhikkhusatehi). «Pañcamattā» означает те, чья мера равна пяти. Словом «mattā» называют меру (pamāṇa). Поэтому, подобно тому как в выражении «знающий меру в еде» (bhojane mattaññū) это означает «знает меру в еде, знает предел», так и здесь значение следует понимать как «мера этих сотен монахов равна пяти (то есть их число равно пяти сотням)». Сотни монахов — это «bhikkhusatāni». «С этими примерно пятью сотнями монахов».

Suppiyopi kho paribbājakoti suppiyoti tassa nāmaṃ. Pi-kāro maggappaṭipannasabhāgatāya puggalasampiṇḍanattho. Kho-kāro padasandhikaro, byañjanasiliṭṭhatāvasena vutto. Paribbājakoti sañjayassa antevāsī channaparibbājako. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘yadā bhagavā taṃ addhānamaggaṃ paṭipanno, tadā suppiyopi paribbājako paṭipanno ahosī’’ti. Atītakālattho hettha hoti-saddo.

«И странствующий аскет Суппия» (suppiyopi kho paribbājako). «Суппия» — это его имя. Слово «pi» (также) имеет значение объединения лиц ввиду общности их пути. Слово «kho» служит для связи слов и употреблено ради благозвучия. «Странствующий аскет» (paribbājako) — это ученик Санджаи, странствующий аскет, носящий одеяние. Смысл здесь таков: «Когда Благословенный шел по этой большой дороге, тогда и странствующий аскет Суппия также шел по ней». Слово «hoti» здесь имеет значение прошедшего времени.

Saddhiṃ antevāsinā brahmadattena māṇavenāti – ettha ante vasatīti antevāsī. Samīpacāro santikāvacaro sissoti attho. Brahmadattoti tassa nāmaṃ. Māṇavoti sattopi coropi taruṇopi vuccati.

«Вместе со своим учеником, юношей Брахмадаттой» (saddhiṃ antevāsinā brahmadattena māṇavena). Здесь «antevāsī» (ученик) означает «тот, кто живет вблизи [учителя]». Это означает ученик, находящийся рядом, прислужник. «Брахмадатта» — это его имя. Словом «māṇava» называют и живое существо вообще, и разбойника, и юношу.

‘‘Coditā devadūtehi, ye pamajjanti māṇavā;

Te dīgharattaṃ socanti, hīnakāyūpagā narā’’ti. (ma. ni. 3.271) –

«Побуджаемые вестниками богов, те существа (māṇavā), что пребывают в беспечности, — эти люди долгое время скорбят, попадая в низшие миры».

Ādīsu [Pg.37] hi satto māṇavoti vutto. ‘‘Māṇavehipi samāgacchanti katakammehipi akatakammehipī’’tiādīsu (ma. ni. 2.149) coro. ‘‘Ambaṭṭho māṇavo, aṅgako māṇavo’’tiādīsu (dī. ni. 1.316) taruṇo ‘māṇavo’ti vutto. Idhāpi ayamevattho. Idañhi vuttaṃ hoti – brahmadattena nāma taruṇantevāsinā saddhinti.

Ибо в таких стихах словом «māṇava» называют живое существо вообще. В таких отрывках, как «Они встречаются и с разбойниками (māṇavehi) — как с теми, кто совершил преступление, так и с теми, кто его не совершал», это слово означает разбойника. В таких отрывках, как «юноша Амбаттха, юноша Ангака», словом «māṇava» называют юношу. Здесь также имеется в виду именно это значение. Смысл здесь таков: «вместе со своим молодым учеником по имени Брахмадатта».

Tatrāti tasmiṃ addhānamagge, tesu vā dvīsu janesu. Sudanti nipātamattaṃ. Anekapariyāyenāti pariyāya-saddo tāva vāradesanākāraṇesu vattati. ‘‘Kassa nu kho, ānanda, ajja pariyāyo bhikkhuniyo ovaditu’’ntiādīsu (ma. ni. 3.398) hi vāre pariyāyasaddo vattati. ‘‘Madhupiṇḍikapariyāyotveva naṃ dhārehī’’tiādīsu (ma. ni. 1.205) desanāyaṃ. ‘‘Imināpi kho, te rājañña, pariyāyena evaṃ hotū’’tiādīsu (dī. ni. 2.411) kāraṇe. Svāyamidhāpi kāraṇe vattati, tasmā ayamettha attho – ‘‘anekavidhena kāraṇenā’’ti, ‘‘bahūhi kāraṇehī’’ti vuttaṃ hoti.

«Там» (tatra) означает на той большой дороге или же среди этих двух людей. Слово «sudaṃ» — это просто частица. «Различными способами» (anekapariyāyena). Прежде всего, слово «pariyāya» употребляется в значениях очереди (vāra), проповеди (desanā) и причины (kāraṇa). В таких отрывках, как «Чья же сегодня очередь (pariyāyo), Ананда, наставлять монахинь?», слово «pariyāya» используется в значении очереди. В таких отрывках, как «Запомни это учение как „Проповедь о медовом комке“ (madhupiṇḍikapariyāya)», — в значении проповеди. В таких отрывках, как «И по этой причине (pariyāyena), царевич, пусть будет так», — в значении причины. Здесь оно также употребляется в значении причины, поэтому значение этого выражения таково: «по различным причинам» или «по многим причинам».

Buddhassa avaṇṇaṃ bhāsatīti avaṇṇavirahitassa aparimāṇavaṇṇasamannāgatassāpi buddhassa bhagavato – ‘‘yaṃ loke jātivuḍḍhesu kattabbaṃ abhivādanādisāmīcikammaṃ ‘sāmaggiraso’ti vuccati, taṃ samaṇassa gotamassa natthi tasmā arasarūpo samaṇo gotamo, nibbhogo, akiriyavādo, ucchedavādo, jegucchī, venayiko, tapassī, apagabbho. Natthi samaṇassa gotamassa uttarimanussadhammo alamariyañāṇadassanaviseso. Takkapariyāhataṃ samaṇo gotamo dhammaṃ deseti, vīmaṃsānucaritaṃ, sayaṃpaṭibhānaṃ. Samaṇo gotamo na sabbaññū, na lokavidū, na anuttaro, na aggapuggalo’’ti. Evaṃ taṃ taṃ akāraṇameva kāraṇanti vatvā tathā tathā avaṇṇaṃ dosaṃ nindaṃ bhāsati.

«Хулил Будду» (buddhassa avaṇṇaṃ bhāsati) означает, что в отношении Будды, Благословенного, который свободен от каких-либо недостатков и наделен безмерными добродетелями, он говорил: «То почтение, поклонение и прочие знаки уважения, которые в мире принято оказывать старшим по рождению и возрасту и которые называют „вкусом согласия“ (sāmaggirasa), у отшельника Готамы отсутствуют. Поэтому отшельник Готама лишен этого вкуса (arasarūpa), он безвкусен (nibbhogo), он проповедник недеяния (akiriyavāda), проповедник уничтожения (ucchedavāda), брезглив (jegucchī), разрушитель (venayika), истязатель (tapassī), лишен зародыша (apagabbha). Нет у отшельника Готамы никаких сверхчеловеческих состояний (uttarimanussadhamma), превосходного благородного знания и видения (alamariyañāṇadassanavisesa). Отшельник Готама проповедует учение, добытое рассуждениями (takkapariyāhata), исследованное им самим (vīmaṃsānucarita) и рожденное его собственным умом (sayaṃpaṭibhāna). Отшельник Готама не всеведущ (na sabbaññū), не знает миров (na lokavidū), не является непревзойденным (na anuttaro) и не является величайшим из людей (na aggapuggalo)». Таким образом, выдавая те или иные ложные доводы за истинные причины, он всячески высказывал хулу, порицание и осуждение.

Yathā ca buddhassa, evaṃ dhammassāpi taṃ taṃ akāraṇameva kāraṇato vatvā – ‘‘samaṇassa gotamassa dhammo durakkhāto, duppaṭivedito, aniyyāniko, anupasamasaṃvattaniko’’ti tathā tathā avaṇṇaṃ bhāsati.

И подобно тому как он хулил Будду, он хулил и Дхамму, выдавая ложные доводы за истинные причины и говоря: «Учение отшельника Готамы плохо изложено (durakkhāto), плохо постижимо (duppaṭivedito), не ведет к освобождению (aniyyāniko) и не ведет к умиротворению (anupasamasaṃvattaniko)». Так он всячески высказывал хулу.

Yathā [Pg.38] ca dhammassa, evaṃ saṅghassāpi yaṃ vā taṃ vā akāraṇameva kāraṇato vatvā – ‘‘micchāpaṭipanno samaṇassa gotamassa sāvakasaṅgho, kuṭilapaṭipanno, paccanīkapaṭipadaṃ ananulomapaṭipadaṃ adhammānulomapaṭipadaṃ paṭipanno’’ti tathā tathā avaṇṇaṃ bhāsati.

И подобно тому как он хулил Дхамму, он хулил и Сангху, выдавая любые ложные доводы за истинные причины и говоря: «Община учеников отшельника Готамы практикует ложно (micchāpaṭipanno), практикует криво (kuṭilapaṭipanno), практикует враждебно, несообразно и вопреки Дхамме». Так он всячески высказывал хулу.

Antevāsī panassa – ‘‘amhākaṃ ācariyo aparāmasitabbaṃ parāmasati, anakkamitabbaṃ akkamati, svāyaṃ aggiṃ gilanto viya, hatthena asidhāraṃ parāmasanto viya, muṭṭhinā sineruṃ padāletukāmo viya, kakacadantapantiyaṃ kīḷamāno viya, pabhinnamadaṃ caṇḍahatthiṃ hatthena gaṇhanto viya ca vaṇṇārahasseva ratanattayassa avaṇṇaṃ bhāsamāno anayabyasanaṃ pāpuṇissati. Ācariye kho pana gūthaṃ vā aggiṃ vā kaṇṭakaṃ vā kaṇhasappaṃ vā akkamante, sūlaṃ vā abhirūhante, halāhalaṃ vā visaṃ khādante, khārodakaṃ vā pakkhalante, narakapapātaṃ vā papatante, na antevāsinā taṃ sabbamanukātabbaṃ hoti. Kammassakā hi sattā attano kammānurūpameva gatiṃ gacchanti. Neva pitā puttassa kammena gacchati, na putto pitu kammena, na mātā puttassa, na putto mātuyā, na bhātā bhaginiyā, na bhaginī bhātu, na ācariyo antevāsino, na antevāsī ācariyassa kammena gacchati. Mayhañca ācariyo tiṇṇaṃ ratanānaṃ avaṇṇaṃ bhāsati, mahāsāvajjo kho panāriyūpavādoti. Evaṃ yoniso ummujjitvā ācariyavādaṃ maddamāno sammākāraṇameva kāraṇato apadisanto anekapariyāyena tiṇṇaṃ ratanānaṃ vaṇṇaṃ bhāsitumāraddho, yathā taṃ paṇḍitajātiko kulaputto’’. Tena vuttaṃ – ‘‘suppiyassa pana paribbājakassa antevāsī brahmadatto māṇavo anekapariyāyena buddhassa vaṇṇaṃ bhāsati, dhammassa vaṇṇaṃ bhāsati, saṅghassa vaṇṇaṃ bhāsatī’’ti.

Ученик же его [подумал]: «Наш учитель касается того, чего не следует касаться, и ступает туда, куда не следует ступать. Подобно человеку, глотающему огонь, или касающемуся рукой лезвия меча, или желающему разбить кулаком гору Синеру, или играющему с зубьями пилы, или хватающему рукой свирепого слона в состоянии неистовства, он, хуля достойную хвалы Тройственную Драгоценность, навлечет на себя гибель и несчастье. Ведь если учитель наступает на нечистоты, огонь, колючки или черную кобру, взбирается на острие кола, вкушает смертоносный яд, падает в соленый поток или низвергается в бездну ада, ученик вовсе не должен подражать ему во всем этом. Ибо существа являются владельцами своей каммы и перерождаются исключительно в соответствии со своей собственной каммой. Ни отец не идет [в удел] из-за каммы сына, ни сын из-за каммы отца, ни мать из-за сына, ни сын из-за матери, ни брат из-за сестры, ни сестра из-за брата, ни учитель из-за ученика, ни ученик не идет [в удел] из-за каммы учителя. Мой же учитель хулит Три Драгоценности, однако оскорбление Благородных — это тягчайший проступок». Так, размышляя надлежащим образом (йонисо), он поднялся над [греховным поступком учителя], сокрушил воззрение своего учителя и, приводя истинные доводы на основе фактов, принялся самыми разными способами восхвалять Три Драгоценности, подобно мудрому благородному сыну. Поэтому сказано: «Ученик же странствующего философа Суппии, юноша Брахмадатта, самыми разными способами восхвалял Будду, восхвалял Дхамму, восхвалял Сангху».

Tattha vaṇṇanti vaṇṇa-saddo saṇṭhāna-jāti-rūpāyatana-kāraṇa-pamāṇa-guṇa-pasaṃsādīsu dissati. Tattha ‘‘mahantaṃ sapparājavaṇṇaṃ abhinimminitvā’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.142) saṇṭhānaṃ vuccati. ‘‘Brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo, hīno añño vaṇṇo’’tiādīsu (ma. ni. 2.402) jāti. ‘‘Paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato’’tiādīsu (dī. ni. 1.303) rūpāyatanaṃ.

Здесь под словом «ва́нна» (vaṇṇa) понимается то, что слово «ванна» встречается в значениях формы (очертания), касты (происхождения), зримого объекта (цвета), причины, меры, достоинства (качества), похвалы и так далее. Из них в таких отрывках, как «создав облик огромного царя змей», оно означает форму (очертание). В таких отрывках, как «только каста брахманов благородна, другие же касты низки», оно означает касту (происхождение). В таких отрывках, как «наделенный превосходной красотой тела (цветом кожи)», оно означает зримый объект.

‘‘Na [Pg.39] harāmi na bhañjāmi, ārā siṅghāmi vārijaṃ;

Atha kena nu vaṇṇena, gandhatthenoti vuccatī’’ti. (saṃ. ni. 1.234) –

«Я не уношу и не ломаю лотос, а лишь вдыхаю его аромат издалека. Так по какой же причине меня называют похитителем аромата?»

Ādīsu kāraṇaṃ. ‘‘Tayo pattassa vaṇṇā’’tiādīsu (pārā. 602) pamāṇaṃ. ‘‘Kadā saññūḷhā pana, te gahapati, ime samaṇassa gotamassa vaṇṇā’’tiādīsu (ma. ni. 2.77) guṇo. ‘‘Vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsatī’’tiādīsu (a. ni. 2.135) pasaṃsā. Idha guṇopi pasaṃsāpi. Ayaṃ kira taṃ taṃ bhūtameva kāraṇaṃ apadisanto anekapariyāyena ratanattayassa guṇūpasañhitaṃ pasaṃsaṃ abhāsi. Tattha – ‘‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho’’tiādinā (pārā. 1) nayena, ‘‘ye bhikkhave, buddhe pasannā agge te pasannā’’tiādinā ‘‘ekapuggalo, bhikkhave, loke uppajjamāno uppajjati…pe… asamo asamasamo’’tiādinā (a. ni. 1.174) ca nayena buddhassa vaṇṇo veditabbo. ‘‘Svākkhāto bhagavatā dhammo’’ti (dī. ni. 2.159) ca ‘‘ālayasamugghāto vaṭṭupacchedo’’ti (iti. 90, a. ni. 4.34) ca, ‘‘ye bhikkhave, ariye aṭṭhaṅgike magge pasannā, agge te pasannā’’ti ca evamādīhi nayehi dhammassa vaṇṇo veditabbo. ‘‘Suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’’ti (dī. ni. 2.159) ca, ‘‘ye, bhikkhave, saṅghe pasannā, agge te pasannā’’ti (a. ni. 4.34) ca evamādīhi pana nayehi saṅghassa vaṇṇo veditabbo. Pahontena pana dhammakathikena pañcanikāye navaṅgaṃ satthusāsanaṃ caturāsītidhammakkhandhasahassāni ogāhitvā buddhādīnaṃ vaṇṇo pakāsetabbo. Imasmiñhi ṭhāne buddhādīnaṃ guṇe pakāsento atitthena pakkhando dhammakathikoti na sakkā vattuṃ. Īdisesu hi ṭhānesu dhammakathikassa thāmo veditabbo. Brahmadatto pana māṇavo anussavādimattasambandhitena attano thāmena ratanattayassa vaṇṇaṃ bhāsati.

В этих и подобных стихах оно означает причину. В таких отрывках, как «есть три размера чаши», оно означает меру. В таких отрывках, как «когда же, домохозяин, ты сложил эти хвалы в честь отшельника Готамы?», оно означает достоинство (качество). В таких отрывках, как «он возносит хвалу тому, кто достоин хвалы», оно означает похвалу. Здесь же [в выражении «восхваляет»] оно означает и достоинство, и похвалу. Говорят, что этот [юноша Брахмадатта], указывая на те или иные истинные причины, самыми разными способами возносил хвалу Тройственной Драгоценности, сопряженную с ее достоинствами. При этом достоинства Будды следует понимать на основе таких положений, как «Именно так Благословенный есть Достойный, Совершенно Пробужденный...», а также «О бхиккху, те, кто уверовал в Будду, уверовали в величайшего...» и «О бхиккху, один единственный человек, рождаясь в мире, рождается... несравненный, равный несравненным». Достоинства Дхаммы следует понимать на основе таких положений, как «Хорошо изложена Благословенным Дхамма...», «искоренение привязанности, прекращение круговорота сансары...» и «О бхиккху, те, кто уверовал в Благородный восьмеричный путь, уверовали в величайшее...» и тому подобных. Достоинства же Сангхи следует понимать на основе таких положений, как «Хорошо практикует община учеников Благословенного...» и «О бхиккху, те, кто уверовал в Сангху, уверовали в величайшее...» и тому подобных. Способный же проповедник Дхаммы (дхаммакатхика), погрузившись в пять никай, девятичастное Учение Учителя и 84 000 групп Дхаммы, должен раскрывать достоинства Будды и остальных Драгоценностей. Ибо в данном случае нельзя сказать, что проповедник Дхаммы, раскрывающий достоинства Будды и других Драгоценностей, бросается в неподходящую гавань. Ведь именно в таких ситуациях познается сила проповедника Дхаммы. Что же касается юноши Брахмадатты, то он восхвалял Три Драгоценности в меру своих сил, основываясь лишь на устном предании и тому подобном.

Itiha te ubho ācariyantevāsīti evaṃ te dve ācariyantevāsikā. Aññamaññassāti añño aññassa. Ujuvipaccanīkavādāti īsakampi apariharitvā ujumeva vividhapaccanīkavādā, anekavāraṃ viruddhavādā eva hutvāti attho. Ācariyena hi ratanattayassa avaṇṇe bhāsite antevāsī vaṇṇaṃ bhāsati, puna itaro avaṇṇaṃ, itaro vaṇṇanti evaṃ ācariyo sāraphalake visarukkhaāṇiṃ ākoṭayamāno viya [Pg.40] punappunaṃ ratanattayassa avaṇṇaṃ bhāsati. Antevāsī pana suvaṇṇarajatamaṇimayāya āṇiyā taṃ āṇiṃ paṭibāhayamāno viya punappunaṃ ratanattayassa vaṇṇaṃ bhāsati. Tena vuttaṃ – ‘‘ujuvipaccanīkavādā’’ti.

«Так эти оба, учитель и ученик» означает: эти двое — учитель и ученик. «Друг другу» означает: один другому. «Прямо противоположное утверждающие» означает, что они, нисколько не уклоняясь, прямо высказывали самые разные противоположные суждения, раз за разом вступая в противоречие друг с другом. Ведь когда учитель хулил Три Драгоценности, ученик восхвалял их; затем первый снова хулил, а второй восхвалял. Так учитель, подобно человеку, забивающему колышек из ядовитого дерева в прочную доску, вновь и вновь изрекал хулу на Три Драгоценности. Ученик же, подобно тому, кто выбивает этот колышек другим колышком, сделанным из золота, серебра и драгоценных камней, вновь и вновь возносил хвалу Трем Драгоценностям. Поэтому и сказано: «прямо противоположное утверждающие».

Bhagavantaṃ piṭṭhito piṭṭhito anubandhā honti bhikkhusaṅghañcāti bhagavantañca bhikkhusaṅghañca pacchato pacchato dassanaṃ avijahantā iriyāpathānubandhanena anubandhā honti, sīsānulokino hutvā anugatā hontīti attho.

«Следовали по пятам за Благословенным и за общиной бхиккху» означает, что они шли позади Благословенного и общины бхиккху, не упуская их из виду, следуя за ними шаг за шагом и взирая на них с почтением.

Kasmā pana bhagavā taṃ addhānaṃ paṭipanno? Kasmā ca suppiyo anubandho? Kasmā ca so ratanattayassa avaṇṇaṃ bhāsatīti? Bhagavā tāva tasmiṃ kāle rājagahaparivattakesu aṭṭhārasasu mahāvihāresu aññatarasmiṃ vasitvā pātova sarīrappaṭijagganaṃ katvā bhikkhācāravelāyaṃ bhikkhusaṅghaparivuto rājagahe piṇḍāya carati. So taṃ divasaṃ bhikkhusaṅghassa sulabhapiṇḍapātaṃ katvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto bhikkhusaṅghaṃ pattacīvaraṃ gāhāpetvā – ‘‘nāḷandaṃ gamissāmī’’ti, rājagahato nikkhamitvā taṃ addhānaṃ paṭipanno. Suppiyopi kho tasmiṃ kāle rājagahaparivattake aññatarasmiṃ paribbājakārāme vasitvā paribbājakaparivuto rājagahe bhikkhāya carati. Sopi taṃ divasaṃ paribbājakaparisāya sulabhabhikkhaṃ katvā bhuttapātarāso paribbājake paribbājakaparikkhāraṃ gāhāpetvā – nāḷandaṃ gamissāmicceva bhagavato taṃ maggaṃ paṭipannabhāvaṃ ajānantova anubandho. Sace pana jāneyya nānubandheyya. So ajānitvāva gacchanto gīvaṃ ukkhipitvā olokayamāno bhagavantaṃ addasa buddhasiriyā sobhamānaṃ rattakambalaparikkhittamiva jaṅgamakanakagirisikharaṃ.

Но почему Благословенный отправился в этот путь? Почему Суппия следовал за ним? И почему он хулил Три Драгоценности? Что касается Благословенного, то в то время он, временно остановившись в одной из восемнадцати великих обителей в окрестностях Раджагахи, рано утром совершил омовение и в час сбора подаяния в окружении общины бхиккху отправился за подаянием в Раджагаху. В тот день, сделав так, что община бхиккху легко получила подаяние, он после трапезы вернулся со сбора подаяния, велел бхиккху взять чаши и одеяния и с мыслью «Я отправлюсь в Наланду» покинул Раджагаху и двинулся по этой дороге. Суппия же в то время жил в одной из обителей странствующих философов в окрестностях Раджагахи и в окружении своих последователей-странников ходил по Раджагахе за подаянием. В тот день, также легко раздобыв пищу для своей общины странников и завершив утреннюю трапезу, он велел странникам взять их пожитки и с мыслью «Я отправлюсь в Наланду» последовал по той же дороге, совершенно не зная о том, что по ней уже идет Благословенный. Если бы он знал об этом, то не пошел бы следом. Идя в неведении, он вытянул шею, посмотрел вперед и увидел Благословенного, сияющего величием Будды, подобного движущейся золотой горной вершине, окутанной алым покрывалом.

Tasmiṃ kira samaye dasabalassa sarīrato nikkhamitvā chabbaṇṇarasmiyo samantā asītihatthappamāṇe padese ādhāvanti vidhāvanti ratanāveḷaratanadāmaratanacuṇṇavippakiṇṇaṃ viya, pasāritaratanacittakañcanapaṭamiva, rattasuvaṇṇarasanisiñcamānamiva, ukkāsatanipātasamākulamiva, nirantaravippakiṇṇakaṇikārapupphamiva vāyuvegakkhittacīnapiṭṭhacuṇṇamiva, indadhanuvijjulatātārāgaṇappabhāvisaravipphuritaviccharitamiva ca taṃ vanantaraṃ hoti.

Говорят, что в то время из тела Десятисильного исходили шестицветные лучи, которые распространялись во всех направлениях на расстояние восьмидесяти локтей, пронизывая пространство туда и обратно. Лесная чаща озарилась так, словно была усыпана драгоценными венцами, гирляндами и самоцветной пылью, словно раскинулось расшитое самоцветами золотое полотно, словно лилось расплавленное красное золото, словно падал обильный метеоритный дождь, словно повсюду без единого просвета были рассыпаны цветы каникара, словно ветром несло тончайшую китайскую пудру, и словно все вокруг сияло и искрилось блеском радуг, молний и созвездий.

Asīti [Pg.41] anubyañjanānurañjitañca pana bhagavato sarīraṃ vikasitakamaluppalamiva, saraṃ sabbapāliphullamiva pāricchattakaṃ, tārāmarīcivikasitamiva, gaganatalaṃ siriyā avahasantamiva, byāmappabhāparikkhepavilāsinī cassa dvattiṃsavaralakkhaṇamālā ganthetvā ṭhapitadvattiṃsacandamālāya dvattiṃsasūriyamālāya paṭipāṭiyā ṭhapitadvattiṃsacakkavattidvattiṃsasakkadevarājadvattiṃsamahābrahmānaṃ siriṃ siriyā abhibhavantimiva. Tañca pana bhagavantaṃ parivāretvā ṭhitā bhikkhū sabbeva appicchā santuṭṭhā pavivittā asaṃsaṭṭhā codakā pāpagarahino vattāro vacanakkhamā sīlasampannā samādhipaññāvimuttivimuttiññāṇadassanasampannā. Tesaṃ majjhe bhagavā rattakambalapākāraparikkhitto viya kañcanathambho, rattapadumasaṇḍamajjhagatā viya suvaṇṇanāvā, pavāḷavedikāparikkhitto viya aggikkhandho, tārāgaṇaparivārito viya puṇṇacando migapakkhīnampi cakkhūni pīṇayati, pageva devamanussānaṃ. Tasmiñca pana divase yebhuyyena asītimahātherā meghavaṇṇaṃ paṃsukūlaṃ ekaṃsaṃ karitvā kattaradaṇḍaṃ ādāya suvammavammitā viya gandhahatthino vigatadosā vantadosā bhinnakilesā vijaṭitajaṭā chinnabandhanā bhagavantaṃ parivārayiṃsu. So sayaṃ vītarāgo vītarāgehi, sayaṃ vītadoso vītadosehi, sayaṃ vītamoho vītamohehi, sayaṃ vītataṇho vītataṇhehi, sayaṃ nikkileso nikkilesehi, sayaṃ buddho anubuddhehi parivārito; pattaparivāritaṃ viya kesaraṃ, kesaraparivāritā viya kaṇṇikā, aṭṭhanāgasahassaparivārito viya chaddanto nāgarājā, navutihaṃsasahassaparivārito viya dhataraṭṭho haṃsarājā, senaṅgaparivārito viya cakkavattirājā, devagaṇaparivārito viya sakko devarājā, brahmagaṇaparivārito viya hārito mahābrahmā, aparimitakālasañcitapuññabalanibbattāya acinteyyāya anopamāya buddhalīlāya cando viya gaganatalaṃ taṃ maggaṃ paṭipanno hoti.

Тело Благословенного, украшенное восьмидесятью второстепенными признаками, своим великолепием словно затмевало озеро с распустившимися лотосами и кувшинками, или полностью расцветшее дерево париччхаттака, или усыпанный сверкающими звездами небосвод. Гирлянда из его тридцати двух великих признаков, прекрасная благодаря окружающей его ауре шириной в сажень (бымапрабха), своим величием превосходила сияние тридцати двух лун, тридцати двух солнц, выстроенных в ряд тридцати двух царей-чакравартинов, тридцати двух царей богов Сакк и тридцати двух Великих Брахм. Окружавшие же Благословенного бхиккху все как один были скромными в желаниях, довольствующимися малым, уединенными, не склонными к мирскому общению, обличающими пороки, порицающими зло, дающими благие советы, терпеливыми к упрекам, наделенными добродетелью, сосредоточением, мудростью, освобождением, а также знанием и видением освобождения. Посреди них Благословенный — подобно золотому столпу, окруженному алой шерстяной стеной, или золотой ладье среди зарослей красных лотосов, или пылающему костру за коралловой оградой, или полной луне в окружении сонма звезд — радовал взоры даже зверей и птиц, не говоря уже о божествах и людях. В тот день в основном восемьдесят великих старейшин (тхер), накинув на одно плечо свои тряпичные одеяния (паньсукула) цвета грозовой тучи и держа в руках посохи, окружили Благословенного, подобные облаченным в доспехи благовонным слонам (гандхахатхи) — свободные от пороков, извергнувшие скверны, сокрушившие омрачения, распутавшие путы и разорвавшие узы. Он, сам свободный от вожделения, был окружен свободными от вожделения; сам свободный от злобы — свободными от злобы; сам свободный от невежества — свободными от невежества; сам свободный от жажды — свободными от жажды; сам безгрешный — безгрешными; сам Пробужденный — последовавшими за ним в пробуждении. Подобно семенной коробочке, окруженной лепестками, или лотосу, окруженному тычинками, подобно царю слонов Шадданте в окружении восьми тысяч слонов, подобно царю лебедей Дхатараттхе в окружении девяноста тысяч лебедей, подобно царю-чакравартину в окружении четырехчастного войска, подобно Сакке, царю богов, в окружении сонма божеств, подобно Великому Брахме Харите в окружении сонма брахм — он шел по этой дороге с непостижимым, несравненным величием Будды, рожденным силой заслуг, накопленных за безмерные времена, подобно луне, плывущей по небосводу.

Athevaṃ bhagavantaṃ anopamāya buddhalīlāya gacchantaṃ bhikkhū ca okkhittacakkhū santindriye santamānase uparinabhe ṭhitaṃ puṇṇacandaṃ viya bhagavantaṃyeva namassamāne disvāva paribbājako attano parisaṃ avalokesi. Sā hoti kājadaṇḍake olambetvā gahitoluggaviluggapiṭṭhakatidaṇḍamorapiñchamattikāpattapasibbakakuṇḍikādianekaparikkhārabhārabharitā[Pg.42]. ‘‘Asukassa hatthā sobhaṇā, asukassa pādā’’ti evamādiniratthakavacanā mukharā vikiṇṇavācā adassanīyā apāsādikā. Tassa taṃ disvā vippaṭisāro udapādi.

Увидев Благословенного, шествующего с таким несравненным величием Будды, и бхиккху с опущенными взорами, умиротворенными чувствами и спокойным умом, которые выражали почтение лишь Благословенному, подобному полной луне в вышине неба, странствующий философ оглянулся на собственную общину. Она была обременена множеством пожитков, подвешенных на коромыслах: старыми и поломанными скамьями, трехногими табуретами, веерами из павлиньих перьев, глиняными чашами, мешками, кувшинами для воды и прочим скарбом. Они вели пустые разговоры вроде: «У этого красивые руки, а у того — ноги», были крикливыми, болтливыми, выглядели неприглядно и не вызывали никакого благоговения. При виде этого в нем зародилось глубокое раскаяние и досада.

Idāni tena bhagavato vaṇṇo vattabbo bhaveyya. Yasmā panesa lābhasakkārahāniyā ceva pakkhahāniyā ca niccampi bhagavantaṃ usūyati. Aññatitthiyānañhi yāva buddho loke nuppajjati, tāvadeva lābhasakkārā nibbattanti, buddhuppādato pana paṭṭhāya parihīnalābhasakkārā honti, sūriyuggamane khajjopanakā viya nissirīkataṃ āpajjanti. Upatissakolitānañca sañjayassa santike pabbajitakāleyeva paribbājakā mahāparisā ahesuṃ, tesu pana pakkantesu sāpi tesaṃ parisā bhinnā. Iti imehi dvīhi kāraṇehi ayaṃ paribbājako yasmā niccampi bhagavantaṃ usūyati, tasmā taṃ usūyavisuggāraṃ uggiranto ratanattayassa avaṇṇameva bhāsatīti veditabbo.

В это время [когда он увидел своих последователей] этому страннику следовало бы восхвалять достоинства Благословенного. Однако из-за упадка в подношениях и почестях, а также из-за упадка в числе последователей, он постоянно завидует Благословенному. Ведь пока Будда не появляется в мире, иноверцы получают подношения и почести; но с момента появления Будды они лишаются подношений и почестей, становясь лишенными блеска, подобно светлячкам при восходе солнца. Кроме того, во время, когда Упатисса и Колита приняли монашество под руководством Санджаи, у странников было множество последователей; но когда те ушли, их община распалась. Таким образом, по этим двум причинам, поскольку этот странник всегда завидует Благословенному, следует понимать, что он, изрыгая этот яд зависти, высказывает лишь порицание Тройственному Самоцвету.

2. Atha kho bhagavā ambalaṭṭhikāyaṃ rājāgārake ekarattivāsaṃ upagacchi saddhiṃ bhikkhusaṅghenāti bhagavā tāya buddhalīlāya gacchamāno anupubbena ambalaṭṭhikādvāraṃ pāpuṇitvā sūriyaṃ oloketvā – ‘‘akālo dāni gantuṃ, atthasamīpaṃ gato sūriyo’’ti ambalaṭṭhikāyaṃ rājāgārake ekarattivāsaṃ upagacchi.

2. «Затем Благословенный остановился на одну ночь в царском павильоне в Амбалаттхике вместе со всей общиной бхиккху». Благословенный, шествуя с присущим Будде величием, постепенно достиг ворот Амбалаттхики. Посмотрев на солнце, он подумал: «Сейчас не время идти дальше, солнце уже близко к закату», и остановился на одну ночь в царском павильоне в Амбалаттхике.

Tattha ambalaṭṭhikāti rañño uyyānaṃ. Tassa kira dvārasamīpe taruṇaambarukkho atthi, taṃ ‘‘ambalaṭṭhikā’’ti vadanti. Tassa avidūre bhavattā uyyānampi ambalaṭṭhikā tveva saṅkhyaṃ gataṃ. Taṃ chāyūdakasampannaṃ pākāraparikkhittaṃ suyojitadvāraṃ mañjusā viya suguttaṃ. Tattha rañño kīḷanatthaṃ paṭibhānacittavicittaṃ agāraṃ akaṃsu. Taṃ ‘‘rājāgāraka’’nti vuccati.

Здесь «Амбалаттхика» — это царский парк. Говорят, что возле его ворот росло молодое манговое дерево, которое называли «Амбалаттхика». Из-за близости к нему и сам парк стал именоваться «Амбалаттхикой». Он был изобилен тенью и водой, окружен стеной, с хорошо пригнанными воротами и надежно защищен, подобно ларцу. Там для увеселения царя построили павильон, искусно украшенный разнообразными картинами. Он называется «царским павильоном» (раджагарака).

Suppiyopi khoti suppiyopi tasmiṃ ṭhāne sūriyaṃ oloketvā – ‘‘akālo dāni gantuṃ, bahū khuddakamahallakā paribbājakā, bahuparissayo ca ayaṃ maggo corehipi vāḷayakkhehipi vāḷamigehipi. Ayaṃ kho pana samaṇo gotamo uyyānaṃ paviṭṭho, samaṇassa ca gotamassa vasanaṭṭhāne [Pg.43] devatā ārakkhaṃ gaṇhanti, handāhampi idha ekarattivāsaṃ upagantvā sveva gamissāmī’’ti tadevuyyānaṃ pāvisi. Tato bhikkhusaṅgho bhagavato vattaṃ dassetvā attano attano vasanaṭṭhānaṃ sallakkhesi. Paribbājakopi uyyānassa ekapasse paribbājakaparikkhāre otāretvā vāsaṃ upagacchi saddhiṃ attano parisāya. Pāḷiyamārūḷhavaseneva pana – ‘‘saddhiṃ attano antevāsinā brahmadattena māṇavenā’’ti vuttaṃ.

«И странник Суппия также...» Суппия тоже, посмотрев на солнце в том месте, подумал: «Сейчас не время идти дальше. Среди нас много молодых и пожилых странников, а эта дорога полна опасностей из-за разбойников, свирепых яккхов и хищных зверей. Этот отшельник Готама вошел в парк, а в месте пребывания отшельника Готамы божества несут охрану. Что ж, я тоже остановлюсь здесь на одну ночь, а отправлюсь только завтра». С этими мыслями он вошел в тот же парк. Затем община бхиккху, исполнив свои обязанности перед Благословенным, наметила свои места для ночлега. Странник также, сложив свои дорожные принадлежности на краю парка, устроился на ночлег вместе со своими спутниками. Однако в самом тексте Пали, ради краткости изложения, сказано лишь: «вместе со своим учеником, юношей Брахмадаттой».

Evaṃ vāsaṃ upagato pana so paribbājako rattibhāge dasabalaṃ olokesi. Tasmiñca samaye samantā vippakiṇṇatārakā viya padīpā jalanti, majjhe bhagavā nisinno hoti, bhikkhusaṅgho ca bhagavantaṃ parivāretvā. Tattha ekabhikkhussapi hatthakukkuccaṃ vā pādakukkuccaṃ vā ukkāsitasaddo vā khipitasaddo vā natthi. Sā hi parisā attano ca sikkhitasikkhatāya satthari ca gāravenāti dvīhi kāraṇehi nivāte padīpasikhā viya niccalā sannisinnāva ahosi. Paribbājako taṃ vibhūtiṃ disvā attano parisaṃ olokesi. Tattha keci hatthaṃ khipanti, keci pādaṃ, keci vippalapanti, keci nillālitajivhā paggharitakheḷā, dante khādantā kākacchamānā gharugharupassāsino sayanti. So ratanattayassa guṇavaṇṇe vattabbepi issāvasena puna avaṇṇameva ārabhi. Brahmadatto pana vuttanayeneva vaṇṇaṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘tatrāpi sudaṃ suppiyo paribbājako’’ti sabbaṃ vattabbaṃ. Tattha tatrāpīti tasmimpi, ambalaṭṭhikāyaṃ uyyāneti attho.

Устроившись так на ночлег, этот странник в ночное время посмотрел на Обладающего Десятью Силами. В то время повсюду, подобно рассыпанным звездам, горели светильники, а в середине сидел Благословенный, окруженный общиной бхиккху. Среди них ни у одного бхиккху не было ни суетных движений рук, ни суетных движений ног, не было слышно ни кашля, ни чихания. Ибо это собрание по двум причинам — благодаря своей обученности правилам поведения и из почтения к Учителю — сидело совершенно неподвижно, подобно пламени светильника в безветренном месте. Странник, увидев это величие, посмотрел на своих последователей. Там одни раскинули руки, другие — ноги, некоторые бормотали во сне, у иных вывалились языки и текли слюни, они скрежетали зубами, храпели по-вороньи и тяжело дышали со свистом. И хотя ему следовало бы восхвалять достоинства Тройственного Самоцвета, он из-за зависти снова принялся лишь порицать Его. Брахмадатта же восхвалял Его вышеописанным образом. Поэтому сказано: «Там тоже, как говорят, странник Суппия...» — и так далее, всё это следует изложить. Здесь слово «там тоже» (татрапи) означает «и в том самом парке Амбалаттхика».

3. Sambahulānanti bahukānaṃ. Tattha vinayapariyāyena tayo janā ‘‘sambahulā’’ti vuccanti. Tato paraṃ saṅgho. Suttantapariyāyena pana tayo tayova tato paṭṭhāya sambahulā. Idha suttantapariyāyena ‘‘sambahulā’’ti veditabbā. Maṇḍalamāḷeti katthaci dve kaṇṇikā gahetvā haṃsavaṭṭakacchannena katā kūṭāgārasālāpi ‘‘maṇḍalamāḷo’’ti vuccati, katthaci ekaṃ kaṇṇikaṃ gahetvā thambhapantiṃ parikkhipitvā katā upaṭṭhānasālāpi ‘‘maṇḍalamāḷo’’ti vuccati. Idha pana nisīdanasālā ‘‘maṇḍalamāḷo’’ti veditabbo. Sannisinnānanti nisajjanavasena. Sannipatitānanti samodhānavasena. Ayaṃ saṅkhiyadhammoti saṅkhiyā vuccati kathā[Pg.44], kathādhammoti attho. Udapādīti uppanno. Katamo pana soti? Acchariyaṃ āvusoti evamādi. Tattha andhassa pabbatārohaṇaṃ viya niccaṃ na hotīti acchariyaṃ. Ayaṃ tāva saddanayo. Ayaṃ pana aṭṭhakathānayo – accharāyogganti acchariyaṃ. Accharaṃ paharituṃ yuttanti attho. Abhūtapubbaṃ bhūtanti abbhutaṃ. Ubhayaṃ petaṃ vimhayassevādhivacanaṃ. Yāvañcidanti yāva ca idaṃ tena suppaṭividitatāya appameyyattaṃ dasseti.

3. «Многих» (самбахуланам) означает «большого числа». Здесь, согласно методу Винаи, три человека называются «самбахула» (несколько). Свыше этого числа — это уже «Сангха». Однако согласно методу Суттант, три человека — это просто «три», а начиная с четырех они называются «самбахула». Здесь это слово следует понимать согласно методу Суттант. «В круглой беседке» (мандаламале): в некоторых местах «мандаламалой» называют павильон с остроконечной крышей (кутагара-сала), построенный с двумя коньками и покрытый в форме лебединой груди; в других местах «мандаламалой» называют зал собраний (упаттхана-сала), построенный с одним коньком и окруженный рядом столбов. Здесь же под «мандаламалой» следует понимать зал для сидения (нисидана-сала). «Сидящих» (саннисиннанам) — в значении сидения. «Собравшихся» (саннипатитанам) — в значении совместного сбора. «Этот предмет разговора» (аям санкхиядхаммо): словом «санкхия» называют беседу, то есть значение этого выражения — «тема беседы». «Возник» (удапади) означает «появился». Но каков же он был? «Удивительно, друзья...» и так далее. Здесь «удивительное» (аччхария) — это то, что не происходит постоянно, подобно тому как слепой взбирается на гору. Таково лингвистическое объяснение (садданая). А вот объяснение Комментария (аттхакатханая): «удивительное» (аччхария) означает «достойное щелчка пальцами» (аччхарайогга), то есть то, при виде чего уместно щелкнуть пальцами от изумления. «Небывалое» (аббхута) — это то, чего не случалось прежде (абхутапуббам бхутам). Оба эти слова являются синонимами изумления. «Насколько же...» (яванчидам) — это «ява ча идам», что указывает на безмерность его глубокого проникновения [в знание].

Tena bhagavatā jānatā…pe… suppaṭividitāti etthāyaṃ saṅkhepattho. Yo so bhagavā samatiṃsa pāramiyo pūretvā sabbakilese bhañjitvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho, tena bhagavatā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ āsayānusayaṃ jānatā, hatthatale ṭhapitaṃ āmalakaṃ viya sabbañeyyadhammaṃ passatā.

«Этим Благословенным, знающим... полностью постигнуто...» — в этом заключается краткий смысл. Тот Благословенный, который, исполнив тридцать совершенств (парами) и уничтожив все загрязнения ума (килесы), полностью пробудился к непревзойденному совершенному самопробуждению — этим Благословенным, знающим склонности и скрытые влечения (асая-анусая) тех или иных существ, видящим всё познаваемое (саббаньейядхамма), подобно плоду миробалана, положенному на ладонь.

Api ca pubbenivāsādīhi jānatā, dibbena cakkhunā passatā. Tīhi vijjāhi chahi vā pana abhiññāhi jānatā, sabbattha appaṭihatena samantacakkhunā passatā. Sabbadhammajānanasamatthāya vā paññāya jānatā, sabbasattānaṃ cakkhuvisayātītāni tirokuṭṭādigatānipi rūpāni ativisuddhena maṃsacakkhunā passatā. Attahitasādhikāya vā samādhipadaṭṭhānāya paṭivedhapaññāya jānatā, parahitasādhikāya karuṇāpadaṭṭhānāya desanāpaññāya passatā.

Более того, знающим посредством воспоминания о прошлых жизнях и других способностей, видящим божественным оком. Знающим благодаря трем видам знания (виджджа) или шести видам сверхзнания (абхиньня), видящим всевидящим оком (самантачаккху), не знающим препятствий ни в чем. Или же знающим благодаря мудрости, способной познать все дхаммы, видящим своим чистейшим телесным оком (мамсачаккху) даже те материальные формы, которые находятся за пределами обычного зрения, например, за стенами. Или же знающим благодаря мудрости проникновения (пативедхапаньня), которая осуществляет собственное благо и имеет своим ближайшим условием сосредоточение (самадхи), и видящим благодаря мудрости наставления (десанапаньня), которая осуществляет благо других и имеет своим ближайшим условием сострадание (каруна).

Arīnaṃ hatattā paccayādīnañca arahattā arahatā. Sammā sāmañca sabbadhammānaṃ buddhattā sammāsambuddhena antarāyikadhamme vā jānatā, niyyānikadhamme passatā, kilesārīnaṃ hatattā arahatā. Sammā sāmañca sabbadhammānaṃ buddhattā sammāsambuddhenāti. Evaṃ catūvesārajjavasena catūhākārehi thomitena sattānaṃ nānādhimuttikatā nānajjhāsayatā suppaṭividitā yāva ca suṭṭhu paṭividitā.

Он является «Арахантом» (Достойным) благодаря уничтожению врагов [загрязнений ума] и благодаря тому, что он достоин подношений и прочего. Он является «Саммасамбуддой» (Совершенным Самопробудившимся) благодаря тому, что правильно и самостоятельно познал все дхаммы. Или же: знающим препятствующие факторы (антарайикадхамма) и видящим освобождающие факторы (нийяникадхамма), он является «Арахантом» благодаря уничтожению врагов-килес, и «Саммасамбуддой» благодаря тому, что правильно и самостоятельно познал все дхаммы. Таким образом, у восхваляемого четырьмя способами в силу четырех видов бесстрашия (весарадджя) полностью постигнуты, да, досконально постигнуты различные склонности (нанадхимуттиката) и различные устремления (нанаджджхасаята) существ.

Idānissa suppaṭividitabhāvaṃ dassetuṃ ayañhītiādimāha. Idaṃ vuttaṃ hoti yā ca ayaṃ bhagavatā ‘‘dhātuso, bhikkhave, sattā saṃsandanti samenti, hīnādhimuttikā hīnādhimuttikehi saddhiṃ saṃsandanti samenti, kalyāṇādhimuttikā kalyāṇādhimuttikehi saddhiṃ saṃsandanti samenti. Atītampi kho, bhikkhave, addhānaṃ dhātusova sattā saṃsandiṃsu samiṃsu, hīnādhimuttikā [Pg.45] hīnādhimuttikehi…pe… kalyāṇādhimuttikā kalyāṇādhimuttikehi saddhiṃ saṃsandiṃsu samiṃsu, anāgatampi kho, bhikkhave, addhānaṃ…pe… saṃsandissanti samessanti, etarahipi kho, bhikkhave, paccuppannaṃ addhānaṃ dhātusova sattā saṃsandanti samenti, hīnādhimuttikā hīnādhimuttikehi…pe… kalyāṇādhimuttikā kalyāṇādhimuttikehi saddhiṃ saṃsandanti samentī’’ti evaṃ sattānaṃ nānādhimuttikatā, nānajjhāsayatā, nānādiṭṭhikatā, nānākhantitā, nānārucitā, nāḷiyā minantena viya tulāya tulayantena viya ca nānādhimuttikatāñāṇena sabbaññutaññāṇena viditā, sā yāva suppaṭividitā. Dvepi nāma sattā ekajjhāsayā dullabhā lokasmiṃ. Ekasmiṃ gantukāme eko ṭhātukāmo hoti, ekasmiṃ pivitukāme eko bhuñjitukāmo. Imesu cāpi dvīsu ācariyantevāsīsu ayañhi ‘‘suppiyo paribbājako…pe… bhagavantaṃ piṭṭhito piṭṭhito anubandhā honti bhikkhusaṅghañcā’’ti. Tattha itihameti itiha ime, evaṃ imeti attho. Sesaṃ vuttanayameva.

Теперь, чтобы показать его полное постижение, он сказал: «Ибо этот...» и так далее. Вот что имеется в виду: эти различные склонности, различные устремления, различные взгляды, различные предпочтения и различные вкусы существ, о которых Благословенный сказал: «Бхиккху, именно в соответствии со своими свойствами (дхатусо) существа сходятся и объединяются: обладающие низкими склонностями сходятся и объединяются с обладающими низкими склонностями, обладающие благими склонностями сходятся и объединяются с обладающими благими склонностями. И в прошлом, бхиккху... и в будущем... и ныне в настоящем...» — всё это познано знанием различных склонностей, то есть всеведущим знанием, словно измеряющим мерой или взвешивающим на весах; оно полностью постигнуто. Ведь в этом мире трудно найти даже двух существ с одинаковыми устремлениями. Когда один хочет идти, другой хочет стоять; когда один хочет пить, другой хочет есть. И среди этих двоих, учителя и ученика, «этот странник Суппия... следовал по пятам за Благословенным и общиной бхиккху». Здесь слово «итихаме» (itihame) разделяется на «итиха име» (itiha ime), что означает «таким образом, эти». Остальное — точно так же, как уже было описано.

4. Atha kho bhagavā tesaṃ bhikkhūnaṃ imaṃ saṅkhiyadhammaṃ viditvāti ettha viditvāti sabbaññutaññāṇena jānitvā. Bhagavā hi katthaci maṃsacakkhunā disvā jānāti – ‘‘addasā kho bhagavā mahantaṃ dārukkhandhaṃ gaṅgāya nadiyā sotena vuyhamāna’’ntiādīsu (saṃ. ni. 4.241) viya. Katthaci dibbacakkhunā disvā jānāti – ‘‘addasā kho bhagavā dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena tā devatāyo sahassasseva pāṭaligāme vatthūni parigaṇhantiyo’’tiādīsu (dī. ni. 2.152) viya. Katthaci pakatisotena sutvā jānāti – ‘‘assosi kho bhagavā āyasmato ānandassa subhaddena paribbājakena saddhiṃ imaṃ kathāsallāpa’’ntiādīsu (dī. ni. 2.213) viya. Katthaci dibbasotena sutvā jānāti – ‘‘assosi kho bhagavā dibbāya sotadhātuyā visuddhāya atikkantamānusikāya sandhānassa gahapatissa nigrodhena paribbājakena saddhiṃ imaṃ kathāsallāpa’’ntiādīsu (dī. ni. 3.54) viya. Idha pana sabbaññutaññāṇena sutvā aññāsi. Kiṃ karonto aññāsi? Pacchimayāmakiccaṃ, kiccañca nāmetaṃ sātthakaṃ, niratthakanti duvidhaṃ hoti. Tattha niratthakakiccaṃ bhagavatā bodhipallaṅkeyeva arahattamaggena samugghātaṃ kataṃ. Sātthakaṃyeva pana [Pg.46] bhagavato kiccaṃ hoti. Taṃ pañcavidhaṃ – purebhattakiccaṃ, pacchābhattakiccaṃ, purimayāmakiccaṃ, majjhimayāmakiccaṃ, pacchimayāmakiccanti.

4. «Затем Благословенный, узнав об этом предмете разговора тех бхиккху...» Здесь слово «узнав» (видитва) означает «познав своим всеведущим знанием». Ведь в одних случаях Благословенный узнает, видя телесным оком, как, например, в словах: «Благословенный увидел большой ствол дерева, уносимый течением реки Ганг» и так далее. В других случаях он узнает, видя божественным оком, как, например, в словах: «Благословенный увидел своим божественным оком, чистым и превосходящим человеческое, тех божеств, которые тысячами занимали жилища в Паталигаме» и так далее. В третьих случаях он узнает, слыша обычным слухом, как, например, в словах: «Благословенный услышал этот разговор почтенного Ананды со странником Субхаддой» и так далее. В четвертых случаях он узнает, слыша божественным слухом, как, например, в словах: «Благословенный услышал своим божественным слухом, чистым и превосходящим человеческий, этот разговор домохозяина Сандханы со странником Нигродхой» и так далее. Здесь же он узнал, услышав благодаря своему всеведущему знанию. Что он делал, когда узнал об этом? Он исполнял обязанности последней стражи ночи (паччхимаяма-кичча). Обязанности бывают двух видов: полезные (саттхака) и бесполезные (нираттхака). Из них бесполезные обязанности были полностью искоренены Благословенным еще у подножия древа Пробуждения (бодхипалланка) посредством пути Арахантства. Обязанности Благословенного — исключительно полезные. Они бывают пяти видов: обязанности до полудня (пуребхатта-кичча), обязанности после полудня (паччхабхатта-кичча), обязанности первой стражи ночи (пуримаяма-кичча), обязанности средней стражи ночи (маджджхимаяма-кичча) и обязанности последней стражи ночи (паччхимаяма-кичча).

Tatridaṃ purebhattakiccaṃ –

Из них вот обязанности до полудня:

Bhagavā hi pātova uṭṭhāya upaṭṭhākānuggahatthaṃ sarīraphāsukatthañca mukhadhovanādisarīraparikammaṃ katvā yāva bhikkhācāravelā tāva vivittāsane vītināmetvā, bhikkhācāravelāyaṃ nivāsetvā kāyabandhanaṃ bandhitvā cīvaraṃ pārupitvā pattamādāya kadāci ekako, kadāci bhikkhusaṅghaparivuto, gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya pavisati; kadāci pakatiyā, kadāci anekehi pāṭihāriyehi vattamānehi. Seyyathidaṃ, piṇḍāya pavisato lokanāthassa purato purato gantvā mudugatavātā pathaviṃ sodhenti, valāhakā udakaphusitāni muñcantā magge reṇuṃ vūpasametvā upari vitānaṃ hutvā tiṭṭhanti, apare vātā pupphāni upasaṃharitvā magge okiranti, unnatā bhūmippadesā onamanti, onatā unnamanti, pādanikkhepasamaye samāva bhūmi hoti, sukhasamphassāni padumapupphāni vā pāde sampaṭicchanti. Indakhīlassa anto ṭhapitamatte dakkhiṇapāde sarīrato chabbaṇṇarasmiyo nikkhamitvā suvaṇṇarasapiñjarāni viya citrapaṭaparikkhittāni viya ca pāsādakūṭāgārādīni alaṅkarontiyo ito cito ca dhāvanti, hatthiassavihaṅgādayo sakasakaṭṭhānesu ṭhitāyeva madhurenākārena saddaṃ karonti, tathā bherivīṇādīni tūriyāni manussānañca kāyūpagāni ābharaṇāni. Tena saññāṇena manussā jānanti – ‘‘ajja bhagavā idha piṇḍāya paviṭṭho’’ti. Te sunivatthā supārutā gandhapupphādīni ādāya gharā nikkhamitvā antaravīthiṃ paṭipajjitvā bhagavantaṃ gandhapupphādīhi sakkaccaṃ pūjetvā vanditvā – ‘‘amhākaṃ, bhante, dasa bhikkhū, amhākaṃ vīsati, paññāsaṃ…pe… sataṃ dethā’’ti yācitvā bhagavatopi pattaṃ gahetvā āsanaṃ paññapetvā sakkaccaṃ piṇḍapātena paṭimānenti. Bhagavā katabhattakicco tesaṃ sattānaṃ cittasantānāni oloketvā tathā dhammaṃ deseti, yathā keci saraṇagamanesu patiṭṭhahanti, keci pañcasu sīlesu, keci sotāpattisakadāgāmianāgāmiphalānaṃ aññatarasmiṃ; keci pabbajitvā aggaphale arahatteti. Evaṃ mahājanaṃ anuggahetvā uṭṭhāyāsanā vihāraṃ gacchati. Tattha [Pg.47] gantvā maṇḍalamāḷe paññattavarabuddhāsane nisīdati, bhikkhūnaṃ bhattakiccapariyosānaṃ āgamayamāno. Tato bhikkhūnaṃ bhattakiccapariyosāne upaṭṭhāko bhagavato nivedeti. Atha bhagavā gandhakuṭiṃ pavisati. Idaṃ tāva purebhattakiccaṃ.

Благословенный, поднявшись с самого утра, совершил омовение лица и другие процедуры по уходу за телом ради блага ухаживающего за Ним бхиккху и ради телесного благополучия Своего тела. Проведя время на уединенном сиденье вплоть до наступления времени сбора подаяния, когда наступал час сбора подаяния, Он надевал нижнее одеяние, подпоясывался поясом, накидывал верхнюю мантию и, взяв чашу для подаяния, входил в деревню или город за подаянием — иногда в одиночку, а иногда в окружении общины бхиккху; иногда обычным образом, а иногда в сопровождении многочисленных явленных чудес. А именно: перед Покровителем мира, идущим за подаянием, веяли мягкие ветры, очищая землю; облака, кропя каплями воды и прибивая пыль на дороге, простирались над Ним подобно навесу; другие ветры приносили цветы и усыпали ими путь; возвышенные участки земли опускались, а низменные — поднимались; в момент ступания Его стопы земля становилась совершенно ровной, или же нежные на ощупь цветы лотоса принимали Его стопы. Как только Его правая стопа ступала за порог городских ворот, из Его тела исходили шестицветные лучи и устремлялись туда и сюда, украшая дворцы, многоярусные терема и другие здания, словно обливая их жидким золотом или покрывая узорчатыми тканями. Слоны, кони, птицы и другие существа, оставаясь на своих местах, издавали сладостные звуки; так же звучали музыкальные инструменты, такие как барабаны и лютни, и украшения на телах людей. По этому знаку люди узнавали: «Сегодня Благословенный вошел сюда за подаянием». Они, опрятно одевшись и укутавшись, взяв благовония, цветы и прочее, выходили из домов, ступали на главную улицу, с почтением подносили Благословенному благовония, цветы и прочее, склонялись перед Ним и просили: «О Господин, дай нам десять бхиккху, дай нам двадцать, пятьдесят... [и так далее]... сотню!». Приняв чашу Благословенного и приготовив сиденья, они с почтением подносили Ему пищу. Благословенный, завершив трапезу, взирал на поток ума этих существ и проповедовал Дхамму так, что одни утверждались в прибежищах, другие — в пяти обетах добродетели, третьи — в одном из плодов вхождения в поток, однажды-возвращения или невозвращения, а некоторые, приняв монашество, — в высшем плоде, арахантстве. Так оказав благодеяние множеству людей, Он поднимался со Своего сиденья и отправлялся в монастырь. Прибыв туда, Он садился на приготовленное благородное сиденье Будды в круглой беседке, ожидая завершения трапезы бхиккху. Затем, по окончании трапезы бхиккху, ухаживающий бхиккху сообщал об этом Благословенному. Тогда Благословенный входил в Благоуханную обитель. Таковы Его обязанности до полудня.

Atha bhagavā evaṃ katapurebhattakicco gandhakuṭiyā upaṭṭhāne nisīditvā pāde pakkhāletvā pādapīṭhe ṭhatvā bhikkhusaṅghaṃ ovadati – ‘‘bhikkhave, appamādena sampādetha, dullabho buddhuppādo lokasmiṃ, dullabho manussattapaṭilābho, dullabhā sampatti, dullabhā pabbajjā, dullabhaṃ saddhammassavana’’nti. Tattha keci bhagavantaṃ kammaṭṭhānaṃ pucchanti. Bhagavāpi tesaṃ cariyānurūpaṃ kammaṭṭhānaṃ deti. Tato sabbepi bhagavantaṃ vanditvā attano attano rattiṭṭhānadivāṭṭhānāni gacchanti. Keci araññaṃ, keci rukkhamūlaṃ, keci pabbatādīnaṃ aññataraṃ, keci cātumahārājikabhavanaṃ…pe… keci vasavattibhavananti. Tato bhagavā gandhakuṭiṃ pavisitvā sace ākaṅkhati, dakkhiṇena passena sato sampajāno muhuttaṃ sīhaseyyaṃ kappeti. Atha samassāsitakāyo vuṭṭhahitvā dutiyabhāge lokaṃ voloketi. Tatiyabhāge yaṃ gāmaṃ vā nigamaṃ vā upanissāya viharati tattha mahājano purebhattaṃ dānaṃ datvā pacchābhattaṃ sunivattho supāruto gandhapupphādīni ādāya vihāre sannipatati. Tato bhagavā sampattaparisāya anurūpena pāṭihāriyena gantvā dhammasabhāyaṃ paññattavarabuddhāsane nisajja dhammaṃ deseti kālayuttaṃ samayayuttaṃ, atha kālaṃ viditvā parisaṃ uyyojeti, manussā bhagavantaṃ vanditvā pakkamanti. Idaṃ pacchābhattakiccaṃ.

Затем Благословенный, совершив таким образом Свои обязанности до полудня, садился вблизи Благоуханной обители, омывал стопы и, встав на подставку для ног, наставлял общину бхиккху: «О бхиккху, стремитесь с прилежанием! Труднодостижимо появление Будды в мире, труднодостижимо обретение человеческого рождения, труднодостижимо обретение благоприятных условий, труднодостижимо монашество, труднодостижимо слушание Истинной Дхаммы!». Там некоторые бхиккху просили у Благословенного тему для медитации. И Благословенный давал им тему для медитации в соответствии с их склонностями. После этого все они, поклонившись Благословенному, расходились по своим местам для дневного и ночного пребывания. Кто-то уходил в лес, кто-то — к подножию дерева, кто-то — в горы или иные подобные места, кто-то — в обитель Четырех Великих Царей... [и так далее]... а кто-то — в обитель богов Васаватти. Затем Благословенный входил в Благоуханную обитель и, если желал, ложился на правый бок, памятующий и ясно сознающий, и некоторое время отдыхал в позе льва. Затем, восстановив силы тела, Он поднимался и во второй части послеполуденного времени взирал на мир. В третьей части, в какой бы деревне или городе Он ни пребывал, там множество людей, совершив подношение до полудня, после полудня собирались в монастыре, опрятно одевшись и укутавшись, неся с собой благовония, цветы и прочее. Тогда Благословенный, явив чудо, соответствующее собравшимся, приходил в зал Дхаммы, садился на приготовленное благородное сиденье Будды и проповедовал Дхамму, сообразно времени и обстоятельствам. Затем, зная время, Он отпускал собрание, и люди, поклонившись Благословенному, расходились. Таковы Его обязанности после полудня.

So evaṃ niṭṭhitapacchābhattakicco sace gattāni osiñcitukāmo hoti, buddhāsanā vuṭṭhāya nhānakoṭṭhakaṃ pavisitvā upaṭṭhākena paṭiyāditaudakena gattāni utuṃ gaṇhāpeti. Upaṭṭhākopi buddhāsanaṃ ānetvā gandhakuṭipariveṇe paññapeti. Bhagavā surattadupaṭṭaṃ nivāsetvā kāyabandhanaṃ bandhitvā uttarāsaṅgaṃ ekaṃsaṃ karitvā tattha gantvā nisīdati ekakova muhuttaṃ paṭisallīno, atha bhikkhū tato tato āgamma bhagavato upaṭṭhānaṃ āgacchanti. Tattha ekacce pañhaṃ pucchanti, ekacce kammaṭṭhānaṃ, ekacce [Pg.48] dhammassavanaṃ yācanti. Bhagavā tesaṃ adhippāyaṃ sampādento purimayāmaṃ vītināmeti. Idaṃ purimayāmakiccaṃ.

Он, завершив таким образом Свои послеполуденные обязанности, если желал омыть Свое тело, поднимался с сиденья Будды, входил в купальню и освежал тело водой, приготовленной ухаживающим бхиккху. Ухаживающий же бхиккху приносил сиденье Будды и готовил его во дворе Благоуханной обители. Благословенный, надев хорошо окрашенное двойное нижнее одеяние, подпоясавшись и накинув верхнюю мантию на одно плечо, шел туда и садился в одиночестве, пребывая некоторое время в уединении. Затем бхиккху, приходя из разных мест, собирались для почитания Благословенного. Там некоторые задавали вопросы, некоторые просили тему для медитации, а некоторые просили о слушании Дхаммы. Благословенный, исполняя их пожелания, проводил первую стражу ночи. Таковы Его обязанности в первую стражу ночи.

Purimayāmakiccapariyosāne pana bhikkhūsu bhagavantaṃ vanditvā pakkantesu sakaladasasahassilokadhātudevatāyo okāsaṃ labhamānā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchanti, yathābhisaṅkhataṃ antamaso caturakkharampi. Bhagavā tāsaṃ devatānaṃ pañhaṃ vissajjento majjhimayāmaṃ vītināmeti. Idaṃ majjhimayāmakiccaṃ.

По окончании же обязанностей первой стражи, когда бхиккху, поклонившись Благословенному, расходились, божества из всей десятитысячной мировой системы, получив возможность, приближались к Благословенному и задавали вопросы, заготовленные заранее, вплоть до состоящих всего лишь из четырех слогов. Благословенный, отвечая на вопросы этих божеств, проводил среднюю стражу ночи. Таковы Его обязанности в среднюю стражу ночи.

Pacchimayāmaṃ pana tayo koṭṭhāse katvā purebhattato paṭṭhāya nisajjāya pīḷitassa sarīrassa kilāsubhāvamocanatthaṃ ekaṃ koṭṭhāsaṃ caṅkamena vītināmeti. Dutiyakoṭṭhāse gandhakuṭiṃ pavisitvā dakkhiṇena passena sato sampajāno sīhaseyyaṃ kappeti. Tatiyakoṭṭhāse paccuṭṭhāya nisīditvā purimabuddhānaṃ santike dānasīlādivasena katādhikārapuggaladassanatthaṃ buddhacakkhunā lokaṃ voloketi. Idaṃ pacchimayāmakiccaṃ.

Разделив же последнюю стражу ночи на три части, ради избавления от усталости тела, утомленного сидением с самого предполуденного времени, Он проводил одну часть в медитации при ходьбе. Во второй части, войдя в Благоуханную обитель, Он ложился на правый бок, памятующий и ясно сознающий, принимая позу льва. В третьей части, поднявшись и сев, Он взирал на мир оком Будды ради созерцания тех людей, которые накопили заслуги в присутствии прежних Будд посредством даяния, добродетели и прочего. Таковы Его обязанности в последнюю стражу ночи.

Tasmiṃ pana divase bhagavā purebhattakiccaṃ rājagahe pariyosāpetvā pacchābhatte maggaṃ āgato, purimayāme bhikkhūnaṃ kammaṭṭhānaṃ kathetvā, majjhimayāme devatānaṃ pañhaṃ vissajjetvā, pacchimayāme caṅkamaṃ āruyha caṅkamamāno pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ imaṃ sabbaññutaññāṇaṃ ārabbha pavattaṃ kathaṃ sabbaññutaññāṇeneva sutvā aññāsīti. Tena vuttaṃ – ‘‘pacchimayāmakiccaṃ karonto aññāsī’’ti.

В тот же день Благословенный, завершив Свои предполуденные обязанности в Раджагахе, после полудня отправился в путь. В первую стражу ночи, разъяснив бхиккху тему для медитации, в среднюю стражу, ответив на вопросы божеств, в последнюю стражу, взойдя на дорожку для ходьбы и прохаживаясь по ней, Он услышал Своим всеведущим знанием и постиг эту беседу пятисот бхиккху, которая велась о Его всеведущем знании. Поэтому сказано: «Исполняя обязанности последней стражи ночи, Он постиг это».

Ñatvā ca panassa etadahosi – ‘‘ime bhikkhū mayhaṃ sabbaññutaññāṇaṃ ārabbha guṇaṃ kathenti, etesañca sabbaññutaññāṇakiccaṃ na pākaṭaṃ, mayhameva pākaṭaṃ. Mayi pana gate ete attano kathaṃ nirantaraṃ ārocessanti, tato nesaṃ ahaṃ taṃ aṭṭhuppattiṃ katvā tividhaṃ sīlaṃ vibhajanto, dvāsaṭṭhiyā ṭhānesu appaṭivattiyaṃ sīhanādaṃ nadanto, paccayākāraṃ samodhānetvā buddhaguṇe pākaṭe katvā, sineruṃ ukkhipento viya suvaṇṇakūṭena nabhaṃ paharanto viya ca dasasahassilokadhātukampanaṃ brahmajālasuttantaṃ arahattanikūṭena niṭṭhāpento desessāmi, sā me desanā parinibbutassāpi pañcavassasahassāni sattānaṃ amatamahānibbānaṃ sampāpikā bhavissatī’’ti. Evaṃ cintetvā yena maṇḍalamāḷo tenupasaṅkamīti[Pg.49]. Yenāti yena disābhāgena, so upasaṅkamitabbo. Bhummatthe vā etaṃ karaṇavacanaṃ, yasmiṃ padese so maṇḍalamāḷo, tattha gatoti ayamettha attho.

И постигнув это, Он подумал так: «Эти бхиккху говорят о достоинствах моего всеведущего знания, однако действие всеведущего знания неясно им, оно ясно лишь мне. Когда же я приду, они непрерывно продолжат свою беседу передо мной. Тогда, сделав это поводом и разъясняя тройственную добродетель, испуская в шестидесяти двух пунктах непреоборимый львиный рык, объединяя закон взаимозависимого возникновения и являя достоинства Будды, словно поднимая гору Синеру или ударяя по небу золотым молотом, я провозглашу Брахмаджала-суттанту, сотрясающую десятитысячную мировую систему, увенчав ее вершиной арахантства. И это мое учение даже после моей окончательной париниббаны в течение пяти тысяч лет будет приводить существ к бессмертной Великой Ниббане». Так помыслив, Он направился к круглой беседке. Слова «в ту сторону, где» означают то направление, куда надлежало направиться. Или же этот творительный падеж употреблен в значении местного: «в то место, где находилась эта круглая беседка, Он и пришел» — таков здесь смысл.

Paññatte āsane nisīdīti buddhakāle kira yattha yattha ekopi bhikkhu viharati sabbattha buddhāsanaṃ paññattameva hoti. Kasmā? Bhagavā kira attano santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā phāsukaṭṭhāne viharante manasi karoti – ‘‘asuko mayhaṃ santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā gato, sakkhissati nu kho visesaṃ nibbattetuṃ no vā’’ti. Atha naṃ passati kammaṭṭhānaṃ vissajjetvā akusalavitakkaṃ vitakkayamānaṃ, tato ‘‘kathañhi nāma mādisassa satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā viharantaṃ imaṃ kulaputtaṃ akusalavitakkā abhibhavitvā anamatagge vaṭṭadukkhe saṃsāressantī’’ti tassa anuggahatthaṃ tattheva attānaṃ dassetvā taṃ kulaputtaṃ ovaditvā ākāsaṃ uppatitvā puna attano vasanaṭṭhānameva gacchati. Athevaṃ ovadiyamānā te bhikkhū cintayiṃsu – ‘‘satthā amhākaṃ manaṃ jānitvā āgantvā amhākaṃ samīpe ṭhitaṃyeva attānaṃ dasseti’’. Tasmiṃ khaṇe – ‘‘bhante, idha nisīdatha, idha nisīdathā’’ti āsanapariyesanaṃ nāma bhāroti. Te āsanaṃ paññapetvāva viharanti. Yassa pīṭhaṃ atthi, so taṃ paññapeti. Yassa natthi, so mañcaṃ vā phalakaṃ vā kaṭṭhaṃ vā pāsāṇaṃ vā vālukapuñjaṃ vā paññapeti. Taṃ alabhamānā purāṇapaṇṇānipi saṅkaḍḍhitvā tattha paṃsukūlaṃ pattharitvā ṭhapenti. Idha pana rañño nisīdanāsanameva atthi, taṃ papphoṭetvā paññapetvā parivāretvā te bhikkhū bhagavato adhimuttikañāṇamārabbha guṇaṃ thomayamānā nisīdiṃsu. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘paññatte āsane nisīdī’’ti.

Слова «сел на приготовленное сиденье» означают следующее: говорят, что во времена Будды, где бы ни жил хотя бы один бхиккху, там повсюду сиденье для Будды всегда держали приготовленным. Почему? Ибо, как говорят, Благословенный держит в уме тех, кто, приняв от Него тему для медитации, живет в подходящем месте, думая: «Такой-то, приняв от меня тему для медитации, ушел; сможет ли он достичь духовного превосходства или нет?». Если же Он видит, что тот оставил тему для медитации и предается неблагим помыслам, тогда Он думает: «Как же так получается, что этого сына благородной семьи, живущего и принявшего тему для медитации от такого Учителя, как я, одолевают неблагие помыслы, заставляя его блуждать в круговороте страданий безначальной сансары?». Ради блага этого человека Он являет Себя прямо там, наставляет этого сына благородной семьи и, поднявшись в воздух, возвращается в Свою обитель. Тогда эти бхиккху, получавшие такие наставления, подумали: «Учитель, зная наши мысли, приходит и являет Себя, стоя прямо перед нами. В этот момент говорить: „О Господин, сядь здесь, сядь здесь“ и искать сиденье — это бремя». Поэтому они живут, всегда держа сиденье приготовленным. У кого есть скамья, тот готовит ее. У кого ее нет, тот готовит ложе, доску, кусок дерева, камень или кучу песка. Не находя и этого, они собирают сухие листья, расстилают поверх них свое рубище и оставляют так. Здесь же находилось сиденье самого царя; стряхнув с него пыль и приготовив его, эти бхиккху сели вокруг, восхваляя достоинства Благословенного в связи с Его знанием склонностей существ. Именно ввиду этого сказано: «сел на приготовленное сиденье».

Evaṃ nisinno pana jānantoyeva kathāsamuṭṭhāpanatthaṃ bhikkhū pucchi. Te cassa sabbaṃ kathayiṃsu. Tena vuttaṃ – ‘‘nisajja kho bhagavā’’tiādi. Tattha kāya nutthāti katamāya nu kathāya sannisinnā bhavathāti attho. Kāya netthātipi pāḷi, tassā katamāya nu etthāti attho kāya notthātipi pāḷi. Tassāpi purimoyeva attho.

Сев таким образом, Он, хотя и знал обо всем, спросил бхиккху ради того, чтобы завязать беседу. И они поведали Ему обо всем. Поэтому сказано: «Сев, Благословенный...» и так далее. Здесь слова «kāya nuttha» означают: «какой именно беседой вы были заняты, сидя вместе?». Существует также чтение «kāya nettha», что означает: «какой именно беседой здесь?». Существует также чтение «kāya nottha». Его значение такое же, как и у первого.

Antarākathāti[Pg.50], kammaṭṭhānamanasikārauddesaparipucchādīnaṃ antarā aññā ekā kathā. Vippakatāti, mama āgamanapaccayā apariniṭṭhitā sikhaṃ appattā. Tena kiṃ dasseti? ‘‘Nāhaṃ tumhākaṃ kathābhaṅgatthaṃ āgato, ahaṃ pana sabbaññutāya tumhākaṃ kathaṃ niṭṭhāpetvā matthakappattaṃ katvā dassāmīti āgato’’ti nisajjeva sabbaññupavāraṇaṃ pavāreti. Ayaṃ kho no, bhante, antarākathā vippakatā, atha bhagavā anuppattoti etthāpi ayamadhippāyo. Ayaṃ bhante amhākaṃ bhagavato sabbaññutaññāṇaṃ ārabbha guṇakathā vippakatā, na rājakathādikā tiracchānakathā, atha bhagavā anuppatto; taṃ no idāni niṭṭhāpetvā desethāti.

Слово «antarākathā» означает иную беседу, происходящую в перерыве между размышлением над темой медитации, декламацией, расспросами и прочим. Слово «vippakatā» означает неоконченную, не достигшую своей вершины беседу по причине Его прихода. Что Он этим показывает? «Я пришел не для того, чтобы прервать вашу беседу; напротив, благодаря Своему всеведению я пришел, чтобы завершить вашу беседу и довести ее до вершины». Так, едва сев, Он предлагает Свое всеведущее приглашение. В словах «Это, о Господин, наш промежуточный разговор остался незавершенным, когда прибыл Благословенный» кроется следующий смысл: «О Господин, этот наш разговор о достоинствах всеведущего знания Благословенного остался незавершенным — это не был пустой разговор о царях и прочем, — и тут прибыл Благословенный. Пожалуйста, заверши его теперь для нас и проповедуй нам».

Ettāvatā ca yaṃ āyasmatā ānandena kamalakuvalayujjalavimalasādhurasasalilāya pokkharaṇiyā sukhāvataraṇatthaṃ nimmalasilātalaracanavilāsasobhitaratanasopānaṃ, vippakiṇṇamuttātalasadisavālukākiṇṇapaṇḍarabhūmibhāgaṃ titthaṃ viya suvibhattabhittivicitravedikāparikkhittassa nakkhattapathaṃ phusitukāmatāya viya, vijambhitasamussayassa pāsādavarassa sukhārohaṇatthaṃ dantamayasaṇhamuduphalakakañcanalatāvinaddhamaṇigaṇappabhāsamudayujjalasobhaṃ sopānaṃ viya, suvaṇṇavalayanūpurādisaṅghaṭṭanasaddasammissitakathitahasitamadhurassaragehajanavicaritassa uḷārissarivibhavasobhitassa mahāgharassa sukhappavesanatthaṃ suvaṇṇarajatamaṇimuttapavāḷādijutivissaravijjotitasuppatiṭṭhitavisāladvārabāhaṃ mahādvāraṃ viya ca atthabyañjanasampannassa buddhaguṇānubhāvasaṃsūcakassa imassa suttassa sukhāvagahaṇatthaṃ kāladesadesakavatthuparisāpadesapaṭimaṇḍitaṃ nidānaṃ bhāsitaṃ, tassatthavaṇṇanā samattāti.

На этом завершено разъяснение смысла того введения, которое было произнесено почтенным Анандой для легкого постижения этой сутты, наделенной совершенством смысла и буквы и указующей на величие качеств Будды, — введения, украшенного указанием времени, места, проповедника, повода и собрания слушателей. Оно подобно удобной пристани у лотосового пруда с чистой, приятной на вкус водой, сияющего красными и синими лотосами, где для легкого спуска устроена драгоценная лестница, блистающая изяществом отделки из чистых каменных плит, а земля покрыта белым песком, подобным рассыпанному жемчугу; оно подобно великолепной лестнице для легкого восхождения на величественный чертог, чья высота вздымается к небу, словно желая коснуться пути созвездий, — лестнице, сияющей блеском множества самоцветов, оплетенных золотыми лозами на гладких и мягких ступенях из слоновой кости; и оно подобно великим вратам для легкого входа в просторный дом, сияющий великолепием великой власти и богатства, где прохаживаются домочадцы, чьи приятные голоса, беседы и смех сливаются со звоном золотых браслетов и ножных колец, — вратам с прочными и широкими косяками, озаренными ярким сиянием золота, серебра, самоцветов, жемчуга и кораллов.

5. Idāni – ‘‘mamaṃ vā, bhikkhave, pare avaṇṇaṃ bhāseyyu’’ntiādinā nayena bhagavatā nikkhittassa suttassa vaṇṇanāya okāso anuppatto. Sā panesā suttavaṇṇanā. Yasmā suttanikkhepaṃ vicāretvā vuccamānā pākaṭā hoti, tasmā suttanikkhepaṃ tāva vicārayissāma. Cattāro hi suttanikkhepā – attajjhāsayo, parajjhāsayo, pucchāvasiko, aṭṭhuppattikoti.

5. Теперь настало время для разъяснения сутты, изложенной Благословенным следующим образом: «Если, бхиккху, другие будут говорить недоброе обо мне...» и так далее. Поскольку это разъяснение сутты становится понятным, когда оно излагается после рассмотрения поводов для проповеди сутты, мы сначала исследуем эти поводы. Существует четыре повода для проповеди сутты: по собственному побуждению [Будды], по побуждению других, в ответ на вопрос и в связи с возникшим обстоятельством.

Tattha [Pg.51] yāni suttāni bhagavā parehi anajjhiṭṭho kevalaṃ attano ajjhāsayeneva kathesi; seyyathidaṃ, ākaṅkheyyasuttaṃ, vatthasuttaṃ, mahāsatipaṭṭhānaṃ, mahāsaḷāyatanavibhaṅgasuttaṃ, ariyavaṃsasuttaṃ, sammappadhānasuttantahārako, iddhipādaindriyabalabojjhaṅgamaggaṅgasuttantahārakoti evamādīni; tesaṃ attajjhāsayo nikkhepo.

Среди них те сутты, которые Благословенный проповедовал без чьей-либо просьбы, исключительно по собственному побуждению, как например: Аканкхейя-сутта, Ваттха-сутта, Махасатипаттхана-сутта, Махасалаятанавибханга-сутта, Ариявамса-сутта, цикл сутт о правильных усилиях, а также цикл сутт об основах сверхнормативных сил, способностях, силах, факторах пробуждения и факторах пути, и тому подобные; поводом для их проповеди является собственное побуждение [Будды].

Yāni pana ‘‘paripakkā kho rāhulassa vimuttiparipācaniyā dhammā; yaṃnūnāhaṃ rāhulaṃ uttariṃ āsavānaṃ khaye vineyya’’nti; (saṃ. ni. 4.121) evaṃ paresaṃ ajjhāsayaṃ khantiṃ manaṃ abhinīhāraṃ bujjhanabhāvañca avekkhitvā parajjhāsayavasena kathitāni; seyyathidaṃ, cūḷarāhulovādasuttaṃ, mahārāhulovādasuttaṃ, dhammacakkappavattanaṃ, dhātuvibhaṅgasuttanti evamādīni; tesaṃ parajjhāsayo nikkhepo.

Те же сутты, которые были произнесены после рассмотрения побуждений, склонностей, устремлений, намерений и способности к пониманию других людей, например: «Качества Рахулы, созревающие для освобождения, уже созрели; что если я направлю Рахулу далее к уничтожению умственных загрязнений?»; таковы Чуларахуловада-сутта, Махарахуловада-сутта, Дхаммачаккаппаваттана-сутта, Дхатувибханга-сутта и им подобные; поводом для их проповеди является побуждение других.

Bhagavantaṃ pana upasaṅkamitvā catasso parisā, cattāro vaṇṇā, nāgā, supaṇṇā, gandhabbā, asurā, yakkhā, mahārājāno, tāvatiṃsādayo devā, mahābrahmāti evamādayo – ‘‘bojjhaṅgā bojjhaṅgā’’ti, bhante, vuccanti. ‘‘Nīvaraṇā nīvaraṇā’’ti, bhante, vuccanti; ‘‘ime nu kho, bhante, pañcupādānakkhandhā’’. ‘‘Kiṃ sūdha vittaṃ purisassa seṭṭha’’ntiādinā nayena pañhaṃ pucchanti. Evaṃ puṭṭhena bhagavatā yāni kathitāni bojjhaṅgasaṃyuttādīni, yāni vā panaññānipi devatāsaṃyutta-mārasaṃyutta-brahmasaṃyutta-sakkapañha-cūḷavedalla-mahāvedalla-sāmaññaphala-āḷavaka-sūciloma-kharalomasuttādīni; tesaṃ pucchāvasiko nikkhepo.

Когда же четыре собрания, четыре касты, наги, гаруды, гандхарвы, асуры, якхи, великие цари, божества мира Таватимса и других миров, а также Великий Брахма, приблизившись к Благословенному, задают вопросы следующим образом: «Уважаемый, говорят: „факторы пробуждения, факторы пробуждения“...», «Уважаемый, говорят: „препятствия, препятствия“...», «Являются ли эти, уважаемый, пятью совокупностями цепляния?», «Что здесь является лучшим достоянием человека?» и так далее, — то сутты, произнесенные Благословенным в ответ на такие вопросы, как Бодджханга-самьутта и другие, а также иные сутты, такие как Девата-самьутта, Мара-самьутта, Брахма-самьутта, Саккапаньха-сутта, Чулаведалла-сутта, Махаведалла-сутта, Саманняпхала-сутта, Алавака-сутта, Сучилома-сутта, Кхаралома-сутта и им подобные; поводом для их проповеди является ответ на вопрос.

Yāni pana tāni uppannaṃ kāraṇaṃ paṭicca kathitāni, seyyathidaṃ – dhammadāyādaṃ, cūḷasīhanādaṃ, candūpamaṃ, puttamaṃsūpamaṃ, dārukkhandhūpamaṃ, aggikkhandhūpamaṃ, pheṇapiṇḍūpamaṃ, pāricchattakūpamanti evamādīni; tesaṃ aṭṭhuppattiko nikkhepo.

Те же сутты, которые были произнесены в связи с возникшим обстоятельством, например: Дхаммадаяда-сутта, Чуласиханада-сутта, Чандупама-сутта, Путтамамсупама-сутта, Даруккхандхупама-сутта, Аггиккхандхупама-сутта, Пхенапиндупама-сутта, Париччхаттакупама-сутта и им подобные; поводом для их проповеди является возникшее обстоятельство.

Evametesu catūsu nikkhepesu imassa suttassa aṭṭhuppattiko nikkhepo. Aṭṭhuppattiyā hi idaṃ bhagavatā nikkhittaṃ. Katarāya aṭṭhuppattiyā? Vaṇṇāvaṇṇe. Ācariyo ratanattayassa avaṇṇaṃ abhāsi, antevāsī vaṇṇaṃ. Iti imaṃ vaṇṇāvaṇṇaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā desanākusalo bhagavā – ‘‘mamaṃ vā, bhikkhave, pare avaṇṇaṃ bhāseyyu’’nti desanaṃ ārabhi. Tattha mamanti[Pg.52], sāmivacanaṃ, mamāti attho. Vāsaddo vikappanattho. Pareti, paṭiviruddhā sattā. Tatrāti ye avaṇṇaṃ vadanti tesu.

Таким образом, среди этих четырех поводов для проповеди поводом для данной сутты является возникшее обстоятельство. Ибо Благословенный изложил ее в связи с возникшим обстоятельством. Каким именно обстоятельством? Порицанием и похвалой. Учитель высказывал порицание Трем Драгоценностям, а ученик — похвалу. Сделав это порицание и похвалу поводом, Благословенный, искусный в поучении, начал проповедь: «Если, бхиккху, другие будут говорить недоброе обо мне...». Здесь слово «mamaṃ» («обо мне») стоит в родительном падеже и означает «меня». Слово «vā» («или») имеет разделительное значение. «Pare» («другие») означает враждебно настроенных существ. «Tatra» («в этом случае») означает «среди тех, кто высказывает порицание».

Na āghātotiādīhi kiñcāpi tesaṃ bhikkhūnaṃ āghātoyeva natthi, atha kho āyatiṃ kulaputtānaṃ īdisesupi ṭhānesu akusaluppattiṃ paṭisedhento dhammanettiṃ ṭhapeti. Tattha āhanati cittanti ‘āghāto’; kopassetaṃ adhivacanaṃ. Appatītā honti tena atuṭṭhā asomanassikāti appaccayo; domanassassetaṃ adhivacanaṃ. Neva attano na paresaṃ hitaṃ abhirādhayatīti anabhiraddhi; kopassetaṃ adhivacanaṃ. Evamettha dvīhi padehi saṅkhārakkhandho, ekena vedanākkhandhoti dve khandhā vuttā. Tesaṃ vasena sesānampi sampayuttadhammānaṃ kāraṇaṃ paṭikkhittameva.

Словами «не должно быть злобы» и так далее, хотя у тех бхиккху и вовсе не было никакой злобы, [Благословенный] устанавливает руководство в Дхамме, чтобы предотвратить возникновение неблагого в будущем у сыновей из хороших семей даже в подобных ситуациях. Здесь «āghāto» (злоба) — это то, что ранит ум; это синоним гнева. «Appaccayo» (недовольство) означает, что из-за этого они становятся недовольными, неудовлетворенными, опечаленными; это синоним ментального страдания (доманасса). «Anabhiraddhi» (неприязнь) означает то, что не приносит блага ни себе, ни другим; это также синоним гнева. Таким образом, здесь двумя словами выражена совокупность ментальных формаций (санкхара-ккхандха), а одним словом — совокупность чувств (ведана-ккхандха); так упомянуты две совокупности. Тем самым отвергается и возникновение остальных сопутствующих им состояний.

Evaṃ paṭhamena nayena manopadosaṃ nivāretvā, dutiyena nayena tattha ādīnavaṃ dassento āha – ‘‘tatra ce tumhe assatha kupitā vā anattamanā vā, tumhaṃ yevassa tena antarāyo’’ti. Tattha ‘tatra ce tumhe assathā’ti tesu avaṇṇabhāsakesu, tasmiṃ vā avaṇṇe tumhe bhaveyyātha ce; yadi bhaveyyāthāti attho. ‘Kupitā’ kopena, anattamanā domanassena. ‘Tumhaṃ yevassa tena antarāyo’ti tumhākaṃyeva tena kopena, tāya ca anattamanatāya paṭhamajjhānādīnaṃ antarāyo bhaveyya.

Предотвратив таким образом осквернение ума первым способом, вторым способом он указывает на опасность в этом, говоря: «Если при этом вы разгневаетесь или расстроитесь, это станет препятствием именно для вас». Здесь «если при этом вы будете» означает: если вы проявите это по отношению к тем, кто высказывает порицание, или в ответ на это порицание. «Разгневаетесь» — из-за гнева, «расстроитесь» — из-за ментального страдания. «Это станет препятствием именно для вас» означает, что из-за этого гнева и этого расстройства возникнет препятствие для достижения вами первой джханы и последующих ступеней.

Evaṃ dutiyena nayena ādīnavaṃ dassetvā, tatiyena nayena vacanatthasallakkhaṇamattepi asamatthataṃ dassento – ‘‘api nu tumhe paresa’’ntiādimāha. Tattha paresanti yesaṃ kesaṃ ci. Kupito hi neva buddhapaccekabuddhaariyasāvakānaṃ, na mātāpitūnaṃ, na paccatthikānaṃ subhāsitadubbhāsitassa atthaṃ ājānāti. Yathāha –

Показав таким образом опасность вторым способом, третьим способом он указывает на неспособность даже просто воспринять смысл слов, говоря: «Смогли бы вы [распознать, хорошо или плохо сказано другими]?» и так далее. Здесь «других» означает кого бы то ни было. Ибо разгневанный человек не понимает значения ни хороших, ни плохих слов, будь они сказаны Буддами, Паччекабуддами, благородными учениками, родителями или врагами. Как сказано:

‘‘Kuddho atthaṃ na jānāti, kuddho dhammaṃ na passati;

Andhaṃ tamaṃ tadā hoti, yaṃ kodho sahate naraṃ.

«Гневный не знает пользы, гневный не видит Дхаммы; глухая тьма воцаряется тогда, когда гнев одолевает человека.

Anatthajanano kodho, kodho cittappakopano;

Bhayamantarato jātaṃ, taṃ jano nāvabujjhatī’’ti. (a. ni. 7.64);

Гнев порождает вред, гнев будоражит ум; опасность, рожденную внутри, люди не осознают». (А.ни. 7.64)

Evaṃ [Pg.53] sabbathāpi avaṇṇe manopadosaṃ nisedhetvā idāni paṭipajjitabbākāraṃ dassento – ‘‘tatra tumhehi abhūtaṃ abhūtato’’tiādimāha.

Полностью предотвратив таким образом осквернение ума при порицании, теперь, показывая образ действий, которому надлежит следовать, он говорит: «В таком случае то, что не соответствует действительности, должно быть разъяснено вами как недостоверное...» и так далее.

Tattha tatra tumhehīti, tasmiṃ avaṇṇe tumhehi. Abhūtaṃ abhūtato nibbeṭhetabbanti yaṃ abhūtaṃ, taṃ abhūtabhāveneva apanetabbaṃ. Kathaṃ? Itipetaṃ abhūtantiādinā nayena. Tatrāyaṃ yojanā – ‘‘tumhākaṃ satthā na sabbaññū, dhammo durakkhāto, saṅgho duppaṭipanno’’tiādīni sutvā na tuṇhī bhavitabbaṃ. Evaṃ pana vattabbaṃ – ‘‘iti petaṃ abhūtaṃ, yaṃ tumhehi vuttaṃ, taṃ imināpi kāraṇena abhūtaṃ, imināpi kāraṇena atacchaṃ, ‘natthi cetaṃ amhesu’, ‘na ca panetaṃ amhesu saṃvijjati’, sabbaññūyeva amhākaṃ satthā, svākkhāto dhammo, suppaṭipanno saṅgho, tatra idañcidañca kāraṇa’’nti. Ettha ca dutiyaṃ padaṃ paṭhamassa, catutthañca tatiyassa vevacananti veditabbaṃ. Idañca avaṇṇeyeva nibbeṭhanaṃ kātabbaṃ, na sabbattha. Yadi hi ‘‘tvaṃ dussīlo, tavācariyo dussīlo, idañcidañca tayā kataṃ, tavācariyena kata’’nti vutte tuṇhībhūto adhivāseti, āsaṅkanīyo hoti. Tasmā manopadosaṃ akatvā avaṇṇo nibbeṭhetabbo. ‘‘Oṭṭhosi, goṇosī’’tiādinā pana nayena dasahi akkosavatthūhi akkosantaṃ puggalaṃ ajjhupekkhitvā adhivāsanakhantiyeva tattha kātabbā.

Здесь «при этом вами» означает: вами в ответ на это порицание. «То, что не соответствует действительности, должно быть разъяснено как недостоверное» означает, что ложное должно быть опровергнуто именно как ложное. Как именно? Следующим образом: «По такой-то причине это недостоверно...» и так далее. Смысловая связь здесь такова: услышав слова вроде «Ваш учитель не всеведущ, Дхамма проповедана плохо, Сангха практикует неверно», не следует молчать. Напротив, нужно сказать так: «По этой причине это недостоверно; то, что вы сказали, недостоверно и по этой причине, и ложно по той причине; „этого нет в нас“, „этого у нас не обнаруживается“; наш учитель воистину всеведущ, Дхамма прекрасно изложена, Сангха практикует верно, и тому есть такие-то и такие-то доказательства». Следует знать, что здесь второе выражение является синонимом первого, а четвертое — синонимом третьего. И такое опровержение следует делать только в случае порицания, но не во всех ситуациях. Ведь если на слова «Ты безнравственен, твой учитель безнравственен, ты совершил то-то и то-то, твой учитель совершил то-то и то-то» человек молчаливо соглашается, он вызывает подозрения. Поэтому, не допуская осквернения ума, порицание необходимо опровергнуть. Однако, если кто-то оскорбляет человека с использованием десяти видов оскорблений, говоря, например: «Ты верблюд, ты бык» и так далее, то, не обращая на это внимания, следует проявлять лишь терпеливую выносливость (адхивасана-кханти).

6. Evaṃ avaṇṇabhūmiyaṃ tādilakkhaṇaṃ dassetvā idāni vaṇṇabhūmiyaṃ dassetuṃ ‘‘mamaṃ vā, bhikkhave, pare vaṇṇaṃ bhāseyyu’’ntiādimāha. Tattha pareti ye keci pasannā devamanussā. Ānandanti etenāti ānando, pītiyā etaṃ adhivacanaṃ. Sumanassa bhāvo somanassaṃ, cetasikasukhassetaṃ adhivacanaṃ. Uppilāvino bhāvo uppilāvitattaṃ. Kassa uppilāvitattanti? Cetasoti. Uddhaccāvahāya uppilāpanapītiyā etaṃ adhivacanaṃ. Idhāpi dvīhi padehi saṅkhārakkhandho, ekena vedanākkhandho vutto.

6. Показав таким образом качество невозмутимости (тади-лаккхана) в ситуации порицания, теперь, чтобы показать его в ситуации похвалы, он говорит: «Если, бхиккху, другие будут говорить хорошее обо мне...» и так далее. Здесь «другие» означает любых исполненных веры божеств и людей. «То, благодаря чему радуются (ānandanti)» — это радость (ānando); это синоним восторга (пити). Состояние благого ума — это удовлетворение (somanassa); это синоним ментального счастья (четасика-сукха). Состояние парения/возбуждения — это воодушевление (uppilāvitatta). Воодушевление чего? Ума (cetasoti). Это синоним возбуждающего восторга, который ведет к беспокойству ума (уддхачча). Здесь также двумя словами выражена совокупность ментальных формаций (санкхара-ккхандха), а одним словом — совокупность чувств (ведана-ккхандха).

Evaṃ paṭhamanayena uppilāvitattaṃ nivāretvā, dutiyena tattha ādīnavaṃ dassento – ‘‘tatra ce tumhe assathā’’tiādimāha. Idhāpi tumhaṃ yevassa tena antarāyoti tena uppilāvitattena tumhākaṃyeva paṭhamajjhānādīnaṃ [Pg.54] antarāyo bhaveyyāti attho veditabbo. Kasmā panetaṃ vuttaṃ? Nanu bhagavatā –

Предотвратив таким образом воодушевление первым способом, вторым способом он указывает на опасность в этом, говоря: «Если при этом вы будете...» и так далее. Здесь также под словами «это станет препятствием именно для вас» следует понимать, что из-за этого воодушевления возникнет препятствие для достижения вами первой джханы и последующих ступеней. Но почему это было сказано? Разве Благословенный не говорил:

‘‘Buddhoti kittayantassa, kāye bhavati yā pīti;

Varameva hi sā pīti, kasiṇenāpi jambudīpassa.

«У того, кто возглашает: „Будда!“, какой бы восторг ни возникал в теле, этот восторг поистине превосходнее, чем обладание всем островом Джамбудипа.

Dhammoti kittayantassa, kāye bhavati yā pīti;

Varameva hi sā pīti, kasiṇenāpi jambudīpassa.

У того, кто возглашает: „Дхамма!“, какой бы восторг ни возникал в теле, этот восторг поистине превосходнее, чем обладание всем островом Джамбудипа.

Saṅghoti kittayantassa, kāye bhavati yā pīti;

Varameva hi sā pīti, kasiṇenāpi jambudīpassā’’ti ca.

У того, кто возглашает: „Сангха!“, какой бы восторг ни возникал в теле, этот восторг поистине превосходнее, чем обладание всем островом Джамбудипа».

‘‘Ye, bhikkhave, buddhe pasannā, agge te pasannā’’ti ca evamādīhi anekasatehi suttehi ratanattaye pītisomanassameva vaṇṇitanti. Saccaṃ vaṇṇitaṃ, taṃ pana nekkhammanissitaṃ. Idha – ‘‘amhākaṃ buddho, amhākaṃ dhammo’’tiādinā nayena āyasmato channassa uppannasadisaṃ gehassitaṃ pītisomanassaṃ adhippetaṃ. Idañhi jhānādipaṭilābhāya antarāyakaraṃ hoti. Tenevāyasmā channopi yāva buddho na parinibbāyi, tāva visesaṃ nibbattetuṃ nāsakkhi, parinibbānakāle paññattena pana brahmadaṇḍena tajjito taṃ pītisomanassaṃ pahāya visesaṃ nibbattesi. Tasmā antarāyakaraṃyeva sandhāya idaṃ vuttanti veditabbaṃ. Ayañhi lobhasahagatā pīti. Lobho ca kodhasadisova. Yathāha –

А также: «Бхиккху, те, кто верует в Будду, веруют в наивысшее», — и во многих сотнях других сутт восхваляются именно восторг и удовлетворение по отношению к Трем Драгоценностям. Верно, они восхваляются, но те чувства основаны на отречении (неккхамме). Здесь же имеется в виду мирской восторг и удовлетворение (гехассита), подобные тем, что возникали у почтенного Чанны в таком ключе: «Наш Будда, наша Дхамма!». Ибо это препятствует достижению джханы и других ступеней. Именно поэтому даже почтенный Чанна, пока Будда не ушел в париниббану, не мог достичь духовного превосходства. Однако, будучи припугнут «наказанием Брахмы» (брахмадандой), установленным во время париниббаны, он оставил этот мирской восторг и удовлетворение и достиг духовного превосходства. Поэтому следует понимать, что это было сказано лишь в отношении того, что создает препятствие. Ведь этот восторг сопряжен с вожделением (лобхой). А вожделение подобно гневу. Как сказано:

‘‘Luddho atthaṃ na jānāti, luddho dhammaṃ na passati;

Andhaṃ tamaṃ tadā hoti, yaṃ lobho sahate naraṃ.

«Жадный не знает пользы, жадный не видит Дхаммы; глухая тьма воцаряется тогда, когда вожделение одолевает человека.

Anatthajanano lobho, lobho cittappakopano;

Bhayamantarato jātaṃ, taṃ jano nāvabujjhatī’’ti. (itivu. 88);

Вожделение порождает вред, вожделение будоражит ум; опасность, рожденную внутри, люди не осознают». (Итиву. 88)

Tatiyavāro pana idha anāgatopi atthato āgato yevāti veditabbo. Yatheva hi kuddho, evaṃ luddhopi atthaṃ na jānātīti.

Что касается третьей части, то, хотя она прямо здесь и не приводится, следует понимать, что она присутствует по смыслу. Ибо так же, как и разгневанный, жадный человек не знает пользы.

Paṭipajjitabbākāradassanavāre panāyaṃ yojanā – ‘‘tumhākaṃ satthā sabbaññū arahaṃ sammāsambuddho, dhammo svākkhāto, saṅgho suppaṭipanno’’tiādīni sutvā na tuṇhī bhavitabbaṃ. Evaṃ pana paṭijānitabbaṃ – ‘‘itipetaṃ bhūtaṃ[Pg.55], yaṃ tumhehi vuttaṃ, taṃ imināpi kāraṇena bhūtaṃ, imināpi kāraṇena tacchaṃ. So hi bhagavā itipi arahaṃ, itipi sammāsambuddho; dhammo itipi svākkhāto, itipi sandiṭṭhiko; saṅgho itipi suppaṭipanno, itipi ujuppaṭipanno’’ti. ‘‘Tvaṃ sīlavā’’ti pucchitenāpi sace sīlavā, ‘‘sīlavāhamasmī’’ti paṭijānitabbameva. ‘‘Tvaṃ paṭhamassa jhānassa lābhī…pe… arahā’’ti puṭṭhenāpi sabhāgānaṃ bhikkhūnaṃyeva paṭijānitabbaṃ. Evañhi pāpicchatā ceva parivajjitā hoti, sāsanassa ca amoghatā dīpitā hotīti. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ.

В разделе, показывающем надлежащий образ практики (paṭipajjitabbākāra), разъяснение таково: услышав слова: «Ваш Учитель — всеведущий, достойный, совершенно самопробужденный, Дхамма прекрасно провозглашена, Сангха практикует благим образом» и так далее, не следует хранить молчание. Напротив, следует подтвердить это так: «Это действительно так, как вы сказали; это истинно по этой причине, это верно по той причине. Ибо Благословенный является достойным по этой причине, совершенно самопробужденным по той причине; Дхамма прекрасно провозглашена по этой причине, непосредственно видима по той причине; Сангха практикует благим образом по этой причине, практикует прямо по той причине». Тот, кого спросили: «Обладаешь ли ты нравственностью?», если он действительно нравственен, должен подтвердить: «Да, я обладаю нравственностью». Тот, кого спросили: «Обрел ли ты первую джхану? ...пе... являешься ли ты арахантом?», должен признаваться в этом только перед равными ему бхиккху. Ибо таким образом избегается порочное желание и демонстрируется плодотворность Учения. Остальное следует понимать так, как уже было изложено.

Cūḷasīlavaṇṇanā

Разъяснение малой нравственности (Cūḷasīla)

7. Appamattakaṃ kho panetaṃ, bhikkhaveti ko anusandhi? Idaṃ suttaṃ dvīhi padehi ābaddhaṃ vaṇṇena ca avaṇṇena ca. Tattha avaṇṇo – ‘‘iti petaṃ abhūtaṃ iti petaṃ ataccha’’nti, ettheva udakantaṃ patvā aggiviya nivatto. Vaṇṇo pana bhūtaṃ bhūtato paṭijānitabbaṃ – ‘‘iti petaṃ bhūta’’nti evaṃ anuvattatiyeva. So pana duvidho brahmadattena bhāsitavaṇṇo ca bhikkhusaṅghena acchariyaṃ āvusotiādinā nayena āraddhavaṇṇo ca. Tesu bhikkhusaṅghena vuttavaṇṇassa upari suññatāpakāsane anusandhiṃ dassessati. Idha pana brahmadattena vuttavaṇṇassa anusandhiṃ dassetuṃ ‘‘appamattakaṃ kho panetaṃ, bhikkhave’’ti desanā āraddhā.

7. Какова связь слов: «Это лишь незначительное, о бхиккху»? Эта сутта связана с двумя темами: похвалой (vaṇṇa) и порицанием (avaṇṇa). Из них порицание — выраженное в словах «это не так, это не соответствует действительности» — прекращается здесь же, подобно огню, достигшему края воды. Похвала же продолжается далее как признание существующего существующим: «это действительно так». Она бывает двух видов: похвала, высказанная юношей Брахмадаттой, и похвала, начатая общиной бхиккху словами «удивительно, друзья!» и так далее. Из них связь с похвалой, высказанной общиной бхиккху, будет показана далее в разделе о раскрытии пустоты (suññatā). Здесь же, чтобы показать связь с похвалой, высказанной Брахмадаттой, начато поучение словами: «Это лишь незначительное, о бхиккху».

Tattha appamattakanti parittassa nāmaṃ. Oramattakanti tasseva vevacanaṃ. Mattāti vuccati pamāṇaṃ. Appaṃ mattā etassāti appamattakaṃ. Oraṃ mattā etassāti oramattakaṃ. Sīlameva sīlamattakaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘appamattakaṃ kho, panetaṃ bhikkhave, oramattakaṃ sīlamattakaṃ’ nāma yena ‘‘tathāgatassa vaṇṇaṃ vadāmī’’ti ussāhaṃ katvāpi vaṇṇaṃ vadamāno puthujjano vadeyyāti. Tattha siyā – nanu idaṃ sīlaṃ nāma yogino aggavibhūsanaṃ? Yathāhu porāṇā –

Здесь «appamattaka» — это название малого (paritta). «Oramattaka» — синоним того же слова. Мера (pamāṇa) называется «mattā». То, у чего мера мала, есть «appamattaka» (незначительное). То, у чего мера низка (ora), есть «oramattaka» (ничтожное). Сама нравственность есть «sīlamattaka» (лишь нравственность). Смысл здесь таков: «Это лишь незначительное, о бхиккху, ничтожное, лишь нравственность», о которой мог бы говорить обыватель (puthujjano), восхваляющий Татхагату, даже если бы он приложил великие усилия, говоря: «Я буду восхвалять Татхагату». Здесь может возникнуть возражение: «Разве нравственность не является величайшим украшением для практикующего (yogin)?» Как говорили древние учителя:

‘‘Sīlaṃ yogissa’laṅkāro, sīlaṃ yogissa maṇḍanaṃ;

Sīlehi’laṅkato yogī, maṇḍane aggataṃ gato’’ti.

«Нравственность — украшение практикующего, нравственность — его убранство; практикующий, украшенный нравственностью, достигает превосходства в убранстве».

Bhagavatāpi [Pg.56] ca anekesu suttasatesu sīlaṃ mahantameva katvā kathitaṃ. Yathāha – ‘‘ākaṅkheyya ce, bhikkhave, bhikkhu ‘sabrahmacārīnaṃ piyo cassaṃ manāpo ca garu ca bhāvanīyo cā’ti, sīlesvevassa paripūrakārī’’ti (ma. ni. 1.65) ca.

И Благословенный также в сотнях сутт говорил о нравственности как о чем-то великом. Как Он сказал: «Если бхиккху пожелает: "Пусть я буду любим своими собратьями по святой жизни, приятен им, уважаем и почитаем ими", то пусть он в совершенстве соблюдает нравственность».

‘‘Kikīva aṇḍaṃ, camarīva vāladhiṃ;

Piyaṃva puttaṃ, nayanaṃva ekakaṃ.Tatheva sīlaṃ, anurakkhamānā;

Supesalā hotha, sadā sagāravā’’ti ca.

«Как птица кики оберегает свое яйцо, как як — свой хвост, как мать — любимого сына, как человек — свой единственный глаз, точно так же оберегайте свою нравственность; будьте добродетельны и всегда полны почтения».

‘‘Na pupphagandho paṭivātameti;

Na candanaṃ taggaramallikā vā.Satañca gandho paṭivātameti;

Sabbā disā sappuriso pavāyati.

«Аромат цветов не летит против ветра, ни сандал, ни тагара, ни жасмин. Но благоухание добродетельных летит против ветра; благочестивый человек благоухает во всех направлениях».

Candanaṃ tagaraṃ vāpi, uppalaṃ atha vassikī;

Etesaṃ gandhajātānaṃ, sīlagandho anuttaro.

«Сандал или тагара, лотос или жасмин — среди всех этих видов благовоний аромат нравственности непревзойден».

Appamatto ayaṃ gandho, yvāyaṃ tagaracandanaṃ;

Yo ca sīlavataṃ gandho, vāti devesu uttamo.

«Слаб этот аромат, что исходит от тагары и сандала; но аромат нравственных людей веет среди богов как наивысший».

Tesaṃ sampannasīlānaṃ, appamādavihārinaṃ;

Sammadaññā vimuttānaṃ, māro maggaṃ na vindatī’’ti ca. (dha. pa. 57);

«На пути тех, кто совершенен в нравственности, кто пребывает в бдительности и освобожден благодаря истинному знанию, Мара не сможет найти следа».

‘‘Sīle patiṭṭhāya naro sapañño, cittaṃ paññañca bhāvayaṃ;

Ātāpī nipako bhikkhu, so imaṃ vijaṭaye jaṭa’’nti ca. (saṃ. ni. 1.23);

«Мудрый человек, утвердившись в нравственности, развивая разум и мудрость, деятельный и рассудительный бхиккху — он распутает эту путаницу».

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, ye keci bījagāmabhūtagāmā vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjanti, sabbe te pathaviṃ nissāya, pathaviyaṃ patiṭṭhāya; evamete bījagāmabhūtagāmā vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjanti. Evameva kho, bhikkhave, bhikkhu sīlaṃ nissāya sīle patiṭṭhāya sattabojjhaṅge bhāvento sattabojjhaṅge bahulīkaronto vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ pāpuṇāti dhammesū’’ti (saṃ. ni. 5.150) ca. Evaṃ aññānipi anekāni suttāni daṭṭhabbāni. Evamanekesu suttasatesu sīlaṃ mahantameva katvā kathitaṃ. Taṃ ‘‘kasmā [Pg.57] imasmiṃ ṭhāne appamattaka’’nti āhāti? Upari guṇe upanidhāya. Sīlañhi samādhiṃ na pāpuṇāti, samādhi paññaṃ na pāpuṇāti, tasmā uparimaṃ upanidhāya heṭṭhimaṃ oramattakaṃ nāma hoti. Kathaṃ sīlaṃ samādhiṃ na pāpuṇāti? Bhagavā hi abhisambodhito sattame saṃvacchare sāvatthinagara – dvāre kaṇḍambarukkhamūle dvādasayojane ratanamaṇḍape yojanappamāṇe ratanapallaṅke nisīditvā tiyojanike dibbasetacchatte dhāriyamāne dvādasayojanāya parisāya attādānaparidīpanaṃ titthiyamaddanaṃ – ‘‘uparimakāyato aggikkhandho pavattati, heṭṭhimakāyato udakadhārā pavattati…pe… ekekalomakūpato aggikkhandho pavattati, ekekalomakūpato udakadhārā pavattati, channaṃ vaṇṇāna’’ntiādinayappavattaṃ yamakapāṭihāriyaṃ dasseti. Tassa suvaṇṇavaṇṇasarīrato suvaṇṇavaṇṇā rasmiyo uggantvā yāva bhavaggā gacchanti, sakaladasasahassacakkavāḷassa alaṅkaraṇakālo viya hoti, dutiyā dutiyā rasmiyo purimāya purimāya yamakayamakā viya ekakkhaṇe viya pavattanti.

«Подобно тому, о бхиккху, как любые семена и растения, которые достигают роста, развития и изобилия, делают это, опираясь на землю, утвердившись на земле; точно так же, о бхиккху, бхиккху, опираясь на нравственность, утвердившись в нравственности, развивая семь факторов пробуждения, взращивая семь факторов пробуждения, достигает роста, развития и изобилия в благих качествах». Так следует рассматривать и многие другие сутты. Таким образом, в сотнях сутт нравственность представлена как нечто великое. Почему же в данном месте она названа «незначительной»? В сравнении с высшими качествами (upari guṇe upanidhāya). Ибо нравственность не достигает самадхи, а самадхи не достигает мудрости (paññā); поэтому по сравнению с высшим качеством низшее качество называется ничтожным (oramattaka). Как нравственность не достигает самадхи? На седьмой год после своего Пробуждения Благословенный, восседая у ворот города Саваттхи под манговым деревом Кандамба в драгоценном павильоне размером в двенадцать йоджан на драгоценном престоле размером в одну йоджану, в то время как над Ним держали божественный белый зонт размером в три йоджаны, перед собранием в двенадцать йоджан явил Двойное чудо (yamakapāṭihāriya), сокрушающее еретиков и являющее Его собственное величие, совершаемое следующим образом: «из верхней части Его тела исходит поток пламени, а из нижней части тела — поток воды... пе... из каждой поры исходит поток пламени, из каждой поры исходит поток воды шести цветов». Из Его золотистого тела исходили золотые лучи и устремлялись ввысь до самой вершины бытия (bhavagga), так что вся система из десяти тысяч миров казалась украшенной; последующие лучи исходили вслед за предыдущими парами, словно в одно мгновение.

Dvinnañca cittānaṃ ekakkhaṇe pavatti nāma natthi. Buddhānaṃ pana bhagavantānaṃ bhavaṅgaparivāsassa lahukatāya pañcahākārehi āciṇṇavasitāya ca, tā ekakkhaṇe viya pavattanti. Tassā tassā pana rasmiyā āvajjanaparikammādhiṭṭhānāni visuṃ visuṃyeva.

Хотя одновременное возникновение двух мыслей в один момент времени невозможно, у Будд, Благословенных, благодаря быстроте смены бхаванги и их совершенному мастерству (vasitā) в пяти аспектах, эти лучи исходят словно в одно мгновение. Однако для каждого отдельного луча направление внимания (āvajjana), подготовительное сосредоточение (parikamma) и волевое решение (adhiṭṭhāna) происходят строго по отдельности.

Nīlarasmiatthāya hi bhagavā nīlakasiṇaṃ samāpajjati, pītarasmiatthāya pītakasiṇaṃ, lohitaodātarasmiatthāya lohitaodātakasiṇaṃ, aggikkhandhatthāya tejokasiṇaṃ, udakadhāratthāya āpokasiṇaṃ samāpajjati. Satthā caṅkamati, nimmito tiṭṭhati vā nisīdati vā seyyaṃ vā kappetīti sabbaṃ vitthāretabbaṃ. Ettha ekampi sīlassa kiccaṃ natthi, sabbaṃ samādhikiccameva. Evaṃ sīlaṃ samādhiṃ na pāpuṇāti.

Ибо для испускания синих лучей Благословенный входит в джхану на основе синей касины (nīlakasiṇa), для желтых лучей — на основе желтой касины, для красных и белых лучей — на основе красной и белой касин, для потока пламени — на основе касины огня (tejokasiṇa), для потока воды — на основе касины воды (āpokasiṇa). Учитель ходит взад и вперед, а созданный Им двойник (nimmito) стоит, сидит или лежит — все это следует излагать подробно. В этом нет ни единого действия, относящегося к нравственности (sīla), все это — исключительно действие самадхи. Таким образом, нравственность не достигает самадхи.

Yaṃ pana bhagavā kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni pāramiyo pūretvā, ekūnatiṃsavassakāle cakkavattisirīnivāsabhūtā bhavanā nikkhamma anomānadītīre pabbajitvā, chabbassāni padhānayogaṃ katvā, visākhapuṇṇamāyaṃ uruvelagāme sujātāya dinnaṃ pakkhittadibbojaṃ madhupāyāsaṃ paribhuñjitvā, sāyanhasamaye dakkhiṇuttarena bodhimaṇḍaṃ pavisitvā [Pg.58] assatthadumarājānaṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā, pubbuttarabhāge ṭhito tiṇasanthāraṃ santharitvā, tisandhipallaṅkaṃ ābhujitvā, caturaṅgasamannāgataṃ mettākammaṭṭhānaṃ pubbaṅgamaṃ katvā, vīriyādhiṭṭhānaṃ adhiṭṭhāya, cuddasahatthapallaṅkavaragato suvaṇṇapīṭhe ṭhapitaṃ rajatakkhandhaṃ viya paññāsahatthaṃ bodhikkhandhaṃ piṭṭhito katvā, upari maṇichattena viya bodhisākhāya dhāriyamāno, suvaṇṇavaṇṇe cīvare pavāḷasadisesu bodhiaṅkuresu patamānesu, sūriye atthaṃ upagacchante mārabalaṃ vidhamitvā, paṭhamayāme pubbenivāsaṃ anussaritvā, majjhimayāme dibbacakkhuṃ visodhetvā, paccūsakāle sabbabuddhānamāciṇṇe paccayākāre ñāṇaṃ otāretvā, ānāpānacatutthajjhānaṃ nibbattetvā, tadeva pādakaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā, maggapaṭipāṭiyā adhigatena catutthamaggena sabbakilese khepetvā sabbabuddhaguṇe paṭivijjhi, idamassa paññākiccaṃ. Evaṃ samādhi paññaṃ na pāpuṇāti.

Что же касается того, как Благословенный, исполнив парамиты за четыре асанхейи и сто тысяч капп, в возрасте двадцати девяти лет покинул дворцы, бывшие обителью величия вселенского правителя, принял монашество на берегу реки Анома, в течение шести лет предавался великим аскетическим усилиям, а в день полнолуния месяца Весак в селении Урувела вкусил поднесенную Суджатой молочную кашу, сдобренную божественной пищей, вечером подошел к помосту Бодхи с юга на север, трижды обошел вокруг царственного дерева ассаттха, встал с северо-восточной стороны, расстелил подстилку из травы, сел, скрестив ноги в тройном сочленении, предварительно развив медитацию доброжелательности (mettā), состоящую из четырех факторов, принял твердое решение о неослабном усилии, воссел на превосходный престол шириной в четырнадцать локтей, прислонившись спиной к стволу дерева Бодхи высотой в пятьдесят локтей, подобному серебряной колонне на золотом сиденье, укрываемый ветвями Бодхи, словно драгоценным зонтом, в то время как на Его золотистое одеяние падали почки Бодхи, подобные кораллам, и на закате солнца сокрушил воинство Мары, в первую стражу ночи вспомнил свои прошлые обители, во вторую стражу очистил божественное око, на рассвете направил знание на закон взаимозависимого возникновения (paccayākāra), как это делали все Будды, вошел в четвертую джхану осознания дыхания (ānāpāna) и, сделав ее основой, развил випассану, последовательно прошел по путям и четвертым путем полностью уничтожил все загрязнения ума и постиг все качества Будды — все это было действием мудрости (paññā). Таким образом, самадхи не достигает мудрости.

Tattha yathā hatthe udakaṃ pātiyaṃ udakaṃ na pāpuṇāti, pātiyaṃ udakaṃ ghaṭe udakaṃ na pāpuṇāti, ghaṭe udakaṃ kolambe udakaṃ na pāpuṇāti, kolambe udakaṃ cāṭiyaṃ udakaṃ na pāpuṇāti, cāṭiyaṃ udakaṃ mahākumbhiyaṃ udakaṃ na pāpuṇāti, mahākumbhiyaṃ udakaṃ kusobbhe udakaṃ na pāpuṇāti, kusobbhe udakaṃ kandare udakaṃ na pāpuṇāti, kandare udakaṃ kunnadiyaṃ udakaṃ na pāpuṇāti, kunnadiyaṃ udakaṃ pañcamahānadiyaṃ udakaṃ na pāpuṇāti, pañcamahānadiyaṃ udakaṃ cakkavāḷamahāsamudde udakaṃ na pāpuṇāti, cakkavāḷamahāsamudde udakaṃ sinerupādake mahāsamudde udakaṃ na pāpuṇāti. Pātiyaṃ udakaṃ upanidhāya hatthe udakaṃ parittaṃ…pe… sinerupādakamahāsamudde udakaṃ upanidhāya cakkavāḷamahāsamudde udakaṃ parittaṃ. Iti uparūpari udakaṃ bahukaṃ upādāya heṭṭhā heṭṭhā udakaṃ parittaṃ hoti.

В связи с этим, подобно тому как вода в горсти не сравнится с водой в чаше, вода в чаше — с водой в кувшине, вода в кувшине — с водой в малом чане, вода в малом чане — с водой в большом чане, вода в большом чане — с водой в огромном сосуде, вода в огромном сосуде — с водой в пруду, вода в пруду — с водой в горном ущелье, вода в ущелье — с водой в малой реке, вода в малой реке — с водой в пяти великих реках, вода в пяти великих реках — с водой в океане вокруг мира, вода в океане вокруг мира — с водой в великом океане у подножия горы Синеру. По сравнению с водой в чаше вода в горсти ничтожна... пе... по сравнению с водой в великом океане у подножия Синеру вода в океане вокруг мира ничтожна. Таким образом, по сравнению с превосходящим объемом воды выше, объем воды ниже всегда оказывается малым.

Evameva upari upari guṇe upādāya heṭṭhā heṭṭhā sīlaṃ appamattakaṃ oramattakanti veditabbaṃ. Tenāha – ‘‘appamattakaṃ kho panetaṃ, bhikkhave, oramattakaṃ sīlamattaka’’nti.

Точно так же, принимая во внимание все более высокие качества, находящуюся ниже нравственность следует понимать как незначительную (appamattaka) и ничтожную (oramattaka). Поэтому Он и сказал: «Это лишь незначительное, о бхиккху, ничтожное, лишь нравственность».

Yena puthujjanoti, ettha –

В отношении слов «о которой обыватель...»:

‘‘Duve puthujjanā vuttā, buddhenādiccabandhunā;

Andho puthujjano eko, kalyāṇeko puthujjano’’ti.

«Буддой, Родственником Солнца, были названы два вида обывателей: один — слепой обыватель (andhaputhujjano), другой — благородный обыватель (kalyāṇaputhujjano)».

Tattha [Pg.59] yassa khandhadhātuāyatanādīsu uggahaparipucchāsavanadhāraṇapaccavekkhaṇāni natthi, ayaṃ andhaputhujjano. Yassa tāni atthi, so kalyāṇaputhujjano. Duvidhopi panesa –

Из них тот, у кого нет изучения, расспрашивания, слушания, запоминания и размышления о совокупностях (khandha), элементах (dhātu), сферах чувств (āyatana) и так далее, является слепым обывателем. Тот же, у кого все это есть, является благородным обывателем. Оба эти вида обывателей:

‘‘Puthūnaṃ jananādīhi, kāraṇehi puthujjano;

Puthujjanantogadhattā, puthuvāyaṃ jano iti’’.

«Называется обывателем (puthujjano) по таким причинам, как порождение множества [загрязнений]; из-за включенности в число многих людей; или потому, что этот человек отделен [от благородных]».

So hi puthūnaṃ nānappakārānaṃ kilesādīnaṃ jananādīhi kāraṇehi puthujjano. Yathāha –

Ибо он является обывателем по таким причинам, как порождение множества разнообразных загрязнений ума (kilesa) и тому подобного. Как сказано:

‘‘Puthu kilese janentīti puthujjanā, puthu avihatasakkāyadiṭṭhikāti puthujjanā, puthu satthārānaṃ mukhullokikāti puthujjanā, puthu sabbagatīhi avuṭṭhitāti puthujjanā, puthu nānābhisaṅkhāre abhisaṅkharontīti puthujjanā, puthu nānāoghehi vuyhanti, puthu santāpehi santappanti, puthu pariḷāhehi pariḍayhanti, puthu pañcasu kāmaguṇesu rattā giddhā gathitā mucchitā ajjhopannā laggā laggitā palibuddhāti puthujjanā, puthu pañcahi nīvaraṇehi āvutā nivutā ovutā pihitā paṭicchannā paṭikujjitāti puthujjanā’’ti. Puthūnaṃ gaṇanapathamatītānaṃ ariyadhammaparammukhānaṃ nīcadhammasamācārānaṃ janānaṃ antogadhattāpi puthujjano, puthuvāyaṃ visuṃyeva saṅkhyaṃ gato visaṃsaṭṭho sīlasutādiguṇayuttehi ariyehi janehīti puthujjanoti.

«Они порождают многочисленные загрязнения ума, потому они — путхуджжаны (мирские люди). У них есть многочисленные, еще не устраненные воззрения о существовании личности, потому они — путхуджжаны. Они взирают на лица многочисленных учителей, потому они — путхуджжаны. Они еще не поднялись из многочисленных всех видов перерождений, потому они — путхуджжаны. Они совершают многочисленные разнообразные кармические образования, потому они — путхуджжаны. Они уносятся многочисленными разнообразными потоками, они терзаются многочисленными страданиями, они сжигаются многочисленными лихорадками страстей. Они привязаны, жаждут, опутаны, ослеплены, поглощены, прилипли, завязли и связаны многочисленными пятью объектами чувственных удовольствий, потому они — путхуджжаны. Они преграждены, заграждены, опутаны, закрыты, скрыты и опрокинуты многочисленными пятью помехами, потому они — путхуджжаны». Или же: поскольку он включен в число многочисленных людей, которые превосходят всякий счет, отвернулись от Благородной Дхаммы и ведут себя низким образом, он зовется путхуджжаной. Или же: он считается отделенным, обособленным и не смешивающимся с благородными людьми, наделенными такими качествами, как нравственность, знание учения и прочее, потому он — путхуджжана.

Tathāgatassāti aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā tathāgato. Tathā āgatoti tathāgato, tathā gatoti tathāgato, tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato, tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato, tathadassitāya tathāgato, tathavāditāya tathāgato, tathākāritāya tathāgato, abhibhavanaṭṭhena tathāgatoti.

«Татхагата»: Благословенный зовется Татхагатой по восьми причинам. Он пришел точно так же, потому Он — Татхагата. Он ушел точно так же, потому Он — Татхагата. Он постиг истинные характеристики вещей, потому Он — Татхагата. Он полностью и истинно пробудился к вещам, как они есть на самом деле, потому Он — Татхагата. Благодаря Своему видению вещей, как они есть, Он — Татхагата. Благодаря Своим речам, соответствующим истине, Он — Татхагата. Благодаря Своим действиям, соответствующим Его речам, Он — Татхагата. В значении превосходства над всем миром Он — Татхагата.

Kathaṃ bhagavā tathā āgatoti tathāgato? Yathā sabbalokahitāya ussukkamāpannā purimakā sammāsambuddhā āgatā, yathā vipassī bhagavā āgato, yathā sikhī bhagavā, yathā vessabhū bhagavā, yathā kakusandho bhagavā, yathā koṇāgamano bhagavā, yathā kassapo bhagavā āgato. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yena abhinīhārena ete [Pg.60] bhagavanto āgatā, teneva amhākampi bhagavā āgato. Atha vā yathā vipassī bhagavā…pe… yathā kassapo bhagavā dānapāramiṃ pūretvā, sīlanekkhammapaññāvīriyakhantisaccaadhiṭṭhānamettāupekkhāpāramiṃ pūretvā, imā dasa pāramiyo, dasa upapāramiyo, dasa paramatthapāramiyoti samatiṃsapāramiyo pūretvā aṅgapariccāgaṃ, nayanadhanarajjaputtadārapariccāganti ime pañca mahāpariccāge pariccajitvā pubbayogapubbacariyadhammakkhānañātatthacariyādayo pūretvā buddhicariyāya koṭiṃ patvā āgato; tathā amhākampi bhagavā āgato. Atha vā yathā vipassī bhagavā…pe… kassapo bhagavā cattāro satipaṭṭhāne, cattāro sammappadhāne, cattāro iddhipāde, pañcindriyāni, pañca balāni, satta bojjhaṅge, ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvetvā brūhetvā āgato, tathā amhākampi bhagavā āgato. Evaṃ tathā āgatoti tathāgato.

Как Благословенный пришел точно так же, почему Он — Татхагата? Как прежние Совершенносамопробудившиеся, усердствовавшие ради блага всего мира, пришли — как пришли Благословенный Випасси, Благословенный Сикхи, Благословенный Вессабху, Благословенный Какусандха, Благословенный Конагамана, Благословенный Кассапа. Что это значит? С тем же самым устремлением, с которым пришли те Благословенные, пришел и наш Благословенный. Или же: как Благословенный Випасси… и т. д. … Благословенный Кассапа пришел, исполнив совершенство даяния, совершенства нравственности, отречения, мудрости, усердия, терпения, правдивости, решимости, любящей доброты и невозмутимости — исполнив эти десять совершенств, десять средних совершенств и десять высших совершенств, то есть всего тридцать совершенств; совершив пять великих отречений: отдачу частей тела, глаз, богатства, царства, жены и детей; исполнив прежние усилия, прежнее поведение, проповедь Дхаммы, действия на благо родственников и прочее, и достигнув вершины поведения Будды — так пришел и наш Благословенный. Или же: как Благословенный Випасси… и т. д. … Благословенный Кассапа пришел, развив и взрастив четыре основы осознанности, четыре правильных усилия, четыре основы сверхнормальных сил, пять способностей, пять сил, семь факторов пробуждения и Благородный восьмеричный путь — так пришел и наш Благословенный. Таким образом, Он — Татхагата, поскольку пришел точно так же.

‘‘Yatheva lokamhi vipassiādayo,Sabbaññubhāvaṃ munayo idhāgatā;

Tathā ayaṃ sakyamunīpi āgato,Tathāgato vuccati tena cakkhumā’’ti.

«Точно так же, как в этом мире мудрецы, такие как Випасси и другие, пришли к всеведению, так же пришел и этот Мудрец из рода Сакьев. Поэтому Обладающий Оком зовется Татхагатой».

Evaṃ tathā āgatoti tathāgato.

Таким образом, Он — Татхагата, поскольку пришел точно так же.

Kathaṃ tathā gatoti tathāgato? Yathā sampatijāto vipassī bhagavā gato…pe… kassapo bhagavā gato.

Как Он — Татхагата, потому что ушел точно так же? Как только что родившийся Благословенный Випасси ушел… и т. д. … Благословенный Кассапа ушел.

Kathañca so bhagavā gato? So hi sampati jātova samehi pādehi pathaviyaṃ patiṭṭhāya uttarābhimukho sattapadavītihārena gato. Yathāha – ‘‘sampatijāto kho, ānanda, bodhisatto samehi pādehi patiṭṭhahitvā uttarābhimukho sattapadavītihārena gacchati, setamhi chatte anudhāriyamāne sabbā ca disā anuviloketi, āsabhiṃ vācaṃ bhāsati – ‘aggohamasmi lokassa, jeṭṭhohamasmi lokassa, seṭṭhohamasmi lokassa, ayamantimā jāti, natthidāni punabbhavo’ti’’ (dī. ni. 2.31).

И как ушел тот Благословенный? Ведь Он, едва родившись, твердо встав ровными стопами на землю, обратившись лицом к северу, пошел семью шагами. Как сказано: «Едва родившись, Ананда, Бодхисатта твердо встал ровными стопами и, обратившись лицом к северу, пошел семью шагами, в то время как над Ним держали белый зонт. Он осмотрел все стороны света и произнес громогласную речь: „Я — величайший в мире, я — старейший в мире, я — лучший в мире. Это мое последнее рождение, больше не будет нового существования“».

Tañcassa [Pg.61] gamanaṃ tathaṃ ahosi? Avitathaṃ anekesaṃ visesādhigamānaṃ pubbanimittabhāvena. Yañhi so sampatijātova samehi pādehi patiṭṭhahi. Idamassa caturiddhipādapaṭilābhassa pubbanimittaṃ.

И это Его шествие было истинным, безошибочным предзнаменованием для обретения многочисленных особых достижений. Ибо то, что Он, едва родившись, твердо встал ровными стопами, было предзнаменованием обретения Им четырех основ сверхнормальных сил.

Uttarābhimukhabhāvo pana sabbalokuttarabhāvassa pubbanimittaṃ.

А то, что Он обратился лицом к северу, было предзнаменованием Его превосходства над всем миром.

Sattapadavītihāro, sattabojjhaṅgaratanapaṭilābhassa.

Семь шагов были предзнаменованием обретения семи драгоценных факторов пробуждения.

‘‘Suvaṇṇadaṇḍā vītipatanti cāmarā’’ti, ettha vuttacāmarukkhepo pana sabbatitthiyanimmaddanassa.

Упомянутое в словах «веера-опахала с золотыми ручками развевались» веяние опахал было предзнаменованием сокрушения всех иноверцев.

Setacchattadhāraṇaṃ, arahattavimuttivaravimalasetacchattapaṭilābhassa.

Держание белого зонта было предзнаменованием обретения превосходного, безупречного белого зонта освобождения арахантства.

Sattamapadūpari ṭhatvā sabbadisānuvilokanaṃ, sabbaññutānāvaraṇañāṇapaṭilābhassa.

Взор, устремленный во все стороны света после того, как Он остановился на седьмом шагу, был предзнаменованием обретения беспрепятственного знания всеведения.

Āsabhivācābhāsanaṃ appaṭivattiyavaradhammacakkappavattanassa pubbanimittaṃ.

Произнесение громогласной речи было предзнаменованием запуска превосходного Колеса Дхаммы, которое никто не в силах повернуть вспять.

Tathā ayaṃ bhagavāpi gato, tañcassa gamanaṃ tathaṃ ahosi, avitathaṃ, tesaṃyeva visesādhigamānaṃ pubbanimittabhāvena.

Точно так же ушел и наш Благословенный, и это Его шествие было истинным, безошибочным предзнаменованием для обретения именно этих особых достижений.

Tenāhu porāṇā –

Потому древние говорили:

‘‘Muhuttajātova gavampatī yathā,Samehi pādehi phusī vasundharaṃ;

So vikkamī satta padāni gotamo,Setañca chattaṃ anudhārayuṃ marū.

«Подобно тому как едва родившийся бык касается земли ровными копытами, так и Он, Готама, сделал семь шагов, в то время как божества держали над Ним белый зонт.

Gantvāna so satta padāni gotamo,Disā vilokesi samā samantato;

Aṭṭhaṅgupetaṃ giramabbhudīrayi,Sīho yathā pabbatamuddhaniṭṭhito’’ti.

Сделав семь шагов, Готама осмотрел все стороны света вокруг и произнес речь, наделенную восемью качествами, подобно льву, стоящему на вершине горы».

Evaṃ tathā gatoti tathāgato.

Таким образом, Он — Татхагата, поскольку ушел точно так же.

Atha vā yathā vipassī bhagavā…pe… yathā kassapo bhagavā, ayampi bhagavā tatheva nekkhammena kāmacchandaṃ pahāya gato, abyāpādena byāpādaṃ, ālokasaññāya thinamiddhaṃ, avikkhepena uddhaccakukkuccaṃ, dhammavavatthānena vicikicchaṃ pahāya ñāṇena avijjaṃ padāletvā, pāmojjena [Pg.62] aratiṃ vinodetvā, paṭhamajjhānena nīvaraṇakavāṭaṃ ugghāṭetvā, dutiyajjhānena vitakkavicāraṃ vūpasametvā, tatiyajjhānena pītiṃ virājetvā, catutthajjhānena sukhadukkhaṃ pahāya, ākāsānañcāyatanasamāpattiyā rūpasaññāpaṭighasaññānānattasaññāyo samatikkamitvā, viññāṇañcāyatanasamāpattiyā ākāsānañcāyatanasaññaṃ, ākiñcaññāyatanasamāpattiyā viññāṇañcāyatanasaññaṃ, nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā ākiñcaññāyatanasaññaṃ samatikkamitvā gato.

Или же: как Благословенный Випасси… и т. д. … Благословенный Кассапа, так же и наш Благословенный ушел, оставив чувственное желание посредством отречения, недоброжелательность посредством доброжелательности, лень и апатию посредством восприятия света, неугомонность и беспокойство посредством сосредоточенности ума, сомнение посредством определения явлений; сокрушив невежество знанием, устранив скуку радостью; открыв врата помех первой джханой, успокоив направленную и удерживаемую мысль второй джханой, угасив восторг третьей джханой, оставив удовольствие и боль четвертой джханой; преодолев восприятие форм, восприятие сопротивления и восприятие многообразия достижением сферы бесконечного пространства; преодолев восприятие сферы бесконечного пространства достижением сферы бесконечного сознания; преодолев восприятие сферы бесконечного сознания достижением сферы ничто; преодолев восприятие сферы ничто достижением сферы ни восприятия, ни невосприятия — так Он ушел.

Aniccānupassanāya niccasaññaṃ pahāya, dukkhānupassanāya sukhasaññaṃ, anattānupassanāya attasaññaṃ, nibbidānupassanāya nandiṃ, virāgānupassanāya rāgaṃ, nirodhānupassanāya samudayaṃ, paṭinissaggānupassanāya ādānaṃ, khayānupassanāya ghanasaññaṃ, vayānupassanāya āyūhanaṃ, vipariṇāmānupassanāya dhuvasaññaṃ, animittānupassanāya nimittaṃ, appaṇihitānupassanāya paṇidhiṃ, suññatānupassanāya abhinivesaṃ, adhipaññādhammavipassanāya sārādānābhinivesaṃ, yathābhūtañāṇadassanena sammohābhinivesaṃ, ādīnavānupassanāya ālayābhinivesaṃ, paṭisaṅkhānupassanāya appaṭisaṅkhaṃ, vivaṭṭānupassanāya saṃyogābhinivesaṃ, sotāpattimaggena diṭṭhekaṭṭhe kilese bhañjitvā, sakadāgāmimaggena oḷārike kilese pahāya, anāgāmimaggena aṇusahagate kilese samugghāṭetvā, arahattamaggena sabbakilese samucchinditvā gato. Evampi tathā gatoti tathāgato.

Оставив восприятие постоянства созерцанием непостоянства, восприятие удовольствия созерцанием страдания, восприятие души созерцанием безличности, наслаждение созерцанием разочарования, страсть созерцанием бесстрастия, возникновение созерцанием прекращения, удерживание созерцанием отпускания, восприятие плотности созерцанием истощения, накопление созерцанием угасания, восприятие прочности созерцанием изменчивости, знак созерцанием бесзнаковости, желание созерцанием бесжелательности, привязанность созерцанием пустоты, привязанность к удержанию сути созерцанием явлений высшей мудростью, привязанность к заблуждению знанием и видением вещей, как они есть, привязанность к прибежищу созерцанием опасности, отсутствие размышления созерцанием размышления, привязанность к связи созерцанием прекращения круговорота; сокрушив путем вхождения в поток загрязнения ума, связанные с ложными воззрениями, оставив путем однажды-возвращения грубые загрязнения, искоренив путем невозвращения тонкие сопутствующие загрязнения и полностью отсекши путем арахантства все загрязнения ума — так Он ушел. И в этом смысле Он — Татхагата, поскольку ушел точно так же.

Kathaṃ tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato?Pathavīdhātuyā kakkhaḷattalakkhaṇaṃ tathaṃ avitathaṃ. Āpodhātuyā paggharaṇalakkhaṇaṃ. Tejodhātuyā uṇhattalakkhaṇaṃ. Vāyodhātuyā vitthambhanalakkhaṇaṃ. Ākāsadhātuyā asamphuṭṭhalakkhaṇaṃ. Viññāṇadhātuyā vijānanalakkhaṇaṃ.

Как Он — Татхагата, потому что постиг истинные характеристики? Характеристика твердости элемента земли истинна и безошибочна. Характеристика текучести элемента воды, характеристика тепла элемента огня, характеристика поддержания элемента ветра, характеристика несоприкасаемости элемента пространства, характеристика познания элемента сознания истинны и безошибочны.

Rūpassa ruppanalakkhaṇaṃ. Vedanāya vedayitalakkhaṇaṃ. Saññāya sañjānanalakkhaṇaṃ. Saṅkhārānaṃ abhisaṅkharaṇalakkhaṇaṃ. Viññāṇassa vijānanalakkhaṇaṃ.

Характеристика изменчивости формы, характеристика переживания чувства, характеристика распознавания восприятия, характеристика конструирования кармических образований, характеристика познания сознания истинны и безошибочны.

Vitakkassa [Pg.63] abhiniropanalakkhaṇaṃ. Vicārassa anumajjanalakkhaṇaṃ pītiyā pharaṇalakkhaṇaṃ. Sukhassa sātalakkhaṇaṃ. Cittekaggatāya avikkhepalakkhaṇaṃ. Phassassa phusanalakkhaṇaṃ.

Характеристика направления ума на объект прикладной мысли, характеристика исследования объекта удерживаемой мысли, характеристика пронизывания восторгом, характеристика приятности счастья, характеристика нерассеянности однонаправленности ума, характеристика соприкосновения контакта истинны и безошибочны.

Saddhindriyassa adhimokkhalakkhaṇaṃ. Vīriyindriyassa paggahalakkhaṇaṃ. Satindriyassa upaṭṭhānalakkhaṇaṃ. Samādhindriyassa avikkhepalakkhaṇaṃ. Paññindriyassa pajānanalakkhaṇaṃ.

Характеристика убежденности способности веры, характеристика поддержки способности усердия, характеристика присутствия способности осознанности, характеристика нерассеянности способности сосредоточения, характеристика понимания способности мудрости истинны и безошибочны.

Saddhābalassa assaddhiye akampiyalakkhaṇaṃ. Vīriyabalassa kosajje, satibalassa muṭṭhassacce. Samādhibalassa uddhacce, paññābalassa avijjāya akampiyalakkhaṇaṃ.

Характеристика непоколебимости силы веры перед неверием, силы усердия перед ленью, силы осознанности перед забывчивостью, силы сосредоточения перед неугомонностью, силы мудрости перед невежеством истинны и безошибочны.

Satisambojjhaṅgassa upaṭṭhānalakkhaṇaṃ. Dhammavicayasambojjhaṅgassa pavicayalakkhaṇaṃ. Vīriyasambojjhaṅgassa paggahalakkhaṇaṃ. Pītisambojjhaṅgassa pharaṇalakkhaṇaṃ. Passaddhisambojjhaṅgassa vūpasamalakkhaṇaṃ. Samādhisambojjhaṅgassa avikkhepalakkhaṇaṃ. Upekkhāsambojjhaṅgassa paṭisaṅkhānalakkhaṇaṃ.

Характеристика присутствия фактора пробуждения осознанности, характеристика исследования фактора пробуждения исследования явлений, характеристика поддержки фактора пробуждения усердия, характеристика пронизывания фактора пробуждения восторга, характеристика успокоения фактора пробуждения умиротворения, характеристика нерассеянности фактора пробуждения сосредоточения, характеристика уравновешенного рассмотрения фактора пробуждения невозмутимости истинны и безошибочны.

Sammādiṭṭhiyā dassanalakkhaṇaṃ. Sammāsaṅkappassa abhiniropanalakkhaṇaṃ. Sammāvācāya pariggahalakkhaṇaṃ. Sammākammantassa samuṭṭhānalakkhaṇaṃ. Sammāājīvassa vodānalakkhaṇaṃ. Sammāvāyāmassa paggahalakkhaṇaṃ. Sammāsatiyā upaṭṭhānalakkhaṇaṃ. Sammāsamādhissa avikkhepalakkhaṇaṃ.

Характеристика видения правильного воззрения, характеристика направления ума правильного намерения, характеристика охвата правильной речи, характеристика побуждения правильного действия, характеристика очищения правильного образа жизни, характеристика поддержки правильного усилия, характеристика присутствия правильной осознанности, характеристика нерассеянности правильного сосредоточения истинны и безошибочны.

Avijjāya aññāṇalakkhaṇaṃ. Saṅkhārānaṃ cetanālakkhaṇaṃ. Viññāṇassa vijānanalakkhaṇaṃ. Nāmassa namanalakkhaṇaṃ. Rūpassa ruppanalakkhaṇaṃ. Saḷāyatanassa āyatanalakkhaṇaṃ. Phassassa phusanalakkhaṇaṃ. Vedanāya vedayitalakkhaṇaṃ. Taṇhāya hetulakkhaṇaṃ. Upādānassa gahaṇalakkhaṇaṃ. Bhavassa āyūhanalakkhaṇaṃ. Jātiyā nibbattilakkhaṇaṃ. Jarāya jīraṇalakkhaṇaṃ. Maraṇassa cutilakkhaṇaṃ.

Характеристика непознания невежества, характеристика волевого намерения кармических образований, характеристика познания сознания, характеристика направления ума имени, характеристика изменчивости формы, характеристика сферы шести баз чувств, характеристика соприкосновения контакта, характеристика переживания чувства, характеристика причины жажды, характеристика цепляния привязанности, характеристика накопления существования, характеристика возникновения рождения, характеристика увядания старения, характеристика ухода смерти истинны и безошибочны.

Dhātūnaṃ suññatālakkhaṇaṃ. Āyatanānaṃ āyatanalakkhaṇaṃ. Satipaṭṭhānānaṃ upaṭṭhānalakkhaṇaṃ. Sammappadhānānaṃ padahanalakkhaṇaṃ. Iddhipādānaṃ ijjhanalakkhaṇaṃ. Indriyānaṃ adhipatilakkhaṇaṃ. Balānaṃ akampiyalakkhaṇaṃ. Bojjhaṅgānaṃ niyyānalakkhaṇaṃ. Maggassa hetulakkhaṇaṃ.

Характеристика пустоты элементов, характеристика баз чувств, характеристика присутствия основ осознанности, характеристика усердия правильных усилий, характеристика успеха основ сверхнормальных сил, характеристика главенства способностей, характеристика непоколебимости сил, характеристика выведения из сансары факторов пробуждения, характеристика причины пути истинны и безошибочны.

Saccānaṃ [Pg.64] tathalakkhaṇaṃ. Samathassa avikkhepalakkhaṇaṃ. Vipassanāya anupassanālakkhaṇaṃ. Samathavipassanānaṃ ekarasalakkhaṇaṃ. Yuganaddhānaṃ anativattanalakkhaṇaṃ.

Характеристика истины истин, характеристика нерассеянности успокоения ума, характеристика созерцания прозрения, характеристика единого вкуса успокоения и прозрения, характеристика непревышения одного другим в их паре истинны и безошибочны.

Sīlavisuddhiyā saṃvaralakkhaṇaṃ. Cittavisuddhiyā avikkhepalakkhaṇaṃ. Diṭṭhivisuddhiyā dassanalakkhaṇaṃ.

Характеристика сдержанности очищения нравственности, характеристика нерассеянности очищения ума, характеристика видения очищения воззрений истинны и безошибочны.

Khaye ñāṇassa samucchedanalakkhaṇaṃ. Anuppāde ñāṇassa passaddhilakkhaṇaṃ.

Характеристика отсечения знания при прекращении загрязнений, характеристика умиротворения знания при невозникновении загрязнений истинны и безошибочны.

Chandassa mūlalakkhaṇaṃ. Manasikārassa samuṭṭhāpanalakkhaṇaṃ. Phassassa samodhānalakkhaṇaṃ. Vedanāya samosaraṇalakkhaṇaṃ. Samādhissa pamukhalakkhaṇaṃ. Satiyā ādhipateyyalakkhaṇaṃ. Paññāya tatuttariyalakkhaṇaṃ. Vimuttiyā sāralakkhaṇaṃ… amatogadhassa nibbānassa pariyosānalakkhaṇaṃ tathaṃ avitathaṃ. Evaṃ tathalakkhaṇaṃ ñāṇagatiyā āgato avirajjhitvā patto anuppattoti tathāgato. Evaṃ tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato.

Желание имеет характеристику корня. Внимание имеет характеристику побуждения. Контакт имеет характеристику соединения. Чувство имеет характеристику схождения. Сосредоточение имеет характеристику главенства. Осознанность имеет характеристику преобладания. Мудрость имеет характеристику превосходства над ними. Освобождение имеет характеристику сути... ниббана, погруженная в Бессмертное, имеет характеристику завершения. Это истинно и безошибочно. Тот, кто таким образом пришел к истинной характеристике посредством движения знания, безошибочно достиг, пришел к ней, зовется Татхагатой. Тот, кто таким образом пришел к истинной характеристике, зовется Татхагатой.

Kathaṃ tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato? Tathadhammā nāma cattāri ariyasaccāni. Yathāha – ‘‘cattārimāni, bhikkhave, tathāni avitathāni anaññathāni. Katamāni cattāri? ‘Idaṃ dukkha’nti bhikkhave, tathametaṃ avitathametaṃ anaññathameta’’nti (saṃ. ni. 5.1090) vitthāro. Tāni ca bhagavā abhisambuddho, tasmā tathānaṃ dhammānaṃ abhisambuddhattā tathāgatoti vuccati. Abhisambuddhattho hettha gatasaddo.

Как он является Татхагатой благодаря тому, что полностью постиг истинные вещи (татхадхаммы) такими, какие они есть на самом деле? Истинные вещи — это Четыре благородные истины. Как сказано: «Монахи, эти четыре вещи истинны, безошибочны, не бывают иными. Какие четыре? „Это — страдание“, монахи, это истинно, это безошибочно, это не бывает иным» и так далее подробно. И Благословенный полностью постиг их, поэтому из-за полного постижения истинных вещей он зовется Татхагатой. Здесь слово «гата» имеет значение «полностью постигший».

Api ca jarāmaraṇassa jātipaccayasambhūtasamudāgataṭṭho tatho avitatho anaññatho…pe…, saṅkhārānaṃ avijjāpaccayasambhūtasamudāgataṭṭho tatho avitatho anaññatho…pe…, tathā avijjāya saṅkhārānaṃ paccayaṭṭho, saṅkhārānaṃ viññāṇassa paccayaṭṭho…pe…, jātiyā jarāmaraṇassa paccayaṭṭho tatho avitatho anaññatho. Taṃ sabbaṃ bhagavā abhisambuddho, tasmāpi tathānaṃ dhammānaṃ abhisambuddhattā tathāgatoti vuccati. Evaṃ tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato.

Кроме того, то, что старость и смерть возникают и происходят с рождением в качестве условия, истинно, безошибочно, не бывает иным... [и так далее]... то, что обусловленные силы возникают и происходят с невежеством в качестве условия, истинно, безошибочно, не бывает иным... [и так далее]... точно так же то, что невежество является условием для обусловленных сил, обусловленные силы — для сознания... [и так далее]... рождение — для старости и смерти, истинно, безошибочно, не бывает иным. Благословенный полностью постиг всё это; поэтому также из-за полного постижения истинных вещей он зовется Татхагатой. Так он является Татхагатой благодаря тому, что полностью постиг истинные вещи такими, какие они есть на самом деле.

Kathaṃ tathadassitāya tathāgato? Bhagavā yaṃ sadevake loke…pe…, sadevamanussāya pajāya aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ [Pg.65] sattānaṃ cakkhudvāre āpāthamāgacchantaṃ rūpārammaṇaṃ nāma atthi, taṃ sabbākārato jānāti passati. Evaṃ jānatā passatā ca, tena taṃ iṭṭhāniṭṭhādivasena vā diṭṭhasutamutaviññātesu labbhamānakapadavasena vā. ‘‘Katamaṃ taṃ rūpaṃ rūpāyatanaṃ? Yaṃ rūpaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya vaṇṇanibhā sanidassanaṃ sappaṭighaṃ nīlaṃ pītaka’’ntiādinā (dha. sa. 616) nayena anekehi nāmehi terasahi vārehi dvepaññāsāya nayehi vibhajjamānaṃ tathameva hoti, vitathaṃ natthi. Esa nayo sotadvārādīsupi āpāthaṃ āgacchantesu saddādīsu. Vuttañcetaṃ bhagavatā – ‘‘yaṃ bhikkhave, sadevakassa lokassa…pe… sadevamanussāya pajāya diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā, tamahaṃ jānāmi. Tamahaṃ abbhaññāsiṃ, taṃ tathāgatassa viditaṃ, taṃ tathāgato na upaṭṭhāsī’’ti (a. ni. 4.24). Evaṃ tathadassitāya tathāgato. Tattha tathadassī atthe tathāgatoti padasambhavo veditabbo.

Как он является Татхагатой благодаря видению вещей такими, какие они есть? Благословенный во всех аспектах знает и видит любой видимый объект, который попадает в сферу чувств у дверей глаза бесчисленных существ в бесчисленных мирах в мире с его божествами... [и так далее]... с его поколениями божеств и людей. Для него, кто так знает и видит, этот объект, будь то по признаку желательности или нежелательности и т. д., или по признаку терминов, применимых к увиденному, услышанному, ощущаемому и познанному... «Какова эта форма, сфера форм? Та форма, которая, завися от четырех великих элементов, обладает цветом и светимостью, является видимой, оказывает сопротивление, синяя, желтая» и так далее, при анализе под множеством имен, в тринадцати разделах и пятьюдесятью двумя методами, оказывается именно такой, и не бывает иной. Этот же метод применим и к звукам и прочему, попадающим в сферу чувств у дверей уха и других органов чувств. И это было сказано Благословенным: «Монахи, всё, что в мире с его божествами... [и так далее]... с его поколениями божеств и людей видится, слышится, ощущается, познается, достигается, ищется, обдумывается умом — всё это я знаю. Это я полностью постиг, это известно Татхагате, но Татхагата не опирается на это». Так он является Татхагатой благодаря видению вещей такими, какие они есть. Здесь следует понимать происхождение слова «Татхагата» в значении «видящий вещи такими, какие они есть».

Kathaṃ tathavāditāya tathāgato? Yaṃ rattiṃ bhagavā bodhimaṇḍe aparājitapallaṅke nisinno tiṇṇaṃ mārānaṃ matthakaṃ madditvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho, yañca rattiṃ yamakasālānamantare anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi, etthantare pañcacattālīsavassaparimāṇe kāle paṭhamabodhiyāpi majjhimabodhiyāpi pacchimabodhiyāpi yaṃ bhagavatā bhāsitaṃ – suttaṃ, geyyaṃ…pe… vedallaṃ, taṃ sabbaṃ atthato ca byañjanato ca anupavajjaṃ, anūnamanadhikaṃ, sabbākāraparipuṇṇaṃ, rāgamadanimmadanaṃ, dosamohamadanimmadanaṃ. Natthi tattha vālaggamattampi avakkhalitaṃ, sabbaṃ taṃ ekamuddikāya lañchitaṃ viya, ekanāḷiyā mitaṃ viya, ekatulāya tulitaṃ viya ca, tathameva hoti avitathaṃ anaññathaṃ. Tenāha – ‘‘yañca, cunda, rattiṃ tathāgato anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhati, yañca rattiṃ anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati, yaṃ etasmiṃ antare bhāsati lapati niddisati, sabbaṃ taṃ tatheva hoti, no aññathā. Tasmā ‘tathāgato’ti vuccatī’’ti (a. ni. 4.23). Gadattho hettha gatasaddo. Evaṃ tathavāditāya tathāgato.

Как он является Татхагатой благодаря тому, что говорит только истину? С той ночи, когда Благословенный, восседая на непобедимом троне на месте просветления, сокрушив головы трех Мар, полностью постиг непревзойденное совершенное самопросветление, и до той ночи, когда он ушел в окончательное освобождение в элементе ниббаны без остатка привязанности между близнецовыми деревьями Сала — в этот промежуток времени протяженностью в сорок пять лет, в начальный, средний и конечный периоды просветления, всё, что было сказано Благословенным — сутты, геи... [и так далее]... ведаллы — всё это безупречно как по смыслу, так и по букве, без недостатка и без избытка, совершенно во всех отношениях, сокрушает опьянение страстью, сокрушает опьянение злобой и заблуждением. В этом нет ни на волосок отклонения; всё это словно запечатлено одной печатью, словно измерено одной мерой, словно взвешено на одних весах; оно именно таково, безошибочно и не бывает иным. Поэтому он сказал: «Чунда, в ту ночь, когда Татхагата полностью постигает непревзойденное совершенное самопросветление, и в ту ночь, когда он уходит в окончательное освобождение в элементе ниббаны без остатка привязанности, всё, что он говорит, произносит и указывает в этот промежуток времени, оказывается именно таким, и не иначе. Поэтому он зовется „Татхагатой“». Здесь слово «гата» имеет значение «говорящий». Так он является Татхагатой благодаря тому, что говорит только истину.

Api [Pg.66] ca āgadanaṃ āgado, vacananti attho. Tayo aviparīto āgado assāti, da-kārassa ta-kāraṃ katvā tathāgatoti evametasmiṃ atthe padasiddhi veditabbā.

Кроме того, «агадана» — это «агада», что означает «речь». Тот, чья речь истинна и не превратна, есть «Татхагата», путем замены буквы «да» на «та». Так следует понимать образование слова в этом значении.

Kathaṃ tathākāritāya tathāgato? Bhagavato hi vācāya kāyo anulometi, kāyassapi vācā, tasmā yathāvādī tathākārī, yathākārī tathāvādī ca hoti. Evaṃbhūtassa cassa yathāvācā, kāyopi tathā gato pavattoti attho. Yathā ca kāyo, vācāpi tathā gatā pavattāti tathāgato. Tenevāha – ‘‘yathāvādī, bhikkhave, tathāgato tathākārī, yathākārī tathāvādī. Iti yathāvādī tathākārī yathākārī tathāvādī. Tasmā ‘tathāgato’ti vuccatī’’ti (a. ni. 4.23). Evaṃ tathākāritāya tathāgato.

Как он является Татхагатой благодаря тому, что поступает так, как говорит? Ибо тело Благословенного соответствует его речи, а речь соответствует его телу; поэтому он поступает так, как говорит, и говорит так, как поступает. И у того, кто таков, какова его речь, таково и тело пошло, то есть проявилось. И каково тело, такова и речь пошла, то есть проявилась; поэтому он — Татхагата. Поэтому он сказал: «Монахи, как Татхагата говорит, так он и поступает; как он поступает, так и говорит. Таким образом, он поступает так, как говорит, и говорит так, как поступает. Поэтому он зовется „Татхагатой“». Так он является Татхагатой благодаря тому, что поступает так, как говорит.

Kathaṃ abhibhavanaṭṭhena tathāgato? Upari bhavaggaṃ heṭṭhā avīciṃ pariyantaṃ katvā tiriyaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu sabbasatte abhibhavati sīlenapi samādhināpi paññāyapi vimuttiyāpi, vimuttiñāṇadassanenapi na tassa tulā vā pamāṇaṃ vā atthi; atulo appameyyo anuttaro rājātirājā devadevo sakkānaṃ atisakko brahmānaṃ atibrahmā. Tenāha – ‘‘sadevake, bhikkhave, loke…pe… sadevamanussāya pajāya tathāgato abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī, tasmā ‘tathāgato’ti vuccatī’’ti.

Как он является Татхагатой в значении превосходства? Установив предел вверху на вершине существования, а внизу — в Авичи, и вширь в бесчисленных мирах, он превосходит всех существ своей нравственностью, сосредоточением, мудростью, освобождением, а также знанием и видением освобождения. Нет ему ни сравнения, ни меры; он несравненный, неизмеримый, непревзойденный, царь царей, бог богов, величайший Сакка среди Сакк, величайший Брахма среди Брахм. Поэтому он сказал: «Монахи, в мире с его божествами... [и так далее]... с его поколениями божеств и людей Татхагата — победитель, непобежденный, всевидящий, владыка. Поэтому он зовется „Татхагатой“».

Tatrevaṃ padasiddhi veditabbā. Agado viya agado. Ko panesa? Desanāvilāsamayo ceva puññussayo ca. Tena hesa mahānubhāvo bhisakko dibbāgadena sappe viya sabbaparappavādino sadevakañca lokaṃ abhibhavati. Iti sabbālokābhibhavane tatho aviparīto desanāvilāsamayo ceva puññussayo ca agado assāti. Da-kārassa ta-kāraṃ katvā tathāgatoti veditabbo. Evaṃ abhibhavanaṭṭhena tathāgato.

Здесь образование слова следует понимать так. Он подобен противоядию. Что же это такое? Это изящество его учения и величие его заслуг. Благодаря этому он, подобно великому лекарю, укрощающему змей божественным противоядием, побеждает всех сторонников иных учений и весь мир с его божествами. Таким образом, в преодолении всего мира у него есть истинное, непревратное противоядие, состоящее из изящества его учения и величия его заслуг. Путем замены буквы «да» на «та» его следует понимать как «Татхагату». Так он является Татхагатой в значении превосходства.

Api ca tathāya gatotipi tathāgato, tathaṃ gatotipi tathāgato. Gatoti avagato, atīto patto paṭipannoti attho.

Кроме того, он — «Татхагата», потому что пошел путем истины, и он — «Татхагата», потому что пришел к истине. Здесь «гато» означает: постигший, превзошедший, достигший или практикующий.

Tattha [Pg.67] sakalalokaṃ tīraṇapariññāya tathāya gato avagatoti tathāgato. Lokasamudayaṃ pahānapariññāya tathāya gato atītoti tathāgato. Lokanirodhaṃ sacchikiriyāya tathāya gato pattoti tathāgato. Lokanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ tathaṃ gato paṭipannoti tathāgato. Tena vuttaṃ bhagavatā –

В связи с этим, он пошел к миру в его полноте путем истины через полное понимание исследования, то есть постиг его; поэтому он — Татхагата. Он пошел к возникновению мира путем истины через полное понимание оставления, то есть превзошел его; поэтому он — Татхагата. Он пошел к прекращению мира путем истины через реализацию, то есть достиг его; поэтому он — Татхагата. Он пошел по пути, ведущему к прекращению мира, истинным образом, то есть практиковал его; поэтому он — Татхагата. Поэтому Благословенным было сказано:

‘‘Loko, bhikkhave, tathāgatena abhisambuddho, lokasmā tathāgato visaṃyutto. Lokasamudayo, bhikkhave, tathāgatena abhisambuddho, lokasamudayo tathāgatassa pahīno. Lokanirodho, bhikkhave, tathāgatena abhisambuddho, lokanirodho tathāgatassa sacchikato. Lokanirodhagāminī paṭipadā, bhikkhave, tathāgatena abhisambuddhā, lokanirodhagāminī paṭipadā tathāgatassa bhāvitā. Yaṃ bhikkhave, sadevakassa lokassa…pe… sabbaṃ taṃ tathāgatena abhisambuddhaṃ. Tasmā, tathāgatoti vuccatī’’ti (a. ni. 4.23).

«Монахи, мир полностью постигнут Татхагатой; от мира Татхагата обособлен. Монахи, возникновение мира полностью постигнуто Татхагатой; возникновение мира оставлено Татхагатой. Монахи, прекращение мира полностью постигнуто Татхагатой; прекращение мира реализовано Татхагатой. Монахи, путь, ведущий к прекращению мира, полностью постигнут Татхагатой; путь, ведущий к прекращению мира, развит Татхагатой. Монахи, всё, что в мире с его божествами... [и так далее]... всё это полностью постигнуто Татхагатой. Поэтому он зовется „Татхагатой“».

Tassapi evaṃ attho veditabbo. Idampi ca tathāgatassa tathāgatabhāvadīpane mukhamattameva. Sabbākārena pana tathāgatova tathāgatassa tathāgatabhāvaṃ vaṇṇeyya.

Смысл этого также следует понимать таким образом. И это лишь краткое указание для разъяснения природы Татхагаты у Татхагаты. Поистине, только сам Татхагата мог бы во всех аспектах описать природу Татхагаты у Татхагаты.

Katamañca taṃ bhikkhaveti yena appamattakena oramattakena sīlamattakena puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya, taṃ katamanti pucchati? Tattha pucchā nāma adiṭṭhajotanā pucchā, diṭṭhasaṃsandanā pucchā, vimaticchedanā pucchā, anumatipucchā, kathetukamyatā pucchāti pañcavidhā hoti.

«И что же это, монахи, говоря о похвале Татхагате, обычный человек назвал бы лишь незначительными, второстепенными вопросами нравственности? Что это?» — так он спрашивает. В связи с этим, вопросы бывают пяти видов: вопрос для прояснения невиданного, вопрос для сопоставления увиденного, вопрос для устранения сомнений, вопрос для согласия и вопрос из желания объяснить.

Tattha katamā adiṭṭhajotanā pucchā? Pakatiyā lakkhaṇaṃ aññātaṃ hoti, adiṭṭhaṃ atulitaṃ atīritaṃ avibhūtaṃ avibhāvitaṃ, tassa ñāṇāya dassanāya tulanāya tīraṇāya vibhāvanāya pañhaṃ pucchati, ayaṃ adiṭṭhajotanā pucchā.

Что из них представляет собой вопрос для прояснения невиданного? Когда по природе своей характеристика неизвестна, не увидена, не взвешена, не определена, не проявлена, не разъяснена, и ради ее познания, видения, взвешивания, определения и разъяснения задают вопрос — это вопрос для прояснения невиданного.

Katamā diṭṭhasaṃsandanā pucchā? Pakatiyā lakkhaṇaṃ ñātaṃ hoti, diṭṭhaṃ tulitaṃ tīritaṃ vibhūtaṃ vibhāvitaṃ, tassa aññehi paṇḍitehi saddhiṃ saṃsandanatthāya pañhaṃ pucchati, ayaṃ diṭṭhasaṃsandanā pucchā.

Что такое вопрос для сопоставления увиденного? Когда по природе своей характеристика известна, увидена, взвешена, определена, проявлена, разъяснена, и ради ее сопоставления с другими мудрецами задают вопрос — это вопрос для сопоставления увиденного.

Katamā [Pg.68] vimaticchedanā pucchā? Pakatiyā saṃsayapakkhando hoti, vimatipakkhando, dveḷhakajāto, ‘‘evaṃ nu kho, na nu kho, kinnu kho, kathaṃ nu kho’’ti. So vimaticchedanatthāya pañhaṃ pucchati. Ayaṃ vimaticchedanā pucchā.

What такое вопрос для устранения сомнений? Когда по природе своей человек впадает в сомнение, впадает в недоумение, колеблется умом, думая: «Так ли это? Не так ли это? Что это? Как это?» Он задает вопрос ради устранения сомнений. Это вопрос для устранения сомнений.

Katamā anumatipucchā? Bhagavā bhikkhūnaṃ anumatiyā pañhaṃ pucchati – ‘‘taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti. Aniccaṃ, bhante. Yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vāti? Dukkhaṃ bhanteti (mahāva. 21) sabbaṃ vattabbaṃ, ayaṃ anumatipucchā.

Что такое вопрос для согласия? Благословенный задает вопрос, чтобы получить согласие монахов: «Как вы думаете, монахи, форма постоянна или непостоянна?» «Непостоянна, уважаемый господин». «А то, что непостоянно — является ли оно страданием или счастьем?» «Страданием, уважаемый господин» — так следует приводить весь текст. Это вопрос для согласия.

Katamā kathetukamyatā pucchā? Bhagavā bhikkhūnaṃ kathetukamyatāya pañhaṃ pucchati. Cattārome, bhikkhave, satipaṭṭhānā. Katame cattāro?…Pe… aṭṭhime bhikkhave maggaṅgā. Katame aṭṭhāti, ayaṃ kathetukamyatā pucchā.

Что такое вопрос из желания объяснить? Благословенный задает вопрос из желания объяснить монахам: «Монахи, есть эти четыре основы осознанности. Какие четыре? ... [и так далее] ... Монахи, есть эти восемь факторов пути. Какие восемь?» Это вопрос из желания объяснить.

Iti imāsu pañcasu pucchāsu adiṭṭhassa tāva kassaci dhammassa abhāvato tathāgatassa adiṭṭhajotanā pucchā natthi. ‘‘Idaṃ nāma aññehi paṇḍitehi samaṇabrāhmaṇehi saddhiṃ saṃsanditvā desessāmī’’ti samannāhārasseva anuppajjanato diṭṭhasaṃsandanā pucchāpi natthi. Yasmā pana buddhānaṃ ekadhammepi āsappanā parisappanā natthi, bodhimaṇḍeyeva sabbā kaṅkhā chinnā; tasmā vimaticchedanā pucchāpi natthiyeva. Avasesā pana dve pucchā buddhānaṃ atthi, tāsu ayaṃ kathetukamyatā pucchā nāma.

Таким образом, среди этих пяти видов вопросов, во-первых, поскольку для Татхагаты нет ничего невиданного, у него не бывает вопросов для прояснения невиданного. Поскольку у него даже не возникает мысли: «Я буду проповедовать это, сопоставив с другими мудрыми отшельниками и брахманами», у него также не бывает вопросов для сопоставления увиденного. А поскольку у Будд нет ни малейшего колебания или сомнения ни в одном явлении, ведь все сомнения были отсечены еще у самого места просветления, у них также нет и вопросов для устранения сомнений. Однако оставшиеся два вида вопросов у Будд существуют, и среди них данный вопрос относится к вопросам из желания объяснить.

8. Idāni taṃ kathetukamyatāya pucchāya pucchitamatthaṃ kathetuṃ ‘‘pāṇātipātaṃ pahāyā’’tiādimāha.

8. Теперь, чтобы объяснить то, о чем спрашивалось в вопросе из желания объяснить, он произнес: «Оставив уничтожение живых существ...» и так далее.

Tattha pāṇassa atipāto pāṇātipāto, pāṇavadho, pāṇaghātoti vuttaṃ hoti. Pāṇoti cettha vohārato satto, paramatthato jīvitindriyaṃ, tasmiṃ pana pāṇe pāṇasaññino jīvitindriyupacchedakaupakkamasamuṭṭhāpikā kāyavacīdvārānaṃ aññataradvārappavattā vadhakacetanā pāṇātipāto. So guṇavirahitesu tiracchānagatādīsu pāṇesu khuddake pāṇe appasāvajjo, mahāsarīre mahāsāvajjo, kasmā? Payogamahantatāya. Payogasamattepi vatthumahantatāya. Guṇavantesu manussādīsu appaguṇe pāṇe appasāvajjo, mahāguṇe mahāsāvajjo. Sarīraguṇānaṃ pana samabhāve sati kilesānaṃ upakkamānañca mudutāya appasāvajjo, tibbatāya mahāsāvajjoti veditabbo.

Здесь под «лишением жизни» (панатипата) понимается быстрое уничтожение жизни, то есть убийство живого существа. В этом контексте под «живым существом» (пана) в общепринятом смысле понимается существо (сатта), а в абсолютном смысле — жизненная сила (дживитиндрия). Лишением жизни называется намерение убить, возникающее у того, кто осознает это существо как живое, побуждающее к действию, пресекающему жизненную силу, и проявляющееся через телесные или речевые врата. Это лишение жизни в отношении существ, лишенных особых качеств, таких как животные и им подобные, является менее предосудительным в случае малого существа и более предосудительным в случае существа с большим телом. Почему? Из-за величины усилий. Даже при равенстве усилий — из-за величины самого объекта. В отношении же наделенных добродетелями существ, таких как люди и им подобные, оно менее предосудительно при убийстве существа с малыми добродетелями и более предосудительно при убийстве существа с великими добродетелями. Если же размеры тела и добродетели равны, то следует понимать, что оно менее предосудительно из-за слабости загрязнений ума и усилий, и более предосудительно из-за их интенсивности.

Tassa [Pg.69] pañca sambhārā honti – pāṇo, pāṇasaññitā, vadhakacittaṃ, upakkamo, tena maraṇanti. Cha payogā – sāhatthiko, āṇattiko, nissaggiyo, thāvaro, vijjāmayo, iddhimayoti. Imasmiṃ panatthe vitthāriyamāne ativiya papañco hoti, tasmā taṃ na vitthārayāma, aññañca evarūpaṃ. Atthikehi pana samantapāsādikaṃ vinayaṭṭhakathaṃ oloketvā gahetabbaṃ.

У него есть пять составляющих факторов: живое существо, осознание существа живым, намерение убить, усилие и смерть в результате этого усилия. Существует шесть видов усилий: совершаемое собственными руками, по приказу, посредством метания оружия, стационарным способом, с помощью заклинаний и с помощью сверхъестественных сил. Если подробно разъяснять это значение, возникнет чрезмерное многословие, поэтому мы не будем подробно излагать это и другие подобные вопросы. Те же, кто желает подробностей, должны обратиться к «Самантапасадике» — комментарию к Винае — и почерпнуть их оттуда.

Pahāyāti imaṃ pāṇātipātacetanāsaṅkhātaṃ dussīlyaṃ pajahitvā. Paṭiviratoti pahīnakālato paṭṭhāya tato dussīlyato orato viratova. Natthi tassa vītikkamissāmīti cakkhusotaviññeyyā dhammā pageva kāyikāti imināva nayena aññesupi evarūpesu padesu attho veditabbo.

Слово «отбросив» (пахая) означает: оставив это безнравственное поведение, именуемое намерением лишить жизни. Слово «воздерживающийся» (пативирато) означает: начиная с момента оставления, полностью отстранившийся и воздерживающийся от этого безнравственного поведения. «У него нет состояний, познаваемых глазом или ухом, с мыслью „я совершу проступок“, не говоря уже о телесных действиях» — таким же образом следует понимать значение и в других подобных выражениях.

Samaṇoti bhagavā samitapāpatāya laddhavohāro. Gotamoti gottavasena. Na kevalañca bhagavāyeva pāṇātipātā paṭivirato, bhikkhusaṅghopi paṭivirato, desanā pana ādito paṭṭhāya evaṃ āgatā, atthaṃ pana dīpentena bhikkhusaṅghavasenāpi dīpetuṃ vaṭṭati.

«Самана» — это наименование Благословенный получил благодаря тому, что успокоил зло. «Готама» — по имени своего рода. И не только Благословенный воздерживается от лишения жизни, но и община бхиккху также воздерживается. Однако учение с самого начала излагалось именно так. Тем не менее, разъясняя смысл, уместно показать его и применительно к общине бхиккху.

Nihitadaṇḍo nihitasatthoti parūpaghātatthāya daṇḍaṃ vā satthaṃ vā ādāya avattanato nikkhittadaṇḍo ceva nikkhittasattho cāti attho. Ettha ca ṭhapetvā daṇḍaṃ sabbampi avasesaṃ upakaraṇaṃ sattānaṃ viheṭhanabhāvato satthanti veditabbaṃ. Yaṃ pana bhikkhū kattaradaṇḍaṃ vā dantakaṭṭhaṃ vā vāsiṃ pipphalikaṃ vā gahetvā vicaranti, na taṃ parūpaghātatthāya. Tasmā nihitadaṇḍo nihitasattho tveva saṅkhyaṃ gacchati.

Выражение «отложивший палку, отложивший оружие» означает, что он не носит с собой палку или оружие ради причинения вреда другим, и потому является тем, кто отложил палку и отложил оружие. И здесь, за исключением палки, любое другое орудие, способное причинить вред существам, следует понимать как «оружие». Что же касается посоха, зубочистки, ножа или щипчиков для ногтей, с которыми бхиккху ходят, то они носят их не ради причинения вреда другим. Поэтому они всё равно подпадают под определение «отложивших палку и отложивших оружие».

Lajjīti pāpajigucchanalakkhaṇāya lajjāya samannāgato. Dayāpannoti dayaṃ mettacittataṃ āpanno. Sabbapāṇabhūtahitānukampīti; sabbe pāṇabhūte hitena anukampako. Tāya dayāpannatāya sabbesaṃ pāṇabhūtānaṃ hitacittakoti attho. Viharatīti iriyati yapeti yāpeti pāleti[Pg.70]. Iti vā hi, bhikkhaveti evaṃ vā bhikkhave. Vā saddo upari ‘‘adinnādānaṃ pahāyā’’tiādīni apekkhitvā vikappattho vutto, evaṃ sabbattha purimaṃ vā pacchimaṃ vā apekkhitvā vikappabhāvo veditabbo.

«Совестливый» означает: наделенный стыдом, свойством которого является отвращение к злу. «Милосердный» означает: обретший милосердие, то есть ум, исполненный дружелюбия. «Сострадательный ко благу всех живых существ» означает: сострадающий всем живым существам ради их блага. Это означает, что благодаря своему милосердию он желает блага всем живым существам. «Пребывает» означает: живет, поддерживает жизнь, проводит время, оберегает. «Или так, о бхиккху» означает «или так, о бхиккху». Слово «или» (ва) употреблено в разделительном значении с учетом последующих правил, таких как «отбросив брать неданное» и т.д. Таким же образом везде следует понимать разделительное значение с учетом предшествующих или последующих правил.

Ayaṃ panettha saṅkhepo – bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno evaṃ vadeyya – ‘‘samaṇo gotamo pāṇaṃ na hanati, na ghāteti, na tattha samanuñño hoti, virato imasmā dussīlyā; aho, vata re buddhaguṇā mahantā’’ti, iti mahantaṃ ussāhaṃ katvā vaṇṇaṃ vattukāmopi appamattakaṃ oramattakaṃ ācārasīlamattakameva vakkhati. Upari asādhāraṇabhāvaṃ nissāya vaṇṇaṃ vattuṃ na sakkhissati. Na kevalañca puthujjanova sotāpannasakadāgāmianāgāmiarahantopi paccekabuddhāpi na sakkontiyeva; tathāgatoyeva pana sakkoti, taṃ vo upari vakkhāmīti, ayamettha sādhippāyā atthavaṇṇanā. Ito paraṃ pana apubbapadameva vaṇṇayissāma.

Краткое содержание этого таково: «О бхиккху, обычный человек, восхваляя Татхагату, сказал бы так: „Отшельник Готама сам не убивает живых существ, не заставляет убивать других, не одобряет убийство, он воздерживается от этого безнравственного поведения. О, как велики добродетели Будды!“» Таким образом, даже желая восхвалить Его с великим усердием, он скажет лишь о незначительном, низшем, о простом нравственном поведении. Он не сможет восхвалить Его на основе высших, исключительных качеств. И не только обычный человек, но даже сотапанна, сакадагами, анагами, арахант и паччекабудды также не способны на это. Лишь сам Татхагата способен на это. «Об этом я поведаю вам далее». Таково разъяснение смысла этого правила. Далее мы будем комментировать только те слова, которые ранее не встречались.

Adinnādānaṃ pahāyāti ettha adinnassa ādānaṃ adinnādānaṃ, parasaṃharaṇaṃ, theyyaṃ, corikāti vuttaṃ hoti. Tattha adinnanti parapariggahitaṃ, yattha paro yathākāmakāritaṃ āpajjanto adaṇḍāraho anupavajjo ca hoti. Tasmiṃ parapariggahite parapariggahitasaññino, tadādāyakaupakkamasamuṭṭhāpikā theyyacetanā adinnādānaṃ. Taṃ hīne parasantake appasāvajjaṃ, paṇīte mahāsāvajjaṃ, kasmā? Vatthupaṇītatāya. Vatthusamatte sati guṇādhikānaṃ santake vatthusmiṃ mahāsāvajjaṃ. Taṃ taṃ guṇādhikaṃ upādāya tato tato hīnaguṇassa santake vatthusmiṃ appasāvajjaṃ.

В выражении «отбросив брать неданное» (адиннадана): взятие того, что не дано, есть взятие неданного, что означает унесение чужого имущества, воровство, кражу. Здесь под «неданным» понимается то, что принадлежит другому, в отношении чего владелец, поступая по своему усмотрению, не подлежит наказанию и порицанию. В отношении этого чужого имущества у того, кто осознает его как чужое, воровское намерение, побуждающее к усилию по его присвоению, и есть взятие неданного. Оно менее предосудительно в отношении чужого имущества низкой ценности и более предосудительно в отношении ценного имущества. Почему? Из-за ценности объекта. При равенстве ценности объектов оно более предосудительно, если объект принадлежит тем, кто превосходит других своими добродетелями. По сравнению с этими высокодобродетельными лицами оно менее предосудительно, если объект принадлежит тем, у кого добродетелей меньше.

Tassa pañca sambhārā honti – parapariggahitaṃ, parapariggahitasaññitā, theyyacittaṃ, upakkamo, tena haraṇanti. Cha payogā – sāhatthikādayova. Te ca kho yathānurūpaṃ theyyāvahāro, pasayhāvahāro, paṭicchannāvahāro, parikappāvahāro, kusāvahāroti imesaṃ avahārānaṃ vasena pavattā, ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana samantapāsādikāyaṃ vutto.

У него есть пять составляющих факторов: чужое имущество, осознание имущества как чужого, воровское намерение, усилие и присвоение в результате этого усилия. Существует шесть видов усилий — те же самые, начиная с совершаемого собственными руками. И они, в соответствии с обстоятельствами, осуществляются посредством таких способов хищения, как тайное воровство, грабеж силой, скрытое хищение, спланированное воровство и подмена жребия. Таково краткое изложение этого вопроса. Подробное же изложение приведено в «Самантапасадике».

Dinnameva [Pg.71] ādiyatīti dinnādāyī. Cittenapi dinnameva paṭikaṅkhatīti dinnapāṭikaṅkhī. Thenetīti theno. Na thenena athenena. Athenattāyeva sucibhūtena. Attanāti attabhāvena. Athenaṃ sucibhūtaṃ attānaṃ katvā viharatīti vuttaṃ hoti. Sesaṃ paṭhamasikkhāpade vuttanayeneva yojetabbaṃ. Yathā ca idha, evaṃ sabbattha.

«Берущий только данное» — тот, кто берет лишь то, что ему дали. «Ожидающий только данного» — тот, кто даже в мыслях желает лишь того, что дано. Тот, кто ворует, зовется вором. «Не вором» означает не являющимся вором. Благодаря тому, что он не ворует, он чист. «Собой» означает своим телом и умом. Это означает: «он пребывает, сделав себя неворующим и чистым». Остальное следует толковать так же, как было сказано в первом правиле обучения. И как здесь, так и во всех остальных случаях.

Abrahmacariyanti aseṭṭhacariyaṃ. Brahmaṃ seṭṭhaṃ ācāraṃ caratīti brahmacārī. Ārācārīti abrahmacariyato dūracārī. Methunāti rāgapariyuṭṭhānavasena sadisattā methunakāti laddhavohārehi paṭisevitabbato methunāti saṅkhyaṃ gatā asaddhammā. Gāmadhammāti gāmavāsīnaṃ dhammā.

«Неблагородное поведение» (абрахмачария) — это неблагородное поведение. Тот, кто ведет благородный, превосходный образ жизни, зовется «ведущим благородную жизнь» (брахмачари). «Живущий вдали» означает живущий далеко от неблагородного поведения. «Половая связь» (метхуна) — это неблаговидное деяние, получившее такое название потому, что оно практикуется совместно парой (мужчиной и женщиной) под воздействием страсти. «Деревенское поведение» (гамадхамма) — это обычай деревенских жителей.

9. Musāvādaṃ pahāyāti ettha musāti visaṃvādanapurekkhārassa atthabhañjanako vacīpayogo kāyapayogo, vā visaṃvādanādhippāyena panassa paravisaṃvādakakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā cetanā musāvādo.

9. В выражении «отбросив ложную речь» (мусавада): «ложь» (муса) — это речевое или телесное действие того, кто стремится ввести в заблуждение, разрушающее чужое благополучие. Или же: ложной речью называется намерение, возникающее с целью ввести в заблуждение и побуждающее к телесному или речевому действию, обманывающему другого.

Aparo nayo, ‘musā’ti abhūtaṃ atacchaṃ vatthu. ‘Vādo’ti tassa bhūtato tacchato viññāpanaṃ. Lakkhaṇato pana atathaṃ vatthuṃ tathato paraṃ viññāpetukāmassa tathāviññattisamuṭṭhāpikā cetanā musāvādo. So yamatthaṃ bhañjati, tassa appatāya appasāvajjo, mahantatāya mahāsāvajjo.

Другой способ толкования: «ложь» — это несуществующий, ложный факт; «речь» — это представление его как существующего и истинного. С точки зрения же характеристик: ложной речью называется намерение того, кто желает представить ложный факт другому как истинный, побуждающее к соответствующему выражению. Она, в зависимости от того, какое благополучие она разрушает, является менее предосудительной, если это благополучие незначительно, и более предосудительной, если оно велико.

Api ca gahaṭṭhānaṃ attano santakaṃ adātukāmatāya natthītiādinayappavatto appasāvajjo, sakkhinā hutvā atthabhañjanatthaṃ vutto mahāsāvajjo, pabbajitānaṃ appakampi telaṃ vā sappiṃ vā labhitvā hasādhippāyena – ‘‘ajja gāme telaṃ nadī maññe sandatī’’ti pūraṇakathānayena pavatto appasāvajjo, adiṭṭhaṃyeva pana diṭṭhantiādinā nayena vadantānaṃ mahāsāvajjo.

Кроме того, ложь мирян, произносимая из нежелания отдавать свое имущество, например: «У меня ничего нет», менее предосудительна. Ложь, произнесенная свидетелем ради разрушения чьего-то благополучия, более предосудительна. Для монашествующих, получивших даже малое количество масла или топленого масла, ложь, сказанная ради шутки: «Сегодня в деревне масло течет прямо как река!», произнесенная в виде преувеличения, менее предосудительна. Однако ложь тех, кто утверждает: «Я видел то, чего не видел», и тому подобное, более предосудительна.

Tassa cattāro sambhārā honti – atathaṃ vatthu, visaṃvādanacittaṃ, tajjo vāyāmo, parassa tadatthavijānananti. Eko payogo sāhatthikova. So kāyena vā kāyapaṭibaddhena vā vācāya vā paravisaṃvādanakiriyākaraṇena daṭṭhabbo. Tāya ce kiriyāya paro tamatthaṃ jānāti, ayaṃ kiriyasamuṭṭhāpikacetanākkhaṇeyeva musāvādakammunā bajjhati.

У нее есть четыре составляющих фактора: ложный факт, намерение ввести в заблуждение, соответствующее усилие и понимание этого смысла другим человеком. Существует только один вид усилия — совершаемый лично. Его следует усматривать в действии телом, связанным с телом предметом или речью, совершаемом для введения другого в заблуждение. Если благодаря этому действию другой человек понимает этот смысл, то совершающий связывается кармой ложной речи прямо в момент намерения, побуждающего к этому действию.

Yasmā [Pg.72] pana yathā kāyakāyapaṭibaddhavācāhi paraṃ visaṃvādeti, tathā ‘‘idamassa bhaṇāhī’’ti āṇāpentopi paṇṇaṃ likhitvā purato nissajjantopi, ‘‘ayamattho evaṃ daṭṭhabbo’’ti kuḍḍādīsu likhitvā ṭhapentopi. Tasmā ettha āṇattikanissaggiyathāvarāpi payogā yujjanti, aṭṭhakathāsu pana anāgatattā vīmaṃsitvā gahetabbā.

Поскольку, однако, подобно тому как обманывают другого телом, связанным с телом предметом или речью, точно так же обманывает и тот, кто приказывает: «Скажи ему то-то», или кто пишет письмо и оставляет его перед другим, или кто пишет на стене и тому подобном: «Это дело следует понимать так-то». Поэтому здесь также применимы усилия по приказу, посредством оставления письма и стационарным способом. Однако, поскольку они не упоминаются в древних комментариях, их следует принимать после тщательного размышления.

Saccaṃ vadatīti saccavādī. Saccena saccaṃ sandahati ghaṭetīti saccasandho. Na antarantarā musā vadatīti attho. Yo hi puriso kadāci musā vadati, kadāci saccaṃ, tassa musāvādena antaritattā saccaṃ saccena na ghaṭīyati; tasmā so na saccasandho. Ayaṃ pana na tādiso, jīvitahetupi musā avatvā saccena saccaṃ sandahati yevāti saccasandho.

«Говорящий правду» — тот, кто говорит истину. «Связывающий правду с правдой» (саччасандха) — тот, кто соединяет, связывает истину с истиной. Это означает, что он не вставляет время от времени ложь. Ведь если человек иногда лжет, а иногда говорит правду, то из-за того, что его речь прерывается ложью, его правда не связывается с правдой; поэтому он не зовется «связывающим правду с правдой». Этот же не таков: даже ради спасения жизни не говоря лжи, Он связывает истину с истиной, и потому зовется «связывающим правду с правдой».

Thetoti thiro thirakathoti attho. Eko hi puggalo haliddirāgo viya, thusarāsimhi nikhātakhāṇu viya, assapiṭṭhe ṭhapitakumbhaṇḍamiva ca na thirakatho hoti, eko pāsāṇalekhā viya, indakhīlo viya ca thirakatho hoti, asinā sīsaṃ chindantepi dve kathā na katheti, ayaṃ vuccati theto.

«Надежный» означает: твердый, чьи слова тверды. Ведь один человек подобен краске из куркумы, или колышку, воткнутому в кучу шелухи, или тыкве, положенной на спину лошади, — его слова не тверды. Другой же подобен надписи на камне или незыблемому столбу у ворот — его слова тверды. Даже если ему отрубают голову мечом, он не меняет своих слов. Такой человек зовется «надежным».

Paccayikoti pattiyāyitabbako, saddhāyitabbakoti attho. Ekacco hi puggalo na paccayiko hoti, ‘‘idaṃ kena vuttaṃ, asukenā’’ti vutte ‘‘mā tassa vacanaṃ saddahathā’’ti vattabbataṃ āpajjati. Eko paccayiko hoti, ‘‘idaṃ kena vuttaṃ, asukenā’’ti vutte ‘‘yadi tena vuttaṃ, idameva pamāṇaṃ, idāni upaparikkhitabbaṃ natthi, evameva ida’’nti vattabbataṃ āpajjati, ayaṃ vuccati paccayiko. Avisaṃvādako lokassāti tāya saccavāditāya lokaṃ na visaṃvādetīti attho.

«Заслуживающий доверия» означает тот, кому можно доверять, на кого можно положиться. Ведь один человек не заслуживает доверия: когда спрашивают: «Кто это сказал? Такой-то», то о нем говорят: «Не верьте его словам». Другой же заслуживает доверия: когда спрашивают: «Кто это сказал? Такой-то», то о нем говорят: «Если это сказал он, то это и есть авторитетное свидетельство, теперь нет нужды проверять, все именно так». Такой человек зовется «заслуживающим доверия». «Не обманывающий мир» означает, что благодаря своей правдивости он не вводит людей в заблуждение.

Pisuṇaṃ vācaṃ pahāyātiādīsu yāya vācāya yassa taṃ vācaṃ bhāsati, tassa hadaye attano piyabhāvaṃ, parassa ca suññabhāvaṃ karoti, sā pisuṇā vācā.

В выражении «отбросив клеветническую речь» и тому подобном: речь, посредством которой в сердце того, кому ее говорят, вызывают любовь к себе и отчуждение к другому, и есть клеветническая речь.

Yāya pana attānampi parampi pharusaṃ karoti, yā vācā sayampi pharusā, neva kaṇṇasukhā na hadayaṅgamā, ayaṃ pharusā vācā.

Речь же, посредством которой делают грубым и себя, и другого, которая сама по себе груба, не ласкает слух и не проникает в сердце, и есть грубая речь.

Yena [Pg.73] samphaṃ palapati niratthakaṃ, so samphappalāpo.

Речь, посредством которой пустословят о бесполезном и бессмысленном, и есть пустословие.

Tesaṃ mūlabhūtā cetanāpi pisuṇavācādināmeva labhati, sā eva ca idhādhippetāti.

Намерение, лежащее в основе этих видов речи, также получает название «клеветнической речи» и тому подобного, и именно это намерение имеется здесь в виду.

Tattha saṃkiliṭṭhacittassa paresaṃ vā bhedāya attano piyakamyatāya vā kāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā cetanā pisuṇavācā. Sā yassa bhedaṃ karoti, tassa appaguṇatāya appasāvajjā, mahāguṇatāya mahāsāvajjā.

В этом отношении: у того, чей ум загрязнен, ради разделения других или ради желания быть любимым самому, намерение, побуждающее к телесному или речевому действию, и есть клеветническая речь. Она в отношении тех, кого она разделяет, является менее предосудительной, если у них мало добродетелей, и более предосудительной, если у них много добродетелей.

Tassā cattāro sambhārā – bhinditabbo paro, ‘‘iti ime nānā bhavissanti, vinā bhavissantī’’ti bhedapurekkhāratā vā, ‘‘iti ahaṃ piyo bhavissāmi vissāsiko’’ti piyakamyatā vā, tajjo vāyāmo, tassa tadatthavijānananti. Imesaṃ bhedāyāti, yesaṃ itoti vuttānaṃ santike sutaṃ tesaṃ bhedāya.

У нее есть четыре составляющих фактора: другой человек, которого нужно разделить; стремление к разделению с мыслью: «Пусть они разделятся и разойдутся», или желание быть любимым с мыслью: «Пусть меня полюбят и станут доверять мне»; соответствующее усилие; и понимание этого смысла другим человеком. Выражение «ради их разделения» означает: ради разделения с теми, от кого было услышано.

Bhinnānaṃ vā sandhātāti dvinnaṃ mittānaṃ vā samānupajjhāyakādīnaṃ vā kenacideva kāraṇena bhinnānaṃ ekamekaṃ upasaṅkamitvā ‘‘tumhākaṃ īdise kule jātānaṃ evaṃ bahussutānaṃ idaṃ na yutta’’ntiādīni vatvā sandhānaṃ kattā anukattā. Anuppadātāti sandhānānuppadātā. Dve jane samagge disvā – ‘‘tumhākaṃ evarūpe kule jātānaṃ evarūpehi guṇehi samannāgatānaṃ anucchavikameta’’ntiādīni vatvā daḷhīkammaṃ kattāti attho. Samaggo ārāmo assāti samaggārāmo. Yattha samaggā natthi, tattha vasitumpi na icchatīti attho. Samaggarāmotipi pāḷi, ayamevettha attho. Samaggaratoti samaggesu rato, te pahāya aññattha gantumpi na icchatīti attho. Samagge disvāpi sutvāpi nandatīti samagganandī, samaggakaraṇiṃ vācaṃ bhāsitāti yā vācā satte samaggeyeva karoti, taṃ sāmaggiguṇaparidīpikameva vācaṃ bhāsati, na itaranti.

«Примиритель разделившихся» (bhinnānaṃ vā sandhātā) — это тот, кто, приходя к двум друзьям или к тем, у кого один и тот же наставник (упаджхая) и т. д., разделившимся по какой-либо причине, посещает каждого из них по отдельности и говорит: «Вам, рожденным в такой благородной семье, столь многознающим, это не подобает» и т. д., тем самым совершая примирение (sandhānaṃ kattā) и содействуя ему (anukattā). «Дающий поддержку» (anuppadātā) означает «дающий поддержку примирению». Видя двух людей пребывающими в согласии, он говорит: «Вам, рожденным в такой семье, наделенным такими добродетелями, это подобает» и т. д., тем самым укрепляя их согласие (daḷhīkammaṃ kattā) — таково значение. Тот, для кого согласие является местом отрады (ārāmo), зовется «находящим отраду в согласии» (samaggārāmo). Там, где нет согласия, он не желает даже жить — таково значение. В Пали также встречается чтение «samaggarāmo», значение здесь то же самое. «Samaggarato» означает «любящий согласие» (привязанный к тем, кто в согласии), он не желает покидать их и уходить в другое место — таково значение. Радующийся согласию (samagganandī) — это тот, кто радуется, видя или слыша о тех, кто пребывает в согласии. «Говорящий слова, ведущие к согласию» (samaggakaraṇiṃ vācaṃ bhāsitā) — это тот, кто произносит лишь такие речи, которые объединяют существ и прославляют достоинства согласия, и никакие другие.

Parassa mammacchedakakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā ekantapharusacetanā pharusāvācā. Tassā āvibhāvatthamidaṃ vatthu – eko kira dārako mātuvacanaṃ anādiyitvā araññaṃ gacchati, taṃ mātā nivattetumasakkontī – ‘‘caṇḍā taṃ mahiṃsī anubandhatū’’ti akkosi. Athassa tatheva araññe mahiṃsī [Pg.74] uṭṭhāsi. Dārako ‘‘yaṃ mama mātā mukhena kathesi, taṃ mā hotu, yaṃ cittena cintesi taṃ hotū’’ti, saccakiriyamakāsi. Mahiṃsī tattheva baddhā viya aṭṭhāsi. Evaṃ mammacchedakopi payogo cittasaṇhatāya na pharusā vācā hoti. Mātāpitaro hi kadāci puttake evaṃ vadanti – ‘‘corā vo khaṇḍākhaṇḍaṃ karontū’’ti, uppalapattampi ca nesaṃ upari patantaṃ na icchanti. Ācariyupajjhāyā ca kadāci nissitake evaṃ vadanti – ‘‘kiṃ ime ahirīkā anottappino caranti, niddhamatha ne’’ti, atha ca nesaṃ āgamādhigamasampattiṃ icchanti. Yathā ca cittasaṇhatāya pharusā vācā na hoti, evaṃ vacanasaṇhatāya apharusā vācā na hoti. Na hi mārāpetukāmassa – ‘‘imaṃ sukhaṃ sayāpethā’’ti vacanaṃ apharusā vācā hoti, cittapharusatāya panesā pharusā vācāva. Sā yaṃ sandhāya pavattitā, tassa appaguṇatāya appasāvajjā, mahāguṇatāya mahāsāvajjā. Tassā tayo sambhārā – akkositabbo paro, kupitacittaṃ, akkosanāti.

Грубая речь (pharusāvācā) — это исключительно жесткое намерение (ekantapharusacetanā), побуждающее к телесным или словесным действиям, ранящим чувства другого человека (mammacchedaka). Для прояснения этого приводится следующая история: Один мальчик, как говорят, не послушавшись слов матери, ушел в лес. Мать, будучи не в силах вернуть его, прокляла его: «Пусть свирепая буйволица погонится за тобой!» Затем в лесу перед ним действительно предстала буйволица. Мальчик совершил акт истины (saccakiriya): «Пусть то, что моя мать произнесла устами, не сбудется, а то, что она помыслила сердцем, пусть сбудется!» Буйволица замерла на том самом месте, словно связанная. Таким образом, даже если действие ранит чувства, оно не является грубой речью, если ум мягкий (cittasaṇhatāya). Ведь родители иногда говорят своим детям: «Пусть разбойники изрубят вас на куски!», но при этом они не желают, чтобы на них упал даже лепесток лотоса. И учителя с наставниками иногда говорят своим ученикам: «Почему эти бесстыдные и безрассудные бродят здесь? Выгоните их!», но при этом они желают им успеха в изучении Писаний и достижении Дхаммы (āgamādhigamasampatti). И подобно тому как из-за мягкости ума речь не становится грубой, так и из-за мягкости слов речь не становится негрубой. Ведь слова того, кто желает убить: «Уложите его спать спокойно», не являются негрубой речью; из-за грубости ума это именно грубая речь. Она [грубая речь], в зависимости от того, на кого она направлена, приносит мало проступка (appasāvajjā), если этот человек обладает малыми достоинствами, и великий проступок (mahāsāvajjā), если он обладает великими достоинствами. У нее три составляющих фактора (sambhārā): другое лицо, которое оскорбляют (akkositabbo paro), разгневанный ум (kupitacittaṃ) и само оскорбление (akkosanā).

Nelāti elaṃ vuccati doso, nāssā elanti nelā, niddosāti attho. ‘‘Nelaṅgo setapacchādo’’ti, (udā. 65) ettha vuttanelaṃ viya. Kaṇṇasukhāti byañjanamadhuratāya kaṇṇānaṃ sukhā, sūcivijjhanaṃ viya kaṇṇasūlaṃ na janeti. Atthamadhuratāya sakalasarīre kopaṃ ajanetvā pemaṃ janetīti pemanīyā. Hadayaṃ gacchati, appaṭihaññamānā sukhena cittaṃ pavisatīti hadayaṅgamā. Guṇaparipuṇṇatāya pure bhavāti porī pure saṃvaḍḍhanārī viya sukumārātipi porī. Purassa esātipi porī. Nagaravāsīnaṃ kathāti attho. Nagaravāsino hi yuttakathā honti. Pitimattaṃ pitāti vadanti, bhātimattaṃ bhātāti vadanti, mātimattaṃ mātāti vadanti. Evarūpī kathā bahuno janassa kantā hotīti bahujanakantā. Kantabhāveneva bahuno janassa manāpā cittavuḍḍhikarāti bahujanamanāpā.

«Безупречная» (nelā): «ela» означает изъян (doso). Та, у которой нет изъяна (nāssā elaṃ), называется «nelā», то есть безупречная (niddosā) — таково значение. Как слово «nela» в выражении «nelaṅgo setapacchādo» (Ud. 65). «Приятная для слуха» (kaṇṇasukhā) — благодаря сладости звучания (byañjanamadhuratāya) она приятна для ушей, не причиняя боли ушам, подобно уколу иглы. «Внушающая любовь» (pemanīyā) — благодаря сладости смысла (atthamadhuratāya) она не вызывает гнева во всем теле, а порождает любовь. «Проникающая в сердце» (hadayaṅgamā) — она достигает сердца, беспрепятственно и легко проникая в ум. «Вежливая» (porī, букв. «городская») — из-за полноты достоинств она подобна той, что рождена в городе (pure bhavā). Или же она называется «porī», потому что она нежна, подобно девушке, выросшей в городе (pure saṃvaḍḍhanārī). Или же она называется «porī», потому что принадлежит городу (purassa esā), то есть это речь горожан — таково значение. Ведь горожане говорят подобающим образом (yuttakathā). Того, кто равен отцу, они называют отцом; того, кто равен брату, называют братом; ту, что равна матери, называют матерью. Такая речь желанна для многих людей, поэтому она зовется «желанной для многих» (bahujanakantā). Будучи желанной, она радует ум многих людей и способствует развитию ума (cittavuḍḍhikarā), поэтому она зовется «угодной многим» (bahujanamanāpā).

Anatthaviññāpikā kāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā akusalacetanā samphappalāpo. So āsevanamandatāya appasāvajjo, āsevanamahantatāya mahāsāvajjo, tassa dve sambhārā – bhāratayuddhasītāharaṇādiniratthakakathāpurekkhāratā, tathārūpī kathā kathanañca.

Пустословие (samphappalāpo) — это неблагое намерение (akusalacetanā), побуждающее к телесным или словесным действиям, сообщающим нечто бессмысленное (anatthaviññāpikā). Оно влечет за собой малый проступок при редком повторении (āsevanamandatāya) и великий проступок при частом повторении (āsevanamahantatāya). У него два составляющих фактора (sambhārā): предпочтение бесполезных разговоров, таких как о войне Бхаратов или похищении Ситы (bhāratayuddhasītāharaṇādiniratthakakathāpurekkhāratā), и само ведение подобных разговоров (tathārūpī kathā kathanañca).

Kālena [Pg.75] vadatīti kālavādī vattabbayuttakālaṃ sallakkhetvā vadatīti attho. Bhūtaṃ tathaṃ tacchaṃ sabhāvameva vadatīti bhūtavādī. Diṭṭhadhammikasamparāyikatthasannissitameva katvā vadatīti atthavādī. Navalokuttaradhammasannissitaṃ katvā vadatīti dhammavādī saṃvaravinayapahānavinayasannissitaṃ katvā vadatīti vinayavādī.

«Говорящий вовремя» (kālavādī) — это тот, кто говорит, заметив подходящее время для того, что должно быть сказано — таково значение. «Говорящий истину» (bhūtavādī) — это тот, кто говорит лишь то, что существует, что правдиво, реально и соответствует действительности. «Говорящий о пользе» (atthavādī) — это тот, кто говорит, опираясь исключительно на благо в этой жизни и в будущих жизнях. «Говорящий о Дхамме» (dhammavādī) — это тот, кто говорит, опираясь на девятикратную надмирскую Дхамму (navalokuttaradhamma). «Говорящий о Винае» (vinayavādī) — это тот, кто говорит, опираясь на дисциплину обуздания (saṃvaravinaya) и дисциплину оставления (pahānavinaya).

Nidhānaṃ vuccati ṭhapanokāso, nidhānamassā atthīti nidhānavatī. Hadaye nidhātabbayuttakaṃ vācaṃ bhāsitāti attho. Kālenāti evarūpiṃ bhāsamānopi ca – ‘‘ahaṃ nidhānavatiṃ vācaṃ bhāsissāmī’’ti na akālena bhāsati, yuttakālaṃ pana apekkhitvāva bhāsatīti attho. Sāpadesanti saupamaṃ, sakāraṇanti attho. Pariyantavatinti paricchedaṃ dassetvā yathāssā paricchedo paññāyati, evaṃ bhāsatīti attho. Atthasaṃhitanti anekehipi nayehi vibhajantena pariyādātuṃ asakkuṇeyyatāya atthasampannaṃ bhāsati. Yaṃ vā so atthavādī atthaṃ vadati, tena atthena sahitattā atthasaṃhitaṃ vācaṃ bhāsati, na aññaṃ nikkhipitvā aññaṃ bhāsatīti vuttaṃ hoti.

«Nidhāna» означает место хранения (сокровищницу). Та, у которой есть место хранения, зовется «сокровищницей» (nidhānavatī). Это означает, что он говорит слова, которые стоит хранить в сердце. «Вовремя» (kālena) означает, что даже произнося такую речь, он не говорит ее в неподходящее время, думая: «Я произнесу речь, подобную сокровищнице», но говорит, лишь сообразуясь с надлежащим временем — таково значение. «С обоснованием» (sāpadesaṃ) означает с примерами (saupamaṃ) и с указанием причин (sakāraṇaṃ) — таково значение. «Имеющая предел» (pariyantavatī) означает, что он говорит, показывая границы, так чтобы эти границы были ясны — таково значение. «Связанная с благом» (atthasaṃhitaṃ) означает, что он говорит речь, исполненную глубокого смысла, которую невозможно исчерпать, даже если разъяснять ее многими способами. Или же: поскольку он, будучи говорящим о благе (atthavādī), произносит то, что является благом, он говорит речь, соединенную с этим благом, а не так, чтобы, отбросив одно, говорить о другом — вот что сказано.

