Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

Dīghanikāye

ทีฆนิกาย

Sīlakkhandhavaggaṭṭhakathā

อรรถกถาสีลขันธวรรค

Ganthārambhakathā

คันถารัมภกถา

Karuṇāsītalahadayaṃ[Pg.1], paññāpajjotavihatamohatamaṃ;

Sanarāmaralokagaruṃ, vande sugataṃ gativimuttaṃ.

ข้าพเจ้าขอนมัสการพระสุคตเจ้า ผู้มีพระหฤทัยเยือกเย็นด้วยพระกรุณา ผู้ทรงมีโมหะคือความมืดอันขจัดเสียแล้วด้วยปัญญาคือประทีป ผู้เป็นครูของโลกรวมทั้งมนุษย์และเทวดา ผู้พ้นวิเศษแล้วจากคติ

Buddhopi buddhabhāvaṃ, bhāvetvā ceva sacchikatvā ca;

Yaṃ upagato gatamalaṃ, vande tamanuttaraṃ dhammaṃ.

แม้พระพุทธเจ้า ทรงเจริญและกระทำให้แจ้งแล้วซึ่งพระธรรมใด จึงเสด็จถึงความเป็นพระพุทธเจ้า ข้าพเจ้าขอนมัสการพระธรรมนั้นอันยอดเยี่ยม ปราศจากมลทิน

Sugatassa orasānaṃ, puttānaṃ mārasenamathanānaṃ;

Aṭṭhannampi samūhaṃ, sirasā vande ariyasaṅghaṃ.

ข้าพเจ้าขอนมัสการหมู่แห่งพระอริยสงฆ์ ผู้เป็นพระโอรส ๘ จำพวก เกิดแต่อุระของพระสุคตเจ้า ผู้ทรงย่ำยีเสนาแห่งมาร ด้วยเศียรเกล้า

Iti me pasannamatino, ratanattayavandanāmayaṃ puññaṃ;

Yaṃ suvihatantarāyo, hutvā tassānubhāvena.

บุญใดที่สำเร็จด้วยการนมัสการพระรัตนตรัยของข้าพเจ้าผู้มีใจเลื่อมใส ด้วยประการฉะนี้ ขอข้าพเจ้าจงเป็นผู้มีอันตรายอันขจัดดีแล้ว ด้วยอานุภาพแห่งบุญนั้น

Dīghassa dīghasuttaṅkitassa, nipuṇassa āgamavarassa;

Buddhānubuddhasaṃvaṇṇitassa, saddhāvahaguṇassa.

แห่งทีฆนิกายอันประเสริฐ ซึ่งกำหนดด้วยพระสูตรขนาดยาว อันสุขุมลึกซึ้ง อันพระพุทธเจ้าและพระอนุพุทธเจ้าทั้งหลายทรงสรรเสริญแล้ว มีคุณนำมาซึ่งศรัทธา

Atthappakāsanatthaṃ, aṭṭhakathā ādito vasisatehi;

Pañcahi yā saṅgītā, anusaṅgītā ca pacchāpi.

เพื่อประกาศเนื้อความ อรรถกถาใดอันพระอรหันต์ผู้มีความวสี ๕๐๐ รูปสังคายนาแล้วในเบื้องต้น และสังคายนาตามอีกในภายหลัง

Sīhaḷadīpaṃ pana ābhatātha, vasinā mahāmahindena;

Ṭhapitā sīhaḷabhāsāya, dīpavāsīnamatthāya.

ก็แต่ว่าต่อมา อรรถกถานั้นอันพระมหามหินทเถระผู้มีความวสีนำมาแล้วสู่เกาะสีหล และตั้งไว้ด้วยภาษาสีหลเพื่อประโยชน์แก่ชาวเกาะ

Apanetvāna [Pg.2] tatohaṃ, sīhaḷabhāsaṃ manoramaṃ bhāsaṃ;

Tantinayānucchavikaṃ, āropento vigatadosaṃ.

ข้าพเจ้านำภาษาสีหลออกจากอรรถกถานั้นแล้ว ยกขึ้นสู่ภาษาอันไพเราะ ปราศจากโทษ สมควรแก่แนวแห่งพระบาลี

Samayaṃ avilomento, therānaṃ theravaṃsapadīpānaṃ;

Sunipuṇavinicchayānaṃ, mahāvihāre nivāsīnaṃ.

ไม่ขัดแย้งอยู่ซึ่งลัทธิของพระเถระทั้งหลาย ผู้พำนักอยู่ในมหาวิหาร ผู้เป็นประทีปส่องวงศ์แห่งพระเถระ ผู้มีวินิจฉัยอันสุขุมดี

Hitvā punappunāgatamatthaṃ, atthaṃ pakāsayissāmi;

Sujanassa ca tuṭṭhatthaṃ, ciraṭṭhitatthañca dhammassa.

จักประกาศเนื้อความ โดยเว้นเนื้อความที่มาซ้ำๆ เพื่อความยินดีแห่งสุชน และเพื่อความดำรงอยู่ยืนนานแห่งพระธรรม

Sīlakathā dhutadhammā, kammaṭṭhānāni ceva sabbāni;

Cariyāvidhānasahito, jhānasamāpattivitthāro.

สีลกถา ธุดงคธรรม กรรมฐานทั้งปวง ฌานสมาบัติโดยพิสดารพร้อมทั้งการจำแนกจริยา

Sabbā ca abhiññāyo, paññāsaṅkalananicchayo ceva;

Khandhadhātāyatanindriyāni, ariyāni ceva cattāri.

อภิญญาทั้งปวง การวินิจฉัยรวบรวมปัญญา ขันธ์ ธาตุ อายตนะ อินทรีย์ และอริยสัจ ๔

Saccāni paccayākāradesanā, suparisuddhanipuṇanayā;

Avimuttatantimaggā, vipassanā bhāvanā ceva.

สัจจะทั้งหลาย การแสดงปจจยาการอันมีนัยอันบริสุทธิ์และสุขุมยิ่ง และวิปัสสนาภาวนาอันมีแนวทางแห่งพระบาลีที่ไม่เว้น

Iti pana sabbaṃ yasmā, visuddhimagge mayā suparisuddhaṃ;

Vuttaṃ tasmā bhiyyo, na taṃ idha vicārayissāmi.

ก็เพราะว่าเนื้อความทั้งหมดนี้ ข้าพเจ้าได้กล่าวไว้อย่างบริสุทธิ์ยิ่งแล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจักไม่พิจารณาเนื้อความนั้นในอรรถกถานี้ให้ยิ่งขึ้นไปอีก

‘‘Majjhe visuddhimaggo, esa catunnampi āgamānañhi;

Ṭhatvā pakāsayissati, tattha yathā bhāsitaṃ atthaṃ’’.

จริงอยู่ คัมภีร์วิสุทธิมรรคนี้ตั้งอยู่ในท่ามกลางแห่งอาคมทั้ง ๔ จักประกาศเนื้อความตามที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในอาคมเหล่านั้น

Icceva kato tasmā, tampi gahetvāna saddhimetāya;

Aṭṭhakathāya vijānatha, dīghāgamanissitaṃ atthanti.

เพราะข้าพเจ้าได้ทำคัมภีร์วิสุทธิมรรคไว้ด้วยตั้งใจอย่างนี้แล เพราะเหตุนั้น ท่านทั้งหลายจงถือเอาแม้คัมภีร์วิสุทธิมรรคนั้นพร้อมกับอรรถกถานี้ แล้วจงรู้เนื้อความอันอาศัยทีฆาคมเถิด

Nidānakathā

นิทานกถา

Tattha dīghāgamo nāma sīlakkhandhavaggo, mahāvaggo, pāthikavaggoti vaggato tivaggo hoti; suttato catuttiṃsasuttasaṅgaho. Tassa vaggesu sīlakkhandhavaggo ādi, suttesu brahmajālaṃ. Brahmajālassāpi ‘‘evaṃ [Pg.3] me suta’’ntiādikaṃ āyasmatā ānandena paṭhamamahāsaṅgītikāle vuttaṃ nidānamādi.

ในบรรดาบทเหล่านั้น ชื่อว่าทีฆาคม (ทีฆนิกาย) โดยแบ่งตามวรรคมี ๓ วรรค คือ สีลขันธวรรค มหาวรรค และปาฏิกวรรค โดยแบ่งตามสูตรเป็นที่รวบรวม ๓๔ สูตร ในบรรดาวรรคเหล่านั้น สีลขันธวรรคเป็นวรรคแรก ในบรรดาสูตร พรหมชาลสูตรเป็นสูตรแรก แม้แห่งพรหมชาลสูตรนั้น นิทานคือคำปรารภมีอาทิว่า ‘เอวํ เม สุตํ’ ที่ท่านพระอานนท์กล่าวไว้ในคราวปฐมมหาสังคายนา ก็เป็นเบื้องต้น

Paṭhamamahāsaṅgītikathā

เรื่องปฐมมหาสังคีติ

Paṭhamamahāsaṅgīti nāma cesā kiñcāpi vinayapiṭake tantimārūḷhā, nidānakosallatthaṃ pana idhāpi evaṃ veditabbā. Dhammacakkappavattanañhi ādiṃ katvā yāva subhaddaparibbājakavinayanā katabuddhakicce, kusinārāyaṃ upavattane mallānaṃ sālavane yamakasālānamantare visākhapuṇṇamadivase paccūsasamaye anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbute bhagavati lokanāthe, bhagavato dhātubhājanadivase sannipatitānaṃ sattannaṃ bhikkhusatasahassānaṃ saṅghatthero āyasmā mahākassapo sattāhaparinibbute bhagavati subhaddena vuḍḍhapabbajitena – ‘‘alaṃ, āvuso, mā socittha, mā paridevittha, sumuttā mayaṃ tena mahāsamaṇena, upaddutā ca homa – ‘idaṃ vo kappati, idaṃ vo na kappatī’ti, idāni pana mayaṃ yaṃ icchissāma, taṃ karissāma, yaṃ na icchissāma na taṃ karissāmā’’ti (cūḷava. 437) vuttavacanamanussaranto, īdisassa ca saṅghasannipātassa puna dullabhabhāvaṃ maññamāno, ‘‘ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati, yaṃ pāpabhikkhū ‘atītasatthukaṃ pāvacana’nti maññamānā pakkhaṃ labhitvā nacirasseva saddhammaṃ antaradhāpeyyuṃ, yāva ca dhammavinayo tiṭṭhati, tāva anatītasatthukameva pāvacanaṃ hoti. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

ก็เรื่องที่ชื่อว่าปฐมมหาสังคีตินี้ แม้จะขึ้นสู่พระบาลีในพระวินัยปิฎกแล้ว แต่ก็พึงทราบในที่นี้อย่างนี้เพื่อความฉลาดในนิทาน. จริงอยู่ เมื่อพระผู้มีพระภาคผู้เป็นที่พึ่งของโลก ทรงทำพุทธกิจเสร็จแล้วตั้งแต่การยังธรรมจักรให้เป็นไปเป็นต้น จนกระทั่งถึงการแนะนำสุภัททปริพาชก ได้เสด็จดับขันธปรินิพพานแล้วด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ในเวลาใกล้รุ่งแห่งวันวิสาขปุรณมี ณ ระหว่างต้นสาละคู่ ในสาลวันของเจ้ามัลละทั้งหลาย ที่ตำบลอุปวัตตนะ ใกล้กรุงกุสินารา, ในวันแจกพระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาค ท่านพระมหากัสสปะผู้มีอายุ ผู้เป็นพระสังฆเถระแห่งภิกษุเจ็ดแสนรูปผู้ประชุมกัน เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานได้ ๗ วัน ได้ระลึกถึงคำที่สุภัททะผู้บวชเมื่อแก่กล่าวไว้ว่า – ‘พอเถิด ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย อย่าเศร้าโศกไปเลย อย่าคร่ำครวญไปเลย พวกเราพ้นดีแล้วจากพระมหาสมณะนั้น พวกเราถูกเบียดเบียนอยู่ว่า ‘สิ่งนี้ควรแก่ท่าน สิ่งนี้ไม่ควรแก่ท่าน’ แต่บัดนี้ พวกเราปรารถนาจะทำสิ่งใด ก็จะทำสิ่งนั้น ไม่ปรารถนาจะทำสิ่งใด ก็จะไม่ทำสิ่งนั้น’ ดังนี้, และสำคัญอยู่ว่าการประชุมสงฆ์เช่นนี้จะหาได้ยากอีก, (จึงดำริว่า) ‘ก็ฐานะนี้มีอยู่ คือ ภิกษุผู้ลามกทั้งหลาย เมื่อสำคัญว่า ‘พระศาสดาล่วงลับไปแล้ว’ ได้พรรคพวกแล้ว ไม่นานนักก็จะยังพระสัทธรรมให้อันตรธานไป, ตราบใดที่พระธรรมวินัยยังดำรงอยู่ ตราบนั้น พระศาสนาก็ชื่อว่ายังมีพระศาสดาอยู่. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสคำนี้ไว้ว่า –

‘Yo vo, ānanda, mayā dhammo ca vinayo ca desito paññatto, so vo mamaccayena satthā’ti (dī. ni. 2.216).

ดูก่อนอานนท์ ธรรมและวินัยใดที่เราแสดงแล้ว บัญญัติแล้วแก่เธอทั้งหลาย ธรรมและวินัยนั้นจักเป็นศาสดาของเธอทั้งหลาย เมื่อเราล่วงลับไป

‘Yaṃnūnāhaṃ dhammañca vinayañca saṅgāyeyyaṃ, yathayidaṃ sāsanaṃ addhaniyaṃ assa ciraṭṭhitikaṃ’.

ไฉนหนอ เราพึงสังคายนาพระธรรมและพระวินัย เพื่อให้พระศาสนานี้ดำรงอยู่ได้นานและยั่งยืน

Yañcāhaṃ bhagavatā –

และเพราะเหตุที่พระผู้มีพระภาคได้ตรัสแก่เราว่า –

‘Dhāressasi pana me tvaṃ, kassapa, sāṇāni paṃsukūlāni nibbasanānī’ti (saṃ. ni. 2.154) vatvā cīvare sādhāraṇaparibhogena.

‘ดูก่อนกัสสปะ เธอจักทรงไว้ซึ่งผ้าบังสุกุลทำด้วยป่านที่เรานุ่งห่มแล้วได้หรือ’ ดังนี้แล้ว (ทรงอนุเคราะห์) ด้วยการใช้สอยจีวรเป็นสาธารณะ

‘Ahaṃ, bhikkhave, yāvadeva ākaṅkhāmi vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ [Pg.4] jhānaṃ upasampajja viharāmi; kassapopi, bhikkhave, yāvadeva, ākaṅkhati vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharatī’ti (saṃ. ni. 2.152).