10. Bījagāmabhūtagāmasamārambhāti mūlabījaṃ khandhabījaṃ phaḷubījaṃ aggabījaṃ bījabījanti pañcavidhassa bījagāmassa ceva, yassa kassaci nīlatiṇarukkhādikassa bhūtagāmassa ca samārambhā, chedanabhedanapacanādibhāvena vikopanā paṭiviratoti attho.

10. «Нанесение вреда семенам и растениям» (bījagāmabhūtagāmasamārambhā) означает: он воздерживается от повреждения (vikopanā) пяти видов семян (bījagāma) — размножаемых корнями (mūlabīja), стеблями (khandhabīja), суставами (phaḷubīja), верхушками (aggabīja) и собственно семенами (bījabīja), а также от повреждения любых растений (bhūtagāma), таких как зеленая трава, деревья и т. д., путем их срезания, расщепления, варки и т. д. — таково значение.

Ekabhattikoti pātarāsabhattaṃ sāyamāsabhattanti dve bhattāni, tesu pātarāsabhattaṃ antomajjhanhikena paricchinnaṃ, itaraṃ majjhanhikato uddhaṃ anto aruṇena. Tasmā antomajjhanhike dasakkhattuṃ bhuñjamānopi ekabhattikova hoti. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ekabhattiko’’ti.

«Питающийся один раз в день» (ekabhattiko): существует два приема пищи — утренний (pātarāsabhatta) и вечерний (sāyamāsabhatta). Из них утренний ограничен временем до полудня (antomajjhanhika), а другой — временем после полудня и до рассвета (anto aruṇa). Поэтому, даже если человек ест десять раз до полудня, он все равно считается питающимся один раз в день. Имея это в виду, сказано: «ekabhattiko».

Rattiyā bhojanaṃ ratti, tato uparatoti rattūparato. Atikkante majjhanhike yāva sūriyatthaṅgamanā bhojanaṃ vikālabhojanaṃ nāma. Tato viratattā virato vikālabhojanā. Kadā virato? Anomānadītīre pabbajitadivasato paṭṭhāya.

Прием пищи ночью называется «ratti» (ночная трапеза). Тот, кто воздерживается от нее, зовется «воздерживающимся от ночной трапезы» (rattūparato). Прием пищи после полудня и до захода солнца называется «трапезой в неположенное время» (vikālabhojana). Поскольку он воздерживается от этого, он зовется «воздерживающимся от трапезы в неположенное время» (virato vikālabhojanā). Когда он стал воздерживаться? Начиная со дня своего посвящения на берегу реки Анома.

Sāsanassa ananulomattā visūkaṃ paṭāṇībhūtaṃ dassananti visūkadassanaṃ. Attanā naccananaccāpanādivasena naccā ca gītā ca vāditā ca antamaso [Pg.76] mayūranaccādivasenapi pavattānaṃ naccādīnaṃ visūkabhūtā dassanā cāti naccagītavāditavisūkadassanā. Naccādīni hi attanā payojetuṃ vā parehi payojāpetuṃ vā payuttāni passituṃ vā neva bhikkhūnaṃ na bhikkhunīnañca vaṭṭanti.

«Зрелище, чуждое учению» (visūkadassanaṃ) — это созерцание того, что противоречит Учению (sāsanassa ananulomattā) и является препятствием (paṭāṇībhūtaṃ). «Танцы, пение, музыка и посещение зрелищ, чуждых учению» (naccagītavāditavisūkadassanā) — это самостоятельное исполнение танцев, пения и музыки, побуждение других к этому, а также созерцание танцев и прочего, являющихся чуждыми зрелищами, даже если это просто танец павлинов и т. д. Ведь ни монахам (бхиккху), ни монахиням (бхиккхуни) не подобает ни самим исполнять танцы и прочее, ни побуждать к этому других, ни смотреть на устроенные представления.

Mālādīsu mālāti yaṃ kiñci pupphaṃ. Gandhanti yaṃ kiñci gandhajātaṃ. Vilepananti chavirāgakaraṇaṃ. Tattha piḷandhanto dhāreti nāma, ūnaṭṭhānaṃ pūrento maṇḍeti nāma, gandhavasena chavirāgavasena ca sādiyanto vibhūseti nāma. Ṭhānaṃ vuccati kāraṇaṃ. Tasmā yāya dussīlyacetanāya tāni mālādhāraṇādīni mahājano karoti, tato paṭiviratoti attho.

Среди гирлянд и прочего, «гирлянда» (mālā) — это любые цветы. «Благовоние» (gandha) — это любые виды благовонных веществ. «Притиранье» (vilepana) — это то, что придает цвет коже (косметика). При этом тот, кто надевает цветы, зовется «носящим» (dhāрети). Тот, кто заполняет неровности [кожи], зовется «украшающим» (maṇḍeti). Тот, кто наслаждается запахом или цветом кожи, зовется «наводящим красоту» (vibhūseti). «Основание» (ṭhāna) означает причину (kāraṇa). Поэтому он воздерживается от того намерения нарушить нравственность (dussīlyacetanā), из-за которого обычные люди носят гирлянды и прочее — таково значение.

Uccāsayanaṃ vuccati pamāṇātikkantaṃ. Mahāsayananti akappiyapaccattharaṇaṃ. Tato viratoti attho.

«Высокое ложе» (uccāsayanaṃ) — это ложе, превышающее установленную меру. «Широкое (великое) ложе» (mahāsayananti) — это неподобающая постель (akappiyapaccattharaṇaṃ). Воздержание от этого — таково значение.

Jātarūpanti suvaṇṇaṃ. Rajatanti kahāpaṇo, lohamāsako, jatumāsako, dārumāsakoti ye vohāraṃ gacchanti. Tassa ubhayassāpi paṭiggahaṇā paṭivirato, neva naṃ uggaṇhāti, na uggaṇhāpeti, na upanikkhittaṃ sādiyatīti attho.

«Золото» (jātarūpa) — это золото (suvaṇṇa). «Серебро» (rajata) — это кахапаны, медные монеты (lohamāsako), лаковые монеты (jatumāsako), деревянные монеты (dārumāsako), которые используются в обращении. Он воздерживается от принятия и того, и другого; он сам не принимает его, не побуждает других принимать его и не радуется тому, что отложено для него — таково значение.

Āmakadhaññapaṭiggahaṇāti, sālivīhiyavagodhūmakaṅguvarakakudrūsakasaṅkhātassa sattavidhassāpi āmakadhaññassa paṭiggahaṇā. Na kevalañca etesaṃ paṭiggahaṇameva, āmasanampi bhikkhūnaṃ na vaṭṭatiyeva. Āmakamaṃsapaṭiggahaṇāti ettha aññatra odissa anuññātā āmakamaṃsamacchānaṃ paṭiggahaṇameva bhikkhūnaṃ na vaṭṭati, no āmasanaṃ.

«Принятие сырого зерна» (āmakadhaññapaṭiggahaṇā) — это принятие семи видов сырого зерна, а именно: риса шали, риса врихи, ячменя, пшеницы, проса, проса варака и проса кудрусака. И монахам не подобает не только принимать их, но даже прикасаться (āmasana) к ним. Что касается «принятия сырого мяса» (āmakamaṃsapaṭiggahaṇā): монахам не подобает принимать сырое мясо и рыбу, за исключением случаев, когда это специально разрешено; однако прикасаться к ним не запрещено.

Itthikumārikapaṭiggahaṇāti ettha itthīti purisantaragatā, itarā kumārikā nāma, tāsaṃ paṭiggahaṇampi āmasanampi akappiyameva.

Что касается «принятия женщин и девушек» (itthikumārikapaṭiggahaṇā): «женщина» (itthī) — это та, кто уже принадлежала другому мужчине; другая же зовется «девушкой» (kumārikā). Как принятие их, так и прикосновение к ним является неподобающим (akappiya).

Dāsidāsapaṭiggahaṇāti ettha dāsidāsavaseneva tesaṃ paṭiggahaṇaṃ na vaṭṭati. ‘‘Kappiyakārakaṃ dammi, ārāmikaṃ dammī’’ti evaṃ vutte pana vaṭṭati.

Что касается «принятия рабынь и рабов» (dāsidāsapaṭiggahaṇā): не подобает принимать их именно в качестве рабынь и рабов. Однако если даритель говорит: «Я даю вам помощника (каппиякарака)» или «Я даю вам монастырского служителя (арамика)», то принимать их подобает.

Ajeḷakādīsu khettavatthupariyosānesu kappiyākappiyanayo vinayavasena upaparikkhitabbo. Tattha khettaṃ nāma yasmiṃ pubbaṇṇaṃ ruhati. Vatthu nāma yasmiṃ aparaṇṇaṃ ruhati. Yattha vā ubhayampi ruhati, taṃ khettaṃ. Tadatthāya [Pg.77] akatabhūmibhāgo vatthu. Khettavatthusīsena cettha vāpitaḷākādīnipi saṅgahitāneva.

В отношении [принятия] коз, овец и прочего, вплоть до полей и усадеб, правила о подобающем и неподобающем следует исследовать в соответствии с Винаей. При этом «поле» (khetta) — это место, где растет основное зерно (pubbaṇṇa). «Усадьба» (vatthu) — это место, где растут бобовые и другие культуры (aparaṇṇa). Или же место, где растет и то, и другое, зовется «полем» (khetta), а необработанный участок земли, предназначенный для этого, зовется «усадьбой» (vatthu). Под заголовком «поля и усадьбы» здесь также подразумеваются оросительные каналы, пруды и т. д.

Dūteyyaṃ vuccati dūtakammaṃ, gihīnaṃ pahitaṃ paṇṇaṃ vā sāsanaṃ vā gahetvā tattha tattha gamanaṃ. Pahiṇagamanaṃ vuccati gharā gharaṃ pesitassa khuddakagamanaṃ. Anuyogo nāma tadubhayakaraṇaṃ. Tasmā dūteyyapahiṇagamanānaṃ anuyogāti. Evamettha attho veditabbo.

«Посредничество» (dūteyya) — это обязанности вестника (dūtakamma), то есть хождение туда и сюда с письмами или устными посланиями, отправленными мирянами. «Хождение по поручениям» (pahiṇagamana) — это короткие переходы того, кто послан из дома в дом. «Занятие» (anuyogo) означает совершение и того, и другого. Поэтому выражение звучит как «занятие посредничеством и хождением по поручениям» (dūteyyapahiṇagamanānaṃ anuyogā) — так следует понимать значение в данном случае.

Kayavikkayāti kayā ca vikkayā ca. Tulākūṭādīsu kūṭanti vañcanaṃ. Tattha tulākūṭaṃ nāma rūpakūṭaṃ aṅgakūṭaṃ, gahaṇakūṭaṃ, paṭicchannakūṭanti catubbidhaṃ hoti. Tattha rūpakūṭaṃ nāma dve tulā samarūpā katvā gaṇhanto mahatiyā gaṇhāti, dadanto khuddikāya deti. Aṅgakūṭaṃ nāma gaṇhanto pacchābhāge hatthena tulaṃ akkamati, dadanto pubbabhāge. Gahaṇakūṭaṃ nāma gaṇhanto mūle rajjuṃ gaṇhāti, dadanto agge. Paṭicchannakūṭaṃ nāma tulaṃ susiraṃ katvā anto ayacuṇṇaṃ pakkhipitvā gaṇhanto taṃ pacchābhāge karoti, dadanto aggabhāge.

«Купля-продажа» (kayavikkaya) — это покупка и продажа. В словах «обман с весами» (tulākūṭa) и т. д., «kūṭa» означает обман (vañcana). При этом обман с весами бывает четырех видов: обман с формой (rūpakūṭa), обман с частями тела (aṅgakūṭa), обман с удержанием (gahaṇakūṭa) и скрытый обман (paṭicchannakūṭa). Обман с формой (rūpakūṭa) — это когда делают двое весов одинакового вида, и при покупке взвешивают на больших весах, а при продаже — на малых. Обман с частями тела (aṅgakūṭa) — это когда при покупке надавливают рукой на заднюю часть весов (где гиря), а при продаже — на переднюю часть. Обман с удержанием (gahaṇakūṭa) — это когда при покупке держат веревку весов у основания, а при продаже — у конца. Скрытый обман (paṭicchannakūṭa) — это когда делают весы полыми внутри и насыпают туда железный порошок; при покупке этот порошок перемещают в заднюю часть, а при продаже — в переднюю.

Kaṃso vuccati suvaṇṇapāti, tāya vañcanaṃ kaṃsakūṭaṃ. Kathaṃ? Ekaṃ suvaṇṇapātiṃ katvā aññā dve tisso lohapātiyo suvaṇṇavaṇṇe karoti, tato janapadaṃ gantvā kiñcideva aḍḍhaṃ kulaṃ pavisitvā – ‘‘suvaṇṇabhājanāni kiṇathā’’ti vatvā agghe pucchite samagghataraṃ dātukāmā honti. Tato tehi – ‘‘kathaṃ imesaṃ suvaṇṇabhāvo jānitabbo’’ti vutte, ‘‘vīmaṃsitvā gaṇhathā’’ti suvaṇṇapātiṃ pāsāṇe ghaṃsitvā sabbā pātiyo datvā gacchati.

«Kaṃsa» означает золотую чашу. Обман с ней называется «обманом с золотой чашей» (kaṃsakūṭa). Как это происходит? Сделав одну настоящую золотую чашу, обманщик делает еще две или три медные чаши золотистого цвета. Затем он отправляется в сельскую местность, приходит в какую-нибудь богатую семью и говорит: «Купите золотую посуду». Когда его спрашивают о цене, он выражает готовность отдать ее по очень низкой цене. Когда же его спрашивают: «Как нам узнать, что они действительно золотые?», он отвечает: «Проверьте и берите». Он трет настоящую золотую чашу о пробный камень, а затем, отдав все чаши [включая медные], уходит.

Mānakūṭaṃ nāma hadayabhedasikhābhedarajjubhedavasena tividhaṃ hoti. Tattha hadayabhedo sappitelādiminanakāle labbhati. Tāni hi gaṇhanto heṭṭhāchiddena mānena – ‘‘saṇikaṃ āsiñcā’’ti vatvā antobhājane bahuṃ paggharāpetvā gaṇhāti, dadanto chiddaṃ pidhāya sīghaṃ pūretvā deti.

Обман с мерами объема (mānakūṭa) бывает трех видов: путем повреждения дна/внутренней части (hadayabheda), повреждения краев (sikhābheda) и повреждения веревки (rajjubheda). Из них обман с внутренней частью (hadayabheda) применяется при измерении топленого масла, растительного масла и т. д. Ведь при покупке обманщик использует мерную емкость с отверстием внизу и говорит: «Наливай медленнее», позволяя большому количеству жидкости просочиться через отверстие в свой сосуд. При продаже же он закрывает это отверстие, быстро наполняет емкость и отдает ее.

Sikhābhedo tilataṇḍulādiminanakāle labbhati. Tāni hi gaṇhanto saṇikaṃ sikhaṃ ussāpetvā gaṇhāti, dadanto vegena pūretvā sikhaṃ chindanto deti.

«Нарушение верхушки [меры]» (sikhābhedo) имеет место при отмеривании кунжута, риса и т. д. Ведь принимая их, [обманщик] берёт медленно, давая верхушке подняться выше; отдавая же, он быстро наполняет [меру] и отдаёт, срезая верхушку.

Rajjubhedo [Pg.78] khettavatthuminanakāle labbhati. Lañjaṃ alabhantā hi khettaṃ amahantampi mahantaṃ katvā minanti.

«Нарушение [измерения] верёвкой» (rajjubhedo) имеет место при измерении полей и земельных участков. Ведь землемеры, не получив взятки, измеряют поле, делая даже небольшое большим.

Ukkoṭanādīsu ukkoṭananti assāmike sāmike kātuṃ lañjaggahaṇaṃ. Vañcananti tehi tehi upāyehi paresaṃ vañcanaṃ. Tatridamekaṃ vatthu – eko kira luddako migañca migapotakañca gahetvā āgacchati, tameko dhutto – ‘‘kiṃ bho, migo agghati, kiṃ migapotako’’ti āha. ‘‘Migo dve kahāpaṇe, migapotako eka’’nti ca vutte ekaṃ kahāpaṇaṃ datvā migapotakaṃ gahetvā thokaṃ gantvā nivatto – ‘‘na me bho, migapotakena attho, migaṃ me dehī’’ti āha. Tena hi – dve kahāpaṇe dehīti. So āha – ‘‘nanu te bho, mayā paṭhamaṃ eko kahāpaṇo dinno’’ti? ‘‘Āma, dinno’’ti. ‘‘Idaṃ migapotakaṃ gaṇha, evaṃ so ca kahāpaṇo, ayañca kahāpaṇagghanako migapotakoti dve kahāpaṇā bhavissantī’’ti. So ‘‘kāraṇaṃ vadatī’’ti sallakkhetvā migapotakaṃ gahetvā migaṃ adāsīti. Nikatīti yogavasena vā māyāvasena vā apāmaṅgaṃ pāmaṅganti, amaṇiṃ maṇinti, asuvaṇṇaṃ suvaṇṇanti katvā patirūpakena vañcanaṃ. Sāciyogoti kuṭilayogo, etesaṃyeva ukkoṭanādīnametaṃ nāmaṃ. Tasmā – ukkoṭanasāciyogo, vañcanasāciyogo, nikatisāciyogoti, evamettha attho daṭṭhabbo. Keci aññaṃ dassetvā aññassa parivattanaṃ sāciyogoti vadanti. Taṃ pana vañcaneneva saṅgahitaṃ.

В выражении «подкуп и прочее» подкуп (ukkoṭana) — это принятие взятки с целью сделать несобственников собственниками. Обман (vañcana) — это введение других в заблуждение теми илиными уловками. В связи с этим есть одна история: как-то раз один охотник шёл, неся оленя и оленёнка. Какой-то плут спросил его: «Почтенный, сколько стоит олень и сколько оленёнок?» Когда тот ответил: «Олень стоит две кахапаны, а оленёнок — одну», плут отдал одну кахапану, взял оленёнка, отошёл немного, а затем вернулся и сказал: «Почтенный, мне не нужен оленёнок, дай мне оленя». [Охотник сказал]: «В таком случае дай две кахапаны». Плут ответил: «Разве я не дал тебе сначала одну кахапану?» — «Да, дал». — «Возьми этого оленёнка. Таким образом, та кахапана и этот оленёнок стоимостью в одну кахапану составят две кахапаны». Охотник, подумав: «Он говорит разумно», взял оленёнка и отдал ему оленя. Мошенничество (nikati) — это обман с помощью подделки посредством заклинаний или иллюзий, когда не-украшение выдают за украшение, не-драгоценный камень — за драгоценный камень, не-золото — за золото. Криводушие (sāciyoga) — это извилистый путь (kuṭilayogo); это синоним для самих этих действий, таких как подкуп и прочее. Поэтому здесь следует усматривать такое значение: криводушие в подкупе (ukkoṭanasāciyogo), криводушие в обмане (vañcanasāciyogo), криводушие в мошенничестве (nikatisāciyogo). Некоторые говорят, что криводушие (sāciyoga) — это показ одной вещи и подмена её другой. Однако это уже охватывается понятием обмана (vañcana).

Chedanādīsu chedananti hatthacchedanādi. Vadhoti māraṇaṃ. Bandhoti rajjubandhanādīhi bandhanaṃ. Viparāmosoti himaviparāmoso, gumbaviparāmosoti duvidho. Yaṃ himapātasamaye himena paṭicchannā hutvā maggappaṭipannaṃ janaṃ musanti, ayaṃ himaviparāmoso. Yaṃ gumbādīhi paṭicchannā musanti, ayaṃ gumbaviparāmoso. Ālopo vuccati gāmanigamādīnaṃ vilopakaraṇaṃ. Sahasākāroti sāhasikakiriyā. Gehaṃ pavisitvā manussānaṃ ure satthaṃ ṭhapetvā icchitabhaṇḍānaṃ gahaṇaṃ. Evametasmā chedana…pe… sahasākārā paṭivirato samaṇo gotamoti. Iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyyāti.

В выражении «отсечение и прочее» отсечение (chedana) — это отсечение рук и тому подобное. Убийство (vadha) — это лишение жизни. Пленение (bandha) — это связывание верёвками и тому подобное. Разбой (viparāmosa) бывает двух видов: разбой под прикрытием снега (himaviparāmosa) и разбой из засады в зарослях (gumbaviparāmosa). Когда во время снегопада, укрывшись снегом, грабят путников на дороге — это разбой под прикрытием снега. Когда грабят, укрывшись в зарослях и т. д. — это разбой из засады в зарослях. Грабежом (ālopo) называется разграбление деревень, городов и т. д. Насилие (sahasākāro) — это насильственные действия: проникновение в дом, приставление оружия к груди людей и изъятие желаемого имущества. «Так отшельник Готама воздерживается от отсечения конечностей, убийства, пленения, разбоя, грабежа и насилия». Именно так, монахи, мирской человек, восхваляя добродетели Татхагаты, мог бы сказать.

Ettāvatā cūḷasīlaṃ niṭṭhitaṃ hoti.

На этом завершается Малый раздел о нравственности (cūḷasīla).

Majjhimasīlavaṇṇanā

Разъяснение Среднего раздела о нравственности (majjhimasīla)

11. Idāni [Pg.79] majjhimasīlaṃ vitthārento ‘‘yathā vā paneke bhonto’’tiādimāha. Tatrāyaṃ anuttānapadavaṇṇanā. Saddhādeyyānīti kammañca phalañca idhalokañca paralokañca saddahitvā dinnāni. ‘Ayaṃ me ñātī’ti vā, ‘mitto’ti vā, idaṃ paṭikarissati, idaṃ vā tena katapubbanti vā, evaṃ na dinnānīti attho. Evaṃ dinnāni hi na saddhādeyyāni nāma honti. Bhojanānīti desanāsīsamattametaṃ, atthato pana saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā cīvarāni pārupitvā senāsanāni sevamānā gilānabhesajjaṃ paribhuñjamānāti sabbametaṃ vuttameva hoti.

11. Теперь, подробно излагая Средний раздел о нравственности, [Благословенный] произнёс: «Или же, как некоторые почтенные...» и так далее. Здесь приводится разъяснение неявных выражений. «Пожертвованное из веры» (saddhādeyyāni) означает дары, поднесённые с верой в камму и её плод, в этот мир и мир иной. Смысл в том, что они даны не с мыслями: «Это мой родственник», «Это мой друг», «Он отплатит мне за это» или «Он делал это для меня в прошлом». Ведь дары, поднесённые с такими мыслями, не называются «пожертвованными из веры». Слово «пища» (bhojanāni) — это лишь главный пример в наставлении; по смыслу же имеется в виду: «вкушая пищу, пожертвованную из веры, облачаясь в монашеские одежды, пользуясь жилищами и употребляя лекарства для больных» — всё это здесь подразумевается.

Seyyathidanti nipāto. Tassattho katamo so bījagāmabhūtagāmo, yassa samārambhaṃ anuyuttā viharantīti. Tato taṃ dassento mūlabījantiādimāha. Tattha mūlabījaṃ nāma haliddi, siṅgiveraṃ, vacā, vacattaṃ, ativisā, kaṭukarohiṇī, usīraṃ, bhaddamuttakanti evamādi. Khandhabījaṃ nāma assattho, nigrodho, pilakkho, udumbaro, kacchako, kapitthanoti evamādi. Phaḷubījaṃ nāma ucchu, naḷo, veḷūti evamādi. Aggabījaṃ nāma ajjakaṃ, phaṇijjakaṃ, hiriveranti evamādi. Bījabījaṃ nāma pubbaṇṇaṃ aparaṇṇanti evamādi. Sabbañhetaṃ rukkhato viyojitaṃ viruhanasamatthameva ‘‘bījagāmo’’ti vuccati. Rukkhato pana aviyojitaṃ asukkhaṃ ‘‘bhūtagāmo’’ti vuccati. Tattha bhūtagāmasamārambho pācittiyavatthu, bījagāmasamārambho dukkaṭavatthūti veditabbo.

«А именно» (seyyathidaṃ) — это частица. Её значение таково: «Каковы те семена (bījagāma) и растения (bhūtagāma), повреждением которых они заняты?» Чтобы показать это, [Благословенный] сказал: «Размножаемые корнями» (mūlabīja) и так далее. Здесь «размножаемые корнями» — это куркума, имбирь, аир, белый аир, аконит, чемерица, ветивер, сыть круглая и тому подобное. «Размножаемые стволом» (khandhabīja) — это священный фикус (ассаттха), баньян (нигродха), фикус волнистый (пилаккха), фикус кистевидный (удумбара), каччхака, слоновое яблоко (капиттхана) и тому подобное. «Размножаемые суставами» (phaḷubīja) — это сахарный тростник, тростник, бамбук и тому подобное. «Размножаемые верхушками» (aggabīja) — это базилик священный, базилик душистый, ветиверия и тому подобное. «Размножаемые семенами» (bījabīja) — это злаки (pubbaṇṇa), бобовые (aparaṇṇa) и тому подобное. Всё это, будучи отделённым от растения, но способным к прорастанию, называется «семенами» (bījagāma). То же, что не отделено от растения и не засохло, называется «растущим» (bhūtagāma). При этом следует знать, что повреждение растущего (bhūtagāma) является основанием для проступка пачиттия, а повреждение семян (bījagāma) — основанием для проступка дукката.

12. Sannidhikāraparibhoganti sannidhikatassa paribhogaṃ. Tattha duvidhā kathā, vinayavasena ca sallekhavasena ca. Vinayavasena tāva yaṃ kiñci annaṃ ajja paṭiggahitaṃ aparajju sannidhikārakaṃ hoti, tassa paribhoge pācittiyaṃ. Attanā laddhaṃ pana sāmaṇerānaṃ datvā, tehi laddhaṃ ṭhapāpetvā dutiyadivase bhuñjituṃ vaṭṭati, sallekho pana na hoti.

12. «Употребление накопленного» (sannidhikāraparibhoga) означает употребление того, что было отложено про запас. Здесь обсуждение двояко: с точки зрения Винаи и с точки зрения очищения ума (sallekhavasena). С точки зрения Винаи: любая пища, принятая сегодня и оставленная на следующий день, становится накопленной (sannidhikāraka); за её употребление полагается пачиттия. Однако если пищу, полученную самостоятельно, отдать послушникам (саманерам) и позволить им сохранить её, то на второй день её разрешено есть, но это не способствует очищению ума (sallekha).

Pānasannidhimhipi eseva nayo. Tattha pānaṃ nāma ambapānādīni aṭṭha pānāni, yāni ca tesaṃ anulomāni. Tesaṃ vinicchayo samantapāsādikāyaṃ vutto.

Тот же принцип применим и к накоплению напитков (pānasannidhi). Здесь под напитками понимаются восемь видов напитков, таких как манговый сок (ambapāna) и т. д., а также то, что им соответствует (anuloma). Решение по этому вопросу изложено в «Самантапасадике».

Vatthasannidhimhi [Pg.80] anadhiṭṭhitaṃ avikappitaṃ sannidhi ca hoti, sallekhañca kopeti, ayaṃ pariyāyakathā. Nippariyāyato pana ticīvarasantuṭṭhena bhavitabbaṃ, catutthaṃ labhitvā aññassa dātabbaṃ. Sace yassa kassaci dātuṃ na sakkoti, yassa pana dātukāmo hoti, so uddesatthāya vā paripucchatthāya vā gato, āgatamatte dātabbaṃ, adātuṃ na vaṭṭati. Cīvare pana appahonte satiyā paccāsāya anuññātakālaṃ ṭhapetuṃ vaṭṭati. Sūcisuttacīvarakārakānaṃ alābhena tato parampi vinayakammaṃ katvā ṭhapetuṃ vaṭṭati. ‘‘Imasmiṃ jiṇṇe puna īdisaṃ kuto labhissāmī’’ti pana ṭhapetuṃ na vaṭṭati, sannidhi ca hoti, sallekhañca kopeti.

Что касается накопления одежды (vatthasannidhi): то, что не определено для личного пользования (anadhiṭṭhita) и не передано во временное пользование (avikappita), считается накоплением (sannidhi) и нарушает очищение ума (sallekha) — это иносказательное объяснение (pariyāyakathā). В прямом же смысле (nippariyāyato) следует довольствоваться тремя одеждами (ticīvarasantuṭṭha); получив четвёртую, её следует отдать другому. Если нет возможности отдать её первому встречному, но есть тот, кому хочется её отдать, и этот человек ушёл для обучения или расспросов, то её следует отдать сразу же по его возвращении; удерживать её не подобает. Если же ткани на одежду недостаточно, то при наличии надежды [получить недостающее] разрешается хранить её в течение дозволенного времени (anuññātakāla). Если из-за отсутствия иглы, ниток или мастеров по пошиву одежды она хранится дольше этого срока, то разрешается хранить её, совершив соответствующее действие Винаи (vinayakamma). Однако не подобает хранить её с мыслью: «Когда эта износится, где я найду другую такую же?» Такое хранение является накоплением и нарушает очищение ума.

Yānasannidhimhi yānaṃ nāma vayhaṃ, ratho, sakaṭaṃ, sandamānikā, sivikā, pāṭaṅkīti; netaṃ pabbajitassa yānaṃ. Upāhanā pana pabbajitassa yānaṃyeva. Ekabhikkhussa hi eko araññatthāya, eko dhotapādakatthāyāti, ukkaṃsato dve upāhanasaṅghāṭā vaṭṭanti. Tatiyaṃ labhitvā aññassa dātabbo. ‘‘Imasmiṃ jiṇṇe aññaṃ kuto labhissāmī’’ti hi ṭhapetuṃ na vaṭṭati, sannidhi ca hoti, sallekhañca kopeti.

What касается накопления средств передвижения (yānasannidhi): «средство передвижения» — это повозка под навесом (vayha), колесница (ratha), телега (sakaṭa), паланкин (sandamānikā), носилки (sivikā), крытые носилки (pāṭaṅkī). Всё это не является средством передвижения для ушедшего в бездомность (pabbajita). Но сандалии (upāhanā) действительно являются средством передвижения для ушедшего в бездомность. Для одного бхиккху разрешено максимум две пары сандалий: одна для походов в лес, другая — для защиты вымытых ног. Получив третью пару, её следует отдать другому. Ведь не подобает хранить её с мыслью: «Когда эта износится, где я найду другую?» Такое хранение является накоплением и нарушает очищение ума.

Sayanasannidhimhi sayananti mañco. Ekassa bhikkhuno eko gabbhe, eko divāṭhāneti ukkaṃsato dve mañcā vaṭṭanti. Tato uttari labhitvā aññassa bhikkhuno vā gaṇassa vā dātabbo; adātuṃ na vaṭṭati. Sannidhi ca hoti, sallekhañca kopeti.

Что касается накопления лож (sayanasannidhi): «ложе» — это кровать (mañco). Для одного бхиккху разрешено максимум две кровати: одна в келье, другая — на месте для дневного пребывания. Получив больше этого, её следует отдать другому бхиккху или общине (gaṇa); удерживать её не подобает. [Иначе] это становится накоплением и нарушает очищение ума.

Gandhasannidhimhi bhikkhuno kaṇḍukacchuchavidosādiābādhe sati gandhā vaṭṭanti. Te gandhe āharāpetvā tasmiṃ roge vūpasante aññesaṃ vā ābādhikānaṃ dātabbā, dvāre pañcaṅguligharadhūpanādīsu vā upanetabbā. ‘‘Puna roge sati bhavissantī’’ti pana ṭhapetuṃ na vaṭṭati, sannidhi ca hoti, sallekhañca kopeti.

Что касается накопления благовоний (gandhasannidhi): если у бхиккху есть такое заболевание, как зуд, чесотка, кожная болезнь и т. д., благовония разрешены. Доставив эти благовония, после излечения болезни их следует отдать другим больным или использовать для нанесения отпечатков пяти пальцев на двери, окуривания помещений и т. д. Однако не подобает хранить их с мыслью: «Они пригодятся, если болезнь вернётся». [Иначе] это становится накоплением и нарушает очищение ума.

Āmisanti vuttāvasesaṃ daṭṭhabbaṃ. Seyyathidaṃ, idhekacco bhikkhu – ‘‘tathārūpe kāle upakārāya bhavissatī’’ti tilataṇḍulamuggamāsanāḷikeraloṇamacchamaṃsavallūrasappitelaguḷabhājanādīni āharāpetvā ṭhapeti. So vassakāle kālasseva sāmaṇerehi yāguṃ pacāpetvā paribhuñjitvā ‘‘sāmaṇera, udakakaddame dukkhaṃ gāmaṃ pavisituṃ, gaccha asukaṃ kulaṃ [Pg.81] gantvā mayhaṃ vihāre nisinnabhāvaṃ ārocehi; asukakulato dadhiādīni āharā’’ti peseti. Bhikkhūhi – ‘‘kiṃ, bhante, gāmaṃ pavisissathā’’ti vuttepi, ‘‘duppaveso, āvuso, idāni gāmo’’ti vadati. Te – ‘‘hotu, bhante, acchatha tumhe, mayaṃ bhikkhaṃ pariyesitvā āharissāmā’’ti gacchanti. Atha sāmaṇeropi dadhiādīni āharitvā bhattañca byañjanañca sampādetvā upaneti, taṃ bhuñjantasseva upaṭṭhākā bhattaṃ pahiṇanti, tatopi manāpaṃ manāpaṃ bhuñjati. Atha bhikkhū piṇḍapātaṃ gahetvā āgacchanti, tatopi manāpaṃ manāpaṃ gīvāyāmakaṃ bhuñjatiyeva. Evaṃ catumāsampi vītināmeti. Ayaṃ vuccati – ‘‘bhikkhu muṇḍakuṭumbikajīvikaṃ jīvati, na samaṇajīvika’’nti. Evarūpo āmisasannidhi nāma hoti.

Под «материальными вещами» (āmisa) следует понимать всё остальное из упомянутого [ранее]. А именно: здесь некий бхиккху, думая: «Это пригодится в такое-то время», велит принести и хранит кунжут, рис, бобы мунг, чёрный маш, кокосы, соль, рыбу, мясо, вяленое мясо, сосуды с топлёным маслом, растительным маслом, патокой и т. д. В сезон дождей, спозаранку, он велит послушникам сварить кашу, съедает её и посылает послушника: «Послушник, из-за воды и грязи трудно войти в деревню. Ступай в такую-то семью, сообщи им, что я нахожусь в монастыре, и принеси оттуда простоквашу и прочее». Даже когда другие бхиккху спрашивают: «Уважаемый, пойдёте ли вы в деревню?», он отвечает: «Друзья, сейчас в деревню трудно войти». Они говорят: «Пусть будет так, уважаемый, оставайтесь, мы соберём подаяние и принесём вам», и уходят. Затем послушник приносит простоквашу и прочее, готовит рис и гарнир и подносит ему. Пока он это ест, его миряне-помощники присылают еду, и из неё он тоже выбирает и ест самое вкусное. Затем возвращаются бхиккху с собранным подаянием, и из этого он тоже ест самое вкусное, набивая рот до самого горла. Так он проводит все четыре месяца сезона дождей. О таком бхиккху говорят: «Он ведёт жизнь бритоголового домохозяина, а не жизнь отшельника (саманы)». Вот что называется «накоплением материальных вещей» (āmisasannidhi).

Bhikkhuno pana vasanaṭṭhāne ekā taṇḍulanāḷi, eko guḷapiṇḍo, catubhāgamattaṃ sappīti ettakaṃ nidhetuṃ vaṭṭati, akāle sampattacorānaṃ atthāya. Te hi ettakampi āmisapaṭisanthāraṃ alabhantā jīvitāpi voropeyyuṃ, tasmā sace ettakaṃ natthi, āharāpetvāpi ṭhapetuṃ vaṭṭati. Aphāsukakāle ca yadettha kappiyaṃ, taṃ attanāpi paribhuñjituṃ vaṭṭati. Kappiyakuṭiyaṃ pana bahuṃ ṭhapentassāpi sannidhi nāma natthi. Tathāgatassa pana taṇḍulanāḷiādīsu vā yaṃ kiñci caturatanamattaṃ vā pilotikakhaṇḍaṃ ‘‘idaṃ me ajja vā sve vā bhavissatī’’ti ṭhapitaṃ nāma natthi.

Однако в месте проживания бхиккху разрешается хранить следующее количество: одну меру (nāḷi) риса, один кусок патоки и около четверти меры топлёного масла — ради разбойников, которые могут нагрянуть во внеурочное время. Ведь если они не получат даже такого материального гостеприимства (āmisapaṭisanthāra), они могут даже лишить его жизни. Поэтому, если этого нет в наличии, разрешается даже велеть принести это и хранить. А во время болезни то из этого, что разрешено (kappiya), бхиккху может употреблять и сам. При этом для того, кто хранит много припасов в разрешённом хранилище (kappiyakuṭi), это не считается предосудительным накоплением (sannidhi). У Татхагаты же никогда не было отложено ни меры риса и т. п., ни даже куска ткани длиной в четыре локтя с мыслью: «Это пригодится мне сегодня или завтра».

13. Visūkadassanesu naccaṃ nāma yaṃ kiñci naccaṃ, taṃ maggaṃ gacchantenāpi gīvaṃ pasāretvā daṭṭhuṃ na vaṭṭati. Vitthāravinicchayo panettha samantapāsādikāyaṃ vuttanayeneva veditabbo. Yathā cettha, evaṃ sabbesu sikkhāpadapaṭisaṃyuttesu suttapadesu. Ito parañhi ettakampi avatvā tattha tattha payojanamattameva vaṇṇayissāmāti.

13. В отношении «посещения зрелищ» (visūkadassana): «танцы» (nacca) — это любые танцы; даже бхиккху, идущему по дороге, не подобает вытягивать шею, чтобы смотреть на них. Подробное разъяснение этого вопроса следует понимать так, как изложено в «Самантапасадике». И как здесь, так и во всех местах в суттах, связанных с правилами обучения (sikkhāpada). В дальнейшем, не повторяя даже этого, мы будем разъяснять лишь соответствующий смысл в каждом отдельном случае.

Pekkhanti naṭasamajjaṃ. Akkhānanti bhāratayujjhanādikaṃ. Yasmiṃ ṭhāne kathīyati, tattha gantumpi na vaṭṭati. Pāṇissaranti kaṃsatāḷaṃ, pāṇitāḷantipi vadanti. Vetāḷanti ghanatāḷaṃ, mantena matasarīruṭṭhāpanantipi eke. Kumbhathūṇanti caturassaambaṇakatāḷaṃ, kumbhasaddantipi eke. Sobhanakanti naṭānaṃ [Pg.82] abbhokkiraṇaṃ, sobhanakaraṃ vā, paṭibhānacittanti vuttaṃ hoti. Caṇḍālanti ayoguḷakīḷā, caṇḍālānaṃ sāṇadhovanakīḷātipi vadanti. Vaṃsanti veḷuṃ ussāpetvā kīḷanaṃ.

«Зрелища» (pekkha) — это театральные представления актёров (naṭasamajja). «Сказания» (akkhāna) — это повествования о битве Бхаратов и тому подобное; не подобает даже ходить туда, где их рассказывают. «Музыка ладоней» (pāṇissara) — это удары в бронзовые тарелки (kaṃsatāḷa), некоторые называют это также хлопаньем в ладоши (pāṇitāḷa). «Песнопения ветала» (vetāla) — это удары в цельные металлические инструменты (ghanatāḷa), а некоторые говорят, что это оживление мертвецов с помощью заклинаний. «Барабанный бой на горшках» (kumbhathūṇa) — это игра на четырёхугольном деревянном корыте (caturassa ambaṇakatāḷa), а некоторые называют это звуком горшка-барабана (kumbhasadda). «Игры собонака» (sobhanaka) — это осыпание дарами со стороны актёров (abbhokkiraṇa) или украшение, под которым понимается картина или скульптура, созданная творческим воображением (paṭibhānacitta). «Игры чандалов» (caṇḍāla) — это игры с железными шарами (ayoguḷakīḷā), а некоторые называют это игрой чандалов с промыванием пеньки. «Игры на бамбуке» (vaṃsa) — это акробатические игры на установленном бамбуковом шесте.

Dhovananti aṭṭhidhovanaṃ, ekaccesu kira janapadesu kālaṅkate ñātake na jhāpenti, nikhaṇitvā ṭhapenti. Atha nesaṃ pūtibhūtaṃ kāyaṃ ñatvā nīharitvā aṭṭhīni dhovitvā gandhehi makkhetvā ṭhapenti. Te nakkhattakāle ekasmiṃ ṭhāne aṭṭhīni ṭhapetvā ekasmiṃ ṭhāne surādīni ṭhapetvā rodantā paridevantā suraṃ pivanti. Vuttampi cetaṃ – ‘‘atthi, bhikkhave, dakkhiṇesu janapadesu aṭṭhidhovanaṃ nāma, tattha hoti annampi pānampi khajjampi bhojjampi leyyampi peyyampi naccampi gītampi vāditampi. Atthetaṃ, bhikkhave, dhovanaṃ, netaṃ natthīti vadāmī’’ti (a. ni. 10.107). Ekacce pana indajālena aṭṭhidhovanaṃ dhovanantipi vadanti.

«Омовение» (дхована) означает омовение костей. Говорят, что в некоторых краях, когда умирают родственники, их не сжигают на костре, а хоронят в земле. Затем, зная, что их тела разложились, их выкапывают, омывают кости, умащают их благовониями и сохраняют. Во время празднеств они помещают эти кости в одном месте, а в другом месте ставят хмельные напитки и прочее, и, плача и рыдая, пьют хмель. Об этом также было сказано: «Есть, монахи, в южных землях так называемое омовение костей. Там бывает и еда, и питьё, и твёрдая пища, и мягкая пища, и слизываемая пища, и выпиваемое, а также танцы, песни и игра на музыкальных инструментах. Это омовение существует, монахи, я не говорю, что его нет» (А. ни. 10.107). Однако некоторые называют «омовением» показ костей с помощью иллюзии.

Hatthiyuddhādīsu bhikkhuno neva hatthiādīhi saddhiṃ yujjhituṃ, na te yujjhāpetuṃ, na yujjhante daṭṭhuṃ vaṭṭati. Nibbuddhanti mallayuddhaṃ. Uyyodhikanti yattha sampahāro dissati. Balagganti balagaṇanaṭṭhānaṃ. Senābyūhanti senāniveso, sakaṭabyūhādivasena senāya nivesanaṃ. Anīkadassananti – ‘‘tayo hatthī pacchimaṃ hatthānīka’’ntiādinā (pāci. 324) nayena vuttassa anīkassa dassanaṃ.

В отношении «боёв слонов и прочего» монаху не подобает ни самому сражаться со слонами и другими животными, ни заставлять их сражаться, ни смотреть на их сражение. «Борьба» (ниббуддха) означает кулачный бой или борьбу атлетов. «Поле битвы» (уййодхика) — это место, где происходит сражение. «Смотр войск» (балагга) — это место подсчета численности войска. «Построение войска» (сенабьюха) — это расположение армии, например, в виде боевого порядка «телега» и тому подобного. «Смотр боевых единиц» (аникадассана) — это созерцание отрядов войск, описанных в правилах, начиная со слов: «Три слона составляют наименьший слоновий отряд» и так далее.

14. Pamādo ettha tiṭṭhatīti pamādaṭṭhānaṃ. Jūtañca taṃ pamādaṭṭhānañcāti jūtappamādaṭṭhānaṃ. Ekekāya pantiyā aṭṭha aṭṭha padāni assāti aṭṭhapadaṃ dasapadepi eseva nayo. Ākāsanti aṭṭhapadadasapadesu viya ākāseyeva kīḷanaṃ. Parihārapathanti bhūmiyaṃ nānāpathamaṇḍalaṃ katvā tattha tattha pariharitabbaṃ, pathaṃ pariharantānaṃ kīḷanaṃ. Santikanti santikakīḷanaṃ. Ekajjhaṃ ṭhapitā sāriyo vā sakkharāyo vā acālentā nakheneva apanenti ca upanenti ca, sace tattha kāci calati, parājayo hoti, evarūpāya kīḷāyetaṃ adhivacanaṃ. Khalikanti jūtaphalake pāsakakīḷanaṃ. Ghaṭikā vuccati dīghadaṇḍakena rassadaṇḍakaṃ paharaṇakīḷanaṃ. Salākahatthanti lākhāya vā mañjiṭṭhikāya vā piṭṭhodakena vā salākahatthaṃ temetvā – ‘‘kiṃ [Pg.83] hotū’’ti bhūmiyaṃ vā bhittiyaṃ vā taṃ paharitvā hatthiassādirūpadassanakīḷanaṃ. Akkhanti guḷakīḷā. Paṅgacīraṃ vuccati paṇṇanāḷikaṃ, taṃ dhamantā kīḷanti. Vaṅkakanti gāmadārakānaṃ kīḷanakaṃ khuddakanaṅgalaṃ. Mokkhacikā vuccati samparivattanakīḷā, ākāse vā daṇḍakaṃ gahetvā bhūmiyaṃ vā sīsaṃ ṭhapetvā heṭṭhupariyabhāvena parivattanakīḷāti vuttaṃ hoti. Ciṅgulikaṃ vuccati tālapaṇṇādīhi kataṃ vātappahārena paribbhamanacakkaṃ. Pattāḷhakaṃ vuccati paṇṇanāḷikā. Tāya vālukādīni minantā kīḷanti. Rathakanti khuddakarathaṃ. Dhanukanti khuddakadhanumeva. Akkharikā vuccati ākāse vā piṭṭhiyaṃ vā akkharajānanakīḷā. Manesikā nāma manasā cintitajānanakīḷā. Yathāvajjaṃ nāma kāṇakuṇikhujjādīnaṃ yaṃ yaṃ vajjaṃ, taṃ taṃ payojetvā dassanakīḷā.

14. «Основание для беспечности» (памадаттхана) — это то, в чём пребывает беспечность (памадо). «Азартные игры как основание для беспечности» (джутаппамадаттхана) — это игра, которая одновременно является и азартной игрой, и основанием для беспечности. «Восьмиклеточные шахматы» (аттхапада) — это доска, в каждом ряду которой имеется по восемь клеток; для десятиклеточной доски (дасапада) объяснение аналогично. «Игра в воображении» (акаса) — это игра прямо в воздухе, подобно игре на восьми- или десятиклеточной доске. «Игра на дорожках» (парихарапатха) — это игра на земле, где чертят различные круговые дорожки, по которым нужно ходить, избегая определенных участков. «Игра в кучки» (сантика) — это игра, в которой кости или камешки складывают вместе и, не сдвигая остальные, убирают или придвигают их только ногтем; если при этом сдвинется какой-либо другой камешек, засчитывается поражение; это название для такого рода игры. «Игра в кости» (кхалика) — это бросание игральных костей на игральной доске. «Чехарда палочками» (гхатика) — это игра, в которой бьют по короткой палочке длинной палкой. «Рисование ладонью» (салакахатта) — это игра, при которой пучок волокон, смоченный в жидком лаке, красителе из марены или мучном растворе, с вопросом «Что получится?» прижимают к земле или стене, чтобы получить изображение слона, лошади и т. д. «Игра в шарики» (аккха) — это игра в орехи или круглые шарики. «Лиственные дудочки» (пангачира) — это маленькие свистульки из листьев, в которые дуют во время игры. «Игрушечный плуг» (ванкака) — это маленький плуг, игрушка деревенских детей. «Акробатика» (моккхачика) — это игра с кувырками; имеется в виду игра с переворачиванием вверх ногами, держась за перекладину в воздухе или уперевшись головой в землю. «Вертушка» (чингулика) — это колесо, сделанное из пальмовых листьев и вращающееся от дуновения ветра. «Лиственная мера» (патталхака) — это игрушечная мерка из листьев, которой дети играют, отмеривая песок и тому подобное. «Игрушечная повозка» (ратхака) — это маленькая колесница. «Игрушечный лук» (dhanuka) — это маленький лук. «Угадывание букв» (аккхарика) — это игра на распознавание букв, написанных в воздухе или на спине. «Чтение мыслей» (манесика) — это игра на угадывание того, о чём подумали умом. «Подражание недостаткам» (ятхавадджя) — это игра-представление, в которой изображают различные телесные изъяны: слепоту на один глаз, увечья рук, горбатость и тому подобное.

15. Āsandinti pamāṇātikkantāsanaṃ. Anuyuttā viharantīti idaṃ apekkhitvā pana sabbapadesu upayogavacanaṃ kataṃ. Pallaṅkoti pādesu vāḷarūpāni ṭhapetvā kato. Gonakoti dīghalomako mahākojavo, caturaṅgulādhikāni kira tassa lomāni. Cittakanti vānavicittaṃ uṇṇāmayattharaṇaṃ. Paṭikāti uṇṇāmayo setattharaṇo. Paṭalikāti ghanapupphako uṇṇāmayattharaṇo. Yo āmalakapattotipi vuccati. Tūlikāti tiṇṇaṃ tūlānaṃ aññatarapuṇṇā tūlikā. Vikatikāti sīhabyagghādirūpavicitro uṇṇāmayattharaṇo. Uddalomīti ubhayatodasaṃ uṇṇāmayattharaṇaṃ, keci ‘‘ekatouggatapuppha’’nti vadanti. Ekantalomīti ekatodasaṃ uṇṇāmayattharaṇaṃ. Keci ‘‘ubhatouggatapuppha’’nti vadanti. Kaṭṭissanti ratanaparisibbitaṃ koseyyakaṭṭissamayapaccattharaṇaṃ. Koseyyanti ratanaparisibbitameva kosiyasuttamayapaccattharaṇaṃ. Suddhakoseyyaṃ pana vaṭṭatīti vinaye vuttaṃ. Dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ṭhapetvā tūlikaṃ sabbāneva gonakādīni ratanaparisibbitāni na vaṭṭantī’’ti vuttaṃ.

15. «Высокое ложе» (асанди) — это сиденье, превышающее дозволенные размеры. С учётом выражения «предаются использованию» (ануютта вихаранти) во всех этих словах использован винительный падеж. «Трон» (палланка) — это ложе, на ножках которого вырезаны фигуры хищных зверей. «Гонака» — это большой шерстяной ковёр с длинным ворсом; говорят, длина его ворса превышает четыре пальца. «Читтака» — это шерстяное покрывало с узорами сложного плетения. «Патика» — это белое шерстяное покрывало. «Паталика» — это шерстяное покрывало с густым цветочным узором, которое также называют «узором из листьев амалаки». «Тулика» — это матрас, набитый одним из трёх видов хлопка. «Викатика» — это шерстяное покрывало, украшенное изображениями львов, тигров и других зверей. «Уддаломи» — это шерстяное покрывало с бахромой с обеих сторон; некоторые говорят, что это покрывало с выступающим цветочным узором на одной стороне. «Эканталоми» — это шерстяное покрывало с бахромой с одной стороны; некоторые говорят, что это покрывало с выступающим цветочным узором с обеих сторон. «Каттисса» — это покрывало из грубого шёлка, расшитое драгоценными камнями. «Косейя» — это шёлковое покрывало, расшитое драгоценными камнями. Однако в Винае сказано, что чистое шёлковое покрывало (суддхакосейя) разрешено. В комментарии к Дигха-никае же говорится: «За исключением хлопкового матраса (тулика), все эти вещи, начиная с гонаки, если они расшиты драгоценными камнями, не разрешены».

Kuttakanti soḷasannaṃ nāṭakitthīnaṃ ṭhatvā naccanayoggaṃ uṇṇāmayattharaṇaṃ. Hatthattharaṃ assattharanti hatthiassapiṭṭhīsu attharaṇaattharakāyeva. Rathattharepi eseva nayo. Ajinappaveṇīti ajinacammehi mañcappamāṇena sibbitvā katā [Pg.84] paveṇī. Kadalīmigapavarapaccattharaṇanti kadalīmigacammaṃ nāma atthi, tena kataṃ pavarapaccattharaṇaṃ; uttamapaccattharaṇanti attho. Taṃ kira setavatthassa upari kadalīmigacammaṃ pattharitvā sibbetvā karonti. Sauttaracchadanti saha uttaracchadena, uparibaddhena rattavitānena saddhinti attho. Setavitānampi heṭṭhā akappiyapaccattharaṇe sati na vaṭṭati, asati pana vaṭṭati. Ubhatolohitakūpadhānanti sīsūpadhānañca pādūpadhānañcāti mañcassa ubhatolohitakaṃ upadhānaṃ, etaṃ na kappati. Yaṃ pana ekameva upadhānaṃ ubhosu passesu rattaṃ vā hoti padumavaṇṇaṃ vā vicitraṃ vā, sace pamāṇayuttaṃ, vaṭṭati. Mahāupadhānaṃ pana paṭikkhittaṃ. Alohitakāni dvepi vaṭṭantiyeva. Tato uttari labhitvā aññesaṃ dātabbāni. Dātuṃ asakkonto mañce tiriyaṃ attharitvā upari paccattharaṇaṃ datvā nipajjitumpi labhati. Āsandīādīsu pana vuttanayeneva paṭipajjitabbaṃ. Vuttañhetaṃ – ‘‘anujānāmi, bhikkhave, āsandiyā pāde chinditvā paribhuñjituṃ, pallaṅkassa vāḷe bhinditvā paribhuñjituṃ, tūlikaṃ vijaṭetvā bimbohanaṃ kātuṃ, avasesaṃ bhummattharaṇaṃ kātu’’nti (cūḷava. 297).

«Куттака» — это шерстяной ковёр, на котором могут стоять и танцевать шестнадцать танцовщиц. «Попоны для слонов и лошадей» (хаттхаттхара, ассаттхара) — это покрывала, предназначенные для накрывания спин слонов и лошадей. То же самое относится и к попонам для колесниц (ратхаттхара). «Подстилка из шкур» (аджинаппавени) — это покрывало, сшитое из шкур черных антилоп по размеру кровати. «Покрывало из шкуры оленя кадали» (кадалимигапаварапаччаттхарана) — это великолепное покрывало, сделанное из шкуры оленя кадали; это означает превосходное покрывало. Говорят, его делают, расстилая шкуру оленя кадали поверх белой ткани и сшивая их вместе. «С навесом» (сауттараччхада) означает вместе с верхним навесом, то есть с красным балдахином, закрепленным сверху. Белый балдахин также не разрешается, если внизу расстелено неподобающее покрывало; если же его нет, то разрешается. «Красные подушки с обоих концов» (убхатолохитакупадхана) — это красные подушки у изголовья и у подножия кровати; это недопустимо. Однако если имеется всего одна подушка, которая с обоих концов красная, лотосового цвета или узорчатая, и при этом она надлежащего размера, то она разрешается. Большая же подушка отвергается. Две некрасные подушки надлежащего размера также разрешаются. Если получено больше этого количества, их следует отдать другим. Если же отдать некому, разрешается постелить их поперек кровати, накрыть сверху покрывалом и спать на них. В отношении высоких сидений (асанди) и прочего следует поступать именно так, как было описано. Ведь сказано: «Разрешаю вам, монахи, отпилив ножки у высокого сиденья (асанди), пользоваться им; отломав фигуры хищников у трона (палланка), пользоваться им; распоров хлопковый матрас (тулика), сделать из него подушку; а всё остальное использовать как подстилку для пола» (Чулавагга, 297).

16. Ucchādanādīsu mātukucchito nikkhantadārakānaṃ sarīragandho dvādasavassapattakāle nassati, tesaṃ sarīraduggandhaharaṇatthāya gandhacuṇṇādīhi ucchādenti, evarūpaṃ ucchādanaṃ na vaṭṭati. Puññavante pana dārake ūrūsu nipajjāpetvā telena makkhetvā hatthapādaūrunābhiādīnaṃ saṇṭhānasampādanatthaṃ parimaddanti, evarūpaṃ parimaddanaṃ na vaṭṭati.

16. Что касается «натирания и прочего» (уччхадана): естественный запах тела детей, вышедших из материнского чрева, исчезает к двенадцати годам. Чтобы устранить неприятный запах их тел, их натирают благовонными порошками и тому подобным; такое натирание не подобает монахам. Также не подобает укладывать благородных детей себе на бёдра, умащать их маслом и массировать их руки, ноги, бёдра, пупок и другие части тела ради придания им правильной формы; такое массирование (паримаддана) не подобает.

Nhāpananti tesaṃyeva dārakānaṃ gandhādīhi nhāpanaṃ. Sambāhananti mahāmallānaṃ viya hatthapāde muggarādīhi paharitvā bāhuvaḍḍhanaṃ. Ādāsanti yaṃ kiñci ādāsaṃ pariharituṃ na vaṭṭati. Añjananti alaṅkārañjanameva. Mālāti baddhamālā vā abaddhamālā vā. Vilepananti yaṃ kiñci chavirāgakaraṇaṃ. Mukhacuṇṇaṃ mukhalepananti mukhe kāḷapīḷakādīnaṃ haraṇatthāya mattikakakkaṃ denti, tena lohite calite sāsapakakkaṃ denti, tena dose khādite tilakakkaṃ denti, tena lohite sannisinne haliddikakkaṃ denti, tena chavivaṇṇe ārūḷhe mukhacuṇṇakena mukhaṃ cuṇṇenti, taṃ sabbaṃ na vaṭṭati.

«Купание» (нхапана) означает купание тех же детей в благовонной воде и тому подобном. «Разминание тела» (самбахана) — это поколачивание рук и ног деревянными колотушками и тому подобным ради укрепления мышц, подобно тому, как это делают профессиональные борцы. «Зеркало» (адаса) — не подобает носить при себе какое бы то ни было зеркало. «Притиранье для глаз» (анджана) — это использование глазной мази исключительно ради украшения. «Гирлянда» (мала) — это цветы, связанные в гирлянду или не связанные. «Косметика» (вилепана) — это любое средство, окрашивающее кожу. «Пудра и мазь для лица» (мукхачунна, мукхалепана) — это когда для удаления черных точек и прыщей на лице наносят глиняную пасту; когда от этого приливает кровь, наносят горчичную пасту; когда она устраняет кожные изъяны, наносят кунжутную пасту; когда кровообращение успокаивается, наносят пасту из куркумы; а когда цвет кожи улучшается, лицо припудривают пудрой для лица. Всё это не подобает монахам.

Hatthabandhādīsu [Pg.85] hatthe vicitrasaṅkhakapālādīni bandhitvā vicaranti, taṃ vā aññaṃ vā sabbampi hatthābharaṇaṃ na vaṭṭati, apare sikhaṃ bandhitvā vicaranti. Suvaṇṇacīrakamuttalatādīhi ca taṃ parikkhipanti; taṃ sabbaṃ na vaṭṭati. Apare catuhatthadaṇḍaṃ vā aññaṃ vā pana alaṅkatadaṇḍakaṃ gahetvā vicaranti, tathā itthipurisarūpādivicittaṃ bhesajjanāḷikaṃ suparikkhittaṃ vāmapasse olaggitaṃ; apare kaṇṇikaratanaparikkhittakosaṃ atitikhiṇaṃ asiṃ, pañcavaṇṇasuttasibbitaṃ makaradantakādivicittaṃ chattaṃ, suvaṇṇarajatādivicitrā morapiñchādiparikkhittā upāhanā, keci ratanamattāyāmaṃ caturaṅgulavitthataṃ kesantaparicchedaṃ dassetvā meghamukhe vijjulataṃ viya nalāṭe uṇhīsapaṭṭaṃ bandhanti, cūḷāmaṇiṃ dhārenti, cāmaravālabījaniṃ dhārenti, taṃ sabbaṃ na vaṭṭati.

Что касается «браслетов и прочего» (хаттхабандха): мирские люди ходят, повязав на руки узорчатые браслеты из раковин и тому подобное. Ни это, ни какое-либо другое украшение для рук не подобает монахам. Другие ходят, завязав волосы в пучок и обвив его золотыми лентами, нитями жемчуга и тому подобным; всё это не подобает. Другие ходят, держа в руках посох длиной в четыре локтя или иной украшенный посох. Также они носят на левом боку искусно сделанный футляр для лекарств, украшенный изображениями мужчин и женщин. Другие носят острый меч в ножнах, инкрустированных драгоценными камнями; зонт, сшитый пятицветными нитями и украшенный изображениями чудовищ-макар; сандалии, украшенные золотом, серебром и отделанные павлиньими перьями. Некоторые повязывают на лоб повязку шириной в четыре пальца и длиной в один локоть, оставляя открытой линию волос, подобно молнии на краю грозовой тучи; носят драгоценный камень в причёске (чуламани) или веер-опахало из хвоста яка (чамари). Всё это не подобает монахам.

17. Aniyyānikattā saggamokkhamaggānaṃ tiracchānabhūtā kathāti tiracchānakathā. Tattha rājānaṃ ārabbha mahāsammato mandhātā dhammāsoko evaṃ mahānubhāvotiādinā nayena pavattā kathā rājakathā. Esa nayo corakathādīsu. Tesu asuko rājā abhirūpo dassanīyotiādinā nayena gehassitakathāva tiracchānakathā hoti. Sopi nāma evaṃ mahānubhāvo khayaṃ gatoti evaṃ pavattā pana kammaṭṭhānabhāve tiṭṭhati. Coresu mūladevo evaṃ mahānubhāvo, meghamālo evaṃ mahānubhāvoti tesaṃ kammaṃ paṭicca aho sūrāti gehassitakathāva tiracchānakathā. Yuddhepi bhāratayuddhādīsu asukena asuko evaṃ mārito, evaṃ viddhoti kāmassādavaseneva kathā tiracchānakathā. Tepi nāma khayaṃ gatāti evaṃ pavattā pana sabbattha kammaṭṭhānameva hoti. Api ca annādīsu evaṃ vaṇṇavantaṃ gandhavantaṃ rasavantaṃ phassasampannaṃ khādimha bhuñjimhāti kāmassādavasena kathetuṃ na vaṭṭati. Sātthakaṃ pana katvā pubbe evaṃ vaṇṇādisampannaṃ annaṃ pānaṃ vatthaṃ sayanaṃ mālaṃ gandhaṃ sīlavantānaṃ adamha, cetiye pūjaṃ karimhāti kathetuṃ vaṭṭati. Ñātikathādīsu pana ‘‘amhākaṃ ñātakā sūrā samatthā’’ti vā ‘‘pubbe mayaṃ evaṃ vicitrehi yānehi vicarimhā’’ti vā assādavasena vattuṃ na vaṭṭati. Sātthakaṃ pana katvā ‘‘tepi no ñātakā khayaṃ gatā’’ti vā ‘‘pubbe mayaṃ evarūpā upāhanā saṅghassa adamhā’’ti vā kathetuṃ vaṭṭati. Gāmakathāpi suniviṭṭhadunniviṭṭhasubhikkhadubbhikkhādivasena vā ‘‘asukagāmavāsino sūrā samatthā’’ti [Pg.86] vā evaṃ assādavasena na vaṭṭati. Sātthakaṃ pana katvā ‘‘saddhā pasannā’’ti vā ‘‘khayavayaṃ gatā’’ti vā vattuṃ vaṭṭati. Nigamanagarajanapadakathādīsupi eseva nayo.

17. «Мирские разговоры» (тираччханакатха) называются так потому, что они не ведут к освобождению (анийяникатта) и стоят преградой (тираччханабхута) на путях к небесам и освобождению. Среди них разговоры о царях, например: «Царь Махасаммата, Мандхата, Дхаммасока обладали таким великим могуществом» и так далее, называются «разговорами о царях» (раджакатха). Тот же принцип применим к разговорам о разбойниках и прочем. Среди них мирские разговоры вроде: «Такой-то царь красив и приятен взору» являются мирскими разговорами. Однако если разговор ведётся так: «Даже он, обладавший столь великим могуществом, пришёл к гибели», то это служит темой для медитации (камматтхана). Разговоры о разбойниках: «Муладева был столь могущественен, Мегхамала был столь могущественен», и восхваление их деяний: «О, как они были храбры!» — такие мирские разговоры являются бесполезными. Разговоры о войнах, например, о войне Бхараты и других: «Такой-то убил такого-то, так-то пронзил его», вести которые побуждает лишь чувственное удовольствие, являются мирскими разговорами. Но если говорить: «Даже они пришли к гибели», то во всех случаях это становится темой для медитации. Более того, не подобает говорить о еде и прочем ради чувственного удовольствия: «Мы вкушали и ели пищу столь прекрасного цвета, запаха, вкуса и приятную на ощупь». Но если сделать разговор полезным и сказать: «В прошлом мы подносили добродетельным людям пищу, питьё, одежду, постели, гирлянды и благовония столь прекрасного вида и совершали подношения у четьи (ступы)», то говорить так подобает. В разговорах о родственниках не подобает говорить ради удовольствия: «Наши родственники храбры и способны» или «В прошлом мы разъезжали на таких прекрасных повозках». Но если сделать разговор полезным и сказать: «Даже те наши родственники пришли к гибели» или «В прошлом мы подносили Сангхе такие сандалии», то говорить так подобает. Разговоры о деревнях — о том, хорошо или плохо они обустроены, обильны ли они пищей или там голод, или «жители такой-то деревни храбры и способны» — вести ради удовольствия не подобает. Но если сделать разговор полезным и сказать: «Они полны веры и преданности» или «Они пришли к гибели», то говорить так подобает. Тот же принцип применим к разговорам о посёлках, городах и странах.

Itthikathāpi vaṇṇasaṇṭhānādīni paṭicca assādavasena na vaṭṭati, saddhā pasannā khayavayaṃ gatāti evameva vaṭṭati. Sūrakathāpi ‘nandimitto nāma yodho sūro ahosī’ti assādavasena na vaṭṭati. Saddho ahosi khayaṃ gatoti evameva vaṭṭati. Visikhākathāpi ‘‘asukā visikhā suniviṭṭhā dunniviṭṭhā sūrā samatthā’’ti assādavasena na vaṭṭati. Saddhā pasannā khayavayaṃ gatāti evameva vaṭṭati.

Разговоры о женщинах, касающиеся их внешности, фигуры и прочего, вести ради чувственного удовольствия не подобает. Однако подобает говорить так: «Она была исполнена веры и преданности, а теперь пришла к угасанию и исчезновению (умерла)». Разговоры о героях, например: «Воин по имени Нандимитта был героем», вести ради удовольствия не подобает. Однако подобает говорить так: «Он был верующим, а теперь пришел к угасанию (умер)». Разговоры об улицах, например: «Такая-то улица хорошо спланирована, плохо спланирована, [жители там] храбрые, способные», вести ради удовольствия не подобает. Однако подобает говорить так: «[Жители этой улицы], будучи исполнены веры и преданности, пришли к угасанию и исчезновению».

Kumbhaṭṭhānakathāti udakaṭṭhānakathā, udakatitthakathātipi vuccati, kumbhadāsikathā vā, sāpi ‘‘pāsādikā naccituṃ gāyituṃ chekā’’ti assādavasena na vaṭṭati; saddhā pasannātiādinā nayeneva vaṭṭati. Pubbapetakathāti atītañātikathā. Tattha vattamānañātikathāsadiso vinicchayo.

«Разговоры у мест для кувшинов с водой» (кумбхаттхана-катха) — это разговоры о местах, где находится вода (колодцах, водоемах), также называемые разговорами о водопоях или разговорами о рабынях, носящих воду. Даже такие разговоры, как: «Она очаровательна, искусна в танцах и пении», вести ради удовольствия не подобает. Но подобает говорить в таком ключе: «Она была верующей и преданной» и так далее. «Разговоры об усопших предках» (пуббапета-катха) — это разговоры об умерших родственниках. Решение относительно них такое же, как и для разговоров о ныне живущих родственниках.

Nānattakathāti purimapacchimakathāhi vimuttā avasesā nānāsabhāvā niratthakakathā. Lokakkhāyikāti ayaṃ loko kena nimmito, asukena nāma nimmito. Kāko seto, aṭṭhīnaṃ setattā; balākā rattā. Lohitassa rattattāti evamādikā lokāyatavitaṇḍasallāpakathā.

«Разговоры о разном» (нанатта-катха) — это бесполезные разговоры на различные темы, отличные от упомянутых ранее и далее. «Разговоры о сотворении мира» (локаккхайика) — это разговоры вроде: «Кем сотворен этот мир? Он сотворен таким-то [Брахмой или Вишну]». Или: «Ворона белая, потому что ее кости белые; цапля красная, потому что ее кровь красная» — и тому подобные софистические споры и беседы, характерные для школы Локаята.

Samuddakkhāyikā nāma kasmā samuddo sāgaro? Sāgaradevena khato, tasmā sāgaro. Khato meti hatthamuddāya sayaṃ niveditattā ‘‘samuddo’’ti evamādikā niratthakā samuddakkhāyanakathā. Bhavoti vuḍḍhi. Abhavoti hāni. Iti bhavo, iti abhavoti yaṃ vā taṃ vā niratthakakāraṇaṃ vatvā pavattitakathā itibhavābhavakathā.

«Разговоры об океане» (самуддаккхайика) — это бесполезные разговоры об океане, например: «Почему океан (самудда) зовется Сагарой? Потому что его выкопал бог Сагара, оттого он и Сагара». Или: «Он выкопан мной» — так заявляют, жестикулируя пальцами, отчего он зовется «самудда». «Бхава» означает процветание (рост), «абхава» — упадок (потерю). Разговоры, ведущиеся путем приведения тех или иных бесполезных причин: «Так происходит процветание, так происходит упадок», называются разговорами о процветании и упадке (итибхавабхава-катха).

18. Viggāhikakathāti viggahakathā, sārambhakathā. Tattha sahitaṃ meti mayhaṃ vacanaṃ sahitaṃ siliṭṭhaṃ atthayuttaṃ kāraṇayuttanti attho. Asahitaṃ teti tuyhaṃ vacanaṃ asahitaṃ asiliṭṭhaṃ. Adhiciṇṇaṃ te viparāvattanti yaṃ tuyhaṃ dīgharattāciṇṇavasena suppaguṇaṃ, taṃ mayhaṃ ekavacaneneva viparāvattaṃ parivattitvā ṭhitaṃ, na kiñci jānāsīti attho.

18. «Разговоры-препирательства» (виггахика-катха) — это споры, полные враждебности и соперничества. В них выражение «мои слова последовательны» (сахитам ме) означает «моя речь связна, гладка, осмысленна и логична». «Твои слова непоследовательны» (asахитам те) означает «твоя речь несвязна и нескладна». «То, что ты долго изучал, опровергнуто» (адхичиннам те випараваттам) означает «то, что ты долгое время усердно изучал и хорошо освоил, опровергнуто и перевернуто вверх дном одним лишь моим словом, и теперь ты ничего не знаешь».

Āropito [Pg.87] te vādoti mayā tava doso āropito. Cara vādappamokkhāyāti dosamocanatthaṃ cara, vicara; tattha tattha gantvā sikkhāti attho. Nibbeṭhehi vā sace pahosīti atha sayaṃ pahosi, idānimeva nibbeṭhehīti.

«Твое утверждение опровергнуто» (аропито те вадо) означает «я указал на ошибку в твоем учении». «Ступай, чтобы освободиться от обвинения» (чара вадаппамоккхая) означает «ступай, броди туда-сюда, чтобы освободиться от этой ошибки; иди к тем или иным учителям и учись». «Или распутай это, если можешь» (ниббетхехи ва саче пахоси) означает «если ты сам способен на это, то распутай (разреши) это прямо сейчас».

19. Dūteyyakathāyaṃ idha gacchāti ito asukaṃ nāma ṭhānaṃ gaccha. Amutrāgacchāti tato asukaṃ nāma ṭhānaṃ āgaccha. Idaṃ harāti ito idaṃ nāma hara. Amutra idaṃ āharāti asukaṭṭhānato idaṃ nāma idha āhara. Saṅkhepato pana idaṃ dūteyyaṃ nāma ṭhapetvā pañca sahadhammike ratanattayassa upakārapaṭisaṃyuttañca gihīsāsanaṃ aññesaṃ na vaṭṭati.

19. В разговорах о выполнении поручений вестника (дутейя-катха): «иди сюда» означает «иди отсюда в такое-то место». «Иди туда» означает «приди оттуда в такое-то место». «Унеси это» означает «унеси эту вещь отсюда». «Принеси это туда» означает «принеси эту вещь оттуда сюда». Вкратце, выполнение обязанностей вестника не подобает бхиккху, за исключением поручений для пяти категорий сотоварищей по Дхамме (сахадхаммика), а также за исключением сообщений мирян, связанных с пользой для Трех Драгоценностей. Для всех остальных это не подобает.

20. Kuhakātiādīsu tividhena kuhanavatthunā lokaṃ kuhayanti, vimhāpayantīti kuhakā. Lābhasakkāratthikā hutvā lapantīti lapakā. Nimittaṃ sīlametesanti nemittikā. Nippeso sīlametesanti nippesikā. Lābhena lābhaṃ nijigīsanti magganti pariyesantīti lābhena lābhaṃ nijigīsitāro. Kuhanā, lapanā, nemittikatā, nippesikatā, lābhena lābhaṃ nijigīsanatāti etāhi samannāgatānaṃ puggalānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Ayamettha saṅkhepo. Vitthārena panetā kuhanādikā visuddhimagge sīlaniddeseyeva pāḷiñca aṭṭhakathañca āharitvā pakāsitāti.

20. В словах «обманщики» (кухака) и так далее: те, кто обманывают и изумляют людей тремя видами обмана, зовутся обманщиками (кухака). Те, кто льстят и заискивают ради получения даров и почестей, зовутся льстецами (лапака). Те, у кого вошло в привычку подавать знаки (намекать), зовутся намекающими (немиттика). Те, у кого вошло в привычку принижать достоинства других (изводить), зовутся вымогателями (ниппесика). Те, кто стремятся получить большую выгоду с помощью малой, зовутся искателями выгоды за счет выгоды (лабхена лабхам ниджигиситаро). Обман (кухана), лесть (лапана), намекание (немиттиката), вымогательство (ниппесиката) и поиск выгоды за счет выгоды (лабхена лабхам ниджигисаната) — все это обозначения для людей, наделенных этими качествами. Таково краткое изложение этого вопроса. Подробно же эти темы, начиная с обмана, разъяснены в «Висуддхимагге», в главе о нравственности (Сила-ниддеса), с приведением как канонических текстов (Пали), так и комментариев (Аттхакатха).

Ettāvatā majjhimasīlaṃ niṭṭhitaṃ hoti.

На этом средний раздел нравственности (мадджхима-сила) завершен.

Mahāsīlavaṇṇanā

Разъяснение великого раздела нравственности (Махасила-ваннана)

21. Ito paraṃ mahāsīlaṃ hoti. Aṅganti hatthapādādīsu yena kenaci evarūpena aṅgena samannāgato dīghāyu yasavā hotītiādinayappavattaṃ aṅgasatthaṃ. Nimittanti nimittasatthaṃ. Paṇḍurājā kira tisso muttāyo muṭṭhiyaṃ katvā nemittikaṃ pucchi – ‘‘kiṃ me hatthe’’ti? So ito cito ca vilokesi, tasmiñca samaye gharagolikāya makkhikā gayhantī muttā, so ‘‘muttā’’ti āha. Puna ‘‘katī’’ti puṭṭho kukkuṭassa tikkhattuṃ ravantassa saddaṃ sutvā ‘‘tisso’’ti āha. Evaṃ taṃ taṃ ādisitvā nimittamanuyuttā viharanti.

21. После этого идет великий раздел нравственности (маха-сила). «Предсказание по частям тела» (анга) — это наука о частях тела (анга-сатtha), в которой говорится: «Человек, наделенный такой-то частью тела (руками, ногами и т. д.), будет долгожителем или обретет славу и свиту». «Предсказание по знамениям» (нимитта) — это наука о знамениях (нимитта-сатtha). Рассказывают, что царь Панду зажал в кулаке три жемчужины и спросил предсказателя: «Что у меня в руке?». Тот посмотрел по сторонам. В это время домашняя ящерица упустила муху, которую ловила (муха вырвалась — «мутта»). Предсказатель сказал: «Жемчуг» (поскольку слово «мутта» означает и «жемчуг», и «выпущенная»). Когда его спросили снова: «Сколько?», он услышал троекратный крик петуха и ответил: «Три». Так они живут, указывая на те или иные знамения и практикуя науку о знамениях.

Uppātanti [Pg.88] asanipātādīnaṃ mahantānaṃ uppatitaṃ, tañhi disvā ‘‘idaṃ bhavissati, evaṃ bhavissatī’’ti ādisanti. Supinanti yo pubbaṇhasamaye supinaṃ passati, evaṃ vipāko hoti; yo idaṃ nāma passati, tassa idaṃ nāma hotītiādinā nayena supinakaṃ anuyuttā viharanti. Lakkhaṇanti iminā lakkhaṇena samannāgato rājā hoti, iminā uparājātiādikaṃ. Mūsikacchinnanti undūrakhāyitaṃ. Tenāpi hi ahate vā vatthe anahate vā vatthe ito paṭṭhāya evaṃ chinne idaṃ nāma hotīti ādisanti. Aggihomanti evarūpena dārunā evaṃ hute idaṃ nāma hotīti aggijuhanaṃ. Dabbihomādīnipi aggihomāneva, evarūpāya dabbiyā īdisehi kaṇādīhi hute idaṃ nāma hotīti evaṃ pavattivasena pana visuṃ vuttāni.

«Предсказание по небесным явлениям» (уппата) — это падение великих знамений, таких как удар молнии и прочее. Увидев это, они предсказывают: «Произойдет то-то, случится так-то». «Предсказание по снам» (супина) — это наука о снах, согласно которой: «Кто видит сон на рассвете, получит такой-то плод; кто видит такой-то сон, с тем случится то-то». Так они живут, практикуя толкование снов. «Предсказание по признакам» (лаккхана) — это наука, показывающая: «Человек, наделенный этим признаком, станет царем; наделенный тем — наследным принцем» и так далее. «Предсказание по погрызам мышей» (мусикачинна) — это толкование одежды, погрызенной крысами. По тому, как погрызена новая или старая одежда, начиная с определенного места, они предсказывают: «Произойдет то-то». «Огненное подношение» (аггихома) — это наука о принесении жертв огню: «Если совершить подношение такими-то дровами таким-то образом, то произойдет то-то». Подношения ложкой (даббихома) и прочие также являются разновидностями огненных подношений, но они упомянуты отдельно из-за различий в способе их совершения: «Если совершить подношение такой-то ложкой с использованием таких-то отрубей и прочего, то произойдет то-то».

Tattha kaṇoti kuṇḍako. Taṇḍulāti sāliādīnañceva tiṇajātīnañca taṇḍulā. Sappīti gosappiādikaṃ. Telanti tilatelādikaṃ. Sāsapādīni pana mukhena gahetvā aggimhi pakkhipanaṃ, vijjaṃ parijappitvā juhanaṃ vā mukhahomaṃ. Dakkhiṇakkhakajaṇṇulohitādīhi juhanaṃ lohitahomaṃ. Aṅgavijjāti pubbe aṅgameva disvā byākaraṇavasena aṅgaṃ vuttaṃ, idha aṅgulaṭṭhiṃ disvā vijjaṃ parijappitvā ayaṃ kulaputto vā no vā, sirīsampanno vā no vātiādibyākaraṇavasena aṅgavijjā vuttā. Vatthuvijjāti gharavatthuārāmavatthādīnaṃ guṇadosasallakkhaṇavijjā. Mattikādivisesaṃ disvāpi hi vijjaṃ parijappitvā heṭṭhā pathaviyaṃ tiṃsaratanamatte, ākāse ca asītiratanamatte padese guṇadosaṃ passanti. Khattavijjāti abbheyyamāsurakkharājasatthādisatthaṃ. Sivavijjāti susāne pavisitvā santikaraṇavijjā, siṅgālarutavijjātipi vadanti. Bhūtavijjāti bhūtavejjamanto. Bhūrivijjāti bhūrighare vasantena uggahetabbamanto. Ahivijjāti sappadaṭṭhatikicchanavijjā ceva sappāvhāyanavijjā ca. Visavijjāti yāya, purāṇavisaṃ vā rakkhanti, navavisaṃ vā karonti visavantameva vā. Vicchikavijjāti vicchikadaṭṭhatikicchanavijjā. Mūsikavijjāyapi [Pg.89] eseva nayo. Sakuṇavijjāti sapakkhakaapakkhakadvipadacatuppadānaṃ rutagatādivasena sakuṇañāṇaṃ. Vāyasavijjāti kākarutañāṇaṃ, taṃ visuññeva satthaṃ, tasmā visuṃ vuttaṃ.

В этих подношениях: «кана» — это рисовые отруби (кундака). «Тандула» — это зерна риса шали и тому подобного, а также семена диких злаков. «Саппи» — это коровье топленое масло (гхи) и прочее. «Тела» — это кунжутное масло и тому подобное. «Подношение ртом» (мукхахома) — это когда берут ртом семена горчицы и прочего и бросают их в огонь, или совершают подношение, нашептывая заклинания. «Подношение кровью» (лохитахома) — это подношение кровью из правой ключицы, правого колена и так далее. «Наука о знаках тела» (анга-видджа): ранее под «ангой» понималось предсказание по осмотру частей тела; здесь же «анга-видджа» — это искусство определять по костям пальцев (или по всему телу), нашептывая заклинания: «Этот человек благородного происхождения или нет, наделен величием или нет» и так далее. «Наука о жилищах» (ваттху-видджа) — это искусство определять достоинства и недостатки участков под дома, сады и так далее. Осмотрев особенности почвы и нашептав заклинание, они видят достоинства и недостатки на глубине тридцати локтей под землей и на высоте восьмидесяти локтей в воздухе. «Наука государственного управления» (кхатта-видджа) — это трактаты по политике, военному искусству и так далее. «Наука умиротворения» (сива-видджа) — это искусство совершать обряды умиротворения на кладбище; некоторые называют это искусством толкования воя шакалов. «Наука об изгнании духов» (бхута-видджа) — это мантры экзорцизма. «Наука о земле» (бхури-видджа) — это мантры, которые изучают, живя в подземном жилище. «Наука о змеях» (ахи-видджа) — это искусство лечения змеиных укусов и призывания змей. «Наука о ядах» (виса-видджа) — это искусство, с помощью которого нейтрализуют старый яд, создают новый яд или вызывают рвоту ядом. «Наука о скорпионах» (виччика-видджа) — это искусство лечения укусов скорпионов. Для «науки о мышах» (мусика-видджа) — то же самое правило (лечение укусов мышей). «Наука о птицах» (сакуна-видджа) — это знание о птицах, основанное на криках и повадках крылатых и бескрылых, двуногих и четвероногих существ. «Наука о воронах» (ваяса-видджа) — это знание криков ворон; это отдельная наука, поэтому она упомянута отдельно.

Pakkajjhānanti paripākagatacintā. Idāni ‘‘ayaṃ ettakaṃ jīvissati, ayaṃ ettaka’’nti evaṃ pavattaṃ ādiṭṭhañāṇanti attho. Saraparittāṇanti sararakkhaṇaṃ, yathā attano upari na āgacchati, evaṃ karaṇavijjā. Migacakkanti idaṃ sabbasaṅgāhikaṃ sabbasakuṇacatuppadānaṃ rutañāṇavasena vuttaṃ.

«Предсказание продолжительности жизни» (паккадджхана) — это размышление о зрелости жизни. Смысл в том, что это знание, указывающее: «Этот человек проживет столько-то, а тот — столько-то». «Защита от стрел» (сарапариттана) — это защита от стрел; искусство действовать так, чтобы стрела не попала в человека. «Круг зверей» (мигачакка) — это всеобъемлющая наука, изложенная на основе знания криков всех птиц и четвероногих животных.

22. Maṇilakkhaṇādīsu evarūpo maṇi pasattho, evarūpo apasattho, sāmino ārogyaissariyādīnaṃ hetu hoti, na hotīti, evaṃ vaṇṇasaṇṭhānādivasena maṇiādīnaṃ lakkhaṇaṃ anuyuttā viharantīti attho. Tattha āvudhanti ṭhapetvā asiādīni avasesaṃ āvudhaṃ. Itthilakkhaṇādīnipi yamhi kule te itthipurisādayo vasanti, tassa vuḍḍhihānivaseneva veditabbāni. Ajalakkhaṇādīsu pana evarūpānaṃ ajādīnaṃ maṃsaṃ khāditabbaṃ, evarūpānaṃ na khāditabbanti ayaṃ viseso veditabbo.

22. В науках о признаках драгоценных камней (мани-лаккхана) и так далее смысл в том, что они живут, практикуя определение признаков драгоценных камней по их цвету, форме и прочему: «Такой-то драгоценный камень превосходен, такой-то — плох; он принесет владельцу здоровье, власть и так далее, или не принесет». Под «оружием» (авудха) понимается любое оружие, кроме мечей и тому подобного. Признаки женщин (иттхи-лаккхана) и прочих следует понимать в связи с процветанием или упадком той семьи, в которой они живут. Однако в отношении признаков коз (аджа-лаккхана) и прочих следует знать такое различие: «Мясо таких-то коз можно есть, мясо таких-то — нельзя».

Api cettha godhāya lakkhaṇe cittakammapiḷandhanādīsupi evarūpāya godhāya sati idaṃ nāma hotīti ayaṃ viseso veditabbo. Idañcettha vatthu – ekasmiṃ kira vihāre cittakamme godhaṃ aggiṃ dhamamānaṃ akaṃsu. Tato paṭṭhāya bhikkhūnaṃ mahāvivādo jāto. Eko āgantukabhikkhu taṃ disvā makkhesi. Tato paṭṭhāya vivādo mandībhūto hoti. Kaṇṇikalakkhaṇaṃ piḷandhanakaṇṇikāyapi gehakaṇṇikāyapi vasena veditabbaṃ. Kacchapalakkhaṇaṃ godhālakkhaṇasadisameva. Migalakkhaṇaṃ sabbasaṅgāhikaṃ sabbacatuppadānaṃ lakkhaṇavasena vuttaṃ.

Кроме того, в отношении признаков ящериц (годха-лаккхана) следует знать такое различие: даже на живописных изображениях, скульптурах или украшениях присутствие такой-то ящерицы предвещает то-то. И вот история по этому поводу: рассказывают, что в одном монастыре на живописном изображении нарисовали ящерицу, раздувающую огонь. С тех пор среди бхиккху начался великий раздор. Один пришлый бхиккху, увидев это, стер изображение. С тех пор раздор утих. Признаки серег (карника-лаккхана) следует понимать как в отношении ушных украшений, так и в отношении замкового камня крыши дома. Признаки черепах (каччхапа-лаккхана) подобны признакам ящериц. Признаки зверей (мига-лаккхана) — это всеобъемлющая наука, изложенная на основе признаков всех четвероногих животных.

23. Raññaṃ niyyānaṃ bhavissatīti asukadivase asukanakkhattena asukassa nāma rañño niggamanaṃ bhavissatīti evaṃ rājūnaṃ pavāsagamanaṃ byākaroti. Esa nayo sabbattha. Kevalaṃ panettha aniyyānanti vippavutthānaṃ puna āgamanaṃ. Abbhantarānaṃ raññaṃ upayānaṃ bhavissati, bāhirānaṃ raññaṃ apayānanti antonagare amhākaṃ rājā paṭiviruddhaṃ bahirājānaṃ upasaṅkamissati, tato tassa paṭikkamanaṃ bhavissatīti evaṃ raññaṃ upayānāpayānaṃ [Pg.90] byākaroti. Dutiyapadepi eseva nayo. Jayaparājayā pākaṭāyeva.

23. «Будет выступление царей» (раньням нийянам бхависсати) означает, что предсказывают военный поход царей или их отъезд на чужбину: «В такой-то день под такой-то звездой такой-то царь выступит в поход». Этот метод применим везде. Однако здесь «возвращение» (анийяна) означает возвращение уехавших царей назад. «Будет приближение внутренних царей и отступление внешних царей» означает: «Наш царь, находящийся внутри города, выступит против враждебного внешнего царя, и от этого тот отступит». Так предсказывают приближение и отступление царей. Во второй фразе метод тот же. Победа и поражение очевидны.

24. Candaggāhādayo asukadivase rāhu candaṃ gahessatīti byākaraṇavaseneva veditabbā. Api ca nakkhattassa aṅgārakādigāhasamāyogopi nakkhattagāhoyeva. Ukkāpātoti ākāsato ukkānaṃ patanaṃ. Disāḍāhoti disākālusiyaṃ aggisikhadhūmasikhādīhi ākulabhāvo viya. Devadudrabhīti sukkhavalāhakagajjanaṃ. Uggamananti udayanaṃ. Okkamananti atthaṅgamanaṃ. Saṃkilesanti avisuddhatā. Vodānanti visuddhatā. Evaṃ vipākoti lokassa evaṃ vividhasukhadukkhāvaho.

24. Затмение луны (чандаггаха) и прочее следует понимать как предсказания: «В такой-то день Раху схватит луну». Кроме того, соединение созвездия с Марсом и другими планетами также называется затмением созвездия (наккхаттагаха). «Падение метеоров» (уккапата) — это падение огненных факелов с неба. «Пожар сторон света» (дисадаха) — это помутнение сторон света, подобно смятению от языков пламени и клубов дыма. «Гром богов» (девадундубхи) — это гром среди ясного неба (из сухих облаков). «Восхождение» (уггамана) — это восход. «Захождение» (оккамана) — это закат. «Помутнение» (санкилеса) — это нечистота. «Очищение» (водана) — это чистота. «С такими-то последствиями» (эвам-випако) означает приносящий миру различные виды счастья и страданий.

25. Suvuṭṭhikāti devassa sammādhārānuppavecchanaṃ. Dubbuṭṭhikāti avaggāho, vassavibandhoti vuttaṃ hoti. Muddāti hatthamuddā. Gaṇanā vuccati acchiddakagaṇanā. Saṅkhānanti saṅkalanasaṭuppādanādivasena piṇḍagaṇanā. Yassa sā paguṇā hoti, so rukkhampi disvā ettakāni ettha paṇṇānīti jānāti. Kāveyyanti ‘‘cattārome, bhikkhave, kavī. Katame cattāro? Cintākavi, sutakavi, atthakavi, paṭibhānakavī’’ti (a. ni. 4.231). Imesaṃ catunnaṃ kavīnaṃ attano cintāvasena vā; ‘‘vessantaro nāma rājā ahosī’’tiādīni sutvā sutavasena vā; imassa ayaṃ attho, evaṃ taṃ yojessāmīti evaṃ atthavasena vā; kiñcideva disvā tappaṭibhāgaṃ kattabbaṃ karissāmīti evaṃ ṭhānuppattikapaṭibhānavasena vā; jīvikatthāya kabyakaraṇaṃ. Lokāyataṃ vuttameva.

25. «Обилие дождей» (сувуттхика) — это когда дождь должным образом непрерывно изливает потоки воды. «Засуха» (дуббуттхика) — это отсутствие дождя, задержка дождей. «Счет на пальцах» (мудда) — это загибание пальцев для счета. «Вычисление» (ганана) — это непрерывный счет. «Сложение» (санкхана) — это суммарный подсчет путем сложения, вычитания и так далее. Тот, кто хорошо им владеет, даже просто взглянув на дерево, знает: «На этом пределе столько-то листьев». «Поэзия» (кавейя) — это сочинение стихов ради заработка. В Ангуттара-никае (4.231) сказано: «Есть четыре вида поэтов, о бхиккху. Какие четыре? Поэт-мыслитель (чинта-кави), поэт-слушатель (сута-кави), поэт-смысловик (аттха-кави) и поэт-экспромтщик (патибхана-кави)». Сочинение стихов ради заработка этими четырьмя видами поэтов происходит либо силой собственного размышления, либо услышав историю вроде «был царь по имени Вессантара» и так далее (в силу услышанного), либо размышляя о значении слов: «У этого слова такое значение, я свяжу его так-то» (в силу значения), либо мгновенно сочиняя экспромт при виде какого-либо предмета (в силу мгновенного озарения). О «Локаяте» уже было сказано.

26. Āvāhanaṃ nāma imassa dārakassa asukakulato asukanakkhattena dārikaṃ ānethāti āvāhakaraṇaṃ. Vivāhananti imaṃ dārikaṃ asukassa nāma dārakassa asukanakkhattena detha, evamassā vuḍḍhi bhavissatīti vivāhakaraṇaṃ. Saṃvaraṇanti saṃvaraṇaṃ nāma ‘ajja nakkhattaṃ sundaraṃ, ajjeva samaggā hotha, iti vo viyogo na bhavissatī’ti evaṃ samaggakaraṇaṃ. Vivaraṇaṃ nāma ‘sace viyujjitukāmattha, ajjeva viyujjatha[Pg.91], iti vo puna saṃyogo na bhavissatī’ti evaṃ visaṃyogakaraṇaṃ. Saṅkiraṇanti ‘uṭṭhānaṃ vā iṇaṃ vā dinnaṃ dhanaṃ ajja saṅkaḍḍhatha, ajja saṅkaḍḍhitañhi taṃ thāvaraṃ hotī’ti evaṃ dhanapiṇḍāpanaṃ. Vikiraṇanti ‘sace payogauddhārādivasena dhanaṃ payojitukāmattha, ajja payojitaṃ diguṇacatugguṇaṃ hotī’ti evaṃ dhanapayojāpanaṃ. Subhagakaraṇanti piyamanāpakaraṇaṃ vā sassirīkakaraṇaṃ vā. Dubbhagakaraṇanti tabbiparītaṃ. Viruddhagabbhakaraṇanti viruddhassa vilīnassa aṭṭhitassa matassa gabbhassa karaṇaṃ. Puna avināsāya bhesajjadānanti attho. Gabbho hi vātena, pāṇakehi, kammunā cāti tīhi kāraṇehi vinassati. Tattha vātena vinassante nibbāpanīyaṃ sītalaṃ bhesajjaṃ deti, pāṇakehi vinassante pāṇakānaṃ paṭikammaṃ karoti, kammunā vinassante pana buddhāpi paṭibāhituṃ na sakkonti.

26. Приведение невесты (авахана) — это устройство свадьбы, когда говорят: «Приведите для этого юноши девушку из такой-то семьи под таким-то созвездием». Выдача невесты (вивахана) — это устройство свадьбы, когда говорят: «Отдайте эту девушку такому-то юноше под таким-то созвездием, тогда у неё будет благополучие». Примирение (самварана) — это сплочение, когда говорят: «Сегодня созвездие благоприятно, примиритесь именно сегодня, и тогда у вас не будет разлуки». Разделение (виварана) — это разъединение, когда говорят: «Если вы хотите разойтись, расходитесь именно сегодня, и тогда вы больше не сойдётесь вновь». Собирание (санкирана) — это накопление богатства, когда говорят: «Соберите сегодня доход или отданные взаймы деньги, ибо собранное сегодня будет прочным». Пускание в оборот (викирана) — это предоставление денег взаймы, когда говорят: «Если вы хотите пустить деньги в оборот ради прибыли или ссуды, то пущенное в оборот сегодня принесёт двойную или четверную прибыль». Придание привлекательности (субхагакарана) — это то, что делает человека любимым и приятным, или придание ему величественности. Лишение привлекательности (дуббхагакарана) — противоположное этому. Сохранение плода (вируддхагаббхакарана) — это удержание плода, который находится под угрозой выкидыша, растворения, нестабилен или мёртв; смысл в том, чтобы дать лекарство для предотвращения его гибели в будущем. Ведь плод погибает по трём причинам: из-за ветра, из-за паразитов или из-за каммы. Если он погибает из-за ветра, дают успокаивающее прохладное лекарство; если из-за паразитов — проводят лечение против паразитов; если же он погибает из-за каммы, то даже Будды не могут этому помешать.

Jivhānibandhananti mantena jivhāya bandhakaraṇaṃ. Hanusaṃhanananti mukhabandhamantena yathā hanukaṃ cāletuṃ na sakkonti, evaṃ bandhakaraṇaṃ. Hatthābhijappananti hatthānaṃ parivattanatthaṃ mantajappanaṃ. Tasmiṃ kira mante sattapadantare ṭhatvā jappite itaro hatthe parivattetvā khipati. Kaṇṇajappananti kaṇṇehi saddaṃ assavanatthāya vijjāya jappanaṃ. Taṃ kira jappitvā vinicchayaṭṭhāne yaṃ icchati, taṃ bhaṇati, paccatthiko taṃ na suṇāti, tato paṭivacanaṃ sampādetuṃ na sakkoti. Ādāsapañhanti ādāse devataṃ otāretvā pañhapucchanaṃ. Kumārikapañhanti kumārikāya sarīre devataṃ otāretvā pañhapucchanaṃ. Devapañhanti dāsiyā sarīre devataṃ otāretvā pañhapucchanaṃ. Ādiccupaṭṭhānanti jīvikatthāya ādiccapāricariyā. Mahatupaṭṭhānanti tatheva mahābrahmapāricariyā. Abbhujjalananti mantena mukhato aggijālānīharaṇaṃ. Sirivhāyananti ‘‘ehi siri, mayhaṃ sire patiṭṭhāhī’’ti evaṃ sirena siriyā avhāyanaṃ.

Связывание языка (дживханибандхана) — это сковывание языка заклинанием. Сковывание челюсти (ханусамханана) — это сковывание заклинанием, закрывающим рот, так что человек не может пошевелить челюстью. Заговаривание рук (хаттхабхиджаппана) — это наговаривание заклинания, чтобы заставить руки повернуться в другую сторону. Говорят, если прочитать это заклинание, стоя в пределах семи шагов от врага, тот выронит оружие из рук. Наговаривание на уши (каннаджаппана) — это наговаривание заклинания, чтобы лишить слуха. Говорят, наговорив его, человек говорит в суде всё, что хочет, а его противник этого не слышит и поэтому не может возразить. Вопрошание зеркала (адасапаньха) — это призывание божества в зеркало для получения ответов на вопросы. Вопрошание девушки (кумарикапаньха) — это призывание божества в тело девушки для получения ответов. Вопрошание божества (девапаньха) — это призывание божества в тело служанки для получения ответов. Служение солнцу (адиччупаттхана) — это поклонение солнцу ради средств к существованию. Служение великому (махатупаттхана) — это точно такое же поклонение Великому Брахме ради средств к существованию. Изрыгание пламени (аббхуджджалана) — это вызывание пламени изо рта с помощью заклинания. Призывание Сири (сиривхаяна) — это призывание Сири на свою голову со словами: «Приди, Сири, пребудь на моей голове!».

27. Santikammanti devaṭṭhānaṃ gantvā sace me idaṃ nāma samijjhissati, tumhākaṃ iminā ca iminā ca upahāraṃ karissāmīti samiddhikāle kattabbaṃ santipaṭissavakammaṃ. Tasmiṃ pana samiddhe tassa karaṇaṃ paṇidhikammaṃ nāma. Bhūrikammanti bhūrighare vasitvā gahitamantassa payogakaraṇaṃ. Vassakammaṃ vossakammanti ettha vassoti puriso, vossoti paṇḍako. Iti vossassa [Pg.92] vassakaraṇaṃ vassakammaṃ, vassassa vossakaraṇaṃ vossakammaṃ. Taṃ pana karonto acchandikabhāvamattaṃ pāpeti, na liṅgaṃ antaradhāpetuṃ sakkoti. Vatthukammanti akatavatthusmiṃ gehapatiṭṭhāpanaṃ. Vatthuparikammanti ‘‘idañcidañcāharathā’’ti vatvā vatthubalikammakaraṇaṃ. Ācamananti udakena mukhasuddhikaraṇaṃ. Nhāpananti aññesaṃ nhāpanaṃ. Juhananti tesaṃ atthāya aggijuhanaṃ. Vamananti yogaṃ datvā vamanakaraṇaṃ. Virecanepi eseva nayo. Uddhaṃvirecananti uddhaṃ dosānaṃ nīharaṇaṃ. Adhovirecananti adho dosānaṃ nīharaṇaṃ. Sīsavirecananti sirovirecanaṃ. Kaṇṇatelanti kaṇṇānaṃ bandhanatthaṃ vā vaṇaharaṇatthaṃ vā bhesajjatelapacanaṃ. Nettatappananti akkhitappanatelaṃ. Natthukammanti telena yojetvā natthukaraṇaṃ. Añjananti dve vā tīṇi vā paṭalāni nīharaṇasamatthaṃ khārañjanaṃ. Paccañjananti nibbāpanīyaṃ sītalabhesajjañjanaṃ. Sālākiyanti salākavejjakammaṃ. Sallakattiyanti sallakattavejjakammaṃ. Dārakatikicchā vuccati komārabhaccavejjakammaṃ. Mūlabhesajjānaṃ anuppādananti iminā kāyatikicchanaṃ dasseti. Osadhīnaṃ paṭimokkhoti khārādīni datvā tadanurūpe vaṇe gate tesaṃ apanayanaṃ.

27. Умилостивление божеств (сантикамма) — это принесение обета в святилище: «Если моё такое-то желание исполнится, я принесу вам такие-то и такие-то дары», совершаемое после исполнения желания. Исполнение обета (панидхикамма) — это принесение обещанных даров после исполнения желания. Земляная магия (бхурикамма) — это практика заклинаний, выученных во время пребывания в подземном жилище. Что касается понятий «сделать мужчиной» (вассакамма) и «сделать евнухом» (воссакамма): здесь «васса» — это мужчина, а «восса» — евнух. Таким образом, превращение евнуха в мужчину — это вассакамма, а превращение мужчины в евнуха — воссакамма. Тот, кто делает это, может лишь лишить мужчину полового влечения, но не может заставить исчезнуть его половые органы. Строительная магия (ваттхукамма) — это возведение дома на неподготовленном участке земли. Подготовка участка (ваттхупарикамма) — это принесение подношений духам земли со словами: «Принесите то-то и то-то». Очищение рта (ачамана) — это омовение рта водой с наговором заклинания. Омывание (нхапана) — это купание других людей. Огненное жертвоприношение (джухана) — это совершение подношений огню ради блага других. Вызывание рвоты (вамана) — это применение рвотного средства. То же самое касается слабительных средств (виречана). Очищение вверх (уддхамвиречана) — это выведение излишков дош через верх. Очищение вниз (адховиречана) — это выведение дош через низ. Очищение головы (сисавиречана) — это очищение головы. Ушное масло (каннатела) — это приготовление лекарственного масла для закапывания в уши с целью их сращивания или заживления ран. Глазные примочки (неттатаппана) — это применение охлаждающего масла для глаз. Введение лекарств через нос (наттхукамма) — это закапывание масла в нос. Притирание глаз (анджана) — это применение едкой глазной мази, способной удалить две или три глазные плевы. Охлаждающая мазь (паччанджана) — это применение успокаивающей прохладной глазной мази. Глазная хирургия (салакия) — это лечение глаз с помощью иглы. Общая хирургия (саллакаттия) — это извлечение стрел и заноз. Лечение детских болезней (даракатикиччха) называется педиатрией (комарабхачча). Выражение «назначение корневых лекарств» (мулабхесаджанам ануппаданам) указывает на терапевтическое лечение тела. Удаление лекарств (осадхинам патимоккхо) — это нанесение едких веществ и последующее их удаление после того, как рана заживет должным образом.

Ettāvatā mahāsīlaṃ niṭṭhitaṃ hoti.

На этом завершается раздел о великой нравственности (маха-сила).

Pubbantakappikasassatavādavaṇṇanā

Разъяснение воззрений вечности, основанных на размышлениях о прошлом (пуббантакаппика-сассатавада).

28. Evaṃ brahmadattena vuttavaṇṇassa anusandhivasena tividhaṃ sīlaṃ vitthāretvā idāni bhikkhusaṅghena vuttavaṇṇassa anusandhivasena – ‘‘atthi, bhikkhave, aññeva dhammā gambhīrā duddasā’’tiādinā nayena suññatāpakāsanaṃ ārabhi. Tattha dhammāti guṇe, desanāyaṃ, pariyattiyaṃ, nissatteti evamādīsu dhammasaddo vattati.

28. Так, подробно изложив три вида нравственности (сила) в связи с похвалой, высказанной юношей Брахмадаттой, теперь [Благословенный] начал разъяснение пустоты (суньята) в связи с похвалой, высказанной общиной бхиккху, следующим образом: «Есть, бхиккху, и другие вещи (дхаммы), глубокие, трудные для видения...» и так далее. Здесь слово «дхамма» употребляется в значении качества (добродетели), учения (десана), священного текста (париятти), бездушности (отсутствия существа, ниссатта) и в других подобных значениях.

‘‘Na hi dhammo adhammo ca, ubho samavipākino;

Adhammo nirayaṃ neti, dhammo pāpeti suggati’’nti. (theragā. 304);

«Ведь дхамма и адхамма не приносят одинаковых плодов: адхамма ведет в преисподнюю, а дхамма приводит к благому уделу».

Ādīsu hi guṇe dhammasaddo. ‘‘Dhammaṃ, vo bhikkhave, desessāmi ādikalyāṇa’’ntiādīsu (ma. ni. 3.420) desanāyaṃ. ‘‘Idha bhikkhu dhammaṃ pariyāpuṇāti suttaṃ[Pg.93], geyya’’ntiādīsu (a. ni. 5.73) pariyattiyaṃ. ‘‘Tasmiṃ kho pana samaye dhammā honti, khandhā hontī’’tiādīsu (dha. sa. 121) nissatte. Idha pana guṇe vattati. Tasmā atthi, bhikkhave, aññeva tathāgatassa guṇāti evamettha attho daṭṭhabbo.

В таких стихах слово «дхамма» означает качество (добродетель). В таких изречениях, как: «Я преподам вам, бхиккху, Дхамму, прекрасную в начале...», оно означает учение (десана). В таких изречениях, как: «Здесь бхиккху изучает Дхамму: сутты, геи...», оно означает священный текст (париятти). В таких изречениях, как: «В то время существуют дхаммы, существуют кхандхи...», оно означает отсутствие существа (ниссатта). Здесь же оно употребляется в значении качества (добродетели). Поэтому смысл данного места следует понимать так: «Есть, бхиккху, и другие качества Татхагаты».

Gambhīrāti mahāsamuddo viya makasatuṇḍasūciyā aññatra tathāgatā aññesaṃ ñāṇena alabbhaneyyapatiṭṭhā, gambhīrattāyeva duddasā. Duddasattāyeva duranubodhā. Nibbutasabbapariḷāhattā santā, santārammaṇesu pavattanatopi santā. Atittikaraṇaṭṭhena paṇītā, sādurasabhojanaṃ viya. Uttamañāṇavisayattā na takkena avacaritabbāti atakkāvacarā. Nipuṇāti saṇhasukhumasabhāvattā. Bālānaṃ avisayattā, paṇḍitehiyeva veditabbāti paṇḍitavedanīyā.

«Глубокие» (гамбхира) — подобно тому как в великом океане невозможно нащупать дно кончиком комариного хоботка, так и в этих дхаммах никто, кроме Татхагаты, не может обрести опору своим знанием. Из-за этой самой глубины они «трудны для видения» (дуддаса). Из-за трудности видения они «трудны для постижения» (дуранубодха). Они «мирные» (санта), поскольку в них утихли все страсти, а также потому, что они пребывают в мирных объектах. Они «возвышенные» (панита) в значении того, что они не вызывают пресыщения, подобно пище с превосходным вкусом. Поскольку они являются сферой высшего знания, они недостижимы для рассудка (атаккавачара), то есть к ним нельзя прийти путем размышления. Они «тонкие» (нипуна) из-за своей нежной и утонченной природы. Поскольку они лежат вне сферы глупцов, они «постигаемые лишь мудрыми» (пандитаведания).

Ye tathāgato sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedetīti ye dhamme tathāgato anaññaneyyo hutvā sayameva abhivisiṭṭhena ñāṇena paccakkhaṃ katvā pavedeti, dīpeti, katheti, pakāsetīti attho. Yehīti yehi guṇadhammehi. Yathābhuccanti yathābhūtaṃ. Vaṇṇaṃ sammā vadamānā vadeyyunti tathāgatassa vaṇṇaṃ vattukāmā sammā vadeyyuṃ, ahāpetvā vattuṃ sakkuṇeyyunti attho. Katame ca pana te dhammā bhagavatā evaṃ thomitāti? Sabbaññutaññāṇaṃ. Yadi evaṃ, kasmā bahuvacananiddeso katoti? Puthucittasamāyogato ceva, puthuārammaṇato ca. Tañhi catūsu ñāṇasampayuttamahākiriyacittesu labbhati, na cassa koci dhammo ārammaṇaṃ nāma na hoti. Yathāha – ‘‘atītaṃ sabbaṃ jānātīti sabbaññutaññāṇaṃ, tattha āvaraṇaṃ natthīti anāvaraṇañāṇa’’ntiādi (paṭi. ma. 1.120). Iti puthucittasamāyogato punappunaṃ uppattivasena puthuārammaṇato ca bahuvacananiddeso katoti.

«Которые Татхагата сам, познав высшим знанием и воочию узрев, провозглашает» — смысл в том, что эти дхаммы Татхагата, не будучи ведомым кем-то другим, сам благодаря превосходному знанию непосредственно узрел и провозглашает, разъясняет, излагает, являет. «Которыми» (йехи) — то есть какими качествами-дхаммами. «Поистине» (яхабхуччам) — то есть как оно есть на самом деле. «Говорящие правильно, восхваляли бы» (ваннам самма вадамана вадейюм) — смысл в том, что желающие высказать хвалу Татхагате высказывали бы её правильно, будучи способными говорить без умаления его качеств. «Какие же это дхаммы, так восхваляемые Благословенным?» — Всеведущее знание (саббаньюта-ньяна). «Если так, то почему Благословенный употребил множественное число?» — Из-за связи со множеством умов и из-за множества объектов. Ведь оно обретается в четырех великих функциональных умах, сопряженных со знанием, и для него нет ни одной дхаммы, которая не была бы объектом. Как сказано: «Знает всё прошлое — это всеведущее знание, в нём нет препятствий — это непрепятствуемое знание» и т.д. Таким образом, множественное число употреблено из-за связи со множеством умов, из-за повторного возникновения и из-за множества объектов.

‘‘Aññevā’’ti idaṃ panettha vavatthāpanavacanaṃ, ‘‘aññeva, na pāṇātipātā veramaṇiādayo. Gambhīrāva na uttānā’’ti evaṃ sabbapadehi yojetabbaṃ. Sāvakapāramīñāṇañhi gambhīraṃ, paccekabodhiñāṇaṃ pana tato gambhīrataranti tattha vavatthānaṃ natthi, sabbaññutaññāṇañca tatopi gambhīrataranti tatthāpi vavatthānaṃ natthi, ito panaññaṃ gambhīrataraṃ natthi; tasmā gambhīrā vāti vavatthānaṃ labbhati. Tathā duddasāva duranubodhā vāti sabbaṃ veditabbaṃ.

Слово «именно другие» (анньева) служит здесь для разграничения. Его следует сочетать со всеми словами так: «именно другие, а не воздержание от убийства живых существ и т.д.; именно глубокие, а не поверхностные». Ведь знание совершенства ученика (савака-парами-ньяна) глубоко, но знание Паччекабудды (паччекабодхи-ньяна) еще глубже него, поэтому там нет окончательного разграничения. Всеведущее же знание (саббаньюта-ньяна) еще глубже, чем знание Паччекабудды, поэтому и там нет разграничения. Но нет иного знания, которое было бы глубже этого [всеведущего знания]. Поэтому к нему применимо разграничение: «именно глубокие». Точно так же следует понимать и в отношении «именно трудные для видения», «именно трудные для постижения» и так далее.

Katame [Pg.94] ca te bhikkhaveti ayaṃ pana tesaṃ dhammānaṃ kathetukamyatā pucchā. Santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇātiādi pucchāvissajjanaṃ. Kasmā panetaṃ evaṃ āraddhanti ce? Buddhānañhi cattāri ṭhānāni patvā gajjitaṃ mahantaṃ hoti, ñāṇaṃ anupavisati, buddhañāṇassa mahantabhāvo paññāyati, desanā gambhīrā hoti, tilakkhaṇāhatā, suññatāpaṭisaṃyuttā. Katamāni cattāri? Vinayapaññattiṃ, bhūmantaraṃ, paccayākāraṃ, samayantaranti. Tasmā – ‘‘idaṃ lahukaṃ, idaṃ garukaṃ, idaṃ satekicchaṃ, idaṃ atekicchaṃ, ayaṃ āpatti, ayaṃ anāpatti, ayaṃ chejjagāminī, ayaṃ vuṭṭhānagāminī, ayaṃ desanāgāminī, ayaṃ lokavajjā, ayaṃ paṇṇattivajjā, imasmiṃ vatthusmiṃ idaṃ paññapetabba’’nti yaṃ evaṃ otiṇṇe vatthusmiṃ sikkhāpadapaññāpanaṃ nāma, tattha aññesaṃ thāmo vā balaṃ vā natthi; avisayo esa aññesaṃ, tathāgatasseva visayo. Iti vinayapaññattiṃ patvā buddhānaṃ gajjitaṃ mahantaṃ hoti, ñāṇaṃ anupavisati…pe… suññatāpaṭisaṃyuttāti.

«Какие же это, бхиккху...» — это вопрос, вызванный желанием изложить эти дхаммы. «Есть, бхиккху, некоторые отшельники и брахманы...» — это ответ на вопрос. «Почему же это было начато таким образом?» — Дело в том, что когда Будды касаются четырех тем, их громогласный львиный рык становится великим, их знание проникает глубоко, величие буддийского знания становится очевидным, а проповедь становится глубокой, отмеченной тремя характеристиками и связанной с пустотой. Какие четыре темы? Установление Винаи (виная-паньятти), различие сфер существования (бхумантара), закон взаимозависимого возникновения (паччаякара) и различные философские воззрения (самаянтара). Поэтому, когда возникает повод, установление правил обучения, такое как: «Это легкий проступок, это тяжелый проступок, это исправимый проступок, это неисправимый проступок; это падение, это не-падение; это ведет к исключению из общины, это ведет к реабилитации, это требует признания; это порицаемо миром, это порицаемо лишь правилом; по этому поводу следует установить такое-то правило» — в этом у других нет ни силы, ни мощи. Это вне сферы других, это сфера исключительно Татхагаты. Так, при установлении Винаи громогласный рык Будд становится великим, их знание проникает... и т.д. ...связано с пустотой.

Tathā ime cattāro satipaṭṭhānā nāma…pe… ariyo aṭṭhaṅgiko maggo nāma, pañca khandhā nāma, dvādasa āyatanāni nāma, aṭṭhārasa dhātuyo nāma, cattāri ariyasaccāni nāma, bāvīsatindriyāni nāma, nava hetū nāma, cattāro āhārā nāma, satta phassā nāma, satta vedanā nāma, satta saññā nāma, satta cetanā nāma, satta cittāni nāma. Etesu ettakā kāmāvacarā dhammā nāma, ettakā rūpāvacaraarūpāvacarapariyāpannā dhammā nāma, ettakā lokiyā dhammā nāma, ettakā lokuttarā dhammā nāmāti catuvīsatisamantapaṭṭhānaṃ anantanayaṃ abhidhammapiṭakaṃ vibhajitvā kathetuṃ aññesaṃ thāmo vā balaṃ vā natthi, avisayo esa aññesaṃ, tathāgatasseva visayo. Iti bhūmantaraparicchedaṃ patvā buddhānaṃ gajjitaṃ mahantaṃ hoti, ñāṇaṃ anupavisati…pe… suññatāpaṭisaṃyuttāti.

Точно так же: «Это четыре основы осознанности... и т.д. ...благородный восьмеричный путь, пять совокупностей, двенадцать сфер, восемнадцать элементов, четыре благородные истины, двадцать два контролирующих органа, девять причин, четыре вида питания, семь видов контакта, семь видов чувств, семь видов восприятия, семь видов волевых намерений, семь видов ума. Среди них столько-то являются дхаммами сферы чувственного, столько-то — дхаммами сфер тонкоматериального и нематериального и обусловленного, столько-то — мирскими дхаммами, столько-то — сверхмирскими дхаммами» — чтобы классифицировать и изложить таким образом Абхидхамма-питаку с её бесконечными методами и двадцатью четырьмя разделами Паттханы, у других нет ни силы, ни мощи. Это вне сферы других, это сфера исключительно Татхагаты. Так, при различении сфер существования громогласный рык Будд становится великим, их знание проникает... и т.д. ...связано с пустотой.

Tathā ayaṃ avijjā saṅkhārānaṃ navahākārehi paccayo hoti, uppādo hutvā paccayo hoti, pavattaṃ hutvā, nimittaṃ, āyūhanaṃ, saṃyogo, palibodho, samudayo, hetu, paccayo hutvā paccayo hoti, tathā saṅkhārādayo viññāṇādīnaṃ. Yathāha – ‘‘kathaṃ paccayapariggahe paññā dhammaṭṭhitiñāṇaṃ? Avijjā saṅkhārānaṃ uppādaṭṭhiti ca pavattaṭṭhiti ca, nimittaṭṭhiti [Pg.95] ca, āyūhanaṭṭhiti ca, saṃyogaṭṭhiti ca, palibodhaṭṭhiti ca, samudayaṭṭhiti ca, hetuṭṭhiti ca, paccayaṭṭhiti ca, imehi navahākārehi avijjā paccayo, saṅkhārā paccayasamuppannā, ubhopete dhammā paccayasamuppannāti paccayapariggahe paññā dhammaṭṭhitiñāṇaṃ. Atītampi addhānaṃ, anāgatampi addhānaṃ avijjā saṅkhārānaṃ uppādaṭṭhiti ca…pe… jāti jarāmaraṇassa uppādaṭṭhiti ca…pe… paccayaṭṭhiti ca, imehi navahākārehi jāti paccayo, jarāmaraṇaṃ paccayasamuppannaṃ, ubhopete dhammā paccayasamuppannāti paccayapariggahe paññā dhammaṭṭhitiñāṇa’’nti (paṭi. ma. 1.45). Evamimaṃ tassa tassa dhammassa tathā tathā paccayabhāvena pavattaṃ tivaṭṭaṃ tiyaddhaṃ tisandhiṃ catusaṅkhepaṃ vīsatākāraṃ paṭiccasamuppādaṃ vibhajitvā kathetuṃ aññesaṃ thāmo vā balaṃ vā natthi, avisayo esa aññesaṃ, tathāgatasseva visayo, iti paccayākāraṃ patvā buddhānaṃ gajjitaṃ mahantaṃ hoti, ñāṇaṃ anupavisati…pe… suññatāpaṭisaṃyuttāti.

Подобно этому, данное неведение (avijjā) является условием для волевых формирований (saṅkhāra) девятью способами: оно является условием, будучи возникновением, будучи продолжением, знаком, накоплением, связыванием, препятствием, совместным возникновением, корнем и поддерживающим условием; точно так же волевые формирования и прочее являются условиями для сознания и прочего. Как сказано: «Каким образом мудрость в постижении условий является знанием устойчивости дхаммы (dhammaṭṭhitiñāṇa)? Неведение является для волевых формирований устойчивостью возникновения, устойчивостью продолжения, устойчивостью знака, устойчивостью накопления, устойчивостью связывания, устойчивостью препятствия, устойчивостью совместного возникновения, устойчивостью корня и устойчивостью условия. Посредством этих девяти способов неведение является условием, волевые формирования — обусловленным, и обе эти дхаммы обусловлены — такая мудрость в постижении условий есть знание устойчивости дхаммы. И в прошлом периоде времени, и в будущем периоде времени неведение является для волевых формирований устойчивостью возникновения… и т. д. …рождение является для старости и смерти устойчивостью возникновения… и т. д. …устойчивостью условия. Посредством этих девяти способов рождение является условием, старость и смерть — обусловленным, и обе эти дхаммы обусловлены — такая мудрость в постижении условий есть знание устойчивости дхаммы» (Патхисамбхидамагга 1.45). Таким образом, для того чтобы подробно разобрать и изложить это взаимозависимое возникновение (paṭiccasamuppāda), разворачивающееся как обусловленность тех или иных дхамм тем или иным образом, имеющее три круга (tivaṭṭa), три периода времени (tiyaddha), три соединения (tisandhi), четыре группы (catusaṅkhepa) и двадцать аспектов (vīsatākāra), у других нет ни способности, ни силы; это вне их сферы, это сфера только Татхагаты. Так, достигнув этого понимания условий, провозглашение Будд становится великим, знание проникает… и т. д. …связано с пустотой.

Tathā cattāro janā sassatavādā nāma, cattāro ekaccasassatavādā, cattāro antānantikā, cattāro amarāvikkhepikā, dve adhiccasamuppannikā, soḷasa saññīvādā, aṭṭha asaññīvādā, aṭṭha nevasaññīnāsaññīvādā, satta ucchedavādā, pañca diṭṭhadhammanibbānavādā nāma. Te idaṃ nissāya idaṃ gaṇhantīti dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni bhinditvā nijjaṭaṃ niggumbaṃ katvā kathetuṃ aññesaṃ thāmo vā balaṃ vā natthi, avisayo esa aññesaṃ, tathāgatasseva visayo. Iti samayantaraṃ patvā buddhānaṃ gajjitaṃ mahantaṃ hoti, ñāṇaṃ anupavisati, buddhañāṇassa mahantatā paññāyati, desanā gambhīrā hoti, tilakkhaṇāhatā, suññatāpaṭisaṃyuttāti.

Подобно этому, существуют четыре группы людей, именуемых сторонниками вечности (sassatavāda), четыре — сторонниками частичной вечности (ekaccasassatavāda), четыре — сторонниками конечности и бесконечности мира (antānantika), четыре — «уклончивыми, как скользкий угорь» (amarāvikkhepika), две — сторонниками случайного возникновения (adhiccasamuppannika), шестнадцать — сторонниками сознательного существования после смерти (saññīvāda), восемь — сторонниками бессознательного существования после смерти (asaññīvāda), восемь — сторонниками ни сознательного, ни бессознательного существования после смерти (nevasaññīnāsaññīvāda), семь — сторонниками уничтожения (ucchedavāda) и пять — сторонниками ниббаны в этой жизни (diṭṭhadhammanibbānavāda). Опираясь на это [взаимозависимое возникновение], они принимают эти [ложные воззрения]. Чтобы разобрать эти шестьдесят два ложных воззрения, распутать их, словно переплетенный бамбук, и очистить, словно густые заросли кустарника, и изложить это — у других нет ни способности, ни силы; это вне их сферы, это сфера только Татхагаты. Так, обратившись к иным учениям, провозглашение Будд становится великим, знание проникает в них, величие знания Будды становится очевидным, учение становится глубоким, отмеченным тремя характеристиками и связанным с пустотой.

Imasmiṃ pana ṭhāne samayantaraṃ labbhati, tasmā sabbaññutaññāṇassa mahantabhāvadassanatthaṃ desanāya ca suññatāpakāsanavibhāvanatthaṃ samayantaraṃ anupavisanto dhammarājā – ‘‘santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā’’ti evaṃ pucchāvissajjanaṃ ārabhi.

В этом же месте обнаруживаются иные учения. Поэтому, чтобы показать величие всеведущего знания (sabbaññutaññāṇa) и ясно разъяснить пустоту (suññatā) в учении, Царь Дхаммы, проникая своим знанием в иные учения, начал вопрошание и разъяснение словами: «Есть, монахи, некоторые отшельники и брахманы».

29. Tattha santīti atthi saṃvijjanti upalabbhanti. Bhikkhaveti ālapanavacanaṃ. Eketi ekacce. Samaṇabrāhmaṇāti pabbajjūpagatabhāvena samaṇā, jātiyā brāhmaṇā. Lokena vā samaṇāti ca brāhmaṇāti ca evaṃ sammatā. Pubbantaṃ kappetvā vikappetvā gaṇhantīti pubbantakappikā. Pubbantakappo vā [Pg.96] etesaṃ atthīti pubbantakappikā. Tattha antoti ayaṃ saddo antaabbhantaramariyādalāmakaparabhāgakoṭṭhāsesu dissati. ‘‘Antapūro udarapūro’’tiādīsu hi ante antasaddo. ‘‘Caranti loke parivārachannā anto asuddhā bahi sobhamānā’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.122) abbhantare. ‘‘Kāyabandhanassa anto jīrati (cūḷava. 278). ‘‘Sā haritantaṃ vā panthantaṃ vā selantaṃ vā udakantaṃ vā’’tiādīsu (ma. ni. 1.304) mariyādāyaṃ. ‘‘Antamidaṃ, bhikkhave, jīvikānaṃ yadidaṃ piṇḍolya’’ntiādīsu (saṃ. ni. 3.80) lāmake. ‘‘Esevanto dukkhassā’’tiādīsu (saṃ. ni. 2.51) parabhāge. Sabbapaccayasaṅkhayo hi dukkhassa parabhāgo koṭīti vuccati. ‘‘Sakkāyo kho, āvuso, eko anto’’tiādīsu (a. ni. 6.61) koṭṭhāse. Svāyaṃ idhāpi koṭṭhāse vattati.

29. Здесь слово «santi» означает «есть», «существуют», «обнаруживаются». Слово «bhikkhave» — это обращение. «Eke» означает «некоторые». «Samaṇabrāhmaṇā» — это те, кто являются отшельниками (samaṇa) в силу ухода из мира и брахманами (brāhmaṇa) по рождению; или же те, кто признаны в мире как отшельники и брахманы. «Pubbantakappikā» — это те, кто размышляет о прошлом (pubbanta), строит различные предположения и цепляется за них; или же те, у кого есть размышления о прошлом. В этом контексте слово «anta» встречается в значениях: кишка, внутренность, граница, низкий, противоположная сторона (предел) и часть (группа). Так, в выражении «наполненный кишками, наполненный желудком» (antapūro udarapūro) слово «anta» означает кишку. В выражении «Они бродят по миру в окружении свиты, грязные внутри (anto), но прекрасные снаружи» оно означает «внутри». В выражениях «Конец (anto) пояса изнашивается» и «Оно [пламя] достигает границы травы (haritantaṃ), границы дороги, границы скалы или границы воды» оно означает «граница». В выражении «Это худший (antaṃ) способ добывания средств к существованию, монахи, а именно сбор подаяния» оно означает «низкий, худший». В выражении «Это и есть предел (anto) страдания» оно означает «противоположная сторона» (предел), ведь прекращение всех условий [ниббана] называют противоположной стороной или пределом страдания. В выражении «Самоотождествление (sakkāya), друзья, это одна крайность (anto)» оно означает «часть» (группа). И здесь оно также употребляется в значении «часть» [часть совокупностей, относящаяся к прошлому].

Kappasaddopi – ‘‘tiṭṭhatu, bhante bhagavā kappaṃ’’ (dī. ni. 2.167), ‘‘atthi kappo nipajjituṃ’’ (a. ni. 8.80), ‘‘kappakatena akappakataṃ saṃsibbitaṃ hotī’’ti, (pāci. 371) evaṃ āyukappalesakappavinayakappādīsu sambahulesu atthesu vattati. Idha taṇhādiṭṭhīsu vattatīti veditabbo. Vuttampi cetaṃ – ‘‘kappāti dve kappā, taṇhākappo ca diṭṭhikappo cā’’ti (mahāni. 28). Tasmā taṇhādiṭṭhivasena atītaṃ khandhakoṭṭhāsaṃ kappetvā pakappetvā ṭhitāti pubbantakappikāti evamettha attho veditabbo. Tesaṃ evaṃ pubbantaṃ kappetvā ṭhitānaṃ punappunaṃ uppajjanavasena pubbantameva anugatā diṭṭhīti pubbantānudiṭṭhino. Te evaṃdiṭṭhino taṃ pubbantaṃ ārabbha āgamma paṭicca aññampi janaṃ diṭṭhigatikaṃ karontā anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti aṭṭhārasahi vatthūhi.

Слово «kappa» также употребляется во многих значениях, таких как каппа срока жизни (āyukappa), малая причина (lesakappa), дисциплинарное правило (vinayakappa) и т. д., например: «Пусть Благословенный, о Господин, пребудет в течение каппы», «есть возможность прилечь», «к разрешенному [сделанному с точкой каппа-бинду] пришито неразрешенное». Здесь следует понимать, что оно употребляется в значении жажды и воззрений (taṇhā-kappa, diṭṭhi-kappa). Ведь сказано: «Каппы — это две каппы: каппа жажды и каппа воззрений» (Маханиддеса 28). Поэтому те, кто под влиянием жажды и воззрений размышляет и строит предположения о прошлой части совокупностей (khandha), называются «pubbantakappikā» — так следует понимать значение в данном контексте. У тех, кто так размышляет о прошлом, в силу повторного возникновения появляется воззрение, направленное именно на прошлое, поэтому они называются «pubbantānudiṭṭhino» (имеющими воззрения относительно прошлого). Эти люди с такими воззрениями, основываясь на прошлом, обращаясь к нему и опираясь на него, склоняют и других людей к ложным воззрениям и высказывают различные утверждения, выражающие их убеждения (adhimuttipada), на основе восемнадцати оснований (vatthu).

Tattha anekavihitānīti anekavidhāni. Adhimuttipadānīti adhivacanapadāni. Atha vā bhūtaṃ atthaṃ abhibhavitvā yathāsabhāvato aggahetvā pavattanato adhimuttiyoti diṭṭhiyo vuccanti. Adhimuttīnaṃ padāni adhimuttipadāni, diṭṭhidīpakāni vacanānīti attho. Aṭṭhārasahi vatthūhīti aṭṭhārasahi kāraṇehi.

Здесь «anekavihitāni» означает «разнообразные». «Adhimuttipadāni» означает «обозначения». Или же воззрения называют убеждениями (adhimutti), поскольку они возникают, затмевая реальное положение вещей и не воспринимая их согласно их истинной природе. Слова, выражающие эти убеждения, называются «adhimuttipadāni», что означает «слова, проясняющие ложные воззрения». «На основе восемнадцати оснований» (aṭṭhārasahi vatthūhi) означает «по восемнадцати причинам».

30. Idāni [Pg.97] yehi aṭṭhārasahi vatthūhi abhivadanti, tesaṃ kathetukamyatāya pucchāya ‘‘te ca kho bhonto’’tiādinā nayena pucchitvā tāni vatthūni vibhajitvā dassetuṃ ‘‘santi, bhikkhave’’tiādimāha. Tattha vadanti etenāti vādo, diṭṭhigatassetaṃ adhivacanaṃ. Sassato vādo etesanti sassatavādā, sassatadiṭṭhinoti attho. Eteneva nayena ito paresampi evarūpānaṃ padānaṃ attho veditabbo. Sassataṃ attānañca lokañcāti rūpādīsu aññataraṃ attāti ca lokoti ca gahetvā taṃ sassataṃ amaraṃ niccaṃ dhuvaṃ paññapenti. Yathāha – ‘‘rūpaṃ attā ceva loko ca sassato cāti attānañca lokañca paññapenti tathā vedanaṃ, saññaṃ, saṅkhāre, viññāṇaṃ attā ceva loko ca sassato cāti attānañca lokañca paññapentī’’ti.

30. Теперь, желая изложить те восемнадцать оснований, на которых они высказываются, задав вопрос в форме: «И те почтенные…» и т. д., чтобы подробно разобрать и показать эти основания, Благословенный произнес: «Есть, монахи…» и т. д. Здесь то, посредством чего высказываются, есть учение (vāda) — это обозначение ложного воззрения. Те, чье учение состоит в том, что всё вечно, называются сторонниками вечности (sassatavāda), что означает «имеющие воззрение о вечности». Таким же образом следует понимать значение и последующих подобных слов. Выражение «вечны душа (attā) и мир (loka)» означает, что, принимая какую-либо одну из совокупностей, начиная с формы (rūpa) и т. д., за душу и мир, они провозглашают её вечной, бессмертной, постоянной и неизменной. Как сказано: «Они провозглашают душу и мир вечными, считая форму душой и миром; точно так же они провозглашают душу и мир вечными, считая чувство, восприятие, волевые формирования и сознание душой и миром».

31. Ātappamanvāyātiādīsu vīriyaṃ kilesānaṃ ātāpanabhāvena ātappanti vuttaṃ. Tadeva padahanavasena padhānaṃ. Punappunaṃ yuttavasena anuyogoti. Evaṃ tippabhedaṃ vīriyaṃ anvāya āgamma paṭiccāti attho. Appamādo vuccati satiyā avippavāso. Sammā manasikāroti upāyamanasikāro, pathamanasikāro, atthato ñāṇanti vuttaṃ hoti. Yasmiñhi manasikāre ṭhitassa pubbenivāsānussati ñāṇaṃ ijjhati, ayaṃ imasmiṃ ṭhāne manasikāroti adhippeto. Tasmā vīriyañca satiñca ñāṇañca āgammāti ayamettha saṅkhepattho. Tathārūpanti tathājātikaṃ. Cetosamādhinti cittasamādhiṃ. Phusatīti vindati paṭilabhati. Yathā samāhite citteti yena samādhinā sammā āhite suṭṭhu ṭhapite cittamhi anekavihitaṃ pubbenivāsantiādīnaṃ attho visuddhimagge vutto.

31. В выражении «благодаря рвению» (ātappam-anvāya) и т. д. энергия (vīriya) названа рвением (ātappa), поскольку она сжигает загрязнения ума. Она же называется старанием (padhāna) в силу совершения усилий, и прилежанием (anuyoga) в силу повторного применения. Таким образом, смысл слов «следуя за, достигая, опираясь на» относится к этой тройственной энергии. Бдительностью (appamāda) называют непрерывное присутствие осознанности (sati). «Правильное внимание» (sammā manasikāro) — это искусное внимание, верное внимание, что по сути означает знание (ñāṇa). Ведь под вниманием в данном контексте понимается то внимание, благодаря пребыванию в котором у йогина успешно развивается знание воспоминания прошлых жизней (pubbenivāsānussatiñāṇa). Поэтому краткий смысл здесь таков: «опираясь на энергию, осознанность и знание». «Такой» (tathārūpa) означает «такого рода». «Сосредоточение ума» (cetosamādhi) означает сосредоточение сознания [в четвертой джхане]. «Достигает» (phusati) означает «обретает, получает». «Когда ум сосредоточен» означает «когда благодаря этому сосредоточению ум хорошо установлен и укреплен». Значение слов «разнообразные прошлые жизни» и т. д. разъяснено в «Висуддхимагге».

So evamāhāti so evaṃ jhānānubhāvasampanno hutvā diṭṭhigatiko evaṃ vadati. Vañjhoti vañjhapasuvañjhatālādayo viya aphalo kassaci ajanakoti. Etena ‘‘attā’’ti ca ‘‘loko’’ti ca gahitānaṃ jhānādīnaṃ rūpādijanakabhāvaṃ paṭikkhipati. Pabbatakūṭaṃ viya ṭhitoti kūṭaṭṭho. Esikaṭṭhāyiṭṭhitoti esikaṭṭhāyī viya hutvā ṭhitoti esikaṭṭhāyiṭṭhito. Yathā sunikhāto esikatthambho niccalo tiṭṭhati, evaṃ ṭhitoti attho. Ubhayenapi lokassa vināsābhāvaṃ dīpeti. Keci pana īsikaṭṭhāyiṭṭhitoti pāḷiṃ vatvā muñje īsikā viya ṭhitoti vadanti[Pg.98]. Tatrāyamadhippāyo – yadidaṃ jāyatīti vuccati, taṃ muñjato īsikā viya vijjamānameva nikkhamati. Yasmā ca īsikaṭṭhāyiṭṭhito, tasmā teva sattā sandhāvanti, ito aññattha gacchantīti attho.

Выражение «он так говорит» (so evamāha) означает, что он, обладая силой джханы [мирскими сверхспособностями], но будучи приверженцем ложных воззрений, говорит так. «Бесплодный» (vañjho) означает не приносящий плода и ничего не порождающий, подобно бесплодному животному или бесплодной пальме. Этим он отвергает способность джхан и прочего, принимаемых за «душу» и «мир», порождать форму и прочее. «Неподвижный, как горный пик» — это «kūṭaṭṭho». «Прочный, как столб у ворот» (esikaṭṭhāyiṭṭhito) означает стоящий неподвижно, подобно глубоко вкопанному столбу у ворот. Оба эти выражения показывают отсутствие разрушения мира [души]. Однако некоторые читают этот текст как «īsikaṭṭhāyiṭṭhito» и говорят: «стоящий подобно стеблю внутри травы мунджа». Их трактовка такова: то, о чем говорят «оно рождается», выходит наружу, уже существуя изначально, подобно тому как стебель выходит из травы мунджа. И поскольку оно стоит подобно стеблю в траве мунджа, те же самые существа скитаются и уходят отсюда в другие миры — таков смысл.

Saṃsarantīti aparāparaṃ sañcaranti. Cavantīti evaṃ saṅkhyaṃ gacchanti. Tathā upapajjantīti. Aṭṭhakathāyaṃ pana pubbe ‘‘sassato attā ca loko cā’’ti vatvā idāni te ca sattā sandhāvantītiādinā vacanena ayaṃ diṭṭhigatiko attanāyeva attano vādaṃ bhindati, diṭṭhigatikassa dassanaṃ nāma na nibaddhaṃ, thusarāsimhi nikhātakhāṇu viya cañcalaṃ, ummattakapacchiyaṃ pūvakhaṇḍagūthagomayādīni viya cettha sundarampi asundarampi hoti yevāti vuttaṃ. Atthitveva sassatisamanti ettha sassatīti niccaṃ vijjamānatāya mahāpathaviṃva maññati, tathā sinerupabbatacandimasūriye. Tato tehi samaṃ attānaṃ maññamānā atthi tveva sassatisamanti vadanti.

«Скитаются» (saṃsaranti) означает переходят из одной жизни в другую. «Умирают» (cavanti) означает подпадают под это обозначение [умирают]. Точно так же и со словом «рождаются» (upapajjanti). В Аттхакатхе же сказано, что сначала заявив: «вечны душа и мир», а затем сказав: «и эти существа скитаются…», этот приверженец ложных воззрений сам же разрушает свое собственное учение. Ведь воззрение приверженца ложных взглядов не является прочным; оно колеблется, подобно колышку, воткнутому в кучу рисовой шелухи. И в этом ложном воззрении, подобно содержимому корзины безумца, где вперемешку лежат куски пирогов, экскременты, коровий навоз и прочее, есть как здравые, так и нелепые утверждения. В выражении «оно существует вечно, подобно вечным вещам» (atthi tveva sassatisamaṃ) под «вечным» (sassati) он понимает великую землю, считая её вечно существующей, а также гору Синеру, луну и солнце. Поэтому, считая душу равной им, они говорят: «оно существует вечно, подобно вечным вещам».

Idāni sassato attā ca loko cātiādikāya paṭiññāya sādhanatthaṃ hetuṃ dassento ‘‘taṃ kissa hetu? Ahañhi ātappamanvāyā’’tiādimāha. Tattha imināmahaṃ etaṃ jānāmīti iminā visesādhigamena ahaṃ etaṃ paccakkhato jānāmi, na kevalaṃ saddhāmattakeneva vadāmīti dasseti, makāro panettha padasandhikaraṇatthaṃ vutto. Idaṃ, bhikkhave, paṭhamaṃ ṭhānanti catūhi vatthūhīti vatthusaddena vuttesu catūsu ṭhānesu idaṃ paṭhamaṃ ṭhānaṃ, idaṃ jātisatasahassamattānussaraṇaṃ paṭhamaṃ kāraṇanti attho.

Теперь, чтобы привести обоснование для своего утверждения «вечны душа и мир» и т. д., он говорит: «Почему это так? Ведь я благодаря рвению…» и т. д. Здесь выражение «благодаря этому я знаю это» (imināmahaṃ etaṃ jānāmi) показывает: «Благодаря этому особому достижению я знаю это непосредственно, а не говорю просто из слепой веры». Буква «m» здесь вставлена для соединения слов. Выражение «Это, монахи, первое основание» (idaṃ, bhikkhave, paṭhamaṃ ṭhānaṃ) означает, что среди четырех оснований, названных словом «vatthu», это первое основание; смысл в том, что это воспоминание до ста тысяч жизней является первой причиной.

32-33. Upari vāradvayepi eseva nayo. Kevalañhi ayaṃ vāro anekajātisatasahassānussaraṇavasena vutto. Itare dasacattālīsasaṃvaṭṭavivaṭṭakappānussaraṇavasena. Mandapañño hi titthiyo anekajātisatasahassamattaṃ anussarati, majjhimapañño dasasaṃvaṭṭavivaṭṭakappāni, tikkhapañño cattālīsaṃ, na tato uddhaṃ.

32-33. В последующих двух разделах метод тот же самый. Однако этот [первый] раздел изложен на основе воспоминания многих сотен тысяч жизней, тогда как другие — на основе воспоминания десяти и сорока капп свертывания и развертывания мира (saṃvaṭṭavivaṭṭakappa) соответственно. Ведь иноверец (titthiya) со слабыми способностями вспоминает лишь до многих сотен тысяч жизней, обладающий средними способностями вспоминает десять капп свертывания и развертывания мира, а обладающий острым умом — сорок капп, но не более того.

34. Catutthavāre takkayatīti takkī, takko vā assa atthīti takkī. Takketvā vitakketvā diṭṭhigāhino etaṃ adhivacanaṃ. Vīmaṃsāya samannāgatoti vīmaṃsī. Vīmaṃsā nāma tulanā ruccanā khamanā. Yathā hi puriso yaṭṭhiyā udakaṃ vīmaṃsitvā otarati, evameva yo tulayitvā ruccitvā [Pg.99] khamāpetvā diṭṭhiṃ gaṇhāti, so ‘‘vīmaṃsī’’ti veditabbo. Takkapariyāhatanti takkena pariyāhataṃ, tena tena pariyāyena takketvāti attho. Vīmaṃsānucaritanti tāya vuttappakārāya vīmaṃsāya anucaritaṃ. Sayaṃpaṭibhānanti attano paṭibhānamattasañjātaṃ. Evamāhāti sassatadiṭṭhiṃ gahetvā evaṃ vadati.

34. В четвертом случае: «мыслитель» (такки) — это тот, кто размышляет, или же тот, у кого есть размышление. Это обозначение того, кто придерживается ложного воззрения, поразмыслив и порассуждав. «Исследователь» (виманси) — это тот, кто наделен исследованием. Исследование — это взвешивание, одобрение и принятие. Подобно тому как человек, измерив воду палкой, спускается в нее, точно так же следует понимать, что тот, кто принимает воззрение, взвесив, одобрив и согласившись с ним, зовется «исследователем». «Выстроенное размышлением» означает сформированное размышлением, то есть обдуманное с помощью тех или иных методов. «Сопровождаемое исследованием» означает сопровождаемое вышеупомянутым исследованием. «Собственное вдохновение» означает возникшее лишь из собственного озарения. «Так говорит» означает, что он, приняв воззрение о вечности, говорит следующим образом.

Tattha catubbidho takkī – anussutiko, jātissaro, lābhī, suddhatakkikoti. Tattha yo ‘‘vessantaro nāma rājā ahosī’’tiādīni sutvā ‘‘tena hi yadi vessantarova bhagavā, sassato attā’’ti takkayanto diṭṭhiṃ gaṇhāti, ayaṃ anussutiko nāma. Dve tisso jātiyo saritvā – ‘‘ahameva pubbe asukasmiṃ nāma ahosiṃ, tasmā sassato attā’’ti takkayanto jātissaratakkiko nāma. Yo pana lābhitāya ‘‘yathā me idāni attā sukhī hoti, atītepi evaṃ ahosi, anāgatepi bhavissatī’’ti takkayitvā diṭṭhiṃ gaṇhāti, ayaṃ lābhītakkiko nāma. ‘‘Evaṃ sati idaṃ hotī’’ti takkamatteneva gaṇhanto pana suddhatakkiko nāma.

Здесь есть четыре вида мыслителей: традиционалист, помнящий прошлые жизни, обладатель достижений и чистый логик. Среди них тот, кто, услышав рассказы вроде «Был царь по имени Вессантара», размышляет так: «Если это так, и если Благословенный — это сам Вессантара, то атман вечен», и принимает такое воззрение, зовется традиционалистом. Тот, кто, вспомнив два или три рождения, размышляет так: «Я сам в прошлом существовал в таком-то месте под таким-то именем, следовательно, атман вечен», зовется мыслителем, помнящим прошлые жизни. Тот же, кто в силу обладания благами размышляет так: «Подобно тому как сейчас мой атман счастлив, так же было и в прошлом, и так же будет в будущем», и принимает такое воззрение, зовется мыслителем-обладателем. Тот же, кто принимает воззрение исключительно на основе умозаключений вроде «Если есть это, то происходит то», зовется чистым логиком.

35. Etesaṃ vā aññatarenāti etesaṃyeva catunnaṃ vatthūnaṃ aññatarena ekena vā dvīhi vā tīhi vā. Natthi ito bahiddhāti imehi pana vatthūhi bahi aññaṃ ekaṃ kāraṇampi sassatapaññattiyā natthīti appaṭivattiyaṃ sīhanādaṃ nadati.

35. «Или по какому-либо одному из них» означает по какому-либо одному, двум или трем из этих четырех оснований. «Вне этого нет ничего» означает, что за пределами этих оснований нет ни одной другой причины для провозглашения вечности; так Господь испускает неопровержимый львиный рык.

36. Tayidaṃ, bhikkhave, tathāgato pajānātīti bhikkhave, taṃ idaṃ catubbidhampi diṭṭhigataṃ tathāgato nānappakārato jānāti. Tato taṃ pajānanākāraṃ dassento ime diṭṭhiṭṭhānātiādimāha. Tattha diṭṭhiyova diṭṭhiṭṭhānā nāma. Api ca diṭṭhīnaṃ kāraṇampi diṭṭhiṭṭhānameva. Yathāha ‘‘katamāni aṭṭha diṭṭhiṭṭhānāni? Khandhāpi diṭṭhiṭṭhānaṃ, avijjāpi, phassopi, saññāpi, vitakkopi, ayonisomanasikāropi, pāpamittopi, paratoghosopi diṭṭhiṭṭhāna’’nti. ‘‘Khandhā hetu, khandhā paccayo diṭṭhiṭṭhānaṃ upādāya samuṭṭhānaṭṭhena, evaṃ khandhāpi diṭṭhiṭṭhānaṃ. Avijjā hetu…pe… pāpamitto hetu. Paratoghoso hetu, paratoghoso paccayo diṭṭhiṭṭhānaṃ upādāya samuṭṭhānaṭṭhena, evaṃ paratoghosopi diṭṭhiṭṭhāna’’nti (paṭi. ma. 1.124). Evaṃgahitāti diṭṭhisaṅkhātā tāva [Pg.100] diṭṭhiṭṭhānā – ‘‘sassato attā ca loko cā’’ti evaṃgahitā ādinnā, pavattitāti attho. Evaṃparāmaṭṭhāti nirāsaṅkacittatāya punappunaṃ āmaṭṭhā parāmaṭṭhā, ‘idameva saccaṃ, moghamañña’nti pariniṭṭhāpitā. Kāraṇasaṅkhātā pana diṭṭhiṭṭhānā yathā gayhamānā diṭṭhiyo samuṭṭhāpenti, evaṃ ārammaṇavasena ca pavattanavasena ca āsevanavasena ca gahitā. Anādīnavadassitāya punappunaṃ gahaṇavasena parāmaṭṭhā. Evaṃgatikāti evaṃ nirayatiracchānapettivisayagatikānaṃ aññataragatikā. Evaṃ abhisamparāyāti idaṃ purimapadasseva vevacanaṃ, evaṃvidhaparalokāti vuttaṃ hoti.

36. «Это, монахи, Татхагата знает» означает: монахи, это ложное воззрение во всех его четырех видах Татхагата знает различными способами. Желая показать этот способ познания, Он произнес слова, начинающиеся с «эти основания для воззрений». Здесь сами воззрения называются «основаниями для воззрений». Более того, причина воззрений также является основанием для воззрений. Как сказано: «Каковы восемь оснований для воззрений? Совокупности — это основание для воззрений, невежество, контакт, восприятие, размышление, неразумное внимание, дурной друг и чужой голос — все это основания для воззрений». «Совокупности — причина, совокупности — условие для возникновения оснований для воззрений в смысле обусловленного происхождения; таким образом, совокупности — это основание для воззрений. Невежество — причина... [и т.д.] ... дурной друг — причина. Чужой голос — причина, чужой голос — условие для возникновения оснований для воззрений в смысле обусловленного происхождения; таким образом, чужой голос — это основание для воззрений». «Так принятые» означает, что основания для воззрений, именуемые воззрениями, принимаются, усваиваются и поддерживаются в виде: «Атман и мир вечны». «Так удерживаемые» означает, что из-за отсутствия сомнений в уме они вновь и вновь затрагиваются и удерживаются, утвердившись в мысли: «Только это истинно, а все остальное ложно». Что же касается оснований для воззрений, именуемых причинами, то они принимаются в силу объекта, в силу проявления и в силу повторения таким образом, что при их принятии возникают ложные воззрения. Из-за невидения опасности они удерживаются путем повторного принятия. «Ведущие к такой участи» означает ведущие к одному из таких перерождений, как ад, мир животных или мир голодных духов. «С таким будущим существованием» — это синоним предыдущего выражения; имеется в виду «с таким следующим миром».

Tañca tathāgato pajānātīti na kevalañca tathāgato sakāraṇaṃ sagatikaṃ diṭṭhigatameva pajānāti, atha kho tañca sabbaṃ pajānāti, tato ca uttaritaraṃ sīlañceva samādhiñca sabbaññutaññāṇañca pajānāti. Tañca pajānanaṃ na parāmasatīti tañca evaṃvidhaṃ anuttaraṃ visesaṃ pajānantopi ahaṃ pajānāmīti taṇhādiṭṭhimānaparāmāsavasena tañca na parāmasati. Aparāmasato cassa paccattaññeva nibbuti viditāti evaṃ aparāmasato cassa aparāmāsapaccayā sayameva attanāyeva tesaṃ parāmāsakilesānaṃ nibbuti viditā. Pākaṭaṃ, bhikkhave, tathāgatassa nibbānanti dasseti.

«И это Татхагата знает» означает, что Татхагата знает не только само ложное воззрение вместе с его причиной и участью, к которой оно ведет, но знает все это, а также знает то, что превосходит это: нравственность, сосредоточение и всеведущее знание. «И, зная это, Он не привязывается» означает, что даже зная это непревзойденное превосходство, Он не цепляется за него под влиянием жажды, воззрений или гордыни, думая: «Я знаю это». «И у непривязанного внутри себя познано угасание» означает, что у того, кто так не привязывается, благодаря отсутствию привязанности, Им самим непосредственно познано угасание этих загрязняющих качеств привязанности. Этим показывается: «Монахи, ниббана Татхагаты очевидна».

Idāni yathāpaṭipannena tathāgatena sā nibbuti adhigatā, taṃ paṭipattiṃ dassetuṃ yāsu vedanāsu rattā titthiyā ‘‘idha sukhino bhavissāma, ettha sukhino bhavissāmā’’ti diṭṭhigahanaṃ pavisanti, tāsaṃyeva vedanānaṃ vasena kammaṭṭhānaṃ ācikkhanto vedanānaṃ samudayañcātiādimāha. Tattha yathābhūtaṃ viditvāti ‘‘avijjāsamudayā vedanāsamudayoti paccayasamudayaṭṭhena vedanākkhandhassa udayaṃ passati, taṇhāsamudayā vedanāsamudayoti paccayasamudayaṭṭhena vedanākkhandhassa udayaṃ passati, kammasamudayā vedanāsamudayoti paccayasamudayaṭṭhena vedanākkhandhassa udayaṃ passati, phassasamudayā vedanāsamudayoti paccayasamudayaṭṭhena vedanākkhandhassa udayaṃ passati (paṭi. ma. 1.50). Nibbattilakkhaṇaṃ passantopi vedanākkhandhassa udayaṃ passatī’’ti imesaṃ pañcannaṃ lakkhaṇānaṃ vasena vedanānaṃ samudayaṃ yathābhūtaṃ viditvā; ‘‘avijjānirodhā vedanānirodhoti paccayanirodhaṭṭhena vedanākkhandhassa vayaṃ passati, taṇhānirodhā vedanānirodhoti paccayanirodhaṭṭhena vedanākkhandhassa vayaṃ passati[Pg.101], kammanirodhā vedanānirodhoti paccayanirodhaṭṭhena vedanākkhandhassa vayaṃ passati, phassanirodhā vedanānirodhoti paccayanirodhaṭṭhena vedanākkhandhassa vayaṃ passati. Vipariṇāmalakkhaṇaṃ passantopi vedanākkhandhassa vayaṃ passatī’’ti (paṭi. ma. 1.50) imesaṃ pañcannaṃ lakkhaṇānaṃ vasena vedanānaṃ atthaṅgamaṃ yathābhūtaṃ viditvā, ‘‘yaṃ vedanaṃ paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ vedanāya assādo’’ti (saṃ. ni. 3.26) evaṃ assādañca yathābhūtaṃ viditvā, ‘‘yaṃ vedanā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā, ayaṃ vedanāya ādīnavo’’ti evaṃ ādīnavañca yathābhūtaṃ viditvā, ‘‘yo vedanāya chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ, idaṃ vedanāya nissaraṇa’’nti evaṃ nissaraṇañca yathābhūtaṃ viditvā vigatachandarāgatāya anupādāno anupādāvimutto, bhikkhave, tathāgato; yasmiṃ upādāne sati kiñci upādiyeyya, upādinnattā ca khandho bhaveyya, tassa abhāvā kiñci dhammaṃ anupādiyitvāva vimutto bhikkhave tathāgatoti.

Теперь, чтобы показать ту практику, следуя которой Татхагата достиг этого угасания, и указывая на объект медитации на основе тех самых чувств, привязавшись к которым иноверцы входят в дебри ложных воззрений, думая: «Здесь мы будем счастливы, в этом мы найдем счастье», Он произнес слова, начинающиеся с «возникновение чувств...». Здесь «познав как есть» означает: «С возникновением невежества возникает чувство» — так Он видит возникновение совокупности чувств в смысле возникновения условий; «с возникновением жажды возникает чувство»... «с возникновением каммы возникает чувство»... «с возникновением контакта возникает чувство»... «Даже видя признак возникновения, Он видит возникновение совокупности чувств» — так, познав как есть возникновение чувств с помощью этих пяти признаков; «с прекращением невежества прекращается чувство» — так Он видит исчезновение совокупности чувств в смысле прекращения условий; «с прекращением жажды прекращается чувство»... «с прекращением каммы прекращается чувство»... «с прекращением контакта прекращается чувство»... «Даже видя признак изменчивости, Он видит исчезновение совокупности чувств» — так, познав как есть исчезновение чувств с помощью этих пяти признаков; «То удовольствие и радость, которые возникают в зависимости от чувства, — это привлекательность чувства» — так, познав как есть его привлекательность; «То, что чувства непостоянны, подвержены страданию и изменчивы, — это опасность чувств» — так, познав как есть их опасность; «Устранение желания и страсти к чувствам, оставление желания и страсти — это освобождение от чувств» — так, познав как есть освобождение от них; благодаря угасанию желания и страсти Татхагата свободен от цепляния и освобожден без цепляния, о монахи. Если бы существовало цепляние, Он бы за что-то цеплялся, и из-за этого цепляния возникла бы новая совокупность, но из-за отсутствия этого Он освободился, вообще ни за какую дхамму не цепляясь, о монахи.

37. Ime kho te, bhikkhaveti ye te ahaṃ – ‘‘katame, ca te, bhikkhave, dhammā gambhīrā’’ti apucchiṃ, ‘‘ime kho te, bhikkhave, tañca tathāgato pajānāti tato ca uttaritaraṃ pajānātī’’ti evaṃ niddiṭṭhā sabbaññutaññāṇadhammā gambhīrā duddasā…pe… paṇḍitavedanīyāti veditabbā. Yehi tathāgatassa neva puthujjano, na sotāpannādīsu aññataro vaṇṇaṃ yathābhūtaṃ vattuṃ sakkoti, atha kho tathāgatova yathābhūtaṃ vaṇṇaṃ sammā vadamāno vadeyyāti evaṃ pucchamānenāpi sabbaññutaññāṇameva puṭṭhaṃ, niyyātentenāpi tadeva niyyātitaṃ, antarā pana diṭṭhiyo vibhattāti.

37. «Это, монахи...» означает те качества, о которых Я спрашивал: «Каковы же, монахи, те глубокие дхаммы...». Следует понимать, что указанные таким образом качества всеведущего знания — «это, монахи, Татхагата знает, а также знает то, что превосходит это» — глубоки, трудны для видения... [и т.д.] ... постигаемы мудрыми. Благодаря этим качествам ни обычный человек, ни кто-либо из благородных личностей, начиная с вошедшего в поток, не способен восславить Татхагату как есть; напротив, только сам Татхагата, правильно восхваляя Себя, может выразить Свои качества как есть. Таким образом, и при вопрошании спрашивалось именно о всеведущем знании, и при подведении итога утверждалось именно оно, а в промежутке были подробно разобраны ложные воззрения.

Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

Разъяснение первого раздела для чтения завершено.

Ekaccasassatavādavaṇṇanā

Разъяснение учения о частичной вечности.

38. Ekaccasassatikāti ekaccasassatavādā. Te duvidhā honti – sattekaccasassatikā, saṅkhārekaccasassatikāti. Duvidhāpi idha gahitāyeva.

38. «Сторонники частичной вечности» — это те, кто утверждает частичную вечность. Они бывают двух видов: утверждающие частичную вечность существ и утверждающие частичную вечность обусловленных явлений. Оба этих вида охватываются данным понятием здесь.

39. Yanti nipātamattaṃ. Kadācīti kismiñci kāle. Karahacīti tasseva vevacanaṃ. Dīghassa addhunoti dīghassa kālassa. Accayenāti atikkamena[Pg.102]. Saṃvaṭṭatīti vinassati. Yebhuyyenāti ye uparibrahmalokesu vā arūpesu vā nibbattanti, tadavasese sandhāya vuttaṃ. Jhānamanena nibbattattā manomayā. Pīti tesaṃ bhakkho āhāroti pītibhakkhā. Attanova tesaṃ pabhāti sayaṃpabhā. Antalikkhe carantīti antalikkhacarā. Subhesu uyyānavimānakapparukkhādīsu tiṭṭhantīti, subhaṭṭhāyino subhā vā manorammavatthābharaṇā hutvā tiṭṭhantīti subhaṭṭhāyino. Ciraṃ dīghamaddhānanti ukkaṃsena aṭṭha kappe.

39. Слово «я» — это просто частица. «Когда-либо» означает в какое-то время. «В какое-то время» — это синоним того же слова. «Долгого периода» означает долгого времени. «По прошествии» означает по истечении. «Сворачивается» означает разрушается. «По большей части» сказано применительно к тем существам, которые остаются за вычетом тех, кто рождается в высших мирах Брахмы или в бесформенных мирах. «Созданные умом» — поскольку они рождаются благодаря уму джханы. «Питающиеся восторгом» — поскольку восторг является их пищей и пропитанием. «Самоизлучающие» — поскольку у них есть собственное свечение. «Передвигающиеся в пространстве» — поскольку они перемещаются по воздуху. «Пребывающие в прекрасном» — поскольку они обитают в прекрасных садах, дворцах, среди деревьев, исполняющих желания, и т.д.; или же они называются так, потому что пребывают красивыми, облаченными в восхитительные одежды и украшения. «В течение долгого, длительного времени» означает максимум в течение восьми великих капп.

40. Vivaṭṭatīti saṇṭhāti. Suññaṃ brahmavimānanti pakatiyā nibbattasattānaṃ natthitāya suññaṃ, brahmakāyikabhūmi nibbattatīti attho. Tassa kattā vā kāretā vā natthi, visuddhimagge vuttanayena pana kammapaccayautusamuṭṭhānā ratanabhūmi nibbattati. Pakatinibbattiṭṭhānesuyeva cettha uyyānakapparukkhādayo nibbattanti. Atha sattānaṃ pakatiyā vasitaṭṭhāne nikanti uppajjati, te paṭhamajjhānaṃ bhāvetvā tato otaranti, tasmā atha kho aññataro sattotiādimāha. Āyukkhayā vā puññakkhayā vāti ye uḷāraṃ puññakammaṃ katvā yattha katthaci appāyuke devaloke nibbattanti, te attano puññabalena ṭhātuṃ na sakkonti, tassa pana devalokassa āyuppamāṇeneva cavantīti āyukkhayā cavantīti vuccanti. Ye pana parittaṃ puññakammaṃ katvā dīghāyukadevaloke nibbattanti, te yāvatāyukaṃ ṭhātuṃ na sakkonti, antarāva cavantīti puññakkhayā cavantīti vuccanti. Dīghamaddhānaṃ tiṭṭhatīti kappaṃ vā upaḍḍhakappaṃ vā.

40. «Разворачивается» означает восстанавливается. «Пустая обитель Брахмы» означает пустая из-за отсутствия существ, рожденных там естественным образом; смысл в том, что возникает мир Брахмы. У него нет творца или создателя, но, как описано в «Висуддхимагге», драгоценная земля возникает под воздействием условий каммы и смены сезонов. И в этих местах естественного возникновения появляются сады, деревья, исполняющие желания, и прочее. Затем у существ возникает привязанность к их прежнему месту обитания, и они, развив первую джхану, спускаются оттуда; поэтому сказано: «И вот какое-то существо...» и так далее. «Из-за исчерпания срока жизни или из-за исчерпания заслуг»: те, кто, совершив великие благие дела, рождаются в каком-либо мире богов с коротким сроком жизни, не могут оставаться там дольше за счет силы своих заслуг, но умирают именно по истечении срока жизни этого мира богов; о них говорят: «уходят из-за исчерпания срока жизни». Те же, кто, совершив незначительные благие дела, рождаются в мире богов с долгим сроком жизни, не могут оставаться там в течение всего этого срока, но умирают преждевременно; о них говорят: «уходят из-за исчерпания заслуг». «Пребывает в течение долгого времени» означает в течение великой каппы или половины каппы.

41. Anabhiratīti aparassāpi sattassa āgamanapatthanā. Yā pana paṭighasampayuttā ukkaṇṭhitā, sā brahmaloke natthi. Paritassanāti ubbijjanā phandanā, sā panesā tāsatassanā, taṇhātassanā, diṭṭhitassanā, ñāṇatassanāti catubbidhā hoti. Tattha ‘‘jātiṃ paṭicca bhayaṃ bhayānakaṃ chambhitattaṃ lomahaṃso cetaso utrāso. Jaraṃ… byādhiṃ… maraṇaṃ paṭicca…pe… utrāso’’ti (vibha. 921) ayaṃ tāsatassanā nāma. ‘‘Aho vata aññepi sattā itthattaṃ āgaccheyyu’’nti (dī. ni. 3.38) ayaṃ taṇhātassanā nāma. ‘‘Paritassitavipphanditamevā’’ti ayaṃ diṭṭhitassanā nāma. ‘‘Tepi tathāgatassa dhammadesanaṃ [Pg.103] sutvā yebhuyyena bhayaṃ saṃvegaṃ santāsaṃ āpajjantī’’ti (a. ni. 4.33) ayaṃ ñāṇatassanā nāma. Idha pana taṇhātassanāpi diṭṭhitassanāpi vaṭṭati. Brahmavimānanti idha pana paṭhamābhinibbattassa atthitāya suññanti na vuttaṃ. Upapajjantīti upapattivasena upagacchanti. Sahabyatanti sahabhāvaṃ.

41. «Неудовлетворенность» (anabhirati) — это ожидание прихода другого существа. Однако то томление (ukkaṇṭhitā), которое сопряжено с неприязнью (paṭighasampayuttā), отсутствует в мире Брахмы. «Трепет» (paritassanā) — это волнение и дрожь; он бывает четырех видов: трепет от страха (tāsatassanā), трепет от вожделения (taṇhātassanā), трепет от воззрений (diṭṭhitassanā) и трепет от знания (ñāṇatassanā). Из них: «Вследствие рождения возникают страх, ужас, оцепенение, трепет (волосы дыбом) и испуг ума. Вследствие старости... болезни... смерти... испуг» — это называется трепетом от страха. «О, если бы и другие существа пришли в это состояние!» — это называется трепетом от вожделения. «Лишь трепет и колебание [из-за воззрений]» — это называется трепетом от воззрений. «Даже они, услышав проповедь Дхаммы Татхагатой, по большей части испытывают страх, духовное потрясение (saṃvega) и глубокий трепет (santāsa)» — это называется трепетом от знания. Здесь же [в данном контексте] подходят как трепет от вожделения, так и трепет от воззрений. Под «обителью Брахмы» (brahmavimāna) здесь не имеется в виду «пустая» [обитель], поскольку там уже присутствует первое родившееся существо. «Рождаются» (upapajjanti) означает, что они вступают в существование посредством перерождения. «Сопребывание» (sahabyatā) означает совместное бытие.

42. Abhibhūti abhibhavitvā ṭhito jeṭṭhakohamasmīti. Anabhibhūtoti aññehi anabhibhūto. Aññadatthūti ekaṃsavacane nipāto. Dassanavasena daso, sabbaṃ passāmīti attho. Vasavattīti sabbaṃ janaṃ vase vattemi. Issaro kattā nimmātāti ahaṃ loke issaro, ahaṃ lokassa kattā ca nimmātā ca, pathavī – himavanta-sineru-cakkavāḷa-mahāsamudda-candima-sūriyā mayā nimmitāti. Seṭṭho sajitāti ahaṃ lokassa uttamo ca sajitā ca, ‘‘tvaṃ khattiyo nāma hohi, tvaṃ brāhmaṇo, vesso, suddo, gahaṭṭho, pabbajito nāma. Antamaso tvaṃ oṭṭho hohi, goṇo hohī’’ti ‘‘evaṃ sattānaṃ saṃvisajetā aha’’nti maññati. Vasī pitā bhūtabhabyānanti (dī. ni. 1.17) ahamasmi ciṇṇavasitāya vasī, ahaṃ pitā bhūtānañca bhabyānañcāti maññati. Tattha aṇḍajajalābujā sattā antoaṇḍakose ceva antovatthimhi ca bhabyā nāma, bahi nikkhantakālato paṭṭhāya bhūtā nāma. Saṃsedajā paṭhamacittakkhaṇe bhabyā, dutiyato paṭṭhāya bhūtā. Opapātikā paṭhamairiyāpathe bhabyā, dutiyato paṭṭhāya bhūtāti veditabbā. Te sabbepi mayhaṃ puttāti saññāya ‘‘ahaṃ pitā bhūtabhabyāna’’nti maññati.

42. «Победитель» (abhibhū) означает: «Я тот, кто пребывает, победив [других существ], я величайший». «Непобежденный» (anabhibhūto) означает не побежденный другими. «Несомненно» (aññadatthu) — это частица, выражающая уверенность. «Всевидящий» (daso) — видящий благодаря способности видения; значение этого слова: «Я вижу всё». «Властитель» (vasavattī) означает: «Я подчиняю всех существ своей воле». «Владыка, Творец, Создатель» (issaro kattā nimmātā) означает: «Я владыка в мире, я творец и создатель мира. Земля, Гималаи, гора Синеру, вселенная, великий океан, луна и солнце созданы мною». «Наивысший, Устроитель» (seṭṭho sajitā) означает: «Я наивысший в мире и его устроитель». Он думает: «Ты будь кшатрием, ты — брахманом, вайшьей, шудрой, домохозяином, монахом. Вплоть до того, что ты будь верблюдом, а ты — быком». Так он считает себя распределителем существ. «Властелин, отец бывших и будущих» (vasī pitā bhūtabhabyānaṃ) означает: «Я властелин благодаря освоенному мастерству, я отец тех, кто стал (bhūta), и тех, кто станет (bhabya)». Здесь существа, рожденные из яйца и из утробы, пока они находятся внутри яйца или утробы, называются «становящимися» (bhabya), а с момента выхода наружу — «ставшими» (bhūta). Рожденные из влаги в первый момент сознания называются «становящимися», а со второго момента — «ставшими». Рожденные самопроизвольно в первой позе называются «становящимися», а со второй позы — «ставшими» — так следует это понимать. С мыслью «Все они мои дети» он считает: «Я отец ставших и становящихся».

Idāni kāraṇato sādhetukāmo – ‘‘mayā ime sattā nimmitā’’ti paṭiññaṃ katvā ‘‘taṃ kissa hetū’’tiādimāha. Itthattanti itthabhāvaṃ, brahmabhāvanti attho. Iminā mayanti attano kammavasena cutāpi upapannāpi ca kevalaṃ maññanāmatteneva ‘‘iminā mayaṃ nimmitā’’ti maññamānā vaṅkacchidde vaṅkaāṇī viya onamitvā tasseva pādamūlaṃ gacchantīti.

Теперь, желая доказать это на основании причины, сделав заявление: «Эти существа сотворены мною», он сказал: «По какой причине?..» и так далее. «Это состояние» (itthattaṃ) означает такое состояние, то есть состояние Брахмы. «Им мы [сотворены]» (iminā mayaṃ) означает, что хотя они умирают и рождаются в силу своей собственной каммы, тем не менее, исключительно из-за ложного воображения они думают: «Мы сотворены им», и, склоняясь подобно изогнутому штифту в изогнутом отверстии, они приходят к его стопам.

43. Vaṇṇavantataro cāti vaṇṇavantataro, abhirūpo pāsādikoti attho. Mahesakkhataroti issariyaparivāravasena mahāyasataro.

43. «И более красивый» (vaṇṇavantataro ca) означает более красивый обликом, превосходный, вызывающий умиротворение. «Более влиятельный» (mahesakkhataro) означает обладающий большей славой и свитой в силу своего господства и окружения.

44. Ṭhānaṃ [Pg.104] kho panetanti kāraṇaṃ kho panetaṃ. So tato cavitvā aññatra na gacchati, idheva āgacchati, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Agārasmāti gehā. Anagāriyanti pabbajjaṃ. Pabbajjā hi yasmā agārassa hi taṃ kasigorakkhādikammaṃ tattha natthi, tasmā anagāriyanti vuccati. Pabbajatīti upagacchati. Tato paraṃ nānussaratīti tato pubbenivāsā paraṃ na sarati, sarituṃ asakkonto tattha ṭhatvā diṭṭhiṃ gaṇhāti.

44. «Для этого есть основание» (ṭhānaṃ kho panetaṃ) означает «для этого есть причина». Тот [Брахма], скончавшись оттуда, не идет в другое место, а приходит именно сюда [в мир людей]; имея в виду его, это было сказано. «Из дома» (agārasmā) означает из жилища. «В бездомность» (anagāriyaṃ) означает в монашество. Ведь в монашество нет домашних дел, таких как земледелие или скотоводство, поэтому оно называется бездомностью. «Уходит [в бездомность]» (pabbajati) означает вступает. «После этого не помнит» (tato paraṃ nānussarati) означает, что он не помнит ничего за пределами этой одной прошлой жизни. Будучи не в состоянии вспомнить, он останавливается на этом и принимает ложное воззрение.

Niccotiādīsu tassa upapattiṃ apassanto niccoti vadati, maraṇaṃ apassanto dhuvoti, sadābhāvato sassatoti, jarāvasenāpi vipariṇāmassa abhāvato avipariṇāmadhammoti. Sesamettha paṭhamavāre uttānamevāti.

В словах «постоянный» (nicco) и т.д.: не видя его рождения, он говорит «постоянный»; не видя его смерти, говорит «прочный»; из-за его вечного существования говорит «вечный»; из-за отсутствия изменений даже под воздействием старости говорит «не подверженный изменениям». Остальное в этом первом разделе очевидно.

45-46. Dutiyavāre khiḍḍāya padussanti vinassantīti khiḍḍāpadosikā, padūsikātipi pāḷiṃ likhanti, sā aṭṭhakathāyaṃ natthi. Ativelanti atikālaṃ, aticiranti attho. Hassakhiḍḍāratidhammasamāpannāti hassarati dhammañceva khiḍḍāratidhammañca samāpannā anuyuttā, keḷihassasukhañceva kāyikavācasikakīḷāsukhañca anuyuttā, vuttappakāraratidhammasamaṅgino hutvā viharantīti attho.

45-46. Во втором разделе: «губят себя играми, погибают» — это божества, губящие себя играми (khiḍḍāpadosikā). В некоторых рукописях пишут также «padūsikā», но этого чтения нет в Аттхакатхе. «Чрезмерно» (ativelaṃ) означает слишком долго, в течение долгого времени. «Предавшиеся удовольствиям от смеха и игр» (hassakhiḍḍāratidhammasamāpannā) означает, что они предались и посвятили себя удовольствиям от забав и смеха, а также телесным и словесным играм; это означает, что они живут, обладая упомянутыми видами удовольствий.

Sati sammussatīti khādanīyabhojanīyesu sati sammussati. Te kira puññavisesādhigatena mahantena attano sirivibhavena nakkhattaṃ kīḷantā tāya sampattimahantatāya – ‘‘āhāraṃ paribhuñjimha, na paribhuñjimhā’’tipi na jānanti. Atha ekāhārātikkamanato paṭṭhāya nirantaraṃ khādantāpi pivantāpi cavantiyeva, na tiṭṭhanti. Kasmā? Kammajatejassa balavatāya, karajakāyassa mandatāya, manussānañhi kammajatejo mando, karajakāyo balavā. Tesaṃ tejassa mandatāya karajakāyassa balavatāya sattāhampi atikkamitvā uṇhodakaacchayāguādīhi sakkā vatthuṃ upatthambhetuṃ. Devānaṃ pana tejo balavā hoti, karajaṃ mandaṃ. Te ekaṃ āhāravelaṃ atikkamitvāva saṇṭhātuṃ na sakkonti. Yathā nāma gimhānaṃ majjhanhike tattapāsāṇe ṭhapitaṃ padumaṃ vā uppalaṃ vā sāyanhasamaye ghaṭasatenāpi siñciyamānaṃ pākatikaṃ na hoti, vinassatiyeva. Evameva pacchā nirantaraṃ khādantāpi pivantāpi cavantiyeva, na [Pg.105] tiṭṭhanti. Tenāha ‘‘satiyā sammosā te devā tamhā kāyā cavantī’’ti. Katame pana te devāti? Ime devāti aṭṭhakathāyaṃ vicāraṇā natthi, ‘‘devānaṃ kammajatejo balavā hoti, karajaṃ manda’’nti avisesena vuttattā pana ye keci kabaḷīkārāhārūpajīvino devā evaṃ karonti, teyeva cavantīti veditabbā. Keci panāhu – ‘‘nimmānaratiparanimmitavasavattino te devā’’ti. Khiḍḍāpadussanamatteneva hete khiḍḍāpadosikāti vuttā. Sesamettha purimanayeneva veditabbaṃ.

«Забывают о еде» (sati sammussati) означает, что памятование о твердой и мягкой пище пропадает. Говорят, что они, празднуя фестиваль со своим великим великолепием и богатством, обретенным благодаря особым заслугам, из-за величия этого богатства даже не знают: «Поели мы или не поели?». Затем, начиная с момента пропуска одного приема пищи, даже если они непрерывно едят и пьют после этого, они все равно умирают и не могут выжить. Почему? Из-за силы их рожденного каммой тепла (огня пищеварения) и слабости их физического тела. У людей огонь пищеварения слабый, а физическое тело крепкое. Из-за слабости их огня пищеварения и крепости тела даже по прошествии семи дней можно поддержать тело горячей водой, жидкой кашей и т.д. У божеств же огонь пищеварения силен, а тело нежное. Стоит им пропустить лишь одно время приема пищи, они уже не могут восстановиться. Подобно тому как лотос, положенный в полдень летом на раскаленный камень, даже если его полить сотней кувшинов воды вечером, не вернется в прежнее состояние, а просто погибнет. Точно так же и они: даже если потом непрерывно едят и пьют, все равно умирают и не выживают. Поэтому сказано: «Из-за утери осознанности эти божества умирают (исчезают из того тела)». «Кто же эти божества?»: В Аттхакатхе нет подробного разбора этого вопроса. Но поскольку обобщенно сказано «у божеств огонь пищеварения силен, а тело слабое», следует понимать, что любые божества, питающиеся материальной пищей, которые поступают так, умирают. Некоторые же учителя говорят: «Эти божества — Нимманарати и Параниммитавасаватти». Из-за того, что они гибнут просто от чрезмерных игр, они названы «губящими себя играми». Остальное здесь следует понимать так же, как в предыдущем методе.

47-48. Tatiyavāre manena padussanti vinassantīti manopadosikā, ete cātumahārājikā. Tesu kira eko devaputto – nakkhattaṃ kīḷissāmīti saparivāro rathena vīthiṃ paṭipajjati, athañño nikkhamanto taṃ purato gacchantaṃ disvā – ‘bho ayaṃ kapaṇo’, adiṭṭhapubbaṃ viya etaṃ disvā – ‘‘pītiyā uddhumāto viya bhijjamāno viya ca gacchatī’’ti kujjhati. Purato gacchantopi nivattitvā taṃ kuddhaṃ disvā – kuddhā nāma suviditā hontīti kuddhabhāvamassa ñatvā – ‘‘tvaṃ kuddho, mayhaṃ kiṃ karissasi, ayaṃ sampatti mayā dānasīlādīnaṃ vasena laddhā, na tuyhaṃ vasenā’’ti paṭikujjhati. Ekasmiñhi kuddhe itaro akuddho rakkhati, ubhosu pana kuddhesu ekassa kodho itarassa paccayo hoti. Tassapi kodho itarassa paccayo hotīti ubho kandantānaṃyeva orodhānaṃ cavanti. Ayamettha dhammatā. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ.

47-48. В третьем разделе: «губят себя умом, погибают» — это божества, губящие себя умом (manopadosikā). Это божества мира Чатхумахараджика. Говорят, один из них, решив поразвлечься на празднике, едет со свитой на колеснице по улице. Другой божественный сын, выходя [из своего дворца] и видя его едущим впереди, гневается: «О, этот бедняк! Увидев это великолепие, будто никогда раньше его не видел, он едет, словно раздувшись от радости и готовый лопнуть от восторга!». Тот, кто едет впереди, оборачивается и, видя его разгневанным (а разгневанных легко узнать), понимает его гнев и гневается в ответ: «Ты злишься, но что ты мне сделаешь? Это великолепие обретено мною благодаря даянию, нравственности и т.д., а не благодаря тебе!». Действительно, если злится только один, а другой не злится, это оберегает от гибели. Но если злятся оба, то гнев одного становится условием для гнева другого, а гнев другого — условием для первого. В итоге оба они умирают прямо под плач своих жен. Таков закон природы в этом случае. Остальное следует понимать так же, как уже было сказано.

49-52. Takkīvāde ayaṃ cakkhādīnaṃ bhedaṃ passati, cittaṃ pana yasmā purimaṃ purimaṃ pacchimassa pacchimassa paccayaṃ datvāva nirujjhati, tasmā cakkhādīnaṃ bhedato balavatarampi cittassa bhedaṃ na passati. So taṃ apassanto yathā nāma sakuṇo ekaṃ rukkhaṃ jahitvā aññasmiṃ nilīyati, evameva imasmiṃ attabhāve bhinne cittaṃ aññatra gacchatīti gahetvā evamāha. Sesamettha vuttanayeneva veditabbaṃ.

49-52. В разделе о мыслителях: этот [мыслитель] видит разрушение глаза и других органов чувств. Но поскольку ум, угасая, передает условие каждому последующему уму, он не видит разрушения ума, которое происходит еще быстрее, чем разрушение глаза и т.д. Не видя этого разрушения ума, он думает: «Подобно тому как птица, покинув одно дерево, садится на другое, точно так же, когда это тело разрушается, ум переходит в другое тело». Приняв это, он так и говорит. Остальное здесь следует понимать так же, как уже было сказано.

Antānantavādavaṇṇanā

Разъяснение учений о конечности и бесконечности мира

53. Antānantikāti antānantavādā, antaṃ vā anantaṃ vā antānantaṃ vā nevantānānantaṃ vā ārabbha pavattavādāti attho.

53. «Придерживающиеся воззрений о конечности и бесконечности мира» (antānantikā) означает сторонников этих учений. Это означает, что они провозглашают свои учения, беря за основу конечность, бесконечность, конечность и бесконечность одновременно, или же ни конечность, ни бесконечность мира.

54-60. Antasaññī [Pg.106] lokasmiṃ viharatīti paṭibhāganimittaṃ cakkavāḷapariyantaṃ avaḍḍhetvā taṃ – ‘‘loko’’ti gahetvā antasaññī lokasmiṃ viharati, cakkavāḷapariyantaṃ katvā vaḍḍhitakasiṇo pana anantasaññī hoti, uddhamadho avaḍḍhetvā pana tiriyaṃ vaḍḍhetvā uddhamadho antasaññī, tiriyaṃ anantasaññī. Takkīvādo vuttanayeneva veditabbo. Ime cattāropi attanā diṭṭhapubbānusāreneva diṭṭhiyā gahitattā pubbantakappikesu paviṭṭhā.

54-60. «Пребывает в мире с восприятием его конечным» (antasaññī lokasmiṃ viharati) означает, что, не расширяя усвоенный знак (paṭibhāganimitta) до пределов вселенной, он принимает этот знак за «мир» и пребывает в нем с восприятием его конечным. Тот же, кто расширил касину до пределов вселенной, обладает восприятием бесконечного (anantasaññī). Тот же, кто не расширил ее вверх и вниз, но расширил вширь, обладает восприятием конечного по вертикали (вверх и вниз) и бесконечного по горизонтали (вширь). Раздел о мыслителях следует понимать так же, как уже было сказано. Все эти четверо, из-за того что они приняли ложное воззрение, следуя лишь за тем, что сами видели ранее, включены в число тех, кто строит предположения о прошлом.

Amarāvikkhepavādavaṇṇanā

Разъяснение учений об увиливании, подобном скольжению угря

61. Na maratīti amarā. Kā sā? Evantipi me notiādinā nayena pariyantarahitā diṭṭhigatikassa diṭṭhi ceva vācā ca. Vividho khepoti vikkhepo, amarāya diṭṭhiyā vācāya ca vikkhepoti amarāvikkhepo, so etesaṃ atthīti amarāvikkhepikā, aparo nayo – amarā nāma ekā macchajāti, sā ummujjananimujjanādivasena udake sandhāvamānā gahetuṃ na sakkāti, evameva ayampi vādo itocito ca sandhāvati, gāhaṃ na upagacchatīti amarāvikkhepoti vuccati. So etesaṃ atthīti amarāvikkhepikā.

61. «Не умирает» (na marati) — это «амара» (amarā). Что это такое? Это бесконечные (не имеющие конца) воззрения и слова приверженца ложных взглядов, выражаемые в форме: «Я не считаю так, я не считаю иначе» и т.д. «Разнообразное отвержение» (vividho khepo) — это увиливание (vikkhepa). Увиливание посредством неумирающих воззрений и слов называется «амаравиккхепа» (amarāvikkhepa). Те, у кого оно есть, называются «амаравиккхепика» (amarāvikkhepikā). Другой способ объяснения: «амара» — это вид рыбы. Из-за того, что она мечется в воде, то выныривая, то ныряя, её невозможно поймать. Точно так же и это учение мечется туда-сюда и не поддается фиксации. Поэтому оно называется «амаравиккхепа» (увиливание, подобное скольжению угря). Те, у кого оно есть, называются «амаравиккхепика».

62. ‘‘Idaṃ kusala’’nti yathābhūtaṃ nappajānātīti dasa kusalakammapathe yathābhūtaṃ nappajānātīti attho. Akusalepi dasa akusalakammapathāva adhippetā. So mamassa vighātoti ‘‘musā mayā bhaṇita’’nti vippaṭisāruppattiyā mama vighāto assa, dukkhaṃ bhaveyyāti attho. So mamassa antarāyoti so mama saggassa ceva maggassa ca antarāyo assa. Musāvādabhayā musāvādaparijegucchāti musāvāde ottappena ceva hiriyā ca. Vācāvikkhepaṃ āpajjatīti vācāya vikkhepaṃ āpajjati. Kīdisaṃ? Amarāvikkhepaṃ, apariyantavikkhepanti attho.

62. «Он не знает доподлинно: „Это благое“» означает, что он не знает доподлинно десять путей благой кармы. В отношении неблагого также имеются в виду десять путей неблагой кармы. «Это принесет мне мучение» (so mamassa vighāto) означает: «Я сказал неправду», и из-за возникновения раскаяния это принесет мне мучение, то есть страдание. «Это станет для меня препятствием» (so mamassa antarāyo) означает: это станет препятствием для моего [рождения на] небесах и для [достижения] Пути. «Из страха перед ложью, из отвращения к ней» (musāvādabhayā musāvādaparijegucchā) означает: из-за боязни (ottappa) и стыда (hiri) перед ложью. «Прибегает к увиливанию в словах» (vācāvikkhepaṃ āpajjati) означает: он прибегает к колебаниям в речи. Каким именно? К увиливанию, подобному скольжению угря (amarāvikkhepa), то есть к бесконечному увиливанию.

Evantipi me notiādīsu evantipi me noti aniyamitavikkhepo. Tathātipi me noti ‘‘sassato attā ca loko cā’’ti vuttaṃ sassatavādaṃ paṭikkhipati. Aññathātipi me noti sassatato aññathā vuttaṃ ekaccasassataṃ paṭikkhipati. Notipi me noti – ‘‘na [Pg.107] hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti vuttaṃ ucchedaṃ paṭikkhipati. No notipi me noti ‘‘neva hoti na na hotī’’ti vuttaṃ takkīvādaṃ paṭikkhipati. Sayaṃ pana ‘‘idaṃ kusala’’nti vā ‘‘akusala’’nti vā puṭṭho na kiñci byākaroti. ‘‘Idaṃ kusala’’nti puṭṭho ‘‘evantipi me no’’ti vadati. Tato ‘‘kiṃ akusala’’nti vutte ‘‘tathātipi me no’’ti vadati. ‘‘Kiṃ ubhayato aññathā’’ti vutte ‘‘aññathātipi me no’’ti vadati. Tato ‘‘tividhenāpi na hoti, kiṃ te laddhī’’ti vutte ‘‘notipi me no’’ti vadati. Tato ‘‘kiṃ no noti te laddhī’’ti vutte ‘‘no notipi me no’’ti evaṃ vikkhepameva āpajjati, ekasmimpi pakkhe na tiṭṭhati.

В словах «evantipi me no» и так далее: выражение «evantipi me no» («И так у меня нет [такого мнения]») представляет собой уклонение от неопределенного воззрения. Выражением «tathātipi me no» («И этак у меня нет») отвергается учение о вечности (сассата-вада), выраженное словами «вечны душа и мир». Выражением «aññathātipi me no» («И иначе у меня нет») отвергается учение о частичной вечности (экачча-сассата), высказанное отличным от вечности образом. Выражением «notipi me no» («И „нет“ у меня нет») отвергается учение об уничтожении (уччхеда), выраженное словами «Татхагата не существует после смерти». Выражением «no notipi me no» («И „не то что нет“ у меня нет») отвергается софистическое учение (такки-вада), выраженное словами «он и не существует, и не не существует». Сам же он, будучи спрошен: «Это благое (кусала)?» или «Это неблагое (акусала)?», ничего не разъясняет. Будучи спрошен: «Это благое?», он отвечает: «И так у меня нет [такого мнения]». Затем, когда его спрашивают: «Что же, это неблагое?», он отвечает: «И этак у меня нет». Когда его спрашивают: «Что же, это отлично от обоих?», он отвечает: «И иначе у меня нет». Затем, когда его спрашивают: «Значит, ни одним из трех способов не является? Каково твое воззрение?», он отвечает: «И „нет“ у меня нет». Затем, когда его спрашивают: «Что же, твое воззрение — „не то что нет“?», он отвечает: «И „не то что нет“ у меня нет». Таким образом он прибегает лишь к уклонению от ответов и не принимает ни одну из сторон.

63. Chando vā rāgo vāti ajānantopi sahasā kusalameva ‘‘kusala’’nti vatvā akusalameva ‘‘akusala’’nti vatvā mayā asukassa nāma evaṃ byākataṃ, kiṃ taṃ subyākatanti aññe paṇḍite pucchitvā tehi – ‘‘subyākataṃ, bhadramukha, kusalameva tayā kusalaṃ, akusalameva akusalanti byākata’’nti vutte natthi mayā sadiso paṇḍitoti evaṃ me tattha chando vā rāgo vā assāti attho. Ettha ca chando dubbalarāgo, rāgo balavarāgo. Doso vā paṭigho vāti kusalaṃ pana ‘‘akusala’’nti, akusalaṃ vā ‘‘kusala’’nti vatvā aññe paṇḍite pucchitvā tehi – ‘‘dubyākataṃ tayā’’ti vutte ettakampi nāma na jānāmīti tattha me assa doso vā paṭigho vāti attho. Idhāpi doso dubbalakodho, paṭigho balavakodho.

63. В словах «chando vā rāgo vā» («желание или страсть»): даже не зная толком, поспешно ответив на благое как на «благое», а на неблагое как на «неблагое», он затем спрашивает других мудрецов: «Я ответил такому-то человеку так-то. Хорошо ли это отвечено?» И когда те говорят: «Хорошо отвечено, почтенный! Ты ответил на благое как на благое, а на неблагое как на неблагое», у него возникает мысль: «Нет мудреца, подобного мне». Смысл в том, что в отношении этого правильного ответа у него возникает желание (чханда) или страсть (рага). При этом «желание» (чханда) — это слабая страсть, а «страсть» (рага) — сильная страсть. В словах «doso vā paṭigho vā» («злость или раздражение»): напротив, ответив на благое как на «неблагое», а на неблагое как на «благое», он спрашивает других мудрецов, и когда те говорят: «Плохо ты ответил», у него возникает мысль: «Оказывается, я даже этого не знаю!» Смысл в том, что в отношении этой ошибки у него возникает злость (доса) или раздражение (патигха). И здесь «злость» (доса) — это слабый гнев, а «раздражение» (патигха) — сильный гнев.

Taṃ mamassa upādānaṃ, so mamassa vighātoti taṃ chandarāgadvayaṃ mama upādānaṃ assa, dosapaṭighadvayaṃ vighāto. Ubhayampi vā daḷhaggahaṇavasena upādānaṃ, vihananavasena vighāto. Rāgo hi amuñcitukāmatāya ārammaṇaṃ gaṇhāti jalūkā viya. Doso vināsetukāmatāya āsīviso viya. Ubhopi cete santāpakaṭṭhena vihananti yevāti ‘‘upādāna’’nti ca ‘‘vighāto’’ti ca vuttā. Sesaṃ paṭhamavārasadisameva.

В словах «taṃ mamassa upādānaṃ, so mamassa vighāto» («Это было бы для меня привязанностью, это было бы для меня мучением»): эта пара — желание и страсть — была бы для меня привязанностью (упадана), а пара — злость и раздражение — мучением (вигхата). Или же оба они называются «привязанностью» в силу прочного удержания объекта, и «мучением» в силу терзания. Ведь страсть из-за нежелания отпускать захватывает объект подобно пиявке. Злость же из-за желания уничтожить захватывает объект подобно ядовитой змее. И поскольку оба они терзают душу в силу своей жгучей природы, они названы «привязанностью» и «мучением». Остальное аналогично первому разделу.

64. Paṇḍitāti [Pg.108] paṇḍiccena samannāgatā. Nipuṇāti saṇhasukhumabuddhino sukhumaatthantaraṃ paṭivijjhanasamatthā. Kataparappavādāti viññātaparappavādā ceva parehi saddhiṃ katavādaparicayā ca. Vālavedhirūpāti vālavedhidhanuggahasadisā. Te bhindantā maññeti vālavedhi viya vālaṃ sukhumānipi paresaṃ diṭṭhigatāni attano paññāgatena bhindantā viya carantīti attho. Te maṃ tatthāti te samaṇabrāhmaṇā maṃ tesu kusalākusalesu. Samanuyuñjeyyunti ‘‘kiṃ kusalaṃ, kiṃ akusalanti attano laddhiṃ vadā’’ti laddhiṃ puccheyyuṃ. Samanugāheyyunti ‘‘idaṃ nāmā’’ti vutte ‘‘kena kāraṇena etamatthaṃ gāheyyu’’nti kāraṇaṃ puccheyyuṃ. Samanubhāseyyunti ‘‘iminā nāma kāraṇenā’’ti vutte kāraṇe dosaṃ dassetvā ‘‘na tvaṃ idaṃ jānāsi, idaṃ pana gaṇha, idaṃ vissajjehī’’ti evaṃ samanuyuñjeyyuṃ. Na sampāyeyyanti na sampādeyyaṃ, sampādetvā kathetuṃ na sakkuṇeyyanti attho. So mamassa vighātoti yaṃ taṃ punappunaṃ vatvāpi asampāyanaṃ nāma, so mama vighāto assa, oṭṭhatālujivhāgalasosanadukkhameva assāti attho. Sesametthāpi paṭhamavārasadisameva.

64. Слово «paṇḍitā» («мудрые») означает «наделенные мудростью». Слово «nipuṇā» («тонкие») означает «обладающие тонким и глубоким умом, способные проникать в тонкие различия смыслов». Слово «kataparappavādā» («изучившие учения других») означает «те, кто познал чужие учения и имеет опыт ведения споров с другими». Слово «vālavedhirūpā» («подобные стрелкам, расщепляющим волос») означает «подобные лучникам, способным попасть в кончик волоса». В выражении «te bhindantā maññe» («они словно расщепляют») смысл таков: они ходят повсюду, словно расщепляя своей мудростью даже самые тонкие воззрения других людей, подобно тому как стрелок расщепляет волос. В выражении «te maṃ tattha» («они меня в этом») под «теми» подразумеваются шраманы и брахманы, а под «этим» — вопросы о благом и неблагом. Слово «samanuyuñjeyyuṃ» («стали бы расспрашивать») означает, что они стали бы спрашивать о его воззрении: «Скажи, каково твое воззрение: что благое, а что неблагое?» Слово «samanuggāheyyuṃ» («стали бы допрашивать») означает, что когда он ответит: «Это называется тем-то», они спросили бы о причине: «По какой причине ты принимаешь это положение?» Слово «samanubhāseyyuṃ» («стали бы опровергать») означает, что когда он ответит: «По такой-то причине», они, указав на изъян в его аргументе, стали бы наставлять его: «Ты этого не знаешь; прими вот это, а то отбрось». Выражение «na sampāyeyyaṃ» («я бы не справился») означает «я бы не смог дать удовлетворительный ответ». В словах «so mamassa vighāto» («это было бы для меня мучением») смысл таков: неспособность дать ответ даже после многократных попыток стала бы для меня мучением, приносящим лишь страдание от сухости в губах, нёбе, языке и горле. Остальное и здесь аналогично первому разделу.

65-66. Mandoti mandapañño apaññassevetaṃ nāmaṃ. Momūhoti atisammūḷho. Hoti tathāgatotiādīsu satto ‘‘tathāgato’’ti adhippeto. Sesamettha uttānameva. Imepi cattāro pubbe pavattadhammānusāreneva diṭṭhiyā gahitattā pubbantakappikesu paviṭṭhā.

65-66. Слово «mando» («глупый») означает «маломудрый»; это обозначение для человека, лишенного мудрости. Слово «momūho» («крайне заблуждающийся») означает «пребывающий в глубоком смятении». В таких словах, как «hoti tathāgato» («существует Татхагата»), под «Татхагатой» понимается живое существо (сатта). Остальное здесь очевидно. Эти четыре типа шраманов и брахманов также вошли в число тех, кто строит предположения о прошлом (пуббанта-каппика), поскольку они ухватились за ложное воззрение, следуя за учениями, существовавшими ранее.

Adhiccasamuppannavādavaṇṇanā

Разъяснение учения о случайном возникновении (адхичча-самуппанна-вада)

67. ‘‘Adhiccasamuppanno attā ca loko cā’’ti dassanaṃ adhiccasamuppannaṃ. Taṃ etesaṃ atthīti adhiccasamuppannikā. Adhiccasamuppannanti akāraṇasamuppannaṃ.

67. Воззрение, согласно которому «душа и мир возникли случайно», называется учением о случайном возникновении. Поскольку у этих шраманов и брахманов есть такое воззрение, они зовутся сторонниками случайного возникновения (адхичча-самуппанника). «Возникшее случайно» (адхичча-самуппанна) означает возникшее без причины.

68-73. Asaññasattāti desanāsīsametaṃ, acittuppādā rūpamattakaattabhāvāti attho. Tesaṃ evaṃ uppatti veditabbā – ekacco hi titthāyatane pabbajitvā vāyokasiṇe parikammaṃ katvā catutthajjhānaṃ nibbattetvā jhānā vuṭṭhāya – ‘‘citte dosaṃ passati, citte sati hatthacchedādidukkhañceva [Pg.109] sabbabhayāni ca honti, alaṃ iminā cittena, acittakabhāvova santo’’ti, evaṃ citte dosaṃ passitvā aparihīnajjhāno kālaṃ katvā asaññasattesu nibbattati, cittamassa cuticittanirodhena idheva nivattati, rūpakkhandhamattameva tattha pātubhavati. Te tattha yathā nāma jiyāvegakkhitto saro yattako jiyāvego, tattakameva ākāse gacchati. Evameva jhānavegakkhittā upapajjitvā yattako jhānavego, tattakameva kālaṃ tiṭṭhanti, jhānavege pana parihīne tattha rūpakkhandho antaradhāyati, idha pana paṭisandhisaññā uppajjati. Yasmā pana tāya idha uppannasaññāya tesaṃ tattha cuti paññāyati, tasmā ‘‘saññuppādā ca pana te devā tamhā kāyā cavantī’’ti vuttaṃ. Santatāyāti santabhāvāya. Sesamettha uttānameva. Takkīvādopi vuttanayeneva veditabboti.

68-73. Слово «asaññasattā» («существа, лишенные восприятия») — это заголовок учения; смысл в том, что это существа, у которых не возникает ум (читта) и чье существование состоит лишь из материальной формы (рупа). Их рождение следует понимать так: некий человек, приняв монашество в общине иноверцев, практикует предварительное сосредоточение на касине ветра (вайо-касина), достигает четвертой джханы и, выйдя из нее, видит изъян в уме. Как он видит этот изъян? «Когда есть ум, возникают такие страдания, как отсечение рук и прочее, а также всевозможные опасности. Довольно этого ума! Безмысленное состояние — вот истинный покой». Увидев таким образом изъян в уме, он, не утратив джханы, умирает и рождается среди существ, лишенных восприятия (асанья-сатта). Его ум прекращается прямо здесь [в мире пяти совокупностей] с прекращением сознания смерти (чути-читта), и там [в мире без восприятия] проявляется только совокупность формы (рупа-ккхандха). Они пребывают там подобно стреле, выпущенной силой тетивы: насколько велика сила натяжения тетивы, настолько долго она летит в небе. Точно так же они, будучи заброшены силой джханы, рождаются там и пребывают ровно столько времени, какова сила джханы. Когда же сила джханы иссякает, совокупность формы там исчезает, а здесь [в мире чувств] возникает восприятие перерождения (патисандхи-санья). И поскольку из-за возникновения восприятия здесь обнаруживается их кончина там, Благословенный сказал: «С возникновением восприятия, о бхиккху, эти божества уходят из того тела». Слово «santatāyā» означает «для поддержания существования». Остальное здесь очевидно. Учение софистов (такки-вада) также следует понимать описанным выше способом.

Aparantakappikavaṇṇanā

Разъяснение учения о предположениях о будущем (апаранта-каппика-вада)

74. Evaṃ aṭṭhārasa pubbantakappike dassetvā idāni catucattārīsaṃ aparantakappike dassetuṃ – ‘‘santi, bhikkhave’’tiādimāha. Tattha anāgatakoṭṭhāsasaṅkhātaṃ aparantaṃ kappetvā gaṇhantīti aparantakappikā, aparantakappo vā etesaṃ atthīti aparantakappikā. Evaṃ sesampi pubbe vuttappakāranayeneva veditabbaṃ.

74. Показав таким образом восемнадцать видов тех, кто строит предположения о прошлом, теперь, чтобы показать сорок четыре вида тех, кто строит предположения о будущем, Благословенный сказал: «Есть, о бхиккху...» и так далее. Здесь «строящие предположения о будущем» (апаранта-каппика) — это те, кто строит предположения и принимает воззрения относительно будущего (апаранта), определяемого как грядущая доля. Или же они зовутся так потому, что у них есть предположения о будущем. Остальное следует понимать точно так же, как было описано выше для предположений о прошлом.

Saññīvādavaṇṇanā

Разъяснение учения о сознательном существовании (саньи-вада)

75. Uddhamāghātanikāti āghātanaṃ vuccati maraṇaṃ, uddhamāghātanā attānaṃ vadantīti uddhamāghātanikā. Saññīti pavatto vādo, saññīvādo, so etesaṃ atthīti saññīvādā.

75. В слове «uddhamāghātanikā» («относящиеся к посмертному существованию»): смерть зовется «āghātana». Те, кто утверждает существование души после смерти (uddhamāghātanā), зовутся «uddhamāghātanikā». Учение, утверждающее, что душа обладает восприятием (саньи), называется «саньи-вада». Те, у кого есть это учение, зовутся сторонниками сознательного существования (саньи-вада).

76-77. Rūpī attātiādīsu kasiṇarūpaṃ ‘‘attā’’ti tattha pavattasaññañcassa ‘‘saññā’’ti gahetvā vā ājīvakādayo viya takkamatteneva vā ‘‘rūpī attā hoti, arogo paraṃ maraṇā saññī’’ti naṃ paññapenti. Tattha arogoti nicco. Arūpasamāpattinimittaṃ pana ‘‘attā’’ti samāpattisaññañcassa ‘‘saññā’’ti gahetvā vā nigaṇṭhādayo viya takkamatteneva vā ‘‘arūpī attā hoti, arogo paraṃ maraṇā saññī’’ti naṃ paññapenti. Tatiyā pana missakagāhavasena pavattā diṭṭhi. Catutthā takkagāheneva. Dutiyacatukkaṃ [Pg.110] antānantikavāde vuttanayeneva veditabbaṃ. Tatiyacatukke samāpannakavasena ekattasaññī, asamāpannakavasena nānattasaññī, parittakasiṇavasena parittasaññī, vipulakasiṇavasena appamāṇasaññīti veditabbā. Catutthacatukke pana dibbena cakkhunā tikacatukkajjhānabhūmiyaṃ nibbattamānaṃ disvā ‘‘ekantasukhī’’ti gaṇhāti. Niraye nibbattamānaṃ disvā ‘‘ekantadukkhī’’ti. Manussesu nibbattamānaṃ disvā ‘‘sukhadukkhī’’ti. Vehapphaladevesu nibbattamānaṃ disvā ‘‘adukkhamasukhī’’ti gaṇhāti. Visesato hi pubbenivāsānussatiñāṇalābhino pubbantakappikā honti, dibbacakkhukā aparantakappikāti.

76-77. В таких словах, как «rūpī attā» («душа обладает формой»): принимая форму касины за «душу», а возникающее в ней восприятие — за «восприятие» этой души, или же просто путем размышления, подобно адживикам и другим, они утверждают: «Душа обладает формой, она невредима после смерти и обладает восприятием». Здесь «невредима» (арога) означает «вечна» (ничча). Напротив, принимая объект бесформенного достижения (арупа-самапатти) за «душу», а восприятие этого достижения — за ее «восприятие», или же просто путем размышления, подобно нигантхам и другим, они утверждают: «Душа не обладает формой, она невредима после смерти и обладает восприятием». Третье воззрение возникает на основе смешанного цепляния [за форму и бесформенность]. Четвертое воззрение возникает исключительно на основе умозаключения [о том, что она ни обладает формой, ни не обладает ею]. Вторую четверку воззрений [о конечности и бесконечности] следует понимать так же, как описано в учении о конечности и бесконечности мира (антанантика-вада). В третьей четверке воззрений следует понимать так: «обладающая единым восприятием» (экатта-саньи) — благодаря пребыванию в медитативном достижении; «обладающая многообразным восприятием» (нанатта-саньи) — из-за отсутствия медитативного достижения; «обладающая ограниченным восприятием» (паритта-саньи) — из-за ограниченной касины; «обладающая безграничным восприятием» (аппамана-саньи) — из-за обширной касины. В четвертой четверке воззрений: увидев божественным зрением существо, рождающееся в сферах трех или четырех джхан, человек принимает воззрение: «душа испытывает исключительно счастье». Увидев существо, рождающееся в аду, он принимает воззрение: «душа испытывает исключительно страдание». Увидев существо, рождающееся среди людей, он принимает воззрение: «душа испытывает и счастье, и страдание». Увидев существо, рождающееся среди божеств Вехаппхала, он принимает воззрение: «душа испытывает ни страдание, ни счастье». Ведь в особенности те иноверцы, кто обрел знание воспоминания о прошлых жизнях (пуббенивасануссати-ньяна), строят предположения о прошлом (пуббанта-каппика), а те, кто обладает божественным зрением (дибба-чаккху), строят предположения о будущем (апаранта-каппика).

Asaññīvādavaṇṇanā

Разъяснение учения о бессознательном существовании (асаньи-вада)

78-83. Asaññīvādo saññīvāde ādimhi vuttānaṃ dvinnaṃ catukkānaṃ vasena veditabbo. Tathā nevasaññīnāsaññīvādo. Kevalañhi tattha ‘‘saññī attā’’ti gaṇhantānaṃ tā diṭṭhiyo, idha ‘‘asaññī’’ti ca ‘‘nevasaññīnāsaññī’’ti ca. Tattha na ekantena kāraṇaṃ pariyesitabbaṃ. Diṭṭhigatikassa hi gāho ummattakapacchisadisoti vuttametaṃ.