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราปรารถนาอยู่เพียงใด ก็ย่อมเข้าปฐมฌาน อันมีวิตก วิจาร มีปีติและสุขอันเกิดจากวิเวก เพราะสงัดจากกามและอกุศลธรรมทั้งหลายอยู่ได้เพียงนั้น; ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้กัสสปะก็ปรารถนาอยู่เพียงใด ก็ย่อมเข้าปฐมฌาน อันมีวิตก วิจาร มีปีติและสุขอันเกิดจากวิเวก เพราะสงัดจากกามและอกุศลธรรมทั้งหลายอยู่ได้เพียงนั้น

Evamādinā nayena navānupubbavihārachaḷabhiññāppabhede uttarimanussadhamme attanā samasamaṭṭhapanena ca anuggahito, tathā ākāse pāṇiṃ cāletvā alaggacittatāya ceva candopamapaṭipadāya ca pasaṃsito, tassa kimaññaṃ āṇaṇyaṃ bhavissati. Nanu maṃ bhagavā rājā viya sakakavacaissariyānuppadānena attano kulavaṃsappatiṭṭhāpakaṃ puttaṃ ‘saddhammavaṃsappatiṭṭhāpako me ayaṃ bhavissatī’ti, mantvā iminā asādhāraṇena anuggahena anuggahesi, imāya ca uḷārāya pasaṃsāya pasaṃsīti cintayanto dhammavinayasaṅgāyanatthaṃ bhikkhūnaṃ ussāhaṃ janesi. Yathāha –

(เรา) ได้รับการยกย่องด้วยนัยเป็นต้นอย่างนี้ คือด้วยการที่พระผู้มีพระภาคทรงตั้งไว้เสมอกับพระองค์ในอุตตริมนุสสธรรมอันมีประเภทคืออนุปุพพวิหาร ๙ และอภิญญา ๖, และได้รับการสรรเสริญเพราะความเป็นผู้มีจิตไม่ข้องเกี่ยวและเพราะจันทูปมปฏิปทา โดยทรงไหวมือในอากาศ, อะไรอื่นอีกเล่าจักเป็นความไม่มีหนี้ (คือการตอบแทนคุณ) ของเราได้. พระผู้มีพระภาคทรงดำริว่า ‘กัสสปะผู้นี้จักเป็นผู้สืบวงศ์แห่งสัทธรรมของเรา’ เหมือนพระราชาทรงอนุเคราะห์พระโอรสผู้จะสืบวงศ์สกุลของพระองค์ด้วยการพระราชทานเครื่องทรงและอิสริยยศของพระองค์ ฉันใด, ก็ได้ทรงอนุเคราะห์เราด้วยการอนุเคราะห์อันไม่ทั่วไป (แก่สาวกอื่น) นี้ และทรงสรรเสริญด้วยคำสรรเสริญอันยิ่งใหญ่นี้ มิใช่หรือ. ท่านพระมหากัสสปะเมื่อคิดดังนี้ จึงได้ปลุกความอุตสาหะของภิกษุทั้งหลายเพื่อทำการสังคายนาพระธรรมวินัย. ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า –

‘‘Atha kho āyasmā mahākassapo bhikkhū āmantesi – ‘ekamidāhaṃ, āvuso, samayaṃ pāvāya kusināraṃ addhānamaggappaṭipanno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehī’’ti (cūḷava. 437) sabbaṃ subhaddakaṇḍaṃ vitthārato veditabbaṃ. Atthaṃ panassa mahāparinibbānāvasāne āgataṭṭhāneyeva kathayissāma.

“ครั้งนั้นแล ท่านพระมหากัสสปะได้เรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้วกล่าวว่า – ‘ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย สมัยหนึ่ง เราเดินทางไกลจากเมืองปาวาไปยังเมืองกุสินารา พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป’” ดังนี้ พึงทราบสุภัททกัณฑ์ทั้งหมดโดยพิสดาร. ส่วนเนื้อความของสุภัททกัณฑ์นั้น เราจักกล่าวในที่ที่มาแล้วในตอนท้ายแห่งมหาปรินิพพานสูตรนั่นเทียว.

Tato paraṃ āha –

ต่อจากนั้น ท่านได้กล่าวว่า –

‘‘Handa mayaṃ, āvuso, dhammañca vinayañca saṅgāyāma, pure adhammo dippati, dhammo paṭibāhiyyati; pure avinayo dippati, vinayo paṭibāhiyyati; pure adhammavādino balavanto honti, dhammavādino dubbalā honti, pure avinayavādino balavanto honti, vinayavādino dubbalā hontī’’ti (cūḷava. 437).

“ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เอาเถิด พวกเราจงสังคายนาพระธรรมและพระวินัยกันเถิด ก่อนที่อธรรมจะรุ่งเรือง และธรรมจะถูกขัดขวาง; ก่อนที่อวินัยจะรุ่งเรือง และวินัยจะถูกขัดขวาง; ก่อนที่พวกอธรรมวาทีจะมีกำลัง และพวกธรรมวาทีจะอ่อนกำลัง, ก่อนที่พวกอวินยวาทีจะมีกำลัง และพวกวินยวาทีจะอ่อนกำลัง” ดังนี้.

Bhikkhū āhaṃsu – ‘‘tena hi, bhante, thero bhikkhū uccinatū’’ti. Thero pana sakalanavaṅgasatthusāsanapariyattidhare puthujjanasotāpannasakadāgāmianāgāmi sukkhavipassaka khīṇāsavabhikkhū anekasate, anekasahasse ca [Pg.5] vajjetvā tipiṭakasabbapariyattippabhedadhare paṭisambhidāppatte mahānubhāve yebhuyyena bhagavato etadaggaṃ āropite tevijjādibhede khīṇāsavabhikkhūyeva ekūnapañcasate pariggahesi. Ye sandhāya idaṃ vuttaṃ – ‘‘atha kho āyasmā mahākassapo ekenūnāni pañca arahantasatāni uccinī’’ti (cūḷava. 437).

ภิกษุทั้งหลายกราบเรียนว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ถ้าเช่นนั้น ขอพระเถระจงคัดเลือกภิกษุทั้งหลายเถิด” ดังนี้. ส่วนพระเถระได้เว้นภิกษุผู้เป็นปุถุชน โสดาบัน สกทาคามี อนาคามี สุกขวิปัสสกขีณาสพ ผู้ทรงปริยัติสัตถุศาสน์มีองค์ ๙ ทั้งสิ้น หลายร้อยหลายพันรูป แล้วคัดเลือกเอาเฉพาะพระขีณาสพผู้ทรงจำแนกแห่งปริยัติทั้งหมดคือพระไตรปิฎก ผู้บรรลุปฏิสัมภิทา มีอานุภาพมาก โดยส่วนมากเป็นผู้ที่พระผู้มีพระภาคทรงยกย่องไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะ มีประเภทคือเตวิชชาเป็นต้น จำนวน ๔๙๙ รูป. หมายถึงพระเถระเหล่านั้น คำนี้จึงถูกกล่าวไว้ว่า “ครั้งนั้นแล ท่านพระมหากัสสปะได้คัดเลือกพระอรหันต์ ๕๐๐ รูป หย่อนไป ๑ รูป” ดังนี้.

Kissa pana thero ekenūnamakāsīti? Āyasmato ānandattherassa okāsakaraṇatthaṃ. Tenahāyasmatā sahāpi, vināpi, na sakkā dhammasaṅgītiṃ kātuṃ. So hāyasmā sekkho sakaraṇīyo, tasmā sahāpi na sakkā. Yasmā panassa kiñci dasabaladesitaṃ suttageyyādikaṃ appaccakkhaṃ nāma natthi. Yathāha –

ก็เพราะเหตุไร พระเถระจึงทำให้หย่อนไป ๑ รูปเล่า? เพื่อเปิดโอกาสแก่ท่านพระอานนทเถระ. เพราะว่า การทำธรรมสังคายนาจะทำพร้อมกับท่านพระอานนท์นั้น หรือเว้นท่านเสีย ก็ไม่สามารถทำได้. จริงอยู่ ท่านพระอานนท์นั้นเป็นพระเสขะ ยังมีกิจที่จะต้องทำ เพราะฉะนั้น จึงไม่สามารถทำพร้อมกับท่านได้. ส่วนเพราะเหตุที่สุตตะ เคยยะ เป็นต้น ที่พระทศพลทรงแสดงไว้ แม้เล็กน้อย ที่ชื่อว่าไม่ประจักษ์แก่ท่านนั้นไม่มี. ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า –

‘‘Dvāsīti buddhato gaṇhiṃ, dve sahassāni bhikkhuto;

Caturāsīti sahassāni, ye me dhammā pavattino’’ti. (theragā. 1027);

“เราได้เรียน (ธรรมขันธ์) ๘๒,๐๐๐ จากพระพุทธเจ้า, ได้เรียน ๒,๐๐๐ จากภิกษุ; ธรรมทั้งหลาย ๘๔,๐๐๐ เหล่าใด ที่เป็นไป (คล่องแคล่ว) แก่เรา” ดังนี้.

Tasmā vināpi na sakkā.

เพราะฉะนั้น แม้เว้นท่านเสีย ก็ไม่สามารถทำได้.

Yadi evaṃ sekkhopi samāno dhammasaṅgītiyā bahukārattā therena uccinitabbo assa, atha kasmā na uccinitoti? Parūpavādavivajjanato. Thero hi āyasmante ānande ativiya vissattho ahosi, tathā hi naṃ sirasmiṃ palitesu jātesupi ‘na vāyaṃ kumārako mattamaññāsī’ti, (saṃ. ni. 2.154) kumārakavādena ovadati. Sakyakulappasuto cāyasmā tathāgatassa bhātā cūḷapituputto. Tattha keci bhikkhū chandāgamanaṃ viya maññamānā – ‘‘bahū asekkhapaṭisambhidāppatte bhikkhū ṭhapetvā ānandaṃ sekkhapaṭisambhidāppattaṃ thero uccinī’’ti upavadeyyuṃ. Taṃ parūpavādaṃ parivajjento, ‘ānandaṃ vinā dhammasaṅgītiṃ na sakkā kātuṃ, bhikkhūnaṃyeva naṃ anumatiyā gahessāmī’ti na uccini.

ถ้าเช่นนั้น แม้ท่านจะเป็นพระเสขะ แต่เพราะเป็นผู้มีอุปการะมากแก่การทำธรรมสังคายนา พระเถระก็พึงคัดเลือกไว้, แต่เหตุไรจึงไม่คัดเลือกเล่า? เพราะต้องการหลีกเลี่ยงคำตำหนิติเตียนของผู้อื่น. จริงอยู่ พระเถระมีความคุ้นเคยอย่างยิ่งในท่านพระอานนท์, จริงดังนั้น ท่านย่อมว่ากล่าวท่านพระอานนท์นั้นด้วยวาทะว่ากุมารว่า ‘กุมารน้อยนี้ยังไม่รู้จักประมาณตน’ แม้เมื่อผมหงอกเกิดขึ้นบนศีรษะแล้ว. และท่านพระอานนท์ก็เกิดในศากยสกุล เป็นพระภาดา เป็นพระโอรสของพระเจ้าอาของพระตถาคต. ในเรื่องนั้น ภิกษุบางรูปสำคัญว่าเป็นการลำเอียงเพราะรัก อาจจะตำหนิว่า “พระเถระเว้นภิกษุผู้เป็นอเสขะบรรลุปฏิสัมภิทาจำนวนมากไว้ แล้วกลับคัดเลือกท่านพระอานนท์ผู้เป็นเสขะบรรลุปฏิสัมภิทา” ดังนี้. พระเถระเมื่อจะหลีกเลี่ยงคำตำหนิของผู้อื่นนั้น จึงไม่คัดเลือก (ด้วยตนเอง) โดยคิดว่า “เว้นท่านพระอานนท์เสีย จะทำธรรมสังคายนาไม่ได้, เราจักรับท่านเข้ามาโดยความเห็นชอบของภิกษุทั้งหลายนั่นเทียว”.

Atha sayameva bhikkhū ānandassatthāya theraṃ yāciṃsu. Yathāha –

ครั้งนั้น ภิกษุทั้งหลายเองได้ทูลขอพระเถระเพื่อประโยชน์แก่ท่านพระอานนท์. ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า –

‘‘Bhikkhū āyasmantaṃ mahākassapaṃ etadavocuṃ – ‘ayaṃ, bhante, āyasmā ānando kiñcāpi sekkho abhabbo chandā dosā mohā bhayā agatiṃ gantuṃ, bahu cānena bhagavato santike dhammo ca vinayo ca pariyatto, tena hi, bhante, thero āyasmantampi [Pg.6] ānandaṃ uccinatū’ti. Atha kho āyasmā mahākassapo āyasmantampi ānandaṃ uccinī’’ti (cūḷava. 437).

“ภิกษุทั้งหลายได้กราบเรียนคำนี้แด่ท่านพระมหากัสสปะว่า – ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านพระอานนท์นี้แม้จะเป็นพระเสขะ ก็ไม่ควรที่จะถึงอคติเพราะความรัก ความชัง ความหลง ความกลัว, และท่านก็ได้เล่าเรียนพระธรรมและพระวินัยไว้มากในสำนักของพระผู้มีพระภาค, เพราะเหตุนั้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอพระเถระจงคัดเลือกแม้ท่านพระอานนท์ด้วยเถิด’ ดังนี้. ครั้งนั้นแล ท่านพระมหากัสสปะก็ได้คัดเลือกแม้ท่านพระอานนท์ด้วย” ดังนี้.

Evaṃ bhikkhūnaṃ anumatiyā uccinitena tenāyasmatā saddhiṃ pañcatherasatāni ahesuṃ.

ด้วยท่านพระอานนท์ผู้ที่พระเถระคัดเลือกแล้วโดยความเห็นชอบของภิกษุทั้งหลายอย่างนี้ พร้อมกับท่านพระอานนท์นั้น พระเถระจึงมีจำนวนครบ ๕๐๐ รูป.

Atha kho therānaṃ bhikkhūnaṃ etadahosi – ‘‘kattha nu kho mayaṃ dhammañca vinayañca saṅgāyeyyāmā’’ti? Atha kho therānaṃ bhikkhūnaṃ etadahosi – ‘‘rājagahaṃ kho mahāgocaraṃ pahūtasenāsanaṃ, yaṃnūna mayaṃ rājagahe vassaṃ vasantā dhammañca vinayañca saṅgāyeyyāma, na aññe bhikkhū rājagahe vassaṃ upagaccheyyu’’nti (cūḷava. 437).