78-83. Учение о бессознательном существовании (асаньи-вада) следует понимать на основе первых двух четверок, описанных в учении о сознательном существовании (саньи-вада). Точно так же следует понимать и учение о ни сознательном, ни бессознательном существовании (невасаньи-насаньи-вада). Разница лишь в том, что там воззрения принадлежат тем, кто считает: «душа обладает восприятием», а здесь — тем, кто считает: «душа лишена восприятия» или «душа ни обладает восприятием, ни лишена его». В этих случаях не следует настойчиво искать рациональную причину. Ведь было сказано: «Цепляние приверженца ложных воззрений подобно корзине безумца».

Ucchedavādavaṇṇanā

Разъяснение учения об уничтожении (уччхеда-вада)

84. Ucchedavāde satoti vijjamānassa. Ucchedanti upacchedaṃ. Vināsanti adassanaṃ. Vibhavanti bhāvavigamaṃ. Sabbānetāni aññamaññavevacanāneva. Tattha dve janā ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhanti, lābhī ca alābhī ca. Lābhī arahato dibbena cakkhunā cutiṃ disvā upapattiṃ apassanto, yo vā cutimattameva daṭṭhuṃ sakkoti, na upapātaṃ; so ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhāti. Alābhī ca ‘‘ko paralokaṃ na jānātī’’ti kāmasukhagiddhatāya vā. ‘‘Yathā rukkhato paṇṇāni patitāni na puna viruhanti, evameva sattā’’tiādinā takkena vā ucchedaṃ gaṇhāti. Idha pana taṇhādiṭṭhīnaṃ vasena tathā ca aññathā ca vikappetvāva imā satta diṭṭhiyo uppannāti veditabbā.

84. В учении об уничтожении (уччхеда-вада) слово «sato» («существующего») означает «реально присутствующего». Слово «ucchedaṃ» («уничтожение») означает «пресечение». Слово «vināsaṃ» («гибель») означает «исчезновение из виду». Слово «vibhavaṃ» («небытие») означает «исчезновение бытия». Все эти слова являются синонимами друг друга. В этом учении два типа людей принимают воззрение об уничтожении: те, кто обладает [божественным зрением], и те, кто им не обладает. Обладающий им видит божественным зрением смерть существа, но не видит его нового рождения; или же тот, кто способен видеть только саму смерть, но не новое рождение, принимает воззрение об уничтожении. Не обладающий же им принимает воззрение об уничтожении из-за привязанности к чувственным удовольствиям, думая: «Кто знает, есть ли иной мир? Никто не знает!», или же на основе таких рассуждений: «Подобно тому как листья, опавшие с дерева, не вырастают вновь, так же и живые существа». Однако следует понимать, что в данном случае эти семь воззрений возникли из-за различных размышлений под влиянием вожделения (танха) и ложных взглядов (диттхи), принимающих то одну, то другую форму.

85. Tattha rūpīti rūpavā. Cātumahābhūtikoti catumahābhūtamayo. Mātāpitūnaṃ etanti mātāpettikaṃ. Kiṃ taṃ? Sukkasoṇitaṃ. Mātāpettike [Pg.111] sambhūto jātoti mātāpettikasambhavo. Iti rūpakāyasīsena manussattabhāvaṃ ‘‘attā’’ti vadati. Ittheketi itthaṃ eke evameketi attho.

85. Здесь слово «rūpī» («состоящая из формы») означает «обладающая формой». Слово «cātumahābhūtiko» («состоящая из четырех великих элементов») означает «сотворенная из четырех великих элементов». Выражение «mātāpitūnaṃ etaṃ» («происходящая от отца и матери») обозначается словом «mātāpettikaṃ». Что это такое? Семя и кровь. Выражение «mātāpettikasambhavo» («рожденная благодаря отцу и матери») означает возникшая и появившаяся на свет благодаря родительскому семени и крови. Таким образом, под главенством физического тела он называет человеческое существование «душой». Слово «ittheke» («так некоторые») означает «так некоторые [шраманы и брахманы]».

86. Dutiyo taṃ paṭikkhipitvā dibbattabhāvaṃ vadati. Dibboti devaloke sambhūto. Kāmāvacaroti cha kāmāvacaradevapariyāpanno. Kabaḷīkāraṃ āhāraṃ bhakkhatīti kabaḷīkārāhārabhakkho.

86. Второй [учитель], отвергая это, говорит о божественном существовании. Слово «dibbo» («божественная») означает «возникшая в мире богов». Слово «kāmāvacaro» («относящаяся к сфере чувств») означает «принадлежащая к божествам шести небес сферы чувств». Выражение «kabaḷīkārāhārabhakkho» («питающаяся твердой пищей») означает «поедающая пищу, скатываемую в комки».

87. Manomayoti jhānamanena nibbatto. Sabbaṅgapaccaṅgīti sabbaṅgapaccaṅgayutto. Ahīnindriyoti paripuṇṇindriyo. Yāni brahmaloke atthi, tesaṃ vasena itaresañca saṇṭhānavasenetaṃ vuttaṃ.

87. Слово «manomayo» («созданная умом») означает «возникшая благодаря уму джханы». Слово «sabbaṅgapaccaṅgī» («со всеми конечностями и частями тела») означает «наделенная всеми крупными и мелкими частями тела». Слово «ahīnindriyo» («с неослабленными способностями») означает «с полноценными способностями чувств». Это сказано применительно к тем способностям [зрения и слуха], которые реально существуют в мире Брахмы, а также применительно к внешней форме остальных способностей [обоняния, вкуса и осязания].

88-92. Sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamātiādīnaṃ attho visuddhimagge vutto. Ākāsānañcāyatanūpagotiādīsu pana ākāsānañcāyatanabhavaṃ upagatoti, evamattho veditabbo. Sesamettha uttānamevāti.

88-92. Смысл таких слов, как «sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā» («с полным преодолением восприятия форм»), разъяснен в «Висуддхимагге». В таких словах, как «ākāsānañcāyatanūpago» («достигшая сферы бесконечного пространства»), смысл следует понимать как «достигшая существования в сфере бесконечного пространства». Остальное здесь очевидно.

Diṭṭhadhammanibbānavādavaṇṇanā

Разъяснение учения о ниббане в настоящей жизни (диттхадхамма-ниббана-вада)

93. Diṭṭhadhammanibbānavāde diṭṭhadhammoti paccakkhadhammo vuccati, tattha tattha paṭiladdhattabhāvassetaṃ adhivacanaṃ. Diṭṭhadhamme nibbānaṃ diṭṭhadhammanibbānaṃ, imasmiṃyeva attabhāve dukkhavūpasamananti attho. Taṃ vadantīti diṭṭhadhammanibbānavādā. Paramadiṭṭhadhammanibbānanti paramaṃ diṭṭhadhammanibbānaṃ uttamanti attho.

93. В учении о ниббане в настоящей жизни (диттхадхамма-ниббана-вада) слово «diṭṭhadhammo» («настоящая жизнь») означает «непосредственно воспринимаемое существование»; это обозначение для существования, обретенного в том или ином мире. Выражение «diṭṭhadhammanibbānaṃ» («ниббана в настоящей жизни») означает угасание страдания прямо в этом существовании. Те, кто утверждает это, зовутся сторонниками ниббаны в настоящей жизни (диттхадхамма-ниббана-вада). Выражение «paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ» означает «высшая, наивысшая ниббана в настоящей жизни».

94. Pañcahi kāmaguṇehīti manāpiyarūpādīhi pañcahi kāmakoṭṭhāsehi bandhanehi vā. Samappitoti suṭṭhu appito allīno hutvā. Samaṅgībhūtoti samannāgato. Paricāretīti tesu kāmaguṇesu yathāsukhaṃ indriyāni cāreti sañcāreti itocito ca upaneti. Atha vā laḷati ramati kīḷati. Ettha ca duvidhā kāmaguṇā – mānusakā ceva dibbā ca. Mānusakā mandhātukāmaguṇasadisā daṭṭhabbā, dibbā paranimmitavasavattidevarājassa kāmaguṇasadisāti. Evarūpe kāme upagatānañhi te diṭṭhadhammanibbānasampattiṃ paññapenti.

94. «Пятью нитями чувственных удовольствий» означает пятью составляющими чувственности, такими как приятные формы и так далее, или же узами. «Полностью наделенный» означает хорошо привязанный, прильнувший к ним. «Обладающий» означает наделенный. «Наслаждается» означает, что он направляет свои органы чувств к этим нитям чувственных удовольствий по своему желанию, устремляя их то туда, то сюда; или же нежится, радуется, играет. И здесь нити чувственных удовольствий бывают двух видов: человеческие и божественные. Человеческие следует рассматривать как подобные удовольствиям царя Мандхатара, а божественные — как подобные удовольствиям царя богов мира Параниммитавасаватти. Ведь для тех, кто предается таким чувственным удовольствиям, они провозглашают достижение ниббаны в настоящей жизни.

95. Dutiyavāre [Pg.112] hutvā abhāvaṭṭhena aniccā paṭipīḷanaṭṭhena dukkhā, pakatijahanaṭṭhena vipariṇāmadhammāti veditabbā. Tesaṃ vipariṇāmaññathābhāvāti tesaṃ kāmānaṃ vipariṇāmasaṅkhātā aññathābhāvā, yampi me ahosi, tampi me natthīti vuttanayena uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. Tattha antonijjhāyanalakkhaṇo soko, tannissitalālappanalakkhaṇo paridevo, kāyappaṭipīḷanalakkhaṇaṃ dukkhaṃ, manovighātalakkhaṇaṃ domanassaṃ, visādalakkhaṇo upāyāso, vivicceva kāmehītiādīnamattho visuddhimagge vutto.

95. Во втором цикле их следует понимать как «непостоянные» в значении «возникая, приходить к несуществованию», «неудовлетворительные» в значении «постоянного угнетения» и «подверженные изменению» в значении «утраты своей естественной природы». Слова «из-за их изменения и инаковости» означают: из-за изменения и инаковости этих чувственных удовольствий возникают скорбь, плач, боль, печаль и отчаяние по принципу: «то, что у меня было, теперь у меня нет». В этом контексте скорбь имеет характеристику внутреннего горения, плач — характеристику причитания, основанного на ней, боль — характеристику угнетения тела, печаль — характеристику угнетения ума, а отчаяние — характеристику уныния. Значение слов «обособившись от чувственных удовольствий» и так далее объяснено в «Висуддхимагге».

96. Vitakkitanti abhiniropanavasena pavatto vitakko. Vicāritanti anumajjanavasena pavatto vicāro. Etenetanti etena vitakkitena ca vicāritena ca etaṃ paṭhamajjhānaṃ oḷārikaṃ sakaṇḍakaṃ viya khāyati.

96. «Направленная мысль» (витакка) — это направленная мысль, происходящая в силу направления ума на объект. «Исследующая мысль» (вичара) — это исследующая мысль, происходящая в силу исследования объекта. «Из-за этого» означает, что из-за этой направленной и исследующей мысли эта первая джхана кажется грубой, словно имеющей шипы.

97-98. Pītigatanti pītiyeva. Cetaso uppilāvitattanti cittassa uppilabhāvakaraṇaṃ. Cetaso ābhogoti jhānā vuṭṭhāya tasmiṃ sukhe punappunaṃ cittassa ābhogo manasikāro samannāhāroti. Sesamettha diṭṭhadhammanibbānavāde uttānameva.

97-98. «Восторг» означает сам восторг (пити). «Парение ума» означает то, что заставляет ум парить. «Устремление ума» означает, что при выходе из джханы ум снова и снова направляется, обращает внимание и сосредоточивается на том блаженстве. Остальное в этом учении о ниббане в настоящей жизни очевидно.

Ettāvatā sabbāpi dvāsaṭṭhidiṭṭhiyo kathitā honti. Yāsaṃ satteva ucchedadiṭṭhiyo, sesā sassatadiṭṭhiyo.

Таким образом, изложены все шестьдесят два воззрения. Из них только семь являются воззрениями об уничтожении, а остальные — воззрениями о вечности.

100-104. Idāni – ‘‘imehi kho te, bhikkhave’’ti iminā vārena sabbepi te aparantakappike ekajjhaṃ niyyātetvā sabbaññutaññāṇaṃ vissajjeti. Puna – ‘‘imehi, kho te bhikkhave’’tiādinā vārena sabbepi te pubbantāparantakappike ekajjhaṃ niyyātetvā tadeva ñāṇaṃ vissajjeti. Iti ‘‘katame ca te, bhikkhave, dhammā’’tiādimhi pucchamānopi sabbaññutaññāṇameva pucchitvā vissajjamānopi sattānaṃ ajjhāsayaṃ tulāya tulayanto viya sinerupādato vālukaṃ uddharanto viya dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni uddharitvā sabbaññutaññāṇameva vissajjeti. Evamayaṃ yathānusandhivasena desanā āgatā.

100-104. Теперь разделом «Именно этими [воззрениями], монахи» он объединяет вместе всех тех, кто строит предположения о будущем, и раскрывает всеведущее знание. Снова разделом, начинающимся с «Именно этими, монахи», объединив вместе всех тех, кто строит предположения о прошлом и будущем, он раскрывает то же самое знание. Так, хотя в начале, в вопросе «Каковы же те учения, о монахи?», он спрашивал именно о всеведущем знании, и отвечая, он словно взвешивал на весах склонности существ или словно извлекал песок из-под подножия горы Синеру, извлекши шестьдесят два ложных воззрения, он раскрывает именно всеведущее знание. Таким образом, это поучение возникло в силу естественной последовательности.

Tayo hi suttassa anusandhī – pucchānusandhi, ajjhāsayānusandhi, yathānusandhīti. Tattha ‘‘evaṃ vutte aññataro bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – kiṃ nu [Pg.113] kho, bhante, orimaṃ tīraṃ, kiṃ pārimaṃ tīraṃ, ko majjhe saṃsīdo, ko thale ussādo, ko manussaggāho, ko amanussaggāho, ko āvaṭṭaggāho, ko antopūtibhāvo’’ti (saṃ. ni. 4.241) evaṃ pucchantānaṃ bhagavatā vissajjitasuttavasena pucchānusandhi veditabbo.

Существует три вида последовательности в сутте: связь по вопросу, связь по склонности и естественная связь. Среди них связь по вопросу следует понимать на примере сутты, изложенной Благословенным в ответ на вопросы вопрошающих: «Когда это было сказано, некий монах обратился к Благословенному: „Что такое, уважаемый, ближний берег? Что такое дальний берег? Что такое погружение посередине? Что такое застревание на мели? Что такое захват людьми? Что такое захват не-людьми? Что такое затягивание в водоворот? Что такое гниение изнутри?“»

Atha kho aññatarassa bhikkhuno evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘‘iti kira bho rūpaṃ anattā…, vedanā…, saññā…, saṅkhārā …, viññāṇaṃ anattā, anattakatāni kira kammāni kamattānaṃ phusissantī’’ti. Atha kho bhagavā tassa bhikkhuno cetasā ceto parivitakkamaññāya bhikkhū āmantesi – ‘‘ṭhānaṃ kho panetaṃ, bhikkhave, vijjati, yaṃ idhekacco moghapuriso avidvā avijjāgato taṇhādhipateyyena cetasā satthusāsanaṃ atidhāvitabbaṃ maññeyya – ‘‘iti kira bho rūpaṃ anattā…pe… phusissantī’’ti. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti (ma. ni. 3.10). Evaṃ paresaṃ ajjhāsayaṃ viditvā bhagavatā vuttasuttavasena ajjhāsayānusandhi veditabbo.

«Тогда у одного монаха возникла такая мысль: „Итак, почтенные, форма безлична... чувство... восприятие... формации... сознание безлично. Какие же действия, совершенные тем, что безлично, затронут какое я?“ Тогда Благословенный, познав своим умом мысль того монаха, обратился к монахам: „Возможно такое, монахи, что некий пустой человек здесь, будучи невежественным, пребывая в неведении, с умом, подвластным вожделению, сочтет, что учение Учителя можно превзойти: „Итак, почтенные, форма безлична... и т.д. ... затронут?“ Как вы думаете, монахи, форма постоянна или непостоянна?“» Связь по склонности следует понимать на примере сутты, произнесенной Благословенным после того, как он узнал склонности других людей.

Yena pana dhammena ādimhi desanā uṭṭhitā, tassa dhammassa anurūpadhammavasena vā paṭipakkhavasena vā yesu suttesu upari desanā āgacchati, tesaṃ vasena yathānusandhi veditabbo. Seyyathidaṃ, ākaṅkheyyasutte heṭṭhā sīlena desanā uṭṭhitā, upari cha abhiññā āgatā. Vatthasutte heṭṭhā kilesena desanā uṭṭhitā, upari brahmavihārā āgatā. Kosambakasutte heṭṭhā bhaṇḍanena uṭṭhitā, upari sāraṇīyadhammā āgatā. Kakacūpame heṭṭhā akkhantiyā uṭṭhitā, upari kakacūpamā āgatā. Imasmimpi brahmajāle heṭṭhā diṭṭhivasena desanā uṭṭhitā, upari suññatāpakāsanaṃ āgataṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘evamayaṃ yathānusandhivasena desanā āgatā’’ti.

Естественную связь следует понимать в тех суттах, где учение начинается с определенной темы, а далее по тексту изложение продолжается либо посредством соответствующей темы, либо посредством противоположной темы. Например: в «Аканкхейя-сутте» в начале изложение начинается с нравственности, а далее приводятся шесть видов сверхзнания. В «Ваттха-сутте» в начале изложение начинается с загрязнений ума, а далее приводятся обители Брахмы. В «Косамбака-сутте» в начале изложение начинается со ссоры, а далее приводятся принципы дружелюбия. В «Какачупама-сутте» в начале изложение начинается с нетерпимости, а далее приводится сравнение с пилой. В этой же «Брахмаджала-сутте» в начале изложение начинается с воззрений, а далее приводится разъяснение пустоты. Поэтому сказано: «Таким образом, это поучение возникло в силу естественной последовательности».

Paritassitavipphanditavāravaṇṇanā

Разъяснение раздела о трепете и метании

105-117. Idāni mariyādavibhāgadassanatthaṃ – ‘‘tatra bhikkhave’’tiādikā desanā āraddhā. Tadapi tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ ajānataṃ apassataṃ vedayitaṃ taṇhāgatānaṃ paritassitavipphanditamevāti yena diṭṭhiassādena [Pg.114] diṭṭhisukhena diṭṭhivedayitena te somanassajātā sassataṃ attānañca lokañca paññapenti catūhi vatthūhi, tadapi tesaṃ bhavantānaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ yathābhūtaṃ dhammānaṃ sabhāvaṃ ajānantānaṃ apassantānaṃ vedayitaṃ taṇhāgatānaṃ kevalaṃ taṇhāgatānaṃyeva taṃ vedayitaṃ, tañca kho panetaṃ paritassitavipphanditameva. Diṭṭhisaṅkhātena ceva taṇhāsaṅkhātena ca paritassitena vipphanditameva calitameva kampitameva thusarāsimhi nikhātakhāṇusadisaṃ, na sotāpannassa dassanamiva niccalanti dasseti. Esa nayo ekaccasassatavādādīsupi.

105-117. Теперь, чтобы показать разграничение, начато поучение: «Там, о монахи...». Словами «И это переживание тех почтенных отшельников и брахманов, которые не знают и не видят, охвачено жаждой, есть лишь трепет и метание» показывается следующее: то удовольствие от воззрения, счастье от воззрения, переживание от воззрения, из-за которого они, преисполнившись радости, провозглашают вечность себя и мира на четырех основаниях, — даже это переживание тех почтенных отшельников и брахманов, не знающих и не видящих истинную природу вещей, охвачено жаждой, является исключительно охваченным жаждой переживанием. И это переживание есть лишь трепет и метание. Оно колеблется, движется и дрожит из-за трепета, именуемого как воззрением, так и жаждой, подобно колышку, вбитому в кучу мякины, а не неподвижно, как видение сотапанны. Этот же метод применим и к сторонникам частичной вечности и другим.

Phassapaccayavāravaṇṇanā

Разъяснение раздела об обусловленности контактом

118-130. Puna – ‘‘tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā sassatavādā’’tiādi paramparapaccayadassanatthaṃ āraddhaṃ. Tattha tadapi phassapaccayāti yena diṭṭhiassādena diṭṭhisukhena diṭṭhivedayitena te somanassajātā sassataṃ attānañca lokañca paññapenti catūhi vatthūhi, tadapi taṇhādiṭṭhipariphanditaṃ vedayitaṃ phassapaccayāti dasseti. Esa nayo sabbattha.

118-130. Снова слова «Там, о монахи, те отшельники и брахманы, которые утверждают вечность...» и т.д. начаты для того, чтобы показать цепь условий. В этом контексте слова «и это обусловлено контактом» показывают, что то переживание, колеблемое жаждой и воззрениями, из-за удовольствия от воззрения, счастья от воззрения и переживания от воззрения, благодаря которому они, преисполнившись радости, провозглашают вечность себя и мира на четырех основаниях, возникает по причине контакта. Этот метод применим везде.

131-143. Idāni tassa paccayassa diṭṭhivedayite balavabhāvadassanatthaṃ puna – ‘‘tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā sassatavādā’’tiādimāha. Tattha te vata aññatra phassāti te vata samaṇabrāhmaṇā taṃ vedayitaṃ vinā phassena paṭisaṃvedissantīti kāraṇametaṃ natthīti. Yathā hi patato gehassa upatthambhanatthāya thūṇā nāma balavapaccayo hoti, na taṃ thūṇāya anupatthambhitaṃ ṭhātuṃ sakkoti, evameva phassopi vedanāya balavapaccayo, taṃ vinā idaṃ diṭṭhivedayitaṃ natthīti dasseti. Esa nayo sabbattha.

131-143. Теперь, чтобы показать силу этого условия в отношении переживания, связанного с воззрением, он снова сказал: «Там, о монахи, те отшельники и брахманы, которые утверждают вечность...» и т.д. В этом контексте слова «что они [будут испытывать это] помимо контакта» означают: невозможно, чтобы эти отшельники и брахманы испытывали это переживание без контакта. Подобно тому как для падающего дома подпорка является мощной опорой, и без этой подпорки дом не может стоять, точно так же и контакт является мощным условием для чувства, и без него это переживание, связанное с воззрением, невозможно. Этот метод применим везде.

Diṭṭhigatikādhiṭṭhānavaṭṭakathāvaṇṇanā

Разъяснение круговорота существования, основанного на привязанности к воззрениям

144. Idāni tatra bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā sassatavādā sassataṃ attānañca lokañca paññapenti catūhi vatthūhi, yepi te samaṇabrāhmaṇā ekaccasassatikātiādinā nayena sabbadiṭṭhivedayitāni sampiṇḍeti. Kasmā? Upari phasse pakkhipanatthāya. Kathaṃ? Sabbe te chahi phassāyatanehi phussa phussa paṭisaṃvedentīti. Tattha cha phassāyatanāni nāma – cakkhuphassāyatanaṃ, sotaphassāyatanaṃ, ghānaphassāyatanaṃ, jivhāphassāyatanaṃ, kāyaphassāyatanaṃ, manophassāyatananti imāni cha. Sañjāti-samosaraṇa-kāraṇa-paṇṇattimattatthesu hi ayaṃ [Pg.115] āyatanasaddo pavattati. Tattha – ‘‘kambojo assānaṃ āyatanaṃ, gunnaṃ dakkhiṇāpatho’’ti sañjātiyaṃ pavattati, sañjātiṭṭhāneti attho. ‘‘Manorame āyatane, sevanti naṃ vihaṅgamā’’ti (a. ni. 5.38) samosaraṇe. ‘‘Sati satiāyatane’’ti (a. ni. 3.102) kāraṇe. ‘‘Araññāyatane paṇṇakuṭīsu sammantī’’ti (saṃ. ni. 1.255) paṇṇattimatte. Svāyamidha sañjātiādiatthattayepi yujjati. Cakkhādīsu hi phassapañcamakā dhammā sañjāyanti samosaranti, tāni ca tesaṃ kāraṇanti āyatanāni. Idha pana ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso’’ti (saṃ. ni. 2.43) iminā nayena phassasīseneva desanaṃ āropetvā phassaṃ ādiṃ katvā paccayaparamparaṃ dassetuṃ phassāyatanādīni vuttāni.

144. Теперь словами «Там, о монахи, те отшельники и брахманы, которые утверждают вечность... на четырех основаниях, и те, кто утверждает частичную вечность...» и т.д. он объединяет все переживания, связанные с воззрениями. Зачем? Чтобы далее свести их к контакту. Как? «Все они испытывают это, снова и снова соприкасаясь через шесть сфер контакта». Здесь «шесть сфер контакта» — это сфера зрительного контакта, слухового, обонятельного, вкусового, телесного и умственного контакта. Слово «сфера» (аятана) употребляется в значениях: место рождения, место схождения, причина и просто обозначение. В выражении «Камбоджа — обитель коней, Даккхинапатха — коров» оно употребляется в значении места рождения. В выражении «На прекрасном дереве собираются птицы» — в значении места схождения. В выражении «При наличии соответствующей причины» — в значении причины. В выражении «В лесной обители в лиственных хижинах они мирно живут» — в значении просто обозначения. Здесь это слово подходит ко всем трем значениям, начиная с места рождения. Ведь в глазу и других органах чувств рождаются и сходятся пять состояний во главе с контактом, и эти органы являются их причиной, поэтому они называются сферами. Однако здесь, согласно методу «В зависимости от глаза и видимых форм возникает зрительное сознание; встреча этих трех есть контакт», поучение возведено именно к контакту как к главному элементу, и сферы контакта упомянуты для того, чтобы показать цепь условий, начиная с контакта.

Phussa phussa paṭisaṃvedentīti phusitvā phusitvā paṭisaṃvedenti. Ettha ca kiñcāpi āyatanānaṃ phusanakiccaṃ viya vuttaṃ, tathāpi na tesaṃ phusanakiccatā veditabbā. Na hi āyatanāni phusanti, phassova taṃ taṃ ārammaṇaṃ phusati, āyatanāni pana phasse upanikkhipitvā dassitāni; tasmā sabbe te cha phassāyatanasambhavena phassena rūpādīni ārammaṇāni phusitvā taṃ diṭṭhivedanaṃ paṭisaṃvedayantīti evamettha attho veditabbo.

«Снова и снова соприкасаясь, они испытывают» означает «соприкоснувшись, они испытывают». Хотя здесь говорится так, будто сферы чувств выполняют действие соприкосновения, тем не менее, не следует считать, что соприкосновение — это их функция. Ведь сферы чувств не соприкасаются, а именно контакт соприкасается с соответствующим объектом. Сферы же чувств показаны здесь как основа для контакта. Поэтому смысл здесь следует понимать так: «все они, соприкасаясь с формами и другими объектами посредством контакта, возникающего из шести сфер контакта, испытывают это переживание, связанное с воззрением».

Tesaṃ vedanāpaccayā taṇhātiādīsu vedanāti cha phassāyatanasambhavā vedanā. Sā rūpataṇhādibhedāya taṇhāya upanissayakoṭiyā paccayo hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘tesaṃ vedanāpaccayā taṇhā’’ti. Sā pana catubbidhassa upādānassa upanissayakoṭiyā ceva sahajātakoṭiyā ca paccayo hoti. Tathā upādānaṃ bhavassa. Bhavo jātiyā upanissayakoṭiyā paccayo hoti.

В словах «У них чувство обусловливает жажду» и т.д., «чувство» — это чувство, возникающее из шести сфер контакта. Оно является условием для жажды, разделяющейся на жажду к формам и т.д., в качестве сильнейшей опоры. Поэтому сказано: «У них чувство обусловливает жажду». Оно же является условием для четырех видов цепляния как в качестве сильнейшей опоры, так и в качестве совместно возникающего условия. Точно так же цепляние является условием для становления, а становление — условием для рождения в качестве сильнейшей опоры.

Jātīti panettha savikārā pañcakkhandhā daṭṭhabbā, jāti jarāmaraṇassa ceva sokādīnañca upanissayakoṭiyā paccayo hoti. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato pana paṭiccasamuppādakathā visuddhimagge vuttā. Idha panassa payojanamattameva veditabbaṃ. Bhagavā hi vaṭṭakathaṃ kathento – ‘‘purimā, bhikkhave, koṭi na paññāyati avijjāya, ‘ito pubbe avijjā nāhosi, atha pacchā samabhavī’ti evañcetaṃ, bhikkhave, vuccati, atha ca pana paññāyati ‘‘idappaccayā avijjā’’ti (a. ni. 10.61) evaṃ avijjāsīsena vā, purimā, bhikkhave, koṭi [Pg.116] na paññāyati bhavataṇhāya…pe… ‘‘idappaccayā bhavataṇhā’’ti (a. ni. 10.62) evaṃ taṇhāsīsena vā, purimā, bhikkhave, koṭi na paññāyati bhavadiṭṭhiyā…pe… ‘‘idappaccayā bhavadiṭṭhī’’ti evaṃ diṭṭhisīsena vā kathesi’’. Idha pana diṭṭhisīsena kathento vedanārāgena uppajjamānā diṭṭhiyo kathetvā vedanāmūlakaṃ paṭiccasamuppādaṃ kathesi. Tena idaṃ dasseti – ‘‘evamete diṭṭhigatikā, idaṃ dassanaṃ gahetvā tīsu bhavesu catūsu yonīsu pañcasu gatīsu sattasu viññāṇaṭṭhitīsu navasu sattāvāsesu ito ettha etto idhāti sandhāvantā saṃsarantā yante yuttagoṇo viya, thambhe upanibaddhakukkuro viya, vātena vippannaṭṭhanāvā viya ca vaṭṭadukkhameva anuparivattanti, vaṭṭadukkhato sīsaṃ ukkhipituṃ na sakkontī’’ti.

В отношении слова "рождение" (jāti) здесь следует понимать пять совокупностей (кхандх) вместе с их изменениями. Рождение является условием для старости и смерти, а также для скорби и прочего посредством сильной опоры (упаниссая-паччая). Таково здесь краткое изложение. Подробно же учение о взаимозависимом возникновении (патиччасамуппада) изложено мною в "Висуддхимагге". Здесь же следует понимать лишь его применение. Ибо Благословенный, излагая учение о круговороте сансары, сказал: "О бхиккху, первое начало невежества (авиджжи) неразличимо, так чтобы можно было сказать: 'До этого момента невежества не существовало, а затем оно возникло'. И хотя так говорится, о бхиккху, тем не менее, различимо следующее: 'Невежество обусловлено этим'". Так Он учил, ставя во главу угла невежество. "О бхиккху, первое начало жажды существования (бхава-танхи) неразличимо... но различимо: 'Жажда существования обусловлена этим'". Так Он учил, ставя во главу угла жажду. "О бхиккху, первое начало воззрения о существовании (бхава-диттхи) неразличимо... но различимо: 'Воззрение о существовании обусловлено этим'". Так Он учил, ставя во главу угла воззрение. Здесь же, излагая учение под главенством воззрений, Он рассказал о ложных воззрениях, возникающих из-за привязанности к чувству (ведане), а затем изложил взаимозависимое возникновение, укоренённое в чувстве. Этим Он показывает следующее: "Так эти приверженцы ложных воззрений, приняв это воззрение, блуждают и скитаются в трёх сферах существования, четырёх видах рождения, пяти направлениях перерождения, семи обителях сознания и девяти сферах обитания существ — отсюда туда, оттуда сюда. Подобно быку, запряжённому в жернов, подобно собаке, привязанной к столбу, или подобно лодке, терпящей бедствие из-за ветра, они лишь вращаются в страдании круговорота сансары и не способны поднять голову, чтобы освободиться от страдания круговорота".

Vivaṭṭakathādivaṇṇanā

Разъяснение учения о прекращении круговорота (виватта) и прочего

145. Evaṃ diṭṭhigatikādhiṭṭhānaṃ vaṭṭaṃ kathetvā idāni yuttayogabhikkhuadhiṭṭhānaṃ katvā vivaṭṭaṃ dassento – ‘‘yato kho, bhikkhave, bhikkhū’’tiādimāha. Tattha yatoti yadā. Channaṃ phassāyatanānanti yehi chahi phassāyatanehi phusitvā paṭisaṃvedayamānānaṃ diṭṭhigatikānaṃ vaṭṭaṃ vattati, tesaṃyeva channaṃ phassāyatanānaṃ. Samudayantiādīsu avijjāsamudayā cakkhusamudayotiādinā vedanākammaṭṭhāne vuttanayena phassāyatanānaṃ samudayādayo veditabbā. Yathā pana tattha ‘‘phassasamudayā phassanirodhā’’ti vuttaṃ, evamidha, taṃ cakkhādīsu – ‘‘āhārasamudayā āhāranirodhā’’ti veditabbaṃ. Manāyatane ‘‘nāmarūpasamudayā nāmarūpanirodhā’’ti.

145. Так, изложив учение о круговороте сансары, который является основой для приверженцев ложных воззрений, теперь, делая основой практикующего бхиккху и показывая прекращение круговорота (виватту), Он сказал: "Когда же, о бхиккху, бхиккху..." и так далее. Здесь слово "когда" (yato) означает "в то время, когда" (yadā). Выражение "шести сфер контакта" (channaṃ phassāyatanānaṃ) означает: тех самых шести сфер контакта, через соприкосновение с которыми у приверженцев ложных воззрений, испытывающих чувства, продолжается круговорот. В словах "возникновение" (samudaya) и так далее следует понимать возникновение и прочее сфер контакта по методу, изложенному в разделе о медитации на чувства (ведана-камматтхана), например: "с возникновением невежества возникает глаз" и так далее. Однако если там было сказано: "с возникновением контакта происходит возникновение, с прекращением контакта — прекращение", то здесь в отношении глаза и других физических сфер это следует понимать как: "с возникновением пищи происходит возникновение, с прекращением пищи — прекращение". А в отношении сферы ума (мана-аятана) — как: "с возникновением ума-и-тела (нама-рупа) происходит возникновение, с прекращением ума-и-тела — прекращение".

Uttaritaraṃ pajānātīti diṭṭhigatiko diṭṭhimeva jānāti. Ayaṃ pana diṭṭhiñca diṭṭhito ca uttaritaraṃ sīlasamādhipaññāvimuttinti yāva arahattā jānāti. Ko evaṃ jānātīti? Khīṇāsavo jānāti, anāgāmī, sakadāgāmī, sotāpanno, bahussuto, ganthadharo bhikkhu jānāti, āraddhavipassako jānāti. Desanā pana arahattanikūṭeneva niṭṭhāpitāti.

Выражение "постигает то, что превосходит это" (uttaritaraṃ pajānāti) означает: приверженец ложных воззрений знает только ложное воззрение. Этот же бхиккху знает и ложное воззрение, и то, что превосходит ложное воззрение — нравственность, сосредоточение, мудрость и освобождение вплоть до плода арахантства. Кто знает таким образом? Знает арахант, знает анагамин, сакадагамин, сотапанна, а также многознающий бхиккху, хранящий тексты учения, и бхиккху, усердно практикующий випассану. Однако это поучение завершается на самой вершине — на плоде арахантства.

146. Evaṃ [Pg.117] vivaṭṭaṃ kathetvā idāni ‘‘desanājālavimutto diṭṭhigatiko nāma natthī’’ti dassanatthaṃ puna – ‘‘ye hi keci, bhikkhave’’ti ārabhi. Tattha antojālīkatāti imassa mayhaṃ desanājālassa antoyeva katā. Ettha sitā vāti etasmiṃ mama desanājāle sitā nissitā avasitāva. Ummujjamānā ummujjantīti kiṃ vuttaṃ hoti? Te adho osīdantāpi uddhaṃ uggacchantāpi mama desanājāle sitāva hutvā osīdanti ca uggacchanti ca. Ettha pariyāpannāti ettha mayhaṃ desanājāle pariyāpannā, etena ābaddhā antojālīkatā ca hutvā ummujjamānā ummujjanti, na hettha asaṅgahito diṭṭhigatiko nāma atthīti.

146. Так, изложив прекращение круговорота, теперь, чтобы показать, что нет ни одного приверженца ложных воззрений, который бы избежал сети этого поучения, Он вновь начал: "Ибо те бхиккху, кто бы они ни были..." Здесь слово "оказались в сети" (antojālīkatā) означает: они пойманы внутри этой сети моего поучения. "Остаются в ней" (ettha sitā vā) означает: они привязаны, опираются и зависят именно от этой сети моего поучения. Что означают слова "выныривая, они выныривают"? Это означает: погружаются ли они вниз или поднимаются вверх, они погружаются и поднимаются, оставаясь лишь внутри сети моего поучения. "Охвачены ею" (ettha pariyāpannā) означает: они включены в сеть моего поучения, связаны ею и пойманы в неё; выныривая, они выныривают только в ней. Ибо нет здесь ни одного приверженца ложных воззрений, который не был бы охвачен ею.

Sukhumacchikenāti saṇhaacchikena sukhumacchiddenāti attho. Kevaṭṭo viya hi bhagavā, jālaṃ viya desanā, parittaudakaṃ viya dasasahassilokadhātu, oḷārikā pāṇā viya dvāsaṭṭhidiṭṭhigatikā. Tassa tīre ṭhatvā olokentassa oḷārikānaṃ pāṇānaṃ antojālīkatabhāvadassanaṃ viya bhagavato sabbadiṭṭhigatānaṃ desanājālassa antokatabhāvadassananti evamettha opammasaṃsandanaṃ veditabbaṃ.

Слово "с мелкими ячеями" (sukhumacchikena) означает: с тонкими ячеями, с крошечными отверстиями. Ибо Благословенный подобен рыбаку, поучение — сети, вселенная из десяти тысяч миров — небольшому водоёму, а приверженцы шестидесяти двух ложных воззрений — крупным водным существам. Подобно тому как рыбак, стоя на берегу и наблюдая, видит, что крупные водные существа оказались в его сети, так и Благословенный видит, что все приверженцы ложных воззрений оказались внутри сети Его поучения. Так следует понимать сопоставление этого сравнения.

147. Evaṃ imāhi dvāsaṭṭhiyā diṭṭhīhi sabbadiṭṭhīnaṃ saṅgahitattā sabbesaṃ diṭṭhigatikānaṃ etasmiṃ desanājāle pariyāpannabhāvaṃ dassetvā idāni attano katthaci apariyāpannabhāvaṃ dassento – ‘‘ucchinnabhavanettiko, bhikkhave, tathāgatassa kāyo’’tiādimāha. Tattha nayanti etāyāti netti. Nayantīti gīvāya bandhitvā ākaḍḍhanti, rajjuyā etaṃ nāmaṃ. Idha pana nettisadisatāya bhavataṇhā nettīti adhippetā. Sā hi mahājanaṃ gīvāya bandhitvā taṃ taṃ bhavaṃ neti upanetīti bhavanetti. Arahattamaggasatthena ucchinnā bhavanetti assāti ucchinnabhavanettiko.

147. Так, показав, что благодаря этим шестидесяти двум воззрениям охвачены все ложные воззрения и все приверженцы ложных воззрений включены в сеть этого поучения, теперь, желая показать, что Сам Он нигде не связан, Он сказал: "О бхиккху, тело Татхагаты — с отсечённой нитью, ведущей к существованию..." и так далее. Здесь "нить" (netti) — это то, посредством чего ведут. "Ведут" означает: обвязав вокруг шеи, тащат за собой; это название веревки. Здесь же из-за сходства с веревкой под "нитью" понимается жажда существования (бхава-танха). Ибо она, словно обвязав шею множества существ, ведёт и влечёт их к тому или иному существованию, поэтому она зовётся "нитью, ведущей к существованию" (бхаванетти). Тот, у кого эта нить, ведущая к существованию, отсечена мечом пути арахантства, зовётся "имеющим отсечённую нить, ведущую к существованию" (ucchinnabhavanettiko).

Kāyassa bhedā uddhanti kāyassa bhedato uddhaṃ. Jīvitapariyādānāti jīvitassa sabbaso pariyādinnattā parikkhīṇattā, puna appaṭisandhikabhāvāti attho. Na taṃ dakkhantīti taṃ tathāgataṃ. Devā vā manussā vā na dakkhissanti, apaṇṇattikabhāvaṃ gamissatīti attho.

Выражение "по разрушении тела" (kāyassa bhedā uddhaṃ) означает: после распада тела. "С исчерпанием жизни" (jīvitapariyādānā) означает: из-за полного исчерпания и угасания жизненной силы, что означает отсутствие повторного перерождения. "Его не увидят" (na taṃ dakkhanti) означает: этого Татхагату ни боги, ни люди более не увидят; это означает, что Он перейдёт в состояние, не поддающееся какому-либо обозначению.

Seyyathāpi[Pg.118], bhikkhaveti, upamāyaṃ pana idaṃ saṃsandanaṃ. Ambarukkho viya hi tathāgatassa kāyo, rukkhe jātamahāvaṇṭo viya taṃ nissāya pubbe pavattataṇhā. Tasmiṃ vaṇṭe upanibaddhā pañcapakkadvādasapakkaaṭṭhārasapakkaparimāṇā ambapiṇḍī viya taṇhāya sati taṇhūpanibandhanā hutvā āyatiṃ nibbattanakā pañcakkhandhā dvādasāyatanāni aṭṭhārasa dhātuyo. Yathā pana tasmiṃ vaṇṭe chinne sabbāni tāni ambāni tadanvayāni honti, taṃyeva vaṇṭaṃ anugatāni, vaṇṭacchedā chinnāni yevāti attho; evameva ye bhavanettivaṇṭassa anupacchinnattā āyatiṃ uppajjeyyuṃ pañcakkhandhā dvādasāyatanāni aṭṭhārasadhātuyo, sabbe te dhammā tadanvayā honti bhavanettiṃ anugatā, tāya chinnāya chinnā yevāti attho.

В сравнении, начинающемся со слов "Подобно тому, о бхиккху...", сопоставление таково: тело Татхагаты подобно манговому дереву. Жажда, существовавшая ранее и послужившая опорой для этого тела, подобна крупной плодоножке, выросшей на дереве. Пять совокупностей (кхандх), двенадцать сфер чувств (аятан) и восемнадцать элементов (дхату), которым предстоит возникнуть в будущем при наличии жажды, будучи связанными этой жаждой, подобны грозди спелых манго из пяти, двенадцати или восемнадцати плодов, прикреплённых к этой плодоножке. Подобно тому как при срезании плодоножки все эти плоды манго следуют за ней, сопутствуют этой плодоножке и оказываются срезанными из-за срезания плодоножки; точно так же, если бы нить, ведущая к существованию, не была отсечена, в будущем возникли бы пять совокупностей, двенадцать сфер чувств и восемнадцать элементов; все эти состояния следовали бы за ней, сопутствуя нити, ведущей к существованию. Но когда она отсечена, все они также оказываются отсечёнными.

Yathā pana tasmimpi rukkhe maṇḍūkakaṇṭakavisasamphassaṃ āgamma anupubbena sussitvā mate – ‘‘imasmiṃ ṭhāne evarūpo nāma rukkho ahosī’’ti vohāramattameva hoti, na taṃ rukkhaṃ koci passati, evaṃ ariyamaggasamphassaṃ āgamma taṇhāsinehassa pariyādinnattā anupubbena sussitvā viya bhinne imasmiṃ kāye, kāyassa bhedā uddhaṃ jīvitapariyādānā na taṃ dakkhanti, tathāgatampi devamanussā na dakkhissanti, evarūpassa nāma kira satthuno idaṃ sāsananti vohāramattameva bhavissatīti anupādisesanibbānadhātuṃ pāpetvā desanaṃ niṭṭhapesi.

Подобно тому как если это дерево подвергнется воздействию яда от колючки лягушки, оно постепенно засыхает и погибает, и тогда остаётся лишь обозначение: "На этом месте росло такое-то дерево", но самого дерева никто больше не видит; точно так же, благодаря соприкосновению с благородным путем, влага жажды полностью иссушается, и подобно постепенному засыханию, по распаде этого тела, после разрушения тела и исчерпания жизни Его более не увидят. Татхагату более не увидят ни боги, ни люди, и останется лишь устное предание: "Это было учение такого-то Учителя". Так, доведя поучение до элемента Ниббаны без остатка привязанности (анупадисеса-ниббана-дхату), Он завершил Свою проповедь.

148. Evaṃ vutte āyasmā ānandoti evaṃ bhagavatā imasmiṃ sutte vutte thero ādito paṭṭhāya sabbaṃ suttaṃ samannāharitvā evaṃ buddhabalaṃ dīpetvā kathitasuttassa na bhagavatā nāmaṃ gahitaṃ, handassa nāmaṃ gaṇhāpessāmīti cintetvā bhagavantaṃ etadavoca.

148. Слова "Когда это было сказано, почтенный Ананда..." означают: когда Благословенный произнёс эту сутту, старейшина, удерживая в уме всю сутту от самого начала, подумал: "Благословенный произнёс сутту, явив столь великую силу Будды, однако Он ещё не дал ей названия. Что ж, я побужу Его дать ей название". Подумав так, он обратился к Благословенному с такими словами.

Tasmātiha tvantiādīsu ayamatthayojanā – ānanda, yasmā imasmiṃ dhammapariyāye idhatthopi paratthopi vibhatto, tasmātiha tvaṃ imaṃ dhammapariyāyaṃ ‘‘atthajāla’’ntipi naṃ dhārehi; yasmā panettha bahū tantidhammā kathitā, tasmā ‘‘dhammajāla’’ntipi naṃ dhārehi; yasmā ca ettha seṭṭhaṭṭhena brahmaṃ sabbaññutaññāṇaṃ vibhattaṃ, tasmā ‘‘brahmajāla’’ntipi naṃ dhārehi; yasmā ettha dvāsaṭṭhidiṭṭhiyo vibhattā, tasmā ‘‘diṭṭhijāla’’ntipi naṃ dhārehi; yasmā pana imaṃ dhammapariyāyaṃ sutvā devaputtamārampi khandhamārampi maccumārampi kilesamārampi [Pg.119] sakkā maddituṃ, tasmā ‘‘anuttaro saṅgāmavijayotipi naṃ dhārehī’’ti.

В словах "Поэтому, Ананда..." и так далее толкование смысла таково: "Ананда, поскольку в этом изложении Учения подробно разъяснено благо как для этой жизни, так и для будущей, то помни это изложение Учения как 'Сеть блага' (Аттхаджала); поскольку здесь изложено множество канонических текстов Учения, помни его как 'Сеть Учения' (Дхаммаджала); поскольку здесь в силу своего превосходства подробно разъяснено превосходное всеведущее знание, помни его как 'Сеть совершенства' (Брахмаджала); поскольку здесь подробно разъяснены шестьдесят два воззрения, помни его как 'Сеть воззрений' (Диттхиджала); поскольку же, услышав это изложение Учения, можно сокрушить Мару как божество, Мару как совокупности, Мару как смерть, Мару как загрязнения ума и Мару как кармические формации, помни его как 'Непревзойдённую победу в битве' (Ануттара Сангамавиджая)".

Idamavoca bhagavāti idaṃ nidānāvasānato pabhuti yāva ‘‘anuttaro saṅgāmavijayotipi naṃ dhārehī’’ti sakalaṃ suttantaṃ bhagavā paresaṃ paññāya alabbhaneyyapatiṭṭhaṃ paramagambhīraṃ sabbaññutaññāṇaṃ pakāsento sūriyo viya andhakāraṃ diṭṭhigatamahandhakāraṃ vidhamanto avoca.

Слова "Так сказал Благословенный" означают, что всю эту сутту целиком, от завершения введения и до слов "помни его как 'Непревзойдённую победу в битве'", Благословенный произнёс, являя Своё глубочайшее всеведущее знание, недостижимое для ума других существ, и подобно солнцу, разгоняющему тьму, Он рассеял великую тьму ложных воззрений.

149. Attamanā te bhikkhūti te bhikkhū attamanā sakamanā, buddhagatāya pītiyā udaggacittā hutvāti vuttaṃ hoti. Bhagavato bhāsitanti evaṃ vicitranayadesanāvilāsayuttaṃ idaṃ suttaṃ karavīkarutamañjunā kaṇṇasukhena paṇḍitajanahadayānaṃ amatābhisekasadisena brahmassarena bhāsamānassa bhagavato vacanaṃ. Abhinandunti anumodiṃsu ceva sampaṭicchiṃsu ca. Ayañhi abhinandasaddo – ‘‘abhinandati abhivadatī’’tiādīsu (saṃ. ni. 3.5) taṇhāyampi āgato. ‘‘Annamevābhinandanti, ubhaye devamānusā’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.43) upagamanepi.

149. Слова "Удовлетворённые, те бхиккху..." означают, что те бхиккху обрели радость в своём уме, их сердца были возвышены восторгом (пити), направленным на Будду. "Речи Благословенного" означает: слова Благословенного, произнёсшего эту сутту, наделённую великолепием разнообразных методов изложения, Его величественным голосом, подобным сладостному пению птицы каравака, услаждающим слух и подобным окроплению нектаром бессмертия для сердец мудрецов. "Восхитились" (abhinanduṃ) означает: они радовались и приняли это учение. Ибо это слово "abhinanda" встречается и в значении жажды, как в выражении "восхищается и приветствует" и так далее. А в выражении "И боги, и люди радуются пище" и так далее — в значении приближения (пользования).

‘‘Cirappavāsiṃ purisaṃ, dūrato sotthimāgataṃ;

Ñātimittā suhajjā ca, abhinandanti āgata’’nti. (dha. pa. 219);

"Человека, долго отсутствовавшего и благополучно вернувшегося издалека, родственники, друзья и доброжелатели радостно встречают по возвращении".

Ādīsu sampaṭicchanepi. ‘‘Abhinanditvā anumoditvā’’tiādīsu (ma. ni. 1.205) anumodanepi. Svāyamidha anumodanasampaṭicchanesu yujjati. Tena vuttaṃ – ‘‘abhinandunti anumodiṃsu ceva sampaṭicchiṃsu cā’’ti.

В этих и подобных случаях оно употребляется в значении принятия. А в таких выражениях, как "восхитившись и порадовавшись", оно употребляется в значении сорадования. Здесь же оно подходит в обоих значениях: сорадования и принятия. Поэтому сказано: "Восхитились означает: они радовались и приняли это учение".

Subhāsitaṃ sulapitaṃ, ‘‘sādhu sādhū’’ti tādino;

Anumodamānā sirasā, sampaṭicchiṃsu bhikkhavoti.

"Бхиккху сорадовались прекрасно изречённому и превосходно сказанному слову Того, Кто неколебим, восклицая 'Хорошо, хорошо!', и приняли его, склонив головы".

Imasmiñca pana veyyākaraṇasminti imasmiṃ niggāthakasutte. Niggāthakattā hi idaṃ veyyākaraṇanti vuttaṃ.

Слова "И во время этого разъяснения..." означают: в этой сутте, не содержащей стихов. Ибо из-за отсутствия стихов составители Сангити назвали эту сутту "вейякарана" (прозаическое разъяснение).

Dasasahassī lokadhātūti dasasahassacakkavāḷaparimāṇā lokadhātu. Akampitthāti na suttapariyosāneyeva akampitthāti veditabbā. Bhaññamāneti hi vuttaṃ. Tasmā dvāsaṭṭhiyā diṭṭhigatesu viniveṭhetvā desiyamānesu [Pg.120] tassa tassa diṭṭhigatassa pariyosāne pariyosāneti dvāsaṭṭhiyā ṭhānesu akampitthāti veditabbā.

Выражение "вселенная из десяти тысяч миров" означает: мирская система, охватывающая десять тысяч вселенных. "Содрогнулась" означает: не следует думать, что она содрогнулась лишь в самом конце сутты. Ибо сказано: "когда она провозглашалась". Поэтому следует понимать, что по мере того как шестьдесят два ложных воззрения разбирались и опровергались, в конце изложения каждого конкретного воззрения земля содрогалась — то есть она содрогнулась в шестидесяти двух моментах.

Tattha aṭṭhahi kāraṇehi pathavīkampo veditabbo – dhātukkhobhena, iddhimato ānubhāvena, bodhisattassa gabbhokkantiyā, mātukucchito nikkhamanena, sambodhippattiyā, dhammacakkappavattanena, āyusaṅkhārossajjanena, parinibbānenāti. Tesaṃ vinicchayaṃ – ‘‘aṭṭha kho ime, ānanda, hetū aṭṭha paccayā mahato bhūmicālassa pātubhāvāyā’’ti evaṃ mahāparinibbāne āgatāya tantiyā vaṇṇanākāle vakkhāma. Ayaṃ pana mahāpathavī aparesupi aṭṭhasu ṭhānesu akampittha – mahābhinikkhamane, bodhimaṇḍūpasaṅkamane, paṃsukūlaggahaṇe, paṃsukūladhovane, kāḷakārāmasutte, gotamakasutte, vessantarajātake, imasmiṃ brahmajāleti. Tattha mahābhinikkhamanabodhimaṇḍūpasaṅkamanesu vīriyabalena akampittha. Paṃsukūlaggahaṇe dvisahassadīpaparivāre cattāro mahādīpe pahāya pabbajitvā susānaṃ gantvā paṃsukūlaṃ gaṇhantena dukkaraṃ bhagavatā katanti acchariyavegābhihatā akampittha. Paṃsukūladhovanavessantarajātakesu akālakampanena akampittha. Kāḷakārāmagotamakasuttesu – ‘‘ahaṃ sakkhī bhagavā’’ti sakkhibhāvena akampittha. Imasmiṃ pana brahmajāle dvāsaṭṭhiyā diṭṭhigatesu vijaṭetvā niggumbaṃ katvā desiyamānesu sādhukāradānavasena akampitthāti veditabbā.

Здесь следует знать, что землетрясение происходит по восьми причинам: из-за возмущения первоэлементов, силой обладающего сверхспособностями, при вхождении Бодхисаттвы в лоно матери, при его выходе из лона матери, при достижении им полного пробуждения, при запуске Колеса Дхаммы, при отказе от жизненных сил и при окончательном уходе в Париниббану. Подробное рассмотрение этих причин мы изложим во время комментирования канонического текста, содержащегося в Махапариниббана-сутте: «Есть восемь причин, Ананда, восемь условий для возникновения великого землетрясения». Однако эта великая земля содрогалась также и в других восьми случаях: при Великом отречении, при приближении к Бодхиманда, при взятии ветоши, при стирке ветоши, во время проповеди Калакарама-сутты, во время проповеди Готамака-сутты, в Вессантара-джатаке и при проповеди этой Брахмаджала-сутты. Из них, при Великом отречении и приближении к Бодхиманда земля содрогнулась силой его усердия. При взятии ветоши земля содрогнулась, пораженная порывом изумления от того, что Благословенный совершил трудноисполнимое деяние, когда он, оставив четыре великих материка с их двумя тысячами малых островов, ушел в бездомность, пришел на кладбище и взял ветошь. При стирке ветоши и в Вессантара-джатаке она содрогнулась внезапным сотрясением. При проповеди Калакарама-сутты и Готамака-сутты она содрогнулась в качестве свидетеля, как бы говоря: «Я свидетель, о Благословенный!». Следует знать, что при проповеди этой Брахмаджала-сутты земля содрогнулась в знак одобрения, когда шестьдесят два ложных воззрения были распутаны, очищены от зарослей и разъяснены.

Na kevalañca etesu ṭhānesuyeva pathavī akampittha, atha kho tīsu saṅgahesupi mahāmahindattherassa imaṃ dīpaṃ āgantvā jotivane nisīditvā dhammaṃ desitadivasepi akampittha. Kalyāṇiyavihāre ca piṇḍapātiyattherassa cetiyaṅgaṇaṃ sammajjitvā tattheva nisīditvā buddhārammaṇaṃ pītiṃ gahetvā imaṃ suttantaṃ āraddhassa suttapariyosāne udakapariyantaṃ katvā akampittha. Lohapāsādassa pācīnaambalaṭṭhikaṭṭhānaṃ nāma ahosi. Tattha nisīditvā dīghabhāṇakattherā brahmajālasuttaṃ ārabhiṃsu, tesaṃ sajjhāyapariyosānepi udakapariyantameva katvā pathavī akampitthāti.

И земля содрогалась не только в этих случаях, но также и во время трех соборов, а также в день, когда старейшина Махамахинда прибыл на этот остров, сел в роще Джотивана и проповедовал Дхамму. И в монастыре Кальяния-вихара, когда старейшина Пиндапатия подмел двор четьи, сел там же, преисполнился восторга с Буддой в качестве объекта медитации и начал декламировать эту сутту, земля содрогнулась вплоть до водных глубин по окончании сутты. К востоку от Лохапасады было место под названием Пачина-Амбалаттхика. Сев там, старейшины-декламаторы Дигха-никаи начали читать Брахмаджала-сутту, и по окончании их декламации земля содрогнулась вплоть до водных глубин.

Evaṃ [Pg.121] yassānubhāvena, akampittha anekaso;

Medanī suttaseṭṭhassa, desitassa sayambhunā.

Так, благодаря величию этой превосходнейшей сутты, проповеданной Самовозникшим, земля содрогалась многократно.

Brahmajālassa tassīdha, dhammaṃ atthañca paṇḍitā;

Sakkaccaṃ uggahetvāna, paṭipajjantu yonisoti.

Пусть же мудрецы здесь, должным образом изучив текст и смысл этой Брахмаджала-сутты, практикуют с правильным вниманием.

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

Так в Сумангала-виласини, комментарии к Дигха-никае,

Brahmajālasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Разъяснение Брахмаджала-сутты завершено.

2. Sāmaññaphalasuttavaṇṇanā

2. Разъяснение Саманняпхала-сутты

Rājāmaccakathāvaṇṇanā

Разъяснение беседы о царе и его министрах

150. Evaṃ [Pg.122] me sutaṃ…pe… rājagaheti sāmaññaphalasuttaṃ. Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā – rājagaheti evaṃnāmake nagare. Tañhi mandhātumahāgovindādīhi pariggahitattā rājagahanti vuccati. Aññepi ettha pakāre vaṇṇayanti, kiṃ tehi? Nāmamattametaṃ tassa nagarassa. Taṃ panetaṃ buddhakāle ca cakkavattikāle ca nagaraṃ hoti, sesakāle suññaṃ hoti yakkhapariggahitaṃ, tesaṃ vasanavanaṃ hutvā tiṭṭhati. Viharatīti avisesena iriyāpathadibbabrahmaariyavihāresu aññataravihārasamaṅgiparidīpanametaṃ. Idha pana ṭhānagamananisajjasayanappabhedesu iriyāpathesu aññatarairiyāpathasamāyogaparidīpanaṃ. Tena ṭhitopi gacchantopi nisinnopi sayānopi bhagavā viharati ceva veditabbo. So hi ekaṃ iriyāpathabādhanaṃ aññena iriyāpathena vicchinditvā aparipatantaṃ attabhāvaṃ harati pavatteti, tasmā viharatīti vuccati.

150. «Так я слышал... в Раджагахе» — это Саманняпхала-сутта. Здесь приводится разъяснение слов, которые ранее не объяснялись: «в Раджагахе» означает «в городе с таким названием». Ибо этот город называют Раджагахой, поскольку им владели такие правители, как Мандхатар, Махаговинда и другие. Другие толкователи приводят иные объяснения этого названия, но какая от них польза? Это всего лишь название данного города. Этот город процветает как город во времена Будд и во времена вселенских правителей, в остальное же время он пустеет, заселяется якхами и превращается в лесную обитель для них. Слово «пребывал» в общем смысле указывает на наделенность одним из видов пребывания: пребыванием в позах тела, божественным пребыванием, пребыванием Брахмы или благородным пребыванием. Здесь же оно указывает на принятие одной из телесных поз, подразделяющихся на стояние, ходьбу, сидение и лежание. Поэтому следует понимать, что Благословенный пребывает, когда стоит, идет, сидит или лежит. Ибо он поддерживает и продолжает существование своего тела, не давая ему разрушиться, устраняя утомление от одной позы с помощью другой позы; поэтому и говорится «пребывает».

Jīvakassa komārabhaccassa ambavaneti idamassa yaṃ gocaragāmaṃ upanissāya viharati, tassa samīpanivāsanaṭṭhānaparidīpanaṃ. Tasmā – rājagahe viharati jīvakassa komārabhaccassa ambavaneti rājagahasamīpe jīvakassa komārabhaccassa ambavane viharatīti evamettha attho veditabbo. Samīpatthe hetaṃ bhummavacanaṃ. Tattha jīvatīti jīvako, kumārena bhatoti komārabhacco. Yathāha – ‘‘kiṃ bhaṇe, etaṃ kākehi samparikiṇṇanti? Dārako devāti. Jīvati bhaṇeti? Jīvati, devāti. Tena hi, bhaṇe taṃ dārakaṃ amhākaṃ antepuraṃ netvā dhātīnaṃ detha posetunti. Tassa jīvatīti jīvakoti nāmaṃ akaṃsu. Kumārena posāpitoti komārabhaccoti nāmaṃ akaṃsū’’ti (mahāva. 328) ayaṃ panettha saṅkhepo. Vitthārena pana jīvakavatthukhandhake āgatameva. Vinicchayakathāpissa samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāyaṃ vuttā.

Слова «в манговой роще Дживаки Комарабхаччи» указывают на место обитания вблизи того селения для сбора подаяния, возле которого пребывал Благословенный. Поэтому смысл фразы «пребывал в Раджагахе, в манговой роще Дживаки Комарабхаччи» следует понимать так: «пребывал в манговой роще Дживаки Комарабхаччи вблизи Раджагахи». Ибо местный падеж употреблен здесь в значении близости. В этой связи: «Дживака» означает «тот, кто живет», а «Комарабхачча» означает «вскормленный царевичем». Как сказано: «Что это, любезные, окружено воронами? — Младенец, о царевич. — Он жив, любезные? — Жив, о царевич. — В таком случае, любезные, отнесите этого младенца в наши внутренние покои и отдайте кормилицам, чтобы они его вырастили. Поскольку спросили: „Жив ли он?“ (jīvati), ему дали имя Дживака. А поскольку его вырастил царевич (кумара), ему дали имя Комарабхачча». Таково краткое изложение этого вопроса. Подробно же история Дживаки приводится в Кхандхаке. И подробный разбор этой истории изложен в Самантапасадике, комментарии к Винае.

Ayaṃ [Pg.123] pana jīvako ekasmiṃ samaye bhagavato dosābhisannaṃ kāyaṃ virecetvā siveyyakaṃ dussayugaṃ datvā vatthānumodanāpariyosāne sotāpattiphale patiṭṭhāya cintesi – ‘‘mayā divasassa dvattikkhattuṃ buddhupaṭṭhānaṃ gantabbaṃ, idañca veḷuvanaṃ atidūre, mayhaṃ pana ambavanaṃ uyyānaṃ āsannataraṃ, yaṃnūnāhaṃ ettha bhagavato vihāraṃ kāreyya’’nti. So tasmiṃ ambavane rattiṭṭhānadivāṭhānaleṇakuṭimaṇḍapādīni sampādetvā bhagavato anucchavikaṃ gandhakuṭiṃ kārāpetvā ambavanaṃ aṭṭhārasahatthubbedhena tambapaṭṭavaṇṇena pākārena parikkhipāpetvā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ sacīvarabhattena santappetvā dakkhiṇodakaṃ pātetvā vihāraṃ niyyātesi. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘jīvakassa komārabhaccassa ambavane’’ti.

Однажды этот Дживака, очистив слабительным тело Благословенного, переполненное избытком гуморов, и поднеся ему пару тонких тканей из страны Сиви, по окончании проповеди-благодарности за подношение одежды утвердился в плоде вхождения в поток и подумал: «Мне нужно приходить к Будде для прислуживания два или три раза в день. Но эта бамбуковая роща Велувана слишком далека, а мой манговый сад гораздо ближе. Что если я построю здесь монастырь для Благословенного?» Обустроив в этом манговом саду места для ночного и дневного пребывания, гроты, кельи, павильоны и прочее, построив для Благословенного подобающую ароматную келью, обнеся манговый сад стеной высотой в восемнадцать локтей цвета медного листа, он щедро одарил общину монахов во главе с Буддой пищей и монашеским облачением, совершил ритуал излияния воды и поднес монастырь. Имея это в виду, и было сказано: «в манговой роще Дживаки Комарабхаччи».

Aḍḍhateḷasehi bhikkhusatehīti aḍḍhasatena ūnehi terasahi bhikkhusatehi. Rājātiādīsu rājati attano issariyasampattiyā catūhi saṅgahavatthūhi mahājanaṃ rañjeti vaḍḍhetīti rājā. Magadhānaṃ issaroti māgadho. Ajātoyeva rañño sattu bhavissatīti nemittakehi niddiṭṭhoti ajātasattu.

«С двенадцатью с половиной сотнями монахов» означает: с тринадцатью сотнями монахов без половины сотни. В словах «царь» и т.д.: «царь» — это тот, кто сияет своим могуществом и величием, а также радует и способствует процветанию народа с помощью четырех способов благодеяния. «Магадхский» означает «властитель Магадхи». «Аджатасатту» — тот, о ком предсказатели по знамениям указали: «Еще не родившись, он станет врагом царя».

Tasmiṃ kira kucchigate deviyā evarūpo dohaḷo uppajji – ‘‘aho vatāhaṃ rañño dakkhiṇabāhulohitaṃ piveyya’’nti, sā ‘‘bhāriye ṭhāne dohaḷo uppanno, na sakkā kassaci ārocetu’’nti taṃ kathetuṃ asakkontī kisā dubbaṇṇā ahosi. Taṃ rājā pucchi – ‘‘bhadde, tuyhaṃ attabhāvo na pakativaṇṇo, kiṃ kāraṇa’’nti? ‘‘Mā puccha, mahārājāti’’. ‘‘Bhadde, tvaṃ attano ajjhāsayaṃ mayhaṃ akathentī kassa kathessasī’’ti tathā tathā nibandhitvā kathāpesi. Sutvā ca – ‘‘bāle, kiṃ ettha tuyhaṃ bhāriyasaññā ahosī’’ti vejjaṃ pakkosāpetvā suvaṇṇasatthakena bāhuṃ phālāpetvā suvaṇṇasarakena lohitaṃ gahetvā udakena sambhinditvā pāyesi. Nemittakā taṃ sutvā – ‘‘esa gabbho rañño sattu bhavissati, iminā rājā haññissatī’’ti byākariṃsu. Devī sutvā – ‘‘mayhaṃ kira kucchito nikkhanto rājānaṃ māressatī’’ti gabbhaṃ pātetukāmā uyyānaṃ gantvā kucchiṃ maddāpesi, gabbho na patati. Sā punappunaṃ gantvā tatheva kāresi. Rājā kimatthaṃ ayaṃ [Pg.124] abhiṇhaṃ uyyānaṃ gacchatīti parivīmaṃsanto taṃ kāraṇaṃ sutvā – ‘‘bhadde, tava kucchiyaṃ puttoti vā dhītāti vā na paññāyati, attano nibbattadārakaṃ evamakāsīti mahā aguṇarāsipi no jambudīpatale āvibhavissati, mā tvaṃ evaṃ karohī’’ti nivāretvā ārakkhaṃ adāsi. Sā gabbhavuṭṭhānakāle ‘‘māressāmī’’ti cintesi. Tadāpi ārakkhamanussā dārakaṃ apanayiṃsu. Athāparena samayena vuḍḍhippattaṃ kumāraṃ deviyā dassesuṃ. Sā taṃ disvāva puttasinehaṃ uppādesi, tena naṃ māretuṃ nāsakkhi. Rājāpi anukkamena puttassa oparajjamadāsi.

Говорят, что когда он находился во чреве, у царицы возникла такая прихоть беременных: «О, если бы мне испить крови из правого плеча царя!» Не имея возможности рассказать об этом, думая: «Возникла столь предосудительная прихоть, о которой никому нельзя поведать», она исхудала и побледнела. Царь спросил её: «Дорогая, твой вид не такой, как обычно. В чём причина?» — «Не спрашивай, о великий царь». — «Дорогая, если ты не откроешь своё желание мне, то кому же ты его откроешь?» — так, расспрашивая её снова и снова, он заставил её рассказать. Выслушав её, он сказал: «Глупая, неужели ты сочла это столь тяжким делом?» Он позвал лекаря, велел сделать надрез на плече золотым ланцетом, собрал кровь в золотую чашу, смешал её с водой и дал ей выпить. Узнав об этом, предсказатели истолковали: «Этот плод во чреве станет врагом царя, и этот ребенок убьет царя». Услышав это и подумав: «Говорят, рожденный из моего чрева убьет царя», царица пожелала избавиться от плода. Она пошла в сад и велела сильно мять ей живот, но выкидыша не произошло. Она ходила туда снова и снова и делала то же самое. Царь, размышляя, почему она так часто ходит в сад, узнал причину и сказал: «Дорогая, еще даже не известно, сын у тебя во чреве или дочь. Если ты так поступаешь со своим собственным нерожденным дитя, то великий позор падет на нас по всей Джамбудвипе. Не делай этого!» — и, запретив ей это, приставил к ней охрану. Во время родов она думала: «Я убью его». Но и тогда люди из стражи унесли младенца. Спустя некоторое время, когда царевич подрос, его показали царице. Едва увидев его, она воспылала к нему материнской любовью и потому не смогла его убьить. Царь же со временем назначил сына наследным принцем.

Athekasmiṃ samaye devadatto rahogato cintesi – ‘‘sāriputtassa parisā mahāmoggallānassa parisā mahākassapassa parisāti, evamime visuṃ visuṃ dhurā, ahampi ekaṃ dhuraṃ nīharāmī’’ti. So ‘‘na sakkā vinā lābhena parisaṃ uppādetuṃ, handāhaṃ lābhaṃ nibbattemī’’ti cintetvā khandhake āgatanayena ajātasattuṃ kumāraṃ iddhipāṭihāriyena pasādetvā sāyaṃ pātaṃ pañcahi rathasatehi upaṭṭhānaṃ āgacchantaṃ ativissatthaṃ ñatvā ekadivasaṃ upasaṅkamitvā etadavoca – ‘‘pubbe kho, kumāra, manussā dīghāyukā, etarahi appāyukā, tena hi tvaṃ kumāra, pitaraṃ hantvā rājā hohi, ahaṃ bhagavantaṃ hantvā buddho bhavissāmī’’ti kumāraṃ pituvadhe uyyojeti.

Однажды Девадатта, уединившись, подумал: «У Сарипутты большая община последователей, у Махамоггалланы большая община, у Махакассапы большая община. Все они возглавляют свои собственные группы. Я тоже должен возглавить свою группу». Подумав: «Невозможно собрать общину без подношений. Что ж, я добуду подношения», он, согласно изложенному в Кхандхаке методу, завоевал доверие царевича Аджатасатту с помощью демонстрации сверхспособностей. Видя, что царевич стал чрезвычайно доверчив и каждое утро и вечер приезжает к нему на пятистах колесницах для выражения почтения, он однажды подошел к нему и сказал: «В прежние времена, царевич, люди жили долго, а ныне их жизнь коротка. Поэтому, царевич, убей своего отца и стань царем, а я убью Благословенного и стану Буддой». Так он подстрекал царевича к отцеубийству.

So – ‘‘ayyo devadatto mahānubhāvo, etassa aviditaṃ nāma natthī’’ti ūruyā potthaniyaṃ bandhitvā divā divassa bhīto ubbiggo ussaṅkī utrasto antepuraṃ pavisitvā vuttappakāraṃ vippakāraṃ akāsi. Atha naṃ amaccā gahetvā anuyuñjitvā – ‘‘kumāro ca hantabbo, devadatto ca, sabbe ca bhikkhū hantabbā’’ti sammantayitvā rañño āṇāvasena karissāmāti rañño ārocesuṃ.

Тот подумал: «Достойный Девадатта обладает великим могуществом, для него нет ничего неведомого». Привязав к бедру кинжал, он средь бела дня, объятый страхом, тревогой, подозрением и ужасом, проник во внутренние покои дворца и совершил предосудительное действие вышеописанным образом. Тогда министры схватили его, допросили и, посовещавшись, решили: «Следует казнить и царевича, и Девадатту, и всех монахов». Они доложили об этом царю, сказав: «Мы исполним это по повелению царя».

Rājā ye amaccā māretukāmā ahesuṃ, tesaṃ ṭhānantarāni acchinditvā, ye na māretukāmā, te uccesu ṭhānesu ṭhapetvā kumāraṃ pucchi – ‘‘kissa pana tvaṃ, kumāra, maṃ māretukāmosī’’ti? ‘‘Rajjenamhi, deva, atthiko’’ti. Rājā tassa rajjaṃ adāsi.

Царь лишил должностей тех министров, которые хотели казнить царевича, а тех, кто не хотел казнить его, назначил на высокие посты. Затем он спросил царевича: «Почему же ты, царевич, хотел убить меня?» — «Мне нужно царство, о владыка». И царь отдал ему царство.

So [Pg.125] mayhaṃ manoratho nipphannoti devadattassa ārocesi. Tato naṃ so āha – ‘‘tvaṃ siṅgālaṃ antokatvā bheripariyonaddhapuriso viya sukiccakārimhīti maññasi, katipāheneva te pitā tayā kataṃ avamānaṃ cintetvā sayameva rājā bhavissatī’’ti. Atha, bhante, kiṃ karomīti? Mūlaghaccaṃ ghātehīti. Nanu, bhante, mayhaṃ pitā na satthavajjhoti? Āhārupacchedena naṃ mārehīti. So pitaraṃ tāpanagehe pakkhipāpesi, tāpanagehaṃ nāma kammakaraṇatthāya kataṃ dhūmagharaṃ. ‘‘Mama mātaraṃ ṭhapetvā aññassa daṭṭhuṃ mā dethā’’ti āha. Devī suvaṇṇasarake bhattaṃ pakkhipitvā ucchaṅgenādāya pavisati. Rājā taṃ bhuñjitvā yāpeti. So – ‘‘mayhaṃ pitā kathaṃ yāpetī’’ti pucchitvā taṃ pavattiṃ sutvā – ‘‘mayhaṃ mātu ucchaṅgaṃ katvā pavisituṃ mā dethā’’ti āha. Tato paṭṭhāya devī moḷiyaṃ pakkhipitvā pavisati. Tampi sutvā ‘‘moḷiṃ bandhitvā pavisituṃ mā dethā’’ti. Tato suvaṇṇapādukāsu bhattaṃ ṭhapetvā pidahitvā pādukā āruyha pavisati. Rājā tena yāpeti. Puna ‘‘kathaṃ yāpetī’’ti pucchitvā tamatthaṃ sutvā ‘‘pādukā āruyha pavisitumpi mā dethā’’ti āha. Tato paṭṭhāya devī gandhodakena nhāyitvā sarīraṃ catumadhurena makkhetvā pārupitvā pavisati. Rājā tassā sarīraṃ lehitvā yāpeti. Puna pucchitvā taṃ pavattiṃ sutvā ‘‘ito paṭṭhāya mayhaṃ mātu pavesanaṃ nivārethā’’ti āha. Devī dvāramūle ṭhatvā ‘‘sāmi, bimbisāra, etaṃ daharakāle māretuṃ na adāsi, attano sattuṃ attanāva posesi, idaṃ pana dāni te pacchimadassanaṃ, nāhaṃ ito paṭṭhāya tumhe passituṃ labhāmi, sace mayhaṃ doso atthi, khamatha devā’’ti roditvā kanditvā nivatti.

Он сообщил Девадатте: «Моё желание исполнилось». Тогда тот сказал ему: «Неужели ты думаешь: „Я успешно совершил дело“, подобно человеку, который обтянул кожей барабан, оставив внутри шакала? Всего через несколько дней твой отец, поразмыслив о нанесённом тобой оскорблении, сам снова станет царём». — «Что же мне делать, владыка?» — «Убей его, уничтожив под корень». — «Но разве, владыка, моего отца дозволено убивать оружием?» — «Убей его, лишив пищи». Он приказал бросить отца в жаровню. Жаровня — это коптильня, устроенная для истязаний. Он приказал: «Никому, кроме моей матери, не позволяйте видеть его». Царица, положив пищу в золотую чашу и спрятав её в складках одежды на груди, входила к нему. Царь, вкушая эту пищу, поддерживал жизнь. Он спросил: «Как мой отец поддерживает жизнь?» — и, услышав о происходящем, приказал: «Не позволяйте моей матери входить, пряча что-либо в складках одежды». С тех пор царица входила, спрятав пищу в причёске. Услышав и об этом, он приказал: «Не позволяйте ей входить с убранными в узел волосами». Тогда она, положив пищу в золотые сандалии и закрыв их, входила, обувшись в них. Царь поддерживал жизнь этим. Снова спросив: «Как он поддерживает жизнь?» — и услышав об этом, он приказал: «Не позволяйте ей входить даже обутой в сандалии». С тех пор царица, омывшись благовонной водой, умастив тело четырьмя сладостями и завернувшись в одеяние, входила к нему. Царь поддерживал жизнь, слизывая их с её тела. Снова спросив и услышав о происходящем, он приказал: «Отныне преградите моей матери вход». Царица, встав у дверей темницы, воскликнула: «О господин Бимбисара! Когда он был младенцем, ты не позволил убить его, ты сам вскормил собственного врага. Это наше последнее свидание. Отныне мне не будет дозволено видеть тебя. Если есть в чём моя вина, прости меня, владыка!» С плачем и рыданиями она удалилась.

Tato paṭṭhāya rañño āhāro natthi. Rājā maggaphalasukhena caṅkamena yāpeti. Ativiya assa attabhāvo virocati. So – ‘‘kathaṃ, me bhaṇe, pitā yāpetī’’ti pucchitvā ‘‘caṅkamena, deva, yāpeti; ativiya cassa attabhāvo virocatī’’ti sutvā ‘caṅkamaṃ dānissa hāressāmī’ti cintetvā – ‘‘mayhaṃ pitu pāde khurena phāletvā loṇatelena makkhetvā khadiraṅgārehi vītaccitehi pacathā’’ti nhāpite pesesi. Rājā te disvā – ‘‘nūna mayhaṃ putto kenaci saññatto bhavissati, ime mama massukaraṇatthāyāgatā’’ti [Pg.126] cintesi. Te gantvā vanditvā aṭṭhaṃsu. ‘Kasmā āgatatthā’ti ca puṭṭhā taṃ sāsanaṃ ārocesuṃ. ‘‘Tumhākaṃ rañño manaṃ karothā’’ti ca vuttā ‘nisīda, devā’ti vatvā ca rājānaṃ vanditvā – ‘‘deva, mayaṃ rañño āṇaṃ karoma, mā amhākaṃ kujjhittha, nayidaṃ tumhādisānaṃ dhammarājūnaṃ anucchavika’’nti vatvā vāmahatthena gopphake gahetvā dakkhiṇahatthena khuraṃ gahetvā pādatalāni phāletvā loṇatelena makkhetvā khadiraṅgārehi vītaccitehi paciṃsu. Rājā kira pubbe cetiyaṅgaṇe saupāhano agamāsi, nisajjanatthāya paññattakaṭasārakañca adhotehi pādehi akkami, tassāyaṃ nissandoti vadanti. Rañño balavavedanā uppannā. So – ‘‘aho buddho, aho dhammo, aho saṅgho’’ti anussarantoyeva cetiyaṅgaṇe khittamālā viya milāyitvā cātumahārājikadevaloke vessavaṇassa paricārako janavasabho nāma yakkho hutvā nibbatti.

С тех пор у царя не было пищи. Царь поддерживал жизнь медитативной ходьбой, пребывая в блаженстве Путей и Плодов. Его тело сияло необычайно ярко. Аджатасатту спросил: «О люди, как мой отец поддерживает жизнь?» Услышав в ответ: «Владыка, он поддерживает жизнь ходьбой, и его тело сияет необычайно ярко», он подумал: «Теперь я лишу его возможности ходить». Он отправил цирюльников, приказав: «Разрежьте ступни моего отца бритвой, смажьте их маслом с солью и поджарьте на тлеющих углях из дерева хадира». Царь, увидев их, подумал: «Должно быть, кто-то вразумил моего сына; эти люди пришли, чтобы подстричь мне бороду». Они подошли, поклонились и встали рядом. Когда их спросили: «Зачем вы пришли?», они поведали о полученном приказе. И когда царь сказал им: «Исполняйте волю вашего царя», они промолвили: «Присядьте, владыка», поклонились царю и сказали: «Владыка, мы лишь исполняем волю царя, не гневайтесь на нас. Это не подобает совершать по отношению к таким праведным царям, как вы». С этими словами они, удерживая его за лодыжки левыми руками, а правыми руками взяв бритву, разрезали ему подошвы ног, смазали их маслом с солью и поджарили на тлеющих углях из дерева хадира. Говорят, что в прошлом царь ходил по площади перед ступой в обуви и наступал немытыми ногами на циновку, расстеленную для сидения Сангхи; это было последствием того поступка. У царя возникла сильнейшая боль. Непрестанно памятуя: «О Будда! О Дхамма! О Сангха!», он увял, подобно выброшенной гирлянде цветов на площади перед ступой, и переродился в мире Четырех Великих Царей яккхой по имени Джанавасабха, приближенным Вессаваны.

Taṃ divasameva ajātasattussa putto jāto, puttassa jātabhāvañca pitumatabhāvañca nivedetuṃ dve lekhā ekakkhaṇeyeva āgatā. Amaccā – ‘‘paṭhamaṃ puttassa jātabhāvaṃ ārocessāmā’’ti taṃ lekhaṃ rañño hatthe ṭhapesuṃ. Rañño taṅkhaṇeyeva puttasineho uppajjitvā sakalasarīraṃ khobhetvā aṭṭhimiñjaṃ āhacca aṭṭhāsi. Tasmiṃ khaṇe pituguṇamaññāsi – ‘‘mayi jātepi mayhaṃ pitu evameva sineho uppanno’’ti. So – ‘‘gacchatha, bhaṇe, mayhaṃ pitaraṃ vissajjethā’’ti āha. ‘‘Kiṃ vissajjāpetha, devā’’ti itaraṃ lekhaṃ hatthe ṭhapayiṃsu.

В тот самый день у Аджатасатту родился сын. Чтобы сообщить о рождении сына и о кончине отца, в один и тот же миг прибыли два письма. Советники, решив: «Сначала мы сообщим о рождении сына», вложили это письмо в руку царя. В тот же миг в сердце царя вспыхнула любовь к сыну, которая потрясла всё его тело и проникла до самого костного мозга. В это мгновение он осознал любовь своего отца: «Когда я родился, в моём отце, должно быть, возникла точно такая же любовь». Он воскликнул: «Ступайте, люди мои, и освободите моего отца!» — «Кого же освобождать, владыка?» — спросили они и вложили ему в руку другое письмо.

So taṃ pavattiṃ sutvā rodamāno mātusamīpaṃ gantvā – ‘‘ahosi nu, kho, amma, mayhaṃ pitu mayi jāte sineho’’ti? Sā āha – ‘‘bālaputta, kiṃ vadesi, tava daharakāle aṅguliyā pīḷakā uṭṭhahi. Atha taṃ rodamānaṃ saññāpetuṃ asakkontā taṃ gahetvā vinicchayaṭṭhāne nisinnassa tava pitu santikaṃ agamaṃsu. Pitā te aṅguliṃ mukhe ṭhapesi. Pīḷakā mukheyeva bhijji. Atha kho pitā tava sinehena taṃ lohitamissakaṃ pubbaṃ aniṭṭhubhitvāva ajjhohari. Evarūpo te pitu sineho’’ti. So roditvā paridevitvā pitu sarīrakiccaṃ akāsi.

Услышав об этом, он с плачем поспешил к матери и спросил: «Матушка, любил ли меня отец, когда я родился?» Она ответила: «Глупый сын, что ты говоришь! Когда ты был младенцем, у тебя на пальце вскочил нарыв. Не в силах унять твой плач, тебя взяли и принесли к твоему отцу, который сидел в судейской зале. Твой отец взял твой палец в рот, и нарыв лопнул прямо у него во рту. И тогда твой отец из любви к тебе, не желая выплёвывать, проглотил этот гной, смешанный с кровью. Вот какова была любовь твоего отца!» С плачем и рыданиями он совершил погребальный обряд над телом своего отца.

Devadattopi [Pg.127] ajātasattuṃ upasaṅkamitvā – ‘‘purise, mahārāja, āṇāpehi, ye samaṇaṃ gotamaṃ jīvitā voropessantī’’ti vatvā tena dinne purise pesetvā sayaṃ gijjhakūṭaṃ āruyha yantena silaṃ pavijjhitvā nāḷāgirihatthiṃ muñcāpetvāpi kenaci upāyena bhagavantaṃ māretuṃ asakkonto parihīnalābhasakkāro pañca vatthūni yācitvā tāni alabhamāno tehi janaṃ saññāpessāmīti saṅghabhedaṃ katvā sāriputtamoggallānesu parisaṃ ādāya pakkantesu uṇhalohitaṃ mukhena chaḍḍetvā navamāse gilānamañce nipajjitvā vippaṭisārajāto – ‘‘kuhiṃ etarahi satthā vasatī’’ti pucchitvā ‘‘jetavane’’ti vutte mañcakena maṃ āharitvā satthāraṃ dassethāti vatvā āhariyamāno bhagavato dassanārahassa kammassa akatattā jetavane pokkharaṇīsamīpeyeva dvedhā bhinnaṃ pathaviṃ pavisitvā mahāniraye patiṭṭhitoti. Ayamettha saṅkhepo. Vitthārakathānayo khandhake āgato. Āgatattā pana sabbaṃ na vuttanti. Evaṃ ajātoyeva rañño sattu bhavissatīti nemittakehi niddiṭṭhoti ajātasattu.

Девадатта также пришёл к Аджатасатту и сказал: «Великий царь, отправь людей, которые лишат жизни отшельника Готаму». Отправив людей, которых выделил ему царь, а затем сам поднявшись на гору Гидджхакута и скатив с помощью механизма каменную глыбу, а также устроив выпуск слона Налагири, он так и не смог никаким способом убить Благословенного. Лишившись подношений и почестей, он попросил о пяти правилах, но, получив отказ, решил: «С их помощью я привлеку людей на свою сторону», и совершил раскол Сангхи. Когда же Сарипутта и Моггаллана ушли, уведя с собой общину, он стал харкать горячей кровью. Пролежав девять месяцев на ложе болезни и раскаявшись в содеянном, он спросил: «Где сейчас пребывает Учитель?» Когда ему ответили: «В Джетаване», он сказал: «Перенесите меня на носилках и покажите мне Учителя». Но пока его несли, из-за отсутствия каммы, которая позволила бы ему увидеть Благословенного, прямо у пруда возле Джетаваны земля разверзлась под ним, и он провалился в великий ад. Таково краткое изложение этой истории. Подробное повествование приводится в Кхандхаке. Поскольку оно изложено там, здесь оно полностью не приводится. Таким образом, поскольку прорицатели предсказали: «Ещё не родившись, он станет врагом царя», его назвали Аджатасатту.

Vedehiputtoti ayaṃ kosalarañño dhītāya putto, na videharañño. Vedehīti pana paṇḍitādhivacanametaṃ. Yathāha – ‘‘vedehikā gahapatānī (ma. ni. 1.226), ayyo ānando vedehamunī’’ti (saṃ. ni. 2.154). Tatrāyaṃ vacanattho – vidanti etenāti vedo, ñāṇassetaṃ adhivacanaṃ. Vedena īhati ghaṭati vāyamatīti vedehī. Vedehiyā putto vedehiputto.

Слово «Ведехипутта» означает, что он сын дочери косальского царя, а не царя Видехи. «Ведехи» же — это обозначение мудрой женщины. Как сказано: «Домохозяйка Ведехика» и «Достопочтенный Ананда, мудрец из Видехи (Ведехамуни)». В связи с этим значение слова таково: «То, посредством чего познают, есть веда» — это синоним знания (ньяна). «Та, кто стремится, усердствует и прилагает усилия посредством знания, есть Ведехи». Сын Ведехи — Ведехипутта.

Tadahūti tasmiṃ ahu, tasmiṃ divaseti attho. Upavasanti etthāti uposatho, upavasantīti sīlena vā anasanena vā upetā hutvā vasantīti attho. Ayaṃ panettha atthuddhāro – ‘‘āyāmāvuso, kappina, uposathaṃ gamissāmā’’tiādīsu pātimokkhuddeso uposatho. ‘‘Evaṃ aṭṭhaṅgasamannāgato kho, visākhe, uposatho upavuttho’’tiādīsu (a. ni. 8.43) sīlaṃ. ‘‘Suddhassa ve sadā phaggu, suddhassuposatho sadā’’tiādīsu (ma. ni. 1.79) upavāso. ‘‘Uposatho nāma nāgarājā’’tiādīsu (dī. ni. 2.246) paññatti[Pg.128]. ‘‘Na, bhikkhave, tadahuposathe sabhikkhukā āvāsā’’tiādīsu (mahāva. 181) upavasitabbadivaso. Idhāpi soyeva adhippeto. So panesa aṭṭhamī cātuddasī pannarasībhedena tividho. Tasmā sesadvayanivāraṇatthaṃ pannaraseti vuttaṃ. Teneva vuttaṃ – ‘‘upavasanti etthāti uposatho’’ti.

Слово «Тадаху» означает «в тот день». «Упосатха» — это то, во время чего пребывают в соблюдении (упавасанти). «Пребывают в соблюдении» означает, что они живут, будучи наделены добродетелью (шила) или соблюдая пост. Вот разбор значений этого слова: в таких изречениях, как «Пойдём, друг Каппина, совершим упосатху», под упосатхой понимается чтение Патимоккхи. В таких изречениях, как «Так, Висакха, соблюдается упосатха, наделённая восемью факторами», под ней понимается добродетель (шила). В таких изречениях, как «Для чистого каждый день — праздник Пхаггу, для чистого всегда упосатха», под ней понимается соблюдение поста. В таких изречениях, как «Царь слонов по имени Упосатха», под ней понимается обозначение (паннятти). В таких изречениях, как «Монахи, в день упосатхи из обители, где есть бхиккху...», под ней понимается день, подлежащий соблюдению. Здесь имеется в виду именно это последнее значение. Этот день упосатхи бывает трёх видов: восьмого, четырнадцатого и пятнадцатого дня. Поэтому, чтобы исключить первые два вида, сказано «в пятнадцатый день». По этой же причине сказано: «Они пребывают в соблюдении в этот день, потому он зовётся упосатхой».

Komudiyāti kumudavatiyā. Tadā kira kumudāni supupphitāni honti, tāni ettha santīti komudī. Cātumāsiniyāti cātumāsiyā, sā hi catunnaṃ māsānaṃ pariyosānabhūtāti cātumāsī. Idha pana cātumāsinīti vuccati. Māsapuṇṇatāya utupuṇṇatāya saṃvaccharapuṇṇatāya puṇṇā sampuṇṇāti puṇṇā. Mā iti cando vuccati, so ettha puṇṇoti puṇṇamā. Evaṃ puṇṇāya puṇṇamāyāti imasmiṃ padadvaye ca attho veditabbo.

Слово «Комуди» означает «изобилующая белыми кувшинками (кумуда)». Говорят, в это время кувшинки цветут в полном великолепии, и поскольку они цветут в эту ночь, она зовётся «Комуди». Слово «Чатумасини» означает «относящаяся к четырёхмесячному периоду», ибо она знаменует собой завершение четырёх месяцев сезона дождей, почему и зовётся «Чатумаси». Здесь же она названа «Чатумасини». Она полна (пунна) и совершенна (сампунна) в силу полноты месяца, полноты сезона и полноты года. Луна зовётся словом «ма»; поскольку в эту ночь она полна, ночь зовётся «пуннама» (полнолуние). Таким образом следует понимать значение этих двух слов: «пуннайа пуннамайа» (в ночь полнолуния).

Rājāmaccaparivutoti evarūpāya rajataghaṭaviniggatāhi khīradhārāhi dhoviyamānadisābhāgāya viya, rajatavimānaviccutehi muttāvaḷisumanakusumadāmasetadukūlakumudavisarehi samparikiṇṇāya viya ca, caturupakkilesavimuttapuṇṇacandappabhāsamudayobhāsitāya rattiyā rājāmaccehi parivutoti attho. Uparipāsādavaragatoti pāsādavarassa uparigato. Mahārahe samussitasetacchatte kañcanāsane nisinno hoti. Kasmā nisinno? Niddāvinodanatthaṃ. Ayañhi rājā pitari upakkantadivasato paṭṭhāya – ‘‘niddaṃ okkamissāmī’’ti nimīlitamattesuyeva akkhīsu sattisataabbhāhato viya kandamānoyeva pabujjhi. Kimetanti ca vutte, na kiñcīti vadati. Tenassa amanāpā niddā, iti niddāvinodanatthaṃ nisinno. Api ca tasmiṃ divase nakkhattaṃ saṅghuṭṭhaṃ hoti. Sabbaṃ nagaraṃ sittasammaṭṭhaṃ vippakiṇṇavālukaṃ pañcavaṇṇakusumalājapuṇṇaghaṭapaṭimaṇḍitagharadvāraṃ samussitadhajapaṭākavicitrasamujjalitadīpamālālaṅkatasabbadisābhāgaṃ vīthisabhāgena racchāsabhāgena nakkhattakīḷaṃ anubhavamānena mahājanena samākiṇṇaṃ hoti. Iti nakkhattadivasatāyapi nisinnoti vadanti. Evaṃ pana vatvāpi – ‘‘rājakulassa nāma sadāpi nakkhattameva, niddāvinodanatthaṃyeva panesa nisinno’’ti sanniṭṭhānaṃ kataṃ.

Слово «Раджамаццапаривуто» (окружённый царями и советниками) означает, что он был окружён советниками в такую ночь, когда стороны света словно омывались потоками молока, струящимися из серебряного кувшина, и словно были усыпаны жемчужными ожерельями, гирляндами жасмина, белыми шёлковыми тканями и белыми кувшинками, падающими из серебряного небесного чертога, — в ночь, озарённую сиянием полной луны, избавленной от четырёх омрачений. Слово «Упарипасадаварагато» означает, что он поднялся на верхний этаж великолепного дворца. Он восседал на золотом престоле под воздвигнутым белым зонтом, достойным великого почтения. Почему он сидел? Чтобы прогнать сон. Ибо этот царь со дня, когда он замыслил погубить своего отца, стоило ему лишь закрыть глаза с мыслью «я усну», тотчас просыпался с криком, словно пронзённый сотней копий. Когда его спрашивали: «Что случилось?», он отвечал: «Ничего». Из-за этого сон был ему неприятен, и он сидел, чтобы прогнать сон. Кроме того, в тот день было объявлено о празднестве. Весь город был окроплён водой и подметён, усыпан песком, двери домов были украшены пятицветными цветами, поджаренными зёрнами и полными кувшинами, а все стороны света были украшены поднятыми флагами, знамёнами и искусно зажжёнными гирляндами светильников. Улицы и переулки были заполнены множеством людей, наслаждавшихся праздничными играми. Говорят, что он сидел также и потому, что это был праздничный день. Однако, несмотря на такое мнение, делается следующее заключение: «Для царского дома каждый день — праздник, но он сидел исключительно для того, чтобы прогнать сон».

Udānaṃ [Pg.129] udānesīti udāhāraṃ udāhari, yathā hi yaṃ telaṃ mānaṃ gahetuṃ na sakkoti, vissanditvā gacchati, taṃ avasekoti vuccati. Yañca jalaṃ taḷākaṃ gahetuṃ na sakkoti, ajjhottharitvā gacchati, taṃ oghoti vuccati; evameva yaṃ pītivacanaṃ hadayaṃ gahetuṃ na sakkoti, adhikaṃ hutvā anto asaṇṭhahitvā bahinikkhamati, taṃ udānanti vuccati. Evarūpaṃ pītimayaṃ vacanaṃ nicchāresīti attho.

Выражение «изрёк вдохновенное восклицание» (удану) означает, что он произнёс исполненные радости слова. Подобно тому как масло, которое не может вместить мерный сосуд, переливается через край и вытекает наружу, и это называют «излиянием» (авасека), и подобно тому как вода, которую не может вместить пруд, выходит из берегов и устремляется потоком, и это называют «наводнением» (огха) — точно так же и слова восторга, которые не может вместить сердце, преисполняя его и не удерживаясь внутри, вырываются наружу, и это называют «вдохновенным восклицанием» (удана). Смысл в том, что он произнёс такие исполненные радости слова.

Dosināti dosāpagatā, abbhā, mahikā, dhūmo, rajo, rāhūti imehi pañcahi upakkilesehi virahitāti vuttaṃ hoti. Tasmā ramaṇīyātiādīni pañca thomanavacanāni. Sā hi mahājanassa manaṃ ramayatīti ramaṇīyā. Vuttadosavimuttāya candappabhāya obhāsitattā ativiya surūpāti abhirūpā. Dassituṃ yuttāti dassanīyā. Cittaṃ pasādetīti pāsādikā. Divasamāsādīnaṃ lakkhaṇaṃ bhavituṃ yuttāti lakkhaññā.

Слово «Досина» означает «свободная от изъянов». Имеется в виду, что она свободна от пяти омрачений: облаков, тумана, дыма, пыли и Раху. Поэтому пять слов, начиная с «прелестная» (раманиья), являются хвалебными словами. Ибо она радует сердца людей, потому и зовётся «прелестной» (раманиья). Озарённая лунным светом, избавленным от упомянутых изъянов, она необычайно прекрасна, потому и зовётся «восхитительной» (абхирупа). Достойная созерцания, потому и зовётся «миловидной» (дассания). Она вселяет безмятежность в сердце, потому и зовётся «умиротворяющей» (пасадика). Достойная служить знамением для дней, месяцев и прочего, потому и зовётся «знаменательной» (лаккхання).

Kaṃ nu khvajjāti kaṃ nu kho ajja. Samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vāti samitapāpatāya samaṇaṃ. Bāhitapāpatāya brāhmaṇaṃ. Yaṃ no payirupāsatoti vacanabyattayo esa, yaṃ amhākaṃ pañhapucchanavasena payirupāsantānaṃ madhuraṃ dhammaṃ sutvā cittaṃ pasīdeyyāti attho. Iti rājā iminā sabbenapi vacanena obhāsanimittakammaṃ akāsi. Kassa akāsīti? Jīvakassa. Kimatthaṃ? Bhagavato dassanatthaṃ. Kiṃ bhagavantaṃ sayaṃ dassanāya upagantuṃ na sakkotīti? Āma, na sakkoti. Kasmā? Mahāparādhatāya.

«К кому же сегодня» (kaṃ nu khvajjā) означает «к кому же сегодня». «Отшельника (саману) или брахмана» (samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā): «саману» — из-за умиротворения зла, «брахмана» — из-за изгнания зла. Выражение «которого мы могли бы почтить» (yaṃ no payirupāsato) представляет собой грамматическое изменение. Смысл таков: «которого, когда мы приблизимся к нему с вопросами, услышав сладкую Дхамму, наш разум обрёл бы веру». Так царь всеми этими словами сделал намёк. Для кого он сделал это? Для Дживаки. С какой целью? Чтобы увидеть Благословенного. Разве он не мог сам пойти, чтобы увидеть Благословенного? Да, не мог. Почему? Из-за совершения им тяжкого проступка.

Tena hi bhagavato upaṭṭhāko ariyasāvako attano pitā mārito, devadatto ca tameva nissāya bhagavato bahuṃ anatthamakāsi, iti mahāparādho esa, tāya mahāparādhatāya sayaṃ gantuṃ na sakkoti. Jīvako pana bhagavato upaṭṭhāko, tassa piṭṭhichāyāya bhagavantaṃ passissāmīti obhāsanimittakammaṃ akāsi. Kiṃ jīvako pana – ‘‘mayhaṃ idaṃ obhāsanimittakamma’’nti jānātīti? Āma jānāti. Atha kasmā tuṇhī ahosīti? Vikkhepapacchedanatthaṃ.

Ведь он убил своего собственного отца, который был благородным учеником и преданным слугой Благословенного, а Девадатта, полагаясь на этого царя, причинил много вреда Благословенному. В этом заключается его тяжкий проступок, и из-за этого тяжкого проступка он не может пойти сам. Дживака же — преданный слуга Благословенного. Царь подумал: «Под его покровительством я увижу Благословенного», и потому сделал этот намёк. Но знал ли Дживака: «Этот намёк обращён ко мне»? Да, знал. Тогда почему же он молчал? Чтобы избежать прерывания своей речи.

Tassañhi parisati channaṃ satthārānaṃ upaṭṭhākā bahū sannipatitā, te asikkhitānaṃ payirupāsanena sayampi asikkhitāva. Te mayi bhagavato guṇakathaṃ [Pg.130] āraddhe antarantarā uṭṭhāyuṭṭhāya attano satthārānaṃ guṇaṃ kathessanti, evaṃ me satthu guṇakathā pariyosānaṃ na gamissati. Rājā pana imesaṃ kulūpake upasaṅkamitvā gahitāsāratāya tesaṃ guṇakathāya anattamano hutvā maṃ paṭipucchissati, athāhaṃ nibbikkhepaṃ satthu guṇaṃ kathetvā rājānaṃ satthu santikaṃ gahetvā gamissāmīti jānantova vikkhepapacchedanatthaṃ tuṇhī ahosīti.

Ведь в том собрании присутствовало много советников, которые были последователями шести учителей. Из-за общения с необученными учителями они и сами были невежественны. Они думали: «Если я начну восхвалять достоинства Благословенного, они то и дело будут вскакивать и превозносить достоинства своих собственных учителей, и тогда моя речь о достоинствах моего Учителя не дошла бы до конца». Но царь, посетив их домашних учителей и поняв отсутствие в них истинной сути, останется недоволен их восхвалениями и спросит меня снова. Тогда я без всяких помех поведаю о достоинствах Учителя и отведу царя к Учителю. Понимая это, он молчал, чтобы избежать прерывания своей речи.

Tepi amaccā evaṃ cintesuṃ – ‘‘ajja rājā pañcahi padehi rattiṃ thometi, addhā kiñci samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchitvā dhammaṃ sotukāmo, yassa cesa dhammaṃ sutvā pasīdissati, tassa ca mahantaṃ sakkāraṃ karissati, yassa pana kulūpako samaṇo rājakulūpako hoti, bhaddaṃ tassā’’ti.

Те советники тоже подумали так: «Сегодня царь пятью словами восхваляет ночь. Несомненно, он желает пойти к какому-то самане или брахману, задать вопрос и послушать Дхамму. И тому, услышав Дхамму которого он обретёт веру, он окажет великие почести. Если же чей-то домашний самана станет царским учителем, это принесёт благо этому советнику».

151-152. Te evaṃ cintetvā – ‘‘ahaṃ attano kulūpakasamaṇassa vaṇṇaṃ vatvā rājānaṃ gahetvā gamissāmi, ahaṃ gamissāmī’’ti attano attano kulūpakānaṃ vaṇṇaṃ kathetuṃ āraddhā. Tenāha – ‘‘evaṃ vutte aññataro rājāmacco’’tiādi. Tattha pūraṇoti tassa satthupaṭiññassa nāmaṃ. Kassapoti gottaṃ. So kira aññatarassa kulassa ekūnadāsasataṃ pūrayamāno jāto, tenassa pūraṇoti nāmaṃ akaṃsu. Maṅgaladāsattā cassa ‘‘dukkaṭa’’nti vattā natthi, akataṃ vā na katanti. So ‘‘kimahaṃ ettha vasāmī’’ti palāyi. Athassa corā vatthāni acchindiṃsu, so paṇṇena vā tiṇena vā paṭicchādetumpi ajānanto jātarūpeneva ekaṃ gāmaṃ pāvisi. Manussā taṃ disvā ‘‘ayaṃ samaṇo arahā appiccho, natthi iminā sadiso’’ti pūvabhattādīni gahetvā upasaṅkamanti. So – ‘‘mayhaṃ sāṭakaṃ anivatthabhāvena idaṃ uppanna’’nti tato paṭṭhāya sāṭakaṃ labhitvāpi na nivāsesi, tadeva pabbajjaṃ aggahesi, tassa santike aññepi aññepīti pañcasatamanussā pabbajiṃsu. Taṃ sandhāyāha – ‘‘pūraṇo kassapo’’ti.

151-152. Подумав так: «Я восхвалю своего домашнего саману, возьму царя и пойду с ним; я пойду!», они начали восхвалять каждый своего домашнего учителя. Поэтому сказано: «При этих словах один из царских советников...» и так далее. Здесь «Пурана» — это имя того, кто объявлял себя учителем. «Кассапа» — это его готра. Говорят, он родился в одной семье, став сотым рабом (восполнив число рабов до ста без одного), поэтому его назвали «Пурана» (Восполнитель). Поскольку он считался приносящим удачу рабом, никто не говорил ему: «Это сделано плохо» или «Несделанное не сделано». Он подумал: «Зачем мне здесь жить?» и убежал. Затем разбойники отобрали у него одежду. Не зная даже, как прикрыться листьями или травой, он вошёл в одну деревню в том виде, в каком родился. Люди, увидев его, подумали: «Этот самана — арахант, у него мало желаний, нет никого, подобного ему», и пришли к нему, неся пироги, рис и прочую еду. Он подумал: «Это подношение пришло ко мне потому, что я не ношу одежды». С тех пор, даже получая одежду, он не надевал её и принял это как своё отшельничество. Вслед за ним и другие люди, один за другим, числом в пятьсот человек, приняли такое же посвящение. Имея в виду его, сказано: «Пурана Кассапа».

Pabbajitasamūhasaṅkhāto saṅgho assa atthīti saṅghī. Sveva gaṇo assa atthīti gaṇī. Ācārasikkhāpanavasena tassa gaṇassa ācariyoti gaṇācariyo. Ñātoti paññāto pākaṭo. ‘‘Appiccho [Pg.131] santuṭṭho. Appicchatāya vatthampi na nivāsetī’’ti evaṃ samuggato yaso assa atthīti yasassī. Titthakaroti laddhikaro. Sādhusammatoti ayaṃ sādhu, sundaro, sappurisoti evaṃ sammato. Bahujanassāti assutavato andhabālaputhujjanassa. Pabbajitato paṭṭhāya atikkantā bahū rattiyo jānātīti rattaññū. Ciraṃ pabbajitassa assāti cirapabbajito, acirapabbajitassa hi kathā okappanīyā na hoti, tenāha ‘‘cirapabbajito’’ti. Addhagatoti addhānaṃ gato, dve tayo rājaparivaṭṭe atītoti adhippāyo. Vayoanuppattoti pacchimavayaṃ anuppatto. Idaṃ ubhayampi – ‘‘daharassa kathā okappanīyā na hotī’’ti etaṃ sandhāya vuttaṃ.

«Глава общины» (сангхи) — это тот, у кого есть община, состоящая из собрания отшельников. «Глава группы» (гани) — это тот, у кого есть эта же группа. «Учитель группы» (ганакарья) — это учитель этой группы, обучающий их правилам поведения. «Знаменитый» (ñāto) означает известный, прославленный. «Пользующийся славой» (yasassī) — это тот, чья слава широко распространилась благодаря мнению: «Он довольствуется малым, у него мало желаний. Из-за скромности он даже не носит одежды». «Основатель учения» (титхакара) означает создатель воззрения. «Почитаемый за праведника» (садусаммато) означает признанный таковым: «Он праведен, прекрасен, он благородный человек». «Многими людьми» (бахуджанасса) означает невежественными, слепыми и глупыми обывателями (путхуджжанами), не слышавшими Дхаммы. «Многоопытный» (раттанью) — это тот, кто знает множество ночей, прошедших с момента его посвящения. «Давно принявший посвящение» (чирапаббаджито) — это тот, чьё отшельничество длится долго, ибо слова того, кто посвятил себя недавно, не вызывают доверия; поэтому сказано «давно принявший посвящение». «Прошедший долгий путь» (аддхагато) означает прошедший долгий отрезок времени; смысл в том, что он пережил смену двух или трёх царей. «Достигший преклонных лет» (вайоануппатто) означает достигший последнего периода жизни. Оба эти выражения сказаны с тем умыслом, что «слова молодого человека не вызывают доверия».

Tuṇhī ahosīti suvaṇṇavaṇṇaṃ madhurarasaṃ ambapakkaṃ khāditukāmo puriso āharitvā hatthe ṭhapitaṃ kājarapakkaṃ disvā viya jhānābhiññādiguṇayuttaṃ tilakkhaṇabbhāhataṃ madhuraṃ dhammakathaṃ sotukāmo pubbe pūraṇassa dassanenāpi anattamano idāni guṇakathāya suṭṭhutaraṃ anattamano hutvā tuṇhī ahosi. Anattamano samānopi pana ‘‘sacāhaṃ etaṃ tajjetvā gīvāyaṃ gahetvā nīharāpessāmi, ‘yo yo kathesi, taṃ taṃ rājā evaṃ karotī’ti bhīto aññopi koci kiñci na kathessatī’’ti amanāpampi taṃ kathaṃ adhivāsetvā tuṇhī eva ahosi. Athañño – ‘‘ahaṃ attano kulūpakassa vaṇṇaṃ kathessāmī’’ti cintetvā vattuṃ ārabhi. Tena vuttaṃ – aññataropi khotiādi. Taṃ sabbaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ.

«Он промолчал» (tuṇhī ahosi): подобно человеку, который желает съесть спелый плод манго золотистого цвета со сладким вкусом, но, увидев принесённый и положенный ему в руку спелый плод дикого манго, испытывает разочарование; так и царь, желая услышать сладкую проповедь Дхаммы, наделённую достоинствами джханы, сверхзнания и прочего, и отмеченную тремя характеристиками существования, ранее уже разочарованный одним лишь видом Пураны, теперь, услышав восхваление его достоинств, разочаровался ещё сильнее и промолчал. Однако, хотя он и был недоволен, он подумал: «Если я пригрожу этому советнику, схвачу его за шею и вышвырну вон, то другие, испугавшись, что царь так поступает с каждым, кто высказывается, больше ничего не скажут». Поэтому, стерпев эту неприятную речь, он просто промолчал. Затем другой советник, подумав: «Я восхвалю своего домашнего учителя», начал говорить. Поэтому сказано: «Тогда другой...» и так далее. Всё это следует понимать так, как было объяснено выше.

Ettha pana makkhalīti tassa nāmaṃ. Gosālāya jātattā gosāloti dutiyaṃ nāmaṃ. Taṃ kira sakaddamāya bhūmiyā telaghaṭaṃ gahetvā gacchantaṃ – ‘‘tāta, mā khalī’’ti sāmiko āha. So pamādena khalitvā patitvā sāmikassa bhayena palāyituṃ āraddho. Sāmiko upadhāvitvā dussakaṇṇe aggahesi. So sāṭakaṃ chaḍḍetvā acelako hutvā palāyi. Sesaṃ pūraṇasadisameva.

Здесь «Маккхали» — это его имя. Поскольку он родился в коровнике, его вторым именем стало «Госала». Говорят, когда он шёл по грязной земле, неся горшок с маслом, его хозяин сказал ему: «Друг, не поскользнись!». Он по невнимательности поскользнулся, упал и из страха перед хозяином бросился бежать. Хозяин подбежал и схватил его за край одежды. Он сбросил одежду и убежал нагим. Остальное подобно истории Пураны.

153. Ajitoti tassa nāmaṃ. Kesakambalaṃ dhāretīti kesakambalo. Iti nāmadvayaṃ saṃsanditvā ajito kesakambaloti vuccati[Pg.132]. Tattha kesakambalo nāma manussakesehi katakambalo. Tato paṭikiṭṭhataraṃ vatthaṃ nāma natthi. Yathāha – ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, yāni kānici tantāvutānaṃ vatthānaṃ, kesakambalo tesaṃ paṭikiṭṭho akkhāyati. Kesakambalo, bhikkhave, sīte sīto, uṇhe uṇho, dubbaṇṇo duggandho dukkhasamphasso’’ti (a. ni. 3.138).

153. «Аджита» — это его имя. Поскольку он носит одеяние из человеческих волос, его зовут «Кесакамбала». Соединяя эти два имени, его называют «Аджита Кесакамбала». Здесь «одеяние из волос» (кесакамбала) означает плащ, сделанный из человеческих волос. Нет одежды хуже, чем эта. Как сказано Благословенным: «О монахи, из всех видов тканых одежд плащ из человеческих волос считается наихудшим. Плащ из человеческих волос, о монахи, холоден в холодное время, горяч в жаркое время, он уродлив, дурно пахнет и неприятен на ощупь».

154. Pakudhoti tassa nāmaṃ. Kaccāyanoti gottaṃ. Iti nāmagottaṃ saṃsanditvā pakudho kaccāyanoti vuccati. Sītudakapaṭikkhittako esa, vaccaṃ katvāpi udakakiccaṃ na karoti, uṇhodakaṃ vā kañjiyaṃ vā labhitvā karoti, nadiṃ vā maggodakaṃ vā atikkamma – ‘‘sīlaṃ me bhinna’’nti vālikathūpaṃ katvā sīlaṃ adhiṭṭhāya gacchati. Evarūpo nissirīkaladdhiko esa.

154. «Пакудха» — это его имя. «Каччаяна» — это его готра. Соединяя имя и готру, его называют «Пакудха Каччаяна». Он отвергает холодную воду: даже после испражнения он не совершает омовения водой, а делает это, только если получает тёплую воду или рисовый отвар. Если же он переходит реку или дождевую воду на дороге, он думает: «Мой обет нарушен», строит песчаную ступу, заново принимает свой обет и только тогда идёт дальше. Таково его жалкое воззрение.

155. Sañcayoti tassa nāmaṃ. Belaṭṭhassa puttoti belaṭṭhaputto.

155. «Санджая» — это его имя. Поскольку он сын Белаттхи, его зовут «Белаттхипутта».

156. Amhākaṃ gaṇṭhanakileso palibandhanakileso natthi, kilesagaṇṭharahitā mayanti evaṃvāditāya laddhanāmavasena nigaṇṭho. Nāṭassa putto nāṭaputto.

156. «У нас нет связывающих загрязнений ума, нет опутывающих загрязнений ума; мы свободны от уз загрязнений». Из-за таких утверждений он получил имя «Нигантха» (Свободный от уз). Поскольку он сын Наты, его зовут «Натапутта».

Komārabhaccajīvakakathāvaṇṇanā

Разъяснение истории о Дживаке Комарабхачче

157. Atha kho rājāti rājā kira tesaṃ vacanaṃ sutvā cintesi – ‘‘ahaṃ yassa yassa vacanaṃ na sotukāmo, so so eva kathesi. Yassa panamhi vacanaṃ sotukāmo, esa nāgavasaṃ pivitvā ṭhito supaṇṇo viya tuṇhībhūto, anattho vata me’’ti. Athassa etadahosi – ‘‘jīvako upasantassa buddhassa bhagavato upaṭṭhāko, sayampi upasanto, tasmā vattasampanno bhikkhu viya tuṇhībhūtova nisinno, na esa mayi akathente kathessati, hatthimhi kho pana maddante hatthisseva pādo gahetabbo’’ti tena saddhiṃ sayaṃ mantetumāraddho. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho rājā’’ti. Tattha kiṃ tuṇhīti kena kāraṇena tuṇhī. Imesaṃ amaccānaṃ attano attano kulūpakasamaṇassa vaṇṇaṃ kathentānaṃ mukhaṃ nappahoti[Pg.133]. Kiṃ yathā etesaṃ, evaṃ tava kulūpakasamaṇo natthi, kiṃ tvaṃ daliddo, na te mama pitarā issariyaṃ dinnaṃ, udāhu assaddhoti pucchati.

157. «Тогда царь...» (atha kho rājā): говорят, царь, выслушав их слова, подумал: «Каждый, чьих слов я не желал слушать, высказался. Тот же, чьи слова я желаю услышать, молчит, подобно гаруде, оцепеневшей после того, как она выпила змеиный жир. Какая неудача для меня!». Затем ему пришла в голову мысль: «Дживака — преданный слуга умиротворённого Будды, Благословенного, и сам он умиротворён. Поэтому он сидит молча, подобно монаху, исполненному добродетели. Он не заговорит, пока я сам не обращусь к нему. Но когда слон наступает, нужно хватать слона за ногу». И он решил сам заговорить с ним. Поэтому сказано: «Тогда царь...». Здесь «почему молчишь?» (kiṃ tuṇhī) означает «по какой причине ты молчишь?». «У этих советников, восхваляющих каждый своего домашнего саману, рты не закрываются. Разве у тебя нет домашнего саманы, как у них? Разве ты беден? Разве мой отец не наделил тебя богатством и властью? Или же ты лишён веры?» — так он спрашивает.

Tato jīvakassa etadahosi – ‘‘ayaṃ rājā maṃ kulūpakasamaṇassa guṇaṃ kathāpeti, na dāni me tuṇhībhāvassa kālo, yathā kho panime rājānaṃ vanditvā nisinnāva attano kulūpakasamaṇānaṃ guṇaṃ kathayiṃsu, na mayhaṃ evaṃ satthuguṇe kathetuṃ yutta’’nti uṭṭhāyāsanā bhagavato vihārābhimukho pañcapatiṭṭhitena vanditvā dasanakhasamodhānasamujjalaṃ añjaliṃ sirasi paggahetvā – ‘‘mahārāja, mā maṃ evaṃ cintayittha, ‘ayaṃ yaṃ vā taṃ vā samaṇaṃ upasaṅkamatī’ti, mama satthuno hi mātukucchiokkamane, mātukucchito nikkhamane, mahābhinikkhamane, sambodhiyaṃ, dhammacakkappavattane ca, dasasahassilokadhātu kampittha, evaṃ yamakapāṭihāriyaṃ akāsi, evaṃ devorohaṇaṃ, ahaṃ satthuno guṇe kathayissāmi, ekaggacitto suṇa, mahārājā’’ti vatvā – ‘‘ayaṃ deva, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho’’tiādimāha. Tattha taṃ kho pana bhagavantanti itthambhūtākhyānatthe upayogavacanaṃ, tassa kho pana bhagavatoti attho. Kalyāṇoti kalyāṇaguṇasamannāgato, seṭṭhoti vuttaṃ hoti. Kittisaddoti kittiyeva. Thutighoso vā. Abbhuggatoti sadevakaṃ lokaṃ ajjhottharitvā uggato. Kinti? ‘‘Itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho…pe… bhagavā’’ti.

Тогда Дживаке пришла в голову мысль: «Этот царь побуждает меня рассказать о достоинствах моего домашнего саманы. Сейчас не время для моего молчания. Однако мне не подобает восхвалять достоинства моего Учителя так же, как эти советники, которые, просто сидя и поклонившись царю, рассказывали о достоинствах своих домашних саманов». Поэтому он поднялся со своего места, повернулся лицом в сторону монастыря, где пребывал Благословенный, совершил пятичленное поклонение, поднял над головой сложенные ладони, сияющие соединёнными десятью ногтями, и сказал: «О великий царь, не думай обо мне так: „Он ходит к какому-то случайному самане“. Ибо при вхождении моего Учителя в лоно матери, при его рождении, при его Великом отречении, при его Пробуждении и при его повороте Колеса Дхаммы содрогалась десятитысячекратная мировая система. Так он явил Двойное чудо, так он совершил Схождение из мира богов. Я поведаю о достоинствах Учителя. Слушай же с сосредоточенным умом, о великий царь!». Сказав это, он произнёс: «Этот Благословенный, о царь, — арахант, всецело самопробуждённый...» и так далее. Здесь слово «того самого Благословенного» (taṃ kho pana bhagavantaṃ) — это винительный падеж в значении описания качеств, смысл которого: «того самого Благословенного». «Прекрасная» (kalyāṇo) означает наделённая благими качествами, превосходная. «Молва о славе» (kittisaddo) означает саму славу или же звук восхваления. «Разнеслась» (abbhuggato) означает поднялась, охватив весь мир вместе с богами. Каким образом? «Так, Он, Благословенный — арахант, всецело самопробуждённый... [и т.д.] ...Благословенный».

Tatrāyaṃ padasambandho – so bhagavā itipi arahaṃ itipi sammāsambuddho…pe… itipi bhagavāti. Iminā ca iminā ca kāraṇenāti vuttaṃ hoti. Tattha ārakattā arīnaṃ, arānañca hatattā, paccayādīnaṃ arahattā, pāpakaraṇe rahābhāvāti, imehi tāva kāraṇehi so bhagavā arahanti veditabbotiādinā nayena mātikaṃ nikkhipitvā sabbāneva cetāni padāni visuddhimagge buddhānussatiniddese vitthāritānīti tato nesaṃ vitthāro gahetabbo.

Связь слов здесь такова: «Тот Благословенный по такой-то причине — арахант, по такой-то причине — всецело самопробуждённый... [и т.д.] ...по такой-то причине — Благословенный». Это означает: «по той и по этой причине». Здесь, установив краткое изложение следующим образом: «Поскольку Он далёк от загрязнений ума, уничтожил врагов, сокрушил спицы колеса сансары, достоин подношений и не совершает зла втайне — по этим причинам тот Благословенный должен быть познан как арахант», все эти слова подробно разъяснены в «Висуддхимагге» в главе «Разъяснение памятования о Будде», откуда и следует брать их подробное объяснение.

Jīvako pana ekamekassa padassa atthaṃ niṭṭhāpetvā – ‘‘evaṃ, mahārāja, arahaṃ mayhaṃ satthā, evaṃ sammāsambuddho…pe… evaṃ bhagavā’’ti vatvā – ‘‘taṃ, devo, bhagavantaṃ payirupāsatu, appeva nāma devassa taṃ bhagavantaṃ payirupāsato cittaṃ pasīdeyyā’’ti āha. Ettha ca taṃ devo payirupāsatūti vadanto ‘‘mahārāja, tumhādisānañhi satenapi sahassenapi satasahassenapi puṭṭhassa [Pg.134] mayhaṃ satthuno sabbesaṃ cittaṃ gahetvā kathetuṃ thāmo ca balañca atthi, vissattho upasaṅkamitvā puccheyyāsi mahārājā’’ti āha.

Дживака же, разъяснив значение каждого слова [из качеств Будды], сказал: «Так, о великий царь, мой Учитель является Достойным (arahaṃ), так — Всесовершенно Пробуждённым (sammāsambuddho)... и так — Благословенным (bhagavā)». И добавил: «Пусть ваше величество приблизится к Благословенному; возможно, когда ваше величество приблизится к Благословенному, ваш разум обретёт умиротворение и веру». Говоря здесь: «Пусть ваше величество приблизится к нему», он имел в виду: «О великий царь, даже если моего Учителя спросят сто, тысяча или сто тысяч таких, как вы, у него есть сила и способность постичь разум каждого и ответить ему. Приблизьтесь к нему без сомнений и спросите его, о великий царь».

Raññopi bhagavato guṇakathaṃ suṇantassa sakalasarīraṃ pañcavaṇṇāya pītiyā nirantaraṃ phuṭaṃ ahosi. So taṅkhaṇaññeva gantukāmo hutvā – ‘‘imāya kho pana velāya mayhaṃ dasabalassa santikaṃ gacchato na añño koci khippaṃ yānāni yojetuṃ sakkhissati aññatra jīvakā’’ti cintetvā – ‘‘tena hi, samma jīvaka, hatthiyānāni kappāpehī’’ti āha.

И когда царь слушал рассказ о качествах Благословенного, всё его тело непрерывно наполнялось пятицветным восторгом (pīti). В тот же миг он пожелал отправиться в путь и, подумав: «В этот час, когда я отправляюсь к Обладающему десятью силами (Dasabala), никто другой, кроме Дживаки, не сможет быстро подготовить средства передвижения», сказал: «В таком случае, друг Дживака, вели подготовить слонов для выезда».

158. Tattha tena hīti uyyojanatthe nipāto. Gaccha, samma jīvakāti vuttaṃ hoti. Hatthiyānānīti anekesu assarathādīsu yānesu vijjamānesupi hatthiyānaṃ uttamaṃ; uttamassa santikaṃ uttamayāneneva gantabbanti ca, assayānarathayānāni sasaddāni, dūratova tesaṃ saddo suyyati, hatthiyānassa padānupadaṃ gacchantāpi saddaṃ na suṇanti. Nibbutassa pana kho bhagavato santike nibbuteheva yānehi gantabbanti ca cintayitvā hatthiyānānīti āha.

158. Здесь «tena hi» — это частица побуждения. Это означает: «Ступай, друг Дживака». Под «hatthiyānāni» (слоновьими упряжками) понимается следующее: хотя существует множество средств передвижения, таких как кони и колесницы, слоновий выезд — лучший из них. К лучшему из существ следует отправляться на лучшем средстве передвижения. Кроме того, конные повозки и колесницы шумны, их грохот слышен издалека, тогда как даже те, кто следует шаг в шаг за слоном, не слышат шума. К тому же, к умиротворённому (nibbuta) Благословенному подобает ехать на бесшумных средствах передвижения. Подумав так, царь и сказал: «слоновьи упряжки».

Pañcamattāni hatthinikāsatānīti pañca kareṇusatāni. Kappāpetvāti ārohaṇasajjāni kāretvā. Ārohaṇīyanti ārohaṇayoggaṃ, opaguyhanti attho. Kiṃ panesa raññā vuttaṃ akāsi avuttanti? Avuttaṃ. Kasmā? Paṇḍitatāya. Evaṃ kirassa ahosi – rājā imāya velāya gacchāmīti vadati, rājāno ca nāma bahupaccatthikā. Sace antarāmagge koci antarāyo hoti, mampi garahissanti – ‘‘jīvako rājā me kathaṃ gaṇhātīti akālepi rājānaṃ gahetvā nikkhamatī’’ti. Bhagavantampi garahissanti ‘‘samaṇo gotamo, ‘mayhaṃ kathā vattatī’ti kālaṃ asallakkhetvāva dhammaṃ kathetī’’ti. Tasmā yathā neva mayhaṃ, na bhagavato, garahā uppajjati; rañño ca rakkhā susaṃvihitā hoti, tathā karissāmī’’ti.

«Около пятисот самок слонов» (pañcamattāni hatthinikāsatāni) означает пятьсот слоних. «Приготовив» (kappāpetvā) означает «велев снарядить их для верховой езды». «Ездового слона» (ārohaṇīyaṃ) означает «подходящего для верховой езды царя» (opaguyhaṃ). Сделал ли он то, что приказал царь, или то, о чём тот не упоминал? То, о чём царь не упоминал. Почему? Благодаря своей мудрости. Ибо он подумал так: «Царь говорит: 'Я отправлюсь в этот час', а у царей много врагов. Если в пути случится какая-либо беда, люди станут порицать меня, говоря: 'Дживака, радуясь тому, что царь слушается его советов, уводит царя из дворца в неподходящее время'. Они также станут порицать Благословенного, говоря: 'Отшельник Готама, думая лишь о том, что его учение слушают, проповедует Дхамму, не считаясь со временем'. Поэтому я устрою всё так, чтобы ни на меня, ни на Благословенного не пало порицание, а безопасность царя была надёжно обеспечена».

Tato itthiyo nissāya purisānaṃ bhayaṃ nāma natthi, ‘sukhaṃ itthiparivuto gamissāmī’ti pañca hatthinikāsatāni kappāpetvā pañca itthisatāni purisavesaṃ gāhāpetvā – ‘‘asitomarahatthā rājānaṃ parivāreyyāthā’’ti vatvā puna cintesi – ‘‘imassa rañño imasmiṃ attabhāve maggaphalānaṃ [Pg.135] upanissayo natthi, buddhā ca nāma upanissayaṃ disvāva dhammaṃ kathenti. Handāhaṃ, mahājanaṃ sannipātāpemi, evañhi sati satthā kassacideva upanissayena dhammaṃ desessati, sā mahājanassa upakārāya bhavissatī’’ti. So tattha tattha sāsanaṃ pesesi, bheriṃ carāpesi – ‘‘ajja rājā bhagavato santikaṃ gacchati, sabbe attano vibhavānurūpena rañño ārakkhaṃ gaṇhantū’’ti.

Затем, подумав: «Рядом с женщинами мужчинам не грозит опасность; я отправлюсь в путь, спокойно окружённый женщинами», он велел снарядить пятьсот слоних, приказал пятистам женщинам переодеться в мужское платье и сказал им: «Окружите царя, держа в руках мечи и копья». Затем он снова подумал: «У этого царя в данном существовании нет достаточных условий (upanissaya) для достижения Путей и Плодов, а Будды проповедуют Дхамму, лишь узрев такие условия. Что ж, я соберу множество людей. В таком случае Учитель, увидев у кого-то из них благие условия, провозгласит Дхамму, и это принесёт великую пользу множеству людей». Он разослал повсюду вестников и велел бить в барабаны, объявляя: «Сегодня царь отправляется к Благословенному. Пусть каждый в меру своего достатка встанет на защиту царя».

Tato mahājano cintesi – ‘‘rājā kira satthudassanatthaṃ gacchati, kīdisī vata bho dhammadesanā bhavissati, kiṃ no nakkhattakīḷāya, tattheva gamissāmā’’ti. Sabbe gandhamālādīni gahetvā rañño āgamanaṃ ākaṅkhamānā magge aṭṭhaṃsu. Jīvakopi rañño paṭivedesi – ‘‘kappitāni kho te, deva, hatthiyānāni, yassa dāni kālaṃ maññasī’’ti. Tattha yassa dāni kālaṃ maññasīti upacāravacanametaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘yaṃ tayā āṇattaṃ, taṃ mayā kataṃ, idāni tvaṃ yassa gamanassa vā agamanassa vā kālaṃ maññasi, tadeva attano ruciyā karohī’’ti.

Тогда люди подумали: «Говорят, царь идёт повидать Учителя. Какова же будет проповедь Дхаммы! К чему нам праздничные игры? Пойдёмте туда же». Все они, взяв благовония, гирлянды и прочее, встали вдоль дороги в ожидании выезда царя. Дживака же доложил царю: «Слоновьи упряжки готовы для тебя, о царь. Поступай теперь так, как сочтёшь своевременным». Выражение «как сочтёшь своевременным» (yassa dāni kālaṃ maññasi) — это дань вежливости. Под этим понимается следующее: «То, что ты повелел, исполнено мною. Теперь же, считаешь ли ты нужным ехать или не ехать, поступай по собственному желанию».

159. Paccekā itthiyoti pāṭiyekkā itthiyo, ekekissā hatthiniyā ekekaṃ itthinti vuttaṃ hoti. Ukkāsu dhāriyamānāsūti daṇḍadīpikāsu dhāriyamānāsu. Mahacca rājānubhāvenāti mahatā rājānubhāvena. Mahaccātipi pāḷi, mahatiyāti attho, liṅgavipariyāyo esa. Rājānubhāvo vuccati rājiddhi. Kā panassa rājiddhi? Tiyojanasatānaṃ dvinnaṃ mahāraṭṭhānaṃ issariyasirī. Tassa hi asukadivasaṃ rājā tathāgataṃ upasaṅkamissatīti paṭhamataraṃ saṃvidahane asatipi taṅkhaṇaññeva pañca itthisatāni purisavesaṃ gahetvā paṭimukkaveṭhanāni aṃse āsattakhaggāni maṇidaṇḍatomare gahetvā nikkhamiṃsu. Yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘paccekā itthiyo āropetvā’’ti.

159. «Каждую женщину отдельно» (paccekā itthiyo) означает отдельных женщин, по одной женщине на каждой слонихе. «При свете факелов» (ukkāsu dhāriyamānāsu) означает «когда несли факелы на шестах». «С великим царским величием» (mahacca rājānubhāvena) означает «с великим царским могуществом». В Пали встречается также вариант «mahaccā» в значении «mahatiyā» (великой), что представляет собой изменение грамматического рода. Царское величие называют царским могуществом (rājiddhi). В чём же заключалось его царское могущество? В славном владычестве над двумя великими царствами [Анга и Магадха] протяжённостью в триста йоджан. Ибо, хотя заранее и не планировалось, что царь в тот день отправится к Татхагате, в тот же миг пятьдесят сотен женщин приняли мужской облик, повязали чалмы, повесили мечи на плечи, взяли копья с украшенными самоцветами древками и выступили в путь. Имея это в виду, было сказано: «усадив каждую женщину отдельно».

Aparāpi soḷasasahassakhattiyanāṭakitthiyo rājānaṃ parivāresuṃ. Tāsaṃ pariyante khujjavāmanakakirātādayo. Tāsaṃ pariyante antepurapālakā vissāsikapurisā. Tesaṃ pariyante vicitravesavilāsino saṭṭhisahassamattā mahāmattā. Tesaṃ pariyante vividhālaṅkārapaṭimaṇḍitā nānappakāraāvudhahatthā [Pg.136] vijjādharataruṇā viya navutisahassamattā raṭṭhiyaputtā. Tesaṃ pariyante satagghanikāni nivāsetvā pañcasatagghanikāni ekaṃsaṃ katvā sunhātā suvilittā kañcanamālādinānābharaṇasobhitā dasasahassamattā brāhmaṇā dakkhiṇahatthaṃ ussāpetvā jayasaddaṃ ghosantā gacchanti. Tesaṃ pariyante pañcaṅgikāni tūriyāni. Tesaṃ pariyante dhanupantiparikkhepo. Tassa pariyante hatthighaṭā. Hatthīnaṃ pariyante gīvāya gīvaṃ paharamānā assapanti. Assapariyante aññamaññaṃ saṅghaṭṭanarathā. Rathapariyante bāhāya bāhaṃ paharayamānā yodhā. Tesaṃ pariyante attano attano anurūpāya ābharaṇasampattiyā virocamānā aṭṭhārasa seniyo. Iti yathā pariyante ṭhatvā khitto saro rājānaṃ na pāpuṇāti, evaṃ jīvako komārabhacco rañño parisaṃ saṃvidahitvā attanā rañño avidūreneva gacchati – ‘‘sace koci upaddavo hoti, paṭhamatara rañño jīvitadānaṃ dassāmī’’ti. Ukkānaṃ pana ettakāni satāni vā sahassāni vāti paricchedo natthīti evarūpiṃ rājiddhiṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘mahaccarājānubhāvena yena jīvakassa komārabhaccassa ambavanaṃ, tena pāyāsī’’ti.

Другие шестнадцать тысяч придворных танцовщиц из касты кшатриев окружили царя. За ними следовали горбуньи, карлицы, женщины племени кирата и другие. За ними шли доверенные стражи внутренних покоев. За ними — около шестидесяти тысяч советников в изысканных одеждах. За ними — около девяноста тысяч сыновей знатных родов страны, украшенных разнообразными уборами и держащих в руках всевозможные виды оружия, подобные юным видьядхарам. За ними шли около десяти тысяч брахманов, омытых, умащённых благовониями, сияющих золотыми гирляндами и прочими украшениями, одетых в одежды стоимостью в сто монет и накинувших на одно плечо накидки стоимостью в пятьсот монет; они шли, подняв правые руки и провозглашая пожелания победы. За ними следовал оркестр из пяти видов музыкальных инструментов. За ними — цепь лучников. За ними — строй слонов. За ними — вереница коней, идущих голова к голове. За конями — плотный ряд колесниц. За колесницами — воины, марширующие плечом к плечу. За ними шли представители восемнадцати ремесленных гильдий, блиставшие своими особыми украшениями. Таким образом Дживака Комарабачча выстроил царскую свиту так, чтобы стрела, пущенная снаружи, не могла долететь до царя, а сам шёл в непосредственной близости от него, думая: «Если возникнет какая-либо опасность, я первым отдам свою жизнь ради спасения царя». Числу же факелов не было меры — ни сотням, ни тысячам их. Имея в виду такое царское могущество, было сказано: «с великим царским величием он отправился к манговой роще Дживаки Комарабаччи».

Ahudeva bhayanti ettha cittutrāsabhayaṃ, ñāṇabhayaṃ, ārammaṇabhayaṃ, ottappabhayanti catubbidhaṃ bhayaṃ, tattha ‘‘jātiṃ paṭicca bhayaṃ bhayānaka’’ntiādinā nayena vuttaṃ cittutrāsabhayaṃ nāma. ‘‘Tepi tathāgatassa dhammadesanaṃ sutvā yebhuyyena bhayaṃ saṃvegaṃ santāsaṃ āpajjantī’’ti (saṃ. ni. 3.78) evamāgataṃ ñāṇabhayaṃ nāma. ‘‘Etaṃ nūna taṃ bhayabheravaṃ āgacchatī’’ti (ma. ni. 1.49) ettha vuttaṃ ārammaṇabhayaṃ nāma.

В выражении «возник страх» (ahudeva bhayaṃ) страх бывает четырёх видов: страх как душевный трепет (cittutrāsabhaya), страх как знание (ñāṇabhaya), страх перед объектом (ārammaṇabhaya) и страх как стыд перед совершением зла (ottappabhaya). Из них страх, о котором говорится в словах «в зависимости от рождения возникает ужасающий страх...», называется душевным трепетом. Страх, упоминаемый в словах «услышав проповедь Дхаммы Татхагаты, они по большей части приходят в страх, трепет и ужас», называется страхом как знанием. Страх, о котором говорится в словах «воистину, этот страх и ужас приближается...», называется страхом перед объектом.

‘‘Bhīruṃ pasaṃsanti, na hi tattha sūraṃ;

Bhayā hi santo, na karonti pāpa’’nti. (saṃ. ni. 1.33);

«Хвалят робкого, а не храбреца в этом деле; ибо из страха [перед плодами злых дел] добродетельные не совершают зла» (Саньютта-никая 1.33).

Idaṃ ottappabhayaṃ nāma. Tesu idha cittutrāsabhayaṃ, ahu ahosīti attho. Chambhitattanti chambhitassa bhāvo. Sakalasarīracalananti attho. Lomahaṃsoti lomahaṃsanaṃ, uddhaṃ ṭhitalomatāti attho. So panāyaṃ lomahaṃso dhammassavanādīsu pītiuppattikāle pītiyāpi hoti[Pg.137]. Bhīrukajātikānaṃ sampahārapisācādidassanesu bhayenāpi. Idha bhayalomahaṃsoti veditabbo.

Это называется страхом как стыдом перед совершением зла (ottappabhaya). Из этих видов страха здесь возник (ahu, то есть ahosi) душевный трепет (cittutrāsabhaya). «Оцепенение» (chambhitattaṃ) означает состояние оцепенения, то есть дрожь во всём теле. «Волосы дыбом» (lomahaṃso) означает вздыбливание волос, то есть состояние, когда волоски на теле поднимаются вверх. Это вздыбливание волос происходит из-за восторга (pīti) во время слушания Дхаммы и в других подобных случаях. У робких же людей оно случается от страха при виде сражений, призраков и тому подобного. Здесь это следует понимать как вздыбливание волос от страха (bhayalomahaṃsa).

Kasmā panesa bhītoti? Andhakārenāti eke vadanti. Rājagahe kira dvattiṃsa mahādvārāni, catusaṭṭhi khuddakadvārāni. Jīvakassa ambavanaṃ pākārassa ca gijjhakūṭassa ca antarā hoti. So pācīnadvārena nikkhamitvā pabbatacchāyāya pāvisi, tattha pabbatakūṭena cando chādito, pabbatacchāyāya ca rukkhacchāyāya ca andhakāraṃ ahosīti, tampi akāraṇaṃ. Tadā hi ukkānaṃ satasahassānampi paricchedo natthi.

Почему же он испугался? Некоторые говорят: «Из-за темноты». В Раджагахе, как сообщают, тридцать два больших ворот и шестьдесят четыре малых. Манговая роща Дживаки находится между городской стеной и горой Гидджхакута. Царь вышел через восточные ворота и вошёл в тень горы; там луна была скрыта горной вершиной, и из-за тени горы и тени деревьев воцарилась тьма. Но это не может быть причиной. Ведь в то время числу факелов не было предела, их были сотни тысяч.

Ayaṃ pana appasaddataṃ nissāya jīvake āsaṅkāya bhīto. Jīvako kirassa uparipāsādeyeva ārocesi – ‘‘mahārāja appasaddakāmo bhagavā, appasaddeneva upasaṅkamitabbo’’ti. Tasmā rājā tūriyasaddaṃ nivāresi. Tūriyāni kevalaṃ gahitamattāneva honti, vācampi uccaṃ anicchārayamānā accharāsaññāya gacchanti. Ambavanepi kassaci khipitasaddopi na suyyati. Rājāno ca nāma saddābhiratā honti. So taṃ appasaddataṃ nissāya ukkaṇṭhito jīvakepi āsaṅkaṃ uppādesi. ‘‘Ayaṃ jīvako mayhaṃ ambavane aḍḍhateḷasāni bhikkhusatānī’’ti āha. Ettha ca khipitasaddamattampi na suyyati, abhūtaṃ maññe, esa vañcetvā maṃ nagarato nīharitvā purato balakāyaṃ upaṭṭhapetvā maṃ gaṇhitvā attanā chattaṃ ussāpetukāmo. Ayañhi pañcannaṃ hatthīnaṃ balaṃ dhāreti. Mama ca avidūreneva gacchati, santike ca me āvudhahattho ekapurisopi natthi. Aho vata me anattho’’ti. Evaṃ bhāyitvā ca pana abhīto viya sandhāretumpi nāsakkhi. Attano bhītabhāvaṃ tassa āvi akāsi. Tena vuttaṃ. ‘‘Atha kho rājā…pe… na nigghoso’’ti. Tattha sammāti vayassābhilāpo esa, kacci maṃ vayassāti vuttaṃ hoti. Na palambhesīti yaṃ natthi taṃ atthīti vatvā kacci maṃ na vippalambhayasi. Nigghosoti kathāsallāpanigghoso.

На самом же деле он испугался из-за безмолвия, заподозрив Дживаку. Ведь Дживака ещё в верхнем тереме дворца доложил ему: «Великий царь, Благословенный любит тишину, приближаться к нему следует в молчании». Поэтому царь запретил играть музыку. Музыкальные инструменты лишь держали в руках, и, не издавая громких звуков, все шли по знаку щелчка пальцев. В манговой роще не было слышно даже чьего-либо чихания. Цари же обычно привыкли к шуму. Из-за этого безмолвия царь затрепетал и заподозрил Дживаку: «Этот Дживака говорил мне: 'В моей манговой роще пребывают двенадцать сотен и пятьдесят монахов'. Но здесь не слышно даже звука чихания. Похоже, это неправда. Он обманул меня, вывел из города, выставил впереди войско и хочет схватить меня, чтобы самому водрузить белый зонт. Ведь он обладает силой пяти слонов. И он идёт совсем рядом со мной, тогда как подле меня нет ни одного вооружённого человека. О, горе мне, я погиб!». Испугавшись так, он не смог сдержать себя и притвориться бесстрашным. Он открыто выказал свой страх Дживаке. Поэтому сказано: «Тогда царь... [спросил Дживаку]... ни звука». Здесь «samma» — это обращение к равному по возрасту, означающее: «Друг, неужели ты...?». «Не обманываешь ли ты меня» (na palambhesi) означает: «Не вводишь ли ты меня в заблуждение, говоря, что есть то, чего на самом деле нет?». «Шум» (nigghoso) означает гул голосов при разговоре.

Mā bhāyi, mahārājāti jīvako – ‘‘ayaṃ rājā maṃ na jānāti ‘nāyaṃ paraṃ jīvitā voropetī’ti; sace kho pana naṃ na assāsessāmi, vinasseyyā’’ti [Pg.138] cintayitvā daḷhaṃ katvā samassāsento ‘‘mā bhāyi mahārājā’’ti vatvā ‘‘na taṃ devā’’tiādimāha. Abhikkamāti abhimukho kama gaccha, pavisāti attho. Sakiṃ vutte pana daḷhaṃ na hotīti taramānova dvikkhattuṃ āha. Ete maṇḍalamāḷe dīpā jhāyantīti mahārāja, corabalaṃ nāma na dīpe jāletvā tiṭṭhati, ete ca maṇḍalamāḷe dīpā jalanti. Etāya dīpasaññāya yāhi mahārājāti vadati.

«Не бойся, великий царь» — Дживака подумал: «Этот царь не знает меня и думает: 'Он может лишить меня жизни' (не зная, что я, будучи сотапанной, не убиваю живых существ). Если я не успокою его, он может погибнуть [от страха]». Решив твёрдо ободрить его, он сказал: «Не бойся, великий царь», а затем произнёс: «Не так это, о царь...». «Иди вперёд» (abhikkama) означает «направляйся вперёд, входи». Поскольку однократное слово не дало бы твёрдой уверенности, он поспешно повторил его дважды. «В круглом павильоне горят светильники»: «Великий царь, разбойники не сидят при зажжённых светильниках. А эти светильники горят в павильоне. Ступай же, великий царь, ориентируясь на этот свет», — говорит он.

Sāmaññaphalapucchāvaṇṇanā

Разъяснение вопросов о плодах отшельничества (Sāmaññaphalapucchāvaṇṇanā)

160. Nāgassa bhūmīti yattha sakkā hatthiṃ abhirūḷhena gantuṃ, ayaṃ nāgassa bhūmi nāma. Nāgā paccorohitvāti vihārassa bahidvārakoṭṭhake hatthito orohitvā. Bhūmiyaṃ patiṭṭhitasamakālameva pana bhagavato tejo rañño sarīraṃ phari. Athassa tāvadeva sakalasarīrato sedā mucciṃsu, sāṭakā pīḷetvā apanetabbā viya ahesuṃ. Attano aparādhaṃ saritvā mahābhayaṃ uppajji. So ujukaṃ bhagavato santikaṃ gantuṃ asakkonto jīvakaṃ hatthe gahetvā ārāmacārikaṃ caramāno viya ‘‘idaṃ te samma jīvaka suṭṭhu kāritaṃ idaṃ suṭṭhu kārita’’nti vihārassa vaṇṇaṃ bhaṇamāno anukkamena yena maṇḍalamāḷassa dvāraṃ tenupasaṅkami, sampattoti attho.

160. «Земля слона» (nāgassa bhūmi) означает место, куда можно проехать верхом на слоне. «Сойдя со слонов» (nāgā paccorohitvā) означает сошествие со слона у внешних ворот монастыря. Но как только царь ступил на землю, величие Благословенного охватило его тело. В тот же миг со всего его тела хлынул пот, так что его одежды стали мокрыми, словно их нужно было выжать и снять. Вспомнив о своем преступлении, он преисполнился великого страха. Не будучи в силах пойти прямо к Благословенному, он взял Дживаку за руку и, словно прогуливаясь по монастырю, восхвалял его: «Это прекрасно устроено тобой, дорогой Дживака, это прекрасно устроено!», и так постепенно подошел к дверям круглого павильона. «Приблизился» (sampatto) — таково значение.

Kahaṃ pana sammāti kasmā pucchīti. Eke tāva ‘‘ajānanto’’ti vadanti. Iminā kira daharakāle pitarā saddhiṃ āgamma bhagavā diṭṭhapubbo, pacchā pana pāpamittasaṃsaggena pitughātaṃ katvā abhimāre pesetvā dhanapālaṃ muñcāpetvā mahāparādho hutvā bhagavato sammukhībhāvaṃ na upagatapubboti asañjānanto pucchatīti. Taṃ akāraṇaṃ, bhagavā hi ākiṇṇavaralakkhaṇo anubyañjanapaṭimaṇḍito chabbaṇṇāhi rasmīhi sakalaṃ ārāmaṃ obhāsetvā tārāgaṇaparivuto viya puṇṇacando bhikkhugaṇaparivuto maṇḍalamāḷamajjhe nisinno, taṃ ko na jāneyya. Ayaṃ pana attano issariyalīlāya pucchati. Pakati hesā rājakulānaṃ, yaṃ jānantāpi ajānantā viya pucchanti. Jīvako pana taṃ sutvā – ‘ayaṃ rājā pathaviyaṃ ṭhatvā kuhiṃ pathavīti, nabhaṃ ulloketvā kuhiṃ candimasūriyāti, sinerumūle ṭhatvā [Pg.139] kuhiṃ sinerūti vadamāno viya dasabalassa purato ṭhatvā kuhiṃ bhagavā’ti pucchati. ‘‘Handassa bhagavantaṃ dassessāmī’’ti cintetvā yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā ‘‘eso mahārājā’’tiādimāha. Purakkhatoti parivāretvā nisinnassa purato nisinno.

Почему он спросил: «Но где же Благословенный, дорогой Дживака?» Некоторые учителя говорят: «Потому что он не знал». Говорят, что в детстве он приходил вместе с отцом и видел Благословенного, но позже, связавшись с дурными друзьями, совершил отцеубийство, подсылал убийц, выпускал слона Дханапалу и, совершив столь тяжкие преступления, долго не представал перед Благословенным, а потому не узнал Его и спросил. Но это необоснованно. Ведь Благословенный, наделенный великими знаками и украшенный малыми признаками, освещая весь монастырь шестицветными лучами, сидел посреди круглого павильона в окружении общины бхиккху, подобно полной луне в окружении звезд. Кто бы мог Его не узнать? На самом деле он спрашивает из царского величия. Ибо такова природа царских особ — спрашивать о том, что они и так знают, будто они этого не знают. Дживака же, услышав это, подумал: «Этот царь, стоя на земле, спрашивает: „Где земля?“, или, глядя на небо, спрашивает: „Где луна и солнце?“, или, стоя у подножия Синеру, спрашивает: „Где Синеру?“ — так и он, стоя перед Обладающим десятью силами, спрашивает: „Где Благословенный?“» Подумав: «Что ж, я укажу ему на Благословенного», он сложил ладони в уважительном жесте в сторону Благословенного и сказал: «Вот Он, о великий царь...» и так далее. «Возглавляющий» (purakkhato) означает сидящий впереди окружившей Его общины бхиккху.

161. Yena bhagavā tenupasaṅkamīti yattha bhagavā tattha gato, bhagavato santikaṃ upagatoti attho. Ekamantaṃ aṭṭhāsīti bhagavantaṃ vā bhikkhusaṃghaṃ vā asaṅghaṭṭayamāno attano ṭhātuṃ anucchavike ekasmiṃ padese bhagavantaṃ abhivādetvā ekova aṭṭhāsi. Tuṇhībhūtaṃ tuṇhībhūtanti yato yato anuviloketi, tato tato tuṇhībhūtamevāti attho. Tattha hi ekabhikkhussapi hatthakukkuccaṃ vā pādakukkuccaṃ vā khipitasaddo vā natthi, sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitaṃ nāṭakaparivāraṃ bhagavato abhimukhe ṭhitaṃ rājānaṃ vā rājaparisaṃ vā ekabhikkhupi na olokesi. Sabbe bhagavantaṃyeva olokayamānā nisīdiṃsu.

161. «Подошел туда, где был Благословенный» означает, что он направился туда, где находился Благословенный, приблизился к Нему. «Встал в сторонке» означает, что он, не беспокоя ни Благословенного, ни общину бхиккху, поприветствовал Благословенного и встал один в подходящем для этого месте. «Безмолвную, безмолвную» означает, что куда бы он ни бросил взгляд, повсюду царило полное молчание. Ибо там ни один бхиккху не совершал лишних движений руками или ногами, и не было слышно даже звука чихания. Ни один бхиккху не взглянул на царя, стоявшего перед Благословенным во всем своем великолепии в окружении придворных, или на его свиту. Все они сидели, взирая только на Благословенного.

Rājā tesaṃ upasame pasīditvā vigatapaṅkatāya vippasannarahadamiva upasantindriyaṃ bhikkhusaṅghaṃ punappunaṃ anuviloketvā udānaṃ udānesi. Tattha imināti yena kāyikena ca vācasikena ca mānasikena ca sīlūpasamena bhikkhusaṅgho upasanto, iminā upasamenāti dīpeti. Tattha ‘‘aho vata me putto pabbajitvā ime bhikkhū viya upasanto bhaveyyā’’ti nayidaṃ sandhāya esa evamāha. Ayaṃ pana bhikkhusaṅghaṃ disvā pasanno puttaṃ anussari. Dullabhañhi laddhā acchariyaṃ vā disvā piyānaṃ ñātimittādīnaṃ anussaraṇaṃ nāma lokassa pakatiyeva. Iti bhikkhusaṅghaṃ disvā puttaṃ anussaramāno esa evamāha.

Царь, восхитившись их умиротворением, вновь и вновь взирал на общину бхиккху с умиротворенными чувствами, подобную чистому озеру без ила, и изрек вдохновенное слово. В этом изречении слово «этим» (iminā) указывает на то умиротворение тела, речи и ума посредством нравственности, благодаря которому община бхиккху умиротворена. Он сказал это не с мыслью: «О, если бы мой сын, приняв монашество, стал столь же умиротворенным, как эти бхиккху!» Напротив, увидев общину бхиккху и исполнившись веры, он вспомнил о своем сыне. Ведь такова природа людей в этом мире — обретя нечто труднодоступное или увидев нечто удивительное, вспоминать о своих любимых родственниках, друзьях и близких. Так, увидев общину бхиккху и вспомнив о сыне, он произнес эти слова.

Api ca putte āsaṅkāya tassa upasamaṃ icchamāno pesa evamāha. Evaṃ kirassa ahosi, putto me pucchissati – ‘‘mayhaṃ pitā daharo. Ayyako me kuhi’’nti. So ‘‘pitarā te ghātito’’ti sutvā ‘‘ahampi pitaraṃ ghātetvā rajjaṃ kāressāmī’’ti maññissati. Iti putte āsaṅkāya tassa upasamaṃ icchamāno pesa evamāha. Kiñcāpi hi esa evamāha. Atha kho naṃ putto ghātessatiyeva. Tasmiñhi vaṃse pituvadho pañcaparivaṭṭe gato. Ajātasattu bimbisāraṃ ghātesi, udayo ajātasattuṃ[Pg.140]. Tassa putto mahāmuṇḍiko nāma udayaṃ. Tassa putto anuruddho nāma mahāmuṇḍikaṃ. Tassa putto nāgadāso nāma anuruddhaṃ. Nāgadāsaṃ pana – ‘‘vaṃsacchedakarājāno ime, kiṃ imehī’’ti raṭṭhavāsino kupitā ghātesuṃ.

Кроме того, он сказал это из-за опасений за своего сына, желая его умиротворения. Ибо у него возникла такая мысль: «Мой сын спросит меня: „Мой отец еще молод. Где же мой дедушка?“ Услышав, что дедушка убит его отцом, он подумает: „Я тоже убью своего отца и буду править царством“». Из-за таких опасений за сына и желая его умиротворения, он произнес эти слова. Но хотя он и сказал так, его сын все равно убьет его. Ведь в этой династии отцеубийство продолжалось на протяжении пяти поколений. Аджатасатту убил Бимбисару, Удая — Аджатасатту. Его сын по имени Махамундико убил Удаю. Его сын по имени Ануруддха убил Махамундику. Его сын по имени Нагадаса убил Ануруддху. Что же касается Нагадасы, то жители страны, разгневавшись, убили его, сказав: «Эти цари — истребители собственного рода, какая от них польза?»

Agamā kho tvanti kasmā evamāha? Bhagavā kira rañño vacībhede akateyeva cintesi – ‘‘ayaṃ rājā āgantvā tuṇhī niravo ṭhito, kiṃ nu kho cintesī’’ti. Athassa cittaṃ ñatvā – ‘‘ayaṃ mayā saddhiṃ sallapituṃ asakkonto bhikkhusaṅghaṃ anuviloketvā puttaṃ anussari, na kho panāyaṃ mayi anālapante kiñci kathetuṃ sakkhissati, karomi tena saddhiṃ kathāsallāpa’’nti. Tasmā rañño vacanānantaraṃ ‘‘agamā kho tvaṃ, mahārāja, yathāpema’’nti āha. Tassattho – mahārāja, yathā nāma unname vuṭṭhaṃ udakaṃ yena ninnaṃ tena gacchati, evameva tvaṃ bhikkhusaṅghaṃ anuviloketvā yena pemaṃ tena gatoti.

Почему Благословенный сказал: «Ты пришел...»? Говорят, еще до того, как царь произнес хоть слово, Благословенный подумал: «Этот царь пришел и стоит молча, беззвучно. О чем же он думает?» Затем, познав его разум, Он подумал: «Он не в силах заговорить со Мной, а потому, взирая на общину бхиккху, вспомнил о сыне. Но если Я не заговорю с ним, он не сможет сказать ни слова. Позволь Мне побеседовать с ним». Поэтому сразу после слов царя Он сказал: «Ты пришел, о великий царь, туда, где твоя любовь». Смысл этого таков: «О великий царь, подобно тому как дождевая вода, выпавшая на возвышенности, стекает туда, где низина, так и ты, взирая на общину бхиккху, устремился туда, где твоя любовь».

Atha rañño etadahosi – ‘‘aho acchariyā buddhaguṇā, mayā sadiso bhagavato aparādhakārako nāma natthi, mayā hissa aggupaṭṭhāko ghātito, devadattassa ca kathaṃ gahetvā abhimārā pesitā, nāḷāgiri mutto, maṃ nissāya devadattena silā paviddhā, evaṃ mahāparādhaṃ nāma maṃ ālapato dasabalassa mukhaṃ nappahoti; aho bhagavā pañcahākārehi tādilakkhaṇe suppatiṭṭhito. Evarūpaṃ nāma satthāraṃ pahāya bahiddhā na pariyesissāmā’’ti so somanassajāto bhagavantaṃ ālapanto ‘‘piyo me, bhante’’tiādimāha.

Тогда царь подумал: «О, как удивительны качества Будды! Нет никого, кто совершил бы против Благословенного столько преступлений, сколько я. Ведь я убил Его главного служителя, послушавшись слов Девадатты, подсылал убийц, выпускал Налагири, из-за меня Девадатта сбросил скалу. И все же у Обладающего десятью силами нет и тени неприязни на устах, когда Он обращается ко мне, совершившему столь великие преступления! О, как прочно утвердился Благословенный в качестве невозмутимости пятью способами! Оставив такого Учителя, я не стану искать другого вовне». Исполнившись радости, он обратился к Благословенному со словами: «Дорог мне, Господин...» и так далее.

162. Bhikkhusaṅghassa añjaliṃ paṇāmetvāti evaṃ kirassa ahosi bhagavantaṃ vanditvā itocito ca gantvā bhikkhusaṅghaṃ vandantena ca bhagavā piṭṭhito kātabbo hoti, garukāropi cesa na hoti. Rājānaṃ vanditvā uparājānaṃ vandantenapi hi rañño agāravo kato hoti. Tasmā bhagavantaṃ vanditvā ṭhitaṭṭhāneyeva bhikkhusaṅghassa añjaliṃ paṇāmetvā ekamantaṃ nisīdi. Kañcideva desanti kañci okāsaṃ.

162. «Сложив ладони в уважительном жесте перед общиной бхиккху» означает, что у него возникла такая мысль: «Если я, поклонившись Благословенному, буду ходить туда-сюда, чтобы поклониться общине бхиккху, то мне придется повернуться спиной к Благословенному, а это не будет проявлением должного почтения. Ведь даже если поклониться царю, а затем пойти кланяться вице-королю, это будет неуважением к царю». Поэтому, поклонившись Благословенному, он прямо с того места, где стоял, сложил ладони перед общиной бхиккху и сел в сторонке. «Какое-то место» (kañcideva desaṃ) означает определенное пространство.

Athassa [Pg.141] bhagavā pañhapucchane ussāhaṃ janento āha – ‘‘puccha, mahārāja, yadākaṅkhasī’’ti. Tassattho – ‘‘puccha yadi ākaṅkhasi, na me pañhavissajjane bhāro atthi’’. Atha vā ‘‘puccha, yaṃ ākaṅkhasi, sabbaṃ te vissajjessāmī’’ti sabbaññupavāraṇaṃ pavāresi, asādhāraṇaṃ paccekabuddhaaggasāvakamahāsāvakehi. Te hi yadākaṅkhasīti na vadanti, sutvā vedissāmāti vadanti. Buddhā pana – ‘‘puccha, āvuso, yadākaṅkhasī’’ti (saṃ. ni. 1.237), vā ‘‘puccha, mahārāja, yadākaṅkhasī’’ti vā,

Тогда Благословенный, побуждая его задавать вопросы, сказал: «Спрашивай, о великий царь, когда пожелаешь». Смысл этого таков: «Спрашивай, если желаешь, для Меня нет трудности в ответах на вопросы». Или же: «Спрашивай, о чем пожелаешь, Я отвечу тебе на все». Так Он предоставил ему всеведущее дозволение, которое недоступно паччекабуддам, главным ученикам и великим ученикам. Ибо они не говорят: «Спрашивай, когда пожелаешь», но говорят: «Услышав, мы узнаем». Будды же говорят: «Спрашивай, друг, когда пожелаешь» или «Спрашивай, о великий царь, когда пожелаешь», или...

‘‘Puccha, vāsava, maṃ pañhaṃ, yaṃ kiñci manasicchasi;

Tassa tasseva pañhassa, ahaṃ antaṃ karomi te’’ti. (dī. ni. 2.356) vā;

«Спрашивай Меня, о Васава, о любом вопросе, какой пожелаешь в уме; каждому из этих вопросов Я положу конец» или...

Tena hi tvaṃ, bhikkhu, sake āsane nisīditvā puccha, yadākaṅkhasīti vā,

«В таком случае ты, бхиккху, сядь на свое место и спрашивай, о чем пожелаешь» или...

‘‘Bāvarissa ca tuyhaṃ vā, sabbesaṃ sabbasaṃsayaṃ;

Katāvakāsā pucchavho, yaṃ kiñci manasicchathā’’ti. (su. ni. 1036) vā;

«Относительно Бавари или тебя самого, разрешая все сомнения каждого, спрашивайте, получив дозволение, о чем бы вы ни пожелали в уме» или...

‘‘Puccha maṃ, sabhiya, pañhaṃ, yaṃ kiñci manasicchasi;

Tassa tasseva pañhassa, ahaṃ antaṃ karomi te’’ti. (su. ni. 517) vā;

«Спрашивай Меня, о Сабхия, о любом вопросе, какой пожелаешь в уме; каждому из этих вопросов Я положу конец» или...

Tesaṃ tesaṃ yakkhanarindadevasamaṇabrāhmaṇaparibbājakānaṃ sabbaññupavāraṇaṃ pavārenti. Anacchariyañcetaṃ, yaṃ bhagavā buddhabhūmiṃ patvā etaṃ pavāraṇaṃ pavāreyya. Yo bodhisattabhūmiyaṃ padesañāṇe ṭhito –

Так они предоставляют всеведущее дозволение различным якхам, владыкам людей, божествам, шраманам, брахманам и странствующим аскетам. И нет ничего удивительного в том, что Благословенный, достигнув состояния Будды, дает такое дозволение. Но Тот, Кто, будучи еще на ступени бодхисаттвы, обладая частичным знанием...

‘‘Koṇḍañña, pañhāni viyākarohi;

Yācanti taṃ isayo sādhurūpā.Koṇḍañña, eso manujesu dhammo;

Yaṃ vuddhamāgacchati esa bhāro’’ti. (jā. 2.17.60);

«Конданья, разреши эти вопросы; тебя просят об этом добродетельные мудрецы. Конданья, таков закон среди людей: это бремя ложится на того, кто старше по мудрости».

Evaṃ sakkādīnaṃ atthāya isīhi yācito –

Так, будучи попрошен мудрецами ради блага Сакки и других...

‘‘Katāvakāsā pucchantu bhonto,Yaṃ kiñci pañhaṃ manasābhipatthitaṃ;

Ahañhi taṃ taṃ vo viyākarissaṃ,Ñatvā sayaṃ lokamimaṃ parañcā’’ti. (jā. 2.17.61);

«Пусть почтенные спрашивают, получив дозволение, о любом вопросе, какой они пожелали в уме; ибо я разрешу каждый из них для вас, сам познав этот мир и мир иной».

Evaṃ [Pg.142] sarabhaṅgakāle. Sambhavajātake ca sakalajambudīpaṃ tikkhattuṃ vicaritvā pañhānaṃ antakaraṃ adisvā suciratena brāhmaṇena, pañhaṃ puṭṭhuṃ okāse kārite jātiyā sattavassiko rathikāya paṃsuṃ kīḷanto pallaṅkamābhujitvā antaravīthiyaṃ nisinnova –

Так было во времена, когда Он был мудрецом Сарабхангой. И в Самбхава-джатаке, обойдя трижды всю Джамбудипу и не найдя никого, кто мог бы разрешить вопросы, когда брахман Сучирата попросил дать возможность задать вопрос, бодхисаттва, будучи семи лет от роду, играя в пыли на дороге, сел, скрестив ноги, прямо посреди улицы и...

‘‘Taggha te ahamakkhissaṃ, yathāpi kusalo tathā;

Rājā ca kho taṃ jānāti, yadi kāhati vā na vā’’ti. (jā. 1.16.172);

«Несомненно, я разъясню тебе это, как знаток; однако царь сам знает, поступит он так или нет».

Sabbaññupavāraṇaṃ pavāresi.

...предоставил всеведущее дозволение.

163. Evaṃ bhagavatā sabbaññupavāraṇāya pavāritāya attamano rājā pañhaṃ pucchanto – ‘‘yathā nu kho imāni, bhante’’tiādimāha. Tattha sippameva sippāyatanaṃ. Puthusippāyatanānīti bahūni sippāni. Seyyathidanti katame pana te. Hatthārohātiādīhi ye taṃ taṃ sippaṃ nissāya jīvanti, te dasseti. Ayañhi assādhippāyo – ‘‘yathā imesaṃ sippūpajīvīnaṃ taṃ taṃ sippaṃ nissāya sandiṭṭhikaṃ sippaphalaṃ paññāyati. Sakkā nu kho evaṃ sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ paññāpetu’’nti. Tasmā sippāyatanāni āharitvā sippūpajīvino dasseti.

163. Когда Благословенный таким образом предоставил всеведущее дозволение, царь, обрадованный душой, задавая вопрос, сказал: «Подобно тому как эти, Господин...» и так далее. Здесь «ремесло» само по себе является «сферой ремесла» (sippāyatana). «Множество сфер ремесел» означает многочисленные ремесла. «А именно» (seyyathidaṃ) означает «какие же именно?». Словами «наездники на слонах» и так далее он указывает на тех, кто живет за счет того или иного ремесла. Ибо его намерение было таково: «Подобно тому как у этих ремесленников, живущих своим ремеслом, благодаря этому ремеслу виден зримый плод их труда, можно ли так же показать зримый плод отшельничества?» Поэтому он приводит сферы ремесел и указывает на ремесленников.

Tattha hatthārohāti sabbepi hatthācariyahatthivejjahatthimeṇḍādayo dasseti. Assārohāti sabbepi assācariyaassavejjaassameṇḍādayo. Rathikāti sabbepi rathācariyarathayodharatharakkhādayo. Dhanuggahāti dhanuācariyā issāsā. Celakāti ye yuddhe jayadhajaṃ gahetvā purato gacchanti. Calakāti idha rañño ṭhānaṃ hotu, idha asukamahāmattassāti evaṃ senābyūhakārakā. Piṇḍadāyakāti sāhasikamahāyodhā. Te kira parasenaṃ pavisitvā parasīsaṃ piṇḍamiva chetvā chetvā dayanti, uppatitvā uppatitvā niggacchantīti attho. Ye vā saṅgāmamajjhe yodhānaṃ bhattapātiṃ gahetvā parivisanti, tesampetaṃ nāmaṃ. Uggā rājaputtāti uggatuggatā saṅgāmāvacarā rājaputtā. Pakkhandinoti ye ‘‘kassa sīsaṃ vā āvudhaṃ vā āharāmā’’ti [Pg.143] ‘‘vatvā asukassā’’ti vuttā saṅgāmaṃ pakkhanditvā tadeva āharanti, ime pakkhandantīti pakkhandino. Mahānāgāti mahānāgā viya mahānāgā, hatthiādīsupi abhimukhaṃ āgacchantesu anivattitayodhānametaṃ adhivacanaṃ. Sūrāti ekantasūrā, ye sajālikāpi sacammikāpi samuddaṃ tarituṃ sakkonti. Cammayodhinoti ye cammakañcukaṃ vā pavisitvā saraparittāṇacammaṃ vā gahetvā yujjhanti. Dāsikaputtāti balavasinehā gharadāsayodhā. Āḷārikāti pūvikā. Kappakāti nhāpikā. Nhāpakāti ye nhāpenti. Sūdāti bhattakārakā. Mālākārādayo pākaṭāyeva. Gaṇakāti acchiddakapāṭhakā. Muddikāti hatthamuddāya gaṇanaṃ nissāya jīvino. Yāni vā panaññānipīti ayakāradantakāracittakārādīni. Evaṃgatānīti evaṃ pavattāni. Te diṭṭheva dhammeti te hatthārohādayo tāni puthusippāyatanāni dassetvā rājakulato mahāsampattiṃ labhamānā sandiṭṭhikameva sippaphalaṃ upajīvanti. Sukhentīti sukhitaṃ karonti. Pīṇentīti pīṇitaṃ thāmabalūpetaṃ karonti. Uddhaggikādīsu upari phalanibbattanato uddhaṃ aggamassā atthīti uddhaggikā. Saggaṃ arahatīti sovaggikā. Sukho vipāko assāti sukhavipākā. Suṭṭhu agge rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbaāyuvaṇṇasukhayasaādhipateyyasaṅkhāte dasa dhamme saṃvatteti nibbattetīti saggasaṃvattanikā. Taṃ evarūpaṃ dakkhiṇaṃ dānaṃ patiṭṭhapentīti attho. Sāmaññaphalanti ettha paramatthato maggo sāmaññaṃ. Ariyaphalaṃ sāmaññaphalaṃ. Yathāha – ‘‘katamañca, bhikkhave, sāmaññaṃ? Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo. Seyyathidaṃ, sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi. Idaṃ vuccati, bhikkhave, sāmaññaṃ. Katamāni ca, bhikkhave, sāmaññaphalāni? Sotāpattiphalaṃ…pe… arahattaphala’’nti (saṃ. ni. 5.35). Taṃ esa rājā na jānāti. Upari āgataṃ pana dāsakassakopamaṃ sandhāya pucchati.

Здесь под словом «наездники на слонах» (hatthārohā) показываются все погонщики слонов, врачеватели слонов, смотрители слонов и так далее. Под словом «всадники» (assārohā) — все учителя верховой езды, конные воины, конные лекари, конюхи и так далее. Под словом «колесничие» (rathikā) — все учителя езды на колесницах, воины на колесницах, стражи колесниц и так далее. Под словом «лучники» (dhanuggahā) — учителя стрельбы из лука и стрелки. Под словом «челаки» (celakā) — те, кто в битве несут победное знамя и идут впереди войска. Под словом «чалаки» (calakā) — устроители боевого порядка, говорящие: «Пусть здесь будет место царя, а здесь — такого-то великого министра». Под словом «пиндадаяки» (piṇḍadāyakā) — отважные великие воины. Говорят, они, ворвавшись во вражеское войско, рубят головы врагов одну за другой, словно комья глины (или плоды пальмы), и выскакивают, совершая прыжок за прыжком — таков смысл. Или же это название тех, кто посреди сражения носит и раздает пищу воинам. Под словом «угги, царские сыновья» (uggā rājaputtā) — знатные, прославленные царевичи, опытные в военном деле. Под словом «паккхандины» (pakkhandino) — те, кто, спросив: «Чью голову или чье оружие нам принести?» и получив ответ: «Такого-то», устремляются в битву и приносят именно это. Поскольку они устремляются (pakkhandanti) во вражеское войско, их называют «паккхандинами». Под словом «великие наги» (mahānāgā) — воины, подобные великим слонам-нагам. Это обозначение воинов, которые не отступают, даже когда навстречу им идут слоны и прочие силы врага. Под словом «храбрецы» (sūrā) — исключительно отважные воины, которые способны переплыть океан, даже будучи в кольчугах и с кожаными щитами. Под словом «воины в кожаных доспехах» (cammayodhino) — те, кто сражаются, облачившись в кожаные панцири или держа кожаные щиты для защиты от стрел. Под словом «сыновья рабынь» (dāsikaputtā) — домашние слуги-воины, обладающие сильной привязанностью к своему господину. Под словом «аларики» (āḷārikā) — кондитеры (пекари) или повара. Под словом «каппаки» (kappakā) — цирюльники. Под словом «нхапаки» (nhāpakā) — те, кто омывают (купают). Под словом «суды» (sūdā) — повара, готовящие рис или суп. Цветочники и прочие понятны сами по себе. Под словом «счетоводы» (gaṇakā) — знатоки астрологии и вычислений, непрерывно читающие тексты по исчислению. Под словом «муддики» (muddikā) — те, кто зарабатывают на жизнь искусством счета на пальцах (жестами рук). Под словами «или любые другие» (yāni vā panaññānipi) — кузнецы, резчики по кости, живописцы и так далее. Под словом «подобные им» (evaṃgatāni) — существующие таким же образом. Под словами «они в этой самой жизни» (te diṭṭheva dhamme) — эти наездники на слонах и прочие, демонстрируя эти многочисленные ремесла и получая великое богатство от царского дома, живут, пользуясь видимым плодом своего ремесла. Под словом «делают счастливыми» (sukhenti) — делают благополучными. Под словом «удовлетворяют» (pīṇenti) — делают преисполненными радости, силы и мощи. В словах «устремленное ввысь» (uddhaggikā) и так далее смысл следует понимать так: поскольку это подношение приносит плод в высших мирах, у него есть плод, устремленный ввысь (подобно пламени), или превосходный плод в высших мирах, поэтому оно называется «устремленным ввысь» (uddhaggikā). Поскольку оно достойно небесного мира (sovagga), оно называется «ведущим к небесам» (sovaggikā). Поскольку у него счастливое созревание (плод), оно называется «приносящим счастливый плод» (sukhavipākā). Поскольку оно ведет к возникновению десяти превосходных качеств, а именно: прекрасных форм, звуков, запахов, вкусов, тактильных ощущений, долголетия, красоты, счастья, славы и власти, оно называется «ведущим к рождению на небесах» (saggasaṃvattanikā). Смысл в том, что они совершают такое даяние, способствующее процветанию дарителя. В выражении «плод отшельничества» (sāmaññaphala) в абсолютном смысле «отшельничеством» (sāmañña) является Путь (magga), а «плодом отшельничества» (sāmaññaphala) — благородный Плод (ariyaphala). Как сказано: «И что, монахи, есть отшельничество? Это именно благородный восьмеричный путь, а именно: правильное воззрение... и т. д. ...правильное сосредоточение. Это, монахи, называется отшельничеством. И что, монахи, есть плоды отшельничества? Плод вхождения в поток... и т. д. ...плод архатства». Этого царь не знает (поскольку он не спрашивал, имея в виду четыре Плода). Однако он спрашивает, имея в виду приведенные далее сравнения с рабом и земледельцем.

Atha bhagavā pañhaṃ avissajjetvāva cintesi – ‘‘ime bahū aññatitthiyasāvakā rājāmaccā idhāgatā, te kaṇhapakkhañca sukkapakkhañca dīpetvā kathīyamāne amhākaṃ rājā mahantena ussāhena idhāgato, tassāgatakālato paṭṭhāya samaṇo gotamo samaṇakolāhalaṃ samaṇabhaṇḍanameva [Pg.144] kathetīti ujjhāyissanti, na sakkaccaṃ dhammaṃ sossanti, raññā pana kathīyamāne ujjhāyituṃ na sakkhissanti, rājānameva anuvattissanti. Issarānuvattako hi loko. ‘Handāhaṃ raññova bhāraṃ karomī’ti rañño bhāraṃ karonto ‘‘abhijānāsi no tva’’ntiādimāha.

Тогда Благословенный, еще не ответив на вопрос, подумал: «Сюда пришли эти многочисленные царские министры, последователи других учений. Если я буду проповедовать Дхамму, разъясняя темную и светлую стороны, они станут роптать: „Наш царь пришел сюда с великим усердием, а отшельник Готама с самого его прибытия говорит лишь о спорах и раздорах среди отшельников!“ Они не станут слушать Дхамму с должным почтением. Но если отвечать будет сам царь, они не смогут роптать и последуют за самим царем. Ведь мир следует за правителем. Что ж, я возложу эту задачу на самого царя». И, возлагая задачу на царя, Он произнес: «Помнишь ли ты...» и так далее.

164. Tattha abhijānāsi no tvanti abhijānāsi nu tvaṃ. Ayañca no-saddo parato pucchitāti padena yojetabbo. Idañhi vuttaṃ hoti – ‘‘mahārāja, tvaṃ imaṃ pañhaṃ aññe samaṇabrāhmaṇe pucchitā nu, abhijānāsi ca naṃ puṭṭhabhāvaṃ, na te sammuṭṭha’’nti. Sace te agarūti sace tuyhaṃ yathā te byākariṃsu, tathā idha bhāsituṃ bhāriyaṃ na hoti, yadi na koci aphāsukabhāvo atthi, bhāsassūti attho. Na kho me bhanteti kiṃ sandhāyāha? Paṇḍitapatirūpakānañhi santike kathetuṃ dukkhaṃ hoti, te pade pade akkhare akkhare dosameva vadanti. Ekantapaṇḍitā pana kathaṃ sutvā sukathitaṃ pasaṃsanti, dukkathitesu pāḷipadaatthabyañjanesu yaṃ yaṃ virujjhati, taṃ taṃ ujukaṃ katvā denti. Bhagavatā ca sadiso ekantapaṇḍito nāma natthi. Tenāha – ‘‘na kho me, bhante, garu; yatthassa bhagavā nisinno bhagavantarūpo vā’’ti.

164. Здесь выражение «abhijānāsi no tvaṃ» означает «помнишь ли ты?» (abhijānāsi nu tvaṃ). И это слово «no» следует связать со следующим далее словом «pucchitā» (спрошенный). Смысл здесь таков: «О великий царь, спрашивал ли ты об этом вопросе других отшельников и брахманов, помнишь ли ты, как спрашивал их, и не забыл ли ты об этом?» Выражение «sace te agarū» означает: «Если для тебя не обременительно рассказать здесь о том, как они ответили тебе, если в этом нет никакого неудобства, то поведай» — таков смысл. По какому поводу он сказал: «Для меня это не обременительно, Господин» (na kho me bhante)? Ведь трудно говорить в присутствии мнимых мудрецов: они на каждом шагу, в каждом слове и букве ищут лишь ошибки. Истинные же мудрецы, выслушав речь, хвалят то, что сказано хорошо, а в том, что сказано плохо — будь то слова Пали, их смысл или фразы, — исправляют то, что ошибочно, и дают верное понимание. И нет истинного мудреца, подобного Благословенному. Поэтому царь сказал: «Для меня это не обременительно, Господин, когда передо мной сидит Благословенный или кто-то, подобный Благословенному».

Pūraṇakassapavādavaṇṇanā

Разъяснение учения Пураны Кассапы

165. Ekamidāhanti ekaṃ idha ahaṃ. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvāti sammodajanakaṃ saritabbayuttakaṃ kathaṃ pariyosāpetvā.

165. Выражение «ekamidāhaṃ» означает «однажды здесь я». Выражение «обменявшись приветственными и вежливыми речами» (sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā) означает «завершив беседу, которая рождает радость и достойна памяти».

166. ‘‘Karoto kho, mahārāja, kārayato’’tiādīsu karototi sahatthā karontassa. Kārayatoti āṇattiyā kārentassa. Chindatoti paresaṃ hatthādīni chindantassa. Pacatoti pare daṇḍena pīḷentassa. Socayatoti parassa bhaṇḍaharaṇādīhi socayato. Socāpayatoti sokaṃ sayaṃ karontassapi parehi kārāpentassapi[Pg.145]. Kilamatoti āhārupacchedabandhanāgārappavesanādīhi sayaṃ kilamantassapi parehi kilamāpentassapi. Phandato phandāpayatoti paraṃ phandantaṃ phandanakāle sayampi phandato parampi phandāpayato. Pāṇamatipātāpayatoti pāṇaṃ hanantassapi hanāpentassapi. Evaṃ sabbattha karaṇakāraṇavaseneva attho veditabbo.

166. В словах «у того, о великий царь, кто действует, кто заставляет действовать» и так далее: «у того, кто действует» (karoto) означает у того, кто совершает действие собственной рукой. «У того, кто заставляет действовать» (kārayato) — у того, кто велит совершать действие другим. «У того, кто калечит» (chindato) — у того, кто отрубает руки и другие части тела у других. «У того, кто мучает» (pacato) — у того, кто истязает других палкой. «У того, кто причиняет скорбь» (socayato) — у того, кто заставляет других скорбеть из-за кражи их имущества и так далее. «У того, кто заставляет скорбеть» (socāpayato) — у того, кто сам причиняет скорбь или заставляет других причинять ее. «У того, кто утомляет» (kilamato) — у того, кто сам изнуряет себя лишением пищи, заключением в темницу и так далее, или заставляет других изнурять себя. «У того, кто трепещет, у того, кто заставляет трепетать» (phandato phandāpayato) — у того, кто сам трепещет в момент страха или заставляет трепетать другого, когда тот испытывает страх. «У того, кто лишает жизни, у того, кто заставляет лишать жизни» (pāṇamatipātāpayato) — у того, кто сам убивает живое существо или заставляет других убивать. Таким образом, во всех случаях смысл следует понимать через призму личного совершения действия или побуждения к нему других.

Sandhinti gharasandhiṃ. Nillopanti mahāvilopaṃ. Ekāgārikanti ekameva gharaṃ parivāretvā viluppanaṃ. Paripantheti āgatāgatānaṃ acchindanatthaṃ magge tiṭṭhato. Karoto na karīyati pāpanti yaṃ kiñci pāpaṃ karomīti saññāya karotopi pāpaṃ na karīyati, natthi pāpaṃ. Sattā pana pāpaṃ karomāti evaṃsaññino hontīti dīpeti. Khurapariyantenāti khuraneminā, khuradhārasadisapariyantena vā. Ekaṃ maṃsakhalanti ekaṃ maṃsarāsiṃ. Puñjanti tasseva vevacanaṃ. Tatonidānanti ekamaṃsakhalakaraṇanidānaṃ.

Слово «пролом» (sandhiṃ) означает пролом в стене дома. Слово «грабеж» (nillopaṃ) означает крупный грабеж. Слово «нападение на один дом» (ekāgārikaṃ) означает окружение и разграбление одного дома. Слово «разбой на дорогах» (paripanthe) означает подстерегание на дороге с целью ограбления прохожих. Выражение «у того, кто совершает это, нет зла» (karoto na karīyati pāpaṃ) показывает: даже если кто-то совершает злодеяние с мыслью «я совершаю зло», зло им не совершается, зла не существует. Однако существа пребывают с мыслью «мы совершаем зло» — вот что это показывает. Выражение «острым диском» (khurapariyantena) означает диском с острыми, как бритва, краями. Выражение «одна груда мяса» (ekaṃ maṃsakhalaṃ) означает одну сплошную массу плоти. Слово «груда» (puñjaṃ) — это синоним того же слова «khala». Выражение «по этой причине» (tatonidānaṃ) означает по причине превращения в одну груду мяса.

Dakkhiṇanti dakkhiṇatīre manussā kakkhaḷā dāruṇā, te sandhāya ‘‘hananto’’tiādimāha. Uttaratīre sattā saddhā honti pasannā buddhamāmakā dhammamāmakā saṅghamāmakā, te sandhāya dadantotiādimāha. Tattha yajantoti mahāyāgaṃ karonto. Damenāti indriyadamena uposathakammena vā. Saṃyamenāti sīlasaṃyamena. Saccavajjenāti saccavacanena. Āgamoti āgamanaṃ, pavattīti attho. Sabbathāpi pāpapuññānaṃ kiriyameva paṭikkhipati.

Под словом «южный» (dakkhiṇaṃ) имеются в виду жители южного берега Ганга, которые жестоки и свирепы; говоря о них, он сказал: «убивая» и так далее. На северном берегу существа обладают верой, они преданы Трем Драгоценностям, почитают Будду, Дхамму и Сангху; говоря о них, он сказал: «давая дары» и так далее. Здесь слово «принося жертвы» (yajanto) означает совершая великое жертвоприношение. Под словом «самообладание» (damena) понимается обуздание чувств или соблюдение Упосатхи. Под словом «воздержание» (saṃyamena) — воздержание в нравственности (сила). Под словом «правдивость» (saccavajjena) — правдивая речь. Слово «приход» (āgamo) означает прибытие или возникновение — таков смысл. Во всех отношениях это учение отрицает само совершение как злых, так и добрых дел.

Ambaṃ puṭṭho labujaṃ byākaroti nāma, yo kīdiso ambo kīdisāni vā ambassa khandhapaṇṇapupphaphalānīti vutte ediso labujo edisāni vā labujassa khandhapaṇṇapupphaphalānīti byākaroti. Vijiteti āṇāpavattidese. Apasādetabbanti viheṭhetabbaṃ. Anabhinanditvāti ‘‘sādhu sādhū’’ti evaṃ pasaṃsaṃ akatvā. Appaṭikkositvāti bāladubbhāsitaṃ tayā bhāsitanti evaṃ appaṭibāhitvā. Anuggaṇhantoti sārato aggaṇhanto. Anikkujjantoti sāravaseneva idaṃ nissaraṇaṃ, ayaṃ paramatthoti hadaye aṭṭhapento. Byañjanaṃ pana tena uggahitañceva nikkujjitañca.

Выражение «спрошенный о манго, отвечает об обезьяньем хлебном дереве» относится к тому, кто на вопрос: «Каково манговое дерево или каковы его ствол, листья, цветы и плоды?» отвечает: «Таково дерево лабуджа (дикий хлебный фрукт), таковы его ствол, листья, цветы и плоды». Выражение «в царстве» (vijite) означает в пределах действия царской власти. Выражение «выразить порицание» (apasādetabbaṃ) означает наказать или притеснить. Выражение «не выразив одобрения» (anabhinanditvā) означает не похвалив словами «хорошо, хорошо». Выражение «не отвергнув» (appaṭikkositvā) означает не возразив словами: «Глупец, ты сказал дурное». Выражение «не принимая» (anuggaṇhanto) означает не принимая это как нечто ценное. Выражение «не отвергая» (anikkujjanto) означает не запечатлевая в сердце мысль: «Это путь к освобождению, это высшая истина». Однако слова, сказанные Пураной, царь запомнил и сохранил в уме.

Makkhaligosālavādavaṇṇanā

Разъяснение учения Маккхали Госалы

167-169. Makkhalivāde [Pg.146] paccayoti hetuvevacanameva, ubhayenāpi vijjamānameva kāyaduccaritādīnaṃ saṃkilesapaccayaṃ, kāyasucaritādīnañca visuddhipaccayaṃ paṭikkhipati. Attakāreti attakāro. Yena attanā katakammena ime sattā devattampi mārattampi brahmattampi sāvakabodhimpi paccekabodhimpi sabbaññutampi pāpuṇanti, tampi paṭikkhipati. Dutiyapadena yaṃ parakāraṃ parassa ovādānusāsaniṃ nissāya ṭhapetvā mahāsattaṃ avaseso jano manussasobhagyataṃ ādiṃ katvā yāva arahattaṃ pāpuṇāti, taṃ parakāraṃ paṭikkhipati. Evamayaṃ bālo jinacakke pahāraṃ deti nāma. Natthi purisakāreti yena purisakārena sattā vuttappakārā sampattiyo pāpuṇanti, tampi paṭikkhipati. Natthi balanti yamhi attano bale patiṭṭhitā sattā vīriyaṃ katvā tā sampattiyo pāpuṇanti, taṃ balaṃ paṭikkhipati. Natthi vīriyantiādīni sabbāni purisakāravevacanāneva. ‘‘Idaṃ no vīriyena idaṃ purisathāmena, idaṃ purisaparakkamena pavatta’’nti evaṃ pavattavacanapaṭikkhepakaraṇavasena panetāni visuṃ ādiyanti.

167-169. В учении Маккхали слово «причина» (paccayo) — это просто синоним слова «причина» (hetu). Отрицая и то, и другое, он отвергает реально существующую причину загрязнения ума через телесные проступки и так далее, а также причину очищения через благие телесные поступки и так далее. Выражение «собственные действия» (attakāre) означает действия, совершаемые самим собой. Он отвергает то действие, совершаемое самим собой, благодаря которому существа достигают состояния божества, состояния Мары, состояния Брахмы, просветления ученика (савакабодхи), просветления для себя (паччекабодхи) или всеведения. Вторым выражением он отвергает «действия других» (parakāra) — то есть руководство и наставления других, опираясь на которые (за исключением Великого Существа, Бодхисаттвы) остальные люди достигают человеческого благополучия и прочих благ вплоть до архатства. Таким образом, этот глупец наносит удар по колесу учения Победоносного (Будды). Выражением «нет человеческого усилия» (natthi purisakāre) он отвергает то человеческое усилие, благодаря которому существа обретают вышеупомянутые достижения. Выражением «нет силы» (natthi balaṃ) он отвергает ту собственную силу существ, опираясь на которую они проявляют усердие и обретают эти достижения. Слова «нет энергии» (natthi vīriyaṃ) и так далее — все это синонимы человеческого усилия. Однако эти слова — «энергия», «сила», «мужество» — приводятся отдельно, чтобы опровергнуть утверждения других людей, говорящих: «Это произошло благодаря нашей энергии, это — благодаря человеческой силе, это — благодаря человеческому мужеству».

Sabbe sattāti oṭṭhagoṇagadrabhādayo anavasese pariggaṇhāti. Sabbe pāṇāti ekindriyo pāṇo, dvindriyo pāṇotiādivasena vadati. Sabbe bhūtāti aṇḍakosavatthikosesu bhūte sandhāya vadati. Sabbe jīvāti sāliyavagodhumādayo sandhāya vadati. Tesu hi so virūhanabhāvena jīvasaññī. Avasā abalā avīriyāti tesaṃ attano vaso vā balaṃ vā vīriyaṃ vā natthi. Niyatisaṅgatibhāvapariṇatāti ettha niyatīti niyatā. Saṅgatīti channaṃ abhijātīnaṃ tattha tattha gamanaṃ. Bhāvoti sabhāvoyeva. Evaṃ niyatiyā ca saṅgatiyā ca bhāvena ca pariṇatā nānappakārataṃ pattā. Yena hi yathā bhavitabbaṃ, so tatheva bhavati. Yena na bhavitabbaṃ, so na bhavatīti dasseti. Chasvevābhijātīsūti chasu eva abhijātīsu ṭhatvā sukhañca dukkhañca paṭisaṃvedenti. Aññā sukhadukkhabhūmi natthīti dasseti.

Выражением «все существа» (sabbe sattā) он без остатка охватывает верблюдов, быков, ослов и прочих животных. Выражением «все дышащие» (sabbe pāṇā) он называет существ с одним органом чувств, с двумя органами чувств и так далее. Выражением «все возникшие» (sabbe bhūtā) он называет тех существ, которые рождаются из яйца или из утробы. Выражением «все живые души» (sabbe jīvā) он называет посевы риса, ячменя, пшеницы и так далее. Ведь в отношении них он имеет представление о наличии души (жизни) из-за их способности к росту. Выражение «бессильные, немощные, лишенные энергии» (avasā abalā avīriyā) означает, что у этих существ, дышащих, возникших и живых душ нет собственной воли, силы или энергии. В выражении «видоизменяемые судьбой, обстоятельствами и природой» (niyatisaṅgatibhāvapariṇatā): «судьба» (niyati) означает предопределенность. «Обстоятельства» (saṅgati) означает попадание в тот или иной из шести классов рождения (abhijāti). «Природа» (bhāvo) означает естественный ход вещей (собственную природу). Таким образом, видоизменяемые судьбой, обстоятельствами и природой, они принимают различные формы. Это показывает следующее: то, чему суждено случиться с кем-то определенным образом, происходит именно так. Чему не суждено случиться, то не происходит. Выражение «в шести классах рождения» (chasvevābhijātīsu) показывает, что существа испытывают счастье и страдание, лишь находясь в одном из этих шести классов рождения. Иной сферы для переживания счастья и страдания не существует.

Yonipamukhasatasahassānīti pamukhayonīnaṃ uttamayonīnaṃ cuddasasatasahassāni aññāni ca saṭṭhisatāni aññāni ca chasatāni. Pañca ca kammuno [Pg.147] satānīti pañcakammasatāni ca. Kevalaṃ takkamattakena niratthakaṃ diṭṭhiṃ dīpeti. Pañca ca kammāni tīṇi ca kammānītiādīsupi eseva nayo. Keci panāhu – ‘‘pañca ca kammānīti pañcindriyavasena bhaṇati. Tīṇīti kāyakammādivasenā’’ti. Kamme ca upaḍḍhakamme cāti ettha panassa kāyakammañca vacīkammañca kammanti laddhi, manokammaṃ upaḍḍhakammanti. Dvaṭṭhipaṭipadāti dvāsaṭṭhi paṭipadāti vadati. Dvaṭṭhantarakappāti ekasmiṃ kappe catusaṭṭhi antarakappā nāma honti. Ayaṃ pana aññe dve ajānanto evamāha.

«Сто тысяч главных лон (источников рождения)» означает: один миллион четыреста тысяч главных, превосходных лон, а также еще шесть тысяч и еще шестьсот лон. «И пятьсот камм» означает пятьсот видов каммы. Он излагает бессмысленное воззрение, основанное исключительно на умозаключениях. Этот же метод применим и к таким выражениям, как «пять камм» и «три каммы». Однако некоторые учителя говорят: «Под „пятью каммами“ он [Маккхали] имеет в виду пять способностей (индрий). Под „тремя“ он имеет в виду телесную камму и другие». В выражении «в камме и в половине каммы» его воззрение состоит в том, что телесная камма и словесная камма составляют [целую] камму, а умственная камма — это половина каммы. «Шестьдесят два пути» — так он называет шестьдесят два вида практики. «Шестьдесят два промежуточных эона» — в одном [асанкхейя-]эоне существует шестьдесят четыре промежуточных эона. Однако он, не зная о двух других, сказал так.

Chaḷābhijātiyoti kaṇhābhijāti, nīlābhijāti, lohitābhijāti, haliddābhijāti, sukkābhijāti, paramasukkābhijātīti imā cha abhijātiyo vadati. Tattha orabbhikā, sākuṇikā, māgavikā, sūkarikā, luddā, macchaghātakā corā, coraghātakā, bandhanāgārikā, ye vā panaññepi keci kurūrakammantā, ayaṃ kaṇhābhijātīti (a. ni. 6.57) vadati. Bhikkhū nīlābhijātīti vadati, te kira catūsu paccayesu kaṇṭake pakkhipitvā khādanti. ‘‘Bhikkhū kaṇṭakavuttikā’’ti (a. ni. 6.57) ayañhissa pāḷiyeva. Atha vā kaṇṭakavuttikā eva nāma eke pabbajitāti vadati. Lohitābhijāti nāma nigaṇṭhā ekasāṭakāti vadati. Ime kira purimehi dvīhi paṇḍaratarā. Gihī odātavasanā acelakasāvakā haliddābhijātīti vadati. Evaṃ attano paccayadāyake nigaṇṭhehipi jeṭṭhakatare karoti. Ājīvakā ājīvakiniyo sukkābhijātīti vadati. Te kira purimehi catūhi paṇḍaratarā. Nando, vaccho, kiso, saṅkiccho, makkhaligosālo, paramasukkābhijātīti (a. ni. 6.57) vadati. Te kira sabbehi paṇḍaratarā.

«Шесть классов происхождения (абхиджати)» — он говорит о следующих шести классах происхождения: черном (каньха-абхиджати), синем (нила-абхиджати), красном (лохита-абхиджати), желтом (халидда-абхиджати), белом (сукка-абхиджати) и превосходном белом (парама-сукка-абхиджати). Среди них мясники, забивающие овец, птицеловы, охотники, забойщики свиней, разбойники, рыбаки, воры, палачи, тюремщики и любые другие люди, занимающиеся жестокими ремеслами, — все они, по его словам, относятся к «черному классу происхождения». О бхиккху он говорит как о «синем классе происхождения». Говорят, они едят, добавляя шипы [страстного желания] в четыре вида подношений. Выражение «бхиккху, живущие на шипах» — это его собственная формулировка. Или же он говорит, что некоторые отшельники, называемые «живущими на шипах», относятся к синему классу. «Красный класс происхождения» — это нигантхи, носящие одну одежду. Говорят, они чище, чем представители первых двух классов. Миряне в белых одеждах, ученики ачелаков (обнаженных аскетов), относятся к «желтому классу происхождения». Так он ставит своих собственных подателей даров выше, чем даже нигантхов. Мужчины и женщины адживики относятся к «белому классу происхождения». Говорят, они чище, чем представители первых четырех классов. Нанда, Ваччха, Киса, Санкиччха и Маккхали Госала относятся к «превосходному белому классу происхождения». Говорят, они чище всех остальных.

Aṭṭha purisabhūmiyoti mandabhūmi, khiḍḍābhūmi, padavīmaṃsabhūmi, ujugatabhūmi, sekkhabhūmi, samaṇabhūmi, jinabhūmi, pannabhūmīti imā aṭṭha purisabhūmiyoti vadati. Tattha jātadivasato paṭṭhāya sattadivase sambādhaṭṭhānato nikkhantattā sattā mandā honti momūhā, ayaṃ mandabhūmīti vadati. Ye pana duggatito āgatā honti, te abhiṇhaṃ rodanti ceva viravanti ca, sugatito āgatā taṃ anussaritvā hasanti, ayaṃ khiḍḍābhūmi nāma. Mātāpitūnaṃ hatthaṃ vā pādaṃ vā mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā gahetvā bhūmiyaṃ padanikkhipanaṃ padavīmaṃsabhūmi nāma. Padasā gantuṃ samatthakāle ujugatabhūmi nāma. Sippāni sikkhitakāle [Pg.148] sekkhabhūmi nāma. Gharā nikkhamma pabbajitakāle samaṇabhūmi nāma. Ācariyaṃ sevitvā jānanakāle jinabhūmi nāma. Bhikkhu ca pannako jino na kiñci āhāti evaṃ alābhiṃ samaṇaṃ pannabhūmīti vadati.

«Восемь стадий человека (пурисабхуми)» — он говорит о следующих восьми стадиях человека: стадия младенчества (манда-бхуми), стадия игр (кхидда-бхуми), стадия исследования шагов (падавиманса-бхуми), стадия прямохождения (уджугата-бхуми), стадия обучения (секкха-бхуми), стадия отшельничества (самана-бхуми), стадия победы (дзина-бхуми) и стадия увядания (панна-бхуми). Из них, начиная со дня рождения в течение семи дней, из-за выхода из тесного материнского лона существа слабы и крайне глупы — эту стадию он называет «стадией младенчества». Те же, кто пришел из несчастливых миров, постоянно плачут и кричат; а те, кто пришел из счастливых миров, вспоминая об этом, улыбаются — это называется «стадией игр». Когда ребенок, держась за руку или ногу родителей, за кровать или стул, делает шаги по земле, это называется «стадией исследования шагов». Время, когда он способен ходить самостоятельно, называется «стадией прямохождения». Время, когда он обучается искусствам и ремеслам, называется «стадией обучения». Время, когда он уходит из дома и принимает монашество, называется «стадией отшельничества». Время, когда он, следуя за учителем, познает истинное знание, называется «стадией победы». А когда бхиккху состарился, согнулся и ничего не говорит, или же когда отшельник, не получающий подаяния, падает от бессилия, его называют «стадией увядания».

Ekūnapaññāsa ājīvakasateti ekūnapaññāsaājīvakavuttisatāni. Paribbājakasateti paribbājakapabbajjāsatāni. Nāgāvāsasateti nāgamaṇḍalasatāni. Vīse indriyasateti vīsatindriyasatāni. Tiṃse nirayasateti tiṃsa nirayasatāni. Rajodhātuyoti rajaokiraṇaṭṭhānāni, hatthapiṭṭhipādapiṭṭhādīni sandhāya vadati. Satta saññīgabbhāti oṭṭhagoṇagadrabhaajapasumigamahiṃse sandhāya vadati. Satta asaññīgabbhāti sālivīhiyavagodhūmakaṅguvarakakudrūsake sandhāya vadati. Nigaṇṭhigabbhāti gaṇṭhimhi jātagabbhā, ucchuveḷunaḷādayo sandhāya vadati. Satta devāti bahū devā. So pana sattāti vadati. Manussāpi anantā, so sattāti vadati. Satta pisācāti pisācā mahantamahantā sattāti vadati. Sarāti mahāsarā, kaṇṇamuṇḍarathakāraanotattasīhappapātachaddantamandākinīkuṇāladahe gahetvā vadati.

«Сорок девять сотен образов жизни адживиков» означает сорок девять сотен видов средств к существованию адживиков. «Сорок девять сотен странствующих аскетов» означает сорок девять сотен видов монашества странствующих аскетов. «Сорок девять сотен обителей нагов» означает сорок девять сотен областей обитания нагов. «Две тысячи способностей» означает двадцать сотен способностей. «Три тысячи адов» означает тридцать сотен адов. «Пылевые сферы» — он говорит об этом, имея в виду места, где скапливается пыль, такие как тыльная сторона ладоней, тыльная сторона стоп и тому подобное. «Семь видов сознающих утроб» — он говорит об этом, имея в виду верблюдов, коров, ослов, коз, овец, оленей и буйволов. «Семь видов бессознательных утроб» — он говорит об этом, имея в виду рис шали, обычный рис, ячмень, пшеницу, просо, сорго и рожь. «Семь видов узловатых утроб» — он говорит об этом, имея в виду растения, зарождающиеся в узлах, такие как сахарный тростник, бамбук, тростник и другие. «Семь видов божеств» — хотя божеств множество, этот учитель говорит, что их всего семь. Людей также бесчисленное множество, но он говорит, что их семь. «Семь видов пишачей» — хотя пишачей огромное количество, он говорит, что их семь. «Семь озер» — существуют великие озера, и он говорит о них, перечисляя озера Каннамунда, Ратхакара, Анотатта, Сихаппапата, Чадданта, Мандакини и Кунала.

Pavuṭāti gaṇṭhikā. Papātāti mahāpapātā. Papātasatānīti khuddakapapātasatāni. Supināti mahāsupinā. Supinasatānīti khuddakasupinasatāni. Mahākappinoti mahākappānaṃ. Tattha ekamhā mahāsarā vassasate vassasate kusaggena ekaṃ udakabinduṃ nīharitvā sattakkhattuṃ tamhi sare nirudake kate eko mahākappoti vadati. Evarūpānaṃ mahākappānaṃ caturāsītisatasahassāni khepetvā bāle ca paṇḍite ca dukkhassantaṃ karontīti ayamassa laddhi. Paṇḍitopi kira antarā visujjhituṃ na sakkoti. Bālopi tato uddhaṃ na gacchati.

«Павута» означает узлы. «Пропасти» означает великие пропасти. «Семьсот пропастей» означает семьсот малых пропастей. «Сновидения» означает великие сновидения. «Семьсот сновидений» означает семьсот малых сновидений. «Великие эоны» означает великие эоны. В связи с этим он говорит: если раз в сто лет уносить из великого озера по одной капле воды кончиком травинки куса, и когда таким образом это озеро семь раз окажется полностью осушенным, то пройдет один великий эон. Его воззрение состоит в том, что, лишь пройдя через восемь миллионов четыреста тысяч таких великих эонов, и глупцы, и мудрецы положат конец страданию. Говорят, что даже мудрец не способен очиститься раньше этого срока, и глупец не выйдет за его пределы.

Sīlenāti acelakasīlena vā aññena vā yena kenaci. Vatenāti tādiseneva vatena. Tapenāti tapokammena. Aparipakkaṃ paripāceti nāma, yo ‘‘ahaṃ paṇḍito’’ti antarā visujjhati. Paripakkaṃ phussa phussa byantiṃ karoti nāma yo ‘‘ahaṃ bālo’’ti vuttaparimāṇaṃ kālaṃ atikkamitvā yāti. Hevaṃ natthīti evaṃ natthi. Tañhi ubhayampi na sakkā [Pg.149] kātunti dīpeti. Doṇamiteti doṇena mitaṃ viya. Sukhadukkheti sukhadukkhaṃ. Pariyantakateti vuttaparimāṇena kālena katapariyante. Natthi hāyanavaḍḍhaneti natthi hāyanavaḍḍhanāni. Na saṃsāro paṇḍitassa hāyati, na bālassa vaḍḍhatīti attho. Ukkaṃsāvakaṃseti ukkaṃsāvakaṃsā. Hāyanavaḍḍhanānametaṃ adhivacanaṃ.

«Нравственностью» — нравственностью ачелаков или любой другой нравственностью. «Обетом» — подобным же обетом. «Аскезой» — практикой самоистязания. Тот, кто думает: «Я мудрец» и пытается очиститься раньше срока, якобы «приводит к созреванию несозревшую камму». А тот, кто думает: «Я глупец» и пытается выйти за пределы указанного срока времени, якобы «исчерпывает созревшую камму, постоянно сталкиваясь с ней». «Этого нет» означает, что такого не существует. Он показывает, что ни то, ни другое сделать невозможно. «Измерено доной» — словно отмерено мерой дона. «Счастье и несчастье» — счастье и несчастье. «Ограничено» — имеет предел, установленный указанным периодом времени. «Нет ни уменьшения, ни увеличения» — нет ни убывания, ни возрастания. Смысл в том, что сансара не уменьшается для мудреца и не увеличивается для глупца. «Ни избытка, ни недостатка» — нет ни превышения, ни занижения. Это синоним слов «уменьшение и увеличение».