ครั้งนั้นแล ภิกษุผู้เป็นพระเถระเหล่านั้นได้มีความคิดอย่างนี้ว่า “พวกเราจะพึงสังคายนาพระธรรมและพระวินัยที่ไหนหนอ?” ครั้งนั้นแล ภิกษุผู้เป็นพระเถระเหล่านั้นได้มีความคิดอย่างนี้ว่า “เมืองราชคฤห์มีโคจรคามใหญ่ มีเสนาสนะเพียงพอ, ไฉนหนอ พวกเราอยู่จำพรรษาที่เมืองราชคฤห์แล้ว พึงสังคายนาพระธรรมและพระวินัย, ภิกษุอื่นไม่พึงเข้าจำพรรษาที่เมืองราชคฤห์” ดังนี้.

Kasmā pana nesaṃ etadahosi? ‘‘Idaṃ pana amhākaṃ thāvarakammaṃ, koci visabhāgapuggalo saṅghamajjhaṃ pavisitvā ukkoṭeyyā’’ti. Athāyasmā mahākassapo ñattidutiyena kammena sāvesi –

ก็เพราะเหตุไร ท่านเหล่านั้นจึงมีความคิดอย่างนั้น? (เพราะคิดว่า) “กิจอันถาวรนี้ของเรา, บุคคลผู้ไม่เหมาะสมบางรูปเข้ามาสู่ท่ามกลางสงฆ์แล้ว อาจจะคัดค้านได้” ดังนี้. ครั้งนั้น ท่านพระมหากัสสปะได้ให้สงฆ์ทราบด้วยญัตติทุติยกรรมว่า –

‘‘Suṇātu me, āvuso saṅgho, yadi saṅghassa pattakallaṃ saṅgho imāni pañca bhikkhusatāni sammanneyya rājagahe vassaṃ vasantāni dhammañca vinayañca saṅgāyituṃ, na aññehi bhikkhūhi rājagahe vassaṃ vasitabba’’nti. Esā ñatti.

“ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า, ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์พึงสมมติภิกษุ ๕๐๐ รูปเหล่านี้ ให้อยู่จำพรรษาที่เมืองราชคฤห์ เพื่อสังคายนาพระธรรมและพระวินัย, ภิกษุรูปอื่นไม่พึงอยู่จำพรรษาที่เมืองราชคฤห์” ดังนี้. นี้คือญัตติ.

‘‘Suṇātu me, āvuso saṅgho, saṅgho imāni pañcabhikkhusatāni sammanna’’ti ‘rājagahe vassaṃ vasantāni dhammañca vinayañca saṅgāyituṃ, na aññehi bhikkhūhi rājagahe vassaṃ vasitabbanti. Yassāyasmato khamati imesaṃ pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ sammuti’ rājagahe vassaṃ vasantānaṃ dhammañca vinayañca saṅgāyituṃ, na aññehi bhikkhūhi rājagahe vassaṃ vasitabbanti, so tuṇhassa; yassa nakkhamati, so bhāseyya.

ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า สงฆ์พึงสมมติภิกษุ ๕๐๐ รูปเหล่านี้ เพื่อให้จำพรรษาอยู่ในกรุงราชคฤห์แล้วสังคายนาพระธรรมและพระวินัย และเพื่อให้ภิกษุรูปอื่นไม่ต้องจำพรรษาในกรุงราชคฤห์ การสมมติภิกษุ ๕๐๐ รูปเหล่านี้ เพื่อให้จำพรรษาอยู่ในกรุงราชคฤห์แล้วสังคายนาพระธรรมและพระวินัย และเพื่อให้ภิกษุรูปอื่นไม่ต้องจำพรรษาในกรุงราชคฤห์ ชอบใจแก่ท่านผู้มีอายุรูปใด ท่านรูปนั้นพึงนิ่ง ไม่ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านรูปนั้นพึงกล่าว

‘‘Sammatāni saṅghena imāni pañcabhikkhusatāni rājagahe vassaṃ vasantāni dhammañca vinayañca saṅgāyituṃ, na aññehi bhikkhūhi rājagahe vassaṃ vasitabbanti, khamati saṅghassa, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmī’’ti (cūḷava. 438).

ภิกษุ ๕๐๐ รูปเหล่านี้ สงฆ์สมมติแล้ว เพื่อให้จำพรรษาอยู่ในกรุงราชคฤห์แล้วสังคายนาพระธรรมและพระวินัย และเพื่อให้ภิกษุรูปอื่นไม่ต้องจำพรรษาในกรุงราชคฤห์ การสมมตินี้ชอบใจแก่สงฆ์ เพราะเหตุนั้นจึงนิ่ง ข้าพเจ้าขอทรงจำความข้อนี้ไว้อย่างนี้

Ayaṃ [Pg.7] pana kammavācā tathāgatassa parinibbānato ekavīsatime divase katā. Bhagavā hi visākhapuṇṇamāyaṃ paccūsasamaye parinibbuto, athassa sattāhaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ sarīraṃ gandhamālādīhi pūjayiṃsu. Evaṃ sattāhaṃ sādhukīḷanadivasā nāma ahesuṃ. Tato sattāhaṃ citakāya agginā jhāyi, sattāhaṃ sattipañjaraṃ katvā sandhāgārasālāyaṃ dhātupūjaṃ kariṃsūti, ekavīsati divasā gatā. Jeṭṭhamūlasukkapakkhapañcamiyaṃyeva dhātuyo bhājayiṃsu. Etasmiṃ dhātubhājanadivase sannipatitassa mahābhikkhusaṅghassa subhaddena vuḍḍhapabbajitena kataṃ anācāraṃ ārocetvā vuttanayeneva ca bhikkhū uccinitvā ayaṃ kammavācā katā.

ก็กรรมวาจานี้ พระเถระได้กระทำในวันที่ ๒๑ นับแต่การปรินิพพานของพระตถาคตเจ้า จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าปรินิพพานในเวลาใกล้รุ่งแห่งวันวิสาขปุรณมี ครั้งนั้น ชนทั้งหลายได้บูชาพระสรีระของพระองค์ซึ่งมีพระฉวีวรรณดุจทองคำ ด้วยของหอมและระเบียบดอกไม้เป็นต้นตลอด ๗ วัน ด้วยประการฉะนี้ ๗ วันจึงได้ชื่อว่าวันสาธุกีฬนะ หลังจากนั้น พระสรีระได้ถูกเผาด้วยไฟบนจิตกาธานตลอด ๗ วัน ชนทั้งหลายได้ทำสัตติบัญชรแล้วกระทำการบูชาพระธาตุในสัณฐาคารศาลาตลอด ๗ วัน รวมเป็น ๒๑ วันผ่านไป ชนทั้งหลายได้แบ่งพระธาตุในวันขึ้น ๕ ค่ำ แห่งเชฏฐมาส (เดือน ๗) นั่นเทียว ในวันแบ่งพระธาตุนั้น พระเถระได้แจ้งอนาจารอันสุภัททวุฑฒบรรพชิตกระทำแล้วแก่มหาภิกษุสงฆ์ผู้ประชุมกัน และได้คัดเลือกภิกษุทั้งหลายตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว จึงได้กระทำกรรมวาจานี้ขึ้น

Imañca pana kammavācaṃ katvā thero bhikkhū āmantesi – ‘‘āvuso, idāni tumhākaṃ cattālīsa divasā okāso kato, tato paraṃ ‘ayaṃ nāma no palibodho atthī’ti, vattuṃ na labbhā, tasmā etthantare yassa rogapalibodho vā ācariyupajjhāyapalibodho vā mātāpitupalibodho vā atthi, pattaṃ vā pana pacitabbaṃ, cīvaraṃ vā kātabbaṃ, so taṃ palibodhaṃ chinditvā taṃ karaṇīyaṃ karotū’’ti.

ก็ครั้นกระทำกรรมวาจานี้แล้ว พระเถระได้เรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้วกล่าวว่า 'ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย บัดนี้ โอกาส ๔๐ วัน อันเราได้กระทำแก่ท่านทั้งหลายแล้ว หลังจากนั้น ท่านจะกล่าวว่า 'เรายังมีปลิโพธชื่อนี้อยู่' ไม่ได้ เพราะฉะนั้น ในระหว่างนี้ ผู้ใดมีปลิโพธคือโรค หรือปลิโพธคืออาจารย์และอุปัชฌาย์ หรือปลิโพธคือมารดาและบิดาอยู่ หรือว่ามีบาตรที่ต้องเผา หรือมีจีวรที่ต้องทำ ผู้นั้นจงตัดปลิโพธนั้นแล้ว จงทำกิจที่ควรทำนั้นเถิด'

Evañca pana vatvā thero attano pañcasatāya parisāya parivuto rājagahaṃ gato. Aññepi mahātherā attano attano parivāre gahetvā sokasallasamappitaṃ mahājanaṃ assāsetukāmā taṃ taṃ disaṃ pakkantā. Puṇṇatthero pana sattasatabhikkhuparivāro ‘tathāgatassa parinibbānaṭṭhānaṃ āgatāgataṃ mahājanaṃ assāsessāmī’ti kusinārāyaṃyeva aṭṭhāsi.

ก็ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว พระเถระอันบริษัท ๕๐๐ รูปของตนแวดล้อมแล้ว ได้ไปยังกรุงราชคฤห์ แม้พระมหาเถระรูปอื่นๆ ก็ได้พาบริวารของตนๆ หลีกไปยังทิศนั้นๆ ด้วยความประสงค์จะปลอบโยนมหาชนผู้ถูกลูกศรคือความโศกเสียบแทง ส่วนพระปุณณเถระมีภิกษุ ๗๐๐ รูปเป็นบริวาร ด้วยคิดว่า 'เราจักปลอบโยนมหาชนผู้มาแล้วๆ สู่สถานที่ปรินิพพานของพระตถาคต' จึงได้พักอยู่ที่กรุงกุสินารานั่นเทียว

Āyasmā ānando yathā pubbe aparinibbutassa, evaṃ parinibbutassāpi bhagavato sayameva pattacīvaramādāya pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ yena sāvatthi tena cārikaṃ pakkāmi. Gacchato gacchato panassa parivārā bhikkhū gaṇanapathaṃ vītivattā. Tenāyasmatā gatagataṭṭhāne mahāparidevo ahosi. Anupubbena pana sāvatthimanuppatte there sāvatthivāsino manussā ‘‘thero kira āgato’’ti sutvā gandhamālādihatthā paccuggantvā – ‘‘bhante, ānanda, pubbe bhagavatā saddhiṃ āgacchatha, ajja kuhiṃ bhagavantaṃ [Pg.8] ṭhapetvā āgatatthā’’tiādīni vadamānā parodiṃsu. Buddhassa bhagavato parinibbānadivase viya mahāparidevo ahosi.

ท่านพระอานนท์ถือเอาบาตรและจีวรของพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยตนเอง เหมือนเมื่อครั้งยังไม่ปรินิพพานในกาลก่อน ฉันใด แม้เมื่อปรินิพพานแล้วก็ฉันนั้น พร้อมด้วยภิกษุ ๕๐๐ รูป ได้หลีกจาริกไปทางที่ตั้งแห่งกรุงสาวัตถี ก็เมื่อท่านไปอยู่ๆ ภิกษุผู้เป็นบริวารได้มีจำนวนเกินกว่าจะนับได้ ในที่ที่ท่านผู้มีอายุนั้นไปแล้วๆ ได้เกิดการคร่ำครวญใหญ่ ก็โดยลำดับ เมื่อพระเถระถึงกรุงสาวัตถีแล้ว มนุษย์ชาวกรุงสาวัตถีได้ฟังว่า 'ได้ยินว่าพระเถระมาแล้ว' จึงถือของหอมและระเบียบดอกไม้เป็นต้น ออกไปต้อนรับ พลางกล่าวคำมีอาทิว่า 'ข้าแต่ท่านอานนท์ผู้เจริญ เมื่อก่อนท่านมาพร้อมกับพระผู้มีพระภาคเจ้า แต่วันนี้ท่านละพระผู้มีพระภาคเจ้าไว้ที่ไหนแล้วจึงมา' แล้วพากันร่ำไห้ ได้เกิดการคร่ำครวญใหญ่ประดุจในวันปรินิพพานของพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาค

Tatra sudaṃ āyasmā ānando aniccatādipaṭisaṃyuttāya dhammiyākathāya taṃ mahājanaṃ saññāpetvā jetavanaṃ pavisitvā dasabalena vasitagandhakuṭiṃ vanditvā dvāraṃ vivaritvā mañcapīṭhaṃ nīharitvā papphoṭetvā gandhakuṭiṃ sammajjitvā milātamālākacavaraṃ chaḍḍetvā mañcapīṭhaṃ atiharitvā puna yathāṭhāne ṭhapetvā bhagavato ṭhitakāle karaṇīyaṃ vattaṃ sabbamakāsi. Kurumāno ca nhānakoṭṭhakasammajjanaudakupaṭṭhāpanādikālesu gandhakuṭiṃ vanditvā – ‘‘nanu bhagavā, ayaṃ tumhākaṃ nhānakālo, ayaṃ dhammadesanākālo, ayaṃ bhikkhūnaṃ ovādadānakālo, ayaṃ sīhaseyyakappanakālo, ayaṃ mukhadhovanakālo’’tiādinā nayena paridevamānova akāsi, yathā taṃ bhagavato guṇagaṇāmatarasaññutāya patiṭṭhitapemo ceva akhīṇāsavo ca anekesu ca jātisatasahassesu aññamaññassūpakārasañjanitacittamaddavo. Tamenaṃ aññatarā devatā – ‘‘bhante, ānanda, tumhe evaṃ paridevamānā kathaṃ aññe assāsessathā’’ti saṃvejesi. So tassā vacanena saṃviggahadayo santhambhitvā tathāgatassa parinibbānato pabhuti ṭhānanisajjabahulattā ussannadhātukaṃ kāyaṃ samassāsetuṃ dutiyadivase khīravirecanaṃ pivitvā vihāreyeva nisīdi. Yaṃ sandhāya subhena māṇavena pahitaṃ māṇavakaṃ etadavoca –