Idāni tamatthaṃ upamāya sādhento ‘‘seyyathāpi nāmā’’tiādimāha. Tattha suttaguḷeti veṭhetvā katasuttaguḷe. Nibbeṭhiyamānameva paletīti pabbate vā rukkhagge vā ṭhatvā khittaṃ suttappamāṇena nibbeṭhiyamānameva gacchati, sutte khīṇe tattheva tiṭṭhati, na gacchati. Evameva vuttakālato uddhaṃ na gacchatīti dasseti.

Теперь, доказывая это положение с помощью сравнения, он говорит: «Подобно тому как...» и так далее. Здесь «клубок ниток» означает смотанный клубок ниток. «Разматываясь, катится» — если бросить его, стоя на горе или на вершине дерева, он летит, разматываясь ровно на длину нити; когда нить заканчивается, он останавливается прямо там и больше не движется. Точно так же сансара не продолжается сверх указанного времени. Это он и показывает.

Ajitakesakambalavādavaṇṇanā

Описание учения Аджиты Кесакамбалы.

170-172. Ajitavāde natthi dinnanti dinnaphalābhāvaṃ sandhāya vadati. Yiṭṭhaṃ vuccati mahāyāgo. Hutanti paheṇakasakkāro adhippeto. Tampi ubhayaṃ phalābhāvameva sandhāya paṭikkhipati. Sukatadukkaṭānanti sukatadukkaṭānaṃ, kusalākusalānanti attho. Phalaṃ vipākoti yaṃ phalanti vā vipākoti vā vuccati, taṃ natthīti vadati. Natthi ayaṃ lokoti paraloke ṭhitassa ayaṃ loko natthi, natthi paro lokoti idha loke ṭhitassāpi paro loko natthi, sabbe tattha tattheva ucchijjantīti dasseti. Natthi mātā natthi pitāti tesu sammāpaṭipattimicchāpaṭipattīnaṃ phalābhāvavasena vadati. Natthi sattā opapātikāti cavitvā upapajjanakā sattā nāma natthīti vadati.

170-172. В учении Аджиты слова «нет даяния» сказаны в значении отсутствия плода от даяния. «Жертвоприношение» (йиттха) означает великое подношение. Под «возлиянием» (хута) понимается гостеприимное подношение. Он отвергает и то, и другое, имея в виду отсутствие плода. «Хорошо и плохо совершенных действий» означает благих и неблагих камм. «Плод и созревание» — он говорит, что того, что называют плодом или созреванием, не существует. «Нет этого мира» означает, что для того, кто находится в ином мире, этого мира не существует. «Нет иного мира» означает, что для того, кто находится в этом мире, иного мира не существует. Он показывает, что все существа уничтожаются прямо там же. «Нет матери, нет отца» — он говорит это в значении отсутствия плодов от правильного или неправильного отношения к ним. «Нет самовозникающих существ» — он говорит, что не существует существ, которые рождаются вновь после смерти.

Cātumahābhūtikoti catumahābhūtamayo. Pathavī pathavikāyanti ajjhattikapathavīdhātu bāhirapathavīdhātuṃ. Anupetīti anuyāyati. Anupagacchatīti tasseva vevacanaṃ. Anugacchatītipi attho. Ubhayenāpi upeti, upagacchatīti dasseti. Āpādīsupi eseva nayo. Indriyānīti manacchaṭṭhāni indriyāni ākāsaṃ pakkhandanti. Āsandipañcamāti nipannamañcena pañcamā, mañco ceva cattāro mañcapāde gahetvā ṭhitā cattāro purisā cāti attho. Yāvāḷāhanāti yāva susānā. Padānīti ‘ayaṃ evaṃ sīlavā [Pg.150] ahosi, evaṃ dussīlo’tiādinā nayena pavattāni guṇāguṇapadāni, sarīrameva vā ettha padānīti adhippetaṃ. Kāpotakānīti kapotavaṇṇāni, pārāvatapakkhavaṇṇānīti attho. Bhassantāti bhasmantā, ayameva vā pāḷi. Āhutiyoti yaṃ paheṇakasakkārādibhedaṃ dinnadānaṃ, sabbaṃ taṃ chārikāvasānameva hoti, na tato paraṃ phaladāyakaṃ hutvā gacchatīti attho. Dattupaññattanti dattūhi bālamanussehi paññattaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘bālehi abuddhīhi paññattamidaṃ dānaṃ, na paṇḍitehi. Bālā denti, paṇḍitā gaṇhantī’ti dasseti.

«Состоящий из четырех великих первоэлементов» означает созданный из четырех великих первоэлементов. «Земля [возвращается] к телу земли» означает, что внутренний элемент земли возвращается к внешнему элементу земли. «Присоединяется» означает следует за ним. «Приближается» — это синоним того же слова. Значение также «следует за ним». Оба слова показывают, что он соединяется. Тот же метод применим к элементу воды и другим. «Способности» — шесть способностей во главе с умом уходят в пространство. «Пятеро вместе с носилками» означает носилки, на которых лежит покойник, как пятый предмет, и четыре человека, несущие эти носилки за четыре ножки. «До места сожжения» означает до кладбища. «Слова» означает слова похвалы или порицания, произносимые в духе: «Этот человек был столь добродетелен, столь порочен» и тому подобное. Или же под «словами» (пада) здесь понимается само тело. «Голубиного цвета» означает цвета голубя или цвета крыльев дикого голубя. «Превращаются в пепел» означает, что их концом является пепел. «Подношения» — любые дары, преподнесенные в качестве гостеприимных подношений и тому подобного, все они превращаются в пепел и не приносят плода в дальнейшем. «Установлено глупцами» означает предписано глупыми людьми. Смысл в том, что это даяние установлено глупцами, лишенными мудрости, а не мудрецами. Он показывает: «Глупцы дают, а мудрецы берут».

Tattha pūraṇo ‘‘karoto na karīyati pāpa’’nti vadanto kammaṃ paṭibāhati. Ajito ‘‘kāyassa bhedā ucchijjatī’’ti vadanto vipākaṃ paṭibāhati. Makkhali ‘‘natthi hetū’’ti vadanto ubhayaṃ paṭibāhati. Tattha kammaṃ paṭibāhantenāpi vipāko paṭibāhito hoti, vipākaṃ paṭibāhantenāpi kammaṃ paṭibāhitaṃ hoti. Iti sabbepete atthato ubhayappaṭibāhakā ahetukavādā ceva akiriyavādā ca natthikavādā ca honti.

Среди них Пурана, говоря: «У совершающего зло зло не совершается», отрицает камму. Аджита, говоря: «Со смертью тела существо уничтожается», отрицает плод. Маккхали, говоря: «Нет причины», отрицает и то, и другое. При этом тот, кто отрицает камму, тем самым отрицает и плод; а тот, кто отрицает плод, тем самым отрицает и камму. Таким образом, по сути, все они отрицают и то, и другое, являясь сторонниками беспричинности (ахетука-вада), сторонниками недейственности каммы (акирия-вада) и нигилистами (наттхика-вада).

Ye vā pana tesaṃ laddhiṃ gahetvā rattiṭṭhāne divāṭhāne nisinnā sajjhāyanti vīmaṃsanti, tesaṃ ‘‘karoto na karīyati pāpaṃ, natthi hetu, natthi paccayo, mato ucchijjatī’’ti tasmiṃ ārammaṇe micchāsati santiṭṭhati, cittaṃ ekaggaṃ hoti, javanāni javanti, paṭhamajavane satekicchā honti, tathā dutiyādīsu, sattame buddhānampi atekicchā anivattino ariṭṭhakaṇṭakasadisā. Tattha koci ekaṃ dassanaṃ okkamati, koci dve, koci tīṇipi, ekasmiṃ okkantepi, dvīsu tīsu okkantesupi, niyatamicchādiṭṭhikova hoti; patto saggamaggāvaraṇañceva mokkhamaggāvaraṇañca, abhabbo tassattabhāvassa anantaraṃ saggampi gantuṃ, pageva mokkhaṃ. Vaṭṭakhāṇu nāmesa satto pathavigopako, yebhuyyena evarūpassa bhavato vuṭṭhānaṃ natthi.

Те же, кто, приняв их воззрения, сидят в своих ночных и дневных обителях, повторяют и размышляют над ними: «У совершающего зло зло не совершается, нет причины, нет условия, умерший уничтожается», — у тех в отношении этого объекта устанавливается ложная осознанность (миччха-сати), ум становится сосредоточенным, и возникают импульсы ума (джаваны). На стадии первого импульса ума они еще излечимы, так же на втором и последующих. Но на седьмом импульсе они становятся неизлечимыми даже для Будд, неспособными отступить от ложного воззрения, подобно монаху Ариттхе или послушнику Кантаке. Среди них кто-то принимает одно воззрение, кто-то два, а кто-то все три. Но даже при принятии одного, двух или трех воззрений человек становится приверженцем фиксированного ложного воззрения (нията-миччха-диттхи). Он обретает препятствие на пути к небесным мирам и препятствие на пути к освобождению. Он неспособен сразу после этой жизни переродиться даже в небесном мире, не говоря уже об освобождении. Такое существо называют «пнем сансары» или «хранителем земли». Как правило, для человека с подобными воззрениями нет выхода из сансары.

‘‘Tasmā akalyāṇajanaṃ, āsīvisamivoragaṃ;

Ārakā parivajjeyya, bhūtikāmo vicakkhaṇo’’ti.

«Поэтому стремящийся к благу мудрый человек должен держаться подальше и избегать порочных людей, словно ядовитую змею».

Pakudhakaccāyanavādavaṇṇanā

Описание учения Пакудхи Каччаяны.

173-175. Pakudhavāde [Pg.151] akaṭāti akatā. Akaṭavidhāti akatavidhānā. Evaṃ karohīti kenaci kārāpitāpi na hontīti attho. Animmitāti iddhiyāpi na nimmitā. Animmātāti animmāpitā, keci animmāpetabbāti padaṃ vadanti, taṃ neva pāḷiyaṃ, na aṭṭhakathāyaṃ dissati. Vañjhādipadattayaṃ vuttatthameva. Na iñjantīti esikatthambho viya ṭhitattā na calanti. Na vipariṇamantīti pakatiṃ na jahanti. Na aññamaññaṃ byābādhentīti na aññamaññaṃ upahananti. Nālanti na samatthā. Pathavikāyotiādīsu pathavīyeva pathavikāyo, pathavisamūho vā. Tatthāti tesu jīvasattamesu kāyesu. Sattannaṃ tveva kāyānanti yathā muggarāsiādīsu pahataṃ satthaṃ muggādīnaṃ antarena pavisati, evaṃ sattannaṃ kāyānaṃ antarena chiddena vivarena satthaṃ pavisati. Tattha ahaṃ imaṃ jīvitā voropemīti kevalaṃ saññāmattameva hotīti dasseti.

173-175. В учении Пакудхи слово «akaṭā» (несотворенные) означает «не сделанные» (akatā). «Akaṭavidhā» (не имеющие сотворенного устройства) означает «не имеющие сотворенного порядка» (akatavidhānā). Смысл слов «делай так» (evaṃ karohi) в том, что они не побуждаются кем-либо к действию. «Animmitā» (не созданные) означает «не созданные даже сверхъестественной силой» (iddhiyāpi na nimmitā). «Animmātā» означает «не побужденные к созданию» (animmāpitā). Некоторые авторы приводят слово «animmāpetabbā», но оно не встречается ни в канонических текстах (Пали), ни в комментариях (аттхакатха). Триада слов, начинающаяся с «vañjhā» (бесплодные), имеет уже упомянутое значение. «Na iñjanti» (не колеблются) означает «не двигаются, будучи устойчивыми, подобно городскому столбу» (esikatthambha). «Na vipariṇamanti» (не изменяются) означает «не оставляют своей собственной природы» (pakati). «Na aññamaññaṃ byābādhenti» (не вредят друг другу) означает «не угнетают друг друга» (na aññamaññaṃ upahananti). «Nālaṃ» (не способны) означает «не в силах» (na samatthā). В выражении «pathavīkāyo» (тело земли) и подобных, сама земля является «телом земли» или же это «совокупность земли». «Там» (tattha) означает «в тех семи телах, включая душу (jīva) как седьмое». «Только лишь между семью телами» (sattannaṃ tveva kāyānaṃ): подобно тому как оружие, вонзенное в кучу бобов мунг и тому подобного, проходит между бобами, так и оружие проходит сквозь промежутки, щели и пустоты между семью телами. Этим показывается, что мысль «я лишаю его жизни» в данном случае является лишь чистым представлением (saññā-matta).

Nigaṇṭhanāṭaputtavādavaṇṇanā

Разъяснение учения Нигантхи Натапутты.

176-178. Nāṭaputtavāde cātuyāmasaṃvarasaṃvutoti catukoṭṭhāsena saṃvarena saṃvuto. Sabbavārivārito cāti vāritasabbaudako paṭikkhittasabbasītodakoti attho. So kira sītodake sattasaññī hoti, tasmā na taṃ vaḷañjeti. Sabbavāriyuttoti sabbena pāpavāraṇena yutto. Sabbavāridhutoti sabbena pāpavāraṇena dhutapāpo. Sabbavāriphuṭoti sabbena pāpavāraṇena phuṭṭho. Gatattoti koṭippattacitto. Yatattoti saṃyatacitto. Ṭhitattoti suppatiṭṭhitacitto. Etassa vāde kiñci sāsanānulomampi atthi, asuddhaladdhitāya pana sabbā diṭṭhiyeva jātā.

176-178. В учении Натапутты выражение «сдержанный четырехчленным воздержанием» (cātuyāma-saṃvara-saṃvuto) означает «сдержанный воздержанием, состоящим из четырех частей». «И огражденный от всякой воды» (sabbavārivārito ca) означает «тот, кому запрещена всякая вода, кто отвергает всякую холодную воду». Говорят, он воспринимает холодную воду как живое существо (sattasaññī), поэтому не использует её. «Наделенный всяким воздержанием» (sabbavāriyutto) означает «наделенный всяким удержанием от зла». «Очистившийся всяким воздержанием» (sabbavāridhuto) означает «тот, чье зло стряхнуто посредством всякого удержания от зла». «Коснувшийся всякого воздержания» (sabbavāriphuṭo) означает «тот, кто соприкоснулся со всяким удержанием от зла». «Достигший себя» (gatatto) означает «тот, чей ум достиг вершины» (koṭippattacitto). «Обуздавший себя» (yatatto) означает «тот, чей ум обуздан» (saṃyatacitto). «Утвердившийся в себе» (ṭhitatto) означает «тот, чей ум хорошо утвержден» (suppatiṭṭhitacitto). В его учении есть кое-что, согласующееся с Учением (sāsanānuloma), однако из-за нечистоты его воззрений все они стали лишь ложными воззрениями (diṭṭhi).

Sañcayabelaṭṭhaputtavādavaṇṇanā

Разъяснение учения Санджаи Белаттхипутты.

179-181. Sañcayavādo amarāvikkhepe vuttanayo eva.

179-181. Учение Санджаи объясняется тем же способом, который был описан в разделе о «неопределенном уклонении» (amarāvikkhepa).

Paṭhamasandiṭṭhikasāmaññaphalavaṇṇanā

Разъяснение первого видимого плода отшельничества.

182. Sohaṃ[Pg.152], bhanteti so ahaṃ bhante, vālukaṃ pīḷetvā telaṃ alabhamāno viya titthiyavādesu sāraṃ alabhanto bhagavantaṃ pucchāmīti attho.

182. «Я, о Господин» (sohaṃ, bhante) означает: «Я, о Господин, подобно человеку, который выжимает песок и не получает масла, не найдя никакой сути в учениях иноверцев (titthiya), вопрошаю Благословенного».

183. Yathā te khameyyāti yathā te rucceyya. Dāsoti antojātadhanakkītakaramarānītasāmaṃdāsabyopagatānaṃ aññataro. Kammakāroti analaso kammakaraṇasīloyeva. Dūrato disvā paṭhamameva uṭṭhahatīti pubbuṭṭhāyī. Evaṃ uṭṭhito sāmino āsanaṃ paññapetvā pādadhovanādikattabbakiccaṃ katvā pacchā nipatati nisīdatīti pacchānipātī. Sāmikamhi vā sayanato avuṭṭhite pubbeyeva vuṭṭhātīti pubbuṭṭhāyī. Paccūsakālato paṭṭhāya yāva sāmino rattiṃ niddokkamanaṃ, tāva sabbakiccāni katvā pacchā nipatati, seyyaṃ kappetīti pacchānipātī. Kiṃ karomi, kiṃ karomīti evaṃ kiṃkārameva paṭisuṇanto vicaratīti kiṃ kārapaṭissāvī. Manāpameva kiriyaṃ karotīti manāpacārī. Piyameva vadatīti piyavādī. Sāmino tuṭṭhapahaṭṭhaṃ mukhaṃ ullokayamāno vicaratīti mukhullokako.

183. «Как тебе угодно» (yathā te khameyya) означает «как тебе нравится». «Раб» (dāso) означает одного из следующих: рожденный в доме (antojāta), купленный за деньги (dhanakkīta), захваченный во время набега (karamarānīta) или добровольно ставший рабом (sāmaṃdāsabyopagata). «Работник» (kammakāro) означает деятельного, прилежного в труде человека. «Встающий раньше других» (pubbuṭṭhāyī) означает того, кто, завидев хозяина издалека, сразу же встает первым. «Ложащийся позже других» (pacchānipātī) означает того, кто, встав таким образом, готовит сиденье для хозяина, выполняет обязанности вроде омовения ног и ложится или садится только после этого. Или же «встающий раньше» (pubbuṭṭhāyī) означает того, кто встает еще до того, как хозяин поднялся с постели. А «ложащийся позже» (pacchānipātī) означает того, кто, начиная с предрассветного часа и вплоть до отхода хозяина ко сну ночью, выполняет все дела и лишь затем ложится спать. «Ждущий приказаний» (kiṃkārapaṭissāvī) означает того, кто ходит вокруг, спрашивая: «Что мне сделать? Что мне сделать?», готовый исполнить любое поручение. «Поступающий приятно» (manāpacārī) означает того, кто совершает лишь то, что приятно хозяину. «Говорящий любезно» (piyavādī) означает того, кто говорит только приятные слова. «Взирающий в лицо» (mukhullokako) означает того, кто ходит, вглядываясь в довольное и радостное лицо своего господина.

Devo maññeti devo viya. So vatassāhaṃ puññāni kareyyanti so vata ahaṃ evarūpo assaṃ, yadi puññāni kareyyanti attho. ‘‘So vatassa’ssa’’ntipi pāṭho, ayamevattho. Yaṃnūnāhanti sace dānaṃ dassāmi, yaṃ rājā ekadivasaṃ deti, tato satabhāgampi yāvajīvaṃ na sakkhissāmi dātunti pabbajjāyaṃ ussāhaṃ katvā evaṃ cintanabhāvaṃ dasseti.

«Словно божество» (devo maññe) означает «подобно богу (деве)». «О, если бы я совершал заслуги!» (so vatassāhaṃ puññāni kareyyaṃ) означает: «О, если бы я совершал заслуги (puñña), я стал бы таким же, как этот царь». Есть также чтение «so vatass'assa», значение то же самое. «Что если мне...» (yaṃ nūna ahaṃ) показывает его решимость уйти в бездомность (pabbajjā), когда он думает: «Если я буду давать дары, то даже за всю жизнь я не смогу дать и сотой части того, что царь дает за один день. Поэтому я приму монашество».

Kāyena saṃvutoti kāyena pihito hutvā akusalassa pavesanadvāraṃ thaketvāti attho. Eseva nayo sesapadadvayepi. Ghāsacchādanaparamatāyāti ghāsacchādanena paramatāya uttamatāya, etadatthampi anesanaṃ pahāya aggasallekhena santuṭṭhoti attho. Abhirato paviveketi ‘‘kāyaviveko ca vivekaṭṭhakāyānaṃ, cittaviveko ca nekkhammābhiratānaṃ, paramavodānappattānaṃ upadhiviveko ca nirupadhīnaṃ puggalānaṃ visaṅkhāragatāna’’nti evaṃ vutte tividhepi viveke rato; gaṇasaṅgaṇikaṃ [Pg.153] pahāya kāyena eko viharati, cittakilesasaṅgaṇikaṃ pahāya aṭṭhasamāpattivasena eko viharati, phalasamāpattiṃ vā nirodhasamāpattiṃ vā pavisitvā nibbānaṃ patvā viharatīti attho. Yaggheti codanatthe nipāto.

«Сдержанный телом» (kāyena saṃvuto) означает «закрытый телом, преградивший входные врата для неблагого (akusala)». Тот же метод применим и к двум оставшимся словам. «Довольствуясь лишь пищей и одеждой» (ghāsacchādana-paramatāya) означает «считая пищу и одежду высшим пределом; даже ради этого оставив неправильные способы добывания средств к существованию (anesana) и будучи удовлетворенным благодаря высочайшему самоограничению (sallekha)». «Находящий радость в уединении» (abhirato paviveke) означает: радующийся трем видам уединения (viveka), о которых сказано так: «телесное уединение (kāyaviveka) — для тех, чьи тела пребывают в уединении; ментальное уединение (cittaviveka) — для тех, кто радуется отречению; уединение от мирских привязанностей (upadhiviveka) — для свободных от привязанностей людей, достигших необусловленного (visaṅkhāragata)». Оставив общение с толпой (gaṇasaṅgaṇika), он пребывает один телом; оставив ментальное общение с загрязнениями (cittakilesasaṅgaṇika), он пребывает один благодаря восьми достижениям сосредоточения (самапатти); или же, войдя в достижение плода (phalasamāpatti) либо в достижение прекращения (nirodhasamāpatti), он пребывает, достигнув ниббаны. «Yagghe» — это частица, выражающая побуждение (codanattha).

184. Āsanenapi nimanteyyāmāti nisinnāsanaṃ papphoṭetvā idha nisīdathāti vadeyyāma. Abhinimanteyyāmapi nanti abhiharitvāpi naṃ nimanteyyāma. Tattha duvidho abhihāro – vācāya ceva kāyena ca. Tumhākaṃ icchiticchitakkhaṇe amhākaṃ cīvarādīhi vadeyyātha yenatthoti vadanto hi vācāya abhiharitvā nimanteti nāma. Cīvarādivekallaṃ sallakkhetvā idaṃ gaṇhāthāti tāni dento pana kāyena abhiharitvā nimanteti nāma. Tadubhayampi sandhāya abhinimanteyyāmapi nanti āha. Ettha ca gilānapaccayabhesajjaparikkhāroti yaṃ kiñci gilānassa sappāyaṃ osadhaṃ. Vacanattho pana visuddhimagge vutto. Rakkhāvaraṇaguttinti rakkhāsaṅkhātañceva āvaraṇasaṅkhātañca guttiṃ. Sā panesā na āvudhahatthe purise ṭhapentena dhammikā nāma saṃvidahitā hoti. Yathā pana avelāya kaṭṭhahārikapaṇṇahārikādayo vihāraṃ na pavisanti, migaluddakādayo vihārasīmāya mige vā macche vā na gaṇhanti, evaṃ saṃvidahantena dhammikā nāma rakkhā saṃvihitā hoti, taṃ sandhāyāha – ‘‘dhammika’’nti.

184. «Мы бы предложили ему сиденье» (āsanenapi nimanteyyāma) означает: стряхнув пыль с сиденья, на котором сидим сами, мы бы сказали: «Присаживайтесь здесь». «Мы бы пригласили его принять дары» (abhinimanteyyāma pi naṃ) означает: поднеся дары, мы бы пригласили его. Здесь подношение (abhihāra) бывает двух видов: словом и телом. Тот, кто говорит: «В любой момент, когда вам потребуется, мы предоставим вам монашеское облачение (cīvara) и прочее; скажите, в чем вы нуждаетесь», совершает приглашение, поднося словом. Тот же, кто, заметив нехватку монашеского облачения и прочего, подносит эти вещи со словами: «Примите это», совершает приглашение, поднося телом. Имея в виду оба эти вида, сказано: «abhinimanteyyāma pi naṃ». И здесь «лекарства и средства для больных» (gilānappaccaya-bhesajja-parikkhāra) означает любое подходящее лекарство для больного. Этимологическое значение этого слова объяснено в «Висуддхимагге». «Защита, охрана и покровительство» (rakkhāvaraṇagutti) означает защиту, именуемую «rakkhā» (предотвращение опасности до её появления), и охрану, именуемую «āvaraṇa» (защита от возникшей опасности). Но эта защита не становится «праведной» (dhammikā) просто от того, что расставляют вооруженных людей. Но когда устраивают так, чтобы в неположенное время собиратели дров, листьев и прочие не входили в монастырь (vihāra), а охотники и прочие не ловили зверей или рыбу в пределах монастырской территории, тогда устраивается праведная защита. Имея это в виду, сказано: «праведную» (dhammikaṃ).

185. Yadi evaṃ santeti yadi tava dāso tuyhaṃ santikā abhivādanādīni labheyya. Evaṃ sante. Addhāti ekaṃsavacanametaṃ. Paṭhamanti bhaṇanto aññassāpi atthitaṃ dīpeti. Teneva ca rājā sakkā pana, bhante, aññampītiādimāha.

185. «Если это так» (yadi evaṃ sante) означает: «Если твой раб получит от тебя приветствие и прочее. При таких обстоятельствах». «Несомненно» (addhā) — это слово, выражающее уверенность. Говоря «первый» (paṭhamaṃ), Благословенный указывает на существование и другого плода. Именно поэтому царь спросил: «Возможно ли, о Господин, указать и другой плод?» и так далее.

Dutiyasandiṭṭhikasāmaññaphalavaṇṇanā

Разъяснение второго видимого плода отшельничества.

186-188. Kasatīti kassako. Gehassa pati, ekagehamatte jeṭṭhakoti gahapatiko. Balisaṅkhātaṃ karaṃ karotīti karakārako. Dhaññarāsiṃ dhanarāsiñca vaḍḍhetīti rāsivaḍḍhako.

186-188. Тот, кто пашет (kasati) — земледелец (kassako). Хозяин дома, глава одного лишь дома — это домохозяин (gahapatiko). Тот, кто платит налог, именуемый «bali» — налогоплательщик (karakārako). Тот, кто увеличивает кучу зерна и кучу богатства — приумножитель богатства (rāsivaḍḍhako).

Appaṃ [Pg.154] vāti parittakaṃ vā antamaso taṇḍulanāḷimattakampi. Bhogakkhandhanti bhogarāsiṃ. Mahantaṃ vāti vipulaṃ vā. Yathā hi mahantaṃ pahāya pabbajituṃ dukkaraṃ, evaṃ appampīti dassanatthaṃ ubhayamāha. Dāsavāre pana yasmā dāso attanopi anissaro, pageva bhogānaṃ. Yañhi tassa dhanaṃ, taṃ sāmikānaññeva hoti, tasmā bhogaggahaṇaṃ na kataṃ. Ñātiyeva ñātiparivaṭṭo.

«Малое ли богатство» (appaṃ vā) означает незначительное, вплоть до одной меры (nāḷi) риса. «Накопленное богатство» (bhogakkhandha) означает груду имущества. «Большое ли» (mahantaṃ vā) означает обширное. Чтобы показать, что как трудно оставить большое богатство ради монашества, так же трудно оставить и малое, сказано и то, и другое. В разделе же о рабе слово «богатство» не упоминается, поскольку раб не властен даже над самим собой, не говоря уже о богатстве. Ведь то имущество, которое у него есть, принадлежит исключительно его хозяевам, поэтому упоминание богатства опущено. «Круг родственников» (ñātiparivaṭṭa) означает просто родственников (ñāti).

Paṇītatarasāmaññaphalavaṇṇanā

Разъяснение более превосходного плода отшельничества.

189. Sakkā pana, bhante, aññampi diṭṭheva dhammeti idha evamevāti na vuttaṃ. Taṃ kasmāti ce, evamevāti hi vuccamāne pahoti bhagavā sakalampi rattindivaṃ tato vā bhiyyopi evarūpāhi upamāhi sāmaññaphalaṃ dīpetuṃ. Tattha kiñcāpi etassa bhagavato vacanasavane pariyantaṃ nāma natthi, tathāpi attho tādisoyeva bhavissatīti cintetvā upari visesaṃ pucchanto evamevāti avatvā – ‘‘abhikkantatarañca paṇītatarañcā’’ti āha. Tattha abhikkantataranti abhimanāpataraṃ atiseṭṭhataranti attho. Paṇītataranti uttamataraṃ. Tena hīti uyyojanatthe nipāto. Savane uyyojento hi naṃ evamāha. Suṇohīti abhikkantatarañca paṇītatarañca sāmaññaphalaṃ suṇāti.

189. В данном месте: «Возможно ли, о Господин, указать и другой плод отшельничества, видимый в этой самой жизни?» царь не сказал «точно так же» (evameva). Почему? Если бы он сказал «точно так же», Благословенный мог бы в течение целого дня и ночи или даже дольше разъяснять плод отшельничества с помощью подобных сравнений. Хотя слушанию речей Благословенного нет предела, царь подумал, что смысл останется тем же самым, и, желая спросить о более высоком отличии, не сказал «точно так же», а произнес: «более прекрасный и более превосходный» (abhikkantatarañca paṇītatarañca). Здесь «более прекрасный» (abhikkantatara) означает более приятный, превосходнейший. «Более превосходный» (paṇītatara) означает наивысший. «В таком случае» (tena hi) — это частица, выражающая побуждение (uyyojanattha). Побуждая его к слушанию, Благословенный сказал ему так. «Слушай же» (suṇohi) означает: «Слушай о более прекрасном и более превосходном плоде отшельничества».

Sādhukaṃ manasikarohīti ettha pana sādhukaṃ sādhūti ekatthametaṃ. Ayañhi sādhu-saddo āyācanasampaṭicchanasampahaṃsanasundara daḷhīkammādīsu dissati. ‘‘Sādhu me, bhante, bhagavā saṅkhittena dhammaṃ desetū’’tiādīsu (saṃ. ni. 4.95) hi āyācane dissati. ‘‘Sādhu, bhanteti kho so bhikkhu bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā’’tiādīsu (ma. ni. 3.86) sampaṭicchane. ‘‘Sādhu sādhu, sāriputtā’’tiādīsu (dī. ni. 3.349) sampahaṃsane.

В выражении «внимательно размышляй над этим» (sādhukaṃ manasikarohi) слова «sādhukaṃ» и «sādhu» имеют одно и то же значение. Ведь это слово «sādhu» встречается в значениях просьбы (āyācana), согласия (sampaṭicchana), одобрения (sampahaṃsana), блага (sundara), подтверждения (daḷhīkamma) и так далее. В таких местах, как «Хорошо бы, о Господин, Благословенный изложил мне Дхамму кратко», оно встречается в значении просьбы. В таких местах, как «“Хорошо, о Господин”, — и тот бхиккху, порадовавшись словам Благословенного и одобрив их...», оно встречается в значении согласия. В таких местах, как «Хорошо, хорошо, Сарипутта!», оно встречается в значении одобрения.

‘‘Sādhu dhammaruci rājā, sādhu paññāṇavā naro;

Sādhu mittānamaddubbho, pāpassākaraṇaṃ sukha’’nti. (jā. 2.17.101);

«Хорош царь, любящий Дхамму; хорош мудрый человек; хорош тот, кто не предает друзей; неделание зла приносит счастье». (Джатака 2.17.101)

Ādīsu sundare. ‘‘Tena hi, brāhmaṇa, suṇohi sādhukaṃ manasi karohī’’tiādīsu (a. ni. 5.192) sādhukasaddoyeva daḷhīkamme, āṇattiyantipi vuccati[Pg.155]. Idhāpi assa ettheva daḷhīkamme ca āṇattiyañca veditabbo. Sundarepi vaṭṭati. Daḷhīkammatthena hi daḷhamimaṃ dhammaṃ suṇāhi, suggahitaṃ gaṇhanto. Āṇattiatthena mama āṇattiyā suṇāhi, sundaratthena sundaramimaṃ bhaddakaṃ dhammaṃ suṇāhīti evaṃ dīpitaṃ hoti.

В этих и подобных стихах оно употребляется в значении «хороший» (sundara). В таких местах, как «В таком случае, брахман, слушай внимательно (sādhukaṃ), размышляй над этим», само слово «sādhukaṃ» употребляется в значении подтверждения (daḷhīkamma), а также называется повелением (āṇatti). И здесь его следует понимать именно в значении подтверждения и повеления. Оно также подходит и в значении «хороший» (sundara). Ведь в значении подтверждения это означает: «Слушай эту Дхамму твердо, хорошо усваивая её». В значении повеления это означает: «Слушай по моему повелению». В значении блага это означает: «Слушай эту благую, прекрасную Дхамму». Вот что этим показывается.

Manasi karohīti āvajja, samannāharāti attho, avikkhittacitto hutvā nisāmehi, citte karohīti adhippāyo. Api cettha suṇohīti sotindriyavikkhepanivāraṇametaṃ. Sādhukaṃ manasi karohīti manasikāre daḷhīkammaniyojanena manindriyavikkhepanivāraṇaṃ. Purimañcettha byañjanavipallāsaggāhavāraṇaṃ, pacchimaṃ atthavipallāsaggāhavāraṇaṃ. Purimena ca dhammassavane niyojeti, pacchimena sutānaṃ dhammānaṃ dhāraṇūpaparikkhādīsu. Purimena ca sabyañjano ayaṃ dhammo, tasmā savanīyoti dīpeti. Pacchimena sattho, tasmā sādhukaṃ manasi kātabboti. Sādhukapadaṃ vā ubhayapadehi yojetvā yasmā ayaṃ dhammo dhammagambhīro ceva desanāgambhīro ca, tasmā suṇāhi sādhukaṃ, yasmā atthagambhīro ca paṭivedhagambhīro ca, tasmā sādhukaṃ manasi karohīti evaṃ yojanā veditabbā. Bhāsissāmīti sakkā mahārājāti evaṃ paṭiññātaṃ sāmaññaphaladesanaṃ vitthārato bhāsissāmi. ‘‘Desessāmī’’ti hi saṅkhittadīpanaṃ hoti. Bhāsissāmīti vitthāradīpanaṃ. Tenāha vaṅgīsatthero –

«Размышляй над этим» (manasi karohi) означает «направляй внимание (āvajja), сосредоточивайся (samannāhara)». Смысл в том, чтобы слушать с нерассеянным умом (avikkhittacitta) и запечатлеть это в сердце. Кроме того, здесь слово «слушай» (suṇohi) предотвращает рассеянность органа слуха (sotindriya-vikkhepa). Выражение «внимательно размышляй над этим» (sādhukaṃ manasi karohi) предотвращает рассеянность ума (manindriya-vikkhepa) посредством побуждения к твердому сосредоточению внимания. Первое слово предотвращает неверное понимание слов (byañjana-vipallāsa), второе — неверное понимание смысла (attha-vipallāsa). Первым словом Благословенный побуждает к слушанию Дхаммы, вторым — к запоминанию и исследованию услышанных учений. Первым словом он показывает: «Эта Дхамма совершенна по форме (sabyañjana), поэтому её следует слушать». Вторым словом он показывает: «Она глубока по смыслу (sāttha), поэтому над ней следует внимательно размышлять». Или же, связав слово «sādhukaṃ» с обоими глаголами, следует понимать связь так: «Поскольку эта Дхамма глубока по своей природе (dhamma-gambhīra) и глубока по способу изложения (desanā-gambhīra), слушай её внимательно; поскольку она глубока по смыслу (attha-gambhīra) и глубока по постижению (paṭivedha-gambhīra), внимательно размышляй над ней». «Я поведаю» (bhāsissāmi) означает: «Я подробно изложу учение о плодах отшельничества, о котором было обещано словами “Возможно, о великий царь”». Ведь слово «desessāmi» (я проповедаю) указывает на краткое изложение, а «bhāsissāmi» (я поведаю) указывает на подробное изложение. Поэтому старейшина Вангиса сказал:

‘‘Saṅkhittenapi deseti, vitthārenapi bhāsati;

Sāḷikāyiva nigghoso, paṭibhānaṃ udīrayī’’ti. (saṃ. ni. 1.214);

«Он проповедует кратко и излагает подробно; его голос звучит подобно пению птицы салика, пробуждая вдохновение». (Саньютта-никая 1.214)

Evaṃ vutte ussāhajāto hutvā – ‘‘evaṃ, bhante’’ti kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto bhagavato paccassosi bhagavato vacanaṃ sampaṭicchi, paṭiggahesīti vuttaṃ hoti.

Когда это было сказано, преисполнившись воодушевления, царь Магадхи Аджатасатту, сын Ведехи, ответил Благословенному: «Да, о Господин!». Это означает, что он внял словам Благословенного и принял их.

190. Athassa bhagavā etadavoca, etaṃ avoca, idāni vattabbaṃ ‘‘idha mahārājā’’tiādiṃ sakalaṃ suttaṃ avocāti attho. Tattha idhāti desāpadese nipāto, svāyaṃ katthaci lokaṃ upādāya vuccati. Yathāha – ‘‘idha tathāgato loke uppajjatī’’ti. Katthaci sāsanaṃ yathāha [Pg.156] – ‘‘idheva, bhikkhave, paṭhamo samaṇo, idha dutiyo samaṇo’’ti (a. ni. 4.241). Katthaci okāsaṃ. Yathāha –

190. Тогда Благословенный сказал ему следующее. Смысл в том, что теперь Он произнес всю эту сутту, начиная со слов: «Здесь, о великий царь». В этом контексте слово «здесь» (idha) является частицей, указывающей на место. В некоторых местах оно употребляется применительно к миру (loka). Как сказано: «Здесь Татхагата рождается в мире». В некоторых местах оно употребляется применительно к Учению (sāsana). Как сказано: «Только здесь, о монахи, первый отшельник (шраман), здесь второй отшельник». В некоторых местах оно указывает на конкретное место. Как сказано:

‘‘Idheva tiṭṭhamānassa, devabhūtassa me sato;

Punarāyu ca me laddho, evaṃ jānāhi mārisā’’ti. (dī. ni. 2.369);

«Прямо здесь, когда я стоял, будучи божеством, я обрел новую жизнь. Знай это, о почтенный!»

Katthaci padapūraṇamattameva. Yathāha ‘‘idhāhaṃ, bhikkhave, bhuttāvī assaṃ pavārito’’ti (ma. ni. 1.30). Idha pana lokaṃ upādāya vuttoti veditabbo. Mahārājāti yathā paṭiññātaṃ desanaṃ desetuṃ puna mahārājāti ālapati. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘mahārāja imasmiṃ loke tathāgato uppajjati arahaṃ…pe… buddho bhagavā’’ti. Tattha tathāgatasaddo brahmajāle vutto. Arahantiādayo visuddhimagge vitthāritā. Loke uppajjatīti ettha pana lokoti – okāsaloko sattaloko saṅkhāralokoti tividho. Idha pana sattaloko adhippeto. Sattaloke uppajjamānopi ca tathāgato na devaloke, na brahmaloke, manussalokeva uppajjati. Manussalokepi na aññasmiṃ cakkavāḷe, imasmiṃyeva cakkavāḷe. Tatrāpi na sabbaṭṭhānesu, ‘‘puratthimāya disāya gajaṅgalaṃ nāma nigamo tassāparena mahāsālo, tato parā paccantimā janapadā orato majjhe, puratthimadakkhiṇāya disāya salaḷavatī nāma nadī. Tato parā paccantimā janapadā, orato majjhe, dakkhiṇāya disāya setakaṇṇikaṃ nāma nigamo, tato parā paccantimā janapadā, orato majjhe, pacchimāya disāya thūṇaṃ nāma brāhmaṇagāmo, tato parā paccantimā janapadā, orato majjhe, uttarāya disāya usiraddhajo nāma pabbato, tato parā paccantimā janapadā orato majjhe’’ti evaṃ paricchinne āyāmato tiyojanasate, vitthārato aḍḍhateyyayojanasate, parikkhepato navayojanasate majjhimapadese uppajjati. Na kevalañca tathāgato, paccekabuddhā, aggasāvakā, asītimahātherā, buddhamātā, buddhapitā, cakkavattī rājā aññe ca sārappattā brāhmaṇagahapatikā etthevuppajjanti.

В некоторых местах оно служит лишь для заполнения стиха (padapūraṇa). Как сказано: «Здесь, о монахи, я поел и отказался от дальнейшей пищи». Однако здесь следует понимать, что оно сказано применительно к миру. Обращение «о великий царь» используется вновь, чтобы проповедовать Учение, как и было обещано. Смысл в следующем: «О великий царь, в этом мире рождается Татхагата, достойный (арахант)... и т.д. ... Будда, Благословенный». В этом контексте слово «Татхагата» объяснено в Брахмаджала-сутте. Слова «арахант» и другие подробно разъяснены в «Висуддхимагге». Что касается выражения «рождается в мире» (loke uppajjati), то мир (loka) бывает трех видов: мир пространственный (okāsaloka), мир существ (sattaloka) и мир обусловленного (saṅkhāraloka). Здесь имеется в виду мир существ. И хотя Татхагата рождается в мире существ, Он рождается не в мире богов (devaloka), не в мире Брахмы (brahmaloka), а только в мире людей (manussaloka). Но даже в мире людей Он рождается не в какой-либо другой вселенной (cakkavāḷa), а именно в этой вселенной. И даже здесь Он рождается не во всех местах, а в Срединной стране (majjhimapadesa), границы которой определены так: «На востоке — город Гаджангала, за ним — Махасала, далее — пограничные земли, а с этой стороны — Срединная страна; на юго-востоке — река Салалавати, далее — пограничные земли, а с этой стороны — Срединная страна; на юге — город Сетаканника, далее — пограничные земли, а с этой стороны — Срединная страна; на западе — брахманская деревня Тхуна, далее — пограничные земли, а с этой стороны — Срединная страна; на севере — гора Усираддхаджа, далее — пограничные земли, а с этой стороны — Срединная страна». Эта область простирается на триста йоджан в длину, на двести пятьдесят в ширину и на девятьсот йоджан в окружности. И не только Татхагата, но и Паччекабудды, главные ученики, восемьдесят великих старейшин (махатхер), мать Будды, отец Будды, царь-чакравартин и другие выдающиеся брахманы и домохозяева рождаются только здесь.

Tattha [Pg.157] tathāgato sujātāya dinnamadhupāyāsabhojanato yāva arahattamaggo, tāva uppajjati nāma, arahattaphale uppanno nāma. Mahābhinikkhamanato vā yāva arahattamaggo. Tusitabhavanato vā yāva arahattamaggo. Dīpaṅkarapādamūlato vā yāva arahattamaggo, tāva uppajjati nāma, arahattaphale uppanno nāma. Idha sabbapaṭhamaṃ uppannabhāvaṃ sandhāya uppajjatīti vuttaṃ. Tathāgato loke uppanno hotīti ayañhettha attho.

В связи с этим, начиная с принятия подношения молочного риса от Суджаты и вплоть до пути арахантства (arahattamagga), Татхагата считается «рождающимся» (uppajjati), а с достижением плода арахантства (arahattaphala) Он считается «родившимся» (uppanna). Или же: начиная с Великого отречения и вплоть до пути арахантства. Или же: начиная с пребывания в обители Тусита и вплоть до пути арахантства. Или же: начиная от стоп Будды Дипанкары и вплоть до пути арахантства Он считается «рождающимся», а с достижением плода арахантства — «родившимся». Здесь слово «рождается» (uppajjati) сказано в значении самого первого момента Его появления. Смысл здесь таков: «Татхагата явился (родился) в мире».

So imaṃ lokanti so bhagavā imaṃ lokaṃ. Idāni vattabbaṃ nidasseti. Sadevakanti saha devehi sadevakaṃ. Evaṃ saha mārena samārakaṃ, saha brahmunā sabrahmakaṃ, saha samaṇabrāhmaṇehi sassamaṇabrāhmaṇiṃ. Pajātattā pajā, taṃ pajaṃ. Saha devamanussehi sadevamanussaṃ. Tattha sadevakavacanena pañca kāmāvacaradevaggahaṇaṃ veditabbaṃ. Samāraka – vacanena chaṭṭhakāmāvacaradevaggahaṇaṃ. Sabrahmakavacanena brahmakāyikādibrahmaggahaṇaṃ. Sassamaṇabrāhmaṇīvacanena sāsanassa paccatthikapaccāmittasamaṇabrāhmaṇaggahaṇaṃ, samitapāpabāhitapāpasamaṇabrāhmaṇaggahaṇañca. Pajāvacanena sattalokaggahaṇaṃ. Sadevamanussavacanena sammutidevaavasesamanussaggahaṇaṃ. Evamettha tīhi padehi okāsalokena saddhiṃ sattaloko. Dvīhi pajāvasena sattalokova gahitoti veditabbo.

Слова «Он этот мир» (so imaṃ lokaṃ) означают: «Этот Благословенный указывает на мир, о котором теперь надлежит сказать». «Вместе с миром богов» (sadevaka) означает «вместе с божествами». Подобным же образом: «вместе с Марой» — samāraka; «вместе с Брахмой» — sabrahmaka; «вместе со шраманами и брахманами» — sassamaṇabrāhmaṇi. «Поколение» (pajā) называется так потому, что оно рождается в силу кармы и загрязнений; это относится к совокупности существ. «Вместе с богами и людьми» (sadevamanussa) означает «вместе с божествами и людьми». Здесь под словом «вместе с миром богов» (sadevaka) следует понимать включение богов пяти чувственных небес (kāmāvacaradeva). Под словом «вместе с Марой» (samāraka) — включение богов шестого чувственного неба. Под словом «вместе с Брахмой» (sabrahmaka) — включение богов мира Брахмы, начиная с brahmakāyika. Под словом «вместе со шраманами и брахманами» (sassamaṇabrāhmaṇi) — включение шраманов и брахманов, враждебно настроенных против Учения, а также тех шраманов и брахманов, которые успокоили и устранили зло. Под словом «поколение» (pajā) следует понимать мир существ (sattaloka). Под словом «вместе с богами и людьми» (sadevamanussa) — включение условных богов (царей) и остальных людей. Таким образом, здесь тремя терминами охватывается мир существ вместе с пространственным миром, а двумя терминами, посредством понятия «поколение», охватывается только мир существ.

Aparo nayo, sadevakaggahaṇena arūpāvacaradevaloko gahito. Samārakaggahaṇena cha kāmāvacaradevaloko. Sabrahmakaggahaṇena rūpī brahmaloko. Sassamaṇabrāhmaṇādiggahaṇena catuparisavasena sammutidevehi vā saha manussaloko, avasesasabbasattaloko vā.

Другой способ толкования: под термином «вместе с миром богов» (sadevaka) понимается мир нематериальных богов (arūpāvacaradevaloka). Под термином «вместе с Марой» (samāraka) — мир шести чувственных небес. Под термином «вместе с Брахмой» (sabrahmaka) — материальный мир Брахмы (rūpī brahmaloko). Под термином «вместе со шраманами и брахманами» и т.д. — мир людей в виде четырех собраний (парисад), либо мир людей вместе с условными богами, либо весь остальной мир существ.

Api cettha sadevakavacanena ukkaṭṭhaparicchedato sabbassa lokassa sacchikatabhāvamāha. Tato yesaṃ ahosi – ‘‘māro mahānubhāvo cha kāmāvacarissaro vasavattī, kiṃ sopi etena sacchikato’’ti, tesaṃ vimatiṃ vidhamanto ‘‘samāraka’’nti āha. Yesaṃ pana ahosi – ‘‘brahmā mahānubhāvo ekaṅguliyā ekasmiṃ cakkavāḷasahasse ālokaṃ pharati, dvīhi [Pg.158] …pe… dasahi aṅgulīhi dasasu cakkavāḷasahassesu ālokaṃ pharati. Anuttarañca jhānasamāpattisukhaṃ paṭisaṃvedeti, kiṃ sopi sacchikato’’ti, tesaṃ vimatiṃ vidhamanto sabrahmakanti āha. Tato ye cintesuṃ – ‘‘puthū samaṇabrāhmaṇā sāsanassa paccatthikā, kiṃ tepi sacchikatā’’ti, tesaṃ vimatiṃ vidhamanto sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajanti āha. Evaṃ ukkaṭṭhukkaṭṭhānaṃ sacchikatabhāvaṃ pakāsetvā atha sammutideve avasesamanusse ca upādāya ukkaṭṭhaparicchedavasena sesasattalokassa sacchikatabhāvaṃ pakāsento sadevamanussanti āha. Ayamettha bhāvānukkamo.

Более того, употреблением слова «вместе с миром богов» (sadevaka) здесь утверждается познание на опыте всего мира в его наивысшем пределе. Затем, чтобы рассеять сомнения тех, кто думал: «Мара обладает великим могуществом, он владыка шести чувственных небес, подчиняющий себе других; неужели и он познан Им на опыте?», Он сказал: «вместе с Марой» (samāraka). Чтобы рассеять сомнения тех, кто думал: «Брахма обладает великим могуществом, одним пальцем он может распространить свет на тысячу вселенных, двумя... десятью пальцами — на десять тысяч вселенных, и он испытывает непревзойденное блаженство медитативного сосредоточения (джханы); неужели и он познан Им на опыте?», Он сказал: «вместе с Брахмой» (sabrahmaka). Затем, чтобы рассеять сомнения тех, кто думал: «Многие шраманы и брахманы враждебны Учению; неужели и они познаны Им на опыте?», Он сказал: «поколение шраманов и брахманов» (sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ). Показав таким образом познание на опыте самых выдающихся существ, Он затем сказал: «вместе с богами и людьми» (sadevamanussa), указывая на познание на опыте остального мира существ, включая условных богов (царей) и остальных людей, в качестве наивысшего предела. Такова здесь последовательность изложения состояний.

Porāṇā panāhu sadevakanti devehi saddhiṃ avasesalokaṃ. Samārakanti mārena saddhiṃ avasesalokaṃ. Sabrahmakanti brahmehi saddhiṃ avasesalokaṃ. Evaṃ sabbepi tibhavūpage satte tīhākārehi tīsu padesu pakkhipitvā puna dvīhi padehi pariyādiyanto sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussanti āha. Evaṃ pañcahipi padehi tena tenākārena tedhātukameva pariyādinnanti.

Древние же учителя говорили: «вместе с миром богов» (sadevaka) означает остальной мир вместе с богами; «вместе с Марой» (samāraka) — остальной мир вместе с Марой; «вместе с Брахмой» (sabrahmaka) — остальной мир вместе с Брахмами. Таким образом, распределив всех существ, пребывающих в трех сферах существования, по трем категориям в трех терминах, Он затем, желая полностью охватить их оставшимися двумя терминами, сказал: «поколение шраманов и брахманов, вместе с богами и людьми». Так всеми пятью терминами в различных аспектах полностью охватываются все три сферы существования (te-dhātuka).

Sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedetīti ettha pana sayanti sāmaṃ aparaneyyo hutvā. Abhiññāti abhiññāya, adhikena ñāṇena ñatvāti attho. Sacchikatvāti paccakkhaṃ katvā, etena anumānādipaṭikkhepo kato hoti. Pavedetīti bodheti viññāpeti pakāseti.

В выражении «Сам, познав умом, постигнув на опыте, провозглашает»: «Сам» (sayaṃ) означает самостоятельно, не будучи ведомым кем-то другим. «Познав умом» (abhiññā) означает посредством прямого знания (abhiññā), то есть познав высшим знанием. «Постигнув на опыте» (sacchikatvā) означает сделав очевидным для себя; этим исключается умозаключение (anumāna) и прочее. «Провозглашает» (pavedeti) означает пробуждает, дает знать, разъясняет.

So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ…pe… pariyosānakalyāṇanti so bhagavā sattesu kāruññataṃ paṭicca hitvāpi anuttaraṃ vivekasukhaṃ dhammaṃ deseti. Tañca kho appaṃ vā bahuṃ vā desento ādikalyāṇādippakārameva deseti. Ādimhipi, kalyāṇaṃ bhaddakaṃ anavajjameva katvā deseti, majjhepi, pariyosānepi, kalyāṇaṃ bhaddakaṃ anavajjameva katvā desetīti vuttaṃ hoti. Tattha atthi desanāya ādimajjhapariyosānaṃ, atthi sāsanassa. Desanāya tāva catuppadikāyapi gāthāya paṭhamapādo ādi nāma, tato dve majjhaṃ nāma, ante eko pariyosānaṃ nāma. Ekānusandhikassa suttassa nidānaṃ ādi, idamavocāti pariyosānaṃ, ubhinnamantarā [Pg.159] majjhaṃ. Anekānusandhikassa suttassa paṭhamānusandhi ādi, ante anusandhi pariyosānaṃ, majjhe eko vā dve vā bahū vā majjhameva.

«Он проповедует Дхамму, благую в начале... и т.д. ... благую в конце»: этот Благословенный из сострадания к существам, оставив даже непревзойденное блаженство уединения, проповедует Дхамму. И проповедуя ее, будь то кратко или подробно, Он проповедует ее исключительно как благую в начале и в других частях. Смысл в том, что Он проповедует, делая ее благой, прекрасной и безупречной как в начале, так и в середине, и в конце. В связи с этим начало, середина и конец есть как у проповеди (desanā), так и у Учения (sāsana). Что касается проповеди, то в четверостишной строфе (gāthā) первая стопа называется началом, следующие две — серединой, а последняя — концом. В сутте с одной темой (ekānusandhika) введение (nidāna) — это начало, слова «так Он сказал» — конец, а то, что между ними — середина. В сутте со многими темами (anekānusandhika) первая тема — это начало, последняя тема — конец, а одна, две или многие темы посередине — это середина.

Sāsanassa pana sīlasamādhivipassanā ādi nāma. Vuttampi cetaṃ – ‘‘ko cādi kusalānaṃ dhammānaṃ? Sīlañca suvisuddhaṃ diṭṭhi ca ujukā’’ti (saṃ. ni. 5.369). ‘‘Atthi, bhikkhave, majjhimā paṭipadā tathāgatena abhisambuddhā’’ti evaṃ vutto pana ariyamaggo majjhaṃ nāma. Phalañceva nibbānañca pariyosānaṃ nāma. ‘‘Etadatthamidaṃ, brāhmaṇa, brahmacariyaṃ, etaṃ sāraṃ, etaṃ pariyosāna’’nti (ma. ni. 1.324) hi ettha phalaṃ pariyosānanti vuttaṃ. ‘‘Nibbānogadhaṃ hi, āvuso visākha, brahmacariyaṃ vussati, nibbānaparāyanaṃ nibbānapariyosāna’’nti (ma. ni. 1.466) ettha nibbānaṃ pariyosānanti vuttaṃ. Idha desanāya ādimajjhapariyosānaṃ adhippetaṃ. Bhagavā hi dhammaṃ desento ādimhi sīlaṃ dassetvā majjhe maggaṃ pariyosāne nibbānaṃ dasseti. Tena vuttaṃ – ‘‘so dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇa’’nti. Tasmā aññopi dhammakathiko dhammaṃ kathento –

Что касается Учения (sāsana), то нравственность (sīla), сосредоточение (samādhi) и прозрение (vipassanā) называются началом. Как сказано: «Что является началом благих состояний? Предельно чистая нравственность и прямое воззрение». Благородный Восьмеричный Путь, о котором сказано: «Есть, о монахи, Срединный путь, полностью постигнутый Татхагатой», называется серединой. Плод (phala) и Ниббана называются концом. Ибо в словах: «Для этой цели, о брахман, ведется эта святая жизнь (brahmacariya), в этом ее суть, в этом ее завершение», плод назван концом. А в словах: «Святая жизнь, друг Висакха, укоренена в Ниббане, направлена к Ниббане, завершается Ниббаной», Ниббана названа концом. Здесь под началом, серединой и концом понимается структура проповеди. Ведь Благословенный, проповедуя Дхамму, в начале показывает нравственность, в середине — путь, а в конце — Ниббану. Поэтому сказано: «Он проповедует Дхамму, благую в начале, благую в середине, благую в конце». Поэтому и любой другой проповедник Дхаммы (dhammakathika), разъясняя Учение, должен поступать так:

‘‘Ādimhi sīlaṃ dasseyya, majjhe maggaṃ vibhāvaye;

Pariyosānamhi nibbānaṃ, esā kathikasaṇṭhitī’’ti.

«В начале пусть показывает нравственность, в середине пусть разъясняет путь, а в конце — Ниббану. Таков порядок для проповедника».

Sātthaṃ sabyañjananti yassa hi yāgubhattaitthipurisādivaṇṇanānissitā desanā hoti, na so sātthaṃ deseti. Bhagavā pana tathārūpaṃ desanaṃ pahāya catusatipaṭṭhānādinissitaṃ desanaṃ deseti. Tasmā sātthaṃ desetīti vuccati. Yassa pana desanā ekabyañjanādiyuttā vā sabbaniroṭṭhabyañjanā vā sabbavissaṭṭhasabbaniggahītabyañjanā vā, tassa damiḷakirātasavarādimilakkhūnaṃ bhāsā viya byañjanapāripūriyā abhāvato abyañjanā nāma desanā hoti. Bhagavā pana –

«С глубоким смыслом и совершенным выражением» (sātthaṃ sabyañjanaṃ): если чья-то проповедь опирается на описание каши, риса, женщин, мужчин и тому подобного, то он не проповедует «с глубоким смыслом». Благословенный же, оставив подобные проповеди, проповедует учение, основанное на четырех основах осознанности (satipaṭṭhāna) и прочем. Поэтому о Нем говорят: «проповедует с глубоким смыслом». Если же чья-то проповедь состоит лишь из одного звука, или лишена губных звуков, или полностью состоит из отрывистых звуков, или только из носовых звуков (niggahīta), то из-за отсутствия полноты словесного выражения его проповедь подобна языку варваров — тамилов, киратов, саваров и других — и называется «лишенной совершенного выражения». Благословенный же проповедует так:

‘‘Sithilaṃ dhanitañca dīgharassaṃ, garukaṃ lahukañca niggahītaṃ;

Sambandhavavatthitaṃ vimuttaṃ, dasadhā byañjanabuddhiyā pabhedo’’ti.

«Слабое и сильное, долгое и краткое, тяжелое и легкое, носовое, слитное, раздельное и свободное — таковы десять видов порождения звуков».

Evaṃ [Pg.160] vuttaṃ dasavidhaṃ byañjanaṃ amakkhetvā paripuṇṇabyañjanameva katvā dhammaṃ deseti, tasmā sabyañjanaṃ dhammaṃ desetīti vuccati. Kevalaparipuṇṇanti ettha kevalanti sakalādhivacanaṃ. Paripuṇṇanti anūnādhikavacanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti sakalaparipuṇṇameva deseti, ekadesanāpi aparipuṇṇā natthīti. Upanetabbaapanetabbassa abhāvato kevalaparipuṇṇanti veditabbaṃ. Parisuddhanti nirupakkilesaṃ. Yo hi imaṃ dhammadesanaṃ nissāya lābhaṃ vā sakkāraṃ vā labhissāmīti deseti, tassa aparisuddhā desanā hoti. Bhagavā pana lokāmisanirapekkho hitapharaṇena mettābhāvanāya muduhadayo ullumpanasabhāvasaṇṭhitena cittena deseti. Tasmā parisuddhaṃ dhammaṃ desetīti vuccati.

Не искажая эти десять видов словесного выражения, Он проповедует Дхамму, делая ее совершенной по форме. Поэтому о Нем говорят: «проповедует Дхамму с совершенным выражением». В выражении «совершенно полная» (kevalaparipuṇṇa) слово «совершенно» (kevala) означает «целиком», а «полная» (paripuṇṇa) означает «без избытка и недостатка». Смысл в том, что Он проповедует учение, которое совершенно и полно во всем, и нет ни одной части Его проповеди, которая была бы неполной. Под «совершенно полной» следует понимать то, к чему нельзя ничего добавить и от чего нельзя ничего отнять. «Чистая» (parisuddha) означает свободная от загрязнений. Если кто-то проповедует Дхамму ради получения выгоды или почестей, его проповедь нечиста. Благословенный же, будучи равнодушным к мирским благам, проповедует с мягким сердцем, исполненным любящей доброты (mettā), желая принести пользу существам, и с умом, устремленным к их спасению из сансары. Поэтому о Нем говорят: «проповедует чистую Дхамму».

Brahmacariyaṃ pakāsetīti ettha panāyaṃ brahmacariya-saddo dāne veyyāvacce pañcasikkhāpadasīle appamaññāsu methunaviratiyaṃ sadārasantose vīriye uposathaṅgesu ariyamagge sāsaneti imesvatthesu dissati.

В выражении «разъясняет святую жизнь» (brahmacariya) слово «brahmacariya» встречается в следующих значениях: даяние (dāna), бескорыстное служение (veyyāvacca), соблюдение пяти правил нравственности (pañcasīla), безмерные состояния ума (appamaññā), воздержание от половой жизни (methunavirati), довольство своей супругой (sadārasantosa), усердие (vīriya), соблюдение правил Упосатхи (uposathaṅga), Благородный Путь (ariyamagga) и само Учение (sāsana).

‘‘Kiṃ te vataṃ kiṃ pana brahmacariyaṃ,Kissa suciṇṇassa ayaṃ vipāko;

Iddhī jutī balavīriyūpapatti,Idañca te nāga, mahāvimānaṃ.

«Каков был твой обет, какова была твоя святая жизнь? Какого благого деяния это плод? Эта сверхъестественная сила, сияние, обретение могущества и энергии, и эта твоя великая обитель, о наг?»

Ahañca bhariyā ca manussaloke,Saddhā ubho dānapatī ahumhā;

Opānabhūtaṃ me gharaṃ tadāsi,Santappitā samaṇabrāhmaṇā ca.

И я, и моя жена в мире людей оба были исполнены веры и щедры на дары; мой дом тогда был подобен колодцу (источнику для всех), и отшельники, и брахманы уходили из него удовлетворенными.

Taṃ me vataṃ taṃ pana brahmacariyaṃ,Tassa suciṇṇassa ayaṃ vipāko;

Iddhī jutī balavīriyūpapatti,Idañca me dhīra mahāvimāna’’nti. (jā. 2.17.1595);

То был мой обет, то была моя святая жизнь (брахмачарья); таков плод этого хорошо исполненного [поведения]: сверхъестественная сила, сияние, обретение мощи и энергии, а также эта моя великая обитель, о мудрец».

Imasmiñhi puṇṇakajātake dānaṃ brahmacariyanti vuttaṃ.

Ибо в этой Пуннака-джатаке даяние (дана) названо святой жизнью (брахмачарьей).

‘‘Kena pāṇi kāmadado, kena pāṇi madhussavo;

Kena te brahmacariyena, puññaṃ pāṇimhi ijjhati.

«Благодаря чему твоя рука исполняет желания, благодаря чему твоя рука источает сладость? Благодаря какой святой жизни заслуга созревает в твоей руке?»

Tena [Pg.161] pāṇi kāmadado, tena pāṇi madhussavo;

Tena me brahmacariyena, puññaṃ pāṇimhi ijjhatī’’ti. (pe. va. 275,277);

«Благодаря этому моя рука исполняет желания, благодаря этому моя рука источает сладость; благодаря этой моей святой жизни заслуга созревает в моей руке».

Imasmiṃ aṅkurapetavatthumhi veyyāvaccaṃ brahmacariyanti vuttaṃ. ‘‘Evaṃ, kho taṃ bhikkhave, tittiriyaṃ nāma brahmacariyaṃ ahosī’’ti (cūḷava. 311) imasmiṃ tittirajātake pañcasikkhāpadasīlaṃ brahmacariyanti vuttaṃ. ‘‘Taṃ kho pana me, pañcasikha, brahmacariyaṃ neva nibbidāya na virāgāya na nirodhāya…pe… yāvadeva brahmalokūpapattiyā’’ti (dī. ni. 2.329) imasmiṃ mahāgovindasutte catasso appamaññāyo brahmacariyanti vuttā. ‘‘Pare abrahmacārī bhavissanti, mayamettha brahmacārī bhavissāmā’’ti (ma. ni. 1.83) imasmiṃ sallekhasutte methunavirati brahmacariyanti vuttā.

В этой Анкура-петаваттху бескорыстное служение (вейявачча) названо святой жизнью (брахмачарьей). В этой Титтира-джатаке соблюдение пяти правил нравственности (панча-сиккхапада-сила) названо святой жизнью. В этой Махаговинда-сутте четыре безмерных состояния (аппаманья) названы святой жизнью: «Однако, Панчасикха, эта моя святая жизнь ведет не к разочарованию, не к бесстрастию, не к прекращению... [и т. д.]... а лишь к перерождению в мире Брахмы». В этой Саллекха-сутте воздержание от половых отношений (метхуна-вирати) названо святой жизнью: «Другие будут вести нечестивую жизнь, мы же здесь будем вести святую жизнь».

‘‘Mayañca bhariyā nātikkamāma,Amhe ca bhariyā nātikkamanti;

Aññatra tāhi brahmacariyaṃ carāma,Tasmā hi amhaṃ daharā na mīyare’’ti. (jā. 1.4.97);

«Ни мы не изменяем своим женам, ни наши жены не изменяют нам; помимо них мы ведем святую жизнь (храним верность), поэтому наши молодые не умирают».

Mahādhammapālajātake sadārasantoso brahmacariyanti vutto. ‘‘Abhijānāmi kho panāhaṃ, sāriputta, caturaṅgasamannāgataṃ brahmacariyaṃ caritā, tapassī sudaṃ homī’’ti (ma. ni. 1.155) lomahaṃsanasutte vīriyaṃ brahmacariyanti vuttaṃ.

В Махадхаммапала-джатаке удовлетворенность своей женой (садара-сантоса) названа святой жизнью. В Ломахамсана-сутте усердие (вирия) названо святой жизнью: «Я помню, Сарипутта, как вел святую жизнь, наделенную четырьмя факторами; я был суровым аскетом».

‘‘Hīnena brahmacariyena, khattiye upapajjati;

Majjhimena ca devattaṃ, uttamena visujjhatī’’ti. (jā. 1.8.75);

«Благодаря низшей святой жизни человек перерождается среди кшатриев, благодаря средней — среди божеств (дева), а благодаря высшей — очищается».

Evaṃ nimijātake attadamanavasena kato aṭṭhaṅgiko uposatho brahmacariyanti vutto. ‘‘Idaṃ kho pana me, pañcasikha, brahmacariyaṃ ekantanibbidāya virāgāya nirodhāya…pe… ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’’ti (dī. ni. 2.329) mahāgovindasuttasmiṃyeva ariyamaggo brahmacariyanti vutto. ‘‘Tayidaṃ brahmacariyaṃ iddhañceva phītañca vitthārikaṃ bāhujaññaṃ puthubhūtaṃ yāva devamanussehi suppakāsita’’nti (dī. ni. 3.174) pāsādikasutte sikkhattayasaṅgahitaṃ sakalasāsanaṃ brahmacariyanti vuttaṃ. Imasmimpi ṭhāne idameva brahmacariyanti adhippetaṃ. Tasmā brahmacariyaṃ pakāsetīti so dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ…pe… parisuddhaṃ. Evaṃ desento ca sikkhattayasaṅgahitaṃ sakalasāsanaṃ brahmacariyaṃ pakāsetīti [Pg.162] evamettha attho daṭṭhabbo. Brahmacariyanti seṭṭhaṭṭhena brahmabhūtaṃ cariyaṃ. Brahmabhūtānaṃ vā buddhādīnaṃ cariyanti vuttaṃ hoti.

Так, в Ними-джатаке восьмеричный упосатха, соблюдаемый посредством самообладания, назван святой жизнью. В той же Махаговинда-сутте Благородный восьмеричный путь назван святой жизнью: «Однако, Панчасикха, эта моя святая жизнь ведет к полному разочарованию, бесстрастию, прекращению... [и т. д.]... это сам Благородный восьмеричный путь». В Пасадика-сутте все Учение (сакала-сасана), охватывающее три вида обучения (сиккхаттая), названо святой жизнью: «И эта святая жизнь успешна, процветает, широко распространена, популярна, изобилует и прекрасно разъяснена как богам, так и людям». В данном месте [в Саманняпхала-сутте] под святой жизнью подразумевается именно это. Поэтому слова «провозглашает святую жизнь» означают, что Он проповедует Дхамму, благую в начале... [и т. д.]... чистую. Проповедуя таким образом, Он провозглашает святую жизнь, которая есть все Учение, охватывающее три вида обучения — так следует понимать это значение. «Брахмачарья» означает благородное поведение (брахмабхута) в смысле его превосходства (сеттха), либо поведение тех, кто стал благородным, таких как Будды и другие.

191. Taṃ dhammanti taṃ vuttappakārasampadaṃ dhammaṃ. Suṇāti gahapati vāti kasmā paṭhamaṃ gahapatiṃ niddisati? Nihatamānattā, ussannattā ca. Yebhuyyena hi khattiyakulato pabbajitā jātiṃ nissāya mānaṃ karonti. Brāhmaṇakulā pabbajitā mante nissāya mānaṃ karonti. Hīnajaccakulā pabbajitā attano attano vijātitāya patiṭṭhātuṃ na sakkonti. Gahapatidārakā pana kacchehi sedaṃ muñcantehi piṭṭhiyā loṇaṃ pupphamānāya bhūmiṃ kasitvā tādisassa mānassa abhāvato nihatamānadappā honti. Te pabbajitvā mānaṃ vā dappaṃ vā akatvā yathābalaṃ sakalabuddhavacanaṃ uggahetvā vipassanāya kammaṃ karontā sakkonti arahatte patiṭṭhātuṃ. Itarehi ca kulehi nikkhamitvā pabbajitā nāma na bahukā, gahapatikāva bahukā. Iti nihatamānattā ussannattā ca paṭhamaṃ gahapatiṃ niddisatīti.

191. «Эту Дхамму» означает Дхамму, наделенную вышеописанными достоинствами. «Слышит домохозяин...» — почему Он первым упоминает домохозяина (гахапати)? Из-за их усмиренной гордости и многочисленности. Ведь в большинстве своем те, кто уходит в бездомность из семей кшатриев, гордятся своим происхождением. Ушедшие из семей брахманов гордятся своими мантрами (ведами). Ушедшие из низкорожденных семей не могут утвердиться [в добродетели или постижении] из-за своего неблагоприятного происхождения. Сыновья же домохозяев, пахавшие землю так, что пот лился из подмышек, а на спинах проступала соль, лишены подобной гордости, и потому их гордость и высокомерие усмирены. Уйдя в бездомность, не проявляя гордости или высокомерия, они в меру своих сил изучают все Слово Будды, практикуют випассану и способны утвердиться в архатстве. К тому же ушедших в бездомность из других сословий не так много, большинство составляют именно домохозяева. Таким образом, из-за их усмиренной гордости и многочисленности Он первым упоминает домохозяина.

Aññatarasmiṃ vāti itaresaṃ vā kulānaṃ aññatarasmiṃ. Paccājātoti patijāto. Tathāgate saddhaṃ paṭilabhatīti parisuddhaṃ dhammaṃ sutvā dhammassāmimhi tathāgate – ‘‘sammāsambuddho vata so bhagavā’’ti saddhaṃ paṭilabhati. Iti paṭisañcikkhatīti evaṃ paccavekkhati. Sambādho gharāvāsoti sacepi saṭṭhihatthe ghare yojanasatantarepi vā dve jāyampatikā vasanti, tathāpi nesaṃ sakiñcanasapalibodhaṭṭhena gharāvāso sambādhoyeva. Rajopathoti rāgarajādīnaṃ uṭṭhānaṭṭhānanti mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Āgamanapathotipi vadanti. Alagganaṭṭhena abbhokāso viyāti abbhokāso. Pabbajito hi kūṭāgāraratanapāsādadevavimānādīsu pihitadvāravātapānesu paṭicchannesu vasantopi neva laggati, na sajjati, na bajjhati. Tena vuttaṃ – ‘‘abbhokāso pabbajjā’’ti. Api ca sambādho gharāvāso kusalakiriyāya okāsābhāvato. Rajopatho asaṃvutasaṅkāraṭṭhānaṃ viya rajānaṃ kilesarajānaṃ sannipātaṭṭhānato. Abbhokāso pabbajjā kusalakiriyāya yathāsukhaṃ okāsasabbhāvato.

«Или в каком-либо другом [семействе]» означает в любом другом из остальных семейств. «Переродившись» означает родившись там. «Обретает веру в Татхагату» означает, что, услышав чистую Дхамму, он обретает веру в Татхагату, Владыку Дхаммы, думая: «Поистине, Благословенный — это Будда, Всецело Пробужденный». «Так он размышляет» означает, что он созерцает следующим образом. «Домашняя жизнь полна стеснений» означает, что даже если муж и жена живут в доме шириной в шестьдесят локтей или даже если они находятся на расстоянии ста йоджан друг от друга, все же из-за их забот и препятствий домашняя жизнь действительно полна стеснений. «Путь пыли» означает место, где поднимается пыль вожделения и прочего, как сказано в Маха-аттхакатхе. Говорят также, что это путь прихода пыли вожделения и прочего. «Подобна открытому небу» из-за свойства непривязанности. Ведь монах, даже если он живет в доме с остроконечной крышей, в драгоценном дворце или в божественной обители с закрытыми дверями и окнами, будучи хорошо укрыт, все же не привязывается, не цепляется и не связывает себя. Поэтому сказано: «Уход в бездомность подобен открытому небу». Кроме того, домашняя жизнь полна стеснений, потому что в ней нет возможности для совершения благих дел. Она является путем пыли, потому что это место скопления пыли загрязнений ума (килес), подобно открытому месту для сбора мусора, где скапливается обычная пыль. Уход в бездомность подобен открытому небу, поскольку в нем есть полная возможность совершать благие дела в свое удовольствие.

Nayidaṃ [Pg.163] sukaraṃ…pe… pabbajeyyanti etthāyaṃ saṅkhepakathā, yadetaṃ sikkhattayabrahmacariyaṃ ekampi divasaṃ akhaṇḍaṃ katvā carimakacittaṃ pāpetabbatāya ekantaparipuṇṇaṃ, caritabbaṃ ekadivasampi ca kilesamalena amalīnaṃ katvā carimakacittaṃ pāpetabbatāya ekantaparisuddhaṃ. Saṅkhalikhitanti likhitasaṅkhasadisaṃ dhotasaṅkhasappaṭibhāgaṃ caritabbaṃ. Idaṃ na sukaraṃ agāraṃ ajjhāvasatā agāramajjhe vasantena ekantaparipuṇṇaṃ…pe… carituṃ, yaṃnūnāhaṃ kese ca massuñca ohāretvā kasāyarasapītatāya kāsāyāni brahmacariyaṃ carantānaṃ anucchavikāni vatthāni acchādetvā paridahitvā agārasmā nikkhamitvā anagāriyaṃ pabbajeyyanti. Ettha ca yasmā agārassa hitaṃ kasivāṇijjādikammaṃ agāriyanti vuccati, tañca pabbajjāya natthi, tasmā pabbajjā anagāriyanti ñātabbā, taṃ anagāriyaṃ. Pabbajeyyanti paṭipajjeyyaṃ.

«Нелегко это... [и т. д.]... уйти в бездомность» — вот краткое разъяснение: эту святую жизнь трех видов обучения следует вести совершенно совершенной (эканта-парипунна), сохраняя ее нерушимой даже на один день вплоть до последнего момента сознания (смерти); ее следует вести совершенно чистой (эканта-парисуддха), сохраняя ее неоскверненной грязью загрязнений ума даже на один день вплоть до последнего момента сознания. «Подобно отполированной раковине» означает, что ее следует вести подобно очищенной и отполированной раковине. Эту святую жизнь нелегко вести в ее совершенной полноте... тому, кто живет дома, пребывая посреди домашнего хозяйства. «Что если я, сбрив волосы и бороду, облачившись в желтые одежды (окрашенные вяжущим соком), подобающие тем, кто ведет святую жизнь, уйдя из дома, уйду в бездомность?» И здесь, поскольку дела, полезные для дома, такие как земледелие и торговля, называются «агария» (домашние дела), а в монашестве их нет, то монашество следует понимать как «анагария» (бездомность). «Уйти в бездомность» означает «принять [этот образ жизни]».

192-193. Appaṃ vāti sahassato heṭṭhā bhogakkhandho appo nāma hoti, sahassato paṭṭhāya mahā. Ābandhanaṭṭhena ñātiyeva ñātiparivaṭṭo. Sopi vīsatiyā heṭṭhā appo nāma hoti, vīsatiyā paṭṭhāya mahā. Pātimokkhasaṃvarasaṃvutoti pātimokkhasaṃvarena samannāgato. Ācāragocarasampannoti ācārena ceva gocarena ca sampanno. Aṇumattesūti appamattakesu. Vajjesūti akusaladhammesu. Bhayadassāvīti bhayadassī. Samādāyāti sammā ādiyitvā. Sikkhati sikkhāpadesūti sikkhāpadesu taṃ taṃ sikkhāpadaṃ samādiyitvā sikkhati. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimagge vutto.

192-193. «Малое [или великое богатство]» означает, что накопленное богатство менее тысячи [монет] зовется малым, а начиная с тысячи — великим. «Круг родственников» означает самих родственников в смысле связующих уз. Он также, если насчитывает менее двадцати человек, зовется малым, а начиная с двадцати — великим. «Сдерживаемый обетами Патимоккхи» означает наделенный сдержанностью Патимоккхи. «Совершенный в поведении и местах посещения» означает наделенный как надлежащим поведением, так и надлежащими местами посещения. «В малейших» означает в ничтожно малых. «Проступках» означает в неблагих состояниях (акусала-дхаммах). «Видящий опасность» означает тот, кто привык видеть опасность. «Приняв» означает должным образом взяв на себя. «Обучается правилам обучения» означает, что, приняв каждое конкретное правило среди правил обучения, он обучается. Таково краткое изложение здесь, подробное же приведено в Висуддхимагге.

Kāyakammavacīkammena samannāgato kusalena parisuddhājīvoti ettha ācāragocaraggahaṇeneva ca kusale kāyakammavacīkamme gahitepi yasmā idaṃ ājīvapārisuddhisīlaṃ nāma na ākāse vā rukkhaggādīsu vā uppajjati, kāyavacīdvāresuyeva pana uppajjati; tasmā tassa uppattidvāradassanatthaṃ kāyakammavacīkammena samannāgato kusalenāti vuttaṃ. Yasmā pana tena samannāgato, tasmā parisuddhājīvo. Samaṇamuṇḍikaputtasuttantavasena (ma. ni. 2.260) vā evaṃ vuttaṃ. Tattha hi ‘‘katame ca, thapati, kusalā sīlā? Kusalaṃ [Pg.164] kāyakammaṃ, kusalaṃ vacīkammaṃ, parisuddhaṃ ājīvampi kho ahaṃ thapati sīlasmiṃ vadāmī’’ti vuttaṃ. Yasmā pana tena samannāgato, tasmā parisuddhājīvoti veditabbo.

«Наделенный благими телесными и словесными действиями, очищенный в средствах к существованию» — здесь, хотя благие телесные и словесные действия уже охвачены упоминанием «поведения и мест посещения» (ачара-гочара), поскольку эта нравственность очищения средств к существованию (аджива-парисуддхи-сила) возникает не в воздухе и не на верхушках деревьев, а только во вратах тела и речи, то для указания врат ее возникновения сказано: «наделенный благими телесными и словесными действиями». И поскольку он наделен ими, он чист в средствах к существованию. Или же это сказано в соответствии с Саманамундикапутта-суттантой. Ибо там говорится: «И какие, плотник, благие добродетели? Благое телесное действие, благое словесное действие, а также очищенные средства к существованию — это, плотник, я отношу к добродетели». И поскольку он наделен ими, его следует понимать как очищенного в средствах к существованию.

Sīlasampannoti brahmajāle vuttena tividhena sīlena samannāgato hoti. Indriyesu guttadvāroti manacchaṭṭhesu indriyesu pihitadvāro hoti. Satisampajaññena samannāgatoti abhikkante paṭikkantetiādīsu sattasu ṭhānesu satiyā ceva sampajaññena ca samannāgato hoti. Santuṭṭhoti catūsu paccayesu tividhena santosena santuṭṭho hoti.

«Совершенный в добродетели» означает, что он наделен тройственной добродетелью (малой, средней и великой), о которой говорится в Брахмаджала-сутте. «Охраняющий врата чувств» означает, что у него закрыты врата шести чувств, где ум является шестым. «Наделенный осознанностью и бдительностью» означает, что он наделен осознанностью и бдительностью в семи ситуациях, таких как движение вперед и возвращение назад. «Довольный» означает, что он доволен четырьмя обителями (или реквизитами) благодаря тройственному довольству.

Cūḷasīlavaṇṇanā

Разъяснение малой группы правил нравственности (Чула-сила)

194-211. Evaṃ mātikaṃ nikkhipitvā anupubbena bhājento ‘‘kathañca, mahārāja, bhikkhu sīlasampanno hotī’’tiādimāha. Tattha idampissa hoti sīlasminti idampi assa bhikkhuno pāṇātipātā veramaṇi sīlasmiṃ ekaṃ sīlaṃ hotīti attho. Paccattavacanatthe vā etaṃ bhummaṃ. Mahāaṭṭhakathāyañhi idampi tassa samaṇassa sīlanti ayameva attho vutto. Sesaṃ brahmajāle vuttanayeneva veditabbaṃ. Idamassa hoti sīlasminti idaṃ assa sīlaṃ hotīti attho.

194-211. Изложив таким образом матрицу (матику) и желая последовательно разобрать ее, Он сказал: «И как, о великий царь, бхиккху совершенен в добродетели?» и так далее. Здесь выражение «это также относится к его добродетели» означает: это воздержание от лишения жизни является одной из добродетелей в его своде добродетелей. Или же этот местный падеж (силасмин) употреблен в значении именительного падежа. Ибо в Маха-аттхакатхе приводится именно это значение: «это также является добродетелью того отшельника». Все остальное следует понимать точно так же, как разъяснено в Брахмаджала-сутте. «Это относится к его добродетели» означает: это является его добродетелью.

212. Na kutoci bhayaṃ samanupassati, yadidaṃ sīlasaṃvaratoti yāni asaṃvaramūlakāni bhayāni uppajjanti, tesu yaṃ idaṃ bhayaṃ sīlasaṃvarato bhaveyya, taṃ kutoci ekasaṃvaratopi na samanupassati. Kasmā? Saṃvarato asaṃvaramūlakassa bhayassa abhāvā. Muddhābhisittoti yathāvidhānavihitena khattiyābhisekena muddhani avasitto. Yadidaṃ paccatthikatoti yaṃ kutoci ekapaccatthikatopi bhayaṃ bhaveyya, taṃ na samanupassati. Kasmā? Yasmā nihatapaccāmitto. Ajjhattanti niyakajjhattaṃ, attano santāneti attho. Anavajjasukhanti anavajjaṃ aninditaṃ kusalaṃ sīlapadaṭṭhānehi avippaṭisārapāmojjapītipassaddhidhammehi pariggahitaṃ kāyikacetasikasukhaṃ paṭisaṃvedeti. Evaṃ kho, mahārāja, bhikkhu sīlasampanno hotīti evaṃ nirantaraṃ vitthāretvā dassitena tividhena sīlena samannāgato bhikkhu sīlasampanno nāma hotīti sīlakathaṃ niṭṭhāpesi.

212. «Он не видит опасности ни с какой стороны, то есть от сдержанности в добродетели» означает: среди опасностей, возникающих из-за отсутствия сдержанности (таких как самоосуждение, осуждение другими, наказание и дурные перерождения), он не видит никакой опасности, которая могла бы возникнуть из-за сдержанности в добродетели, даже от одного лишь правила сдержанности. Почему? Потому что благодаря сдержанности отсутствует опасность, коренящаяся в ее отсутствии. «Помазанный на царство» означает тот, кому на голову было возлито помазание кшатрия, совершенное в соответствии с установленным ритуалом. «То есть от врага» означает, что он не видит никакой опасности, которая могла бы исходить даже от одного-единственного врага. Почему? Потому что его враги повержены. «Внутри себя» означает в самом себе, в своем собственном потоке ума. «Безупречное счастье» означает, что он испытывает телесное и умственное счастье, которое является безупречным, неосуждаемым, благим и охваченным такими состояниями, как отсутствие раскаяния, радость, восторг и умиротворение, имеющими добродетель своей ближайшей причиной. «Так, о великий царь, бхиккху совершенен в добродетели» — так, подробно и непрерывно изложив тройственную добродетель, Он завершил беседу о добродетели, показав, что бхиккху, наделенный ею, действительно зовется «совершенным в добродетели».

Indriyasaṃvarakathā

Беседа о сдержанности чувств

213. Indriyesu [Pg.165] guttadvārabhājanīye cakkhunā rūpanti ayaṃ cakkhusaddo katthaci buddhacakkhumhi vattati, yathāha – ‘‘buddhacakkhunā lokaṃ volokesī’’ti (mahāva. 9). Katthaci sabbaññutaññāṇasaṅkhāte samantacakkhumhi, yathāha – ‘‘tathūpamaṃ dhammamayaṃ, sumedha, pāsādamāruyha samantacakkhū’’ti (mahāva. 8). Katthaci dhammacakkhumhi ‘‘virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādī’’ti (mahāva. 16) hi ettha ariyamaggattayapaññā. ‘‘Cakkhuṃ udapādi ñāṇaṃ udapādī’’ti (mahāva. 15) ettha pubbenivāsādiñāṇaṃ paññācakkhūti vuccati. ‘‘Dibbena cakkhunā’’ti (ma. ni. 1.284) āgataṭṭhānesu dibbacakkhumhi vattati. ‘‘Cakkhuñca paṭicca rūpe cā’’ti ettha pasādacakkhumhi vattati. Idha panāyaṃ pasādacakkhuvohārena cakkhuviññāṇe vattati, tasmā cakkhuviññāṇena rūpaṃ disvāti ayametthattho. Sesapadesu yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ visuddhimagge vuttaṃ. Abyāsekasukhanti kilesabyāsekavirahitattā abyāsekaṃ asammissaṃ parisuddhaṃ adhicittasukhaṃ paṭisaṃvedetīti.

213. В разделе о защите врат чувств в выражении «глазом [видя] форму» это слово «глаз» (cakkhu) в некоторых местах употребляется в значении «глаза Будды» (buddhacakkhu), как сказано: «Глазом Будды он взирал на мир». В некоторых местах — в значении «всевидящего ока» (samantacakkhu), известного как всеведущее знание (sabbaññutaññāṇa), как сказано: «Подобно этому, о Мудрец, взойдя на созданный из Дхаммы дворец, Всевидящий...». В некоторых местах — в значении «ока Дхаммы» (dhammacakkhu), ибо в выражении «возникло незапятнанное, безупречное око Дхаммы» под этим понимается мудрость трех [низших] благородных путей. В выражении «возникло око, возникло знание» знание прошлых жизней и прочее называется «оком мудрости» (paññācakkhu). В местах, где встречается выражение «божественным оком», оно употребляется в значении «божественного глаза» (dibbacakkhu). В выражении «в зависимости от глаза и форм» оно употребляется в значении «чувствительной сферы глаза» (pasādacakkhu). Здесь же, под наименованием чувствительного глаза, оно употребляется в значении «сознания глаза» (cakkhuviññāṇa); поэтому смысл здесь таков: «увидев форму сознанием глаза». Все, что следовало бы сказать об остальных словах, полностью изложено в «Висуддхимагге». «Счастье, не запятнанное [страстями]» (abyāsekasukha) означает, что ввиду отсутствия осквернения клешами он испытывает неоскверненное, несмешанное, совершенно чистое счастье сосредоточенного ума (adhicittasukha).

Satisampajaññakathā

Беседа об осознанности и ясном понимании

214. Satisampajaññabhājanīyamhi abhikkante paṭikkanteti ettha tāva abhikkantaṃ vuccati gamanaṃ, paṭikkantaṃ nivattanaṃ, tadubhayampi catūsu iriyāpathesu labbhati. Gamane tāva purato kāyaṃ abhiharanto abhikkamati nāma. Paṭinivattanto paṭikkamati nāma. Ṭhānepi ṭhitakova kāyaṃ purato onāmento abhikkamati nāma, pacchato apanāmento paṭikkamati nāma. Nisajjāya nisinnakova āsanassa purimaaṅgābhimukho saṃsaranto abhikkamati nāma, pacchimaaṅgapadesaṃ paccāsaṃsaranto paṭikkamati nāma. Nipajjanepi eseva nayo.

214. В классификации осознанности и ясного понимания, в выражении «при движении вперед и движении назад», прежде всего, «движением вперед» (abhikkanta) называется ходьба вперед, а «движением назад» (paṭikkanta) — возвращение назад; и то, и другое имеет место во всех четырех позах тела. Что касается ходьбы, то продвигающий тело вперед совершает «движение вперед», а возвращающийся назад совершает «движение назад». Даже в положении стоя: тот, кто, оставаясь стоять, наклоняет тело вперед, совершает «движение вперед», а отклоняющий его назад совершает «движение назад». В положении сидя: тот, кто, оставаясь сидеть, сдвигается к передней части сиденья, совершает «движение вперед», а отодвигающийся к задней части совершает «движение назад». В положении лежа применим тот же метод.

Sampajānakārī hotīti sampajaññena sabbakiccakārī. Sampajaññameva vā kārī. So hi abhikkantādīsu sampajaññaṃ karoteva. Na katthaci sampajaññavirahito hoti. Tattha sātthakasampajaññaṃ, sappāyasampajaññaṃ, gocarasampajaññaṃ asammohasampajaññanti catubbidhaṃ sampajaññaṃ. Tattha abhikkamanacitte uppanne cittavaseneva agantvā – ‘‘kinnu me ettha gatena attho atthi natthī’’ti atthānatthaṃ pariggahetvā atthapariggaṇhanaṃ sātthakasampajaññaṃ. Tattha [Pg.166] ca atthoti cetiyadassanabodhisaṅghatheraasubhadassanādivasena dhammato vuḍḍhi. Cetiyaṃ vā bodhiṃ vā disvāpi hi buddhārammaṇaṃ, saṅghadassanena saṅghārammaṇaṃ, pītiṃ uppādetvā tadeva khayavayato sammasanto arahattaṃ pāpuṇāti. There disvā tesaṃ ovāde patiṭṭhāya, asubhaṃ disvā tattha paṭhamajjhānaṃ uppādetvā tadeva khayavayato sammasanto arahattaṃ pāpuṇāti. Tasmā etesaṃ dassanaṃ sātthakanti vuttaṃ. Keci pana āmisatopi vuḍḍhi atthoyeva, taṃ nissāya brahmacariyānuggahāya paṭipannattāti vadanti.

«Действует с ясным пониманием» (sampajānakārī hoti) означает, что он совершает все действия с ясным пониманием (sampajañña). Или же: он постоянно практикует само ясное понимание. Ибо при ходьбе вперед и других действиях он непременно проявляет ясное понимание; ни в одном деле он не лишен ясного понимания. Здесь ясное понимание бывает четырех видов: ясное понимание пользы (sātthakasampajañña), ясное понимание пригодности (sappāyasampajañña), ясное понимание поприща (gocarasampajañña) и ясное понимание не-заблуждения (asammohasampajañña). Из них, когда возникает мысль пойти вперед, он не идет сразу же на поводу у этой мысли, а, рассудив о пользе и вреде: «Есть ли для меня польза в том, чтобы пойти туда, или нет?», постигает пользу — это и есть ясное понимание пользы. И под «пользой» здесь понимается духовный рост в Дхамме посредством созерцания четьи, дерева Бодхи, Сангхи, старейшин, созерцания нечистоты тела (асубха) и так далее. Ибо, узрев четью или дерево Бодхи и породив восторг (pīti) с Буддой в качестве объекта, или узрев Сангху и породив восторг с Сангхой в качестве объекта, и затем созерцая этот самый восторг с точки зрения его возникновения и исчезновения, он достигает арахантства. Узрев старейшин и утвердившись в их наставлениях, или узрев нечистоту тела, породив в этом объекте первую джхану и созерцая ее с точки зрения возникновения и исчезновения, он достигает арахантства. Поэтому созерцание этого названо полезным. Некоторые же утверждают, что даже материальная выгода является пользой, поскольку, опираясь на нее, человек практикует ради поддержания святой жизни (brahmacariya).

Tasmiṃ pana gamane sappāyāsappāyaṃ pariggahetvā sappāyapariggaṇhanaṃ sappāyasampajaññaṃ. Seyyathidaṃ – cetiyadassanaṃ tāva sātthakaṃ, sace pana cetiyassa mahāpūjāya dasadvādasayojanantare parisā sannipatanti, attano vibhavānurūpā itthiyopi purisāpi alaṅkatapaṭiyattā cittakammarūpakāni viya sañcaranti. Tatra cassa iṭṭhe ārammaṇe lobho hoti, aniṭṭhe paṭigho, asamapekkhane moho uppajjati, kāyasaṃsaggāpattiṃ vā āpajjati. Jīvitabrahmacariyānaṃ vā antarāyo hoti, evaṃ taṃ ṭhānaṃ asappāyaṃ hoti. Vuttappakāraantarāyābhāve sappāyaṃ. Bodhidassanepi eseva nayo. Saṅghadassanampi sātthaṃ. Sace pana antogāme mahāmaṇḍapaṃ kāretvā sabbarattiṃ dhammassavanaṃ karontesu manussesu vuttappakāreneva janasannipāto ceva antarāyo ca hoti, evaṃ taṃ ṭhānaṃ asappāyaṃ hoti. Antarāyābhāve sappāyaṃ. Mahāparisaparivārānaṃ therānaṃ dassanepi eseva nayo.

При этой ходьбе, различив пригодное и непригодное, постижение пригодного есть ясное понимание пригодности (sappāyasampajañña). А именно: созерцание четьи, хотя и полезно, но если на великое празднество поклонения четьи в радиусе десяти-двенадцати йоджан собирается множество людей, и женщины, и мужчины, наряженные и украшенные сообразно своему богатству, прохаживаются там, подобные расписным картинам или изваяниям, и там у этого бхиккху при виде желанного объекта возникает вожделение (lobha), при виде нежеланного — неприязнь (paṭigha), а при невнимательном разглядывании возникает заблуждение (moha), или же он совершает проступок физического контакта (kāyasaṃsaggāpatti), или возникает угроза для его жизни или святой жизни, — то в таком случае это место является непригодным. При отсутствии вышеупомянутых угроз оно пригодно. Тот же метод применим и к созерцанию дерева Бодхи. Созерцание Сангхи также полезно. Но если миряне, соорудив в деревне большой павильон, устраивают слушание Дхаммы на всю ночь, и из-за этого происходит скопление людей и возникают вышеупомянутые угрозы, то в таком случае это место непригодно. При отсутствии угроз оно пригодно. Тот же метод применим и к посещению старейшин, окруженных многочисленной свитой.

Asubhadassanampi sātthaṃ, tadatthadīpanatthañca idaṃ vatthu – eko kira daharabhikkhu sāmaṇeraṃ gahetvā dantakaṭṭhatthāya gato. Sāmaṇero maggā okkamitvā purato gacchanto asubhaṃ disvā paṭhamajjhānaṃ nibbattetvā tadeva pādakaṃ katvā saṅkhāre sammasanto tīṇi phalāni sacchikatvā uparimaggatthāya kammaṭṭhānaṃ pariggahetvā aṭṭhāsi. Daharo taṃ apassanto sāmaṇerāti pakkosi. So ‘mayā pabbajitadivasato paṭṭhāya bhikkhunā saddhiṃ dve kathā nāma na kathitapubbā. Aññasmimpi divase upari visesaṃ nibbattessāmī’ti cintetvā kiṃ, bhanteti paṭivacanamadāsi. ‘Ehī’ti ca vutte ekavacaneneva āgantvā, ‘bhante, iminā tāva maggeneva gantvā mayā ṭhitokāse muhuttaṃ [Pg.167] puratthābhimukho ṭhatvā olokethā’ti āha. So tathā katvā tena pattavisesameva pāpuṇi. Evaṃ ekaṃ asubhaṃ dvinnaṃ janānaṃ atthāya jātaṃ. Evaṃ sātthampi panetaṃ purisassa mātugāmāsubhaṃ asappāyaṃ, mātugāmassa ca purisāsubhaṃ asappāyaṃ, sabhāgameva sappāyanti evaṃ sappāyapariggaṇhanaṃ sappāyasampajaññaṃ nāma.

Созерцание нечистоты тела (асубха) также полезно, и для разъяснения этого смысла приводится следующая история. Рассказывают, что один молодой бхиккху, взяв с собой послушника (саманеру), отправился на поиски веточек для чистки зубов. Послушник, сойдя с тропы и идя впереди, увидел труп. Он вошел в первую джхану и, сделав ее основой, созерцал обусловленные явления (санкхары). Он реализовал три плода пути и остановился, удерживая объект медитации (камматтхану) ради достижения высшего пути. Молодой бхиккху, потеряв его из виду, позвал: «Послушник!». Тот подумал: «Со дня моего пострига я никогда не вел пустых разговоров с бхиккху. В другой день я достигну высшего духовного отличия». Подумав так, он ответил: «Что, почтенный?». Когда тот сказал: «Иди сюда», послушник тотчас же подошел и сказал: «Почтенный, пройдите по этой тропе и, постояв мгновение лицом к востоку на том месте, где стоял я, посмотрите туда». Тот поступил так и достиг того же духовного отличия. Так один и тот же труп послужил к благу двоих людей. Однако, хотя это и полезно, для мужчины созерцание трупа женщины непригодно, а для женщины созерцание трупа мужчины непригодно. Пригодно лишь созерцание трупа того же пола. Такое постижение пригодного и называется ясным пониманием пригодности.

Evaṃ pariggahitasātthakasappāyassa pana aṭṭhatiṃsāya kammaṭṭhānesu attano cittaruciyaṃ kammaṭṭhānasaṅkhātaṃ gocaraṃ uggahetvā bhikkhācāragocare taṃ gahetvāva gamanaṃ gocarasampajaññaṃ nāma. Tassāvibhāvanatthaṃ idaṃ catukkaṃ veditabbaṃ –

У того, кто таким образом постиг полезное и пригодное, выбор среди тридцати восьми объектов медитации (камматтхана) того объекта (gocara), который мил его сердцу, его усвоение и ходьба за подаянием с непрерывным удержанием этого объекта называется ясным пониманием поприща (gocarasampajañña). Для разъяснения этого следует знать следующую четверицу:

Idhekacco bhikkhu harati, na paccāharati; ekacco paccāharati, na harati; ekacco pana neva harati, na paccāharati; ekacco harati ca, paccāharati cāti. Tattha yo bhikkhu divasaṃ caṅkamena nisajjāya ca āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodhetvā tathā rattiyā paṭhamayāme, majjhimayāme seyyaṃ kappetvā pacchimayāmepi nisajjacaṅkamehi vītināmetvā pageva cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇavattaṃ katvā bodhirukkhe udakaṃ āsiñcitvā, pānīyaṃ paribhojanīyaṃ paccupaṭṭhapetvā ācariyupajjhāyavattādīni sabbāni khandhakavattāni samādāya vattati. So sarīraparikammaṃ katvā senāsanaṃ pavisitvā dve tayo pallaṅke usumaṃ gāhāpento kammaṭṭhānaṃ anuyuñjitvā bhikkhācāravelāyaṃ uṭṭhahitvā kammaṭṭhānasīseneva pattacīvaramādāya senāsanato nikkhamitvā kammaṭṭhānaṃ manasikarontova cetiyaṅgaṇaṃ gantvā, sace buddhānussatikammaṭṭhānaṃ hoti, taṃ avissajjetvāva cetiyaṅgaṇaṃ pavisati. Aññaṃ ce kammaṭṭhānaṃ hoti, sopānamūle ṭhatvā hatthena gahitabhaṇḍaṃ viya taṃ ṭhapetvā buddhārammaṇaṃ pītiṃ gahetvā cetiyaṅgaṇaṃ āruyha, mahantaṃ cetiyaṃ ce, tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā catūsu ṭhānesu vanditabbaṃ. Khuddakaṃ cetiyaṃ ce, tatheva padakkhiṇaṃ katvā aṭṭhasu ṭhānesu vanditabbaṃ. Cetiyaṃ vanditvā bodhiyaṅgaṇaṃ pattenāpi buddhassa bhagavato sammukhā viya nipaccākāraṃ dassetvā bodhi vanditabbā. So evaṃ cetiyañca bodhiñca vanditvā paṭisāmitaṭṭhānaṃ gantvā paṭisāmitabhaṇḍakaṃ hatthena gaṇhanto viya nikkhittakammaṭṭhānaṃ gahetvā gāmasamīpe kammaṭṭhānasīseneva cīvaraṃ pārupitvā gāmaṃ piṇḍāya pavisati. Atha naṃ manussā disvā ayyo no āgatoti paccuggantvā pattaṃ gahetvā āsanasālāya vā gehe vā [Pg.168] nisīdāpetvā yāguṃ datvā yāva bhattaṃ na niṭṭhāti, tāva pāde dhovitvā telena makkhetvā purato te nisīditvā pañhaṃ vā pucchanti, dhammaṃ vā sotukāmā honti. Sacepi na kathāpenti, janasaṅgahatthaṃ dhammakathā nāma kātabbā yevāti aṭṭhakathācariyā vadanti. Dhammakathā hi kammaṭṭhānavinimuttā nāma natthi, tasmā kammaṭṭhānasīseneva dhammakathaṃ kathetvā kammaṭṭhānasīseneva āhāraṃ paribhuñjitvā anumodanaṃ katvā nivattiyamānehipi manussehi anugatova gāmato nikkhamitvā tattha te nivattetvā maggaṃ paṭipajjati.

Здесь один бхиккху уносит объект медитации с собой, когда идет за подаянием, но не приносит его обратно; другой приносит его обратно, но не уносит с собой; третий же и не уносит с собой, и не приносит обратно; четвертый и уносит с собой, и приносит обратно. Из них тот бхиккху, который в течение дня очищает свой ум от препятствующих состояний (ниваран) при помощи ходьбы взад-вперед (caṅkama) и сидения, и точно так же поступает в первую стражу ночи, во вторую стражу ночи спит, а третью стражу ночи проводит в сидении и ходьбе взад-вперед, рано утром выполняет обязанности на площадке вокруг четьи и дерева Бодхи, поливает дерево Бодхи водой, подготавливает питьевую воду и воду для хозяйственных нужд, и безупречно исполняет все обязанности по отношению к учителю и наставнику, а также другие обязанности, предписанные в Кхандхаке. Совершив уход за телом, он входит в свою обитель, сидит в медитации в течение двух или трех сессий, согревая тело, и усердно практикует медитацию. Когда приходит время идти за подаянием, он встает, держа объект медитации во главе ума, берет чашу и верхнюю мантию и выходит из обители. Направляя внимание на объект медитации, он идет к площадке четьи. Если его объектом медитации является памятование о Будде (buddhānussati), он входит на площадку четьи, не оставляя этого объекта. Если же у него другой объект медитации, он останавливается у подножия лестницы и, словно откладывая в сторону вещь, которую держал в руке, оставляет этот объект, проникается восторгом, объектом которого является Будда, и поднимается на площадку четьи. Если четья большая, следует обойти ее трижды по часовой стрелке и совершить поклонение в четырех местах. Если четья маленькая, следует точно так же обойти ее и совершить поклонение в восьми местах. Выразив почтение четье, он идет к площадке дерева Бодхи и выказывает глубокое почтение дереву Бодхи, словно находясь перед лицом самого Благословенного Будды, и кланяется ему. Поклонившись таким образом четье и дереву Бодхи, он идет к месту, где оставил свой объект медитации, и, словно беря в руку отложенную вещь, вновь принимает оставленный объект медитации. Приблизившись к деревне, он, по-прежнему удерживая объект медитации во главе ума, запахивает мантию и входит в деревню за подаянием. Тогда люди, завидев его, выходят навстречу со словами: «Наш благородный учитель пришел!», берут его чашу, усаживают в павильоне для отдыха или в доме, подносят рисовый отвар, и пока еда готовится, омывают ему стопы и умащают их маслом. Затем они садятся перед ним и либо задают вопросы, либо выражают желание послушать Дхамму. Даже если его не просят говорить, учителя комментариев утверждают, что ради блага мирян следует произнести проповедь Дхаммы. Ибо не существует проповеди Дхаммы, отделенной от объекта медитации. Поэтому, произнеся проповедь Дхаммы с объектом медитации во главе ума, приняв пищу с объектом медитации во главе ума, совершив благопожелание (анумодану), он выходит из деревни в сопровождении провожающих его мирян. Попросив их вернуться, он продолжает свой путь.

Atha naṃ puretaraṃ nikkhamitvā bahigāme katabhattakiccā sāmaṇeradaharabhikkhū disvā paccuggantvā pattacīvaramassa gaṇhanti. Porāṇakabhikkhū kira amhākaṃ upajjhāyo ācariyoti na mukhaṃ oloketvā vattaṃ karonti, sampattaparicchedeneva karonti. Te taṃ pucchanti – ‘‘bhante, ete manussā tumhākaṃ kiṃ honti, mātipakkhato sambandhā pitipakkhato’’ti? Kiṃ disvā pucchathāti? Tumhesu etesaṃ pemaṃ bahumānanti. Āvuso, yaṃ mātāpitūhipi dukkaraṃ, taṃ ete amhākaṃ karonti, pattacīvarampi no etesaṃ santakameva, etesaṃ ānubhāvena neva bhaye bhayaṃ, na chātake chātakaṃ jānāma. Īdisā nāma amhākaṃ upakārino natthīti tesaṃ guṇe kathento gacchati. Ayaṃ vuccati harati na paccāharatīti.

Затем, когда он выходит, послушники и молодые бхиккху, которые вышли раньше него и уже закончили трапезу за пределами деревни, завидев его, выходят навстречу и забирают у него чашу и мантию. Говорят, что древние бхиккху исполняли свои обязанности не просто глядя на лицо человека и думая: «Это наш наставник или учитель», но делали это по отношению к любому прибывшему бхиккху. Они спрашивают его: «Почтенный, кем приходятся вам эти люди? Родственники ли они по материнской линии или по отцовской?». Он спрашивает: «Что вы увидели, раз спрашиваете об этом?». Они отвечают: «Их любовь и глубокое почтение к вам». Он говорит: «Друзья, то, что трудно сделать даже родителям, эти люди делают для нас. Даже наши чаши и мантии принадлежат им. Благодаря их поддержке во времена опасностей мы не знаем страха, а во времена голода не знаем голода. Нет у нас других таких благодетелей». Рассказывая об их добродетелях, он идет дальше. О таком бхиккху говорят: «уносит [объект медитации с собой], но не приносит его обратно».

Yassa pana pageva vuttappakāraṃ vattapaṭipattiṃ karontassa kammajatejodhātu pajjalati, anupādinnakaṃ muñcitvā upādinnakaṃ gaṇhāti, sarīrato sedā muñcanti, kammaṭṭhānaṃ vīthiṃ nārohati, so pageva pattacīvaramādāya vegasā cetiyaṃ vanditvā gorūpānaṃ nikkhamanavelāyameva gāmaṃ yāgubhikkhāya pavisitvā yāguṃ labhitvā āsanasālaṃ gantvā pivati, athassa dvattikkhattuṃ ajjhoharaṇamatteneva kammajatejodhātu upādinnakaṃ muñcitvā anupādinnakaṃ gaṇhāti, ghaṭasatena nhāto viya tejodhātu pariḷāhanibbānaṃ patvā kammaṭṭhānasīsena yāguṃ paribhuñjitvā pattañca mukhañca dhovitvā antarābhatte kammaṭṭhānaṃ manasikatvā avasesaṭṭhāne piṇḍāya caritvā kammaṭṭhānasīsena āhārañca paribhuñjitvā tato paṭṭhāya poṅkhānupoṅkhaṃ upaṭṭhahamānaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvā āgacchati, ayaṃ vuccati paccāharati [Pg.169] na haratīti. Edisā ca bhikkhū yāguṃ pivitvā vipassanaṃ ārabhitvā buddhasāsane arahattappattā nāma gaṇanapathaṃ vītivattā. Sīhaḷadīpeyeva tesu tesu gāmesu āsanasālāyaṃ vā na taṃ āsanamatthi, yattha yāguṃ pivitvā arahattappattā bhikkhū natthīti.

Но у того [монаха], кто слишком рано выполняет упомянутые обязанности, разгорается огонь пищеварения, рождённый кармой (каммаджа-теджо). Оставляя неосвоенную пищу, он начинает пожирать освоенную плоть [желудка]; из его тела выделяется пот, и ум не может подняться на путь медитации (камматтханы). Поэтому он, забрав чашу и одеяние пораньше, быстро выражает почтение четьи (ступе) и прямо во время выгона скота входит в деревню за подаянием жидкой каши. Получив кашу, он идёт в павильон для трапезы и выпивает её. Тогда, лишь только он сделает два или три глотка, огонь пищеварения, рождённый кармой, оставляет освоенную плоть и принимает неосвоенную пищу. Подобно человеку, омывшемуся сотней кувшинов воды, он достигает угасания жара элемента огня. Принимая кашу с медитацией во главе, вымыв чашу и лицо, он в промежутке перед основной трапезой направляет внимание на камматтхану, а затем обходит оставшуюся часть деревни ради сбора милостыни. Снова принимая пищу с медитацией во главе, и начиная с этого момента, непрерывно удерживая возникающий объект медитации, он возвращается назад. О таком [монахе] говорят: „Он приносит [медитацию] обратно, но не уносит её [туда]“. И число таких бхиккху, которые, выпив каши и развив випассану, достигли арахантства в Учении Будды, превосходит всякий счёт. Даже на одном лишь острове Сихала в различных деревнях нет такого места в павильонах для трапезы, где бы не сидели бхиккху, которые, выпив каши, достигли арахантства.

Yo pana pamādavihārī hoti, nikkhittadhuro sabbavattāni bhinditvā pañcavidhacetokhīlavinibandhacitto viharanto – ‘‘kammaṭṭhānaṃ nāma atthī’’ti saññampi akatvā gāmaṃ piṇḍāya pavisitvā ananulomikena gihisaṃsaggena saṃsaṭṭho caritvā ca bhuñjitvā ca tuccho nikkhamati, ayaṃ vuccati neva harati na paccāharatīti.

Но тот, кто пребывает в небрежности, оставил свои усилия, нарушил все обязанности и живёт с умом, связанным пятью видами душевной черствости и пятью видами душевных оков, даже не помышляя о том, что „существует нечто, называемое камматтханой“ — он входит в деревню за милостыней, общается с мирянами неподобающим образом, бродит и ест, а затем уходит пустым. О таком [монахе] говорят: „Он ни уносит [медитацию туда], ни приносит её обратно“.

Yo panāyaṃ – ‘‘harati ca paccāharati cā’’ti vutto, so gatapaccāgatavattavaseneva veditabbo. Attakāmā hi kulaputtā sāsane pabbajitvā dasapi vīsampi tiṃsampi cattālīsampi paññāsampi satampi ekato vasantā katikavattaṃ katvā viharanti, ‘‘āvuso, tumhe na iṇaṭṭā, na bhayaṭṭā, na jīvikāpakatā pabbajitā, dukkhā muccitukāmā panettha pabbajitā, tasmā gamane uppannakilesaṃ gamaneyeva niggaṇhatha, tathā ṭhāne, nisajjāya, sayane uppannakilesaṃ sayaneva niggaṇhathā’’ti.

Тот же, о ком сказано: „Он и уносит [медитацию туда], и приносит её обратно“, должен быть понят через исполнение обязанности ухода и возвращения (гатапаччагата-ватта). Ведь благородные сыны, стремящиеся к собственному благу, приняв монашество в Учении, живут вместе по десять, двадцать, тридцать, сорок, пятьдесят или сто человек, заключив соглашение о правилах поведения: „Друзья, вы приняли монашество не потому, что вас преследовали долги, не из страха и не из-за нехватки средств к существованию, но вы приняли монашество в этом Учении, желая освободиться от страданий. Поэтому подавляйте загрязнения ума, возникающие при ходьбе, прямо во время ходьбы. Точно так же подавляйте их во время стояния, сидения, а загрязнения, возникающие во время лежания, подавляйте прямо во время лежания“.

Te evaṃ katikavattaṃ katvā bhikkhācāraṃ gacchantā aḍḍhausabhausabhaaḍḍhagāvutagāvutantaresu pāsāṇā honti, tāya saññāya kammaṭṭhānaṃ manasikarontāva gacchanti. Sace kassaci gamane kileso uppajjati, tattheva naṃ niggaṇhāti. Tathā asakkonto tiṭṭhati, athassa pacchato āgacchantopi tiṭṭhati. So ‘‘ayaṃ bhikkhu tuyhaṃ uppannavitakkaṃ jānāti, ananucchavikaṃ te eta’’nti attānaṃ paṭicodetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā tattheva ariyabhūmiṃ okkamati; tathā asakkonto nisīdati. Athassa pacchato āgacchantopi nisīdatīti soyeva nayo. Ariyabhūmiṃ okkamituṃ asakkontopi taṃ kilesaṃ vikkhambhetvā kammaṭṭhānaṃ manasikarontova gacchati, na kammaṭṭhānavippayuttena cittena pādaṃ uddharati, uddharati ce, paṭinivattitvā purimapadesaṃyeva eti. Ālindakavāsī mahāphussadevatthero viya.

Заключив такое соглашение, они отправляются за подаянием. На расстоянии в пол-усабхи, усабху, пол-гавуты или гавуту у них есть ориентиры в виде камней, и, направляя внимание на камматтхану по этим ориентирам, они идут. Если у кого-то во время ходьбы возникает загрязнение ума, он подавляет его прямо на месте. Если он не может сделать этого [на ходу], он останавливается. Тогда и тот, кто идёт за ним, тоже останавливается. Тот [первый монах] укоряет себя: „Этот бхиккху знает о возникшей у тебя мысли. Это неподобающе для тебя!“ Развив випассану, он прямо там вступает на ступень благородных (ариябхуми). Если же он не может сделать этого стоя, он садится. Тогда и идущий за ним тоже садится — это тот же самый метод. Даже если он не может вступить на ступень благородных, он подавляет это загрязнение и продолжает идти, направляя внимание на камматтхану. Он не поднимает ноги с умом, лишенным медитации. Если же он поднимет её [без осознанности], то возвращается назад и ставит ногу на прежнее место. Подобно старейшине Махапхуссадеве, жившему в Алиндаке.

So [Pg.170] kira ekūnavīsativassāni gatapaccāgatavattaṃ pūrento eva vihāsi, manussāpi addasaṃsu antarāmagge kasantā ca vapantā ca maddantā ca kammāni ca karontā theraṃ tathāgacchantaṃ disvā – ‘‘ayaṃ thero punappunaṃ nivattitvā gacchati, kinnu kho maggamūḷho, udāhu kiñci pamuṭṭho’’ti samullapanti. So taṃ anādiyitvā kammaṭṭhānayuttacitteneva samaṇadhammaṃ karonto vīsativassabbhantare arahattaṃ pāpuṇi, arahattappattadivase cassa caṅkamanakoṭiyaṃ adhivatthā devatā aṅgulīhi dīpaṃ ujjāletvā aṭṭhāsi. Cattāropi mahārājāno sakko ca devānamindo brahmā ca sahampati upaṭṭhānaṃ agamaṃsu. Tañca obhāsaṃ disvā vanavāsī mahātissatthero taṃ dutiyadivase pucchi – ‘‘rattibhāge āyasmato santike obhāso ahosi, kiṃ so obhāso’’ti? Thero vikkhepaṃ karonto obhāso nāma dīpobhāsopi hoti, maṇiobhāsopīti evamādimāha. Tato ‘paṭicchādetha tumhe’ti nibaddho ‘āmā’ti paṭijānitvā ārocesi. Kāḷavallimaṇḍapavāsī mahānāgatthero viya ca.

Говорят, он жил, исполняя обязанность ухода и возвращения в течение девятнадцати лет. Люди, которые пахали, сеяли, молотили и выполняли другие работы у дороги, видели, как старейшина идёт таким образом. Увидев это, они переговаривались: „Этот старейшина то и дело возвращается назад. Не сбился ли он с пути или, может быть, что-то забыл?“ Не обращая внимания на их слова, он практиковал обязанности отшельника с умом, сопряжённым с медитацией, и в течение двадцати лет достиг арахантства. В день, когда он достиг арахантства, божество, обитавшее на краю его дорожки для ходьбы, стояло, освещая путь своими пальцами, словно факелами. Четыре великих царя, Сакка, владыка богов, и Брахма Сахампати также пришли выразить ему почтение. Увидев это сияние, лесной старейшина Махатисса на следующий день спросил его: „Ночью возле достопочтенного было сияние. Что это было за сияние?“ Старейшина, пытаясь уклониться от прямого ответа, сказал: „Сияние бывает разным: это может быть свет лампы или блеск драгоценного камня“ и тому подобное. Но когда тот стал настаивать: „Вы скрываете это от меня!“, старейшина признался: „Да“ и поведал о своём достижении. И подобно старейшине Маханаге, жившему в Калаваллимандапе.

Sopi kira gatapaccāgatavattaṃ pūrento – paṭhamaṃ tāva bhagavato mahāpadhānaṃ pūjessāmīti sattavassāni ṭhānacaṅkamameva adhiṭṭhāsi. Puna soḷasavassāni gatapaccāgatavattaṃ pūretvā arahattaṃ pāpuṇi. So kammaṭṭhānayutteneva cittena pādaṃ uddharanto, viyuttena uddhaṭe paṭinivattento gāmasamīpaṃ gantvā ‘‘gāvī nu pabbajito nū’’ti āsaṅkanīyapadese ṭhatvā cīvaraṃ pārupitvā kacchakantarato udakena pattaṃ dhovitvā udakagaṇḍūsaṃ karoti. Kiṃ kāraṇā? Mā me bhikkhaṃ dātuṃ vā vandituṃ vā āgate manusse ‘dīghāyukā hothā’ti vacanamattenāpi kammaṭṭhānavikkhepo ahosīti. ‘‘Ajja, bhante, katimī’’ti divasaṃ vā bhikkhugaṇanaṃ vā pañhaṃ vā pucchito pana udakaṃ gilitvā āroceti. Sace divasādīni pucchakā na honti, nikkhamanavelāya gāmadvāre niṭṭhubhitvāva yāti.

Он также, говорят, исполняя обязанность ухода и возвращения, сначала решил: „Я почту великое усердие Благословенного“ и в течение семи лет практиковал только стояние и ходьбу. Затем, исполняя обязанность ухода и возвращения в течение шестнадцати лет, он достиг арахантства. Он поднимал ногу только с умом, сопряжённым с медитацией, а если поднимал её без медитации, то возвращался назад. Подойдя к деревне, он останавливался в месте, где люди могли бы усомниться: „Это корова или монах?“, надевал верхнее одеяние, мыл чашу водой из кувшина, который нёс под мышкой, и набирал в рот воду. По какой причине? Чтобы не отвлечься от медитации даже из-за простых слов вроде „Даруй вам долгих лет жизни!“, обращённых к людям, пришедшим подать милостыню или выразить почтение. Если же его спрашивали о дне месяца: „Какое сегодня число, почтенный?“, о количестве монахов или задавали какой-то вопрос, он проглатывал воду и отвечал. Если же никто не спрашивал о дне и прочем, то при выходе из деревни у ворот он просто выплёвывал воду и шёл дальше.

Kalambatitthavihāre vassūpagatā paññāsabhikkhū viya ca. Te kira āsaḷhipuṇṇamāyaṃ katikavattaṃ akaṃsu – ‘‘arahattaṃ appatvā aññamaññaṃ nālapissāmā’’ti, gāmañca piṇḍāya pavisantā udakagaṇḍūsaṃ katvā pavisiṃsu. Divasādīsu pucchitesu vuttanayeneva paṭipajjiṃsu. Tattha manussā niṭṭhubhanaṃ [Pg.171] disvā jāniṃsu – ‘‘ajjeko āgato, ajja dve’’ti. Evañca cintesuṃ – ‘‘kinnu kho ete amhehiyeva saddhiṃ na sallapanti, udāhu aññamaññampi. Sace aññamaññampi na sallapanti, addhā vivādajātā bhavissanti. Etha ne aññamaññaṃ khamāpessāmā’’ti, sabbe vihāraṃ gantvā paññāsāya bhikkhūsu dvepi bhikkhū ekokāse nāddasaṃsu. Tato yo tesu cakkhumā puriso, so āha – ‘‘na bho kalahakārakānaṃ vasanokāso īdiso hoti, susammaṭṭhaṃ cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇaṃ, sunikkhittā sammajjaniyo, sūpaṭṭhapitaṃ pānīyaṃ paribhojanīya’’nti, te tatova nivattā. Tepi bhikkhū anto temāseyeva arahattaṃ patvā mahāpavāraṇāya visuddhipavāraṇaṃ pavāresuṃ.

И подобно пятидесяти бхиккху, проводившим сезон дождей в монастыре Каламбатитха. Они, говорят, в полнолуние месяца Асальха заключили соглашение: „Пока не достигнем арахантства, мы не будем разговаривать друг с другом“. Входя в деревню за милостыней, они набирали в рот воду. Когда их спрашивали о дне и прочем, они поступали вышеописанным образом. Люди там, видя, как они выплёвывают воду, узнавали: „Сегодня пришёл один, сегодня — двое“. И они подумали: „Почему они не разговаривают с нами? Или они и друг с другом не разговаривают? Если они не разговаривают и друг с другом, то между ними наверняка возникла ссора. Давайте пойдём и помирим их“. Все они отправились в монастырь, но среди пятидесяти бхиккху не увидели даже двоих вместе в одном месте. Тогда один мудрый человек среди них сказал: „О почтенные, обитель ссорящихся монахов не выглядит так. Двор четьи и двор дерева Бодхи прекрасно подметены, мётлы аккуратно сложены, питьевая и хозяйственная вода хорошо подготовлены“. И они вернулись обратно. И эти бхиккху в течение трёх месяцев сезона дождей достигли арахантства и в день великой павараны совершили чистую паварану.

Evaṃ kāḷavallimaṇḍapavāsī mahānāgatthero viya, kalambatitthavihāre vassūpagatabhikkhū viya ca kammaṭṭhānayutteneva cittena pādaṃ uddharanto gāmasamīpaṃ gantvā udakagaṇḍūsaṃ katvā vīthiyo sallakkhetvā, yattha surāsoṇḍadhuttādayo kalahakārakā caṇḍahatthiassādayo vā natthi, taṃ vīthiṃ paṭipajjati. Tattha ca piṇḍāya caramāno na turitaturito viya javena gacchati. Na hi javena piṇḍapātiyadhutaṅgaṃ nāma kiñci atthi. Visamabhūmibhāgappattaṃ pana udakasakaṭaṃ viya niccalo hutvā gacchati. Anugharaṃ paviṭṭho ca dātukāmaṃ vā adātukāmaṃ vā sallakkhetvā tadanurūpaṃ kālaṃ āgamento bhikkhaṃ paṭilabhitvā ādāya antogāme vā bahigāme vā vihārameva vā āgantvā yathā phāsuke patirūpe okāse nisīditvā kammaṭṭhānaṃ manasikaronto āhāre paṭikūlasaññaṃ upaṭṭhapetvā akkhabbhañjana – vaṇalepanaputtamaṃsūpamavasena paccavekkhanto aṭṭhaṅgasamannāgataṃ āhāraṃ āhāreti, neva davāya na madāya na maṇḍanāya na vibhūsanāya…pe… bhuttāvī ca udakakiccaṃ katvā muhuttaṃ bhattakilamathaṃ paṭippassambhetvā yathā purebhattaṃ, evaṃ pacchābhattaṃ purimayāmaṃ pacchimayāmañca kammaṭṭhānameva manasi karoti, ayaṃ vuccati harati ca paccāharati cāti.

Таким образом, подобно старейшине Маханаге, жившему в Калаваллимандапе, и бхиккху, проводившим сезон дождей в монастыре Каламбатитха, он поднимает ногу только с умом, сопряжённым с медитацией. Подойдя к деревне, он набирает в рот воду и осматривает улицы: он выбирает ту улицу, где нет пьяниц, распутников, зачинщиков ссор, а также свирепых слонов, лошадей и тому подобного. Обходя там дома ради милостыни, он не идёт поспешно или быстро. Ведь нет такой практики очищения (дхутанги) для собирающего милостыню, которая бы заключалась в быстрой ходьбе. Напротив, он идёт спокойно, подобно повозке с водой, едущей по неровной дороге. Заходя в дома по порядку, он замечает, кто желает подать милостыню, а кто нет, ожидает подобающее время, получает пищу и, забрав её, уходит либо в саму деревню, либо за её пределы, либо возвращается в монастырь. Сев в удобном и подходящем месте, направляя внимание на камматтхану, он порождает восприятие отвратительности пищи и принимает пищу, наделённую восемью качествами, размышляя о ней с помощью сравнений: со смазыванием оси колеса, с нанесением мази на рану или с поеданием плоти собственного сына — не ради забавы, не ради опьянения, не ради украшения, не ради придания телу красоты... и так далее. Поев, он совершает омовение, на мгновение успокаивает усталость от еды и, как до еды, так и после еды, в первую стражу ночи и в последнюю стражу ночи направляет внимание только на камматтхану. О таком [монахе] говорят: „Он и уносит [медитацию туда], и приносит её обратно“.

Idaṃ pana haraṇapaccāharaṇasaṅkhātaṃ gatapaccāgatavattaṃ pūrento yadi upanissayasampanno hoti, paṭhamavaye eva arahattaṃ pāpuṇāti. No ce paṭhamavaye pāpuṇāti, atha majjhimavaye; no ce majjhimavaye pāpuṇāti, atha maraṇasamaye; no ce maraṇasamaye pāpuṇāti, atha [Pg.172] devaputto hutvā; no ce devaputto hutvā pāpuṇāti, anuppanne buddhe nibbatto paccekabodhiṃ sacchikaroti. No ce paccekabodhiṃ sacchikaroti, atha buddhānaṃ sammukhībhāve khippābhiñño hoti; seyyathāpi thero bāhiyo dārucīriyo mahāpañño vā, seyyathāpi thero sāriputto mahiddhiko vā, seyyathāpi thero mahāmoggallāno dhutavādo vā, seyyathāpi thero mahākassapo dibbacakkhuko vā, seyyathāpi thero anuruddho vinayadharo vā, seyyathāpi thero upāli dhammakathiko vā, seyyathāpi thero puṇṇo mantāṇiputto āraññiko vā, seyyathāpi thero revato bahussuto vā, seyyathāpi thero ānando bhikkhākāmo vā, seyyathāpi thero rāhulo buddhaputtoti. Iti imasmiṃ catukke yvāyaṃ harati ca paccāharati ca, tassa gocarasampajaññaṃ sikhāpattaṃ hoti.

Если тот, кто исполняет эту обязанность ухода и возвращения, известную как унесение и принесение [медитации], обладает сильными поддерживающими условиями, он достигает арахантства уже в первом периоде жизни. Если он не достигает этого в первом периоде жизни, то достигает во втором периоде жизни; если не во втором периоде жизни, то в момент смерти; если не в момент смерти, то переродившись божеством. Если он не достигает этого, будучи божеством, то, родившись в то время, когда Будды не рождаются, он осуществляет просветление для себя (паччекабодхи). Если он не осуществляет паччекабодхи, то при встрече с Буддами он становится человеком с быстрым постижением, подобно старейшине Бахии Даручирии; или обладающим великой мудростью, подобно старейшине Сарипутте; или обладающим великими сверхспособностями, подобно старейшине Махамоггаллане; или приверженцем аскетических практик, подобно старейшине Махакассапе; или обладающим божественным зрением, подобно старейшине Ануруддхе; или знатоком Винаи, подобно старейшине Упали; или проповедником Дхаммы, подобно старейшине Пунне Мантанипутте; или живущим в лесу, подобно старейшине Ревате; или обладающим обширными познаниями, подобно старейшине Ананде; или стремящимся к обучению, подобно старейшине Рахуле, сыну Будды. Так, в этой четверице, у того, кто и уносит [медитацию], и приносит её обратно, ясное понимание пастбища ума (гочара-сампаджжання) достигает своей вершины.

Abhikkamādīsu pana asammuyhanaṃ asammohasampajaññaṃ, taṃ evaṃ veditabbaṃ – idha bhikkhu abhikkamanto vā paṭikkamanto vā yathā andhabālaputhujjanā abhikkamādīsu – ‘‘attā abhikkamati, attanā abhikkamo nibbattito’’ti vā, ‘‘ahaṃ abhikkamāmi, mayā abhikkamo nibbattito’’ti vā sammuyhanti, tathā asammuyhanto ‘‘abhikkamāmī’’ti citte uppajjamāne teneva cittena saddhiṃ cittasamuṭṭhānā vāyodhātu viññattiṃ janayamānā uppajjati. Iti cittakiriyavāyodhātuvipphāravasena ayaṃ kāyasammato aṭṭhisaṅghāto abhikkamati. Tassevaṃ abhikkamato ekekapāduddharaṇe pathavīdhātu āpodhātūti dve dhātuyo omattā honti mandā, itarā dve adhimattā honti balavatiyo; tathā atiharaṇavītiharaṇesu. Vossajjane tejodhātu vāyodhātūti dve dhātuyo omattā honti mandā, itarā dve adhimattā balavatiyo, tathā sannikkhepanasannirujjhanesu. Tattha uddharaṇe pavattā rūpārūpadhammā atiharaṇaṃ na pāpuṇanti, tathā atiharaṇe pavattā vītiharaṇaṃ, vītiharaṇe pavattā vossajjanaṃ, vossajjane pavattā sannikkhepanaṃ, sannikkhepane pavattā sannirujjhanaṃ na pāpuṇanti. Tattha tattheva pabbaṃ pabbaṃ sandhi sandhi odhi odhi hutvā tattakapāle [Pg.173] pakkhittatilāni viya paṭapaṭāyantā bhijjanti. Tattha ko eko abhikkamati, kassa vā ekassa abhikkamanaṃ? Paramatthato hi dhātūnaṃyeva gamanaṃ, dhātūnaṃ ṭhānaṃ, dhātūnaṃ nisajjanaṃ, dhātūnaṃ sayanaṃ. Tasmiṃ tasmiṃ koṭṭhāse saddhiṃ rūpena.

Что касается движения вперед и т. д., то отсутствие заблуждения есть ясное понимание не-заблуждения (асаммоха-сампаджання). Его следует понимать так: в этом Учении бхиккху, идя вперед или отступая назад, не заблуждается подобно слепым, глупым обывателям (путхуджджанам), которые в отношении движения вперед и т. д. пребывают в заблуждении: «Атман идет вперед, атманом вызвано движение вперед» или «Я иду вперед, мною вызвано движение вперед». Напротив, не заблуждаясь, когда возникает мысль: «Я пойду вперед», вместе с этой самой мыслью возникает порожденный умом элемент ветра (вайо-дхату), производящий телесное волеизъявление (виннятти). Так, под воздействием движения элемента ветра, вызванного действием ума, это скопление костей, именуемое телом, движется вперед. У него, движущегося таким образом, при каждом поднятии ноги два элемента — элемент земли (патхави-дхату) и элемент воды (апо-дхату) — становятся слабыми и незначительными, а другие два элемента [огня и ветра] становятся преобладающими и сильными; то же самое происходит при переносе вперед и перемещении ноги. При опускании ноги два элемента — элемент огня (теджо-дхату) и элемент ветра (вайо-дхату) — становятся слабыми и незначительными, а другие два элемента [земли и воды] становятся преобладающими и сильными; то же самое происходит при постановке ноги на землю и прижатии ее к земле. При этом материальные и нематериальные состояния (рупа-арупа-дхаммы), возникшие во время поднятия ноги, не достигают момента переноса вперед; точно так же возникшие во время переноса вперед не достигают перемещения; возникшие во время перемещения не достигают опускания; возникшие во время опускания не достигают постановки; возникшие во время постановки не достигают прижатия. Они распадаются прямо там, в каждый отдельный момент, в каждом суставе, в каждой части, подобно кунжутным семенам, брошенным на раскаленную сковороду, которые с треском лопаются. Кто же здесь идет вперед? Или чье это движение вперед? Ведь в абсолютном смысле происходит лишь движение элементов, стояние элементов, сидение элементов, лежание элементов в каждой отдельной части вместе с материей.

Aññaṃ uppajjate cittaṃ, aññaṃ cittaṃ nirujjhati;

Avīcimanusambandho, nadīsotova vattatīti.

«Одно сознание возникает, другое сознание прекращается; непрерывная связь продолжается, подобно речному потоку».

Evaṃ abhikkamādīsu asammuyhanaṃ asammohasampajaññaṃ nāmāti.

Таким образом, отсутствие заблуждения при движении вперед и т. д. называется ясным пониманием не-заблуждения (асаммоха-сампаджання).

Niṭṭhito abhikkante paṭikkante sampajānakārī hotīti padassa attho.

На этом разъяснение значения слов «идя вперед, отступая назад, он действует с ясным пониманием» завершено.

Ālokite vilokiteti ettha pana ālokitaṃ nāma purato pekkhaṇaṃ. Vilokitaṃ nāma anudisāpekkhaṇaṃ. Aññānipi heṭṭhā upari pacchato pekkhaṇavasena olokitaullokitāpalokitāni nāma honti, tāni idha na gahitāni. Sāruppavasena pana imāneva dve gahitāni, iminā vā mukhena sabbānipi tāni gahitānevāti.

Что касается слов «при взгляде вперед, при взгляде по сторонам», то «взгляд вперед» (алокита) — это смотрение прямо перед собой. «Взгляд по сторонам» (вилокита) — это смотрение в промежуточных направлениях. Существуют также другие виды смотрения: взгляд вниз (олокита), взгляд вверх (уллокита) и взгляд назад (апалокита), но они здесь не упомянуты. Однако в силу подобающего поведения бхиккху упомянуты только эти два, или же через эти два главных вида подразумеваются и все остальные.

Tattha ‘‘ālokessāmī’’ti citte uppanne cittavaseneva anoloketvā atthapariggaṇhanaṃ sātthakasampajaññaṃ, taṃ āyasmantaṃ nandaṃ kāyasakkhiṃ katvā veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘sace, bhikkhave, nandassa puratthimā disā āloketabbā hoti, sabbaṃ cetasā samannāharitvā nando puratthimaṃ disaṃ āloketi – ‘evaṃ me puratthimaṃ disaṃ ālokayato na abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssavissantī’ti. Itiha tattha sampajāno hoti (a. ni. 8.9). Sace, bhikkhave, nandassa pacchimā disā…pe… uttarā disā…pe… dakkhiṇā disā…pe… uddhaṃ…pe… adho…pe… anudisā anuviloketabbā hoti, sabbaṃ cetasā samannāharitvā nando anudisaṃ anuviloketi – ‘evaṃ me anudisaṃ anuvilokayato na abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssavissantī’ti. Itiha tattha sampajāno hotī’’ti.

При этом, когда возникает мысль: «Я посмотрю вперед», не смотреть просто под влиянием этой мысли, а постигать пользу — это ясное понимание пользы (саттхака-сампаджання). Его следует понимать, взяв достопочтенного Нанду в качестве живого примера. Ибо так было сказано Благословенным: «Если, о бхиккху, Нанде нужно посмотреть на восток, Нанда смотрит на восток, полностью сосредоточив свой ум: “Когда я так смотрю на восток, злые, неблагие состояния алчности и недовольства не овладеют мной”. Так он действует там с ясным пониманием. Если, о бхиккху, Нанде нужно посмотреть на запада... и т. д. ... на север... на юг... вверх... вниз... или в промежуточных направлениях, Нанда смотрит в промежуточных направлениях, полностью сосредоточив свой ум: “Когда я так смотрю в промежуточных направлениях, злые, неблагие состояния алчности и недовольства не овладеют мной”. Так он действует там с ясным пониманием».

Api ca idhāpi pubbe vuttacetiyadassanādivaseneva sātthakatā ca sappāyatā ca veditabbā, kammaṭṭhānassa pana avijahanameva gocarasampajaññaṃ. Tasmā [Pg.174] ettha khandhadhātuāyatanakammaṭṭhānikehi attano kammaṭṭhānavaseneva, kasiṇādikammaṭṭhānikehi vā pana kammaṭṭhānasīseneva ālokanaṃ vilokanaṃ kātabbaṃ. Abbhantare attā nāma āloketā vā viloketā vā natthi, ‘ālokessāmī’ti pana citte uppajjamāne teneva cittena saddhiṃ cittasamuṭṭhānā vāyodhātu viññattiṃ janayamānā uppajjati. Iti cittakiriyavāyodhātuvipphāravasena heṭṭhimaṃ akkhidalaṃ adho sīdati, uparimaṃ uddhaṃ laṅgheti. Koci yantakena vivaranto nāma natthi. Tato cakkhuviññāṇaṃ dassanakiccaṃ sādhentaṃ uppajjatīti evaṃ pajānanaṃ panettha asammohasampajaññaṃ nāma. Api ca mūlapariññā āgantukatāva kālikabhāvavasena pettha asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ. Mūlapariññāvasena tāva –

Кроме того, и здесь понимание пользы (саттхаката) и пригодности (саппаята) следует понимать так же, как было сказано ранее в отношении созерцания четьи и т. д. Что касается невыпускания из виду объекта медитации (камматтханы), то это есть ясное понимание подходящей сферы (гочара-сампаджання). Поэтому здесь те, кто медитирует на кхандхи, дхату и аятаны, должны смотреть вперед и по сторонам только в соответствии со своим объектом медитации, а те, кто медитирует на касины и т. д., должны смотреть вперед и по сторонам, делая свой объект медитации главным. Внутри нет никакого атмана («я»), который бы смотрел вперед или по сторонам. Но когда возникает мысль: «Я посмотрю вперед», вместе с этой самой мыслью возникает порожденный умом элемент ветра, производящий телесное волеизъявление. Так, под воздействием движения элемента ветра, вызванного действием ума, нижнее веко опускается вниз, а верхнее поднимается вверх. Нет никого, кто открывал бы глаза с помощью какого-то механизма. Затем возникает зрительное сознание (чаккху-винняна), выполняющее функцию видения. Такое понимание здесь называется ясным пониманием не-заблуждения (асаммоха-сампаджання). Кроме того, ясное понимание не-заблуждения здесь следует понимать также через полное знание корня (мула-париння), через свойство быть гостем (агантуката) и временность (тавакалика-бхава). Прежде всего, через полное знание корня:

Bhavaṅgāvajjanañceva, dassanaṃ sampaṭicchanaṃ;

Santīraṇaṃ voṭṭhabbanaṃ, javanaṃ bhavati sattamaṃ.

«Поток ума (бхаванга), обращение внимания (авадджана), видение, принятие, исследование, определение и седьмым является импульс (джавана)».

Tattha bhavaṅgaṃ upapattibhavassa aṅgakiccaṃ sādhayamānaṃ pavattati, taṃ āvaṭṭetvā kiriyamanodhātu āvajjanakiccaṃ sādhayamānā, taṃnirodhā cakkhuviññāṇaṃ dassanakiccaṃ sādhayamānaṃ, taṃnirodhā vipākamanodhātu sampaṭicchanakiccaṃ sādhayamānā, taṃnirodhā vipākamanoviññāṇadhātu santīraṇakiccaṃ sādhayamānā, taṃnirodhā kiriyamanoviññāṇadhātu voṭṭhabbanakiccaṃ sādhayamānā, taṃnirodhā sattakkhattuṃ javanaṃ javati. Tattha paṭhamajavanepi – ‘‘ayaṃ itthī, ayaṃ puriso’’ti rajjanadussanamuyhanavasena ālokitavilokitaṃ nāma na hoti. Dutiyajavanepi…pe… sattamajavanepi. Etesu pana yuddhamaṇḍale yodhesu viya heṭṭhupariyavasena bhijjitvā patitesu – ‘‘ayaṃ itthī, ayaṃ puriso’’ti rajjanādivasena ālokitavilokitaṃ hoti. Evaṃ tāvettha mūlapariññāvasena asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ.

При этом бхаванга протекает, выполняя функцию фактора существования. Прервав его, функциональный элемент ума (кирия-мано-дхату) возникает, выполняя функцию обращения внимания. С его прекращением возникает зрительное сознание, выполняя функцию видения. С его прекращением результирующий элемент ума (випака-мано-дхату) возникает, выполняя функцию принятия. С его прекращением результирующий элемент умственного сознания (випака-мановинняна-дхату) возникает, выполняя функцию исследования. С его прекращением функциональный элемент умственного сознания (кирия-мановинняна-дхату) возникает, выполняя функцию определения. С его прекращением импульс (джавана) пробегает семь раз. При этом даже в первом импульсе нет смотрения вперед или по сторонам под влиянием привязанности, гнева или заблуждения: «Это женщина, это мужчина». То же самое во втором... и т. д. ... и в седьмом импульсе. Но когда эти импульсы, подобно воинам на поле битвы, распадаются и исчезают один за другим, тогда под влиянием привязанности и т. д. возникает смотрение вперед или по сторонам: «Это женщина, это мужчина». Так прежде всего следует понимать ясное понимание не-заблуждения через полное знание корня.

Cakkhudvāre pana rūpe āpāthamāgate bhavaṅgacalanato uddhaṃ sakakiccanipphādanavasena āvajjanādīsu uppajjitvā niruddhesu avasāne javanaṃ uppajjati, taṃ pubbe uppannānaṃ āvajjanādīnaṃ gehabhūte cakkhudvāre āgantukapuriso viya hoti. Tassa yathā paragehe kiñci yācituṃ paviṭṭhassa āgantukapurisassa gehassāmikesu tuṇhīmāsinesu āṇākaraṇaṃ na yuttaṃ, evaṃ [Pg.175] āvajjanādīnaṃ gehabhūte cakkhudvāre āvajjanādīsupi arajjantesu adussantesu amuyhantesu ca rajjanadussanamuyhanaṃ ayuttanti evaṃ āgantukabhāvavasena asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ.

Когда же видимый объект попадает в поле зрения у врат глаза, после колебания бхаванги, когда состояния, начиная с обращения внимания, возникают и прекращаются, выполняя свои соответствующие функции, в конце возникает импульс (джавана). Он подобен гостю у врат глаза, которые служат домом для ранее возникших состояний обращения внимания и т. д. Подобно тому как для гостя, вошедшего в чужой дом, чтобы попросить что-нибудь, неподобающе отдавать приказы, пока хозяева дома сидят молча, точно так же у врат глаза, которые служат домом для состояний обращения внимания и т. д., поскольку сами эти состояния обращения внимания и т. д. не испытывают ни привязанности, ни гнева, ни заблуждения, для импульса неподобающе испытывать привязанность, гнев или заблуждение. Так следует понимать ясное понимание не-заблуждения через свойство быть гостем.

Yāni panetāni cakkhudvāre voṭṭhabbanapariyosānāni cittāni uppajjanti, tāni saddhiṃ sampayuttadhammehi tattha tattheva bhijjanti, aññamaññaṃ na passantīti, ittarāni tāvakālikāni honti. Tattha yathā ekasmiṃ ghare sabbesu mānusakesu matesu avasesassa ekassa taṅkhaṇaññeva maraṇadhammassa na yuttā naccagītādīsu abhirati nāma. Evameva ekadvāre sasampayuttesu āvajjanādīsu tattha tattheva matesu avasesassa taṅkhaṇeyeva maraṇadhammassa javanassāpi rajjanadussanamuyhanavasena abhirati nāma na yuttāti. Evaṃ tāvakālikabhāvavasena asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ.

Что касается тех состояний сознания, которые возникают у врат глаза и заканчиваются определением, они распадаются прямо там же вместе со своими сопутствующими факторами и не видят друг друга. Они кратковременны и временны. Подобно тому как в доме, где все люди умерли, для одного оставшегося человека, который сам в этот же миг подвержен смерти, неподобающе предаваться веселью, танцам, пению и т. д., точно так же, когда у одних врат состояния обращения внимания и т. д. вместе со своими сопутствующими факторами прекращаются прямо там же, для оставшегося импульса (джаваны), который сам в этот же миг подвержен смерти, неподобающе предаваться удовольствию под влиянием привязанности, гнева или заблуждения. Так следует понимать ясное понимание не-заблуждения через временность.

Api ca khandhāyatanadhātupaccayapaccavekkhaṇavasena petaṃ veditabbaṃ. Ettha hi cakkhu ceva rūpā ca rūpakkhandho, dassanaṃ viññāṇakkhandho, taṃsampayuttā vedanā vedanākkhandho, saññā saññākkhandho, phassādikā saṅkhārakkhandho. Evametesaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ samavāye ālokanavilokanaṃ paññāyati. Tattha ko eko āloketi, ko viloketi?

Кроме того, это следует понимать также через рассмотрение групп существования (кхандх), сфер (аятан), элементов (дхату) и условий (паччая). Ибо здесь глаз и видимые формы — это группа материи (рупа-ккхандха); видение — это группа сознания (винняна-ккхандха); сопутствующее ему чувство — это группа чувства (ведана-ккхандха); восприятие — это группа восприятия (сання-ккхандха); а состояния, начиная с контакта, — это группа ментальных образований (санкхара-ккхандха). Так, при совокупности этих пяти групп обнаруживается смотрение вперед и по сторонам. Кто же здесь смотрит вперед? Кто смотрит по сторонам?

Tathā cakkhu cakkhāyatanaṃ, rūpaṃ rūpāyatanaṃ, dassanaṃ manāyatanaṃ, vedanādayo sampayuttadhammā dhammāyatanaṃ. Evametesaṃ catunnaṃ āyatanānaṃ samavāye ālokanavilokanaṃ paññāyati. Tattha ko eko āloketi, ko viloketi?

Точно так же глаз — это сфера глаза (чаккхаятана), видимая форма — это сфера видимой формы (рупаятана), видение — это сфера ума (манаятана), а сопутствующие факторы, такие как чувство и т. д., — это сфера ментальных объектов (дхаммаятана). Так, при совокупности этих четырех сфер обнаруживается смотрение вперед и по сторонам. Кто же здесь смотрит вперед? Кто смотрит по сторонам?

Tathā cakkhu cakkhudhātu, rūpaṃ rūpadhātu, dassanaṃ cakkhuviññāṇadhātu, taṃsampayuttā vedanādayo dhammā dhammadhātu. Evametāsaṃ catunnaṃ dhātūnaṃ samavāye ālokanavilokanaṃ paññāyati. Tattha ko eko āloketi, ko viloketi?

Точно так же глаз — это элемент глаза (чаккху-дхату), видимая форма — это элемент видимой формы (рупа-дхату), видение — это элемент зрительного сознания (чаккхувинняна-дхату), а сопутствующие факторы, такие как чувство и т. д., — это элемент ментальных объектов (дхамма-дхату). Так, при совокупности этих четырех элементов обнаруживается смотрение вперед и по сторонам. Кто же здесь смотрит вперед? Кто смотрит по сторонам?

Tathā cakkhu nissayapaccayo, rūpā ārammaṇapaccayo, āvajjanaṃ anantarasamanantarūpanissayanatthivigatapaccayo, āloko upanissayapaccayo, vedanādayo sahajātapaccayo. Evametesaṃ paccayānaṃ samavāye [Pg.176] ālokanavilokanaṃ paññāyati. Tattha ko eko āloketi, ko viloketīti? Evamettha khandhāyatanadhātupaccayapaccavekkhaṇavasenapi asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ.

Точно так же глаз — это условие опоры (ниссая-паччая), видимые формы — это условие объекта (араммана-паччая), обращение внимания — это условие непосредственного предшествования (анантара), смежности (саманантара), сильной опоры предшествования (упаниссая), отсутствия (наттхи) и исчезновения (вигата), свет — это условие сильной опоры (упаниссая-паччая), а чувство и т. д. — это условие совместного возникновения (сахаджата-паччая) и т. д. Так, при совокупности этих условий обнаруживается смотрение вперед и по сторонам. Кто же здесь смотрит вперед? Кто смотрит по сторонам? Так и здесь ясное понимание не-заблуждения следует понимать через рассмотрение групп существования, сфер, элементов и условий.

Samiñjite pasāriteti pabbānaṃ samiñjanapasāraṇe. Tattha cittavaseneva samiñjanapasāraṇaṃ akatvā hatthapādānaṃ samiñjanapasāraṇapaccayā atthānatthaṃ pariggaṇhitvā atthapariggaṇhanaṃ sātthakasampajaññaṃ. Tattha hatthapāde aticiraṃ samiñjetvā vā pasāretvā vā ṭhitassa khaṇe khaṇe vedanā uppajjati, cittaṃ ekaggataṃ na labhati, kammaṭṭhānaṃ paripatati, visesaṃ nādhigacchati. Kāle samiñjentassa kāle pasārentassa pana tā vedanā nuppajjanti, cittaṃ ekaggaṃ hoti, kammaṭṭhānaṃ phātiṃ gacchati, visesamadhigacchatīti, evaṃ atthānatthapariggaṇhanaṃ veditabbaṃ.

Что касается слов «при сгибании и разгибании», это означает сгибание и разгибание суставов рук и ног. При этом, не сгибая и не разгибая их просто под влиянием мимолетной мысли, а определив пользу и вред от сгибания и разгибания конечностей, постижение пользы есть ясное понимание пользы (саттхака-сампаджання). Ибо у того, кто долгое время держит руки или ноги согнутыми или разогнутыми, в каждый миг возникает болезненное чувство (ведана), ум не обретает сосредоточенности, объект медитации утрачивается, и он не достигает особых состояний. Но у того, кто сгибает и разгибает их в надлежащее время, эти болезненные чувства не возникают, ум становится сосредоточенным, объект медитации развивается, и он достигает особых состояний. Так следует понимать постижение пользы и вреда.

Atthe pana satipi sappāyāsappāyaṃ pariggaṇhitvā sappāyapariggaṇhanaṃ sappāyasampajaññaṃ. Tatrāyaṃ nayo –

Даже когда польза очевидна, определение пригодности и непригодности и постижение пригодности есть ясное понимание пригодности (саппая-сампаджання). Вот метод понимания этого:

Mahācetiyaṅgaṇe kira daharabhikkhū sajjhāyaṃ gaṇhanti, tesaṃ piṭṭhipassesu daharabhikkhuniyo dhammaṃ suṇanti. Tatreko daharo hatthaṃ pasārento kāyasaṃsaggaṃ patvā teneva kāraṇena gihī jāto. Aparo bhikkhu pādaṃ pasārento aggimhi pasāresi, aṭṭhimāhacca pādo jhāyi. Aparo vammike pasāresi, so āsīvisena ḍaṭṭho. Aparo cīvarakuṭidaṇḍake pasāresi, taṃ maṇisappo ḍaṃsi. Tasmā evarūpe asappāye apasāretvā sappāye pasāretabbaṃ. Idamettha sappāyasampajaññaṃ.

Рассказывают, что на площади Великой Четьи молодые бхиккху декламировали тексты, а позади них молодые бхиккхуни слушали Дхамму. Там один молодой бхиккху, вытянув руку, случайно коснулся тела одной из них и по этой причине вернулся к мирской жизни. Другой бхиккху, вытянув ногу, попал прямо в огонь; пламя дошло до кости, и его нога обгорела. Другой вытянул ногу в термитник, и его укусила ядовитая змея. Другой вытянул ногу под вешалку для монашеских одеяний, и его укусила змея-мани. Поэтому не следует вытягивать конечности в таких непригодных местах, а вытягивать их следует только в пригодных местах. В этом заключается ясное понимание пригодности здесь.

Gocarasampajaññaṃ pana mahātheravatthunā dīpetabbaṃ – mahāthero kira divāṭhāne nisinno antevāsikehi saddhiṃ kathayamāno sahasā hatthaṃ samiñjetvā puna yathāṭhāne ṭhapetvā saṇikaṃ samiñjesi. Taṃ antevāsikā pucchiṃsu – ‘‘kasmā, bhante, sahasā hatthaṃ samiñjitvā puna yathāṭhāne ṭhapetvā saṇikaṃ samiñjiyitthā’’ti? Yato paṭṭhāyāhaṃ, āvuso, kammaṭṭhānaṃ manasikātuṃ āraddho, na me kammaṭṭhānaṃ muñcitvā hattho samiñjitapubbo, idāni pana me tumhehi saddhiṃ kathayamānena kammaṭṭhānaṃ muñcitvā samiñjito. Tasmā puna yathāṭhāne ṭhapetvā samiñjesinti. Sādhu[Pg.177], bhante, bhikkhunā nāma evarūpena bhavitabbanti. Evametthāpi kammaṭṭhānāvijahanameva gocarasampajaññanti veditabbaṃ.

Ясность понимания пастбища (гочара-сампаджання) следует проиллюстрировать историей о Великом Старейшине (Махатхере). Говорят, Великий Старейшина сидел в месте своего дневного пребывания и, беседуя со своими учениками, внезапно согнул руку, а затем, вернув её в прежнее положение, согнул её медленно. Ученики спросили его: «Почему, почтенный, вы внезапно согнули руку, а затем, вернув её в прежнее положение, согнули её медленно?» Он ответил: «Друзья, с тех пор как я начал практиковать медитацию (камматтхану), я никогда прежде не сгибал руку, оставив объект медитации. Сейчас же, беседуя с вами, я согнул её, упустив объект медитации. Поэтому я вернул её в прежнее положение и согнул снова с осознанностью». Ученики сказали: «Прекрасно, почтенный! Поистине, бхиккху должен быть именно таким». Таким образом, и в этом случае под ясностью понимания пастбища следует понимать именно неотпускание объекта медитации.

Abbhantare attā nāma koci samiñjento vā pasārento vā natthi, vuttappakāracittakiriyavāyodhātuvipphārena pana suttākaḍḍhanavasena dāruyantassa hatthapādalacalanaṃ viya samiñjanapasāraṇaṃ hotīti evaṃ parijānanaṃ panettha asammohasampajaññanti veditabbaṃ.

Внутри нет никакого «я» (атта), которое сгибало бы или разгибало руку. Но благодаря распространению элемента ветра (вайо-дхату), порождённого ментальной активностью вышеописанного рода, подобно движению рук и ног деревянной марионетки под воздействием натяжения нитей, происходит сгибание и разгибание. Такое всестороннее понимание в данном случае следует считать ясностью понимания не-заблуждения (асаммоха-сампаджання).

Saṅghāṭipattacīvaradhāraṇeti ettha saṅghāṭicīvarānaṃ nivāsanapārupanavasena pattassa bhikkhāpaṭiggahaṇādivasena paribhogo dhāraṇaṃ nāma. Tattha saṅghāṭicīvaradhāraṇe tāva nivāsetvā vā pārupitvā vā piṇḍāya carato āmisalābho sītassa paṭighātāyātiādinā nayena bhagavatā vuttappakāroyeva ca attho attho nāma. Tassa vasena sātthakasampajaññaṃ veditabbaṃ.

В выражении «при ношении верхней мантии (сангхати), чаши и одеяний (чивара)»: использование одеяний сангхати и других путём надевания или запахивания, а также использование чаши для сбора подаяния и тому подобного называется ношением (пользованием). Из них, во-первых, при ношении одеяний: для того, кто, надев или запахнув их, идёт за подаянием, обретение материальных даров, а также польза, описанная Благословенным в таких словах, как «для защиты от холода» и так далее, называется полезностью (целью). В соответствии с этим следует понимать ясность понимания полезности (саттхака-сампаджання).

Uṇhapakatikassa pana dubbalassa ca cīvaraṃ sukhumaṃ sappāyaṃ, sītālukassa ghanaṃ dupaṭṭaṃ. Viparītaṃ asappāyaṃ. Yassa kassaci jiṇṇaṃ asappāyameva, aggaḷādidānena hissa taṃ palibodhakaraṃ hoti. Tathā paṭṭuṇṇadukūlādibhedaṃ lobhanīyacīvaraṃ. Tādisañhi araññe ekakassa nivāsantarāyakaraṃ jīvitantarāyakarañcāpi hoti. Nippariyāyena pana yaṃ nimittakammādimicchājīvavasena uppannaṃ, yañcassa sevamānassa akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti, taṃ asappāyaṃ. Viparītaṃ sappāyaṃ. Tassa vasenettha sappāyasampajaññaṃ. Kammaṭṭhānāvijahanavaseneva gocarasampajaññaṃ veditabbaṃ.

Для бхиккху с горячим телосложением, а также для слабого бхиккху подходит тонкое одеяние. Для чувствительного к холоду подходит плотное, двойное одеяние. Противоположное является неподходящим. Для любого бхиккху ветхое одеяние неподходяще, ибо из-за необходимости ставить заплаты и тому подобного оно создаёт для него препятствия. Точно так же неподходящим является одеяние, вызывающее вожделение, например, сделанное из шёлка, тонкого льна и тому подобного. Ведь для того, кто живёт один в лесу, такое одеяние может создать угрозу для его пребывания там и даже угрозу для его жизни. В прямом же смысле неподходящим является то одеяние, которое получено посредством ложного образа жизни, такого как намёки (нимитта-камма) и тому подобное, или то, при использовании которого у бхиккху возрастают неблагие состояния и убывают благие состояния. Это неподходящее одеяние. Противоположное ему — подходящее. В соответствии с этим в данном случае следует понимать ясность понимания подходящего (саппая-сампаджання). А благодаря неотпусканию объекта медитации следует понимать ясность понимания пастбища (гочара-сампаджання).

Abbhantare attā nāma koci cīvaraṃ pārupento natthi, vuttappakārena cittakiriyavāyodhātuvipphāreneva pana cīvarapārupanaṃ hoti. Tattha cīvarampi acetanaṃ, kāyopi acetano. Cīvaraṃ na jānāti – ‘‘mayā kāyo pārupito’’ti. Kāyopi na jānāti – ‘‘ahaṃ cīvarena pārupito’’ti. Dhātuyova dhātusamūhaṃ paṭicchādenti paṭapilotikāyapotthakarūpapaṭicchādane viya. Tasmā neva sundaraṃ cīvaraṃ labhitvā somanassaṃ kātabbaṃ, na asundaraṃ labhitvā domanassaṃ.

Внутри нет никакого «я» (атта), которое запахивало бы одеяние. Но запахивание одеяния происходит исключительно благодаря распространению элемента ветра, порождённого ментальной активностью вышеописанного рода. При этом и одеяние неодушевлённо, и тело неодушевлённо. Одеяние не знает: «Мною покрыто тело». Тело тоже не знает: «Я покрыто одеянием». Просто элементы покрывают совокупность элементов, подобно тому как лоскутом ткани покрывают деревянную куклу. Поэтому не следует радоваться (испытывать соманассу), получив красивое одеяние, и не следует расстраиваться (испытывать доманассу), получив некрасивое.

Nāgavammikacetiyarukkhādīsu [Pg.178] hi keci mālāgandhadhūmavatthādīhi sakkāraṃ karonti, keci gūthamuttakaddamadaṇḍasatthappahārādīhi asakkāraṃ. Na tehi nāgavammikarukkhādayo somanassaṃ vā domanassaṃ vā karonti. Evameva neva sundaraṃ cīvaraṃ labhitvā somanassaṃ kātabbaṃ, na asundaraṃ labhitvā domanassanti, evaṃ pavattapaṭisaṅkhānavasenettha asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ.

Ведь в отношении обиталищ нагов, муравейников, четий (ступ), деревьев и тому подобного некоторые люди выказывают почтение, поднося гирлянды, благовония, курения, ткани и так далее, а некоторые выказывают непочтение, загрязняя их экскрементами, мочой, грязью или нанося удары палками, оружием и тому подобным. Но из-за этого обиталища нагов, деревья и прочее не испытывают ни радости, ни печали. Точно так же не следует радоваться, получив красивое одеяние, и не следует расстраиваться, получив некрасивое. Таким образом, благодаря такому размышлению в данном случае следует понимать ясность понимания не-заблуждения (асаммоха-сампаджання).

Pattadhāraṇepi pattaṃ sahasāva aggahetvā imaṃ gahetvā piṇḍāya caramāno bhikkhaṃ labhissāmīti, evaṃ pattaggahaṇapaccayā paṭilabhitabbaṃ atthavasena sātthakasampajaññaṃ veditabbaṃ.

Также и при ношении чаши: не беря чашу поспешно, а размышляя: «Взяв её и обходя дома ради подаяния, я получу пищу», — в соответствии с пользой, которую можно получить благодаря взятию чаши, следует понимать ясность понимания полезности (саттхака-сампаджання).

Kisadubbalasarīrassa pana garupatto asappāyo, yassa kassaci catupañcagaṇṭhikāhato dubbisodhanīyo asappāyova. Duddhotapattopi na vaṭṭati, taṃ dhovantasseva cassa palibodho hoti. Maṇivaṇṇapatto pana lobhanīyo, cīvare vuttanayeneva asappāyo, nimittakammādivasena laddho pana yañcassa sevamānassa akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti, ayaṃ ekantaasappāyova. Viparīto sappāyo. Tassa vasenettha sappāyasampajaññaṃ. Kammaṭṭhānāvijahanavaseneva ca gocarasampajaññaṃ veditabbaṃ.

Для бхиккху с истощённым и слабым телом тяжёлая чаша неподходяща. Для любого бхиккху чаша, которая скреплена в четырёх или пяти местах швами и которую трудно мыть, неподходяща. Плохо вымытая чаша также не годится, ибо во время её мытья у бхиккху возникают препятствия. Чаша цвета драгоценного камня, вызывающая вожделение, неподходяща по той же причине, что была указана для одеяния. Полученная же посредством намёков и тому подобного, или та, при использовании которой у бхиккху возрастают неблагие состояния и убывают благие состояния, — абсолютно неподходяща. Противоположная — подходящая. В соответствии с этим в данном случае следует понимать ясность понимания подходящего (саппая-сампаджання). А благодаря неотпусканию объекта медитации следует понимать ясность понимания пастбища (гочара-сампаджання).

Abbhantare attā nāma koci pattaṃ gaṇhanto natthi, vuttappakārena cittakiriyavāyodhātuvipphāravaseneva pattaggahaṇaṃ nāma hoti. Tattha pattopi acetano, hatthāpi acetanā. Patto na jānāti – ‘‘ahaṃ hatthehi gahito’’ti. Hatthāpi na jānanti – ‘‘amhehi patto gahito’’ti. Dhātuyova dhātusamūhaṃ gaṇhanti, saṇḍāsena aggivaṇṇapattaggahaṇe viyāti. Evaṃ pavattapaṭisaṅkhānavasenettha asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ.

Внутри нет никакого «я» (атта), которое держало бы чашу. Но удержание чаши происходит исключительно благодаря распространению элемента ветра, порождённого ментальной активностью вышеописанного рода. При этом и чаша неодушевлённа, и руки неодушевлённы. Чаша не знает: «Я удерживаюсь руками». Руки тоже не знают: «Нами удерживается чаша». Просто элементы удерживают совокупность элементов, подобно тому как щипцами берут раскалённый докрасна сосуд. Таким образом, благодаря такому размышлению в данном случае следует понимать ясность понимания не-заблуждения (асаммоха-сампаджання).

Api ca yathā chinnahatthapāde vaṇamukhehi paggharitapubbalohitakimikule nīlamakkhikasamparikiṇṇe anāthasālāyaṃ nipanne anāthamanusse disvā, ye dayālukā purisā, te tesaṃ vaṇamattacoḷakāni ceva kapālādīhi ca bhesajjāni upanāmenti. Tattha coḷakānipi kesañci saṇhāni, kesañci thūlāni pāpuṇanti. Bhesajjakapālakānipi kesañci [Pg.179] susaṇṭhānāni, kesañci dussaṇṭhānāni pāpuṇanti, na te tattha sumanā vā dummanā vā honti. Vaṇapaṭicchādanamatteneva hi coḷakena, bhesajjapaṭiggahaṇamatteneva ca kapālakena tesaṃ attho. Evameva yo bhikkhu vaṇacoḷakaṃ viya cīvaraṃ, bhesajjakapālakaṃ viya ca pattaṃ, kapāle bhesajjamiva ca patte laddhaṃ bhikkhaṃ sallakkheti, ayaṃ saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe asammohasampajaññena uttamasampajānakārīti veditabbo.

Более того, подобно тому как, увидев бездомных людей с отрубленными руками и ногами, лежащих в приюте для бездомных, из чьих ран сочится гной и кровь, кишащих червями и окружённых роями чёрных мух, сострадательные люди приносят им тряпки для перевязки ран и лекарства в глиняных черепках и тому подобное. При этом кому-то из больных достаются мягкие тряпки, а кому-то — грубые. И черепки с лекарствами кому-то достаются красивой формы, а кому-то — уродливой. Но больные из-за этого не радуются и не огорчаются. Ведь их цель — лишь прикрыть рану тряпкой и принять лекарство из черепка. Точно так же бхиккху, который рассматривает одеяние как тряпку для раны, чашу — как черепок для лекарства, а полученную в чашу пищу — как лекарство в черепке, должен считаться тем, кто практикует высочайшую ясность понимания благодаря ясности понимания не-заблуждения при ношении верхней мантии, чаши и одеяний.

Asitādīsu asiteti piṇḍapātabhojane. Pīteti yāguādipāne. Khāyiteti piṭṭhakhajjādikhādane. Sāyiteti madhuphāṇitādisāyane. Tattha neva davāyātiādinā nayena vutto aṭṭhavidhopi attho attho nāma. Tasseva vasena sātthakasampajaññaṃ veditabbaṃ.

В выражении «при еде, питье, жевании и вкушении»: «при еде» означает при вкушении пищи из чаши (пиндапаты). «При питье» означает при питье рисового отвара (ягу) и тому подобного. «При жевании» означает при разжёвывании мучных изделий и других видов твёрдой пищи. «При вкушении» означает при пробовании мёда, патоки и тому подобного. В этом отношении польза (цель), описанная восьмикратным образом в таких словах, как «не ради забавы» и так далее, называется полезностью (целью). В соответствии с этим следует понимать ясность понимания полезности (саттхака-сампаджання).

Lūkhapaṇītatittamadhurarasādīsu pana yena bhojanena yassa phāsu na hoti, taṃ tassa asappāyaṃ. Yaṃ pana nimittakammādivasena paṭiladdhaṃ, yañcassa bhuñjato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti, taṃ ekantaasappāyameva, viparītaṃ sappāyaṃ. Tassa vasenettha sappāyasampajaññaṃ. Kammaṭṭhānāvijahanavaseneva ca gocarasampajaññaṃ veditabbaṃ.

Среди грубой, изысканной, горькой, сладкой пищи и тому подобного, та пища, от которой бхиккху не чувствует себя хорошо, является для него неподходящей. Та же пища, которая получена посредством намёков и тому подобного, или при вкушении которой у бхиккху возрастают неблагие состояния и убывают благие состояния, — абсолютно неподходяща. Противоположная — подходящая. В соответствии с этим в данном случае следует понимать ясность понимания подходящего (саппая-сампаджання). А благодаря неотпусканию объекта медитации следует понимать ясность понимания пастбища (гочара-сампаджання).

Abbhantare attā nāma koci bhuñjako natthi, vuttappakāracittakiriyavāyodhātuvipphāreneva pattappaṭiggahaṇaṃ nāma hoti. Cittakiriyavāyodhātuvipphāreneva hatthassa patte otāraṇaṃ nāma hoti. Cittakiriyavāyodhātuvipphāreneva ālopakaraṇaṃ ālopauddhāraṇaṃ mukhavivaraṇañca hoti, na koci kuñcikāya yantakena vā hanukaṭṭhīni vivarati. Cittakiriyavāyodhātuvipphāreneva ālopassa mukhe ṭhapanaṃ, uparidantānaṃ musalakiccasādhanaṃ, heṭṭhimadantānaṃ udukkhalakiccasādhanaṃ, jivhāya hatthakiccasādhanañca hoti. Iti tattha aggajivhāya tanukakheḷo mūlajivhāya bahalakheḷo makkheti. Taṃ heṭṭhādantaudukkhale jivhāhatthaparivattakaṃ kheḷodakena temitaṃ uparidantamusalasañcuṇṇitaṃ koci kaṭacchunā vā dabbiyā vā antopavesento nāma natthi, vāyodhātuyāva pavisati. Paviṭṭhaṃ paviṭṭhaṃ koci palālasanthāraṃ katvā dhārento nāma natthi, vāyodhātuvaseneva tiṭṭhati. Ṭhitaṃ ṭhitaṃ koci uddhanaṃ katvā aggiṃ jāletvā pacanto nāma natthi, tejodhātuyāva paccati. Pakkaṃ pakkaṃ koci daṇḍakena vā [Pg.180] yaṭṭhiyā vā bahi nīhārako nāma natthi, vāyodhātuyeva nīharati. Iti vāyodhātu paṭiharati ca, vītiharati ca, dhāreti ca, parivatteti ca, sañcuṇṇeti ca, visoseti ca, nīharati ca. Pathavīdhātu dhāreti ca, parivatteti ca, sañcuṇṇeti ca, visoseti ca. Āpodhātu sineheti ca, allattañca anupāleti. Tejodhātu antopaviṭṭhaṃ paripāceti. Ākāsadhātu añjaso hoti. Viññāṇadhātu tattha tattha sammāpayogamanvāya ābhujatīti. Evaṃ pavattapaṭisaṅkhānavasenettha asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ.

Внутри нет никакого «я» (атта), которое было бы едоком. Принятие чаши происходит исключительно благодаря распространению элемента ветра, порождённого ментальной активностью вышеописанного рода. Опускание руки в чашу происходит исключительно благодаря распространению элемента ветра, порождённого ментальной активностью. Формирование комка пищи, поднесение комка пищи и открывание рта происходят исключительно благодаря распространению элемента ветра, порождённого ментальной активностью. Никто не открывает челюсти ключом или каким-либо механизмом. Помещение комка пищи в рот, выполнение верхними зубами функции пестика, выполнение нижними зубами функции ступки и выполнение языком функции руки происходят исключительно благодаря распространению элемента ветра, порождённого ментальной активностью. Так, жидкая слюна на кончике языка и густая слюна у корня языка смачивают пищу. Эту пищу, переворачиваемую языком-рукой в ступке нижних зубов, смоченную водой-слюной и измельчённую пестиком верхних зубов, никто не проталкивает внутрь ложкой или половником, она проходит внутрь исключительно благодаря элементу ветра. Никто не удерживает проглоченную пищу, подстелив под неё соломенную подстилку, она удерживается исключительно силой элемента ветра. Никто не варит удерживаемую пищу, устроив очаг и разведя огонь, она переваривается исключительно благодаря элементу огня (теджо-дхату). Никто не выталкивает переваренную пищу наружу палкой или прутом, элемент ветра сам выводит её наружу. Таким образом, элемент ветра подносит пищу, перемещает её, удерживает её, переворачивает её, измельчает её, высушивает её и выводит её наружу. Элемент земли (патхави-дхату) удерживает её, переворачивает её, измельчает её и высушивает её. Элемент воды (апо-дхату) увлажняет её и сохраняет её влажность. Элемент огня переваривает то, что попало внутрь. Элемент пространства (акаса-дхату) служит проходом. Элемент сознания (винняна-дхату) направляет внимание, опираясь на надлежащее усилие в каждом конкретном действии. Таким образом, благодаря такому размышлению в данном случае следует понимать ясность понимания не-заблуждения (асаммоха-сампаджання).

Api ca gamanato pariyesanato paribhogato āsayato nidhānato aparipakkato paripakkato phalato nissandato sammakkhanatoti, evaṃ dasavidhapaṭikūlabhāvapaccavekkhaṇato pettha asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ. Vitthārakathā panettha visuddhimagge āhārapaṭikūlasaññāniddesato gahetabbā.

Более того, благодаря размышлению о десяти аспектах отвратительности пищи: с точки зрения хождения за ней, поисков, употребления, вместилища, места накопления, непереваренного состояния, переваренного состояния, плодов, выделений и загрязнения тела, в данном случае также следует понимать ясность понимания не-заблуждения (асаммоха-сампаджання). Подробное же объяснение этого следует взять из главы «Описание восприятия отвратительности пищи» (ахарапатикуласання-ниддеса) в «Висуддхимагге».

Uccārapassāvakammeti uccārassa ca passāvassa ca karaṇe. Tattha pattakāle uccārapassāvaṃ akarontassa sakalasarīrato sedā muccanti, akkhīni bhamanti, cittaṃ na ekaggaṃ hoti, aññe ca rogā uppajjanti. Karontassa pana sabbaṃ taṃ na hotīti ayamettha attho. Tassa vasena sātthakasampajaññaṃ veditabbaṃ.

В книге «при испражнении и мочеиспускании»: означает при выведении кала и мочи. В этом отношении, если человек не совершает испражнение и мочеиспускание, когда приходит время, всё его тело покрывается потом, глаза мутнеют, ум теряет сосредоточенность, и возникают другие болезни. Но у того, кто совершает это вовремя, всего этого не происходит. В этом заключается польза (цель) в данном случае. В соответствии с этим следует понимать ясность понимания полезности (саттхака-сампаджання).

Aṭṭhāne uccārapassāvaṃ karontassa pana āpatti hoti, ayaso vaḍḍhati, jīvitantarāyo hoti, patirūpe ṭhāne karontassa sabbaṃ taṃ na hotīti idamettha sappāyaṃ tassa vasena sappāyasampajaññaṃ. Kammaṭṭhānāvijahanavaseneva ca gocarasampajaññaṃ veditabbaṃ.

У того же, кто совершает испражнение и мочеиспускание в неподходящем месте, возникает проступок (апатти), растёт дурная слава и возникает угроза для жизни. Но у того, кто делает это в подходящем месте, всего этого не происходит. Это является подходящим в данном случае. В соответствии с этим следует понимать ясность понимания подходящего (саппая-сампаджання). А благодаря неотпусканию объекта медитации следует понимать ясность понимания пастбища (гочара-сампаджання).

Abbhantare attā nāma uccārapassāvakammaṃ karonto natthi, cittakiriyavāyodhātuvipphāreneva pana uccārapassāvakammaṃ hoti. Yathā vā pana pakke gaṇḍe gaṇḍabhedena pubbalohitaṃ akāmatāya nikkhamati. Yathā ca atibharitā udakabhājanā udakaṃ akāmatāya nikkhamati. Evaṃ pakkāsayamuttavatthīsu sannicitā uccārapassāvā vāyuvegasamuppīḷitā akāmatāyapi nikkhamanti. So panāyaṃ evaṃ nikkhamanto uccārapassāvo neva [Pg.181] tassa bhikkhuno attano hoti, na parassa, kevalaṃ sarīranissandova hoti. Yathā kiṃ? Yathā udakatumbato purāṇudakaṃ chaḍḍentassa neva taṃ attano hoti, na paresaṃ; kevalaṃ paṭijagganamattameva hoti; evaṃ pavattapaṭisaṅkhānavasenettha asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ.

Внутри нет никакого «я» (атта), которое совершало бы испражнение и мочеиспускание. Но испражнение и мочеиспускание происходят исключительно благодаря распространению элемента ветра, порождённого ментальной активностью. Подобно тому как из созревшего нарыва при его прорыве непроизвольно выходят гной и кровь, и подобно тому как из переполненного сосуда непроизвольно выливается вода, точно так же кал и моча, скопившиеся в прямой кишке и мочевом пузыре, под давлением силы ветра выходят наружу даже непроизвольно. И эти выходящие таким образом кал и моча не принадлежат ни самому бхиккху, ни кому-то другому, а являются лишь выделениями тела. С чем это можно сравнить? Подобно тому как у человека, выливающего застоявшуюся воду из водяной тыквы, эта вода не принадлежит ни ему самому, ни другим, а само действие является лишь очищением сосуда. Таким образом, благодаря такому размышлению в данном случае следует понимать ясность понимания не-заблуждения (асаммоха-сампаджання).

Gatādīsu gateti gamane. Ṭhiteti ṭhāne. Nisinneti nisajjāya. Sutteti sayane. Jāgariteti jāgaraṇe. Bhāsiteti kathane. Tuṇhībhāveti akathane. ‘‘Gacchanto vā gacchāmīti pajānāti, ṭhito vā ṭhitomhīti pajānāti, nisinno vā nisinnomhīti pajānāti, sayāno vā sayānomhīti pajānātī’’ti imasmiñhi sutte addhānairiyāpathā kathitā. ‘‘Abhikkante paṭikkante ālokite vilokite samiñjite pasārite’’ti imasmiṃ majjhimā. ‘‘Gate ṭhite nisinne sutte jāgarite’’ti idha pana khuddakacuṇṇiyairiyāpathā kathitā. Tasmā tesupi vuttanayeneva sampajānakāritā veditabbā.

В словах «при ходьбе» (gate) и так далее: «при ходьбе» означает во время движения (gamane). «При стоянии» (ṭhite) — во время стояния (ṭhāne). «При сидении» (nisinne) — во время сидения (nisajjāya). «При сне» (sutte) — во время лежания (sayane). «При бодрствовании» (jāgarite) — во время бодрствования (jāgaraṇe). «При разговоре» (bhāsite) — во время речи (kathane). «При молчании» (tuṇhībhāve) — во время не-говорения (akathane). Ведь в этой сутте (Махасатипаттхана-сутте) длительные позы (addhānairiyāpathā) описаны так: «Идя, он понимает: „Я иду“; стоя, он понимает: „Я стою“; сидя, он понимает: „Я сижу“; лежа, он понимает: „Я лежу“». В отрывке «при движении вперед, при движении назад, при взгляде прямо, при взгляде в сторону, при сгибании, при разгибании» описаны средние позы (majjhimā). Здесь же, в словах «при ходьбе, стоянии, сидении, сне, бодрствовании», описаны малые, или кратковременные позы (khuddakacuṇṇiyairiyāpathā). Поэтому и в отношении них следует понимать ясное понимание в действии (sampajānakāritā) точно таким же образом, как было описано.

Tipiṭakamahāsivatthero panāha – yo ciraṃ gantvā vā caṅkamitvā vā aparabhāge ṭhito iti paṭisañcikkhati – ‘‘caṅkamanakāle pavattā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā’’ti. Ayaṃ gate sampajānakārī nāma.

Старейшина Типитака Махасива, однако, сказал: «Тот, кто после долгой ходьбы или ходьбы взад-вперед останавливается и затем размышляет: „Телесные и бестелесные явления (rūpārūpadhammā), возникавшие во время ходьбы, прекратились прямо там же“, — называется тем, кто действует с ясным пониманием при ходьбе (gate sampajānakārī)».

Yo sajjhāyaṃ vā karonto, pañhaṃ vā vissajjento, kammaṭṭhānaṃ vā manasikaronto ciraṃ ṭhatvā aparabhāge nisinno iti paṭisañcikkhati – ‘‘ṭhitakāle pavattā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā’’ti. Ayaṃ ṭhite sampajānakārī nāma.

Тот, кто во время декламации, ответов на вопросы или сосредоточения ума на объекте медитации (kammaṭṭhāna) долго стоит, а затем садится и размышляет: „Телесные и бестелесные явления, возникавшие во время стояния, прекратились прямо там же“, — называется тем, кто действует с ясным пониманием при стоянии (ṭhite sampajānakārī)».

Yo sajjhāyādikaraṇavaseneva ciraṃ nisīditvā aparabhāge uṭṭhāya iti paṭisañcikkhati – ‘‘nisinnakāle pavattā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā’’ti. Ayaṃ nisinne sampajānakārī nāma.

Тот, кто долго сидит, занимаясь декламацией или подобным, а затем встает и размышляет: „Телесные и бестелесные явления, возникавшие во время сидения, прекратились прямо там же“, — называется тем, кто действует с ясным пониманием при сидении (nisinne sampajānakārī)».

Yo pana nipannako sajjhāyaṃ vā karonto kammaṭṭhānaṃ vā manasikaronto niddaṃ okkamitvā aparabhāge uṭṭhāya iti paṭisañcikkhati – ‘‘sayanakāle pavattā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā’’ti. Ayaṃ sutte jāgarite ca sampajānakārī nāma. Kiriyamayacittānañhi appavattanaṃ soppaṃ nāma, pavattanaṃ jāgaritaṃ nāma.

Тот же, кто в положении лежа декламирует или направляет внимание на объект медитации, засыпает, а затем, встав, размышляет: „Телесные и бестелесные явления, возникавшие во время лежания, прекратились прямо там же“, — называется тем, кто действует с ясным пониманием при сне и бодрствовании. Ведь прекращение активности функциональных состояний сознания (kiriyamayacitta) называется сном (soppa), а их проявление — бодрствованием (jāgarita)».

Yo [Pg.182] pana bhāsamāno – ‘‘ayaṃ saddo nāma oṭṭhe ca paṭicca, dante ca jivhañca tāluñca paṭicca, cittassa ca tadanurūpaṃ payogaṃ paṭicca jāyatī’’ti sato sampajānova bhāsati. Ciraṃ vā pana kālaṃ sajjhāyaṃ vā katvā, dhammaṃ vā kathetvā, kammaṭṭhānaṃ vā pavattetvā, pañhaṃ vā vissajjetvā, aparabhāge tuṇhībhūto iti paṭisañcikkhati – ‘‘bhāsitakāle uppannā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā’’ti. Ayaṃ bhāsite sampajānakārī nāma.

Тот же, кто при разговоре говорит осознанно и с ясным пониманием, зная: „Этот звук возникает в зависимости от губ, зубов, языка, неба и соответствующего усилия ума“. Или же, после долгой декламации, проповеди Дхаммы, практики медитации или ответов на вопросы, замолкнув, размышляет: „Телесные и бестелесные явления, возникшие во время разговора, прекратились прямо там же“, — называется тем, кто действует с ясным пониманием при разговоре (bhāsite sampajānakārī)».

Yo tuṇhībhūto ciraṃ dhammaṃ vā kammaṭṭhānaṃ vā manasikatvā aparabhāge iti paṭisañcikkhati – ‘‘tuṇhībhūtakāle pavattā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā’’ti. Upādārūpappavattiyañhi sati bhāsati nāma, asati tuṇhī bhavati nāmāti. Ayaṃ tuṇhībhāve sampajānakārī nāmāti.

Тот, кто, пребывая в молчании, долго размышлял о Дхамме или объекте медитации, а затем размышляет: „Телесные и бестелесные явления, возникавшие во время молчания, прекратились прямо там же“. Ведь при наличии проявления производной материи (upādārūpa, то есть звука) это называется разговором, а при его отсутствии — молчанием. Таким образом, он называется тем, кто действует с ясным пониманием при молчании (tuṇhībhāve sampajānakārī)».

Tayidaṃ mahāsivattherena vuttaṃ asammohadhuraṃ mahāsatipaṭṭhānasutte adhippetaṃ. Imasmiṃ pana sāmaññaphale sabbampi catubbidhaṃ sampajaññaṃ labbhati. Tasmā vuttanayeneva cettha catunnaṃ sampajaññānaṃ vasena sampajānakāritā veditabbā. Sampajānakārīti ca sabbapadesu satisampayuttasseva sampajaññassa vasena attho veditabbo. Satisampajaññena samannāgatoti etassa hi padassa ayaṃ vitthāro. Vibhaṅgappakaraṇe pana – ‘‘sato sampajāno abhikkamati, sato sampajāno paṭikkamatī’’ti evaṃ etāni padāni vibhattāneva. Evaṃ, kho mahārājāti evaṃ satisampayuttassa sampajaññassa vasena abhikkamādīni pavattento satisampajaññena samannāgato nāma hotīti attho.

Это высказывание старейшины Махасивы, в котором главным является отсутствие заблуждения (asammohadhura), подразумевается в Махасатипаттхана-сутте. Однако в этой Саманняпхала-сутте обретаются все четыре вида ясного понимания (sampajañña). Поэтому и здесь ясное понимание в действии (sampajānakāritā) следует понимать посредством четырех видов ясного понимания точно так же, как было описано. И во всех выражениях значение слова «действующий с ясным пониманием» (sampajānakārī) должно пониматься как ясное понимание, соединенное с осознанностью (satisampayutta). Ведь это подробное разъяснение выражения «наделенный осознанностью и ясным пониманием» (satisampajaññena samannāgato). В Вибханге же эти слова разъясняются так: «Осознанно и с ясным пониманием он идет вперед, осознанно и с ясным пониманием он возвращается». Таким образом, слова «так, о царь» означают, что тот, кто совершает движение вперед и другие действия посредством ясного понимания, соединенного с осознанностью, называется «наделенным осознанностью и ясным пониманием».

Santosakathā

Беседа об удовлетворенности (santosakathā)

215. Idha, mahārāja, bhikkhu santuṭṭho hotīti ettha santuṭṭhoti itarītarapaccayasantosena samannāgato. So panesa santoso dvādasavidho hoti, seyyathidaṃ – cīvare yathālābhasantoso, yathābalasantoso, yathāsāruppasantosoti tividho. Evaṃ piṇḍapātādīsu. Tassāyaṃ pabhedavaṇṇanā –

215. В словах «Здесь, о царь, бхиккху удовлетворен» под «удовлетворенным» (santuṭṭho) понимается тот, кто наделен удовлетворенностью любыми доступными реквизитами (itarītarapaccayasantoṣa). И эта удовлетворенность бывает двенадцати видов, а именно: три вида в отношении монашеского облачения — удовлетворенность тем, что получено (yathālābhasantoso), удовлетворенность в соответствии со своими силами (yathābalasantoso) и удовлетворенность тем, что подобает (yathāsāruppasantoso). Точно так же и в отношении подаяния едой и прочего. Ниже приводится подробное разъяснение этих видов:

Idha bhikkhu cīvaraṃ labhati, sundaraṃ vā asundaraṃ vā. So teneva yāpeti, aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhati. Ayamassa cīvare yathālābhasantoso. Atha pana pakatidubbalo vā hoti, ābādhajarābhibhūto [Pg.183] vā, garucīvaraṃ pārupanto kilamati. So sabhāgena bhikkhunā saddhiṃ taṃ parivattetvā lahukena yāpentopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa cīvare yathābalasantoso. Aparo paṇītapaccayalābhī hoti. So pattacīvarādīnaṃ aññataraṃ mahagghapattacīvaraṃ bahūni vā pana pattacīvarāni labhitvā idaṃ therānaṃ cirapabbajitānaṃ, idaṃ bahussutānaṃ anurūpaṃ, idaṃ gilānānaṃ, idaṃ appalābhīnaṃ hotūti datvā tesaṃ purāṇacīvaraṃ vā gahetvā saṅkārakūṭādito vā nantakāni uccinitvā tehi saṅghāṭiṃ katvā dhārentopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa cīvare yathāsāruppasantoso.

Здесь бхиккху получает облачение, хорошее или плохое. Он довольствуется именно им, не желает другого и, даже если получает другое, не принимает его. Это его удовлетворенность тем, что получено (yathālābhasantoso), в отношении облачения. Но если он слаб от природы, или поражен болезнью или старостью, и утомляется, нося тяжелое облачение, то, обменявшись им с подходящим бхиккху и довольствуясь легким облачением, он все равно остается удовлетворенным. Это его удовлетворенность в соответствии со своими силами (yathābalasantoso) в отношении облачения. Другой бхиккху получает превосходные реквизиты. Получив дорогое облачение или чашу, либо множество облачений и чаш, он думает: «Это подходит для старейшин с большим стажем монашества, это — для многознающих, это — для больных, это — для тех, кто получает мало даров», и, отдав их, берет их старое облачение или собирает тряпки на куче мусора, делает из них верхнюю мантию (saṅghāṭi) и носит ее, оставаясь при этом удовлетворенным. Это его удовлетворенность тем, что подобает (yathāsāruppasantoso), в отношении облачения.

Idha pana bhikkhu piṇḍapātaṃ labhati lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā, so teneva yāpeti, aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhati. Ayamassa piṇḍapāte yathālābhasantoso. Yo pana attano pakativiruddhaṃ vā byādhiviruddhaṃ vā piṇḍapātaṃ labhati, yenassa paribhuttena aphāsu hoti. So sabhāgassa bhikkhuno taṃ datvā tassa hatthato sappāyabhojanaṃ bhuñjitvā samaṇadhammaṃ karontopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa piṇḍapāte yathābalasantoso. Aparo bahuṃ paṇītaṃ piṇḍapātaṃ labhati. So taṃ cīvaraṃ viya theracirapabbajitabahussutaappalābhīgilānānaṃ datvā tesaṃ vā sesakaṃ piṇḍāya vā caritvā missakāhāraṃ bhuñjantopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa piṇḍapāte yathāsāruppasantoso.

Здесь бхиккху получает подаяние едой, грубое или изысканное. Он довольствуется именно им, не желает другого и, даже если получает другое, не принимает его. Это его удовлетворенность тем, что получено (yathālābhasantoso), в отношении еды. Тот же, кто получает пищу, которая вредна для его организма или противопоказана при его болезни, из-за чего при ее употреблении он почувствовал бы себя плохо, отдает ее подходящему бхиккху и, приняв из его рук подходящую пищу, ест ее и продолжает практиковать монашеские обязанности (samaṇadhamma), оставаясь при этом удовлетворенным. Это его удовлетворенность в соответствии со своими силами (yathābalasantoso) в отношении еды. Другой бхиккху получает много изысканной пищи. Подобно случаю с облачением, он отдает ее старейшинам с большим стажем монашества, многознающим, получающим мало даров или больным, и ест их остатки или же отправляется на сбор подаяния и ест простую смешанную пищу, оставаясь при этом удовлетворенным. Это его удовлетворенность тем, что подобает (yathāsāruppasantoso), в отношении еды.

Idha pana bhikkhu senāsanaṃ labhati, manāpaṃ vā amanāpaṃ vā, so tena neva somanassaṃ, na domanassaṃ uppādeti; antamaso tiṇasanthārakenapi yathāladdheneva tussati. Ayamassa senāsane yathālābhasantoso. Yo pana attano pakativiruddhaṃ vā byādhiviruddhaṃ vā senāsanaṃ labhati, yatthassa vasato aphāsu hoti, so taṃ sabhāgassa bhikkhuno datvā tassa santake sappāyasenāsane vasantopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa senāsane yathābalasantoso.

Здесь бхиккху получает жилище (senāsana), приятное или неприятное. Он не испытывает из-за этого ни радости, ни недовольства; он довольствуется тем, что получил, будь то даже простая подстилка из травы. Это его удовлетворенность тем, что получено (yathālābhasantoso), в отношении жилища. Тот же, кто получает жилище, которое вредно для его организма или противопоказана при его болезни, из-за чего его пребывание там доставляет ему неудобство, отдает его подходящему бхиккху и живет в подходящем жилище, принадлежащем тому бхиккху, оставаясь при этом удовлетворенным. Это его удовлетворенность в соответствии со своими силами (yāthābalasantoso) в отношении жилища.

Aparo mahāpuñño leṇamaṇḍapakūṭāgārādīni bahūni paṇītasenāsanāni labhati. So tāni cīvaraṃ viya theracirapabbajitabahussutaappalābhīgilānānaṃ datvā yattha katthaci vasantopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa [Pg.184] senāsane yathāsāruppasantoso. Yopi – ‘‘uttamasenāsanaṃ nāma pamādaṭṭhānaṃ, tattha nisinnassa thinamiddhaṃ okkamati, niddābhibhūtassa puna paṭibujjhato kāmavitakkā pātubhavantī’’ti paṭisañcikkhitvā tādisaṃ senāsanaṃ pattampi na sampaṭicchati. So taṃ paṭikkhipitvā abbhokāsarukkhamūlādīsu vasantopi santuṭṭhova hoti. Ayampissa senāsane yathāsāruppasantoso.

Другой бхиккху, обладающий великими заслугами, получает множество превосходных жилищ, таких как пещеры, павильоны, дома с двускатной крышей и так далее. Подобно случаю с облачением, он отдает их старейшинам с большим стажем монашества, многознающим, получающим мало даров или больным, и живет где придется, оставаясь при этом удовлетворенным. Это его удовлетворенность тем, что подобает (yathāsāruppasantoso), в отношении жилища. Также и тот, кто размышляет: «Превосходное жилище — это место для беспечности (pamādaṭṭhāna); у сидящего там возникает лень и апатия (thinamiddha), а когда он просыпается после сна, в нем пробуждаются чувственные помыслы (kāmavitakkā)», — и потому не принимает такое жилище, даже когда оно ему предоставлено. Отвергая его, он живет под открытым небом, под деревом или в подобных местах, оставаясь при этом удовлетворенным. Это также его удовлетворенность тем, что подобает (yathāsāruppasantoso), в отношении жилища.

Idha pana bhikkhu bhesajjaṃ labhati, lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā, so yaṃ labhati, teneva tussati, aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhati. Ayamassa gilānapaccaye yathālābhasantoso. Yo pana telena atthiko phāṇitaṃ labhati. So taṃ sabhāgassa bhikkhuno datvā tassa hatthato telaṃ gahetvā aññadeva vā pariyesitvā bhesajjaṃ karontopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa gilānapaccaye yathābalasantoso.

Здесь бхиккху получает лекарство (bhesajja), простое или изысканное. Он довольствуется тем, что получил, не желает другого и, даже если получает другое, не принимает его. Это его удовлетворенность тем, что получено (yathālābhasantoso), в отношении лекарств для больных. Тот же, кто, нуждаясь в масле, получает патоку (phāṇita), отдает ее подходящему бхиккху и, взяв из его рук масло или найдя другое масло, делает лекарство, оставаясь при этом удовлетворенным. Это его удовлетворенность в соответствии со своими силами (yathābalasantoso) в отношении лекарств для больных.

Aparo mahāpuñño bahuṃ telamadhuphāṇitādipaṇītabhesajjaṃ labhati. So taṃ cīvaraṃ viya theracirapabbajitabahussutaappalābhīgilānānaṃ datvā tesaṃ ābhatena yena kenaci yāpentopi santuṭṭhova hoti. Yo pana ekasmiṃ bhājane muttaharīṭakaṃ ṭhapetvā ekasmiṃ catumadhuraṃ – ‘‘gaṇhāhi, bhante, yadicchasī’’ti vuccamāno sacassa tesu aññatarenapi rogo vūpasammati, atha muttaharīṭakaṃ nāma buddhādīhi vaṇṇitanti catumadhuraṃ paṭikkhipitvā muttaharīṭakeneva bhesajjaṃ karonto paramasantuṭṭhova hoti. Ayamassa gilānapaccaye yathāsāruppasantoso.

Другой бхиккху, обладающий великими заслугами, получает много изысканных лекарств, таких как масло, мед, патока и так далее. Подобно случаю с облачением, он отдает их старейшинам с большим стажем монашества, многознающим, получающим мало даров или больным, и довольствуется тем немногим, что они приносят ему взамен, оставаясь при этом удовлетворенным. Тот же, кому предлагают плоды миробалана, вымоченные в моче коровы (muttaharīṭaka), в одном сосуде и четыре сладости (catumadhura) в другом со словами: «Возьмите, почтенный, то, что пожелаете», и если его болезнь может быть излечена любым из этих средств, размышляет: «Миробалан, вымоченный в моче коровы, восхвалялся Буддой и другими благородными мужами», и, отвергнув четыре сладости, лечится только миробаланом, пребывая в глубочайшей удовлетворенности. Это его удовлетворенность тем, что подобает (yathāsāruppasantoso), в отношении лекарств для больных.

Iminā pana dvādasavidhena itarītarapaccayasantosena samannāgatassa bhikkhuno aṭṭha parikkhārā vaṭṭanti. Tīṇi cīvarāni, patto, dantakaṭṭhacchedanavāsi, ekā sūci, kāyabandhanaṃ parissāvananti. Vuttampi cetaṃ –

Для бхиккху, наделенного этой двенадцатикратной удовлетворенностью любыми доступными реквизитами, подходят восемь предметов обихода (aṭṭha parikkhārā): три облачения, чаша, малый нож для срезания палочек для чистки зубов, игла, пояс и фильтр для воды. И об этом было сказано следующее:

‘‘Ticīvarañca patto ca, vāsi sūci ca bandhanaṃ;

Parissāvanena aṭṭhete, yuttayogassa bhikkhuno’’ti.

«Три облачения, чаша, нож, игла, пояс и фильтр для воды — эти восемь предметов принадлежат бхиккху, преданному духовной практике».

Te sabbe kāyaparihārikāpi honti kucchiparihārikāpi. Kathaṃ? Ticīvaraṃ tāva nivāsetvā ca pārupitvā ca vicaraṇakāle kāyaṃ pariharati, posetīti kāyaparihārikaṃ hoti. Cīvarakaṇṇena udakaṃ parissāvetvā [Pg.185] pivanakāle khāditabbaphalāphalagahaṇakāle ca kucchiṃ pariharati; posetīti kucchiparihārikaṃ hoti.

Все они служат как для поддержания тела (kāyaparihārika), так и для поддержания живота (kucchiparihārika). Как именно? Прежде всего, три облачения защищают и поддерживают тело, когда их надевают и запахивают во время странствий; таким образом, они служат для поддержания тела. Когда же краем облачения фильтруют воду для питья или когда в него принимают съедобные плоды, они защищают и поддерживают живот; таким образом, они служат для поддержания живота.

Pattopi tena udakaṃ uddharitvā nhānakāle kuṭiparibhaṇḍakaraṇakāle ca kāyaparihāriko hoti. Āhāraṃ gahetvā bhuñjanakāle kucchiparihāriko.

Чаша также служит для поддержания тела, когда с ее помощью берут воду для купания или для уборки кельи. Когда же в нее принимают и едят пищу, она служит для поддержания живота.

Vāsipi tāya dantakaṭṭhacchedanakāle mañcapīṭhānaṃ aṅgapādacīvarakuṭidaṇḍakasajjanakāle ca kāyaparihārikā hoti. Ucchuchedananāḷikerāditacchanakāle kucchiparihārikā.

Нож также служит для поддержания тела, когда им срезают палочки для чистки зубов, или когда изготавливают ножки для кроватей и стульев, или шесты для кельи. Когда же им срезают сахарный тростник, очищают кокосы и тому подобное, он служит для поддержания живота.

Sūcipi cīvarasibbanakāle kāyaparihārikā hoti. Pūvaṃ vā phalaṃ vā vijjhitvā khādanakāle kucchiparihārikā.

Игла также служит для поддержания тела, когда ею шьют облачение. Когда же ею накалывают пироги или плоды, чтобы съесть их, она служит для поддержания живота.

Kāyabandhanaṃ bandhitvā vicaraṇakāle kāyaparihārikaṃ. Ucchuādīni bandhitvā gahaṇakāle kucchiparihārikaṃ.

Пояс служит для поддержания тела, когда его повязывают во время странствий. Когда же им связывают сахарный тростник и тому подобное для переноски, он служит для поддержания живота.

Parissāvanaṃ tena udakaṃ parissāvetvā nhānakāle, senāsanaparibhaṇḍakaraṇakāle ca kāyaparihārikaṃ. Pānīyaṃ parissāvanakāle, teneva tilataṇḍulaputhukādīni gahetvā khādanakāle ca kucchiparihāriyaṃ. Ayaṃ tāva aṭṭhaparikkhārikassa parikkhāramattā. Navaparikkhārikassa pana seyyaṃ pavisantassa tatraṭṭhakaṃ paccattharaṇaṃ vā kuñcikā vā vaṭṭati. Dasaparikkhārikassa nisīdanaṃ vā cammakhaṇḍaṃ vā vaṭṭati. Ekādasaparikkhārikassa pana kattarayaṭṭhi vā telanāḷikā vā vaṭṭati. Dvādasaparikkhārikassa chattaṃ vā upāhanaṃ vā vaṭṭati. Etesu ca aṭṭhaparikkhārikova santuṭṭho, itare asantuṭṭhā mahicchā mahābhārāti na vattabbā. Etepi hi appicchāva santuṭṭhāva subharāva sallahukavuttinova. Bhagavā pana na yimaṃ suttaṃ tesaṃ vasena kathesi, aṭṭhaparikkhārikassa vasena kathesi. So hi khuddakavāsiñca sūciñca parissāvane pakkhipitvā pattassa anto ṭhapetvā pattaṃ aṃsakūṭe laggetvā ticīvaraṃ kāyapaṭibaddhaṃ katvā yenicchakaṃ sukhaṃ pakkamati. Paṭinivattetvā gahetabbaṃ nāmassa na hoti. Iti [Pg.186] imassa bhikkhuno sallahukavuttitaṃ dassento bhagavā – ‘‘santuṭṭho hoti kāyaparihārikena cīvarenā’’tiādimāha. Tattha kāyaparihārikenāti kāyapariharaṇamattakena. Kucchiparihārikenāti kucchipariharaṇamattakena. Samādāyeva pakkamatīti aṭṭhaparikkhāramattakaṃ sabbaṃ gahetvāva kāyapaṭibaddhaṃ katvāva gacchati. ‘‘Mama vihāro pariveṇaṃ upaṭṭhāko’’ti āsaṅgo vā bandho vā na hoti. So jiyā mutto saro viya, yūthā apakkanto madahatthī viya ca icchiticchitaṃ senāsanaṃ vanasaṇḍaṃ rukkhamūlaṃ vanapabbhāraṃ paribhuñjanto ekova tiṭṭhati, ekova nisīdati. Sabbiriyāpathesu ekova adutiyo.

Водяной фильтр, после процеживания им воды, служит для поддержания тела во время купания и во время уборки жилища. Во время процеживания питьевой воды, а также когда с его помощью берут кунжут, рис, хлопья и тому подобное для употребления в пищу, он служит для поддержания живота. Такова мера имущества для монаха, владеющего восемью реквизитами. Для монаха же с девятью реквизитами, когда он входит в спальное место, допустима либо лежащая там подстилка, либо ключ. Для монаха с десятью реквизитами допустима либо подстилка для сидения, либо кусок кожи. Для монаха с одиннадцатью реквизитами допустим либо посох, либо сосуд для масла. Для монаха с двенадцатью реквизитами допустим либо зонт, либо сандалии. И среди них нельзя говорить, что только монах с восемью реквизитами удовлетворен, а остальные недовольны, имеют большие желания и обременены тяжелой ношей. Ибо они также имеют мало желаний, удовлетворены, легки на подъем и ведут скромный образ жизни. Однако Благословенный произнес эту сутту не в отношении них, а в отношении монаха с восемью реквизитами. Ибо он, положив маленький нож и иглу в водяной фильтр, поместив его внутрь чаши, повесив чашу на плечо и закрепив три робы на теле, уходит счастливо туда, куда пожелает. У него нет ничего такого, за чем ему нужно было бы возвращаться. Так, показывая легкость жизни этого монаха, Благословенный сказал: «Он довольствуется одеянием, достаточным для защиты тела» и так далее. Здесь «достаточным для защиты тела» означает «лишь в той мере, которая необходима для поддержания тела». «Достаточным для насыщения живота» означает «лишь в той мере, которая необходима для поддержания живота». «Уходит, лишь забрав [их]» означает, что он идет, взяв с собой все свои восемь реквизитов и закрепив их на теле. У него нет привязанности или уз вроде: «Это моя обитель, мой двор, мой мирянин-помощник». Подобно стреле, выпущенной из тетивы, или разъяренному слону, покинувшему стадо, он пользуется любым желанным жилищем, лесной чащей, подножием дерева или горной расщелиной, пребывая в одиночестве, сидя в одиночестве. Во всех позах он один, без спутников.

‘‘Cātuddiso appaṭigho ca hoti,Santussamāno itarītarena;

Parissayānaṃ sahitā achambhī,Eko care khaggavisāṇakappo’’ti. (su. ni. 42);

«Он дружелюбен ко всем четырем сторонам света, не испытывает неприязни, довольствуется тем, что есть; стойко переносит опасности, не ведая страха, пусть он странствует в одиночестве, подобно рогу носорога».

Evaṃ vaṇṇitaṃ khaggavisāṇakappataṃ āpajjati.

Так он достигает описанного уподобления рогу носорога.

Idāni tamatthaṃ upamāya sādhento – ‘‘seyyathāpī’’tiādimāha. Tattha pakkhī sakuṇoti pakkhayutto sakuṇo. Ḍetīti uppatati. Ayaṃ panettha saṅkhepattho – sakuṇā nāma ‘‘asukasmiṃ padese rukkho paripakkaphalo’’ti ñatvā nānādisāhi āgantvā nakhapattatuṇḍādīhi tassa phalāni vijjhantā vidhunantā khādanti. ‘Idaṃ ajjatanāya, idaṃ svātanāya bhavissatī’ti tesaṃ na hoti. Phale pana khīṇe neva rukkhassa ārakkhaṃ ṭhapenti, na tattha pattaṃ vā nakhaṃ vā tuṇḍaṃ vā ṭhapenti. Atha kho tasmiṃ rukkhe anapekkho hutvā, yo yaṃ disābhāgaṃ icchati, so tena sapattabhārova uppatitvā gacchati. Evameva ayaṃ bhikkhu nissaṅgo nirapekkho yena kāmaṃ pakkamati. Tena vuttaṃ ‘‘samādāyeva pakkamatī’’ti.

Теперь, подтверждая это значение сравнением, [Благословенный] сказал: «Подобно тому как...» и так далее. Здесь «крылатая птица» означает птицу, снабженную крыльями. «Летит» означает взмывает ввысь. Краткий смысл здесь таков: птицы, узнав, что «в таком-то месте есть дерево со спелыми плодами», прилетают с разных сторон и едят его плоды, протыкая и срывая их своими когтями, крыльями и клювами. У них нет мысли: «Это будет на сегодня, а это — на завтра». Когда же плоды заканчиваются, они не оставляют охрану для дерева, не оставляют там ни крыла, ни когтя, ни клюва. Напротив, став безразличными к этому дереву, какая птица в какую сторону желает полететь, туда она и летит, неся лишь бремя собственных крыльев. Точно так же и этот монах, свободный от привязанностей и безразличный [к вещам], уходит туда, куда пожелает. Поэтому сказано: «Уходит, лишь забрав [их]».