ในกรุงสาวัตถีนั้นแล ท่านพระอานนท์ได้ยังมหาชนนั้นให้เข้าใจด้วยธรรมีกถาอันประกอบด้วยอนิจจตาเป็นต้น แล้วเข้าไปยังพระเชตวัน ถวายบังคมพระคันธกุฎีที่ประทับของพระทศพล เปิดประตู นำเตียงและตั่งออก ปัดฝุ่น กวาดพระคันธกุฎี ทิ้งขยะคือดอกไม้ที่เหี่ยวแห้ง นำเตียงและตั่งกลับเข้าไปตั้งไว้ ณ ที่เดิมอีก ได้กระทำวัตรปฏิบัติทั้งหมดที่พึงกระทำในกาลที่พระผู้มีพระภาคเจ้ายังทรงพระชนม์อยู่ และเมื่อกระทำอยู่ ในเวลาที่ต้องกวาดห้องสรงน้ำ จัดตั้งน้ำสรงเป็นต้น ก็ถวายบังคมพระคันธกุฎี พลางคร่ำครวญว่า 'ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า นี่มิใช่เวลาสรงน้ำของพระองค์หรือ นี่มิใช่เวลาแสดงธรรมหรือ นี่มิใช่เวลาประทานโอวาทแก่ภิกษุทั้งหลายหรือ นี่มิใช่เวลาสำเร็จสีหไสยาหรือ นี่มิใช่เวลาล้างพระพักตร์หรือ' ดังนี้เป็นต้น ท่านได้กระทำไปพลางคร่ำครวญไปพลาง สมจริงดังที่ท่านเป็นผู้มีความรักตั้งมั่นแล้ว มีอาสวะยังไม่สิ้น และมีจิตอ่อนโยนอันเกิดจากการสั่งสมอุปการะแก่กันและกันในแสนชาติเป็นอันมาก เพราะรู้ซึ้งในรสแห่งอมตะคือหมู่พระคุณของพระผู้มีพระภาคเจ้า เทวดาองค์หนึ่งได้ยังท่านพระอานนท์นั้นให้สลดใจว่า 'ข้าแต่ท่านอานนท์ผู้เจริญ เมื่อท่านคร่ำครวญอยู่อย่างนี้ จักปลอบโยนผู้อื่นได้อย่างไร' ท่านมีใจสลดด้วยคำของเทวดานั้น จึงตั้งสติมั่น เพื่อจะยังกายอันมีธาตุกำเริบให้สงบระงับ เพราะมีความเป็นผู้มากด้วยการยืนและการนั่งจำเดิมแต่การปรินิพพานของพระตถาคต ในวันที่สอง ท่านได้ดื่มยาถ่ายคือขีรวิเรจนะ แล้วได้นั่งอยู่ในวิหารนั่นเทียว ท่านหมายถึงเรื่องนั้น จึงได้กล่าวคำนี้แก่มาณพน้อยอันสุภมาณพส่งมาว่า

‘‘Akālo, kho māṇavaka, atthi me ajja bhesajjamattā pītā, appeva nāma svepi upasaṅkameyyāmā’’ti (dī. ni. 1.447).

ดูก่อนมาณพ ยังไม่ถึงเวลา วันนี้เราดื่มยาเข้าไปเล็กน้อย บางทีในวันพรุ่งนี้ เราพึงเข้าไปหา

Dutiyadivase cetakattherena pacchāsamaṇena gantvā subhena māṇavena puṭṭho imasmiṃ dīghanikāye subhasuttaṃ nāma dasamaṃ suttaṃ abhāsi.

ในวันที่สอง ท่านได้ไปกับพระเจตกเถระผู้เป็นปัจฉาสมณะ เมื่อสุภมาณพทูลถามแล้ว ได้ภาษิตสุภสูตรอันเป็นสูตรที่ ๑๐ ในทีฆนิกายนี้

Atha ānandatthero jetavanamahāvihāre khaṇḍaphullappaṭisaṅkharaṇaṃ kārāpetvā upakaṭṭhāya vassūpanāyikāya bhikkhusaṅghaṃ ohāya rājagahaṃ gato [Pg.9] tathā aññepi dhammasaṅgāhakā bhikkhūti. Evañhi gate, te sandhāya ca idaṃ vuttaṃ – ‘‘atha kho therā bhikkhū rājagahaṃ agamaṃsu, dhammañca vinayañca saṅgāyitu’’nti (cūḷava. 438). Te āsaḷhīpuṇṇamāyaṃ uposathaṃ katvā pāṭipadadivase sannipatitvā vassaṃ upagacchiṃsu.

ครั้งนั้น พระอานนทเถระให้ทำการซ่อมแซมส่วนที่ชำรุดแตกหักในพระเชตวันมหาวิหารแล้ว เมื่อวันเข้าพรรษาใกล้เข้ามา จึงได้ละภิกษุสงฆ์ไว้แล้วไปยังกรุงราชคฤห์ แม้พระภิกษุผู้ทำการสังคายนาพระธรรมเหล่าอื่นก็ฉันนั้น. จริงอยู่ เมื่อท่านเหล่านั้นไปแล้วอย่างนี้ ท่านพระสังคีติกาจารย์หมายถึงพระเถระเหล่านั้น จึงกล่าวคำนี้ไว้ว่า – “ครั้งนั้นแล พระภิกษุเถระทั้งหลายได้ไปยังกรุงราชคฤห์ เพื่อทำการสังคายนาพระธรรมและพระวินัย”. พระเถระเหล่านั้นทำอุโบสถในวันอาสาฬหปุรณมีแล้ว ประชุมกันในวันปาฏิบท แล้วได้เข้าจำพรรษา.

Tena kho pana samayena rājagahaṃ parivāretvā aṭṭhārasa mahāvihārā honti, te sabbepi chaḍḍitapatitauklāpā ahesuṃ. Bhagavato hi parinibbāne sabbepi bhikkhū attano attano pattacīvaramādāya vihāre ca pariveṇe ca chaḍḍetvā agamaṃsu. Tattha katikavattaṃ kurumānā therā bhagavato vacanapūjanatthaṃ titthiyavādaparimocanatthañca – ‘paṭhamaṃ māsaṃ khaṇḍaphullappaṭisaṅkharaṇaṃ karomā’ti cintesuṃ. Titthiyā hi evaṃ vadeyyuṃ – ‘‘samaṇassa gotamassa sāvakā satthari ṭhiteyeva vihāre paṭijaggiṃsu, parinibbute chaḍḍesuṃ, kulānaṃ mahādhanapariccāgo vinassatī’’ti. Tesañca vādaparimocanatthaṃ cintesunti vuttaṃ hoti. Evaṃ cintayitvā ca pana katikavattaṃ kariṃsu. Yaṃ sandhāya vuttaṃ –

ก็โดยสมัยนั้นแล โดยรอบกรุงราชคฤห์มีมหาวิหารอยู่ ๑๘ แห่ง มหาวิหารทั้งหมดเหล่านั้นถูกทอดทิ้ง รกร้าง มีแต่กองหยากเยื่อ. จริงอยู่ เพราะเมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานแล้ว ภิกษุทั้งปวงต่างก็ถือบาตรและจีวรของตนๆ ทิ้งวิหารและปริเวณแล้วหลีกไป. ในกาลนั้น พระเถระทั้งหลายผู้จะทำกติกวัตร เพื่อบูชาพระวจนะของพระผู้มีพระภาค และเพื่อเปลื้องตนจากคำกล่าวของพวกเดียรถีย์ ได้คิดกันว่า ‘เราทั้งหลายจงทำการซ่อมแซมส่วนที่ชำรุดแตกหักตลอดเดือนแรกเถิด’. จริงอยู่ พวกเดียรถีย์พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘สาวกของพระสมณโคดม เมื่อพระศาสดายังทรงพระชนม์อยู่เท่านั้น ได้ดูแลรักษาวิหารทั้งหลาย เมื่อปรินิพพานแล้ว ก็ทอดทิ้งเสีย การบริจาคทรัพย์สมบัติอันยิ่งใหญ่ของตระกูลทั้งหลายย่อมฉิบหาย’. ท่านกล่าวว่า พระเถระทั้งหลายได้คิดกันเพื่อเปลื้องตนจากคำกล่าวของพวกเดียรถีย์เหล่านั้นด้วย. ก็แล ครั้นคิดอย่างนี้แล้ว จึงได้ทำกติกวัตร ซึ่งท่านหมายถึงกติกวัตรนั้น จึงกล่าวว่า –

‘‘Atha kho therānaṃ bhikkhūnaṃ etadahosi – bhagavatā, kho āvuso, khaṇḍaphullappaṭisaṅkharaṇaṃ vaṇṇitaṃ, handa mayaṃ, āvuso, paṭhamaṃ māsaṃ khaṇḍaphullappaṭisaṅkharaṇaṃ karoma, majjhimaṃ māsaṃ sannipatitvā dhammañca vinayañca saṅgāyissāmā’’ti (cūḷava. 438).

“ครั้งนั้นแล พระภิกษุเถระทั้งหลายได้มีความคิดนี้ว่า – ‘ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย แล พระผู้มีพระภาคทรงสรรเสริญการซ่อมแซมส่วนที่ชำรุดแตกหัก ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เอาเถิด พวกเราจงทำการซ่อมแซมส่วนที่ชำรุดแตกหักตลอดเดือนแรก แล้วประชุมกันทำการสังคายนาพระธรรมและพระวินัยตลอดเดือนกลางเถิด’ ดังนี้”

Te dutiyadivase gantvā rājadvāre aṭṭhaṃsu. Rājā āgantvā vanditvā – ‘‘kiṃ bhante, āgatatthā’’ti attanā kattabbakiccaṃ pucchi. Therā aṭṭhārasa mahāvihārapaṭisaṅkharaṇatthāya hatthakammaṃ paṭivedesuṃ. Rājā hatthakammakārake manusse adāsi. Therā paṭhamaṃ māsaṃ sabbavihāre paṭisaṅkharāpetvā rañño ārocesuṃ – ‘‘niṭṭhitaṃ, mahārāja, vihārapaṭisaṅkharaṇaṃ, idāni dhammavinayasaṅgahaṃ karomā’’ti. ‘‘Sādhu bhante visaṭṭhā karotha, mayhaṃ āṇācakkaṃ, tumhākañca dhammacakkaṃ hotu, āṇāpetha, bhante, kiṃ karomī’’ti. ‘‘Saṅgahaṃ karontānaṃ bhikkhūnaṃ sannisajjaṭṭhānaṃ mahārājā’’ti. ‘‘Kattha karomi, bhante’’ti? ‘‘Vebhārapabbatapasse sattapaṇṇi guhādvāre kātuṃ yuttaṃ mahārājā’’ti. ‘‘Sādhu, bhante’’ti kho rājā ajātasattu vissakammunā [Pg.10] nimmitasadisaṃ suvibhattabhittithambhasopānaṃ, nānāvidhamālākammalatākammavicittaṃ, abhibhavantamiva rājabhavanavibhūtiṃ, avahasantamiva devavimānasiriṃ, siriyā niketanamiva ekanipātatitthamiva ca devamanussanayanavihaṃgānaṃ, lokarāmaṇeyyakamiva sampiṇḍitaṃ daṭṭhabbasāramaṇḍaṃ maṇḍapaṃ kārāpetvā vividhakusumadāmolambakaviniggalantacāruvitānaṃ nānāratanavicittamaṇikoṭṭimatalamiva ca, naṃ nānāpupphūpahāravicittasupariniṭṭhitabhūmikammaṃ brahmavimānasadisaṃ alaṅkaritvā, tasmiṃ mahāmaṇḍape pañcasatānaṃ bhikkhūnaṃ anagghāni pañca kappiyapaccattharaṇasatāni paññapetvā, dakkhiṇabhāgaṃ nissāya uttarābhimukhaṃ therāsanaṃ, maṇḍapamajjhe puratthābhimukhaṃ buddhassa bhagavato āsanārahaṃ dhammāsanaṃ paññapetvā, dantakhacitaṃ bījaniñcettha ṭhapetvā, bhikkhusaṅghassa ārocāpesi – ‘‘niṭṭhitaṃ, bhante, mama kicca’’nti.

พระเถระเหล่านั้น ในวันที่สอง ได้ไปยืนอยู่ที่ประตูพระราชวัง. พระราชาเสด็จมาถวายบังคมแล้ว ทูลถามถึงกิจที่พระองค์พึงกระทำว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านทั้งหลายมาด้วยกิจอะไร”. พระเถระทั้งหลายได้แจ้งเรื่องการก่อสร้างเพื่อซ่อมแซมมหาวิหาร ๑๘ แห่ง. พระราชาได้พระราชทานคนงานก่อสร้าง. พระเถระทั้งหลายให้ซ่อมแซมวิหารทั้งหมดตลอดเดือนแรกแล้ว ได้กราบทูลพระราชาว่า “มหาบพิตร การซ่อมแซมวิหารเสร็จแล้ว บัดนี้ พวกอาตมภาพจักทำการสังคายนาพระธรรมวินัย”. (พระราชาตรัสว่า) “ดีแล้ว ท่านผู้เจริญ ขอท่านทั้งหลายจงทำโดยไม่ต้องเกรงใจเถิด อาณาจักรจงเป็นของโยม ธรรมจักรจงเป็นของพระคุณเจ้าทั้งหลาย ขอท่านผู้เจริญจงบัญชามาเถิด โยมจะทำอะไร”. (พระเถระทูลว่า) “มหาบพิตร (ขอทรงจัดทำ) สถานที่ประชุมสำหรับภิกษุทั้งหลายผู้ทำการสังคายนา”. (พระราชาทูลถามว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ โยมจะทำที่ไหน”. (พระเถระทูลว่า) “มหาบพิตร สมควรที่จะทำ ณ ข้างภูเขาเวภาระ ที่ประตูถ้ำสัตตบรรณคูหา”. พระเจ้าอชาตศัตรูตรัสรับว่า “ดีแล้ว ท่านผู้เจริญ” แล้วได้โปรดให้สร้างมณฑปซึ่งเปรียบประดุจวิสสุกรรมเทพบุตรเนรมิต มีฝา เสา และบันไดที่แบ่งส่วนไว้อย่างดี วิจิตรด้วยลายพวงดอกไม้และลายเถาวัลย์ต่างๆ ประหนึ่งจะครอบงำสมบัติแห่งพระราชมณเฑียร ประหนึ่งจะเย้ยหยันสิริแห่งวิมานของทวยเทพ ประหนึ่งเป็นที่พำนักแห่งสิริ และประหนึ่งเป็นท่าที่ลงพร้อมกันแห่งนกคือนัยน์ตาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นที่รวมแห่งความน่ารื่นรมย์ในโลก มีเครื่องประดับอันเป็นสาระที่น่าชม แล้วประดับตกแต่งมณฑปนั้นซึ่งมีเพดานอันงดงามซึ่งห้อยย้อยด้วยพวงดอกไม้นานาชนิด และมีพื้นซึ่งสำเร็จด้วยดี วิจิตรด้วยเครื่องบูชาคือดอกไม้นานาพันธุ์ ประดุจพื้นมณีที่วิจิตรด้วยรัตนะต่างๆ ให้งดงามดุจพรหมวิมาน ในมหามณฑปนั้น ได้โปรดให้ปูลาดอาสนะที่สมควร ๕๐๐ ที่ อันหาค่ามิได้ สำหรับภิกษุ ๕๐๐ รูป จัดเถราสนะไว้ทางทิศใต้ ผินหน้าไปทางทิศเหนือ จัดธรรมาสน์อันสมควรเป็นที่ประทับของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าไว้ท่ามกลางมณฑป ผินหน้าไปทางทิศตะวันออก และได้ตั้งพัดอันประดับด้วยงาไว้ในที่นั้น แล้วโปรดให้กราบทูลแก่ภิกษุสงฆ์ว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ กิจของโยมเสร็จแล้ว” ดังนี้.