Nīvaraṇappahānakathā

Беседа об оставлении помех

216. So [Pg.187] iminā cātiādinā kiṃ dasseti? Araññavāsassa paccayasampattiṃ dasseti. Yassa hi ime cattāro paccayā natthi, tassa araññavāso na ijjhati. Tiracchānagatehi vā vanacarakehi vā saddhiṃ vattabbataṃ āpajjati. Araññe adhivatthā devatā – ‘‘kiṃ evarūpassa pāpabhikkhuno araññavāsenā’’ti bheravasaddaṃ sāventi, hatthehi sīsaṃ paharitvā palāyanākāraṃ karonti. ‘‘Asuko bhikkhu araññaṃ pavisitvā idañcidañca pāpakammaṃ akāsī’’ti ayaso pattharati. Yassa panete cattāro paccayā atthi, tassa araññavāso ijjhati. So hi attano sīlaṃ paccavekkhanto kiñci kāḷakaṃ vā tilakaṃ vā apassanto pītiṃ uppādetvā taṃ khayavayato sammasanto ariyabhūmiṃ okkamati. Araññe adhivatthā devatā attamanā vaṇṇaṃ bhaṇanti. Itissa udake pakkhittatelabindu viya yaso vitthāriko hoti.

216. Что он показывает словами «Он с этим...» и так далее? Он показывает полноту условий для жизни в лесу. Ибо у того монаха, у которого нет этих четырех условий, жизнь в лесу не увенчается успехом. Он уподобится диким животным или лесным охотникам. Божества, обитающие в лесу, думая: «Какая польза такому порочному монаху от жизни в лесу?», издают ужасающие звуки, бьют его руками по голове и заставляют бежать. Распространяется дурная слава: «Такой-то монах ушел в лес и совершил то и это злодеяние». Но у того, у кого есть эти четыре условия, жизнь в лесу успешна. Ибо он, созерцая свою нравственность и не видя в ней ни малейшего темного пятна или изъяна, порождает восторг и, созерцая его с точки зрения возникновения и исчезновения, вступает на стезю благородных. Обитающие в лесу божества радуются и восхваляют его достоинства. Так его добрая слава распространяется повсюду, подобно капле масла, капнувшей в воду.

Tattha vivittanti suññaṃ, appasaddaṃ, appanigghosanti attho. Etadeva hi sandhāya vibhaṅge – ‘‘vivittanti santike cepi senāsanaṃ hoti, tañca anākiṇṇaṃ gahaṭṭhehi pabbajitehi. Tena taṃ vivitta’’nti vuttaṃ. Seti ceva āsati ca etthāti senāsanaṃ mañcapīṭhādīnametaṃ adhivacanaṃ. Tenāha – ‘‘senāsananti mañcopi senāsanaṃ, pīṭhampi, bhisipi, bimbohanampi, vihāropi, aḍḍhayogopi, pāsādopi, hammiyampi, guhāpi, aṭṭopi, māḷopi leṇampi, veḷugumbopi, rukkhamūlampi, maṇḍapopi, senāsanaṃ, yattha vā pana bhikkhū paṭikkamanti, sabbametaṃ senāsana’’nti (vibha. 527).

Здесь «уединенное» означает пустое, тихое, без шума и суеты. Именно это имея в виду, в Вибханге сказано: «Уединенное — это когда жилище находится поблизости, но оно не переполнено мирянами и монахами. Поэтому оно называется уединенным». «Жилище» — это место, где спят и сидят; это собирательное название для кроватей, стульев и прочего. Поэтому сказано: «Жилище — это и кровать, и стул, и матрас, и подушка, и монастырь, и приют с двускатной крышей, и многоэтажный терем, и плоская крыша, и пещера, и сторожевая башня, и павильон, и грот, и бамбуковая роща, и подножие дерева, и навес; или же любое место, куда приходят монахи, — все это называется жилищем».

Api ca – ‘‘vihāro aḍḍhayogo pāsādo hammiyaṃ guhā’’ti idaṃ vihārasenāsanaṃ nāma. ‘‘Mañco pīṭhaṃ bhisi bimbohana’’nti idaṃ mañcapīṭhasenāsanaṃ nāma. ‘‘Cimilikā cammakhaṇḍo tiṇasanthāro paṇṇasanthāro’’ti idaṃ santhatasenāsanaṃ nāma. ‘‘Yattha vā pana bhikkhū paṭikkamantī’’ti idaṃ okāsasenāsanaṃ nāmāti. Evaṃ catubbidhaṃ senāsanaṃ hoti, taṃ sabbaṃ senāsanaggahaṇena saṅgahitameva.

Кроме того, «монастырь, приют с двускатной крышей, многоэтажный терем, плоская крыша, пещера» — это называется «жилищем в виде обители». «Кровать, стул, матрас, подушка» — это называется «жилищем в виде мебели». «Грубая ткань, кусок кожи, подстилка из травы, подстилка из листьев» — это называется «жилищем в виде подстилки». «Или же любое место, куда приходят монахи» — это называется «жилищем в виде пространства». Таким образом, существует четыре вида жилищ, и все они охватываются термином «жилище».

Idha panassa sakuṇasadisassa cātuddisassa bhikkhuno anucchavikasenāsanaṃ dassento araññaṃ rukkhamūlantiādimāha. Tattha araññanti nikkhamitvā [Pg.188] bahi indakhīlā sabbametaṃ araññanti. Idaṃ bhikkhunīnaṃ vasena āgataṃ. ‘‘Āraññakaṃ nāma senāsanaṃ pañcadhanusatikaṃ pacchima’’nti (pārā. 654) idaṃ pana imassa bhikkhuno anurūpaṃ. Tassa lakkhaṇaṃ visuddhimagge dhutaṅganiddese vuttaṃ. Rukkhamūlanti yaṃ kiñci sandacchāyaṃ vivittarukkhamūlaṃ. Pabbatanti selaṃ. Tattha hi udakasoṇḍīsu udakakiccaṃ katvā sītāya rukkhacchāyāya nisinnassa nānādisāsu khāyamānāsu sītena vātena bījiyamānassa cittaṃ ekaggaṃ hoti. Kandaranti kaṃ vuccati udakaṃ, tena dāritaṃ, udakena bhinnaṃ pabbatapadesaṃ. Yaṃ nadītumbantipi, nadīkuñjantipi vadanti. Tattha hi rajatapaṭṭasadisā vālikā hoti, matthake maṇivitānaṃ viya vanagahaṇaṃ, maṇikhandhasadisaṃ udakaṃ sandati. Evarūpaṃ kandaraṃ oruyha pānīyaṃ pivitvā gattāni sītāni katvā vālikaṃ ussāpetvā paṃsukūlacīvaraṃ paññapetvā nisinnassa samaṇadhammaṃ karoto cittaṃ ekaggaṃ hoti. Giriguhanti dvinnaṃ pabbatānaṃ antare, ekasmiṃyeva vā umaggasadisaṃ mahāvivaraṃ susānalakkhaṇaṃ visuddhimagge vuttaṃ. Vanapatthanti gāmantaṃ atikkamitvā manussānaṃ anupacāraṭṭhānaṃ, yattha na kasanti na vapanti, tenevāha – ‘‘vanapatthanti dūrānametaṃ senāsanānaṃ adhivacana’’ntiādi. Abbhokāsanti acchannaṃ. Ākaṅkhamāno panettha cīvarakuṭiṃ katvā vasati. Palālapuñjanti palālarāsi. Mahāpalālapuñjato hi palālaṃ nikkaḍḍhitvā pabbhāraleṇasadise ālaye karonti, gacchagumbhādīnampi upari palālaṃ pakkhipitvā heṭṭhā nisinnā samaṇadhammaṃ karonti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.

Здесь же, показывая подходящее жилище для этого монаха, подобного птице и дружелюбного ко всем четырем сторонам света, [Благословенный] сказал: «лес, подножие дерева» и так далее. Там «лес» означает все, что находится за пределами деревенского столба. Это определение приводится применительно к бхиккхуни. Однако для этого монаха подходит следующее: «Лесным жилищем называется то, которое находится на расстоянии не менее пятисот луков». Его признаки описаны в «Висуддхимагге» в главе о дхутангах. «Подножие дерева» означает любое тенистое и уединенное подножие дерева. «Гора» означает скалу. Ибо там, совершив омовение в горных водоемах и сидя в прохладной тени дерева, когда перед ним открываются различные стороны света и его обдувает прохладный ветер, разум монаха становится сосредоточенным. «Ущелье»: «ка» означает воду; это горное место, размытое или расколотое водой, которое также называют речной лощиной или речной тесниной. Там лежит песок, подобный серебряным пластинам, над головой раскинулись лесные заросли, подобные драгоценному балдахину, и течет вода, чистая как хрусталь. Спустившись в такое ущелье, испив воды, охладив тело, разровняв песок и расстелив свое одеяние из тряпиц, монах сидит и практикует отшельническую жизнь, и его разум становится сосредоточенным. «Горная пещера» означает расщелину между двумя горами или же большую пещеру в одной горе, подобную подземному ходу. Признаки кладбища описаны в «Висуддхимагге». «Лесная глушь» означает место за пределами деревни, где не ходят люди, где не пашут и не сеют. Поэтому сказано: «Лесная глушь — это обозначение для удаленных жилищ» и так далее. «Открытое место» означает незащищенное [крышей] пространство. Желающий может соорудить там шалаш из робы и жить в нем. «Куча соломы» означает стог соломы. Ибо из большого стога соломы вытаскивают солому и устраивают жилища, подобные горным навесам или пещерам, либо набрасывают солому поверх кустов и зарослей и, сидя внизу, практикуют отшельническую жизнь. Именно это имеется в виду под данными словами.

Pacchābhattanti bhattassa pacchato. Piṇḍapātapaṭikkantoti piṇḍapātapariyesanato paṭikkanto. Pallaṅkanti samantato ūrubaddhāsanaṃ. Ābhujitvāti bandhitvā. Ujuṃ kāyaṃ paṇidhāyāti uparimaṃ sarīraṃ ujuṃ ṭhapetvā aṭṭhārasa piṭṭhikaṇṭakaṭṭhike koṭiyā koṭiṃ paṭipādetvā. Evañhi nisinnassa cammamaṃsanhārūni na paṇamanti. Athassa yā tesaṃ paṇamanapaccayā khaṇe khaṇe vedanā uppajjeyyuṃ, tā nuppajjanti. Tāsu anuppajjamānāsu cittaṃ ekaggaṃ hoti, kammaṭṭhānaṃ na paripatati, vuḍḍhiṃ phātiṃ vepullaṃ upagacchati. Parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvāti kammaṭṭhānābhimukhaṃ satiṃ ṭhapayitvā. Mukhasamīpe [Pg.189] vā katvāti attho. Teneva vibhaṅge vuttaṃ – ‘‘ayaṃ sati upaṭṭhitā hoti sūpaṭṭhitā nāsikagge vā mukhanimitte vā, tena vuccati parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā’’ti (vibha. 537). Athavā parīti pariggahaṭṭho. Mukhanti niyyānaṭṭho. Satīti upaṭṭhānaṭṭho. Tena vuccati – ‘‘parimukhaṃ sati’’nti. Evaṃ paṭisambhidāyaṃ vuttanayenapettha attho daṭṭhabbo. Tatrāyaṃ saṅkhepo – ‘‘pariggahitaniyyānasatiṃ katvā’’ti.

«После трапезы» означает после принятия пищи. «Вернувшись со сбора подаяний» означает вернувшись с поисков подаяния пищи. «Подогнув ноги» означает приняв позу со скрещенными бедрами. «Скрестив» означает соединив. «Выпрямив тело» означает держа верхнюю часть тела прямо, соединяя позвонок к позвонку все восемнадцать позвонков спинного хребта. Ибо у сидящего таким образом кожа, плоть и сухожилия не сгибаются. Тогда те боли, которые могли бы возникать мгновение за мгновением из-за их сгибания, не возникают. Когда эти боли не возникают, разум становится сосредоточенным, объект медитации не утрачивается, а возрастает, процветает и достигает полноты. «Направив осознанность перед собой» означает установив осознанность лицом к объект медитации. Или же это означает «установив ее у рта». Именно поэтому в Вибханге сказано: «Эта осознанность установлена, хорошо установлена на кончике носа или на верхней губе, поэтому говорится: „направив осознанность перед собой“». Или же «пари» имеет значение охвата, «мукха» — значение освобождения, а «сати» — значение установления. Поэтому говорится «осознанность перед собой». Таким образом, значение здесь следует понимать в соответствии с методом, изложенным в Патисамбхидамагге. Кратко это выражается так: «сделав осознанность охватывающей и ведущей к освобождению».

217. Abhijjhaṃ loketi ettha lujjanapalujjanaṭṭhena pañcupādānakkhandhā loko, tasmā pañcasu upādānakkhandhesu rāgaṃ pahāya kāmacchandaṃ vikkhambhetvāti ayametthattho. Vigatābhijjhenāti vikkhambhanavasena pahīnattā vigatābhijjhena, na cakkhuviññāṇasadisenāti attho. Abhijjhāya cittaṃ parisodhetīti abhijjhāto cittaṃ parimoceti. Yathā taṃ sā muñcati ceva, muñcitvā ca na puna gaṇhati, evaṃ karotīti attho. Byāpādapadosaṃ pahāyātiādīsupi eseva nayo. Byāpajjati iminā cittaṃ pūtikummāsādayo viya purimapakatiṃ vijahatīti byāpādo. Vikārāpattiyā padussati, paraṃ vā padūseti vināsetīti padoso. Ubhayametaṃ kodhassevādhivacanaṃ. Thinaṃ cittagelaññaṃ. Middhaṃ cetasikagelaññaṃ, thinañca middhañca thinamiddhaṃ. Ālokasaññīti rattimpi divādiṭṭhālokasañjānanasamatthāya vigatanīvaraṇāya parisuddhāya saññāya samannāgato. Sato sampajānoti satiyā ca ñāṇena ca samannāgato. Idaṃ ubhayaṃ ālokasaññāya upakārattā vuttaṃ. Uddhaccañca kukkuccañca uddhaccakukkuccaṃ. Tiṇṇavicikicchoti vicikicchaṃ taritvā atikkamitvā ṭhito. ‘‘Kathamidaṃ kathamida’’nti evaṃ nappavattatīti akathaṃkathī. Kusalesu dhammesūti anavajjesu dhammesu. ‘‘Ime nu kho kusalā kathamime kusalā’’ti evaṃ na vicikicchati. Na kaṅkhatīti attho. Ayamettha saṅkhepo. Imesu pana nīvaraṇesu vacanatthalakkhaṇādibhedato yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ visuddhimagge vuttaṃ.

217. В выражении «алчность к миру» под «миром» понимаются пять совокупностей цепляния из-за их свойства разрушаться и распадаться; поэтому значение здесь таково: «оставив страсть к пяти совокупностям цепляния, устранив чувственное желание». «Свободным от алчности» означает свободным от алчности благодаря ее подавлению, а не подобным зрительному сознанию. «Очищает разум от алчности» означает освобождает разум от алчности. Значение таково: он делает так, чтобы она отпустила разум и, отпустив, не овладевала им вновь. Тот же метод применим и к выражению «оставив недоброжелательность и злобу» и так далее. «Недоброжелательность» — это то, из-за чего разум портится, теряя свое первоначальное естественное состояние, подобно испорченной ячменной каше. «Злоба» — это то, что портится из-за изменения состояния, или же то, что вредит и губит других. Оба эти слова являются синонимами гнева. «Вялость» — это болезненность ума. «Сонливость» — это болезненность ментальных факторов. Вялость и сонливость вместе составляют «вялость-и-сонливость». «Пребывая в восприятии света» означает наделенный чистым восприятием, свободным от помех, способным даже ночью воспринимать свет, видимый днем. «Осознанный и бдительный» означает наделенный осознанностью и знанием. И то, и другое упомянуто здесь как способствующее восприятию света. «Возбуждение и беспокойство» составляют «возбуждение-и-беспокойство». «Преодолевший сомнение» означает тот, кто стоит, перешагнув и преодолев сомнение. «Свободный от нерешительности» означает тот, у кого не возникает мыслей вроде: «Как это? Что это?». «В благих состояниях» означает в безупречных состояниях. Он не сомневается и не колеблется, думая: «Действительно ли эти состояния благие? Как они могут быть благими?». Таков краткий смысл. Что же касается различий в этимологии, характеристиках и прочем для этих помех, то все это подробно изложено в «Висуддхимагге».

218. Yā panāyaṃ seyyathāpi mahārājāti upamā vuttā. Tattha iṇaṃ ādāyāti vaḍḍhiyā dhanaṃ gahetvā. Byantiṃ kareyyāti vigatantaṃ kareyya[Pg.190], yathā tesaṃ kākaṇikamattopi pariyanto nāma nāvasissati, evaṃ kareyya; sabbaso paṭiniyyāteyyāti attho. Tato nidānanti āṇaṇyanidānaṃ. So hi ‘‘aṇaṇomhī’’ti āvajjanto balavapāmojjaṃ labhati, somanassaṃ adhigacchati, tena vuttaṃ – ‘‘labhetha pāmojjaṃ, adhigaccheyya somanassa’’nti.

218. Что касается сравнения, высказанного в словах: «Подобно тому, о великий царь...» Здесь выражение «взяв в долг» (iṇaṃ ādāya) означает «взяв имущество под проценты». «Свёл бы на нет» (byantiṃ kareyya) означает «сделал бы так, чтобы не осталось никакого остатка», то есть поступил бы так, чтобы от этих долгов не осталось даже предела величиной в одну каканику; смысл в том, что он полностью выплатил бы долг. «По этой причине» (tato nidānaṃ) означает «по причине отсутствия долгов». Ибо этот человек, размышляя: «Я свободен от долгов», обретает сильный восторг и достигает радости. Поэтому сказано: «Он обрёл бы восторг, достиг бы радости».

219. Visabhāgavedanuppattiyā kakaceneva catuiriyāpathaṃ chindanto ābādhatīti ābādho, svāssa atthīti ābādhiko. Taṃ samuṭṭhānena dukkhena dukkhito. Adhimattagilānoti bāḷhagilāno. Nacchādeyyāti adhimattabyādhiparetatāya na rucceyya. Balamattāti balameva, balañcassa kāye na bhaveyyāti attho. Tatonidānanti ārogyanidānaṃ. Tassa hi – ‘‘arogomhī’’ti āvajjayato tadubhayaṃ hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘labhetha pāmojjaṃ, adhigaccheyya somanassa’’nti.

219. Из-за возникновения несовместимого чувства, которое, подобно пиле, пресекает четыре положения тела, оно мучает — поэтому называется «болезнью» (ābādha). Тот, у кого она есть, зовется «больным» (ābādhika). Он страдает от страдания, порожденного этой болезнью. «Тяжело больной» (adhimattagilāna) означает «крайне больной». «Не находил бы удовольствия» (nacchādeyya) означает «не радовался бы из-за того, что охвачен чрезмерным недугом». «Сила» (balamatta) означает просто силу; смысл в том, что в его теле не было бы силы. «По этой причине» означает «по причине здоровья». Ибо у того, кто размышляет: «Я здоров», возникает и то, и другое. Поэтому сказано: «Он обрёл бы восторг, достиг бы радости».

220. Na cassa kiñci bhogānaṃ vayoti kākaṇikamattampi bhogānaṃ vayo na bhaveyya. Tatonidānanti bandhanāmokkhanidānaṃ. Sesaṃ vuttanayeneva sabbapadesu yojetabbaṃ.

220. «И не было бы у него никакой траты богатств» означает, что не было бы траты его богатств даже на величину одной каканики. «По этой причине» означает «по причине освобождения из заточения». Остальное во всех случаях следует применять точно так же, как было сказано выше.

221-222. Anattādhīnoti na attani adhīno, attano ruciyā kiñci kātuṃ na labhati. Parādhīnoti paresu adhīno parasseva ruciyā vattati. Na yena kāmaṃ gamoti yena disābhāgenassa gantukāmatā hoti, icchā uppajjati gamanāya, tena gantuṃ na labhati. Dāsabyāti dāsabhāvā. Bhujissoti attano santako. Tatonidānanti bhujissanidānaṃ. Kantāraddhānamagganti kantāraṃ addhānamaggaṃ, nirudakaṃ dīghamagganti attho. Tatonidānanti khemantabhūminidānaṃ.

221-222. «Не распоряжающийся собой» (anattādhīna) означает «не зависящий от себя»; он не имеет возможности делать что-либо по собственному желанию. «Зависящий от других» (parādhīna) означает «зависящий от других людей»; он живет лишь по воле других. «Не идущий туда, куда пожелает» означает, что в какую бы сторону у него ни возникло желание пойти, когда появляется стремление идти, он не получает возможности пойти туда. «Рабство» (dāsabya) означает состояние раба. «Свободный» (bhujissa) означает принадлежащий самому себе. «По этой причине» означает «по причине обретения свободы». «Путь через пустыню» (kantāraddhānamagga) означает опасный, безводный и долгий путь. «По этой причине» означает «по причине достижения безопасной земли».

223. Ime pañca nīvaraṇe appahīneti ettha bhagavā appahīnakāmacchandanīvaraṇaṃ iṇasadisaṃ, sesāni rogādisadisāni katvā dasseti. Tatrāyaṃ sadisatā. Yo hi paresaṃ iṇaṃ gahetvā vināseti, so tehi iṇaṃ dehīti vuccamānopi pharusaṃ vuccamānopi bajjhamānopi vadhīyamānopi [Pg.191] kiñci paṭibāhituṃ na sakkoti, sabbaṃ titikkhati. Titikkhākāraṇaṃ hissa taṃ iṇaṃ hoti. Evameva yo yamhi kāmacchandena rajjati, taṇhāsahagatena taṃ vatthuṃ gaṇhati, so tena pharusaṃ vuccamānopi bajjhamānopi vadhīyamānopi sabbaṃ titikkhati, titikkhākāraṇaṃ hissa so kāmacchando hoti, gharasāmikehi vadhīyamānānaṃ itthīnaṃ viyāti, evaṃ iṇaṃ viya kāmacchando daṭṭhabbo.

223. В словах «эти пять помех не отброшены» Благословенный показывает неотброшенную помеху чувственного желания подобной долгу, а остальные помехи — подобными болезни и прочему. В этом заключается сходство. Ибо тот, кто, взяв чужие деньги в долг, растрачивает их, когда кредиторы говорят ему: «Верни долг!», или когда они говорят с ним грубо, связывают его или бьют его, он не может ничему противостоять и всё это терпит. Ведь этот долг является для него причиной терпения. Точно так же, когда кто-то испытывает страсть к какому-либо объекту из-за чувственного желания и овладевает этим объектом вместе с жаждой, то, даже если из-за этого объекта с ним говорят грубо, связывают его или бьют его, он всё это терпит, ибо это чувственное желание является для него причиной терпения — подобно тому, как терпят женщины, избиваемые хозяевами дома. Таким образом, чувственное желание следует рассматривать подобным долгу.

Yathā pana pittarogāturo madhusakkarādīsupi dinnesu pittarogāturatāya tesaṃ rasaṃ na vindati, ‘‘tittakaṃ tittaka’’nti uggiratiyeva. Evameva byāpannacitto hitakāmehi ācariyupajjhāyehi appamattakampi ovadiyamāno ovādaṃ na gaṇhati. ‘‘Ati viya me tumhe upaddavethā’’tiādīni vatvā vibbhamati. Pittarogāturatāya so puriso madhusakkarādīnaṃ viya kodhāturatāya jhānasukhādibhedaṃ sāsanarasaṃ na vindatīti. Evaṃ rogo viya byāpādo daṭṭhabbo.

Подобно тому как больной желтухой, даже когда ему дают мёд, сахар и прочее, из-за своей болезни не чувствует их вкуса и лишь выплёвывает со словами: «Горько, горько!». Точно так же монах с умом, полным недоброжелательности, когда его даже немного наставляют желающие ему блага учителя и наставники, не принимает наставления. Он говорит: «Вы слишком сильно притесняете меня!» и тому подобное, и возвращается к мирской жизни. Подобно тому как тот человек из-за болезни желчи не чувствует вкуса мёда, сахара и прочего, так и этот монах из-за болезни гнева не чувствует вкуса Учения, который разделяется на счастье джханы и прочее. Таким образом, недоброжелательность следует рассматривать подобной болезни.

Yathā pana nakkhattadivase bandhanāgāre baddho puriso nakkhattassa neva ādiṃ na majjhaṃ na pariyosānaṃ passati. So dutiyadivase mutto aho hiyyo nakkhattaṃ manāpaṃ, aho naccaṃ, aho gītantiādīni sutvāpi paṭivacanaṃ na deti. Kiṃ kāraṇā? Nakkhattassa ananubhūtattā. Evameva thinamiddhābhibhūto bhikkhu vicittanayepi dhammassavane pavattamāne neva tassa ādiṃ na majjhaṃ na pariyosānaṃ jānāti. Sopi uṭṭhite dhammassavane aho dhammassavanaṃ, aho kāraṇaṃ, aho upamāti dhammassavanassa vaṇṇaṃ bhaṇamānānaṃ sutvāpi paṭivacanaṃ na deti. Kiṃ kāraṇā? Thinamiddhavasena dhammakathāya ananubhūtattā. Evaṃ bandhanāgāraṃ viya thinamiddhaṃ daṭṭhabbaṃ.

Подобно тому как человек, заточенный в тюрьму в день праздника, не видит ни начала, ни середины, ни конца празднества. Когда на второй день его освобождают, он, даже слыша слова других: «О, вчерашний праздник был прекрасен! О, какие были танцы! О, какие песни!», не может ничего ответить. По какой причине? Из-за того, что сам не испытал этого праздника. Точно так же монах, одолеваемый вялостью и сонливостью, когда происходит слушание Дхаммы, излагаемой разнообразными способами, не знает ни начала её, ни середины, ни конца. И когда слушание Дхаммы завершается, он, даже слыша монахов, восхваляющих проповедь: «О, какое прекрасное поучение! О, какие доводы! О, какие сравнения!», не может ничего ответить. По какой причине? Из-за того, что под влиянием вялости и сонливости он не воспринял проповедь Дхаммы. Таким образом, вялость и сонливость следует рассматривать подобными тюрьме.

Yathā pana nakkhattaṃ kīḷantopi dāso – ‘‘idaṃ nāma accāyikaṃ karaṇīyaṃ atthi, sīghaṃ tattha gacchāhi. No ce gacchasi, hatthapādaṃ vā te chindāmi kaṇṇanāsaṃ vā’’ti vutto sīghaṃ gacchatiyeva. Nakkhattassa ādimajjhapariyosānaṃ anubhavituṃ na labhati, kasmā? Parādhīnatāya, evameva vinaye apakataññunā vivekatthāya araññaṃ paviṭṭhenāpi kismiñcideva [Pg.192] antamaso kappiyamaṃsepi akappiyamaṃsasaññāya uppannāya vivekaṃ pahāya sīlavisodhanatthaṃ vinayadharassa santikaṃ gantabbaṃ hoti, vivekasukhaṃ anubhavituṃ na labhati, kasmā? Uddhaccakukkuccābhibhūtatāyāti. Evaṃ dāsabyaṃ viya uddhaccakukkuccaṃ daṭṭhabbaṃ.

Подобно тому как раб, даже когда он развлекается на празднике, если ему говорят: «Есть такое-то неотложное дело, быстро ступай туда! Если не пойдёшь, я отрублю тебе руки и ноги или уши и нос», немедленно отправляется в путь. Он не получает возможности насладиться началом, серединой или концом праздника. Почему? Из-за зависимости от других. Точно так же монах, не знающий тонкостей Винаи, даже если он ушёл в лес ради уединения, когда у него возникает сомнение относительно чего-либо — вплоть до того, что дозволенное мясо кажется ему недозволенным, — вынужден оставить уединение и отправиться к знатоку Винаи ради очищения своей нравственности. Он не получает возможности насладиться счастьем уединения. Почему? Из-за того, что одолеваем неугомонностью и беспокойством. Таким образом, неугомонность и беспокойство следует рассматривать подобными рабству.

Yathā pana kantāraddhānamaggappaṭipanno puriso corehi manussānaṃ viluttokāsaṃ pahatokāsañca disvā daṇḍakasaddenapi sakuṇasaddenapi ‘‘corā āgatā’’ti ussaṅkitaparisaṅkitova hoti, gacchatipi tiṭṭhatipi nivattatipi, gataṭṭhānato agataṭṭhānameva bahutaraṃ hoti. So kicchena kasirena khemantabhūmiṃ pāpuṇāti vā na vā pāpuṇāti. Evameva yassa aṭṭhasu ṭhānesu vicikicchā uppannā hoti, so – ‘‘buddho nu kho, no nu kho buddho’’tiādinā nayena vicikicchanto adhimuccitvā saddhāya gaṇhituṃ na sakkoti. Asakkonto maggaṃ vā phalaṃ vā na pāpuṇātīti. Yathā kantāraddhānamagge – ‘‘corā atthi natthī’’ti punappunaṃ āsappanaparisappanaṃ apariyogāhanaṃ chambhitattaṃ cittassa uppādento khemantapattiyā antarāyaṃ karoti, evaṃ vicikicchāpi – ‘‘buddho nu kho, na buddho’’tiādinā nayena punappunaṃ āsappanaparisappanaṃ apariyogāhanaṃ chambhitattaṃ cittassa uppādayamānā ariyabhūmippattiyā antarāyaṃ karotīti kantāraddhānamaggo viya vicikicchā daṭṭhabbā.

Подобно тому как человек, идущий по долгому пути через пустыню, увидев места, где разбойники грабили и избивали людей, даже от звука упавшей ветки или крика птицы начинает подозревать и опасаться: «Разбойники идут!». Он то идёт, то стоит, то поворачивает назад, и непройденный путь кажется ему гораздо длиннее пройденного. С трудом и лишениями он либо достигает безопасной земли, либо нет. Точно так же тот, у кого в отношении восьми оснований возникает сомнение, сомневаясь таким образом: «Действительно ли это Будда или нет?», не может принять решение и утвердиться в вере. Будучи не в силах сделать это, он не достигает ни Пути, ни Плода. Подобно тому как на пути через пустыню сомнение: «Есть ли разбойники или нет?», вызывая постоянные колебания, неспособность проникнуть умом и трепет сердца, создает препятствие для достижения безопасной земли, точно так же и сомнение, заставляя вновь и вновь колебаться: «Действительно ли это Будда или нет?», вызывая неспособность проникнуть умом и трепет сердца, создает препятствие для достижения земли благородных. Таким образом, сомнение следует рассматривать подобным долгому пути через пустыню.

224. Idāni – ‘‘seyyathāpi, mahārāja, āṇaṇya’’nti ettha bhagavā pahīnakāmacchandanīvaraṇaṃ āṇaṇyasadisaṃ, sesāni ārogyādisadisāni katvā dasseti. Tatrāyaṃ sadisatā, yathā hi puriso iṇaṃ ādāya kammante payojetvā samiddhataṃ patto – ‘‘idaṃ iṇaṃ nāma palibodhamūla’’nti cintetvā savaḍḍhikaṃ iṇaṃ niyyātetvā paṇṇaṃ phālāpeyya. Athassa tato paṭṭhāya neva koci dūtaṃ peseti, na paṇṇaṃ. So iṇasāmike disvāpi sace icchati, āsanā uṭṭhahati, no ce na uṭṭhahati, kasmā? Tehi saddhiṃ nillepatāya alaggatāya. Evameva bhikkhu – ‘‘ayaṃ kāmacchando nāma palibodhamūla’’nti cintetvā cha dhamme bhāvetvā kāmacchandanīvaraṇaṃ pajahati. Te pana cha dhamme mahāsatipaṭṭhāne vaṇṇayissāma. Tassevaṃ pahīnakāmacchandassa [Pg.193] yathā iṇamuttassa purisassa iṇassāmike disvā neva bhayaṃ na chambhitattaṃ hoti. Evameva paravatthumhi neva saṅgo na baddho hoti. Dibbānipi rūpāni passato kileso na samudācarati. Tasmā bhagavā āṇaṇyamiva kāmacchandappahānaṃ āha.

224. Теперь в словах «Подобно тому, о великий царь, как свобода от долгов...» Благословенный показывает отброшенную помеху чувственного желания подобной свободе от долгов, а остальные — подобными здоровью и прочему. В этом заключается сходство: подобно тому как человек, взяв долг и пустив его в дело, достигает процветания. Подумав: «Этот долг — корень беспокойства», он выплачивает долг вместе с процентами и заставляет разорвать долговую расписку. С тех пор никто больше не посылает к нему ни гонца, ни письменного напоминания. Даже завидев кредиторов, он, если пожелает, встаёт со своего места, а если не пожелает — не встаёт. Почему? Из-за отсутствия связи и привязанности к ним. Точно так же монах, подумав: «Это чувственное желание — корень беспокойства», развивает шесть качеств и отбрасывает помеху чувственного желания. Эти шесть качеств мы разъясним в Махасатипаттхана-сутте. У того, кто таким образом отбросил чувственное желание, подобно человеку, освободившемуся от долгов, при виде кредиторов нет ни страха, ни трепета. Точно так же у него нет ни привязанности, ни связанности по отношению к внешним объектам. Даже когда он видит божественные образы, в нём не возникают загрязнения ума. Поэтому Благословенный назвал отбрасывание чувственного желания подобным свободе от долгов.

Yathā pana so pittarogāturo puriso bhesajjakiriyāya taṃ rogaṃ vūpasametvā tato paṭṭhāya madhusakkarādīnaṃ rasaṃ vindati. Evameva bhikkhu ‘‘ayaṃ byāpādo nāma mahā anatthakaro’’ti cha dhamme bhāvetvā byāpādanīvaraṇaṃ pajahati. Sabbanīvaraṇesu cha dhamme mahāsatipaṭṭhāneyeva vaṇṇayissāma. Na kevalañca teyeva, yepi thinamiddhādīnaṃ pahānāya bhāvetabbā, tepi sabbe tattheva vaṇṇayissāma. So evaṃ pahīnabyāpādo yathā pittarogavimutto puriso madhusakkarādīnaṃ rasaṃ sampiyāyamāno paṭisevati, evameva ācārapaṇṇattiādīni sikkhāpadāni sirasā sampaṭicchitvā sampiyāyamāno sikkhati. Tasmā bhagavā ārogyamiva byāpādappahānaṃ āha.

Подобно тому как тот больной желтухой человек, излечив эту болезнь с помощью лекарств, с тех пор ощущает вкус мёда, сахара и прочего. Точно так же монах, подумав: «Эта недоброжелательность приносит великий вред», развивает шесть качеств и отбрасывает помеху недоброжелательности. Шесть качеств для всех помех мы разъясним именно в Махасатипаттхана-сутте. И не только их, но и все те качества, которые следует развивать для отбрасывания вялости, сонливости и прочего, мы также разъясним там же. Этот монах, отбросивший недоброжелательность, подобно человеку, излечившемуся от желтухи, который с удовольствием вкушает мёд, сахар и прочее, с почтением принимает правила обучения, касающиеся надлежащего поведения и прочего, и с удовольствием обучается им. Поэтому Благословенный назвал отбрасывание недоброжелательности подобным здоровью.

Yathā so nakkhattadivase bandhanāgāraṃ pavesito puriso aparasmiṃ nakkhattadivase – ‘‘pubbepi ahaṃ pamādadosena baddho, tena nakkhattaṃ nānubhaviṃ. Idāni appamatto bhavissāmī’’ti yathāssa paccatthikā okāsaṃ na labhanti, evaṃ appamatto hutvā nakkhattaṃ anubhavitvā – ‘aho nakkhattaṃ, aho nakkhatta’nti udānaṃ udānesi, evameva bhikkhu – ‘‘idaṃ thinamiddhaṃ nāma mahāanatthakara’’nti cha dhamme bhāvetvā thinamiddhanīvaraṇaṃ pajahati, so evaṃ pahīnathinamiddho yathā bandhanā mutto puriso sattāhampi nakkhattassa ādimajjhapariyosānaṃ anubhavati, evameva dhammanakkhattassa ādimajjhapariyosānaṃ anubhavanto saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇāti. Tasmā bhagavā bandhanā mokkhamiva thinamiddhappahānaṃ āha.

Подобно тому как тот человек, брошенный в тюрьму в день праздника, в следующий праздничный день думает: «В прошлый раз из-за своей беспечности я был заточен и потому не насладился праздником. Теперь я буду бдителен!». Поступая так, чтобы его враги не получили возможности схватить его, он, будучи бдительным, наслаждается праздником и восклицает от радости: «О, какой праздник! О, какой праздник!». Точно так же монах, подумав: «Эта вялость и сонливость приносят великий вред», развивает шесть качеств и отбрасывает помеху вялости и сонливости. Этот монах, отбросивший вялость и сонливость, подобно освободившемуся из тюрьмы человеку, который в течение целых семи дней наслаждается началом, серединой и концом праздника, точно так же наслаждается началом, серединой и концом праздника Дхаммы и вместе с аналитическими знаниями достигает архатства. Поэтому Благословенный назвал отбрасывание вялости и сонливости подобным освобождению из тюрьмы.

Yathā pana dāso kiñcideva mittaṃ upanissāya sāmikānaṃ dhanaṃ datvā attānaṃ bhujissaṃ katvā tato paṭṭhāya yaṃ icchati, taṃ karoti. Evameva bhikkhu – ‘‘idaṃ uddhaccakukkuccaṃ nāma mahā anatthakara’’nti cha dhamme bhāvetvā uddhaccakukkuccaṃ pajahati. So evaṃ pahīnauddhaccakukkucco yathā bhujisso puriso yaṃ icchati, taṃ karoti, na taṃ koci balakkārena tato nivatteti[Pg.194], evameva yathā sukhaṃ nekkhammapaṭipadaṃ paṭipajjati, na taṃ uddhaccakukkuccaṃ balakkārena tato nivatteti. Tasmā bhagavā bhujissaṃ viya uddhaccakukkuccappahānaṃ āha.

Подобно тому как раб, положившись на какого-нибудь друга, выплачивает деньги своим хозяевам, делает себя свободным и с тех пор делает то, что пожелает. Точно так же монах, подумав: «Эта неугомонность и беспокойство приносят великий вред», развивает шесть качеств и отбрасывает неугомонность и беспокойство. Этот монах, отбросивший неугомонность и беспокойство, подобно свободному человеку, который делает то, что пожелает, и никто не может силой отвратить его от этого, точно так же беспрепятственно следует по пути отречения, и неугомонность и беспокойство не могут силой отвратить его от этого пути. Поэтому Благословенный назвал отбрасывание неугомонности и беспокойства подобным обретению свободы.

Yathā balavā puriso hatthasāraṃ gahetvā sajjāvudho saparivāro kantāraṃ paṭipajjeyya, taṃ corā dūratova disvā palāyeyyuṃ. So sotthinā taṃ kantāraṃ nittharitvā khemantaṃ patto haṭṭhatuṭṭho assa. Evameva bhikkhu ‘‘ayaṃ vicikicchā nāma mahā anatthakārikā’’ti cha dhamme bhāvetvā vicikicchaṃ pajahati. So evaṃ pahīnavicikiccho yathā balavā puriso sajjāvudho saparivāro nibbhayo core tiṇaṃ viya agaṇetvā sotthinā nikkhamitvā khemantabhūmiṃ pāpuṇāti, evameva bhikkhu duccaritakantāraṃ nittharitvā paramaṃ khemantabhūmiṃ amataṃ mahānibbānaṃ pāpuṇāti. Tasmā bhagavā khemantabhūmiṃ viya vicikicchāpahānaṃ āha.

Подобно тому как сильный человек, взяв с собой ценное имущество, вооружившись и в сопровождении свиты, отправляется в путь через пустыню, а разбойники, завидев его ещё издалека, убегают. Благополучно преодолев эту пустыню и достигнув безопасной земли, он радуется и ликует. Точно так же монах, подумав: «Это сомнение приносит великий вред», развивает шесть качеств и отбрасывает сомнение. Этот монах, отбросивший сомнение, подобно сильному человеку, который, будучи вооружённым, со свитой и без страха, ни во что не ставя разбойников, благополучно выходит и достигает безопасной земли, точно так же преодолевает пустыню дурного поведения и достигает высшей безопасной земли — бессмертной великой Ниббаны. Поэтому Благословенный назвал отбрасывание сомнения подобным достижению безопасной земли.

225. Pāmojjaṃ jāyatīti tuṭṭhākāro jāyati. Pamuditassa pīti jāyatīti tuṭṭhassa sakalasarīraṃ khobhayamānā pīti jāyati. Pītimanassa kāyo passambhatīti pītisampayuttacittassa puggalassa nāmakāyo passambhati, vigatadaratho hoti. Sukhaṃ vedetīti kāyikampi cetasikampi sukhaṃ vedayati. Cittaṃ samādhiyatīti iminā nekkhammasukhena sukhitassa upacāravasenapi appanāvasenapi cittaṃ samādhiyati.

225. «"Рождается радость" (pāmojjaṃ jāyati) означает, что возникает состояние удовлетворения. "У радостного рождается восторг" (pamuditassa pīti jāyati) означает, что у удовлетворенного человека возникает восторг, охватывающий все его тело. "У восторженного умом успокаивается тело" (pītimanassa kāyo passambhatīti) означает, что у человека, чей ум сопряжен с восторгом, успокаивается ментальное тело (нама-кая) и он освобождается от беспокойства. "Испытывает счастье" (sukhaṃ vedetīti) означает, что он испытывает как телесное, так и ментальное счастье. "Ум сосредоточивается" (cittaṃ samādhiyatīti) означает, что у того, кто счастлив благодаря этому счастью отречения, ум обретает сосредоточение либо посредством концентрации доступа (упачара), либо посредством полной концентрации (аппана)».

Paṭhamajjhānakathā

Разъяснение первой джханы

226. So vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharatītiādi pana upacārasamādhinā samāhite citte uparivisesadassanatthaṃ appanāsamādhinā samāhite citte tassa samādhino pabhedadassanatthaṃ vuttanti veditabbaṃ. Imameva kāyanti imaṃ karajakāyaṃ. Abhisandetīti temeti sneheti, sabbattha pavattapītisukhaṃ karoti. Parisandetīti samantato sandeti. Paripūretīti vāyunā bhastaṃ viya pūreti. Parippharatīti samantato phusati. Sabbāvato kāyassāti assa bhikkhuno sabbakoṭṭhāsavato kāyassa kiñci upādinnakasantatipavattiṭṭhāne chavimaṃsalohitānugataṃ [Pg.195] aṇumattampi ṭhānaṃ paṭhamajjhānasukhena aphuṭaṃ nāma na hoti.

226. «Слова "Он, отстранившись от чувственных удовольствий... [и т. д.]... входит и пребывает в первой джхане" и так далее, следует понимать как сказанные либо для того, чтобы показать высшее достижение, когда ум сосредоточен с помощью концентрации доступа (упачара-самадхи), либо для того, чтобы показать классификацию этого сосредоточения, когда ум сосредоточен с помощью полной концентрации (аппана-самадхи). "Именно это тело" (imameva kāyaṃ) означает это физическое тело (караджа-кая). "Орошает" (abhisandetīti) означает смачивает, увлажняет, заставляя восторг и счастье распространиться повсюду. "Пропитывает" (parisandetīti) означает наполняет влагой со всех сторон. "Наполняет" (paripūretīti) означает наполняет, подобно тому как воздухом наполняют кузнечный мех. "Пронизывает" (parippharatīti) означает охватывает со всех сторон. "Всего его тела" (sabbāvato kāyassāti) означает, что во всем теле этого бхиккху, состоящем из всех его частей, в любом месте проявления непрерывности кармически обусловленной материи, включая кожу, плоть и кровь, нет ни единого мельчайшего участка, который не был бы пронизан счастьем первой джханы».

227. Dakkhoti cheko paṭibalo nhānīyacuṇṇāni kātuñceva payojetuñca sannetuñca. Kaṃsathāleti yena kenaci lohena katabhājane. Mattikabhājanaṃ pana thiraṃ na hoti. Sannentassa bhijjati. Tasmā taṃ na dasseti. Paripphosakaṃ paripphosakanti siñcitvā siñcitvā. Sanneyyāti vāmahatthena kaṃsathālaṃ gahetvā dakkhiṇahatthena pamāṇayuttaṃ udakaṃ siñcitvā siñcitvā parimaddanto piṇḍaṃ kareyya. Snehānugatāti udakasinehena anugatā. Snehaparetāti udakasinehena pariggahitā. Santarabāhirāti saddhiṃ antopadesena ceva bahipadesena ca sabbatthakameva udakasinehena phuṭāti attho. Na ca paggharaṇīti na ca bindu bindu udakaṃ paggharati, sakkā hoti hatthenapi dvīhipi tīhipi aṅgulīhi gahetuṃ ovaṭṭikāyapi kātunti attho.

227. «"Искусный" (dakkhoti) означает умелый, способный приготовить, смешать и замесить порошок для мытья. "В бронзовом блюде" (kaṃsathāleti) означает в сосуде, сделанном из любого металла. Глиняный же сосуд непрочен и может разбиться при замешивании, поэтому он здесь не приводится. "Сбрызгивая снова и снова" (paripphosakaṃ paripphosakanti) означает поливая понемногу. "Замесил бы" (sanneyyāti) означает, что, держа левой рукой бронзовое блюдо, а правой рукой брызгая умеренное количество воды и разминая, он скатал бы шар. "Пропитанный влагой" (snehānugatāti) означает пронизанный влагой воды. "Охваченный влагой" (snehaparetāti) означает охваченный влагой воды со всех сторон. "Изнутри и снаружи" (santarabāhirāti) означает, что как внутри, так и снаружи, то есть абсолютно повсюду, он пропитан влагой воды. "И не сочащийся" (na ca paggharaṇīti) означает, что вода не капает из него каплями; его можно взять рукой, двумя или тремя пальцами, и даже положить в складку одежды».

Dutiyajjhānakathā

Разъяснение второй джханы

228-229. Dutiyajjhānasukhūpamāyaṃ ubbhidodakoti ubbhinnaudako, na heṭṭhā ubbhijjitvā uggacchanakaudako. Antoyeva pana ubbhijjanakaudakoti attho. Āyamukhanti āgamanamaggo. Devoti megho. Kālena kālanti kāle kāle, anvaddhamāsaṃ vā anudasāhaṃ vāti attho. Dhāranti vuṭṭhiṃ. Na anuppaveccheyyāti na ca paveseyya, na vasseyyāti attho. Sītā vāridhārā ubbhijjitvāti sītaṃ dhāraṃ uggantvā rahadaṃ pūrayamānaṃ ubbhijjitvā. Heṭṭhā uggacchanaudakañhi uggantvā uggantvā bhijjantaṃ udakaṃ khobheti, catūhi disāhi pavisanaudakaṃ purāṇapaṇṇatiṇakaṭṭhadaṇḍakādīhi udakaṃ khobheti, vuṭṭhiudakaṃ dhārānipātapubbuḷakehi udakaṃ khobheti. Sannisinnameva pana hutvā iddhinimmitamiva uppajjamānaṃ udakaṃ imaṃ padesaṃ pharati, imaṃ padesaṃ na pharatīti natthi, tena aphuṭokāso nāma na hotīti. Tattha rahado viya karajakāyo. Udakaṃ viya dutiyajjhānasukhaṃ. Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ.

228-229. «В сравнении для счастья второй джханы: "питаемое подземными ключами" (ubbhidodakoti) означает озеро, в котором вода бьет из ключей; это не просто вода, поднимающаяся снизу и переливающаяся через край, а вода, бьющая изнутри самого озера. "Приток" (āyamukhanti) означает путь, по которому поступает вода. "Дождь" (devoti) означает грозовое облако. "Время от времени" (kālena kālanti) означает в надлежащее время, например, каждые полмесяца или каждые десять дней. "Потоки" (dhāranti) означает дождевую воду. "Не изливал бы" (na anuppaveccheyyāti) означает не впускал бы воду, то есть дождь бы не шел. "Пробиваясь прохладными потоками воды" (sītā vāridhārā ubbhijjitvāti) означает, что прохладный поток воды поднимается и наполняет озеро, пробиваясь наружу. Ведь вода, поднимающаяся снизу, поднимаясь и прорываясь, взбалтывает воду; вода, поступающая с четырех сторон, взбалтывает воду, принося старые листья, траву, древесину, ветки и тому подобное; дождевая вода взбалтывает воду ударами своих струй и пузырями. Но эта вода, будучи совершенно спокойной, поднимаясь словно сотворенная сверхъестественной силой, пронизывает это место, и нет такого места, которое она бы не пронизала, поэтому не остается неохваченного пространства. В этом сравнении озеро подобно физическому телу (караджа-кая), а вода — счастью второй джханы. Все остальное следует понимать так же, как в предыдущем случае».

Tatiyajjhānakathā

Разъяснение третьей джханы

230-231. Tatiyajjhānasukhūpamāyaṃ [Pg.196] uppalāni ettha santīti uppalinī. Sesapadadvayepi eseva nayo. Ettha ca setarattanīlesu yaṃ kiñci uppalaṃ uppalameva. Ūnakasatapattaṃ puṇḍarīkaṃ, satapattaṃ padumaṃ. Pattaniyamaṃ vā vināpi setaṃ padumaṃ, rattaṃ puṇḍarīkanti ayamettha vinicchayo. Udakānuggatānīti udakato na uggatāni. Anto nimuggaposīnīti udakatalassa anto nimuggāniyeva hutvā posīni, vaḍḍhīnīti attho. Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ.

230-231. «В сравнении для счастья третьей джханы: "пруд с синими лотосами" (uppalāni ettha santīti uppalinī) означает место, где растут лотосы уппала. Тот же метод применим и к двум другим словам (падумини и пундарикини). Здесь, среди белых, красных и синих лотосов, любой лотос называется просто "уппала". Лотос, имеющий менее ста лепестков, называется "пундарика", а имеющий сто лепестков и более — "падума". Или же, без строгого ограничения по числу лепестков, белый лотос называют "падума", а красный — "пундарика" — таково здесь определение. "Не поднявшиеся над водой" (udakānuggatānīti) означает не вышедшие из воды. "Растущие под водой" (anto nimuggaposīnīti) означает, что они растут и развиваются, оставаясь полностью погруженными под поверхность воды. Все остальное следует понимать так же, как в предыдущем случае».

Catutthajjhānakathā

Разъяснение четвертой джханы

232-233. Catutthajjhānasukhūpamāyaṃ parisuddhena cetasā pariyodātenāti ettha nirupakkilesaṭṭhena parisuddhaṃ, pabhassaraṭṭhena pariyodātanti veditabbaṃ. Odātena vatthenāti idaṃ utupharaṇatthaṃ vuttaṃ. Kiliṭṭhavatthena hi utupharaṇaṃ na hoti, taṅkhaṇadhotaparisuddhena utupharaṇaṃ balavaṃ hoti. Imissāya hi upamāya vatthaṃ viya karajakāyo, utupharaṇaṃ viya catutthajjhānasukhaṃ. Tasmā yathā sunhātassa purisassa parisuddhaṃ vatthaṃ sasīsaṃ pārupitvā nisinnassa sarīrato utu sabbameva vatthaṃ pharati. Na koci vatthassa aphuṭokāso hoti. Evaṃ catutthajjhānasukhena bhikkhuno karajakāyassa na koci okāso aphuṭo hotīti. Evamettha attho daṭṭhabbo. Imesaṃ pana catunnaṃ jhānānaṃ anupadavaṇṇanā ca bhāvanānayo ca visuddhimagge vuttoti idha na vitthārito.

232-233. «В сравнении для четвертой джханы: "очищенным и просветленным умом" (parisuddhena cetasā pariyodātenāti) — здесь под "очищенным" (parisuddha) следует понимать состояние свободы от загрязнений (упаккилеса), а под "просветленным" (pariyodāta) — состояние сияния (пабхассара). "Белым одеянием" (odātena vatthenāti) — это сказано для того, чтобы показать распространение телесного тепла (уту). Ведь через грязную одежду тепло тела не распространяется хорошо, тогда как через свежевыстиранную и чистую одежду распространение тепла происходит в полную силу. В этом сравнении одежда подобна физическому телу (караджа-кая), а распространение тепла — блаженству четвертой джханы. Поэтому подобно тому, как у хорошо вымывшегося человека, который сидит, укутавшись с головой в чистую одежду, тепло от тела пронизывает всю одежду и не остается ни одной части одежды, не охваченной этим теплом, точно так же благодаря блаженству четвертой джханы ни одна часть физического тела бхиккху не остается неохваченной. Таким образом следует понимать значение этого сравнения. Подробное же разъяснение этих четырех джхан и метод их развития (бхавана) изложены в "Висуддхимагге", поэтому здесь они подробно не рассматриваются».

Ettāvatā cesa rūpajjhānalābhīyeva, na arūpajjhānalābhīti na veditabbo. Na hi aṭṭhasu samāpattīsu cuddasahākārehi ciṇṇavasībhāvaṃ vinā upari abhiññādhigamo hoti. Pāḷiyaṃ pana rūpajjhānāniyeva āgatāni. Arūpajjhānāni āharitvā kathetabbāni.

«На этом основании не следует думать, что этот бхиккху обрел только джханы тонкоматериальной сферы (рупа-джханы), но не обрел джханы нематериальной сферы (арупа-джханы). Ведь без овладения восемью достижениями (самапатти) четырнадцатью способами невозможно достичь высших видов прямого знания (абхинья). Однако в каноническом тексте упоминаются только рупа-джханы. Проповеднику же следует приводить и разъяснять также и арупа-джханы».

Vipassanāñāṇakathā

Разъяснение знания прозрения (випассана-ньяна)

234. So evaṃ samāhite citte…pe… āneñjappatteti so cuddasahākārehi aṭṭhasu samāpattīsu ciṇṇavasībhāvo bhikkhūti dasseti[Pg.197]. Sesamettha visuddhimagge vuttanayena veditabbaṃ. Ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharatīti ettha ñāṇadassananti maggañāṇampi, vuccati phalañāṇampi, sabbaññutaññāṇampi, paccavekkhaṇañāṇampi, vipassanāñāṇampi. ‘‘Kiṃ nu kho, āvuso, ñāṇadassanavisuddhatthaṃ bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’’ti (mahāni. 1.257) ettha hi maggañāṇaṃ ñāṇadassananti vuttaṃ. ‘‘Ayamañño uttarimanussadhammo alamariyañāṇadassanaviseso adhigato phāsuvihāro’’ti (ma. ni. 1.328) ettha phalañāṇaṃ. ‘‘Bhagavatopi kho ñāṇadassanaṃ udapādi sattāhakālaṅkato āḷāro kālāmo’’ti (mahāva. 10) ettha sabbaññutaññāṇaṃ. ‘‘Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi akuppā me vimutti, ayamantimā jātī’’ti (mahāva. 16) ettha paccavekkhaṇañāṇaṃ idha pana ñāṇadassanāya cittanti idaṃ vipassanāñāṇaṃ ñāṇadassananti vuttanti.

234. «Словами "Когда его ум так сосредоточен... [и т. д.]... достиг непоколебимости" показывается, что этот бхиккху в совершенстве овладел восемью достижениями четырнадцатью способами. Все остальное здесь следует понимать так, как описано в "Висуддхимагге". В выражении "направляет ум к знанию и видению" (ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharatīti) под "знанием и видением" (ñāṇadassana) понимается знание Пути (магга-ньяна), знание Плода (пхала-ньяна), всеведущее знание (саббаньюта-ньяна), рефлексивное знание (паччавеккхана-ньяна), а также знание прозрения (випассана-ньяна). Так, в словах: "Друг, неужели святая жизнь под руководством Благословенного ведется ради очищения знания и видения?" под "знанием и видением" понимается знание Пути. В словах: "Это иное состояние, превосходящее человеческие возможности, особое знание и видение, достойное благородных, достигнутое для мирного пребывания" — знание Плода. В словах: "У Благословенного также возникло знание и видение: 'Алара Калама скончался семь дней назад'" — всеведущее знание. В словах: "И во мне возникло знание и видение: 'Неколебимо мое освобождение, это мое последнее рождение'" — рефлексивное знание. Здесь же, в контексте "направления ума к знанию и видению", под "знанием и видением" понимается именно знание прозрения (випассана-ньяна)».

Abhinīharatīti vipassanāñāṇassa nibbattanatthāya tanninnaṃ tappoṇaṃ tappabbhāraṃ karoti. Rūpīti ādīnamattho vuttoyeva. Odanakummāsūpacayoti odanena ceva kummāsena ca upacito vaḍḍhito. Aniccucchādanaparimaddanabhedanaviddhaṃsanadhammoti hutvā abhāvaṭṭhena aniccadhammo. Duggandhavighātatthāya tanuvilepanena ucchādanadhammo. Aṅgapaccaṅgābādhavinodanatthāya khuddakasambāhanena parimaddanadhammo. Daharakāle vā ūrūsu sayāpetvā gabbhāvāsena dussaṇṭhitānaṃ tesaṃ tesaṃ aṅgānaṃ saṇṭhānasampādanatthaṃ añchanapīḷanādivasena parimaddanadhammo. Evaṃ pariharitopi bhedanaviddhaṃsanadhammo bhijjati ceva vikirati ca, evaṃ sabhāvoti attho. Tattha rūpī cātumahābhūtikotiādīsu chahi padehi samudayo kathito. Aniccapadena saddhiṃ pacchimehi dvīhi atthaṅgamo. Ettha sitaṃ ettha paṭibaddhanti ettha cātumahābhūtike kāye nissitañca paṭibaddhañca.

«"Направляет" (abhinīharatīti) означает, что ради возникновения знания прозрения он делает ум склонным к нему, обращенным к нему, устремленным к нему. Значение слов "обладающее формой" (rūpī) и так далее уже было объяснено. "Поддерживаемое вареным рисом и кашей" (odanakummāsūpacayoti) означает взращенное и поддерживаемое рисом и ячменной кашей. "Подверженное непостоянству, умащению, растиранию, распаду и разрушению" (aniccucchādanaparimaddanabhedanaviddhaṃsanadhammoti): "подверженное непостоянству" (aniccadhammo) — в значении исчезновения после возникновения; "требующее умащения" (ucchādanadhammo) — в значении нанесения благовоний для устранения дурного запаха; "требующее растирания" (parimaddanadhammo) — в значении легкого массажа для снятия усталости в теле и конечностях, либо в значении вытягивания и разминания конечностей младенца, когда его кладут на колени, чтобы исправить их форму, деформированную из-за пребывания в материнской утробе. Даже при таком уходе это тело по своей природе подвержено распаду и разрушению (bhedanaviddhaṃsanadhammo), то есть оно разрушается и распадается. Из этих выражений первые шесть слов, начиная с "обладающее формой, состоящее из четырех великих элементов" (rūpī cātumahābhūtiko), описывают возникновение (самудая) тела. Слово "непостоянное" (anicca) вместе с двумя последними словами описывают его прекращение (аттхангама). "Опирается на него, связано с ним" (ettha sitaṃ ettha paṭibaddhanti) означает, что сознание опирается на это тело, состоящее из четырех великих элементов, и связано с ним».

235. Subhoti sundaro. Jātimāti parisuddhākarasamuṭṭhito. Suparikammakatoti suṭṭhu kataparikammo apanītapāsāṇasakkharo. Acchoti tanucchavi. Vippasannoti suṭṭhu pasanno. Sabbākārasampannoti dhovanavedhanādīhi sabbehi ākārehi sampanno. Nīlantiādīhi vaṇṇasampattiṃ dasseti. Tādisañhi āvutaṃ pākaṭaṃ hoti. Evameva khoti ettha evaṃ upamāsaṃsandanaṃ veditabbaṃ. Maṇi viya hi karajakāyo. Āvutasuttaṃ [Pg.198] viya vipassanāñāṇaṃ. Cakkhumā puriso viya vipassanālābhī bhikkhu, hatthe karitvā paccavekkhato ayaṃ kho maṇīti maṇino āvibhūtakālo viya vipassanāñāṇaṃ, abhinīharitvā nisinnassa bhikkhuno cātumahābhūtikakāyassa āvibhūtakālo, tatridaṃ suttaṃ āvutanti suttassāvibhūtakālo viya vipassanāñāṇaṃ, abhinīharitvā nisinnassa bhikkhuno tadārammaṇānaṃ phassapañcamakānaṃ vā sabbacittacetasikānaṃ vā vipassanāñāṇasseva vā āvibhūtakāloti.

235. «"Прекрасный" (subhoti) означает красивый. "Превосходного происхождения" (jātimāti) означает происходящий из чистого рудника. "Искусно ограненный" (suparikammakatoti) означает хорошо обработанный, очищенный от налипшей породы и гравия. "Чистый" (acchoti) означает прозрачный, без изъянов. "Совершенно прозрачный" (vippasannoti) означает очень чистый. "Обладающий всеми качествами" (sabbākārasampannoti) означает прошедший промывку, сверление и все прочие виды обработки. Словами "синяя [нить]" (nīlanti) и так далее показывается совершенство цвета нити. Ведь нить такого цвета, будучи продетой, видна совершенно отчетливо. Выражение "точно так же" (evameva khoti) указывает на соответствие элементов сравнения, которое следует понимать так: драгоценный камень подобен физическому телу (караджа-кая); продетая нить подобна знанию прозрения (випассана-ньяна); человек с хорошим зрением подобен бхиккху, обретшему прозрение; момент, когда человек, держа камень в руке и рассматривая его, ясно видит: "Это драгоценный камень", подобен моменту проявления тела, состоящего из четырех великих элементов, для бхиккху, который сидит, направив к нему свой ум; момент, когда человек видит: "Вот нить, продетая в него", подобен моменту проявления для бхиккху ментальных факторов, начиная с контакта (пхасса-панчамака), или всех состояний ума и ментальных факторов, имеющих это тело своим объектом, или же проявления самого знания прозрения, направленного на это тело».

Idañca vipassanāñāṇaṃ maggañāṇānantaraṃ. Evaṃ santepi yasmā abhiññāvāre āraddhe etassa antarāvāro natthi tasmā idheva dassitaṃ. Yasmā ca aniccādivasena akatasammasanassa dibbāya sotadhātuyā bheravaṃ saddaṃ suṇato, pubbenivāsānussatiyā bherave khandhe anussarato, dibbena cakkhunā bheravampi rūpaṃ passato bhayasantāso uppajjati, na aniccādivasena katasammasanassa tasmā abhiññaṃ pattassa bhayavinodanahetusampādanatthampi idaṃ idheva dassitaṃ. Api ca yasmā vipassanāsukhaṃ nāmetaṃ maggaphalasukhasampādakaṃ pāṭiyekkaṃ sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ tasmāpi āditova idaṃ idha dassitanti veditabbaṃ.

«Это знание прозрения непосредственно предшествует знанию Пути. Тем не менее, поскольку после начала раздела о прямых знаниях (абхинья) для него больше нет места, оно показано именно здесь. Кроме того, у практикующего, который не созерцал непостоянство и другие характеристики вещей, при слушании ужасающего звука с помощью божественного уха, при воспоминании ужасающих совокупностей (кхандх) с помощью памяти о прошлых жизнях или при видении ужасающего образа с помощью божественного ока могут возникнуть страх и трепет. Но они не возникают у того, кто созерцал непостоянство и прочие характеристики. Поэтому, чтобы дать средство для устранения страха тому, кто достиг прямых знаний, это знание прозрения показано именно здесь. Более того, поскольку так называемое блаженство прозрения (випассана-сукха) ведет к обретению блаженства Пути и Плода и само по себе является особым, непосредственно видимым плодом отшельничества (самання-пхала), оно также показано здесь в самом начале».

Manomayiddhiñāṇakathā

Разъяснение знания о сотворении тела силой ума (маномайя-иддхи-ньяна)

236-237. Manomayanti manena nibbattitaṃ. Sabbaṅgapaccaṅginti sabbehi aṅgehi ca paccaṅgehi ca samannāgataṃ. Ahīnindriyanti saṇṭhānavasena avikalindriyaṃ. Iddhimatā nimmitarūpañhi sace iddhimā odāto tampi odātaṃ. Sace aviddhakaṇṇo tampi aviddhakaṇṇanti evaṃ sabbākārehi tena sadisameva hoti. Muñjamhā īsikantiādi upamāttayampi hi sadisabhāvadassanatthameva vuttaṃ. Muñjasadisā eva hi tassa anto īsikā hoti. Kosisadisoyeva asi, vaṭṭāya kosiyā vaṭṭaṃ asimeva pakkhipanti, patthaṭāya patthaṭaṃ. Karaṇḍāti idampi ahikañcukassa nāmaṃ, na vilīvakaraṇḍakassa. Ahikañcuko hi ahinā sadisova hoti. Tattha kiñcāpi ‘‘puriso ahiṃ karaṇḍā uddhareyyā’’ti hatthena uddharamāno viya dassito, atha kho cittenevassa uddharaṇaṃ veditabbaṃ. Ayañhi ahi nāma sajātiyaṃ ṭhito, kaṭṭhantaraṃ vā rukkhantaraṃ vā nissāya, tacato sarīraṃ nikkaḍḍhanappayogasaṅkhātena [Pg.199] thāmena, sarīraṃ khādayamānaṃ viya purāṇatacaṃ jigucchantoti imehi catūhi kāraṇehi sayameva kañcukaṃ pajahati, na sakkā tato aññena uddharituṃ, tasmā cittena uddharaṇaṃ sandhāya idaṃ vuttanti veditabbaṃ. Iti muñjādisadisaṃ imassa bhikkhuno sarīraṃ, īsikādisadisaṃ nimmitarūpanti. Idamettha opammasaṃsandanaṃ. Nimmānavidhānaṃ panettha parato ca iddhividhādipañcaabhiññākathā sabbākārena visuddhimagge vitthāritāti tattha vuttanayeneva veditabbā. Upamāmattameva hi idha adhikaṃ.

236-237. «Разумное» (manomayaṃ) означает «порожденное умом». «Со всеми его членами и частями» (sabbaṅgapaccaṅgi) означает «наделенное всеми крупными и мелкими членами». «С неповрежденными способностями» (ahīnindriyaṃ) означает «с неповрежденными органами чувств с точки зрения их формы». Ибо тело, сотворенное обладающим сверхспособностями (иддхи): если обладающий иддхи бел, то и оно бело; если у него не проколоты уши, то и у него не проколоты уши; таким образом, оно во всех отношениях точно подобно ему. Три сравнения, начиная с «тростника из травы мунджа», приведены исключительно для того, чтобы показать это сходство. Ибо внутри травы мунджа находится тростник, который точно подобен ей. Меч точно подобен ножнам; в круглые ножны вкладывают круглый меч, в плоские — плоский. «Каранда» (karaṇḍa) — это также название змеиной кожи, а не плетеной шкатулки. Ведь змеиная кожа точно подобна змее. Хотя в тексте показано, будто «человек вытаскивает змею из корзины (каранда)» рукой, тем не менее, следует понимать это как извлечение посредством одного лишь ума. Ибо змея, пребывая в своей естественной среде, опираясь на щель в древесине или между деревьями, силой, представляющей собой усилие по вытягиванию тела из кожи, испытывая отвращение к старой коже, словно пожирающей её тело, сама сбрасывает кожу по этим четырем причинам; никто другой не может вытащить её оттуда. Поэтому следует понимать, что это сказано ввиду извлечения умом. Таким образом, тело этого бхиккху подобно траве мунджа, а сотворенное тело подобно тростнику. Это сопоставление сравнения в данном контексте. Способ же сотворения, а также пять видов сверхзнания (абхинья), начиная с видов сверхспособностей (иддхивидха), подробно изложены во всех аспектах в «Висуддхимагге», и их следует понимать согласно описанному там методу. Здесь же добавлено лишь само сравнение.

Iddhividhañāṇādikathā

Разъяснение знания видов сверхспособностей

238-239. Tattha chekakumbhakārādayo viya iddhividhañāṇalābhī bhikkhu daṭṭhabbo. Suparikammakatamattikādayo viya iddhividhañāṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Icchiticchitabhājanavikatiādikaraṇaṃ viya tassa bhikkhuno vikubbanaṃ daṭṭhabbaṃ.

238-239. В этом сравнении бхиккху, обретшего знание видов сверхспособностей, следует рассматривать подобно искусному гончару и другим мастерам. Знание видов сверхспособностей следует рассматривать подобно хорошо подготовленной глине и другим материалам. Разнообразные проявления сверхъестественной силы (викуббана) этого бхиккху следует рассматривать подобно изготовлению различных сосудов по своему желанию.

240-241. Dibbasotadhātuupamāyaṃ yasmā kantāraddhānamaggo sāsaṅko hoti sappaṭibhayo. Tattha ussaṅkitaparisaṅkitena ‘ayaṃ bherisaddo’, ‘ayaṃ mudiṅgasaddo’ti na sakkā vavatthapetuṃ, tasmā kantāraggahaṇaṃ akatvā khemamaggaṃ dassento addhānamaggappaṭipannoti āha. Appaṭibhayañhi khemamaggaṃ sīse sāṭakaṃ katvā saṇikaṃ paṭipanno vuttappakāre sadde sukhaṃ vavatthapeti. Tassa savanena tesaṃ tesaṃ saddānaṃ āvibhūtakālo viya yogino dūrasantikabhedānaṃ dibbānañceva mānussakānañca saddānaṃ āvibhūtakālo veditabbo.

240-241. В сравнении о божественном слухе (дибба-сота): поскольку путь через пустыню полон опасностей и страхов, путник, охваченный сомнением и тревогой, не способен точно определить: «это звук барабана» или «это звук литавр». Поэтому, не упоминая пустыню, Благословенный, желая показать безопасный путь, сказал: «идущий по дороге». Ибо тот, кто идет медленно по безопасному пути, свободному от страха, накинув одежду на голову, легко различает вышеупомянутые звуки. Подобно тому как этот человек благодаря слышанию распознает момент проявления тех или иных звуков, точно так же йогину следует понимать момент проявления божественных и человеческих звуков, как далеких, так и близких.

242-243. Cetopariyañāṇūpamāyaṃ daharoti taruṇo. Yuvāti yobbannena samannāgato. Maṇḍanakajātikoti yuvāpi samāno na ālasiyo na kiliṭṭhavatthasarīro, atha kho maṇḍanapakatiko, divasassa dve tayo vāre nhāyitvā suddhavatthaparidahanaalaṅkārakaraṇasīloti attho. Sakaṇikanti kāḷatilakavaṅgamukhadūsipīḷakādīnaṃ aññatarena sadosaṃ. Tattha yathā tassa mukhanimittaṃ paccavekkhato mukhe doso pākaṭo hoti, evaṃ cetopariyañāṇāya cittaṃ abhinīharitvā nisinnassa bhikkhuno paresaṃ soḷasavidhaṃ cittaṃ pākaṭaṃ hotīti veditabbaṃ.

242-243. В сравнении о знании чужих умов (четопария-няна): «юный» (daharo) означает «молодой». «Юноша» (yuvā) означает «наделенный молодостью». «Любящий украшать себя» (maṇḍanakajātiko) означает, что, будучи юношей, он не ленив, его одежда и тело не грязны, но он по своей природе склонен украшать себя; это означает, что он моется два или три раза в день, носит чистую одежду и любит наряжаться. «С изъяном» (sakaṇikaṃ) означает «имеющий дефект из-за черной родинки, веснушек, прыщей или других изъянов на лице». И подобно тому как в этом сравнении, когда он рассматривает отражение своего лица, изъян на лице становится отчетливо виден, точно так же следует понимать, что для бхиккху, который сидит, направив свой ум к знанию чужих умов, шестнадцать видов умов других существ становятся отчетливо видны.

244-245. Pubbenivāsañāṇūpamāyaṃ [Pg.200] taṃ divasaṃ katakiriyā pākaṭā hotīti taṃ divasaṃ gatagāmattayameva gahitaṃ. Tattha gāmattayagatapuriso viya pubbenivāsañāṇalābhī daṭṭhabbo, tayo gāmā viya tayo bhavā daṭṭhabbā, tassa purisassa tīsu gāmesu taṃ divasaṃ katakiriyāya āvibhāvo viya pubbenivāsāya cittaṃ abhinīharitvā nisinnassa bhikkhuno tīsu bhavesu katakiriyāya pākaṭabhāvo daṭṭhabbo.

244-245. В сравнении о знании воспоминания прошлых жизней (пуббениваса-няна): поскольку действия, совершенные в тот день, отчетливо помнятся, были взяты именно три деревни, которые человек посетил в тот день. В этом сравнении бхиккху, обретшего знание воспоминания прошлых жизней, следует рассматривать подобно человеку, посетившему три деревни; три существования (бхава) следует рассматривать подобно трем деревням; а то, как для этого бхиккху, который сидит, направив свой ум к воспоминанию прошлых жизней, отчетливо видны его действия в трех существованиях, следует рассматривать подобно тому, как для того человека отчетливо предстают действия, совершенные им в тот день в трех деревнях.

246-247. Dibbacakkhūpamāyaṃ vīthiṃ sañcaranteti aparāparaṃ sañcarante. Vīthiṃ carantetipi pāṭho. Ayamevattho. Tattha nagaramajjhe siṅghāṭakamhi pāsādo viya imassa bhikkhuno karajakāyo daṭṭhabbo, pāsāde ṭhito cakkhumā puriso viya ayameva dibbacakkhuṃ patvā ṭhito bhikkhu, gehaṃ pavisantā viya paṭisandhivasena mātukucchiyaṃ pavisantā, gehā nikkhamantā viya mātukucchito nikkhamantā, rathikāya vīthiṃ sañcarantā viya aparāparaṃ sañcaraṇakasattā, purato abbhokāsaṭṭhāne majjhe siṅghāṭake nisinnā viya tīsu bhavesu tattha tattha nibbattasattā, pāsādatale ṭhitapurisassa tesaṃ manussānaṃ āvibhūtakālo viya dibbacakkhuñāṇāya cittaṃ abhinīharitvā nisinnassa bhikkhuno tīsu bhavesu nibbattasattānaṃ āvibhūtakālo daṭṭhabbo. Idañca desanāsukhatthameva vuttaṃ. Āruppe pana dibbacakkhussa gocaro natthīti.

246-247. В сравнении о божественном оке (дибба-чаккху): «прогуливающиеся по улицам» (vīthiṃ sañcarante) означает «перемещающиеся туда и сюда». Есть также чтение «vīthiṃ caranti», значение то же самое. В этом сравнении физическое тело (karajakāya) этого бхиккху следует рассматривать подобно дворцу на перекрестке дорог в центре города; самого этого бхиккху, обретшего божественное око, следует рассматривать подобно зрячему человеку, стоящему на дворце; существ, входящих в материнское чрево посредством перерождения (патисандхи), следует рассматривать подобно людям, входящим в дом; существ, выходящих из материнского чрева, — подобно выходящим из дома; существ, скитающихся из одного существования в другое, — подобно перемещающимся с одной улицы на другую; существ, рождающихся в тех или иных местах в трех сферах существования, — подобно людям, сидящим на открытом месте на перекрестке дорог; а то, как для бхиккху, который сидит, направив свой ум к знанию божественного ока, отчетливо видны существа, рождающиеся в трех сферах существования, следует рассматривать подобно тому, как для человека, стоящего на вершине дворца, отчетливо видны те люди. И это было сказано Благословенным исключительно для удобства изложения, поскольку в бесформенной сфере (аруппа) нет объекта для божественного ока.

Āsavakkhayañāṇakathā

Разъяснение знания о разрушении асав

248. So evaṃ samāhite citteti idha vipassanāpādakaṃ catutthajjhānacittaṃ veditabbaṃ. Āsavānaṃ khayañāṇāyāti āsavānaṃ khayañāṇanibbattanatthāya. Ettha ca āsavānaṃ khayo nāma maggopi phalampi nibbānampi bhaṅgopi vuccati. ‘‘Khaye ñāṇaṃ, anuppāde ñāṇa’’nti ettha hi maggo āsavānaṃ khayoti vutto. ‘‘Āsavānaṃ khayā samaṇo hotī’’ti (ma. ni. 1.438) ettha phalaṃ.

248. «Когда его ум так сосредоточен» (so evaṃ samāhite citte): здесь под этим следует понимать ум четвертой джханы, служащий основой для випассаны. «К знанию о разрушении асав» (āsavānaṃ khayañāṇāya) означает «ради возникновения знания о разрушении асав». В данном контексте под «разрушением асав» (āsavānaṃ khaya) понимается и Путь (магга), и Плод (пхала), и Ниббана, и исчезновение (бханга). Ибо в выражении «знание о разрушении [асав], знание об их невозникновении» под разрушением асав понимается Путь. В выражении «благодаря разрушению асав он становится отшельником (саманой)» под этим понимается Плод.

‘‘Paravajjānupassissa, niccaṃ ujjhānasaññino;

Āsavā tassa vaḍḍhanti, ārā so āsavakkhayā’’ti. (dha. pa. 253);

«У того, кто высматривает чужие проступки, кто постоянно склонен к осуждению, увеличиваются асавы. Он далек от разрушения асав» (Дхаммапада, 253).

Ettha [Pg.201] nibbānaṃ. ‘‘Āsavānaṃ khayo vayo bhedo aniccatā antaradhāna’’nti ettha bhaṅgo. Idha pana nibbānaṃ adhippetaṃ. Arahattamaggopi vaṭṭatiyeva.

Здесь под разрушением асав понимается Ниббана. В выражении «разрушение асав — это их угасание, распад, непостоянство, исчезновение» под этим понимается исчезновение (бханга). Однако в данном случае имеется в виду Ниббана. Впрочем, Путь Арахантства также вполне подходит.

Cittaṃ abhinīharatīti vipassanā cittaṃ tanninnaṃ tappoṇaṃ tappabbhāraṃ karoti. So idaṃ dukkhantiādīsu ‘‘ettakaṃ dukkhaṃ, na ito bhiyyo’’ti sabbampi dukkhasaccaṃ sarasalakkhaṇapaṭivedhena yathābhūtaṃ pajānātīti attho. Tassa ca dukkhassa nibbattikaṃ taṇhaṃ ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti. Tadubhayampi yaṃ ṭhānaṃ patvā nirujjhati, taṃ tesaṃ appavattiṃ nibbānaṃ ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti; tassa ca sampāpakaṃ ariyamaggaṃ ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti sarasalakkhaṇapaṭivedhena yathābhūtaṃ pajānātīti attho.

«Направляет свой ум» (cittaṃ abhinīharati) означает, что он устремляет, склоняет и направляет ум випассаны к этому знанию о разрушении асав. В словах «Он постигает: "Это — страдание"» и так далее значение таково: он постигает всю истину о страдании (дуккха-сачча) в соответствии с действительностью, проникая в его собственную характеристику: «Вот каково страдание, и нет ничего сверх этого». Он постигает порождающую это страдание жажду (танха) как «Это — источник страдания». Он постигает Ниббану, где оба они (страдание и его источник), достигнув этого состояния, прекращаются и более не возникают, как «Это — прекращение страдания». И он постигает ведущий к этому Благородный Путь как «Это — путь, ведущий к прекращению страдания», проникая в его собственную характеристику в соответствии с действительностью.

Evaṃ sarūpato saccāni dassetvā puna kilesavasena pariyāyato dassento ‘‘ime āsavā’’tiādimāha. Tassa evaṃ jānato evaṃ passatoti tassa bhikkhuno evaṃ jānantassa evaṃ passantassa, saha vipassanāya koṭippattaṃ maggaṃ kathesi. Kāmāsavāti kāmāsavato. Vimuccatīti iminā maggakkhaṇaṃ dasseti. Vimuttasminti iminā phalakkhaṇaṃ. Vimuttamiti ñāṇaṃ hotīti iminā paccavekkhaṇañāṇaṃ. Khīṇā jātītiādīhi tassa bhūmiṃ. Tena hi ñāṇena khīṇāsavo paccavekkhanto khīṇā jātītiādīni pajānāti.

Показав таким образом истины в их собственном виде, Благословенный, желая вновь показать их иносказательно (pariyāyato) через призму загрязнений (килес), сказал: «Вот асавы» и так далее. Словами «У того, кто так знает, кто так видит» Он указывает на бхиккху, который так знает и так видит, и говорит о Сверхмирском Пути, достигшем своей вершины вместе с випассаной. «Из асавы чувственности» (kāmāsavā) означает «от асавы чувственности». Словом «освобождается» (vimuccati) Он показывает момент Пути (магга-ккхана). Словом «в освобожденном» (vimuttasmiṃ) — момент Плода (пхала-ккхана). Словами «возникает знание: "Освобожден"» — рефлексивное знание (паччавеккхана-няна). Словами «Повторное рождение уничтожено» и так далее Он показывает объект этого знания. Ибо с помощью этого рефлексивного знания тот, чьи асавы уничтожены (кхинасава), размышляя, постигает: «Повторное рождение уничтожено» и так далее.

Katamā panassa jāti khīṇā? Kathañca naṃ pajānātīti? Na tāvassa atītā jāti khīṇā, pubbeva khīṇattā. Na anāgatā, anāgate vāyāmābhāvato. Na paccuppannā, vijjamānattā. Yā pana maggassa abhāvitattā uppajjeyya ekacatupañcavokārabhavesu ekacatupañcakkhandhappabhedā jāti, sā maggassa bhāvitattā āyatiṃ anuppādadhammataṃ āpajjanena khīṇā. Taṃ so maggabhāvanāya pahīnakilese paccavekkhitvā ‘‘kilesābhāve vijjamānampi kammaṃ āyatiṃ appaṭisandhikaṃva hotī’’ti jānanto pajānāti.

Какое же его рождение уничтожено? И как он это постигает? Во-первых, его прошлое рождение не уничтожено сейчас, так как оно уже прекратилось в прошлом. Его будущее рождение не уничтожено, так как в будущем нет усилий для его уничтожения. Его настоящее рождение не уничтожено, так как оно существует прямо сейчас. Однако то рождение, которое могло бы возникнуть в сферах с одним, четырьмя или пятью совокупностями (эка-, чату-, паньчавокара-бхава) в виде одной, четырех или пяти совокупностей из-за неразвитости Пути, — именно оно уничтожено благодаря развитию Пути, поскольку оно обрело свойство никогда более не возникать в будущем. Размышляя с помощью развития Пути об устраненных загрязнениях, он постигает это, зная: «При отсутствии загрязнений даже существующая камма в будущем не приносит перерождения (патисандхи)».

Vusitanti vutthaṃ parivutthaṃ. Brahmacariyanti maggabrahmacariyaṃ. Puthujjanakalyāṇakena hi saddhiṃ satta sekkhā brahmacariyavāsaṃ vasanti nāma, khīṇāsavo vutthavāso, tasmā so attano brahmacariyavāsaṃ paccavekkhanto vusitaṃ brahmacariyanti pajānāti. Kataṃ karaṇīyanti catūsu saccesu catūhi maggehi pariññāpahānasacchikiriyābhāvanāvasena [Pg.202] soḷasavidhaṃ kiccaṃ niṭṭhāpitaṃ. Tena tena maggena pahātabbakilesā pahīnā, dukkhamūlaṃ samucchinnanti attho. Puthujjanakalyāṇakādayo hi taṃ kiccaṃ karonti, khīṇāsavo katakaraṇīyo. Tasmā so attano karaṇīyaṃ paccavekkhanto kataṃ karaṇīyanti pajānāti. Nāparaṃ itthattāyāti idāni puna itthabhāvāya evaṃ soḷasakiccabhāvāya kilesakkhayabhāvāya vā kattabbaṃ maggabhāvanākiccaṃ me natthīti pajānāti. Atha vā itthattāyāti itthabhāvato imasmā evaṃ pakārā. Idāni vattamānakhandhasantānā aparaṃ khandhasantānaṃ mayhaṃ natthi. Ime pana pañcakkhandhā pariññātā tiṭṭhanti chinnamūlakā rukkhā viya, te carimakacittanirodhena anupādāno viya jātavedo nibbāyissanti apaṇṇattikabhāvañca gamissantīti pajānāti.

«Прожита» (vusitaṃ) означает «пройдена, завершена». «Святая жизнь» (brahmacariyaṃ) означает «святая жизнь Пути». Ибо семь учеников (секкха) вместе с благородными обычными людьми (кальяна-путхуджджана) все еще ведут святую жизнь, тогда как тот, чьи асавы уничтожены, уже завершил её. Поэтому он, размышляя о своей святой жизни, постигает: «Святая жизнь прожита». «Сделано то, что должно быть сделано» (kataṃ karaṇīyaṃ) означает, что шестнадцатикратное обязательство в отношении Четырех Истин посредством четырех Путей — путем полного познания (паринья), оставления (пахана), реализации (саччхикирия) и развития (бхавана) — полностью выполнено. Значение заключается в том, что загрязнения, подлежащие устранению тем или иным Путем, устранены, а корень страдания вырван. Ведь благородные обычные люди и другие лишь выполняют это обязательство, тогда как тот, чьи асавы уничтожены, уже выполнил его. Поэтому он, размышляя о своем долге, постигает: «Сделано то, что должно быть сделано». «Нет ничего более для этого состояния» (nāparaṃ itthattāya) означает, что он постигает: «Для меня более нет обязательств по развитию Пути ради достижения этого состояния, ради выполнения этих шестнадцати обязательств или ради уничтожения загрязнений». Или же «для этого состояния» (itthattāya) означает «для такого рода существования». Он постигает: «После этого непрерывного потока совокупностей, существующего ныне, для меня более не возникнет другого потока совокупностей. Эти пять совокупностей полностью познаны и пребывают подобно деревьям с подрубленными корнями; с прекращением последнего сознания они угаснут, подобно огню без топлива, и перейдут в состояние, не поддающееся никакому обозначению».

249. Pabbatasaṅkhepeti pabbatamatthake. Anāviloti nikkaddamo. Sippiyo ca sambukā ca sippisambukaṃ. Sakkharā ca kathalāni ca sakkharakathalaṃ. Macchānaṃ gumbā ghaṭāti macchagumbaṃ. Tiṭṭhantampi carantampīti ettha sakkharakathalaṃ tiṭṭhatiyeva, itarāni carantipi tiṭṭhantipi. Yathā pana antarantarā ṭhitāsupi nisinnāsupi vijjamānāsupi ‘‘etā gāvo carantī’’ti carantiyo upādāya itarāpi carantīti vuccanti. Evaṃ tiṭṭhantameva sakkharakathalaṃ upādāya itarampi dvayaṃ tiṭṭhantanti vuttaṃ. Itarañca dvayaṃ carantaṃ upādāya sakkharakathalampi carantanti vuttaṃ. Tattha cakkhumato purisassa tīre ṭhatvā passato sippikasambukādīnaṃ vibhūtakālo viya āsavānaṃ khayāya cittaṃ abhinīharitvā nisinnassa bhikkhuno catunnaṃ saccānaṃ vibhūtakālo daṭṭhabboti.

249. «В горном озере» (pabbatasaṅkhepe) означает «на вершине горы». «Чистом» (anāvilo) означает «без ила». «Перламутровые раковины и улитки» составляют единое понятие «sippisambukaṃ». «Галька и черепки» составляют единое понятие «sakkharakathalaṃ». Стаи и косяки рыб составляют понятие «macchagumbaṃ». В выражении «и неподвижные, и плавающие» галька и черепки остаются неподвижными, тогда как остальные и плавают, и остаются неподвижными. Однако подобно тому как говорят: «эти коровы пасутся (двигаются)», имея в виду движущихся коров, хотя среди них есть и те, что стоят или лежат неподвижно, и это движение приписывается всем остальным коровам, точно так же, основываясь на неподвижной гальке и черепках, о двух других группах (раковинах и рыбах) также сказано как о «неподвижных». И наоборот, основываясь на двух других движущихся группах, о гальке и черепках также сказано как о «плавающих (движущихся)». В этом сравнении то, как для зрячего человека, стоящего на берегу и смотрящего в воду, отчетливо видны раковины, улитки и прочее, следует рассматривать подобно тому, как для бхиккху, который сидит, направив свой ум к разрушению асав, отчетливо предстают Четыре Истины.

Ettāvatā vipassanāñāṇaṃ, manomayañāṇaṃ, iddhividhañāṇaṃ, dibbasotañāṇaṃ, cetopariyañāṇaṃ, pubbenivāsañāṇaṃ, dibbacakkhuvasena nipphannaṃ anāgataṃsañāṇayathākammūpagañāṇadvayaṃ, dibbacakkhuñāṇaṃ, āsavakkhayañāṇanti dasa ñāṇāni niddiṭṭhāni honti. Tesaṃ ārammaṇavibhāgo jānitabbo – tattha vipassanāñāṇaṃ parittamahaggataatītānāgatapaccuppannaajjhattabahiddhāvasena sattavidhārammaṇaṃ. Manomayañāṇaṃ nimmitabbarūpāyatanamattameva ārammaṇaṃ karotīti [Pg.203] parittapaccuppannabahiddhārammaṇaṃ. Āsavakkhayañāṇaṃ appamāṇabahiddhānavattabbārammaṇaṃ. Avasesānaṃ ārammaṇabhedo visuddhimagge vutto. Uttaritaraṃ vā paṇītataraṃ vāti yena kenaci pariyāyena ito seṭṭhataraṃ sāmaññaphalaṃ nāma natthīti bhagavā arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi.

Таким образом, были подробно изложены десять видов знания: знание прозрения (випассана-ньяна), знание, сотворенное умом (маномая-ньяна), знание сверхъестественных сил (иддхивидха-ньяна), знание божественного слуха (диббасота-ньяна), знание чужих умов (четопария-ньяна), знание прошлых жизней (пуббениваса-ньяна), два знания, порождаемые силой божественного зрения — знание будущего (анагатамса-ньяна) и знание перерождения существ согласно их камме (ятхакаммупага-ньяна), само знание божественного зрения (диббачаккху-ньяна) и знание уничтожения влечений (асаваккхая-ньяна). Следует знать классификацию их объектов. Из них знание прозрения имеет семикратный объект в силу ограниченного, возвышенного, прошлого, будущего, настоящего, внутреннего и внешнего. Знание, сотворенное умом, делает своим объектом лишь сотворенную форму, поэтому оно имеет ограниченный, настоящий и внешний объект. Знание уничтожения влечений имеет безмерный, внешний и невыразимый объект. Различие объектов остальных знаний изложено мной в «Висуддхимагге». Словами «более превосходного или более возвышенного» Благословенный указал, что никаким иным способом не существует плода отшельничества, превосходящего это знание уничтожения влечений, и завершил проповедь вершиной архатства.

Ajātasattuupāsakattapaṭivedanākathā

Разъяснение о провозглашении царем Аджатасатту себя мирянином-последователем.

250. Rājā tattha tattha sādhukāraṃ pavattento ādimajjhapariyosānaṃ sakkaccaṃ sutvā ‘‘ciraṃ vatamhi ime pañhe puthū samaṇabrāhmaṇe pucchanto, thuse koṭṭento viya kiñci sāraṃ nālatthaṃ, aho vata bhagavato guṇasampadā, yo me dīpasahassaṃ jālento viya mahantaṃ ālokaṃ katvā ime pañhe vissajjesi. Suciraṃ vatamhi dasabalassa guṇānubhāvaṃ ajānanto vañcito’’ti cintetvā buddhaguṇānussaraṇasambhūtāya pañcavidhāya pītiyā phuṭasarīro attano pasādaṃ āvikaronto upāsakattaṃ paṭivedesi. Taṃ dassetuṃ ‘‘evaṃ vutte rājā’’tiādi āraddhaṃ.

250. Царь, выражая одобрение в тех или иных местах проповеди, почтительно выслушал учение, прекрасное в начале, середине и конце, и подумал: «О, как долго я расспрашивал многих отшельников и брахманов об этих вопросах, но, словно толкущий шелуху, не обрел никакой сути! О, как удивительно совершенство качеств Благословенного, который разрешил эти вопросы, сотворив великий свет, подобно зажигающему тысячу светильников! О, как долго я пребывал в заблуждении, не зная величия качеств Обладающего десятью силами!» С этими мыслями его тело наполнилось пятикратным восторгом, рожденным памятованием о качествах Будды. Желая выразить свою преданность, он провозгласил себя мирянином-последователем. Чтобы показать это, составители собора начали со слов: «Когда это было сказано, царь...» и так далее.

Tattha abhikkantaṃ, bhanteti ayaṃ abhikkantasaddo khayasundarābhirūpaabbhanumodanesu dissati. ‘‘Abhikkantā bhante, ratti, nikkhanto paṭhamo yāmo, ciranisinno bhikkhusaṅgho’’tiādīsu (a. ni. 8.20) hi khaye dissati. ‘‘Ayaṃ me puggalo khamati, imesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro cā’’tiādīsu (a. ni. 4.100) sundare.

Здесь в выражении «Превосходно, господин!» слово «abhikkanta» встречается в значениях: истощение, прекрасное, красивый и одобрение. Так, в таких отрывках, как: «Ночь на исходе, господин, первая стража миновала, община бхиккху долго сидит...» оно встречается в значении истощения. В таких отрывках, как: «Этот человек мне приятен; из этих четырех людей он более превосходен и более возвышен...» — в значении прекрасного.

‘‘Ko me vandati pādāni, iddhiyā yasasā jalaṃ;

Abhikkantena vaṇṇena, sabbā obhāsayaṃ disā’’ti. (vi. va. 857);

«Кто склоняется к моим стопам, сияя сверхъестественной силой и славой, своей превосходной красотой озаряя все стороны света?» —

Ādīsu abhirūpe. ‘‘Abhikkantaṃ bho, gotamā’’tiādīsu (pārā. 15) abbhanumodane. Idhāpi abbhanumodaneyeva. Yasmā ca abbhanumodane, tasmā ‘sādhu sādhu bhante’ti vuttaṃ hotīti veditabbo.

в этих и подобных стихах оно употребляется в значении красивого. В таких выражениях, как: «Превосходно, почтенный Готама!» — в значении одобрения. Здесь оно также используется именно в значении одобрения. И поскольку оно выражает одобрение, следует понимать, что это равносильно словам: «Хорошо, хорошо, господин!».

Bhaye kodhe pasaṃsāyaṃ, turite kotūhalacchare;

Hāse soke pasāde ca, kare āmeḍitaṃ budhoti.

«При страхе, гневе, похвале, спешке, любопытстве, удивлении, радости, скорби и преданности мудрый совершает повторение слов».

Iminā [Pg.204] ca lakkhaṇena idha pasādavasena, pasaṃsāvasena cāyaṃ dvikkhattuṃ vuttoti veditabbo. Athavā abhikkantanti abhikantaṃ atiiṭṭhaṃ atimanāpaṃ atisundaranti vuttaṃ hoti.

Согласно этому правилу, следует понимать, что здесь это слово произнесено дважды в силу преданности и в силу похвалы. Или же под «abhikkantaṃ» подразумевается «весьма желаемое, весьма приятное, превосходнейшее».

Ettha ekena abhikkantasaddena desanaṃ thometi, ekena attano pasādaṃ. Ayañhettha adhippāyo, abhikkantaṃ bhante, yadidaṃ bhagavato dhammadesanā, ‘abhikkantaṃ’ yadidaṃ bhagavato dhammadesanaṃ āgamma mama pasādoti. Bhagavatoyeva vā vacanaṃ dve dve atthe sandhāya thometi. Bhagavato vacanaṃ abhikkantaṃ dosanāsanato, abhikkantaṃ guṇādhigamanato. Tathā saddhājananato, paññājananato, sātthato, sabyañjanato, uttānapadato, gambhīratthato, kaṇṇasukhato, hadayaṅgamato, anattukkaṃsanato, aparavambhanato, karuṇāsītalato, paññāvadātato, āpātharamaṇīyato, vimaddakkhamato, suyyamānasukhato, vīmaṃsiyamānahitatoti evamādīhi yojetabbaṃ.

Здесь одним словом «abhikkanta» он восхваляет проповедь, а другим — свою преданность. Смысл здесь таков: «Превосходно, господин, то учение, что проповедано Благословенным! Превосходна моя преданность, возникшая благодаря этому учению Благословенного!». Или же он восхваляет слово Благословенного, имея в виду по два значения для каждого случая. Слово Благословенного превосходно, ибо оно уничтожает пороки, и превосходно, ибо ведет к обретению добродетелей. Подобным же образом его следует связывать со следующими парами значений: порождающее веру и порождающее мудрость; наделенное глубоким смыслом и наделенное правильным выражением; с ясным слогом и с глубоким значением; приятное для слуха и проникающее в сердце; не превозносящее себя и не принижающее других; прохладное от сострадания и чистое от мудрости; восхитительное при первом восприятии и выдерживающее испытание временем; приносящее счастье при слушании и приносящее благо при исследовании.

Tato parampi catūhi upamāhi desanaṃyeva thometi. Tattha nikkujjitanti adhomukhaṭhapitaṃ heṭṭhāmukhajātaṃ vā. Ukkujjeyyāti upari mukhaṃ kareyya. Paṭicchannanti tiṇapaṇṇādichāditaṃ. Vivareyyāti ugghāṭeyya. Mūḷhassa vāti disāmūḷhassa. Maggaṃ ācikkheyyāti hatthe gahetvā ‘‘esa maggo’’ti vadeyya, andhakāreti kāḷapakkhacātuddasī aḍḍharattaghanavanasaṇḍameghapaṭalehi caturaṅge tame. Ayaṃ tāva anuttānapadattho. Ayaṃ pana sādhippāyayojanā. Yathā koci nikkujjitaṃ ukkujjeyya, evaṃ saddhammavimukhaṃ asaddhamme patitaṃ maṃ asaddhammā vuṭṭhāpentana. Yathā paṭicchannaṃ vivareyya, evaṃ kassapassa bhagavato sāsanantaradhānā pabhuti micchādiṭṭhigahanapaṭicchannaṃ sāsanaṃ vivarantena, yathā mūḷhassa maggaṃ ācikkheyya, evaṃ kummaggamicchāmaggappaṭipannassa me saggamokkhamaggaṃ āvikarontena, yathā andhakāre telapajjotaṃ dhāreyya, evaṃ mohandhakāranimuggassa me buddhādiratanarūpāni apassato tappaṭicchādakamohandhakāraviddhaṃsakadesanāpajjotadhārakena mayhaṃ bhagavatā etehi pariyāyehi pakāsitattā anekapariyāyena dhammo pakāsitoti.

После этого он восхваляет саму проповедь с помощью четырех сравнений. Здесь «перевернутое» означает поставленное вверх дном или оказавшееся в таком положении. «Поставил бы прямо» означает повернул бы отверстием вверх. «Скрытое» означает покрытое травой, листьями и т. д. «Открыл бы» означает обнажил бы. «Заблудившемуся» означает потерявшему направление сторон света. «Указал бы путь» означает взял бы за руку и сказал: «Вот этот путь». «Во тьме» означает в четырехчастной тьме, состоящей из безлунной ночи четырнадцатого дня темной половины месяца, полуночи, густого леса и грозовых туч. Таково сначала значение неясных слов. А вот истолкование их смысла: «Подобно тому, как кто-то перевернул бы сосуд, так и Благословенный поднял меня, отвернувшегося от истинного Учения и павшего в ложное учение, вызволив из ложного учения. Подобно тому, как открыли бы скрытое, так и Благословенный открыл Учение, которое со времени исчезновения Учения Благословенного Кассапы было скрыто дебрями ложных воззрений. Подобно тому, как заблудившемуся указали бы путь, так и мне, шедшему по неверному и ложному пути, Благословенный указал путь к небесам и освобождению. Подобно тому, как во тьме зажгли бы масляный светильник, так и мне, погруженному во тьму невежества и не видящему образов Трех Драгоценностей, начиная с Будды, Благословенный явил светильник проповеди, рассеивающий скрывающую их тьму невежества». Таким образом, благодаря Благословенному, раскрывшему его этими способами, Учение было разъяснено им многими способами.

Evaṃ desanaṃ thometvā imāya desanāya ratanattaye pasannacitto pasannākāraṃ karonto esāhantiādimāha. Tattha esāhanti eso ahaṃ[Pg.205]. Bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmīti bhagavā me saraṇaṃ, parāyanaṃ, aghassa tātā, hitassa ca vidhātāti. Iminā adhippāyena bhagavantaṃ gacchāmi bhajāmi sevāmi payirupāsāmi, evaṃ vā jānāmi bujjhāmīti. Yesañhi dhātūnaṃ gatiattho, buddhipi tesaṃ attho. Tasmā gacchāmīti imassa jānāmi bujjhāmīti ayampi attho vutto. Dhammañca bhikkhusaṅghañcāti ettha pana adhigatamagge sacchikatanirodhe yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne catūsu apāyesu apatamāne dhāretīti dhammo, so atthato ariyamaggo ceva nibbānañca. Vuttañcetaṃ – ‘‘yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo tesaṃ aggamakkhāyatī’’ti (a. ni. 4.34) vitthāro. Na kevalañca ariyamaggo ceva nibbānañca. Api ca kho ariyaphalehi saddhiṃ pariyattidhammopi. Vuttañhetaṃ chattamāṇavakavimāne –

Восхвалив таким образом проповедь и обретя благодаря ей преданность Трем Драгоценностям, он, выражая свою преданность, произнес слова, начинающиеся с «esāhaṃ». Здесь «esāhaṃ» означает «вот я». «Прибегаю к Благословенному как к убежищу» означает: «Благословенный — мое прибежище, моя опора, защитник от зла и устроитель блага». С этим намерением: «Я иду к Благословенному, почитаю Его, служу Ему, приближаюсь к Нему», или же: «Так я познаю Его, постигаю Его». Ведь у тех глагольных корней, которые имеют значение движения, значением также является познание. Поэтому для слова «gacchāmi» также указано значение «познаю, постигаю». Что касается слов «к Учению и к общине бхиккху», то здесь «Учение» — это то, что удерживает от падения в четыре несчастных мира тех, кто достиг путей, осуществил прекращение и практикует согласно наставлению. По своей сути оно представляет собой Благородный Путь и Ниббану. Об этом сказано: «О бхиккху, насколько простираются обусловленные явления, Благородный Восьмеричный Путь провозглашается наивысшим среди них» и так далее подробно. И это не только Благородный Путь и Ниббана, но также и плоды благородства вместе с учением Писаний. Об этом сказано в «Чаттаманавака-вимане»:

‘‘Rāgavirāgamanejamasokaṃ, dhammamasaṅkhatamappaṭikūlaṃ;

Madhuramimaṃ paguṇaṃ suvibhattaṃ, dhammamimaṃ saraṇatthamupehī’’ti. (vi. va. 887);

«Прибегай ради убежища к этому Учению — свободному от страсти, непоколебимому, безпечальному, необусловленному, не знающему преград, сладостному, хорошо усвоенному и прекрасно разделенному».

Ettha hi rāgavirāgoti maggo kathito. Anejamasokanti phalaṃ. Dhammamasaṅkhatanti nibbānaṃ. Appaṭikūlaṃ madhuramimaṃ paguṇaṃ suvibhattanti piṭakattayena vibhattā dhammakkhandhāti. Diṭṭhisīlasaṃghātena saṃhatoti saṅgho, so atthato aṭṭha ariyapuggalasamūho. Vuttañhetaṃ tasmiññeva vimāne –

Здесь под «свободным от страсти» подразумевается Путь. Под «непоколебимым и безпечальным» — Плод. Под «необусловленным Учением» — Ниббана. Под «не знающим преград, сладостным, хорошо усвоенному и прекрасно разделенным» — группы Учения (дхаммаккхандхи), разделенные по трем Писаниям. «Община» называется так потому, что она объединена союзом воззрений и нравственности. По своей сути она представляет собой собрание восьми благородных личностей. Об этом сказано в той же Вимане:

‘‘Yattha ca dinnamahapphalamāhu, catūsu sucīsu purīsayugesu;

Aṭṭha ca puggaladhammadasā te, saṅghamimaṃ saraṇatthamupehī’’ti. (vi. va. 888);

«Прибегай ради убежища к этой Общине, дары которой, как говорят, приносят великий плод; она состоит из четырех пар чистых мужей — этих восьми личностей, видящих Учение».

Bhikkhūnaṃ saṅgho bhikkhusaṅgho. Ettāvatā rājā tīṇi saraṇagamanāni paṭivedesi.

Община бхиккху — это bhikkhusaṅgho. На этом царь провозгласил тройное принятие прибежища.

Saraṇagamanakathā

Разъяснение о принятии прибежища.

Idāni tesu saraṇagamanesu kosallatthaṃ saraṇaṃ, saraṇagamanaṃ, yo ca saraṇaṃ gacchati, saraṇagamanappabhedo, saraṇagamanaphalaṃ, saṅkileso, bhedoti, ayaṃ vidhi veditabbo. Seyyathidaṃ – saraṇatthato tāva hiṃsatīti saraṇaṃ. Saraṇagatānaṃ teneva saraṇagamanena bhayaṃ santāsaṃ dukkhaṃ duggatiparikilesaṃ hanati vināsetīti attho, ratanattayassevetaṃ adhivacanaṃ.

Теперь, для обретения искусности в отношении этих принятий прибежища, следует понять следующий порядок: что такое прибежище, что такое принятие прибежища, кто принимает прибежище, виды принятия прибежища, плод принятия прибежища, его осквернение и его разрушение. А именно: исходя из значения слова «прибежище», оно называется так потому, что оно устраняет. Смысл в том, что благодаря самому этому принятию прибежища оно устраняет и уничтожает страх, тревогу, страдание и мучения в несчастных уделах у тех, кто прибег к нему. Это обозначение относится исключительно к Трем Драгоценностям.

Atha [Pg.206] vā hite pavattanena ahitā ca nivattanena sattānaṃ bhayaṃ hiṃsati buddho. Bhavakantārā uttāraṇena assāsadānena ca dhammo; appakānampi kārānaṃ vipulaphalapaṭilābhakaraṇena saṅgho. Tasmā imināpi pariyāyena ratanattayaṃ saraṇaṃ. Tappasādataggarutāhi vihatakileso tapparāyaṇatākārappavatto cittuppādo saraṇagamanaṃ. Taṃ samaṅgīsatto saraṇaṃ gacchati. Vuttappakārena cittuppādena etāni me tīṇi ratanāni saraṇaṃ, etāni parāyaṇanti evaṃ upetīti attho. Evaṃ tāva saraṇaṃ, saraṇagamanaṃ, yo ca saraṇaṃ gacchati, idaṃ tayaṃ veditabbaṃ.

Или же: Будда устраняет страх существ, побуждая их к благу и отвращая от вреда. Учение устраняет страх, переправляя через пустыню сансары и даруя утешение. Община устраняет страх, делая так, что даже малые благодеяния приносят обильные плоды. Поэтому и в силу этого объяснения Три Драгоценности являются прибежищем. Принятие прибежища — это возникновение мысли, в которой устранены загрязнения благодаря преданности и почтению к Ним, и которая проявляется как устремленность к Ним как к своей опоре. Существо, наделенное этим, принимает прибежище. Смысл в том, что с помощью возникновения мысли указанным образом оно обращается к ним так: «Эти Три Драгоценности — мое прибежище, они — моя опора». Так следует понимать эту триаду: прибежище, принятие прибежища и того, кто принимает прибежище.

Saraṇagamanappabhede pana duvidhaṃ saraṇagamanaṃ – lokuttaraṃ lokiyañca. Tattha lokuttaraṃ diṭṭhasaccānaṃ maggakkhaṇe saraṇagamanupakkilesasamucchedena ārammaṇato nibbānārammaṇaṃ hutvā kiccato sakalepi ratanattaye ijjhati. Lokiyaṃ puthujjanānaṃ saraṇagamanupakkilesavikkhambhanena ārammaṇato buddhādiguṇārammaṇaṃ hutvā ijjhati. Taṃ atthato buddhādīsu vatthūsu saddhāpaṭilābho saddhāmūlikā ca sammādiṭṭhi dasasu puññakiriyavatthūsu diṭṭhijukammanti vuccati. Tayidaṃ catudhā vattati – attasanniyyātanena, tapparāyaṇatāya, sissabhāvūpagamanena, paṇipātenāti.

Что касается видов принятия прибежища, то оно бывает двух видов: надмирское и мирское. Из них надмирское принятие прибежища осуществляется у тех, кто узрел Истины, в момент пути, благодаря полному искоренению осквернений принятия прибежища; со стороны объекта оно имеет своим объектом Ниббану, а со стороны функции оно осуществляется в отношении всего Тройственного Драгоценного Союза. Мирское принятие прибежища осуществляется у обычных людей благодаря подавлению осквернений принятия прибежища; со стороны объекта оно имеет своим объектом качества Будды и других Драгоценностей. По своей сути оно представляет собой обретение веры в такие объекты, как Будда и другие, а также правильное воззрение, основанное на вере; среди десяти оснований для совершения заслуг оно называется «выпрямлением воззрений». Оно осуществляется четырьмя способами: через предание себя, через признание Их своей опорой, через принятие положения ученика и через выражение почтения.

Tattha attasanniyyātanaṃ nāma – ‘‘ajjādiṃ katvā ahaṃ attānaṃ buddhassa niyyātemi, dhammassa, saṅghassā’’ti evaṃ buddhādīnaṃ attapariccajanaṃ. Tapparāyaṇatā nāma ‘‘ajjādiṃ katvā ‘ahaṃ buddhaparāyaṇo, dhammaparāyaṇo, saṅghaparāyaṇo’ti. Maṃ dhārethā’’ti evaṃ tapparāyaṇabhāvo. Sissabhāvūpagamanaṃ nāma – ‘‘ajjādiṃ katvā – ‘ahaṃ buddhassa antevāsiko, dhammassa, saṅghassa antevāsiko’ti maṃ dhārethā’’ti evaṃ sissabhāvūpagamo. Paṇipāto nāma – ‘‘ajjādiṃ katvā ahaṃ abhivādanapaccuṭṭhānaañjalikammasāmīcikammaṃ buddhādīnaṃyeva tiṇṇaṃ vatthūnaṃ karomī’ti maṃ dhārethā’’ti evaṃ buddhādīsu paramanipaccākāro. Imesañhi catunnaṃ ākārānaṃ aññatarampi karontena gahitaṃyeva hoti saraṇaṃ.

Из них «предание себя» — это вручение себя Будде, Учению и Общине, выражающееся так: «Начиная с сегодняшнего дня, я вверяю себя Будде, Учению и Общине». «Признание Их своей опорой» — это состояние устремленности к Ним как к своей опоре, выражающееся так: «Начиная с сегодняшнего дня, считайте меня тем, для кого Будда — опора, Учение — опора, Община — опора». «Принятие положения ученика» — это вступление в положение ученика, выражающееся так: «Начиная с сегодняшнего дня, считайте меня учеником Будды, учеником Учения, учеником Общины». «Выражение почтения» — это проявление глубочайшего смирения перед Буддой и другими Драгоценностями, выражающееся так: «Начиная с сегодняшнего дня, я буду совершать поклоны, вставание при встрече, складывание ладоней и почтительные действия только перед этими тремя объектами». Ведь у того, кто совершает хотя бы одно из этих четырех действий, прибежище считается принятым.

Api ca bhagavato attānaṃ pariccajāmi, dhammassa, saṅghassa, attānaṃ pariccajāmi, jīvitaṃ pariccajāmi, pariccattoyeva me attā, pariccattaṃyeva jīvitaṃ, jīvitapariyantikaṃ buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmi, buddho me saraṇaṃ leṇaṃ tāṇanti[Pg.207]; evampi attasanniyyātanaṃ veditabbaṃ. ‘‘Satthārañca vatāhaṃ passeyyaṃ, bhagavantameva passeyyaṃ, sugatañca vatāhaṃ passeyyaṃ, bhagavantameva passeyyaṃ, sammāsambuddhañca vatāhaṃ passeyyaṃ, bhagavantameva passeyya’’nti (saṃ. ni. 2.154). Evampi mahākassapassa saraṇagamanaṃ viya sissabhāvūpagamanaṃ veditabbaṃ.

Кроме того, предание себя следует понимать и так: «Я отдаю себя Благословенному, я отдаю себя Учению, я отдаю себя Общине, я отдаю свою жизнь. Мое я уже отдано, моя жизнь уже отдана. До конца своих дней я прибегаю к Будде как к убежищу. Будда — мое прибежище, мое укрытие, моя защита». А принятие положения ученика следует понимать подобно принятию прибежища почтенным Махакассапой: «О, если бы мне узреть Учителя, мне узреть только Благословенного! О, если бы мне узреть Сугату, мне узреть только Благословенного! О, если бы мне узреть Самопросветленного, мне узреть только Благословенного!».

‘‘So ahaṃ vicarissāmi, gāmā gāmaṃ purā puraṃ;

Namassamāno sambuddhaṃ, dhammassa ca sudhammata’’nti. (su. ni. 194);

«Так я буду странствовать из деревни в деревню, из города в город, выражая почтение Всепросветленному и прекрасному свойству Дхаммы».

Evampi āḷavakādīnaṃ saraṇagamanaṃ viya tapparāyaṇatā veditabbā. Atha kho brahmāyu brāhmaṇo uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā bhagavato pādesu sirasā nipatitvā bhagavato pādāni mukhena ca paricumbati, pāṇīhi ca parisambāhati, nāmañca sāveti – ‘‘brahmāyu ahaṃ, bho gotama brāhmaṇo, brahmāyu ahaṃ, bho gotama brāhmaṇo’’ti (ma. ni. 2.394) evampi paṇipāto daṭṭhabbo.

«Таким же образом следует понимать принятие прибежища как преданность Трем Драгоценностям как своей высшей опоре, подобно принятию прибежища яккхой Алавакой и другими. Затем брахман Брахмаю, поднявшись со своего сиденья, набросил верхнюю мантию на одно плечо, склонился головой к стопам Благословенного, целовал стопы Благословенного своими губами, ласкал их своими руками и возвещал свое имя: „Я — брахман Брахмаю, почтенный Готама! Я — брахман Брахмаю, почтенный Готама!“ Таким образом также следует понимать выражение почтения (панипата) [как способ принятия прибежища]».

So panesa ñātibhayācariyadakkhiṇeyyavasena catubbidho hoti. Tattha dakkhiṇeyyapaṇipātena saraṇagamanaṃ hoti, na itarehi. Seṭṭhavaseneva hi saraṇaṃ gaṇhāti, seṭṭhavasena ca bhijjati. Tasmā yo sākiyo vā koliyo vā – ‘‘buddho amhākaṃ ñātako’’ti vandati, aggahitameva hoti saraṇaṃ. Yo vā – ‘‘samaṇo gotamo rājapūjito mahānubhāvo avandīyamāno anatthampi kareyyā’’ti bhayena vandati, aggahitameva hoti saraṇaṃ. Yo vā bodhisattakāle bhagavato santike kiñci uggahitaṃ saramāno buddhakāle vā –

«И это выражение почтения бывает четырех видов: из-за родственников, из-за страха, из-за учителя или из-за того, кто достоин подношений. Из них принятие прибежища происходит через выражение почтения к достойному подношений, но не через остальные три. Ибо прибежище принимается только в силу признания превосходства и разрушается также в силу признания превосходства. Поэтому, если какой-нибудь сакиец или колиянин кланяется, думая: „Будда — наш родственник“, то прибежище им вовсе не принято. Или если кто-то кланяется из страха, думая: „Отшельник Готама почитаем царями и обладает великим могуществом; если я не поклонюсь ему, он может причинить мне вред“, то прибежище им вовсе не принято. Или если кто-то, помня то, чему он обучился в присутствии Благословенного во времена, когда Тот был Бодхисаттой, или же во времена Его Буддства...»

‘‘Catudhā vibhaje bhoge, paṇḍito gharamāvasaṃ;

Ekena bhogaṃ bhuñjeyya, dvīhi kammaṃ payojaye;

Catutthañca nidhāpeyya, āpadāsu bhavissatī’’ti. (dī. ni. 3.265);

«„Мудрый мирянин, живущий дома, должен разделить свое богатство на четыре части: одну часть он должен использовать для собственного потребления, две части — пустить в дело, а четвертую часть отложить на случай беды“».

Evarūpaṃ anusāsaniṃ uggahetvā – ‘‘ācariyo me’’ti vandati, aggahitameva hoti saraṇaṃ. Yo pana – ‘‘ayaṃ loke aggadakkhiṇeyyo’’ti vandati, teneva gahitaṃ hoti saraṇaṃ.

«...усвоив такое наставление, кланяется, думая: „Он — мой учитель“, то прибежище им вовсе не принято. Но если кто-то кланяется, думая: „Он — величайший в мире из тех, кто достоин подношений“, то только им прибежище действительно принято».

Evaṃ gahitasaraṇassa ca upāsakassa vā upāsikāya vā aññatitthiyesu pabbajitampi ñātiṃ – ‘‘ñātako me aya’’nti vandato saraṇagamanaṃ na [Pg.208] bhijjati, pageva apabbajitaṃ. Tathā rājānaṃ bhayavasena vandato. So hi raṭṭhapūjitattā avandīyamāno anatthampi kareyyāti. Tathā yaṃ kiñci sippaṃ sikkhāpakaṃ titthiyampi – ‘‘ācariyo me aya’’nti vandatopi na bhijjati, evaṃ saraṇagamanappabhedo veditabbo.

«У мирянина или мирянки, которые таким образом приняли прибежище, принятие прибежища не нарушается, если они кланяются своему родственнику, даже если тот ушел в монашество у иноверцев, думая: „Он — мой родственник“, и тем более это не нарушается, если родственник не уходил в монашество. Точно так же оно не нарушается, когда они кланяются царю из страха, ведь царь, будучи почитаем всей страной, может причинить вред, если ему не поклониться. Точно так же оно не нарушается, даже если они кланяются иноверцу, обучающему какому-либо ремеслу, думая: „Он — мой учитель“. Таким образом следует понимать различные аспекты принятия прибежища».

Ettha ca lokuttarassa saraṇagamanassa cattāri sāmaññaphalāni vipākaphalaṃ, sabbadukkhakkhayo ānisaṃsaphalaṃ. Vuttañhetaṃ –

«И здесь, для надмирского принятия прибежища, плодом созревания (випака-пхала) являются четыре плода отшельничества, а плодом пользы (анисамса-пхала) — прекращение всех страданий. Ибо сказано следующее:»

‘‘Yo ca buddhañca dhammañca, saṅghañca saraṇaṃ gato;

Cattāri ariyasaccāni, sammappaññāya passati.

«„И тот, кто принял прибежище в Будде, Дхамме и Сангхе, видит совершенной мудростью Четыре Благородные Истины:»

Dukkhaṃ dukkhasamuppādaṃ, dukkhassa ca atikkamaṃ;

Ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ, dukkhūpasamagāminaṃ.

«Страдание, источник страдания, преодоление страдания и Благородный Восьмеричный Путь, ведущий к угасанию страдания.»

Etaṃ kho saraṇaṃ khemaṃ, etaṃ saraṇamuttamaṃ;

Etaṃ saraṇamāgamma, sabbadukkhā pamuccatī’’ti. (dha. pa. 192);

«Это прибежище безопасно, это прибежище высшее. Придя к этому прибежищу, человек освобождается от всех страданий“».

Api ca niccādito anupagamanādivasena petassa ānisaṃsaphalaṃ veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ – ‘‘aṭṭhānametaṃ anavakāso, yaṃ diṭṭhisampanno puggalo kañci saṅkhāraṃ niccato upagaccheyya…pe… kañci saṅkhāraṃ sukhato…pe… kañci dhammaṃ attato upagaccheyya…pe… mātaraṃ jīvitā voropeyya…pe… pitaraṃ…pe… arahantaṃ…pe… paduṭṭhacitto tathāgatassa lohitaṃ uppādeyya…pe…. saṅghaṃ bhindeyya…pe… aññaṃ satthāraṃ uddiseyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti (a. ni. 1.290). Lokiyassa pana saraṇagamanassa bhavasampadāpi bhogasampadāpi phalameva. Vuttañhetaṃ –

«Кроме того, плод пользы этого [надмирского прибежища] следует понимать также через невозможность признания [обусловленного] постоянным и так далее. Ибо сказано следующее: „Невозможно и исключено, чтобы человек, обладающий правильным воззрением, счел какое-либо обусловленное явление постоянным... или счел какое-либо обусловленное явление источником счастья... или счел какое-либо явление душой (аттой)... или лишил жизни свою мать... или своего отца... или Араханта... или со злобным умыслом пролил кровь Татхагаты... или расколол Сангху... или признал своим учителем кого-то другого — это невозможно“. Что же касается мирского принятия прибежища, то его плодами являются как совершенство перерождения (бхава-сампада), так и совершенство богатства (бхога-сампада). Ибо сказано следующее:»

‘‘Ye keci buddhaṃ saraṇaṃ gatāse, na te gamissanti apāyabhūmiṃ;

Pahāya mānusaṃ dehaṃ, devakāyaṃ paripūressantī’’ti. (saṃ. ni. 1.37);

«„Все те, кто принял прибежище в Будде, не пойдут в миры лишений. Оставив человеческое тело, они пополнят сонмы божеств“».

Aparampi vuttaṃ – ‘‘atha kho sakko devānamindo asītiyā devatāsahassehi saddhiṃ yenāyasmā mahāmoggallāno tenupasaṅkami…pe… ekamantaṃ ṭhitaṃ kho sakkaṃ devānamindaṃ āyasmā mahāmoggallāno etadavoca – ‘‘sādhu kho, devānaminda, buddhaṃ saraṇagamanaṃ hoti. Buddhaṃ saraṇagamanahetu kho, devānaminda, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ [Pg.209] maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti…pe… te aññe deve dasahi ṭhānehi adhigaṇhanti – dibbena āyunā, dibbena vaṇṇena, dibbena sukhena, dibbena yasena, dibbena ādhipateyyena, dibbehi rūpehi saddehi gandhehi rasehi phoṭṭhabbehī’’ti (saṃ. ni. 4.341). Esa nayo dhamme ca saṅghe ca. Api ca velāmasuttādīnaṃ vasenāpi saraṇagamanassa phalaviseso veditabbo. Evaṃ saraṇagamanassa phalaṃ veditabbaṃ.

«И еще было сказано: „Тогда Сакка, владыка богов, вместе с восемьюдесятью тысячами божеств приблизился к тому месту, где находился почтенный Маха Моггаллана... Почтенный Маха Моггаллана сказал Сакке, владыке богов, стоявшему в стороне: «Благодатно, владыка богов, принятие прибежища в Будде. По причине принятия прибежища в Будде, владыка богов, некоторые существа после распада тела, после смерти, перерождаются в счастливом уделе, в небесном мире... Они превосходят других богов в десяти отношениях: божественным сроком жизни, божественной красотой, божественным счастьем, божественной славой, божественным владычеством, а также божественными видимыми формами, звуками, запахами, вкусами и тактильными ощущениями»“. Этот же принцип применим к Дхамме и Сангхе. Кроме того, особое превосходство плодов принятия прибежища следует понимать также на основании Велама-сутты и других источников. Таким образом следует понимать плоды принятия прибежища».

Tattha ca lokiyasaraṇagamanaṃ tīsu vatthūsu aññāṇasaṃsayamicchāñāṇādīhi saṃkilissati, na mahājutikaṃ hoti, na mahāvipphāraṃ. Lokuttarassa natthi saṃkileso. Lokiyassa ca saraṇagamanassa duvidho bhedo – sāvajjo ca anavajjo ca. Tattha sāvajjo aññasatthārādīsu attasanniyyātanādīhi hoti, so ca aniṭṭhaphalo hoti. Anavajjo kālakiriyāya hoti, so avipākattā aphalo. Lokuttarassa pana nevatthi bhedo. Bhavantarepi hi ariyasāvako aññaṃ satthāraṃ na uddisatīti. Evaṃ saraṇagamanassa saṃkileso ca bhedo ca veditabboti.

«И в этом отношении мирское принятие прибежища в трех объектах оскверняется из-за невежества, сомнения, ложного знания и тому подобного; оно не обладает ни великим сиянием, ни великой силой. У надмирского же прибежища нет осквернения. Нарушение мирского принятия прибежища бывает двух видов: предосудительное и непредосудительное. Предосудительное нарушение происходит из-за предания себя другим учителям и тому подобного, и оно приносит нежелательный плод. Непредосудительное нарушение происходит из-за смерти; оно не приносит плода созревания, поскольку не является кармическим результатом. У надмирского же прибежища нарушения вообще не бывает. Ибо даже в будущем существовании благородный ученик (ария-савака) не признает своим учителем никого другого. Таким образом следует понимать осквернение и нарушение принятия прибежища».

Upāsakaṃ maṃ bhante bhagavā dhāretūti maṃ bhagavā ‘‘upāsako aya’’nti evaṃ dhāretu, jānātūti attho. Upāsakavidhikosallatthaṃ panettha – ko upāsako? Kasmā upāsakoti vuccati? Kimassa sīlaṃ? Ko ājīvo? Kā vipatti? Kā sampattīti? Idaṃ pakiṇṇakaṃ veditabbaṃ.

«Слова „Пусть Благословенный считает меня мирянином (упасакой), о Господин“ означают: „Пусть Благословенный помнит меня, знает меня так: «это мирянин»“. И здесь, ради искусности в правилах, касающихся мирян, следует понять следующие различные вопросы: Кто такой мирянин? Почему он зовется мирянином? Какова его нравственность (сила)? Каков его образ жизни (аджива)? В чем его упадок (випатти)? В чем его преуспеяние (сампатти)?»

Tattha ko upāsakoti yo koci saraṇagato gahaṭṭho. Vuttañhetaṃ – ‘‘yato kho, mahānāma, buddhaṃ saraṇaṃ gato hoti, dhammaṃ saraṇaṃ gato hoti, saṅghaṃ saraṇaṃ gato hoti. Ettāvatā kho, mahānāma, upāsako hotī’’ti (saṃ. ni. 5.1033).

«Из них на вопрос „Кто такой мирянин?“ ответом будет: любой домохозяин, принявший прибежище. Ибо сказано следующее: „Когда, Маханама, человек принимает прибежище в Будде, принимает прибежище в Дхамме, принимает прибежище в Сангхе — в такой мере, Маханама, он является мирянином (упасакой)“».

Kasmā upāsakoti ratanattayaṃ upāsanato. So hi buddhaṃ upāsatīti upāsako, tathā dhammaṃ saṃghaṃ.

«На вопрос „Почему он зовется мирянином (упасакой)?“ ответом будет: потому что он почитает Три Драгоценности и служит им. Ведь он почитает Будду и служит Ему, поэтому он — упасака; точно так же он почитает Дхамму и Сангху и служит им».

Kimassa sīlanti pañca veramaṇiyo. Yathāha – ‘‘yato kho, mahānāma, upāsako pāṇātipātā paṭivirato hoti, adinnādānā… kāmesumicchācārā… musāvādā… surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭivirato hoti, ettāvatā kho, mahānāma, upāsako sīlavā hotī’’ti (saṃ. ni. 5.1033).

«На вопрос „Какова его нравственность (сила)?“ ответом будет: пять воздержаний. Как сказал Благословенный: „Когда, Маханама, мирянин воздерживается от уничтожения живых существ, от взятия того, что не дано, от прелюбодеяния, от ложной речи, от употребления хмельных напитков и одурманивающих веществ, вызывающих беспечность — в такой мере, Маханама, мирянин является добродетельным“».

Ko [Pg.210] ājīvoti pañca micchāvaṇijjā pahāya dhammena samena jīvitakappanaṃ. Vuttañhetaṃ – ‘‘pañcimā, bhikkhave, vaṇijjā upāsakena akaraṇīyā. Katamā pañca? Satthavaṇijjā, sattavaṇijjā, maṃsavaṇijjā, majjavaṇijjā, visavaṇijjā. Imā kho, bhikkhave, pañca vaṇijjā upāsakena akaraṇīyā’’ti (a. ni. 5.177).

«На вопрос „Каков его образ жизни (аджива)?“ ответом будет: ведение жизни праведным и честным путем, оставив пять видов неправедной торговли. Ибо сказано следующее: „Этими пятью видами торговли, о бхиккху, не следует заниматься мирянину. Какими пятью? Торговлей оружием, торговлей живыми существами, торговлей мясом, торговлей одурманивающими напитками и торговлей ядом. Этими пятью видами торговли, о бхиккху, не следует заниматься мирянину“».

Kā vipattīti yā tasseva sīlassa ca ājīvassa ca vipatti, ayamassa vipatti. Api ca yāya esa caṇḍālo ceva hoti, malañca patikuṭṭho ca, sāpissa vipattīti veditabbā. Te ca atthato assaddhiyādayo pañca dhammā honti. Yathāha – ‘‘pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato upāsako upāsakacaṇḍālo ca hoti, upāsakamalañca, upāsakapatikuṭṭho ca. Katamehi pañcahi? Assaddho hoti, dussīlo hoti, kotūhalamaṅgaliko hoti, maṅgalaṃ pacceti, no kammaṃ, ito ca bahiddhā dakkhiṇeyyaṃ pariyesati, tattha ca pubbakāraṃ karotī’’ti (a. ni. 5.175).

«На вопрос „В чем его упадок (випатти)?“ ответом будет: упадок его нравственности и его образа жизни — вот его упадок. Кроме того, упадком следует считать и то неправильное поведение, из-за которого он становится изгоем среди мирян, пятном и презренным человеком. По сути, это пять качеств, начиная с безверия. Как сказал Благословенный: „Обладая пятью качествами, о бхиккху, мирянин становится изгоем среди мирян, пятном среди мирян и презренным среди мирян. Какими пятью? Он не имеет веры; он безнравственен; он суеверен и верит в приметы; он полагается на приметы, а не на камму; он ищет достойных подношений за пределами этого [Учения] и там совершает свои первые подношения“».

Kā sampattīti yā cassa sīlasampadā ceva ājīvasampadā ca, sā sampatti; ye cassa ratanabhāvādikarā saddhādayo pañca dhammā. Yathāha – ‘‘pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato upāsako upāsakaratanañca hoti, upāsakapadumañca, upāsakapuṇḍarīkañca. Katamehi pañcahi? Saddho hoti, sīlavā hoti, na kotūhalamaṅgaliko hoti, kammaṃ pacceti, no maṅgalaṃ, na ito bahiddhā dakkhiṇeyyaṃ gavesati, idha ca pubbakāraṃ karotī’’ti (a. ni. 5.175).

«На вопрос „В чем его преуспеяние (сампатти)?“ ответом будет: его совершенство в нравственности и образе жизни — вот его преуспеяние; а также те пять качеств, начиная с веры, которые делают его подобным драгоценности и так далее. Как сказал Благословенный: „Обладая пятью качествами, о бхиккху, мирянин становится драгоценностью среди мирян, красным лотосом среди мирян, белым лотосом среди мирян. Какими пятью? Он обладает верой; он добродетелен; он не суеверен; он полагается на камму, а не на приметы; он не ищет достойных подношений за пределами этого [Учения] и здесь совершает свои первые подношения“».

Ajjataggeti etthāyaṃ aggasaddo ādikoṭikoṭṭhāsaseṭṭhesu dissati. ‘‘Ajjatagge, samma dovārika, āvarāmi dvāraṃ nigaṇṭhānaṃ nigaṇṭhīna’’ntiādīsu (ma. ni. 2.70) hi ādimhi dissati. ‘‘Teneva aṅgulaggena taṃ aṅgulaggaṃ parāmaseyya. Ucchaggaṃ veḷagga’’ntiādīsu (kathā. 281) koṭiyaṃ. ‘‘Ambilaggaṃ vā madhuraggaṃ vā tittakaggaṃ vā vihāraggena vā pariveṇaggena vā bhājetu’’ntiādīsu (cūḷava. 317) koṭṭhāse. ‘‘Yāvatā, bhikkhave, sattā apadā vā…pe… tathāgato tesaṃ aggamakkhāyatī’’tiādīsu (a. ni. 4.34) seṭṭhe. Idha panāyaṃ ādimhi daṭṭhabbo. Tasmā ajjataggeti ajjataṃ ādiṃ katvāti evametthattho veditabbo. Ajjatanti [Pg.211] ajjabhāvaṃ. Ajjadaggeti vā pāṭho, dakāro padasandhikaro. Ajja agganti attho.

«В слове „адджхатагге“ слово „агга“ встречается в значениях начала, кончика (предела), доли (части) и превосходного. В таких выражениях, как „С сегодняшнего дня (адджхатагге), друг привратник, я закрываю двери для нигантх и нигантхинь“, оно употребляется в значении начала. В таких выражениях, как „Этим самым кончиком пальца коснуться того кончика пальца; верхушка сахарного тростника, верхушка бамбука“, оно употребляется в значении кончика (предела). В таких выражениях, как „разделить долю кислых плодов, или долю сладких плодов, или долю горьких плодов, или по долям келий, или по долям дворов“, оно употребляется в значении доли (части). В таких выражениях, как „В какой бы мере, о бхиккху, ни существовали существа безногие... Татхагата объявляется высшим среди них“, оно употребляется в значении превосходного. Здесь же его следует понимать в значении начала. Поэтому значение слова „адджхатагге“ следует понимать как „сделав сегодняшний день началом“. Слово „адджхатаṃ“ означает „состояние сегодняшнего дня“. Существует также чтение „адджхадагге“, где буква „д“ служит для соединения слов (сандхи), а значение остается прежним: „сегодняшний день — начало“».

Pāṇupetanti pāṇehi upetaṃ. Yāva me jīvitaṃ pavattati, tāva upetaṃ anaññasatthukaṃ tīhi saraṇagamanehi saraṇaṃ gataṃ upāsakaṃ kappiyakārakaṃ maṃ bhagavā dhāretu jānātu. Ahañhi sacepi me tikhiṇena asinā sīsaṃ chindeyya, neva buddhaṃ ‘‘na buddho’’ti vā, dhammaṃ ‘‘na dhammo’’ti vā, saṅghaṃ ‘‘na saṅgho’’ti vā vadeyyanti.

«Слово „панупетаṃ“ означает „на протяжении всей жизни“. Смысл таков: „Пусть Благословенный помнит и знает меня как мирянина, принявшего прибежище посредством тройного принятия прибежища, не имеющего иного учителя и преданного служению, пока продолжается моя жизнь. Ибо даже если бы мне отрубили голову острым мечом, я ни за что не сказал бы о Будде: «Он не Будда», о Дхамме: «Она не Дхамма», или о Сангхе: «Она не Сангха»“».

Evaṃ attasanniyyātanena saraṇaṃ gantvā attanā kataṃ aparādhaṃ pakāsento accayo maṃ, bhantetiādimāha. Tattha accayoti aparādho. Maṃ accagamāti maṃ atikkamma abhibhavitvā pavatto. Dhammikaṃ dhammarājānanti ettha dhammaṃ caratīti dhammiko. Dhammeneva rājā jāto, na pitughātanādinā adhammenāti dhammarājā. Jīvitā voropesinti jīvitā viyojesiṃ. Paṭiggaṇhātūti khamatu. Āyatiṃ saṃvarāyāti anāgate saṃvaratthāya. Puna evarūpassa aparādhassa dosassa khalitassa akaraṇatthāya.

«Приняв таким образом прибежище через предание себя, он, желая признать совершенный им проступок, произнес: „Проступок одолел меня, о Господин“ и так далее. Здесь слово „аччайо“ означает проступок. Слова „маṃ аччагама“ означают „он совершился, преодолев и пересилив меня“. В словосочетании „праведного царя праведности“ (дхаммикаṃ дхаммараджанаṃ): тот, кто поступает праведно, зовется „дхаммика“; тот, кто стал царем праведным путем, а не неправедным путем вроде отцеубийства и тому подобного, зовется „дхаммараджа“. Слова „дживита воропесиṃ“ означают „я лишил жизни“. Слово „патигганхату“ означает „пусть простит“. Слова „аятиṃ самварая“ означают „ради сдержанности в будущем“, то есть ради того, чтобы впредь не совершать подобного проступка, вины или ошибки».

251. Tagghāti ekaṃse nipāto. Yathā dhammaṃ paṭikarosīti yathā dhammo ṭhito tatheva karosi, khamāpesīti vuttaṃ hoti. Taṃ te mayaṃ paṭiggaṇhāmāti taṃ tava aparādhaṃ mayaṃ khamāma. Vuḍḍhihesā, mahārāja ariyassa vinayeti esā, mahārāja, ariyassa vinaye buddhassa bhagavato sāsane vuḍḍhi nāma. Katamā? Yāyaṃ accayaṃ accayato disvā yathādhammaṃ paṭikaritvā āyatiṃ saṃvarāpajjanā, desanaṃ pana puggalādhiṭṭhānaṃ karonto – ‘‘yo accayaṃ accayato disvā yathādhammaṃ paṭikaroti, āyatiṃ saṃvaraṃ āpajjatī’’ti āha.

251. «Слово „таггха“ — это утвердительная частица в значении „несомненно, воистину“. Слова „ятха дхаммаṃ патикароси“ означают „ты поступаешь в точности так, как велит закон благочестивых людей“, то есть „ты попросил о прощении“. Слова „таṃ те майаṃ патигганхама“ означают „мы прощаем этот твой проступок“. Слова „вуддхи хеса, махараджа, арийасса винае“ означают „это, о великий царь, воистину является ростом в обучении Благородного, в Учении Будды, Благословенного“. Каким ростом? Тем, когда человек, видя свой проступок как проступок, искупает его должным образом и впредь соблюдает сдержанность. Но делая это поучение обращенным к личности (пуггаладхиттхана), Благословенный сказал: „Кто, видя свой проступок как проступок, искупает его должным образом, тот впредь соблюдает сдержанность“».

252. Evaṃ vutteti evaṃ bhagavatā vutte. Handa ca dāni mayaṃ bhanteti ettha handāti vacasāyatthe nipāto. So hi gamanavacasāyaṃ katvā evamāha. Bahukiccāti balavakiccā. Bahukaraṇīyāti tasseva vevacanaṃ. Yassadāni tvanti yassa idāni tvaṃ mahārāja gamanassa kālaṃ maññasi jānāsi, tassa kālaṃ tvameva jānāsīti vuttaṃ hoti. Padakkhiṇaṃ katvā pakkāmīti tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā dasanakhasamodhānasamujjalaṃ añjaliṃ [Pg.212] sirasi patiṭṭhapetvā yāva dassanavisayaṃ bhagavato abhimukhova paṭikkamitvā dassanavijahanaṭṭhānabhūmiyaṃ pañcapatiṭṭhitena vanditvā pakkāmi.

252. «Когда это было сказано» (evaṃ vutte) означает «когда это было сказано Благословенным». В выражении «Что ж, теперь мы, Владыка» (handa ca dāni mayaṃ bhante) слово «что ж» (handa) — это частица, выражающая завершение речи [или намерение уйти]. Ведь он, завершив свои слова о намерении уйти, сказал так. «Много дел» (bahukiccā) означает «важные, неотложные дела». «Много забот» (bahukaraṇīyā) — это синоним того же выражения. «Для чего теперь ты» (yassa dāni tvaṃ) означает: «О великий царь, для какого ухода ты теперь считаешь время подходящим, то время ты сам и знай». «Почтительно обойдя справа, удалился» (padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi) означает, что он трижды почтительно обошел [Благословенного] справа, возложил на голову ладони, сложенные в уважительном жесте (añjali), сияющие десятью соединенными ногтями, и, пятясь назад лицом к Благословенному, пока Тот оставался в поле его зрения, совершил пятичленное поклонение (pañcapatiṭṭhita) на том месте, где Благословенный скрывался из виду, и удалился.

253. Khatāyaṃ, bhikkhave, rājāti khato ayaṃ, bhikkhave, rājā. Upahatāyanti upahato ayaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ayaṃ, bhikkhave, rājā khato upahato bhinnapatiṭṭho jāto, tathānena attanāva attā khato, yathā attano patiṭṭhā na jātāti. Virajanti rāgarajādivirahitaṃ. Rāgamalādīnaṃyeva vigatattā vītamalaṃ. Dhammacakkhunti dhammesu vā cakkhuṃ, dhammamayaṃ vā cakkhuṃ, aññesu ṭhānesu tiṇṇaṃ maggānametaṃ adhivacanaṃ. Idha pana sotāpattimaggasseva. Idaṃ vuttaṃ hoti – sace iminā pitā ghātito nābhavissa, idāni idhevāsane nisinno sotāpattimaggaṃ patto abhavissa, pāpamittasaṃsaggena panassa antarāyo jāto. Evaṃ santepi yasmā ayaṃ tathāgataṃ upasaṅkamitvā ratanattayaṃ saraṇaṃ gato, tasmā mama sāsanamahantatāya yathā nāma koci purisassa vadhaṃ katvā pupphamuṭṭhimattena daṇḍena mucceyya, evameva lohakumbhiyaṃ nibbattitvā tiṃsavassasahassāni adho patanto heṭṭhimatalaṃ patvā tiṃsavassasahassāni uddhaṃ gacchanto punapi uparimatalaṃ pāpuṇitvā muccissatīti idampi kira bhagavatā vuttameva, pāḷiyaṃ pana na ārūḷhaṃ.

253. «Подкопал себя этот царь, монахи» (khatāyaṃ, bhikkhave, rājā) означает «этот царь, монахи, подкопал [свои корни]». «Погубил себя» (upahatāyaṃ) означает «этот [царь] погубил себя». Вот что этим сказано: «Этот царь, монахи, подкопал и погубил себя, лишившись своей опоры; он сам подкопал себя так, что у него не осталось никакой опоры». «Без пыли» (virajaṃ) означает «свободное от пыли страсти и прочего». «Без пятен» (vītamalaṃ) означает то же самое из-за исчезновения грязи страсти и прочего. «Око Дхаммы» (dhammacakkhu) означает либо око, видящее в истинах (dhamma), либо око, состоящее из Дхаммы. В других местах это обозначение трех низших путей (magga), но здесь это относится исключительно к пути вхождения в поток (sotāpattimagga). Вот что этим сказано: «Если бы он не убил своего отца, то, сидя прямо здесь, на этом сиденье, он достиг бы пути вхождения в поток. Однако из-за общения с плохими друзьями (pāpamitta) для него возникло препятствие». «Но даже при этом, поскольку он приблизился к Татхагате и принял прибежище в Тройственной Драгоценности, а также благодаря величию Моего Учения (Sāsana), подобно тому как человек, совершивший убийство, мог бы отделаться штрафом величиной лишь в горсть цветов, точно так же он, переродившись в адском котле Лохакумбхи, будет падать вниз в течение тридцати тысяч лет, а достигнув дна, будет подниматься вверх в течение тридцати тысяч лет, и, вновь достигнув поверхности, освободится». Говорят, что это также было сказано Благословенным, но не было включено в канонический текст (pāḷi).

Idaṃ pana suttaṃ sutvā raññā koci ānisaṃso laddhoti? Mahāānisaṃso laddho. Ayañhi pitu māritakālato paṭṭhāya neva rattiṃ na divā niddaṃ labhati, satthāraṃ pana upasaṅkamitvā imāya madhurāya ojavantiyā dhammadesanāya sutakālato paṭṭhāya niddaṃ labhi. Tiṇṇaṃ ratanānaṃ mahāsakkāraṃ akāsi. Pothujjanikāya saddhāya samannāgato nāma iminā raññā sadiso nāhosi. Anāgate pana vijitāvī nāma paccekabuddho hutvā parinibbāyissatīti. Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti.

Получил ли царь какую-либо пользу (ānisaṃsa), выслушав эту сутту? Он получил огромную пользу. Ведь с тех пор, как он убил отца, он не мог уснуть ни ночью, ни днем. Но приблизившись к Учителю и выслушав это сладкое, живительное поучение Дхаммы, он обрел сон. Он совершил великие подношения Тройственной Драгоценности. Среди тех, кто наделен мирской верой (pothujjanikā saddhā), не было никого, равного этому царю. В будущем же он станет паччекабуддой по имени Виджитави и уйдет в париниббану. Так сказал Благословенный. Воодушевленные, те монахи порадовались сказанному Благословенным.

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

Так в «Сумангала-виласини», комментарии к Дигха-никае,

Sāmaññaphalasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

завершено разъяснение Саманняпхала-сутты.

3. Ambaṭṭhasuttavaṇṇanā

3. Разъяснение Амбаттха-сутты

Addhānagamanavaṇṇanā

Разъяснение странствия по дорогам

254. Evaṃ [Pg.213] me sutaṃ…pe… kosalesūti ambaṭṭhasuttaṃ. Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā. Kosalesūti kosalā nāma jānapadino rājakumārā. Tesaṃ nivāso ekopi janapado rūḷhīsaddena kosalāti vuccati, tasmiṃ kosalesu janapade. Porāṇā panāhu – yasmā pubbe mahāpanādaṃ rājakumāraṃ nānānāṭakādīni disvā sitamattampi akarontaṃ sutvā rājā āha – ‘‘yo mama puttaṃ hasāpeti, sabbālaṅkārena naṃ alaṅkaromī’’ti. Tato naṅgalānipi chaḍḍetvā mahājanakāye sannipatite manussā sātirekāni sattavassāni nānākīḷāyo dassetvāpi taṃ hasāpetuṃ nāsakkhiṃsu, tato sakko devarājā nāṭakaṃ pesesi, so dibbanāṭakaṃ dassetvā hasāpesi. Atha te manussā attano attano vasanokāsābhimukhā pakkamiṃsu. Te paṭipathe mittasuhajjādayo disvā paṭisanthāraṃ karontā – ‘‘kacci bho kusalaṃ, kacci bho kusala’’nti āhaṃsu. Tasmā taṃ ‘‘kusala’’nti vacanaṃ upādāya so padeso kosalāti vuccatīti.

254. «Так я слышал... [в стране] Косала» — это Амбаттха-сутта. Здесь приводится разъяснение слов, которые ранее не объяснялись (apubbapadavaṇṇanā). «В стране Косала» (kosalesu) означает: косалами звались царские сыновья, владевшие этой страной (janapada). Место их обитания, хотя это и одна страна, по общепринятому названию (rūḷhīsaddena) зовется «Косала»; в этой стране Косала. Древние же учителя говорят: в прошлом царь (Суручи), прослышав, что юный царевич Махапанада даже не улыбается, глядя на различные представления и прочее, объявил: «Того, кто рассмешит моего сына, я украшу всевозможными украшениями». Тогда, побросав даже свои плуги, собралось огромное множество людей. Хотя люди в течение более чем семи лет показывали различные игры и забавы, они так и не смогли рассмешить его. Тогда Сакка, царь богов, прислал небесного танцора. Тот показал божественный танец и рассмешил царевича. Тогда те люди разошлись по своим жилищам. Встречая по пути друзей, близких и прочих, они приветствовали друг друга, спрашивая: «Всё ли благополучно, почтенный? Всё ли благополучно?» (kacci bho kusalaṃ). Поэтому, взяв за основу это слово «благополучно» (kusala), ту местность стали называть «Косала».

Cārikaṃ caramānoti addhānagamanaṃ gacchanto. Cārikā ca nāmesā bhagavato duvidhā hoti – turitacārikā ca, aturitacārikā ca. Tattha dūrepi bodhaneyyapuggalaṃ disvā tassa bodhanatthāya sahasā gamanaṃ turitacārikā nāma, sā mahākassapassa paccuggamanādīsu daṭṭhabbā. Bhagavā hi mahākassapattheraṃ paccuggacchanto muhuttena tigāvutaṃ maggaṃ agamāsi. Āḷavakassatthāya tiṃsayojanaṃ, tathā aṅgulimālassa. Pakkusātissa pana pañcacattālīsayojanaṃ. Mahākappinassa vīsayojanasataṃ. Dhaniyassatthāya sattayojanasatāni agamāsi. Dhammasenāpatino saddhivihārikassa vanavāsītissasāmaṇerassa tigāvutādhikaṃ vīsayojanasataṃ.

«Совершая странствие» (cārikaṃ caramāno) означает «отправляясь в дальний путь» (addhānagamanaṃ gacchanto). Это странствие (cārikā) Благословенного бывает двух видов: быстрое странствие (turitacārikā) и неспешное странствие (aturitacārikā). Из них «быстрым странствием» называется поспешный уход ради пробуждения человека, способного к постижению Истины (bodhaneyyapuggala), когда Благословенный видит его даже на большом расстоянии. Это можно видеть на примере Его выхода навстречу Махакассапе и в других случаях. Ведь Благословенный, выходя навстречу старейшине Махакассапе, в одно мгновение преодолел путь в три гавуты. Ради Алаваки Он прошел тридцать йоджан, и столько же ради Ангулималы. Ради Пуккусати — сорок пять йоджан. Ради Махакаппины — сто двадцать йоджан. Ради Дхании Он прошел семьсот йоджан. А ради лесного послушника Тиссы (vanavāsī Tissa sāmaṇera), сожителя (saddhivihārika) Полководца Дхаммы (Сарипутты) — сто двадцать йоджан и три гавуты.

Ekadivasaṃ kira thero – ‘‘tissasāmaṇerassa santikaṃ, bhante, gacchāmī’’ti āha. Bhagavā – ‘‘ahampi gamissāmī’’ti vatvā āyasmantaṃ ānandaṃ [Pg.214] āmantesi – ‘‘ānanda, vīsatisahassānaṃ chaḷabhiññānaṃ ārocehi, bhagavā kira vanavāsissa tissasāmaṇerassa santikaṃ gamissatī’’ti. Tato dutiyadivase vīsatisahassakhīṇāsavaparivāro ākāse uppatitvā vīsatiyojanasatamatthake tassa gocaragāmadvāre otaritvā cīvaraṃ pārupi. Taṃ kammantaṃ gacchamānā manussā disvā – ‘‘satthā no āgato, mā kammantaṃ agamitthā’’ti vatvā āsanāni paññapetvā yāguṃ datvā pātarāsabhattaṃ karontā – ‘‘kuhiṃ, bhante, bhagavā gacchatī’’ti daharabhikkhū pucchiṃsu. Upāsakā na bhagavā aññattha gacchati, idheva tissasāmaṇerassa dassanatthāyāgatoti. Te – ‘‘amhākaṃ kulūpakassa kira therassa dassanatthāya satthā āgato, no vata no thero oramattako’’ti somanassajātā ahesuṃ.

Рассказывают, что в один из дней старейшина (Сарипутта) сказал: «Владыка, я отправляюсь к послушнику Тиссе». Благословенный ответил: «Я тоже пойду», и обратился к почтенному Ананде: «Ананда, объяви двадцати тысячам монахов, обладающих шестью сверхзнаниями (chaḷabhiññā), что Благословенный отправляется к лесному послушнику Тиссе». На следующий день, в сопровождении двадцати тысяч уничтоживших влечения (khīṇāsava, арахантов), Он поднялся в воздух и, преодолев расстояние в сто двадцать йоджан, спустился у ворот деревни, где тот собирал подаяние, и облачился в монашеское одеяние. Люди, шедшие на работу, увидели Его и сказали: «Наш Учитель пришел, не ходите на работу!» Они приготовили сиденья, поднесли рисовый отвар и, готовя утреннюю трапезу, спросили молодых монахов: «Куда, владыка, направляется Благословенный?» «Миряне, Благословенный не идет в другое место, Он пришел именно сюда, чтобы повидать послушника Тиссу». Те преисполнились радости, думая: «Учитель пришел повидать старейшину, опекающего наши семьи! Воистину, наш старейшина обладает немалым духовным величием!»

Atha kho bhagavato bhattakiccapariyosāne sāmaṇero gāme piṇḍāya caritvā – ‘‘upāsakā, mahābhikkhusaṅgho’’ti pucchi. Athassa te ‘‘satthā, bhante, āgato’’ti ārocesuṃ. So bhagavantaṃ upasaṅkamitvā piṇḍapātena āpucchi. Satthā tassa pattaṃ hatthena gahetvā – ‘‘alaṃ, tissa, niṭṭhitaṃ bhattakicca’’nti āha. Tato upajjhāyaṃ āpucchitvā attano pattāsane nisīditvā bhattakiccamakāsi. Athassa bhattakiccapariyosāne satthā maṅgalaṃ vatvā nikkhamitvā gāmadvāre ṭhatvā – ‘‘kataro te, tissa, vasanaṭṭhānaṃ gatamaggo’’ti āha. Ayaṃ bhagavāti. Maggaṃ desayamāno purato yāhi tissāti. Bhagavā kira sadevakassa lokassa maggadesakopi samāno sakale tigāvute magge ‘sāmaṇeraṃ daṭṭhuṃ lacchāmī’ti taṃ maggadesakaṃ akāsi.

Затем, по окончании трапезы Благословенного, послушник, обойдя деревню ради подаяния, спросил: «Миряне, неужели здесь большая община монахов?» Тогда они сообщили ему: «Владыка, пришел Учитель». Он приблизился к Благословенному и поднес Ему пищу. Учитель, взяв его чашу Своей рукой, сказал: «Довольно, Тисса, трапеза окончена». Тогда, испросив дозволения у своего наставника (upajjhāya), он сел на свое положенное место и совершил трапезу. По окончании его трапезы Учитель произнес слова благословения, вышел и, остановившись у ворот деревни, спросил: «Тисса, какая дорога ведет к твоему жилищу?» «Вот эта, Благословенный». «Иди впереди, Тисса, указывая дорогу». Говорят, что Благословенный, хотя и является указателем пути для мира с его богами, сделал его проводником, думая: «Я смогу смотреть на послушника на протяжении всего пути в три гавуты».

So attano vasanaṭṭhānaṃ gantvā bhagavato vattamakāsi. Atha naṃ bhagavā – ‘‘kataro te, tissa, caṅkamo’’ti pucchitvā tattha gantvā sāmaṇerassa nisīdanapāsāṇe nisīditvā – ‘‘tissa, imasmiṃ ṭhāne sukhaṃ vasī’’ti pucchi. So āha – ‘‘āma, bhante, imasmiṃ ṭhāne vasantassa sīhabyagghahatthimigamorādīnaṃ saddaṃ suṇato araññasaññā uppajjati, tāya sukhaṃ vasāmī’’ti. Atha naṃ bhagavā – ‘‘tissa, bhikkhusaṅghaṃ sannipātehi, buddhadāyajjaṃ te dassāmī’’ti vatvā sannipatite bhikkhusaṅghe upasampādetvā attano vasanaṭṭhānameva agamāsīti. Ayaṃ turitacārikā nāma. Yaṃ [Pg.215] pana gāmanigamapaṭipāṭiyā devasikaṃ yojanadviyojanavasena piṇḍapātacariyādīhi lokaṃ anuggaṇhantassa gamanaṃ, ayaṃ aturitacārikā nāma.

Придя в свое жилище, он исполнил обязанности (vatta) по отношению к Благословенному. Тогда Благословенный спросил его: «Тисса, где твоя дорожка для ходьбы (caṅkama)?» и, придя туда, сел на камень, служивший послушнику сиденьем, и спросил: «Тисса, счастливо ли ты живешь в этом месте?» Тот ответил: «Да, Владыка, когда я живу в этом месте и слышу голоса львов, тигров, слонов, диких зверей, павлинов и прочих, во мне возникает восприятие леса (araññasaññā), и благодаря этому я живу счастливо». Тогда Благословенный сказал ему: «Тисса, собери общину монахов, Я дам тебе наследие Будды». Когда община монахов собралась, Он даровал ему полное посвящение (upasampadā) и вернулся в Свое собственное жилище. Это называется «быстрым странствием» (turitacārikā). А то странствие Благословенного, когда Он идет последовательно от деревни к деревне, от города к городу, ежедневно преодолевая по одной или две йоджаны, поддерживая мир сбором подаяния и прочим, называется «неспешным странствием» (aturitacārikā).

Imaṃ pana cārikaṃ caranto bhagavā mahāmaṇḍalaṃ, majjhimamaṇḍalaṃ, antomaṇḍalanti imesaṃ tiṇṇaṃ maṇḍalānaṃ aññatarasmiṃ carati. Tattha mahāmaṇḍalaṃ navayojanasatikaṃ, majjhimamaṇḍalaṃ chayojanasatikaṃ, antomaṇḍalaṃ tiyojanasatikaṃ. Yadā mahāmaṇḍale cārikaṃ caritukāmo hoti, mahāpavāraṇāya pavāretvā pāṭipadadivase mahābhikkhusaṅghaparivāro nikkhamati. Samantā yojanasataṃ ekakolāhalaṃ hoti. Purimaṃ purimaṃ āgatā nimantetuṃ labhanti. Itaresu dvīsu maṇḍalesu sakkāro mahāmaṇḍale osarati. Tattha bhagavā tesu tesu gāmanigamesu ekāhaṃ dvīhaṃ vasanto mahājanaṃ āmisappaṭiggahena anuggaṇhanto dhammadānena cassa vivaṭṭasannissitaṃ kusalaṃ vaḍḍhento navahi māsehi cārikaṃ pariyosāpeti. Sace pana antovasse bhikkhūnaṃ samathavipassanā taruṇā honti, mahāpavāraṇāya apavāretvā pavāraṇāsaṅgahaṃ datvā kattikapuṇṇamāyaṃ pavāretvā migasirassa paṭhamapāṭipadadivase mahābhikkhusaṅghaparivāro nikkhamitvā majjhimamaṇḍale osarati. Aññenapi kāraṇena majjhimamaṇḍale cārikaṃ caritukāmo catumāsaṃ vasitvāva nikkhamati. Vuttanayeneva itaresu dvīsu maṇḍalesu sakkāro majjhimamaṇḍale osarati. Bhagavā purimanayeneva lokaṃ anuggaṇhanto aṭṭhahi māsehi cārikaṃ pariyosāpeti. Sace pana catumāsaṃ vutthavassassāpi bhagavato veneyyasattā aparipakkindriyā honti, tesaṃ indriyaparipākaṃ āgamayamāno aparampi ekamāsaṃ vā dviticatumāsaṃ vā tattheva vasitvā mahābhikkhusaṅghaparivāro nikkhamati. Vuttanayeneva itaresu dvīsu maṇḍalesu sakkāro antomaṇḍale osarati. Bhagavā purimanayeneva lokaṃ anuggaṇhanto sattahi vā chahi vā pañcahi vā catūhi vā māsehi cārikaṃ pariyosāpeti. Iti imesu tīsu maṇḍalesu yattha katthaci cārikaṃ caranto na cīvarādihetu carati. Atha kho ye duggatabālajiṇṇabyādhitā, te kadā tathāgataṃ āgantvā passissanti. Mayi pana cārikaṃ carante mahājano tathāgatassa dassanaṃ labhissati. Tattha keci cittāni pasādessanti[Pg.216], keci mālādīhi pūjessanti, keci kaṭacchubhikkhaṃ dassanti, keci micchādassanaṃ pahāya sammādiṭṭhikā bhavissanti. Taṃ nesaṃ bhavissati dīgharattaṃ hitāya sukhāyāti. Evaṃ lokānukampakāya cārikaṃ carati.

Совершая это странствие, Благословенный обходит один из трех кругов (maṇḍala): большой круг (mahāmaṇḍala), средний круг (majjhimamaṇḍala) или внутренний круг (antomaṇḍala). При этом большой круг составляет девятьсот йоджан, средний круг — шестьсот йоджан, а внутренний круг — триста йоджан. Когда Он желает совершить странствие по большому кругу, то, проведя Паварану в день Великой Павараны, на первый день убывающей луны Он отправляется в путь в сопровождении большой общины монахов. В радиусе ста йоджан вокруг поднимается великое оживление. Те, кто приходят первыми, получают возможность пригласить Его. Подношения (sakkāra) из двух других кругов стекаются в большой круг. Там Благословенный, останавливаясь в тех или иных деревнях и городах на один или два дня, поддерживает множество людей принятием материальных даров (āmisa) и, взращивая в них посредством дара Дхаммы (dhammadāna) благие заслуги (kusala), ведущие к освобождению от сансары (vivaṭṭasannissita), завершает Свое странствие за девять месяцев. Если же во время затворничества на период дождей (antovasse) практика саматхи и випассаны у монахов еще не созрела (taruṇā), Он не проводит Паварану в день Великой Павараны, а дает им отсрочку (pavāraṇāsaṅgaha), проводит Паварану в полнолуние месяца Каттика и в первый день убывающей луны месяца Мигасира отправляется в путь в сопровождении большой общины монахов, вступая в средний круг. Также и по другим причинам, желая совершить странствие по среднему кругу, Он отправляется в путь, лишь пробыв на месте четыре месяца. Точно так же, как было описано, подношения из двух других кругов стекаются в средний круг. Благословенный, поддерживая мир точно так же, завершает Свое странствие за восемь месяцев. Если же, несмотря на то что Благословенный провел четыре месяца затворничества на период дождей, существа, подлежащие обучению (veneyyasatta), обладают еще не созревшими способностями (aparipakkindriya), то, ожидая созревания их способностей (indriyaparipāka), Он остается на том же месте еще на один месяц, или на два, три, четыре месяца, а затем отправляется в путь в сопровождении большой общины монахов. Точно так же, как было описано, подношения из двух других кругов стекаются во внутренний круг. Благословенный, поддерживая мир точно так же, завершает Свое странствие за семь, шесть, пять или четыре месяца. Таким образом, странствуя по любому из этих трех кругов, Он странствует не ради монашеских одеяний и прочего. Напротив, Он думает: «Те, кто бедны, глубоко стары или больны — когда они смогут прийти и увидеть Татхагату? Они вовсе не смогут увидеть Его. Но когда я буду совершать странствие, множество людей получит возможность увидеть Татхагату. При этом некоторые преиспонится веры в своих сердцах, некоторые совершат подношения цветов и прочего, некоторые подадут ложку пищи, некоторые оставят ложные воззрения и утвердятся в правильных воззрениях. Это послужит к их долгому благу и счастью». Так, из сострадания к миру, Он совершает странствие.

Api ca catūhi kāraṇehi buddhā bhagavanto cārikaṃ caranti, jaṅghavihāravasena sarīraphāsukatthāya, atthuppattikālābhikaṅkhanatthāya, bhikkhūnaṃ sikkhāpadapaññāpanatthāya, tattha tattha paripākagatindriye bodhaneyyasatte bodhanatthāyāti. Aparehipi catūhi kāraṇehi buddhā bhagavanto cārikaṃ caranti buddhaṃ saraṇaṃ gacchissantīti vā, dhammaṃ, saṅghaṃ saraṇaṃ gacchissantīti vā, mahatā dhammavassena catasso parisā santappessāmīti vā. Aparehipi pañcahi kāraṇehi buddhā bhagavanto cārikaṃ caranti pāṇātipātā viramissantīti vā, adinnādānā, kāmesumicchācārā, musāvādā, surāmerayamajjapamādaṭṭhānā viramissantīti vā. Aparehipi aṭṭhahi kāraṇehi buddhā bhagavanto cārikaṃ caranti – paṭhamaṃ jhānaṃ paṭilabhissantīti vā, dutiyaṃ jhānaṃ…pe… nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ paṭilabhissantīti vā. Aparehipi aṭṭhahi kāraṇehi buddhā bhagavanto cārikaṃ caranti – sotāpattimaggaṃ adhigamissantīti vā, sotāpattiphalaṃ…pe… arahattaphalaṃ sacchikarissantīti vāti. Ayaṃ aturitacārikā, idha cārikāti adhippetā. Sā panesā duvidhā hoti – anibaddhacārikā ca nibaddhacārikā ca. Tattha yaṃ gāmanigamanagarapaṭipāṭivasena carati, ayaṃ anibaddhacārikā nāma. Yaṃ panekasseva bodhaneyyasattassatthāya gacchati, ayaṃ nibaddhacārikā nāma. Esā idha adhippetā.

Более того, Будды, Благословенные, совершают странствия по четырем причинам: ради телесного благополучия посредством пеших прогулок, ради ожидания подходящего случая для возникновения обстоятельств, ради предписания правил обучения для бхиккху и ради пробуждения в тех или иных местах существ, готовых к пробуждению, чьи способности созрели. И еще по другим четырем причинам Будды, Благословенные, совершают странствия: [думая:] «Они примут прибежище в Будде», или «...в Дхамме», или «...в Сангхе», или «Я порадую четыре общины великим дождем Дхаммы». И еще по другим пяти причинам Будды, Благословенные, совершают странствия: [думая:] «Они воздержатся от уничтожения живых существ», или «...от взятия неданного», «...от неблаговидного поведения в чувственных удовольствиях», «...от ложной речи», «...от употребления хмельных напитков, вина и водки, вызывающих беспечность». И еще по другим восьми причинам Будды, Благословенные, совершают странствия: [думая:] «Они обретут первую джхану», или «...вторую джхану... [и так далее] до достижения сферы ни восприятия, ни невосприятия». И еще по другим восьми причинам Будды, Благословенные, совершают странствия: [думая:] «Они достигнут пути вхождения в поток», или «...плода вхождения в поток... [и так далее] до реализации плода арахантства». Это неспешное странствие (атурита-чарика), и именно оно подразумевается здесь под «странствием». Оно бывает двух видов: несвязанное странствие (анибаддха-чарика) и связанное странствие (нибаддха-чарика). Из них то, которое совершается последовательно по деревням, поселкам и городам, называется несвязанным странствием. А то, которое совершается ради блага лишь одного единственного существа, готового к пробуждению, называется связанным странствием. Именно оно подразумевается здесь.

Tadā kira bhagavato pacchimayāmakiccapariyosāne dasasahassilokadhātuyā ñāṇajālaṃ pattharitvā bodhaneyyabandhave olokentassa pokkharasātibrāhmaṇo sabbaññutaññāṇajālassa anto paviṭṭho. Atha bhagavā ayaṃ brāhmaṇo mayhaṃ ñāṇajāle paññāyati, ‘‘atthi nu khvassa upanissayo’’ti vīmaṃsanto sotāpattimaggassa upanissayaṃ disvā – ‘‘eso mayi etaṃ janapadaṃ gate lakkhaṇapariyesanatthaṃ ambaṭṭhaṃ antevāsiṃ pahiṇissati, so mayā saddhiṃ vādapaṭivādaṃ katvā nānappakāraṃ asabbhivākyaṃ vakkhati, tamahaṃ dametvā nibbisevanaṃ karissāmi. So [Pg.217] ācariyassa kathessati, athassācariyo taṃ kathaṃ sutvā āgamma mama lakkhaṇāni pariyesissati, tassāhaṃ dhammaṃ desessāmi. So desanāpariyosāne sotāpattiphale patiṭṭhahissati. Desanā mahājanassa saphalā bhavissatī’’ti pañcabhikkhusataparivāro taṃ janapadaṃ paṭipanno. Tena vuttaṃ – ‘‘kosalesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehī’’ti.

Тогда, как говорят, в конце предрассветной стражи, когда Благословенный завершил свои обязанности, он раскинул сеть своего знания по десяти тысячам миров. Когда он взирал на тех, кто способен к пробуждению и близок к нему, брахман Поккхаросати вошел в сеть его всеведущего знания. Тогда Благословенный подумал: «Этот брахман явился в моей сети знания». Исследуя: «Есть ли у него сильная предпосылка [к освобождению]?» и увидев предпосылку к пути вхождения в поток, [он подумал]: «Когда я отправлюсь в эту область, он пошлет своего ученика по имени Амбаттха для исследования моих телесных признаков. Тот вступит со мной в спор и возражения и выскажет различные неподобающие слова. Я укрощу его и сделаю кротким. Он расскажет об этом своему учителю. Тогда его учитель, услышав этот рассказ, придет и сам станет исследовать мои признаки. Я проповедаю ему Дхамму. В конце проповеди он утвердится в плоде вхождения в поток. Эта проповедь принесет плоды и для множества людей». С этими мыслями он отправился в ту область в сопровождении пятисот бхиккху. Поэтому было сказано: «Странствуя по Косале с большой общиной бхиккху, примерно с пятьюстами бхиккху...»

Yena icchānaṅgalanti yena disābhāgena icchānaṅgalaṃ avasaritabbaṃ. Yasmiṃ vā padese icchānaṅgalaṃ. Ijjhānaṅgalantipi pāṭho. Tadavasarīti tena avasari, taṃ vā avasari. Tena disābhāgena gato, taṃ vā padesaṃ gatoti attho. Icchānaṅgale viharati icchānaṅgalavanasaṇḍeti icchānaṅgalaṃ upanissāya icchānaṅgalavanasaṇḍe sīlakhandhāvāraṃ bandhitvā samādhikontaṃ ussāpetvā sabbaññutaññāṇasaraṃ parivattayamāno dhammarājā yathābhirucitena vihārena viharati.

«Туда, где Иччханангала» означает: в том направлении, в котором следует идти к Иччханангале, или в той местности, где находится Иччханангала. Существует также чтение «Иджджханангала». «Направился туда» означает: пошел в том направлении или прибыл в то место. Смысл в том, что он ушел в том направлении или прибыл в ту местность. «Пребывает в Иччханангале, в лесном массиве Иччханангалы» означает: опираясь на Иччханангалу [как на место сбора подаяния], в лесном массиве Иччханангалы, укрепив лагерь нравственности, водрузив копье самадхи и вращая стрелу всеведущего знания, Царь Дхаммы пребывает там так, как ему угодно.

Pokkharasātivatthuvaṇṇanā

Разъяснение истории о Поккхаросати

255. Tena kho pana samayenāti yena samayena bhagavā tattha viharati, tena samayena, tasmiṃ samayeti ayamattho. Brahmaṃ aṇatīti brāhmaṇo, mante sajjhāyatīti attho. Idameva hi jātibrāhmaṇānaṃ niruttivacanaṃ. Ariyā pana bāhitapāpattā brāhmaṇāti vuccanti. Pokkharasātīti idaṃ tassa nāmaṃ. Kasmā pokkharasātīti vuccati. Tassa kira kāyo setapokkharasadiso, devanagare ussāpitarajatatoraṇaṃ viya sobhati. Sīsaṃ panassa kāḷavaṇṇaṃ indanīlamaṇimayaṃ viya. Massupi candamaṇḍale kāḷamegharāji viya khāyati. Akkhīni nīluppalasadisāni. Nāsā rajatapanāḷikā viya suvaṭṭitā suparisuddhā. Hatthapādatalāni ceva mukhadvārañca katalākhārasaparikammaṃ viya sobhati, ativiya sobhaggappatto brāhmaṇassa attabhāvo. Arājake ṭhāne rājānaṃ kātuṃ yuttamimaṃ brāhmaṇaṃ. Evamesa sassiriko. Iti naṃ pokkharasadisattā pokkharasātīti sañjānanti.

255. «В то время» означает: в то время, когда Благословенный пребывал там; таков смысл. «Тот, кто произносит священное — брахман», то есть тот, кто декламирует мантры; таков смысл. Ибо это и есть этимологическое определение для брахманов по рождению. Благородные же (арии) зовутся брахманами из-за того, что они изгнали зло. «Поккхаросати» — это его имя. Почему его называют Поккхаросати? Говорят, его тело было подобно белому лотосу и сияло, словно серебряная арка, воздвигнутая в обители богов. Его голова была иссиня-черного цвета, словно сделанная из сапфира. Его борода казалась полосой темных туч на диске луны. Глаза были подобны синим лотосам. Нос был прекрасно очерченным и чистым, словно серебряная трубка. Ладони, стопы и губы сияли, словно обработанные красным лаком. Облик этого брахмана был чрезвычайно величественным и прекрасным. В месте, где нет царя, этого брахмана было бы достойно сделать царем. Настолько он был величественен. Поэтому из-за его сходства с лотосом его знали как Поккхаросати.

Ayaṃ [Pg.218] pana kassapasammāsambuddhakāle tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū dasabalassa dānaṃ datvā dhammadesanaṃ sutvā devaloke nibbatti. So tato manussalokamāgacchanto mātukucchivāsaṃ jigucchitvā himavantapadese mahāsare padumagabbhe nibbatti. Tassa ca sarassa avidūre tāpaso paṇṇasālāya vasati. So tīre ṭhito taṃ padumaṃ disvā – ‘‘idaṃ padumaṃ avasesapadumehi mahantataraṃ. Pupphitakāle naṃ gahessāmī’’ti cintesi. Taṃ sattāhenāpi na pupphati. Tāpaso kasmā nu kho idaṃ sattāhenāpi na pupphati. Handa naṃ gahessāmīti otaritvā gaṇhi. Taṃ tena nāḷato chinnamattaṃyeva pupphitaṃ. Athassabbhantare suvaṇṇacuṇṇapiñjaraṃ viya rajatabimbakaṃ padumareṇupiñjaraṃ setavaṇṇaṃ dārakaṃ addasa. So mahāpuñño esa bhavissati. Handa naṃ paṭijaggāmīti paṇṇasālaṃ netvā paṭijaggitvā sattavassakālato paṭṭhāya tayo vede uggaṇhāpesi. Dārako tiṇṇaṃ vedānaṃ pāraṃ gantvā paṇḍito byatto jambudīpe aggabrāhmaṇo ahosi. So aparena samayena rañño kosalassa sippaṃ dassesi. Athassa sippe pasanno rājā ukkaṭṭhaṃ nāma mahānagaraṃ brahmadeyyaṃ adāsi. Iti naṃ pokkhare sayitattā pokkharasātīti sañjānanti.

Он же во времена совершенного Будды Кассапы, будучи знатоком трех Вед, совершил подношение Обладающему десятью силами, выслушал проповедь Дхаммы и переродился в мире богов. Возвращаясь оттуда в мир людей, он почувствовал отвращение к пребыванию в материнском чреве и родился в бутоне лотоса на великом озере в Гималаях. Неподалеку от этого озера в листовой хижине жил аскет. Стоя на берегу, он увидел этот лотос и подумал: «Этот лотос гораздо больше остальных. Я сорву его, когда он распустится». Но тот не распускался даже через семь дней. Аскет подумал: «Почему же он не распускается даже через семь дней? Что ж, я сорву его», вошел в воду и взял его. Как только он срезал его со стебля, лотос тут же раскрылся. И внутри него он увидел белокожего младенца, покрытого золотистой пыльцой лотоса, подобного серебряной статуэтке в золотой пыли. Он подумал: «Этот ребенок, должно быть, обладает великими заслугами. Что ж, я позабочусь о нем», отнес его в свою хижину и вырастил. С семилетнего возраста он стал обучать его трем Ведам. Мальчик постиг Веды до конца, стал мудрым, искусным и признанным величайшим брахманом на всем Джамбудипе. Впоследствии он продемонстрировал свое искусство царю Косалы. Царь, восхищенный его мастерством, даровал ему великий город Уккаттха в качестве священного дара (брахмадейя). Так, поскольку он лежал в лотосе, его знали как Поккхаросати.

Ukkaṭṭhaṃ ajjhāvasatīti ukkaṭṭhanāmake nagare vasati. Abhibhavitvā vā āvasati. Tassa nagarassa sāmiko hutvā yāya mariyādāya tattha vasitabbaṃ, tāya mariyādāya vasi. Tassa kira nagarassa vatthuṃ ukkā ṭhapetvā ukkāsu jalamānāsu aggahesuṃ, tasmā taṃ ukkaṭṭhanti vuccati. Okkaṭṭhantipi pāṭho, soyevattho. Upasaggavasena panettha bhummatthe upayogavacanaṃ veditabbaṃ. Tassa anupayogattā ca sesapadesu. Tattha lakkhaṇaṃ saddasatthato pariyesitabbaṃ.

«Населяет Уккаттху» означает: живет в городе под названием Уккаттха. Или же: правит им и живет там. Став хозяином этого города, он жил там в соответствии с границами и правами, подобающими правителю. Говорят, что землю для этого города размечали, расставив факелы, и когда факелы горели, землю заняли; поэтому город назвали Уккаттха. Существует также чтение «Оккаттха», значение то же самое. Здесь из-за влияния приставки винительный падеж следует понимать в значении местного падежа. А в остальных словах винительный падеж употреблен из-за согласования с ним. Правило для этого следует искать в грамматике.

Sattussadanti sattehi ussadaṃ, ussannaṃ bahujanaṃ ākiṇṇamanussaṃ. Posāvaniyahatthiassamoramigādianekasattasamākiṇṇañcāti attho. Yasmā panetaṃ nagaraṃ bahi āvijjhitvā jātena hatthiassādīnaṃ ghāsatiṇena ceva gehacchādanatiṇena ca sampannaṃ. Tathā dārukaṭṭhehi ceva gehasambhārakaṭṭhehi ca. Yasmā cassabbhantare vaṭṭacaturassādisaṇṭhānā bahū pokkharaṇiyo jalajakusumavicittāni ca bahūni anekāni taḷākāni udakassa niccabharitāneva honti, tasmā satiṇakaṭṭhodakanti vuttaṃ. Saha dhaññenāti sadhaññaṃ pubbaṇṇāparaṇṇādibhedaṃ bahudhaññasannicayanti attho[Pg.219]. Ettāvatā yasmiṃ nagare brāhmaṇo setacchattaṃ ussāpetvā rājalīlāya vasati, tassa samiddhisampatti dīpitā hoti.

«Многолюдный» означает: изобилующий существами, переполненный множеством людей, населенный людьми. А также наполненный множеством прирученных животных, таких как слоны, кони, павлины, олени и другие; таков смысл. Поскольку этот город изобиловал травой, растущей вокруг него, которая шла на корм слонам, коням и т. д., а также травой для покрытия крыш домов, а также дровами и строительным лесом, и поскольку внутри него было множество круглых, квадратных и иных прудов, а также множество озер, украшенных водяными цветами и всегда полных воды, поэтому было сказано: «изобилующий травой, дровами и водой». «С зерном» означает «изобилующий зерном», то есть имеющий большие запасы различных видов зерна, как собираемого первыми, так и последующими урожаями; таков смысл. Этим показано процветание и богатство города, в котором брахман живет по-царски, подняв белый зонт.

Rājato laddhaṃ bhoggaṃ rājabhoggaṃ. Kena dinnanti ce? Raññā pasenadinā kosalena dinnaṃ. Rājadāyanti rañño dāyabhūtaṃ, dāyajjanti attho. Brahmadeyyanti seṭṭhadeyyaṃ, chattaṃ ussāpetvā rājasaṅkhepena bhuñjitabbanti attho. Atha vā rājabhogganti sabbaṃ chejjabhejjaṃ anusāsantena nadītitthapabbatādīsu suṅkaṃ gaṇhantena setacchattaṃ ussāpetvā raññā hutvā bhuñjitabbaṃ. Raññā pasenadinā kosalena dinnaṃ rājadāyanti ettha taṃ nagaraṃ raññā dinnattā rājadāyaṃ dāyakarājadīpanatthaṃ panassa ‘‘raññā pasenadinā kosalena dinna’’nti idaṃ vuttaṃ. Brahmadeyyanti seṭṭhadeyyaṃ. Yathā dinnaṃ na puna gahetabbaṃ hoti, nissaṭṭhaṃ pariccattaṃ. Evaṃ dinnanti attho.

«Царский удел» — это владение, полученное от царя. Если спросить: «Кем даровано?», то даровано царем Косалы Пасенади. «Царский дар» означает то, что даровано царем, то есть наследственный дар; таков смысл. «Священный дар» (брахмадейя) означает превосходный дар, которым следует пользоваться по-царски, подняв белый зонт; таков смысл. Или же «царский удел» означает, что им следует пользоваться, верша суд, собирая пошлины на речных переправах, у подножия гор и т. д., подняв белый зонт и действуя подобно царю. В выражении «царский дар, преподнесенный царем Косалы Пасенади», этот город называется «царским даром», поскольку он был подарен царем. А слова «преподнесенный царем Косалы Пасенади» сказаны для того, чтобы указать на царя-дарителя. «Священный дар» означает превосходный дар. Смысл в том, что он дарован так, что его нельзя забрать обратно, то есть он отдан полностью и безвозвратно.

Assosīti suṇi upalabhi, sotadvārasampattavacananigghosānusārena aññāsi. Khoti avadhāraṇatthe padapūraṇamatte vā nipāto. Tattha avadhāraṇatthena assosi eva, nāssa koci savanantarāyo ahosīti ayamattho veditabbo. Padapūraṇena pana padabyañjanasiliṭṭhatāmattameva.

«Услышал» означает: услышал, воспринял, узнал посредством ума, следовавшего за звуком слов, достигших уха. «Кхо» — это частица, употребляемая либо в значении утверждения, либо просто для заполнения фразы. В первом случае (в значении утверждения) смысл следует понимать так: «он действительно услышал», и у него не было никаких препятствий для слуха. Во втором же случае (для заполнения фразы) она служит лишь для благозвучия и плавности слогов.

Idāni yamatthaṃ brāhmaṇo pokkharasāti assosi, taṃ pakāsento – ‘‘samaṇo khalu bho gotamo’’tiādimāha. Tattha samitapāpattā samaṇoti veditabbo. Vuttañhetaṃ – ‘‘samitāssa honti pāpakā akusalā dhammā’’tiādi (ma. ni. 1.434). Bhagavā ca anuttarena ariyamaggena samitapāpo. Tenassa yathābhūtaguṇādhigatametaṃ nāmaṃ, yadidaṃ samaṇoti. Khalūti anussavanatthe nipāto. Bhoti brāhmaṇajātisamudāgataṃ ālapanamattaṃ. Vuttampi cetaṃ – ‘‘bhovādī nāma so hoti, sace hoti sakiñcano’’ti (dha. pa. 55). Gotamoti bhagavantaṃ gottavasena parikitteti. Tasmā samaṇo khalu bho gotamoti ettha samaṇo kira bho gotamagottoti evamattho daṭṭhabbo.

Теперь, раскрывая то, что именно услышал брахман Поккхаросати, [автор] говорит: «Уважаемый Готама — воистину отшельник...» и так далее. Здесь слово «отшельник» (самана) следует понимать как «тот, кто усмирил зло». Ибо сказано: «Поскольку им усмирены злые, неблагие состояния...» и так далее. И Благословенный усмирил зло посредством непревзойденного Благородного пути. Поэтому это имя — «самана» — получено им в соответствии с его истинными качествами. «Кхалу» — это частица, выражающая устную традицию («как говорят»). «Бхо» — это просто обращение, принятое среди брахманов по рождению. Ибо сказано: «Его называют "говорящим бхо", если он все еще обременен [мирскими привязанностями]». Словом «Готама» он называет Благословенного по его родовому имени. Поэтому в выражении «samaṇo khalu bho gotamo» смысл следует понимать так: «Говорят, почтенный из рода Готамы — отшельник».

Sakyaputtoti idaṃ pana bhagavato uccākulaparidīpanaṃ. Sakyakulā pabbajitoti saddhāpabbajitabhāvaparidīpanaṃ. Kenaci pārijuññena anabhibhūto aparikkhīṇaṃyeva [Pg.220] taṃ kulaṃ pahāya saddhāya pabbajitoti vuttaṃ hoti. Tato paraṃ vuttatthameva. Taṃ kho panātiādi sāmaññaphale vuttameva. Sādhu kho panāti sundaraṃ kho pana. Atthāvahaṃ sukhāvahanti vuttaṃ hoti. Tathārūpānaṃ arahatanti yathārūpo so bhavaṃ gotamo, evarūpānaṃ yathābhūtaguṇādhigamena loke arahantoti laddhasaddhānaṃ arahataṃ. Dassanaṃ hotīti pasādasommāni akkhīni ummīletvā dassanamattampi sādhu hotīti, evaṃ ajjhāsayaṃ katvā.

«Сын Сакьев» указывает на высокое происхождение Благословенного. «Отрекшийся от мира из рода Сакьев» указывает на то, что он ушел в бездомность из веры. Смысл в том, что он оставил свой род не из-за какого-либо упадка или разорения, но ушел в бездомность исключительно из веры, когда его род все еще процветал. Слова, идущие далее, имеют уже объясненное значение. Выражение «taṃ kho pana» и последующие уже объяснены в Саманняпхала-сутте. «Благотворно же» означает «прекрасно», то есть приносит пользу и счастье. «Таких арахантов» означает: подобных почтенному Готаме, тех, кто благодаря обретению истинных качеств признан в мире арахантами. «Встреча [с ними] благотворна» означает: даже просто открыть глаза и взглянуть на них с умиротворением и верой — уже благотворно; таково было его намерение.

Ambaṭṭhamāṇavakathā

История о юноше Амбаттхе

256. Ajjhāyakoti idaṃ – ‘‘na dānime jhāyanti, na dānime jhāyantīti kho, vāseṭṭha, ajjhāyakā ajjhāyakā tveva tatiyaṃ akkharaṃ upanibbatta’’nti, evaṃ paṭhamakappikakāle jhānavirahitānaṃ brāhmaṇānaṃ garahavacanaṃ. Idāni pana taṃ ajjhāyatīti ajjhāyako. Mante parivattetīti iminā atthena pasaṃsāvacanaṃ katvā voharanti. Mante dhāretīti mantadharo.

256. Слово «чтец Вед» (аджджхаяка) происходит от: «"Они теперь не медитируют, они теперь не медитируют", о Васеттха, — так возникло это третье имя "аджджхаяка" (чтецы Вед)». Изначально, в эпоху начала этого мирового цикла (кальпы), это было порицанием в адрес брахманов, которые не предавались медитации. Ныне же слово «аджджхаяка» означает «тот, кто изучает Веды». Его используют как похвалу в значении «тот, кто повторяет мантры». «Хранитель мантр» означает «тот, кто помнит мантры наизусть».

Tiṇṇaṃ vedānanti iruvedayajuvedasāmavedānaṃ. Oṭṭhapahatakaraṇavasena pāraṃ gatoti pāragū. Saha nighaṇḍunā ca keṭubhena ca sanighaṇḍukeṭubhānaṃ. Nighaṇḍūti nighaṇḍurukkhādīnaṃ vevacanapakāsakaṃ satthaṃ. Keṭubhanti kiriyākappavikappo kavīnaṃ upakārāvahaṃ satthaṃ. Saha akkharappabhedena sākkharappabhedānaṃ. Akkharappabhedoti sikkhā ca nirutti ca. Itihāsapañcamānanti āthabbaṇavedaṃ catutthaṃ katvā itiha āsa, itiha āsāti īdisavacanapaṭisaṃyutto purāṇakathāsaṅkhāto itihāso pañcamo etesanti itihāsapañcamā, tesaṃ itihāsapañcamānaṃ vedānaṃ.

«Три веды» означает Ируведа (Ригведа), Яджуведа и Самаведа. «Достигший противоположного берега» означает того, кто в совершенстве овладел ими посредством произнесения (артикуляции), поэтому он зовется «знатоком» (парагу). «Вместе со словарем Нигханду и искусством Кетубха» означает содержащие Нигханду и Кетубха. «Нигханду» — это трактат, разъясняющий синонимы названий деревьев и прочего. «Кетубха» — это трактат, помогающий поэтам в составлении стихов и ритуальных предписаний. «Вместе с классификацией звуков» означает содержащие классификацию звуков. «Классификация звуков» — это фонетика (Шикша) и этимология (Нирукти). «С Итихасой в качестве пятой» означает, что Итихаса (исторические предания) является пятой среди этих вед, если считать Атхарваведу четвертой. Итихаса — это древние сказания, связанные с выражениями вроде «так оно было» (итиха аса). Таким образом, эти веды имеют Итихасу в качестве пятой; «этих вед с Итихасой в качестве пятой».

Padaṃ tadavasesañca byākaraṇaṃ adhīyati vedeti cāti padako veyyākaraṇo. Lokāyataṃ vuccati vitaṇḍavādasatthaṃ. Mahāpurisalakkhaṇanti mahāpurisānaṃ buddhādīnaṃ lakkhaṇadīpakaṃ dvādasasahassaganthapamāṇaṃ satthaṃ. Yattha soḷasasahassagāthāparimāṇā buddhamantā nāma ahesuṃ, yesaṃ vasena iminā lakkhaṇena samannāgatā buddhā nāma honti, iminā paccekabuddhā, iminā dve aggasāvakā, asīti mahāsāvakā[Pg.221], buddhamātā, buddhapitā, aggupaṭṭhāko, aggupaṭṭhāyikā, rājā cakkavattīti ayaṃ viseso paññāyati.

Тот, кто изучает и знает паду (слово) и остальную грамматику (вьякарану), зовется «знатоком слов» (падака) и «грамматиком» (вейякарана). «Локаятой» называют трактат по софистике (витандавада-шастру). «Признаки Великого Человека» — это трактат объемом в двенадцать тысяч грантх (текстов), разъясняющий признаки великих людей, таких как Будды и другие. В нем содержатся так называемые «Будда-мантры» объемом в шестнадцать тысяч гатх, благодаря которым распознается следующее различие: наделенные этим признаком становятся Буддами, наделенные тем — Паччекабуддами, наделенные другим — двумя главными учениками, восемьюдесятью великими учениками, матерью Будды, отцом Будды, главным прислуживающим, главной прислуживающей или царем-чакравартином.

Anavayoti imesu lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anūno paripūrakārī, avayo na hotīti vuttaṃ hoti. Avayo nāma yo tāni atthato ca ganthato ca sandhāretuṃ na sakkoti. Anuññātapaṭiññātoti anuññāto ceva paṭiññāto ca. Ācariyenassa ‘‘yaṃ ahaṃ jānāmi, taṃ tvaṃ jānāsī’’tiādinā anuññāto. ‘‘Āma ācariyā’’ti attanā tassa paṭivacanadānapaṭiññāya paṭiññātoti attho. Katarasmiṃ adhikāre? Sake ācariyake tevijjake pāvacane. Esa kira brāhmaṇo cintesi ‘‘imasmiṃ loke ‘ahaṃ buddho, ahaṃ buddho’ti uggatassa nāmaṃ gahetvā bahū janā vicaranti. Tasmā na me anussavamatteneva upasaṅkamituṃ yuttaṃ. Ekaccañhi upasaṅkamantassa apakkamanampi garu hoti, anatthopi uppajjati. Yaṃnūnāhaṃ mama antevāsikaṃ pesetvā – ‘buddho vā, no vā’ti jānitvāva upasaṅkameyya’’nti, tasmā māṇavaṃ āmantetvā ayaṃ tātātiādimāha.

«Безупречный» (анавая) означает того, кто не имеет недостатков и полностью овладел этими учениями Локаяты и признаков Великого Человека; это значит, что он не является несовершенным (авая). «Несовершенным» зовется тот, кто не способен удержать их в памяти ни по смыслу (аттхато), ни по тексту (гантхато). «Признанный и подтвержденный» означает как признанный [учителем], так и подтвердивший [сам]. Учитель признал его словами: «Что знаю я, то знаешь и ты» и т. д. А сам он подтвердил это учителю, дав ответ: «Да, учитель» — таков смысл. В какой области? В своем собственном традиционном учении трех вед. Этот брахман подумал: «В этом мире многие люди ходят повсюду, принимая имя того, кто прославился как „Я Будда, я Будда“. Поэтому мне не следует приближаться к нему лишь на основании слухов. Ведь если приблизиться к кому-то [недостойному], то уходить от него будет неловко, и это может принести вред. Что если я сначала пошлю своего ученика, чтобы узнать, Будда он или нет, и только тогда приближусь?» Поэтому он позвал юношу и сказал: «Иди, дорогой...» и т. д.

257. Taṃ bhavantanti tassa bhoto gotamassa. Tathā santaṃ yevāti tathā satoyeva. Idhāpi hi itthambhūtākhyānatthavaseneva upayogavacanaṃ.

257. «Того почтенного» означает того почтенного Готаму. «Именно такого, каков он есть» означает именно обладающего такими качествами. И здесь винительный падеж (упайогавачана) употреблен именно в значении описания такого состояния (иттхамбхутакхьяна).

258. Yathā kathaṃ panāhaṃ, bho, tanti ettha kathaṃ panāhaṃ bho taṃ bhavantaṃ gotamaṃ jānissāmi, yathā sakkā so ñātuṃ, tathā me ācikkhāhīti attho. Yathāti vā nipātamattamevetaṃ. Kathanti ayaṃ ākārapucchā. Kenākārenāhaṃ taṃ bhavantaṃ gotamaṃ jānissāmīti attho. Evaṃ vutte kira naṃ upajjhāyo ‘‘kiṃ tvaṃ, tāta, pathaviyaṃ ṭhito, pathaviṃ na passāmīti viya; candimasūriyānaṃ obhāse ṭhito, candimasūriye na passāmīti viya vadasī’’tiādīni vatvā jānanākāraṃ dassento āgatāni kho, tātātiādimāha.

258. В выражении «Как же мне, почтенный, узнать его?» смысл таков: «Как мне узнать почтенного Готаму? Объясни мне так, чтобы его можно было распознать». Или же слово «ятха» — это просто частица. «Как» (катхам) — это вопрос о способе. Смысл таков: «Каким образом я узнаю почтенного Готаму?». Когда это было сказано, его учитель ответил ему: «Что ты говоришь, дорогой? Это подобно тому, как если бы кто-то, стоя на земле, сказал: „Я не вижу земли“, или стоя в сиянии луны и солнца, сказал: „Я не вижу луны и солнца“». Сказав это и желая показать способ распознавания, он произнес: «Они дошли до нас, дорогой...» и т. д.

Tattha mantesūti vedesu. Tathāgato kira uppajjissatīti paṭikacceva suddhāvāsā devā vedesu lakkhaṇāni pakkhipitvā buddhamantā nāmeteti brāhmaṇaveseneva vede vācenti. Tadanusārena mahesakkhā sattā tathāgataṃ jānissantīti. Tena pubbe vedesu mahāpurisalakkhaṇāni [Pg.222] āgacchanti. Parinibbute pana tathāgate anukkamena antaradhāyanti. Tenetarahi natthīti. Mahāpurisassāti paṇidhisamādānañāṇakaruṇādiguṇamahato purisassa. Dveyeva gatiyoti dveyeva niṭṭhā. Kāmañcāyaṃ gatisaddo ‘‘pañca kho imā, sāriputta, gatiyo’’tiādīsu (ma. ni. 1.153) bhavabhede vattati. ‘‘Gati migānaṃ pavana’’ntiādīsu (pari. 399) nivāsaṭṭhāne. ‘‘Evaṃ adhimattagatimanto’’tiādīsu paññāyaṃ. ‘‘Gatigata’’ntiādīsu visaṭabhāve. Idha pana niṭṭhāyaṃ vattatīti veditabbo.

Здесь «в мантрах» означает в ведах. Говорят, зная заранее, что явится Татхагата, босества из обителей Чистых Земель включили признаки [Великого Человека] в веды и под видом брахманов обучали этим ведам, называя их «Будда-мантрами». Они думали: «Благодаря этому великие существа распознают Татхагату». Поэтому в прежние времена признаки Великого Человека содержались в ведах. Но после париниббаны Татхагаты они постепенно исчезли. Поэтому сейчас их там нет. «Великого Человека» означает человека, великого своими добродетелями, такими как устремление, решимость, знание и сострадание. «Только два пути» означает только два исхода (конечные цели). Хотя слово «гати» используется в значении уделов существования в таких местах, как «Есть пять уделов, Сарипутта», в значении места обитания в «Лес — прибежище (гати) зверей», в значении мудрости в «обладающие великим разумом (гати)», и в значении распространения в «гатигата», здесь оно употребляется в значении конечной цели (исхода) — так следует понимать.

Tattha kiñcāpi yehi lakkhaṇehi samannāgato rājā cakkavattī hoti, na teheva buddho hoti; jātisāmaññato pana tāniyeva tānīti vuccanti. Tena vuttaṃ – ‘‘yehi samannāgatassā’’ti. Sace agāraṃ ajjhāvasatīti yadi agāre vasati. Rājā hoti cakkavattīti catūhi acchariyadhammehi, saṅgahavatthūhi ca lokaṃ rañjanato rājā, cakkaratanaṃ vatteti, catūhi sampatticakkehi vattati, tehi ca paraṃ vatteti, parahitāya ca iriyāpathacakkānaṃ vatto etasmiṃ atthīti cakkavattī. Ettha ca rājāti sāmaññaṃ. Cakkavattīti visesaṃ. Dhammena caratīti dhammiko. Ñāyena samena vattatīti attho. Dhammena rajjaṃ labhitvā rājā jātoti dhammarājā. Parahitadhammakaraṇena vā dhammiko. Attahitadhammakaraṇena dhammarājā. Caturantāya issaroti cāturanto, catusamuddaantāya, catubbidhadīpavibhūsitāya pathaviyā issaroti attho. Ajjhattaṃ kopādipaccatthike bahiddhā ca sabbarājāno vijetīti vijitāvī. Janapadatthāvariyappattoti janapade dhuvabhāvaṃ thāvarabhāvaṃ patto, na sakkā kenaci cāletuṃ. Janapado vā tamhi thāvariyappatto anuyutto sakammanirato acalo asampavedhīti janapadatthāvariyappatto.

Здесь, хотя признаки, которыми наделен царь-чакравартин, не совсем те же самые, что у Будды, из-за их общего сходства они называются одними и теми же. Поэтому сказано: «наделенного которыми...». «Если он живет дома» означает, если он ведет домашнюю жизнь. «Он становится царем-чакравартином»: он зовется «царем» (раджа), потому что радует мир четырьмя удивительными качествами и четырьмя способами благодеяния; он зовется «чакравартином», потому что вращает колесо-сокровище, обладает четырьмя колесами процветания, побуждает других вращать их, и в нем происходит вращение колес положений тела на благо других. Здесь «царь» — это общее понятие, а «чакравартин» — особенное. «Поступающий по Дхамме» означает праведный (дхаммика), то есть действующий справедливо и беспристрастно. «Царь праведности» (дхаммараджа) означает того, кто стал царем, обретя власть праведным путем. Или же «дхаммика» — благодаря совершению праведных дел на благо других, а «дхаммараджа» — благодаря совершению праведных дел на благо себе. «Владыка четырех пределов» (чатуранто) означает владыку земли, окруженной четырьмя океанами и украшенной четырьмя великими островами. «Победитель» (виджитави) означает того, кто победил внутренних врагов (таких как гнев и др.) и внешних (всех царей). «Укрепивший стабильность в стране» означает того, кто достиг прочности и стабильности в государстве, так что никто не может его поколебать. Или же в его государстве народ предан своему делу, стабилен, непоколебим и тверд.

Seyyathidanti nipāto, tassa cetāni katamānīti attho. Cakkaratanantiādīsu cakkañca, taṃ ratijananaṭṭhena ratanañcāti cakkaratanaṃ. Esa nayo sabbattha. Imesu pana ratanesu ayaṃ cakkavattirājā cakkaratanena ajitaṃ jināti, hatthiassaratanehi vijite yathāsukhaṃ anucarati, pariṇāyakaratanena [Pg.223] vijitamanurakkhati, avasesehi upabhogasukhamanubhavati. Paṭhamena cassa ussāhasattiyogo, pacchimena mantasattiyogo, hatthiassagahapatiratanehi pabhusattiyogo suparipuṇṇo hoti, itthimaṇiratanehi tividhasattiyogaphalaṃ. So itthimaṇiratanehi bhogasukhamanubhavati, sesehi issariyasukhaṃ. Visesato cassa purimāni tīṇi adosakusalamūlajanitakammānubhāvena sampajjanti, majjhimāni alobhakusalamūlajanitakammānubhāvena, pacchimamekaṃ amohakusalamūlajanitakammānubhāvenāti veditabbaṃ. Ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana bojjhaṅgasaṃyutte ratanasuttassa upadesato gahetabbo.

«А именно» (сейятхидам) — это частица, означающая «каковы же эти его [сокровища]?». В выражении «колесо-сокровище» и др. оно является и колесом, и сокровищем, поскольку доставляет радость; отсюда «колесо-сокровище». Этот же метод толкования применим ко всем остальным сокровищам. Среди этих сокровищ царь-чакравартин с помощью колеса-сокровища побеждает непобежденное, с помощью сокровищ слона и коня объезжает завоеванные земли в свое удовольствие, с помощью сокровища-полководца охраняет завоеванное, а с помощью остальных наслаждается благами. Благодаря первому его сила усердия совершенна; благодаря последнему его сила совета совершенна; благодаря сокровищам слона, коня и домохозяина его сила власти совершенна; а благодаря сокровищам женщины и драгоценного камня совершенен плод этих трех сил. С помощью сокровищ женщины и драгоценного камня он наслаждается чувственными удовольствиями, а с помощью остальных — счастьем владычества. В частности, следует знать, что первые три сокровища возникают благодаря силе кармы, порожденной благим корнем не-злобы; средние три — благодаря силе кармы от не-алчности; последнее одно — благодаря силе кармы от не-заблуждения. Это краткое изложение. Подробное изложение следует взять из комментария к Ратана-сутте в Бодджханга-самьютте.

Parosahassanti atirekasahassaṃ. Sūrāti abhīrukajātikā. Vīraṅgarūpāti devaputtasadisakāyā. Evaṃ tāva eke vaṇṇayanti. Ayaṃ panettha sabbhāvo. Vīrāti uttamasūrā vuccanti, vīrānaṃ aṅgaṃ vīraṅgaṃ, vīrakāraṇaṃ vīriyanti vuttaṃ hoti. Vīraṅgarūpaṃ etesanti vīraṅgarūpā, vīriyamayasarīrā viyāti vuttaṃ hoti. Parasenappamaddanāti sace paṭimukhaṃ tiṭṭheyya parasenā taṃ parimaddituṃ samatthāti adhippāyo. Dhammenāti ‘‘pāṇo na hantabbo’’tiādinā pañcasīladhammena. Arahaṃ hoti sammāsambuddho loke vivaṭṭacchadoti ettha rāgadosamohamānadiṭṭhiavijjāduccaritachadanehi sattahi paṭicchanne kilesandhakāre loke taṃ chadanaṃ vivaṭṭetvā samantato sañjātāloko hutvā ṭhitoti vivaṭṭacchado. Tattha paṭhamena padena pūjārahatā. Dutiyena tassā hetu, yasmā sammāsambuddhoti, tatiyena buddhattahetubhūtā vivaṭṭacchadatā vuttāti veditabbā. Atha vā vivaṭṭo ca vicchado cāti vivaṭṭacchado, vaṭṭarahito chadanarahito cāti vuttaṃ hoti. Tena arahaṃ vaṭṭābhāvena, sammāsambuddho chadanābhāvenāti evaṃ purimapadadvayasseva hetudvayaṃ vuttaṃ hoti, dutiyena vesārajjena cettha purimasiddhi, paṭhamena dutiyasiddhi, tatiyacatutthehi tatiyasiddhi hoti. Purimañca dhammacakkhuṃ, dutiyaṃ buddhacakkhuṃ, tatiyaṃ samantacakkhuṃ sādhetīti veditabbaṃ. Tvaṃ mantānaṃ paṭiggahetāti iminā’ssa mantesu sūrabhāvaṃ janeti.

«Более тысячи» означает свыше тысячи. «Герои» означает бесстрашные по своей природе. «Имеющие облик героев» означает имеющие тела, подобные телам божеств. Так объясняют некоторые. Но истинный смысл таков: «героями» называют великих воинов, «качество героев» — это то, что делает их героями, то есть энергия (вирия). «Имеющие облик героев» означает, что они обладают телом, состоящим из энергии. «Сокрушители чужих армий» означает, что если перед ними встанет вражеское войско, они способны сокрушить его. «Праведно» означает посредством пяти обетных правил (панчасила), начиная с «не лишать жизни живых существ». В выражении «Арахант, Всепросветленный, сорвавший покров в мире» смысл таков: в мире, покрытом тьмой омрачений и скрытом семью покровами (страсть, злоба, заблуждение, гордость, ложные взгляды, невежество, дурные поступки), он сорвал этот покров и пребывает, излучая свет повсюду; отсюда «сорвавший покров». Первым словом («Арахант») указывается его достойность поклонения. Вторым («Всепросветленный») — причина этого, ибо он Всепросветленный. Третьим («сорвавший покров») — то, что он сорвал покров, что является причиной его состояния Будды — так следует понимать. Или же «виваттаччхадо» означает «свободный от круговорота и свободный от покрова». Таким образом, «Арахант» указывает на отсутствие круговорота, а «Всепросветленный» — на отсутствие покрова; это две причины для двух предыдущих слов. Благодаря второму бесстрашию достигается первое состояние, благодаря первому бесстрашию — второе, благодаря третьему и четвертому бесстрашию — третье. Первое слово осуществляет око Дхаммы, второе — око Будды, третье — всевидящее око — так следует понимать. Словами «Ты хранитель мантр» он вселяет в него уверенность в знании мантр.

259. Sopi [Pg.224] tāya ācariyakathāya lakkhaṇesu vigatasammoho ekobhāsajāte viya buddhamante sampassamāno evaṃ bhoti āha. Tassattho – ‘yathā, bho, tvaṃ vadasi, evaṃ karissāmī’ti. Vaḷavārathamāruyhāti vaḷavāyuttaṃ rathaṃ abhirūhitvā. Brāhmaṇo kira yena rathena sayaṃ vicarati, tameva rathaṃ datvā māṇavaṃ pesesi. Māṇavāpi pokkharasātisseva antevāsikā. So kira tesaṃ – ‘‘ambaṭṭhena saddhiṃ gacchathā’’ti saññaṃ adāsi.

259. Он благодаря этим словам учителя избавился от сомнений относительно признаков и, ясно видя Будда-мантры, словно при едином сиянии света, ответил: «Хорошо, почтенный». Это означает: «Как ты говоришь, почтенный, так я и сделаю». «Взойдя на колесницу, запряженную кобылицами» означает взойдя на колесницу, запряженную кобылицами. Брахман дал ему ту самую колесницу, на которой ездил сам, и отправил юношу. Другие юноши также были учениками Поккхаросати. Он дал им знак: «Ступайте вместе с Амбаттхой».