Tasmiñca pana divase ekacce bhikkhū āyasmantaṃ ānandaṃ sandhāya evamāhaṃsu – ‘‘imasmiṃ bhikkhusaṅghe eko bhikkhu vissagandhaṃ vāyanto vicaratī’’ti. Thero taṃ sutvā imasmiṃ bhikkhusaṅghe añño vissagandhaṃ vāyanto vicaraṇakabhikkhu nāma natthi. Addhā ete maṃ sandhāya vadantīti saṃvegaṃ āpajji. Ekacce naṃ āhaṃsuyeva – ‘‘sve āvuso, ānanda, sannipāto, tvañca sekkho sakaraṇīyo, tena te na yuttaṃ sannipātaṃ gantuṃ, appamatto hohī’’ti.

ก็ในวันนั้นแล ภิกษุบางพวกหมายถึงท่านพระอานนท์ ได้กล่าวอย่างนี้ว่า “ในหมู่ภิกษุนี้ มีภิกษุรูปหนึ่งเที่ยวส่งกลิ่นคาวไปมาอยู่”. พระเถระได้ฟังดังนั้นแล้ว (คิดว่า) ‘ในหมู่ภิกษุนี้ ภิกษุอื่นที่ชื่อว่าเที่ยวส่งกลิ่นคาวไปมาอยู่ไม่มี แน่นอน ภิกษุเหล่านี้หมายถึงเราจึงกล่าว’ ดังนี้แล้ว ได้เกิดสังเวช. ภิกษุบางพวกได้กล่าวกับท่านโดยตรงทีเดียวว่า “ดูก่อนอาวุโสอานนท์ พรุ่งนี้มีการประชุม และท่านก็ยังเป็นพระเสขะ ยังมีกิจที่จะต้องทำ เพราะเหตุนั้น การที่ท่านจะไปสู่ที่ประชุมจึงไม่สมควร ท่านจงเป็นผู้ไม่ประมาทเถิด” ดังนี้.

Atha kho āyasmā ānando – ‘sve sannipāto, na kho metaṃ patirūpaṃ yvāhaṃ sekkho samāno sannipātaṃ gaccheyya’nti, bahudeva rattiṃ kāyagatāya satiyā vītināmetvā rattiyā paccūsasamaye caṅkamā orohitvā vihāraṃ pavisitvā ‘‘nipajjissāmī’’ti kāyaṃ āvajjesi, dve pādā bhūmito muttā, apattañca sīsaṃ bimbohanaṃ, etasmiṃ antare anupādāya āsavehi cittaṃ vimucci. Ayañhi āyasmā caṅkamena bahi vītināmetvā visesaṃ nibbattetuṃ asakkonto cintesi – ‘‘nanu maṃ bhagavā etadavoca – ‘katapuññosi tvaṃ, ānanda, padhānamanuyuñja, khippaṃ hohisi anāsavo’ti (dī. ni. 2.207). Buddhānañca kathādoso nāma natthi, mama pana accāraddhaṃ vīriyaṃ, tena me cittaṃ uddhaccāya saṃvattati. Handāhaṃ vīriyasamataṃ yojemī’’ti, caṅkamā orohitvā pādadhovanaṭṭhāne ṭhatvā pāde dhovitvā [Pg.11] vihāraṃ pavisitvā mañcake nisīditvā, ‘‘thokaṃ vissamissāmī’’ti kāyaṃ mañcake apanāmesi. Dve pādā bhūmito muttā, sīsaṃ bimbohanamappattaṃ, etasmiṃ antare anupādāya āsavehi cittaṃ vimuttaṃ, catuiriyāpathavirahitaṃ therassa arahattaṃ. Tena ‘‘imasmiṃ sāsane anipanno anisinno aṭṭhito acaṅkamanto ko bhikkhu arahattaṃ patto’’ti vutte ‘‘ānandatthero’’ti vattuṃ vaṭṭati.

ครั้งนั้นแล ท่านพระอานนท์คิดว่า 'พรุ่งนี้มีการประชุมสงฆ์ การที่เราผู้ยังเป็นเสขะอยู่จะพึงเข้าไปสู่ที่ประชุมนั้น ไม่สมควรแก่เราเลย' ท่านจึงใช้เวลาตลอดคืนเป็นอันมากให้ล่วงไปด้วยกายคตาสติ ในเวลาใกล้รุ่งแห่งราตรี จึงลงจากที่จงกรมแล้วเข้าไปสู่วิหาร เอนกายลงด้วยคิดว่า 'เราจักนอน' เท้าทั้งสองพ้นแล้วจากพื้น และศีรษะยังไม่ทันถึงหมอน ในระหว่างนั้นเอง จิตของท่านก็หลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น. ความจริง ท่านพระอานนท์ผู้มีอายุนี้ เมื่อใช้เวลาอยู่ข้างนอกด้วยการเดินจงกรมแล้วไม่อาจให้คุณวิเศษบังเกิดขึ้นได้ จึงคิดว่า 'พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสคำนี้กะเรามิใช่หรือว่า 'อานนท์ เธอเป็นผู้มีบุญอันกระทำแล้ว เธอจงประกอบความเพียรเถิด จักเป็นผู้ไม่มีอาสวะโดยฉับพลัน' และโทษแห่งคำพูดของพระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมไม่มี แต่ความเพียรของเราปรารภจัดเกินไป เพราะเหตุนั้น จิตของเราจึงเป็นไปเพื่อความฟุ้งซ่าน เอาล่ะ เราจะปรับความเพียรให้สม่ำเสมอ' ดังนี้แล้ว จึงลงจากที่จงกรม ยืนอยู่ที่ที่ล้างเท้า ล้างเท้าแล้ว เข้าไปสู่วิหาร นั่งลงบนเตียง แล้วเอนกายลงบนเตียงด้วยคิดว่า 'เราจักพักผ่อนสักหน่อย' เท้าทั้งสองพ้นแล้วจากพื้น ศีรษะยังไม่ทันถึงหมอน ในระหว่างนั้นเอง จิตก็หลุดพ้นแล้วจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น พระอรหัตของพระเถระปราศจากอิริยาบถ ๔. เพราะเหตุนั้น เมื่อมีผู้กล่าวในศาสนานี้ว่า 'ภิกษุรูปไหนบรรลุพระอรหัตในขณะที่ไม่ได้นอน ไม่ได้นั่ง ไม่ได้ยืน ไม่ได้เดินจงกรมอยู่' ย่อมควรที่จะกล่าวว่า 'พระอานนทเถระ'.

Atha therā bhikkhū dutiyadivase pañcamiyaṃ kāḷapakkhassa katabhattakiccā pattacīvaraṃ paṭisāmetvā dhammasabhāyaṃ sannipatiṃsu. Atha kho āyasmā ānando arahā samāno sannipātaṃ agamāsi. Kathaṃ agamāsi? ‘‘Idānimhi sannipātamajjhaṃ pavisanāraho’’ti haṭṭhatuṭṭhacitto ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā bandhanā muttatālapakkaṃ viya, paṇḍukambale nikkhittajātimaṇi viya, vigatavalāhake nabhe samuggatapuṇṇacando viya, bālātapasamphassavikasitareṇupiñjaragabbhaṃ padumaṃ viya ca, parisuddhena pariyodātena sappabhena sassirīkena ca mukhavarena attano arahattappattiṃ ārocayamāno viya agamāsi. Atha naṃ disvā āyasmato mahākassapassa etadahosi – ‘‘sobhati vata bho arahattappatto ānando, sace satthā dhareyya, addhā ajjānandassa sādhukāraṃ dadeyya, handa, dānissāhaṃ satthārā dātabbaṃ sādhukāraṃ dadāmī’’ti, tikkhattuṃ sādhukāramadāsi.

ครั้งนั้น ภิกษุทั้งหลายผู้เป็นเถระ ในวันที่สอง คือวันแรม ๕ ค่ำ มีกิจด้วยภัตอันกระทำเสร็จแล้ว เก็บงำบาตรและจีวรแล้ว ได้ประชุมกันในธรรมสภา. ครั้งนั้นแล ท่านพระอานนท์เป็นพระอรหันต์แล้ว ได้ไปสู่ที่ประชุม. ท่านไปอย่างไร? ท่านมีจิตยินดีร่าเริงด้วยคิดว่า 'บัดนี้ เราเป็นผู้ควรเพื่อจะเข้าไปสู่ท่ามกลางที่ประชุม' กระทำจีวรเฉวียงบ่าข้างหนึ่งแล้ว ได้ไปราวกับจะประกาศการบรรลุพระอรหัตของตน ด้วยใบหน้าที่ประเสริฐ อันบริสุทธิ์ ผุดผ่อง มีรัศมี และมีสิริ ราวกับผลตาลสุกที่หลุดจากขั้ว ราวกับแก้วมณีชาติที่วางไว้บนผ้ากัมพลสีเหลืองอ่อน ราวกับพระจันทร์เต็มดวงที่ลอยขึ้นในท้องฟ้าที่ปราศจากเมฆ และราวกับดอกปทุมซึ่งมีเกสรภายในเหลืองอร่ามดุจเรณูที่บานแล้วเพราะสัมผัสแสงอาทิตย์อ่อนๆ. ครั้งนั้น ครั้นท่านพระมหากัสสปะเห็นท่านแล้ว ได้มีความคิดนี้ว่า 'ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ท่านอานนท์ผู้บรรลุพระอรหัตแล้ว งดงามหนอ ถ้าหากพระศาสดายังทรงพระชนม์อยู่ วันนี้คงจะประทานสาธุการแก่อานนท์เป็นแน่ เอาล่ะ บัดนี้ เราจะให้สาธุการอันพระศาสดาพึงประทานแก่เธอ' ดังนี้แล้ว ได้ให้สาธุการ ๓ ครั้ง.

Majjhimabhāṇakā pana vadanti – ‘‘ānandatthero attano arahattappattiṃ ñāpetukāmo bhikkhūhi saddhiṃ nāgato, bhikkhū yathāvuḍḍhaṃ attano attano pattāsane nisīdantā ānandattherassa āsanaṃ ṭhapetvā nisinnā. Tattha keci evamāhaṃsu – ‘etaṃ āsanaṃ kassā’ti? ‘Ānandassā’ti. ‘Ānando pana kuhiṃ gato’ti? Tasmiṃ samaye thero cintesi – ‘idāni mayhaṃ gamanakālo’ti. Tato attano ānubhāvaṃ dassento pathaviyaṃ nimujjitvā attano āsaneyeva attānaṃ dassesī’’ti, ākāsena gantvā nisīdītipi eke. Yathā vā tathā vā hotu. Sabbathāpi taṃ disvā āyasmato mahākassapassa sādhukāradānaṃ yuttameva.

ส่วนพระเถระผู้สวดมัชฌิมนิกายกล่าวว่า 'พระอานนทเถระมีความประสงค์จะให้ทราบถึงการบรรลุพระอรหัตของตน จึงไม่ได้มาพร้อมกับภิกษุทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลายเมื่อนั่งบนอาสนะที่ถึงแล้วของตนๆ ตามลำดับพรรษา ได้เว้นอาสนะของพระอานนทเถระไว้แล้วจึงนั่ง. ในที่นั้น ภิกษุบางพวกได้กล่าวอย่างนี้ว่า 'อาสนะนี้เป็นของใคร?' (ตอบว่า) 'เป็นของท่านอานนท์' (ถามว่า) 'ก็ท่านอานนท์ไปไหนเสีย?'. ในสมัยนั้น พระเถระคิดว่า 'บัดนี้เป็นเวลาไปของเรา'. ลำดับนั้น ท่านแสดงอานุภาพของตน ดำลงในแผ่นดินแล้วแสดงตนที่อาสนะของตนนั่นเอง'. บางพวกก็กล่าวว่า 'ท่านไปทางอากาศแล้วนั่งลง'. การมาจะเป็นไปโดยประการใดก็ตาม ในทุกกรณี การที่ท่านพระมหากัสสปะเห็นท่านแล้วให้สาธุการ ย่อมสมควรทีเดียว.

Evaṃ āgate pana tasmiṃ āyasmante mahākassapatthero bhikkhū āmantesi – ‘‘āvuso, kiṃ paṭhamaṃ saṅgāyāma, dhammaṃ vā vinayaṃ vā’’ti? Bhikkhū [Pg.12] āhaṃsu – ‘‘bhante, mahākassapa, vinayo nāma buddhasāsanassa āyu. Vinaye ṭhite sāsanaṃ ṭhitaṃ nāma hoti. Tasmā paṭhamaṃ vinayaṃ saṅgāyāmā’’ti. ‘‘Kaṃ dhuraṃ katvā’’ti? ‘‘Āyasmantaṃ upāli’’nti. ‘‘Kiṃ ānando nappahotī’’ti? ‘‘No nappahoti’’. Api ca kho pana sammāsambuddho dharamānoyeva vinayapariyattiṃ nissāya āyasmantaṃ upāliṃ etadagge ṭhapesi – ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ vinayadharānaṃ yadidaṃ upālī’’ti (a. ni. 1.228). ‘Tasmā upālittheraṃ pucchitvā vinayaṃ saṅgāyāmā’ti.

ก็เมื่อท่านพระอานนท์มาแล้วอย่างนี้ ท่านพระมหากัสสปเถระได้เรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้วกล่าวว่า 'ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เราจะสังคายนาอะไรก่อน ระหว่างพระธรรมกับพระวินัย?'. ภิกษุทั้งหลายกราบเรียนว่า 'ข้าแต่ท่านมหากัสสปะผู้เจริญ พระวินัยชื่อว่าเป็นอายุของพระพุทธศาสนา เมื่อพระวินัยยังดำรงอยู่ พระศาสนาก็ชื่อว่ายังดำรงอยู่ เพราะเหตุนั้น เรามาสังคายนาพระวินัยกันก่อนเถิด'. (ท่านพระมหากัสสปะถามว่า) 'โดยยกใครขึ้นเป็นประธาน?'. (ภิกษุทั้งหลายตอบว่า) 'ท่านพระอุบาลีผู้มีอายุ'. (ถามว่า) 'ท่านอานนท์ไม่สามารถหรือ?'. (ตอบว่า) 'ไม่ใช่ไม่สามารถ แต่ทว่า พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเมื่อยังทรงพระชนม์อยู่นั่นเทียว ทรงอาศัยพระวินัยปริยัติ ได้ทรงตั้งท่านพระอุบาลีผู้มีอายุไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาสาวกของเราที่เป็นภิกษุผู้ทรงวินัย อุบาลีนี้เป็นเลิศ'. เพราะเหตุนั้น เรามาถามพระอุบาลีเถระแล้วสังคายนาพระวินัยกันเถิด'.

Tato thero vinayaṃ pucchanatthāya attanāva attānaṃ sammanni. Upālittheropi vissajjanatthāya sammanni. Tatrāyaṃ pāḷi – atha kho āyasmā mahākassapo saṅghaṃ ñāpesi –

ลำดับนั้น พระเถระ (พระมหากัสสปะ) ได้สมมติตนเองเพื่อประโยชน์แก่การถามพระวินัย แม้พระอุบาลีเถระก็ได้สมมติ (ตนเอง) เพื่อประโยชน์แก่การตอบ. ในเรื่องนั้น มีพระบาลีดังนี้: ครั้งนั้นแล ท่านพระมหากัสสปะได้ประกาศให้สงฆ์ทราบว่า –

‘‘Suṇātu me, āvuso, saṅgho, yadi saṅghassa pattakallaṃ,Ahaṃ upāliṃ vinayaṃ puccheyya’’nti.

'ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว ข้าพเจ้าพึงถามพระวินัยกะท่านอุบาลี'

Āyasmāpi upāli saṅghaṃ ñāpesi –

แม้ท่านพระอุบาลีก็ได้ประกาศให้สงฆ์ทราบว่า –

‘‘Suṇātu me, bhante, saṅgho, yadi saṅghassa pattakallaṃ,Ahaṃ āyasmatā mahākassapena vinayaṃ puṭṭho vissajjeyya’’nti. (cūḷava. 439);

'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว ข้าพเจ้าถูกท่านพระมหากัสสปะผู้มีอายุถามพระวินัยแล้ว พึงตอบ'

Evaṃ attānaṃ sammannitvā āyasmā upāli uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā there bhikkhū vanditvā dhammāsane nisīdi dantakhacitaṃ bījaniṃ gahetvā, tato mahākassapatthero therāsane nisīditvā āyasmantaṃ upāliṃ vinayaṃ pucchi. ‘‘Paṭhamaṃ āvuso, upāli, pārājikaṃ kattha paññatta’’nti? ‘‘Vesāliyaṃ, bhante’’ti. ‘‘Kaṃ ārabbhā’’ti? ‘‘Sudinnaṃ kalandaputtaṃ ārabbhā’’ti. ‘‘Kismiṃ vatthusmi’’nti? ‘‘Methunadhamme’’ti.

ท่านพระอุบาลีสมมติตนอย่างนี้แล้ว จึงลุกจากอาสนะ กระทำจีวรเฉวียงบ่าข้างหนึ่ง ไหว้ภิกษุทั้งหลายผู้เป็นเถระแล้ว ถือพัดที่ประดับด้วยงาช้าง นั่งบนธรรมาสน์. ลำดับนั้น พระมหากัสสปเถระนั่งบนเถราสนะแล้ว ได้ถามพระวินัยกะท่านพระอุบาลีผู้มีอายุว่า 'ดูก่อนอาวุโสอุบาลี ปาราชิกสิกขาบทที่ ๑ ทรงบัญญัติไว้ที่ไหน?'. (ท่านพระอุบาลีตอบว่า) 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ที่เมืองเวสาลี'. (ถามว่า) 'ทรงปรารภใคร?'. (ตอบว่า) 'ทรงปรารภสุทินน์กลันทบุตร'. (ถามว่า) 'ในเรื่องอะไร?'. (ตอบว่า) 'ในเรื่องเมถุนธรรม'.

‘‘Atha kho āyasmā mahākassapo āyasmantaṃ upāliṃ paṭhamassa pārājikassa vatthumpi pucchi, nidānampi pucchi, puggalampi pucchi, paññattimpi pucchi, anupaññattimpi pucchi, āpattimpi pucchi, anāpattimpi pucchi’’ (cūḷava. 439). Puṭṭho puṭṭho āyasmā upāli vissajjesi.

ครั้งนั้นแล ท่านพระมหากัสสปะได้ถามท่านพระอุบาลีถึงวัตถุแห่งปาราชิกสิกขาบทที่ ๑ บ้าง ถามถึงนิทานบ้าง ถามถึงบุคคลบ้าง ถามถึงบัญญัติบ้าง ถามถึงอนุบัญญัติบ้าง ถามถึงอาบัติบ้าง ถามถึงอนาบัติบ้าง (จุลวรรค ๔๓๙) ท่านพระอุบาลีถูกถามครั้งแล้วครั้งเล่า ก็ได้วิสัชนาแล้ว

Kiṃ panettha paṭhamapārājike kiñci apanetabbaṃ vā pakkhipitabbaṃ vā atthi natthīti? Apanetabbaṃ natthi. Buddhassa hi bhagavato bhāsite apanetabbaṃ nāma natthi. Na hi tathāgatā ekabyañjanampi niratthakaṃ vadanti. Sāvakānaṃ pana devatānaṃ [Pg.13] vā bhāsite apanetabbampi hoti, taṃ dhammasaṅgāhakattherā apanayiṃsu. Pakkhipitabbaṃ pana sabbatthāpi atthi, tasmā yaṃ yattha pakkhipituṃ yuttaṃ, taṃ pakkhipiṃsuyeva. Kiṃ pana tanti? ‘Tena samayenā’ti vā, ‘tena kho pana samayenā’ti vā, ‘atha khoti vā’, ‘evaṃ vutteti’ vā, ‘etadavocā’ti vā, evamādikaṃ sambandhavacanamattaṃ. Evaṃ pakkhipitabbayuttaṃ pakkhipitvā pana – ‘‘idaṃ paṭhamapārājika’’nti ṭhapesuṃ. Paṭhamapārājike saṅgahamārūḷhe pañca arahantasatāni saṅgahaṃ āropitanayeneva gaṇasajjhāyamakaṃsu – ‘‘tena samayena buddho bhagavā verañjāyaṃ viharatī’’ti. Tesaṃ sajjhāyāraddhakāleyeva sādhukāraṃ dadamānā viya mahāpathavī udakapariyantaṃ katvā akampittha.

ในปาราชิกสิกขาบทที่ ๑ นี้ มีบทใดที่ควรนำออกหรือควรเพิ่มเข้าบ้างหรือไม่? บทที่ควรนำออกไม่มี เพราะว่าในธรรมที่พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าตรัสไว้ ชื่อว่าบทที่ควรนำออกย่อมไม่มี จริงอยู่ พระตถาคตทั้งหลายย่อมไม่ตรัสแม้พยัญชนะเดียวที่ไร้ประโยชน์ แต่ในภาษิตของพระสาวกหรือเทวดา บทที่ควรนำออกก็มีอยู่ พระเถระผู้ทำสังคายนาธรรมได้นำบทนั้นออกแล้ว ส่วนบทที่ควรเพิ่มเข้ามีอยู่ทุกแห่ง เพราะฉะนั้น บทใดควรเพิ่มเข้าในที่ใด ท่านก็ได้เพิ่มบทนั้นเข้าในที่นั้นนั่นเทียว ก็บทนั้นคืออะไร? คือเป็นเพียงถ้อยคำเชื่อมความ มีอาทิว่า ‘เตน สมเยน’ บ้าง ‘เตน โข ปน สมเยน’ บ้าง ‘อถ โข’ บ้าง ‘เอวํ วุตฺเต’ บ้าง ‘เอตทโวจ’ บ้าง ครั้นเพิ่มบทที่ควรเพิ่มเข้าอย่างนี้แล้ว จึงได้ตั้งไว้ว่า “นี้คือปาราชิกสิกขาบทที่ ๑” เมื่อปาราชิกสิกขาบทที่ ๑ ขึ้นสู่การสังคายนาแล้ว พระอรหันต์ ๕๐๐ รูปได้ทำการสาธยายเป็นหมู่ตามนัยที่ยกขึ้นสู่การสังคายนานั่นเทียวว่า “โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ เมืองเวรัญชา” ในกาลที่ท่านเหล่านั้นเริ่มสาธยายนั่นเอง มหาปฐพีราวกับให้สาธุการ ได้ไหวสะเทือนจนถึงที่สุดแห่งน้ำ

Eteneva nayena sesāni tīṇi pārājikāni saṅgahaṃ āropetvā ‘‘idaṃ pārājikakaṇḍa’’nti ṭhapesuṃ. Terasa saṅghādisesāni ‘‘terasaka’’nti ṭhapesuṃ. Dve sikkhāpadāni ‘‘aniyatānī’’ti ṭhapesuṃ. Tiṃsa sikkhāpadāni ‘‘nissaggiyāni pācittiyānī’’ti ṭhapesuṃ. Dvenavuti sikkhāpadāni ‘‘pācittiyānī’’ti ṭhapesuṃ. Cattāri sikkhāpadāni ‘‘pāṭidesanīyānī’’ti ṭhapesuṃ. Pañcasattati sikkhāpadāni ‘‘sekhiyānī’’ti ṭhapesuṃ. Satta dhamme ‘‘adhikaraṇasamathā’’ti ṭhapesuṃ. Evaṃ sattavīsādhikāni dve sikkhāpadasatāni ‘‘mahāvibhaṅgo’’ti kittetvā ṭhapesuṃ. Mahāvibhaṅgāvasānepi purimanayeneva mahāpathavī akampittha.

โดยนัยนี้นั่นเทียว ท่านได้ยกปาราชิกที่เหลือ ๓ สิกขาบทขึ้นสู่การสังคายนาแล้วตั้งไว้ว่า “นี้คือปาราชิกกัณฑ์” ได้ตั้งสังฆาทิเสส ๑๓ สิกขาบทไว้ว่า “เตรสกะ” ได้ตั้งสิกขาบท ๒ สิกขาบทไว้ว่า “อนิยต” ได้ตั้งสิกขาบท ๓๐ สิกขาบทไว้ว่า “นิสสัคคิยปาจิตตีย์” ได้ตั้งสิกขาบท ๙๒ สิกขาบทไว้ว่า “ปาจิตตีย์” ได้ตั้งสิกขาบท ๔ สิกขาบทไว้ว่า “ปาฏิเทสนียะ” ได้ตั้งสิกขาบท ๗๕ สิกขาบทไว้ว่า “เสขิยะ” ได้ตั้งธรรม ๗ ประการไว้ว่า “อธิกรณสมถะ” ท่านได้ประกาศสิกขาบท ๒๒๗ สิกขาบทอย่างนี้แล้วตั้งไว้ว่า “มหาวิภังค์” แม้ในตอนจบมหาวิภังค์ มหาปฐพีก็ได้ไหวสะเทือนโดยนัยก่อนนั่นเทียว

Tato bhikkhunīvibhaṅge aṭṭha sikkhāpadāni ‘‘pārājikakaṇḍaṃ nāma ida’’nti ṭhapesuṃ. Sattarasa sikkhāpadāni ‘‘sattarasaka’’nti ṭhapesuṃ. Tiṃsa sikkhāpadāni ‘‘nissaggiyāni pācittiyānī’’ti ṭhapesuṃ. Chasaṭṭhisatasikkhāpadāni ‘‘pācittiyānī’’ti ṭhapesuṃ. Aṭṭha sikkhāpadāni ‘‘pāṭidesanīyānī’’ti ṭhapesuṃ. Pañcasattati sikkhāpadāni ‘‘sekhiyānī’’ti ṭhapesuṃ. Satta dhamme ‘‘adhikaraṇasamathā’’ti ṭhapesuṃ. Evaṃ tīṇi sikkhāpadasatāni cattāri ca sikkhāpadāni ‘‘bhikkhunīvibhaṅgo’’ti kittetvā – ‘‘ayaṃ ubhato vibhaṅgo nāma catusaṭṭhibhāṇavāro’’ti ṭhapesuṃ. Ubhatovibhaṅgāvasānepi vuttanayeneva mahāpathavikampo ahosi.

ลำดับนั้น ในภิกขุนีวิภังค์ ท่านได้ตั้งสิกขาบท ๘ สิกขาบทไว้ว่า “นี้ชื่อว่าปาราชิกกัณฑ์” ได้ตั้งสิกขาบท ๑๗ สิกขาบทไว้ว่า “สัตตรสกะ” ได้ตั้งสิกขาบท ๓๐ สิกขาบทไว้ว่า “นิสสัคคิยปาจิตตีย์” ได้ตั้งสิกขาบท ๑๖๖ สิกขาบทไว้ว่า “ปาจิตตีย์” ได้ตั้งสิกขาบท ๘ สิกขาบทไว้ว่า “ปาฏิเทสนียะ” ได้ตั้งสิกขาบท ๗๕ สิกขาบทไว้ว่า “เสขิยะ” ได้ตั้งธรรม ๗ ประการไว้ว่า “อธิกรณสมถะ” ท่านได้ประกาศสิกขาบท ๓๐๔ สิกขาบทอย่างนี้แล้วว่า “ภิกขุนีวิภังค์” แล้วตั้งไว้ว่า “นี้ชื่อว่าอุภโตวิภังค์ มี ๖๔ ภาณวาร” แม้ในตอนจบอุภโตวิภังค์ ก็ได้เกิดความไหวสะเทือนแห่งมหาปฐพีโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

Etenevupāyena asītibhāṇavāraparimāṇaṃ khandhakaṃ, pañcavīsatibhāṇavāraparimāṇaṃ parivārañca saṅgahaṃ āropetvā ‘‘idaṃ vinayapiṭakaṃ nāmā’’ti ṭhapesuṃ[Pg.14]. Vinayapiṭakāvasānepi vuttanayeneva mahāpathavikampo ahosi. Taṃ āyasmantaṃ upāliṃ paṭicchāpesuṃ – ‘‘āvuso, imaṃ tuyhaṃ nissitake vācehī’’ti. Vinayapiṭakasaṅgahāvasāne upālitthero dantakhacitaṃ bījaniṃ nikkhipitvā dhammāsanā orohitvā there bhikkhū vanditvā attano pattāsane nisīdi.