Yāvatikā yānassa bhūmīti yattakaṃ sakkā hoti yānena gantuṃ, ayaṃ yānassa bhūmi nāma. Yānā paccorohitvāti ayānabhūmiṃ, dvārakoṭṭhakasamīpaṃ gantvā yānato paṭiorohitvā.

«Насколько возможно проехать на колеснице» означает расстояние, которое можно проехать на колеснице; это называется «землей для колесницы». «Сойдя с колесницы» означает, доехав до места, где колесница уже не может ехать (вблизи ворот), и сойдя с нее.

Tena kho pana samayenāti yasmiṃ samaye ambaṭṭho ārāmaṃ pāvisi. Tasmiṃ pana samaye, ṭhitamajjhanhikasamaye. Kasmā pana tasmiṃ samaye caṅkamantīti? Paṇītabhojanapaccayassa thinamiddhassa vinodanatthaṃ, divāpadhānikā vā te. Tādisānañhi pacchābhattaṃ caṅkamitvā nhāyitvā sarīraṃ utuṃ gāhāpetvā nisajja samaṇadhammaṃ karontānaṃ cittaṃ ekaggaṃ hoti. Yena te bhikkhūti so kira – ‘‘kuhiṃ samaṇo gotamo’’ti pariveṇato pariveṇaṃ anāgantvā ‘‘pucchitvāva pavisissāmī’’ti vilokento araññahatthī viya mahācaṅkame caṅkamamāne paṃsukūlike bhikkhū disvā tesaṃ santikaṃ agamāsi. Taṃ sandhāya yena te bhikkhūtiādi vuttaṃ. Dassanāyāti daṭṭhuṃ, passitukāmā hutvāti attho.

«В то время» означает в то время, когда Амбаттха вошел в монастырь. Это было время полудня. Почему они ходили взад-вперед в это время? Чтобы прогнать лень и сонливость, вызванные обильной пищей, или же они были теми, кто практикует медитацию днем. Ведь у таких монахов, когда они после еды ходят взад-вперед, совершают омовение, дают телу остыть, а затем садятся для практики отшельника, ум становится сосредоточенным. «К тем монахам»: он подумал: «Где же отшельник Готама? Не буду ходить из одного дворика в другой, а сначала спрошу и тогда войду». Оглядываясь по сторонам, он увидел монахов в лохмотьях, которые ходили взад-вперед по большой дорожке для ходьбы, подобные диким слонам, и подошел к ним. В связи с этим досточтимый Ананда сказал: «к тем монахам...». «Чтобы увидеть» означает увидеть, желая встретиться — таков смысл.

260. Abhiññātakolaññoti pākaṭakulajo. Tadā kira jambudīpe ambaṭṭhakulaṃ nāma pākaṭakulamahosi. Abhiññātassāti rūpajātimantakulāpadesehi pākaṭassa. Agarūti abhāriko. Yo hi ambaṭṭhaṃ ñāpetuṃ na sakkuṇeyya, tassa tena saddhiṃ kathāsallāpo garu bhaveyya. Bhagavato pana tādisānaṃ māṇavānaṃ satenāpi sahassenāpi [Pg.225] pañhaṃ puṭṭhassa vissajjane dandhāyitattaṃ natthīti maññamānā – ‘‘agaru kho panā’’ti cintayiṃsu. Vihāroti gandhakuṭiṃ sandhāya āhaṃsu.

260. «Происходящий из известного рода» означает происходящий из известного рода. В то время в Джамбудипе род Амбаттхи был очень известным. «Известного» означает известного благодаря своей внешности, касте, знанию мантр и происхождению. «Не трудно» означает не обременительно. Тот, кто не смог бы вразумить Амбаттху, счел бы беседу с ним трудной. Но монахи подумали: «Для Благословенного это не трудно, ведь даже если сотня или тысяча таких юношей зададут ему вопросы, у него не возникнет никаких затруднений с ответом». Под словом «обитель» они имели в виду благоуханный покой (гандхакути).

Ataramānoti aturito, saṇikaṃ padappamāṇaṭṭhāne padaṃ nikkhipanto vattaṃ katvā susammaṭṭhaṃ muttādalasinduvārasantharasadisaṃ vālikaṃ avināsentoti attho. Āḷindanti pamukhaṃ. Ukkāsitvāti ukkāsitasaddaṃ katvā. Aggaḷanti dvārakavāṭaṃ. Ākoṭehīti agganakhehi saṇikaṃ kuñcikacchiddasamīpe ākoṭehīti vuttaṃ hoti. Dvāraṃ kira atiupari amanussā, atiheṭṭhā dīghajātikā koṭenti. Tathā anākoṭetvā majjhe chiddasamīpe koṭetabbanti idaṃ dvārākoṭanavattanti dīpentā vadanti.

«Не спеша» (ataramāno) означает: не торопясь, медленно, ставя ногу на расстояние шага, исполняя обязанность и не нарушая хорошо подметенный песок, подобный жемчужной поверхности или ковру из цветов синдувара. «Терраса» (āḷinda) означает преддверие. «Откашлявшись» (ukkāsitvā) означает: издав звук откашливания. «Засов» (aggaḷa) означает дверную створку. «Постучи» (ākoṭehi) означает: тихонько постучи кончиками ногтей рядом с замочной скважиной. Говорят, что нечеловеческие существа стучат слишком высоко, а длиннотелые существа (змеи) стучат слишком низко. Указывая на то, что не следует стучать так, а нужно стучать посередине, рядом с замочной скважиной, и что это является правилом стука в дверь, они говорят: «постучи».

261. Vivari bhagavā dvāranti na bhagavā uṭṭhāya dvāraṃ vivari. Vivariyatūti pana hatthaṃ pasāresi. Tato ‘‘bhagavā tumhehi anekāsu kappakoṭīsu dānaṃ dadamānehi na sahatthā dvāravivaraṇakammaṃ kata’’nti sayameva dvāraṃ vivaṭaṃ. Taṃ pana yasmā bhagavato manena vivaṭaṃ, tasmā vivari bhagavā dvāranti vattuṃ vaṭṭati.

261. «Благословенный открыл дверь» (vivari bhagavā dvāraṃ) — это не значит, что Благословенный встал и открыл дверь. Но с мыслью «пусть откроется» он протянул руку. Тогда, словно думая: «Благословенный, дававший дары на протяжении многих миллионов коти капп, не должен совершать действие по открыванию двери собственной рукой», дверь открылась сама собой. Однако, поскольку она открылась по воле разума Благословенного, уместно говорить: «Благословенный открыл дверь».

Bhagavatā saddhiṃ sammodiṃsūti yathā khamanīyādīni pucchanto bhagavā tehi, evaṃ tepi bhagavatā saddhiṃ samappavattamodā ahesuṃ. Sītodakaṃ viya uṇhodakena sammoditaṃ ekībhāvaṃ agamaṃsu. Yāya ca ‘‘kacci, bho gotama, khamanīyaṃ; kacci yāpanīyaṃ, kacci bhoto ca gotamassa sāvakānañca appābādhaṃ, appātaṅkaṃ, lahuṭṭhānaṃ, balaṃ, phāsuvihāro’’tiādikāya kathāya sammodiṃsu, taṃ pītipāmojjasaṅkhātasammodajananato sammodituṃ yuttabhāvato ca sammodanīyaṃ, atthabyañjanamadhuratāya sucirampi kālaṃ sāretuṃ nirantaraṃ pavattetuṃ arahabhāvato saritabbabhāvato ca sāraṇīyaṃ. Suyyamānasukhato sammodanīyaṃ, anussariyamānasukhato ca sāraṇīyaṃ. Tathā byañjanaparisuddhatāya sammodanīyaṃ, atthaparisuddhatāya sāraṇīyaṃ. Evaṃ anekehi pariyāyehi sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā pariyosāpetvā niṭṭhapetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu.

«Обменялись с Благословенным приветствиями» (bhagavatā saddhiṃ sammodiṃsu) означает: подобно тому как Благословенный расспрашивал их о здоровье и прочем, так и они пребывали в согласии и радости вместе с Благословенным. Они пришли к единению, подобно тому как холодная вода смешивается с горячей. И той беседой, которой они обменялись: «Здоров ли ты, почтенный Готама? Легко ли тебе поддерживать жизнь? Мало ли болезней, мало ли недугов у почтенного Готамы и его учеников, легки ли они на подъем, сильны ли и пребывают ли в благополучии?», эта беседа называется «вежливой» (sammodanīya), поскольку она порождает радость и восторг (pītipāmojja) и достойна приветствия, и «памятной» (sāraṇīya), поскольку из-за сладости её смысла и словесного выражения она достойна того, чтобы её вспоминали долгое время, непрерывно продолжали и хранили в памяти. Она «вежливая» из-за приятности при слушании, и «памятная» из-за приятности при воспоминании. Также она «вежливая» благодаря чистоте словесного выражения, и «памятная» благодаря чистоте смысла. Обменявшись таким образом многими способами вежливой и памятной беседой, завершив и окончив её, они сели в стороне.

Ambaṭṭho [Pg.226] pana māṇavoti so kira bhagavato rūpasampattiyaṃ cittappasādamattampi akatvā ‘‘dasabalaṃ apasādessāmī’’ti udare baddhasāṭakaṃ muñcitvā kaṇṭhe olambetvā ekena hatthena dussakaṇṇaṃ gahetvā caṅkamaṃ abhirūhitvā kālena bāhuṃ, kālena udaraṃ, kālena piṭṭhiṃ dassento, kālena hatthavikāraṃ, kālena bhamukavikāraṃ karonto, ‘‘kacci te bho, gotama, dhātusamatā, kacci bhikkhāhārena na kilamatha, akilamathākāroyeva pana te paññāyati; thūlāni hi te aṅgapaccaṅgāni, pāsādikattha gatagataṭṭhāne. ‘te bahujanā rājapabbajitoti ca buddho’ti ca uppannabahumānā paṇītaṃ ojavantamāhāraṃ denti. Passatha, bho, gehaṃ, cittasālā viya, dibbapāsādo viya. Imaṃ mañcaṃ passatha, bimbohanaṃ passatha, kiṃ evarūpe ṭhāne vasantassa samaṇadhammaṃ kātuṃ dukkara’’nti evarūpaṃ uppaṇḍanakathaṃ anācārabhāvasāraṇīyaṃ katheti, tena vuttaṃ – ‘‘ambaṭṭho pana māṇavo caṅkamantopi nisinnena bhagavatā kiñci kiñci kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāreti, ṭhitopi nisinnena bhagavatā kiñci kiñci kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretī’’ti.

«Юноша же Амбаттха» (ambaṭṭho pana māṇavo) — говорят, он, не испытывая ни малейшей веры в сердце к совершенству телесного облика Благословенного, думая: «Я выкажу неуважение Обладающему десятью силами», развязал одеяние, повязанное вокруг живота, набросил его на шею, держа одной рукой край одежды, поднялся на дорожку для ходьбы (чанкама), то показывая руку, то живот, то спину, то делая жесты руками, то шевеля бровями, говорил: «В равновесии ли твои элементы, почтенный Готама? Не утомлен ли ты пищей от подаяний? Впрочем, видно, что ты не утомлен, ведь твои конечности упитаны, вызывая веру везде, куда бы ты ни пошел. Множество людей, думая: "Это ушедший в монахи царь" или "Это Будда", преисполнившись великого почтения, дают тебе изысканную и питательную пищу. Посмотрите, о люди, на это жилище — оно как расписной зал, как божественный дворец! Посмотрите на это ложе, посмотрите на подушку! Разве трудно практиковать отшельничество тому, кто живет в таком месте?» — так он вел эту насмешливую беседу, напоминающую о его неподобающем поведении. Поэтому сказано: «Юноша же Амбаттха, даже прохаживаясь, обменивался кое-какими вежливыми и памятными словами с сидевшим Благословенным, и даже стоя, обменивался кое-какими вежливыми и памятными словами с сидевшим Благословенным».

262. Atha kho bhagavāti atha bhagavā – ‘‘ayaṃ māṇavo hatthaṃ pasāretvā bhavaggaṃ gahetukāmo viya, pādaṃ pasāretvā avīciṃ vicaritukāmo viya, mahāsamuddaṃ taritukāmo viya, sineruṃ ārohitukāmo viya ca aṭṭhāne vāyamati, handa, tena saddhiṃ mantemī’’ti ambaṭṭhaṃ māṇavaṃ etadavoca. Ācariyapācariyehīti ācariyehi ca tesaṃ ācariyehi ca.

262. «Тогда Благословенный» (atha kho bhagavā) — тогда Благословенный, подумав: «Этот юноша силится совершить невозможное, словно желая протянуть руку и схватить вершину бытия (бхавагга), или протянуть ногу и пойти в ад Авичи, или переплыть великий океан, или взойти на гору Синеру. Что ж, поговорю с ним», обратился к юноше Амбаттхе с такими словами. «С учителями и учителями учителей» (ācariyapācariyehi) означает: с учителями и учителями тех учителей.

Paṭhamaibbhavādavaṇṇanā

Разъяснение первого обвинения в низком происхождении (иббхавада).

263. Gacchanto vāti ettha kāmaṃ tīsu iriyāpathesu brāhmaṇo ācariyabrāhmaṇena saddhiṃ sallapitumarahati. Ayaṃ pana māṇavo mānathaddhatāya kathāsallāpaṃ karonto cattāropi iriyāpathe yojessāmīti ‘‘sayāno vā hi, bho gotama, sayānenā’’ti āha.

263. «Или идя» (gacchanto vā) — здесь, конечно, в трех позах (ирияпатха) брахман-ученик достоин беседовать с брахманом-учителем. Но этот юноша, будучи упрямым из-за гордости, ведя беседу, подумал: «Я задействую все четыре позы», и потому сказал: «Или лежа, почтенный Готама, с лежащим».

Tato [Pg.227] kira taṃ bhagavā – ‘‘ambaṭṭha, gacchantassa vā gacchantena, ṭhitassa vā ṭhitena, nisinnassa vā nisinnenācariyena saddhiṃ kathā nāma sabbācariyesu labbhati. Tvaṃ pana sayāno sayānenācariyena saddhiṃ kathesi, kiṃ te ācariyo gorūpaṃ, udāhu tva’’nti āha. So kujjhitvā – ‘‘ye ca kho te, bho gotama, muṇḍakā’’tiādimāha. Tattha muṇḍe muṇḍāti samaṇe ca samaṇāti vattuṃ vaṭṭeyya. Ayaṃ pana hīḷento muṇḍakā samaṇakāti āha. Ibbhāti gahapatikā. Kaṇhāti kaṇhā, kāḷakāti attho. Bandhupādāpaccāti ettha bandhūti brahmā adhippeto. Tañhi brāhmaṇā pitāmahoti voharanti. Pādānaṃ apaccā pādāpaccā, brahmuno piṭṭhipādato jātāti adhippāyo. Tassa kira ayaṃ laddhi – brāhmaṇā brahmuno mukhato nikkhantā, khattiyā urato, vessā nābhito, suddā jāṇuto, samaṇā piṭṭhipādatoti. Evaṃ kathento ca panesa kiñcāpi aniyametvā katheti. Atha kho bhagavantameva vadāmīti katheti.

Тогда, как говорят, Благословенный сказал ему: «Амбаттха, беседа идущего с идущим учителем, стоящего со стоящим, сидящего с сидящим возможна у всех учителей. Ты же, лежа, беседуешь с лежащим учителем. Что же, твой учитель — скотина, или ты сам таков?» Он рассердился и сказал: «Те, кто бритоголовые, почтенный Готама...» и так далее. Там бритоголовых следовало бы называть «бритоголовыми» (muṇḍā), а отшельников — «отшельниками» (samaṇā). Но он, желая унизить их, сказал «бритоголовые, отшельнички» (muṇḍakā samaṇakā). «Иббха» (ibbhā) означает домохозяева. «Канха» (kaṇhā) означает черные, темные. «Потомки ног родственника» (bandhupādāpaccā) — здесь под «родственником» (bandhu) подразумевается Брахма. Ведь брахманы называют его «прародителем» (pitāmaha). «Потомки ног» (pādāpaccā) означает рожденные из тыльной стороны ног Брахмы — таков смысл. У него, как говорят, было такое воззрение: брахманы вышли из уст Брахмы, кшатрии — из груди, вайшьи — из пупка, шудры — из колен, а отшельники — из тыльной стороны ног. И хотя он говорит так, не указывая прямо на кого-то конкретного, на самом деле он говорит это, имея в виду именно Благословенного.

Atha kho bhagavā – ‘‘ayaṃ ambaṭṭho āgatakālato paṭṭhāya mayā saddhiṃ kathayamāno mānameva nissāya kathesi, āsīvisaṃ gīvāyaṃ gaṇhanto viya, aggikkhandhaṃ āliṅganto viya, mattavāraṇaṃ soṇḍāya parāmasanto viya, attano pamāṇaṃ na jānāti. Handa naṃ jānāpessāmī’’ti cintetvā ‘‘atthikavato kho pana te, ambaṭṭhā’’tiādimāha. Tattha āgantvā kattabbakiccasaṅkhāto attho, etassa atthīti atthikaṃ, tassa māṇavassa cittaṃ. Atthikamassa atthīti atthikavā, tassa atthikavato tava idhāgamanaṃ ahosīti attho.

Тогда Благословенный, подумав: «Этот Амбаттха с самого момента своего прихода беседует со мной, опираясь лишь на гордость. Он не знает своей меры, словно тот, кто хватает ядовитую змею за шею, или обнимает полыхающий огонь, или трогает разъяренного слона за хобот. Что ж, я дам ему узнать свою меру», сказал: «Ведь у тебя было дело, Амбаттха...» и так далее. Здесь «дело» (attha) означает обязанность, которую надлежит исполнить, придя сюда. У кого оно есть — тот «имеющий дело» (atthika), то есть ум этого юноши. У кого есть такой ум, имеющий дело — тот «деятельный» (atthikavā). «У тебя, деятельного, был приход сюда» — таков смысл.

Kho panāti nipātamattaṃ. Yāyeva kho panatthāyāti yeneva kho panatthena. Āgaccheyyāthāti mama vā aññesaṃ vā santikaṃ yadā kadāci āgaccheyyātha. Tameva atthanti idaṃ purisaliṅgavaseneva vuttaṃ. Manasi kareyyāthāti citte kareyyātha. Idaṃ vuttaṃ hoti – tvaṃ ācariyena attano karaṇīyena pesito, na amhākaṃ paribhavanatthāya, tasmā tameva kiccaṃ manasi karohīti. Evamassa aññesaṃ santikaṃ āgatānaṃ vattaṃ dassetvā mānaniggaṇhanatthaṃ ‘‘avusitavāyeva kho panā’’tiādimāha. Tassattho passatha bho ayaṃ ambaṭṭho māṇavo ācariyakule avusitavā [Pg.228] asikkhito appassutova samāno. Vusitamānīti ‘‘ahaṃ vusitavā sikkhito bahussuto’’ti attānaṃ maññati. Etassa hi evaṃ pharusavacanasamudācāre kāraṇaṃ kimaññatra avusitattāti ācariyakule asaṃvuddhā asikkhitā appassutāyeva hi evaṃ vadantīti.

«Kho pana» — это просто частицы. «Ради какого дела» (yāyeva kho panatthāya) означает: ради какого именно дела. «Вы пришли бы» (āgaccheyyātha) означает: пришли бы ко мне или к другим в какое-то время. «Именно это дело» (tameva atthaṃ) — это сказано в мужском роде. «Держите в уме» (manasi kareyyātha) означает: держите в мыслях. Смысл в следующем: ты послан своим учителем ради его собственного дела, а не для того, чтобы оскорблять нас, поэтому держи в уме именно это дело. Показав ему таким образом правила поведения тех, кто приходит к другим, Благословенный, чтобы сокрушить его гордость, сказал: «Ведь ты не завершил обучение...» и так далее. Смысл этого: посмотрите, о люди, этот юноша Амбаттха, не завершив обучение в доме учителя, будучи необученным и малосведущим, мнит себя завершившим обучение (vusitamānī): «Я завершил обучение, я обучен, я многосведущ». Какова иная причина его грубого обращения, кроме того, что он не завершил обучение? Ведь только те, кто не вырос в доме учителя, необучены и малосведущи, говорят подобным образом.

264. Kupitoti kuddho. Anattamanoti asakamano, kiṃ pana bhagavā tassa kujjhanabhāvaṃ ñatvā evamāha udāhu añatvāti? Ñatvā āhāti. Kasmā ñatvā āhāti? Tassa mānanimmadanatthaṃ. Bhagavā hi aññāsi – ‘‘ayaṃ mayā evaṃ vutte kujjhitvā mama ñātake akkosissati. Athassāhaṃ yathā nāma kusalo bhisakko dosaṃ uggiletvā nīharati, evameva gottena gottaṃ, kulāpadesena kulāpadesaṃ, uṭṭhāpetvā bhavaggappamāṇena viya uṭṭhitaṃ mānaddhajaṃ mūle chetvā nipātessāmī’’ti. Khuṃsentoti ghaṭṭento. Vambhentoti hīḷento. Pāpito bhavissatīti caṇḍabhāvādidosaṃ pāpito bhavissati.

264. «Разгневанный» (kupito) означает рассерженный. «Недовольный» (anattamano) означает не владеющий собой. Знал ли Благословенный о его гневе, когда говорил это, или не знал? Знал и говорил. Почему знал и говорил? Чтобы сокрушить его гордость. Ведь Благословенный знал: «Если я скажу это, он рассердится и станет оскорблять моих родственников. Тогда я, подобно искусному врачу, который заставляет изрыгнуть и выводит вредные соки (доши), противопоставлю роду род, происхождению происхождение, и заставлю его поднять наружу всё скрытое, а затем срублю под корень и повергну его знамя гордости, поднятое словно до вершины бытия». «Порицая» (khuṃsento) означает задевая. «Презирая» (vambhento) означает унижая. «Будет приведен» (pāpito bhavissati) означает: будет приведен к пороку грубости и прочему.

Caṇḍāti mānanissitakodhayuttā. Pharusāti kharā. Lahusāti lahukā. Appakeneva tussanti vā dussanti vā udakapiṭṭhe alābukaṭāhaṃ viya appakeneva uplavanti. Bhassāti bahubhāṇino. Sakyānaṃ mukhe vivaṭe aññassa vacanokāso natthīti adhippāyeneva vadati. Samānāti idaṃ santāti purimapadassa vevacanaṃ. Na sakkarontīti na brāhmaṇānaṃ sundarenākārena karonti. Na garuṃ karontīti brāhmaṇesu gāravaṃ na karonti. Na mānentīti na manena piyāyanti. Na pūjentīti mālādīhi nesaṃ pūjaṃ na karonti. Na apacāyantīti abhivādanādīhi nesaṃ apacitikammaṃ nīcavuttiṃ na dassenti tayidanti taṃ idaṃ. Yadime sakyāti yaṃ ime sakyā na brāhmaṇe sakkaronti…pe… na apacāyanti, taṃ tesaṃ asakkārakaraṇādi sabbaṃ na yuttaṃ, nānulomanti attho.

«Грубые» (caṇḍā) означает наделенные гневом, основанным на гордости. «Жестокие» (pharusā) означает резкие. «Легкомысленные» (lahusā) означает легковесные; они радуются или огорчаются по малейшему поводу, и, подобно пустой тыкве на поверхности воды, всплывают от малейшей причины. «Болтливые» (bhassā) означает многословные. Он говорит это с тем смыслом, что когда Сакьи открывают рот, у других нет возможности вставить слово. «Будучи» (samānā) — это синоним предыдущего слова «santā». «Не почитают» (na sakkaronti) означает: не относятся к брахманам должным образом. «Не уважают» (na garuṃ karonti) означает: не выказывают почтения к брахманам. «Не ценят» (na mānenti) означает: не любят их в душе. «Не поклоняются» (na pūjenti) означает: не подносят им гирлянды и прочее. «Не выказывают почтения» (na apacāyanti) означает: не совершают перед ними поклонов и не ведут себя смиренно. «Tayidaṃ» — это разделение на «taṃ idaṃ». «Что эти Сакьи...» (yadime sakyā) — то, что эти Сакьи не почитают брахманов... и т. д. ...не выказывают почтения, всё это их непочтительное поведение не подобает им и не соответствует их положению — таков смысл.

Dutiyaibbhavādavaṇṇanā

Разъяснение второго обвинения в низком происхождении (иббхавада).

265. Aparaddhunti aparajjhiṃsu. Ekamidāhanti ettha idanti nipātamattaṃ. Ekaṃ ahanti attho. Sandhāgāranti rajjaanusāsanasālā. Sakyāti abhisittarājāno[Pg.229]. Sakyakumārāti anabhisittā. Uccesūti yathānurūpesu pallaṅkapīṭhakavettāsanaphalakacittattharaṇādibhedesu. Sañjagghantāti uppaṇḍanavasena mahāhasitaṃ hasantā. Saṃkīḷantāti hasitamatta karaṇaaṅgulisaṅghaṭṭanapāṇippahāradānādīni karontā. Mamaññeva maññeti evamahaṃ maññāmi, mamaññeva anuhasanti, na aññanti.

265. «Провинились» (aparaddhuṃ) означает совершили проступок. «Однажды я» (ekamidāhaṃ) — здесь «idaṃ» просто частица. Смысл: «однажды я». «Зал собраний» (sandhāgāra) означает зал для управления государством. «Сакьи» (sakyā) означает помазанные цари. «Царевичи Сакьев» (sakyakumārā) означает непомазанные царевичи. «На высоких» (uccesu) означает на соответствующих их положению тронах, скамьях, плетеных креслах, досках, расписных коврах и т. д. «Громко смеялись» (sañjagghantā) означает громко хохотали в насмешку. «Забавлялись» (saṃkīḷantā) означает улыбались, щелкали пальцами, хлопали в ладоши и т. д. «Думаю, надо мной одним» (mamaññeva maññeti) означает: «я так думаю, что они смеются именно надо мной, а не над кем-то другим».

Kasmā pana te evamakaṃsūti? Te kira ambaṭṭhassa kulavaṃsaṃ jānanti. Ayañca tasmiṃ samaye yāva pādantā olambetvā nivatthasāṭakassa ekena hatthena dussakaṇṇaṃ gahetvā khandhaṭṭhikaṃ nāmetvā mānamadena matto viya āgacchati. Tato – ‘‘passatha bho amhākaṃ dāsassa kaṇhāyanagottassa ambaṭṭhassa āgamanakāraṇa’’nti vadantā evamakaṃsu. Sopi attano kulavaṃsaṃ jānāti. Tasmā ‘‘mamaññeva maññe’’ti takkayittha.

Почему же они так поступили? Говорят, они знали родословную Амбаттхи. И он в то время шел, опустив одеяние до самых стоп, держа одной рукой край одежды, приподняв плечи, словно опьяненный гордостью. Поэтому они, говоря: «Посмотрите на манеру прихода Амбаттхи, потомка нашего раба Канхаяны!», поступили так. Он и сам знал свою родословную. Поэтому он и подумал: «Думаю, надо мной одним».

Āsanenāti ‘‘idamāsanaṃ, ettha nisīdāhī’’ti evaṃ āsanena nimantanaṃ nāma hoti, tathā na koci akāsi.

«Местом» (āsanena) — приглашение местом означает слова: «Вот сиденье, присядь здесь». Но никто так не сделал.

Tatiyaibbhavādavaṇṇanā

Разъяснение третьего обвинения в низком происхождении (иббхавада).

266. Laṭukikāti khettaleḍḍūnaṃ antarenivāsinī khuddakasakuṇikā. Kulāvaketi nivāsanaṭṭhāne. Kāmalāpinīti yadicchakabhāṇinī, yaṃ yaṃ icchati taṃ taṃ lapati, na taṃ koci haṃso vā koñco vā moro vā āgantvā ‘‘kiṃ tvaṃ lapasī’ti nisedheti. Abhisajjitunti kodhavasena laggituṃ.

266. «Перепелка» (laṭukikā) — маленькая птичка, живущая среди комьев земли на пашне. «В своем гнезде» (kulāvake) означает в месте своего обитания. «Щебечет как хочет» (kāmalāpinī) означает говорящая все, что ей вздумается; что хочет, то и щебечет. И никакой гусь, журавль или павлин, прилетев, не запрещает ей, говоря: «Что это ты щебечешь?». «Нападать» (abhisajjituṃ) означает цепляться из-за гнева.

Evaṃ vutte māṇavo – ‘‘ayaṃ samaṇo gotamo attano ñātake laṭukikasadise katvā amhe haṃsakoñcamorasadise karoti, nimmāno dāni jāto’’ti maññamāno uttari cattāro vaṇṇe dasseti.

Когда это было сказано, юноша, подумав: «Этот отшельник Готама приравнял своих родственников к перепелкам, а нас — к гусям, журавлям и павлинам; теперь он лишился гордости», стал далее указывать на четыре касты (варны).

Dāsiputtavādavaṇṇanā

Разъяснение обвинения в происхождении от служанки (дасипуттавада).

267. Nimmādetīti nimmadeti nimmāne karoti. Yaṃnūnāhanti yadi panāhaṃ. ‘‘Kaṇhāyanohamasmi, bho gotamā’’ti idaṃ kira vacanaṃ ambaṭṭho tikkhattuṃ [Pg.230] mahāsaddena avoca. Kasmā avoca? Kiṃ asuddhabhāvaṃ na jānātīti? Āma jānāti. Jānantopi bhavapaṭicchannametaṃ kāraṇaṃ, taṃ anena na diṭṭhaṃ. Apassanto mahāsamaṇo kiṃ vakkhatīti maññamāno mānathaddhatāya avoca. Mātāpettikanti mātāpitūnaṃ santakaṃ. Nāmagottanti paṇṇattivasena nāmaṃ, paveṇīvasena gottaṃ. Anussaratoti anussarantassa kulakoṭiṃ sodhentassa. Ayyaputtāti sāmino puttā. Dāsiputtoti gharadāsiyāva putto. Tasmā yathā dāsena sāmino upasaṅkamitabbā, evaṃ anupasaṅkamantaṃ taṃ disvā sakyā anujagghiṃsūti dasseti.

267. Слово «ниммадети» (nimmādeti) означает «лишает гордости», «делает смиренным». «Яннуна̄хам» (yaṃnūnāhaṃ) означает «что, если я...». Слова «Я — Канхаяна, о почтенный Готама», как сообщается, Амбаттха произнес трижды громким голосом. Почему он так сказал? Разве он не знал о своем нечистом происхождении? Да, знал. Но даже зная это, он думал: «Это обстоятельство скрыто прошлым, этот Великий Отшельник его не видел. Не видя его, что сможет сказать Великий Отшельник?» — и из упрямой гордости произнес эти слова. «Матапеттикам» (mātāpettikaṃ) означает «принадлежащее матери и отцу». «Намаготтам» (nāmagottaṃ) означает имя — в силу обозначения, и род — в силу преемственности. «Ануссарато» (anussarato) означает «для того, кто вспоминает», «кто прослеживает истоки своего рода». «Айяпутта» (ayyaputtā) означает «сыновья господина». «Дасипутто» (dāsiputto) означает «сын домашней рабыни». Таким образом, это показывает: видя, что он не приближается к ним так, как слуга должен приближаться к своим господам, Сакьи посмеялись над ним.

Ito paraṃ tassa dāsabhāvaṃ sakyānañca sāmibhāvaṃ pakāsetvā attano ca ambaṭṭhassa ca kulavaṃsaṃ āharanto sakyā kho panātiādimāha. Tattha dahantīti ṭhapenti, okkāko no pubbapurisoti, evaṃ karontīti attho. Tassa kira rañño kathanakāle ukkā viya mukhato pabhā niccharati, tasmā taṃ ‘‘okkāko’’ti sañjāniṃsūti. Pabbājesīti nīhari.

Далее, раскрыв его рабское положение и господство Сакьев, а также излагая родословную как свою собственную, так и Амбаттхи, [Благословенный] произнес: «Сакьи же...» и так далее. Здесь слово «даханти» (dahanti) означает «утверждают», «почитают». Смысл в том, что они считают: «Оккака — наш первопредок». Говорят, что во время речи этого царя из его уст исходило сияние, подобное свету факела, поэтому его и нарекли «Оккака». «Паббаджеси» (pabbājesi) означает «изгнал».

Idāni te nāmavasena dassento – ‘‘okkāmukha’’ntiādimāha. Tatrāyaṃ anupubbī kathā – paṭhamakappikānaṃ kira rañño mahāsammatassa rojo nāma putto ahosi. Rojassa vararojo, vararojassa kalyāṇo, kalyāṇassa varakalyāṇo, varakalyāṇassa mandhātā, mandhātussa varamandhātā, varamandhātussa uposatho, uposathassa varo, varassa upavaro, upavarassa maghadevo, maghadevassa paramparāya caturāsītikhattiyasahassāni ahesuṃ. Tesaṃ pacchato tayo okkākavaṃsā ahesuṃ. Tesu tatiyaokkākassa pañca mahesiyo ahesuṃ – hatthā, cittā, jantu, jālinī, visākhāti. Ekekissā pañcapañcaitthisataparivārā. Sabbajeṭṭhāya cattāro puttā – okkāmukho, karakaṇḍu, hatthiniko, sinisūroti. Pañca dhītaro – piyā, suppiyā, ānandā, vijitā, vijitasenāti. Iti sā nava putte vijāyitvā kālamakāsi.

Теперь, представляя их по именам, он сказал: «Оккамукха...» и так далее. Вот последовательный рассказ об этом: говорят, что у царя Махасамматы, жившего в начале этого мирового цикла, был сын по имени Роджа. Сыном Роджи был Варароджа, сыном Варароджи — Кальяна, сыном Кальяны — Варакальяна, сыном Варакальяны — Мандхата, сыном Мандхаты — Варамандхата, сыном Варамандхаты — Упосатха, сыном Упосатхи — Вара, сыном Вары — Упавара, сыном Упавары — Магхадева. В преемственности от Магхадевы сменилось восемьдесят четыре тысячи кшатриев. После них правили три династии Оккаки. У главного царя Оккаки из этих династий было пять главных цариц: Хаттха, Читта, Джанту, Джалини и Висакха. У каждой из них было по пятьсот придворных дам в услужении. У самой старшей царицы родилось четыре сына: Оккамукха, Караканду, Хаттхиника и Синисура, а также пять дочерей: Пия, Суппия, Ананда, Виджита и Виджитасена. Так она, родив девятерых детей, скончалась.

Atha rājā aññaṃ dahariṃ abhirūpaṃ rājadhītaraṃ ānetvā aggamahesiṭṭhāne ṭhapesi. Sā jantuṃ nāma puttaṃ vijāyi. Atha naṃ pañcamadivase alaṅkaritvā [Pg.231] rañño dassesi. Rājā tuṭṭho tassā varaṃ adāsi. Sā ñātakehi saddhiṃ mantetvā puttassa rajjaṃ yāci. Rājā – ‘‘nassa, vasali, mama puttānaṃ antarāyaṃ icchasī’’ti tajjesi. Sā punappunaṃ raho rājānaṃ paritosetvā – ‘‘mahārāja, musāvādo nāma na vaṭṭatī’’tiādīni vatvā yācatiyeva. Atha rājā putte āmantesi – ‘‘ahaṃ tātā, tumhākaṃ kaniṭṭhaṃ jantukumāraṃ disvā tassa mātuyā sahasā varaṃ adāsiṃ, sā puttassa rajjaṃ pariṇāmetuṃ icchati. Tumhe ṭhapetvā maṅgalahatthiṃ maṅgalaassaṃ maṅgalarathañca yattake icchatha, tattake hatthiassarathe gahetvā gacchatha. Mamaccayena āgantvā rajjaṃ kareyyāthā’’ti, aṭṭhahi amaccehi saddhiṃ uyyojesi.

Тогда царь взял в жены другую — молодую и прекрасную царевну — и возвел ее в сан главной царицы. Она родила сына по имени Джанту. На пятый день, нарядив младенца, она показала его царю. Обрадованный царь даровал ей право просить о даре. Посоветовавшись со своими родственниками, она попросила царство для своего сына. Царь разгневался и пригрозил ей: «Сгинь, презренная женщина! Ты желаешь гибели моим старшим сыновьям!» Однако она вновь и вновь наедине ублажала царя и продолжала просить, говоря: «О великий царь, ложь не подобает [правителю]» и тому подобное. Тогда царь призвал своих сыновей и сказал: «О дети мои, увидев вашего младшего брата, царевича Джанту, я поспешно дал обещание его матери. Теперь она желает передать царство своему сыну. Оставив лишь царского ездового слона, царского коня и царскую колесницу, возьмите столько слонов, коней и колесниц, сколько пожелаете, и уходите. После моей кончины вернитесь и правьте царством». С этими словами он отпустил их вместе с восемью министрами.

Te nānappakāraṃ roditvā kanditvā – ‘‘tāta, amhākaṃ dosaṃ khamathā’’ti rājānañceva rājorodhe ca khamāpetvā, ‘‘mayampi bhātūhi saddhiṃ gacchāmā’’ti rājānaṃ āpucchitvā nagarā nikkhantā bhaginiyo ādāya caturaṅginiyā senāya parivutā nagarā nikkhamiṃsu. ‘‘Kumārā pituaccayena āgantvā rajjaṃ kāressanti, gacchāma ne upaṭṭhahāmā’’ti cintetvā bahū manussā anubandhiṃsu. Paṭhamadivase yojanamattā senā ahosi, dutiye dviyojanamattā, tatiye tiyojanamattā. Kumārā mantayiṃsu – ‘‘mahā balakāyo, sace mayaṃ kañci sāmantarājānaṃ madditvā janapadaṃ gaṇheyyāma, sopi no nappasaheyya. Kiṃ paresaṃ pīḷāya katāya, mahā ayaṃ jambudīpo, araññe nagaraṃ māpessāmā’’ti himavantābhimukhā gantvā nagaravatthuṃ pariyesiṃsu.

Они горько плакали и рыдали, прося прощения у царя и его наложниц: «Отец, прости нам наши прегрешения». Сестры же, решив: «Мы тоже пойдем вместе с нашими братьями», испросили дозволения у царя, вышли из города и, взяв их с собой, в сопровождении четырехчастного войска покинули город. Множество людей последовало за ними, думая: «Царевичи вернутся и будут править царством после кончины отца, пойдем же и будем служить им». В первый день войско растянулось на одну йоджану, во второй — на две йоджаны, в третий — на три йоджаны. Царевичи стали совещаться: «Наше войско огромно. Если мы сокрушим какого-нибудь соседнего царя и захватим его земли, он не сможет противостоять нам. Но к чему причинять страдания другим? Эта Джамбудипа велика. Давайте построим город в лесу». Направившись к Гималаям, они стали искать место для основания города.

Tasmiñca samaye amhākaṃ bodhisatto brāhmaṇamahāsālakule nibbattitvā kapilabrāhmaṇo nāma hutvā nikkhamma isipabbajjaṃ pabbajitvā himavantapasse pokkharaṇiyā tīre sākavanasaṇḍe paṇṇasālaṃ māpetvā vasati. So kira bhummajālaṃ nāma vijjaṃ jānāti, yāya uddhaṃ asītihatthe ākāse, heṭṭhā ca bhūmiyampi guṇadosaṃ passati. Etasmiṃ padese tiṇagumbalatā dakkhiṇāvaṭṭā pācīnābhimukhā jāyanti. Sīhabyagghādayo migasūkare sappabiḷārā ca maṇḍūkamūsike anubandhamānā taṃ padesaṃ patvā na sakkonti te anubandhituṃ. Tehi te aññadatthu [Pg.232] santajjitā nivattantiyeva. So – ‘‘ayaṃ pathaviyā aggapadeso’’ti ñatvā tattha attano paṇṇasālaṃ māpesi.

В то время наш Бодхисатта, родившись в семье богатого брахмана, стал брахманом по имени Капила. Отрекшись от мира, он принял посвящение в отшельники и жил в построенной им листовой хижине в тиковой роще на берегу пруда у подножия Гималаев. Говорят, он владел знанием под названием «Бхуммаджала», благодаря которому мог видеть достоинства и недостатки земли на восемьдесят локтей вверх в небо и на восемьдесят локтей вниз под землю. В том месте трава, кустарники и лианы росли, закручиваясь вправо и будучи обращенными к востоку. Львы, тигры и другие хищники, преследующие оленей и кабанов, а также змеи и кошки, преследующие лягушек и мышей, достигнув этого места, не могли продолжать погоню. Напротив, испугавшись тех, кого преследовали, они поворачивали назад. Поняв: «Это лучшее место на земле», он построил там свою листовую хижину.

Atha te kumāre nagaravatthuṃ pariyesamāne attano vasanokāsaṃ āgate disvā pucchitvā taṃ pavattiṃ ñatvā tesu anukampaṃ janetvā avoca – ‘‘imasmiṃ paṇṇasālaṭṭhāne māpitaṃ nagaraṃ jambudīpe agganagaraṃ bhavissati. Ettha jātapurisesu ekeko purisasatampi purisasahassampi abhibhavituṃ sakkhissati. Ettha nagaraṃ māpetha, paṇṇasālaṭṭhāne rañño gharaṃ karotha. Imasmiñhi okāse ṭhatvā caṇḍālaputtopi cakkavattibalena atiseyyo’’ti. Nanu, bhante, ayyassa vasanokāsoti? ‘‘Mama vasanokāso’’ti mā cintayittha. Mayhaṃ ekapasse paṇṇasālaṃ katvā nagaraṃ māpetvā kapilavatthunti nāmaṃ karothā’’ti. Te tathā katvā tattha nivāsaṃ kappesuṃ.

Увидев царевичей, искавших место для города и пришедших к его обители, он расспросил их и, узнав об их обстоятельствах, проникся к ним состраданием и сказал: «Город, построенный на месте этой листовой хижины, станет величайшим городом в Джамбудипе. Каждый мужчина, рожденный здесь, сможет одолеть сотню или даже тысячу врагов. Постройте здесь город, а на месте моей хижины возведите царский дворец. Ведь на этом месте даже сын чандалы превзойдет других силой царя-чакравартина». Они спросили: «Но разве, достопочтенный, это не место обитания нашего господина?» Он ответил: «Не думайте о том, что это моя обитель. Постройте для меня листовую хижину в стороне, а здесь возведите город и назовите его Капилаваттху». Они так и поступили и обосновались там.

Athāmaccā – ‘‘ime dārakā vayappattā, sace nesaṃ pitā santike bhaveyya, so āvāhavivāhaṃ kareyya. Idāni pana amhākaṃ bhāro’’ti cintetvā kumārehi saddhiṃ mantayiṃsu. Kumārā amhākaṃ sadisā khattiyadhītaro nāma na passāma, nāpi bhaginīnaṃ sadise khattiyakumārake, asadisasaṃyoge ca no uppannā puttā mātito vā pitito vā aparisuddhā jātisambhedaṃ pāpuṇissanti. Tasmā mayaṃ bhaginīhiyeva saddhiṃ saṃvāsaṃ rocemāti. Te jātisambhedabhayena jeṭṭhakabhaginiṃ mātuṭṭhāne ṭhapetvā avasesāhi saṃvāsaṃ kappesuṃ.

Затем министры подумали: «Эти дети достигли совершеннолетия. Если бы их отец был рядом, он устроил бы их свадьбы. Но теперь это наша забота». И они стали совещаться с царевичами. Царевичи сказали: «Мы не видим кшатрийских царевен, равных нам по происхождению, как не видим и кшатрийских царевичей, равных нашим сестрам. Если мы вступим в союз с неравными нам, то рожденные дети будут нечисты либо по материнской, либо по отцовской линии, и наш род смешается и придет в упадок. Поэтому мы предпочитаем сожительствовать со своими сестрами». Из страха перед смешением рода они оставили самую старшую сестру в положении матери, а с остальными сестрами вступили в супружеский союз.

Tesaṃ puttehi ca dhītāhi ca vaḍḍhamānānaṃ aparena samayena jeṭṭhakabhaginiyā kuṭṭharogo udapādi, koviḷārapupphasadisāni gattāni ahesuṃ. Rājakumārā imāya saddhiṃ ekato nisajjaṭṭhānabhojanādīni karontānampi upari ayaṃ rogo saṅkamatīti cintetvā ekadivasaṃ uyyānakīḷaṃ gacchantā viya taṃ yāne āropetvā araññaṃ pavisitvā bhūmiyaṃ pokkharaṇiṃ khaṇāpetvā tattha khādanīyabhojanīyena saddhiṃ taṃ pakkhipitvā gharasaṅkhepena upari padaraṃ paṭicchādetvā paṃsuṃ datvā pakkamiṃsu.

Когда их род умножился сыновьями и дочерями, через некоторое время у самой старшей сестры развилась проказа. Ее тело покрылось пятнами, похожими на цветы ковилара. Царевичи подумали: «Даже если мы просто сидим, стоим или едим вместе с ней, эта болезнь перейдет на нас». И вот однажды, сделав вид, будто отправляются на прогулку в сад, они усадили ее в повозку, уехали в лес, приказали выкопать в земле глубокую яму, поместили ее туда вместе с запасами еды и питья, накрыли сверху досками наподобие хижины, засыпали землей и ушли.

Tena [Pg.233] ca samayena rāmo nāma bārāṇasirājā kuṭṭharogo nāṭakitthīhi ca orodhehi ca jigucchiyamāno tena saṃvegena jeṭṭhaputtassa rajjaṃ datvā araññaṃ pavisitvā tattha paṇṇasālaṃ māpetvā mūlaphalāni paribhuñjanto nacirasseva arogo suvaṇṇavaṇṇo hutvā ito cito ca vicaranto mahantaṃ susirarukkhaṃ disvā tassabbhantare soḷasahatthappamāṇaṃ okāsaṃ sodhetvā dvārañca vātapānañca yojetvā nisseṇiṃ bandhitvā tattha vāsaṃ kappesi. So aṅgārakaṭāhe aggiṃ katvā rattiṃ migasūkarādīnaṃ sadde suṇanto sayati. So – ‘‘asukasmiṃ padese sīho saddamakāsi, asukasmiṃ byaggho’’ti sallakkhetvā pabhāte tattha gantvā vighāsamaṃsaṃ ādāya pacitvā khādati.

В то время царь Баранаси по имени Рама заболел проказой. Вызывая отвращение у своих танцовщиц и цариц, он под влиянием этого потрясения передал царство старшему сыну, ушел в лес, построил там листовую хижину и стал питаться кореньями и плодами. Вскоре он исцелился от болезни и его кожа обрела золотистый цвет. Блуждая то тут, то там, он наткнулся на огромное дуплистое дерево. Расчистив внутри него пространство размером в шестнадцать локтей, он приладил дверь и окно, приставил лестницу и поселился там. Разведя огонь в жаровне, он спал по ночам, прислушиваясь к звукам, издаваемым оленями, дикими кабанами и другими зверями. Он подмечал: «В таком-то месте зарычал лев, а в таком-то — тигр». На рассвете он отправился туда, забирал остатки их добычи, готовил их и ел.

Athekadivasaṃ tasmiṃ paccūsasamaye aggiṃ jāletvā nisinne rājadhītāya sarīragandhena āgantvā byaggho tasmiṃ padese paṃsuṃ viyūhanto padare vivaramakāsi, tena ca vivarena sā byagghaṃ disvā bhītā vissaramakāsi. So taṃ saddaṃ sutvā – ‘‘itthisaddo eso’’ti ca sallakkhetvā pātova tattha gantvā – ‘‘ko etthā’’ti āha. Mātugāmo sāmīti. Kiṃ jātikāsīti? Okkākamahārājassa dhītā sāmīti. Nikkhamāti? Na sakkā sāmīti. Kiṃ kāraṇāti? Chavirogo me atthīti. So sabbaṃ pavattiṃ pucchitvā khattiyamānena anikkhamantiṃ – ‘‘ahampi khattiyo’’ti attano khattiyabhāvaṃ jānāpetvā nisseṇiṃ datvā uddharitvā attano vasanokāsaṃ netvā sayaṃ paribhuttabhesajjāniyeva datvā nacirasseva arogaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ katvā tāya saddhiṃ saṃvāsaṃ kappesi. Sā paṭhamasaṃvāseneva gabbhaṃ gaṇhitvā dve putte vijāyi, punapi dveti, evaṃ soḷasakkhattumpi vijāyi. Evaṃ dvattiṃsa bhātaro ahesuṃ. Te anupubbena vuḍḍhippatte pitā sabbasippāni sikkhāpesi.

И вот однажды на рассвете, когда он сидел, разведя огонь, тигр, привлеченный запахом тела царевны, пришел к тому месту и, разгребая землю, проделал щель в досках. Сквозь эту щель она увидела тигра и в ужасе закричала. Услышав этот крик, он понял: «Это женский голос», и ранним утром отправился туда. «Кто здесь?» — спросил он. «Женщина, господин», — ответила она. «Какого ты рода?» — спросил он. «Я дочь великого царя Оккаки, господин». — «Выходи!» — «Я не могу, господин». — «По какой причине?» — «У меня кожная болезнь». Расспросив обо всем, что с ней произошло, и видя, что она не хочет выходить из-за своей кшатрийской гордости, он открыл ей свое происхождение: «Я тоже кшатрий». Он спустил ей лестницу, вызволил ее оттуда, привел в свою обитель, дал ей те же лекарства, которыми пользовался сам, и вскоре исцелил ее, вернув коже золотистый цвет, после чего вступил с ней в супружеский союз. От их первого союза она забеременела и родила двоих сыновей, затем еще двоих, и так рожала шестнадцать раз. Так появилось тридцать два брата. Когда они со временем выросли, отец обучил их всем искусствам.

Athekadivasaṃ eko rāmarañño nagaravāsī vanacarako pabbate ratanāni gavesanto rājānaṃ disvā sañjānitvā āha – ‘‘jānāmahaṃ, deva, tumhe’’ti. Tato naṃ rājā sabbaṃ pavattiṃ pucchi. Tasmiṃyeva ca khaṇe te dārakā āgamiṃsu. So te disvā – ‘‘ke ime’’ti āha. ‘‘Puttā me’’ti ca vutte tesaṃ mātikavaṃsaṃ pucchitvā – ‘‘laddhaṃ dāni me [Pg.234] pābhata’’nti nagaraṃ gantvā rañño ārocesi. So ‘pitaraṃ ānayissāmī’ti caturaṅginiyā senāya tattha gantvā pitaraṃ vanditvā – ‘‘rajjaṃ, deva, sampaṭicchā’’ti yāci. So – ‘‘alaṃ, tāta, na tattha gacchāmi, idheva me imaṃ rukkhaṃ apanetvā nagaraṃ māpehī’’ti āha. So tathā katvā tassa nagarassa kolarukkhaṃ apanetvā katattā kolanagaranti ca byagghapathe katattā byagghapathanti cāti dve nāmāni āropetvā pitaraṃ vanditvā attano nagaraṃ agamāsi.

И вот однажды один лесной охотник, житель города царя Рамы, разыскивая драгоценные камни в горах, увидел царя, узнал его и сказал: «Я знаю вас, о владыка!» Тогда царь расспросил его обо всех новостях. В этот самый миг подошли те юноши. Увидев их, охотник спросил: «Кто они?» Когда ему ответили: «Это мои сыновья», он расспросил об их материнском роде и, подумав: «Теперь у меня есть ценная весть в дар», отправился в город и сообщил обо всем царю. Тот, решив: «Я верну своего отца», отправился туда с четырехчастным войском, поклонился отцу и взмолился: «О владыка, прими царство обратно!» Отец ответил: «Довольно, сын мой, я не вернусь туда. Построй для меня город прямо здесь, расчистив место от этого дерева кола». Сын так и поступил. Поскольку этот город был построен на месте, где росло дерево кола, его назвали Коланагара, а поскольку он лежал на тропе тигров, его назвали также Бьяггхапатха. Дав городу эти два названия и поклонившись отцу, он вернулся в свой город.

Tato vayappatte kumāre mātā āha – ‘‘tātā, tumhākaṃ kapilavatthuvāsino sakyā mātulā santi. Mātuladhītānaṃ pana vo evarūpaṃ nāma kesaggahaṇaṃ hoti, evarūpaṃ dussagahaṇaṃ. Yadā tā nhānatitthaṃ āgacchanti, tadā gantvā yassa yā ruccati, so taṃ gaṇhatū’’ti. Te tatheva gantvā tāsu nhatvā sīsaṃ sukkhāpayamānāsu yaṃ yaṃ icchiṃsu, taṃ taṃ gahetvā nāmaṃ sāvetvā agamiṃsu. Sakyarājāno sutvā ‘‘hotu, bhaṇe, amhākaṃ ñātakā eva te’’ti tuṇhī ahesuṃ. Ayaṃ sakyakoliyānaṃ uppatti. Evaṃ tesaṃ sakyakoliyānaṃ aññamaññaṃ āvāhavivāhaṃ karontānaṃ yāva buddhakālā anupacchinnova vaṃso āgato. Tattha bhagavā sakyavaṃsaṃ dassetuṃ – ‘‘te raṭṭhasmā pabbājitā himavantapasse pokkharaṇiyā tīre’’tiādimāha. Tattha sammantīti vasanti. Sakyā vata bhoti raṭṭhasmā pabbājitā araññe vasantāpi jātisambhedamakatvā kulavaṃsaṃ anurakkhituṃ sakyā, samatthā, paṭibalāti attho. Tadaggeti taṃ aggaṃ katvā, tato paṭṭhāyāti attho. So ca nesaṃ pubbapurisoti so okkāko rājā etesaṃ pubbapuriso. Natthi etesaṃ gahapativaṃsena sambhedamattampīti.

Затем, когда царевичи достигли совершеннолетия, мать сказала им: «О дети, в Капилаваттху живут ваши дяди по матери из рода Сакьев. У дочерей ваших дядей вот такие прически и вот такие одежды. Когда они придут к месту для купания, пойдите туда, и пусть каждый возьмет ту, которая ему понравится». Они пошли точно так же, и когда те царевны, искупавшись, сушили свои волосы, каждый из них взял ту, которую пожелал, назвал свое имя и ушел с ней. Цари Сакьев, услышав об этом, сказали: «Пусть будет так, почтенные, ведь они наши родственники», и промолчали. Таково происхождение Сакьев и Колиев. Так, благодаря взаимным бракам между Сакьями и Колиями, их род непрерывно продолжался вплоть до времен Будды. В связи с этим Благословенный, желая показать родословную Сакьев, сказал: «Они, изгнанные из страны, на склоне Гималаев у берега пруда...» и так далее. Здесь слово «sammanti» означает «живут». Выражение «Sakyā vata bho» означает: «Они действительно способны уберечь чистоту своего рода, не допуская смешения каст, даже будучи изгнанными из страны и живя в лесу». «Tadagge» означает «сделав это началом», то есть «начиная с того времени». «Он — их первопредок» означает, что царь Оккака является первопредком этих Сакьев. «У них нет даже малейшего смешения с родом домохозяев».

Evaṃ sakyavaṃsaṃ pakāsetvā idāni ambaṭṭhavaṃsaṃ pakāsento – ‘‘rañño kho panā’’tiādimāha. Kaṇhaṃ nāma janesīti kāḷavaṇṇaṃ antokucchiyaṃyeva sañjātadantaṃ parūḷhamassudāṭhikaṃ puttaṃ vijāyi. Pabyāhāsīti yakkho jātoti bhayena palāyitvā dvāraṃ pidhāya ṭhitesu gharamānusakesu ito cito ca vicaranto dhovatha mantiādīni vadanto uccāsaddamakāsi.

Так, явив родословную Сакьев, теперь, желая явить родословную Амбаттхи, Он сказал: «У царя же...» и так далее. «Родила Канху» означает, что она родила темнокожего сына, у которого еще в утробе матери выросли зубы, а также отросли усы и борода. «Заговорил» означает, что когда домашние от страха разбежались и заперли двери, думая: «Родился яккха!» или «Родился пишача!», он, бродя туда-сюда, громким голосом кричал: «Омойте меня!» и тому подобное.

268. Te [Pg.235] māṇavakā bhagavantaṃ etadavocunti attano upārambhamocanatthāya – ‘‘etaṃ mā bhava’’ntiādivacanaṃ avocuṃ. Tesaṃ kira etadahosi – ‘‘ambaṭṭho amhākaṃ ācariyassa jeṭṭhantevāsī, sace mayaṃ evarūpe ṭhāne ekadvevacanamattampi na vakkhāma, ayaṃ no ācariyassa santike amhe paribhindissatī’’ti upārambhamocanatthaṃ evaṃ avocuṃ. Cittena panassa nimmadabhāvaṃ ākaṅkhanti. Ayaṃ kira mānanissitattā tesampi appiyova. Kalyāṇavākkaraṇoti madhuravacano. Asmiṃ vacaneti attanā uggahite vedattayavacane. Paṭimantetunti pucchitaṃ pañhaṃ paṭikathetuṃ, vissajjetunti attho. Etasmiṃ vā dāsiputtavacane. Paṭimantetunti uttaraṃ kathetuṃ.

268. «Те юноши сказали Благословенному следующее» — чтобы избежать упреков, они произнесли слова: «Не говорите так, почтенный Готама...» и так далее. У них, как говорят, возникла такая мысль: «Амбаттха — старший ученик нашего учителя. Если мы в такой ситуации не скажем ни слова, он оговорит нас перед учителем». Поэтому, чтобы избежать упреков, они так и сказали. Однако в глубине души они желали, чтобы его гордость была сломлена. Ведь из-за своего высокомерия он и им самим был неприятен. «Обладающий прекрасной речью» означает «имеющий приятный голос». «В этой речи» означает в изученных им текстах трех Вед. «Возразить» означает ответить на заданный вопрос, разрешить его. Или же «в этих словах о сыне рабыни». «Возразить» означает дать опровергающий ответ.

269. Atha kho bhagavāti atha kho bhagavā – ‘‘sace ime māṇavakā ettha nisinnā evaṃ uccāsaddaṃ karissanti, ayaṃ kathā pariyosānaṃ na gamissati. Handa, ne nissadde katvā ambaṭṭheneva saddhiṃ kathemī’’ti te māṇavake etadavoca. Tattha mantavhoti mantayatha. Mayā saddhiṃ paṭimantetūti mayā saha kathetu. Evaṃ vutte māṇavakā cintayiṃsu – ‘‘ambaṭṭho tāva dāsiputtosīti vutte puna sīsaṃ ukkhipituṃ nāsakkhi. Ayaṃ kho jāti nāma dujjānā, sace aññampi kiñci samaṇo gotamo ‘tvaṃ dāso’ti vakkhati, ko tena saddhiṃ aḍḍaṃ karissati. Ambaṭṭho attanā baddhaṃ puṭakaṃ attanāva mocetū’’ti attānaṃ parimocetvā tasseva upari khipantā – ‘‘sujāto ca bho gotamā’’tiādimāhaṃsu.

269. «Тогда Благословенный...» — тогда Благословенный подумал: «Если эти юноши, сидя здесь, будут так шуметь, этот разговор никогда не закончится. Что ж, заставив их замолчать, я буду говорить только с Амбаттхой», и обратился к тем юношам с этими словами. Здесь «mantavho» означает «совещайтесь». «Пусть он возразит мне» означает «пусть он говорит со мной». Когда это было сказано, юноши подумали: «Когда Амбаттхе сказали: „Ты сын рабыни“, он даже не смог поднять головы. Происхождение — вещь труднопостижимая. Если отшельник Готама скажет кому-то еще из нас: „Ты раб“, кто тогда сможет спорить с ним? Пусть Амбаттха сам развязывает узел, который сам же и завязал». Так они избавили себя от спора и, переложив все бремя на одного лишь Амбаттху, сказали: «Благородного происхождения, о Готама...» и так далее.

270. Sahadhammikoti sahetuko sakāraṇo. Akāmā byākātabboti attanā anicchantenapi byākaritabbo, avassaṃ vissajjetabboti attho. Aññena vā aññaṃ paṭicarissasīti aññena vacanena aññaṃ vacanaṃ paṭicarissasi ajjhottharissasi, paṭicchādessasīti attho. Yo hi ‘‘kiṃ gotto tva’’nti evaṃ puṭṭho – ‘‘ahaṃ tayo vede jānāmī’’tiādīni vadati, ayaṃ aññena aññaṃ paṭicarati nāma. Pakkamissasi vāti pucchitaṃ pañhaṃ jānantova akathetukāmatāya uṭṭhāyāsanā pakkamissasi vā.

270. «Законный» означает «имеющий основание, обоснованный». «Должен ответить, даже не желая того» означает, что даже если он сам не хочет отвечать, он обязан дать ответ, непременно должен разрешить вопрос. «Будешь уклоняться от одного вопроса с помощью другого» означает, что ты будешь заменять один ответ другими словами, замалчивать или скрывать его. Ведь если кого-то спрашивают: «Какого ты рода?», а он отвечает: «Я знаю три Веды» и тому подобное, это и называется «уклоняться от одного с помощью другого». «Или уйдешь» означает, что, зная ответ на заданный вопрос, ты из нежелания отвечать встанешь со своего места и уйдешь.

Tuṇhī [Pg.236] ahosīti samaṇo gotamo maṃ sāmaṃyeva dāsiputtabhāvaṃ kathāpetukāmo, sāmaṃ kathite ca dāso nāma jātoyeva hoti. Ayaṃ pana dvatikkhattuṃ codetvā tuṇhī bhavissati, tato ahaṃ parivattitvā pakkamissāmīti cintetvā tuṇhī ahosi.

«Он промолчал» — он подумал: «Отшельник Готама хочет, чтобы я сам признал свое происхождение от рабыни. Но если я сам признаю это, я действительно окажусь рабом. Однако этот отшельник Готама, спросив меня два или три раза, замолчит, и тогда я смогу развернуться и уйти». Подумав так, он промолчал.

271. Vajiraṃ pāṇimhi assāti vajirapāṇi. Yakkhoti na yo vā so vā yakkho, sakko devarājāti veditabbo. Ādittanti aggivaṇṇaṃ. Sampajjalitanti suṭṭhu pajjalitaṃ. Sajotibhūtanti samantato jotibhūtaṃ, ekaggijālabhūtanti attho. Ṭhito hotīti mahantaṃ sīsaṃ, kandalamakuḷasadisā dāṭhā bhayānakāni akkhināsādīni evaṃ virūparūpaṃ māpetvā ṭhito.

271. «Тот, у кого в руке ваджра» — это Ваджирапани. «Яккха» — следует понимать, что это не какой-то обычный яккха, а Сакка, царь богов. «Горящая» означает «цвета огня». «Пылающая» означает «сильно полыхающая». «Светящаяся» означает светящаяся со всех сторон, то есть превратившаяся в сплошное пламя. «Стоял» означает, что он стоял, приняв ужасающий облик: с огромной головой, клыками, подобными бутонам цветка кандала, и наводящими ужас глазами, носом и прочим.

Kasmā panesa āgatoti? Diṭṭhivissajjāpanatthaṃ. Api ca – ‘‘ahañceva kho pana dhammaṃ deseyyaṃ, pare ca me na ājāneyyu’’nti evaṃ dhammadesanāya appossukkabhāvaṃ āpanne bhagavati sakko mahābrahmunā saddhiṃ āgantvā – ‘‘bhagavā dhammaṃ desetha, tumhākaṃ āṇāya avattamāne mayaṃ vattāpessāma, tumhākaṃ dhammacakkaṃ hotu, amhākaṃ āṇācakka’’nti paṭiññaṃ akāsi. Tasmā – ‘‘ajja ambaṭṭhaṃ tāsetvā pañhaṃ vissajjāpessāmī’’ti āgato.

Но почему он пришел? Чтобы заставить отказаться от ложных воззрений. Более того, когда Благословенный проявил нерешительность в проповеди Дхаммы, подумав: «Если я буду проповедовать Дхамму, а другие меня не поймут...», Сакка вместе с Великим Брахмой явился к Нему и дал обещание: «О Господин, проповедуйте Дхамму! Тех, кто не подчиняется вашему слову, мы заставим подчиниться. Пусть у Вас будет колесо Дхаммы, а у нас — колесо власти». Поэтому он пришел, подумав: «Сегодня я напугаю Амбаттху и заставлю его ответить на вопрос».

Bhagavā ceva passati ambaṭṭho cāti yadi hi taṃ aññepi passeyyuṃ, taṃ kāraṇaṃ agaru assa, ‘‘ayaṃ samaṇo gotamo ambaṭṭhaṃ attano vāde anotarantaṃ ñatvā yakkhaṃ āvāhetvā dassesi, tato ambaṭṭho bhayena kathesī’’ti vadeyyuṃ. Tasmā bhagavā ceva passati ambaṭṭho ca. Tassa taṃ disvāva sakalasarīrato sedā mucciṃsu. Antokucchi viparivattamānā mahāravaṃ viravi. So ‘‘aññepi nu kho passantī’’ti olokento kassaci lomahaṃsamattampi nāddasa. Tato – ‘‘idaṃ bhayaṃ mameva uppannaṃ, sacāhaṃ yakkhoti vakkhāmi, ‘kiṃ tavameva akkhīni atthi, tvameva yakkhaṃ passasi, paṭhamaṃ yakkhaṃ adisvā samaṇena gotamena vādasaṅghaṭṭe pakkhittova yakkhaṃ passasī’ti vadeyyu’’nti cintetvā ‘‘na dāni me [Pg.237] idha aññaṃ paṭisaraṇaṃ atthi, aññatra samaṇā gotamā’’ti maññamāno atha kho ambaṭṭho māṇavo…pe… bhagavantaṃ etadavoca.

«Только Благословенный видел его и Амбаттха» — ведь если бы его увидели и другие, то это послужило бы поводом для неуважения, и они могли бы сказать: «Этот отшельник Готама, видя, что Амбаттха не соглашается с его утверждением, призвал яккху и показал его, и тогда Амбаттха от страха заговорил». Поэтому видели только Благословенный и Амбаттха. Как только он увидел его, со всего его тела хлынул пот. Его внутренности словно перевернулись, и он издал громкий крик. Он огляделся, думая: «Видят ли его другие?», но не заметил ни у кого даже малейшего признака страха. Тогда он подумал: «Этот страх возник только у меня. Если я скажу: „Там яккха“, они возразят: „Разве только у тебя есть глаза? Только ты видишь яккху? Сначала ты не видел яккху, а теперь, когда отшельник Готама прижал тебя в споре, ты вдруг видишь яккху?“». Поняв, что «теперь у меня нет иного прибежища здесь, кроме отшельника Готамы», юноша Амбаттха... обратился к Благословенному со следующими словами.

272. Tāṇaṃ gavesīti tāṇaṃ gavesamāno. Leṇaṃ gavesīti leṇaṃ gavesamāno. Saraṇaṃ gavesīti saraṇaṃ gavesamāno. Ettha ca tāyati rakkhatīti tāṇaṃ. Nilīyanti etthāti leṇaṃ. Saratīti saraṇaṃ, bhayaṃ hiṃsati, viddhaṃsetīti attho. Upanisīditvāti upagamma heṭṭhāsane nisīditvā. Bravitūti vadatu.

272. «Ища защиты» означает ища того, кто защищает. «Ища убежища» означает ища место, где можно укрыться. «Ища прибежища» означает ища прибежище. Здесь «tāṇa» (защита) — это то, что оберегает и защищает. «Leṇa» (убежище) — это то, где укрываются. «Saraṇa» (прибежище) — это то, что уничтожает, то есть разрушает и устраняет страх. «Подойдя поближе и сев» означает приблизившись и сев на более низкое сиденье. «Пусть скажет» означает пусть изречет.

Ambaṭṭhavaṃsakathā

Разъяснение истории рода Амбаттхи

273-274. Dakkhiṇajanapadanti dakkhiṇāpathoti pākaṭaṃ. Gaṅgāya dakkhiṇato pākaṭajanapadaṃ. Tadā kira dakkhiṇāpathe bahū brāhmaṇatāpasā honti, so tattha gantvā ekaṃ tāpasaṃ vattapaṭipattiyā ārādhesi. So tassa upakāraṃ disvā āha – ‘‘ambho, purisa, mantaṃ te demi, yaṃ icchasi, taṃ mantaṃ gaṇhāhī’’ti. So āha – ‘‘na me ācariya, aññena mantena, kiccaṃ atthi, yassānubhāvena āvudhaṃ na parivattati, taṃ me mantaṃ dehī’’ti. So – ‘‘bhadraṃ, bho’’ti tassa dhanuagamanīyaṃ ambaṭṭhaṃ nāma vijjaṃ adāsi, so taṃ vijjaṃ gahetvā tattheva vīmaṃsitvā – ‘‘idāni me manorathaṃ pūressāmī’’ti isivesaṃ gahetvā okkākassa santikaṃ gato. Tena vuttaṃ – ‘‘dakkhiṇajanapadaṃ gantvā brahmamante adhīyitvā rājānaṃ okkākaṃ upasaṅkamitvā’’ti.

273-274. «Южная страна» — это известная область Даккхинапатха, расположенная к югу от Ганга. В то время в Даккхинапатхе жило много брахманов-аскетов. Он отправился туда и угодил одному аскету своим прилежным служением. Тот, видя его преданность, сказал: «О почтенный муж, я дам тебе мантру. Какую мантру ты желаешь изучить, ту и бери». Он ответил: «Учитель, мне не нужны другие мантры. Дай мне ту мантру, благодаря силе которой оружие не может поразить». Тот сказал: «Хорошо, мой друг», и обучил его знанию под названием «Амбаттха», которое делает лук бессильным. Он, овладев этим знанием и испытав его там же, подумал: «Теперь я исполню свое желание», принял облик мудреца и отправился к царю Оккаке. Поэтому составители Шастр сказали: «Отправившись в южную страну, изучив священные мантры и представ перед царем Оккакой...».

Ettha brahmamanteti ānubhāvasampannatāya seṭṭhamante. Ko nevaṃ’re ayaṃ mayhaṃ dāsiputtoti ko nu evaṃ are ayaṃ mama dāsiputto. So taṃ khurappanti so rājā taṃ māretukāmatāya sannahitaṃ saraṃ tassa mantānubhāvena neva khipituṃ na apanetuṃ sakkhi, tāvadeva sakalasarīre sañjātasedo bhayena vedhamāno aṭṭhāsi.

Здесь «brahmamante» означает превосходные мантры благодаря их великой силе. «Кто это такой, эй, этот сын моей рабыни?» означает «Кто же это такой, эй, этот сын моей рабыни?». «Он ту стрелу...» — царь, желая убить его, наложил стрелу на тетиву, но из-за силы мантры Канхи не смог ни выпустить ее, ни убрать назад. В тот же миг все его тело покрылось потом, и он стоял, дрожа от страха.

Amaccāti mahāmaccā. Pārisajjāti itare parisāvacarā. Etadavocunti – ‘‘daṇḍakīrañño kisavacchatāpase aparaddhassa āvudhavuṭṭhiyā sakalaraṭṭhaṃ vinaṭṭhaṃ[Pg.238]. Nāḷikero pañcasu tāpasasatesu ajjuno ca aṅgīrase aparaddho pathaviṃ bhinditvā nirayaṃ paviṭṭho’’ti cintayantā bhayena etaṃ sotthi, bhaddantetiādivacanaṃ avocuṃ.

«Советники» — это великие министры. «Придворные» — это остальные члены собрания. «Сказали следующее» — думая со страхом: «Из-за греха царя Дандаки против мудреца Кисаваччхи вся его страна погибла под дождем из оружия. Царь Наликера согрешил против пятисот аскетов, а Аджуна согрешил против мудреца Ангирасы, из-за чего земля разверзлась, и они низверглись в ад», они в страхе произнесли слова: «Да пребудет благо, о господин!» и так далее.

Sotthi bhavissati raññoti idaṃ vacanaṃ kaṇho ciraṃ tuṇhī hutvā tato anekappakāraṃ yācīyamāno – ‘‘tumhākaṃ raññā mādisassa isino khurappaṃ sannayhantena bhāriyaṃ kammaṃ kata’’ntiādīni ca vatvā pacchā abhāsi. Undriyissatīti bhijjissati, thusamuṭṭhi viya vippakiriyissatīti. Idaṃ so ‘‘janaṃ tāsessāmī’’ti musā bhaṇati. Sarasanthambhanamatteyeva hissa vijjāya ānubhāvo, na aññatra. Ito paresupi vacanesu eseva nayo.

Слова «Да пребудет благо с царем» мудрец Канха произнес лишь после того, как долго молчал и его многократно умоляли различными способами, сказав сначала: «Ваш царь совершил тяжкий поступок, наложив стрелу на тетиву против такого мудреца, как я» и так далее. «Разверзнется» означает расколется, рассыплется подобно горсти шелухи. Это он сказал неправду, думая: «Я напугаю людей». Ведь сила его заклинания заключалась лишь в удержании стрелы, и ни в чем ином. Тот же принцип применим и к последующим его словам.

Pallomoti pannalomo. Lomahaṃsanamattampissa na bhavissati. Idaṃ kira so ‘‘sace me rājā taṃ dārikaṃ dassatī’’ti paṭiññaṃ kāretvā avaca. Kumāre khurappaṃ patiṭṭhapesīti tena ‘‘saro otaratū’’ti mante parivatti, te kumārassa nābhiyaṃ patiṭṭhapesi. Dhītaraṃ adāsīti sīsaṃ dhovitvā adāsaṃ bhujissaṃ katvā dhītaraṃ adāsi, uḷāre ca taṃ ṭhāne ṭhapesi. Mā kho tumhe māṇavakāti idaṃ pana bhagavā – ‘‘ekena pakkhena ambaṭṭho sakyānaṃ ñāti hotī’’ti pakāsento tassa samassāsanatthaṃ āha. Tato ambaṭṭho ghaṭasatena abhisitto viya passaddhadaratho hutvā samassāsetvā samaṇo gotamo maṃ ‘‘tosessāmī’’ti ekena pakkhena ñātiṃ karoti, khattiyo kirāhamasmī’’ti cintesi.

«С опущенными волосками» означает, что его волоски опустятся, у него не будет даже малейшего содрогания. Это он сказал, как говорят, после того как заставил царя пообещать: «Если царь отдаст мне ту девушку». «Направил стрелу на царевича» означает, что он прочитал мантру: «Пусть стрела опустится», и направил ее в пупок царевича. «Отдал дочь» означает, что царь омыл ему голову, освободил его от рабства, отдал ему свою дочь и возвел его в высокое положение. Слова «Не нужно вам, юноши...» Благословенный произнес для того, чтобы утешить Амбаттху, показывая, что «с одной стороны Амбаттха является родственником Сакьев». Тогда Амбаттха, почувствовав облегчение, словно его омыли из ста кувшинов воды, успокоился и подумал: «Отшельник Готама, желая порадовать меня, признает меня родственником по одной линии. Значит, я действительно принадлежу к касте кшатриев!».

Khattiyaseṭṭhabhāvavaṇṇanā

Разъяснение превосходства кшатриев

275. Atha kho bhagavā – ‘‘ayaṃ ambaṭṭho khattiyosmī’’ti saññaṃ karoti, attano akhattiyabhāvaṃ na jānāti, handa naṃ jānāpessāmīti khattiyavaṃsaṃ dassetuṃ uttaridesanaṃ vaḍḍhento – ‘‘taṃ kiṃ maññasi ambaṭṭhā’’tiādimāha. Tattha idhāti imasmiṃ loke. Brāhmaṇesūti brāhmaṇānaṃ antare. Āsanaṃ vā udakaṃ vāti aggāsanaṃ vā aggodakaṃ vā. Saddheti matake uddissa katabhatte. Thālipāketi maṅgalādibhatte. Yaññeti yaññabhatte. Pāhuneti pāhunakānaṃ katabhatte paṇṇākārabhatte vā. Api nussāti api nu assa khattiyaputtassa. Āvaṭaṃ vā assa anāvaṭaṃ vāti[Pg.239], brāhmaṇakaññāsu nivāraṇaṃ bhaveyya vā no vā, brāhmaṇadārikaṃ labheyya vā na vā labheyyāti attho. Anupapannoti khattiyabhāvaṃ apatto, aparisuddhoti attho.

275. Тогда Благословенный, подумав: «Этот Амбаттха воображает: "Я кшатрий", но не знает, что сам он не кшатрий. Что ж, я дам ему знать это», желая показать родословную кшатриев и расширяя дальнейшее поучение, сказал: «Как ты думаешь, Амбаттха?» и так далее. Здесь слово «здесь» (idha) означает «в этом мире». «Среди брахманов» (brāhmaṇesu) означает «посреди брахманов». «Сиденье или воду» (āsanaṃ vā udakaṃ vā) означает «почетное сиденье или почетную воду». «На поминальном пиршестве» (saddhe) означает «на трапезе, устроенной в память об усопших». «На праздничном угощении» (thālipāke) означает «на трапезе, приготовленной для благоприятных торжеств и т. п.». «На жертвоприношении» (yaññe) означает «на жертвенной трапезе». «Для гостей» (pāhune) означает «на трапезе, приготовленной для гостей, или на пиршестве с подношением даров». «Разве не...» (api nu ssa) означает «разве не для этого сына кшатрия...». «Будет ли закрыто или открыто» (āvaṭaṃ vā assa anāvaṭaṃ vā) означает: «будет ли для него препятствие в отношении брахманских девушек или нет, получит ли он брахманскую девушку в жены или не получит». «Неполноценный» (anupapanno) означает «не достигший статуса кшатрия», то есть «нечистокровный».

276. Itthiyā vā itthiṃ karitvāti itthiyā vā itthiṃ pariyesitvā. Kismiñcideva pakaraṇeti kismiñcideva dose brāhmaṇānaṃ ayutte akattabbakaraṇe. Bhassapuṭenāti bhasmapuṭena, sīse chārikaṃ okiritvāti attho.

276. «Или сделав женщину женщиной» (itthiyā vā itthiṃ karitvā) означает «или найдя женщину в качестве жены-брахманки». «По какому-либо случаю» (kismiñcideva pakaraṇe) означает «из-за какого-либо проступка, из-за совершения неподобающего, недозволенного для брахманов дела». «С мешком золы» (bhassapuṭena) означает «с мешком пепла, посыпав голову пеплом».

277. Janetasminti janitasmiṃ, pajāyāti attho. Ye gottapaṭisārinoti ye janetasmiṃ gottaṃ paṭisaranti – ‘‘ahaṃ gotamo, ahaṃ kassapo’’ti, tesu loke gottapaṭisārīsu khattiyo seṭṭho. Anumatā mayāti mama sabbaññutaññāṇena saddhiṃ saṃsanditvā desitā mayā anuññātā.

277. «Среди людей» (janetasmiṃ) означает «среди рожденных», то есть «среди существ». «Те, кто полагаются на род» (ye gottapaṭisārino) означает: те среди людей, кто заявляют о своем роде: «Я — Готама, я — Кассапа». Среди тех в мире, кто полагается на род, кшатрий — лучший. «Одобрено мною» (anumatā mayā) означает «согласовано с моим всеведущим знанием, проповедано и дозволено мною».

Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

Конец разъяснения первого раздела для чтения (патхама-бханавара).

Vijjācaraṇakathāvaṇṇanā

Разъяснение беседы о знании и поведении (виджа-чарана).

278. Imāya pana gāthāya vijjācaraṇasampannoti idaṃ padaṃ sutvā ambaṭṭho cintesi – ‘‘vijjā nāma tayo vedā, caraṇaṃ pañca sīlāni, tayidaṃ amhākaṃyeva atthi, vijjācaraṇasampanno ce seṭṭho, mayameva seṭṭhā’’ti niṭṭhaṃ gantvā vijjācaraṇaṃ pucchanto – ‘‘katamaṃ pana taṃ, bho gotama, caraṇaṃ, katamā ca pana sā vijjā’’ti āha. Athassa bhagavā taṃ brāhmaṇasamaye siddhaṃ jātivādādipaṭisaṃyuttaṃ vijjācaraṇaṃ paṭikkhipitvā anuttaraṃ vijjācaraṇaṃ dassetukāmo – ‘‘na kho ambaṭṭhā’’tiādimāha. Tattha jātivādoti jātiṃ ārabbha vādo, brāhmaṇassevidaṃ vaṭṭati, na suddassātiādi vacananti attho. Esa nayo sabbattha. Jātivādavinibaddhāti jātivāde vinibaddhā. Esa nayo sabbattha.

278. Услышав в этом стихе слова «совершенный в знании и поведении» (vijjācaraṇasampanno), Амбаттха подумал: «"Знание" — это три Веды, "поведение" — это пять правил добродетели. И то, и другое есть только у нас. Если совершенный в знании и поведении является лучшим, то именно мы и есть лучшие». Придя к такому выводу и желая спросить о знании и поведении, он сказал: «Что же это за поведение, почтенный Готама, и что это за знание?» Тогда Благословенный, отвергнув то знание и поведение, которое признано в брахманском учении и связано с теориями о кастовом происхождении (джати-вада) и т. п., и желая показать непревзойденное знание и поведение, сказал: «Нет, Амбаттха» и так далее. Здесь «теория о кастовом происхождении» (jātivādo) означает разговоры или воззрения, основанные на касте, например: «Это подобает только брахману, но не подобает шудре» и тому подобное. Этот же метод применим ко всем подобным словам. «Связанные теориями о кастовом происхождении» (jātivādavinibaddhā) означает «привязанные к разговорам о касте». Этот же метод применим везде.

Tato ambaṭṭho – ‘‘yattha dāni mayaṃ laggissāmāti cintayimha, tato no samaṇo gotamo mahāvāte thusaṃ dhunanto viya dūrameva avakkhipi. Yattha pana mayaṃ na laggāma, tattha no niyojesi. Ayaṃ no vijjācaraṇasampadā ñātuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā puna vijjācaraṇasampadaṃ pucchi. Athassa [Pg.240] bhagavā samudāgamato pabhuti vijjācaraṇaṃ dassetuṃ – ‘‘idha ambaṭṭha tathāgato’’tiādimāha.

Тогда Амбаттха подумал: «От того совершенства в знании и поведении, к которому, как мы думали, мы причастны, отшельник Готама отбросил нас далеко прочь, подобно тому как сильный ветер уносит мякину. Но к тому, к чему мы не причастны, он нас побуждает. Нам надлежит узнать это совершенство в знании и поведении». Подумав так, он снова спросил о совершенстве в знании и поведении. Тогда Благословенный, чтобы показать ему знание и поведение с самого начала их возникновения, сказал: «Вот, Амбаттха, Татхагата...» и так далее.

279. Ettha ca bhagavā caraṇapariyāpannampi tividhaṃ sīlaṃ vibhajanto ‘‘idamassa hoti caraṇasmi’’nti aniyyātetvā ‘‘idampissa hoti sīlasmi’’nti sīlavaseneva niyyātesi. Kasmā? Tassapi hi kiñci kiñci sīlaṃ atthi, tasmā caraṇavasena niyyātiyamāne ‘‘mayampi caraṇasampannā’’ti tattha tattheva laggeyya. Yaṃ pana tena supinepi na diṭṭhapubbaṃ, tasseva vasena niyyātento paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Idampissa hoti caraṇasmiṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, idampissa hoti caraṇasmintiādimāha. Ettāvatā aṭṭhapi samāpattiyo caraṇanti niyyātitā honti, vipassanā ñāṇato pana paṭṭhāya aṭṭhavidhāpi paññā vijjāti niyyātitā.

279. И здесь Благословенный, подробно разъясняя тройственную нравственность (шилу), хотя она и входит в состав поведения (чараны), завершил каждый раздел не словами «это относится к его поведению» (idamassa hoti caraṇasmiṃ), а именно с точки зрения нравственности: «это относится к его нравственности» (idampissa hoti sīlasmiṃ). Почему? Поскольку у того тоже есть некоторая нравственность, то если бы это было завершено под именем «поведения», он мог бы подумать: «Мы тоже совершенны в поведении» и застрять на этой самой нравственности. Но завершая изложение тем, чего тот никогда не видел даже во сне, а именно джханами, Он сказал: «Он входит и пребывает в первой джхане. Это относится к его поведению... и так далее... входит и пребывает в четвертой джхане. Это относится к его поведению». Таким образом, в этой последовательности канонического текста все восемь достижений (самапатти) определены как «поведение» (чарана), а начиная с мудрости прозрения (випассана-ньяна), все восемь видов мудрости определены как «знание» (виджа).

Catuapāyamukhakathāvaṇṇanā

Разъяснение беседы о четырех путях к упадку (апая-мукха).

280. Apāyamukhānīti vināsamukhāni. Anabhisambhuṇamānoti asampāpuṇanto, avisahamāno vā. Khārividhamādāyāti ettha khārīti araṇī kamaṇḍalu sujādayo tāpasaparikkhārā. Vidhoti kājo. Tasmā khāribharitaṃ kājamādāyāti attho. Ye pana khārivividhanti paṭhanti, te ‘‘khārīti kājassa nāmaṃ, vividhanti bahukamaṇḍaluādiparikkhāra’’nti vaṇṇayanti. Pavattaphalabhojanoti patitaphalabhojano. Paricārakoti kappiyakaraṇapattapaṭiggahaṇapādadhovanādivattakaraṇavasena paricārako. Kāmañca guṇādhikopi khīṇāsavasāmaṇero puthujjanabhikkhuno vuttanayena paricārako hoti, ayaṃ pana na tādiso guṇavasenapi veyyāvaccakaraṇavasenapi lāmakoyeva.

280. «Пути к упадку» (apāyamukhāni) означает «причины гибели». «Не будучи в состоянии достичь» (anabhisambhuṇamāno) означает «не достигая» или «не имея сил осуществить». В выражении «взяв коромысло с утварью» (khārividhamādāya): «утварь» (khārī) — это принадлежности аскета, такие как приспособление для добывания огня, кувшин для воды, жертвенная ложка и т. д. «Коромысло» (vidho) — это шест для переноски грузов. Таким образом, значение слова: «взяв коромысло, наполненное утварью аскета». Те же, кто читают «khārivividhaṃ», объясняют это так: «khārī» — это название коромысла, а «vividhaṃ» означает «разнообразную утварь, такую как многочисленные кувшины для воды и т. д.». «Питающийся упавшими плодами» (pavattaphalabhojano) означает «питающийся плодами, которые сами упали с деревьев». «Служитель» (paricārako) означает того, кто прислуживает, выполняя такие обязанности, как приготовление дозволенного, принятие чаши, омовение ног и т. д. И хотя превосходящий по достоинствам послушник-арахант действительно может быть служителем мирского монаха указанным образом, этот аскет не таков: он низок как по своим качествам, так и по характеру своего служения.

Kasmā pana tāpasapabbajjā sāsanassa vināsamukhanti vuttāti? Yasmā gacchantaṃ gacchantaṃ sāsanaṃ tāpasapabbajjāvasena osakkissati. Imasmiñhi sāsane pabbajitvā tisso sikkhā pūretuṃ asakkontaṃ lajjino sikkhākāmā – ‘‘natthi tayā saddhiṃ uposatho vā pavāraṇā vā saṅghakammaṃ vā’’ti jigucchitvā parivajjenti. So ‘‘dukkaraṃ khuradhārūpamaṃ sāsane paṭipattipūraṇaṃ dukkhaṃ, tāpasapabbajjā pana sukarā ceva bahujanasammatā cā’’ti vibbhamitvā tāpaso hoti. Aññe taṃ disvā – ‘‘kiṃ tayā kata’’nti pucchanti. So – ‘‘bhāriyaṃ tumhākaṃ sāsane kammaṃ, idha pana sachandacārino maya’’nti [Pg.241] vadati. Sopi, yadi evaṃ ahampi ettheva pabbajāmīti tassa anusikkhanto tāpaso hoti. Evamaññepi aññepīti kamena tāpasāva bahukā honti. Tesaṃ uppannakāle sāsanaṃ osakkitaṃ nāma bhavissati. Loke evarūpo buddho nāma uppajji, tassa īdisaṃ nāma sāsanaṃ ahosīti sutamattameva bhavissati. Idaṃ sandhāya bhagavā tāpasapabbajjaṃ sāsanassa vināsamukhanti āha.

Почему же отшельничество (тапаса-паббаджджа) названо путем к упадку Учения (сасаны)? Потому что с течением времени Учение придет в упадок из-за отшельничества. Ведь когда в этом Учении некий монах, приняв постриг, оказывается не в силах исполнить три вида обучения, стыдливые и стремящиеся к обучению монахи избегают его с отвращением, говоря: «С тобой у нас нет ни Упосатхи, ни Павараны, ни дел Общины». Он думает: «Трудно и мучительно исполнять практику в Учении, подобную хождению по лезвую бритвы. Отшельничество же легко осуществимо и почитается многими людьми». Вернувшись к мирской жизни, он становится отшельником. Другие, видя его, спрашивают: «Что ты сделал?» Он отвечает: «Тяжела работа в вашем Учении. Здесь же мы вольны поступать по своей воле». И другой монах думает: «Если так, то и я приму это же посвящение», и, подражая ему, становится отшельником. Так же поступают и другие, и еще другие, и постепенно отшельников становится очень много. Когда они появятся в большом количестве, Учение придет в упадок. В мире останутся лишь слухи: «Когда-то явился такой Будда, и у Него было такое Учение». Имея это в виду, Благословенный назвал отшельничество путем к упадку Учения.

Kudālapiṭakanti kandamūlaphalaggahaṇatthaṃ kudālañceva piṭakañca. Gāmasāmantaṃ vāti vijjācaraṇasampadādīni anabhisambhuṇanto, kasikammādīhi ca jīvitaṃ nipphādetuṃ dukkhanti maññamāno bahujanakuhāpanatthaṃ gāmasāmante vā nigamasāmante vā aggisālaṃ katvā sappiteladadhimadhuphāṇitatilataṇḍulādīhi ceva nānādārūhi ca homakaraṇavasena aggiṃ paricaranto acchati.

«Мотыга и корзина» (kudālapiṭakaṃ) означает мотыгу и корзину для сбора кореньев, клубней и плодов. «В окрестностях деревни» (gāmasāmantaṃ vā) означает: не будучи в состоянии достичь совершенства в знании и поведении и т. д., и считая, что добывать средства к жизни земледелием и т. п. слишком тяжело, он, ради того чтобы удивить множество людей, строит хижину для поклонения огню в окрестностях деревни или малого города. Там он живет, ухаживая за огнем посредством совершения огненных жертвоприношений с использованием топленого масла, растительного масла, простокваши, меда, патоки, кунжута, риса и т. д., а также различных видов дров.

Catudvāraṃ agāraṃ karitvāti catumukhaṃ pānāgāraṃ katvā tassa dvāre maṇḍapaṃ katvā tattha pānīyaṃ upaṭṭhapetvā āgatāgate pānīyena āpucchati. Yampissa addhikā kilantā pānīyaṃ pivitvā parituṭṭhā bhattapuṭaṃ vā taṇḍulādīni vā denti, taṃ sabbaṃ gahetvā ambilayāguādīni katvā bahutaraṃ āmisagahaṇatthaṃ kesañci annaṃ deti, kesañci bhattapacanabhājanādīni. Tehipi dinnaṃ āmisaṃ vā pubbaṇṇādīni vā gaṇhati, tāni vaḍḍhiyā payojeti. Evaṃ vaḍḍhamānavibhavo gomahiṃsadāsīdāsapariggahaṃ karoti, mahantaṃ kuṭumbaṃ saṇṭhapeti. Imaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ – ‘‘catudvāraṃ agāraṃ karitvā acchatī’’ti. ‘‘Tamahaṃ yathāsatti yathābalaṃ paṭipūjessāmī’’ti idaṃ panassa paṭipattimukhaṃ. Iminā hi mukhena so evaṃ paṭipajjatīti. Ettāvatā ca bhagavatā sabbāpi tāpasapabbajjā niddiṭṭhā honti.

«Построив дом с четырьмя дверями» (catudvāraṃ agāraṃ karitvā) означает: построив питьевой павильон с четырьмя входами, устроив навес у его дверей и выставив там питьевую воду, он предлагает воду всем приходящим и уходящим путникам. И когда утомленные путники, утолив жажду водой, в знак благодарности дают ему свертки с едой, рис и т. п., он принимает все это, готовит кислую кашу и т. д. и, чтобы получить еще больше материальных подношений, дает некоторым путникам пищу, а некоторым — посуду для варки риса и т. д. Он принимает от них подношения в виде одежды и т. п. или зерна, и пускает их в оборот ради прибыли. Так, увеличивая свое богатство, он приобретает коров, буйволов, служанок и слуг, и основывает большое хозяйство. Имея это в виду, сказано: «построив дом с четырьмя дверями, он живет там». Слова «Я буду почитать его в меру своих сил и возможностей» — это лишь предлог его ложного поведения. Ведь под этим предлогом он поступает именно так. И этим Благословенный указал на все виды отшельничества.

Kathaṃ? Aṭṭhavidhā hi tāpasā – saputtabhariyā, uñchācariyā, anaggipakkikā, asāmapākā, asmamuṭṭhikā, dantavakkalikā, pavattaphalabhojanā, paṇḍupalāsikāti. Tattha ye keṇiyajaṭilo viya kuṭumbaṃ saṇṭhapetvā vasanti, te saputtabhariyā nāma.

Как именно? Ведь есть восемь видов отшельников: с женами и детьми (saputtabhariyā), собиратели колосьев (uñchācariyā), не пользующиеся огнем для готовки (anaggipakkikā), не готовящие сами (asāmapākā), пользующиеся камнем вместо ступки (asmamuṭṭhikā), сдирающие кору зубами (dantavakkalikā), питающиеся упавшими плодами (pavattaphalabhojanā) и питающиеся пожелтевшими листьями (paṇḍupalāsikā). Среди них те, кто, подобно аскету Кении со спутанными волосами, живут, обзаведясь большим хозяйством, называются «имеющими жен и детей».

Ye [Pg.242] pana ‘‘saputtadārabhāvo nāma pabbajitassa ayutto’’ti lāyanamaddanaṭṭhānesu vīhimuggamāsatilādīni saṅkaḍḍhitvā pacitvā paribhuñjanti, te uñchācariyā nāma.

Те же, кто считают: «Иметь жену и детей неподобающе для ушедшего на покой», и собирают на местах жатвы и обмолота рис, бобы мунг, черные бобы, кунжут и т. д., варят их и едят, называются «собирателями колосьев».

Ye ‘‘khalena khalaṃ vicaritvā vīhiṃ āharitvā koṭṭetvā paribhuñjanaṃ nāma ayutta’’nti gāmanigamesu taṇḍulabhikkhaṃ gahetvā pacitvā paribhuñjanti, te anaggipakkikā nāma.

Те, кто считают: «Ходить от одного гумна к другому, приносить рис, толочь его и есть — неподобающе», и вместо этого собирают подаяние в виде сырого риса в деревнях и городах, а затем варят его и едят, называются «не пользующимися огнем для готовки».

Ye pana ‘‘kiṃ pabbajitassa sāmapākenā’’ti gāmaṃ pavisitvā pakkabhikkhameva gaṇhanti, te asāmapākā nāma.

Те же, кто считают: «Зачем ушедшему на покой готовить самому?», и, входя в деревню, принимают только готовую пищу, называются «не готовящими сами».

Ye ‘‘divase divase bhikkhāpariyeṭṭhi nāma dukkhā pabbajitassā’’ti muṭṭhipāsāṇena ambāṭakādīnaṃ rukkhānaṃ tacaṃ koṭṭetvā khādanti, te asmamuṭṭhikā nāma.

Те, кто считают: «Ежедневные поиски подаяния мучительны для ушедшего на покой», и с помощью зажатого в кулаке камня разбивают кору деревьев, таких как дикая слива и т. п., и едят ее, называются «пользующимися камнем вместо ступки».

Ye pana ‘‘pāsāṇena tacaṃ koṭṭetvā vicaraṇaṃ nāma dukkha’’nti danteheva ubbāṭetvā khādanti, te dantavakkalikā nāma.

Те же, кто считают: «Ходить и разбивать кору камнем — это мучение», и сдирают ее прямо зубами, чтобы есть, называются «сдирающими кору зубами».

Ye ‘‘dantehi ubbāṭetvā khādanaṃ nāma dukkhaṃ pabbajitassā’’ti leḍḍudaṇḍādīhi paharitvā patitāni phalāni paribhuñjanti, te pavattaphalabhojanā nāma.

Те, кто считают: «Сдирать зубами и есть — это мучение для ушедшего на покой», и сбивают плоды комьями земли, палками и т. п., а затем едят упавшие плоды, называются «питающимися сбитыми плодами».

Ye pana ‘‘leḍḍudaṇḍādīhi pātetvā paribhogo nāma asāruppo pabbajitassā’’ti sayaṃ patitāneva pupphaphalapaṇḍupalāsādīni khādantā yāpenti, te paṇḍupalāsikā nāma.

Те же, кто считают: «Сбивать плоды комьями земли или палками неподобающе для ушедшего на покой», и поддерживают жизнь, питаясь только самими упавшими цветами, плодами, пожелтевшими листьями и т. п., называются «питающимися пожелтевшими листьями».

Te tividhā – ukkaṭṭhamajjhimamudukavasena. Tattha ye nisinnaṭṭhānato anuṭṭhāya hatthena pāpuṇanaṭṭhāneva patitaṃ gahetvā khādanti, te ukkaṭṭhā. Ye ekarukkhato aññaṃ rukkhaṃ na gacchanti, te majjhimā. Ye taṃ taṃ rukkhamūlaṃ gantvā pariyesitvā khādanti, te mudukā.

Они бывают трех видов: строгие, средние и мягкие. Из них те, кто, не вставая со своего места, берут и едят только то, что упало в пределах досягаемости их руки, — это строгие. Те, кто не переходят от одного дерева к другому, — это средние. Те, кто ходят под разные деревья, ищут и едят, — это мягкие.

Imā pana aṭṭhapi tāpasapabbajjā imāhi catūhiyeva saṅgahaṃ gacchanti. Kathaṃ? Etāsu hi saputtabhariyā ca uñchācariyā ca agāraṃ bhajanti. Anaggipakkikā ca asāmapākā ca agyāgāraṃ bhajanti. Asmamuṭṭhikā ca dantavakkalikā ca kandamūlaphalabhojanaṃ bhajanti. Pavattaphalabhojanā ca paṇḍupalāsikā ca pavattaphalabhojanaṃ bhajanti. Tena vuttaṃ – ‘‘ettāvatā ca bhagavatā sabbāpi tāpasapabbajjā niddiṭṭhā hontī’’ti.

Но все эти восемь видов отшельничества охватываются именно теми четырьмя. Как именно? Среди них те, кто имеют жен и детей, а также собиратели колосьев, относятся к категории «живущих в доме». Не пользующиеся огнем для готовки и не готовящие сами относятся к категории «живущих в хижине для поклонения огню». Пользующиеся камнем вместо ступки и сдирающие кору зубами относятся к категории «питающихся кореньями и плодами». Питающиеся упавшими плодами и питающиеся пожелтевшими листьями относятся к категории «питающихся упавшими плодами». Поэтому и было сказано: «И этим Благословенный указал на все виды отшельничества».

281-282. Idāni [Pg.243] bhagavā sācariyakassa ambaṭṭhassa vijjācaraṇasampadāya apāyamukhampi appattabhāvaṃ dassetuṃ taṃ kiṃ maññasi ambaṭṭhātiādimāha. Taṃ uttānatthameva. Attanā āpāyikopi aparipūramānoti attanā vijjācaraṇasampadāya āpāyikenāpi aparipūramānena.

281-282. Теперь Благословенный, чтобы показать, что Амбаттха вместе со своим учителем не достиг даже путей к упадку совершенства в знании и поведении, сказал: «Как ты думаешь, Амбаттха?» и так далее. Смысл этого очевиден. «Сам будучи на пути к упадку, не исполняя...» (attanā āpāyikopi aparipūramāno) означает: сам будучи причастен к упадку совершенства в знании и поведении, даже не будучи в состоянии полностью исполнить этот путь упадка.

Pubbakaisibhāvānuyogavaṇṇanā

Разъяснение преданности образу жизни древних мудрецов (пуббака-иси-бхава-ануйога).

283. Dattikanti dinnakaṃ. Sammukhībhāvampi na dadātīti kasmā na dadāti? So kira sammukhā āvaṭṭaniṃ nāma vijjaṃ jānāti. Yadā rājā mahārahena alaṅkārena alaṅkato hoti, tadā rañño samīpe ṭhatvā tassa alaṅkārassa nāmaṃ gaṇhati. Tassa rājā nāme gahite na demīti vattuṃ na sakkoti. Datvā puna chaṇadivase alaṅkāraṃ āharathāti vatvā, natthi, deva, tumhehi brāhmaṇassa dinnoti vutto, ‘‘kasmā me dinno’’ti pucchi. Te amaccā ‘so brāhmaṇo sammukhā āvaṭṭanimāyaṃ jānāti. Tāya tumhe āvaṭṭetvā gahetvā gacchatī’ti āhaṃsu. Apare raññā saha tassa atisahāyabhāvaṃ asahantā āhaṃsu – ‘‘deva, etassa brāhmaṇassa sarīre saṅkhaphalitakuṭṭhaṃ nāma atthi. Tumhe etaṃ disvāva āliṅgatha parāmasatha, idañca kuṭṭhaṃ nāma kāyasaṃsaggavasena anugacchati, mā evaṃ karothā’’ti. Tato paṭṭhāya tassa rājā sammukhībhāvaṃ na deti.

283. «Дарованный» (dattikaṃ) означает «данный» (dinnakaṃ). «Даже не удостаивает личного присутствия» (sammukhībhāvampi na dadāti) — почему же он не показывается ему на глаза? Говорят, этот брахман знает тайное знание (мантру) под названием «привлечение при личной встрече» (sammukhā-āvaṭṭanī). Когда царь, украшенный драгоценными уборами, предстает перед ним, брахман, стоя рядом с царем, произносит название этого украшения. И когда название произнесено, царь уже не в силах сказать: «Я не дам его». Отдав украшение, царь в праздничный день велит слугам: «Принесите то украшение». Когда же ему отвечают: «О владыка, его нет, вы сами отдали его брахману», царь спрашивает: «Почему же я отдал его?». Тогда советники говорят ему: «Этот брахман владеет искусством обольщения при личной встрече. Очаровав вас этим искусством, он забирает вещь и уходит». Другие же советники, не вынося его чрезмерной близости и дружбы с царем, сказали: «О владыка, на теле этого брахмана есть проказа, белая как раковина (saṅkhaphalita-kuṭṭha). Стоит вам увидеть его, как вы обнимаете его и прикасаетесь к нему. А эта проказа передается через телесный контакт. Не делайте так!» С тех пор царь больше не удостаивал его личной встречи.

Yasmā pana so brāhmaṇo paṇḍito khattavijjāya kusalo, tena saha mantetvā katakammaṃ nāma na virujjhati, tasmā sāṇipākārassa anto ṭhatvā bahi ṭhitena tena saddhiṃ manteti. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘tiro dussantena mantetī’’ti. Tattha tirodussantenāti tirodussena. Ayameva vā pāṭho. Dhammikanti anavajjaṃ. Payātanti abhiharitvā dinnaṃ. Kathaṃ tassa rājāti yassa rañño brāhmaṇo īdisaṃ bhikkhaṃ paṭiggaṇheyya, kathaṃ tassa brāhmaṇassa so rājā sammukhībhāvampi na dadeyya. Ayaṃ pana adinnakaṃ māyāya gaṇhati, tenassa sammukhībhāvaṃ rājā na detīti niṭṭhamettha gantabbanti ayamettha adhippāyo. ‘‘Idaṃ pana kāraṇaṃ ṭhapetvā rājānañceva brāhmaṇañca na añño koci jānāti. Tadetaṃ evaṃ rahassampi paṭicchannampi addhā sabbaññū samaṇo gotamoti niṭṭhaṃ gamissatī’’ti bhagavā pakāsesi.

Однако, поскольку этот брахман мудр и искусен в науке государственного управления (khattavijjā), и дела, предпринятые после совета с ним, не терпят неудачи, царь советуется с ним, находясь внутри занавеса, тогда как брахман стоит снаружи. Имея это в виду, сказано: «совещается через занавес» (tiro dussantena manteti). Здесь «tirodussantena» означает «через занавес» (tirodussena). Или же это просто иной вариант чтения. «Праведный» (dhammika) означает «безупречный» (anavajja). «Подносимый» (payāta) означает «принесенный и преподнесенный». Слова «Как же царь...» (kathaṃ tassa rājā) означают: если брахман принимает от царя такое подаяние, то как же этот царь может не удостаивать брахмана даже личной встречи? Однако этот брахман забирает неданное с помощью обмана, и потому царь не показывается ему на глаза — к такому выводу здесь следует прийти, таков здесь замысел. Благословенный явил это, зная: «Эту причину, кроме самого царя и брахмана, никто другой не знает. И то, что отшельник Готама ведает об этом деле, столь тайном и скрытом, непременно приведет [брахмана] к убеждению: „Воистину, отшельник Готама всеведущ“».

284. Idāni [Pg.244] ayañca ambaṭṭho, ācariyo cassa mante nissāya atimānino. Tena tesaṃ mantanissitamānanimmadanatthaṃ uttari desanaṃ vaḍḍhento taṃ kiṃ maññasi, ambaṭṭha, idha rājātiādimāha. Tattha rathūpatthareti rathamhi rañño ṭhānatthaṃ attharitvā sajjitapadese. Uggehi vāti uggatuggatehi vā amaccehi. Rājaññehīti anabhisittakumārehi. Kiñcideva mantananti asukasmiṃ dese taḷākaṃ vā mātikaṃ vā kātuṃ vaṭṭati, asukasmiṃ gāmaṃ vā nigamaṃ vā nagaraṃ vā nivesetunti evarūpaṃ pākaṭamantanaṃ. Tadeva mantananti yaṃ raññā mantitaṃ tadeva. Tādisehiyeva sīsukkhepabhamukkhepādīhi ākārehi manteyya. Rājabhaṇitanti yathā raññā bhaṇitaṃ, tassatthassa sādhanasamatthaṃ. Sopi tassatthassa sādhanasamatthameva bhaṇitaṃ bhaṇatīti attho.

284. Теперь этот Амбаттха и его учитель, полагаясь на свои мантры, преисполнены великой гордыни. Поэтому, дабы сокрушить их высокомерие, основанное на знании мантр, Благословенный, развивая далее свое поучение, произнес: «Как ты думаешь, Амбаттха, если здесь царь...» и так далее. Здесь «на сиденье колесницы» (rathūpatthare) означает на месте, устланном и подготовленном на колеснице для восседания царя. «С вельможами» (uggehi) означает с самыми знатными и выдающимися советниками. «С царевичами» (rājaññehi) означает с еще не помазанными на царство принцами. «Какое-либо совещание» (kiñcideva mantanaṃ) означает открытое обсуждение дел такого рода: «В таком-то месте надлежит устроить пруд или провести канал, в таком-то месте следует основать деревню, поселение или город». «Именно это совещание» (tadeva mantanaṃ) означает то самое совещание, которое вел царь. Он [раб или слуга] стал бы обсуждать это, подражая царским жестам, таким как кивание головой, движение бровей и тому подобное. «Сказанное царем» (rājabhaṇitaṃ) означает: подобно тому как царь произнес слова, способные привести к исполнению этого дела, так и тот [раб] произносит слова, в точности способные привести к исполнению этого дела.

285. Pavattāroti pavattayitāro. Yesanti yesaṃ santakaṃ. Mantapadanti vedasaṅkhātaṃ mantameva. Gītanti aṭṭhakādīhi dasahi porāṇakabrāhmaṇehi sarasampattivasena sajjhāyitaṃ. Pavuttanti aññesaṃ vuttaṃ, vācitanti attho. Samihitanti samupabyūḷhaṃ rāsikataṃ, piṇḍaṃ katvā ṭhapitanti attho. Tadanugāyantīti etarahi brāhmaṇā taṃ tehi pubbe gītaṃ anugāyanti anusajjhāyanti. Tadanubhāsantīti taṃ anubhāsanti, idaṃ purimasseva vevacanaṃ. Bhāsitamanubhāsantīti tehi bhāsitaṃ sajjhāyitaṃ anusajjhāyanti. Vācitamanuvācentīti tehi aññesaṃ vācitaṃ anuvācenti.

285. «Создатели» (pavattāro) означает те, кто ввел в действие (pavattayitāro). «Которых» (yesaṃ) означает «принадлежащие которым». «Слова мантр» (mantapadaṃ) означает сами мантры, именуемые Ведами. «Пропетые» (gītaṃ) означает напевно декламируемые десятью древними брахманами-риши, начиная с Аттхаки, с совершенным соблюдением тона и звучания. «Провозглашенные» (pavuttaṃ) означает высказанные или преподанные другим. «Собранные» (samihitaṃ) означает хорошо соединенные, собранные воедино, составленные в сборник. «Вслед за ними поют» (tadanugāyanti) означает, что нынешние брахманы поют и декламируют вслед за ними те мантры, что были пропеты древними риши в прошлом. «Вслед за ними повторяют» (tadanubhāsanti) означает, что они повторяют их вслед за ними; это синоним предыдущего слова. «Повторяют сказанное» (bhāsitamanubhāsanti) означает, что они декламируют вслед за ними то, что те изрекли и напевали. «Преподают преподанное» (vācitamanuvācenti) означает, что они заставляют других повторять то, что те древние риши преподали другим.

Seyyathidanti te katamehi attho. Aṭṭhakotiādīni tesaṃ nāmāni. Te kira dibbena cakkhunā oloketvā parūpaghātaṃ akatvā kassapasammāsambuddhassa bhagavato pāvacanena saha saṃsanditvā mante ganthiṃsu. Aparāpare pana brāhmaṇā pāṇātipātādīni pakkhipitvā tayo vede bhinditvā buddhavacanena saddhiṃ viruddhe akaṃsu. Netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti yena tvaṃ isi bhaveyyāsi, etaṃ kāraṇaṃ na vijjati. Idha bhagavā yasmā – ‘‘esa pucchiyamānopi, attano avattharaṇabhāvaṃ ñatvā paṭivacanaṃ na dassatī’’ti jānāti, tasmā paṭiññaṃ agahetvāva taṃ isibhāvaṃ paṭikkhipi.

«А именно» (seyyathidaṃ) означает «кто же они?». Аттхака и прочие — это их имена. Говорят, они, взирая божественным оком и не причиняя вреда другим, составили свои мантры в согласии с учением Благословенного Будды Кассапы. Однако последующие брахманы, добавив туда предписания об убийстве живых существ и прочем, исказили три Веды и сделали их противоречащими слову Будды. «Этого не может быть» (netaṃ ṭhānaṃ vijjati) означает: нет такой причины, по которой ты мог бы стать риши. Здесь Благословенный, зная: «Этот [Амбаттха], даже будучи спрошенным, поймет, что его превзойдут, и не даст прямого ответа», отверг его притязания на звание риши, даже не требуя от него формального признания.

286. Idāni [Pg.245] yasmā te porāṇā dasa brāhmaṇā nirāmagandhā anitthigandhā rajojalladharā brahmacārino araññāyatane pabbatapādesu vanamūlaphalāhārā vasiṃsu. Yadā katthaci gantukāmā honti, iddhiyā ākāseneva gacchanti, natthi tesaṃ yānena kiccaṃ. Sabbadisāsu ca nesaṃ mettādibrahmavihārabhāvanāva ārakkhā hoti, natthi tesaṃ pākārapurisaguttīhi attho. Iminā ca ambaṭṭhena sutapubbā tesaṃ paṭipatti; tasmā imassa sācariyakassa tesaṃ paṭipattito ārakabhāvaṃ dassetuṃ – ‘‘taṃ kiṃ maññasi, ambaṭṭhā’’tiādimāha.

286. Поскольку те десять древних брахманов жили свободными от запаха скверны (nirāmagandhā) и запаха женщин (anitthigandhā), покрытые пылью и грязью (rajojalladharā), ведя святую жизнь (brahmacārino) в лесных обителях у подножия гор и питаясь лишь лесными корнями и плодами. Когда они желали отправиться куда-либо, они перемещались прямо по воздуху благодаря сверхъестественной силе (iddhiyā), и у них не было нужды в повозках. Во всех направлениях их защитой была сама практика божественных обителей (brahmavihāra), таких как любящая доброта (mettā), и у них не было нужды в крепостных стенах и вооруженной охране. И поскольку Амбаттха прежде слышал об их образе жизни, Благословенный, дабы показать, насколько этот юноша вместе со своим учителем далек от их практики, сказал: «Как ты думаешь, Амбаттха...» и так далее.

Tattha vicitakāḷakanti vicinitvā apanītakāḷakaṃ. Veṭhakanatapassāhīti dussapaṭṭadussaveṇi ādīhi veṭhakehi namitaphāsukāhi. Kuttavālehīti sobhākaraṇatthaṃ kappetuṃ, yuttaṭṭhānesu kappitavālehi. Ettha ca vaḷavānaṃyeva vālā kappitā, na rathānaṃ, vaḷavapayuttattā pana rathāpi ‘‘kuttavālā’’ti vuttā. Ukkiṇṇaparikhāsūti khataparikhāsu. Okkhittapalighāsūti ṭhapitapalighāsu. Nagarūpakārikāsūti ettha upakārikāti paresaṃ ārohanivāraṇatthaṃ samantā nagaraṃ pākārassa adhobhāge katasudhākammaṃ vuccati. Idha pana tāhi upakārikāhi yuttāni nagarāneva ‘‘nagarūpakārikāyo’’ti adhippetāni. Rakkhāpentīti tādisesu nagaresu vasantāpi attānaṃ rakkhāpenti. Kaṅkhāti ‘‘sabbaññū, na sabbaññū’’ti evaṃ saṃsayo. Vimatīti tasseva vevacanaṃ, virūpā mati, vinicchinituṃ asamatthāti attho. Idaṃ bhagavā ‘‘ambaṭṭhassa iminā attabhāvena maggapātubhāvo natthi, kevalaṃ divaso vītivattati, ayaṃ kho pana lakkhaṇapariyesanatthaṃ āgato, tampi kiccaṃ nassarati. Handassa satijananatthaṃ nayaṃ demī’’ti āha.

Здесь «с отобранными черными зернами» (vicitakāḷakaṃ) означает рис, из которого тщательно отобраны и удалены все черные и испорченные зерна. «С боками, стянутыми ремнями» (veṭhakanatapassāhi) означает с ребрами, стянутыми повязками из полос ткани, шнуров и тому подобного. «С подстриженными хвостами» (kuttavālehi) означает с шерстью на хвосте, подстриженной в надлежащих местах ради красоты. И здесь подстрижена шерсть именно у кобылиц, а не у колесниц, но поскольку колесницы запряжены этими кобылицами, о колесницах также говорится «с подстриженными хвостами» (kuttavālā). «С вырытыми рвами» (ukkiṇṇaparikhāsu) означает с выкопанными рвами. «С опущенными засовами» (okkhittapalighāsu) означает с установленными засовами на воротах. В выражении «в укрепленных городах» (nagarūpakārikāsu) слово «upakārikā» означает оштукатуренную известью нижнюю часть городской стены по всему периметру города для предотвращения восхождения врагов. Здесь же под «nagarūpakārikāyo» подразумеваются сами города, снабженные такими укреплениями (upakārikā). «Охраняют себя» (rakkhāpenti) означает, что даже живя в таких укрепленных городах, они все равно заставляют воинов охранять себя. «Сомнение» (kaṅkhā) означает колебание: «Всеведущ ли он или не всеведущ?». «Колебание» (vimati) — это синоним того же слова, означающий «двоящийся ум, неспособный принять решение». Благословенный сказал это, подумав: «У Амбаттхи в этом существовании нет возможности достичь Пути (magga), день проходит впустую. Он пришел сюда, чтобы исследовать телесные признаки, но забыл об этой своей задаче. Что ж, я укажу ему путь, чтобы пробудить его память».

Dvelakkhaṇadassanavaṇṇanā

Разъяснение показа двух признаков [великого человека]

287. Evaṃ vatvā pana yasmā buddhānaṃ nisinnānaṃ vā nipannānaṃ vā koci lakkhaṇaṃ pariyesituṃ na sakkoti, ṭhitānaṃ pana caṅkamantānaṃ vā sakkoti. Āciṇṇañcetaṃ buddhānaṃ lakkhaṇapariyesanatthaṃ āgatabhāvaṃ ñatvā uṭṭhāyāsanā caṅkamādhiṭṭhānaṃ nāma, tena bhagavā uṭṭhāyāsanā bahi nikkhanto. Tasmā atha kho bhagavātiādi vuttaṃ.

287. Сказав так, поскольку никто не может исследовать телесные признаки Будд, когда они сидят или лежат, но это возможно, когда они стоят или ходят взад-вперед. И у Будд есть обыкновение: зная, что кто-то пришел исследовать их признаки, они встают со своего сиденья и совершают прогулку (caṅkama). Поэтому Благословенный встал со своего сиденья и вышел наружу. По этой причине сказано: «Тогда Благословенный...» и так далее.

Samannesīti [Pg.246] gavesi, ekaṃ dveti vā gaṇayanto samānayi. Yebhuyyenāti pāyena, bahukāni addasa, appāni na addasāti attho. Tato yāni na addasa tesaṃ dīpanatthaṃ vuttaṃ – ‘‘ṭhapetvā dve’’ti. Kaṅkhatīti ‘‘aho vata passeyya’’nti patthanaṃ uppādeti. Vicikicchatīti tato tato tāni vicinanto kicchati na sakkoti daṭṭhuṃ. Nādhimuccatīti tāya vicikicchāya sanniṭṭhānaṃ na gacchati. Na sampasīdatīti tato – ‘‘paripuṇṇalakkhaṇo aya’’nti bhagavati pasādaṃ nāpajjati. Kaṅkhāya vā dubbalā vimati vuttā, vicikicchāya majjhimā, anadhimuccanatāya balavatī, asampasādena tehi tīhi dhammehi cittassa kālusiyabhāvo. Kosohiteti vatthikosena paṭicchanne. Vatthaguyheti aṅgajāte bhagavato hi varavāraṇasseva kosohitaṃ vatthaguyhaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ padumagabbhasamānaṃ. Taṃ so vatthapaṭicchannattā apassanto, antomukhagatāya ca jivhāya pahūtabhāvaṃ asallakkhento tesu dvīsu lakkhaṇesu kaṅkhī ahosi vicikicchī.

«Искал» (samannesi) означает «исследовал», мысленно подсчитывая: «один, два» и так далее. «По большей части» (yebhuyyena) означает, что в основном он увидел большинство признаков, а немногие не увидел. Чтобы указать на те признаки, которые он не увидел, сказано: «за исключением двух» (ṭhapetvā dve). «Сомневается» (kaṅkhati) означает, что у него рождается желание: «О, если бы мне удалось увидеть их!». «Колеблется» (vicikicchati) означает, что, высматривая их то тут, то там, он утомляется (kicchati) и не может их увидеть. «Не убеждается» (nādhimuccati) означает, что из-за этого колебания он не приходит к твердому решению. «Не обретает ясности» (na sampasīdati) означает, что из-за этого он не обретает веры и преданности (pasāda) Благословенному, думая: «Этот человек обладает совершенными признаками». Словом «kaṅkhā» выражено слабое сомнение, словом «vicikicchā» — среднее, словом «anadhimuccanatā» — сильное сомнение, а словом «asampasādana» — помутнение ума из-за этих трех состояний. «Сокрытый в чехле» (kosohite) означает скрытый в кожной складке (vatthikosa). «Детородный орган» (vatthaguyhe) означает половой орган. Ибо у Благословенного, подобно благородному слону, половой орган скрыт в чехле, имеет золотистый цвет и подобен сердцевине лотоса. Не видя его, поскольку тот скрыт одеждой, и не замечая огромного размера языка, находящегося во рту, он сомневался и колебался относительно этих двух признаков.

288. Tathārūpanti taṃ rūpaṃ. Kimettha aññena vattabbaṃ? Vuttametaṃ nāgasenatthereneva milindaraññā puṭṭhena – ‘‘dukkaraṃ, bhante, nāgasena, bhagavatā katanti. Kiṃ mahārājāti? Mahājanena hirikaraṇokāsaṃ brahmāyu brāhmaṇassa ca antevāsi uttarassa ca, bāvarissa antevāsīnaṃ soḷasabrāhmaṇānañca, selassa brāhmaṇassa ca antevāsīnaṃ tisatamāṇavānañca dassesi, bhanteti. Na, mahārāja, bhagavā guyhaṃ dassesi. Chāyaṃ bhagavā dassesi. Iddhiyā abhisaṅkharitvā nivāsananivatthaṃ kāyabandhanabaddhaṃ cīvarapārutaṃ chāyārūpakamattaṃ dassesi mahārājāti. Chāyaṃ diṭṭhe sati diṭṭhaṃyeva nanu, bhanteti? Tiṭṭhatetaṃ, mahārāja, hadayarūpaṃ disvā bujjhanakasatto bhaveyya, hadayamaṃsaṃ nīharitvā dasseyya sammāsambuddhoti. Kallosi, bhante, nāgasenā’’ti.

288. «Такого рода» (tathārūpaṃ) означает «такой образ». Что еще здесь нужно объяснять кому-то другому? Это уже было сказано старейшиной Нагасеной, когда его спросил царь Милинда: «Трудное дело, почтенный Нагасена, совершил Благословенный». — «Какое именно, о царь?» — «Он показал прилюдно то место, которое вызывает стыд, брахману Брахмаю и его ученику Уттаре, ученикам Бавари — шестнадцати брахманам, брахману Селе и его ученикам — тремстам юношам, почтенный». — «Нет, о царь, Благословенный не показывал тайный орган. Благословенный показал отражение (тень). Сверхъестественной силой сотворив образ, одетый в нижнее платье, подпоясанный поясом и укутанный в монашескую мантию, он показал лишь подобие (тень), о царь». — «Но разве увидеть отражение — это не то же самое, что увидеть сам орган, почтенный?» — «Оставь это, о царь. Если бы существо могло постичь истину, лишь увидев образ сердца, то Совершеннопросветленный вынул бы свое сердце и показал бы его». — «Вы мудры, почтенный Нагасена!»

Ninnāmetvāti nīharitvā. Anumasīti kathinasūciṃ viya katvā anumajji, tathākaraṇena cettha mudubhāvo, kaṇṇasotānumasanena dīghabhāvo, nāsikasotānumasanena tanubhāvo, nalāṭacchādanena puthulabhāvo pakāsitoti veditabbo.

«Высунув» (ninnāmetvā) означает «вытащив наружу». «Коснулся» (anumasi) означает, что он провел им [языком], сделав его подобным твердой игле. Следует понимать, что этим действием была явлена мягкость языка, касанием ушных раковин — его длина, касанием ноздрей — его тонкость, а покрытием лба — его ширина.

289. Paṭimānentoti [Pg.247] āgamento, āgamanamassa patthento udikkhantoti attho.

289. «Ожидая» (paṭimānento) означает «поджидая», желая его прихода и высматривая его.

290. Kathāsallāpoti kathā ca sallāpo ca, kathanaṃ paṭikathananti attho.

290. «Беседа» (kathāsallāpo) означает речь и ответная речь, высказывание и ответное высказывание.

291. Aho vatāti garahavacanametaṃ. Reti idaṃ hīḷanavasena āmantanaṃ. Paṇḍitakāti tameva jigucchanto āha. Sesapadadvayepi eseva nayo. Evarūpena kira bho puriso atthacarakenāti idaṃ yādiso tvaṃ, edise atthacarake hitakārake sati puriso nirayaṃyeva gaccheyya, na aññatrāti imamatthaṃ sandhāya vadati. Āsajja āsajjāti ghaṭṭetvā ghaṭṭetvā. Amhepi evaṃ upaneyya upaneyyāti brāhmaṇo kho pana ambaṭṭha pokkharasātītiādīni vatvā evaṃ upanetvā upanetvā paṭicchannaṃ kāraṇaṃ āvikaritvā suṭṭhu dāsādibhāvaṃ āropetvā avaca, tayā amhe akkosāpitāti adhippāyo. Padasāyeva pavattesīti pādena paharitvā bhūmiyaṃ pātesi. Yañca so pubbe ācariyena saddhiṃ rathaṃ āruhitvā sārathi hutvā agamāsi, tampissa ṭhānaṃ acchinditvā rathassa purato padasā yevassa gamanaṃ akāsi.

291. «О увы!» (aho vata) — это выражение порицания. «Эй!» (re) — это пренебрежительное обращение. «Мудрец!» (paṇḍitaka) — так он сказал с отвращением к нему. В двух последующих словах тот же смысл. Слова «С таким-то помощником...» означают: при наличии такого помощника и благодетеля, как ты, человек попадет только в ад и никуда больше — именно это имеется в виду. «Нападая снова и снова» (āsajja āsajja) означает «задевая и оскорбляя». «И нас так вовлекая...» означает: сказав слова вроде «Брахман Поккхарасāти, о Амбаттха...», он шаг за шагом раскрыл скрытую причину, твердо указал на наше происхождение от рабыни и тем самым заставил тебя оскорбить нас — таков смысл. «Толкнул ногой» (padasāyeva pavattesi) означает, что он ударил его ногой и повалил на землю. И лишив его прежнего положения, когда тот ехал на колеснице вместе с учителем в качестве возницы, он заставил его идти пешком перед колесницей.

Pokkharasātibuddhūpasaṅkamanavaṇṇanā

Разъяснение прихода Поккхарасāти к Будде

292-296. Ativikāloti suṭṭhu vikālo, sammodanīyakathāyapi kālo natthi. Āgamā nu khvidha bhoti āgamā nu kho idha bho. Adhivāsetūti sampaṭicchatu. Ajjatanāyāti yaṃ me tumhesu kāraṃ karoto ajja bhavissati puññañca pītipāmojjañca tadatthāya. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvenāti bhagavā kāyaṅgaṃ vā vācaṅgaṃ vā acopetvā abbhantareyeva khantiṃ dhārento tuṇhībhāvena adhivāsesi. Brāhmaṇassa anuggahaṇatthaṃ manasāva sampaṭicchīti vuttaṃ hoti.

292-296. «Слишком неподходящее время» (ativikālo) означает «совершенно неподходящее время» (suṭṭhu vikālo); нет времени даже для дружеской беседы (sammodanīyakathāyapi). «Прибыл ли ты сюда, о почтенный?» (āgamā nu khvidha bho) означает «прибыл ли ты действительно сюда, о почтенный?». «Пусть примет» (adhivāsetu) означает «пусть согласится». «Ради сегодняшнего дня» (ajjatanāya) означает: ради той заслуги (puñña), а также радости и восторга (pītipāmojja), которые возникнут сегодня у меня, совершающего подношение вам. «Благословенный выразил согласие молчанием» (adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena) означает, что Благословенный, не двигая ни телом, ни органами речи, сохраняя внутреннее одобрение, выразил согласие своим молчанием. Это означает, что Он согласился в уме ради блага брахмана.

297. Paṇītenāti uttamena. Sahatthāti sahatthena. Santappesīti suṭṭhu tappesi paripuṇṇaṃ suhitaṃ yāvadatthaṃ akāsi. Sampavāresīti [Pg.248] suṭṭhu pavāresi, alaṃ alanti hatthasaññāya paṭikkhipāpesi. Bhuttāvinti bhuttavantaṃ. Onītapattapāṇinti pattato onītapāṇiṃ, apanītahatthanti vuttaṃ hoti. Onittapattapāṇintipi pāṭho. Tassattho – onittaṃ nānābhūtaṃ vinābhūtaṃ pattaṃ pāṇito assāti onittapattapāṇi, taṃ onittapattapāṇiṃ. Hatthe ca pattañca dhovitvā ekamante pattaṃ nikkhipitvā nisinnanti attho. Ekamantaṃ nisīdīti bhagavantaṃ evaṃ bhūtaṃ ñatvā ekasmiṃ okāse nisīdīti attho.

297. «Превосходной» (paṇītena) означает «наилучшей» (uttamena). «Собственными руками» (sahatthā) означает «своей рукой» (sahatthena). «Удовлетворил» (santappesi) означает «хорошо насытил», сделав так, чтобы пища была в изобилии, в достатке и в желаемом количестве. «Угостил до отказа» (sampavāresi) означает «полностью удовлетворил предложением пищи», заставив отказаться жестом руки, говоря: «Довольно, довольно!». «Поевшего» (bhuttāviṃ) означает «завершившего трапезу» (bhuttavantaṃ). «Убравшего руку от чаши» (onītapattapāṇiṃ) означает «того, чья рука убрана от чаши», то есть «отведшего руку». Существует также чтение «oṇittapattapāṇi». Его значение таково: «тот, у кого чаша отделена, обособлена, удалена от руки». Смысл в том, что Он омыл руки и чашу, отставил чашу в сторону и сел. «Сел рядом» (ekamantaṃ nisīdi) означает, что, уяснив, что Благословенный находится в таком состоянии, он сел на свободном месте.

298. Anupubbiṃ kathanti anupaṭipāṭikathaṃ. Ānupubbikathā nāma dānānantaraṃ sīlaṃ, sīlānantaraṃ saggo, saggānantaraṃ maggoti etesaṃ atthānaṃ dīpanakathā. Teneva – ‘‘seyyathidaṃ dānakatha’’ntiādimāha. Okāranti avakāraṃ lāmakabhāvaṃ. Sāmukkaṃsikāti sāmaṃ ukkaṃsikā, attanāyeva uddharitvā gahitā, sayambhūñāṇena diṭṭhā, asādhāraṇā aññesanti attho. Kā pana sāti? Ariyasaccadesanā. Tenevāha – ‘‘dukkhaṃ, samudayaṃ, nirodhaṃ, magga’’nti. Dhammacakkhunti ettha sotāpattimaggo adhippeto. Tassa uppattiākāradassanatthaṃ – ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti āha. Tañhi nirodhaṃ ārammaṇaṃ katvā kiccavasena evaṃ sabbasaṅkhataṃ paṭivijjhantaṃ uppajjati.

298. «Последовательную речь» (anupubbikathaṃ) означает «постепенную, упорядоченную проповедь» (anupaṭipāṭikathaṃ). «Последовательная проповедь» — это беседа, разъясняющая следующие темы: щедрость (dāna), затем нравственность (sīla), затем небесные миры (saggo), затем путь (maggo). Поэтому Он сказал: «а именно: беседа о щедрости» и так далее. «Низость» (okāraṃ) означает «упадок, низменное состояние». «Особая [проповедь Будд]» (sāmukkaṃsikā) означает «возвышенная Им самим», извлеченная и постигнутая Им самим, увиденная Его собственным всеведущим знанием (sayambhūñāṇa) и не разделяемая с другими. Что же это за проповедь? Это проповедь Благородных Истин. Поэтому Он сказал: «о страдании, возникновении, прекращении и пути». Под «Оком Дхаммы» (dhammacakkhu) здесь понимается путь вхождения в поток (sotāpattimaggo). Чтобы показать образ его возникновения, Он сказал: «Все, что подвержено возникновению, подвержено прекращению». Ибо оно возникает, делая прекращение (ниббану) своим объектом и проникая таким образом во все обусловленное (sabbasaṅkhata) в силу своей функции.

Pokkharasātiupāsakattapaṭivedanāvaṇṇanā

Разъяснение того, как брахман Поккхаросати объявил себя мирянином-последователем (упасакой).

299. Diṭṭho ariyasaccadhammo etenāti diṭṭhadhammo. Esa nayo sesapadesupi. Tiṇṇā vicikicchā anenāti tiṇṇavicikiccho. Vigatā kathaṃkathā assāti vigatakathaṃkatho. Vesārajjappattoti visāradabhāvaṃ patto. Kattha? Satthusāsane. Nāssa paro paccayo, na parassa saddhāya ettha vattatīti aparappaccayo. Sesaṃ sabbattha vuttanayattā uttānatthattā ca pākaṭamevāti.

299. «Узревший Дхамму» (diṭṭhadhammo) — это тот, кем узрена Дхамма Благородных Истин. Этот же метод применим и к остальным терминам. «Преодолевший сомнения» (tiṇṇavicikiccho) — это тот, кем преодолено сомнение. «Избавившийся от колебаний» (vigatakathaṃkatho) — это тот, у кого исчезли колебания. «Достигший бесстрашия» (vesārajjappatto) означает «достигший уверенности». Где? В Учении Учителя. «Не зависящий от других» (aparappaccayo) означает, что у него нет зависимости от другого и он не пребывает в этом Учении лишь благодаря вере в другого. Остальное во всех местах очевидно, поскольку этот метод уже был объяснен, а смысл ясен.

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

Так в Сумангалавиласини, комментарии к Дигха-никае,

Ambaṭṭhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

завершается разъяснение Амбаттха-сутты.

4. Soṇadaṇḍasuttavaṇṇanā

4. Разъяснение Сонаданда-сутты

300. Evaṃ [Pg.249] me sutaṃ…pe… aṅgesūti soṇadaṇḍasuttaṃ. Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā. Aṅgesūti aṅgā nāma aṅgapāsādikatāya evaṃ laddhavohārā jānapadino rājakumārā, tesaṃ nivāso ekopi janapado rūḷhisaddena aṅgāti vuccati, tasmiṃ aṅgesu janapade. Cārikanti idhāpi aturitacārikā ceva nibaddhacārikā ca adhippetā. Tadā kira bhagavato dasasahassilokadhātuṃ olokentassa soṇadaṇḍo brāhmaṇo ñāṇajālassa anto paññāyittha. Atha bhagavā ayaṃ brāhmaṇo mayhaṃ ñāṇajāle paññāyati. ‘Atthi nu khvassupanissayo’ti vīmaṃsanto addasa. ‘Mayi tattha gate etassa antevāsino dvādasahākārehi brāhmaṇassa vaṇṇaṃ bhāsitvā mama santike āgantuṃ na dassanti. So pana tesaṃ vādaṃ bhinditvā ekūnatiṃsa ākārehi mama vaṇṇaṃ bhāsitvā maṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchissati. So pañhavissajjanapariyosāne saraṇaṃ gamissatī’ti, disvā pañcasatabhikkhuparivāro taṃ janapadaṃ paṭipanno. Tena vuttaṃ – aṅgesu cārikaṃ caramāno…pe… yena campā tadavasarīti.

300. «Так я слышал... в Анге» — это Сонаданда-сутта. Здесь приводится разъяснение новых слов. «В Анге» (aṅgesu): «Анга» — это имя получили царевичи этой страны из-за красоты их тел. По общепринятому употреблению даже одна область, где они проживают, называется «Анга». В этой области Анга. «Странствие» (cārikaṃ): здесь также имеется в виду неспешное и свободное странствие. Говорят, в то время, когда Благословенный взирал на десятитысячекратную вселенную, брахман Сонаданда появился в сети Его всеведущего знания. Тогда Благословенный подумал: «Этот брахман появился в сети моего знания. Есть ли у него духовная предпосылка (upanissaya)?» Исследуя это, Он увидел: «Если я отправлюсь туда, его ученики, восхваляя достоинства брахмана двенадцатью способами, не позволят ему прийти ко мне. Однако он, опровергнув их доводы, восхвалит мои достоинства двадцатью девятью способами, придет ко мне и задаст вопрос. В конце ответов на вопросы он примет прибежище». Увидев это, Он отправился в ту область в сопровождении пятисот бхиккху. Поэтому сказано: «Странствуя по Анге... прибыл в Чампу».

Gaggarāya pokkharaṇiyā tīreti tassa campānagarassa avidūre gaggarāya nāma rājaggamahesiyā khaṇitattā gaggarāti laddhavohārā pokkharaṇī atthi. Tassā tīre samantato nīlādipañcavaṇṇakusumapaṭimaṇḍitaṃ mahantaṃ campakavanaṃ. Tasmiṃ bhagavā kusumagandhasugandhe campakavane viharati. Taṃ sandhāya gaggarāya pokkharaṇiyā tīreti vuttaṃ. Māgadhena seniyena bimbisārenāti ettha so rājā magadhānaṃ issarattā māgadho. Mahatiyā senāya samannāgatattā seniyo. Bimbīti suvaṇṇaṃ. Tasmā sārasuvaṇṇasadisavaṇṇatāya bimbisāroti vuccati.

«На берегу пруда Гаггара» (gaggarāya pokkharaṇiyā tīre): неподалеку от города Чампа есть пруд по имени Гаггара, названный так потому, что он был выкопан главной царицей по имени Гаггара. На его берегу повсюду растет большая роща деревьев чампака, украшенная цветами пяти цветов, включая синий. В этой благоухающей ароматом цветов роще чампака пребывал Благословенный. Имея это в виду, сказано: «На берегу пруда Гаггара». «Магадхским Сенией Бимбисарой» (māgadhena seniyena bimbisārena): здесь этот царь зовется «Магадхским», потому что он является правителем магадхцев. «Сения» — потому что он обладает огромным войском. «Бимби» означает золото. Поэтому из-за цвета кожи, подобного чистому золоту, его называют «Бимбисара».

301-302. Bahū bahū hutvā saṃhatāti saṅghā. Ekekissāya disāya saṅgho etesaṃ atthīti saṅghī. Pubbe nagarassa anto agaṇā bahi nikkhamitvā gaṇataṃ pattāti gaṇībhūtā. Khattaṃ āmantesīti. Khattā vuccati pucchitapañhe byākaraṇasamattho mahāmatto, taṃ āmantesi āgamentūti muhuttaṃ paṭimānentu, mā gacchantūti vuttaṃ hoti.

301-302. «Собрания» (saṅghā) — это те, кто собрались вместе в большом количестве. «Имеющие собрания» (saṅghī) — это те, у кого есть собрания в каждой из сторон. «Объединившиеся в группы» (gaṇībhūtā) — это те, кто прежде внутри города не составляли группы, но, выйдя наружу, объединились в группы. «Обратился к советнику» (khattaṃ āmantesi): «кватта» — это великий министр, способный отвечать на заданные вопросы; к нему он обратился. «Пусть подождут» (āgamentu) означает «пусть помедлят мгновение, пусть пока не уходят».

Soṇadaṇḍaguṇakathā

Беседа о достоинствах Сонаданды

303. Nānāverajjakānanti [Pg.250] nānāvidhesu rajjesu, aññesu aññesu kāsikosalādīsu rajjesu jātā, tāni vā tesaṃ nivāsā, tato vā āgatāti nānāverajjakā, tesaṃ nānāverajjakānaṃ. Kenacideva karaṇīyenāti tasmiṃ kira nagare dvīhi karaṇīyehi brāhmaṇā sannipatanti – yaññānubhavanatthaṃ vā mantasajjhāyanatthaṃ vā. Tadā ca tasmiṃ nagare yamaññā natthi. Soṇadaṇḍassa pana santike mantasajjhāyanatthaṃ ete sannipatitā. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘kenacideva karaṇīyenā’’ti. Te tassa gamanaṃ sutvā cintesuṃ – ‘‘ayaṃ soṇadaṇḍo uggatabrāhmaṇo yebhuyyena ca aññe brāhmaṇā samaṇaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gatā, ayameva na gato. Svāyaṃ sace tattha gamissati, addhā samaṇassa gotamassa āvaṭṭaniyā māyāya āvaṭṭito, taṃ saraṇaṃ gamissati. Tato etassāpi gehadvāre brāhmaṇānaṃ sannipāto na bhavissatī’’ti. ‘‘Handassa gamanantarāyaṃ karomā’’ti sammantayitvā tattha agamaṃsu. Taṃ sandhāya – atha kho te brāhmaṇātiādi vuttaṃ.

303. «Из разных земель» (nānāverajjakānaṃ) — это рожденные в различных странах, отличных от Чампы, таких как Каси, Косала и другие; или те, для кого эти страны являются местом жительства; или прибывшие оттуда. «По какому-то делу» (kenacideva karaṇīyena): говорят, в том городе брахманы собираются по двум делам — либо для совершения жертвоприношения, либо для декламации мантр. В то время в городе не было жертвоприношения. Но они собрались у Сонаданды для декламации мантр. Имея это в виду, сказано: «по какому-то делу». Услышав о его намерении уйти, они подумали: «Этот Сонаданда — выдающийся брахман, и большинство других брахманов приняли прибежище в отшельнике Готаме, но он сам еще не принял. Если он пойдет туда, то непременно будет увлечен привлекающей магией отшельника Готамы и примет в нем прибежище. Из-за этого и у дверей его дома брахманы больше не будут собираться». Посовещавшись: «Давайте же помешаем его уходу», они отправились туда. Имея это в виду, сказано: «Тогда те брахманы...» и так далее.

Tattha imināpaṅgenāti imināpi kāraṇena. Evaṃ etaṃ kāraṇaṃ vatvā puna – ‘‘attano vaṇṇe bhaññamāne atussanakasatto nāma natthi. Handassa vaṇṇaṃ bhaṇanena gamanaṃ nivāressāmā’’ti cintetvā bhavañhi soṇadaṇḍo ubhato sujātotiādīni kāraṇāni āhaṃsu.

«В связи с этим» (iminā paṅgena) означает «также и по этой причине». Высказав эту причину, они снова подумали: «Нет такого существа, которое не радовалось бы, когда восхваляют его собственные достоинства. Давайте же, восхваляя его достоинства, удержим его от ухода». Подумав так, они привели такие доводы, как: «Ведь почтенный Сонаданда благороден с обеих сторон» и так далее.

Ubhatoti dvīhi pakkhehi. Mātito ca pitito cāti bhoto mātā brāhmaṇī, mātumātā brāhmaṇī, tassāpi mātā brāhmaṇī; pitā brāhmaṇo, pitupitā brāhmaṇo, tassāpi pitā brāhmaṇoti, evaṃ bhavaṃ ubhato sujāto mātito ca pitito ca. Saṃsuddhagahaṇikoti saṃsuddhā te mātugahaṇī kucchīti attho. Samavepākiniyā gahaṇiyāti ettha pana kammajatejodhātu ‘‘gahaṇī’’ti vuccati.

«С обеих сторон» (ubhato) означает «по двум линиям». «Как по матери, так и по отцу» (mātito ca pitito ca) означает: мать почтенного была брахманкой, мать его матери была брахманкой, и её мать была брахманкой; отец был брахманом, отец его отца был брахманом, и его отец был брахманом. Таким образом, почтенный благороден с обеих сторон, как по матери, так и по отцу. «Чист по происхождению из лона» (saṃsuddhagahaṇiko) означает «лоно твоей матери совершенно чисто». В выражении «сбалансированное пищеварение» (samavepākiniyā gahaṇiyā) под «gahaṇī» понимается элемент тепла (огня), рожденный кармой.

Yāva sattamā pitāmahayugāti ettha pitupitā pitāmaho, pitāmahassa yugaṃ pitāmahayugaṃ. Yuganti āyuppamāṇaṃ vuccati. Abhilāpamattameva cetaṃ. Atthato pana pitāmahoyeva pitāmahayugaṃ. Tato uddhaṃ sabbepi pubbapurisā pitāmahaggahaṇeneva gahitā. Evaṃ yāva sattamo puriso[Pg.251], tāva saṃsuddhagahaṇiko. Atha vā akkhitto anupakuṭṭho jātivādenāti dassenti. Akkhittoti – ‘‘apanetha etaṃ, kiṃ iminā’’ti evaṃ akkhitto anavakkhitto. Anupakuṭṭhoti na upakuṭṭho, na akkosaṃ vā nindaṃ vā laddhapubbo. Kena kāraṇenāti? Jātivādena. Itipi – ‘‘hīnajātiko eso’’ti evarūpena vacanenāti attho.

«До седьмого поколения предков» (yāva sattamā pitāmahayugā): здесь отец отца — это дед (pitāmaho), а поколение деда — это «pitāmahayuga». «Юга» означает продолжительность жизни. Это лишь способ выражения. По смыслу же сам дед и есть «pitāmahayuga». Все предки выше него также охватываются словом «дед». Таким образом, до седьмого предка он чист по происхождению из лона. Или же они показывают, что он «не отвергнут и не упрекаем в отношении происхождения». «Не отвергнут» (akkhitto) означает, что он не подвергался отвержению вроде: «Уберите его, какая от него польза?», и не был унижен. «Не упрекаем» (anupakuṭṭho) означает, что он не подвергался упрекам, никогда прежде не получал оскорблений или порицания. По какой причине? В отношении происхождения. То есть из-за слов вроде: «Он низкого происхождения».

Aḍḍhoti issaro. Mahaddhanoti mahatā dhanena samannāgato. Bhavato hi gehe pathaviyaṃ paṃsuvālikā viya bahudhanaṃ, samaṇo pana gotamo adhano bhikkhāya udaraṃ pūretvā yāpetīti dassenti. Mahābhogoti pañcakāmaguṇavasena mahāupabhogo. Evaṃ yaṃ yaṃ guṇaṃ vadanti, tassa tassa paṭipakkhavasena bhagavato aguṇaṃyeva dassemāti maññamānā vadanti.

«Богат» (aḍḍho) означает «влиятелен». «Обладает великим богатством» (mahaddhano) означает «наделен огромным богатством». Они показывают: «Ведь в доме почтенного богатства так же много, как песка на земле, тогда как отшельник Готама беден и живет, наполняя желудок милостыней». «Обладает великим имуществом» (mahābhogo) означает «имеет великое наслаждение благодаря пяти видам чувственных удовольствий». Таким образом, какое бы достоинство [Сонаданды] они ни упоминали, они говорят это, думая: «Через противоположность этому мы покажем отсутствие достоинств у Благословенного».

Abhirūpoti aññehi manussehi abhirūpo adhikarūpo. Dassanīyoti divasampi passantānaṃ atittikaraṇato dassanayoggo. Dassaneneva cittapasādajananato pāsādiko. Pokkharatā vuccati sundarabhāvo, vaṇṇassa pokkharatā vaṇṇapokkharatā, tāya vaṇṇasampattiyā yuttoti attho. Porāṇā panāhu – ‘‘pokkharanti sarīraṃ vadanti, vaṇṇaṃ vaṇṇamevā’’ti. Tesaṃ matena vaṇṇañca pokkharañca vaṇṇapokkharāni. Tesaṃ bhāvo vaṇṇapokkharatā. Iti paramāya vaṇṇapokkharatāyāti uttamena parisuddhena vaṇṇena ceva sarīrasaṇṭhānasampattiyā cāti attho. Brahmavaṇṇīti seṭṭhavaṇṇī. Parisuddhavaṇṇesupi seṭṭhena suvaṇṇavaṇṇena samannāgatoti attho. Brahmavacchasīti mahābrahmuno sarīrasadiseneva sarīrena samannāgato. Akhuddāvakāso dassanāyāti ‘‘bhoto sarīre dassanassa okāso na khuddako mahā, sabbāneva te aṅgapaccaṅgāni dassanīyāneva, tāni cāpi mahantānevā’’ti dīpenti.

«Прекрасен обликом» (abhirūpo) означает «превосходит обликом других людей». «Приятен для взора» (dassanīyo) означает «достоин созерцания, ибо не утомляет взор смотрящих даже в течение целого дня». «Вызывает доверие» (pāsādiko) означает «порождает умиротворение ума одним лишь своим видом». «Превосходство» (pokkharatā) означает «красота». Превосходство цвета кожи — это «vaṇṇapokkharatā». Смысл в том, что он наделен этим совершенством цвета кожи. Однако древние учителя говорили: «Тело называют 'pokkhara', а цвет кожи — 'vaṇṇa'». По их мнению, цвет кожи и тело — это «vaṇṇapokkharāni», а их состояние — «vaṇṇapokkharatā». Таким образом, «с величайшим совершенством облика и цвета кожи» (paramāya vaṇṇapokkharatāyā) означает «с наилучшим, чистейшим цветом кожи и совершенным телосложением». «Обладает божественным цветом кожи» (brahmavaṇṇī) означает «обладает превосходным цветом кожи». Смысл в том, что даже среди людей с чистой кожей он наделен превосходным золотистым цветом кожи. «Подобен Брахме обликом» (brahmavacchasī) означает «наделен телом, подобным телу Великого Брахмы». «Его облик величествен для взора» (akhuddāvakāso dassanāya) — они показывают: «На теле почтенного нет невзрачных мест для взора, оно величественно; все его большие и малые члены приятны для взора, и они также величественны».

Sīlamassa atthīti sīlavā. Vuddhaṃ vaddhitaṃ sīlamassāti vuddhasīlī. Vuddhasīlenāti vuddhena vaddhitena sīlena. Samannāgatoti yutto. Idaṃ vuddhasīlīpadasseva vevacanaṃ. Sabbametaṃ pañcasīlamattameva sandhāya vadanti.

«Добродетельный» (sīlavā) — это тот, у кого есть нравственность. «Обладающий зрелой добродетелью» (vuddhasīlī) — это тот, у кого нравственность возросла и укрепилась. «Обладающий зрелой добродетелью» (vuddhasīlena) означает «наделенный зрелой, укрепившейся нравственностью». «Наделенный» (samannāgato) означает «обладающий». Это синоним к слову «vuddhasīlī». Все это они говорят, имея в виду лишь соблюдение пяти правил поведения.

Kalyāṇavācotiādīsu kalyāṇā sundarā parimaṇḍalapadabyañjanā vācā assāti kalyāṇavāco. Kalyāṇaṃ madhuraṃ vākkaraṇaṃ assāti kalyāṇavākkaraṇo[Pg.252]. Vākkaraṇanti udāharaṇaghoso. Guṇaparipuṇṇabhāvena pure bhavāti porī. Pure vā bhavattā porī. Poriyā nāgarikitthiyā sukhumālattanena sadisāti porī, tāya poriyā. Vissaṭṭhāyāti apalibuddhāya sandiṭṭhavilambitādidosarahitāya. Anelagalāyāti elagaḷenavirahitāya. Yassa kassaci hi kathentassa elā gaḷanti, lālā vā paggharanti, kheḷaphusitāni vā nikkhamanti, tassa vācā elagaḷaṃ nāma hoti, tabbiparitāyāti attho. Atthassa viññāpaniyāti ādimajjhapariyosānaṃ pākaṭaṃ katvā bhāsitatthassa viññāpanasamatthāya.

В выражениях «приятный в речах» и так далее: «приятный в речах» (kalyāṇavāco) — это тот, у кого речь благая, красивая, с совершенными словами и слогами. «Обладающий приятным произношением» (kalyāṇavākkaraṇo) — это тот, у кого произношение благое и приятное. «Произношение» (vākkaraṇa) — это звучание произносимого. «Вежливая» (porī) — это речь, которая превосходит другие благодаря полноте своих достоинств. Или же она называется «porī», потому что происходит из города (pura). Или же она называется «porī», потому что подобна изяществу городской женщины. «Этой вежливой» (tāya poriyā). «Ясной» (vissaṭṭhāya) означает «незатрудненной, свободной от таких недостатков, как невнятность, затягивание звуков и тому подобное». «Не капающей слюной» (anelagaḷāya) означает «свободной от капания слюны». Ведь у некоторых людей при разговоре капает слюна, или течет слюна, или вылетают брызги слюны; их речь называется «elagaḷa». Речь, противоположная этому, и есть «anelagaḷā». «Разъясняющей смысл» (atthassa viññāpaniyā) означает «способной сделать ясным произносимый смысл, делая очевидными начало, середину и конец».

Jiṇṇoti jarājiṇṇatāya jiṇṇo. Vuddhoti aṅgapaccaṅgānaṃ vuddhibhāvamariyādappatto. Mahallakoti jātimahallakatāya samannāgato. Cirakālappasutoti vuttaṃ hoti. Addhagatoti addhānaṃ gato, dve tayo rājaparivaṭṭe atītoti adhippāyo. Vayoanuppattoti pacchimavayaṃ sampatto, pacchimavayo nāma vassasatassa pacchimo tatiyabhāgo.

«Jiṇṇo» (дряхлый) означает «состарившийся от старости» (jarājiṇṇatāya jiṇṇo). «Vuddho» (зрелый) означает «достигший предела роста членов тела и органов» (aṅgapaccaṅgānaṃ vuddhibhāvamariyādappatto). «Mahallako» (пожилой) означает «наделённый преклонным возрастом от рождения» (jātimahallakatāya samannāgato). Это означает «рождённый давным-давно» (cirakālappasutoti vuttaṃ hoti). «Addhagato» (прошедший путь) означает «прошедший жизненный путь» (addhānaṃ gato); смысл в том, что он пережил смену двух или трёх царей (dve tayo rājaparivaṭṭe atītoti adhippāyo). «Vayoanuppatto» (достигший преклонных лет) означает «достигший последнего периода жизни» (pacchimavayaṃ sampatto); «последний период жизни» — это последняя треть столетнего срока (vassasatassa pacchimo tatiyabhāgo).

Api ca jiṇṇoti porāṇo, cirakālappavattakulanvayoti vuttaṃ hoti. Vuddhoti sīlācārādiguṇavuddhiyā yutto. Mahallakoti vibhavamahantāya samannāgato. Addhagatoti maggappaṭipanno brāhmaṇānaṃ vatacariyādimariyādaṃ avītikkamma caraṇasīlo. Vayoanuppattoti jātivuddhabhāvampi antimavayaṃ anuppatto.

Кроме того, «jiṇṇo» означает «древний», то есть происходящий из рода, существующего с давних времён (cirakālappavattakulanvayo). «Vuddho» означает «наделённый ростом таких качеств, как нравственность и благое поведение» (sīlācārādiguṇavuddhiyā yutto). «Mahallako» означает «обладающий великим богатством» (vibhavamahantāya samannāgato). «Addhagato» означает «вступивший на путь», то есть тот, кто ведёт жизнь, не преступая границ обетов и правил поведения брахманов (maggappaṭipanno brāhmaṇānaṃ vatacariyādimariyādaṃ avītikkamma caraṇasīlo). «Vayoanuppatto» означает «достигший преклонных лет», то есть достигший последнего периода жизни, будучи старшим по рождению (jātivuddhabhāvampi antimavayaṃ anuppatto).

Buddhaguṇakathā

Беседа о качествах Будды (Буддха-гуна-катха).

304. Evaṃ vutteti evaṃ tehi brāhmaṇehi vutte. Soṇadaṇḍo – ‘‘ime brāhmaṇā jātiādīhi mama vaṇṇaṃ vadanti, na kho pana metaṃ yuttaṃ attano vaṇṇe rajjituṃ. Handāhaṃ etesaṃ vādaṃ bhinditvā samaṇassa gotamassa mahantabhāvaṃ ñāpetvā etesaṃ tattha gamanaṃ karomī’’ti cintetvā tena hi – bho mamapi suṇāthātiādimāha. Tattha yepi ubhato sujātoti ādayo attano guṇehi sadisā guṇā tepi[Pg.253]; ‘‘ko cāhaṃ ke ca samaṇassa gotamassa jātisampattiādayo guṇā’’ti attano guṇehi uttaritareyeva maññamāno, itare pana ekanteneva bhagavato mahantabhāvadīpanatthaṃ pakāseti.

304. «Когда так было сказано» (evaṃ vutte) означает «когда так было сказано теми брахманами». Сонаданда подумал: «Эти брахманы восхваляют мои качества, начиная с происхождения. Однако мне не подобает упиваться собственной хвалой. Что ж, я опровергну их доводы, покажу величие отшельника Готамы и побужу их отправиться к нему». С этими мыслями он сказал: «В таком случае, почтенные, послушайте и меня» и так далее. В этих словах даже те качества, такие как «чистокровное происхождение с обеих сторон» и другие, которые схожи с его собственными достоинствами, он представляет, думая: «Кто я такой и каковы достоинства отшельника Готамы, такие как совершенство его происхождения?», считая качества Будды несравненно превосходящими его собственные. Другие же качества он провозглашает исключительно для того, чтобы показать величие Благословенного.

Mayameva arahāmāti evaṃ niyāmentovettha idaṃ dīpeti – ‘‘yadi guṇamahantatāya upasaṅkamitabbo nāma hoti. Yathā hi sineruṃ upanidhāya sāsapo, mahāsamuddaṃ upanidhāya gopadakaṃ, sattasu mahāsaresu udakaṃ upanidhāya ussāvabindu paritto lāmako. Evameva samaṇassa gotamassa jātisampattiādayopi guṇe upanidhāya amhākaṃ guṇā parittā lāmakā; tasmā mayameva arahāma taṃ bhavantaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamitu’’nti.

Словами «Именно мы достойны» (mayameva arahāma) он, устанавливая это ограничение, разъясняет следующее: «Если кого-то и следует посещать из-за величия его достоинств, [то это его]. Ведь подобно тому как горчичное зерно ничтожно и мало по сравнению с горой Синеру, вода в коровьем копытце мала и ничтожна по сравнению с великим океаном, а капля росы мала и ничтожна по сравнению с водой в семи великих озёрах, точно так же по сравнению с достоинствами отшельника Готамы, такими как совершенство его происхождения, наши достоинства малы и ничтожны. Поэтому именно мы должны отправиться к почтенному Готаме, чтобы выразить ему почтение».

Mahantaṃ ñātisaṃghaṃ ohāyāti mātipakkhe asītikulasahassāni, pitipakkhe asītikulasahassānīti evaṃ saṭṭhikulasatasahassaṃ ohāya pabbajito.

«Оставив большой круг родственников» (mahantaṃ ñātisaṃghaṃ ohāya) означает, что он ушёл в бездомную жизнь, оставив сто шестьдесят тысяч семей родственников: восемьдесят тысяч семей со стороны матери и восемьдесят тысяч семей со стороны отца.

Bhūmigatañca vehāsaṭṭhañcāti ettha rājaṅgaṇe ceva uyyāne ca sudhāmaṭṭhapokkharaṇiyo sattaratanānaṃ pūretvā bhūmiyaṃ ṭhapitaṃ dhanaṃ bhūmigataṃ nāma. Pāsādaniyūhādayo paripūretvā ṭhapitaṃ vehāsaṭṭhaṃ nāma. Etaṃ tāva kulapariyāyena āgataṃ. Tathāgatassa pana jātadivaseyeva saṅkho, elo, uppalo, puṇḍarīkoti cattāro nidhayo uggatā. Tesu saṅkho gāvutiko, elo aḍḍhayojaniko, uppalo tigāvutiko, puṇḍarīko yojaniko. Tesupi gahitaṃ gahitaṃ pūratiyeva, iti bhagavā pahūtaṃ hiraññasuvaṇṇaṃ ohāya pabbajitoti veditabbo.

В выражении «скрытое в земле и находящееся в воздухе» (bhūmigatañca vehāsaṭṭhañca) богатство, помещённое в землю (bhūmigata), — это сокровища из семи видов драгоценных камней, которыми были наполнены оштукатуренные пруды в царском дворе и садах. Богатство, находящееся в воздухе (vehāsaṭṭha), — это сокровища, которыми были наполнены верхние чердаки и башни дворцов. Это было наследственное богатство, переходившее из поколения в поколение. Кроме того, в самый день рождения Татхагаты из земли поднялись четыре огромных сосуда с сокровищами: Санкха, Эла, Уппала и Пундарика. Из них сосуд Санкха был размером в один гавута, Эла — в пол-йоджаны, Уппала — в три гавуты, а Пундарика — в одну йоджану. Сколько бы сокровищ из них ни брали, они всегда оставались полными. Таким образом, следует понимать, что Благословенный ушёл в бездомную жизнь, оставив огромное количество золота и серебра.

Daharova samānoti taruṇova samāno. Susukāḷakesoti suṭṭhu kāḷakeso, añjanavaṇṇasadisakeso hutvā vāti attho. Bhadrenāti bhaddakena. Paṭhamena vayasāti tiṇṇaṃ vayānaṃ paṭhamavayena. Akāmakānanti anicchamānānaṃ. Anādaratthe sāmivacanaṃ. Assūni mukhe etesanti assumukhā, tesaṃ assumukhānaṃ, assūhi kilinnamukhānanti attho. Rudantānanti [Pg.254] kanditvā rodamānānaṃ. Akhuddāvakāsoti ettha bhagavato aparimāṇoyeva dassanāya okāsoti veditabbo.

«Будучи ещё юным» (daharova samāno) означает «будучи молодым». «С иссиня-чёрными волосами» (susukāḷakeso) означает «имея очень чёрные волосы, подобные по цвету глазной мази (коллириуму)». «В благословенную» (bhadrena) означает «в прекрасную». «Первую пору жизни» (paṭhamena vayasā) означает «в первый из трёх периодов жизни». «Против воли» (akāmakānaṃ) означает «не желающих этого» (здесь падеж сами используется в значении пренебрежения). «С заплаканными лицами» (assumukhā) означает «тех, у кого на лицах были слёзы», то есть «чьи лица были мокрыми от слёз». «Плачущих» (rudantānaṃ) означает «рыдающих и плачущих». Под выражением «с неограниченным пространством» (akhuddāvakāso) следует понимать, что место для созерцания Благословенного было безграничным.

Tatridaṃ vatthu – rājagahe kira aññataro brāhmaṇo samaṇassa gotamassa pamāṇaṃ gahetuṃ na sakkotīti sutvā bhagavato piṇḍāya pavisanakāle saṭṭhihatthaṃ veḷuṃ gahetvā nagaradvārassa bahi ṭhatvā sampatte bhagavati veḷuṃ gahetvā samīpe aṭṭhāsi. Veḷu bhagavato jāṇukamattaṃ pāpuṇi. Puna divase dve veḷū ghaṭetvā samīpe aṭṭhāsi. Bhagavāpi dvinnaṃ veḷūnaṃ upari kaṭimattameva paññāyamāno – ‘‘brāhmaṇa, kiṃ karosī’’ti āha. Tumhākaṃ pamāṇaṃ gaṇhāmīti. ‘‘Brāhmaṇa, sacepi tvaṃ sakalacakkavāḷagabbhaṃ pūretvā ṭhite veḷū ghaṭetvā āgamissasi, neva me pamāṇaṃ gahetuṃ sakkhissasi. Na hi mayā cattāri asaṅkhyeyāni kappasatasahassañca tathā pāramiyo pūritā, yathā me paro pamāṇaṃ gaṇheyya, atulo, brāhmaṇa, tathāgato appameyyo’’ti vatvā dhammapade gāthamāha –

Вот история об этом: рассказывают, что в Раджагахе некий брахман, услышав, что никто не может измерить рост отшельника Готамы, взял бамбуковый шест длиной в шестьдесят локтей, когда Благословенный входил в город за подаянием. Он встал у городских ворот, и когда Благословенный приблизился, брахман приставил к нему шест. Бамбук достал Благословенному лишь до колен. На следующий день он связал вместе два бамбуковых шеста и снова встал рядом. Но Благословенный возвышался над этими двумя шестами так, что они доходили ему лишь до пояса. Благословенный спросил его: «Брахман, что ты делаешь?» Тот ответил: «Я измеряю твой рост». Тогда Благословенный сказал: «Брахман, даже если ты свяжешь вместе бамбуковые шесты, которые заполнят всю вселенную, ты всё равно не сможешь измерить меня. Ведь я совершенствовал парами в течение четырёх асанкхейев и ста тысяч капп не для того, чтобы кто-то другой мог измерить меня. Татхагата, брахман, несравненен и неизмерим». Сказав это, он произнёс стих из Дхаммапады:

‘‘Te tādise pūjayato, nibbute akutobhaye;

Na sakkā puññaṃ saṅkhātuṃ, imettamapi kenacī’’ti. (dha. pa. 36);

«У того, кто почитает таких достойных, угасших и не знающих страха, никто не сможет измерить заслугу, сказав: „Она велика вот настолько“».

Gāthāpariyosāne caturāsītipāṇasahassāni amataṃ piviṃsu.

По окончании этого стиха восемьдесят четыре тысячи живых существ испили нектар Бессмертия (Ниббаны).

Aparampi vatthu – rāhu kira asurindo cattāri yojanasahassāni aṭṭha ca yojanasatāni ucco. Bāhantaramassa dvādasayojanasatāni. Bahalantarena cha yojanasatāni. Hatthatalapādatalānaṃ puthulato tīṇi yojanasatāni. Aṅgulipabbāni paṇṇāsayojanāni. Bhamukantaraṃ paṇṇāsayojanaṃ. Mukhaṃ dviyojanasataṃ tiyojanasatagambhīraṃ tiyojanasataparimaṇḍalaṃ. Gīvā tiyojanasataṃ. Nalāṭaṃ tiyojanasataṃ. Sīsaṃ navayojanasataṃ. ‘‘So ahaṃ uccosmi, satthāraṃ onamitvā oloketuṃ na sakkhissāmī’’ti cintetvā nāgacchi. So ekadivasaṃ bhagavato vaṇṇaṃ sutvā – ‘‘yathākathañca olokessāmī’’ti āgato.

Вот ещё одна история: говорят, что владыка асуров Раху был ростом в четыре тысячи восемьсот йоджан. Расстояние между его плечами составляло одну тысячу двести йоджан. Толщина его тела была шестьсот йоджан. Ширина ладоней и подошв — триста йоджан. Суставы пальцев — пятьдесят йоджан. Расстояние между бровями — пятьдесят йоджан. Рот был шириной в двести йоджан, глубиной в триста йоджан и окружностью в триста йоджан. Шея — триста йоджан. Лоб — триста йоджан. Голова — девятьсот йоджан. Он думал: «Я так высок, что мне придётся наклоняться, чтобы посмотреть на Учителя, а я не смогу этого сделать», и потому не приходил. Но однажды, услышав о достоинствах Благословенного, он подумал: «Я должен увидеть его во что бы то ни стало» — и пришёл.

Atha bhagavā tassajjhāsayaṃ viditvā – ‘‘catūsu iriyāpathesu katarena dassessāmī’’ti cintetvā ‘‘ṭhitako nāma nīcopi ucco viya paññāyati. Nipannovassa [Pg.255] attānaṃ dassessāmī’’ti ‘‘ānanda, gandhakuṭipariveṇe mañcakaṃ paññāpehī’’ti vatvā tattha sīhaseyyaṃ kappesi. Rāhu āgantvā nipannaṃ bhagavantaṃ gīvaṃ unnāmetvā nabhamajjhe puṇṇacandaṃ viya ullokesi. Kimidaṃ asurindāti ca vutte – ‘‘bhagavā onamitvā oloketuṃ na sakkhissāmī’’ti nāgacchinti. Na mayā, asurinda, adhomukhena pāramiyo pūritā. Uddhaggameva katvā dānaṃ dinnanti. Taṃ divasaṃ rāhu saraṇaṃ agamāsi. Evaṃ bhagavā akhuddāvakāso dassanāya.

Тогда Благословенный, зная его помыслы, подумал: «В какой из четырёх поз мне явить себя? Если стоять, то даже невысокий кажется высоким. Я явлю себя лежащим». Он сказал: «Ананда, приготовь ложе во дворе Гандхакути» и принял там позу льва. Когда Раху пришёл, ему пришлось вытянуть шею и посмотреть вверх на лежащего Благословенного, словно на полную луну посреди неба. Когда его спросили: «Что это значит, владыка асуров?», он ответил: «Благословенный, я не приходил раньше, думая, что не смогу смотреть на тебя, не наклоняясь». Благословенный сказал: «Владыка асуров, я совершенствовал парами не с опущенной головой. Я совершал даяния с высоко поднятой головой». В тот день Раху принял прибежище. Таким образом, Благословенный обладает неограниченным пространством для созерцания.

Catupārisuddhisīlena sīlavā, taṃ pana sīlaṃ ariyaṃ uttamaṃ parisuddhaṃ. Tenāha – ‘‘ariyasīlī’’ti. Tadetaṃ anavajjaṭṭhena kusalaṃ. Tenāha – ‘‘kusalasīlī’’ti. Kusalasīlenāti idamassa vevacanaṃ.

Он добродетелен благодаря четырёхкратному очищению нравственности (catupārisuddhisīla), и эта нравственность благородна (ariya), возвышенна (uttama) и совершенно чиста (parisuddha). Поэтому сказано: «обладающий благородной нравственностью» (ariyasīlī). Она является благой (kusala) в значении безупречности (anavajja). Поэтому сказано: «обладающий благой нравственностью» (kusalasīlī). Выражение «благой нравственностью» (kusalasīlena) является синонимом к этому.

Bahūnaṃ ācariyapācariyoti bhagavato ekekāya dhammadesanāya caturāsītipāṇasahassāni aparimāṇāpi devamanussā maggaphalāmataṃ pivanti, tasmā bahūnaṃ ācariyo. Sāvakaveneyyānaṃ pana pācariyoti.

«Учитель многих и учитель учителей» (bahūnaṃ ācariyapācariya) означает, что при каждой проповеди Дхаммы Благословенным восемьдесят четыре тысячи живых существ, а также бесчисленные божества и люди испивают нектар Пути и Плода; поэтому он является Учителем (ācariya) для многих. Для тех же учеников, которые подлежат обучению, он является главным Учителем (pācariya).

Khīṇakāmarāgoti ettha kāmaṃ bhagavato sabbepi kilesā khīṇā. Brāhmaṇo pana te na jānāti. Attano jānanaṭṭhāneyeva guṇaṃ katheti. Vigatacāpalloti – ‘‘pattamaṇḍanā cīvaramaṇḍanā senāsanamaṇḍanā imassa vā pūtikāyassa…pe… kelanā paṭikelanā’’ti (vibha. 854) evaṃ vuttacāpallā virahito.

«Тот, в ком угасло чувственное вожделение» (khīṇakāmarāgo): хотя у Благословенного угасли абсолютно все загрязнения ума (kilesā), брахман не знает обо всех них. Он говорит об этом достоинстве лишь в пределах своего собственного понимания [то есть об угасании чувственного вожделения]. «Лишённый легкомыслия» (vigatacāpallo) означает, что он свободен от суетности, которая описывается как «украшение чаши, украшение облачения, украшение жилища или украшение этого бренного тела... забавы и развлечения» (Вибханга, 854).

Apāpapurekkhāroti apāpe nava lokuttaradhamme purato katvā vicarati. Brahmaññāya pajāyāti sāriputtamoggallānamahākassapādibhedāya brāhmaṇapajāya, etissāya ca pajāya purekkhāro. Ayañhi pajā samaṇaṃ gotamaṃ purakkhatvā caratīti attho. Api ca apāpapurekkhāroti na pāpaṃ purekkhāro na pāpaṃ purato katvā carati, na pāpaṃ icchatīti attho. Kassa? Brahmaññāya pajāya. Attanā saddhiṃ paṭiviruddhāyapi brāhmaṇapajāya aviruddho hitasukhatthiko yevāti vuttaṃ hoti.

«Не ставящий впереди зло» (apāpapurekkhāro) означает, что он странствует, ставя впереди не-зло — девять надмирских состояний (nava lokuttaradhamma). «Для поколения брахманов» (brahmaññāya pajāya) означает для истинных брахманов, таких как Сарипутта, Моггаллана, Махакассапа и другие; он поставлен во главе этого поколения. Смысл в том, что это поколение странствует, ставя отшельника Готаму впереди себя. Кроме того, «apāpapurekkhāro» означает, что он не ставит зло впереди себя, не странствует со злом впереди и не желает зла. Для кого? Для поколения брахманов. Это означает, что он не враждует и желает блага и счастья даже тому поколению брахманов, которое враждебно настроено по отношению к нему.

Tiroraṭṭhāti pararaṭṭhato. Tirojanapadāti parajanapadato. Pañhaṃ pucchituṃ āgacchantīti khattiyapaṇḍitādayo ceva devabrahmanāgagandhabbādayo ca [Pg.256] – ‘‘pañhe abhisaṅkharitvā pucchissāmā’’ti āgacchanti. Tattha keci pucchāya vā dosaṃ vissajjanasampaṭicchane vā asamatthataṃ sallakkhetvā apucchitvāva tuṇhī nisīdanti. Keci pucchanti. Kesañci bhagavā pucchāya ussāhaṃ janetvā vissajjeti. Evaṃ sabbesampi tesaṃ vimatiyo tīraṃ patvā mahāsamuddassa ūmiyo viya bhagavantaṃ patvā bhijjanti.

«Из других стран» (tiroraṭṭhā) означает «из чужих стран». «Из других провинций» (tirojanapadā) означает «из чужих земель». «Приходят, чтобы задать вопросы» (pañhaṃ pucchituṃ āgacchanti) означает, что мудрые кшатрии и другие, а также божества, Брахмы, наги, гандхарвы и прочие приходят с мыслью: «Мы составим вопросы и зададим их». Среди них некоторые, заметив изъян в своём вопросе или осознав свою неспособность понять ответ, сидят молча, так ничего и не спросив. Некоторые спрашивают. В ком-то Благословенный пробуждает рвение к расспросам и затем даёт ответ. Таким образом, сомнения всех этих существ, достигая Благословенного, разбиваются подобно волнам великого океана, достигающим берега.

Ehi svāgatavādīti devamanussapabbajitagahaṭṭhesu taṃ taṃ attano santikaṃ āgataṃ – ‘‘ehi svāgata’’nti evaṃ vadatīti attho. Sakhiloti tattha katamaṃ sākhalyaṃ? ‘‘Yā sā vācā nelā kaṇṇasukhā’’tiādinā nayena vuttasākhalyena samannāgato, muduvacanoti attho. Sammodakoti paṭisanthārakusalo, āgatāgatānaṃ catunnaṃ parisānaṃ – ‘‘kacci, bhikkhave, khamanīyaṃ, kacci yāpanīya’’ntiādinā nayena sabbaṃ addhānadarathaṃ vūpasamento viya paṭhamataraṃ sammodanīyaṃ kathaṃ kattāti attho. Abbhākuṭikoti yathā ekacce parisaṃ patvā thaddhamukhā saṅkuṭitamukhā honti, na ediso, parisadassanena panassa bālātapasamphassena viya padumaṃ mukhapadumaṃ vikasati puṇṇacandasassirikaṃ hoti. Uttānamukhoti yathā ekacce nikujjitamukhā viya sampattāya parisāya na kiñci kathenti, atidullabhakathā honti, na evarūpo. Samaṇo pana gotamo sulabhakatho. Na tassa santikaṃ āgatāgatānaṃ – ‘‘kasmā mayaṃ idhāgatā’’ti vippaṭisāro uppajjati dhammaṃ pana sutvā attamanāva hontīti dasseti. Pubbabhāsīti bhāsanto ca paṭhamataraṃ bhāsati, tañca kho kālayuttaṃ pamāṇayuttaṃ atthanissitameva bhāsati, na niratthakakathaṃ.

«Приветствующий словами „Приди, добро пожаловать“» (ehi svāgatavādī) означает, что любому пришедшему к нему — будь то божество, человек, монах или мирянин — он говорит: «Приди, добро пожаловать». «Дружелюбный» (sakhilo) означает, что он наделён дружелюбием, которое описывается как «речь безупречная, приятная для слуха» и так далее, то есть он говорит мягко. «Приветливый» (sammodako) означает, что он искусен в гостеприимстве; к прибывающим представителям четырёх общин он обращается в первую очередь с приветственными словами, такими как: «Надеюсь, монахи, вы здоровы? Надеюсь, вы не испытываете трудностей?», словно рассеивая всю усталость от их долгого пути. «Не хмурящийся» (abbhākuṭiko) означает, что в отличие от тех, кто, приходя в собрание, имеет суровое или нахмуренное лицо, он не таков; напротив, при виде собрания его лотосоподобный лик расцветает, подобно лотосу под лучами утреннего солнца, и сияет великолепием полной луны. «С открытым лицом» (uttānamukho) означает, что в отличие от тех, кто с опущенным лицом ничего не говорит пришедшему собранию, будучи крайне трудными в общении, он не таков. Отшельник Готама легок в общении. У тех, кто приходит к нему, не возникает сожаления: «Зачем мы сюда пришли?»; напротив, услышав Дхамму, они преиспоняются радости. «Говорящий первым» (pubbabhāsī) означает, что в беседе он заговаривает первым, и говорит он вовремя, умеренно, и только то, что приносит пользу, избегая праздных разговоров.

Na tasmiṃ gāme vāti yattha kira bhagavā paṭivasati, tattha mahesakkhā devatā ārakkhaṃ gaṇhanti, taṃ nissāya manussānaṃ upaddavo na hoti, paṃsupisācakādayoyeva hi manusse viheṭhenti, te tāsaṃ ānubhāvena dūraṃ apakkamanti. Api ca bhagavato mettābalenapi na amanussā manusse viheṭhenti.

«Даже в той деревне» (na tasmiṃ gāme vā) означает, что там, где пребывает Благословенный, могущественные божества (mahesakkhā devatā) берут жителей под свою защиту. Благодаря им люди не подвергаются напастям. Ведь только низшие духи, такие как пылевые пишачи и им подобные, вредят людям, но из-за могущества этих божеств они уходят далеко прочь. Кроме того, благодаря силе любящей доброты (mettā) Благословенного нечеловеческие существа (amanussā) не причиняют вреда людям.

Saṅghītiādīsu anusāsitabbo sayaṃ vā uppādito saṅgho assa atthīti saṅghī. Tādiso cassa gaṇo atthīti gaṇī. Purimapadasseva vā vevacanametaṃ. Ācārasikkhāpanavasena gaṇassa ācariyoti gaṇācariyo[Pg.257]. Puthutitthakarānanti bahūnaṃ titthakarānaṃ. Yathā vā tathā vāti yena vā tena vā acelakādimattakenāpi kāraṇena. Samudāgacchatīti samantato upagacchati abhivaḍḍhati.

В словах «имеющий общину» (saṅghī) и других: «saṅghī» означает, что у него есть община (saṅgha), подлежащая наставлению, или же община благородных (Ariya-sangha), которую он сам создал. «Gaṇī» (имеющий группу) означает, что у него есть такая группа (gaṇa), или же это синоним предыдущего слова. «Gaṇācariyo» (учитель группы) означает «учитель группы» посредством обучения правильному поведению. «Puthutitthakarānaṃ» означает «многих основателей учений». «Так или иначе» (yathā vā tathā vā) означает «по той или иной причине, даже по причине одной лишь наготы и тому подобного». «Samudāgacchati» означает «приходит со всех сторон, возрастает».

Atithi no te hontīti te amhākaṃ āgantukā, navakā pāhunakā hontīti attho. Pariyāpuṇāmīti jānāmi. Aparimāṇavaṇṇoti tathārūpeneva sabbaññunāpi appameyyavaṇṇo – ‘‘pageva mādisenā’’ti dasseti. Vuttampi cettaṃ –

«Atithī no te hontī» («Они наши гости») означает: «Они наши прибывшие (āgantukā), новоприбывшие (navakā), заслуживающие гостеприимства (pāhunakā)». «Pariyāpuṇāmi» («Я изучаю/усваиваю») означает: «Я знаю (jānāmi)». «Aparimāṇavaṇṇo» («Обладающий безграничной славой/качествами») показывает: «Даже Всеведущий (sabbaññu) такого рода обладает неизмеримыми качествами (appameyyavaṇṇo) — что уж говорить о ком-то вроде меня (pageva mādisenā)». И это также было сказано:

‘‘Buddhopi buddhassa bhaṇeyya vaṇṇaṃ,Kappampi ce aññamabhāsamāno;

Khīyetha kappo ciradīghamantare,Vaṇṇo na khīyetha tathāgatassā’’ti.

«Даже если бы Будда восхвалял качества другого Будды в течение целой каппы, не говоря ни о чём другом, то за это долгое время каппа подошла бы к концу, но качества Татхагаты не исчерпались бы».

305. Imaṃ pana satthu guṇakathaṃ sutvā te brāhmaṇā cintayiṃsu – yathā soṇadaṇḍo brāhmaṇo samaṇassa gotamassa vaṇṇe bhaṇati, anomaguṇo so bhavaṃ gotamo; evaṃ tassa guṇe jānamānena kho pana ācariyena aticiraṃ adhivāsitaṃ, handa naṃ anuvattāmāti anuvattiṃsu. Tasmā evaṃ vutte ‘‘te brāhmaṇā’’tiādi vuttaṃ. Tattha alamevāti yuttameva. Api puṭosenāti puṭosaṃ vuccati pātheyyaṃ, taṃ gahetvāpi upasaṅkamituṃ yuttamevāti attho. Puṭaṃsenātipi pāṭho, tassattho, puṭo aṃse assāti puṭaṃso, tena puṭaṃsena. Aṃsena hi pātheyyapuṭaṃ vahantenāpīti vuttaṃ hoti.

305. Услышав это повествование о качествах Учителя, те брахманы подумали: «Поскольку брахман Сонаданда так восхваляет качества отшельника Готамы, этот Достопочтенный Готама обладает безупречными качествами. Наш учитель, зная его качества, слишком долго терпел (ждал). Что ж, последуем за ним!» — и они последовали за ним. Поэтому, когда было так сказано, было произнесено: «Те брахманы...» и так далее. Здесь «alameva» («вполне достаточно») означает «действительно подобает». «Api puṭosena»: «puṭosa» — так называют дорожные припасы (pātheyyaṃ). Смысл в том, что «даже взяв их, подобает приблизиться». Существует также чтение «puṭaṃsena», его значение: «тот, у кого на плече (aṃse) дорожная сумка (puṭo) — это puṭaṃso; им, то есть puṭaṃsena». Это означает: «даже неся дорожную сумку с припасами на плече».

Soṇadaṇḍaparivitakkavaṇṇanā

Разъяснение размышлений Сонаданды

306-308. Tirovanasaṇḍagatassāti antovanasaṇḍe gatassa, vihārabbhantaraṃ paviṭṭhassāti attho. Añjaliṃ paṇāmetvāti ete ubhatopakkhikā, te evaṃ cintayiṃsu – ‘‘sace no micchādiṭṭhikā codessanti – ‘kasmā tumhe samaṇaṃ gotamaṃ vanditthā’ti? Tesaṃ – ‘kiṃ añjalimattakaraṇenāpi vandanaṃ nāma hotī’ti vakkhāma. Sace no sammādiṭṭhikā codessanti – ‘kasmā tumhe bhagavantaṃ na vanditthā’ti. ‘Kiṃ sīsena bhūmiyaṃ paharanteneva vandanaṃ nāma hoti, nanu añjalikammampi vandanaṃ evā’ti [Pg.258] vakkhāmā’’ti. Nāmagottanti ‘‘bho, gotama, ahaṃ asukassa putto datto nāma, mitto nāma, idhāgato’’ti vadantā nāmaṃ sāventi nāma. ‘‘Bho, gotama, ahaṃ vāseṭṭho nāma, kaccāno nāma, idhāgato’’ti vadantā gottaṃ sāventi nāma. Ete kira daliddā jiṇṇā kulaputtā ‘‘parisamajjhe nāmagottavasena pākaṭā bhavissāmā’’ti evamakaṃsu. Ye pana tuṇhībhūtā nisīdiṃsu, te kerāṭikā ceva andhabālā ca. Tattha kerāṭikā – ‘‘ekaṃ dve kathāsallāpepi karonto vissāsiko hoti, atha vissāse sati ekaṃ dve bhikkhā adātuṃ na yutta’’nti tato attānaṃ mocetvā tuṇhī nisīdanti. Andhabālā aññāṇatāyeva avakkhittamattikāpiṇḍo viya yattha katthaci tuṇhībhūtā nisīdanti.

306-308. «Tirovanasaṇḍagatassāti» («ушедшего за лесную чащу») означает: «вошедшего внутрь лесной чащи, проникшего внутрь обители (вихары)». «Añjaliṃ paṇāmetvā» («склонив ладони в приветствии»): эти люди принадлежали к обеим сторонам (ubhatopakkhikā). Они думали так: «Если приверженцы ложных взглядов упрекнут нас: „Почему вы поклонились отшельнику Готаме?“, мы ответим им: „Разве простое складывание ладоней в приветствии (añjali) уже считается поклонением?“ Если же приверженцы правильных взглядов упрекнут нас: „Почему вы не поклонились Благословенному?“, мы ответим им: „Разве поклонение совершается только лишь ударом головы о землю? Разве жест сложенных ладоней (añjalikamma) — это не то же самое поклонение?“» «Nāmagottaṃ» («имя и род»): говорящие «О Готама, я сын такого-то, по имени Датта, по имени Митта, прибыл сюда», объявляют своё имя (nāma). Говорящие «О Готама, я по имени Васеттха, по имени Каччана, прибыл сюда», объявляют свой род (gotta). Говорят, эти бедные, обедневшие сыновья хороших семейств поступали так, думая: «Мы станем известными посреди собрания благодаря упоминанию наших имён и родов». Те же, кто сидел молча, были либо хитрыми (kerāṭikā), либо глупыми и слепыми (andhabālā). Из них хитрые думали: «Если завязать даже один или два разговора, возникнет доверие (близость). А если возникнет близость, то будет неловко не подать одну или две порции милостыни». Избегая этого, они сидели молча. Глупые же и слепые из-за своего невежества сидели молча где попало, подобно брошенному комку глины.

Brāhmaṇapaññattivaṇṇanā

Разъяснение обозначения брахмана

309-310. Cetasā cetoparivitakkanti bhagavā – ‘‘ayaṃ brāhmaṇo āgatakālato paṭṭhāya adhomukho thaddhagatto kiṃ cintayamāno nisinno, kiṃ nu kho cintetī’’ti āvajjanto attano cetasā tassa cittaṃ aññāsi. Tena vuttaṃ – ‘‘cetasā cetoparivitakkamaññāyā’’ti. Vihaññatīti vighātaṃ āpajjati. Anuviloketvā parisanti bhagavato sakasamaye pañhapucchanena udake miyamāno ukkhipitvā thale ṭhapito viya samapassaddhakāyacitto hutvā parisaṃ saṅgaṇhanatthaṃ diṭṭhisañjāneneva ‘‘upadhārentu me bhonto vacana’’nti vadanto viya anuviloketvā parisaṃ bhagavantaṃ etadavoca.

309-310. «Cetasā cetoparivitakkaṃ» («своим умом размышление его ума»): Благословенный, размышляя: «Этот брахман с самого момента своего прихода сидит с опущенным лицом и скованным телом. О чём он думает? Что же он замышляет?», познал его разум своим собственным разумом. Поэтому сказано: «познав своим умом размышление его ума (cetasā cetoparivitakkamaññāya)». «Vihaññati» («сокрушается») означает «испытывает душевную усталость (впадает в уныние)». «Anuviloketvā parisaṃ» («оглядев собрание»): из-за того, что Благословенный спросил его о его собственном учении, он почувствовал себя подобно тонущему в воде человеку, которого вытащили и опустили на сушу. Обретя полное умиротворение тела и ума, ради того, чтобы расположить к себе собрание, и благодаря ясному пониманию своего собственного воззрения, он, словно говоря без слов: «Пусть почтенные господа выслушают мои слова», оглядел собрание и обратился к Благословенному с такими словами.

311-313. Sujaṃ paggaṇhantānanti yaññayajanatthāya sujaṃ gaṇhantesu brāhmaṇesu paṭhamo vā dutiyo vāti attho. Sujāya diyyamānaṃ mahāyāgaṃ paṭiggaṇhantānanti porāṇā. Iti brāhmaṇo sakasamayavasena sammadeva pañhaṃ vissajjesi. Bhagavā pana visesato uttamabrāhmaṇassa dassanatthaṃ – ‘‘imesaṃ panā’’tiādimāha. Etadavocunti sace jātivaṇṇamantasampanno brāhmaṇo na hoti, atha ko carahi loke brāhmaṇo [Pg.259] bhavissati? Nāseti no ayaṃ soṇadaṇḍo, handassa vādaṃ paṭikkhipissāmāti cintetvā etadavocuṃ. Apavadatīti paṭikkhipati. Anupakkhandatīti anupavisati. Idaṃ – ‘‘sace tvaṃ pasādavasena samaṇaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gantukāmo, gaccha; mā brāhmaṇassa samayaṃ bhindī’’ti adhippāyena āhaṃsu.

311-313. «Sujaṃ paggaṇhantānaṃ» («держащих жертвенную ложку»): смысл в том, что среди брахманов, берущих жертвенную ложку (suja) для совершения жертвоприношения, он является либо первым (главным), либо вторым. Древние учителя (porāṇā) говорили: «среди тех, кто принимает великое жертвоприношение, совершаемое с помощью жертвенной ложки». Таким образом, брахман совершенно верно ответил на вопрос в соответствии со своим собственным учением. Однако Благословенный, дабы особым образом показать истинно благородного брахмана, произнёс: «Но из этих... (imesaṃ pana)» и так далее. «Etadavocuṃ» («сказали следующее»): они подумали: «Если брахман не будет наделён благородным рождением, прекрасным обликом и знанием мантр, то кто же тогда в этом мире будет брахманом? Этот Сонаданда губит нас! Давайте же отвергнем его утверждение!» — и сказали это. «Apavadati» («порицает») означает «отвергает (paṭikkhipati)». «Anupakkhandati» («вмешивается/вступает») означает «последовательно входит (anupavisati)». Они сказали это со следующим намерением: «Если ты из почтения желаешь принять прибежище в отшельнике Готаме — иди, но не разрушай учение брахманов».

314. Etadavocāti imesu brāhmaṇesu evaṃ ekappahāreneva viravantesu ‘‘ayaṃ kathā pariyosānaṃ na gamissati, handa ne nissadde katvā soṇadaṇḍeneva saddhiṃ kathemī’’ti cintetvā – ‘‘etaṃ sace kho tumhāka’’ntiādikaṃ vacanaṃ avoca.

314. «Etadavoca» («сказал следующее»): когда эти брахманы начали шуметь все разом, Благословенный подумал: «Этот разговор никогда не закончится. Что ж, заставив их замолчать, я буду беседовать только с Сонадандой», — и произнёс эти слова: «Если вам...» и так далее.

315-316. Sahadhammenāti sakāraṇena. Samasamoti ṭhapetvā ekadesasamattaṃ samabhāvena samo, sabbākārena samoti attho. Ahamassa mātāpitaro jānāmīti bhaginiyā puttassa mātāpitaro kiṃ na jānissati, kulakoṭiparidīpanaṃ sandhāyeva vadati. Musāvādampi bhaṇeyyāti atthabhañjanakaṃ musāvādaṃ katheyya. Kiṃ vaṇṇo karissatīti abbhantare guṇe asati kiṃ karissati? Kimassa brāhmaṇabhāvaṃ rakkhituṃ sakkhissatīti attho. Athāpi siyā puna – ‘‘pakatisīle ṭhitassa brāhmaṇabhāvaṃ sādhentī’’ti evampi sīlameva sādhessati, tasmiṃ hissa asati brāhmaṇabhāvo nāhosīti sammohamattaṃ vaṇṇādayo. Idaṃ pana sutvā te brāhmaṇā – ‘‘sabhāvaṃ ācariyo āha, akāraṇāva mayaṃ ujjhāyimhā’’ti tuṇhī ahesuṃ.

315-316. «Sahadhammena» («законно/обоснованно») означает «с приведением доводов (sakāraṇena)». «Samasamo» («совершенно равный») означает «равный во всех отношениях, а не только в какой-то части». «Ahamassa mātāpitaro jānāmi» («Я знаю его родителей»): как же ему не знать родителей сына своей сестры? Он говорит это с целью прояснить происхождение рода. «Musāvādampi bhaṇeyya» («мог бы сказать и ложь») означает «мог бы произнести ложь, разрушающую благополучие (atthabhañjanakaṃ)». «Kiṃ vaṇṇo karissati» («что сделает внешность?»): если внутри нет качеств (таких как добродетель), что может сделать внешность? Смысл в том, «как она сможет защитить его звание брахмана?». Если же вы подумаете: «Для того, кто утвердился в естественной добродетели (sīla), внешность и прочее подтверждают его звание брахмана», то даже в этом случае именно добродетель подтверждает его звание брахмана. Ведь без неё у него не было бы звания брахмана. Поэтому считать внешность и прочее условиями звания брахмана — это лишь глубокое заблуждение (sammohamattaṃ). Услышав это, те брахманы подумали: «Наш учитель высказал истинное положение вещей, мы же упрекали его без всякой причины», — и умолкли.

Sīlapaññākathāvaṇṇanā

Разъяснение беседы о нравственности и мудрости

317. Tato bhagavā ‘kathito brāhmaṇena pañho, kiṃ panettha patiṭṭhātuṃ sakkhissati, na sakkhissatī’ti? Tassa vīmaṃsanatthaṃ – ‘‘imesaṃ pana brāhmaṇā’’tiādimāha. Sīlaparidhotāti sīlaparisuddhā. Yattha sīlaṃ tattha paññāti yasmiṃ puggale sīlaṃ, tattheva paññā, kuto dussīle paññā? Paññārahite vā jaḷe eḷamūge kuto sīlanti? Sīlapaññāṇanti sīlañca paññāṇañca sīlapaññāṇaṃ. Paññāṇanti paññāyeva. Evametaṃ brāhmaṇāti [Pg.260] bhagavā brāhmaṇassa vacanaṃ anujānanto āha. Tattha sīlaparidhotā paññāti catupārisuddhisīlena dhotā. Kathaṃ pana sīlena paññaṃ dhovatīti? Yassa puthujjanassa sīlaṃ saṭṭhiasītivassāni akhaṇḍaṃ hoti, so maraṇakālepi sabbakilese ghātetvā sīlena paññaṃ dhovitvā arahattaṃ gaṇhāti. Kandarasālapariveṇe mahāsaṭṭhivassatthero viya. There kira maraṇamañce nipajjitvā balavavedanāya nitthunante, tissamahārājā ‘‘theraṃ passissāmī’’ti gantvā pariveṇadvāre ṭhito taṃ saddaṃ sutvā pucchi – ‘‘kassa saddo aya’’nti? Therassa nitthunanasaddoti. ‘‘Pabbajjāya saṭṭhivassena vedanāpariggahamattampi na kataṃ, na dāni naṃ vandissāmī’’ti nivattitvā mahābodhiṃ vandituṃ gato. Tato upaṭṭhākadaharo theraṃ āha – ‘‘kiṃ no, bhante, lajjāpetha, saddhopi rājā vippaṭisārī hutvā na vandissāmī’’ti gatoti. Kasmā āvusoti? Tumhākaṃ nitthunanasaddaṃ sutvāti. ‘‘Tena hi me okāsaṃ karothā’’ti vatvā vedanaṃ vikkhambhitvā arahattaṃ patvā daharassa saññaṃ adāsi – ‘‘gacchāvuso, idāni rājānaṃ amhe vandāpehī’’ti. Daharo gantvā – ‘‘idāni kira theraṃ, vandathā’’ti āha. Rājā saṃsumārapatitena theraṃ vandanto – ‘‘nāhaṃ ayyassa arahattaṃ vandāmi, puthujjanabhūmiyaṃ pana ṭhatvā rakkhitasīlameva vandāmī’’ti āha, evaṃ sīlena paññaṃ dhovati nāma. Yassa pana abbhantare sīlasaṃvaro natthi, ugghāṭitaññutāya pana catuppadikagāthāpariyosāne paññāya sīlaṃ dhovitvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇāti. Ayaṃ paññāya sīlaṃ dhovati nāma. Seyyathāpi santatimahāmatto.

317. Затем Благословенный, подумав: «Брахман ответил на вопрос, но сможет ли он устоять в этом смысле или нет?», ради его испытания произнёс: «Но из этих, брахманы...» и так далее. «Sīlaparidhotā» («очищенная нравственностью») означает «совершенно чистая благодаря нравственности». «Yattha sīlaṃ tattha paññā» («где нравственность, там и мудрость»): в каком человеке есть нравственность, в том самом человеке есть и мудрость. Откуда взяться мудрости у безнравственного человека? Или откуда взяться нравственности у лишённого мудрости, глупого и немого (eḷamūga)? «Sīlapaññāṇaṃ» («нравственность и мудрость») — это нравственность и мудрость. «Paññāṇaṃ» означает саму мудрость (paññā). «Evametaṃ brāhmaṇa» («Это так, брахман») — эти слова Благословенный произнёс, соглашаясь со словами брахмана. Здесь «sīlaparidhotā paññā» («мудрость, очищенная нравственностью») означает «очищенная четырёхчастной нравственностью совершенной чистоты (catupārisuddhisīla)». Но как нравственностью очищают мудрость? Если нравственность обычного человека (puthujjanaka) остаётся безупречной на протяжении шестидесяти или восьмидесяти лет, то даже в момент смерти, уничтожив все загрязнения ума (kilesa), очистив мудрость нравственностью, он обретает плод Арахантства. Подобно великому тхере с шестидесятилетним стажем монашества в обители Кандарасала. Рассказывают, что когда этот тхера лежал на смертном одре и стонал от сильной боли, великий царь Тисса, подумав: «Навещу тхеру», пришёл и, стоя у ворот обители, услышал этот стон. Он спросил: «Чей это голос?» Ему ответили: «Это стон тхеры». Царь сказал: «Проведя в монашестве шестьдесят лет, он не совершил даже простого созерцания чувств (vedanāpariggaha). Теперь я не стану выражать ему почтение», — и, повернув назад, отправился поклониться Великому древу Бодхи. Тогда молодой монах-послушник сказал тхере: «Почтенный, почему вы заставляете нас стыдиться? Даже верующий царь ушёл, сказав: „Я не стану выражать почтение“». Тхера спросил: «Почему, друг?» — «Услышав ваш стон». — «В таком случае, дайте мне возможность (для сосредоточения)», — сказал тхера. Укротив боль и достигнув Арахантства, он подал знак молодому монаху: «Иди, друг, теперь пусть царь выразит нам почтение». Молодой монах пошёл и сказал: «Теперь, говорят, выразите почтение тхере». Царь, склонившись перед тхерой всем телом, подобно распростёршемуся крокодилу, сказал: «Я поклоняюсь не вашему Арахантству, почтенный, но я поклоняюсь той нравственности, которую вы оберегали, будучи ещё обычным человеком». Вот что называется «очищать мудрость нравственностью». У того же, у кого внутри нет нравственного самообладания (sīlasaṃvara), но благодаря способности к быстрому постижению (ugghāṭitaññutā) в конце четверостишия он очищает нравственность мудростью и достигает Арахантства вместе с аналитическими знаниями (paṭisambhidā) — это называется «очищать нравственность мудростью». Пример тому — великий министр Сантати.

318. Katamaṃ pana taṃ brāhmaṇāti kasmā āha? Bhagavā kira cintesi – ‘‘brāhmaṇā brāhmaṇasamaye pañcasīlāni ‘sīla’nti paññāpenti, vedattayauggahaṇapaññā paññāti. Uparivisesaṃ na jānanti. Yaṃnūnāhaṃ brāhmaṇassa uttarivisesabhūtaṃ maggasīlaṃ, phalasīlaṃ, maggapaññaṃ, phalapaññañca dassetvā arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhapeyya’’nti. Atha naṃ kathetukamyatāya pucchanto – ‘‘katamaṃ pana taṃ, brāhmaṇa, sīlaṃ katamā sā paññā’’ti āha. Atha brāhmaṇo – ‘‘mayā sakasamayavasena pañho vissajjito. Samaṇo pana maṃ gotamo puna nivattitvā pucchati, idānissāhaṃ cittaṃ paritosetvā vissajjituṃ [Pg.261] sakkuṇeyyaṃ vā na vā? Sace na sakkhissaṃ paṭhamaṃ uppannāpi me lajjā bhijjissati. Asakkontassa pana na sakkomīti vacane doso natthī’’ti puna nivattitvā bhagavatoyeva bhāraṃ karonto ‘‘ettakaparamāva maya’’ntiādimāha. Tattha ettakaparamāti ettakaṃ sīlapaññāṇanti vacanameva paramaṃ amhākaṃ, te mayaṃ ettakaparamā, ito paraṃ etassa bhāsitassa atthaṃ na jānāmāti attho.

318. Почему Он спросил: «Но что это за нравственность, брахман?» Дело в том, что Благословенный подумал: «Брахманы в своём учении провозглашают пять правил поведения „нравственностью“, а знание трёх Вед — „мудростью“. Они не знают о высшем превосходстве. Что если я, показав этому брахману превосходящие их надмирную нравственность Пути (maggasīla) и Плода (phalasīla), а также мудрость Пути (maggapaññā) и Плода (phalapaññā), завершу проповедь вершиной Арахантства?» Тогда, желая побудить его к ответу, Он спросил: «Но что это за нравственность, брахман, и что это за мудрость?» Тогда брахман подумал: «Я ответил на вопрос в соответствии со своим учением. Но отшельник Готама снова возвращается к началу и спрашивает меня. Смогу ли я теперь ответить так, чтобы удовлетворить его разум, или нет? Если я не смогу, то мой стыд, возникший вначале, усугубится. Но для того, кто не способен ответить, нет вины в словах „я не могу“». Так, возвращаясь назад и перекладывая бремя ответа на самого Благословенного, он произнёс: «Мы знаем лишь столько...» и так далее. Здесь «ettakaparamā» («ограничивающиеся лишь этим») означает: «Лишь это выражение „нравственность и мудрость“ является для нас пределом. Мы ограничиваемся лишь этим пределом; далее этого мы не знаем значения сказанного».

Athassa bhagavā sīlapaññāya mūlabhūtassa tathāgatassa uppādato pabhuti sīlapaññāṇaṃ dassetuṃ – ‘‘idha brāhmaṇa, tathāgato’’tiādimāha. Tassattho sāmaññaphale vuttanayeneva veditabbo, ayaṃ pana viseso, idha tividhampi sīlaṃ – ‘‘idampissa hoti sīlasmi’’nti evaṃ sīlamicceva niyyātitaṃ paṭhamajjhānādīni cattāri jhānāni atthato paññāsampadā. Evaṃ paññāvasena pana aniyyātetvā vipassanāpaññāya padaṭṭhānabhāvamattena dassetvā vipassanāpaññāto paṭṭhāya paññā niyyātitāti.

Тогда Благословенный, дабы показать ему нравственность и мудрость, начиная с появления Татхагаты, который является корнем нравственности и мудрости, произнёс: «Здесь, брахман, Татхагата...» и так далее. Его значение следует понимать точно так же, как это было разъяснено в «Саманняпхала-сутте». Однако здесь есть следующее отличие: здесь трёхчастная нравственность завершается именно как нравственность, в словах: «Это также является его нравственностью». Четыре джханы, начиная с первой, по своей сути являются полнотой мудрости (paññāsampadā). Однако, не завершая их под категорией мудрости, а показав их лишь как ближайшую причину (padaṭṭhāna) для мудрости прозрения (vipassanāpaññā), мудрость завершается, начиная именно с мудрости прозрения.

Soṇadaṇḍaupāsakattapaṭivedanākathā

Повествование о том, как Сонаданда объявил себя мирянином-последователем (упасакой)

319-322. Svātanāyāti padassa attho ajjatanāyāti ettha vuttanayeneva veditabbo. Tena maṃ sā parisā paribhaveyyāti tena tumhe dūratova disvā āsanā vuṭṭhitakāraṇena maṃ sā parisā – ‘‘ayaṃ soṇadaṇḍo pacchimavaye ṭhito mahallako, gotamo pana daharo yuvā nattāpissa nappahoti, so nāma attano nattumattabhāvampi appattassa āsanā vuṭṭhātī’’ti paribhaveyya. Āsanā me taṃ bhavaṃ gotamo paccuṭṭhānanti mama agāravena avuṭṭhānaṃ nāma natthi, bhoganāsanabhayena pana na vuṭṭhahissāmi, taṃ tumhe hi ceva mayā ca ñātuṃ vaṭṭati. Tasmā āsanā me etaṃ bhavaṃ gotamo paccuṭṭhānaṃ dhāretūti, iminā kira sadiso kuhako dullabho, bhagavati panassa agāravaṃ nāma natthi, tasmā bhoganāsanabhayā kuhanavasena evaṃ vadati. Parapadesupi eseva nayo. Dhammiyā kathāyātiādīsu taṅkhaṇānurūpāya dhammiyā kathāya diṭṭhadhammikasamparāyikaṃ atthaṃ sandassetvā kusale dhamme samādapetvā gaṇhāpetvā. Tattha naṃ samuttejetvā saussāhaṃ katvā tāya ca saussāhatāya aññehi ca vijjamānaguṇehi sampahaṃsetvā dhammaratanavassaṃ vassitvā uṭṭhāyāsanā [Pg.262] pakkāmi. Brāhmaṇo pana attano kuhakatāya evampi bhagavati dhammavassaṃ vassite visesaṃ nibbattetuṃ nāsakkhi. Kevalamassa āyatiṃ nibbānatthāya vāsanābhāgiyāya ca sabbā purimapacchimakathā ahosīti.

319-322. Значение слова «svātanāya» (на завтрашний день) следует понимать точно так же, как было объяснено для слова «ajjatanāya» (на сегодняшний день). «Из-за этого то собрание может презирать меня» означает: «Увидев вас еще издалека и встав со своего места, из-за этого вставания то собрание может презирать меня, думая: „Этот Сонаданда стар, находится на закате своих лет, а Готама молод, юн, он не годится ему даже во внуки. И этот [Сонаданда] встает со своего места перед Готамой, который не достиг даже возраста его внука!“». «Пусть почтенный Готама сочтет это моим вставанием с места навстречу» означает: «У меня нет неуважения, из-за которого я бы не вставал с места, но я не буду вставать из страха потерять свое богатство. И вам, и мне надлежит знать эту причину. Поэтому пусть почтенный Готама сочтет это мое приветствие со сложенными ладонями за вставание с места навстречу». Говорят, что трудно найти такого лицемера, как он. Однако у него не было неуважения к Благословенному; он говорит так из лицемерия, из-за страха потерять свое богатство. В последующих словах применим тот же метод. В словах «беседой о Дхамме» и т. д. [показывается, что Благословенный], указав на пользу, относящуюся как к этой жизни, так и к будущей, посредством беседы о Дхамме, соответствующей данному моменту, побудил принять и усвоить благие состояния. Воодушевив его в этом и вызвав в нем усердие, а также порадовав его этим усердием и другими его явными достоинствами, пролив дождь драгоценной Дхаммы, он поднялся со своего места и ушел. Однако этот брахман из-за своего лицемерия не смог достичь какого-либо особого духовного плода, даже когда Благословенный пролил этот дождь Дхаммы. Вся его речь, как в начале, так и в конце, послужила лишь накоплению благих отпечатков (васана) ради достижения Ниббаны в будущем.