โดยอุบายนี้นั่นเทียว ท่านได้ยกขันธกะมีประมาณ ๘๐ ภาณวาร และปริวารมีประมาณ ๒๕ ภาณวารขึ้นสู่การสังคายนาแล้วตั้งไว้ว่า “นี้ชื่อว่าพระวินัยปิฎก” แม้ในตอนจบพระวินัยปิฎก ก็ได้เกิดความไหวสะเทือนแห่งมหาปฐพีโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว ท่านได้มอบพระวินัยปิฎกนั้นให้ท่านพระอุบาลีรับไว้ (กล่าวว่า) “อาวุโส ท่านจงบอกสอนพระวินัยปิฎกนี้แก่ศิษย์ของท่านเถิด” ในตอนจบการสังคายนาพระวินัยปิฎก พระอุบาลีเถระได้วางพัดที่ประดับด้วยงาลง ลงจากธรรมาสน์ ไหว้พระภิกษุเถระทั้งหลายแล้ว ได้นั่ง ณ อาสนะที่จัดไว้สำหรับตน

Vinayaṃ saṅgāyitvā dhammaṃ saṅgāyitukāmo āyasmā mahākassapo bhikkhū pucchi – ‘‘dhammaṃ saṅgāyante hi kaṃ puggalaṃ dhuraṃ katvā dhammo saṅgāyitabbo’’ti? Bhikkhū – ‘‘ānandattheraṃ dhuraṃ katvā’’ti āhaṃsu.

ท่านพระมหากัสสปะสังคายนาพระวินัยแล้ว ประสงค์จะสังคายนาพระธรรม จึงได้ถามภิกษุทั้งหลายว่า “เมื่อพวกเราจะสังคายนาพระธรรม ควรกระทำบุคคลใดให้เป็นหัวหน้าแล้วจึงสังคายนาพระธรรม?” ภิกษุทั้งหลายได้กราบทูลว่า “ควรกระทำท่านพระอานนทเถระให้เป็นหัวหน้า”

Atha kho āyasmā mahākassapo saṅghaṃ ñāpesi –

ครั้งนั้นแล ท่านพระมหากัสสปะได้ประกาศให้สงฆ์ทราบว่า

‘‘Suṇātu me, āvuso, saṅgho, yadi saṅghassa pattakallaṃ,Ahaṃ ānandaṃ dhammaṃ puccheyya’’nti;

“ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว ข้าพเจ้าพึงถามพระธรรมกะท่านพระอานนท์”

Atha kho āyasmā ānando saṅghaṃ ñāpesi –

ครั้งนั้นแล ท่านพระอานนท์ได้ประกาศให้สงฆ์ทราบว่า

‘‘Suṇātu me, bhante, saṅgho, yadi saṅghassa pattakallaṃ,Ahaṃ āyasmatā mahākassapena dhammaṃ puṭṭho vissajjeyya’’nti;

“ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว ข้าพเจ้าอันท่านพระมหากัสสปะถามพระธรรมแล้ว พึงวิสัชนา”

Atha kho āyasmā ānando uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā there bhikkhū vanditvā dhammāsane nisīdi dantakhacitaṃ bījaniṃ gahetvā. Atha kho āyasmā mahākassapo bhikkhū pucchi – ‘‘kataraṃ, āvuso, piṭakaṃ paṭhamaṃ saṅgāyāmā’’ti? ‘‘Suttantapiṭakaṃ, bhante’’ti. ‘‘Suttantapiṭake catasso saṅgītiyo, tāsu paṭhamaṃ kataraṃ saṅgīti’’nti? ‘‘Dīghasaṅgītiṃ, bhante’’ti. ‘‘Dīghasaṅgītiyaṃ catutiṃsa suttāni, tayo vaggā, tesu paṭhamaṃ kataraṃ vagga’’nti? ‘‘Sīlakkhandhavaggaṃ, bhante’’ti. ‘‘Sīlakkhandhavagge terasa suttantā, tesu paṭhamaṃ kataraṃ sutta’’nti? ‘‘Brahmajālasuttaṃ nāma bhante, tividhasīlālaṅkataṃ, nānāvidhamicchājīvakuha lapanādividdhaṃsanaṃ, dvāsaṭṭhidiṭṭhijālaviniveṭhanaṃ, dasasahassilokadhātukampanaṃ, taṃ paṭhamaṃ saṅgāyāmā’’ti.

ลำดับนั้น ท่านพระอานนท์ลุกจากอาสนะ ทำจีวรเฉวียงบ่าข้างหนึ่ง ไหว้พระภิกษุเถระทั้งหลายแล้ว ถือพัดด้ามงา นั่งบนธรรมาสน์ ลำดับนั้น ท่านพระมหากัสสปะได้ถามภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เราจะสังคายนาปิฎกไหนก่อน” (ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ สุตตันตปิฎก” (ท่านพระมหากัสสปะถามว่า) “ในสุตตันตปิฎกมี ๔ สังคีติ (นิกาย) ในบรรดาสังคีติเหล่านั้น เราจะสังคายนาสังคีติไหนก่อน” (ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ทีฆสังคีติ (ทีฆนิกาย)” (ท่านพระมหากัสสปะถามว่า) “ในทีฆสังคีติมี ๓๔ สูตร ๓ วรรค ในบรรดาวรรคเหล่านั้น เราจะสังคายนาวรรคไหนก่อน” (ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ สีลขันธวรรค” (ท่านพระมหากัสสปะถามว่า) “ในสีลขันธวรรคมี ๑๓ สูตร ในบรรดาสูตรเหล่านั้น เราจะสังคายนาสูตรไหนก่อน” (ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พรหมชาลสูตร อันประดับด้วยศีล ๓ อย่าง กำจัดมิจฉาอาชีวะ การหลอกลวง การพูดเลียบเคียง เป็นต้น นานาชนิด คลี่คลายข่ายคือทิฏฐิ ๖๒ ประการ ทำให้หมื่นโลกธาตุหวั่นไหว เราจงสังคายนาสูตรนั้นก่อนเถิด”

Atha kho āyasmā mahākassapo āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca, ‘‘brahmajālaṃ, āvuso ānanda, kattha bhāsita’’nti? ‘‘Antarā ca, bhante, rājagahaṃ antarā ca nāḷandaṃ rājāgārake ambalaṭṭhikāya’’nti. ‘‘Kaṃ ārabbhā’’ti[Pg.15]? ‘‘Suppiyañca paribbājakaṃ, brahmadattañca māṇava’’nti. ‘‘Kismiṃ vatthusmi’’nti? ‘‘Vaṇṇāvaṇṇe’’ti. Atha kho āyasmā mahākassapo āyasmantaṃ ānandaṃ brahmajālassa nidānampi pucchi, puggalampi pucchi, vatthumpi pucchi (cūḷava. 440). Āyasmā ānando vissajjesi. Vissajjanāvasāne pañca arahantasatāni gaṇasajjhāyamakaṃsu. Vuttanayeneva ca pathavikampo ahosi.

ลำดับนั้น ท่านพระมหากัสสปะได้กล่าวคำนี้กะท่านพระอานนท์ว่า “ดูก่อนอาวุโสอานนท์ พรหมชาลสูตร (พระผู้มีพระภาค) ตรัสไว้ที่ไหน” (ท่านพระอานนท์ทูลตอบว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในระหว่างกรุงราชคฤห์และเมืองนาลันทา ที่พระตำหนักหลวงในสวนอัมพลัฏฐิกา” (ท่านพระมหากัสสปะถามว่า) “ปรารภใคร” (ท่านพระอานนท์ทูลตอบว่า) “ปรารภสุปปิยปริพาชกและพรหมทัตตมาณพ” (ท่านพระมหากัสสปะถามว่า) “ในเรื่องอะไร” (ท่านพระอานนท์ทูลตอบว่า) “ในเรื่องการกล่าวสรรเสริญและติเตียน” ลำดับนั้น ท่านพระมหากัสสปะได้ถามท่านพระอานนท์ถึงนิทานแห่งพรหมชาลสูตรบ้าง ถึงบุคคลบ้าง ถึงเรื่องราวบ้าง ท่านพระอานนท์ได้ตอบแล้ว ในกาลสิ้นสุดแห่งการตอบ พระอรหันต์ ๕๐๐ รูปได้ทำการสาธยายพร้อมกันเป็นหมู่ และแผ่นดินไหวได้เกิดขึ้นแล้วโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

Evaṃ brahmajālaṃ saṅgāyitvā tato paraṃ ‘‘sāmaññaphalaṃ, panāvuso ānanda, kattha bhāsita’’ntiādinā nayena pucchāvissajjanānukkamena saddhiṃ brahmajālena sabbepi terasa suttante saṅgāyitvā – ‘‘ayaṃ sīlakkhandhavaggo nāmā’’ti kittetvā ṭhapesuṃ.

(พระเถระทั้งหลาย) สังคายนาพรหมชาลสูตรอย่างนี้แล้ว หลังจากนั้น ได้สังคายนาพระสูตรทั้ง ๑๓ สูตรทั้งหมดพร้อมกับพรหมชาลสูตร ตามลำดับแห่งการถามและการตอบโดยนัยเป็นต้นว่า “ก็แหละ อาวุโสอานนท์ สามัญญผลสูตร (พระผู้มีพระภาค) ตรัสไว้ที่ไหน” แล้วประกาศว่า “นี้ชื่อว่าสีลขันธวรรค” แล้วตั้งไว้

Tadanantaraṃ mahāvaggaṃ, tadanantaraṃ pāthikavagganti, evaṃ tivaggasaṅgahaṃ catutiṃsasuttapaṭimaṇḍitaṃ catusaṭṭhibhāṇavāraparimāṇaṃ tantiṃ saṅgāyitvā ‘‘ayaṃ dīghanikāyo nāmā’’ti vatvā āyasmantaṃ ānandaṃ paṭicchāpesuṃ – ‘‘āvuso, imaṃ tuyhaṃ nissitake vācehī’’ti.

ลำดับต่อจากนั้น (พระเถระทั้งหลาย) ได้สังคายนามหาวรรค ลำดับต่อจากนั้นได้สังคายนาปาฏิกวรรค ด้วยประการฉะนี้ ได้สังคายนาพระบาลีอันสงเคราะห์เข้าใน ๓ วรรค ประดับด้วย ๓๔ สูตร มีประมาณ ๖๔ ภาณวาร แล้วกล่าวว่า “นี้ชื่อว่าทีฆนิกาย” แล้วได้มอบหมายแก่ท่านพระอานนท์ว่า “ดูก่อนอาวุโส ท่านจงสอน (ทีฆนิกาย) นี้แก่ศิษย์ผู้อยู่ในความดูแลของท่านเถิด”

Tato anantaraṃ asītibhāṇavāraparimāṇaṃ majjhimanikāyaṃ saṅgāyitvā dhammasenāpatisāriputtattherassa nissitake paṭicchāpesuṃ – ‘‘imaṃ tumhe pariharathā’’ti.

ลำดับต่อจากนั้น (พระเถระทั้งหลาย) ได้สังคายนามัชฌิมนิกายอันมีประมาณ ๘๐ ภาณวารแล้ว ได้มอบหมายแก่ศิษย์ผู้อยู่ในความดูแลของพระสารีบุตรเถระผู้เป็นธรรมเสนาบดีว่า “ท่านทั้งหลายจงทรงจำ (มัชฌิมนิกาย) นี้ไว้เถิด”

Tato anantaraṃ satabhāṇavāraparimāṇaṃ saṃyuttanikāyaṃ saṅgāyitvā mahākassapattheraṃ paṭicchāpesuṃ – ‘‘bhante, imaṃ tumhākaṃ nissitake vācethā’’ti.

ลำดับต่อจากนั้น (พระเถระทั้งหลาย) ได้สังคายนาสังยุตตนิกายอันมีประมาณ ๑๐๐ ภาณวารแล้ว ได้มอบหมายแก่พระมหากัสสปเถระว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงสอน (สังยุตตนิกาย) นี้แก่ศิษย์ผู้อยู่ในความดูแลของท่านเถิด”

Tato anantaraṃ vīsatibhāṇavārasataparimāṇaṃ aṅguttaranikāyaṃ saṅgāyitvā anuruddhattheraṃ paṭicchāpesuṃ – ‘‘imaṃ tumhākaṃ nissitake vācethā’’ti.

ลำดับต่อจากนั้น (พระเถระทั้งหลาย) ได้สังคายนาอังคุตตรนิกายอันมีประมาณ ๑๒๐ ภาณวารแล้ว ได้มอบหมายแก่พระอนุรุทธเถระว่า “ขอท่านจงสอน (อังคุตตรนิกาย) นี้แก่ศิษย์ผู้อยู่ในความดูแลของท่านเถิด”

Tato anantaraṃ dhammasaṅgahavibhaṅgadhātukathāpuggalapaññattikathāvatthuyamakapaṭṭhānaṃ abhidhammoti vuccati. Evaṃ saṃvaṇṇitaṃ sukhumañāṇagocaraṃ tantiṃ saṅgāyitvā – ‘‘idaṃ abhidhammapiṭakaṃ nāmā’’ti vatvā pañca arahantasatāni sajjhāyamakaṃsu. Vuttanayeneva pathavikampo ahosīti.

ลำดับต่อจากนั้น (คัมภีร์) ธรรมสังคณี วิภังค์ ธาตุกถา ปุคคลบัญญัติ กถาวัตถุ ยมก ปัฏฐาน ท่านเรียกว่า อภิธรรม (พระเถระทั้งหลาย) ได้สังคายนาพระบาลีอันท่านพรรณนาไว้อย่างนี้ ซึ่งเป็นโคจรแห่งญาณอันสุขุม แล้วกล่าวว่า “นี้ชื่อว่าอภิธรรมปิฎก” พระอรหันต์ ๕๐๐ รูปได้ทำการสาธยายแล้ว แผ่นดินไหวได้เกิดขึ้นแล้วโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

Tato paraṃ jātakaṃ, niddeso, paṭisambhidāmaggo, apadānaṃ, suttanipāto, khuddakapāṭho, dhammapadaṃ, udānaṃ, itivuttakaṃ, vimānavatthu, petavatthu, theragāthā[Pg.16], therīgāthāti imaṃ tantiṃ saṅgāyitvā ‘‘khuddakagantho nāmāya’’nti ca vatvā ‘‘abhidhammapiṭakasmiṃyeva saṅgahaṃ āropayiṃsū’’ti dīghabhāṇakā vadanti. Majjhimabhāṇakā pana ‘‘cariyāpiṭakabuddhavaṃsehi saddhiṃ sabbampetaṃ khuddakaganthaṃ nāma suttantapiṭake pariyāpanna’’nti vadanti.