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

Так в «Сумангала-виласини», комментарии к Дигха-никае,

Soṇadaṇḍasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

завершено разъяснение Сонаданда-сутты.

5. Kūṭadantasuttavaṇṇanā

5. Разъяснение Кутаданта-сутты

323. Evaṃ [Pg.263] me sutaṃ…pe… magadhesūti kūṭadantasuttaṃ. Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā. Magadhesūti magadhā nāma jānapadino rājakumārā, tesaṃ nivāso ekopi janapado rūḷhīsaddena magadhāti vuccati, tasmiṃ magadhesu janapade. Ito paraṃ purimasuttadvaye vuttanayameva. Ambalaṭṭhikā brahmajāle vuttasadisāva. Kūṭadantoti tassa brāhmaṇassa nāmaṃ. Upakkhaṭoti sajjito. Vacchatarasatānīti vacchasatāni. Urabbhāti taruṇameṇḍakā vuccanti. Ete tāva pāḷiyaṃ āgatāyeva. Pāḷiyaṃ pana anāgatānampi anekesaṃ migapakkhīnaṃ sattasattasatāni sampiṇḍitānevāti veditabbāni. Sabbasattasatikayāgaṃ kiresa yajitukāmo hoti. Thūṇūpanītānīti bandhitvā ṭhapanatthāya yūpasaṅkhātaṃ thūṇaṃ upanītāni.

323. Сутта, начинающаяся со слов «Так я слышал... в Магадхе», — это Кутаданта-сутта. В ней следующее разъяснение новых слов. «В Магадхе» (magadhesu) — магадхами называют царских сыновей, правителей этой области. Место их обитания, даже будучи одной областью, по общепринятому употреблению (rūḷhīsaddena) называется «Магадха» (в множественном числе). «В Магадхе» означает в этой области. Далее всё следует понимать так же, как было изложено в двух предыдущих суттах. Амбалаттхика подобна той, что описана в Брахмаджала-сутте. «Кутаданта» — это имя того брахмана. «Приготовлено» (upakkhaṭo) означает подготовлено. «Сотни молодых бычков» означает сотни бычков. «Бараны» (urabbhā) — так называют молодых овец. Эти животные непосредственно упомянуты в каноническом тексте. Однако следует знать, что также были собраны вместе по семьсот особей различных других зверей и птиц, которые прямо не упомянуты в тексте. Говорят, что он желал совершить жертвоприношение, состоящее из семисот животных каждого вида. «Приведенные к столбам» означает приведенные к жертвенным столбам (yūpa), чтобы быть привязанными к ним.

328. Tividhanti ettha vidhā vuccati ṭhapanā, tiṭṭhapananti attho. Soḷasaparikkhāranti soḷasaparivāraṃ.

328. «Троякое» (tividhaṃ): здесь под «vidhā» понимается установление, то есть три вида отсутствия сожаления (авиппатисара), которые поддерживают непрерывность благих дел. «С шестнадцатью принадлежностями» (soḷasaparikkhāraṃ) означает с шестнадцатью сопутствующими условиями.

330-336. Paṭivasantīti yaññānubhavanatthāya paṭivasanti. Bhūtapubbanti idaṃ bhagavā pathavīgataṃ nidhiṃ uddharitvā purato rāsiṃ karonto viya bhavapaṭicchannaṃ pubbacaritaṃ dassento āha. Mahāvijitoti so kira sāgarapariyantaṃ mahantaṃ pathavīmaṇḍalaṃ vijini, iti mahantaṃ vijitamassāti mahāvijito tveva saṅkhyaṃ agamāsi. Aḍḍhotiādīsu yo koci attano santakena vibhavena aḍḍho hoti, ayaṃ pana na kevalaṃ aḍḍhoyeva, mahaddhano mahatā aparimāṇasaṅkhyena dhanena samannāgato. Pañcakāmaguṇavasena mahantā uḷārā bhogā assāti mahābhogo. Piṇḍapiṇḍavasena ceva suvaṇṇamāsakarajatamāsakādivasena ca jātarūparajatassa pahūtatāya pahūtajātarūparajato, anekakoṭisaṅkhyena jātarūparajatena samannāgatoti attho. Vittīti tuṭṭhi, vittiyā upakaraṇaṃ vittūpakaraṇaṃ tuṭṭhikāraṇanti attho. Pahūtaṃ nānāvidhālaṅkārasuvaṇṇarajatabhājanādibhedaṃ vittūpakaraṇamassāti pahūtavittūpakaraṇo. Sattaratanasaṅkhātassa nidahitvā ṭhapitadhanassa sabbapubbaṇṇāparaṇṇasaṅgahitassa dhaññassa ca pahūtatāya pahūtadhanadhañño[Pg.264]. Athavā idamassa devasikaṃ paribbayadānaggahaṇādivasena parivattanadhanadhaññavasena vuttaṃ.

330-336. «Проживают» (paṭivasanti) означает, что они живут там ради участия в жертвоприношении. «В былые времена» (bhūtapubbaṃ) — это Благословенный сказал, желая показать благие деяния прошлого, скрытые завесой прошлых существований, подобно тому, как человек выкапывает зарытый в землю клад и раскладывает его перед собой. «Махавиджита» (Великий Победитель) — говорят, что этот царь покорил великий земной круг вплоть до океана. Поскольку у него было такое великое завоеванное царство (vijita), он и получил имя «Махавиджита». В словах «богатый» и т. д. — любой человек может быть богат благодаря своему собственному имуществу, но этот царь был не просто богат, он был обладателем огромного, неисчислимого богатства. Поскольку у него были великие и великолепные объекты наслаждения в виде пяти видов чувственных удовольствий, он назван «обладающим великими богатствами» (mahābhogo). Из-за обилия золота и серебра как в виде слитков, так и в виде золотых и серебряных монет (māsaka), он назван «обладающим обильным золотом и серебром» (pahūtajātarūparajato), что означает, что он владел золотом и серебром на сумму во много миллионов коти. «Vitti» означает радость (удовлетворение). Средство для радости — это «vittūpakaraṇa», то есть причина радости. Поскольку у него было множество разнообразных средств для радости, таких как украшения, золотая и серебряная утварь, он назван «обладающим обильными средствами для радости» (pahūtavittūpakaraṇo). Из-за обилия накопленного богатства, состоящего из семи сокровищ, а также зерна всех видов (как собираемого в начале, так и в конце сезона), он назван «обладающим обильным богатством и зерном» (pahūtadhanadhañño). Или же это сказано в отношении его ежедневно оборачивающегося богатства и зерна, расходуемого, раздаваемого и принимаемого каждый день.

Paripuṇṇakosakoṭṭhāgāroti koso vuccati bhaṇḍāgāraṃ, nidahitvā ṭhapitena dhanena paripuṇṇakoso, dhaññena paripuṇṇakoṭṭhāgāro cāti attho. Athavā catubbidho koso – hatthī, assā, rathā, pattīti. Koṭṭhāgāraṃ tividhaṃ – dhanakoṭṭhāgāraṃ, vatthakoṭṭhāgāraṃ, dhaññakoṭṭhāgāranti, taṃ sabbampi paripuṇṇamassāti paripuṇṇakosakoṭṭhāgāro. Udapādīti uppajji. Ayaṃ kira rājā ekadivasaṃ ratanāvalokanacārikaṃ nāma nikkhanto. So bhaṇḍāgārikaṃ pucchi – ‘‘tāta, idaṃ evaṃ bahudhanaṃ kena saṅgharita’’nti? Tumhākaṃ pitupitāmahādīhi yāva sattamā kulaparivaṭṭāti. Idaṃ pana dhanaṃ saṅgharitvā te kuhiṃ gatāti? Sabbeva te, deva, maraṇavasaṃ pattāti. Attano dhanaṃ agahetvāva gatā, tātāti? Deva, kiṃ vadetha, dhanaṃ nāmetaṃ pahāya gamanīyameva, no ādāya gamanīyanti. Atha rājā nivattitvā sirīgabbhe nisinno – ‘adhigatā kho me’tiādīni cintesi. Tena vuttaṃ – ‘‘evaṃ cetaso parivitakko udapādī’’ti.

«С полными сокровищницами и амбарами» (paripuṇṇakosakoṭṭhāgāro) — «kosa» означает казну (bhaṇḍāgāra). Это означает, что его казна была полна накопленного богатства, а его амбары (koṭṭhāgāra) были полны зерна. Или же казна (kosa) бывает четырех видов: слоны, кони, колесницы и пехота. Амбар (koṭṭhāgāra) бывает трех видов: сокровищница, склад одежды и зернохранилище. Поскольку всё это у него было в изобилии, он назван «обладающим полными сокровищницами и амбарами». «Возникла» (udapādi) означает появилась. Говорят, что однажды этот царь отправился на прогулку для осмотра своих сокровищ. Он спросил казначея: «Любезный, кем было собрано это столь огромное богатство?» Тот ответил: «Вашими отцами, дедами и предками вплоть до седьмого поколения». Царь спросил: «Собрав это богатство, куда же они ушли?» — «Все они, о владыка, ушли во власть смерти». — «Ушли ли они, любезный, не взяв с собой своего богатства?» — «О владыка, что вы говорите! Богатство — это то, что непременно приходится оставить при уходе, его невозможно забрать с собой». Тогда царь вернулся, сел в своих великолепных покоях и стал размышлять: «Я обрел [великие богатства]...» и т. д. Поэтому и сказано: «Возникло такое размышление в его уме».

337. Brāhmaṇaṃ āmantetvāti kasmā āmantesi? Ayaṃ kirevaṃ cintesi – ‘‘dānaṃ dentena nāma ekena paṇḍitena saddhiṃ mantetvā dātuṃ vaṭṭati, anāmantetvā katakammañhi pacchānutāpaṃ karotī’’ti. Tasmā āmantesi. Atha brāhmaṇo cintesi – ‘‘ayaṃ rājā mahādānaṃ dātukāmo, janapade cassa bahū corā, te avūpasametvā dānaṃ dentassa khīradadhitaṇḍulādike dānasambhāre āharantānaṃ nippurisāni gehāni corā vilumpissanti janapado corabhayeneva kolāhalo bhavissati, tato rañño dānaṃ na ciraṃ pavattissati, cittampissa ekaggaṃ na bhavissati, handa, naṃ etamatthaṃ saññāpemī’’ti tato tamatthaṃ saññāpento ‘‘bhoto, kho rañño’’tiādimāha.

337. «Обратившись к брахману» — почему он обратился к нему? Говорят, он подумал так: «Тому, кто дает дары, надлежит давать их, посоветовавшись с мудрецом, ибо дело, сделанное без совета, приносит впоследствии сожаление». Поэтому он и обратился к нему. Тогда брахман подумал: «Этот царь желает совершить великое даяние, но в его стране много разбойников. Если он станет давать дары, не усмирив их, то разбойники будут грабить дома, оставшиеся без мужчин, пока те доставляют припасы для даяния, такие как молоко, простокваша, рис и прочее. В стране поднимется смятение из-за страха перед разбойниками. Из-за этого даяние царя не сможет продолжаться долго, и ум его не будет сосредоточен. Что ж, я разъясню ему это дело». И затем, разъясняя ему это, он сказал: «Уважаемому царю...» и так далее.

338. Tattha sakaṇṭakoti corakaṇṭakehi sakaṇṭako. Panthaduhanāti panthaduhā, panthaghātakāti attho. Akiccakārī assāti akattabbakārī [Pg.265] adhammakārī bhaveyya. Dassukhīlanti corakhīlaṃ. Vadhena vāti māraṇena vā koṭṭanena vā. Bandhanenāti addubandhanādinā. Jāniyāti hāniyā; ‘‘sataṃ gaṇhatha, sahassaṃ gaṇhathā’’ti evaṃ pavattitadaṇḍenāti attho. Garahāyāti pañcasikhamuṇḍakaraṇaṃ, gomayasiñcanaṃ, gīvāya kudaṇḍakabandhananti evamādīni katvā garahapāpanena. Pabbājanāyāti raṭṭhato nīharaṇena. Samūhanissāmīti sammā hetunā nayena kāraṇena ūhanissāmi. Hatāvasesakāti matāvasesakā. Ussahantīti ussāhaṃ karonti. Anuppadetūti dinne appahonte puna aññampi bījañca bhattañca kasiupakaraṇabhaṇḍañca sabbaṃ detūti attho. Pābhataṃ anuppadetūti sakkhiṃ akatvā paṇṇe anāropetvā mūlacchejjavasena bhaṇḍamūlaṃ detūti attho. Bhaṇḍamūlassa hi pābhatanti nāmaṃ. Yathāha –

338. Здесь «полная шипов» (sakaṇṭako) означает полная шипов в виде разбойников. «Грабители дорог» (panthaduhanā) означает те, кто вредит дорогам, то есть дорожные грабители. «Поступал бы неподобающе» (akiccakārī assa) означает совершал бы то, чего делать не следует, поступал бы неправедно. «Разбойничий шип» (dassukhīlaṃ) означает шип разбойников. «Убийством» (vadhena vā) означает лишением жизни или избиением. «Заточением» (bandhanena) означает связыванием, заковыванием в колодки и т. д. «Конфискацией» (jāniyā) означает потерей имущества, то есть наложением штрафа в виде слов: «Возьмите с него сто, возьмите с него тысячу». «Порицанием» (garahāya) означает подверганием позору путем выбривания пяти клоков волос на голове, обливания головы коровьим навозом, надевания деревянной колодки на шею и т. д. «Изгнанием» (pabbājanāya) означает выдворением из страны. «Искореню» (samūhanissāmi) означает полностью устраню должным образом, с помощью правильных методов и причин. «Уцелевшие от погрома» (hatāvasesakā) означает оставшиеся в живых после гибели других. «Будут усердствовать» (ussahanti) означает будут прилагать усилия. «Пусть предоставит» (anuppadetu) означает: если выданного окажется недостаточно, пусть он снова предоставит семена, пищу и земледельческий инвентарь в полном объеме. «Пусть предоставит стартовый капитал» (pābhataṃ anuppadetu) означает: пусть он предоставит средства на приобретение товаров без привлечения свидетелей и без записи в долговые книги, в качестве безвозвратной ссуды. Ведь «pābhata» — это название стартового капитала для ведения торговли. Как сказано:

‘‘Appakenapi medhāvī, pābhatena vicakkhaṇo;

Samuṭṭhāpeti attānaṃ, aṇuṃ aggiṃva sandhama’’nti. (jā. 1.1.4);

«Даже с малым стартовым капиталом мудрый и проницательный человек может подняться, подобно тому как раздувают пламя из крошечного огонька».

Bhattavetananti devasikaṃ bhattañceva māsikādiparibbayañca tassa tassa kusalakammasūrabhāvānurūpena ṭhānantaragāmanigamādidānena saddhiṃ detūti attho. Sakammapasutāti kasivāṇijjādīsu sakesu kammesu uyyuttā byāvaṭā. Rāsikoti dhanadhaññānaṃ rāsiko. Khemaṭṭhitāti khemena ṭhitā abhayā. Akaṇṭakāti corakaṇṭakarahitā. Mudā modamānāti modā modamānā. Ayameva vā pāṭho, aññamaññaṃ pamuditacittāti adhippāyo. Apārutagharāti corānaṃ abhāvena dvārāni asaṃvaritvā vivaṭadvārāti attho. Etadavocāti janapadassa sabbākārena iddhaphītabhāvaṃ ñatvā etaṃ avoca.

«Пропитание и плату» (bhattavetanaṃ) означает: пусть он предоставляет ежедневное питание и ежемесячное содержание каждому в соответствии с его мастерством, работой и отвагой, наряду с дарованием должностей, деревень, городов и т. д. «Занятые своим делом» (sakammapasutā) означает прилежно трудящиеся и занятые своими собственными делами, такими как земледелие, торговля и т. д. «Сборщик налогов» (rāsiko) означает тот, кто собирает кучи богатства и зерна. «Пребывающая в безопасности» (khemaṭṭhitā) означает находящаяся в состоянии безопасности, лишенная страха. «Свободная от шипов» (akaṇṭakā) означает избавленная от шипов в виде разбойников. «Радостные и ликующие» (mudā modamānā) — таков же вариант чтения «modā modamānā». Смысл заключается в том, что они имеют взаимно радующиеся сердца. «С незапертыми домами» (apārutagharā) означает, что из-за отсутствия разбойников они живут с открытыми дверями, не запирая их. «Сказал следующее» (etadavoca) — он сказал это, узнав, что страна во всех отношениях процветает и изобилует.

Catuparikkhāravaṇṇanā

Разъяснение четырех принадлежностей

339. Tena hi bhavaṃ rājāti brāhmaṇo kira cintesi – ‘‘ayaṃ rājā mahādānaṃ dātuṃ ativiya ussāhajāto. Sace pana attano anuyantā khattiyādayo anāmantetvā dassati. Nāssa te attamanā bhavissanti; yathā dānaṃ te attamanā honti, tathā karissāmī’’ti. Tasmā ‘‘tena hi bhava’’ntiādimāha. Tattha negamāti nigamavāsino. Jānapadāti janapadavāsino[Pg.266]. Āmantayatanti āmantetu jānāpetu. Yaṃ mama assāti yaṃ tumhākaṃ anujānanaṃ mama bhaveyya. Amaccāti piyasahāyakā. Pārisajjāti sesā āṇattikārakā. Yajataṃ bhavaṃ rājāti yajatu bhavaṃ, te kira – ayaṃ rājā ‘‘ahaṃ issaro’’ti pasayha dānaṃ adatvā amhe āmantesi, ahonena suṭṭhu kata’’nti attamanā evamāhaṃsu. Anāmantite panassa yaññaṭṭhānaṃ dassanāyapi na gaccheyyuṃ. Yaññakālo mahārājāti deyyadhammasmiñhi asati mahallakakāle ca evarūpaṃ dānaṃ dātuṃ na sakkā, tvaṃ pana mahādhano ceva taruṇo ca, etena te yaññakāloti dassentā vadanti. Anumatipakkhāti anumatiyā pakkhā, anumatidāyakāti attho. Parikkhārā bhavantīti parivārā bhavanti. ‘‘Ratho sīlaparikkhāro, jhānakkho cakkavīriyo’’ti (saṃ. ni. 5.4) ettha pana alaṅkāro parikkhāroti vutto.

339. «В таком случае, уважаемый царь...» — говорят, брахман подумал так: «Этот царь преисполнен великого усердия совершить великое даяние. Но если он станет давать его, не известив своих последователей — кшатриев и других, они не будут рады его даянию. Я сделаю так, чтобы они были рады этому даянию». Поэтому он и сказал: «В таком случае, уважаемый...» и т. д. Здесь «горожане» (negamā) означает жители городов (нигама). «Сельские жители» (jānapadā) означает жители сельской местности (джанапада). «Пусть призовет» (āmantayataṃ) означает пусть известит, даст знать. «Что было бы для меня...» означает: пусть ваше согласие (разрешение) послужит к моему благу и счастью на долгое время. «Советники» (amaccā) означает дорогие друзья (соратники). «Придворные» (pārisajjā) означает остальные исполнители царских повелений. «Пусть уважаемый царь совершает жертвоприношение» означает пусть уважаемый царь совершает его. Говорят, они обрадовались и сказали так, думая: «Этот царь не стал давать дары самовластно, думая: „Я — владыка“, но известил нас. О, как прекрасно он поступил!». Если бы он не известил их, они не пришли бы даже просто посмотреть на место жертвоприношения. «Время для жертвоприношения, о великий царь» — они говорят это, показывая следующее: «Когда нет даров для подношения или в преклонном возрасте невозможно совершить такое даяние. Но ты и богат, и молод, поэтому сейчас для тебя самое время для жертвоприношения». «Сторонники согласия» (anumatipakkhā) означает те, кто на стороне согласия, то есть дающие согласие. «Являются принадлежностями» (parikkhārā bhavanti) означает являются сопутствующими условиями (окружением). В стихе «Колесница, чьим украшением является нравственность, чьей осью является джхана, а колесами — усердие» слово «parikkhāra» использовано в значении украшения (alaṅkāra).

Aṭṭhaparikkhāravaṇṇanā

Разъяснение восьми принадлежностей

340. Aṭṭhahaṅgehīti ubhato sujātādīhi aṭṭhahi aṅgehi. Yasasāti āṇāṭhapanasamatthatāya. Saddhoti dānassa phalaṃ atthīti saddahati. Dāyakoti dānasūro. Na saddhāmattakeneva tiṭṭhati, pariccajitumpi sakkotīti attho. Dānapatīti yaṃ dānaṃ deti, tassa pati hutvā deti, na dāso, na sahāyo. Yo hi attanā madhuraṃ bhuñjati, paresaṃ amadhuraṃ deti, so dānasaṅkhātassa deyyadhammassa dāso hutvā deti. Yo yaṃ attanā bhuñjati, tadeva deti, so sahāyo hutvā deti. Yo pana attanā yena kenaci yāpeti, paresaṃ madhuraṃ deti, so pati jeṭṭhako sāmī hutvā deti, ayaṃ tādisoti attho. Samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikavaṇibbakayācakānanti ettha samitapāpā samaṇā, bāhitapāpā brāhmaṇā. Kapaṇāti duggatā daliddamanussā. Addhikāti pathāvino. Vaṇibbakāti ye – ‘‘iṭṭhaṃ dinnaṃ, kantaṃ, manāpaṃ, kālena anavajjaṃ dinnaṃ, dadaṃ cittaṃ pasādeyya, gacchatu bhavaṃ brahmaloka’’ntiādinā nayena dānassa vaṇṇaṃ thomayamānā vicaranti. Yācakāti ye – ‘‘pasatamattaṃ detha, sarāvamattaṃ dethā’’tiādīni vatvā yācamānā vicaranti. Opānabhūtoti udapānabhūto. Sabbesaṃ sādhāraṇaparibhogo, catumahāpathe khatapokkharaṇī [Pg.267] viya hutvāti attho. Sutajātassāti ettha sutameva sutajātaṃ. Atītānāgatapaccuppanne atthe cintetunti ettha – ‘‘atīte puññassa katattāyeva me ayaṃ sampattī’’ti, evaṃ cintento atītamatthaṃ cintetuṃ paṭibalo nāma hoti. ‘‘Idāni puññaṃ katvāva anāgate sakkā sampattiṃ pāpuṇitu’’nti cintento anāgatamatthaṃ cintetuṃ paṭibalo nāma hoti. ‘‘Idaṃ puññakammaṃ nāma sappurisānaṃ āciṇṇaṃ, mayhañca bhogāpi saṃvijjanti, dāyakacittampi atthi; handāhaṃ puññāni karomī’’ti cintento paccuppannamatthaṃ cintetuṃ paṭibalo nāma hotīti veditabbo. Iti imānīti evaṃ yathā vuttāni etāni. Etehi kira aṭṭhahaṅgehi samannāgatassa dānaṃ sabbadisāhi mahājano upasaṅkamati. ‘‘Ayaṃ dujjāto kittakaṃ kālaṃ dassati, idāni vippaṭisārī hutvā upacchindissatī’’ti evamādīni cintetvā na koci upasaṅkamitabbaṃ maññati. Tasmā etāni aṭṭhaṅgāni parikkhārā bhavantīti vuttāni.

340. «Восемью факторами» (aṭṭhahaṅgehīti) означает: восемью факторами, начиная с благородного происхождения с обеих сторон. «Славой» (yasasāti) означает: благодаря способности утверждать свою власть и авторитет. «Верующий» (saddhoti) означает: верит, что у даяния есть плод. «Даритель» (dāyakoti) означает: щедрый в даянии; смысл в том, что он не останавливается на одной лишь вере, но также способен отдавать и жертвовать. «Владыка даяния» (dānapatīti) означает: когда он совершает даяние, он дает его, будучи хозяином этого дара, а не слугой и не другом. Ведь тот, кто сам ест вкусное, а другим дает невкусное, дает, будучи слугой дара, именуемого даянием. Тот, кто сам ест то же самое, что и дает, дает, будучи другом. Тот же, кто сам довольствуется малым, а другим дает вкусное, дает, будучи владыкой, старшим и хозяином; смысл в том, что этот царь был именно таким. В выражении «отшельникам, брахманам, нищим, путникам, славословам и просящим» (samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikavaṇibbakayācakānanti): «отшельники» (samaṇā) — это те, кто усмирил зло; «брахманы» (brāhmaṇā) — те, кто изгнал зло. «Нищие» (kapaṇā) — это несчастные, бедные люди. «Путники» (addhikā) — это путешественники. «Славословы» (vaṇibbakā) — это те, кто ходят, восхваляя даяние следующим образом: «Дано желанное, приятное, милое сердцу, дано вовремя и безупречное; пусть у дающего очистится ум, пусть почтенный отправится в мир Брахмы» и так далее. «Просящие» (yācakā) — это те, кто ходят и просят, говоря: «Дайте горсть зерна, дайте чашу похлебки» и тому подобное. «Подобный общественному колодцу» (opānabhūtoti) означает: подобный колодцу с водой; смысл в том, что он общедоступен для всех, подобно выкопанному пруду на перекрестке четырех дорог. В выражении «обладающему обширными знаниями» (sutajātassāti): здесь само знание (sutameva) называется «обширным знанием» (sutajātaṃ). В выражении «размышлять о пользе в прошлом, будущем и настоящем» (atītānāgatapaccuppanne atthe cintetunti): следует понимать это так. Тот, кто думает: «Благодаря совершению заслуг в прошлом у меня есть это процветание», способен размышлять о прошлом благе. Тот, кто думает: «Совершив заслуги сейчас, можно достичь процветания в будущем», способен размышлять о будущем благе. Тот, кто думает: «Это благое дело — обычай достойных людей; у меня есть богатства, есть и щедрый ум дарителя. Что ж, я совершу благие дела!», способен размышлять о настоящем благе. «Так, эти» (iti imānīti) означает: эти вышеупомянутые факторы. Говорят, что к тому, кто наделен этими восемью факторами, люди сходятся со всех сторон ради его даяния. Но если кто-то не наделен ими, люди думают: «Этот человек низкого происхождения, как долго он сможет давать? Скоро он пожалеет об этом и прекратит даяние», и никто не считает нужным приходить к нему. Поэтому Благословенный назвал эти восемь факторов «принадлежностями» (parikkhārā) [жертвоприношения].

Catuparikkhārādivaṇṇanā

Разъяснение четырех принадлежностей и прочего

341. Sujaṃ paggaṇhantānanti mahāyāgapaṭiggaṇhanaṭṭhāne dānakaṭacchuṃ paggaṇhantānaṃ. Imehi catūhīti etehi sujātādīhi. Etesu hi asati – ‘‘evaṃ dujjātassa saṃvidhānena pavattadānaṃ kittakaṃ kālaṃ pavattissatī’’tiādīni vatvā upasaṅkamitāro na honti. Garahitabbābhāvato pana upasaṅkamantiyeva. Tasmā imānipi parikkhārā bhavantīti vuttāni.

341. «Держащим черпак» (sujaṃ paggaṇhantānanti) означает: держащим жертвенный черпак на месте проведения великого жертвоприношения. «Этими четырьмя» (imehi catūhīti) означает: этими факторами, начиная с благородного происхождения. Ведь если их нет, люди не придут, говоря: «Как долго продлится даяние, устроенное человеком столь низкого происхождения?» и тому подобное. Но поскольку здесь нет повода для порицания, они непременно приходят. Поэтому Благословенный сказал, что и эти четыре фактора являются принадлежностями.

342. Tisso vidhā desesīti tīṇi ṭhapanāni desesi. So kira cintesi – ‘‘dānaṃ dadamānā nāma tiṇṇaṃ ṭhānānaṃ aññatarasmiṃ calanti handāhaṃ imaṃ rājānaṃ tesu ṭhānesu paṭhamataraññeva niccalaṃ karomī’’ti. Tenassa tisso vidhā desesīti. So bhoto raññoti idaṃ karaṇatthe sāmivacanaṃ. Bhotā raññāti vā pāṭho. Vippaṭisāro na karaṇīyoti ‘‘bhogānaṃ vigamahetuko pacchānutāpo na kattabbo, pubbacetanā pana acalā patiṭṭhapetabbā, evañhi dānaṃ mahapphalaṃ hotī’’ti dasseti. Itaresupi dvīsu ṭhānesu eseva nayo. Muñcacetanāpi hi pacchāsamanussaraṇacetanā [Pg.268] ca niccalāva kātabbā. Tathā akarontassa dānaṃ na mahapphalaṃ hoti, nāpi uḷāresu bhogesu cittaṃ namati, mahāroruvaṃ upapannassa seṭṭhigahapatino viya.

342. «Указал три способа» (tisso vidhā desesīti) означает: указал три утверждения [ума, устраняющие сожаление]. Тот [домашний жрец], как говорят, подумал: «Люди, совершающие даяние, колеблются в одном из трех моментов. Что ж, я сделаю так, чтобы этот царь был непоколебим в этих моментах еще до начала жертвоприношения». По этой причине он указал ему три способа. Выражение «этого почтенного царя» (so bhoto raññoti) — здесь родительный падеж (sāmivacana) употреблен в значении творительного падежа (karaṇatthe). Есть также чтение «почтенным царем» (bhotā raññā). «Не следует сожалеть» (vippaṭisāro na karaṇīyoti) показывает, что «не должно быть раскаяния из-за утраты богатств, но намерение до совершения дара (pubbacetanā) должно быть утверждено непоколебимо, ибо тогда даяние приносит великий плод». Тот же метод применим и к двум другим моментам. Ведь намерение в момент отдачи (muñcacetanā) и намерение при последующем воспоминании (pacchāsamanussaraṇacetanā) также должны быть непоколебимыми. У того, кто так не поступает, даяние не приносит великого плода, и его ум не склоняется к великим богатствам, подобно богатому домохозяину, переродившемуся в аду Махарорува.

343. Dasahākārehīti dasahi kāraṇehi. Tassa kira evaṃ ahosi – sacāyaṃ rājā dussīle disvā – ‘‘nassati vata me dānaṃ, yassa me evarūpā dussīlā bhuñjantī’’ti sīlavantesupi vippaṭisāraṃ uppādessati, dānaṃ na mahapphalaṃ bhavissati. Vippaṭisāro ca nāma dāyakānaṃ paṭiggāhakatova uppajjati, handassa paṭhamameva taṃ vippaṭisāraṃ vinodemīti. Tasmā dasahākārehi upacchijjituṃ yuttaṃ paṭiggāhakesupi vippaṭisāraṃ vinodesīti. Tesaññeva tenāti tesaññeva tena pāpena aniṭṭho vipāko bhavissati, na aññesanti dasseti. Yajataṃ bhavanti detu bhavaṃ. Sajjatanti vissajjatu. Antaranti abbhantaraṃ.

343. «Десятью способами» (dasahākārehīti) означает: по десяти причинам. У него, как говорят, возникла такая мысль: «Если этот царь, увидев безнравственных людей, подумает: „Увы, мое даяние гибнет, раз такие безнравственные люди вкушают его!“, то у него возникнет сожаление даже в отношении нравственных людей, и даяние не принесет великого плода. Сожаление у дарителей возникает именно из-за принимающих дар. Что ж, я устраню это сожаление у него заранее». Поэтому он устранил сожаление в отношении принимающих дар, которое могло бы возникнуть по десяти причинам. «Именно для них из-за этого» (tesaññeva tenāti) показывает, что именно для них из-за этого зла наступит нежелательный плод, а не для других. «Пусть совершает жертвоприношение почтенный» (yajataṃ bhavanti) означает: пусть почтенный дает дары. «Пусть отпускает» (sajjatanti) означает: пусть щедро жертвует. «Внутри» (antaranti) означает: внутреннее.

344. Soḷasahi ākārehi cittaṃ sandassesīti idha brāhmaṇo rañño mahādānānumodanaṃ nāma āraddho. Tattha sandassesīti – ‘idaṃ dānaṃ dātā evarūpaṃ sampattiṃ labhatī’ti dassetvā dassetvā kathesi. Samādapesīti tadatthaṃ samādapetvā kathesi. Samuttejesīti vippaṭisāravinodanenassa cittaṃ vodāpesi. Sampahaṃsesīti ‘sundaraṃ te kataṃ, mahārāja, dānaṃ dadamānenā’ti thutiṃ katvā kathesi. Vattā dhammato natthīti dhammena samena kāraṇena vattā natthi.

344. «Шестнадцатью способами наставил ум» (soḷasahi ākārehi cittaṃ sandassesīti) — здесь брахман начал выражать сорадование великому даянию царя. В этом контексте «наставил» (sandassesīti) означает: он говорил, вновь и вновь показывая: «Даритель этого дара обретает такое процветание». «Побудил» (samādapesīti) означает: он говорил, побуждая его принять это благо. «Вдохновил» (samuttejesīti) означает: он очистил его ум, устранив сожаление. «Порадовал» (sampahaṃsesīti) означает: он говорил, восхваляя его: «Прекрасное дело совершил ты, о великий царь, совершая это даяние». «Нет никого, кто мог бы возразить по справедливости» (vattā dhammato natthīti) означает: нет никого, кто мог бы возразить на законных, справедливых и разумных основаниях.

345. Na rukkhā chijjiṃsu yūpatthāya na dabbhā lūyiṃsu barihisatthāyāti ye yūpanāmake mahāthambhe ussāpetvā – ‘‘asukarājā asukāmacco asukabrāhmaṇo evarūpaṃ nāma mahāyāgaṃ yajatī’’ti nāmaṃ likhitvā ṭhapenti. Yāni ca dabbhatiṇāni lāyitvā vanamālāsaṅkhepena yaññasālaṃ parikkhipanti, bhūmiyaṃ vā pattharanti, tepi na rukkhā chijjiṃsu, na dabbhā lūyiṃsu. Kiṃ pana gāvo vā ajādayo vā haññissantīti dasseti. Dāsāti antogehadāsādayo. Pessāti ye pubbameva dhanaṃ gahetvā kammaṃ karonti. Kammakarāti ye bhattavetanaṃ gahetvā karonti. Daṇḍatajjitā nāma daṇḍayaṭṭhimuggarādīni gahetvā – ‘‘kammaṃ karotha karothā’’ti evaṃ [Pg.269] tajjitā. Bhayatajjitā nāma – sace kammaṃ karosi, kusalaṃ. No ce karosi, chindissāma vā bandhissāma vā māressāma vāti evaṃ bhayena tajjitā. Ete pana na daṇḍatajjitā, na bhayatajjitā, na assumukhā rodamānā parikammāni akaṃsu. Atha kho piyasamudācāreneva samudācariyamānā akaṃsu. Na hi tattha dāsaṃ vā dāsāti, pessaṃ vā pessāti, kammakaraṃ vā kammakarāti ālapanti. Yathānāmavaseneva pana piyasamudācārena ālapitvā itthipurisabalavantadubbalānaṃ anurūpameva kammaṃ dassetvā – ‘‘idañcidañca karothā’’ti vadanti. Tepi attano rucivaseneva karonti. Tena vuttaṃ – ‘‘ye icchiṃsu, te akaṃsu; ye na icchiṃsu, na te akaṃsu. Yaṃ icchiṃsu, taṃ akaṃsu; yaṃ na icchiṃsu, na taṃ akaṃsū’’ti. Sappitelanavanītadadhimadhuphāṇitena ceva so yañño niṭṭhānamagamāsīti rājā kira bahinagarassa catūsu dvāresu antonagarassa ca majjheti pañcasu ṭhānesu mahādānasālāyo kārāpetvā ekekissāya sālāya satasahassaṃ satasahassaṃ katvā divase divase pañcasatasahassāni vissajjetvā sūriyuggamanato paṭṭhāya tassa tassa kālassa anurūpehi sahatthena suvaṇṇakaṭacchuṃ gahetvā paṇītehi sappitelādisammisseheva yāgukhajjakabhattabyañjanapānakādīhi mahājanaṃ santappesi. Bhājanāni pūretvā gaṇhitukāmānaṃ tatheva dāpesi. Sāyaṇhasamaye pana vatthagandhamālādīhi sampūjesi. Sappiādīnaṃ pana mahācāṭiyo pūrāpetvā – ‘‘yo yaṃ paribhuñjitukāmo, so taṃ paribhuñjatū’’ti anekasatesu ṭhānesu ṭhapāpesi. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘sappitelanavanītadadhimadhuphāṇitena ceva so yañño niṭṭhānamagamāsī’’ti.

345. «Не рубили деревьев для жертвенных столбов, не косили траву даббха для подстилки» (na rukkhā chijjiṃsu yūpatthāya na dabbhā lūyiṃsu barihisatthāyāti) — это показывает, что те большие столбы, называемые жертвенными столбами (yūpa), которые обычно устанавливают, написав на них имена: «Такой-то царь, такой-то министр, такой-то брахман совершает такое великое жертвоприношение», — даже эти деревья не рубились. И трава даббха, которую обычно косят и связывают в виде лесных гирлянд, чтобы окружить жертвенный зал или устелить землю, — даже эта трава не косилась. Что же говорить о том, чтобы убивать коров, коз и других животных? Их, конечно же, не убивали. «Слуги» (dāsā) — это домашние слуги и им подобные. «Посыльные» (pessā) — это те, кто выполняют работу, заранее получив плату. «Наемные рабочие» (kammakarā) — это те, кто работают за еду и плату. «Принуждаемые палкой» (daṇḍatajjitā) — это те, кого понукают палками, прутьями или дубинами, говоря: «Работайте, работайте!». «Принуждаемые страхом» (bhayatajjitā) — это те, кого запугивают страхом: «Если будешь работать — хорошо. Если нет — мы тебя искалечим, свяжем или убьем». Но эти люди выполняли свои обязанности не под угрозой палки, не из страха и не со слезами на глазах, плача. Напротив, они трудились, когда к ним обращались с любовью и уважением. Ведь там никто не обращался к слуге: «Эй, слуга!», к посыльному: «Эй, посыльный!», к рабочему: «Эй, рабочий!». Но, обращаясь к ним по именам с ласковыми словами, распределяли работу в соответствии с возможностями женщин, мужчин, сильных и слабых, говоря: «Сделайте это и сделайте то». И те трудились исключительно по собственному желанию. Поэтому Благословенный сказал: «Кто хотел — делал, кто не хотел — не делал. Что хотели — делали, чего не хотели — не делали». «Только лишь топленым маслом, растительным маслом, свежим маслом, простоквашей, медом и патокой завершилось это жертвоприношение» (sappitelanavanītadadhimadhuphāṇitena ceva so yañño niṭṭhānamagamāsīti) — царь, как говорят, приказал построить большие залы для раздачи даров в пяти местах: у четырех ворот за пределами города и в самом центре города. Выделив на каждый зал по сто тысяч [монет], он ежедневно расходовал пятьсот тысяч. Начиная с восхода солнца, в соответствии с каждым временем дня, он собственноручно брал золотой черпак и насыщал людей превосходной пищей: кашей, яствами, рисом, приправами, напитками и прочим, смешанным с топленым маслом, растительным маслом и т.д. Желающим наполнить свои сосуды и унести с собой он позволял делать именно так. А в вечернее время он одаривал их одеждами, благовониями, гирляндами и прочим. Он также приказал наполнить огромные кувшины топленым маслом и другими продуктами и расставить их в сотнях мест, думая: «Кто что пожелает вкусить, пусть вкушает». Имея это в виду, Благословенный сказал: «только лишь топленым маслом... завершилось это жертвоприношение».

346. Pahūtaṃ sāpateyyaṃ ādāyāti bahuṃ dhanaṃ gahetvā. Te kira cintesuṃ – ‘‘ayaṃ rājā sappitelādīni janapadato anāharāpetvā attano santakameva nīharitvā mahādānaṃ deti. Amhehi pana ‘rājā na kiñci āharāpetī’ti na yuttaṃ tuṇhī bhavituṃ. Na hi rañño ghare dhanaṃ akkhayadhammameva, amhesu ca adentesu ko añño rañño dassati, handassa dhanaṃ upasaṃharāmā’’ti te gāmabhāgena ca nigamabhāgena ca nagarabhāgena ca sāpateyyaṃ saṃharitvā sakaṭāni pūretvā rañño upahariṃsu. Taṃ sandhāya – ‘‘pahūtaṃ sāpateyya’’ntiādimāha.

346. «Взяв обильное имущество» (pahūtaṃ sāpateyyaṃ ādāyāti) означает: взяв много богатств. Они [кшатрии и другие], как говорят, подумали: «Этот царь совершает великое даяние, не требуя привозить топленое масло, растительное масло и прочее из провинций, но расходуя лишь свое собственное имущество. Нам же не подобает оставаться безучастными только потому, что царь ничего от нас не требует. Ведь богатство в царском дворце не бесконечно. И если мы не дадим, кто еще даст царю? Что ж, принесем ему богатства!». Собрав имущество по долям от деревень, долям от поселков и долям от городов, они наполнили повозки и доставили их царю. Имея это в виду, Благословенный сказал: «обильное имущество» и так далее.

347. Puratthimena [Pg.270] yaññavāṭassāti puratthimato nagaradvāre dānasālāya puratthimabhāge. Yathā puratthimadisato āgacchantā khattiyānaṃ dānasālāya yāguṃ pivitvā rañño dānasālāya bhuñjitvā nagaraṃ pavisanti. Evarūpe ṭhāne paṭṭhapesuṃ. Dakkhiṇena yaññavāṭassāti dakkhiṇato nagaradvāre dānasālāya vuttanayeneva dakkhiṇabhāge paṭṭhapesuṃ. Pacchimuttaresupi eseva nayo.

347. «К востоку от места жертвоприношения» (puratthimena yaññavāṭassāti) означает: к востоку от городских ворот, в восточной части зала раздачи даров. Они устроили это в таком месте, чтобы приходящие с восточной стороны могли испить каши в зале раздачи даров кшатриев, затем поесть в царском зале раздачи даров и только потом войти в город. «К югу от места жертвоприношения» (dakkhiṇena yaññavāṭassāti) означает: к югу от городских ворот, в южной части зала раздачи даров, устроенного тем же самым образом. Тот же метод применим к западной и северной сторонам.

348. Aho yañño, aho yaññasampadāti brāhmaṇā sappiādīhi niṭṭhānagamanaṃ sutvā – ‘‘yaṃ loke madhuraṃ, tadeva samaṇo gotamo katheti, handassa yaññaṃ pasaṃsāmā’’ti tuṭṭhacittā pasaṃsamānā evamāhaṃsu. Tuṇhībhūtova nisinno hotīti upari vattabbamatthaṃ cintayamāno nissaddova nisinno hoti. Abhijānāti pana bhavaṃ gotamoti idaṃ brāhmaṇo parihārena pucchanto āha. Itarathā hi – ‘‘kiṃ pana tvaṃ, bho gotama, tadā rājā ahosi, udāhu purohito brāhmaṇo’’ti evaṃ ujukameva pucchayamāno agāravo viya hoti.

348. «О, какое жертвоприношение! О, какое великолепие жертвоприношения!» (aho yañño, aho yaññasampadāti) — брахманы, услышав о том, что оно завершилось лишь топленым маслом и прочим, подумали: «Отшельник Готама говорит лишь о том, что прекрасно в этом мире. Что ж, восхвалим его жертвоприношение!». С радостными сердцами, желая выразить похвалу, они сказали так. «Сидит молча» (tuṇhībhūtova nisinno hotīti) означает: сидит в полной тишине, обдумывая то, что следует сказать далее. «Помнит ли об этом почтенный Готама?» (abhijānāti pana bhavaṃ gotamoti) — брахман сказал это, спрашивая вежливо. Ведь в противном случае, если бы он спросил прямо: «Был ли ты тогда, о почтенный Готама, царем или же брахманом-жрецом?», это выглядело бы как непочтительность.

Niccadānaanukulayaññavaṇṇanā

Разъяснение постоянных даяний и традиционных жертвоприношений

349. Atthi pana, bho gotamāti – idaṃ brāhmaṇo ‘‘sakalajambudīpavāsīnaṃ uṭṭhāya samuṭṭhāya dānaṃ nāma dātuṃ garukaṃ sakalajanapado ca attano kammāni akaronto nassissati, atthi nu kho amhākampi imamhā yaññā añño yañño appasamārambhataro ceva mahapphalataro cā’’ti etamatthaṃ pucchanto āha. Niccadānānīti dhuvadānāni niccabhattāni. Anukulayaññānīti – ‘‘amhākaṃ pitupitāmahādīhi pavattitānī’’ti katvā pacchā duggatapurisehipi vaṃsaparamparāya pavattetabbāni yāgāni, evarūpāni kira sīlavante uddissa nibaddhadānāni tasmiṃ kule daliddāpi na upacchindanti.

349. «Но есть ли, почтенный Готама...» (atthi pana, bho gotamāti) — брахман сказал это, спрашивая о следующем: «Для всех жителей Джамбудипы нелегко подняться и совершать такое даяние, и если все жители провинций перестанут заниматься своими делами, они разорятся. Есть ли для нас какое-либо другое жертвоприношение, требующее меньше приготовлений, но приносящее больший плод, чем это жертвоприношение?». «Постоянные даяния» (niccadānānīti) означает: регулярные дары, постоянная раздача пищи. «Традиционные жертвоприношения» (anukulayaññānīti) означает: жертвоприношения, о которых думают: «Они были установлены нашими отцами, дедами и предками», и которые впоследствии должны поддерживаться из поколения в поколение даже бедными людьми. Такие регулярные даяния, посвященные добродетельным людям, не прекращают совершать в этой семье, даже если они бедны.

Tatridaṃ vatthu – anāthapiṇḍikassa kira ghare pañca niccabhattasatāni dīyiṃsu. Dantamayasalākāni pañcasatāni ahesuṃ. Atha taṃ kulaṃ anukkamena dāliddiyena abhibhūtaṃ, ekā tasmiṃ kule dārikā ekasalākato uddhaṃ dātuṃ nāsakkhi. Sāpi pacchā setavāhanarajjaṃ gantvā khalaṃ sodhetvā laddhadhaññena taṃ salākaṃ adāsi. Eko thero rañño [Pg.271] ārocesi. Rājā taṃ ānetvā aggamahesiṭṭhāne ṭhapesi. Sā tato paṭṭhāya puna pañcapi salākabhattasatāni pavattesi.

Вот история об этом: говорят, что в доме Анатхапиндики ежедневно раздавалось пятьсот постоянных трапез (ниццабхатта). Было пятьсот жребиев (салака), сделанных из слоновой кости. Затем эта семья постепенно впала в бедность, и одна девушка из этой семьи не могла подать больше, чем на один жребий. Позже она отправилась в царство Сетавахана, очистила гумно и на заработанное зерно поднесла пищу по этому жребию. Один старец (тхера) сообщил об этом царю. Царь привёл её и возвёл в сан главной царицы. С тех пор она снова возобновила раздачу пятисот трапез по жребию.

Daṇḍappahārāti – ‘‘paṭipāṭiyā tiṭṭhatha tiṭṭhathā’’ti ujuṃ gantvā gaṇhatha gaṇhathāti ca ādīni vatvā dīyamānā daṇḍappahārāpi galaggāhāpi dissanti. Ayaṃ kho, brāhmaṇa, hetu…pe… mahānisaṃsatarañcāti. Ettha yasmā mahāyaññe viya imasmiṃ salākabhatte na bahūhi veyyāvaccakarehi vā upakaraṇehi vā attho atthi, tasmā etaṃ appaṭṭhataraṃ. Yasmā cettha na bahūnaṃ kammacchedavasena pīḷāsaṅkhāto samārambho atthi, tasmā appasamārambhataraṃ. Yasmā cetaṃ saṅghassa yiṭṭhaṃ pariccattaṃ, tasmā yaññanti vuttaṃ, yasmā pana chaḷaṅgasamannāgatāya dakkhiṇāya mahāsamudde udakasseva na sukaraṃ puññābhisandassa pamāṇaṃ kātuṃ, idañca tathāvidhaṃ. Tasmā taṃ mahapphalatarañca mahānisaṃsatarañcāti veditabbaṃ. Idaṃ sutvā brāhmaṇo cintesi – idampi niccabhattaṃ uṭṭhāya samuṭṭhāya dadato divase divase ekassa kammaṃ nassati. Navanavo ussāho ca janetabbo hoti, atthi nu kho itopi añño yañño appaṭṭhataro ca appasamārambhataro cāti. Tasmā ‘‘atthi pana, bho gotamā’’tiādimāha. Tattha yasmā salākabhatte kiccapariyosānaṃ natthi, ekena uṭṭhāya samuṭṭhāya aññaṃ kammaṃ akatvā saṃvidhātabbameva. Vihāradāne pana kiccapariyosānaṃ atthi. Paṇṇasālaṃ vā hi kāretuṃ koṭidhanaṃ vissajjetvā mahāvihāraṃ vā, ekavāraṃ dhanapariccāgaṃ katvā kāritaṃ sattaṭṭhavassānipi vassasatampi vassasahassampi gacchatiyeva. Kevalaṃ jiṇṇapatitaṭṭhāne paṭisaṅkharaṇamattameva kātabbaṃ hoti. Tasmā idaṃ vihāradānaṃ salākabhattato appaṭṭhataraṃ appasamārambhatarañca hoti. Yasmā panettha suttantapariyāyena yāvadeva sītassa paṭighātāyāti ādayo navānisaṃsā vuttā, khandhakapariyāyena.

«Удары палками» (дандаппахара) — означает, что при раздаче великого дара, когда говорят: «Стойте в ряд, стойте в ряд!» или «Идите прямо, берите, берите!», видны и удары палками, и хватание за шею. В словах «В этом причина, брахман... и т. д. ...и более благотворно» смысл следует понимать так: поскольку в этой раздаче пищи по жребию (салакабхатта), в отличие от великого жертвоприношения, нет нужды во множестве помощников или приспособлений, она требует меньше хлопот (аппаттатара). И поскольку здесь нет причинения вреда, именуемого притеснением из-за прерывания работы многих людей, она требует меньше усилий (аппасамарамбхатара). И поскольку это поднесено и пожертвовано Сангхе, это названо жертвоприношением (яння). Кроме того, поскольку меру потока заслуг от дара, наделённого шестью факторами, невозможно измерить так же, как воду в великом океане, а это подношение именно таково, его следует считать более плодовитым (махаппхалатара) и более благотворным (маханисамсатара). Услышав это, брахман подумал: «Даже при раздаче этой постоянной трапезы, когда человек встаёт и усердствует, изо дня в день пропадает работа одного человека. И каждый раз нужно прилагать новые усилия. Есть ли другое жертвоприношение, требующее ещё меньше хлопот и усилий, чем это?» Поэтому он спросил: «Но есть ли, почтенный Готама...» и так далее. В этих словах: поскольку в раздаче пищи по жребию нет завершения дела, человеку приходится вставать, усердствовать и устраивать это, не занимаясь другой работой. Но в даровании обители (вихарадана) есть завершение дела. Ведь построит ли он лиственную хижину или, потратив десять миллионов, возведёт великую обитель, совершив пожертвование средств один раз, построенное простоит семь-восемь лет, сто лет или даже тысячу лет. Нужно лишь чинить обветшавшие и разрушенные места. Поэтому дарование обители требует меньше хлопот и усилий, чем пища по жребию. И поскольку здесь, согласно методу Суттант, Благословенным были провозглашены девять благ, начиная с «лишь для защиты от холода...», а согласно методу Кхандхаки...

‘‘Sītaṃ uṇhaṃ paṭihanti, tato vāḷamigāni ca;

Siriṃsape ca makase ca, sisire cāpi vuṭṭhiyo.

«Она защищает от холода и зноя, а также от хищных зверей, ползучих гадов и комаров, от сырости в сезон холодов и от дождей.

Tato vātātapo ghoro, sañjāto paṭihaññati;

Leṇatthañca sukhatthañca, jhāyituñca vipassituṃ.

Благодаря ей устраняется свирепый ветер и палящее солнце; она служит убежищем и дарует покой для медитации и прозрения.

Vihāradānaṃ saṅghassa, aggaṃ buddhena vaṇṇitaṃ;

Tasmā hi paṇḍito poso, sampassaṃ atthamattano;

Vihāre kāraye ramme, vāsayettha bahussute.

Дарование обители Сангхе восхваляется Буддой как наивысший дар. Поэтому мудрый человек, заботясь о собственном благе, должен строить прекрасные обители и селить в них многознающих монахов.

Tasmā annañca pānañca, vatthasenāsanāni ca;

Dadeya ujubhūtesu, vippasannena cetasā.

Поэтому пищу, питьё, одежду и постели следует подносить тем, кто прям в своих путях, с чистым и умиротворённым сердцем.

Te tassa dhammaṃ desenti, sabbadukkhāpanūdanaṃ;

Yaṃ so dhammaṃ idhaññāya, parinibbāti anāsavo’’ti. (cūḷava. 295);

Они проповедуют ему Дхамму, избавляющую от всех страданий. Постигнув эту Дхамму здесь, он угасает (достигает париниббаны), свободный от омрачений (анасаво)».

Sattarasānisaṃsā vuttā. Tasmā etaṃ salākabhattato mahapphalatarañca mahānisaṃsatarañcāti veditabbaṃ. Saṅghassa pana pariccattattāva yaññoti vuccati. Idampi sutvā brāhmaṇo cintesi – ‘‘dhanapariccāgaṃ katvā vihāradānaṃ [Pg.272] nāma dukkaraṃ, attano santakā hi kākaṇikāpi parassa duppariccajā, handāhaṃ itopi appaṭṭhatarañca appasamārambhatarañca yaññaṃ pucchāmī’’ti. Tato taṃ pucchanto – ‘‘atthi pana bho’’tiādimāha.

Было провозглашено семнадцать благ. Поэтому это дарование обители следует считать более плодовитым и более благотворным, чем пища по жребию. И поскольку оно пожертвовано Сангхе, оно зовётся жертвоприношением. Услышав это, брахман подумал: «Дарование обители, требующее пожертвования богатства, воистину трудно совершить. Ведь даже одну мелкую монету (каканика) из своего имущества трудно отдать другому. Что ж, спрошу-ка я о жертвоприношении, которое требует ещё меньше хлопот и усилий, чем это». Затем, желая спросить об этом, он сказал: «Но есть ли, почтенный...» и так далее.

350-351. Tattha yasmā sakiṃ pariccattepi vihāre punappunaṃ chādanakhaṇḍaphullappaṭisaṅkharaṇādivasena kiccaṃ atthiyeva, saraṇaṃ pana ekabhikkhussa vā santike saṅghassa vā gaṇassa vā sakiṃ gahitaṃ gahitameva hoti, natthi tassa punappunaṃ kattabbatā, tasmā taṃ vihāradānato appaṭṭhatarañca appasamārambhatarañca hoti. Yasmā ca saraṇagamanaṃ nāma tiṇṇaṃ ratanānaṃ jīvitapariccāgamayaṃ puññakammaṃ saggasampattiṃ deti, tasmā mahapphalatarañca mahānisaṃsatarañcāti veditabbaṃ. Tiṇṇaṃ pana ratanānaṃ jīvitapariccāgavasena yaññoti vuccati.

350-351. В этих словах: поскольку даже после однократного дарования обители всё же остаётся работа, которую нужно делать снова и снова — крыть крышу, чинить поломки и трещины и так далее, — тогда как прибежище (сарана), однажды принятое перед лицом одного монаха, Сангхи или общины, остаётся принятым раз и навсегда, и нет нужды совершать это снова и снова, поэтому оно требует меньше хлопот и усилий, чем дарование обители. И поскольку принятие прибежища — это благая карма, состоящая в посвящении своей жизни Трём Драгоценностям, приносящая небесное блаженство, его следует считать более плодовитым и более благотворным. И из-за посвящения своей жизни Трём Драгоценностям оно зовётся жертвоприношением.

352. Idaṃ sutvā brāhmaṇo cintesi – ‘‘attano jīvitaṃ nāma parassa pariccajituṃ dukkaraṃ, atthi nu kho itopi appaṭṭhataro yañño’’ti tato taṃ pucchanto puna ‘‘atthi pana, bho gotamā’’tiādimāha. Tattha pāṇātipātā veramaṇītiādīsu veramaṇī nāma virati. Sā tividhā hoti – sampattavirati, samādānavirati setughātaviratīti. Tattha yo sikkhāpadāni agahetvāpi kevalaṃ attano jātigottakulāpadesādīni anussaritvā – ‘‘na me idaṃ patirūpa’’nti pāṇātipātādīni na karoti, sampattavatthuṃ pariharati. Tato ārakā viramati. Tassa sā virati sampattaviratīti veditabbā.

352. Услышав это, брахман подумал: «Посвятить свою жизнь другому воистину трудно. Есть ли жертвоприношение, требующее ещё меньше хлопот, чем это?» Затем, желая спросить об этом, он снова сказал: «Но есть ли, почтенный Готама...» и так далее. В выражении «воздержание от лишения жизни» (панатипата верамани) и других под «воздержанием» (верамани) понимается отстранение (вирати). Оно бывает трёх видов: воздержание при встрече с обстоятельством (сампатта-вирати), воздержание через принятие правил (самадана-вирати) и воздержание через уничтожение [скверн] (сетугхата-вирати). Здесь тот, кто, даже не принимая правил обучения, просто размышляет о своём рождении, происхождении, семье и прочем, думает: «Это мне не подобает», и не совершает убийства и прочих проступков, избегает подвернувшегося случая и держится вдали от него — его воздержание следует понимать как сампатта-вирати.

‘‘Ajjatagge jīvitahetupi pāṇaṃ na hanāmī’’ti vā ‘‘pāṇātipātā viramāmī’’ti vā ‘‘veramaṇiṃ samādiyāmī’’ti vā evaṃ sikkhāpadāni gaṇhantassa pana virati samādānaviratīti veditabbā.

Для того же, кто принимает правила обучения, говоря: «С сегодняшнего дня даже ради спасения жизни я не убью живое существо», или «Я воздерживаюсь от лишения жизни», или «Я принимаю правило воздержания», его воздержание следует понимать как самадана-вирати.

Ariyasāvakānaṃ pana maggasampayuttā virati setughātavirati nāma. Tattha purimā dve viratiyo yaṃ voropanādivasena vītikkamitabbaṃ jīvitindriyādivatthu, taṃ ārammaṇaṃ katvā pavattanti. Pacchimā nibbānārammaṇāva. Ettha ca yo pañca sikkhāpadāni ekato gaṇhati, tassa ekasmiṃ bhinne sabbāni bhinnāni honti. Yo ekekaṃ gaṇhati, so yaṃ vītikkamati, tadeva [Pg.273] bhijjati. Setughātaviratiyā pana bhedo nāma natthi, bhavantarepi hi ariyasāvako jīvitahetupi neva pāṇaṃ hanati na suraṃ pivati. Sacepissa surañca khīrañca missetvā mukhe pakkhipanti, khīrameva pavisati, na surā. Yathā kiṃ? Koñcasakuṇānaṃ khīramissake udake khīrameva pavisati? Na udakaṃ. Idaṃ yonisiddhanti ce, idaṃ dhammatāsiddhanti ca veditabbaṃ. Yasmā pana saraṇagamane diṭṭhiujukakaraṇaṃ nāma bhāriyaṃ. Sikkhāpadasamādāne pana viratimattakameva. Tasmā etaṃ yathā vā tathā vā gaṇhantassāpi sādhukaṃ gaṇhantassāpi appaṭṭhatarañca appasamārambhatarañca. Pañcasīlasadisassa pana dānassa abhāvato ettha mahapphalatā mahānisaṃsatā ca veditabbā. Vuttañhetaṃ –

Воздержание же благородных учеников, сопряжённое с Путём, называется сетугхата-вирати (воздержание через уничтожение скверн). Из них первые два вида воздержания возникают, имея своим объектом жизненную силу или иные вещи, которые могут быть нарушены путём лишения жизни и т. д. Последнее же имеет своим объектом исключительно Ниббану. И в этом случае, если кто-то принимает пять правил обучения вместе, то при нарушении одного нарушаются все. Если же кто-то принимает их по отдельности, то нарушается лишь то правило, которое он преступает. Но для сетугхата-вирати не существует такого понятия, как нарушение. Ведь даже в будущем существовании благородный ученик даже ради спасения жизни не убьёт живое существо и не станет пить хмельное. Даже если смешать хмельное с молоком и влить ему в рот, внутрь проникнет только молоко, но не хмельное. С чем это можно сравнить? С тем, как у журавлей, когда молоко смешано с водой, внутрь проникает только молоко, но не вода. Если кто-то скажет: «Это обусловлено их природой от рождения (йонисиддха)», то следует знать: «Это обусловлено силой Дхаммы (дхамматасиддха)». Поскольку при принятии прибежища выпрямление своих воззрений (диттхиуджукакарана) — это трудная задача, тогда как при принятии правил обучения имеет место лишь само воздержание, то для того, кто принимает их так или иначе, или же принимает их должным образом, это требует меньше хлопот и усилий. И поскольку нет дара, подобного пяти правилам поведения (панчасила), здесь следует усматривать великую плодовитость и великую благотворность. Ведь было сказано:

‘‘Pañcimāni, bhikkhave, dānāni mahādānāni aggaññāni rattaññāni vaṃsaññāni porāṇāni asaṃkiṇṇāni asaṃkiṇṇapubbāni na saṅkiyanti na saṅkiyissanti appaṭikuṭṭhāni samaṇehi brāhmaṇehi viññūhi. Katamāni pañca? Idha, bhikkhave, ariyasāvako pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato hoti. Pāṇātipātā paṭivirato, bhikkhave, ariyasāvako aparimāṇānaṃ sattānaṃ abhayaṃ deti, averaṃ deti abyāpajjhaṃ deti. Aparimāṇānaṃ sattānaṃ abhayaṃ datvā averaṃ datvā abyāpajjhaṃ datvā aparimāṇassa abhayassa averassa abyāpajjhassa bhāgī hoti. Idaṃ, bhikkhave, paṭhamaṃ dānaṃ mahādānaṃ…pe… viññūhīti.

«Монахи, эти пять даров — великие дары, первейшие, исконные, традиционные, древние, неосквернённые, никогда прежде не осквернявшиеся, не оскверняемые ныне и те, что не будут осквернены в будущем, не порицаемые мудрыми отшельниками и брахманами. Какие пять? Здесь, монахи, благородный ученик, оставив лишение жизни, воздерживается от лишения жизни. Монахи, благородный ученик, воздерживающийся от лишения жизни, дарует безмерным существам свободу от страха, свободу от вражды, свободу от угнетения. Даровав безмерным существам свободу от страха, свободу от вражды, свободу от угнетения, он сам становится сопричастным к безмерной свободе от страха, свободе от вражды, свободе от угнетения. Монахи, это первый дар, великий дар... и т. д. ...мудрыми».

Puna caparaṃ, bhikkhave, ariyasāvako adinnādānaṃ pahāya…pe… kāmesumicchācāraṃ pahāya…pe… musāvādaṃ pahāya…pe… surāmerayamajjapamādaṭṭhānaṃ pahāya…pe… imāni kho, bhikkhave, pañca dānāni mahādānāni aggaññāni…pe… viññūhī’’ti (a. ni. 8.39).

«И ещё, монахи, благородный ученик, оставив брать то, что не дано... и т. д. ...оставив неправедное поведение в чувственных удовольствиях... и т. д. ...оставив ложную речь... и т. д. ...оставив употребление хмельных напитков, вина и того, что вызывает беспечность... и т. д. ...Монахи, эти пять даров — великие дары, первейшие... и т. д. ...мудрыми».

Idañca pana sīlapañcakaṃ – ‘‘attasinehañca jīvitasinehañca pariccajitvā rakkhissāmī’’ti samādinnatāya yaññoti vuccati. Tattha kiñcāpi pañcasīlato saraṇagamanameva jeṭṭhakaṃ, idaṃ pana saraṇagamaneyeva patiṭṭhāya rakkhitasīlavasena mahapphalanti vuttaṃ.

И этот свод из пяти правил поведения, поскольку он принимается с мыслью: «Я буду оберегать его, оставив привязанность к себе и привязанность к своей жизни», зовётся жертвоприношением. И хотя принятие прибежища превосходит пять правил поведения, тем не менее, о пяти правилах говорится как о приносящих великий плод именно в силу нравственности, оберегаемой благодаря утверждению в самом принятии прибежища.

353. Idampi [Pg.274] sutvā brāhmaṇo cintesi – ‘‘pañcasīlaṃ nāma rakkhituṃ garukaṃ, atthi nu kho aññaṃ kiñci īdisameva hutvā ito appaṭṭhatarañca mahapphalatarañcā’’ti. Tato taṃ pucchanto punapi – ‘‘atthi pana, bho gotamā’’tiādimāha. Athassa bhagavā tividhasīlapāripūriyaṃ ṭhitassa paṭhamajjhānādīnaṃ yaññānaṃ appaṭṭhatarañca mahapphalatarañca dassetukāmo buddhuppādato paṭṭhāya desanaṃ ārabhanto ‘‘idha brāhmaṇā’’tiādimāha. Tattha yasmā heṭṭhā vuttehi guṇehi samannāgato paṭhamaṃ jhānaṃ, paṭhamajjhānādīsu ṭhito dutiyajjhānādīni nibbattento na kilamati, tasmā tāni appaṭṭhāni appasamārambhāni. Yasmā panettha paṭhamajjhānaṃ ekaṃ kappaṃ brahmaloke āyuṃ deti. Dutiyaṃ aṭṭhakappe. Tatiyaṃ catusaṭṭhikappe. Catutthaṃ pañcakappasatāni. Tadeva ākāsānañcāyatanādisamāpattivasena bhāvitaṃ vīsati, cattālīsaṃ, saṭṭhi, caturāsīti ca kappasahassāni āyuṃ deti; tasmā mahapphalatarañca mahānisaṃsatarañca. Nīvaraṇādīnaṃ pana paccanīkānaṃ dhammānaṃ pariccattattā taṃ yaññanti veditabbaṃ.

353. Услышав это, брахман подумал: «Соблюдать пять правил поведения воистину трудно. Есть ли что-то иное подобного рода, что требовало бы ещё меньше хлопот и приносило бы ещё больший плод, чем это?» Затем, желая спросить об этом, он снова сказал: «Но есть ли, почтенный Готама...» и так далее. Тогда Благословенный, желая показать ему, утвердившемуся в полноте тройственной нравственности, что такие жертвоприношения, как первая джхана и последующие, требуют меньше хлопот и приносят больший плод, начал проповедь с момента появления Будды, сказав: «Здесь, брахман...» и так далее. В этих словах: поскольку тот, кто наделён упомянутыми ниже качествами, не утомляется, взращивая первую джхану, и, утвердившись в первой джхане, не утомляется, взращивая вторую джхану и последующие, поэтому они требуют мало хлопот и мало усилий. И поскольку здесь первая джхана дарует продолжительность жизни в один каппу в мире Брахмы. Вторая — восемь капп. Третья — шестьдесят четыре каппы. Четвёртая — пятьсот капп. А та же самая [четвёртая джхана], развитая посредством достижений сферы бесконечного пространства и последующих, дарует продолжительность жизни в двадцать, сорок, сорок, шестьдесят и восемьдесят четыре тысячи капп; поэтому она более плодовита и более благотворна. И из-за оставления препятствующих состояний, таких как помехи (ниварана), её следует считать жертвоприношением.

Vipassanāñāṇampi yasmā catutthajjhānapariyosānesu guṇesu patiṭṭhāya nibbattento na kilamati, tasmā appaṭṭhaṃ appasamārambhaṃ; vipassanāsukhasadisassa pana sukhassa abhāvā mahapphalaṃ. Paccanīkakilesapariccāgato yaññoti. Manomayiddhipi yasmā vipassanāñāṇe patiṭṭhāya nibbattento na kilamati, tasmā appaṭṭhā appasamārambhā; attano sadisarūpanimmānasamatthatāya mahapphalā. Attano paccanīkakilesapariccāgato yañño. Iddhividhañāṇādīnipi yasmā manomayañāṇādīsu patiṭṭhāya nibbattento na kilamati, tasmā appaṭṭhāni appasamārambhāni, attano attano paccanīkakilesappahānato yañño. Iddhividhaṃ panettha nānāvidhavikubbanadassanasamatthatāya. Dibbasotaṃ devamanussānaṃ saddasavanasamatthatāya; cetopariyañāṇaṃ paresaṃ soḷasavidhacittajānanasamatthatāya; pubbenivāsānussatiñāṇaṃ icchiticchitaṭṭhānasamanussaraṇasamatthatāya; dibbacakkhu icchiticchitarūpadassanasamatthatāya; āsavakkhayañāṇaṃ atipaṇītalokuttaramaggasukhanipphādanasamatthatāya mahapphalanti veditabbaṃ. Yasmā pana arahattato visiṭṭhataro añño yañño nāma natthi, tasmā arahattanikūṭeneva desanaṃ samāpento – ‘‘ayampi kho, brāhmaṇā’’tiādimāha.

Знание випассаны (прозрения) также, поскольку человек, утвердившись в добродетелях, заканчивающихся четвертой джханой, порождает его и не утомляется, поэтому требует мало хлопот и мало усилий; однако из-за отсутствия счастья, подобного счастью випассаны, оно приносит великий плод. Из-за оставления противоположных загрязнений (килес) оно называется «жертвоприношением». Сверхспособность, сотворенная разумом (маномайя-иддхи), также, поскольку человек, утвердившись в знании випассаны, порождает её и не утомляется, поэтому требует мало хлопот и мало усилий; благодаря способности создавать форму, подобную своей собственной, она приносит великий плод. Из-за оставления своих противоположных загрязнений она является «жертвоприношением». Знание сверхъестественных сил (иддхивидха-ньяна) и другие знания также, поскольку человек, утвердившись в знании, сотворенном разумом, и других знаниях, порождает их и не утомляется, поэтому требуют мало хлопот и мало усилий; из-за устранения соответствующих противоположных загрязнений каждое из них является «жертвоприношением». Здесь знание сверхъестественных сил приносит великий плод благодаря способности являть различные виды сверхъестественных превращений; божественный слух (дибба-сота) — благодаря способности слышать звуки богов и людей; знание чужих умов (четопария-ньяна) — благодаря способности познавать шестнадцать видов ума других существ; знание воспоминания о прошлых жизнях (пуббенивасануссати-ньяна) — благодаря способности вспоминать любые желаемые места; божественное зрение (дибба-чаккху) — благодаря способности видеть любые желаемые формы; знание уничтожения влечений (асаваккхая-ньяна) — следует знать, что оно приносит великий плод благодаря способности порождать превосходное счастье надмирского пути. Поскольку же нет иного жертвоприношения, превосходящего арахантство, поэтому Благословенный, завершая проповедь на самой вершине — арахантстве, сказал: «И это также, о брахманы» и так далее.

Kūṭadantaupāsakattapaṭivedanāvaṇṇanā

Разъяснение провозглашения Кутадантой себя в качестве мирянина-последователя (упасаки)

354-358. Evaṃ [Pg.275] vutteti evaṃ bhagavatā vutte desanāya pasīditvā saraṇaṃ gantukāmo kūṭadanto brāhmaṇo – ‘etaṃ abhikkantaṃ bho, gotamā’tiādikaṃ vacanaṃ avoca. Upavāyatūti upagantvā sarīradarathaṃ nibbāpento tanusītalo vāto vāyatūti. Idañca pana vatvā brāhmaṇo purisaṃ pesesi – ‘‘gaccha, tāta, yaññavāṭaṃ pavisitvā sabbe te pāṇayo bandhanā mocehī’’ti. So ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā tathā katvā āgantvā ‘‘muttā bho, te pāṇayo’’ti ārocesi. Yāva brāhmaṇo taṃ pavattiṃ na suṇi, na tāva bhagavā dhammaṃ desesi. Kasmā? ‘‘Brāhmaṇassa citte ākulabhāvo atthī’’ti. Sutvā panassa ‘‘bahū vata me pāṇā mocitā’’ti cittacāro vippasīdati. Bhagavā tassa vippasannamanataṃ ñatvā dhammadesanaṃ ārabhi. Taṃ sandhāya – ‘‘atha kho bhagavā’’tiādi vuttaṃ. Puna ‘kallacitta’ntiādi ānupubbikathānubhāvena vikkhambhitanīvaraṇataṃ sandhāya vuttaṃ. Sesaṃ uttānatthamevāti.

354-358. «При этих словах» (evaṃ vutte) означает: когда Благословенный сказал так, брахман Кутаданта, обретший веру в учение и пожелавший принять прибежище, произнес эти слова: «Великолепно, почтенный Готама!» и так далее. «Пусть подует» (upavāyatu) означает: пусть подует легкий прохладный ветерок, который, коснувшись существ, утишит жар их тел. Сказав это, брахман отправил человека, повелев: «Ступай, дорогой, войди в место жертвоприношения и освободи всех тех живых существ от их оков». Тот согласился, сказав: «Хорошо», исполнил это, вернулся и сообщил: «О господин, те живые существа освобождены». Пока брахман не услышал это известие, Благословенный не проповедовал Дхамму. Почему? «Потому что в уме брахмана было смятение». Но когда он услышал это, его мысли прояснились: «О, как много живых существ я освободил!». Благословенный, узнав, что его ум стал чистым и ясным, начал проповедь Дхаммы. Имея это в виду, сказано: «Тогда Благословенный...» и так далее. Далее слова «готовый ум» (kallacitta) и так далее сказаны ввиду того, что благодаря силе последовательной беседы (анупуббикатха) помехи (нивараны) были подавлены. Остальное имеет очевидный смысл.

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

Так в «Сумангала-виласини», комментарии к Дигха-никае,

Kūṭadantasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

завершено разъяснение «Кутаданта-сутты».

6. Mahālisuttavaṇṇanā

6. Разъяснение «Махали-сутты»

Brāhmaṇadūtavatthuvaṇṇanā

Разъяснение истории о посланниках-брахманах

359. Evaṃ [Pg.276] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā vesāliyanti mahālisuttaṃ. Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā. Vesāliyanti punappunaṃ visālabhāvūpagamanato vesālīti laddhanāmake nagare. Mahāvaneti bahinagare himavantena saddhiṃ ekābaddhaṃ hutvā ṭhitaṃ sayaṃ jātavanaṃ atthi, yaṃ mahantabhāveneva mahāvananti vuccati, tasmiṃ mahāvane. Kūṭāgārasālāyanti tasmiṃ vanasaṇḍe saṅghārāmaṃ patiṭṭhapesuṃ. Tattha kaṇṇikaṃ yojetvā thambhānaṃ upari kūṭāgārasālāsaṅkhepena devavimānasadisaṃ pāsādaṃ akaṃsu, taṃ upādāya sakalopi saṅghārāmo ‘‘kūṭāgārasālā’’ti paññāyittha. Bhagavā taṃ vesāliṃ upanissāya tasmiṃ saṅghārāme viharati. Tena vuttaṃ – ‘‘vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāya’’nti. Kosalakāti kosalaraṭṭhavāsino. Māgadhakāti magadharaṭṭhavāsino. Karaṇīyenāti avassaṃ kattabbakammena. Yañhi akātumpi vaṭṭati, taṃ kiccanti vuccati, yaṃ avassaṃ kātabbameva, taṃ karaṇīyaṃ nāma.

359. «Так я слышал — однажды Благословенный в Весали...» — это «Махали-сутта». В ней приводится следующее разъяснение новых слов. «В Весали» (vesāliyaṃ) означает: в городе, получившем название Весали из-за того, что он расширялся вновь и вновь. «В Великом лесу» (mahāvane) означает: за пределами города есть естественный, дикорастущий лес, простирающийся непрерывно до самых Гималаев, который из-за своей огромной величины называется Великим лесом; в этом Великом лесу. «В зале с остроконечной крышей» (kūṭāgārasālāyaṃ) означает: в той лесной роще основали монастырь (сангхарама). Там, соединив стропила на вершине столбов, построили дворец, подобный божественной обители, в виде залы с остроконечной крышей. В связи с этим весь монастырь стал известен как «Кутагарасала» (Зала с остроконечной крышей). Благословенный жил в этом монастыре, опираясь на Весали как на место сбора подаяния. Поэтому сказано: «жил в Весали, в Великом лесу, в зале с остроконечной крышей». «Косальцы» (kosalakā) — жители царства Косала. «Магадхцы» (māgadhakā) — жители царства Магадха. «По делу» (karaṇīyena) означает: по делу, которое обязательно должно быть выполнено. Ведь то дело, которое можно и не делать, называется просто «задачей» (kicca), а то, что обязательно должно быть сделано, называется «долгом» (karaṇīya).

360. Paṭisallīno bhagavāti nānārammaṇacārato paṭikkamma sallīno nilīno, ekībhāvaṃ upagamma ekattārammaṇe jhānaratiṃ anubhavatīti attho. Tatthevāti tasmiññeva vihāre. Ekamantanti tasmā ṭhānā apakkamma tāsu tāsu rukkhacchāyāsu nisīdiṃsu.

360. «Благословенный уединился» (paṭisallīno bhagavā) означает: удалившись от блуждания по различным объектам чувств, он пребывал в уединении, погрузившись в себя; достигнув состояния одиночества, он испытывал радость джханы на едином объекте сосредоточения — таков смысл. «Там же» (tattheva) означает: в том же самом монастыре. «В стороне» (ekamantaṃ) означает: отойдя от того места, они сели в тени тех или иных деревьев.

Oṭṭhaddhalicchavīvatthuvaṇṇanā

Разъяснение истории о личчхаве Оттхаддхе

361. Oṭṭhaddhoti addhoṭṭhatāya evaṃladdhanāmo. Mahatiyā licchavīparisāyāti purebhattaṃ buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa dānaṃ datvā bhagavato santike uposathaṅgāni adhiṭṭhahitvā gandhamālādīni gāhāpetvā ugghosanāya mahatiṃ licchavirājaparisaṃ sannipātāpetvā tāya nīlapītādivaṇṇavatthābharaṇavilepanapaṭimaṇḍitāya tāvatiṃsaparisasappaṭibhāgāya mahatiyā licchaviparisāya saddhiṃ upasaṅkami. Akālo kho mahālīti [Pg.277] tassa oṭṭhaddhassa mahālīti mūlanāmaṃ, tena mūlanāmamattena naṃ thero mahālīti ālapati. Ekamantaṃ nisīdīti patirūpāsu rukkhacchāyāsu tāya licchaviparisāya saddhiṃ ratanattayassa vaṇṇaṃ kathayanto nisīdi.

361. «Оттхаддха» (oṭṭhaddho) — получивший такое имя из-за своей заячьей губы. «С большой свитой личчхавов» (mahatiyā licchavīparisāyāti) означает: до полудня поднеся дары общине бхиккху во главе с Буддой, приняв в присутствии Благословенного обеты упосатхи, велев взять благовония, гирлянды и прочее, созвав громким объявлением великое собрание царей-личчхавов, он прибыл вместе с этой большой свитой личчхавов, украшенной синими, желтыми и другими разноцветными одеждами, украшениями и притираниями, подобной собранию богов Таватимсы. «Не время, о Махали» (akālo kho mahālīti) — «Махали» было настоящим именем этого Оттхаддхи; старейшина обращается к нему по этому настоящему имени: «Махали». «Сел в стороне» (ekamantaṃ nisīdīti) означает: он сел в подходящей тени деревьев вместе с этой свитой личчхавов, восхваляя достоинства Трех Драгоценностей.

362. Sīho samaṇuddesoti āyasmato nāgitassa bhāgineyyo sattavassakāle pabbajitvā sāsane yuttapayutto ‘‘sīho’’ti evaṃnāmako sāmaṇero, so kira taṃ mahāparisaṃ disvā – ‘‘ayaṃ parisā mahatī, sakalaṃ vihāraṃ pūretvā nisinnā, addhā bhagavā ajja imissā parisāya mahantena ussāhena dhammaṃ desessati, yaṃnūnāhaṃ upajjhāyassācikkhitvā bhagavato mahāparisāya sannipatitabhāvaṃ ārocāpeyya’’nti cintetvā yenāyasmā nāgito tenupasaṅkami. Bhante kassapāti theraṃ gottena ālapati. Esā janatāti eso janasamūho.

362. «Послушник Сиха» (sīho samaṇuddesoti) — это саманера по имени Сиха, племянник почтенного Нагиты, который принял монашество в возрасте семи лет и усердно практиковал в Учении. Увидев это великое собрание, он подумал: «Это собрание огромно, оно заполнило весь монастырь. Несомненно, сегодня Благословенный с великим усердием проповедает Дхамму этому собранию. Что если я сообщу своему наставнику (упаджхае), чтобы он известил Благословенного о том, что собралась большая толпа?» С этими мыслями он подошел к почтенному Нагите. «Почтенный Кассапа» (bhante kassapāti) — он обращается к старейшине по его родовому имени. «Эти люди» (esā janatāti) означает: эта толпа людей.

Tvaññeva bhagavato ārocehīti sīho kira bhagavato vissāsiko, ayañhi thero thūlasarīro, tenassa sarīragarutāya uṭṭhānanisajjādīsu ālasiyabhāvo īsakaṃ appahīno viya hoti. Athāyaṃ sāmaṇero bhagavato kālena kālaṃ vattaṃ karoti. Tena naṃ thero ‘‘tvampi dasabalassa vissāsiko’’ti vatvā gaccha tvaññevārocehīti āha. Vihārapacchāyāyanti vihārachāyāyaṃ, kūṭāgāramahāgehacchāyāya pharitokāseti attho. Sā kira kūṭāgārasālā dakkhiṇuttarato dīghā pācīnamukhā, tenassā purato mahatī chāyā patthaṭā hoti, sīho tattha bhagavato āsanaṃ paññapesi.

«Ты сам и сообщи Благословенному» (tvaññeva bhagavato ārocehīti) — говорят, что Сиха был близок к Благословенному. Этот старейшина был тучным, и из-за тяжести тела у него оставалась некоторая леность при вставании, усаживании и т. д. А этот саманера время от времени прислуживал Благословенному. Поэтому старейшина сказал ему: «Ты тоже близок к Обладающему десятью силами», и добавил: «Ступай и сообщи сам». «В тени монастыря» (vihārapacchāyāyanti) означает: в тени монастыря, на пространстве, покрытом тенью большого здания с остроконечной крышей — таков смысл. Эта зала с остроконечной крышей была вытянута с юга на север и обращена фасадом на восток, поэтому перед ней простиралась большая тень. Там Сиха приготовил сиденье для Благословенного.

363. Atha kho bhagavā dvārantarehi ceva vātapānantarehi ca nikkhamitvā vidhāvantāhi vippharantīhi chabbaṇṇāhi buddharasmīhi saṃsūcitanikkhamano valāhakantarato puṇṇacando viya kūṭāgārasālato nikkhamitvā paññattavarabuddhāsane nisīdi. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho bhagavā vihārā nikkhamma vihārapacchāyāya paññatte āsane nisīdī’’ti.

363. Затем Благословенный вышел через дверной проем и окна. Его выход сопровождался сиянием шестицветных лучей Будды, которые устремлялись и распространялись повсюду. Подобно полной луне, выходящей из-за облаков, он вышел из залы с остроконечной крышей и сел на приготовленное благородное сиденье Будды. Поэтому сказано: «Тогда Благословенный, выйдя из монастыря, сел в тени монастыря на приготовленное сиденье».

364-365. Purimāni[Pg.278], bhante, divasāni purimatarānīti ettha hiyyo divasaṃ purimaṃ nāma, tato paraṃ purimataraṃ. Tato paṭṭhāya pana sabbāni purimāni ceva purimatarāni ca honti. Yadaggeti mūladivasato paṭṭhāya yaṃ divasaṃ aggaṃ parakoṭiṃ katvā viharāmīti attho, yāva vihāsinti vuttaṃ hoti. Idāni tassa parimāṇaṃ dassento ‘‘naciraṃ tīṇi vassānī’’ti āha. Atha vā yadaggeti yaṃ divasaṃ aggaṃ katvā naciraṃ tīṇi vassāni viharāmītipi attho. Yaṃ divasaṃ ādiṃ katvā naciraṃ vihāsiṃ tīṇiyeva vassānīti vuttaṃ hoti. Ayaṃ kira bhagavato pattacīvaraṃ gaṇhanto tīṇi saṃvaccharāni bhagavantaṃ upaṭṭhāsi, taṃ sandhāya evaṃ vadati. Piyarūpānīti piyajātikāni sātajātikāni. Kāmūpasaṃhitānīti kāmassādayuttāni. Rajanīyānīti rāgajanakāni. No ca kho dibbāni saddānīti kasmā sunakkhatto tāni na suṇāti? So kira bhagavantaṃ upasaṅkamitvā dibbacakkhuparikammaṃ yāci, tassa bhagavā ācikkhi, so yathānusiṭṭhaṃ paṭipanno dibbacakkhuṃ uppādetvā devatānaṃ rūpāni disvā cintesi ‘‘imasmiṃ sarīrasaṇṭhāne saddena madhurena bhavitabbaṃ, kathaṃ nu kho naṃ suṇeyya’’nti bhagavantaṃ upasaṅkamitvā dibbasotaparikammaṃ pucchi. Ayañca atīte ekaṃ sīlavantaṃ bhikkhuṃ kaṇṇasakkhaliyaṃ paharitvā badhiramakāsi. Tasmā parikammaṃ karontopi abhabbo dibbasotādhigamāya. Tenassa na bhagavā parikammaṃ kathesi. So ettāvatā bhagavati āghātaṃ bandhitvā cintesi – ‘‘addhā samaṇassa gotamassa evaṃ hoti – ‘ahampi khattiyo ayampi khattiyo, sacassa ñāṇaṃ vaḍḍhissati, ayampi sabbaññū bhavissatī’ti usūyāya mayhaṃ na kathesī’’ti. So anukkamena gihibhāvaṃ patvā tamatthaṃ mahālilicchavino kathento evamāha.

364-365. В выражении «Прошлые дни, почтенный, и еще более ранние» (purimāni, bhante, divasāni purimatarānīti) вчерашний день называется «прошлым», а день до него — «еще более ранним». Начиная с этого момента, все предшествующие дни являются и прошлыми, и еще более ранними. «С тех пор как» (yadaggeti) означает: начиная с самого первого дня, сделав этот день отправной точкой, я пребываю — таков смысл; это означает «пока я пребывал». Теперь, показывая продолжительность этого времени, он говорит: «недавно, три года». Или же «yadagge» означает: сделав тот день началом, я пребываю недавно в течение трех лет — таков тоже смысл. Это означает: сделав тот день началом, я недавно пребывал в течение всего лишь трех лет. Говорят, что он прислуживал Благословенному в течение трех лет, нося его чашу и верхнюю одежду, и, имея это в виду, он говорит так. «Приятные» (piyarūpānīti) означает: имеющие приятную природу, приносящие удовольствие. «Связанные с чувственными удовольствиями» (kāmūpasaṃhitānīti) означает: сопряженные с наслаждением чувственностью. «Возбуждающие страсть» (rajanīyānīti) означает: порождающие вожделение (рагу). «Но не божественные звуки» (no ca kho dibbāni saddānīti) — почему Сунаккхатта не слышал их? Говорят, что он, придя к Благословенному, попросил обучить его практике для обретения божественного зрения (дибба-чаккху). Благословенный объяснил ему её. Практикуя согласно наставлению, он обрел божественное зрение и, увидев облики божеств, подумал: «При таком телесном облике их голоса должны быть чрезвычайно сладостными. Как бы мне их услышать?» Он пришел к Благословенному и спросил о практике для обретения божественного слуха (дибба-сота). Однако в прошлой жизни он ударил одного добродетельного бхиккху по уху и сделал его глухим. Поэтому, даже выполняя практику, он был неспособен обрести божественный слух. По этой причине Благословенный не стал объяснять ему эту практику. Из-за этого он затаил злобу на Благословенного и подумал: «Несомненно, у отшельника Готамы такая мысль: "Я — кшатрий, и он — кшатрий. Если его знание возрастет, он тоже станет всеведущим". Из зависти он не объяснил мне это». Со временем он вернулся к жизни мирянина и, рассказывая об этом личчхаву Махали, произнес эти слова.

366-371. Ekaṃsabhāvitoti ekaṃsāya ekakoṭṭhāsāya bhāvito, dibbānaṃ vā rūpānaṃ dassanatthāya dibbānaṃ vā saddānaṃ savanatthāya bhāvitoti attho. Tiriyanti anudisāya. Ubhayaṃsabhāvitoti ubhayaṃsāya ubhayakoṭṭhāsāya bhāvitoti attho. Ayaṃ kho mahāli hetūti ayaṃ dibbānaṃyeva rūpānaṃ dassanāya ekaṃsabhāvito samādhi hetu. Imamatthaṃ sutvā so licchavī cintesi – ‘‘idaṃ dibbasotena saddasuṇanaṃ imasmiṃ sāsane uttamatthabhūtaṃ maññe imassa nūna atthāya ete [Pg.279] bhikkhū paññāsampi saṭṭhipi vassāni apaṇṇakaṃ brahmacariyaṃ caranti, yaṃnūnāhaṃ dasabalaṃ etamatthaṃ puccheyya’’nti.

366-371. «Развитый односторонне» (ekaṃsabhāvitoti) означает: развитый для одной стороны, для одной части; то есть развитый либо только для видения божественных форм, либо только для слышания божественных звуков — таков смысл. «В поперечном направлении» (tiriyaṃti) означает: в промежуточных направлениях. «Развитый двусторонне» (ubhayaṃsabhāvitoti) означает: развитый для обеих сторон, для обеих частей — таков смысл. «В этом, о Махали, причина» (ayaṃ kho mahāli hetūti) означает: это сосредоточение (самадхи), развитое односторонне только для видения божественных форм, и есть причина. Услышав это, тот личчхав подумал: «Это слышание звуков божественным слухом, полагаю, является высшей целью в этом Учении. Не ради ли этого эти бхиккху ведут безупречную святую жизнь (брахмачарью) в течение пятидесяти или шестидесяти лет? Что если я спрошу об этом Обладающего десятью силами?»

372. Tato tamatthaṃ pucchanto ‘‘etāsaṃ nūna, bhante’’tiādimāha. Samādhibhāvanānanti ettha samādhiyeva samādhibhāvanā, ubhayaṃsabhāvitānaṃ samādhīnanti attho. Atha yasmā sāsanato bāhirā etā samādhibhāvanā, na ajjhattikā. Tasmā tā paṭikkhipitvā yadatthaṃ bhikkhū brahmacariyaṃ caranti, taṃ dassento bhagavā ‘‘na kho mahālī’’tiādimāha.

372. Затем, спрашивая об этом, он сказал: «Не ради ли этих, почтенный...» и так далее. «Развитие сосредоточения» (samādhibhāvanānanti) — здесь само сосредоточение есть развитие сосредоточения; это означает «сосредоточений, развитых двусторонне». Поскольку эти виды развития сосредоточения являются внешними по отношению к Учению, а не внутренними, Благословенный отверг их и, показывая то, ради чего бхиккху ведут святую жизнь, сказал: «Нет, Махали...» и так далее.

Catuariyaphalavaṇṇanā

Разъяснение четырех плодов благородства (ариев)

373. Tiṇṇaṃ saṃyojanānanti sakkāyadiṭṭhiādīnaṃ tiṇṇaṃ bandhanānaṃ. Tāni hi vaṭṭadukkhamaye rathe satte saṃyojenti, tasmā saṃyojanānīti vuccanti. Sotāpanno hotīti maggasotaṃ āpanno hoti. Avinipātadhammoti catūsu apāyesu apatanadhammo. Niyatoti dhammaniyāmena niyato. Sambodhiparāyaṇoti uparimaggattayasaṅkhātā sambodhi paraṃ ayanaṃ assa, anena vā pattabbāti sambodhiparāyaṇo.

373. «Трех оков» (tiṇṇaṃ saṃyojanānanti) означает: трех уз, начиная с воззрения о существовании личности (саккая-диттхи). Ведь они привязывают существ к колеснице страданий круговорота перерождений, поэтому и называются «оковами» (саньёджанами). «Становится вступившим в поток» (sotāpanno hotīti) означает: он вступает в поток пути. «Не подверженный падению» (avinipātadhammoti) означает: не имеющий природы падения в четыре несчастных мира (апайи). «Утвердившийся» (niyatoti) означает: утвержденный закономерностью Дхаммы. «Устремленный к пробуждению» (sambodhiparāyaṇoti) означает: тот, для кого пробуждение, определяемое как три высших пути, является высшим прибежищем, или тот, кто должен достичь его — отсюда «устремленный к пробуждению».

Tanuttāti pariyuṭṭhānamandatāya ca kadāci karahaci uppattiyā ca tanubhāvā. Orambhāgiyānanti heṭṭhābhāgiyānaṃ, ye hi baddho upari suddhāvāsabhūmiyaṃ nibbattituṃ na sakkoti. Opapātikoti sesayonipaṭikkhepavacanametaṃ. Tattha parinibbāyīti tasmiṃ uparibhaveyeva parinibbānadhammo. Anāvattidhammoti tato brahmalokā puna paṭisandhivasena anāvattanadhammo. Cetovimuttinti cittavisuddhiṃ, sabbakilesabandhanavimuttassa arahattaphalacittassetaṃ adhivacanaṃ. Paññāvimuttinti etthāpi sabbakilesabandhanavimuttā arahattaphalapaññāva paññāvimuttīti veditabbā. Diṭṭheva dhammeti imasmiṃyeva attabhāve. Sayanti sāmaṃ. Abhiññāti abhijānitvā. Sacchikatvāti paccakkhaṃ katvā. Atha vā abhiññā sacchikatvāti abhiññāya abhivisiṭṭhena ñāṇena sacchikaritvātipi attho. Upasampajjāti patvā paṭilabhitvā. Idaṃ sutvā licchavirājā cintesi – ‘‘ayaṃ pana dhammo na sakuṇena viya uppatitvā, nāpi godhāya viya urena gantvā sakkā paṭivijjhituṃ[Pg.280], addhā pana imaṃ paṭivijjhantassa pubbabhāgappaṭipadāya bhavitabbaṃ, pucchāmi tāva na’’nti.

«Ослабление» (tanuttā) означает состояние тонкости (истончения) из-за слабости проявлений и лишь редкого, случайного их возникновения. «Низшие [оковы]» (orambhāgiyānaṃ) означает принадлежащие к нижним сферам; ведь тот, кто связан ими, не способен переродиться в высших мирах Чистых обителей. «Самовозникающий» (opapātiko) — это слово исключает иные виды рождения. «Там достигающий окончательного освобождения» (tattha parinibbāyī) означает имеющий природу достижения окончательного освобождения именно в том высшем существовании. «Невозвращающийся» (anāvattidhammo) означает не имеющий природы возвращения из того мира Брахмы посредством нового перерождения. «Освобождение ума» (cetovimuttiṃ) означает очищение ума; это обозначение ума плода арахантства, освобожденного от всех уз загрязнений. «Освобождение мудростью» (paññāvimuttiṃ) — здесь также под «освобождением мудростью» следует понимать саму мудрость плода арахантства, освобожденную от всех уз загрязнений. «В этой самой жизни» (diṭṭheva dhamme) означает именно в этом самом существовании. «Сам» (sayaṃ) означает лично. «Постигнув сверхзнанием» (abhiññā) означает познав [особым знанием]. «Реализовав» (sacchikatvā) означает сделав очевидным (непосредственным). Или же «постигнув сверхзнанием, реализовав» означает реализовав посредством сверхзнания, то есть превосходного знания — таков тоже смысл. «Достигнув» (upasampajjā) означает придя к этому, обретя. Услышав это, царь Личчхави подумал: «Эту Дхамму невозможно постичь, взлетев подобно птице, или ползя на груди подобно ящерице. Несомненно, для того, кто постигает эту Дхамму, должна быть предварительная практика. Спрошу-ка я его сначала об этом».

Ariyaaṭṭhaṅgikamaggavaṇṇanā

Разъяснение Благородного восьмеричного пути

374-375. Tato bhagavantaṃ pucchanto ‘‘atthi pana bhante’’tiādimāha. Aṭṭhaṅgikoti pañcaṅgikaṃ turiyaṃ viya aṭṭhaṅgiko gāmo viya ca aṭṭhaṅgamattoyeva hutvā aṭṭhaṅgiko, na aṅgato añño maggo nāma atthi. Tenevāha – ‘‘seyyathidaṃ, sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhī’’ti. Tattha sammādassanalakkhaṇā sammādiṭṭhi. Sammā abhiniropanalakkhaṇo sammāsaṅkappo. Sammā pariggahaṇalakkhaṇā sammāvācā. Sammā samuṭṭhāpanalakkhaṇo sammākammanto. Sammā vodāpanalakkhaṇo sammāājīvo. Sammā paggahalakkhaṇo sammāvāyāmo. Sammā upaṭṭhānalakkhaṇā sammāsati. Sammā samādhānalakkhaṇo sammāsamādhi. Etesu ekekassa tīṇi tīṇi kiccāni honti. Seyyathidaṃ, sammādiṭṭhi tāva aññehipi attano paccanīkakilesehi saddhiṃ micchādiṭṭhiṃ pajahati, nirodhaṃ ārammaṇaṃ karoti, sampayuttadhamme ca passati tappaṭicchādakamohavidhamanavasena asammohato. Sammāsaṅkappādayopi tatheva micchāsaṅkappādīni pajahanti, nirodhañca ārammaṇaṃ karonti, visesato panettha sammāsaṅkappo sahajātadhamme abhiniropeti. Sammāvācā sammā pariggaṇhati. Sammākammanto sammā samuṭṭhāpeti. Sammāājīvo sammā vodāpeti. Sammāvāyāmo sammā paggaṇhati. Sammāsati sammā upaṭṭhāpeti. Sammāsamādhi sammā padahati.

374-375. Затем, желая спросить Благословенного, он произнес: «Но есть ли, Господин...» и так далее. «Восьмеричный» (aṭṭhaṅgiko) означает состоящий ровно из восьми факторов, подобно пятичастному оркестру или деревне из восьми частей; нет никакого иного пути помимо этих факторов. Поэтому Он сказал: «А именно: правильное воззрение... и т.д. ... правильное сосредоточение». В связи с этим, правильное воззрение имеет характеристику правильного видения. Правильное намерение имеет характеристику правильного направления ума [на объект]. Правильная речь имеет характеристику правильного охвата. Правильное действие имеет характеристику правильного побуждения. Правильный образ жизни имеет характеристику правильного очищения. Правильное усилие имеет характеристику правильного поддержания. Правильная осознанность имеет характеристику правильного утверждения. Правильное сосредоточение имеет характеристику правильного удержания ума. У каждого из этих факторов есть по три функции. А именно: сначала правильное воззрение устраняет ложное воззрение вместе с другими противодействующими ему загрязнениями, делает прекращение своим объектом и видит сопутствующие состояния без заблуждения благодаря рассеиванию скрывающего его невежества. Правильное намерение и другие факторы точно так же устраняют ложное намерение и т.д., и делают прекращение своим объектом. Но в особенности здесь: правильное намерение направляет совозникающие состояния [на объект прекращения]. Правильная речь правильно охватывает совозникающие состояния. Правильное действие правильно побуждает совозникающие состояния. Правильный образ жизни правильно очищает совозникающие состояния. Правильное усилие правильно поддерживает совозникающие состояния. Правильная осознанность правильно утверждает совозникающие состояния. Правильное сосредоточение правильно удерживает совозникающие состояния.

Api cesā sammādiṭṭhi nāma pubbabhāge nānākkhaṇā nānārammaṇā hoti, maggakkhaṇe ekakkhaṇā ekārammaṇā. Kiccato pana ‘‘dukkhe ñāṇa’’ntiādīni cattāri nāmāni labhati. Sammāsaṅkappādayopi pubbabhāge nānākkhaṇā nānārammaṇā honti. Maggakkhaṇe ekakkhaṇā ekārammaṇā. Tesu sammāsaṅkappo kiccato ‘‘nekkhammasaṅkappo’’tiādīni tīṇi nāmāni labhati. Sammā vācādayo tisso viratiyopi honti, cetanādayopi honti, maggakkhaṇe pana viratiyeva. Sammāvāyāmo sammāsatīti idampi dvayaṃ kiccato sammappadhānasatipaṭṭhānavasena cattāri nāmāni labhati. Sammāsamādhi pana pubbabhāgepi maggakkhaṇepi sammāsamādhiyeva.

Более того, это так называемое правильное воззрение на предварительном этапе возникает в разные моменты времени и имеет различные объекты, но в момент пути оно возникает в один и тот же момент и имеет один и тот же объект. По своей функции же оно получает четыре названия, такие как «знание о страдании» и т.д. Правильное намерение и другие факторы на предварительном этапе также возникают в разные моменты времени и имеют различные объекты. В момент пути они возникают в один момент и имеют один объект. Среди них правильное намерение по своей функции получает три названия, такие как «намерение отречения» и т.д. Три фактора, начиная с правильной речи, бывают как воздержаниями, так и волевыми намерениями, но в момент пути они являются исключительно воздержаниями. Эта пара — правильное усилие и правильная осознанность — по своей функции получает четыре названия в соответствии с правильными усилиями и основами осознанности. Правильное же сосредоточение как на предварительном этапе, так и в момент пути остается исключительно правильным сосредоточением.

Iti [Pg.281] imesu aṭṭhasu dhammesu bhagavatā nibbānādhigamāya paṭipannassa yogino bahukārattā paṭhamaṃ sammādiṭṭhi desitā. Ayañhi ‘‘paññāpajjoto paññāsattha’’nti (dha. sa. 20) ca vuttā. Tasmā etāya pubbabhāge vipassanāñāṇasaṅkhātāya sammādiṭṭhiyā avijjandhakāraṃ vidhamitvā kilesacore ghātento khemena yogāvacaro nibbānaṃ pāpuṇāti. Tena vuttaṃ – ‘‘nibbānādhigamāya paṭipannassa yogino bahukārattā paṭhamaṃ sammādiṭṭhi desitā’’ti.

Таким образом, среди этих восьми состояний Благословенный в первую очередь проповедовал правильное воззрение, поскольку оно приносит огромную пользу йогину, практикующему ради достижения ниббаны. Ведь оно также названо «светильником мудрости» и «оружием мудрости». Поэтому благодаря этому правильному воззрению на предварительном этапе, называемому знанием прозрения, рассеяв тьму невежества и уничтожая разбойников-загрязнений, практикующий в безопасности достигает ниббаны. Поэтому сказано: «Поскольку оно приносит огромную пользу йогину, практикующему ради достижения ниббаны, в первую очередь было проповедано правильное воззрение».

Sammāsaṅkappo pana tassā bahukāro, tasmā tadanantaraṃ vutto. Yathā hi heraññiko hatthena parivaṭṭetvā parivaṭṭetvā cakkhunā kahāpaṇaṃ olokento – ‘‘ayaṃ cheko, ayaṃ kūṭo’’ti jānāti. Evaṃ yogāvacaropi pubbabhāge vitakkena vitakketvā vipassanāpaññāya olokayamāno – ‘‘ime dhammā kāmāvacarā, ime dhammā rūpāvacarādayo’’ti pajānāti. Yathā vā pana purisena koṭiyaṃ gahetvā parivaṭṭetvā parivaṭṭetvā dinnaṃ mahārukkhaṃ tacchako vāsiyā tacchetvā kamme upaneti, evaṃ vitakkena vitakketvā vitakketvā dinne dhamme yogāvacaro paññāya – ‘‘ime kāmāvacarā, ime rūpāvacarā’’tiādinā nayena paricchinditvā kamme upaneti. Tena vuttaṃ – ‘‘sammāsaṅkappo pana tassā bahukāro, tasmā tadanantaraṃ vutto’’ti. Svāyaṃ yathā sammādiṭṭhiyā evaṃ sammāvācāyapi upakārako. Yathāha – ‘‘pubbe kho, visākha, vitakketvā vicāretvā pacchā vācaṃ bhindatī’’ti, (ma. ni. 1.463) tasmā tadanantaraṃ sammāvācā vuttā.

Правильное же намерение приносит огромную пользу правильному воззрению, поэтому оно проповедано сразу после него. Подобно тому как ювелир, переворачивая монету в руке снова и снова и осматривая её глазами, узнаёт: «Эта настоящая, а эта фальшивая», точно так же и практикующий на предварительном этапе, размышляя с помощью прикладывания ума и созерцая с помощью мудрости прозрения, различает: «Эти состояния принадлежат к сфере чувственного, эти состояния принадлежат к сфере тонкоматериальной» и т.д. Или же подобно тому как плотник, взяв за край большое бревно, переданное ему человеком, который переворачивал его снова и снова, обтёсывает его топором и использует в работе, точно так же практикующий с помощью мудрости разделяет состояния, предоставленные ему благодаря многократному размышлению с помощью прикладывания ума, следующим образом: «Эти принадлежат к сфере чувственного, эти — к сфере тонкоматериальной», и использует их в своей практике. Поэтому сказано: «Правильное же намерение приносит огромную пользу правильному воззрению, поэтому оно проповедано сразу после него». И как оно помогает правильному воззрению, точно так же оно помогает и правильной речи. Как сказано: «Сначала, Висакха, поразмыслив и обдумав, затем человек произносит речь». Поэтому сразу после него проповедана правильная речь.

Yasmā pana – ‘‘idañcidañca karissāmā’’ti paṭhamaṃ vācāya saṃvidahitvā loke kammante payojenti; tasmā vācā kāyakammassa upakārikāti sammāvācāya anantaraṃ sammākammanto vutto. Catubbidhaṃ pana vacīduccaritaṃ, tividhañca kāyaduccaritaṃ pahāya ubhayaṃ sucaritaṃ pūrentasseva yasmā ājīvaṭṭhamakaṃ sīlaṃ pūreti, na itarassa, tasmā tadubhayānantaraṃ sammāājīvo vutto. Evaṃ visuddhājīvena pana ‘‘parisuddho me ājīvo’’ti ettāvatā ca paritosaṃ katvā suttapamattena viharituṃ na yuttaṃ, atha kho ‘‘sabbiriyāpathesu idaṃ vīriyaṃ samārabhitabba’’nti dassetuṃ tadanantaraṃ sammāvāyāmo vutto. Tato ‘‘āraddhavīriyenapi kāyādīsu catūsu vatthūsu [Pg.282] sati sūpaṭṭhitā kātabbā’’ti dassanatthaṃ tadanantaraṃ sammāsati desitā. Yasmā panevaṃ sūpaṭṭhitā sati samādhissupakārānupakārānaṃ dhammānaṃ gatiyo samannesitvā pahoti ekattārammaṇe cittaṃ samādhātuṃ, tasmā sammāsatiyā anantaraṃ sammāsamādhi desitoti veditabbo. Etesaṃ dhammānaṃ sacchikiriyāyāti etesaṃ sotāpattiphalādīnaṃ paccakkhakiriyatthāya.

Поскольку люди в мире сначала договариваются с помощью речи: «Мы сделаем то-то и то-то», а затем приступают к делам, речь помогает телесным действиям. Поэтому сразу после правильной речи проповедано правильное действие. Поскольку нравственность, в которой правильный образ жизни является восьмым фактором, очищается только у того, кто оставил четыре вида дурного словесного поведения и три вида дурного телесного поведения и исполняет оба вида благого поведения, а не у кого-то другого, то сразу после этих двух факторов проповедан правильный образ жизни. Однако тому, кто очистил свой образ жизни, не подобает предаваться лености и беспечности, довольствуясь лишь мыслью: «Мой образ жизни чист». Напротив, чтобы показать, что «это усилие должно прилагаться во всех позах тела», сразу после этого проповедано правильное усилие. Затем, чтобы показать, что «даже при наличии усердия необходимо прочно утверждать осознанность в четырех объектах, таких как тело и т.д.», сразу после этого проповедана правильная осознанность. И поскольку прочно утвержденная таким образом осознанность, исследовав пути состояний, способствующих и препятствующих сосредоточению, способна удержать ум на едином объекте, следует понимать, что сразу после правильной осознанности проповедано правильное сосредоточение. «Для реализации этих состояний» означает для непосредственного постижения плода вхождения в поток и других плодов.

Dve pabbajitavatthuvaṇṇanā

Разъяснение истории о двух странниках

376-377. Ekamidāhanti idaṃ kasmā āraddhaṃ? Ayaṃ kira rājā – ‘‘rūpaṃ attā’’ti evaṃladdhiko, tenassa desanāya cittaṃ nādhimuccati. Atha bhagavatā tassa laddhiyā āvikaraṇatthaṃ ekaṃ kāraṇaṃ āharituṃ idamāraddhaṃ. Tatrāyaṃ saṅkhepattho – ‘‘ahaṃ ekaṃ samayaṃ ghositārāme viharāmi, tatra vasantaṃ maṃ te dve pabbajitā evaṃ pucchiṃsu. Athāhaṃ tesaṃ buddhuppādaṃ dassetvā tantidhammaṃ nāma kathento idamavocaṃ – ‘‘āvuso, saddhāsampanno nāma kulaputto evarūpassa satthu sāsane pabbajito, evaṃ tividhaṃ sīlaṃ pūretvā paṭhamajjhānādīni patvā ṭhito ‘taṃ jīva’ntiādīni vadeyya, yuttaṃ nu kho etamassā’’ti? Tato tehi ‘‘yutta’’nti vutte ‘‘ahaṃ kho panetaṃ, āvuso, evaṃ jānāmi, evaṃ passāmi, atha ca panāhaṃ na vadāmī’’ti taṃ vādaṃ paṭikkhipitvā uttari khīṇāsavaṃ dassetvā ‘‘imassa evaṃ vattuṃ na yutta’’nti avocaṃ. Te mama vacanaṃ sutvā attamanā ahesunti. Evaṃ vutte sopi attamano ahosi. Tenāha – ‘‘idamavoca bhagavā. Attamano oṭṭhaddho licchavī bhagavato bhāsitaṃ abhinandī’’ti.

376-377. Почему начата эта беседа, начинающаяся со слов «Однажды я...»? Говорят, этот царь придерживался воззрения: «Тело — это душа». Из-за этого его ум не склонялся к учению. Тогда Благословенный, чтобы выявить его ложное воззрение, привел один пример и начал эту беседу. Краткий смысл здесь таков: «Однажды я пребывал в Госитараме. Ко мне, жившему там, подошли те два странника и спросили об этом. Тогда я, показав им появление Будды и излагая каноническое учение, сказал следующее: „Друзья, если сын из хорошей семьи, исполненный веры, уходит в бездомность в учении такого Учителя, исполняет тройственную нравственность, достигает первой джханы и т.д. и пребывает в ней, станет ли он утверждать: 'Душа и тело — это одно и то же' и т.д.? Подобает ли ему это?“ Когда они ответили: „Подобает“, я сказал: „Но я, друзья, зная это так и видя это так, тем не менее не утверждаю этого“. Отвергнув это воззрение и показав далее того, чьи влечения уничтожены, я сказал: „Ему не подобает так говорить“. Услышав мои слова, они обрадовались». Когда это было сказано, тот царь тоже обрадовался. Поэтому сказано: «Так сказал Благословенный. Личчхави Оттхаддха обрадовался и восхитился словами Благословенного».

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

Так в Сумангалавиласини, комментарии к Дигха-никае,

Mahālisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

завершено разъяснение Махали-сутты.

7. Jāliyasuttavaṇṇanā

7. Разъяснение Джалия-сутты

Dve pabbajitavatthuvaṇṇanā

Разъяснение истории о двух странниках

378. Evaṃ [Pg.283] me sutaṃ…pe… kosambiyanti jāliyasuttaṃ. Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā. Ghositārāmeti ghositena seṭṭhinā kate ārāme. Pubbe kira allakapparaṭṭhaṃ nāma ahosi. Tato kotūhaliko nāma daliddo chātakabhayena saputtadāro avantiraṭṭhaṃ gacchanto puttaṃ vahituṃ asakkonto chaḍḍetvā agamāsi, mātā nivattitvā taṃ gahetvā gatā, te ekaṃ gopālakagāmaṃ pavisiṃsu. Gopālakena ca tadā bahupāyāso paṭiyatto hoti, te tato pāyāsaṃ labhitvā bhuñjiṃsu. Atha so puriso balavapāyāsaṃ bhutto jīrāpetuṃ asakkonto rattibhāge kālaṃ katvā tattheva sunakhiyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gahetvā kukkuro jāto, so gopālakassa piyo ahosi. Gopālako ca paccekabuddhaṃ upaṭṭhahati. Paccekabuddhopi bhattakiccapariyosāne kukkurassa ekekaṃ piṇḍaṃ deti, so paccekabuddhe sinehaṃ uppādetvā gopālakena saddhiṃ paṇṇasālampi gacchati. Gopālake asannihite bhattavelāyaṃ sayameva gantvā kālārocanatthaṃ paṇṇasāladvāre bhussati, antarāmaggepi caṇḍamige disvā bhussitvā palāpeti. So paccekabuddhe mudukena cittena kālaṃkatvā devaloke nibbatti. Tatrassa ghosakadevaputto tveva nāmaṃ ahosi. So devalokato cavitvā kosambiyaṃ ekassa kulassa ghare nibbatti. Taṃ aputtako seṭṭhi tassa mātāpitūnaṃ dhanaṃ datvā puttaṃ katvā aggahesi. Atha attano putte jāte sattakkhattuṃ ghātāpetuṃ upakkami. So puññavantatāya sattasupi ṭhānesu maraṇaṃ appatvā avasāne ekāya seṭṭhidhītāya veyyattiyena laddhajīvito aparabhāge pituaccayena seṭṭhiṭṭhānaṃ patvā ghosakaseṭṭhi nāma jāto. Aññepi kosambiyaṃ kukkuṭaseṭṭhi[Pg.284], pāvāriyaseṭṭhīti dve seṭṭhino atthi, iminā saddhiṃ tayo ahesuṃ.

378. «Так я слышал... в Косамби» — это Джалия-сутта. В ней разъясняются слова, которые ранее не встречались. «В Госитараме» означает в парке, построенном купцом Госитой. Говорят, в прежние времена существовало царство под названием Аллакаппа. Оттуда бедняк по имени Котухалика из-за страха перед голодом отправился со своей женой и сыном в царство Аванти. Не в силах нести сына, он бросил его и пошел дальше. Мать же вернулась, подобрала ребенка, и они пошли вместе. Они пришли в деревню пастухов. В то время пастух приготовил много молочной рисовой каши. Они получили от него эту кашу и съели её. Затем этот мужчина, съев слишком много сытной каши и не сумев её переварить, умер ночью и переродился там же, в утробе собаки, став щенком. Он стал любимцем пастуха. Пастух же прислуживал паччекабудде. Паччекабудда после окончания трапезы давал собаке по одному комку риса. Собака привязалась к паччекабудде и ходила вместе с пастухом в его хижину из листьев. Когда пастуха не было рядом, во время трапезы собака сама шла к хижине и лаяла у дверей, чтобы известить о времени. По пути она также лаяла на диких зверей, обращая их в бегство. Умерев с преданным сердцем по отношению к паччекабудде, она переродилась в мире богов. Там его звали божественным сыном Гхосакой. Скончавшись в мире богов, он переродился в Косамби в одной семье. Бездетный купец, дав денег его родителям, взял его и усыновил. Затем, когда у купца родился собственный сын, он семь раз пытался убить приемыша. Благодаря своим заслугам мальчик избежал смерти во всех семи случаях. В конце концов, благодаря уму одной купеческой дочери он остался жив, а впоследствии, после кончины приемного отца-купца, занял его место и стал известен как купец Гхосака. В Косамби были и два других купца — Куккута-сеттхи и Павария-сеттхи. Вместе с ним их было трое.

Tena ca samayena himavantato pañcasatatāpasā sarīrasantappanatthaṃ antarantarākosambiṃ āgacchanti, tesaṃ ete tayo seṭṭhī attano attano uyyānesu paṇṇakuṭiyo katvā upaṭṭhānaṃ karonti. Athekadivasaṃ te tāpasā himavantato āgacchantā mahākantāre tasitā kilantā ekaṃ mahantaṃ vaṭarukkhaṃ patvā tattha adhivatthāya devatāya santikā saṅgahaṃ paccāsisantā nisīdiṃsu. Devatā sabbālaṅkāravibhūsitaṃ hatthaṃ pasāretvā tesaṃ pānīyapānakādīni datvā kilamathaṃ paṭivinodesi, ete devatāyānubhāvena vimhitā pucchiṃsu – ‘‘kiṃ nu kho, devate, kammaṃ katvā tayā ayaṃ sampatti laddhā’’ti? Devatā āha – ‘‘loke buddho nāma bhagavā uppanno, so etarahi sāvatthiyaṃ viharati, anāthapiṇḍiko gahapati taṃ upaṭṭhahati. So uposathadivasesu attano bhatakānaṃ pakatibhattavetanameva datvā uposathaṃ kārāpesi. Athāhaṃ ekadivasaṃ majjhanhike pātarāsatthāya āgato kañci bhatakakammaṃ akarontaṃ disvā – ‘ajja manussā kasmā kammaṃ na karontī’ti pucchiṃ. Tassa me tamatthaṃ ārocesuṃ. Athāhaṃ etadavocaṃ – ‘idāni upaḍḍhadivaso gato, sakkā nu kho upaḍḍhuposathaṃ kātu’nti. Tato seṭṭhissa paṭivedetvā ‘‘sakkā kātu’’nti āha. Svāhaṃ upaḍḍhadivasaṃ upaḍḍhuposathaṃ samādiyitvā tadaheva kālaṃ katvā imaṃ sampattiṃ paṭilabhi’’nti.

В то время из Гималаев время от времени приходили в Косамби пятьсот аскетов ради укрепления сил своего тела. Три этих сеттхи построили для них в своих садах лиственные хижины и заботились о них. И вот однажды эти аскеты, возвращаясь из Гималаев, томимые жаждой и утомленные в великой пустыне, добрались до одного огромного дерева баньян и сели там, ожидая гостеприимства от обитавшего на этом дереве божества. Божество, протянув руку, украшенную всевозможными украшениями, дало им питьевую воду, напитки и прочее, и тем самым утолило их усталость. Изумленные могуществом божества, они спросили: «О божество, какое же благое деяние совершило ты, чтобы обрести это великолепие?» Божество ответило: «В мире явился Благословенный по имени Будда, сейчас Он пребывает в Саваттхи, и домохозяин Анатхапиндика служит Ему. В дни упосатхи он, давая своим работникам их обычную еду и плату, побуждал их соблюдать упосатху. И вот однажды в полдень я вернулся ради утренней трапезы и, увидев, что никто из работников не трудится, спросил: „Почему сегодня люди не работают?“ Мне объяснили эту причину. Тогда я спросил: „Сейчас уже прошла половина дня, можно ли соблюсти половину упосатхи?“ Сообщив об этом сеттхи, тот ответил: „Да, можно соблюсти“. И вот я, приняв на оставшуюся половину дня обеты половины упосатхи, в тот же день скончался и обрел это великолепие».

Atha te tāpasā ‘‘buddho kira uppanno’’ti sañjātapītipāmojjā tatova sāvatthiṃ gantukāmā hutvāpi – ‘‘bahukārā no upaṭṭhākaseṭṭhino tesampi imamatthamārocessāmā’’ti kosambiṃ gantvā seṭṭhīhi katasakkārabahumānā ‘‘tadaheva mayaṃ gacchāmā’’ti āhaṃsu. ‘‘Kiṃ, bhante, turitāttha, nanu tumhe pubbe cattāro pañca māse vasitvā gacchathā’’ti ca vutte taṃ pavattiṃ ārocesuṃ. ‘‘Tena hi, bhante, saheva gacchāmā’’ti ca vutte ‘‘gacchāma mayaṃ, tumhe saṇikaṃ āgacchathā’’ti sāvatthiṃ gantvā bhagavato santike pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Tepi seṭṭhino pañcasatapañcasatasakaṭaparivārā [Pg.285] sāvatthiṃ gantvā dānādīni datvā kosambiṃ āgamanatthāya bhagavantaṃ yācitvā paccāgamma tayo vihāre kāresuṃ. Tesu kukkuṭaseṭṭhinā kato kukkuṭārāmo nāma, pāvāriyaseṭṭhinā kato pāvārikambavanaṃ nāma, ghositaseṭṭhinā kato ghositārāmo nāma ahosi. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘kosambiyaṃ viharati ghositārāme’’ti.

Тогда те аскеты, преисполнившись великой радости и восторга от вести: «Говорят, явился Будда!», хотя и пожелали тотчас же отправиться в Саваттхи, подумали: «Наши покровители-сеттхи оказали нам много благодеяний, сообщим же и им эту весть». Придя в Косамби, они были встречены сеттхи с великим почтением и уважением и сказали: «В этот же день мы уходим». Когда им сказали: «Почему, почтенные, вы так спешите? Разве прежде вы не уходили, лишь пробыв здесь четыре или пять месяцев?», они рассказали о случившемся. Когда им ответили: «В таком случае, почтенные, пойдёмте вместе!», они сказали: «Мы пойдём вперед, а вы следуйте не спеша». Придя в Саваттхи, они приняли монашество у Благословенного и достигли архатства. Те же сеттхи, каждый в сопровождении пятисот повозок, отправились в Саваттхи, совершили даяния и другие благие дела, и, попросив Благословенного прийти в Косамби, вернулись назад и построили три монастыря. Среди них монастырь, построенный сеттхи Куккутой, стал называться Куккутарама; построенный сеттхи Паварией — Паварикамбавана; построенный сеттхи Гхоситой — Гхоситарама. Имея в виду этот последний, было сказано: «Пребывает в Косамби, в Гхоситараме».

Muṇḍiyoti idaṃ tassa nāmaṃ. Jāliyoti idampi itarassa nāmameva. Yasmā panassa upajjhāyo dārumayena pattena piṇḍāya carati, tasmā dārupattikantevāsīti vuccati. Etadavocunti upārambhādhippāyena vādaṃ āropetukāmā hutvā etadavocuṃ. Iti kira nesaṃ ahosi, sace samaṇo gotamo ‘‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’’nti vakkhati, athassa mayaṃ etaṃ vādaṃ āropessāma – ‘‘bho gotama, tumhākaṃ laddhiyā idheva satto bhijjati, tena vo vādo ucchedavādo hotī’’ti. Sace pana ‘‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’’nti vakkhati, athassetaṃ vādaṃ āropessāma ‘‘tumhākaṃ vāde rūpaṃ bhijjati, na satto bhijjati. Tena vo vāde satto sassato āpajjatī’’ti. Atha bhagavā ‘‘ime vādāropanatthāya pañhaṃ pucchanti, mama sāsane ime dve ante anupagamma majjhimā paṭipadā atthīti na jānanti, handa nesaṃ pañhaṃ avissajjetvā tassāyeva paṭipadāya āvibhāvatthaṃ dhammaṃ desemī’’ti cintetvā ‘‘tena hāvuso’’tiādimāha.

«Мундия» — это имя того странника. «Джалия» — это также имя другого странника. Поскольку его наставник ходит за подаянием с деревянной чашей, его называют «учеником того, кто пользуется деревянной чашей». Слова «так сказали» означают, что они сказали это с намерением придраться и выдвинуть обвинение. У них, как говорят, был такой замысел: «Если отшельник Готама скажет: „Душа и тело — это одно и то же“, тогда мы выдвинем против него такое обвинение: „О Готама, согласно вашему воззрению, существо уничтожается прямо здесь, следовательно, ваше учение — это учение об уничтожении“. Если же он скажет: „Душа — это одно, а тело — другое“, тогда мы выдвинем против него такое обвинение: „Согласно вашему учению, тело разрушается, но существо не разрушается, следовательно, в вашем учении существо оказывается вечным“». Тогда Благословенный подумал: «Они задают этот вопрос, чтобы выдвинуть обвинение; они не знают, что в моём Учении есть Срединный путь, не впадающий в эти две крайности. Так не буду же я прямо отвечать на их вопрос, а проповедаю им Дхамму, чтобы разъяснить именно этот Срединный путь», и произнес слова, начинающиеся с «В таком случае, друзья».

379-380. Tattha kallaṃ nu kho tassetaṃ vacanāyāti tassetaṃ saddhāpabbajitassa tividhaṃ sīlaṃ paripūretvā paṭhamajjhānaṃ pattassa yuttaṃ nu kho etaṃ vattunti attho. Taṃ sutvā paribbājakā puthujjano nāma yasmā nibbicikiccho na hoti, tasmā kadāci evaṃ vadeyyāti maññamānā – ‘‘kallaṃ tassetaṃ vacanāyā’’ti āhaṃsu. Atha ca panāhaṃ na vadāmīti ahaṃ etamevaṃ jānāmi, no ca evaṃ vadāmi, atha kho kasiṇaparikammaṃ katvā bhāventassa paññābalena uppannaṃ mahaggatacittametanti saññaṃ ṭhapesiṃ. Na [Pg.286] kallaṃ tassetanti idaṃ te paribbājakā – ‘‘yasmā khīṇāsavo vigatasammoho tiṇṇavicikiccho, tasmā na yuttaṃ tassetaṃ vattu’’nti maññamānā vadanti. Sesamettha uttānatthamevāti.

379-380. Здесь фраза «Подобает ли ему говорить так?» означает: уместно ли утверждать это тому, кто ушел в монашество из веры, исполнил тройственную нравственность и достиг первой джханы? Услышав это, странники подумали: «Поскольку обычный человек (путхуджджана) не свободен от сомнений, он может иногда сказать так», и ответили: «Ему подобает говорить так». Слова «И всё же я не говорю так» означают: «Я знаю это именно так, но не говорю так; напротив, у того, кто развивает сосредоточение, совершив предварительную подготовку с касиной, это ум, достигший величия (махаггата-читта), возникший благодаря силе мудрости — такое понимание я установил». Слова «Ему не подобает говорить так» эти странники говорят, полагая: «Поскольку тот, чьи влечения уничтожены (архат), свободен от заблуждений и преодолел сомнения, поэтому ему не подобает говорить так». Остальное здесь имеет очевидный смысл.

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

Так в «Сумангала-виласини», комментарии к Дигха-никае,

Jāliyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

завершено разъяснение Джалия-сутты.

8. Mahāsīhanādasuttavaṇṇanā

8. Разъяснение Махасиханада-сутты

Acelakassapavatthuvaṇṇanā

Разъяснение истории о нагом аскете Кассапе

381. Evaṃ [Pg.287] me sutaṃ…pe… uruññāyaṃ viharatīti mahāsīhanādasuttaṃ. Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā. Uruññāyanti uruññāti tassa raṭṭhassapi nagarassapi etadeva nāmaṃ, bhagavā uruññānagaraṃ upanissāya viharati. Kaṇṇakatthale migadāyeti tassa nagarassa avidūre kaṇṇakatthalaṃ nāma eko ramaṇīyo bhūmibhāgo atthi. So migānaṃ abhayatthāya dinnattā ‘‘migadāyo’’ti vuccati, tasmiṃ kaṇṇakatthale migadāye. Aceloti naggaparibbājako. Kassapoti tassa nāmaṃ. Tapassinti tapanissitakaṃ. Lūkhājīvinti acelakamuttācārādivasena lūkho ājīvo assāti lūkhājīvī, taṃ lūkhājīviṃ. Upakkosatīti upaṇḍeti. Upavadatīti hīḷeti vambheti. Dhammassa ca anudhammaṃ byākarontīti bhotā gotamena vuttakāraṇassa anukāraṇaṃ kathenti. Sahadhammiko vādānuvādoti parehi vuttakāraṇena sakāraṇo hutvā tumhākaṃ vādo vā anuvādo vā viññūhi garahitabbaṃ, kāraṇaṃ koci appamattakopi kiṃ na āgacchati. Idaṃ vuttaṃ hoti, ‘‘kiṃ sabbākārenapi tava vāde gārayhaṃ kāraṇaṃ natthī’’ti. Anabbhakkhātukāmāti na abhūtena vattukāmā.

381. «Так я слышал... пребывает в Урунье» — это Махасиханада-сутта. В ней разъяснение новых слов таково. «В Урунье»: «Урунья» — это название как той страны, так и того города; Благословенный пребывал в окрестностях города Урунья. «В оленьем парке Каннакатхала»: неподалеку от этого города есть одна приятная местность по имени Каннакатхала. Поскольку она была предоставлена для безопасности оленей, её называют «оленьим парком»; в этом оленьем парке Каннакатхала. «Ацела» означает нагой странник. «Кассапа» — это его имя. «Аскет» (тапассин) означает того, кто привержен аскетическим практикам. «Ведущий суровый образ жизни»: тот, чей образ жизни суров из-за наготы, отказа от правил приличия и т. д., зовется ведущим суровый образ жизни; его, ведущего суровый образ жизни. «Порицает» означает высмеивает. «Осуждает» означает презирает и унижает. «И разъясняют ли они учение в соответствии с учением?» означает: говорят ли они в соответствии с доводами, высказанными почтенным Готамой? «Сообразное с учением возражение или ответ» означает: будучи обоснованным доводами, высказанными другими, разве ваше утверждение или последующее объяснение не дает мудрым ни малейшего повода для порицания? Смысл сказанного таков: «Разве нет абсолютно никакого повода для порицания вашего учения?» «Не желая возводить ложное обвинение» означает не желая говорить неправду.

382. Ekaccaṃ tapassiṃ lūkhājīvintiādīsu idhekacco acelakapabbajjāditapanissitattā tapassī ‘‘lūkhena jīvitaṃ kappessāmī’’ti tiṇagomayādibhakkhanādīhi nānappakārehi attānaṃ kilameti, appapuññatāya ca sukhena jīvitavuttimeva na labhati, so tīṇi duccaritāni pūretvā niraye nibbattati.

382. В словах «некоторого аскета, ведущего суровый образ жизни» и т. д. здесь некий человек является аскетом, поскольку привержен нагому монашеству и другим суровым практикам. Думая: «Я буду поддерживать жизнь суровыми средствами», он изнуряет себя различными способами, такими как поедание травы, коровьего навоза и т. д., и из-за недостатка заслуг не может даже легко добыть средства к существованию. Совершив три вида дурного поведения, он перерождается в аду.

Aparo tādisaṃ tapanissitopi puññavā hoti, labhati lābhasakkāraṃ. So ‘‘na dāni mayā sadiso atthī’’ti attānaṃ ucce ṭhāne sambhāvetvā ‘‘bhiyyosomattāya lābhaṃ uppādessāmī’’ti anesanavasena tīṇi duccaritāni pūretvā niraye nibbattati. Ime dve sandhāya paṭhamanayo vutto.

Другой же, хотя и привержен таким же аскетическим практикам, обладает заслугами и получает дары и почести. Он, думая: «Нет ныне никого, подобного мне», превозносит себя и, думая: «Я добуду еще больше даров», путем неправедного поиска средств к существованию совершает три вида дурного поведения и перерождается в аду. Имея в виду этих двоих, изложен первый метод.

Aparo tapanissitako lūkhājīvī appapuñño hoti, na labhati sukhena jīvitavuttiṃ. So ‘‘mayhaṃ pubbepi akatapuññatāya sukhajīvikā nuppajjati[Pg.288], handadāni puññāni karomī’’ti tīṇi sucaritāni pūretvā sagge nibbattati.

Еще один приверженец аскезы, ведущий суровый образ жизни, не имеет заслуг и не может легко добыть средства к существованию. Он думает: «Из-за того, что я не совершал заслуг в прошлом, у меня нет счастливой жизни; так совершу же я заслуги теперь!» — совершает три вида хорошего поведения и перерождается на небесах.

Aparo lūkhājīvī puññavā hoti, labhati sukhena jīvitavuttiṃ. So – ‘‘mayhaṃ pubbepi katapuññatāya sukhajīvikā uppajjatī’’ti cintetvā anesanaṃ pahāya tīṇi sucaritāni pūretvā sagge nibbattati. Ime dve sandhāya dutiyanayo vutto.

Другой же, ведущий суровый образ жизни, обладает заслугами и легко добывает средства к существованию. Он, размышляя: «Благодаря моим заслугам, совершенным в прошлом, у меня есть счастливая жизнь», оставляет неправедный поиск, совершает три вида хорошего поведения и перерождается на небесах. Имея в виду этих двоих, изложен второй метод.

Eko pana tapassī appadukkhavihārī hoti bāhirakācārayutto tāpaso vā channaparibbājako vā, appapuññatāya ca manāpe paccaye na labhati. So anesanavasena tīṇi duccaritāni pūretvā attānaṃ sukhe ṭhapetvā niraye nibbattati.

Но один аскет живет с малыми трудностями, будучи либо отшельником, приверженным внешним практикам, либо странником, носящим одежду, и из-за недостатка заслуг он не получает приятных даров. Он путем неправедного поиска совершает три вида дурного поведения, чтобы обеспечить себе комфорт, и перерождается в аду.

Aparo puññavā hoti, so – ‘‘na dāni mayā sadiso atthī’’ti mānaṃ uppādetvā anesanavasena lābhasakkāraṃ vā uppādento micchādiṭṭhivasena – ‘‘sukho imissā paribbājikāya daharāya mudukāya lomasāya samphasso’’tiādīni cintetvā kāmesu pātabyataṃ vā āpajjanto tīṇi duccaritāni pūretvā niraye nibbattati. Ime dve sandhāya tatiyanayo vutto.

Другой же обладает заслугами. Он, взрастив гордыню: «Нет ныне никого, подобного мне», добывает дары и почести неправедным путем или же под влиянием ложных воззрений думает: «Приятно прикосновение этой юной, нежной, пушистой странницы» и тому подобное, и, предаваясь чувственным удовольствиям, совершает три вида дурного поведения и перерождается в аду. Имея в виду этих двоих, изложен третий метод.

Aparo pana appadukkhavihārī appapuñño hoti, so – ‘‘ahaṃ pubbepi akatapuññatāya sukhena jīvikaṃ na labhāmī’’ti tīṇi sucaritāni pūretvā sagge nibbattati.

Еще один, живущий с малыми трудностями, не имеет заслуг. Он, думая: «Из-за того, что я не совершал заслуг в прошлом, я не могу легко добыть средства к существованию», совершает три вида хорошего поведения и перерождается на небесах.

Aparo puññavā hoti, so – ‘‘pubbepāhaṃ katapuññatāya sukhaṃ labhāmi, idāni puññāni karissāmī’’ti tīṇi sucaritāni pūretvā sagge nibbattati. Ime dve sandhāya catutthanayo vutto. Idaṃ titthiyavasena āgataṃ, sāsanepi pana labbhati.

Другой же обладает заслугами. Он, думая: «Благодаря моим заслугам в прошлом я обретаю счастье, и теперь я буду совершать заслуги!», совершает три вида хорошего поведения и перерождается на небесах. Имея в виду этих двоих, изложен четвертый метод. Это изложение приведено применительно к иноверцам (титтхиям), но применимо также и в Учении Будды.

Ekacco hi dhutaṅgasamādānavasena lūkhājīvī hoti, appapuññatāya vā sakalampi gāmaṃ vicaritvā udarapūraṃ na labhati. So – ‘‘paccaye uppādessāmī’’ti vejjakammādivasena vā anesanaṃ katvā, arahattaṃ vā paṭijānitvā, tīṇi vā kuhanavatthūni paṭisevitvā niraye nibbattati.

Ибо некий человек ведет суровый образ жизни благодаря принятию аскетических практик (дхутанга), или же из-за недостатка заслуг он, обойдя всю деревню, не получает даже столько еды, чтобы наполнить желудок. Он, думая: «Я добуду себе дары», занимается неправедным поиском, например, врачеванием и т. д., или ложно заявляет о достижении архатства, или прибегает к трем видам лицемерия, и перерождается в аду.

Aparo [Pg.289] ca tādisova puññavā hoti. So tāya puññasampattiyā mānaṃ janayitvā uppannaṃ lābhaṃ thāvaraṃ kattukāmo anesanavasena tīṇi duccaritāni pūretvā niraye uppajjati.

Другой же, будучи точно таким же, обладает заслугами. Он, возгордившись этим совершенством своих заслуг и желая сделать полученные дары постоянными, совершает три вида дурного поведения путем неправедного поиска и рождается в аду.

Aparo samādinnadhutaṅgo appapuññova hoti, na labhati sukhena jīvitavuttiṃ. So – ‘‘pubbepāhaṃ akatapuññatāya kiñci na labhāmi, sace idāni anesanaṃ karissaṃ, āyatimpi dullabhasukho bhavissāmī’’ti tīṇi sucaritāni pūretvā arahattaṃ pattuṃ asakkonto sagge nibbattati.

Еще один, принявший аскетические практики (дхутанга), не имеет заслуг и не может легко добыть средства к существованию. Он, думая: «Из-за того, что я не совершал заслуг в прошлом, я ничего не получаю; если же я теперь стану заниматься неправедным поиском, то и в будущем счастье станет для меня труднодостижимым», совершает три вида хорошего поведения и, будучи не в силах достичь архатства, перерождается на небесах.

Aparo puññavā hoti, so – ‘‘pubbepāhaṃ katapuññatāya etarahi sukhito, idānipi puññaṃ karissāmī’’ti anesanaṃ pahāya tīṇi sucaritāni pūretvā arahattaṃ pattuṃ asakkonto sagge nibbattati.

Другой же обладает заслугами. Он, думая: «Благодаря моим заслугам в прошлом я счастлив ныне, и теперь я буду совершать заслуги!», оставляет неправедный поиск, совершает три вида хорошего поведения и, будучи не в силах достичь архатства, перерождается на небесах.

383. Āgatiñcāti – ‘‘asukaṭṭhānato nāma ime āgatā’’ti evaṃ āgatiñca. Gatiñcāti idāni gantabbaṭṭhānañca. Cutiñcāti tato cavanañca. Upapattiñcāti tato cutānaṃ puna upapattiñca. Kiṃ sabbaṃ tapaṃ garahissāmīti – ‘‘kena kāraṇena garahissāmi, garahitabbameva hi mayaṃ garahāma, pasaṃsitabbaṃ pasaṃsāma, na bhaṇḍikaṃ karonto mahārajako viya dhotañca adhotañca ekato karomā’’ti dasseti. Idāni tamatthaṃ pakāsento – ‘‘santi kassapa eke samaṇabrāhmaṇā’’tiādimāha.

383. «И прихождение» означает знание их прихождения в таком виде: «Они пришли из такого-то места». «И ухождение» означает место, куда надлежит отправиться теперь. «И кончину» означает смерть в том месте. «И новое рождение» означает повторное возникновение тех, кто скончался там. «Стану ли я порицать всякую аскезу?» означает: «По какой причине я стану порицать её? Ведь мы порицаем лишь то, что заслуживает порицания, и хвалим то, что заслуживает похвалы; мы не сваливаем всё в одну кучу, подобно главному прачке, который, собирая узлы с бельем, складывает вместе и чистое, и грязное» — так Он показывает этот смысл. Теперь, разъясняя этот смысл, Он произнес слова, начинающиеся с «Есть, Кассапа, некоторые отшельники и брахманы».

384. Yaṃ te ekaccanti pañcavidhaṃ sīlaṃ, tañhi loke na koci ‘‘na sādhū’’ti vadati. Puna yaṃ te ekaccanti pañcavidhaṃ veraṃ, taṃ na koci ‘‘sādhū’’ti vadati. Puna yaṃ te ekaccanti pañcadvāre asaṃvaraṃ, te kira – ‘‘cakkhu nāma na nirundhitabbaṃ, cakkhunā manāpaṃ rūpaṃ daṭṭhabba’’nti vadanti, esa nayo sotādīsu. Puna yaṃ te ekaccanti pañcadvāre saṃvaraṃ.

384. «Слова "то, что у них является частичным" [в первом случае] относятся к пятичленному нравственному поведению (панча-сила), ибо никто в мире не скажет о нём: "Это не благо". Далее, слова "то, что у них является частичным" [во втором случае] относятся к пяти видам враждебности (вера), и никто не скажет о них: "Это благо". Далее, слова "то, что у них является частичным" [в третьем случае] относятся к отсутствию самообладания в пяти вратах чувств (панча-двара-асамвара); они ведь говорят: "Глаз не следует сдерживать, глазом нужно созерцать приятные формы" — таков же метод в отношении уха и прочих органов чувств. Далее, слова "то, что у них является частичным" [в четвертом случае] относятся к самообладанию в пяти вратах чувств (панча-двара-самвара)».

Evaṃ paresaṃ vādena saha attano vādassa samānāsamānataṃ dassetvā idāni attano vādena saha paresaṃ vādassa samānāsamānataṃ dassento ‘‘yaṃ maya’’ntiādimāha. Tatrāpi pañcasīlādivaseneva attho veditabbo.

«Показав таким образом сходство и различие своего собственного учения с учениями других, теперь, желая показать сходство и различие учений других со своим собственным учением, Благословенный произнёс: "То, что мы..." и так далее. Здесь также смысл следует понимать именно по аналогии с пятью правилами нравственности и прочим».

Samanuyuñjāpanakathāvaṇṇanā

«Разъяснение беседы о расспрашивании (самануюньджапана)»

385. Samanuyuñjantanti [Pg.290] samanuyuñjantu, ettha ca laddhiṃ pucchanto samanuyuñjati nāma, kāraṇaṃ pucchanto samanugāhati nāma, ubhayaṃ pucchanto samanubhāsati nāma. Satthārā vā satthāranti satthārā vā saddhiṃ satthāraṃ upasaṃharitvā – ‘‘kiṃ te satthā te dhamme sabbaso pahāya vattati, udāhu samaṇo gotamo’’ti. Dutiyapadepi eseva nayo.

385. «Слово "samanuyuñjantaṃ" означает "пусть они расспрашивают" (samanuyuñjantu). И здесь тот, кто спрашивает об убеждениях (ладдхи), зовётся "расспрашивающим" (samanuyuñjati); тот, кто спрашивает о причинах (карана), зовётся "испытывающим" (samanugāhati); тот, кто спрашивает и о том, и о другом, зовётся "собеседующим" (samanubhāsati). Выражение "учителя с учителем" (satthārā vā satthāraṃ) означает сопоставление учителя с учителем: "Поступает ли твой учитель так, полностью оставив эти состояния, или же так поступает отшельник Готама?". Во втором выражении ["общины с общиной"] метод тот же самый».

Idāni tamatthaṃ yojetvā dassento – ‘‘ye imesaṃ bhavata’’ntiādimāha. Tattha akusalā akusalasaṅkhātāti akusalā ceva ‘‘akusalā’’ti ca saṅkhātā ñātā koṭṭhāsaṃ vā katvā ṭhapitāti attho. Esa nayo sabbapadesu. Api cettha sāvajjāti sadosā. Na alamariyāti niddosaṭṭhena ariyā bhavituṃ nālaṃ asamatthā.

«Теперь, показывая этот смысл в связи [со словами "неблагое" и т. д.], он произнёс: "Те из этих почтенных..." и так далее. Здесь "неблагое, признанное неблагим" (akusalā akusalasaṅkhātā) означает: то, что является неблагим и хорошо известно, обозначено как "неблагое", или же выделено в отдельную группу. Таков же метод для всех последующих выражений. Кроме того, здесь "порочное" (sāvajjā) означает "содержащее изъян" (садоса). "Недостойное благородных" (na alamariyā) означает "неспособное быть благородным" (непорочным) ввиду отсутствия безупречности».

386-392. Yaṃ viññū samanuyuñjantāti yena viññū amhe ca aññe ca pucchantā evaṃ vadeyyuṃ, taṃ ṭhānaṃ vijjati, atthi taṃ kāraṇanti attho. Yaṃ vā pana bhonto pare gaṇācariyāti pare pana bhonto gaṇācariyā yaṃ vā taṃ vā appamattakaṃ pahāya vattantīti attho. Amheva tattha yebhuyyena pasaṃseyyunti idaṃ bhagavā satthārā satthāraṃ samanuyuñjanepi āha – saṅghena saṃghaṃ samanuyuñjanepi. Kasmā? Saṅghapasaṃsāyapi satthuyeva pasaṃsāsiddhito. Pasīdamānāpi hi buddhasampattiyā saṅghe, saṅghasampattiyā ca buddhe pasīdanti, tathā hi bhagavato sarīrasampattiṃ disvā, dhammadesanaṃ vā sutvā bhavanti vattāro – ‘‘lābhā vata bho sāvakānaṃ ye evarūpassa satthu santikāvacarā’’ti, evaṃ buddhasampattiyā saṅghe pasīdanti. Bhikkhūnaṃ panācāragocaraṃ abhikkamapaṭikkamādīni ca disvā bhavanti vattāro – ‘‘santikāvacarānaṃ vata bho sāvakānaṃ ayañca upasamaguṇo satthu kīva rūpo bhavissatī’’ti, evaṃ saṅghasampattiyā buddhe pasīdanti. Iti yā satthupasaṃsā, sā saṅghassa. Yā saṅghassa pasaṃsā, sā satthūti saṅghapasaṃsāyapi satthuyeva pasaṃsāsiddhito bhagavā dvīsupi nayesu – ‘‘amheva tattha yebhuyyena pasaṃseyyu’’nti āha. Samaṇo gotamo ime dhamme anavasesaṃ pahāya vattati, yaṃ vā pana bhonto pare gaṇācariyātiādīsupi panettha ayamadhippāyo – sampattasamādānasetughātavasena [Pg.291] hi tisso viratiyo. Tāsu sampattasamādāna viratimattameva aññesaṃ hoti, setughātavirati pana sabbena sabbaṃ natthi. Pañcasu pana tadaṅgavikkhambhanasamucchedapaṭipassaddhinissaraṇappahānesu aṭṭhasamāpattivasena ceva vipassanāmattavasena ca tadaṅgavikkhambhanappahānamattameva aññesaṃ hoti. Itarāni tīṇi pahānāni sabbena sabbaṃ natthi. Tathā sīlasaṃvaro, khantisaṃvaro, ñāṇasaṃvaro, satisaṃvaro, vīriyasaṃvaroti pañca saṃvarā, tesu pañcasīlamattameva adhivāsanakhantimattameva ca aññesaṃ hoti, sesaṃ sabbena sabbaṃ natthi.

386-392. «Слова "то, в чём мудрецы расспрашивают" (yaṃ viññū samanuyuñjantā) означают: существует вероятность, имеется основание для того, чтобы мудрецы, расспрашивая нас и других, сказали так. Слова "или же другие почтенные главы общин" (yaṃ vā pana bhonto pare gaṇācariyā) означают: другие почтенные главы общин практикуют, оставив лишь незначительную часть [неблагого]. Слова "они в этом случае по большей части восхваляли бы именно нас" (amheva tattha yebhuyyena pasaṃseyyuṃ) Благословенный произнёс как при расспрашивании о сопоставлении учителя с учителем, так и при расспрашивании о сопоставлении общины с общиной. Почему? Потому что через восхваление Общины (Сангхи) осуществляется восхваление самого Учителя. Ведь обретающие веру благодаря совершенству Будды (буддха-сампатти) обретают веру в Сангху, а благодаря совершенству Сангхи (сангха-сампатти) — в Будду. Так, увидев совершенство физического тела Благословенного или услышав его проповедь Дхаммы, люди говорят: "О, какое благо для учеников, которые пребывают в присутствии такого Учителя!". Так благодаря совершенству Будды они обретают веру в Сангху. С другой стороны, видя поведение и сферу деятельности монахов, их приближение, удаление и прочее, люди говорят: "Если такова добродетель умиротворения у учеников, пребывающих в его присутствии, то какова же должна быть добродетель умиротворения у самого Учителя!". Так благодаря совершенству Сангхи они обретают веру в Будду. Таким образом, то, что является восхвалением Учителя, есть восхваление Сангхи; то, что является восхвалением Сангхи, есть восхваление Учителя. Поскольку через восхваление Сангхи осуществляется восхваление самого Учителя, Благословенный при обоих методах сопоставления сказал: "Они в этом случае по большей части восхваляли бы именно нас". В словах "отшельник Готама практикует, оставив эти состояния без остатка, в то время как другие почтенные главы общин..." и так далее, намерение заключается в следующем: Существует три вида воздержания (вирати): воздержание при возникновении случая (сампатта-вирати), воздержание в силу принятых обязательств (самадана-вирати) и воздержание путём уничтожения причин (сетугхата-вирати). Из них у других имеется лишь воздержание при возникновении случая и в силу принятых обязательств, воздержание же путём уничтожения причин у них полностью отсутствует. Что касается пяти видов оставления (пахана): оставление путём замещения противоположным (таданга-ппахана), оставление путём подавления (виккхамбхана-ппахана), оставление путём искоренения (самуччхеда-ппахана), оставление путём умиротворения (патипассаддхи-ппахана) и оставление путём освобождения (ниссарана-ппахана) — у других в силу восьми достижений (самапатти) и благодаря одной лишь випассане имеется лишь оставление путём подавления и замещения противоположным. Остальные три вида оставления у них полностью отсутствуют. Подобным образом, существует пять видов самообладания (самвара): самообладание в нравственности (сила-самвара), самообладание в терпении (кханти-самвара), самообладание в знании (ньяна-самвара), самообладание в осознанности (сати-самвара) и самообладание в усердии (вирия-самвара). Из них у других имеется лишь соблюдение пяти правил нравственности и терпеливое перенесение (адхивасана-кханти), всё же остальное у них полностью отсутствует».

Pañca kho panime uposathuddesā, tesu pañcasīlamattameva aññesaṃ hoti. Pātimokkhasaṃvarasīlaṃ sabbena sabbaṃ natthi. Iti akusalappahāne ca kusalasamādāne ca, tīsu viratīsu, pañcasu pahānesu, pañcasu saṃvaresu, pañcasu uddesesu, – ‘‘ahameva ca mayhañca sāvakasaṅgho loke paññāyati, mayā hi sadiso satthā nāma, mayhaṃ sāvakasaṅghena sadiso saṅgho nāma natthī’’ti bhagavā sīhanādaṃ nadati.

«Существует пять разделов декламации Патимоккхи (упосатхуддеса). Из них у других имеется лишь соблюдение пяти правил нравственности. Нравственность самообладания согласно Патимоккхе (патимоккха-самвара-шила) у них полностью отсутствует. Таким образом, в оставлении неблагого и в принятии благого, в трёх видах воздержания, в пяти видах оставления, в пяти видах самообладания и в пяти разделах декламации: "Только я и моя община учеников прославлены в мире, ибо нет учителя, подобного мне, и нет общины, подобной моей общине учеников" — так Благословенный испускает свой львиный рык».

Ariyaaṭṭhaṅgikamaggavaṇṇanā

«Разъяснение Благородного восьмеричного пути»

393. Evaṃ sīhanādaṃ naditvā tassa sīhanādassa aviparītabhāvāvabodhanatthaṃ – ‘‘atthi, kassapa, maggo’’tiādimāha. Tattha maggoti lokuttaramaggo. Paṭipadāti pubbabhāgapaṭipadā. Kālavādītiādīni brahmajāle vaṇṇitāni. Idāni taṃ duvidhaṃ maggañca paṭipadañca ekato katvā dassento – ‘‘ayameva ariyo’’tiādimāha. Idaṃ pana sutvā acelo cintesi – ‘‘samaṇo gotamo mayhaṃyeva maggo ca paṭipadā ca atthi, aññesaṃ natthīti maññati, handassāhaṃ amhākampi maggaṃ kathemī’’ti. Tato acelakapaṭipadaṃ kathesi. Tenāha – ‘‘evaṃ vutte acelo kassapo bhagavantaṃ etadavoca…pe… udakorohanānuyogamanuyutto viharatī’’ti.

393. «Испустив такой львиный рык, для разъяснения его непреложной истинности он произнёс: "Есть, Кассапа, путь..." и так далее. Здесь "путь" (магга) — это надмирский путь (локуттара-магга). "Практика" (патипада) — это подготовительный этап практики (пуббабхага-патипада). Слова "говорящий вовремя" (кала-вади) и прочие разъяснены в Брахмаджала-сутте. Теперь, показывая этот двойственный путь и практику воедино, он произнёс: "Это и есть благородный..." и так далее. Услышав это, нагой аскет (ачела) подумал: "Отшельник Готама полагает, что только у него есть путь и практика, а у других их нет. Что ж, поведаю-ка я ему и о нашем пути". После этого он рассказал о практике нагих аскетов. Поэтому сказано: "Когда это было сказано, нагой аскет Кассапа обратился к Благословенному... [и т. д.]... пребывает преданным практике погружения в воду"».

Tapopakkamakathāvaṇṇanā

«Разъяснение беседы об аскетических практиках (тапопаккама)»

394. Tattha tapopakkamāti tapārambhā, tapakammānīti attho. Sāmaññasaṅkhātāti samaṇakammasaṅkhātā. Brahmaññasaṅkhātāti brāhmaṇakammasaṅkhātā. Acelakoti niccolo, naggoti attho. Muttācāroti visaṭṭhācāro, uccārakammādīsu lokiyakulaputtācārena virahito [Pg.292] ṭhitakova uccāraṃ karoti, passāvaṃ karoti, khādati, bhuñjati ca. Hatthāpalekhanoti hatthe piṇḍamhi ṭhite jivhāya hatthaṃ apalikhati, uccāraṃ vā katvā hatthasmiññeva daṇḍakasaññī hutvā hatthena apalikhati. ‘‘Bhikkhāgahaṇatthaṃ ehi, bhante’’ti vutto na etīti na ehibhaddantiko. ‘‘Tena hi tiṭṭha, bhante’’ti vuttopi na tiṭṭhatīti natiṭṭhabhaddantiko. Tadubhayampi kira so – ‘‘etassa vacanaṃ kataṃ bhavissatī’’ti na karoti. Abhihaṭanti puretaraṃ gahetvā āhaṭaṃ bhikkhaṃ, uddissakatanti ‘‘imaṃ tumhe uddissa kata’’nti evaṃ ārocitaṃ bhikkhaṃ. Na nimantananti ‘‘asukaṃ nāma kulaṃ vā vīthiṃ vā gāmaṃ vā paviseyyāthā’’ti evaṃ nimantitabhikkhampi na sādiyati, na gaṇhati. Na kumbhimukhāti kumbhito uddharitvā diyyamānaṃ bhikkhaṃ na gaṇhati. Na kaḷopimukhāti kaḷopīti ukkhali vā pacchi vā, tatopi na gaṇhati. Kasmā? Kumbhikaḷopiyo maṃ nissāya kaṭacchunā pahāraṃ labhantīti. Na eḷakamantaranti ummāraṃ antaraṃ katvā diyyamānaṃ na gaṇhati. Kasmā? ‘‘Ayaṃ maṃ nissāya antarakaraṇaṃ labhatī’’ti. Daṇḍamusalesupi eseva nayo.

394. «Здесь "аскетические практики" (тапопаккама) означают предпринятые аскетические подвиги, аскетические деяния. "Признанные отшельничеством" (самання-санкхата) означает признанные делами отшельников. "Признанные брахманством" (брахмання-санкхата) означает признанные делами брахманов. "Нагой" (ачелака) означает без одежды, то есть обнажённый. "Свободный в поведении" (муттачаро) означает отбросивший правила приличия; лишённый приличного поведения мирских благородных сынов при испражнении и прочем, он испражняется, мочится, жуёт и ест стоя. "Облизывающий руки" (хаттхапалекхана) означает, что когда на руке остаётся комок пищи, он слизывает его языком; или же, испражнившись, воображая свою руку палкой, он скребёт ею. "Не приходящий по приглашению" (на-эхибхаддантика) — это тот, кто не приходит, когда ему говорят: "Приди, почтенный, для получения милостыни". "Не останавливающийся по приглашению" (на-титтибхаддантика) — это тот, кто не останавливается, даже когда ему говорят: "Тогда остановись, почтенный". Он не делает ни того, ни другого, думая: "Это было бы исполнением его воли". "Принесённое" (абхихата) означает пищу, взятую заранее и принесённую. "Приготовленное специально" (уддиссаката) означает пищу, о которой объявили: "Это приготовлено специально для вас". "Не принимающий приглашений" (на нимантана) означает, что он не одобряет и не берёт пищу, когда его приглашают словами: "Войдите в такую-то семью, на такую-то улицу или в такую-то деревню". "Не берущий из горшка" (на кумбхимукха) означает, что он не берёт пищу, подаваемую прямо из горшка. "Не берущий из миски" (на калопимукха): здесь "калопи" означает горшок для варки или корзину; он не берёт пищу, вынимаемую оттуда. Почему? Он думает: "Из-за меня этот горшок или корзину бьют половником". "Не берущий через порог" (на элакамантара) означает, что он не берёт пищу, подаваемую через дверной порог. Почему? Он думает: "Из-за меня этот порог оказывается преградой". Тот же метод применим к палкам и пестам».

Dvinnanti dvīsu bhuñjamānesu ekasmiṃ uṭṭhāya dente na gaṇhati. Kasmā? ‘‘Ekassa kabaḷantarāyo hotī’’ti. Na gabbhiniyātiādīsu pana ‘‘gabbhiniyā kucchiyaṃ dārako kilamati. Pāyantiyā dārakassa khīrantarāyo hoti, purisantaragatāya ratiantarāyo hotī’’ti na gaṇhati. Saṃkittīsūti saṃkittetvā katabhattesu, dubbhikkhasamaye kira acelakasāvakā acelakānaṃ atthāya tato tato taṇḍulādīni samādapetvā bhattaṃ pacanti. Ukkaṭṭho acelako tatopi na paṭiggaṇhati. Na yattha sāti yattha sunakho – ‘‘piṇḍaṃ labhissāmī’’ti upaṭṭhito hoti, tattha tassa adatvā āhaṭaṃ na gaṇhati. Kasmā? Etassa piṇḍantarāyo hotīti. Saṇḍasaṇḍacārinīti samūhasamūhacārinī, sace hi acelakaṃ disvā – ‘‘imassa bhikkhaṃ dassāmā’’ti manussā bhattagehaṃ pavisanti, tesu ca pavisantesu kaḷopimukhādīsu nilīnā makkhikā uppatitvā saṇḍasaṇḍā caranti, tato āhaṭaṃ bhikkhaṃ na gaṇhati. Kasmā? Maṃ nissāya makkhikānaṃ gocarantarāyo jātoti.

«Слово "двоих" (двиннам) означает, что когда двое едят и один из них встаёт, чтобы подать пищу, он её не берёт. Почему? Он думает: "Это станет помехой для трапезы другого". В выражениях "не от беременной" (на габбхиния) и прочих смысл таков: "Ребёнок во чреве беременной женщины пострадает. У кормящей женщины возникнет помеха для молока младенца. У женщины, уединившейся с мужчиной, возникнет помеха для их плотского удовольствия" — поэтому он не берёт пищу. "Собранное по подписке" (санкиттису) означает пищу, приготовленную путём совместного сбора. Рассказывают, что во времена голода ученики нагих аскетов собирают рис и прочее из разных домов ради нагих аскетов и варят пищу. Строгий нагой аскет не принимает пищу даже оттуда. "Не там, где собака" (на яттха са) означает: там, где стоит собака в надежде получить кусок пищи, он не берёт принесённую пищу, если её не дали сначала собаке. Почему? Он думает: "Это станет помехой для пропитания этой собаки". "Где роятся мухи" (сандасандачарини) означает летающих роями или группами. Ведь если, увидав нагого аскета, люди заходят на кухню с мыслью: "Дадим ему милостыню", и при их входе мухи, сидевшие на краях горшков, взлетают и кружатся роями, то он не берёт принесённую оттуда пищу. Почему? Он думает: "Из-за меня возникла помеха для пропитания мух».

Thusodakanti [Pg.293] sabbasassasambhārehi kataṃ sovīrakaṃ. Ettha ca surāpānameva sāvajjaṃ, ayaṃ pana sabbesupi sāvajjasaññī. Ekāgārikoti yo ekasmiṃyeva gehe bhikkhaṃ labhitvā nivattati. Ekālopikoti yo ekeneva ālopena yāpeti. Dvāgārikādīsupi eseva nayo. Ekissāpi dattiyāti ekāya dattiyā. Datti nāma ekā khuddakapāti hoti, yattha aggabhikkhaṃ pakkhipitvā ṭhapenti. Ekāhikanti ekadivasantarikaṃ. Addhamāsikanti addhamāsantarikaṃ. Pariyāyabhattabhojananti vārabhattabhojanaṃ, ekāhavārena dvīhavārena sattāhavārena aḍḍhamāsavārenāti evaṃ divasavārena āgatabhattabhojanaṃ.

«"Настой из шелухи" (тхусодака) — это кислый напиток (совирака), приготовленный из различных злаков. И хотя здесь порочным является лишь употребление хмельного (сурапана), этот аскет видит порочное во всём этом [в рыбе, мясе, хмельном и настое]. "Живущий в одном доме" (экагарика) — это тот, кто, получив милостыню лишь в одном доме, возвращается назад. "Питающийся одним куском" (экалопика) — это тот, кто поддерживает жизнь лишь одним куском пищи. Тот же метод применим к выражениям "из двух домов" и так далее. "Из одной чаши" (экиссапи даттия) означает из одной маленькой чаши. "Датти" — это маленькая чаша, в которую кладут лучшую часть пищи. "Раз в день" (экахика) означает с перерывом в один день (через день). "Раз в полмесяца" (аддхамасика) означает с перерывом в полмесяца. "Принятие пищи поочерёдно" (парияябхаттабходжана) означает питание по графику дежурства: принятие пищи, поступающей по дням, например, через день, через два дня, через семь дней или через полмесяца».

395. Sākabhakkhoti allasākabhakkho. Sāmākabhakkhoti sāmākataṇḍulabhakkho. Nīvārādīsu nīvāro nāma araññe sayaṃjātā vīhijāti. Daddulanti cammakārehi cammaṃ likhitvā chaḍḍitakasaṭaṃ. Haṭaṃ vuccati silesopi sevālopi. Kaṇanti kuṇḍakaṃ. Ācāmoti bhattaukkhalikāya laggo jhāmakaodano, taṃ chaḍḍitaṭṭhānatova gahetvā khādati, ‘‘odanakañjiya’’ntipi vadanti. Piññākādayo pākaṭā eva. Pavattaphalabhojīti patitaphalabhojī.

395. «"Питающийся травой" (сакабхаккха) — это питающийся свежей зеленью. "Питающийся просом" (самакабхаккха) — это питающийся диким просом. Среди слов "дикий рис" (нивара) и прочих, "нивара" — это разновидность дикого риса, растущего в лесу самого по себе. "Кожаные обрезки" (даддула) — это ошмётки кожи, соскобленные и выброшенные кожевниками. Словом "хата" называют как древесную смолу (силеса), так и водяной мох (севала). "Рисовая шелуха" (кана) — это рисовые отруби (кундака). "Рисовая пригарь" (ачама) — это подгоревшая рисовая корка, прилипшая к горшку; он берёт её из мест, куда её выбрасывают, и ест; её также называют "рисовым отваром" (оданаканджия). Жмых (пиньяка) и прочее общеизвестны. "Питающийся падалицей" (паваттапхалабходжи) — это тот, кто питается исключительно опавшими плодами».

396. Sāṇānīti sāṇavākacoḷāni. Masāṇānīti missakacoḷāni. Chavadussānīti matasarīrato chaḍḍitavatthāni, erakatiṇādīni vā ganthetvā katanivāsanāni. Paṃsukūlānīti pathaviyaṃ chaḍḍitanantakāni. Tirīṭānīti rukkhatacavatthāni. Ajinanti ajinamigacammaṃ. Ajinakkhipanti tadeva majjhe phālitakaṃ. Kusacīranti kusatiṇāni ganthetvā katacīraṃ. Vākacīraphalakacīresupi eseva nayo. Kesakambalanti manussakesehi katakambalaṃ. Yaṃ sandhāya vuttaṃ –

396. «"Конопляные рубища" (санани) — это одежды, сотканные из конопляного волокна. "Смесовые рубища" (масанани) — это одежды из смешанного волокна. "Саваны" (чхавадуссани) — это одежды, выброшенные с трупов, или же одежды, сделанные путём сплетения травы эрака и тому подобного. "Тряпки из кучи пыли" (пансукулани) — это лохмотья, выброшенные на землю. "Одежды из луба" (тиритани) — это одежды из древесной коры. "Шкура чёрной антилопы" (аджина) — это шкура чёрной антилопы. "Накидка из шкуры антилопы" (аджинаккхипа) — это та же шкура, разрезанная посередине. "Одежда из травы куса" (кусачира) — это одежда, сделанная путём сплетения травы куса. Тот же метод применим к одежде из лубяного волокна (вакачира) и одежде из деревянных дощечек (пхалакачира). "Волосяное одеяло" (кесакамбала) — это одеяло, сделанное из человеческих волос. Имея в виду его, было сказано:»

‘‘Seyyathāpi bhikkhave, yāni kānici tantāvutāni vatthāni, kesakambalo tesaṃ paṭikiṭṭho akkhāyati. Kesakambalo, bhikkhave, sīte sīto, uṇhe uṇho appaggho ca dubbaṇṇo ca duggandho dukkhasamphasso’’ti.

«"Монахи, подобно тому как из всех тканых одежд волосяное одеяло считается наихудшим, точно так же, монахи, волосяное одеяло холодно в холод, горячо в жару, дёшево, безобразно, зловонно и приятно на ощупь"»

Vāḷakambalanti [Pg.294] assavālehi katakambalaṃ. Ulūkapakkhikanti ulūkapakkhāni ganthetvā katanivāsanaṃ. Ukkuṭikappadhānamanuyuttoti ukkuṭikavīriyaṃ anuyutto, gacchantopi ukkuṭikova hutvā uppatitvā uppatitvā gacchati. Kaṇṭakāpassayikoti ayakaṇṭake vā pakatikaṇṭake vā bhūmiyaṃ koṭṭetvā tattha cammaṃ attharitvā ṭhānacaṅkamādīni karoti. Seyyanti sayantopi tattheva seyyaṃ kappeti. Phalakaseyyanti rukkhaphalake seyyaṃ. Thaṇḍilaseyyanti thaṇḍile ucce bhūmiṭhāne seyyaṃ. Ekapassayikoti ekapasseneva sayati. Rajojalladharoti sarīraṃ telena makkhitvā rajuṭṭhānaṭṭhāne tiṭṭhati, athassa sarīre rajojallaṃ laggati, taṃ dhāreti. Yathāsanthatikoti laddhaṃ āsanaṃ akopetvā yadeva labhati, tattheva nisīdanasīlo. Vekaṭikoti vikaṭakhādanasīlo. Vikaṭanti gūthaṃ vuccati. Apānakoti paṭikkhittasītudakapāno. Sāyaṃ tatiyamassāti sāyatatiyakaṃ. Pāto, majjhanhike, sāyanti divasassa tikkhattuṃ pāpaṃ pavāhessāmīti udakorohanānuyogaṃ anuyutto viharatīti.

«Одеяние из конского волоса» (vāḷakambala) — это одеяло, сделанное из конского волоса. «Одеяние из совиных перьев» (ulūkapakkhika) — это одежда, изготовленная путем связывания совиных перьев. «Преданный упражнению в сидении на корточках» (ukkuṭikappadhānamanuyutto) — это тот, кто усердствует в сидении на корточках; даже передвигаясь, он идет на корточках, подпрыгивая снова и снова. «Ложащийся на шипы» (kaṇṭakāpassayiko) — это тот, кто вбивает в землю железные или природные шипы, расстилает поверх них шкуру и на ней стоит, ходит взад-вперед и совершает прочие действия. «Ложе» (seyyā): даже когда он спит, он устраивает свое ложе именно там [на шипах]. «Ложе на доске» (phalakaseyyā) — это сон на деревянной доске. «Ложе на голой земле» (thaṇḍilaseyyā) — это сон на голой земле, на возвышенном месте. «Спящий на одном боку» (ekapassayiko) — это тот, кто спит только на одном боку. «Носящий пыль и грязь» (rajojalladharo) — это тот, кто, смазав тело маслом, стоит в пыльном месте, так что пыль и грязь прилипают к его телу, и он носит это на себе. «Довольствующийся любым подстилом» (yathāsanthatiko) — это тот, кто склонен сидеть именно там, где придется, не меняя полученное место. «Поедатель нечистот» (vekaṭiko) — это тот, кто имеет привычку есть экскременты. «Нечистоты» (vikaṭa) — так называют кал. «Непьющий» (apānako) — это тот, кто отказывается от питья холодной воды. «Имеющий вечернее омовение третьим» (sāyatatiyaka) означает, что вечернее омовение является для него третьим. Думая: «Утром, в полдень и вечером — трижды в день я буду смывать зло», он проводит время, предаваясь практике регулярного погружения в воду (udakorohanānuyoga).

Tapopakkamaniratthakatāvaṇṇanā

Разъяснение бесполезности самоистязания

397. Atha bhagavā sīlasampadādīhi vinā tesaṃ tapopakkamānaṃ niratthakataṃ dassento – ‘‘acelako cepi kassapa hotī’’tiādimāha. Tattha ārakā vāti dūreyeva. Averanti dosaveravirahitaṃ. Abyāpajjanti domanassabyāpajjarahitaṃ.

397. Затем Благословенный, показывая бесполезность этих практик самоистязания без обладания полнотой нравственности и прочими достоинствами, произнес: «Даже если, Кассапа, аскет наг...» и так далее. Здесь «далек» (ārakā) означает «весьма далек». «Свободный от враждебности» (avera) означает «лишенный враждебности, вызванной злобой». «Свободный от недоброжелательности» (abyāpajja) означает «лишенный недоброжелательности, сопряженной с унынием».

398. Dukkaraṃ, bho gotamāti idaṃ kassapo ‘‘mayaṃ pubbe ettakamattaṃ sāmaññañca brahmaññañcāti vicarāma, tumhe pana aññaṃyeva sāmaññañca brahmaññañca vadathā’’ti dīpento āha. Pakati kho esāti pakatikathā esā. Imāya ca, kassapa, mattāyāti ‘‘kassapa yadi iminā pamāṇena evaṃ parittakena paṭipattikkamena sāmaññaṃ vā brahmaññaṃ vā dukkaraṃ sudukkaraṃ nāma abhavissa, tato netaṃ abhavissa kallaṃ vacanāya dukkaraṃ sāmañña’’nti ayamettha padasambandhena saddhiṃ attho. Etena nayena sabbattha padasambandho veditabbo.

398. Слова «Трудно это совершить, почтенный Готама!» Кассапа произнес, разъясняя следующее: «Прежде мы странствовали, считая лишь это [наготу и т. д.] истинным отшельничеством и истинным брахманством, вы же называете отшельничеством и брахманством нечто совершенно иное». «Это вполне естественно» (pakati kho esā) означает «это обычные, общепринятые слова». «Этой мерой, Кассапа» (imāya ca, kassapa, mattāya) означает: «Кассапа, если бы этой мерой, столь незначительным образом практики, отшельничество или брахманство действительно считалось трудным или крайне трудным, то тогда было бы неуместно говорить: „Трудно быть отшельником“». Таков здесь смысл в сочетании со связью слов. Этим способом следует понимать связь слов во всех разделах.

399. Dujjānoti [Pg.295] idampi so ‘‘mayaṃ pubbe ettakena samaṇo vā brāhmaṇo vā hotīti vicarāma, tumhe pana aññathā vadathā’’ti idaṃ sandhāyāha. Athassa bhagavā taṃ pakativādaṃ paṭikkhipitvā sabhāvatova dujjānabhāvaṃ āvikaronto punapi – ‘‘pakati kho’’tiādimāha. Tatrāpi vuttanayeneva padasambandhaṃ katvā attho veditabbo.

399. Слова «Трудно распознать...» он также произнес, имея в виду следующее: «Прежде мы странствовали, полагая, что благодаря лишь этому человек становится отшельником или брахманом, вы же утверждаете иное». Тогда Благословенный, отвергнув это обывательское суждение и выявляя истинную трудность распознавания по самой ее природе, вновь произнес: «Это вполне естественно...» и так далее. Там также следует понимать смысл, установив связь слов тем же самым описанным способом.

Sīlasamādhipaññāsampadāvaṇṇanā

Разъяснение полноты нравственности, сосредоточения и мудрости

400-401. Katamā pana sā, bho gotamāti kasmā pucchati. Ayaṃ kira paṇḍito bhagavato kathentasseva kathaṃ uggahesi, atha attano paṭipattiyā niratthakataṃ viditvā samaṇo gotamo – ‘‘tassa ‘cāyaṃ sīlasampadā, cittasampadā, paññāsampadā abhāvitā hoti asacchikatā, atha kho so ārakāva sāmaññā’tiādimāha. Handa dāni naṃ tā sampattiyo pucchāmī’’ti sīlasampadādivijānanatthaṃ pucchati. Athassa bhagavā buddhuppādaṃ dassetvā tantidhammaṃ kathento tā sampattiyo dassetuṃ – ‘‘idha kassapā’’tiādimāha. Imāya ca kassapa sīlasampadāyāti idaṃ arahattaphalameva sandhāya vuttaṃ. Arahattaphalapariyosānañhi bhagavato sāsanaṃ. Tasmā arahattaphalasampayuttāhi sīlacittapaññāsampadāhi aññā uttaritarā vā paṇītatarā vā sīlādisampadā natthīti āha.

400-401. Почему он спрашивает: «Какова же она, почтенный Готама?» Дело в том, что этот мудрый [аскет], внимая словам Благословенного, усвоил его речь. Осознав бесполезность своей собственной практики, [он услышал, как] отшельник Готама сказал: «Если у него не развита и не реализована эта полнота нравственности, полнота ума и полнота мудрости, то он весьма далек от отшельничества» и так далее. Подумав: «Что ж, теперь я спрошу его об этих достижениях», он задает вопрос с целью познать полноту нравственности и прочее. Тогда Благословенный, явив возникновение Будды и излагая каноническое Учение (tantidhamma), чтобы показать эти достижения, произнес: «Здесь, Кассапа...» и так далее. Слова «И благодаря этой полноте нравственности, Кассапа...» сказаны Благословенным исключительно ввиду плода арахантства (arahattaphala). Ведь Учение Благословенного завершается плодом арахантства. Поэтому он сказал, что нет иной, более высокой или более превосходной полноты нравственности и прочего, кроме полноты нравственности, ума и мудрости, сопряженной с плодом арахантства.

Sīhanādakathāvaṇṇanā

Разъяснение беседы о Львином рыке

402. Evañca pana vatvā idāni anuttaraṃ mahāsīhanādaṃ nadanto – ‘‘santi kassapa eke samaṇabrāhmaṇā’’tiādimāha. Tattha ariyanti nirupakkilesaṃ paramavisuddhaṃ. Paramanti uttamaṃ, pañcasīlāni hiādiṃ katvā yāva pātimokkhasaṃvarasīlā sīlameva, lokuttaramaggaphalasampayuttaṃ pana paramasīlaṃ nāma. Nāhaṃ tatthāti tattha sīlepi paramasīlepi ahaṃ attano samasamaṃ mama sīlasamena sīlena mayā samaṃ puggalaṃ na passāmīti attho. Ahameva tattha bhiyyoti ahameva tasmiṃ sīle uttamo. Katamasmiṃ? Yadidaṃ adhisīlanti yaṃ etaṃ uttamaṃ sīlanti attho. Iti imaṃ paṭhamaṃ sīhanādaṃ nadati.

402. Произнеся это, теперь, испуская непревзойденный великий львиный рык, он сказал: «Есть, Кассапа, некоторые отшельники и брахманы...» и так далее. Здесь «благородная» (ariya) означает «свободная от загрязнений ума, в высшей степени чистая». «Высшая» (parama) означает «превосходная». Ведь начиная с пяти обетов нравственности и вплоть до нравственности по воздержанию Патимоккхи (pātimokkhasaṃvarasīla) — это просто нравственность (sīla), тогда как нравственность, сопряженная со сверхмирским Путем и Плодом, зовется «высшей нравственностью» (paramasīla). «Я не вижу там [никого равного себе]» (nāhaṃ tattha) означает: «Ни в обычной нравственности, ни в высшей нравственности я не вижу человека, равного мне, чья нравственность была бы подобна моей». «Я превосхожу в этом [всех остальных]» (ahameva tattha bhiyyo) означает: «Я сам являюсь превосходным в этой нравственности». В какой именно? «А именно в высшей нравственности» (yadidaṃ adhisīlaṃ), что означает «в той нравственности, которая является превосходной». Так он испускает этот первый львиный рык.

Tapojigucchavādāti [Pg.296] ye tapojigucchaṃ vadanti. Tattha tapatīti tapo, kilesasantāpakavīriyassetaṃ nāmaṃ, tadeva te kilese jigucchatīti jigucchā. Ariyā paramāti ettha niddosattā ariyā, aṭṭhaārambhavatthuvasenapi uppannā vipassanāvīriyasaṅkhātā tapojigucchā tapojigucchāva, maggaphalasampayuttā paramā nāma. Adhijegucchanti idha jigucchabhāvo jegucchaṃ, uttamaṃ jegucchaṃ adhijegucchaṃ, tasmā yadidaṃ adhijegucchaṃ, tattha ahameva bhiyyoti evamettha attho daṭṭhabbo. Paññādhikārepi kammassakatāpaññā ca vipassanāpaññā ca paññā nāma, maggaphalasampayuttā paramā paññā nāma. Adhipaññanti ettha liṅgavipallāso veditabbo, ayaṃ panetthattho – yāyaṃ adhipaññā nāma ahameva tattha bhiyyoti vimuttādhikāre tadaṅgavikkhambhanavimuttiyo vimutti nāma, samucchedapaṭipassaddhinissaraṇavimuttiyo pana paramā vimuttīti veditabbā. Idhāpi ca yadidaṃ adhivimuttīti yā ayaṃ adhivimutti, ahameva tattha bhiyyoti attho.

«Утверждающие самоистязание и отвращение» (tapojigucchavādā) — это те, кто проповедует самоистязание и отвращение. Здесь «самоистязание» (tapo) означает «то, что сжигает»; это название для энергии (vīriya), сжигающей загрязнения ума. «Отвращение» (jigucchā) означает, что эта же самая энергия испытывает отвращение к загрязнениям. «Благородное и высшее» (ariyā paramā): здесь «благородное» (ariyā) означает «в силу безгрешности». Самоистязание и отвращение, возникающие на основе восьми оснований для начинания усилия и определяемые как энергия прозрения (vipassanāvīriya), — это лишь обычное самоистязание и отвращение, тогда как сопряженное с Путем и Плодом зовется «высшим» (parama). «Высшее отвращение» (adhijeguccha): здесь состояние отвращения — это «jeguccha», а превосходное отвращение — это «adhijeguccha». Поэтому в словах «а именно в высшем отвращении я превосхожу всех» смысл следует понимать именно так. В разделе о мудрости (paññā) как знание о том, что карма является собственной собственностью существ (kammassakatāpaññā), так и мудрость прозрения (vipassanāpaññā) зовутся просто «мудростью», тогда как сопряженная с Путем и Плодом зовется «высшей мудростью» (paramā paññā). В слове «высшая мудрость» (adhipañña) следует усматривать изменение грамматического рода (liṅgavipallāsa). Смысл же здесь таков: «В том, что зовется высшей мудростью, я превосхожу всех». В разделе об освобождении (vimutti) освобождение через замещение противоположным (tadaṅgavimutti) и освобождение через подавление (vikkhambhanavimutti) зовутся просто «освобождением», тогда как освобождение через искоренение (samucchedavimutti), освобождение через умиротворение (paṭipassaddhivimutti) и освобождение через уход (nissaraṇavimutti) следует понимать как «высшее освобождение» (paramā vimutti). И здесь также в словах «а именно в высшем освобождении» (yadidaṃ adhivimutti) смысл таков: «В том, что является высшим освобождением, я превосхожу всех».

403. Suññāgāreti suññe ghare, ekakova nisīditvāti adhippāyo. Parisāsu cāti aṭṭhasu parisāsu. Vuttampi cetaṃ –

403. «В пустом жилище» (suññāgāre) означает «в пустом доме, сидя в полном одиночестве» — таков смысл. «И в собраниях» (parisāsu ca) означает «в восьми видах собраний». Об этом также сказано следующее:

‘‘Cattārimāni, sāriputta, tathāgatassa vesārajjāni. Yehi vesārajjehi samannāgato tathāgato āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti, parisāsu sīhanādaṃ nadatī’’ti (ma. ni. 1.150) suttaṃ vitthāretabbaṃ.

«Есть, Сарипутта, четыре бесстрашия Татхагаты. Обладая этими бесстрашиями, Татхагата заявляет о своем выдающемся положении и испускает львиный рык в собраниях» (МН 12) — эту сутту следует изложить подробно.

Pañhañca naṃ pucchantīti paṇḍitā devamanussā naṃ pañhaṃ abhisaṅkharitvā pucchanti. Byākarotīti taṅkhaṇaññeva vissajjesi. Cittaṃ ārādhetīti pañhāvissajjanena mahājanassa cittaṃ paritosetiyeva. No ca kho sotabbaṃ maññantīti cittaṃ ārādhetvā kathentassapissa vacanaṃ pare sotabbaṃ na maññantīti, evañca vadeyyunti attho. Sotabbañcassa maññantīti devāpi manussāpi mahanteneva ussāhena sotabbaṃ maññanti. Pasīdantīti supasannā kallacittā muducittā honti. Pasannākāraṃ karontīti na muddhappasannāva honti, paṇītāni cīvarādīni veḷuvanavihārādayo ca mahāvihāre pariccajantā pasannākāraṃ karonti. Tathattāyāti yaṃ so dhammaṃ deseti tathā bhāvāya, dhammānudhammapaṭipattipūraṇatthāya paṭipajjantīti attho. Tathattāya ca paṭipajjantīti tathabhāvāya paṭipajjanti, tassa hi [Pg.297] bhagavato dhammaṃ sutvā keci saraṇesu keci pañcasu sīlesu patiṭṭhahanti, apare nikkhamitvā pabbajanti. Paṭipannā ca ārādhentīti tañca pana paṭipadaṃ paṭipannā pūretuṃ sakkonti, sabbākārena pana pūrenti, paṭipattipūraṇena tassa bhoto gotamassa cittaṃ ārādhentīti vattabbā.

«И задают ему вопросы» (pañhañca naṃ pucchantīti) означает, что мудрые божества и люди, тщательно подготовив вопросы, задают их ему. «Он разъясняет» (byākaroti) означает, что он дает ответ в то же самое мгновение. «Радует их сердца» (cittaṃ ārādheti) означает, что своими ответами на вопросы он непременно приносит удовлетворение умам множества людей. «Но они не считают, что его стоит слушать» (no ca kho sotabbaṃ maññanti) означает: «Даже когда он говорит, порадовав их сердца, другие не считают его слова заслуживающими внимания» — таков смысл того, что они могли бы сказать. «И они считают, что его стоит слушать» (sotabbañcassa maññanti) означает, что и божества, и люди с величайшим усердием считают его слова достойными слушания. «Обретают веру» (pasīdanti) означает, что они становятся глубоко преданными, их умы становятся бодрыми и мягкими. «Выражают свою веру» (pasannākāraṃ karonti) означает, что они не просто слепо веруют, но выражают свою преданность, жертвуя превосходные одежды и прочее, а также великие обители, такие как монастырь Велувана. «Для достижения этого» (tathattāya) означает «для осуществления того учения, которое он проповедует, для полноты практики, соответствующей Дхамме» — таков смысл слова «практикуют». «И они практикуют для достижения этого» (tathattāya ca paṭipajjanti) означает, что они практикуют ради осуществления этого состояния; ведь услышав Дхамму этого Благословенного, некоторые утверждаются в прибежищах, некоторые — в пяти обетах нравственности, а другие, оставив дом, уходят в бездомность. «И вставшие на путь радуют его» (paṭipannā ca ārādhenti) означает, что те, кто вступил на этот путь практики, способны довести его до конца, они осуществляют его во всех отношениях и через полноту практики радуют сердце этого почтенного Готамы — так следует говорить.

Imasmiṃ panokāse ṭhatvā sīhanādā samodhānetabbā. Ekaccaṃ tapassiṃ niraye nibbattaṃ passāmīti hi bhagavato eko sīhanādo. Aparaṃ sagge nibbattaṃ passāmīti eko. Akusaladhammappahāne ahameva seṭṭhoti eko. Kusaladhammasamādānepi ahameva seṭṭhoti eko. Akusaladhammappahāne mayhameva sāvakasaṅgho seṭṭhoti eko. Kusaladhammasamādānepi mayhaṃyeva sāvakasaṅgho seṭṭhoti eko. Sīlena mayhaṃ sadiso natthīti eko. Vīriyena mayhaṃ sadiso natthīti eko. Paññāya…pe… vimuttiyā…pe… sīhanādaṃ nadanto parisamajjhe nisīditvā nadāmīti eko. Visārado hutvā nadāmīti eko. Pañhaṃ maṃ pucchantīti eko. Pañhaṃ puṭṭho vissajjemīti eko. Vissajjanena parassa cittaṃ ārādhemīti eko. Sutvā sotabbaṃ maññantīti eko. Sutvā me pasīdantīti eko. Pasannākāraṃ karontīti eko. Yaṃ paṭipattiṃ desemi, tathattāya paṭipajjantīti eko. Paṭipannā ca maṃ ārādhentīti eko. Iti purimānaṃ dasannaṃ ekekassa – ‘‘parisāsu ca nadatī’’ti ādayo dasa dasa parivārā. Evaṃ te dasa purimānaṃ dasannaṃ parivāravasena sataṃ purimā ca dasāti dasādhikaṃ sīhanādasataṃ hoti. Ito aññasmiṃ pana sutte ettakā sīhanādā dullabhā, tenidaṃ suttaṃ mahāsīhanādanti vuccati. Iti bhagavā ‘‘sīhanādaṃ kho samaṇo gotamo nadati, tañca kho suññāgāre nadatī’’ti evaṃ vādānu vādaṃ paṭisedhetvā idāni parisati naditapubbaṃ sīhanādaṃ dassento ‘‘ekamidāha’’ntiādimāha.

В этом месте следует обобщить и перечислить все львиные рыки. «Я вижу, как некий аскет перерождается в аду» — это один львиный рык Благословенного. «Я вижу, как другой перерождается на небесах» — это второй. «В оставлении неблагих состояний (akusaladhamma) я являюсь наилучшим» — это третий. «В принятии благих состояний (kusaladhamma) я являюсь наилучшим» — это четвертый. «В оставлении неблагих состояний именно моя община учеников (sāvakasaṅgha) является наилучшей» — это пятый. «В принятии благих состояний именно моя община учеников является наилучшей» — это шестой. «В нравственности нет никого, подобного мне» — это седьмой. «В энергии нет никого, подобного мне» — это восьмой. «В мудрости...» [нет никого, подобного мне] — это девятый. «В освобождении...» [нет никого, подобного мне] — это десятый. «Испуская львиный рык, я сижу посреди собрания и испускаю его» — это один [из сопровождающих]. «Я испускаю его, будучи бесстрашным» — это второй. «Мне задают вопросы» — это третий. «Будучи спрошенным, я отвечаю на вопрос» — это четвертый. «Своим ответом я радую сердце другого» — это пятый. «Услышав, они считают, что мои слова стоит слушать» — это шестой. «Услышав меня, они обретают веру» — это седьмой. «Они выражают свою веру» — это восьмой. «Они практикуют ради достижения той практики, которую я проповедую» — это девятый. «И практикующие радуют меня» — это десятый. Таким образом, для каждого из первых десяти львиных рыков существует по десять сопровождающих факторов (parivāra), таких как «и он испускает его в собраниях» и так далее. Так, благодаря этим десяти сопровождающим факторам для первых десяти рыков получается сто, и плюс первые десять — всего сто десять львиных рыков. Ни в какой другой сутте невозможно встретить столь много львиных рыков, поэтому данная сутта называется «Махасиханада-сутта» (Великая сутта о львином рыке). Так Благословенный, опровергнув подобные толки: «Отшельник Готама действительно испускает львиный рык, но делает это лишь в пустом жилище», теперь, желая показать львиный рык, который уже испускался им ранее в собрании, произнес: «Однажды я...» и так далее.

Titthiyaparivāsakathāvaṇṇanā

Разъяснение беседы о подготовительном периоде (испытательном сроке) для иноверцев

404. Tattha tatra maṃ aññataro tapabrahmacārīti tatra rājagahe gijjhakūṭe pabbate viharantaṃ maṃ aññataro tapabrahmacārī nigrodho nāma paribbājako[Pg.298]. Adhijeguccheti vīriyena pāpajigucchanādhikāre pañhaṃ pucchi. Idaṃ yaṃ taṃ bhagavā gijjhakūṭe mahāvihāre nisinno udumbarikāya deviyā uyyāne nisinnassa nigrodhassa ca paribbājakassa sandhānassa ca upāsakassa dibbāya sotadhātuyā kathāsallāpaṃ sutvā ākāsenāgantvā tesaṃ santike paññatte āsane nisīditvā nigrodhena adhijegucche puṭṭhapañhaṃ vissajjesi, taṃ sandhāya vuttaṃ. Paraṃ viya mattāyāti paramāya mattāya, atimahanteneva pamāṇenāti attho. Ko hi, bhanteti ṭhapetvā andhabālaṃ diṭṭhigatikaṃ añño paṇḍitajātiko ‘‘ko nāma bhagavato dhammaṃ sutvā na attamano assā’’ti vadati. Labheyyāhanti idaṃ so – ‘‘ciraṃ vata me aniyyānikapakkhe yojetvā attā kilamito, ‘sukkhanadītīre nhāyissāmī’ti samparivattentena viya thuse koṭṭentena viya na koci attho nipphādito. Handāhaṃ attānaṃ yoge yojessāmī’’ti cintetvā āha. Atha bhagavā yo anena khandhake titthiyaparivāso paññatto, yo aññatitthiyapubbo sāmaṇerabhūmiyaṃ ṭhito – ‘‘ahaṃ bhante, itthannāmo aññatitthiyapubbo imasmiṃ dhammavinaye ākaṅkhāmi upasampadaṃ, svāhaṃ, bhante, saṃghaṃ cattāro māse parivāsaṃ yācāmī’’tiādinā (mahāva. 86) nayena samādiyitvā parivasati, taṃ sandhāya – ‘‘yo kho, kassapa, aññatitthiyapubbo’’tiādimāha.

404. Здесь [в выражении] "там некий совершающий аскетическое безбрачие [обратился] ко мне" (tatra maṃ aññataro tapabrahmacārī): "там" означает в Раджагахе, на горе Гридхракута (Гиджхакута), когда Я пребывал там, ко мне [обратился] некий совершающий аскетическое безбрачие странник по имени Нигродха. "О высшем отвращении [к греху]" (adhijegucche) означает, что он задал вопрос касательно усердия в отвращении от зла. Слова "Это то, что..." сказаны ввиду того, что Благословенный, восседая в великой обители на горе Гридхракута, услышал своим божественным слухом (dibbā sotadhātu) беседу странника Нигродхи и мирянина Сандханы, которые сидели в парке царицы Удумбарики, и, прибыв туда по воздуху, сел на приготовленное сиденье рядом с ними и ответил на вопрос о высшем отвращении, заданный Нигродхой. "Словно в высшей степени" (paraṃ viya mattāya) означает в высшей мере, то есть в чрезвычайно огромном объеме. "Кто же, Господин" (ko hi, bhante) — [этими словами] он говорит: "Кто, кроме слепого и глупого приверженца ложных воззрений, будучи мудрым человеком, услышав Дхамму Благословенного, не обрадовался бы душой?" Слова "О, если бы я получил..." он произнес, подумав: "Долго же я утомлял себя, примыкая к пути, не ведущему к освобождению! Словно тот, кто кружит у сухого русла реки, думая: 'Я искупаюсь', или словно тот, кто молотит солому, я не достиг никакой пользы. Что ж, теперь я приложу усилия на верном пути". Тогда Благословенный, имея в виду то испытание для иноверцев (titthiyaparivāsa), которое было установлено Им в Кхандхаке, когда бывший иноверец, находясь в положении послушника (саманеры), принимает его по правилу: "Я, Господин, такой-то, бывший ранее иноверцем, желаю получить полное посвящение (упасампада) в этой Дхамме и Винае. Я прошу у Сангхи, Господин, четырехмесячного испытания" и так далее, и проходит это испытание, — имея это в виду, сказал: "Кто, Кассапа, будучи ранее иноверцем..." и так далее.

405. Tattha pabbajjanti vacanasiliṭṭhatāvaseneva vuttaṃ, aparivasitvāyeva hi pabbajjaṃ labhati. Upasampadatthikena pana nātikālena gāmappavesanādīni aṭṭha vattāni pūrentena parivasitabbaṃ. Āraddhacittāti aṭṭhavattapūraṇena tuṭṭhacittā, ayamettha saṅkhepattho. Vitthārato panesa titthiyaparivāso samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāyaṃ pabbajjakhandhakavaṇṇanāya vuttanayena veditabbo. Api ca metthāti api ca me ettha. Puggalavemattatā viditāti puggalanānattaṃ viditaṃ. ‘‘Ayaṃ puggalo parivāsāraho, ayaṃ na parivāsāraho’’ti idaṃ mayhaṃ pākaṭanti dasseti. Tato kassapo cintesi – ‘‘aho acchariyaṃ buddhasāsanaṃ, yattha evaṃ ghaṃsitvā koṭṭetvā yuttameva gaṇhanti, ayuttaṃ chaḍḍentī’’ti, tato suṭṭhutaraṃ pabbajjāya sañjātussāho – ‘‘sace bhante’’tiādimāha.

405. Здесь слово "постриг" (pabbajjā) сказано лишь для благозвучия речи, ибо постриг получают без прохождения испытания. Однако тот, кто желает полного посвящения (упасампада), должен пройти испытание, выполняя восемь обязанностей, таких как невхождение в деревню слишком рано и другие. "С удовлетворенным умом" (āraddhacittā) означает с умом, обрадованным выполнением восемь обязанностей. Таков здесь краткий смысл. Подробно же это испытание для иноверцев следует понимать так, как описано в Самантапасадике, комментарии к Винае, в разъяснении главы о постриге (Pabbajjākhandhaka). "Но также и здесь у меня" (api ca mettha) означает "но также и у меня здесь". "Различие между людьми известно" (puggalavemattatā viditā) означает, что известно различие между личностями. Это показывает: "Мне ясно: этот человек достоин испытания, а этот — недостоин". Тогда Кассапа подумал: "О, как удивительно Учение Будды! Здесь, словно проверяя золото трением и ударами, принимают только подходящего, а неподходящего отвергают". После этого, исполнившись еще большего рвения к постригу, он сказал: "Если, Господин..." и так далее.

Atha [Pg.299] kho bhagavā tassa tibbacchandataṃ viditvā – ‘‘na kassapo parivāsaṃ arahatī’’ti aññataraṃ bhikkhuṃ āmantesi – ‘‘gaccha bhikkhu kassapaṃ nhāpetvā pabbājetvā ānehī’’ti. So tathā katvā taṃ pabbājetvā bhagavato santikaṃ āgamāsi. Bhagavā taṃ gaṇamajjhe nisīdāpetvā upasampādesi. Tena vuttaṃ – ‘‘alattha kho acelo kassapo bhagavato santike pabbajjaṃ, alattha upasampada’’nti. Acirūpasampannoti upasampanno hutvā nacirameva. Vūpakaṭṭhoti vatthukāmakilesakāmehi kāyena ceva cittena ca vūpakaṭṭho. Appamattoti kammaṭṭhāne satiṃ avijahanto. Ātāpīti kāyikacetasikasaṅkhātena vīriyātāpena ātāpī. Pahitattoti kāye ca jīvite ca anapekkhatāya pesitacitto vissaṭṭhaattabhāvo. Yassatthāyāti yassa atthāya. Kulaputtāti ācārakulaputtā. Sammadevāti hetunāva kāraṇeneva. Tadanuttaranti taṃ anuttaraṃ. Brahmacariyapariyosānanti maggabrahmacariyassa pariyosānabhūtaṃ arahattaphalaṃ. Tassa hi atthāya kulaputtā pabbajanti. Diṭṭheva dhammeti imasmiṃyeva attabhāve. Sayaṃ abhiññā sacchikatvāti attanāyeva paññāya paccakkhaṃ katvā, aparappaccayaṃ katvāti attho. Upasampajja vihāsīti pāpuṇitvā sampādetvā vihāsi, evaṃ viharanto ca khīṇā jāti…pe… abbhaññāsīti.

Тогда Благословенный, зная о его сильном желании, [понял]: "Кассапа не нуждается в испытании", и обратился к одному монаху: "Ступай, монах, омой Кассапу, дай ему постриг и приведи сюда". Тот поступил так и, дав ему постриг, привел его к Благословенному. Благословенный усадил его посреди общины и даровал ему полное посвящение. Поэтому сказано: "И получил нагой аскет Кассапа постриг у Благословенного, получил полное посвящение". "Вскоре после посвящения" (acirūpasampanno) означает, что прошло совсем немного времени после того, как он стал полностью посвященным монахом. "Уединившийся" (vūpakaṭṭho) означает уединившийся как телом, так и умом от чувственных объектов и омрачений. "Бдительный" (appamatto) означает не оставляющий памятования в объекте медитации (камматтхане). "Ревностный" (ātāpī) означает обладающий жаром усердия, выражающимся в телесном и ментальном усилии. "Решительный" (pahitatto) означает направивший свой ум [к Ниббане] и оставивший привязанность к телу благодаря отсутствию заботы о теле и жизни. "Ради которого" (yassatthāya) означает ради блага которого. "Сыновья благородных семейств" (kulaputtā) означает сыновья благородных семейств по своему поведению. "Должным образом" (sammadeva) означает по истинной причине, по верному основанию. "Это непревзойденное" (tadanuttaraṃ) означает то, выше чего нет ничего. "Завершение святой жизни" (brahmacariyapariyosānaṃ) означает плод арахантства, являющийся завершением святой жизни пути. Ведь именно ради этого блага сыновья благородных семейств принимают постриг. "В этой самой жизни" (diṭṭheva dhamme) означает в этом самом существовании. "Сам познав и узрев" (sayaṃ abhiññā sacchikatvā) означает сделав это очевидным для себя посредством собственной мудрости, не полагаясь на веру в других — таков смысл. "Достигнув, пребывал" (upasampajja vihāsī) означает достигнув и осуществив, пребывал. И когда он так пребывал, "уничтожено рождение..." и так далее, "он постиг".

Evamassa paccavekkhaṇabhūmiṃ dassetvā arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpetuṃ ‘‘aññataro kho panāyasmā kassapo arahataṃ ahosī’’ti vuttaṃ. Tattha aññataroti eko. Arahatanti arahantānaṃ, bhagavato sāvakānaṃ arahantānaṃ abbhantaro ahosīti ayamettha adhippāyo. Yaṃ yaṃ pana antarantarā na vuttaṃ, taṃ taṃ tattha tattha vuttattā pākaṭamevāti.

Показав таким образом ступень его самоанализа (paccavekkhaṇā), дабы завершить проповедь на вершине арахантства, было сказано: "И достопочтенный Кассапа стал одним из арахантов". Здесь "один из" (aññataro) означает один [из них]. "Из арахантов" (arahataṃ) означает, что он вошел в число арахантов, учеников Благословенного, — таков здесь смысл. А то, что не было истолковано в промежутках, вполне ясно, поскольку уже объяснялось в соответствующих местах.

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

Так в Сумангалавиласини, комментарии к Дигха-никае,

Mahāsīhanādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

завершено разъяснение Махасиханада-сутты.

9. Poṭṭhapādasuttavaṇṇanā

9. Разъяснение Поттхапада-сутты

Poṭṭhapādaparibbājakavatthuvaṇṇanā

Разъяснение истории о страннике Поттхападе

406. Evaṃ [Pg.300] me suttaṃ…pe… sāvatthiyanti poṭṭhapādasuttaṃ. Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā. Sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāmeti sāvatthiṃ upanissāya yo jetassa kumārassa vane anāthapiṇḍikena gahapatinā ārāmo kārito, tattha viharati. Poṭṭhapādo paribbājakoti nāmena poṭṭhapādo nāma channaparibbājako. So kira gihikāle brāhmaṇamahāsālo kāmesuādīnavaṃ disvā cattālīsakoṭiparimāṇaṃ bhogakkhandhaṃ pahāya pabbajitvā titthiyānaṃ gaṇācariyo jāto. Samayaṃ pavadanti etthāti samayappavādako, tasmiṃ kira ṭhāne caṅkītārukkhapokkharasātippabhutayo brāhmaṇā nigaṇṭhaacelakaparibbājakādayo ca pabbajitā sannipatitvā attano attano samayaṃ vadanti kathenti dīpenti, tasmā so ārāmo samayappavādakoti vuccati. Sveva ca tindukācīrasaṅkhātāya timbarūrukkhapantiyā parikkhittattā tindukācīro. Yasmā panettha paṭhamaṃ ekāva sālā ahosi, pacchā mahāpuññaṃ paribbājakaṃ nissāya bahū sālā katā. Tasmā tameva ekaṃ sālaṃ upādāya laddhanāmavasena ekasālakoti vuccati. Mallikāya pana pasenadirañño deviyā uyyānabhūto so pupphaphalasampanno ārāmoti katvā mallikāya ārāmoti saṅkhyaṃ gato. Tasmiṃ samayappavādake tindukācīre ekasālake mallikāya ārāme.

406. "Так я слышал... в Саваттхи" — это Поттхапада-сутта. Здесь приводится разъяснение ранее не встречавшихся слов. "Пребывал в Саваттхи, в роще Джеты, в обители Анатхапиндики" означает, что Он пребывал в той обители, которую близ Саваттхи в роще царевича Джеты построил домохозяин Анатхапиндика. "Странник Поттхапада" (poṭṭhapādo paribbājako) — это странник по имени Поттхапада, носивший одежду (channaparibbājako). Говорят, что во времена своей мирской жизни он был богатым брахманом (brāhmaṇamahāsāla), но, узрев опасность в чувственных удовольствиях, оставил богатство размером в сорок коти, принял постриг и стал учителем общины иноверцев. "Место, где провозглашают учения" (samayappavādako) — так оно называется потому, что в том месте собирались брахманы, такие как Чанки, Таруккха, Поккхарасāти и другие, а также нагие аскеты, нигантхи, странники и прочие отшельники, и каждый из них излагал, обсуждал и разъяснял свое учение (samaya). Поэтому эта обитель зовется Самаяппавадака. Она же зовется Тиндукачира, поскольку была окружена рядами деревьев тимбару (тиндука), образующими подобие ограды. А поскольку сначала там была лишь одна беседка (sālā), а позже благодаря заслуженному страннику было построено множество беседок, это место, по имени той единственной первой беседки, называют Екасалака ("с одной беседкой"). Поскольку же оно было садом царицы Маллики, супруги царя Пасенади, изобилующим цветами и плодами, оно получило название "Сад Маллики". В этой обители Самаяппавадака, в Тиндукачире, в Екасалаке, в саду Маллики.

Paṭivasatīti nivāsaphāsutāya vasati. Athekadivasaṃ bhagavā paccūsasamaye sabbaññutaññāṇaṃ pattharitvā lokaṃ pariggaṇhanto ñāṇajālassa antogataṃ paribbājakaṃ disvā – ‘‘ayaṃ poṭṭhapādo mayhaṃ ñāṇajāle paññāyati, kinnu kho bhavissatī’’ti upaparikkhanto addasa – ‘‘ahaṃ ajja tattha gamissāmi, atha maṃ poṭṭhapādo nirodhañca nirodhavuṭṭhānañca pucchissati, tassāhaṃ sabbabuddhānaṃ ñāṇena saṃsanditvā tadubhayaṃ kathessāmi, atha so katipāhaccayena cittaṃ hatthisāriputtaṃ gahetvā mama [Pg.301] santikaṃ āgamissati, tesamahaṃ dhammaṃ desessāmi, desanāvasāne poṭṭhapādo maṃ saraṇaṃ gamissati, citto hatthisāriputto mama santike pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇissatī’’ti. Tato pātova sarīrapaṭijagganaṃ katvā surattadupaṭṭaṃ nivāsetvā vijjulatāsadisaṃ kāyabandhanaṃ bandhitvā yugandharapabbataṃ parikkhipitvā ṭhitamahāmeghaṃ viya meghavaṇṇaṃ paṃsukūlaṃ ekaṃsavaragataṃ katvā paccagghaṃ selamayapattaṃ vāmaaṃsakūṭe laggetvā sāvatthiṃ piṇḍāya pavisissāmīti sīho viya himavantapādā vihārā nikkhami. Imamatthaṃ sandhāya – ‘‘atha kho bhagavā’’tiādi vuttaṃ.

"Проживал" (paṭivasati) означает, что он жил там ради удобства проживания. И вот однажды на рассвете Благословенный, простирая Свое всеведущее знание и обозревая мир, увидел странника, попавшего в сеть Его знания, и, размышляя: "Этот Поттхапада явился в сети моего знания, что же произойдет?", узрел следующее: "Сегодня Я отправлюсь туда. Тогда Поттхапада спросит Меня о прекращении [восприятия] и о выходе из прекращения. Я отвечу ему на оба вопроса в согласии со знанием всех Будд. Затем, через несколько дней, он придет ко Мне вместе с Читтой, сыном укротителя слонов. Я возвещу им Дхамму. В конце проповеди Поттхапада примет во Мне прибежище, а Читта, сын укротителя слонов, примет постриг под Моим руководством и достигнет арахантства". После этого, рано утром совершив омовение тела, Он надел хорошо окрашенное двойное нижнее одеяние, повязал пояс, подобный вспышке молнии, накинул на одно плечо свое облачение из пыльных тряпиц (памсукула) цвета грозовой тучи, подобной огромному облаку, окутавшему гору Югандхара, повесил на левое плечо новую каменную чашу для подаяний и, подумав: "Войду в Саваттхи за подаянием", вышел из обители, подобно льву, выходящему из предгорий Гималаев. Имея в виду это событие, сказано: "Тогда Благословенный..." и так далее.

407. Etadahosīti nagaradvārasamīpaṃ gantvā attano rucivasena sūriyaṃ oloketvā atippagabhāvameva disvā etaṃ ahosi. Yaṃnūnāhanti saṃsayaparidīpano viya nipāto, buddhānañca saṃsayo nāma natthi – ‘‘idaṃ karissāma, idaṃ na karissāma, imassa dhammaṃ desessāma, imassa na desessāmā’’ti evaṃ parivitakkapubbabhāgo panesa sabbabuddhānaṃ labbhati. Tenāha – ‘‘yaṃnūnāha’’nti, yadi panāhanti attho.

407. "Подумал так" (etad ahosi) означает, что, подойдя к городским воротам и взглянув на солнце по своему обыкновению, Он увидел, что еще слишком рано, и у Него возникла эта мысль. "Что, если Я..." (yannūnāhaṃ) — эта частица выражает как бы сомнение, однако у Будд не бывает сомнений. Но такое предварительное размышление: "Сделаю это или не сделаю, возвещу Дхамму этому человеку или не возвещу" свойственно всем Буддам. Поэтому сказано: "Что, если Я...", что означает "Если же Я..."

408. Unnādiniyāti uccaṃ nadamānāya, evaṃ nadamānāya cassā uddhaṃ gamanavasena ucco, disāsu patthaṭavasena mahā saddoti uccāsaddamahāsaddāya, tesañhi paribbājakānaṃ pātova vuṭṭhāya kattabbaṃ nāma cetiyavattaṃ vā bodhivattaṃ vā ācariyupajjhāyavattaṃ vā yoniso manasikāro vā natthi. Tena te pātova vuṭṭhāya bālātape nisinnā – ‘‘imassa hattho sobhano, imassa pādo’’ti evaṃ aññamaññassa hatthapādādīni vā ārabbha, itthipurisadārakadārikādīnaṃ vaṇṇe vā, aññaṃ vā kāmassādabhavassādādivatthuṃ ārabbha kathaṃ samuṭṭhāpetvā anupubbena rājakathādianekavidhaṃ tiracchānakathaṃ kathenti. Tena vuttaṃ – ‘‘unnādiniyā uccāsaddamahāsaddāya anekavihitaṃ tiracchānakathaṃ kathentiyā’’ti.

408. "Шумной" (unnādiniyā) означает громко кричащей. Из-за того, что этот крик поднимался вверх, звук был высоким (ucca), а из-за того, что он разносился во все стороны, он был громким (mahā) — отсюда выражение "с высоким и громким шумом" (uccāsaddamahāsaddāya). Ведь у этих странников, когда они встают спозаранку, нет никаких обязанностей, таких как уход за четьей (ступой), уход за деревом Бодхи, обязанности перед учителем и наставником, или правильное размышление (йонисо манасикара). Поэтому они, встав рано утром и усевшись на утреннем солнце, заводят разговоры вроде: "У этого красивые руки, у того — ноги", обсуждая руки и ноги друг друга, или расхваливая внешность женщин, мужчин, мальчиков и девочек, или ведя иные пустые разговоры, основанные на привязанности к чувственным удовольствиям и существованию, и постепенно переходят к различным видам мирских разговоров (тираччхана-катха), таким как разговоры о царях и прочем. Поэтому сказано: "Шумной, издающей высокий и громкий гул, ведущей разнообразные мирские разговоры".

Tato poṭṭhapādo paribbājako te paribbājake oloketvā – ‘‘ime paribbājakā ativiya aññamaññaṃ agāravā, mayañca samaṇassa gotamassa pātubhāvato paṭṭhāya sūriyuggamane khajjopanakūpamā jātā, lābhasakkāropi no parihīno. Sace panimaṃ ṭhānaṃ samaṇo gotamo vā gotamassa sāvako vā gihī upaṭṭhāko vā tassa āgaccheyya[Pg.302], ativiya lajjanīyaṃ bhavissati, parisadoso kho pana parisajeṭṭhakasseva upari ārohatī’’ti itocito ca vilokento bhagavantaṃ addasa. Tena vuttaṃ – ‘‘addasā kho poṭṭhapādo paribbājako…pe… tuṇhī ahesu’’nti.

Тогда странник Поттхапада, посмотрев на тех странников, подумал: "Эти странники совершенно не уважают друг друга. С тех пор как появился отшельник Готама, мы стали подобны светлячкам при восходе солнца, и наши подношения и почести уменьшились. Если же сюда придет отшельник Готама, или его ученик, или его мирской последователь, это будет крайне постыдно. Ведь вина за бесчинство общины ложится на ее главу". И, оглядываясь туда и сюда, он увидел Благословенного. Поэтому сказано: "И увидел странник Поттхапада Благословенного... и они умолкли".

409. Tattha saṇṭhapesīti sikkhāpesi, vajjamassā paṭicchādesi. Yathā susaṇṭhitā hoti, tathā naṃ ṭhapesi. Yathā nāma parisamajjhaṃ pavisanto puriso vajjapaṭicchādanatthaṃ nivāsanaṃ saṇṭhapeti, pārupanaṃ saṇṭhapeti, rajokiṇṇaṭṭhānaṃ puñchati; evamassā vajjapaṭicchādanatthaṃ – ‘‘appasaddā bhonto’’ti sikkhāpento yathā susaṇṭhitā hoti, tathā naṃ ṭhapesīti attho. Appasaddakāmoti appasaddaṃ icchati, eko nisīdati, eko tiṭṭhati, na gaṇasaṅgaṇikāya yāpeti. Upasaṅkamitabbaṃ maññeyyāti idhāgantabbaṃ maññeyya. Kasmā panesa bhagavato upasaṅkamanaṃ paccāsīsatīti? Attano vuddhiṃ patthayamāno. Paribbājakā kira buddhesu vā buddhasāvakesu vā attano santikaṃ āgatesu – ‘‘ajja amhākaṃ santikaṃ samaṇo gotamo āgato, sāriputto āgato, na kho pana te yassa vā tassa vā santikaṃ gacchanti, passatha amhākaṃ uttamabhāva’’nti attano upaṭṭhākānaṃ santike attānaṃ ukkhipanti, ucce ṭhāne ṭhapenti, bhagavatopi upaṭṭhāke gaṇhituṃ vāyamanti. Te kira bhagavato upaṭṭhāke disvā evaṃ vadanti – ‘‘tumhākaṃ satthā bhavaṃ gotamopi gotamasāvakāpi amhākaṃ santikaṃ āgacchanti, mayaṃ aññamaññaṃ samaggā. Tumhe pana amhe akkhīhipi passituṃ na icchatha, sāmīcikammaṃ na karotha, kiṃ vo amhehi aparaddha’’nti. Athekacce manussā – ‘‘buddhāpi etesaṃ santikaṃ gacchanti kiṃ amhāka’’nti tato paṭṭhāya te disvā nappamajjanti. Tuṇhī ahesunti poṭṭhapādaṃ parivāretvā nissaddā nisīdiṃsu.

409. Здесь слово «успокоил» (saṇṭhapesī) означает «обучил», «скрыл недостатки своего собрания». Смысл в том, что он расположил собрание так, чтобы оно выглядело благопристойно. Подобно тому как человек, входя в общество, поправляет нижнюю одежду, поправляет верхнюю накидку и вытирает запыленное место, чтобы скрыть изъяны, так же и он, желая скрыть недостатки своего собрания, наставлял их: «Господа, ведите себя тихо», и расположил их так, чтобы они вели себя благопристойно. «Любящий тишину» (appasaddakāmo) означает, что он желает тишины, сидит в одиночестве, стоит в одиночестве и не проводит время в шумном обществе. Слова «полагал бы, что следует подойти» (upasaṅkamitabbaṃ maññeyyā) означают «полагал бы, что стоит прийти сюда». Но почему он ожидает прихода Благословенного? Желая собственного процветания (в славе и подношениях). Говорят, что когда Будды или ученики Будды приходят к странникам, те превозносят себя перед своими мирянами-помощниками и ставят себя на высокое место, говоря: «Сегодня к нам пришел отшельник Готама, пришел Сарипутта! Ведь они не ходят к кому попало. Посмотрите на наше величие!» Они также пытаются переманить мирян-помощников Благословенного. Видя помощников Благословенного, они говорят им так: «Ваш учитель, почтенный Готама, и ученики Готамы приходят к нам, мы дружны между собой. Вы же не хотите даже взглянуть на нас, не выказываете должного почтения. В чем мы провинились перед вами?» Тогда некоторые люди думают: «Даже Будды ходят к ним, что уж говорить о нас!» — и с тех пор, видя этих странников, не пренебрегают ими. «Они умолкли» (tuṇhī ahesuṃ) означает, что они сели вокруг Поттхапады бесшумно.

410. Svāgataṃ, bhanteti suṭṭhu āgamanaṃ, bhante, bhagavato; bhagavati hi no āgate ānando hoti, gate sokoti dīpeti. Cirassaṃ kho, bhanteti kasmā āha? Kiṃ bhagavā pubbepi tattha gatapubboti, na gatapubbo. Manussānaṃ pana – ‘‘kuhiṃ gacchantā, kuto āgatattha, kiṃ maggamūḷhattha, cirassaṃ āgatatthā’’ti evamādayo piyasamudācārā [Pg.303] honti, tasmā evamāha. Evañca pana vatvā na mānathaddho hutvā nisīdi, uṭṭhāyāsanā bhagavato paccuggamanamakāsi. Bhagavantañhi upagataṃ disvā āsanena animantento vā apacitiṃ akaronto vā dullabho. Kasmā? Uccākulīnatāya. Ayampi paribbājako attano nisinnāsanaṃ papphoṭetvā bhagavantaṃ āsanena nimantento – ‘‘nisīdatu, bhante, bhagavā idamāsanaṃ paññatta’’nti āha. Antarākathā vippakatāti nisinnānaṃ vo ādito paṭṭhāya yāva mamāgamanaṃ, etasmiṃ antare kā nāma kathā vippakatā, mamāgamanapaccayā katamā kathā pariyantaṃ na gatā, vadatha, yāva naṃ pariyantaṃ netvā demīti sabbaññupavāraṇaṃ pavāresi. Atha paribbājako – ‘‘niratthakakathā esā nissārā vaṭṭasannissitā, na tumhākaṃ purato vattabbataṃ arahatī’’ti dīpento ‘‘tiṭṭhatesā, bhante’’tiādimāha.

410. Слова «Добро пожаловать, Владыка» (svāgataṃ, bhante) означают: «Прекрасен приход Благословенного, Владыка». Этим показывается: «Когда Благословенный приходит к нам, у нас возникает радость, а когда уходит — скорбь». Почему он сказал: «Спустя долгое время, Владыка» (cirassaṃ kho, bhante)? Разве Благословенный бывал там прежде? Нет, не бывал. Однако у людей принято обмениваться любезными приветствиями, такими как: «Куда вы направляетесь? Откуда пришли? Не сбились ли с пути? Спустя долгое время вы пришли?» — поэтому он так и сказал. Сказав это, он не остался сидеть в высокомерии, но встал со своего места и пошел навстречу Благословенному. Ведь трудно найти человека, который, увидев приближающегося Благословенного, не предложил бы Ему место или не выказал бы почтения. Почему? Из-за Его благородного происхождения. Этот странник также стряхнул пыль со своего сиденья и, предлагая место Благословенному, сказал: «Присядьте, Владыка, Благословенный, вот приготовленное сиденье». «Прерванный разговор» (antarākathā vippakatā) — Благословенный обратился к ним со всеведущим предложением: «О каком разговоре вы вели речь с самого начала вашего сидения и до моего прихода? Какой разговор остался незавершенным из-за моего прихода? Скажите мне, и я доведу его до конца». Тогда странник, показывая: «Этот разговор бесполезен, пуст, связан с круговоротом бытия и недостоин того, чтобы вести его перед вами», сказал: «Пусть это останется, Владыка» (tiṭṭhatesā, bhante) и так далее.

Abhisaññānirodhakathāvaṇṇanā

Разъяснение беседы о прекращении высшего восприятия

411. Tiṭṭhatesā, bhanteti sace bhagavā sotukāmo bhavissati, pacchāpesā kathā na dullabhā bhavissati, amhākaṃ panimāya kathāya attho natthi. Bhagavato panāgamanaṃ labhitvā mayaṃ aññadeva sukāraṇaṃ pucchāmāti dīpeti. Tato taṃ pucchanto – ‘‘purimāni, bhante’’tiādimāha. Tattha kotūhalasālāyanti kotūhalasālā nāma paccekasālā natthi. Yattha pana nānātitthiyā samaṇabrāhmaṇā nānāvidhaṃ kathaṃ pavattenti, sā bahūnaṃ – ‘‘ayaṃ kiṃ vadati, ayaṃ kiṃ vadatī’’ti kotūhaluppattiṭṭhānato kotūhalasālāti vuccati. Abhisaññānirodheti ettha abhīti upasaggamattaṃ. Saññānirodheti cittanirodhe, khaṇikanirodhe kathā uppannāti attho. Idaṃ pana tassā uppattikāraṇaṃ. Yadā kira bhagavā jātakaṃ vā katheti, sikkhāpadaṃ vā paññapeti tadā sakalajambudīpe bhagavato kittighoso pattharati, titthiyā taṃ sutvā – ‘‘bhavaṃ kira gotamo pubbacariyaṃ kathesi, mayaṃ kiṃ na sakkoma tādisaṃ kiñci kathetu’’nti bhagavato paṭibhāgakiriyaṃ karontā ekaṃ bhavantarasamayaṃ kathenti – ‘‘bhavaṃ gotamo sikkhāpadaṃ paññapesi, mayaṃ kiṃ na sakkoma paññapetu’’nti attano sāvakānaṃ kiñcideva sikkhāpadaṃ paññapenti. Tadā pana [Pg.304] bhagavā aṭṭhavidhaparisamajjhe nisīditvā nirodhakathaṃ kathesi. Titthiyā taṃ sutvā – ‘‘bhavaṃ kira gotamo nirodhaṃ nāma kathesi, mayampi taṃ kathessāmā’’ti sannipatitvā kathayiṃsu. Tena vuttaṃ – ‘‘abhisaññānirodhe kathā udapādī’’ti.

411. Слова «Пусть это останется, Владыка» (tiṭṭhatesā, bhante) показывают следующее: «Если Благословенный пожелает послушать, этот разговор можно будет легко возобновить и позже, но для нас в нем нет пользы. Пользуясь приходом Благословенного, мы хотим спросить о другом, благом деле». Затем, спрашивая об этом, он сказал: «В прежние дни, Владыка» (purimāni, bhante) и так далее. Здесь под «дискуссионным залом» (kotūhalasālāyaṃ) не подразумевается какое-то отдельное здание с таким названием. Но место, где отшельники и брахманы разных учений ведут различные беседы, называют «залом любопытства» (дискуссионным залом), поскольку там у многих возникает интерес: «Что говорит этот? Что говорит тот?» В выражении «о прекращении высшего восприятия» (abhisaññānirodhe) элемент «abhi» — это лишь приставка. «Прекращение восприятия» означает прекращение ума, мгновенное прекращение обусловленных явлений — таков смысл возникшего разговора. А вот причина его возникновения. Говорят, когда Благословенный рассказывает Джатаку или устанавливает правило обучения, слава о Нем распространяется по всей Джамбудипе. Иноверцы, прослышав об этом, пытаются подражать Ему: «Почтенный Готама рассказал о прошлых деяниях, неужели мы не сможем рассказать нечто подобное?» — и рассказывают о событиях в иных жизнях. «Почтенный Готама установил правило обучения, неужели мы не сможем установить?» — и устанавливают какое-нибудь правило для своих учеников. В то время Благословенный, сидя посреди восьми видов собраний, вещал о прекращении. Иноверцы, услышав об этом, решили: «Почтенный Готама говорил о так называемом прекращении, и мы тоже будем говорить о нем!» — собрались и стали рассуждать. Поэтому и сказано: «Возник разговор о прекращении высшего восприятия».

Tatrekacceti tesu ekacce. Purimo cettha yvāyaṃ bāhire titthāyatane pabbajito cittappavattiyaṃ dosaṃ disvā acittakabhāvo santoti samāpattiṃ bhāvetvā ito cuto pañca kappasatāni asaññībhave ṭhatvā puna idha uppajjati. Tassa saññuppāde ca nirodhe ca hetuṃ apassanto – ahetū appaccayāti āha.

«Некоторые из них» (tatrekacce) означает «некоторые среди тех отшельников и брахманов». Первый из них — это тот, кто принял монашество в чуждом учении. Увидев изъян в деятельности ума, он подумал: «Состояние без ума — мирное». Развив медитативное достижение, он после смерти в этом мире переродился в мире невоспринимающих существ, пробыл там пятьсот великих капп, а затем снова родился здесь. Не видя причины для возникновения и прекращения восприятия у этого существа, он утверждал: «Без причины и без условия» (ahetū appaccayā).

Dutiyo naṃ nisedhetvā migasiṅgatāpasassa asaññakabhāvaṃ gahetvā – ‘‘upetipi apetipī’’ti āha. Migasiṅgatāpaso kira attantapo ghoratapo paramadhitindriyo ahosi. Tassa sīlatejena sakkavimānaṃ uṇhaṃ ahosi. Sakko devarājā ‘‘sakkaṭṭhānaṃ nu kho tāpaso patthetī’’ti alambusaṃ nāma devakaññaṃ – ‘tāpasassa tapaṃ bhinditvā ehī’ti pesesi. Sā tattha gatā. Tāpaso paṭhamadivase taṃ disvāva palāyitvā paṇṇasālaṃ pāvisi. Dutiyadivase kāmacchandanīvaraṇena bhaggo taṃ hatthe aggahesi, so tena dibbaphassena phuṭṭho visaññī hutvā tiṇṇaṃ saṃvaccharānaṃ accayena saññaṃ paṭilabhi. Taṃ so diṭṭhigatiko – ‘‘tiṇṇaṃ saṃvaccharānaṃ accayena nirodhā vuṭṭhito’’ti maññamāno evamāha.

Второй, возразив ему и взяв за пример состояние невосприятия аскета Мигасинги, сказал: «Оно приходит и уходит» (upetipi apetipi). Говорят, аскет Мигасинга был суровым подвижником, совершавшим жестокую аскезу, с чрезвычайно усмиренными чувствами. Из-за силы его добродетели обитель Сакки, царя богов, раскалилась. Сакка, царь богов, подумав: «Не зарится ли аскет на мое место?», послал небесную деву по имени Аламбуса, сказав: «Разрушь аскезу этого подвижника и возвращайся». Она отправилась туда. В первый день аскет, едва завидев ее, убежал и укрылся в своей лиственной хижине. На второй день, сломленный помехой чувственного желания, он схватил ее за руку. Испытав это божественное прикосновение, он лишился чувств и лишь по прошествии трех лет вновь обрел восприятие. Тот приверженец ложных взглядов, полагая: «По прошествии трех лет он вышел из прекращения восприятия», сказал так.

Tatiyo naṃ nisedhetvā āthabbaṇapayogaṃ sandhāya ‘‘upakaḍḍhantipi apakaḍḍhantipī’’ti āha. Āthabbaṇikā kira āthabbaṇaṃ payojetvā sattaṃ sīsacchinnaṃ viya hatthacchinnaṃ viya mataṃ viya ca katvā dassenti. Tassa puna pākatikabhāvaṃ disvā so diṭṭhigatiko – ‘‘nirodhā vuṭṭhito aya’’nti maññamāno evamāha.

Третий, возразив ему и имея в виду применение заклинаний Атхарва-веды, сказал: «Его притягивают и отталкивают» (upakaḍḍhantipi apakaḍḍhantipi). Говорят, знатоки Атхарва-веды, применяя свои чары, показывают существо словно с отрубленной головой, словно с отрубленными руками или словно мертвым. Увидев, как оно затем возвращается в обычное состояние, тот приверженец ложных взглядов, полагая: «Оно вышло из прекращения восприятия», сказал так.

Catuttho naṃ nisedhetvā yakkhadāsīnaṃ madaniddaṃ sandhāya ‘‘santi hi bho devatā’’tiādimāha. Yakkhadāsiyo kira sabbarattiṃ devatūpahāraṃ kurumānā naccitvā gāyitvā aruṇodaye ekaṃ surāpātiṃ pivitvā [Pg.305] parivattitvā supitvā divā vuṭṭhahanti. Taṃ disvā so diṭṭhigatiko – ‘‘suttakāle nirodhaṃ samāpannā, pabuddhakāle nirodhā vuṭṭhitā’’ti maññamāno evamāha.

Четвертый, возразив ему и имея в виду хмельной сон служанок-якхинь, сказал: «Ведь есть, почтенные, божества...» (santi hi bho devatā) и так далее. Говорят, служанки-якхини всю ночь совершают подношения божествам, танцуя и распевая песни, а на рассвете выпивают по чаше хмельного питья, валятся с ног, засыпают и просыпаются лишь поздним днем. Увидев это, тот приверженец ложных взглядов, полагая: «Во время сна они входят в прекращение восприятия, а во время пробуждения выходят из прекращения», сказал так.

Ayaṃ pana poṭṭhapādo paribbājako paṇḍitajātiko. Tenassa taṃ kathaṃ sutvā vippaṭisāro uppajji. ‘‘Imesaṃ kathā eḷamūgakathā viya cattāro hi nirodhe ete paññapenti, iminā ca nirodhena nāma ekena bhavitabbaṃ, na bahunā. Tenāpi ekena aññeneva bhavitabbaṃ, so pana aññena ñātuṃ na sakkā aññatra sabbaññunā. Sace bhagavā idha abhavissa ‘ayaṃ nirodho ayaṃ na nirodho’ti dīpasahassaṃ viya ujjāletvā ajjameva pākaṭaṃ akarissā’’ti dasabalaññeva anussari. Tasmā ‘‘tassa mayhaṃ bhante’’tiādimāha. Tattha aho nūnāti anussaraṇatthe nipātadvayaṃ, tena tassa bhagavantaṃ anussarantassa etadahosi ‘‘aho nūna bhagavā aho nūna sugato’’ti. Yo imesanti yo etesaṃ nirodhadhammānaṃ sukusalo nipuṇo cheko, so bhagavā aho nūna katheyya, sugato aho nūna katheyyāti ayamettha adhippāyo. Pakataññūti ciṇṇavasitāya pakatiṃ sabhāvaṃ jānātīti pakataññū. Kathaṃ nu khoti idaṃ paribbājako ‘‘mayaṃ bhagavā na jānāma, tumhe jānātha, kathetha no’’ti āyācanto vadati. Atha bhagavā kathento ‘‘tatra poṭṭhapādā’’tiādimāha.

Этот же странник Поттхапада был человеком мудрым по своей природе. Поэтому, услышав их речи, он почувствовал неудовлетворение. Он подумал: «Их речи подобны лепету глупцов. Ведь они утверждают четыре разных прекращения, тогда как прекращение должно быть одним, а не многими. И это одно прекращение должно быть совершенно иным. Но никто другой не способен познать его, кроме Всеведущего. Если бы Благословенный был здесь, Он прямо сегодня сделал бы это ясным, словно зажег тысячу светильников, сказав: „Это прекращение, а это не прекращение“». Так он непрестанно вспоминал Обладающего десятью силами. Поэтому он сказал: «И вот у меня, Владыка...» (tassa mayhaṃ bhante) и так далее. Здесь «о, если бы только» (aho nūna) — это сочетание двух частиц, выражающее непрестанное воспоминание. Из-за этого у него, вспоминающего Благословенного, возникла мысль: «О, если бы только Благословенный, о, если бы только Сугата...» Слова «Тот, кто среди них» (yo imesaṃ) означают: «Тот, кто превосходно знает, искусен и проницателен в отношении этих явлений прекращения, о, если бы этот Благословенный поведал нам, о, если бы Сугата поведал нам!» — таков здесь смысл. «Знающий естественное состояние» (pakataññū) означает: благодаря своей совершенной практике Он знает естество, собственную природу вещей. Словами «Как же именно?» (kathaṃ nu kho) странник обращается с мольбой: «Владыка, мы не знаем, но Вы знаете, поведайте же нам». Тогда Благословенный, начиная свою речь, сказал: «В этом отношении, Поттхапада...» (tatra poṭṭhapādā) и так далее.

Ahetukasaññuppādanirodhakathāvaṇṇanā

Разъяснение беседы о беспричинном возникновении и прекращении восприятия

412. Tattha tatrāti tesu samaṇabrāhmaṇesu. Āditova tesaṃ aparaddhanti tesaṃ ādimhiyeva viraddhaṃ, gharamajjheyeva pakkhalitāti dīpeti. Sahetū sappaccayāti ettha hetupi paccayopi kāraṇasseva nāmaṃ, sakāraṇāti attho. Taṃ pana kāraṇaṃ dassento ‘‘sikkhā ekā’’ti āha. Tattha sikkhā ekā saññā uppajjantīti sikkhāya ekaccā saññā jāyantīti attho.

412. Здесь слово «в этом отношении» (tatrā) означает «среди тех отшельников и брахманов». Выражение «они ошиблись с самого начала» (āditova tesaṃ aparaddhaṃ) показывает, что они заблуждались с самого начала, подобно тем, кто поскользнулся прямо посреди дома. В выражении «имеет причину и условие» (sahetū sapaccayā) слова «причина» (hetu) и «условие» (paccaya) — это лишь разные названия для причины. Смысл в том, что они «обладают причиной». Показывая эту причину, Он сказал: «Благодаря обучению...» (sikkhā ekā). В этом контексте слова «благодаря обучению возникает одно восприятие» (sikkhā ekā saññā uppajjanti) означают, что благодаря обучению (практике) возникают определенные виды восприятия.

413. Kā ca sikkhāti bhagavā avocāti katamā ca sā sikkhāti bhagavā vitthāretukamyatāpucchāvasena avoca. Atha yasmā adhisīlasikkhā adhicittasikkhā adhipaññāsikkhāti tisso sikkhā honti. Tasmā tā dassento bhagavā saññāya sahetukaṃ uppādanirodhaṃ dīpetuṃ buddhuppādato pabhuti tantidhammaṃ ṭhapento ‘‘idha poṭṭhapāda, tathāgato loke’’tiādimāha. Tattha adhisīlasikkhā [Pg.306] adhicittasikkhāti dve eva sikkhā sarūpena āgatā, tatiyā pana ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti kho poṭṭhapāda mayā ekaṃsiko dhammo desito’’ti ettha sammādiṭṭhisammāsaṅkappavasena pariyāpannattā āgatāti veditabbā. Kāmasaññāti pañcakāmaguṇikarāgopi asamuppannakāmacāropi. Tattha pañcakāmaguṇikarāgo anāgāmimaggena samugghātaṃ gacchati, asamuppannakāmacāro pana imasmiṃ ṭhāne vaṭṭati. Tasmā tassa yā purimā kāmasaññāti tassa paṭhamajjhānasamaṅgino yā pubbe uppannapubbāya kāmasaññāya sadisattā purimā kāmasaññāti vucceyya, sā nirujjhati, anuppannāva nuppajjatīti attho.

413. Слова «„А что это за обучение?“ — сказал Благословенный» (kā ca sikkhāti bhagavā avoca) означают, что Благословенный задал этот вопрос из желания подробно разъяснить тему. Поскольку существуют три вида обучения: обучение высшей нравственности (adhisīlasikkhā), обучение высшему уму (adhicittasikkhā) и обучение высшей мудрости (adhipaññāsikkhā), Благословенный, желая показать их и разъяснить причинное возникновение и прекращение восприятия, изложил канонический текст, начиная с появления Будды: «Вот, Поттхапада, в мире появляется Татхагата...» (idha poṭṭhapāda, tathāgato loke) и так далее. Здесь в явном виде упомянуты лишь два вида обучения: обучение высшей нравственности и обучение высшему уму. Третье же обучение следует понимать как включенное посредством правильного воззрения и правильного намерения в словах: «„Это путь, ведущий к прекращению страданий“ — это, Поттхапада, однозначное учение, провозглашенное мною». «Чувственное восприятие» (kāmasaññā) означает как страсть к пяти видам чувственных удовольствий, так и еще не возникшее блуждание ума в чувственной сфере. Из них страсть к пяти видам чувственных удовольствий полностью искореняется путем анагамина. Однако в данном контексте подходит именно не возникшее блуждание ума в чувственной сфере. Поэтому слова «его прежнее чувственное восприятие» (tassa yā purimā kāmasaññā) относятся к тому, кто пребывает в первой джхане. Поскольку оно подобно чувственному восприятию, возникавшему у него прежде, оно называется «прежним чувственным восприятием». Смысл в том, что оно прекращается и, будучи невозникшим, более не возникает.

Vivekajapītisukhasukhumasaccasaññīyeva tasmiṃ samaye hotīti tasmiṃ paṭhamajjhānasamaye vivekajapītisukhasaṅkhātā sukhumasaññā saccā hoti, bhūtā hotīti attho. Atha vā kāmacchandādioḷārikaṅgappahānavasena sukhumā ca sā bhūtatāya saccā ca saññāti sukhumasaccasaññā, vivekajehi pītisukhehi sampayuttā sukhumasaccasaññāti vivekajapītisukhasukhumasaccasaññā sā assa atthīti vivekajapītisukhasukhumasaccasaññīti evamettha attho daṭṭhabbo. Esa nayo sabbattha. Evampi sikkhāti ettha yasmā paṭhamajjhānaṃ samāpajjanto adhiṭṭhahanto, vuṭṭhahanto ca sikkhati, tasmā taṃ evaṃ sikkhitabbato sikkhāti vuccati. Tenapi sikkhāsaṅkhātena paṭhamajjhānena evaṃ ekā vivekajapītisukhasukhumasaccasaññā uppajjati. Evaṃ ekā kāmasaññā nirujjhatīti attho. Ayaṃ sikkhāti bhagavā avocāti ayaṃ paṭhamajjhānasaṅkhātā ekā sikkhāti, bhagavā āha. Etenupāyena sabbattha attho daṭṭhabbo.

«В то время он обладает лишь тонким истинным восприятием восторга и счастья, рожденных уединением» — это означает: во время первой джханы тонкое восприятие, именуемое восторгом и счастьем, рожденными уединением, является истинным, то есть реальным, существующим. Или же: благодаря оставлению таких грубых факторов, как чувственное желание и т. д., оно является тонким, а благодаря своей реальности — истинным; такое восприятие называется «тонким истинным восприятием». Это тонкое истинное восприятие, соединенное с восторгом и счастьем, рожденными уединением, называется «тонким истинным восприятием восторга и счастья, рожденных уединением». Поскольку оно у него есть, он называется «обладающим тонким истинным восприятием восторга и счастья, рожденных уединением». Так следует понимать смысл в данном случае. Этот метод применим везде. В выражении «так он обучается»: поскольку тот, кто входит в первую джхану, пребывает в ней и выходит из нее, обучается, постольку она называется «обучением», так как ей следует обучаться таким образом. Благодаря этой первой джхане, именуемой обучением, таким образом возникает одно тонкое истинное восприятие восторга и счастья, рожденных уединением, и прекращается одно восприятие чувственности — таков смысл. «Это обучение, — сказал Благословенный» означает: Благословенный сказал, что это одно обучение, именуемое первой джханой. Этим способом следует понимать смысл во всех случаях.

Yasmā pana aṭṭhamasamāpattiyā aṅgato sammasanaṃ buddhānaṃyeva hoti, sāvakesu sāriputtasadisānampi natthi, kalāpato sammasanaṃyeva pana sāvakānaṃ hoti, idañca ‘‘saññā saññā’’ti, evaṃ aṅgato sammasanaṃ uddhaṭaṃ. Tasmā [Pg.307] ākiñcaññāyatanaparamaṃyeva saññaṃ dassetvā puna tadeva saññagganti dassetuṃ ‘‘yato kho poṭṭhapāda…pe… saññaggaṃ phusatī’’ti āha.

Поскольку, однако, исследование по отдельным факторам восьмого достижения доступно только Буддам и невозможно даже для таких учеников, как Сарипутта, а ученикам доступно лишь исследование в совокупности, и поскольку здесь было приведено такое исследование по отдельным факторам в виде слов «восприятие, восприятие», поэтому, показав восприятие, пределом которого является сфера ничтожества, и чтобы вновь показать его как вершину восприятия, Благословенный сказал: «Когда же, Поттхапада... и т. д. ...достигает вершины восприятия».

414. Tattha yato kho poṭṭhapāda bhikkhūti yo nāma poṭṭhapāda bhikkhu. Idha sakasaññī hotīti idha sāsane sakasaññī hoti, ayameva vā pāṭho, attano paṭhamajjhānasaññāya saññavā hotīti attho. So tato amutra tato amutrāti so bhikkhu tato paṭhamajjhānato amutra dutiyajjhāne, tatopi amutra tatiyajjhāneti evaṃ tāya tāya jhānasaññāya sakasaññī sakasaññī hutvā anupubbena saññaggaṃ phusati. Saññagganti ākiñcaññāyatanaṃ vuccati. Kasmā? Lokiyānaṃ kiccakārakasamāpattīnaṃ aggattā. Ākiñcaññāyatanasamāpattiyañhi ṭhatvā nevasaññānāsaññāyatanampi nirodhampi samāpajjanti. Iti sā lokiyānaṃ kiccakārakasamāpattīnaṃ aggattā saññagganti vuccati, taṃ phusati pāpuṇātīti attho.

414. Здесь «когда, Поттхапада, монах» означает: некий монах, о Поттхапада. «Здесь обладает собственным восприятием» означает: в этом Учении обладает собственным восприятием джханы; или же это само чтение означает: обладает восприятием посредством своего восприятия первой джханы. «Он оттуда — туда, оттуда — туда» означает: этот монах из той первой джханы переходит в ту вторую джхану, а оттуда — в ту третью джхану. Таким образом, обладая собственным восприятием благодаря тому или иному восприятию джханы, он постепенно достигает вершины восприятия. «Вершиной восприятия» называется сфера ничтожества. Почему? Потому что она является наивысшей среди мирских достижений, выполняющих определенную функцию. Ведь пребывая в достижении сферы ничтожества, входят и в сферу ни восприятия, ни не-восприятия, и в прекращение. Поэтому она называется вершиной восприятия из-за своего превосходства среди мирских функциональных достижений. «Достигает ее» означает «обретает ее».

Idāni abhisaññānirodhaṃ dassetuṃ ‘‘tassa saññagge ṭhitassā’’tiādimāha. Tattha ceteyyaṃ, abhisaṅkhareyyanti padadvaye ca jhānaṃ samāpajjanto ceteti nāma, punappunaṃ kappetīti attho. Uparisamāpattiatthāya nikantiṃ kurumāno abhisaṅkharoti nāma. Imā ca me saññā nirujjheyyunti imā ākiñcaññāyatanasaññā nirujjheyyuṃ. Aññā ca oḷārikāti aññā ca oḷārikā bhavaṅgasaññā uppajjeyyuṃ. So na ceva ceteti na abhisaṅkharotīti ettha kāmaṃ cesa cetentova na ceteti, abhisaṅkharontova nābhisaṅkharoti. Imassa bhikkhuno ākiñcaññāyatanato vuṭṭhāya nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajjitvā ‘‘ekaṃ dve cittavāre ṭhassāmī’’ti ābhogasamannāhāro natthi. Uparinirodhasamāpattatthāya eva pana ābhogasamannāhāro atthi, svāyamattho puttagharācikkhaṇena dīpetabbo.

Теперь, чтобы показать прекращение высшего восприятия, Благословенный сказал: «У того, кто пребывает на вершине восприятия...» и т. д. В этих двух словах «я бы мыслил, я бы волеизъявлял»: тот, кто входит в джхану, «мыслит», то есть планирует снова и снова. Тот, кто порождает привязанность ради достижения более высокого состояния, «волеизъявляет». «И эти мои восприятия прекратились бы» означает: пусть прекратятся эти восприятия сферы ничтожества. «А другие, грубые» означает: пусть возникнут другие, грубые восприятия бхаванги. В выражении «он ни мыслит, ни волеизъявляет»: хотя он действительно мыслит, это не считается мышлением, и хотя он волеизъявляет, это не считается волеизъявлением. У этого монаха, когда он выходит из сферы ничтожества и входит в сферу ни восприятия, ни не-восприятия, нет направленности ума в виде мысли: «Я пребуду в ней один или два ментальных момента». Однако у него есть направленность ума исключительно ради достижения более высокого прекращения. Этот смысл следует проиллюстрировать примером с указанием дома сына.

Pitugharamajjhena kira gantvā pacchābhāge puttassa gharaṃ hoti, tato paṇītaṃ bhojanaṃ ādāya āsanasālaṃ āgataṃ daharaṃ thero – ‘‘manāpo piṇḍapāto kuto ābhato’’ti pucchi. So ‘‘asukassa gharato’’ti laddhagharameva ācikkhi. Yena panassa pitugharamajjhena gatopi āgatopi [Pg.308] tattha ābhogopi natthi. Tattha āsanasālā viya ākiñcaññāyatanasamāpatti daṭṭhabbā, pitugehaṃ viya nevasaññānāsaññāyatanasamāpatti, puttagehaṃ viya nirodhasamāpatti, āsanasālāya ṭhatvā pitugharaṃ amanasikaritvā puttagharācikkhaṇaṃ viya ākiñcaññāyatanato vuṭṭhāya nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajjitvā ‘‘ekaṃ dve cittavāre ṭhassāmī’’ti pitugharaṃ amanasikaritvāva uparinirodhasamāpattatthāya manasikāro, evamesa cetentova na ceteti, abhisaṅkharontova nābhisaṅkharoti. Tā ceva saññāti tā jhānasaññā nirujjhanti. Aññā cāti aññā ca oḷārikā bhavaṅgasaññā nuppajjanti. So nirodhaṃ phusatīti so evaṃ paṭipanno bhikkhu saññāvedayitanirodhaṃ phusati vindati paṭilabhati.

Говорят, если пройти через двор дома отца, позади него находится дом сына. Старший монах спросил молодого монаха, который принес оттуда превосходную еду в павильон для сидения: «Откуда принесено это прекрасное подаяние?» Тот ответил: «Из дома такого-то», указав лишь на дом, где он получил еду. Хотя он шел туда и возвращался обратно через двор дома отца, у него не было к нему никакого внимания. В этом примере павильон для сидения следует рассматривать как достижение сферы ничтожества; дом отца — как достижение сферы ни восприятия, ни не-восприятия; дом сына — как достижение прекращения. Подобно тому как человек, находясь в павильоне для сидения, не обращая внимания на дом отца, указывает на дом сына, так и монах, выйдя из сферы ничтожества и войдя в сферу ни восприятия, ни не-восприятия, не обращает внимания на мысль: «Я пребуду здесь один или два ментальных момента», но направляет внимание исключительно на достижение высшего прекращения. Таким образом, хотя он мыслит, он не мыслит; хотя волеизъявляет, он не волеизъявляет. «Именно те восприятия» означает: те восприятия джханы прекращаются. «И другие» означает: и другие, грубые восприятия бхаванги не возникают. «Он достигает прекращения» означает: этот монах, практикующий таким образом, достигает, испытывает и обретает прекращение восприятия и чувствования.

Anupubbābhisaññānirodhasampajānasamāpattinti ettha abhīti upasaggamattaṃ, sampajānapadaṃ nirodhapadena antarikaṃ katvā vuttaṃ. Anupaṭipāṭiyā sampajānasaññānirodhasamāpattīti ayaṃ panetthattho. Tatrāpi sampajānasaññānirodhasamāpattīti sampajānantassa ante saññā nirodhasamāpatti sampajānantassa vā paṇḍitassa bhikkhuno saññānirodhasamāpattīti ayaṃ visesattho.

В выражении «достижение постепенного прекращения высшего восприятия с полным пониманием»: «абхи» — это просто приставка. Слово «с полным пониманием» было произнесено Благословенным так, что оно отделено словом «прекращение». Смысл здесь таков: «достижение прекращения восприятия с полным пониманием в надлежащей последовательности». Даже в этом случае «достижение прекращения восприятия с полным пониманием» имеет особое значение: это достижение прекращения восприятия в конце практики того, кто обладает полным пониманием, или же достижение прекращения восприятия мудрым монахом, обладающим полным пониманием.

Idāni idha ṭhatvā nirodhasamāpattikathā kathetabbā. Sā panesā sabbākārena visuddhimagge paññābhāvanānisaṃsādhikāre kathitā, tasmā tattha kathitatova gahetabbā.

Теперь, остановившись здесь, следовало бы изложить учение о достижении прекращения. Однако оно во всех подробностях изложено мной в «Висуддхимагге» в главе о плодах развития мудрости. Поэтому его следует взять оттуда, где оно уже изложено.

Evaṃ bhagavā poṭṭhapādassa paribbājakassa nirodhakathaṃ kathetvā – atha naṃ tādisāya kathāya aññattha abhāvaṃ paṭijānāpetuṃ ‘‘taṃ kiṃ maññasī’’tiādimāha. Paribbājakopi ‘‘bhagavā ajja tumhākaṃ kathaṃ ṭhapetvā na mayā evarūpā kathā sutapubbā’’ti paṭijānanto, ‘‘no hetaṃ bhante’’ti vatvā puna sakkaccaṃ bhagavato kathāya uggahitabhāvaṃ dassento ‘‘evaṃ kho ahaṃ bhante’’tiādimāha. Athassa bhagavā ‘‘suuggahitaṃ tayā’’ti anujānanto ‘‘evaṃ poṭṭhapādā’’ti āha.

Так Благословенный, изложив странствующему аскету Поттхападе учение о прекращении, затем, чтобы заставить его признать отсутствие подобного учения в других школах, сказал: «Как ты думаешь...?» и т. д. Странствующий аскет также, желая признать: «О Благословенный, до сегодняшнего дня, за исключением Вашего учения, я никогда не слышал подобного учения», сказал: «Конечно нет, Господин». Затем, чтобы показать, что он должным образом усвоил учение Благословенного, он сказал: «Именно так, Господин...» и т. д. Тогда Благословенный, подтверждая: «Ты хорошо усвоил это», сказал: «Именно так, Поттхапада».

415. Atha paribbājako ‘‘bhagavatā ‘ākiñcaññāyatanaṃ saññagga’nti vuttaṃ. Etadeva nu kho saññaggaṃ, udāhu avasesasamāpattīsupi saññaggaṃ atthī’’ti cintetvā tamatthaṃ pucchanto ‘‘ekaññeva nu kho’’tiādimāha. Bhagavāpissa vissajjesi. Tattha puthūpīti bahūnipi. Yathā yathā kho, poṭṭhapāda, nirodhaṃ [Pg.309] phusatīti pathavīkasiṇādīsu yena yena kasiṇena, paṭhamajjhānādīnaṃ vā yena yena jhānena. Idaṃ vuttaṃ hoti – sace hi pathavīkasiṇena karaṇabhūtena pathavīkasiṇasamāpattiṃ ekavāraṃ samāpajjanto purimasaññānirodhaṃ phusati ekaṃ saññaggaṃ, atha dve vāre, tayo vāre, vārasataṃ, vārasahassaṃ, vārasatasahassaṃ vā samāpajjanto purimasaññānirodhaṃ phusati, satasahassaṃ, saññaggāni. Esa nayo sesakasiṇesu. Jhānesupi sace paṭhamajjhānena karaṇabhūtena ekavāraṃ purimasaññānirodhaṃ phusati ekaṃ saññaggaṃ. Atha dve vāre, tayo vāre, vārasataṃ, vārasahassaṃ, vārasatasahassaṃ vā purimasaññānirodhaṃ phusati, satasahassaṃ saññaggāni. Esa nayo sesajjhānasamāpattīsupi. Iti ekavāraṃ samāpajjanavasena vā sabbampi sañjānanalakkhaṇena saṅgahetvā vā ekaṃ saññaggaṃ hoti, aparāparaṃ samāpajjanavasena bahūni.

415. Тогда странствующий аскет, подумав: «Благословенный сказал, что сфера ничтожества — это вершина восприятия. Является ли только она вершиной восприятия, или же в остальных достижениях также есть вершина восприятия?» и желая спросить об этом, сказал: «Только ли одно...?» и т. д. Благословенный ответил ему. Здесь «многие также» означает «многочисленные». «Каким бы образом, Поттхапада, он ни достигал прекращения» означает: посредством той или иной касины среди касины земли и т. д., или посредством той или иной джханы среди первой джханы и т. д. Вот что имеется в виду: если, входя один раз в достижение касины земли, служащее инструментом, он достигает прекращения предшествующего восприятия, то это одна вершина восприятия. Если же он достигает прекращения предшествующего восприятия, входя два раза, три раза, сто раз, тысячу раз или сто тысяч раз, то это сто тысяч вершин восприятия. Этот же метод применим и к остальным касинам. Точно так же и в джханах: если посредством первой джханы, служащее инструментом, он один раз достигает прекращения предшествующего восприятия, то это одна вершина восприятия. Если же он достигает прекращения предшествующего восприятия два раза, три раза, сто раз, тысячу раз или сто тысяч раз, то это сто тысяч вершин возрастания восприятия. Этот же метод применим и к остальным достижениям джхан. Таким образом, либо в силу однократного вхождения, либо путем объединения всего по признаку распознавания, существует одна вершина восприятия, а в силу многократного вхождения — многие.

416. Saññā nu kho, bhanteti bhante nirodhasamāpajjanakassa bhikkhuno ‘‘saññā nu kho paṭhamaṃ uppajjatī’’ti pucchati. Tassa bhagavā ‘‘saññā kho, poṭṭhapādā’’ti byākāsi. Tattha saññāti jhānasaññā. Ñāṇanti vipassanāñāṇaṃ. Aparo nayo, saññāti vipassanā saññā. Ñāṇanti maggañāṇaṃ. Aparo nayo, saññāti maggasaññā. Ñāṇanti phalañāṇaṃ. Tipiṭakamahāsivatthero panāha –

416. «Восприятие ли, Господин...» — здесь он спрашивает о монахе, входящем в достижение прекращения: «Сначала ли возникает восприятие?» Благословенный ответил ему: «Восприятие, Поттхапада». Здесь «восприятие» — это восприятие джханы, а «знание» — это знание випассаны. Другой способ толкования: «восприятие» — это восприятие випассаны, а «знание» — это знание пути. Еще один способ толкования: «восприятие» — это восприятие пути, а «знание» — это знание плода. Однако старейшина Типитака Махасива сказал:

Kiṃ ime bhikkhū bhaṇanti, poṭṭhapādo heṭṭhā bhagavantaṃ nirodhaṃ pucchi. Idāni nirodhā vuṭṭhānaṃ pucchanto ‘‘bhagavā nirodhā vuṭṭhahantassa kiṃ paṭhamaṃ arahattaphalasaññā uppajjati, udāhu paccavekkhaṇañāṇa’’nti vadati. Athassa bhagavā yasmā phalasaññā paṭhamaṃ uppajjati, pacchā paccavekkhaṇañāṇaṃ. Tasmā ‘‘saññā kho poṭṭhapādā’’ti āha. Tattha saññuppādāti arahattaphalasaññāya uppādā, pacchā ‘‘idaṃ arahattaphala’’nti evaṃ paccavekkhaṇañāṇuppādo hoti. Idappaccayā kira meti phalasamādhisaññāpaccayā kira mayhaṃ paccavekkhaṇañāṇaṃ uppannanti.

«Что говорят эти монахи? Поттхапада ранее спросил Благословенного о прекращении. Теперь же, спрашивая о выходе из прекращения, он говорит: „Господин, у выходящего из прекращения сначала ли возникает восприятие плода арахантства или же знание перепроверки?“ Тогда Благословенный, поскольку сначала возникает восприятие плода, а затем знание перепроверки, сказал ему: „Восприятие, Поттхапада“. Здесь „из-за возникновения восприятия“ означает: из-за возникновения восприятия плода арахантства, а затем возникает знание перепроверки в виде: „Это плод арахантства“. „В силу этого условия, говорят, у меня...“ означает: „В силу условия восприятия сосредоточения плода, говорят, у меня возникло знание перепроверки“».

Saññāattakathāvaṇṇanā

Разъяснение комментария к разделу о восприятии

417. Idāni paribbājako yathā nāma gāmasūkaro gandhodakena nhāpetvā gandhehi anulimpitvā mālādāmaṃ piḷandhitvā sirisayane āropitopi [Pg.310] sukhaṃ na vindati, vegena gūthaṭṭhānameva gantvā sukhaṃ vindati. Evameva bhagavatā saṇhasukhumatilakkhaṇabbhāhatāya desanāya nhāpitavilittamaṇḍitopi nirodhakathāsirisayanaṃ āropitopi tattha sukhaṃ na vindanto gūthaṭṭhānasadisaṃ attano laddhiṃ gahetvā tameva pucchanto ‘‘saññā nu kho, bhante, purisassa attā’’tiādimāha. Athassānumatiṃ gahetvā byākātukāmo bhagavā – ‘‘kaṃ pana tva’’ntiādimāha. Tato so ‘‘arūpī attā’’ti evaṃ laddhiko samānopi ‘‘bhagavā desanāya sukusalo, so me āditova laddhiṃ mā viddhaṃsetū’’ti cintetvā attano laddhiṃ pariharanto ‘‘oḷārikaṃ kho’’tiādimāha. Athassa bhagavā tattha dosaṃ dassento ‘‘oḷāriko ca hi te’’tiādimāha. Tattha evaṃ santanti evaṃ sante. Bhummatthe hi etaṃ upayogavacanaṃ. Evaṃ santaṃ attānaṃ paccāgacchato tavāti ayaṃ vā ettha attho. Catunnaṃ khandhānaṃ ekuppādekanirodhattā kiñcāpi yā saññā uppajjati, sāva nirujjhati. Aparāparaṃ upādāya pana ‘‘aññā ca saññā uppajjanti, aññā ca saññā nirujjhantī’’ti vuttaṃ.

417. Теперь странствующий аскет подобен деревенской свинье, которую вымыли благовонной водой, умастили благовониями, украсили гирляндой цветов и уложили на великолепное ложе, но она не находит там удовольствия, а быстро бежит к навозной куче и там находит удовольствие. Точно так же, хотя Благословенный омыл, умастил и украсил его Своей проповедью, отмеченной тремя тонкими и глубокими характеристиками, и возвел его на великолепное ложе учения о прекращении, он не нашел там удовольствия. Вернувшись к своему собственному воззрению об атмане, подобному навозной куче, и желая спросить именно о нем, он сказал: «Является ли, Господин, восприятие душой человека...?» и т. д. Тогда Благословенный, желая ответить ему, приняв во внимание его согласие, сказал: «Какую же [душу ты признаешь]...?» и т. д. После этого он, хотя и придерживался воззрения „душа бесформенна“, подумал: „Благословенный чрезвычайно искусен в проповеди. Пусть Он не разрушит мое воззрение с самого начала“. Защищая свое воззрение, он сказал: „Грубую [душу]...“ и т. д. Тогда Благословенный, показывая изъян в этом воззрении, сказал: „Если твоя душа грубая...“ и т. д. Здесь „при таких обстоятельствах“ означает „при таком положении дел“. Ведь это слово в винительном падеже употреблено в значении местного падежа. Или же смысл здесь таков: „у тебя, кто признает такую душу“. Поскольку четыре группы имеют одинаковое возникновение и одинаковое прекращение, то какое бы восприятие ни возникало, именно оно и прекращается. Однако, имея в виду непрерывную последовательность, было сказано: „одни восприятия возникают, другие восприятия прекращаются“.

418-420. Idāni aññaṃ laddhiṃ dassento – ‘‘manomayaṃ kho ahaṃ, bhante’’tiādiṃ vatvā tatrāpi dose dinne yathā nāma ummattako yāvassa saññā nappatiṭṭhāti, tāva aññaṃ gahetvā aññaṃ vissajjeti, saññāpatiṭṭhānakāle pana vattabbameva vadati, evameva aññaṃ gahetvā aññaṃ vissajjetvā idāni attano laddhiṃyeva vadanto ‘‘arūpī kho’’tiādimāha. Tatrāpi yasmā so saññāya uppādanirodhaṃ icchati, attānaṃ pana sassataṃ maññati. Tasmā tathevassa dosaṃ dassento bhagavā ‘‘evaṃ santampī’’tiādimāha. Tato paribbājako micchādassanena abhibhūtattā bhagavatā vuccamānampi taṃ nānattaṃ ajānanto ‘‘sakkā panetaṃ, bhante, mayā’’tiādimāha. Athassa bhagavā yasmā so saññāya uppādanirodhaṃ passantopi saññāmayaṃ attānaṃ niccameva maññati. Tasmā ‘‘dujjānaṃ kho’’tiādimāha.

418-420. Теперь, показывая иное воззрение, [странник] сказал: «Я [состою] из ума, господин» и так далее. Когда же и в этом [воззрении] был указан изъян, то подобно безумцу, который, пока его восприятие (saññā) не стабилизировалось, хватается за одно и бросает другое, но во время стабилизации восприятия говорит лишь то, что должно говорить, — точно так же и он, схватившись за одно и оставив другое, теперь, высказывая именно свое собственное воззрение, сказал: «[Я] бесформенно...» и так далее. И в этом случае, поскольку он желает [признать] возникновение и прекращение восприятия, но при этом считает «я» вечным, Благословенный, указывая ему на тот же изъян, сказал: «Даже если это так...» и так далее. Затем странник, будучи одолен ложным воззрением, не понимал этого различия [между восприятием и «я»], хотя Благословенный и объяснял его, и потому сказал: «Возможно ли это для меня, господин...» и так далее. Тогда Благословенный, поскольку тот, даже видя возникновение и прекращение восприятия, все же считает состоящее из восприятия «я» непременно вечным, сказал: «Трудно познать...» и так далее.

Tatthāyaṃ saṅkhepattho – tava aññā diṭṭhi, aññā khanti, aññā ruci, aññathāyeva te dassanaṃ pavattaṃ, aññadeva ca te khamati ceva ruccati ca, aññatra [Pg.311] ca te āyogo, aññissāyeva paṭipattiyā yuttapayuttatā, aññattha ca te ācariyakaṃ, aññasmiṃ titthāyatane ācariyabhāvo. Tena tayā evaṃ aññadiṭṭhikena aññakhantikena aññarucikena aññatrāyogena aññatrācariyakena dujjānaṃ etanti. Atha paribbājako – ‘‘saññā vā purisassa attā hotu, aññā vā saññā, taṃ sassatādi bhāvamassa pucchissa’’nti puna ‘‘kiṃ pana bhante’’tiādimāha.

Здесь краткий смысл таков: у тебя иное воззрение (diṭṭhi), иное убеждение (khanti), иное предпочтение (ruci); иначе направлено твое видение; иное тебе нравится и иное по душе; в ином твое усердие, к иной практике ты привержен; у иного [учителя] твое обучение, в ином сообществе иноверцев твое наставничество. Из-за этого тебе, обладающему иным воззрением, иным убеждением, иным предпочтением, иным усердием, иным обучением, трудно познать это. Тогда странник, подумав: «Пусть восприятие будет «я» человека, или же «я» будет отличным от восприятия, я спрошу о его вечности и прочих свойствах», снова сказал: «Но как же, господин...» и так далее.

Tattha lokoti attānaṃ sandhāya vadati. Na hetaṃ poṭṭhapāda atthasañhitanti poṭṭhapāda etaṃ diṭṭhigataṃ na idhalokaparalokaatthanissitaṃ, na attatthaparatthanissitaṃ. Na dhammasaṃhitanti na navalokuttaradhammanissitaṃ. Nādibrahmacariyakanti sikkhattayasaṅkhātassa sāsanabrahmacariyakassa na ādimattaṃ, adhisīlasikkhāmattampi na hoti. Na nibbidāyāti saṃsāravaṭṭe nibbindanatthāya na saṃvattati. Na virāgāyāti vaṭṭavirāgatthāya na saṃvattati. Na nirodhāyāti vaṭṭassa nirodhakaraṇatthāya na saṃvattati. Na upasamāyāti vaṭṭassa vūpasamanatthāya na saṃvattati. Na abhiññāyāti vaṭṭābhijānanāya paccakkhakiriyāya na saṃvattati. Na sambodhāyāti vaṭṭasambujjhanatthāya na saṃvattati. Na nibbānāyāti amatamahānibbānassa paccakkhakiriyāya na saṃvattati.

Здесь под словом «мир» (loko) он говорит, имея в виду «я» (attā). «Ибо это, Поттхапада, не связано с пользой» означает: Поттхапада, это ложное воззрение не связано с благом этого мира или мира иного, не связано с собственным благом или благом других. «Не связано с Дхаммой» означает: не связано с девятью сверхмирскими состояниями (lokuttara-dhamma). «Не является началом святой жизни» означает: не является даже началом святой жизни в Учении, охватываемой тремя видами обучения (sikkhā), и не представляет собой даже обучения высшей нравственности (adhisīla-sikkhā). «Не ведет к разочарованию» означает: не способствует возникновению разочарования в круговороте сансары. «Не ведет к бесстрастию» означает: не способствует угасанию страсти к круговороту [бытия]. «Не ведет к прекращению» означает: не служит прекращению круговорота [бытия]. «Не ведет к умиротворению» означает: не служит успокоению круговорота [бытия]. «Не ведет к прямому знанию» означает: не служит непосредственному познанию круговорота [бытия] и его прямому постижению. «Не ведет к пробуждению» означает: не служит полному постижению круговорота [бытия]. «Не ведет к Ниббане» означает: не служит прямому осуществлению великой бессмертной Ниббаны.

Idaṃ dukkhantiādīsu taṇhaṃ ṭhapetvā tebhūmakā pañcakkhandhā dukkhanti, tasseva dukkhassa pabhāvanato sappaccayā taṇhā dukkhasamudayoti. Ubhinnaṃ appavatti dukkhanirodhoti, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo dukkhanirodhagāminī paṭipadāti mayā byākatanti attho. Evañca pana vatvā bhagavā ‘‘imassa paribbājakassa maggapātubhāvo vā phalasacchikiriyā vā natthi, mayhañca bhikkhācāravelā’’ti cintetvā tuṇhī ahosi. Paribbājakopi taṃ ākāraṃ ñatvā bhagavato gamanakālaṃ ārocento viya ‘‘evameta’’ntiādimāha.

В словах «Это — страдание» и так далее смысл таков: «За исключением вожделения (taṇhā), пять совокупностей трех планов бытия (tebhūmakā pañcakkhandhā) — это страдание; вожделение, возникающее вместе с условиями и порождающее это самое страдание, — это источник страдания; невозникновение обоих — это прекращение страдания; благородный восьмеричный путь — это путь, ведущий к прекращению страдания, — так было разъяснено мною». Сказав так, Благословенный подумал: «У этого странника нет ни обретения пути, ни осуществления плода, а для меня настало время сбора подаяния», и умолк. Странник же, поняв это его состояние, словно сообщая Благословенному о времени его ухода, сказал: «Так оно и есть...» и так далее.

421. Vācāsannitodakenāti vacanapatodena. Sañjhabbharimakaṃsūti sañjhabbharitaṃ nirantaraṃ phuṭṭhaṃ akaṃsu, upari vijjhiṃsūti vuttaṃ hoti. Bhūtanti sabhāvato vijjamānaṃ. Tacchaṃ, tathanti tasseva vevacanaṃ. Dhammaṭṭhitatanti navalokuttaradhammesu [Pg.312] ṭhitasabhāvaṃ. Dhammaniyāmatanti lokuttaradhammaniyāmataṃ. Buddhānañhi catusaccavinimuttā kathā nāma natthi. Tasmā sā edisā hoti.

421. «Стрекалом речи» (vācāsannitodakena) означает стрекалом слов. «Окружили и пронзили» (sañjhabbharimakaṃsu) означает, что они полностью заполнили пространство вокруг него без промежутков и пронзили его сверху. «Реальное» (bhūtaṃ) означает существующее по своей природе. «Истинное» (tacchaṃ) и «фактическое» (tathaṃ) — это синонимы того же слова [«реальное»]. «Утвержденность в Дхамме» (dhammaṭṭhitataṃ) означает устойчивую природу в девяти сверхмирских состояниях. «Порядок Дхаммы» (dhammaniyāmatā) означает неизменную природу, ведущую к сверхмирским состояниям. Ибо у Будд не бывает речей, отделенных от Четырех Благородных Истин. Поэтому она (их речь) такова.

Cittahatthisāriputtapoṭṭhapādavatthuvaṇṇanā

Разъяснение истории о Читте Хаттхисарипутте и Поттхападе

422. Citto ca hatthisāriputtoti so kira sāvatthiyaṃ hatthiācariyassa putto bhagavato santike pabbajitvā tīṇi piṭakāni uggahetvā sukhumesu atthantaresu kusalo ahosi, pubbe katapāpakammavasena pana sattavāre vibbhamitvā gihi jāto. Kassapasammāsambuddhassa kira sāsane dve sahāyakā ahesuṃ, aññamaññaṃ samaggā ekatova sajjhāyanti. Tesu eko anabhirato gihibhāve cittaṃ uppādetvā itarassa ārocesi. So gihibhāve ādīnavaṃ pabbajjāya ānisaṃsaṃ dassetvā taṃ ovadi. So taṃ sutvā abhiramitvā punekadivasaṃ tādise citte uppanne taṃ etadavoca ‘‘mayhaṃ āvuso evarūpaṃ cittaṃ uppajjati – ‘imāhaṃ pattacīvaraṃ tuyhaṃ dassāmī’ti’’. So pattacīvaralobhena tassa gihibhāve ānisaṃsaṃ dassetvā pabbajjāya ādīnavaṃ kathesi. Athassa taṃ sutvāva gihibhāvato cittaṃ virajjitvā pabbajjāyameva abhirami. Evamesa tadā sīlavantassa bhikkhuno gihibhāve ānisaṃsakathāya kathitattā idāni cha vāre vibbhamitvā sattame vāre pabbajito. Mahāmoggallānassa, mahākoṭṭhikattherassa ca abhidhammakathaṃ kathentānaṃ antarantarā kathaṃ opāteti. Atha naṃ mahākoṭṭhikatthero apasādeti. So mahāsāvakassa kathite patiṭṭhātuṃ asakkonto vibbhamitvā gihi jāto. Poṭṭhapādassa panāyaṃ gihisahāyako hoti. Tasmā vibbhamitvā dvīhatīhaccayena poṭṭhapādassa santikaṃ gato. Atha naṃ so disvā ‘‘samma kiṃ tayā kataṃ, evarūpassa nāma satthu sāsanā apasakkantosi, ehi pabbajituṃ idāni te vaṭṭatī’’ti taṃ gahetvā bhagavato santikaṃ agamāsi. Tena vuttaṃ ‘‘citto ca hatthisāriputto poṭṭhapādo ca paribbājako’’ti.

422. «Читта Хаттхисарипутта»: говорят, он был сыном погонщика слонов в Саваттхи. Приняв монашество у Благословенного, он изучил три Питаки и стал искусен в тонких оттенках смысла. Однако из-за совершенного в прошлом дурного поступка он семь раз возвращался к мирской жизни и становился мирянином. Говорят, во времена Учения совершенного Будды Кассапы было два друга-монаха, которые жили в согласии и вместе читали тексты. Один из них, потеряв интерес к монашеству, зародил мысль о мирской жизни и рассказал об этом другому. Тот, показав опасность мирской жизни и пользу монашества, наставил его. Услышав это, первый монах вновь обрел радость в монашестве. Но в другой день, когда у него снова возникла подобная мысль, он сказал другу: «Друг, у меня снова возникает такая мысль. Я отдам тебе эту чашу и одеяние». Тот же, из-за жадности к чаше и одеянию, показав ему пользу мирской жизни и рассказал о трудностях монашества. Услышав это, первый монах отвратился от мирской жизни и вновь возрадовался монашеству. Поскольку в то время этот [второй монах] говорил добродетельному монаху слова, восхваляющие мирскую жизнь, теперь он шесть раз возвращался к мирской жизни, а на седьмой раз снова принял монашество. Когда достопочтенный Махамоггаллана и достопочтенный Махакоттитка вели беседу об Абхидхамме, он то и дело вмешивался в их разговор. Тогда достопочтенный Махакоттитка упрекнул его. Не будучи в силах вынести упрек великого ученика, он ушел из монашества и стал мирянином. Он был мирским другом Поттхапады. Поэтому, уйдя из монашества, через два или три дня он пришел к Поттхападе. Увидев его, тот сказал: «Друг, что ты наделал? Ты ушел из Учения такого Учителя! Пойдем, теперь тебе следует снова принять монашество». Взяв его с собой, он пришел к Благословенному. Поэтому сказано: «Читта Хаттхисарипутта и странник Поттхапада».

423. Andhāti paññācakkhuno natthitāya andhā, tasseva abhāvena acakkhukā. Tvaṃyeva nesaṃ eko cakkhumāti subhāsitadubbhāsitajānanabhāvamattena paññācakkhunā cakkhumā. Ekaṃsikāti ekakoṭṭhāsā. Paññattāti [Pg.313] ṭhapitā. Anekaṃsikāti na ekakoṭṭhāsā ekeneva koṭṭhāsena sassatāti vā asassatāti vā na vuttāti attho.

423. «Слепые» (andhā) означает слепые из-за отсутствия ока мудрости (paññācakkhu), лишенные глаз из-за его отсутствия. «Ты один среди них зрячий» (tvaṃyeva nesaṃ eko cakkhumā) означает зрячий благодаря оку мудрости, способному различать хорошо сказанное и плохо сказанное. «Однозначные» (ekaṃsikā) означает имеющие одну часть (категоричные). «Провозглашены» (paññattā) означает установлены. «Неоднозначные» (anekaṃsikā) означает не имеющие одной части, то есть не высказанные категорично как «вечные» или «невечные» — таков смысл.

Ekaṃsikadhammavaṇṇanā

Разъяснение однозначных учений

424-425. Santi poṭṭhapādāti idaṃ bhagavā kasmā ārabhi? Bāhirakehi paññāpitaniṭṭhāya aniyyānikabhāvadassanatthaṃ. Sabbe hi titthiyā yathā bhagavā amataṃ nibbānaṃ, evaṃ attano attano samaye lokathupikādivasena niṭṭhaṃ paññapenti, sā ca na niyyānikā. Yathā paññattā hutvā na niyyāti na gacchati, aññadatthu paṇḍitehi paṭikkhittā nivattati, taṃ dassetuṃ bhagavā evamāha. Tattha ekantasukhaṃ lokaṃ jānaṃ passanti puratthimāya disāya ekantasukho loko pacchimādīnaṃ vā aññatarāyāti evaṃ jānantā evaṃ passantā viharatha. Diṭṭhapubbāni kho tasmiṃ loke manussānaṃ sarīrasaṇṭhānādīnīti. Appāṭihīrakatanti appāṭihīrakataṃ paṭiharaṇavirahitaṃ, aniyyānikanti vuttaṃ hoti.

424-425. Почему Благословенный начал со слов «Есть, Поттхапада...»? Чтобы показать, что конечная цель (niṭṭhā), провозглашаемая внешними [учениями], не ведет к освобождению (aniyyānika). Ведь все иноверцы, подобно тому как Благословенный провозглашает бессмертную Ниббану, провозглашают в своих собственных учениях конечную цель посредством «вершины мира» и так далее, но она не ведет к освобождению. Будучи провозглашенной, она не выводит [из сансары], не ведет [к освобождению], напротив, будучи отвергнутой мудрецами, она отбрасывается. Чтобы показать это, Благословенный сказал так. В этих словах «знают ли и видят ли они мир исключительно счастливым» означает: «Живете ли вы, зная и видя так: «В восточном направлении есть исключительно счастливый мир» или «В западном и других направлениях есть некий [исключительно счастливый мир]»?». «Видели ли вы прежде форму тела и прочее людей в том мире?». «Бездоказательное» (appāṭihīrakataṃ) означает лишенное защиты от возражений, то есть не ведущее к освобождению.

426-427. Janapadakalyāṇīti janapade aññāhi itthīhi vaṇṇasaṇṭhānavilāsākappādīhi asadisā.

426-427. «Первая красавица страны» (janapadakalyāṇī) означает женщину, несравнимую с другими женщинами в стране по цвету кожи, фигуре, грации, манерам, одеянию и так далее.

Tayoattapaṭilābhavaṇṇanā

Разъяснение трех видов обретения «я»

428. Evaṃ bhagavā paresaṃ niṭṭhāya aniyyānikattaṃ dassetvā attano niṭṭhāya niyyānikabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘tayo kho me poṭṭhapādā’’tiādimāha. Tattha attapaṭilābhoti attabhāvapaṭilābho, ettha ca bhagavā tīhi attabhāvapaṭilābhehi tayo bhave dassesi. Oḷārikattabhāvapaṭilābhena avīcito paṭṭhāya paranimmitavasavattipariyosānaṃ kāmabhavaṃ dassesi. Manomayaattabhāvapaṭilābhena paṭhamajjhānabhūmito paṭṭhāya akaniṭṭhabrahmalokapariyosānaṃ rūpabhavaṃ dassesi. Arūpaattabhāvapaṭilābhena ākāsānañcāyatanabrahmalokato paṭṭhāya nevasaññānāsaññāyatanabrahmalokapariyosānaṃ arūpabhavaṃ dassesi. Saṃkilesikā dhammā nāma dvādasa akusalacittuppādā. Vodāniyā dhammā nāma samathavipassanā.

428. Так Благословенный, показав, что конечная цель других не ведет к освобождению, чтобы показать освобождающий характер своей собственной конечной цели, сказал: «Есть три [вида обретения «я»], Поттхапада...» и так далее. Здесь «обретение я» (attapaṭilābha) означает обретение индивидуальности (attabhāva). И в этом случае Благословенный посредством трех видов обретения индивидуальности показал три плана бытия (bhava). Посредством обретения грубой индивидуальности он показал чувственное бытие (kāmabhava), начиная от [ада] Авичи и заканчивая миром богов Параниммита-васаватти. Посредством обретения состоящей из ума индивидуальности он показал тонкоматериальное бытие (rūpabhava), начиная от сферы первой джханы и заканчивая миром Брахмы Аканиттха. Посредством обретения бесформенной индивидуальности он показал нематериальное бытие (arūpabhava), начиная от мира Брахмы Акасананчаятана и заканчивая миром Брахмы Невасаннянасанняятана. «Загрязняющие состояния» (saṃkilesikā dhammā) — это двенадцать видов возникновения неблаготворного ума (akusalacittuppāda). «Очищающие состояния» (vodāniyā dhammā) — это безмятежность и прозрение (samathavipassanā).

429. Paññāpāripūriṃ [Pg.314] vepullattanti maggapaññāphalapaññānaṃ pāripūriñceva vipulabhāvañca. Pāmujjanti taruṇapīti. Pītīti balavatuṭṭhi. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yaṃ avocumha ‘‘sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihiratī’’ti, tattha tassa evaṃ viharato taṃ pāmojjañceva bhavissati, pīti ca nāmakāyapassaddhi ca sati ca sūpaṭṭhitā uttamañāṇañca sukho ca vihāro. Sabbavihāresu ca ayameva vihāro ‘‘sukho’’ti vattuṃ yutto ‘‘upasanto paramamadhuro’’ti. Tattha paṭhamajjhāne pāmojjādayo chapi dhammā labbhanti, dutiyajjhāne dubbalapītisaṅkhātaṃ pāmojjaṃ nivattati, sesā pañca labbhanti. Tatiye pīti nivattati, sesā cattāro labbhanti. Tathā catutthe. Imesu catūsu jhānesu sampasādanasutte suddhavipassanā pādakajjhānameva kathitaṃ. Pāsādikasutte catūhi maggehi saddhiṃ vipassanā kathitā. Dasuttarasutte catutthajjhānikaphalasamāpatti kathitā. Imasmiṃ poṭṭhapādasutte pāmojjaṃ pītivevacanameva katvā dutiyajjhānikaphalasamāpattināma kathitāti veditabbā.

429. «Полнота и изобилие мудрости» (paññāpāripūriṃ vepullattaṃ) означает полноту и величие мудрости пути (magga-paññā) и мудрости плода (phala-paññā). «Радость» (pāmojja) — это незрелый восторг (taruṇa-pīti). «Восторг» (pīti) — это сильное удовлетворение (balavatuṭṭhi). Что этим сказано? Относительно слов «постигнув самостоятельно непосредственным знанием, входит и пребывает в ней», у того, кто так пребывает, возникнет эта радость, восторг, покой ментального тела (nāmakāyapassaddhi), хорошо утвержденная осознанность (sati), высшее знание и счастливое пребывание. И среди всех видов пребывания именно это пребывание [в достижении плода] справедливо назвать «счастливым», «мирным» и «превосходно-сладостным». Из них в первой джхане обретаются все шесть состояний, начиная с радости. Во второй джхане радость, называемая слабым восторгом, прекращается, и обретаются остальные пять. В третьей джхане прекращается восторг, и обретаются остальные четыре. Так же и в четвертой. Из этих четырех джхан в «Сампасадана-сутте» говорится только о джхане, служащей основой для чистой випассаны. В «Пасадика-сутте» випассана излагается вместе с четырьмя путями. В «Дасуттара-сутте» излагается достижение плода четвертой джханы. В этой «Поттхапада-сутте» радость (pāmojja) рассматривается как синоним восторга (pīti), и излагается достижение плода второй джханы — так следует это понимать.

432-437. Ayaṃ vā soti ettha vā saddo vibhāvanattho hoti. Ayaṃ soti evaṃ vibhāvetvā pakāsetvā byākareyyāma. Yathāpare ‘‘ekantasukhaṃ attānaṃ sañjānāthā’’ti puṭṭhā ‘‘no’’ti vadanti, na evaṃ vadāmāti attho. Sappāṭihīrakatanti sappāṭiharaṇaṃ, niyyānikanti attho. Mogho hotīti tuccho hoti, natthi so tasmiṃ samayeti adhippāyo. Sacco hotīti bhūto hoti, sveva tasmiṃ samaye sacco hotīti attho. Ettha panāyaṃ citto attano asabbaññutāya tayo attapaṭilābhe kathetvā attapaṭilābho nāma paññattimattaṃ etanti uddharituṃ nāsakkhi, attapaṭilābho tveva niyyātesi. Athassa bhagavā rūpādayo cettha dhammā, attapaṭilābhoti pana nāmamattametaṃ, tesu tesu rūpādīsu sati evarūpā vohārā hontīti dassetukāmo tasseva kathaṃ gahetvā nāmapaññattivasena niyyātanatthaṃ ‘‘yasmiṃ citta samaye’’tiādimāha.

432-437. В словах «Этот или тот» (ayaṃ vā so) слово «или» (vā) служит для пояснения. Пояснив и раскрыв это как «этот [или] тот», мы даем ответ. Смысл в том, что мы не говорим так, как говорят другие, которые на вопрос «Знаете ли вы исключительно счастливое я?» отвечают «Нет». «С доказательством» (sappāṭihīrakataṃ) означает имеющее защиту от возражений, то есть ведущее к освобождению (niyyānika). «Становится тщетным» (mogho hoti) означает становится пустым (tuccho); смысл в том, что в то время его [другого обретения я] не существует. «Становится истинным» (sacco hoti) означает становится реальным (bhūto); смысл в том, что именно оно в то время является истинным. Здесь же этот Читта, из-за своего невсеведения, рассказав о трех видах обретения «я», не смог выделить то, что «обретение я» — это всего лишь обозначение (paññattimattaṃ), и завершил речь, используя само выражение «обретение я». Тогда Благословенный, желая показать ему: «Здесь есть лишь такие состояния, как форма и прочее, а «обретение я» — это всего лишь имя; когда существуют те или иные формы и прочее, возникают подобные обозначения», взял его же слова и, чтобы завершить речь посредством номинальных обозначений (nāmapaññatti), сказал: «В то время, когда есть сознание...» и так далее.

438. Evañca pana vatvā paṭipucchitvā vinayanatthaṃ puna ‘‘sace taṃ, citta, evaṃ puccheyyu’’ntiādimāha. Tattha yo me ahosi atīto attapaṭilābho[Pg.315], sveva me attapaṭilābho, tasmiṃ samaye sacco ahosi, mogho anāgato mogho paccuppannoti ettha tāva imamatthaṃ dasseti – yasmā ye te atītā dhammā, te etarahi natthi, ahesunti pana saṅkhyaṃ gatā, tasmā sopi me attapaṭilābho tasmiṃyeva samaye sacco ahosi. Anāgatapaccuppannānaṃ pana dhammānaṃ tadā abhāvā tasmiṃ samaye ‘‘mogho anāgato, mogho paccuppanno’’ti, evaṃ atthato nāmamattameva attapaṭilābhaṃ paṭijānāti. Anāgatapaccuppannesupi eseva nayo.

438. Сказав так и задав встречный вопрос, Он снова произнес: «Если бы тебя, Читта, спросили так...» и так далее, с целью наставления. В этих словах: «То обретение самости, которое было у меня в прошлом, именно оно было истинным для меня в то время, а будущее и настоящее были ложными (пустыми)» — здесь прежде всего Он показывает следующий смысл: поскольку те прошлые дхаммы, которые существовали, теперь не существуют, а перешли в разряд «бывших», то и то мое обретение самости было истинным только в то самое [прошлое] время. Но из-за отсутствия в то время будущих и настоящих дхамм, в то время «будущее [обретение самости] пусто, настоящее пусто». Таким образом, по смыслу он признает обретение самости лишь как простое имя. Тот же метод применим и к будущему, и к настоящему [обретениям самости].

439-443. Atha bhagavā tassa byākaraṇena saddhiṃ attano byākaraṇaṃ saṃsandituṃ ‘‘evameva kho cittā’’tiādīni vatvā puna opammato tamatthaṃ sādhento ‘‘seyyathāpi citta gavā khīra’’ntiādimāha. Tatrāyaṃ saṅkhepattho, yathā gavā khīraṃ, khīrādīhi ca dadhiādīni bhavanti, tattha yasmiṃ samaye khīraṃ hoti, na tasmiṃ samaye dadhīti vā navanītādīsu vā aññataranti saṅkhyaṃ niruttiṃ nāmaṃ vohāraṃ gacchati. Kasmā? Ye dhamme upādāya dadhītiādi vohārā honti, tesaṃ abhāvā. Atha kho khīraṃ tveva tasmiṃ samaye saṅkhyaṃ gacchati. Kasmā? Ye dhamme upādāya khīranti saṅkhyā nirutti nāmaṃ vohāro hoti, tesaṃ bhāvāti. Esa nayo sabbattha. Imā kho cittāti oḷāriko attapaṭilābho iti ca manomayo attapaṭilābho iti ca arūpo attapaṭilābho iti ca imā kho citta lokasamaññā loke samaññāmattakāni samanujānanamattakāni etāni. Tathā lokaniruttimattakāni vacanapathamattakāni vohāramattakāni nāmapaṇṇattimattakāni etānīti. Evaṃ bhagavā heṭṭhā tayo attapaṭilābhe kathetvā idāni sabbametaṃ vohāramattakanti vadati. Kasmā? Yasmā paramatthato satto nāma natthi, suñño tuccho esa loko.

439-443. Тогда Благословенный, чтобы сопоставить Свой ответ с его ответом, сказал: «Точно так же, Читта...» и так далее, и снова, подтверждая этот смысл с помощью сравнения, произнес: «Подобно тому, Читта, как от коровы получается молоко...» и так далее. Краткий смысл здесь таков: как от коровы получается молоко, а из молока и прочего — простокваша и так далее, так в то время, когда есть молоко, оно не обозначается (не получает названия, выражения, имени, обиходного обозначения) как «простокваша» или как какое-либо другое [состояние], например, свежее масло. Почему? Из-за отсутствия тех дхамм, на основе которых возникают такие обозначения, как «простокваша» и так далее. Напротив, в то время оно обозначается именно как «молоко». Почему? Из-за наличия тех дхамм, на основе которых возникает обозначение, выражение, имя, обиходное название «молоко». Этот метод применим ко всему. Слова «Это, Читта...» означают: грубое обретение самости, ментальное обретение самости, нематериальное обретение самости — все это, Читта, мирские обозначения, общепринятые в мире, общепринятые выражения. А также это лишь мирские выражения, лишь пути речи, лишь обиходные обозначения, лишь номинальные понятия. Так Благословенный, разъяснив выше три обретения самости, теперь говорит, что все это — лишь обиходные обозначения. Почему? Потому что в абсолютном смысле нет никакого существа, этот мир пуст и тщетен.

Buddhānaṃ pana dve kathā sammutikathā ca paramatthakathā ca. Tattha ‘‘satto poso devo brahmā’’tiādikā ‘‘sammutikathā’’ nāma. ‘‘Aniccaṃ dukkhamanattā khandhā dhātuyo āyatanāni satipaṭṭhānā sammappadhānā’’tiādikā paramatthakathā nāma. Tattha yo sammutidesanāya ‘‘satto’’ti vā ‘‘poso’’ti vā ‘‘devo’’ti vā ‘‘brahmā’’ti vā vutte vijānituṃ paṭivijjhituṃ niyyātuṃ [Pg.316] arahattajayaggāhaṃ gahetuṃ sakkoti, tassa bhagavā āditova ‘‘satto’’ti vā ‘‘poso’’ti vā ‘‘devo’’ti vā ‘‘brahmā’’ti vā katheti, yo paramatthadesanāya ‘‘anicca’’nti vā ‘‘dukkha’’nti vātiādīsu aññataraṃ sutvā vijānituṃ paṭivijjhituṃ niyyātuṃ arahattajayaggāhaṃ gahetuṃ sakkoti, tassa ‘‘anicca’’nti vā ‘‘dukkha’’nti vātiādīsu aññatarameva katheti. Tathā sammutikathāya bujjhanakasattassāpi na paṭhamaṃ paramatthakathaṃ katheti. Sammutikathāya pana bodhetvā pacchā paramatthakathaṃ katheti. Paramatthakathāya bujjhanakasattassāpi na paṭhamaṃ sammutikathaṃ katheti. Paramatthakathāya pana bodhetvā pacchā sammutikathaṃ katheti. Pakatiyā pana paṭhamameva paramatthakathaṃ kathentassa desanā lūkhākārā hoti, tasmā buddhā paṭhamaṃ sammutikathaṃ kathetvā pacchā paramatthakathaṃ kathenti. Sammutikathaṃ kathentāpi saccameva sabhāvameva amusāva kathenti. Paramatthakathaṃ kathentāpi saccameva sabhāvameva amusāva kathenti.

У Будд есть два вида речи: условная речь (саммути-катха) и абсолютная речь (параматтха-катха). Из них условной речью называется такая речь, как «существо», «человек», «божество», «Брахма» и так далее. Абсолютной речью называется такая речь, как «непостоянство», «страдание», «безличность», «кхандхи», «элементы», «сферы», «основы осознанности», «правильные усилия» и так далее. Из них тому, кто способен понять, постичь [истины], освободиться [из сансары] и достичь победного плода арахантства, когда ему проповедуют посредством условного учения со словами «существо», «человек», «божество» или «Брахма», Благословенный с самого начала говорит: «существо», «человек», «божество» или «Брахма». Тому же, кто способен понять, постичь, освободиться и достичь победного плода арахантства, услышав что-либо из абсолютного учения, например, «непостоянно» или «страдание» и так далее, Он проповедует именно это: «непостоянно», «страдание» и так далее. Точно так же, существу, которое способно пробудиться благодаря условной речи, Он не проповедует сначала абсолютную речь. Но, дав ему понять с помощью условной речи, Он затем проповедует абсолютную речь. И существу, способному пробудиться благодаря абсолютной речи, Он не проповедует сначала условную речь. Но, дав ему понять с помощью абсолютной речи, Он затем проповедует условную речь. По природе же, если проповедовать абсолютную речь с самого начала, то учение кажется сухим. Поэтому Будды сначала проповедуют условную речь, а затем — абсолютную речь. Проповедуя условную речь, они говорят лишь истину, лишь реальность, а не ложь. Проповедуя абсолютную речь, они также говорят лишь истину, лишь реальность, а не ложь.

Duve saccāni akkhāsi, sambuddho vadataṃ varo;

Sammutiṃ paramatthañca, tatiyaṃ nūpalabbhati.

Две истины провозгласил Всепросветленный, лучший среди говорящих: условную и абсолютную; третьей же не существует.

Saṅketavacanaṃ saccaṃ, lokasammutikāraṇaṃ;

Paramatthavacanaṃ saccaṃ, dhammānaṃ bhūtalakkhaṇanti.

Речь, основанная на соглашении, истинна, будучи обусловлена мирским соглашением; речь, выражающая абсолютный смысл, истинна, будучи подлинной характеристикой дхамм.

Yāhi tathāgato voharati aparāmasanti yāhi lokasamaññāhi lokaniruttīhi tathāgato taṇhāmānadiṭṭhiparāmāsānaṃ abhāvā aparāmasanto voharatīti desanaṃ vinivaṭṭetvā arahattanikūṭena niṭṭhāpesi. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

Слова «которыми пользуется Татхагата, не привязываясь» означают: теми мирскими обозначениями и мирскими выражениями Татхагата пользуется, не цепляясь за них посредством вожделения, гордыни и ложных воззрений, ввиду их отсутствия у Него. Так Он завершил проповедь, выведя её из круговорота сансары и увенчав её вершиной арахантства. Остальное везде имеет очевидный смысл.

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

Так в «Сумангала-виласини», комментарии к Дигха-никае,

Poṭṭhapādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

разъяснение Поттхапада-сутты завершено.

10. Subhasuttavaṇṇanā

10. Разъяснение Субха-сутты

Subhamāṇavakavatthuvaṇṇanā

Разъяснение истории о юноше Субхе

444. Evaṃ [Pg.317] me sutaṃ…pe… sāvatthiyanti subhasuttaṃ. Tatrāyaṃ anuttānapadavaṇṇanā. Aciraparinibbute bhagavatīti aciraṃ parinibbute bhagavati, parinibbānato uddhaṃ māsamatte kāle. Nidānavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva bhagavato pattacīvaraṃ ādāya āgantvā khīravirecanaṃ pivitvā vihāre nisinnadivasaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Todeyyaputtoti todeyyabrāhmaṇassa putto, so kira sāvatthiyā avidūre tudigāmo nāma atthi, tassa adhipatittā todeyyoti saṅkhyaṃ gato. Mahaddhano pana hoti pañcacattālīsakoṭivibhavo, paramamaccharī – ‘‘dadato bhogānaṃ aparikkhayo nāma natthī’’ti cintetvā kassaci kiñci na deti, puttampi āha –

444. «Так я слышал... в Саваттхи» — это Субха-сутта. Здесь приводится разъяснение неясных слов. «Вскоре после того, как Благословенный ушел в окончательную ниббану» означает: вскоре после ухода Благословенного в окончательную ниббану, примерно через месяц после дня Его париниббаны. Это сказано достопочтенным Анандой со ссылкой на день, когда он, взяв чашу и облачение Благословенного, прибыл, выпил молочное слабительное средство и сидел в монастыре, точно так же, как описано в разъяснении к введению. «Сын Тодейи» означает: сын брахмана Тодейи. Говорят, что недалеко от Саваттхи есть деревня под названием Туди. Из-за того, что он был главой этой деревни Туди, он стал известен под именем Тодейя. Он был очень богат, владел состоянием в сорок пять коти, но был крайне скуп. Думая: «У того, кто раздает дары, богатство не может не иссякнуть», он никому ничего не давал и даже поучал своего сына:

‘‘Añjanānaṃ khayaṃ disvā, vammikānañca sañcayaṃ;

Madhūnañca samāhāraṃ, paṇḍito gharamāvase’’ti.

«Видя, как расходуется глазная мазь, как растет термитник и как пчелы собирают мед, мудрец должен вести домашнюю жизнь».

Evaṃ adānameva sikkhāpetvā kāyassa bhedā tasmiṃyeva ghare sunakho hutvā nibbatto. Subho taṃ sunakhaṃ ativiya piyāyati. Attano bhuñjanakabhattaṃyeva bhojeti, ukkhipitvā varasayane sayāpeti. Atha bhagavā ekadivasaṃ nikkhante māṇave taṃ gharaṃ piṇḍāya pāvisi. Sunakho bhagavantaṃ disvā bhukkāraṃ karonto bhagavato samīpaṃ gato. Tato naṃ bhagavā avoca ‘‘todeyya tvaṃ pubbepi maṃ ‘bho, bho’ti paribhavitvā sunakho jāto, idānipi bhukkāraṃ katvā avīciṃ gamissasī’’ti. Sunakho taṃ kathaṃ sutvā vippaṭisārī hutvā uddhanantare chārikāya nipanno, manussā naṃ ukkhipitvā sayane sayāpetuṃ nāsakkhiṃsu.

Обучив его таким образом лишь скупости, после распада тела он переродился собакой в том же самом доме. Юноша Субха чрезвычайно любил эту собаку. Он кормил её той же едой, которую ел сам, и, поднимая её, укладывал спать на прекрасном ложе. И вот однажды, когда юноша ушел из дома, Благословенный вошел в этот дом за подаянием. Собака, увидав Благословенного, с лаем бросилась к Нему. Тогда Благословенный сказал ей: «Тодейя, ты и в прошлой жизни, пренебрегая Мной, обращался ко Мне „эй, эй“, из-за чего переродился собакой. И теперь, лая на Меня, ты отправишься в ад Авичи». Собака, услышав эти слова, раскаялась и легла в золу между камнями очага. Люди, поднимая её, не могли уложить её на ложе.

Subho āgantvā ‘‘kenāyaṃ sunakho sayanā oropito’’ti āha. Manussā ‘‘na kenacī’’ti vatvā taṃ pavattiṃ ārocesuṃ. Māṇavo sutvā ‘‘mama pitā brahmaloke nibbatto, samaṇo pana gotamo me pitaraṃ sunakhaṃ karoti yaṃ kiñci esa mukhārūḷhaṃ bhāsatī’’ti kujjhitvā bhagavantaṃ musāvādena [Pg.318] codetukāmo vihāraṃ gantvā taṃ pavattiṃ pucchi. Bhagavā tassa tatheva vatvā avisaṃvādanatthaṃ āha – ‘‘atthi pana te, māṇava, pitarā na akkhātaṃ dhana’’nti. Atthi, bho gotama, satasahassagghanikā suvaṇṇamālā, satasahassagghanikā suvaṇṇapādukā, satasahassagghanikā suvaṇṇapāti, satasahassañca kahāpaṇanti. Gaccha taṃ sunakhaṃ appodakaṃ madhupāyāsaṃ bhojetvā sayanaṃ āropetvā īsakaṃ niddaṃ okkantakāle puccha, sabbaṃ te ācikkhissati, atha naṃ jāneyyāsi – ‘‘pitā me eso’’ti. So tathā akāsi. Sunakho sabbaṃ ācikkhi, tadā naṃ – ‘‘pitā me’’ti ñatvā bhagavati pasannacitto gantvā bhagavantaṃcuddasa pañhe pucchitvā vissajjanapariyosāne bhagavantaṃ saraṇaṃ gato, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘subho māṇavo todeyyaputto’’ti. Sāvatthiyaṃ paṭivasatīti attano bhogagāmato āgantvā vasati.

Субха, вернувшись, спросил: «Кто спустил эту собаку с ложа?» Люди ответили: «Никто», и рассказали о случившемся. Юноша, услышав это, разгневался: «Мой отец переродился в мире Брахмы, а отшельник Готама называет моего отца собакой! Он говорит всё, что взбредет ему на ум». Желая обвинить Благословенного во лжи, он отправился в монастырь и спросил о случившемся. Благословенный повторил ему то же самое и, чтобы доказать правдивость Своих слов, спросил: «Юноша, есть ли какое-нибудь богатство, о котором твой отец не успел тебе рассказать?» — «Есть, почтенный Готама: золотое ожерелье стоимостью в сто тысяч, золотые сандалии стоимостью в сто тысяч, золотое блюдо стоимостью в сто тысяч и сто тысяч монет-кахапан». — «Ступай, накорми эту собаку сладким молочным рисом с медом без добавления воды, уложи её на ложе, и когда она слегка задремлет, спроси её. Она укажет тебе всё это богатство. Тогда ты поймешь: „Это мой отец“». Он так и сделал. Собака указала всё богатство. Тогда он понял: «Это мой отец», и его сердце преисполнилось веры в Благословенного. Он пошел к Благословенному, задал Ему четырнадцать вопросов, и по окончании ответов принял прибежище в Благословенном. Относительно него сказано: «юноша Субха, сын Тодейи». Слова «живет в Саваттхи» означают, что он пришел из своей собственной деревни, которой владел, и живет там.

445-446. Aññataraṃ māṇavakaṃ āmantesīti satthari parinibbute ‘‘ānandatthero kirassa pattacīvaraṃ gahetvā āgato, mahājano taṃ dassanatthāya upasaṅkamatī’’ti sutvā ‘‘vihāraṃ kho pana gantvā mahājanamajjhe na sakkā sukhena paṭisanthāraṃ vā kātuṃ, dhammakathaṃ vā sotuṃ gehaṃ āgataṃyeva naṃ disvā sukhena paṭisanthāraṃ karissāmi, ekā ca me kaṅkhā atthi, tampi naṃ pucchissāmī’’ti cintetvā aññataraṃ māṇavakaṃ āmantesi. Appābādhantiādīsu ābādhoti visabhāgavedanā vuccati, yā ekadese uppajjitvā cattāro iriyāpathe ayapaṭṭena ābandhitvā viya gaṇhati, tassā abhāvaṃ pucchāti vadati. Appātaṅkoti kicchajīvitakaro rogo vuccati, tassāpi abhāvaṃ pucchāti vadati. Gilānasseva ca uṭṭhānaṃ nāma garukaṃ hoti, kāye balaṃ na hoti, tasmā niggelaññabhāvañca balañca pucchāti vadati. Phāsuvihāranti gamanaṭhānanisajjasayanesu catūsu iriyāpathesu sukhavihāraṃ pucchāti vadati. Athassa pucchitabbākāraṃ dassento ‘‘subho’’tiādimāha.

445-446. Слова «обратился к одному юноше» означают: когда Учитель ушел в париниббану, услышав: «Говорят, тхера Ананда прибыл, взяв Его чашу и облачение, и множество людей идет повидаться с ним», он подумал: «Если я пойду в монастырь, то посреди толпы людей не смогу спокойно побеседовать с ним или послушать проповедь Дхаммы. Но когда он придет в дом, я увижу его и спокойно побеседую. К тому же у меня есть одно сомнение, я спрошу его об этом». Подумав так, он обратился к одному юноше. В словах «свободен ли от болезней» и так далее: «болезнь» (абадха) — это неблагоприятное ощущение, которое, возникнув в одной части тела, сковывает четыре положения тела, словно стягивая их железным обручем. Он велит спросить об отсутствии этого. «Свободен ли от недугов» (аппатанкха) — «недуг» (атанка) означает болезнь, затрудняющую жизнь. Он велит спросить об отсутствии этого. Для больного человека даже просто подняться тяжело, и в теле нет сил. Поэтому он велит спросить о здоровье и силе. «Комфортное пребывание» (пхасувихара) — велит спросить о комфортном пребывании в четырех положениях тела: при ходьбе, стоянии, сидении и лежании. Затем, показывая ему, как именно следует спрашивать, он сказал: «Субха...» и так далее.

447. Kālañca samayañca upādāyāti kālañca samayañca paññāya gahetvā upadhāretvāti attho. Sace amhākaṃ sve gamanakālo bhavissati, kāye balamattā ceva pharissati, gamanapaccayā ca añño aphāsuvihāro [Pg.319] na bhavissati, athetaṃ kālañca gamanakāraṇasamavāyasaṅkhātaṃ samayañca upadhāretvā – ‘‘api eva nāma sve āgaccheyyāmā’’ti vuttaṃ hoti.

447. Слова «принимая во внимание время и обстоятельства» означают: понять умом и взвесить подходящее время и стечение обстоятельств. Смысл таков: «Если завтра у нас будет время для пути, если в теле будет хоть немного сил и если из-за пути не возникнет иного дискомфорта, тогда, взвесив это время и эти обстоятельства, представляющие собой стечение причин для пути, мы, возможно, придем завтра».

448. Cetakena bhikkhunāti cetiraṭṭhe jātattā cetakoti evaṃ laddhanāmena. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyanti bho, ānanda, dasabalassa ko nāma ābādho ahosi, kiṃ bhagavā paribhuñji. Api ca satthu parinibbānena tumhākaṃ soko udapādi, satthā nāma na kevalaṃ tumhākaṃyeva parinibbuto, sadevakassa lokassa mahājāni, ko dāni añño maraṇā muccissati, yatra so sadevakassa lokassa aggapuggalo parinibbuto, idāni kaṃ aññaṃ disvā maccurājā lajjissatīti evamādinā nayena maraṇapaṭisaṃyuttaṃ sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā therassa hiyyo pītabhesajjānurūpaṃ āhāraṃ datvā bhattakiccāvasāne ekamantaṃ nisīdi.

448. Слова «с бхиккху Четакой» означают: с тем, кто получил такое имя из-за рождения в стране Чети. «Приветственная и памятная беседа» означает: обменявшись беседой, связанной со смертью, следующим образом: «О достопочтенный Ананда, какая болезнь была у Обладающего десятью силами? Что принимал Благословенный? И не возникла ли у вас скорбь из-за париниббаны Учителя? Ведь Учитель ушел в париниббану не только для вас, это великая утрата для всего мира вместе с богами. Кто теперь спасется от смерти, если даже этот величайший человек в мире с богами ушел в париниббану? На кого теперь взглянув, царь смерти устыдится?» — и так далее, и предложив тхере пищу, соответствующую принятому вчера лекарству, по окончании трапезы он сел в стороне.

Upaṭṭhāko santikāvacaroti upaṭṭhāko hutvā santikāvacaro, na randhagavesī. Na vīmaṃsanādhippāyo. Samīpacārīti idaṃ purimapadasseva vevacanaṃ. Yesaṃ so bhavaṃ gotamoti kasmā pucchati? Tassa kira evaṃ ahosi ‘‘yesu dhammesu bhavaṃ gotamo imaṃ lokaṃ patiṭṭhapesi, te tassa accayena naṭṭhā nu kho, dharanti nu kho, sace dharanti, ānando jānissati, handa naṃ pucchāmī’’ti, tasmā pucchi.

Слова «слуга, находящийся поблизости» означают: находящийся поблизости в качестве слуги, а не тот, кто выискивает недостатки, и не тот, кто имеет намерение испытывать. «Ходящий рядом» — это синоним предыдущего слова. Почему он спрашивает: «В каких дхаммах почтенный Готама утвердил этих людей?» Говорят, у него возникла такая мысль: «Те дхаммы, в которых почтенный Готама утвердил этот мир, исчезли ли они с Его уходом или все еще существуют? Если они существуют, Ананда должен знать об этом. Что ж, спрошу его». Поэтому он и спросил.

449. Athassa thero tīṇi piṭakāni tīhi khandhehi saṅgahetvā dassento ‘‘tiṇṇaṃ kho’’tiādimāha. Māṇavo saṅkhittena kathitaṃ asallakkhento – ‘‘vitthārato pucchissāmī’’ti cintetvā ‘‘katamesaṃ tiṇṇa’’ntiādimāha.

449. Тогда старейшина, желая показать ему три Питаки, объединенные в три группы (кханды), произнес: «Из трех...» и так далее. Юноша, не усвоив сказанного кратко, подумал: «Спрошу подробно» — и спросил: «Каких трех?» и так далее.

Sīlakkhandhavaṇṇanā

Разъяснение группы нравственности (Сила-ккхандха)

450-453. Tato therena ‘‘ariyassa sīlakkhandhassā’’ti tesu dassitesu puna ‘‘katamo pana so, bho ānanda, ariyo sīlakkhandho’’ti ekekaṃ pucchi. Theropissa buddhuppādaṃ dassetvā tantidhammaṃ desento anukkamena bhagavatā vuttanayeneva sabbaṃ vissajjesi. Tattha atthi [Pg.320] cevettha uttarikaraṇīyanti ettha bhagavato sāsane na sīlameva sāro, kevalañhetaṃ patiṭṭhāmattameva hoti. Ito uttari pana aññampi kattabbaṃ atthi yevāti dassesi. Ito bahiddhāti buddhasāsanato bahiddhā.

450-453. Затем, когда старейшина указал на них, сказав: «Благородной группы нравственности (сила-ккхандха)», юноша снова спросил о каждом по отдельности: «Какова же, почтенный Ананда, эта благородная группа нравственности?» Старейшина же, желая показать ему появление Будды и проповедовать каноническое Учение (танти-дхамма), последовательно разъяснил всё в точности так, как это было изложено Благословенным. В этих словах: «И в этом есть еще то, что надлежит совершить» старейшина Ананда показал, что в Учении Благословенного нравственность (сила) сама по себе еще не является сутью; она служит лишь основанием. Помимо нее, есть еще и другие дела, которые надлежит совершить. Слова «вне этого» (ито бахиддха) означают «вне Учения Будды».

Samādhikkhandhavaṇṇanā

Разъяснение группы сосредоточения (Самадхи-ккхандха)

454. Kathañca, māṇava, bhikkhu indriyesu guttadvāro hotīti idamāyasmā ānando ‘‘katamo pana so, bho ānanda, ariyo samādhikkhandho’’ti evaṃ samādhikkhandhaṃ puṭṭhopi ye te ‘‘sīlasampanno indriyesu guttadvāro satisampajaññena samannāgato santuṭṭho’’ti evaṃ sīlānantaraṃ indriyasaṃvarādayo sīlasamādhīnaṃ antare ubhinnampi upakārakadhammā uddiṭṭhā, te niddisitvā samādhikkhandhaṃ dassetukāmo ārabhi. Ettha ca rūpajjhānāneva āgatāni, na arūpajjhānāni, ānetvā pana dīpetabbāni. Catutthajjhānena hi asaṅgahitā arūpasamāpatti nāma natthiyeva.

454. Хотя достопочтенный Ананда и был спрошен о группе сосредоточения так: «Какова же, почтенный Ананда, эта благородная группа сосредоточения?», он начал со слов: «И как, юноша, монах охраняет врата своих чувств?». Желая показать группу сосредоточения, он сначала подробно разъяснил те вспомогательные факторы, которые следуют сразу за нравственностью и служат опорой как для нравственности, так и для сосредоточения, а именно: «наделенный нравственностью, охраняющий врата чувств, обладающий осознанностью и ясным пониманием, удовлетворенный». И здесь непосредственно упоминаются только тонкоматериальные джханы (рупа-джханы), а нематериальные джханы (арупа-джханы) напрямую не упоминаются, однако их следует приводить и разъяснять, поскольку не существует нематериальных достижений (арупа-самапатти), которые не были бы охвачены четвертой джханой.

471-480. Atthi cevettha uttarikaraṇīyanti ettha bhagavato sāsane na cittekaggatāmattakeneva pariyosānappatti nāma atthi, itopi uttari pana aññaṃ kattabbaṃ atthi yevāti dasseti. Natthi cevettha uttarikaraṇīyanti ettha bhagavato sāsane ito uttari kātabbaṃ nāma natthiyeva, arahattapariyosānañhi bhagavato sāsananti dasseti. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

471-480. В словах «И в этом есть еще то, что надлежит совершить» он показывает, что в Учении Благословенного достижение конечной цели не происходит лишь благодаря одному только сосредоточению ума (читта-экаггата); помимо этой группы сосредоточения, есть еще и другие дела, которые надлежит совершить. В словах «И в этом нет более ничего, что надлежало бы совершить» он показывает, что в Учении Благословенного нет ничего, что следовало бы совершать помимо этого, ибо Учение Благословенного завершается арахантством. Всё остальное во всех разделах имеет очевидный смысл.

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

Так в «Сумангала-виласини», комментарии к Дигха-никае,

Subhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

завершено разъяснение Субха-сутты.

11. Kevaṭṭasuttavaṇṇanā

11. Разъяснение Кеватта-сутты

Kevaṭṭagahapatiputtavatthuvaṇṇanā

Разъяснение истории о Кеватте, сыне домохозяина

481. Evaṃ [Pg.321] me sutaṃ…pe… nāḷandāyanti kevaṭṭasuttaṃ. Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā. Pāvārikambavaneti pāvārikassa ambavane. Kevaṭṭoti idaṃ tassa gahapatiputtassa nāmaṃ. So kira cattālīsakoṭidhano gahapatimahāsālo ativiya saddho pasanno ahosi. So saddhādhikattāyeva ‘‘sace eko bhikkhu aḍḍhamāsantarena vā māsantarena vā saṃvaccharena vā ākāse uppatitvā vividhāni pāṭihāriyāni dasseyya, sabbo jano ativiya pasīdeyya. Yaṃnūnāhaṃ bhagavantaṃ yācitvā pāṭihāriyakaraṇatthāya ekaṃ bhikkhuṃ anujānāpeyya’’nti cintetvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā evamāha.

481. Сутта, начинающаяся со слов «Так я слышал... в Наланде», называется Кеватта-суттой. В ней дается следующее разъяснение новых слов. «В манговой роще Паварики» (паварикамбаване) означает в манговом саду богатого торговца одеждами Паварики. «Кеватта» — это имя сына домохозяина. Как говорят, он был очень богатым домохозяином (гахапати-махасала) с состоянием в сорок коти, обладавшим великой верой и преданностью. Из-за своей безмерной веры он подумал: «Если бы какой-нибудь монах раз в полмесяца, раз в месяц или раз в год взлетал в воздух и являл различные чудеса, все люди исполнились бы величайшей веры. Что если я попрошу Благословенного позволить одному монаху совершить чудо?» Замыслив это, он приблизился к Благословенному и обратился к нему с такими словами.

Tattha iddhāti samiddhā phītāti nānābhaṇḍaussannatāya vuddhippattā. Ākiṇṇamanussāti aṃsakūṭena aṃsakūṭaṃ paharitvā viya vicarantehi manussehi ākiṇṇā. Samādisatūti āṇāpetu ṭhānantare ṭhapetu. Uttarimanussadhammāti uttarimanussānaṃ dhammato, dasakusalasaṅkhātato vā manussadhammato uttari. Bhiyyosomattāyāti pakatiyāpi pajjalitapadīpo telasnehaṃ labhitvā viya atirekappamāṇena abhippasīdissati. Na kho ahanti bhagavā rājagahaseṭṭhivatthusmiṃ sikkhāpadaṃ paññapesi, tasmā ‘‘na kho aha’’ntiādimāha.

В этом тексте: «процветающий» (иддха) означает изобильный; «богатый» (пхита) означает достигший процветания благодаря обилию разнообразных товаров. «Многолюдный» (акинна-манусса) означает переполненный людьми, которые ходят, задевая друг друга плечами. «Пусть повелит» (самадисату) означает пусть прикажет или назначит. «Сверхчеловеческие состояния» (уттари-манусса-дхамма) означает превосходящие состояния обычных людей, то есть состояния благородных созерцателей, или же превосходящие человеческие добродетели, состоящие из десяти благих деяний. «Еще в большей степени» (бхиййосо-маттая) означает, что подобно тому, как и без того ярко горящий светильник разгорается еще сильнее, когда в него подливают масло, так и люди уверуют в превосходной степени. Слова «Я ведь не...» (на кхо ахам) Благословенный произнес потому, что уже установил правило обучения (сиккхапада) в истории с раджагрихским купцом.

482. Na dhaṃsemīti na guṇavināsanena dhaṃsemi, sīlabhedaṃ pāpetvā anupubbena uccaṭṭhānato otārento nīcaṭṭhāne na ṭhapemi, atha kho ahaṃ buddhasāsanassa vuddhiṃ paccāsīsanto kathemīti dasseti. Tatiyampi khoti yāvatatiyaṃ buddhānaṃ kathaṃ paṭibāhitvā kathetuṃ visahanto nāma natthi. Ayaṃ pana bhagavatā saddhiṃ vissāsiko vissāsaṃ vaḍḍhetvā vallabho hutvā atthakāmosmīti tikkhattuṃ kathesi.

482. Словами «Я не наношу вреда» он показывает: «Я не наношу вреда путем разрушения добродетели, я не хочу, нарушив нравственность, постепенно низвергнуть монахов с высокого положения и поместить их на низкое; напротив, я говорю это, желая процветания Учению Будды». «И в третий раз» означает, что обычно нет никого, кто осмелился бы возражать словам Будд вплоть до трех раз. Однако этот мирянин, будучи близок с Благословенным, укрепив это доверие и став любимым учеником, обратился к нему трижды, думая: «Я желаю блага».

Iddhipāṭihāriyavaṇṇanā

Разъяснение чуда сверхъестественных сил (Иддхи-патихария)

483-484. Atha bhagavā ayaṃ upāsako mayi paṭibāhantepi punappunaṃ yācatiyeva. ‘‘Handassa pāṭihāriyakaraṇe ādīnavaṃ dassemī’’ti cintetvā [Pg.322] ‘‘tīṇi kho’’tiādimāha. Tattha amāhaṃ bhikkhunti amuṃ ahaṃ bhikkhuṃ. Gandhārīti gandhārena nāma isinā katā, gandhāraraṭṭhe vā uppannā vijjā. Tattha kira bahū isayo vasiṃsu, tesu ekena katā vijjāti adhippāyo. Aṭṭīyāmīti aṭṭo pīḷito viya homi. Harāyāmīti lajjāmi. Jigucchāmīti gūthaṃ disvā viya jigucchaṃ uppādemi.

483-484. Тогда Благословенный подумал: «Этот мирянин, несмотря на мои возражения, просит снова и снова. Что ж, я покажу ему опасность совершения чудес» — и произнес: «Есть три чуда...» и так далее. В этом тексте: «я того монаха» (амахам бхиккхум) означает «я того конкретного монаха». «Гандхари» — это знание (видджья), созданное отшельником по имени Гандхара, или же знание, возникшее в стране Гандхара. Говорят, что там жило много отшельников, и это знание было создано одним из них — таков смысл с точки зрения неверующего человека. «Я испытываю беспокойство» (аттиями) означает «я чувствую себя так, словно меня притесняют». «Я испытываю стыд» (хараями) означает «я стыжусь». «Я испытываю отвращение» (дзигуччхами) означает «я испытываю такое же отвращение, как при виде нечистот».

Ādesanāpāṭihāriyavaṇṇanā

Разъяснение чуда чтения мыслей (Адесана-патихария)

485. Parasattānanti aññesaṃ sattānaṃ. Dutiyaṃ tasseva vevacanaṃ. Ādisatīti katheti. Cetasikanti somanassadomanassaṃ adhippetaṃ. Evampi te manoti evaṃ tava mano somanassito vā domanassito vā kāmavitakkādisampayutto vā. Dutiyaṃ tasseva vevacanaṃ. Itipi te cittanti iti tava cittaṃ, idañcidañca atthaṃ cintayamānaṃ pavattatīti attho. Maṇikā nāma vijjāti cintāmaṇīti evaṃ laddhanāmā loke ekā vijjā atthi. Tāya paresaṃ cittaṃ jānātīti dīpeti.

485. «Других существ» (парасаттанам) означает иных существ. Второе выражение является синонимом первого. «Указывает» (адисати) означает говорит. Под словом «ментальное» (четасикам) здесь подразумеваются чувства радости (соманасса) и печали (доманасса). «Таков твой разум» (эвампи те мано) означает: «Твой разум таков — он либо радостен, либо печален, либо сопряжен с чувственными мыслями (кама-витакка) и тому подобным». Второе выражение является синонимом первого. «Таково твое сознание» (итипи те читтам) означает: «Таково твое сознание, оно функционирует, размышляя о том и об этом» — таков смысл. «Знание по имени Маника» (маника нама видджья) указывает на то, что в мире существует особое знание, получившее название «Чинтамани» (драгоценность мысли), с помощью которого можно познавать мысли других людей.

Anusāsanīpāṭihāriyavaṇṇanā

Разъяснение чуда наставления (Анусасани-патихария)

486. Evaṃ vitakkethāti nekkhammavitakkādayo evaṃ pavattentā vitakketha. Mā evaṃ vitakkayitthāti evaṃ kāmavitakkādayo pavattentā mā vitakkayittha. Evaṃ manasi karothāti evaṃ aniccasaññameva, dukkhasaññādīsu vā aññataraṃ manasi karotha. Mā evanti ‘‘nicca’’ntiādinā nayena mā manasi karittha. Idanti idaṃ pañcakāmaguṇikarāgaṃ pajahatha. Idaṃ upasampajjāti idaṃ catumaggaphalappabhedaṃ lokuttaradhammameva upasampajja pāpuṇitvā nipphādetvā viharatha. Iti bhagavā iddhividhaṃ iddhipāṭihāriyanti dasseti, parassa cittaṃ ñatvā kathanaṃ ādesanāpāṭihāriyanti. Sāvakānañca buddhānañca satataṃ dhammadesanā anusāsanīpāṭihāriyanti.

486. «Мыслите так» (эвам витаккетха) означает: «Направляйте свои мысли к отречению (неккхамма-витакка) и тому подобному». «Не мыслите так» (ма эвам витаккайиттха) означает: «Не направляйте свои мысли к чувственности (кама-витакка) и тому подобному». «Направляйте внимание так» (эвам манаси каротха) означает: «Направляйте внимание только на восприятие непостоянства (аничча-сання) или же на какое-либо другое восприятие, например, восприятие неудовлетворительности (дуккха-сання)». «Не так» (ма эвам) означает: «Не направляйте внимание на то, что вещи постоянны (ничча) и так далее». «Это» (идам) означает: «Оставьте эту привязанность к пяти видам чувственных удовольствий». «Достигнув этого» (идам упасампадджья) означает: «Достигнув, обретя и осуществив это надмирское Учение (локуттара-дхамма), состоящее из четырех путей и плодов, пребывайте в нем». Таким образом, Благословенный показывает сверхъестественные способности (иддхи-видха) как «чудо сверхъестественных сил» (иддхи-патихария); чтение мыслей других людей и указание на них — как «чудо чтения мыслей» (адесана-патихария); а непрерывную проповедь Дхаммы учениками и Буддами — как «чудо наставления» (анусасани-патихария).

Tattha iddhipāṭihāriyena anusāsanīpāṭihāriyaṃ mahāmoggallānassa āciṇṇaṃ, ādesanāpāṭihāriyena anusāsanīpāṭihāriyaṃ dhammasenāpatissa. Devadatte saṃghaṃ bhinditvā pañca bhikkhusatāni gahetvā gayāsīse buddhalīḷāya tesaṃ dhammaṃ desante hi bhagavatā pesitesu dvīsu aggasāvakesu dhammasenāpati tesaṃ cittācāraṃ ñatvā dhammaṃ desesi[Pg.323], therassa dhammadesanaṃ sutvā pañcasatā bhikkhū sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu. Atha nesaṃ mahāmoggallāno vikubbanaṃ dassetvā dassetvā dhammaṃ desesi, taṃ sutvā sabbe arahattaphale patiṭṭhahiṃsu. Atha dvepi mahānāgā pañca bhikkhusatāni gahetvā vehāsaṃ abbhuggantvā veḷuvanamevāgamiṃsu. Anusāsanīpāṭihāriyaṃ pana buddhānaṃ satataṃ dhammadesanā, tesu iddhipāṭihāriyaādesanāpāṭihāriyāni saupārambhāni sadosāni, addhānaṃ na tiṭṭhanti, addhānaṃ atiṭṭhanato na niyyanti. Anusāsanīpāṭihāriyaṃ anupārambhaṃ niddosaṃ, addhānaṃ tiṭṭhati, addhānaṃ tiṭṭhanato niyyāti. Tasmā bhagavā iddhipāṭihāriyañca ādesanāpāṭihāriyañca garahati, anusāsanīpāṭihāriyaṃyeva pasaṃsati.

Среди них чудо наставления в сочетании с чудом сверхъестественных сил было привычной практикой достопочтенного Махамоггалланы, а чудо наставления в сочетании с чудом чтения мыслей — привычной практикой Полководца Дхаммы. Ведь когда Девадатта, расколов Сангху и уведя с собой пятьсот монахов, проповедовал им Дхамму на горе Гаясиса, подражая величию Будды, Благословенный отправил двух главных учеников. Полководец Дхаммы, познав движение мыслей тех монахов, проповедовал им Дхамму. Выслушав проповедь старейшины, пятьсот монахов утвердились в плоде вхождения в поток (сотапатти-пхала). Затем Махамоггаллана, являя им различные сверхъестественные превращения, проповедовал Дхамму, и, выслушав ее, все они утвердились в плоде арахантства (арахатта-пхала). После этого оба великих мужа, взяв с собой пятьсот монахов, поднялись в воздух и вернулись в монастырь Велувана. Чудо же наставления — это непрерывная проповедь Дхаммы Буддами. Из этих трех чудес чудо сверхъестественных сил и чудо чтения мыслей сопряжены с порицанием и недостатками, они не длятся долго, а поскольку они не длятся долго, они не ведут к освобождению. Чудо же наставления безупречно и свободно от недостатков, оно длится долго, а поскольку оно длится долго, оно ведет к освобождению. Поэтому Благословенный порицает чудо сверхъестественных сил и чудо чтения мыслей, но восхваляет исключительно чудо наставления.

Bhūtanirodhesakavatthuvaṇṇanā

Разъяснение истории о монахе, искавшем прекращения великих элементов (Бхута-ниродхесака)

487. Bhūtapubbanti idaṃ kasmā bhagavatā āraddhaṃ. Iddhipāṭihāriyaādesanāpāṭihāriyānaṃ aniyyānikabhāvadassanatthaṃ, anusāsanīpāṭihāriyasseva niyyānikabhāvadassanatthaṃ. Api ca sabbabuddhānaṃ mahābhūtapariyesako nāmeko bhikkhu hotiyeva. Yo mahābhūte pariyesanto yāva brahmalokā vicaritvā vissajjetāraṃ alabhitvā āgamma buddhameva pucchitvā nikkaṅkho hoti. Tasmā buddhānaṃ mahantabhāvappakāsanatthaṃ, idañca kāraṇaṃ paṭicchannaṃ, atha naṃ vivaṭaṃ katvā desentopi bhagavā ‘‘bhūtapubba’’ntiādimāha.

487. Почему Благословенный начал повествование со слов «В прежние времена...» (бхутапуббам)? Во-первых, чтобы показать, что чудо сверхъестественных сил и чудо чтения мыслей не ведут к освобождению, тогда как только чудо наставления ведет к освобождению. Кроме того, при каждом Будде обязательно появляется один монах, ищущий прекращения великих элементов (махабхута-парийесака). Этот монах, разыскивая ответ, обходит миры вплоть до мира Брахмы, но, не найдя того, кто мог бы ответить, возвращается, спрашивает самого Будду и избавляется от сомнений. Поэтому, чтобы явить величие Будд, а также потому, что эта история была скрыта, Благословенный, желая открыть ее и проповедовать, произнес: «В прежние времена...» и так далее.

Tattha kattha nu khoti kismiṃ ṭhāne kiṃ āgamma kiṃ pattassa te anavasesā appavattivasena nirujjhanti. Mahābhūtakathā panesā sabbākārena visuddhimagge vuttā, tasmā sā tatova gahetabbā.

В этом тексте: «где же именно» (катгха ну кхо) означает: «в каком месте, по какой причине и у какого достигшего этого состояния человека эти великие элементы прекращаются без остатка, так что более не возникают?». Подробное же обсуждение великих элементов во всех аспектах изложено в «Висуддхимагге», поэтому его следует брать именно оттуда.

488. Devayāniyo maggoti pāṭiyekko devalokagamanamaggo nāma natthi, iddhividhañāṇasseva panetaṃ adhivacanaṃ. Tena hesa yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vattento devalokaṃ yāti. Tasmā ‘‘taṃ devayāniyo maggo’’ti vuttaṃ. Yena cātumahārājikāti samīpe ṭhitampi bhagavantaṃ apucchitvā dhammatāya codito devatā mahānubhāvāti maññamāno upasaṅkami. Mayampi kho, bhikkhu, na jānāmāti buddhavisaye pañhaṃ [Pg.324] pucchitā devatā na jānanti, tenevamāhaṃsu. Atha kho so bhikkhu ‘‘mama imaṃ pañhaṃ na kathetuṃ na labbhā, sīghaṃ kathethā’’ti tā devatā ajjhottharati, punappunaṃ pucchati, tā ‘‘ajjhottharati no ayaṃ bhikkhu, handa naṃ hatthato mocessāmā’’ti cintetvā ‘‘atthi kho bhikkhu cattāro mahārājāno’’tiādimāhaṃsu. Tattha abhikkantatarāti atikkamma kantatarā. Paṇītatarāti vaṇṇayasaissariyādīhi uttamatarā etena nayena sabbavāresu attho veditabbo.

488. «Путь, ведущий к богам» (деваянийо магго) означает, что не существует какого-то отдельного, особого пути для ухода в мир богов; это лишь иное название для знания сверхъестественных сил (иддхи-видха-ньяна). Ведь с помощью этого знания монах может по своей воле отправиться в телесном облике в мир богов, вплоть до мира Брахмы. Поэтому достопочтенный Ананда назвал это «путем, ведущим к богам». «Туда, где обитают боги Четырех Великих Царей» (йена чатумахараджика) означает, что монах, не спросив Благословенного, который находился рядом, побуждаемый обычным ходом вещей и думая: «Божества обладают великим могуществом», приблизился к ним. «Мы тоже, монах, не знаем» (маямпи кхо, бхиккху, на джанама) означает, что божества, будучи спрошены о вопросе, который находится в ведении Будды, не знают ответа, и потому ответили так. Тогда этот монах стал настаивать перед божествами: «Вы не можете не ответить на мой вопрос, отвечайте скорее!» — и спрашивал их снова и снова. Божества подумали: «Этот монах одолевает нас, давайте освободимся от него» — и сказали: «Есть, монах, Четыре Великих Царя...» и так далее. В этом тексте: «более превосходные» (абхиккантатара) означает превосходящие и более приятные. «Более утонченные» (панитатара) означает превосходящие по облику, свите, власти и так далее. Таким образом следует понимать смысл во всех разделах.

491-493. Ayaṃ pana viseso – sakko kira devarājā cintesi ‘‘ayaṃ pañho buddhavisayo, na sakkā aññena vissajjituṃ, ayañca bhikkhu aggiṃ pahāya khajjopanakaṃ dhamanto viya, bheriṃ pahāya udaraṃ vādento viya ca, loke aggapuggalaṃ sammāsambuddhaṃ pahāya devatā pucchanto vicarati, pesemi naṃ satthusantika’’nti. Tato punadeva so cintesi ‘‘sudūrampi gantvā satthu santikeva nikkaṅkho bhavissati. Atthi ceva puggalo nāmesa, thokaṃ tāva āhiṇḍanto kilamatu pacchā jānissatī’’ti. Tato taṃ ‘‘ahampi kho’’tiādimāha. Brahmayāniyopi devayāniyasadisova. Devayāniyamaggoti vā brahmayāniyamaggoti vā dhammasetūti vā ekacittakkhaṇikaappanāti vā sanniṭṭhānikacetanāti vā mahaggatacittanti vā abhiññāñāṇanti vā sabbametaṃ iddhividhañāṇasseva nāmaṃ.

491-493. Но вот в чем различие: Сакка, царь богов, подумал: «Этот вопрос находится в ведении Будды, никто другой не способен ответить на него. А этот монах ходит и расспрашивает божеств, оставив Всепросветленного Будду, величайшего человека в мире — подобно тому, кто оставляет огонь и раздувает светлячка, или оставляет барабан и бьет себя по животу. Отправлю-ка я его к Учителю». Затем он снова подумал: «Даже если он уйдет очень далеко, он избавится от сомнений только у Учителя. Но пусть этот человек немного побродит и утомится, а потом поймет». Подумав так, он сказал ему: «Я тоже, монах...» и так далее. «Путь, ведущий к Брахме» (брахмаянийо) подобен «пути, ведущему к богам». Будь то «путь, ведущий к богам» (деваяния-магга), «путь, ведущий к Брахме» (брахмаяния-магга), «мост Дхаммы» (дхамма-сету), «аппана, длящаяся один миг сознания» (экачиттаккханика-аппана), «решительное намерение» (санниттханика-четана), «возвышенное сознание» (махаггата-читта) или «знание непосредственного постижения» (абхиння-ньяна) — всё это лишь различные названия для знания сверхъестественных сил (иддхи-видха-ньяна).

494. Pubbanimittanti āgamanapubbabhāge nimittaṃ sūriyassa udayato aruṇuggaṃ viya. Tasmā idāneva brahmā āgamissati, evaṃ mayaṃ jānāmāti dīpayiṃsu. Pāturahosīti pākaṭo ahosi. Atha kho so brahmā tena bhikkhunā puṭṭho attano avisayabhāvaṃ ñatvā sacāhaṃ ‘‘na jānāmī’’ti vakkhāmi, ime maṃ paribhavissanti, atha jānanto viya yaṃ kiñci kathessāmi, ayaṃ me bhikkhu veyyākaraṇena anāraddhacitto vādaṃ āropessati. ‘‘Ahamasmi bhikkhu brahmā’’tiādīni pana me bhaṇantassa na koci vacanaṃ saddahissati. Yaṃnūnāhaṃ vikkhepaṃ katvā imaṃ bhikkhuṃ satthusantikaṃyeva peseyyanti cintetvā ‘‘ahamasmi bhikkhu brahmā’’tiādimāha.

494. «Предзнаменование» (pubbanimittaṃ) — это знак перед прибытием [Великого Брахмы], подобно тому как утренняя заря предвещает восход солнца. Тем самым они показали: «Поэтому прямо сейчас прибудет Брахма, так мы знаем». «Проявился» означает «стал явным». Затем этот Брахма, будучи спрошен тем бхиккху, осознав, что этот вопрос лежит вне его сферы познания, подумал: «Если я скажу: „Я не знаю“, эти [божества] станут презирать меня. Если же я, делая вид, будто знаю, скажу что-нибудь наугад, этот бхиккху, чей ум не будет удовлетворен моим ответом, оспорит мои слова. И если я буду говорить: „Я, бхиккху, Брахма...“ и так далее, никто не поверит моим словам. Что если я, уклонившись от прямого ответа, отправлю этого бхиккху к самому Учителю?» Подумав так, он сказал: «Я, бхиккху, Брахма...» и так далее.

495-496. Ekamantaṃ [Pg.325] apanetvāti kasmā evamakāsi? Kuhakattā. Bahiddhā pariyeṭṭhinti telatthiko vālikaṃ nippīḷiyamāno viya yāva brahmalokā bahiddhā pariyesanaṃ āpajjati.

495-496. «Отводя в сторону» — почему он так поступил? Из-за своего хвастовства. «Поиски вовне» — подобно тому, кто, желая получить масло, выжимает песок, [этот бхиккху] пускается в поиски вовне, за пределами [учения] Будды, вплоть до мира Брахмы.

497. Sakuṇanti kākaṃ vā kulalaṃ vā. Na kho eso, bhikkhu, pañho evaṃ pucchitabboti idaṃ bhagavā yasmā padesenesa pañho pucchitabbo, ayañca kho bhikkhu anupādinnakepi gahetvā nippadesato pucchati, tasmā paṭisedheti. Āciṇṇaṃ kiretaṃ buddhānaṃ, pucchāmūḷhassa janassa pucchāya dosaṃ dassetvā pucchaṃ sikkhāpetvā pucchāvissajjanaṃ. Kasmā? Pucchituṃ ajānitvā paripucchanto duviññāpayo hoti. Pañhaṃ sikkhāpento pana ‘‘kattha āpo cā’’tiādimāha.

497. «Птица» — это ворона или коршун. Словами «Этот вопрос, бхиккху, не следует задавать так» Благословенный отвергает [такую формулировку], поскольку этот вопрос следовало задавать частично (применительно к одушевленной материи), а этот бхиккху, охватив также и неодушевленную материю, спрашивает безраздельно (обо всем без остатка). Таков обычай Будд: указать человеку, запутавшемуся в вопросе, на ошибку в его вопросе, научить его, как правильно спрашивать, а затем дать ответ на вопрос. Почему? Тот, кто расспрашивает, не умея спрашивать, трудно поддается обучению. Обучая его правильному вопрошанию, [Благословенный] произнес стих, начинающийся со слов: «Где вода...» и так далее.

498. Tattha na gādhatīti na patiṭṭhāti, ime cattāro mahābhūtā kiṃ āgamma appatiṭṭhā bhavantīti attho. Upādinnaṃyeva sandhāya pucchati. Dīghañca rassañcāti saṇṭhānavasena upādārūpaṃ vuttaṃ. Aṇuṃ thūlanti khuddakaṃ vā mahantaṃ vā, imināpi upādārūpe vaṇṇamattameva kathitaṃ. Subhāsubhanti subhañca asubhañca upādārūpameva kathitaṃ. Kiṃ pana upādārūpaṃ subhanti asubhanti atthi? Natthi. Iṭṭhāniṭṭhārammaṇaṃ paneva kathitaṃ. Nāmañca rūpañcāti nāmañca dīghādibhedaṃ rūpañca. Uparujjhatīti nirujjhati, kiṃ āgamma asesametaṃ nappavattatīti.

498. Здесь «не находят опоры» означает «не утверждаются». Смысл таков: «К какому объекту приходя, эти четыре великих первоэлемента не находят опоры?» Он спрашивает, имея в виду только одушевленную материю. Словами «длинное и короткое» описывается производная материя с точки зрения формы. «Малое и великое» означает крошечное или огромное; этим также описывается лишь цвет в производной материи. «Прекрасное и уродливое» — так сказано только о производной материи, приятной и неприятной. Существует ли на самом деле производная материя, которая сама по себе была бы прекрасной или уродливой? Нет. Но так сказано, имея в виду желанные и нежеланные объекты. «Имя и форма» — это четыре ментальные совокупности (имя) и форма, разделяющаяся на длинное и так далее. «Прекращается» означает «угасает»: к какому объекту приходя, все это прекращает свое существование без остатка?

Evaṃ pucchitabbaṃ siyāti pucchaṃ dassetvā idāni vissajjanaṃ dassento tatra veyyākaraṇaṃ bhavatīti vatvā – ‘‘viññāṇa’’ntiādimāha.

Показав, как нужно спрашивать: «Так следовало бы спросить», теперь, желая показать ответ, [Благословенный] произнес вводные слова: «Вот ответ на это...» — и изрек стих, начинающийся со слова «сознание» и так далее.

499. Tattha viññātabbanti viññāṇaṃ nibbānassetaṃ nāmaṃ, tadetaṃ nidassanābhāvato anidassanaṃ. Uppādanto vā vayanto vā ṭhitassa aññathattanto vā etassa natthīti anantaṃ. Pabhanti panetaṃ kira titthassa nāmaṃ, tañhi papanti etthāti papaṃ, pakārassa pana bhakāro kato. Sabbato pabhamassāti sabbatopabhaṃ. Nibbānassa kira yathā mahāsamuddassa yato yato otaritukāmā honti, taṃ tadeva titthaṃ, atitthaṃ nāma natthi. Evameva aṭṭhatiṃsāya kammaṭṭhānesu yena yena mukhena nibbānaṃ otaritukāmā honti, taṃ tadeva titthaṃ, nibbānassa atitthaṃ nāma natthi. Tena vuttaṃ ‘‘sabbatopabha’’nti. Ettha āpo cāti ettha [Pg.326] nibbāne idaṃ nibbānaṃ āgamma sabbametaṃ āpotiādinā nayena vuttaṃ upādinnaka dhammajātaṃ nirujjhati, appavattaṃ hotīti.

499. Здесь «то, что должно быть познано» — это «сознание» (viññāṇa), что является названием Ниббаны. Она называется «невидимой» (anidassana), поскольку не может быть воспринята зрительным сознанием (или из-за отсутствия примера для сравнения). У нее нет предела возникновения, предела исчезновения или предела изменения пребывающего, поэтому она называется «бесконечной» (ananta). «Пабха» (pabha) — это, как говорят, название брода (tittha). Ведь у него пьют (papanti), поэтому он называется «папа» (papa), но буква «п» (p) была заменена на «бх» (bh). Поскольку у нее со всех сторон есть брод (вход), она называется «доступной со всех сторон» (sabbatopabha). Подобно тому как в великом океане любое место, где люди желают войти в воду, становится бродом, и нет места, которое не могло бы быть бродом, точно так же среди тридцати восьми объектов медитации (камматтхана) те врата медитации, через которые люди желают войти в Ниббану, и становятся бродом. Для Ниббаны нет такого объекта медитации, который не был бы бродом. Поэтому сказано: «доступная со всех сторон». «Здесь вода...» означает: здесь, в Ниббане, опираясь на эту Ниббану, вся эта совокупность одушевленных состояний (материальных и ментальных), описанная как вода и так далее, угасает и более не возникает.

Idānissa nirujjhanūpāyaṃ dassento ‘‘viññāṇassa nirodhena etthetaṃ uparujjhatī’’ti āha. Tattha viññāṇanti carimakaviññāṇampi abhisaṅkhāraviññāṇampi, carimakaviññāṇassāpi hi nirodhena etthetaṃ uparujjhati. Vijjhātadīpasikhā viya apaṇṇattikabhāvaṃ yāti. Abhisaṅkhāraviññāṇassāpi anuppādanirodhena anuppādavasena uparujjhati. Yathāha ‘‘sotāpattimaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhena ṭhapetvā sattabhave anamatagge saṃsāre ye uppajjeyyuṃ nāmañca rūpañca etthete nirujjhantī’’ti sabbaṃ cūḷaniddese vuttanayeneva veditabbaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

Теперь, желая показать способ угасания этой [совокупности одушевленных состояний], [Благословенный] сказал: «С прекращением сознания здесь все это прекращается». Здесь под «сознанием» понимается как конечное сознание (сознание в момент смерти араханта), так и сознание, формирующее карму (абхисанкхара-виньяна). Ибо с прекращением конечного сознания здесь все это прекращается. Подобно угасшему пламени светильника, оно переходит в состояние невыразимости (отсутствия обозначений). С прекращением сознания, формирующего карму, путем его невозникновения, оно прекращается именно в силу невозникновения. Как сказано: «С прекращением сознания, формирующего карму, благодаря знанию пути вхождения в поток, те имя и форма, которые могли бы возникнуть в безначальной сансаре, за исключением семи существований, здесь угасают». Все это следует понимать так, как описано в «Чуланиддесе». Все остальное повсюду очевидно.

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

Так в «Сумангалавиласини», комментарии к Дигха-никае,

Kevaṭṭasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

разъяснение «Кеватта-сутты» завершено.

12. Lohiccasuttavaṇṇanā

12. Разъяснение «Лохичча-сутты»

Lohiccabrāhmaṇavatthuvaṇṇanā

Разъяснение истории о брахмане Лохичче

501. Evaṃ [Pg.327] me sutaṃ…pe… kosalesūti lohiccasuttaṃ. Tatrāyaṃ anuttānapadavaṇṇanā. Sālavatikāti tassa gāmassa nāmaṃ, so kira vatiyā viya samantato sālapantiyā parikkhitto. Tasmā sālavatikāti vuccati. Lohiccoti tassa brāhmaṇassa nāmaṃ.

501. «Так я слышал... [и т. д.] ...среди косальцев» — это «Лохичча-сутта». Здесь приводится разъяснение неясных слов. «Салаватика» — это название той деревни. Говорят, она была окружена со всех сторон рядами деревьев сала, подобно ограде. Поэтому она называется Салаватика. «Лохичча» — это имя того брахмана.

502-503. Pāpakanti parānukampā virahitattā lāmakaṃ, na pana ucchedasassatānaṃ aññataraṃ. Uppannaṃ hotīti jātaṃ hoti, na kevalañca citte jātamattameva. So kira tassa vasena parisamajjhepi evaṃ bhāsatiyeva. Kiñhi paro parassāti paro yo anusāsīyati, so tassa anusāsakassa kiṃ karissati. Attanā paṭiladdhaṃ kusalaṃ dhammaṃ attanāva sakkatvā garuṃ katvā vihātabbanti vadati.

502-503. «Пагубное» означает «низкое», поскольку оно лишено сострадания к другим, но это не одно из воззрений об уничтожении или вечности. «Возникло» означает «родилось», и это не просто возникло в его уме. Говорят, под влиянием этого воззрения он даже посреди собрания высказывался именно так. «Что же один сделает для другого?» означает: другой человек, которого обучают, что он сделает для своего учителя? Он говорит: «Благое состояние (освобождение), обретенное самостоятельно, следует поддерживать самому, почитая его и уважая».

504-407. Rosikaṃ nhāpitaṃ āmantesīti rosikāti evaṃ itthiliṅgavasena laddhanāmaṃ nhāpitaṃ āmantesi. So kira bhagavato āgamanaṃ sutvā cintesi – ‘‘vihāraṃ gantvā diṭṭhaṃ nāmaṃ bhāro, gehaṃ pana āṇāpetvā passissāmi ceva yathāsatti ca āgantukabhikkhaṃ dassāmī’’ti, tasmā evaṃ nhāpitaṃ āmantesi.

504-407. «Обратился к цирюльнику Росике» — он обратился к цирюльнику, носящему имя женского рода «Росика». Говорят, услышав о прибытии Благословенного, он подумал: «Идти в монастырь, чтобы повидаться с ним, — это бремя. Но если я приглашу его в свой дом, я и увижусь с ним, и поднесу пищу для гостей-монахов в меру своих сил». Поэтому он так обратился к цирюльнику.

508. Piṭṭhito piṭṭhitoti kathāphāsukatthaṃ pacchato pacchato anubandho hoti. Vivecetūti vimocetu, taṃ diṭṭhigataṃ vinodetūti vadati. Ayaṃ kira upāsako lohiccassa brāhmaṇassa piyasahāyako. Tasmā tassa atthakāmatāya evamāha. Appeva nāma siyāti ettha paṭhamavacanena bhagavā gajjati, dutiyavacanena anugajjati. Ayaṃ kirettha adhippāyo – rosike etadatthameva mayā cattāri asaṅkhyeyyāni. Kappasatasahassañca vividhāni dukkarāni karontena pāramiyo pūritā, etadatthameva sabbaññutaññāṇaṃ paṭividdhaṃ, na me lohiccassa diṭṭhigataṃ bhindituṃ bhāroti, imamatthaṃ dassento paṭhamavacanena bhagavā gajjati. Kevalaṃ rosike [Pg.328] lohiccassa mama santike āgamanaṃ vā nisajjā vā allāpasallāpo vā hotu, sacepi lohiccasadisānaṃ satasahassassa kaṅkhā hoti, paṭibalo ahaṃ vinodetuṃ lohiccassa pana ekassa diṭṭhivinodane mayhaṃ ko bhāroti imamatthaṃ dassento dutiyavacanena bhagavā anugajjatīti veditabbo.

508. «Следом за ним» — он следовал сзади ради удобства ведения беседы. «Пусть избавит» означает «пусть освободит его», пусть устранит это ложное воззрение. Говорят, этот мирянин был близким другом брахмана Лохиччи. Поэтому, желая ему блага, он так и сказал. В словах «Возможно, так и будет» первыми словами Благословенный провозглашает громогласно, а вторыми словами вторит этому. Смысл здесь таков: «Росика, именно ради этого (ради избавления других от ложных воззрений) я в течение четырех асанхейев и ста тысяч капп совершал различные трудновыполнимые деяния и совершенствовал парами. Именно ради этого я постиг всеведущее знание. Для меня не составляет труда сокрушить ложное воззрение Лохиччи». Показывая этот смысл, Благословенный громогласно провозглашает первыми словами. «Росика, пусть Лохичча просто придет ко мне, присядет или заведет беседу. Даже если бы у ста тысяч таких, как Лохичча, были сомнения, я способен их устранить. Какое же бремя для меня устранить ложное воззрение одного лишь Лохиччи?» Показывая этот смысл, Благословенный вторит вторыми словами. Так это следует понимать.

Lohiccabrāhmaṇānuyogavaṇṇanā

Разъяснение расспроса брахмана Лохиччи

509. Samudayasañjātīti samudayassa sañjāti bhoguppādo, tato uṭṭhitaṃ dhanadhaññanti attho. Ye taṃ upajīvantīti ye ñātiparijanadāsakammakarādayo janā taṃ nissāya jīvanti. Antarāyakaroti lābhantarāyakaro. Hitānukampīti ettha hitanti vuḍḍhi. Anukampatīti anukampī, icchatīti attho, vuḍḍhiṃ icchati vā no vāti vuttaṃ hoti. Nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vāti sace sā micchādiṭṭhi sampajjati, niyatā hoti, ekaṃsena niraye nibbattati, no ce, tiracchānayoniyaṃ nibbattatīti attho.

509. «Доход и урожай» — это возникновение доходов и появление богатства; смысл в том, что оттуда поступают богатство и зерно. «Те, кто живут за счет этого» — это родственники, слуги, рабы, работники и другие люди, которые живут, полагаясь на тебя. «Создающий препятствия» означает создающий препятствия для получения богатства. В выражении «желающий блага» под «благом» понимается процветание. «Сострадающий» означает «желающий». Сказано в значении: желает ли он процветания или нет. «В аду или в мире животных» означает: если это ложное воззрение укоренится и станет фиксированным, человек непременно переродится в аду. Если же нет, то он переродится в мире животных. Таков смысл.

510-512. Idāni yasmā yathā attano lābhantarāyena sattā saṃvijjanti na tathā paresaṃ, tasmā suṭṭhutaraṃ brāhmaṇaṃ pavecetukāmo ‘‘taṃ kiṃ maññasī’’ti dutiyaṃ upapattimāha. Ye cimeti ye ca ime tathāgatassa dhammadesanaṃ sutvā ariyabhūmiṃ okkamituṃ asakkontā kulaputtā dibbā gabbhāti upayogatthe paccattavacanaṃ, dibbe gabbheti attho. Dibbā, gabbhāti ca channaṃ devalokānametaṃ adhivacanaṃ. Paripācentīti devalokagāminiṃ paṭipadaṃ pūrayamānā dānaṃ, dadamānā, sīlaṃ rakkhamānā, gandhamālādīhi, pūjaṃ kurumānā bhāvanaṃ bhāvayamānā pācenti vipācenti paripācenti pariṇāmaṃ gamenti. Dibbānaṃ bhavānaṃ abhinibbattiyāti dibbabhavā nāma devānaṃ vimānāni, tesaṃ nibbattanatthāyāti attho. Atha vā dibbā gabbhāti dānādayo puññavisesā. Dibbā bhavāti devaloke vipākakkhandhā, tesaṃ nibbattanatthāya tāni puññāni karontīti attho. Tesaṃ antarāyakaroti tesaṃ maggasampattiphalasampattidibbabhavavisesānaṃ antarāyakaro. Iti bhagavā ettāvatā aniyamiteneva opammavidhinā yāva bhavaggā [Pg.329] uggataṃ brāhmaṇassa mānaṃ bhinditvā idāni codanārahe tayo satthāre dassetuṃ ‘‘tayo kho me, lohiccā’’tiādimāha.

510-512. Теперь, поскольку существа трепещут перед препятствиями для собственной выгоды, но не так сильно перед препятствиями для других, Благословенный, желая еще лучше увести брахмана от ложного воззрения, приводит второй довод: «Как ты думаешь?» Слова «Те, кто...» относятся к тем сыновьям благородных семейств, которые, услышав проповедь Дхаммы Татхагатой, не могут вступить на ступень благородных (ария-бхуми). Выражение «божественные лона» (dibbā gabbhā) употреблено в значении винительного падежа («в божественные лона»). «Божественные лона» — это обозначение шести небесных миров. «Взращивают» означает, что, исполняя практику, ведущую в мир богов, совершая даяния, соблюдая нравственность, совершая подношения благовониями, цветами и так далее, развивая медитацию, они взращивают, созревают, доводят до полного созревания. «Для возрождения в божественных существованиях» — «божественные существования» — это обители богов (виманы), то есть это делается ради их возникновения. Или же «божественные лона» — это особые заслуги, такие как даяние и так далее, а «божественные существования» — это совокупности плодов (випака-кхандхи) в мире богов; смысл в том, что они совершают эти заслуги ради их возникновения. «Создающий им препятствия» означает создающий препятствия для достижения ими плодов пути и особых божественных существований. Так Благословенный, сокрушив с помощью неограниченного сравнения гордыню брахмана, возвышавшуюся до вершины бытия, теперь, чтобы показать трех учителей, заслуживающих порицания, произнес слова: «Есть три [учителя], Лохичча...» и так далее.

Tayo codanārahavaṇṇanā

Разъяснение трех [учителей], заслуживающих порицания

513. Tattha sā codanāti tayo satthāre codentassa codanā. Na aññā cittaṃ upaṭṭhapentīti aññāya ājānanatthāya cittaṃ na upaṭṭhapenti. Vokkammāti nirantaraṃ tassa sāsanaṃ akatvā tato ukkamitvā vattantīti attho. Osakkantiyā vā ussakkeyyāti paṭikkamantiyā upagaccheyya, anicchantiyā iccheyya, ekāya sampayogaṃ anicchantiyā eko iccheyyāti vuttaṃ hoti. Parammukhiṃ vā āliṅgeyyāti daṭṭhumpi anicchamānaṃ parammukhiṃ ṭhitaṃ pacchato gantvā āliṅgeyya. Evaṃsampadamidanti imassāpi satthuno ‘‘mama ime sāvakā’’ti sāsanā vokkamma vattamānepi te lobhena anusāsato imaṃ lobhadhammaṃ evaṃsampadameva īdisameva vadāmi. Iti so evarūpo tava lobhadhammo yena tvaṃ osakkantiyā ussakkanto viya parammukhiṃ āliṅganto viya ahosītipi taṃ codanaṃ arahati. Kiñhi paro parassa karissatīti yena dhammena pare anusāsi, attānameva tāva tattha sampādehi, ujuṃ karohi. Kiñhi paro parassa karissatīti codanaṃ arahati.

513. Здесь «это порицание» — это порицание того, кто упрекает трех учителей. «Они не направляют свой ум к постижению» означает, что они не устремляют свой ум к знанию и пониманию. «Отклонившись» означает, что, не следуя его учению непрерывно, они отходят от него и поступают по-своему. «Или навязывался бы той, которая отступает» означает, что он приближался бы к той, которая пятится назад; желал бы ту, которая не желает; то есть один мужчина желает соития с женщиной, которая этого не желает. «Или обнимал бы ту, которая отвернулась» означает, что он подошел бы сзади и обнял женщину, которая даже видеть его не хочет и стоит, отвернувшись. «Это подобно тому» означает: даже когда ученики этого учителя отходят от его учения, он из жадности продолжает их поучать: «Я говорю, что это учение о жадности именно таково, именно в этом виде его следует рассматривать». Таким образом, эта твоя жадность такова, что из-за нее ты уподобляешься тому, кто навязывается отступающей женщине или обнимает отвернувшуюся; за это он также заслуживает порицания. «Что же один сделает для другого?» означает: в отношении того учения, которому ты обучаешь других, сначала усовершенствуй себя, сделай себя прямым. Заслуживает порицания вопрос: «Что же один сделает для другого?»

514. Niddāyitabbanti sassarūpakāni tiṇāni uppāṭetvā parisuddhaṃ kātabbaṃ.

514. «Должно быть прополото» означает, что, вырвав сорняки, похожие на посевы, следует сделать поле чистым.

515. Tatiyacodanāya kiñhi paro parassāti anusāsanaṃ asampaṭicchanakālato paṭṭhāya paro anusāsitabbo, parassa anusāsakassa kiṃ karissatīti nanu tattha appossukkataṃ āpajjitvā attanā paṭividdhadhammaṃ attanāva mānetvā pūjetvā vihātabbanti evaṃ codanaṃ arahatīti attho.

515. При третьем порицании слова «Что же один сделает для другого?» означают: с того момента, как ученик перестает принимать наставления, что этот ученик, которого следует обучать, сделает для своего учителя? Разве не следует учителю в таком случае пребывать в безмятежности, самому ценя и почитая ту Дхамму, которую он постиг? Смысл в том, что за это он заслуживает порицания.

Na codanārahasatthuvaṇṇanā

Разъяснение учителя, не заслуживающего порицания

516. Na [Pg.330] codanārahoti ayañhi yasmā paṭhamameva attānaṃ patirūpe patiṭṭhāpetvā sāvakānaṃ dhammaṃ deseti. Sāvakā cassa assavā hutvā yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjanti, tāya ca paṭipattiyā mahantaṃ visesamadhigacchanti. Tasmā na codanārahoti.

516. «Не заслуживает порицания» — ибо этот [учитель] сначала сам утверждает себя в надлежащем, а затем проповедует Дхамму ученикам. Его ученики, будучи послушными, практикуют в соответствии с наставлениями и благодаря этой практике достигают великого превосходства. Поэтому он не заслуживает порицания.

517. Narakapapātaṃ papatantoti mayā gahitāya diṭṭhiyā ahaṃ narakapapātaṃ papatanto. Uddharitvā thale patiṭṭhāpitoti taṃ diṭṭhiṃ bhinditvā dhammadesanāhatthena apāyapatanato uddharitvā saggamaggathale ṭhapitomhīti vadati. Sesamettha uttānamevāti.

517. «Падающий в бездну ада» (narakapapātaṃ papatanto) означает: «я, падающий в бездну ада из-за принятого мною ложного воззрения». «Вытащив, поставил на сушу» (uddharitvā thale patiṭṭhāpito) означает: «разрушив это ложное воззрение, вытащил меня рукой проповеди Дхаммы из падения в несчастные миры (апая) и утвердил на суше пути в небесные миры». Так он говорит. Остальное здесь очевидно.

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

Так в «Сумангала-виласини», комментарии к Дигха-никае,

Lohiccasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

завершено разъяснение Лохичча-сутты.

13. Tevijjasuttavaṇṇanā

13. Разъяснение Тевиджджа-сутты

518. Evaṃ [Pg.331] me sutaṃ…pe… kosalesūti tevijjasuttaṃ. Tatrāyaṃ anuttānapadavaṇṇanā. Manasākaṭanti tassa gāmassa nāmaṃ. Uttarena manasākaṭassāti manasākaṭato avidūre uttarapasse. Ambavaneti taruṇaambarukkhasaṇḍe, ramaṇīyo kira so bhūmibhāgo, heṭṭhā rajatapaṭṭasadisā vālikā vippakiṇṇā, upari maṇivitānaṃ viya ghanasākhāpattaṃ ambavanaṃ. Tasmiṃ buddhānaṃ anucchavike pavivekasukhe ambavane viharatīti attho.

518. «Так я слышал... в Косале» — это Тевиджджа-сутта. Здесь приводится разъяснение неясных слов. «Манасаката» (Manasākaṭa) — это название той деревни. «К северу от Манасакаты» (uttarena manasākaṭassa) означает: на северной стороне, недалеко от Манасакаты. «В манговой роще» (ambavane) означает: в роще молодых манговых деревьев. Говорят, что то место было прелестным: внизу был рассыпан песок, подобный серебряным пластинам, а вверху роща манго с густыми ветвями и листьями простиралась подобно драгоценному балдахину. Смысл в том, что Он пребывал в этой манговой роще, которая подходила для Будд и даровала счастье уединения.

519. Abhiññātā abhiññātāti kulacārittādisampattiyā tattha tattha paññātā. Caṅkītiādīni tesaṃ nāmāni. Tattha caṅkī opāsādavāsiko. Tārukkho icchānaṅgalavāsiko. Pokkharasātī ukkaṭṭhavāsiko. Jāṇusoṇī sāvatthivāsiko. Todeyyo tudigāmavāsiko. Aññe cāti aññe ca bahujanā. Attano attano nivāsaṭṭhānehi āgantvā mantasajjhāyakaraṇatthaṃ tattha paṭivasanti. Manasākaṭassa kira ramaṇīyatāya te brāhmaṇā tattha nadītīre gehāni kāretvā parikkhipāpetvā aññesaṃ bahūnaṃ pavesanaṃ nivāretvā antarantarā tattha gantvā vasanti.

519. «Известные, знаменитые» (abhiññātā abhiññātā) означает: прославленные повсюду благодаря совершенству своего происхождения, поведения и т. д. «Чанки» и другие — это их имена. Среди них Чанки жил в Опасаде. Таруккха жил в Иччханангале. Поккхаросати жил в Уккхэттхе. Джанусонни жил в Саваттхи. Тодейя жил в Тудигаме. «И другие» (aññe ca) означает: и другие многочисленные богатые брахманы. Придя из своих соответствующих мест проживания, они временно поселились там для совместного повторения мантр. Говорят, что из-за живописности Манасакаты эти брахманы построили там дома на берегу реки, обнесли их оградой и, запретив вход многим другим людям, время от времени приходили туда и жили там.

520-521. Vāseṭṭhabhāradvājānanti vāseṭṭhassa ca pokkharasātino antevāsikassa, bhāradvājassa ca tārukkhantevāsikassa. Ete kira dve jātisampannā tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū ahesuṃ. Jaṅghavihāranti aticiranisajjapaccayā kilamathavinodanatthāya jaṅghacāraṃ. Te kira divasaṃ sajjhāyaṃ katvā sāyanhe vuṭṭhāya nhānīyasambhāragandhamālateladhotavatthāni gāhāpetvā attano parijanaparivutā nhāyitukāmā nadītīraṃ gantvā rajatapaṭṭavaṇṇe vālikāsaṇḍe aparāparaṃ caṅkamiṃsu. Ekaṃ caṅkamantaṃ itaro anucaṅkami, puna itaraṃ itaroti. Tena vuttaṃ ‘‘anucaṅkamantānaṃ anuvicarantāna’’nti. Maggāmaggeti magge ca amagge ca. Katamaṃ nu kho paṭipadaṃ pūretvā katamena maggena sakkā sukhaṃ brahmalokaṃ gantunti evaṃ maggāmaggaṃ ārabbha kathaṃ samuṭṭhāpesunti attho. Añjasāyanoti ujumaggassetaṃ vevacanaṃ, añjasā [Pg.332] vā ujukameva etena āyanti āgacchantīti añjasāyano niyyāniko niyyātīti niyyāyanto niyyāti, gacchanto gacchatīti attho.

520-521. «Васеттхи и Бхарадваджи» (Vāseṭṭhabhāradvājānanti) означает: Васеттхи, ученика Поккхаросати, и Бхарадваджи, ученика Таруккхи. Говорят, что эти двое, благородного происхождения, в совершенстве овладели тремя Ведами. «Прогулка» (jaṅghavihāra) означает ходьбу пешком для снятия усталости, вызванной слишком долгим сидением. Говорят, что они в течение дня повторяли мантры, а вечером поднялись, велели слугам взять принадлежности для купания, благовония, гирлянды, масло и чистые одежды, и в сопровождении своих слуг, желая искупаться, отправились на берег реки и стали прогуливаться взад и вперед по песчаной отмели, сияющей подобно серебряной пластине. Когда один шел, другой следовал за ним, затем наоборот. Поэтому сказано: «прогуливающихся и бродящих». «О пути и не-пути» (maggāmagge) означает: о правильном пути и неправильном пути. Смысл в том, что они начали разговор о пути и не-пути, рассуждая: «Какую же практику нужно выполнить и по какому пути можно легко достичь мира Брахмы?» «Прямой путь» (añjasāyana) — это синоним выражения «прямой путь» (ujumagga); или же это называется «прямым путем», потому что по нему идут прямо. «Ведущий к спасению, выводит» (niyyāniko niyyāti) означает: продвигаясь вперед, он выводит; идя, он ведет к цели.

Takkarassa brahmasahabyatāyāti yo taṃ maggaṃ karoti paṭipajjati, tassa brahmunā saddhiṃ sahabhāvāya, ekaṭṭhāne pātubhāvāya gacchatīti attho. Yvāyanti yo ayaṃ. Akkhātoti kathito dīpito. Brāhmaṇena pokkharasātināti attano ācariyaṃ apadisati. Iti vāseṭṭho sakameva ācariyavādaṃ thometvā paggaṇhitvā vicarati. Bhāradvājopi sakamevāti. Tena vuttaṃ ‘‘neva kho asakkhi vāseṭṭho’’tiādi.

«Для того, кто следует ему, к сопребыванию с Брахмой» (takkarassa brahmasahabyatāyā) означает: для того, кто практикует этот путь, он ведет к сопребыванию с Брахмой, к рождению в одном и том же месте с ним. «Который этот» (yvāyaṃ) означает: «который вот этот». «Провозглашен» (akkhāto) означает: рассказан, разъяснен. Словами «брахманом Поккхаросати» он указывает на своего учителя. Таким образом, Васеттхи ходил, восхваляя и превознося учение именно своего учителя. Бхарадваджа поступал точно так же в отношении своего учителя. Поэтому достопочтенный Ананда сказал: «Но Васеттхи не смог убедить Бхарадваджу» и так далее.

Tato vāseṭṭho ‘‘ubhinnampi amhākaṃ kathā aniyyānikāva, imasmiñca loke maggakusalo nāma bhotā gotamena sadiso natthi, bhavañca gotamo avidūre vasati, so no tulaṃ gahetvā nisinnavāṇijo viya kaṅkhaṃ chindissatī’’ti cintetvā tamatthaṃ bhāradvājassa ārocetvā ubhopi gantvā attano kathaṃ bhagavato ārocesuṃ. Tena vuttaṃ ‘‘atha kho vāseṭṭho…pe… yvāyaṃ akkhāto brāhmaṇena tārukkhenā’’ti.

Затем Васеттхи подумал: «Речи нас обоих не ведут к освобождению от сомнений. В этом мире нет никого, кто знал бы путь так же хорошо, как почтенный Готама. И почтенный Готама живет неподалеку. Он рассеет наши сомнения, подобно купцу, сидящему с весами в руках». Подумав так, он сообщил об этом Бхарадвадже, и они оба, отправившись к Благословенному, поведали Ему о своем споре. Поэтому достопочтенный Ананда сказал: «Тогда Васеттхи... сказал Бхарадвадже: "Этот путь, провозглашенный брахманом Таруккхой..."»

522. Ettha bho gotamāti etasmiṃ maggāmagge. Viggaho vivādotiādīsu pubbuppattiko viggaho. Aparabhāge vivādo. Duvidhopi eso nānāācariyānaṃ vādato nānāvādo.

522. «В этом вопросе, почтенный Готама» (ettha bho gotama) означает: в этом вопросе о пути и не-пути. В выражении «разногласие, спор» (viggaho vivādo) и т. д., «разногласие» (viggaha) — это первоначальное несогласие, а «спор» (vivāda) — это последующее противостояние. Оба эти вида разногласий из-за учений разных учителей называются «различными воззрениями» (nānāvāda).

523. Atha kismiṃ pana voti tvampi ayameva maggoti attano ācariyavādameva paggayha tiṭṭhasi, bhāradvājopi attano ācariyavādameva, ekassāpi ekasmiṃ saṃsayo natthi. Evaṃ sati kismiṃ vo viggahoti pucchati.

523. «В чем же тогда ваше разногласие?» (atha kismiṃ pana vo) означает: «Ты твердо придерживаешься учения своего учителя, утверждая: "Только это и есть путь", и Бхарадваджа точно так же придерживается учения своего учителя, и ни у одного из вас нет сомнений в своем собственном учении. Если так, то в чем же ваше разногласие?» — так спрашивает Благословенный.

524. Maggāmagge, bho gotamāti magge bho gotama amagge ca, ujumagge ca anujumagge cāti attho. Esa kira ekabrāhmaṇassāpi maggaṃ ‘‘na maggo’’ti na vadati. Yathā pana attano ācariyassa maggo ujumaggo, na [Pg.333] evaṃ aññesaṃ anujānāti, tasmā tamevatthaṃ dīpento ‘‘kiñcāpi bho gotamā’’tiādimāha.

524. «О пути и не-пути, почтенный Готама» (maggāmagge, bho gotama) означает: «О пути и не-пути, о прямом пути и непрямом пути, почтенный Готама, у нас разногласие». Говорят, что этот Васеттхи прямо не говорит о пути ни одного другого брахмана: «Это не путь». Однако, хотя он так и не говорит, он не признает пути других учителей прямыми путями так же, как путь своего собственного учителя. Поэтому, желая прояснить именно этот смысл, он сказал: «Хотя, почтенный Готама...» и так далее.

Sabbāni tānīti liṅgavipallāsena vadati, sabbe teti vuttaṃ hoti. Bahūnīti aṭṭha vā dasa vā. Nānāmaggānīti mahantāmahantajaṅghamaggasakaṭamaggādivasena nānāvidhāni sāmantā gāmanadītaḷākakhettādīhi āgantvā gāmaṃ pavisanamaggāni.

«Все они» (sabbāni tāni) — он говорит это с изменением грамматического рода (средний вместо мужского), то есть имеется в виду «все те» (sabbe te). «Многие» (bahūni) означает: восемь или десять. «Различные пути» (nānāmaggāni) означает: разнообразные большие и малые тропы, дороги для повозок и т. д., ведущие в деревню из окрестных деревень, от рек, прудов, полей и т. д.

525-526. ‘‘Niyyantīti vāseṭṭha vadesī’’ti bhagavā tikkhattuṃ vacībhedaṃ katvā paṭiññaṃ kārāpesi. Kasmā? Titthiyā hi paṭijānitvā pacchā niggayhamānā avajānanti. So tathā kātuṃ na sakkhissatīti.

525-526. «"Ведут ли они к спасению, Васеттха, говоришь ли ты так?" — Благословенный трижды произнес эти слова, чтобы получить от него подтверждение. Почему? Потому что иноверцы (титхии), согласившись сначала, позже, когда их припирают к стене, отрекаются от своих слов. Благословенный сделал это, зная, что Васеттхи не сможет так поступить».

527-529. Teva tevijjāti te tevijjā. Vakāro āgamasandhimattaṃ. Andhaveṇīti andhapaveṇī, ekena cakkhumatā gahitayaṭṭhiyā koṭiṃ eko andho gaṇhati, taṃ andhaṃ añño taṃ aññoti evaṃ paṇṇāsasaṭṭhi andhā paṭipāṭiyā ghaṭitā andhaveṇīti vuccati. Paramparasaṃsattāti aññamaññaṃ laggā, yaṭṭhigāhakenapi cakkhumatā virahitāti attho. Eko kira dhutto andhagaṇaṃ disvā ‘‘asukasmiṃ nāma gāme khajjabhojjaṃ sulabha’’nti ussāhetvā ‘‘tena hi tattha no sāmi nehi, idaṃ nāma te demā’’ti vutte, lañjaṃ gahetvā antarāmagge maggā okkamma mahantaṃ gacchaṃ anuparigantvā purimassa hatthena pacchimassa kacchaṃ gaṇhāpetvā ‘‘kiñci kammaṃ atthi, gacchatha tāva tumhe’’ti vatvā palāyi, te divasampi gantvā maggaṃ avindamānā ‘‘kuhiṃ no cakkhumā, kuhiṃ maggo’’ti paridevitvā maggaṃ avindamānā tattheva mariṃsu. Te sandhāya vuttaṃ ‘‘paramparasaṃsattā’’ti. Purimopīti purimesu dasasu brāhmaṇesu ekopi. Majjhimopīti majjhimesu ācariyapācariyesu ekopi. Pacchimopīti idāni tevijjesu brāhmaṇesu ekopi. Hassakaññevāti hasitabbameva. Nāmakaññevāti lāmakaṃyeva. Tadetaṃ atthābhāvena rittakaṃ, rittakattāyeva tucchakaṃ. Idāni brahmaloko tāva tiṭṭhatu, yo tevijjehi na diṭṭhapubbova. Yepi candimasūriye tevijjā passanti, tesampi sahabyatāya maggaṃ desetuṃ nappahontīti dassanatthaṃ ‘‘taṃ kiṃ maññasī’’tiādimāha.

527-529. «Те же знатоки трех Вед» (teva tevijjā) означает: те знатоки трех Вед. Буква «в» (v) здесь является лишь соединительной согласной (āgamasandhi). «Вереница слепых» (andhaveṇī) означает: череда слепцов. Когда один зрячий держит посох, за его конец держится один слепой, за этого слепого держится другой, за того — следующий, и так пятьдесят или шестьдесят слепцов, связанных друг с другом по цепочке, называются «вереницей слепых». «Сцепленные друг с другом» (paramparasaṃsattā) означает: привязанные друг к другу, лишенные даже зрячего вожака, держащего посох. Рассказывают, что один обманщик, увидев толпу слепых, воодушевил их, сказав: «В такой-то деревне легко найти еду и питье». Когда они ответили: «В таком случае, господин, отведи нас туда, мы дадим тебе такую-то плату», он взял плату, а на полпути свернул с дороги, обошел вокруг большого куста, заставил идущего сзади слепого держаться за пояс идущего впереди и сказал: «У меня есть дело, вы пока идите», после чего убежал. Они шли весь день, но, не находя дороги, плакали: «Где наш зрячий вожак? Где дорога?» — и, так и не найдя пути, умерли прямо там. Имея в виду их, Благословенный сказал: «сцепленные друг с другом». «Даже первый» (purimopi) означает: даже один из первых десяти мудрецов-брахманов. «Даже средний» (majjhimopi) означает: даже один из средних учителей и учителей учителей. «Даже последний» (pacchimopi) означает: даже один из нынешних брахманов, знатоков трех Вед, не видит. «Лишь смехотворно» (hassakaññevā) означает: достойно лишь смеха. «Лишь ничтожно» (nāmakaññevā) означает: крайне низко и ничтожно. Все это из-за отсутствия смысла является пустым (rittaka), а из-за своей пустоты — тщетным (tucchaka). Теперь пусть пока подождет мир Брахмы, который знатоки трех Вед никогда прежде не видели. Чтобы показать, что они не способны указать путь к сопребыванию даже с луной и солнцем, которые эти знатоки трех Вед видят, Благословенный сказал: «Как ты думаешь?..» и так далее.

530. Tattha [Pg.334] yato candimasūriyā uggacchantīti yasmiṃ kāle uggacchanti. Yattha ca oggacchantīti yasmiṃ kāle atthamenti, uggamanakāle ca atthaṅgamanakāle ca passantīti attho. Āyācantīti ‘‘udehi bhavaṃ canda, udehi bhavaṃ sūriyā’’ti evaṃ āyācanti. Thomayantīti ‘‘sommo cando, parimaṇḍalo cando, sappabho cando’’tiādīni vadantā pasaṃsanti. Pañjalikāti paggahitaañjalikā. Namassamānāti ‘‘namo namo’’ti vadamānā.

530. Здесь «откуда восходят луна и солнце» (yato candimasūriyā uggacchanti) означает: в какое время они восходят. «И где они заходят» (yattha ca oggacchantīti) означает: в какое время они заходят; смысл в том, что они видят их и во время восхода, и во время захода. «Молят» (āyācanti) означает: они молят так: «Взойди, о владыка-луна! Взойди, о владыка-солнце!». «Славят» (thomayanti) означает: они восхваляют их, говоря: «Луна прохладна, луна кругла, луна сияет» и так далее. «Сложив ладони» (pañjalikā) означает: с поднятыми в приветствии ладонями. «Поклоняются» (namassamānā) означает: произнося «поклон, поклон».

531-532. Yaṃ passantīti ettha yanti nipātamattaṃ. Kiṃ pana na kirāti ettha idha pana kiṃ vattabbaṃ. Yattha kira tevijjehi brāhmaṇehi na brahmā sakkhidiṭṭhoti evamattho daṭṭhabbo.

531-532. В выражении «которого видят» (yaṃ passanti) слово «которого» (yaṃ) — это просто частица (nipāta). В выражении «что же говорить о том...» (kiṃ pana na kirā) смысл следует понимать так: что же говорить здесь о том пути к Брахме, которого эти знатоки трех Вед никогда не видели воочию?

Aciravatīnadīupamākathā

Притча о реке Ачиравати

542. Samatittikāti samabharitā. Kākapeyyāti yattha katthaci tīre ṭhitena kākena sakkā pātunti kākapeyyā. Pāraṃ taritukāmoti nadiṃ atikkamitvā paratīraṃ gantukāmo. Avheyyāti pakkoseyya. Ehi pārāpāranti ambho pāra apāraṃ ehi, atha maṃ sahasāva gahetvā gamissasi, atthi me accāyikakammanti attho.

542. «Полноводная» (samatittikā) означает: наполненная до краев. «Из которой может пить ворона» (kākapeyyā) означает: ворона, стоящая в любом месте на берегу, может пить из нее. «Желающий переправиться на другой берег» (pāraṃ taritukāmo) означает: желающий пересечь реку и попасть на противоположный берег. «Стал бы звать» (avheyyā) означает: стал бы призывать. «Иди сюда, другой берег!» (ehi pārāpāra) означает: «О противоположный берег, приди к этому берегу! Тогда ты быстро заберешь меня и перенесешь, ведь у меня есть неотложное дело» — таков смысл.

544. Ye dhammā brāhmaṇakārakāti ettha pañcasīladasakusalakammapathabhedā dhammā brāhmaṇakārakāti veditabbā, tabbiparītā abrāhmaṇakārakā. Indamavhāyāmāti indaṃ avhāyāma pakkosāma. Evaṃ brāhmaṇānaṃ avhāyanassa niratthakataṃ dassetvā punapi bhagavā aṇṇavakucchiyaṃ sūriyo viya jalamāno pañcasatabhikkhuparivuto aciravatiyā tīre nisinno aparampi nadīupamaṃyeva āharanto ‘‘seyyathāpī’’tiādimāha.

544. «Качества, делающие человека брахманом» (ye dhammā brāhmaṇakārakā) — здесь под качествами, делающими человека брахманом, следует понимать пять правил поведения (панча-шила) и десять путей благих действий (кусала-каммапатха). Противоположные им качества делают человека не-брахманом. «Призываем Индру» (indamavhāyāma) означает: мы призываем, зовем Индру. Показав таким образом бесполезность призывов брахманов, Благословенный, сияющий подобно солнцу посреди океана, сидя на берегу реки Ачиравати в окружении пятисот бхиккху, привел еще одно сравнение с рекой, сказав: «Подобно тому как...» и так далее.

546. Kāmaguṇāti kāmayitabbaṭṭhena kāmā, bandhanaṭṭhena guṇā. ‘‘Anujānāmi bhikkhave, ahatānaṃ vatthānaṃ diguṇaṃ saṅghāṭi’’nti (mahāva. 348) ettha hi paṭalaṭṭho guṇaṭṭho. ‘‘Accenti kālā tarayanti rattiyo, vayoguṇā anupubbaṃ jahantī’’ti ettha rāsaṭṭho guṇaṭṭho. ‘‘Sataguṇā dakkhiṇā pāṭikaṅkhitabbā’’ti [Pg.335] (ma. ni. 3.379) ettha ānisaṃsaṭṭho guṇaṭṭho. ‘‘Antaṃ antaguṇaṃ (khu. pā. 3.1) kayirā mālāguṇe bahū’’ti (dha. pa. 53) ca ettha bandhanaṭṭho guṇaṭṭho. Idhāpi eseva adhippeto. Tena vuttaṃ ‘‘bandhanaṭṭhena guṇā’’ti. Cakkhuviññeyyāti cakkhuviññāṇena passitabbā. Etenupāyena sotaviññeyyādīsupi attho veditabbo. Iṭṭhāti pariyiṭṭhā vā hontu, mā vā, iṭṭhārammaṇabhūtāti attho. Kantāti kāmanīyā. Manāpāti manavaḍḍhanakā. Piyarūpāti piyajātikā. Kāmūpasañhitāti ārammaṇaṃ katvā uppajjamānena kāmena upasañhitā. Rajanīyāti rañjanīyā, rāguppattikāraṇabhūtāti attho.

546. «Объекты чувственного желания» (kāmaguṇā): они называются «чувственными желаниями» (kāma) в значении того, что является желанным, и «путами» (guṇa) в значении связывания. В словах «Разрешаю вам, бхиккху, двойную сангхати из неношеной ткани» слово «гуна» (guṇa) используется в значении «слой» (paṭala). В словах «Время уходит, ночи проходят, этапы жизни постепенно покидают нас» слово «гуна» используется в значении «множество» или «группа» (rāsa). В словах «Следует ожидать стократного плода от даяния» слово «гуна» используется в значении «польза» или «благо» (ānisaṃsa). В словах «кишки и брыжейка (antaguṇa)» и «пусть сделает много цветочных гирлянд (mālāguṇa)» слово «гуна» используется в значении «связывание» или «нить» (bandhana). Здесь также имеется в виду именно это значение связывания. Поэтому сказано: «"гуна" в значении связывания». «Постигаемые глазом» (cakkhuviññeyyā) означает: те, которые должны быть увидены сознанием глаза (cakkhuviññāṇa). Таким же образом следует понимать значение слов «постигаемые ухом» и так далее. «Желанные» (iṭṭhā) означает: будь они разыскиваемыми или нет, они являются желанными объектами. «Прелестные» (kantā) означает: вызывающие любовь. «Приятные» (manāpā) означает: радующие ум. «Милые» (piyarūpā) означает: обладающие свойством быть любимыми. «Связанные с чувственным вожделением» (kāmūpasaṃhitā) означает: соединенные с вожделением (килеса-кама), возникающим при принятии их за объект. «Пленительные» (rajanīyā) означает: вызывающие привязанность, служащие причиной возникновения страсти (рага).

Gadhitāti gedhena abhibhūtā hutvā. Mucchitāti mucchākārappattāya adhimattakāya taṇhāya abhibhūtā. Ajjhopannāti adhiopannā ogāḷhā ‘‘idaṃ sāra’’nti pariniṭṭhānappattā hutvā. Anādīnavadassāvinoti ādīnavaṃ apassantā. Anissaraṇapaññāti idamettha nissaraṇanti, evaṃ parijānanapaññāvirahitā, paccavekkhaṇaparibhogavirahitāti attho.

«Увлеченные» (gadhitā) означает: будучи охваченными жадностью (гедха). «Ослепленные» (mucchitā) означает: охваченные чрезмерной жаждой (танха), приведшей к состоянию ослепления. «Поглощенные» (ajjhopannā) означает: глубоко погрузившиеся, увязшие, пришедшие к убеждению: «Это самое главное». «Не видящие опасности» (anādīnavadassāvino) означает: не замечающие вреда. «Не знающие выхода» (anissaraṇapaññā) означает: лишенные мудрости постижения: «Вот это является выходом [из загрязнений]», то есть лишенные мудрости всестороннего понимания и использования вещей с правильным размышлением (паччавеккхана).

548. Āvaraṇātiādīsu āvarantīti āvaraṇā. Nivārentīti nīvaraṇā. Onandhantīti onāhanā. Pariyonandhantīti pariyonāhanā. Kāmacchandādīnaṃ vitthārakathā visuddhimaggato gahetabbā.

548. В словах «препятствия» (āvaraṇā) и т. д.: «препятствующие» (āvaranti) — это препятствия (āvaraṇā). «Преграждающие» (nivārentī) — это помехи (nīvaraṇā). «Окутывающие» (onandhanti) — это покровы (onāhanā). «Полностью окутывающие» (pariyonandhanti) — это полные покровы (pariyonāhanā). Подробное объяснение чувственного желания (камаччханда) и других помех следует брать из «Висуддхимагги».

549-550. Āvutā nivutā onaddhā pariyonaddhāti padāni āvaraṇādīnaṃ vasena vuttāni. Sapariggahoti itthipariggahena sapariggahoti pucchati. Apariggaho bho gotamātiādīsupi kāmacchandassa abhāvato itthipariggahena apariggaho. Byāpādassa abhāvato kenaci saddhiṃ veracittena avero. Thinamiddhassa abhāvato cittagelaññasaṅkhātena byāpajjena abyāpajjo. Uddhaccakukkuccābhāvato uddhaccakukkuccādīhi saṃkilesehi asaṃkiliṭṭhacitto suparisuddhamānaso. Vicikicchāya abhāvato cittaṃ vase vatteti. Yathā ca brāhmaṇā cittagatikā hontīti, cittassa vasena vattanti, na tādisoti vasavattī.

549-550. Слова «заперты» (āvutā), «скрыты» (nivutā), «окутаны» (onaddhā), «опутаны» (pariyonaddhā) сказаны в значении препятствования и тому подобного. Словом «с имуществом» (sapariggaho) [Будда] спрашивает: «Обладают ли они женщиной (женой)?» В выражении «Без имущества, о почтенный Готама» и так далее: из-за отсутствия чувственного желания (kāmacchanda) нет обладания женщиной; из-за отсутствия недоброжелательности (byāpāda) нет враждебности (avero) ни к кому с умом, полным злобы; из-за отсутствия лени и апатии (thīna-middha) нет вреда уму (abyāpajjo) в виде так называемой болезни ума (citta-gelañña); из-за отсутствия неугомонности и беспокойства (uddhacca-kukkucca) его ум не загрязнен (asaṅkiliṭṭhacitto) такими загрязнениями, как неугомонность и беспокойство, и он обладает совершенно чистым разумом (suparisuddhamānaso); из-за отсутствия сомнения (vicikicchā) он подчиняет ум своей воле. И в то время как брахманы ведомы своим умом (cittagatikā) — то есть действуют под властью ума — он не таков, а потому является властвующим над умом (vasavattī).

552. Idha [Pg.336] kho panāti idha brahmalokamagge. Āsīditvāti amaggameva ‘‘maggo’’ti upagantvā. Saṃsīdantīti ‘‘samatala’’nti saññāya paṅkaṃ otiṇṇā viya anuppavisanti. Saṃsīditvā visāraṃ pāpuṇantīti evaṃ paṅke viya saṃsīditvā visāraṃ aṅgamaṅgasaṃbhañjanaṃ pāpuṇanti. Sukkhataraṃ maññe tarantīti marīcikāya vañcetvā ‘‘kākapeyyā nadī’’ti saññāya ‘‘tarissāmā’’ti hatthehi ca pādehi ca vāyamamānā sukkhataraṇaṃ maññe taranti. Tasmā yathā hatthapādādīnaṃ saṃbhañjanaṃ paribhañjanaṃ, evaṃ apāyesu saṃbhañjanaṃ paribhañjanaṃ pāpuṇanti. Idheva ca sukhaṃ vā sātaṃ vā na labhanti. Tasmā idaṃ tevijjānaṃ brāhmaṇānanti tasmā idaṃ brahmasahabyatāya maggadīpakaṃ tevijjakaṃ pāvacanaṃ tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ. Tevijjāiriṇanti tevijjāaraññaṃ iriṇanti hi agāmakaṃ mahāaraññaṃ vuccati. Tevijjāvivananti pupphaphalehi aparibhogarukkhehi sañchannaṃ nirudakaṃ araññaṃ. Yattha maggato ukkamitvā parivattitumpi na sakkā honti, taṃ sandhāyāha ‘‘tevijjāvivanantipi vuccatī’’ti. Tevijjābyasananti tevijjānaṃ pañcavidhabyasanasadisametaṃ. Yathā hi ñātirogabhoga diṭṭhi sīlabyasanappattassa sukhaṃ nāma natthi, evaṃ tevijjānaṃ tevijjakaṃ pāvacanaṃ āgamma sukhaṃ nāma natthīti dasseti.

552. Слова «здесь же» (idha kho pana) означают «здесь, на пути к миру Брахмы». «Натолкнувшись» (āsīditvā) означает «приняв ложный путь за истинный путь». «Тонут» (saṃsīdanti) означает «погружаются, подобно тем, кто ступил в трясину, приняв её за ровную землю». «Утонув, терпят бедствие» (saṃsīditvā visāraṃ pāpuṇanti) означает «так, утонув, словно в трясине, они приходят к бедствию — перелому всех членов тела». «Переправляются, мнится мне, посуху» (sukkhataraṃ maññe taranti) означает «будучи обманутыми миражом, приняв его за реку, из которой могут пить вороны, думая: 'мы переправимся', и барахтаясь руками и ногами, они переправляются, мнится мне, посуху». Поэтому, подобно тому как ломаются и сокрушаются руки, ноги и прочее, так же они претерпевают сокрушение и гибель в несчастных мирах. И даже в этой самой жизни они не обретают ни счастья [джханы], ни удовольствия [випассаны]. «Поэтому это [учение] брахманов, знающих три веды» означает «поэтому это учение трехведных брахманов, выдаваемое за указывающее путь к сопребыванию с Брахмой». «Пустыня знающих три веды» (tevijjāiriṇa) означает «лес знающих три веды», ибо «ирина» (iriṇa) — это безлюдный дремучий лес. «Дебри знающих три веды» (tevijjāvivana) — это безводный лес, заросший деревьями, чьи цветы и плоды непригодны для употребления. Имея в виду место, где, сойдя с пути, невозможно даже повернуться назад, Благословенный сказал: «называется также дебрями знающих три веды». «Гибель знающих три веды» (tevijjābyasana) означает «это подобно пяти видам гибели знающих три веды». Ибо как нет счастья для того, кто постиг гибель родственников, болезнь, утрату богатства, падение в воззрениях или нравственности, так же [это выражение] показывает, что нет никакого счастья, опираясь на учение трехведных брахманов.

554. Jātasaṃvaḍḍhoti jāto ca vaḍḍhito ca, yo hi kevalaṃ tattha jātova hoti, aññattha vaḍḍhito, tassa samantā gāmamaggā na sabbaso paccakkhā honti, tasmā jātasaṃvaḍḍhoti āha. Jātasaṃvaḍḍhopi yo ciranikkhanto, tassa na sabbaso paccakkhā honti. Tasmā ‘‘tāvadeva avasaṭa’’nti āha, taṅkhaṇameva nikkhantanti attho. Dandhāyitattanti ayaṃ nu kho maggo, ayaṃ na nukhoti kaṅkhāvasena cirāyitattaṃ. Vitthāyitattanti yathā sukhumaṃ atthajātaṃ sahasā pucchitassa kassaci sarīraṃ thaddhabhāvaṃ gaṇhāti, evaṃ thaddhabhāvaggahaṇaṃ. Na tvevāti iminā sabbaññutaññāṇassa appaṭihatabhāvaṃ dasseti. Tassa hi purisassa mārāvaṭṭanādivasena siyā ñāṇassa [Pg.337] paṭighāto. Tena so dandhāyeyya vā vitthāyeyya vā. Sabbaññutaññāṇaṃ pana appaṭihataṃ, na sakkā tassa kenaci antarāyo kātunti dīpeti.

554. «Родившийся и выросший» (jātasaṃvaḍḍho) означает «и родившийся, и выросший там». Ибо если кто-то только родился там, а вырос в другом месте, то дороги вокруг деревни не будут полностью представать перед его взором; поэтому сказано «родившийся и выросший». Но даже для родившегося и выросшего там, если он давно ушел оттуда, дороги не будут полностью представать перед взором. Поэтому сказано «только что покинувший [деревню]» (tāvadeva avasaṭa), что означает «ушедший в тот самый миг». «Медлительность» (dandhāyitatta) означает промедление из-за сомнения: «тот ли это путь или не тот?». «Оцепенение» (vitthāyitatta) означает состояние оцепенения тела, подобно тому как тело человека цепенеет, когда его внезапно спрашивают о каком-то тонком предмете. Словами «но это не так» (na tveva) [Будда] показывает беспрепятственность всеведущего знания (sabbaññutaññāṇa). Ибо у обычного человека из-за уловок Мары и тому подобного могло бы возникнуть препятствие для знания, из-за чего он мог бы проявить медлительность или оцепенение. Но всеведущее знание беспрепятственно, и никто не может создать для него помеху — вот что это разъясняет.

555. Ullumpatu bhavaṃ gotamoti uddharatu bhavaṃ gotamo. Brāhmaṇiṃ pajanti brāhmaṇadārakaṃ, bhavaṃ gotamo mama brāhmaṇaputtaṃ apāyamaggato uddharitvā brahmalokamagge patiṭṭhapetūti attho. Athassa bhagavā buddhuppādaṃ dassetvā saddhiṃ pubbabhāgapaṭipadāya mettāvihārādibrahmalokagāmimaggaṃ desetukāmo ‘‘tena hi vāseṭṭhā’’tiādimāha. Tattha ‘‘idha tathāgato’’tiādi sāmaññaphale vitthāritaṃ. Mettāsahagatenātiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ sabbaṃ visuddhimagge brahmavihārakammaṭṭhānakathāyaṃ vuttaṃ. Seyyathāpi vāseṭṭha balavā saṅkhadhamotiādi pana idha apubbaṃ. Tattha balavāti balasampanno. Saṅkhadhamoti saṅkhadhamako. Appakasirenāti akicchena adukkhena. Dubbalo hi saṅkhadhamo saṅkhaṃ dhamantopi na sakkoti catasso disā sarena viññāpetuṃ, nāssa saṅkhasaddo sabbato pharati. Balavato pana vipphāriko hoti, tasmā ‘‘balavā’’tiādimāha. Mettāya cetovimuttiyāti ettha mettāti vutte upacāropi appanāpi vaṭṭati, ‘‘cettovimuttī’’ti vutte pana appanāva vaṭṭati. Yaṃ pamāṇakataṃ kammanti pamāṇakataṃ kammaṃ nāma kāmāvacaraṃ vuccati. Appamāṇakataṃ kammaṃ nāma rūpārūpāvacaraṃ. Tañhi pamāṇaṃ atikkamitvā odissakaanodissakadisāpharaṇavasena vaḍḍhetvā katattā appamāṇakatanti vuccati. Na taṃ tatrāvasissati na taṃ tatrāvatiṭṭhatīti taṃ kāmāvacarakammaṃ tasmiṃ rūpāvacarārūpāvacarakamme na ohīyati, na tiṭṭhati. Kiṃ vuttaṃ hoti – taṃ kāmāvacarakammaṃ tassa rūpārūpāvacarakammassa antarā laggituṃ vā ṭhātuṃ vā rūpārūpāvacarakammaṃ pharitvā pariyādiyitvā attano okāsaṃ gahetvā patiṭṭhātuṃ na sakkoti. Atha kho rūpāvacarārūpāvacarakammameva kāmāvacaraṃ mahogho viya parittaṃ udakaṃ pharitvā pariyādiyitvā attano okāsaṃ gahetvā tiṭṭhati. Tassa vipākaṃ paṭibāhitvā sayameva brahmasahabyataṃ upanetīti. Evaṃvihārīti evaṃ mettādivihārī.

555. «Пусть почтенный Готама спасет» (ullumpatu bhavaṃ gotamo) означает «пусть почтенный Готама вызволит». «Брахманское потомство» (brāhmaṇiṃ pajaṃ) означает «дитя брахмана». Смысл таков: «Пусть почтенный Готама вызволит меня, сына брахмана, с пути в несчастные миры и утвердит на пути к миру Брахмы». Тогда Благословенный, показав ему появление Будды, желая проповедовать путь, ведущий к миру Брахмы, начиная с пребывания в любящей доброте (mettā-vihāra) вместе с предварительной практикой (pubbabhāga-paṭipadā), сказал: «В таком случае, Васеттха...» и так далее. Там слова «Здесь Татхагата...» и так далее подробно разъяснены в Саманняпхала-сутте. Всё, что следовало сказать по поводу слов «сопровождаемый любящей добротой...» и так далее, уже сказано в Висуддхимагге в главе о медитации на божественные обители (brahmavihāra). Но слова «Подобно тому, Васеттха, как сильный трубач в раковину...» и так далее здесь приводятся впервые. Здесь «сильный» (balavā) означает «наделенный силой». «Трубящий в раковину» (saṅkhadhamo) означает «тот, кто трубит в раковину». «Без труда» (appakasirena) означает «без усилий, без страданий». Ибо слабый трубач, даже трубя в раковину, не может своим звуком известить четыре стороны света, и звук его раковины не распространяется повсюду. У сильного же трубача звук распространяется далеко, поэтому сказано «сильный...» и так далее. В выражении «освобождение ума любящей добротой» (mettāya cetovimuttiyā): когда говорится просто «любящая доброта» (mettā), это может относиться как к подготовительной концентрации (upacāra), так и к полной концентрации (appanā); но когда говорится «освобождение ума» (cetovimutti), это относится только к полной концентрации (appanā). «Любое ограниченное деяние» (yaṃ pamāṇakataṃ kammaṃ): ограниченным деянием называется карма сферы чувственного (kāmāvacara). Безграничным деянием называется карма сферы форм и бесформенной сферы (rūpā-arūpāvacara). Ибо оно называется безграничным, поскольку совершается путем преодоления ограничений и расширения [любящей доброты] через направленное и ненаправленное распространение по сторонам света. «Оно не останется там, оно не задержится там» означает, что это деяние сферы чувственного не остается и не задерживается при наличии этого деяния сферы форм или бесформенной сферы. Что этим сказано? Это деяние сферы чувственного не способно вклиниться или удержаться посреди деяния сферы форм или бесформенной сферы, а также не способно, охватив и исчерпав деяние сферы форм или бесформенной сферы, занять его место и принести свой собственный плод. Напротив, именно деяние сферы форм или бесформенной сферы, подобно мощному потоку воды, который поглощает и исчерпывает малое количество воды, охватывает деяние сферы чувственного, занимает его место и удерживается. Препятствуя созреванию плода того [деяния сферы чувственного], оно само по себе ведет к сопребыванию с Брахмой. «Пребывающий так» (evaṃvihārī) означает «пребывающий так в любящей доброте и других [божественных обителях]».

559. Ete [Pg.338] mayaṃ bhavantaṃ gotamanti idaṃ tesaṃ dutiyaṃ saraṇagamanaṃ. Paṭhamameva hete majjhimapaṇṇāsake vāseṭṭhasuttaṃ sutvā saraṇaṃ gatā, imaṃ pana tevijjasuttaṃ sutvā dutiyampi saraṇaṃ gatā. Katipāhaccayena pabbajitvā aggaññasutte upasampadañceva arahattañca alatthuṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

559. «Вот мы [прибегаем] к почтенному Готаме» — это их второе принятие прибежища. Ибо в первый раз они приняли прибежище, услышав Васеттха-сутту в Мадджхима-паннасаке, а услышав эту Тевидджха-сутту, они приняли прибежище во второй раз. Через несколько дней они приняли монашество и во время проповеди Аггання-сутты обрели как полное посвящение (upasampadā), так и архатство (arahatta). Остальное везде очевидно.

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

Так в Сумангалавиласини, комментарии к Дигха-никае,

Tevijjasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

завершено разъяснение Тевидджха-сутты.

Niṭṭhitā ca terasasuttapaṭimaṇḍitassa sīlakkhandhavaggassa

И завершен [комментарий] к разделу «Силаккхандха-вагга», украшенному тринадцатью суттами,

Atthavaṇṇanāti.

разъяснение смысла.

Sīlakkhandhavaggaṭṭhakathā niṭṭhitā.

Комментарий к Силаккхандха-вагге завершен.


සිංහල
පාලි කැනනයවිවරණඅටුවාවෙනත්
1101 පාරාජික පාළි
1102 පාචිත්තිය පාළි
1103 මහාවග්ග පාළි (විනය)
1104 චූළවග්ග පාළි
1105 පරිවාර පාළි
1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1
1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2
1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා
1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය)
1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා
1206 පරිවාර අට්ඨකථා
1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1
1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2
1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3
1401 ද්වෙමාතිකාපාළි
1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා
1403 වජිරබුද්ධි ටීකා
1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1
1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2
1406 විනයාලංකාර ටීකා-1
1407 විනයාලංකාර ටීකා-2
1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා
1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය
1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1
1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2
1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි
1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා

8401 විසුද්ධිමග්ග-1
8402 විසුද්ධිමග්ග-2
8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1
8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2
8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා

8406 දීඝනිකාය (පු-වි)
8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි)
8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි)
8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි)
8410 විනයපිටක (පු-වි)
8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි)
8412 අට්ඨකථා (පු-වි)
8413 නිරුත්තිදීපනී
8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ
8415 අනුදීපනීපාඨ
8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ
8417 නමක්කාරටීකා
8418 මහාපණාමපාඨ
8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා
8420 සුතවන්දනා
8421 කමලාඤ්ජලි
8422 ජිනාලඞ්කාර
8423 පජ්ජමධු
8424 බුද්ධගුණගාථාවලී
8425 චූළගන්ථවංස
8427 සාසනවංස
8426 මහාවංස
8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං
8428 කච්චායනබ්යාකරණං
8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා)
8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා)
8432 පදරූපසිද්ධි
8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා
8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ
8435 වුත්තෝදයපාඨ
8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ
8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා
8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ
8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා
8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර
8446 කවිදප්පණනීති
8447 නීතිමඤ්ජරී
8445 ධම්මනීති
8444 මහාරහනීති
8441 ලෝකනීති
8442 සුත්තන්තනීති
8443 සූරස්සතිනීති
8450 චාණක්යනීති
8448 නරදක්ඛදීපනී
8449 චතුරාරක්ඛදීපනී
8451 රසවාහිනී
8452 සීමවිසෝධනීපාඨ
8453 වෙස්සන්තරගීති
8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා
8455 ථූපවංස
8456 දාඨාවංස
8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා
8458 ධාතුවංස
8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස
8460 ජිනචරිතය
8461 ජිනවංසදීපං
8462 තේලකටාහගාථා
8463 මිලිදටීකා
8464 පදමඤ්ජරී
8465 පදසාධනං
8466 සද්දබින්දුපකරණං
8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා
8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි
2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ)
2103 පාථිකවග්ග පාළි
2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ)
2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා
2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා
2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ)
2303 පාථිකවග්ග ටීකා
2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1
2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි
3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි
3103 උපරිපණ්ණාස පාළි
3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1
3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2
3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා
3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා
3301 මූලපණ්ණාස ටීකා
3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා
3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි
4102 නිදානවග්ග පාළි
4103 ඛන්ධවග්ග පාළි
4104 සළායතනවග්ග පාළි
4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)
4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා
4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා
4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා
4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)
4301 සගාථාවග්ග ටීකා
4302 නිදානවග්ග ටීකා
4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා
4304 සළායතනවග්ග ටීකා
4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි
5102 දුකනිපාත පාළි
5103 තිකනිපාත පාළි
5104 චතුක්කනිපාත පාළි
5105 පඤ්චකනිපාත පාළි
5106 ඡක්කනිපාත පාළි
5107 සත්තකනිපාත පාළි
5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි
5109 නවකනිපාත පාළි
5110 දසකනිපාත පාළි
5111 එකාදසකනිපාත පාළි
5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා
5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා
5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා
5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා
5301 එකකනිපාත ටීකා
5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා
5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා
5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි
6102 ධම්මපද පාළි
6103 උදාන පාළි
6104 ඉතිවුත්තක පාළි
6105 සුත්තනිපාත පාළි
6106 විමානවත්ථු පාළි
6107 පේතවත්ථු පාළි
6108 ථේරගාථා පාළි
6109 ථේරීගාථා පාළි
6110 අපදාන පාළි-1
6111 අපදාන පාළි-2
6112 බුද්ධවංස පාළි
6113 චරියාපිටක පාළි
6114 ජාතක පාළි-1
6115 ජාතක පාළි-2
6116 මහානිද්දේස පාළි
6117 චූළනිද්දේස පාළි
6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි
6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි
6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි
6121 පේටකෝපදේස පාළි
6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා
6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1
6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2
6204 උදාන අට්ඨකථා
6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා
6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1
6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2
6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා
6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා
6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1
6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2
6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා
6213 අපදාන අට්ඨකථා-1
6214 අපදාන අට්ඨකථා-2
6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා
6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා
6217 ජාතක අට්ඨකථා-1
6218 ජාතක අට්ඨකථා-2
6219 ජාතක අට්ඨකථා-3
6220 ජාතක අට්ඨකථා-4
6221 ජාතක අට්ඨකථා-5
6222 ජාතක අට්ඨකථා-6
6223 ජාතක අට්ඨකථා-7
6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා
6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා
6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1
6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2
6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා
6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා
6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි
7102 විභඞ්ග පාළි
7103 ධාතුකථා පාළි
7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි
7105 කථාවත්ථු පාළි
7106 යමක පාළි-1
7107 යමක පාළි-2
7108 යමක පාළි-3
7109 පට්ඨාන පාළි-1
7110 පට්ඨාන පාළි-2
7111 පට්ඨාන පාළි-3
7112 පට්ඨාන පාළි-4
7113 පට්ඨාන පාළි-5
7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා
7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා
7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා
7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා
7302 විභඞ්ග-මූලටීකා
7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා
7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා
7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා
7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ
7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ
7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා
7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon PaliLos ComentariosLos SubcomentariosOtros
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคนข้อคิดเห็นคำอธิบายย่อยอื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ
1102 ปาจิตติยปาฬิ
1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย)
1104 จูฬวคฺคปาฬิ
1105 ปริวารปาฬิ
1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑
1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒
1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา
1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย)
1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา
1206 ปริวารอฏฺฐกถา
1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑
1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒
1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓
1401 ทเวมาติกาปาฬิ
1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา
1403 วชิรพุทฺธิฏีกา
1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑
1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒
1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑
1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒
1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา
1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย
1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑
1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒
1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ
1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา

8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑
8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒
8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑
8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒
8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา

8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ)
8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ)
8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ)
8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ)
8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ)
8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ)
8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ)
8413 นิรุตฺติทีปนี
8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ
8415 อนุทีปนีปาฐ
8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ
8417 นมกฺการฏีกา
8418 มหาปณามปาฐ
8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา
8420 สุตวทน
8421 กมลาญฺชลิ
8422 ชินาลงฺการ
8423 ปชฺชมธุ
8424 พุทฺธคุณคาถาวลี
8425 จูฬคนฺถวํส
8427 สาสนวํส
8426 มหาวํส
8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ
8428 กจฺจายนพฺยากรณํ
8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา)
8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา)
8432 ปทรูปสิทฺธิ
8433 โมคคฺลานปญฺจิกา
8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ
8435 วุตฺโตทยปาฐ
8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ
8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา
8438 สุโพธาลงฺการปาฐ
8439 สุโพธาลงฺการฏีกา
8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร
8446 กวิทปฺปณนีติ
8447 นีติมญฺชรี
8445 ธมฺมนีติ
8444 มหารหนีติ
8441 โลกนีติ
8442 สุตฺตนฺตนีติ
8443 สูรสฺสตินีติ
8450 จาณกฺยนีติ
8448 นรทกฺขทีปนี
8449 จตุราวรกฺขทีปนี
8451 รสวาหินี
8452 สีมวิโสธนีปาฐ
8453 เวสฺสนฺตรคีติ
8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา
8455 ถูปวํส
8456 ทาฐาวํส
8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา
8458 ธาตุวํส
8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส
8460 ชนจริตย
8461 ชนวํสทีปํ
8462 เตลกฏาหคาถา
8463 มิลิทฏีกา
8464 ปทมญฺชรี
8465 ปทสาธนํ
8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ
8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา
8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ
2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ)
2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ
2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ)
2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา
2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา
2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ)
2303 ปาถิกวคฺคฏีกา
2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑
2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ
3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ
3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ
3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑
3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒
3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา
3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา
3301 มูลปณฺณาสฏีกา
3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา
3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ
4102 นิทานวคฺคปาฬิ
4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ
4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ
4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)
4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา
4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา
4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา
4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)
4301 สคาถาวคฺคฏีกา
4302 นิทานวคฺคฏีกา
4303 ขนฺธวคฺคฏีกา
4304 สฬายตนวคฺคฏีกา
4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ
5102 ทุกนิปาตปาฬิ
5103 ติกนิปาตปาฬิ
5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ
5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ
5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ
5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ
5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ
5109 นวกนิปาตปาฬิ
5110 ทสกนิปาตปาฬิ
5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ
5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา
5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา
5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา
5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา
5301 เอกกนิปาตฏีกา
5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา
5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา
5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ
6102 ธมฺมปทปาฬิ
6103 อุทานปาฬิ
6104 อิติวุตฺตกปาฬิ
6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ
6106 วิมานวตฺถุปาฬิ
6107 เปตวตฺถุปาฬิ
6108 เถรคาถาปาฬิ
6109 เถรีคาถาปาฬิ
6110 อปทานปาฬิ-๑
6111 อปทานปาฬิ-๒
6112 พุทธวงฺสปาฬิ
6113 จริยาปิฏกปาฬิ
6114 ชาตกปาฬิ-๑
6115 ชาตกปาฬิ-๒
6116 มหานิทฺเทสปาฬิ
6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ
6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ
6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ
6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ
6121 เปฏโกปเทสปาฬิ
6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา
6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑
6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒
6204 อุทานอฏฺฐกถา
6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา
6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑
6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒
6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา
6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา
6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑
6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒
6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา
6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑
6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒
6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา
6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา
6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑
6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒
6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓
6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔
6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕
6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖
6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗
6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา
6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา
6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑
6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒
6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา
6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา
6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ
7102 วิภงฺคปาฬิ
7103 ธาตุกถาปาฬิ
7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ
7105 กถาวตฺถุปาฬิ
7106 ยมกปาฬิ-๑
7107 ยมกปาฬิ-๒
7108 ยมกปาฬิ-๓
7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑
7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒
7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓
7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔
7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕
7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา
7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา
7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา
7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา
7302 วิภงฺคมูลฏีกา
7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา
7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา
7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา
7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท
7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห
7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา
7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།འགྲེལ་བཤད།འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི།
1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི།
1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ)
1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།
1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ)
1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣
1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།
1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ།
1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡
1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢
1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ།
1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡
1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢
1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི།
1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ།

8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡
8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢
8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡
8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢
8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ།

8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི)
8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི།
8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ།
8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ།
8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ།
8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི།
8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར།
8423 པཛྫ་མ་དྷུ།
8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི།
8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས།
8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས།
8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས།
8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ)
8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ)
8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི།
8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ།
8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ།
8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ།
8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ།
8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ།
8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར།
8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི།
8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི།
8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི།
8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི།
8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི།
8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི།
8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི།
8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི།
8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི།
8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ།
8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི།
8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ།
8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས།
8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས།
8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ།
8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས།
8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས།
8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ།
8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ།
8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ།
8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ།
8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི།
8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ།
8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ།
8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ།
8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ)
2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ)
2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ)
2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡
2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)
4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི།
6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི།
6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི།
6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི།
6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡
6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢
6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི།
6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི།
6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡
6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢
6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི།
6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི།
6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི།
6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།
6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣
6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤
6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥
6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦
6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧
6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི།
7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི།
7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི།
7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི།
7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡
7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢
7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣
7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡
7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢
7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣
7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤
7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥
7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ།
7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ།
7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển PaliChú giảiPhụ chú giảiKhác
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1
1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2
1203 Chú Giải Pācittiya
1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật)
1205 Chú Giải Cūḷavagga
1206 Chú Giải Parivāra
1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1
1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2
1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha
1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi
1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1
1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2
1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1
1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2
1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1
1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Thanh Tịnh Đạo - 1
8402 Thanh Tịnh Đạo - 2
8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1
8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2
8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo

8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8410 Tạng Luật (Vấn Đáp)
8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp)
8412 Chú Giải (Vấn Đáp)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Phụ Chú Giải Namakkāra
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8444 Mahārahanīti
8445 Dhammanīti
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8450 Cāṇakyanīti
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Phụ Chú Giải Milinda
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2203 Chú Giải Pāthikavagga
2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga
2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1
2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1
3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2
3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa
3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa
3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)
4201 Chú Giải Sagāthāvagga
4202 Chú Giải Nidānavagga
4203 Chú Giải Khandhavagga
4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga
4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga
4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga
4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga
4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga
4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Chú Giải Ekakanipāta
5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta
5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi - 1
6111 Apadāna Pāḷi - 2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi - 1
6115 Jātaka Pāḷi - 2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Chú Giải Khuddakapāṭha
6202 Chú Giải Dhammapada - 1
6203 Chú Giải Dhammapada - 2
6204 Chú Giải Udāna
6205 Chú Giải Itivuttaka
6206 Chú Giải Suttanipāta - 1
6207 Chú Giải Suttanipāta - 2
6208 Chú Giải Vimānavatthu
6209 Chú Giải Petavatthu
6210 Chú Giải Theragāthā - 1
6211 Chú Giải Theragāthā - 2
6212 Chú Giải Therīgāthā
6213 Chú Giải Apadāna - 1
6214 Chú Giải Apadāna - 2
6215 Chú Giải Buddhavaṃsa
6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka
6217 Chú Giải Jātaka - 1
6218 Chú Giải Jātaka - 2
6219 Chú Giải Jātaka - 3
6220 Chú Giải Jātaka - 4
6221 Chú Giải Jātaka - 5
6222 Chú Giải Jātaka - 6
6223 Chú Giải Jātaka - 7
6224 Chú Giải Mahāniddesa
6225 Chú Giải Cūḷaniddesa
6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1
6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2
6228 Chú Giải Nettippakaraṇa
6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi - 1
7107 Yamaka Pāḷi - 2
7108 Yamaka Pāḷi - 3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5
7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi
7202 Chú Giải Sammohavinodanī
7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa
7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī
7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga
7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa
7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī
7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra
7309 Abhidhammamātikāpāḷi