หลังจากนั้น (พระเถระทั้งหลาย) ได้สังคายนาพระบาลีนี้ คือ ชาดก นิทเทส ปฏิสัมภิทามรรค อปทาน สุตตนิบาต ขุททกปาฐะ ธรรมบท อุทาน อิติวุตตกะ วิมานวัตถุ เปตวัตถุ เถรคาถา เถรีคาถา แล้วกล่าวว่า “นี้ชื่อว่าขุททกคันถะ” และ “ได้ยกขึ้นสู่การสงเคราะห์ในอภิธรรมปิฎกนั่นเทียว” ดังนี้ พระเถระผู้ทรงทีฆนิกายกล่าว ส่วนพระเถระผู้ทรงมัชฌิมนิกายกล่าวว่า “ขุททกคันถะทั้งหมดนี้ พร้อมกับจริยาปิฎกและพุทธวงศ์ นับเนื่องในสุตตันตปิฎก”

Evametaṃ sabbampi buddhavacanaṃ rasavasena ekavidhaṃ, dhammavinayavasena duvidhaṃ, paṭhamamajjhimapacchimavasena tividhaṃ. Tathā piṭakavasena. Nikāyavasena pañcavidhaṃ, aṅgavasena navavidhaṃ, dhammakkhandhavasena caturāsītisahassavidhanti veditabbaṃ.

พึงทราบว่า พระพุทธวจนะทั้งหมดนี้ เป็นอย่างหนึ่งโดยรส เป็นสองอย่างโดยธรรมและวินัย เป็นสามอย่างโดยปฐมโพธิกาล มัชฌิมโพธิกาล และปัจฉิมโพธิกาล โดยปิฎกก็ฉันนั้น เป็นห้าอย่างโดยนิกาย เป็นเก้าอย่างโดยองค์ เป็นแปดหมื่นสี่พันอย่างโดยพระธรรมขันธ์ ด้วยประการฉะนี้

Kathaṃ rasavasena ekavidhaṃ? Yañhi bhagavatā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhitvā yāva anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati, etthantare pañcacattālīsavassāni devamanussanāgayakkhādayo anusāsantena vā paccavekkhantena vā vuttaṃ, sabbaṃ taṃ ekarasaṃ vimuttirasameva hoti. Evaṃ rasavasena ekavidhaṃ.

(พระพุทธวจนะ) เป็นอย่างหนึ่งโดยรสเป็นอย่างไร? คือ พระดำรัสใดที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ ในระหว่างกาลนี้ คือตั้งแต่ตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งพระสัมมาสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยมแล้ว จนกระทั่งเสด็จปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ตลอด ๔๕ พรรษา เมื่อทรงสั่งสอนเทวดา มนุษย์ นาค ยักษ์ เป็นต้น บ้าง หรือเมื่อทรงพิจารณาบ้าง พระดำรัสนั้นทั้งหมดมีรสเดียวคือวิมุตติรสเท่านั้น (พระพุทธวจนะ) เป็นอย่างหนึ่งโดยรส ด้วยประการฉะนี้

Kathaṃ dhammavinayavasena duvidhaṃ? Sabbameva cetaṃ dhammo ceva vinayo cāti saṅkhyaṃ gacchati. Tattha vinayapiṭakaṃ vinayo, avasesaṃ buddhavacanaṃ dhammo. Tenevāha ‘‘yannūna mayaṃ dhammañca vinayañca saṅgāyeyyāmā’’ti (cūḷava. 437). ‘‘Ahaṃ upāliṃ vinayaṃ puccheyyaṃ, ānandaṃ dhammaṃ puccheyya’’nti ca. Evaṃ dhammavinayavasena duvidhaṃ.

(พระพุทธวจนะ) เป็นสองอย่างโดยธรรมและวินัยเป็นอย่างไร? ก็พระพุทธวจนะทั้งหมดนี้ ย่อมถึงการนับว่า ธรรม และ วินัย ในธรรมและวินัยนั้น วินัยปิฎกชื่อว่าวินัย พระพุทธวจนะที่เหลือชื่อว่าธรรม เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว (พระมหากัสสปะ) จึงกล่าวว่า “ไฉนหนอ เราพึงสังคายนาทั้งธรรมและวินัย” และ “เราพึงถามพระอุบาลีซึ่งวินัย พึงถามพระอานนท์ซึ่งธรรม” (พระพุทธวจนะ) เป็นสองอย่างโดยธรรมและวินัย ด้วยประการฉะนี้

Kathaṃ paṭhamamajjhimapacchimavasena tividhaṃ? Sabbameva hidaṃ paṭhamabuddhavacanaṃ, majjhimabuddhavacanaṃ, pacchimabuddhavacananti tippabhedaṃ hoti. Tattha –

(พระพุทธวจนะ) เป็นสามอย่างโดยปฐมโพธิกาล มัชฌิมโพธิกาล และปัจฉิมโพธิกาลเป็นอย่างไร? ก็พระพุทธวจนะทั้งหมดนี้ มี ๓ ประเภท คือ ปฐมพุทธวจนะ มัชฌิมพุทธวจนะ และปัจฉิมพุทธวจนะ ใน ๓ ประเภทนั้น –

‘‘Anekajātisaṃsāraṃ, sandhāvissaṃ anibbisaṃ;

Gahakāraṃ gavesanto, dukkhā jāti punappunaṃ.Gahakāraka diṭṭhosi, puna gehaṃ na kāhasi;

Sabbā te phāsukā bhaggā, gahakūṭaṃ visaṅkhataṃ;

Visaṅkhāragataṃ cittaṃ, taṇhānaṃ khayamajjhagā’’ti. (dha. pa. 153-54);

เราเมื่อแสวงหานายช่างผู้สร้างเรือน (คือตัณหา) แต่ยังไม่พบ ได้ท่องเที่ยวไปในสงสารอันมีชาติมิใช่น้อย การเกิดบ่อยๆ เป็นทุกข์ ดูก่อนนายช่างผู้สร้างเรือน ท่านถูกเราพบเห็นแล้ว ท่านจักสร้างเรือนอีกไม่ได้ โครงเรือนของท่านทั้งหมดถูกรื้อแล้ว ยอดเรือน (คืออวิชชา) เราก็รื้อเสียแล้ว จิตของเราถึงแล้วซึ่งวิสังขาร (นิพพาน) เราได้บรรลุความสิ้นไปแห่งตัณหาแล้ว

Idaṃ paṭhamabuddhavacanaṃ. Keci ‘‘yadā have pātubhavanti dhammā’’ti (mahāva. 1) khandhake udānagāthaṃ vadanti. Esā pana pāṭipadadivase sabbaññubhāvappattassa somanassamayañāṇena paccayākāraṃ paccavekkhantassa uppannā udānagāthāti veditabbā.

นี้คือปฐมพุทธวจนะ พระเถระบางพวกกล่าวว่า อุทานคาถาในขันธกะ (แห่งมหาวัคค์) ที่ขึ้นต้นว่า ‘ยทา หเว ปาตุภวนฺติ ธมฺมา’ (เป็นปฐมพุทธวจนะ) แต่พึงทราบว่า คาถานี้เป็นอุทานคาถาที่เกิดขึ้นแก่พระผู้มีพระภาคผู้ทรงบรรลุความเป็นพระสัพพัญญูแล้ว ในวันปาฏิบท ขณะทรงพิจารณาปัจจยาการด้วยพระญาณอันประกอบด้วยโสมนัส

Yaṃ [Pg.17] pana parinibbānakāle abhāsi – ‘‘handa dāni, bhikkhave, āmantayāmi vo, vayadhammā saṅkhārā, appamādena sampādethā’’ti (dī. ni. 2.218) idaṃ pacchimabuddhavacanaṃ. Ubhinnamantare yaṃ vuttaṃ, etaṃ majjhimabuddhavacanaṃ nāma. Evaṃ paṭhamamajjhimapacchimabuddhavacanavasena tividhaṃ.

ส่วนพระดำรัสใดที่ตรัสไว้ในเวลาปรินิพพานว่า ‘หนฺท ทานิ ภิกฺขเว อามนฺตยามิ โว วยธมฺมา สงฺขารา อปฺปมาเทน สมฺปาเทถาติ’ (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บัดนี้เราขอเตือนท่านทั้งหลาย สังขารทั้งหลายมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา ท่านทั้งหลายจงยังความไม่ประมาทให้ถึงพร้อมเถิด) นี้คือปัจฉิมพุทธวจนะ พระดำรัสใดที่ตรัสไว้ในระหว่างแห่งพระพุทธวจนะทั้งสองนั้น พระดำรัสนั้นชื่อว่ามัชฌิมพุทธวจนะ ด้วยประการฉะนี้ (พุทธวจนะ) จึงมี ๓ อย่าง โดยแบ่งเป็นปฐมพุทธวจนะ มัชฌิมพุทธวจนะ และปัจฉิมพุทธวจนะ

Kathaṃ piṭakavasena tividhaṃ? Sabbampi cetaṃ vinayapiṭakaṃ suttantapiṭakaṃ abhidhammapiṭakanti tippabhedameva hoti. Tattha paṭhamasaṅgītiyaṃ saṅgītañca asaṅgītañca sabbampi samodhānetvā ubhayāni pātimokkhāni, dve vibhaṅgā, dvāvīsati khandhakā, soḷasaparivārāti – idaṃ vinayapiṭakaṃ nāma. Brahmajālādicatuttiṃsasuttasaṅgaho dīghanikāyo, mūlapariyāyasuttādidiyaḍḍhasatadvesuttasaṅgaho majjhimanikāyo, oghataraṇasuttādisattasuttasahassasattasatadvāsaṭṭhisuttasaṅgaho saṃyuttanikāyo, cittapariyādānasuttādinavasuttasahassapañcasatasattapaññāsasuttasaṅgaho aṅguttaranikāyo, khuddakapāṭha-dhammapada-udāna-itivuttaka-suttanipāta-vimānavatthu-petavatthu-theragāthā-therīgāthā-jātaka-niddesa-paṭisambhidāmagga-apadāna-buddhavaṃsa-cariyāpiṭakavasena pannarasappabhedo khuddakanikāyoti idaṃ suttantapiṭakaṃ nāma. Dhammasaṅgaho, vibhaṅgo, dhātukathā, puggalapaññatti, kathāvatthu, yamakaṃ, paṭṭhānanti – idaṃ abhidhammapiṭakaṃ nāma. Tattha –

พุทธวจนะมี ๓ อย่างโดยแบ่งตามปิฎกได้อย่างไร? พุทธวจนะทั้งหมดนั้นมี ๓ ประเภท คือ วินัยปิฎก สุตตันตปิฎก และอภิธรรมปิฎก ในปิฎกทั้งสามนั้น สิ่งที่รวบรวมไว้ทั้งหมด ทั้งที่สังคายนาแล้วและยังมิได้สังคายนาในการปฐมสังคายนา คือ ปาฏิโมกข์ ๒, วิภังค์ ๒, ขันธกะ ๒๒, และปริวาร ๑๖ - นี้ชื่อว่าวินัยปิฎก ทีฆนิกาย คือการรวบรวมพระสูตร ๓๔ สูตร มีพรหมชาลสูตรเป็นต้น, มัชฌิมนิกาย คือการรวบรวมพระสูตร ๑๕๒ สูตร มีมูลปริยายสูตรเป็นต้น, สังยุตตนิกาย คือการรวบรวมพระสูตร ๗,๗๖๒ สูตร มีโอฆตรณสูตรเป็นต้น, อังคุตตรนิกาย คือการรวบรวมพระสูตร ๙,๕๕๗ สูตร มีจิตตปริยาทานสูตรเป็นต้น, และขุททกนิกาย ซึ่งมี ๑๕ ประเภท คือ ขุททกปาฐะ ธรรมบท อุทาน อิติวุตตกะ สุตตนิบาต วิมานวัตถุ เปตวัตถุ เถรคาถา เถรีคาถา ชาดก นิทเทส ปฏิสัมภิทามรรค อปทาน พุทธวงศ์ และจริยาปิฎก - นี้ชื่อว่าสุตตันตปิฎก ธรรมสังคณี, วิภังค์, ธาตุกถา, ปุคคลบัญญัติ, กถาวัตถุ, ยมก, และปัฏฐาน - นี้ชื่อว่าอภิธรรมปิฎก ในปิฎกเหล่านั้น -

‘‘Vividhavisesanayattā, vinayanato ceva kāyavācānaṃ;

Vinayatthavidūhi ayaṃ, vinayo vinayoti akkhāto’’.

เพราะมีนัย (ระเบียบข้อบังคับ) ที่หลากหลายและพิเศษ และเพราะเป็นการฝึกอบรมกายและวาจา พระบาลีปิฎกนี้ บัณฑิตผู้รู้ศัพท์วินัยจึงเรียกว่า ‘วินัย’

Vividhā hi ettha pañcavidhapātimokkhuddesapārājikādi satta āpattikkhandhamātikā vibhaṅgādippabhedā nayā. Visesabhūtā ca daḷhīkammasithilakaraṇappayojanā anupaññattinayā. Kāyikavācasikaajjhācāranisedhanato cesa kāyaṃ vācañca vineti, tasmā vividhanayattā visesanayattā kāyavācānaṃ vinayanato ceva vinayoti akkhāto. Tenetametassa vacanatthakosallatthaṃ vuttaṃ –

จริงอยู่ ในวินัยปิฎกนี้มีนัยหลากหลายประเภท คือ ปาฏิโมกขุทเทส ๕ อย่าง, อาบัติขันธ์ ๗ มีปาราชิกเป็นต้น, มาติกา, และวิภังค์ เป็นต้น และมีอนุบัญญัตินัยอันพิเศษ ซึ่งมีประโยชน์เพื่อทำให้มั่นคงและเพื่อผ่อนปรน ทั้งยังห้ามการล่วงละเมิดทางกายและวาจา จึงชื่อว่าฝึกอบรมกายและวาจา เพราะเหตุนั้น บัณฑิตจึงเรียกว่า ‘วินัย’ เพราะมีนัยหลากหลาย เพราะมีนัยพิเศษ และเพราะเป็นการฝึกอบรมกายและวาจา ด้วยเหตุนั้น เพื่อความฉลาดในอรรถแห่งวจนะของศัพท์นี้ ท่านจึงกล่าวไว้ว่า –

‘‘Vividhavisesanayattā, vinayanato ceva kāyavācānaṃ;

Vinayatthavidūhi ayaṃ, vinayo vinayoti akkhāto’’ti.

เพราะมีนัย (ระเบียบข้อบังคับ) ที่หลากหลายและพิเศษ และเพราะเป็นการฝึกอบรมกายและวาจา พระบาลีปิฎกนี้ บัณฑิตผู้รู้ศัพท์วินัยจึงเรียกว่า ‘วินัย’

Itaraṃ [Pg.18] pana –

ส่วนปิฎกนอกนี้ –

‘‘Atthānaṃ sūcanato suvuttato, savanatotha sūdanato;

Suttāṇā suttasabhāgato ca, suttanti akkhātaṃ.

เพราะเป็นเครื่องชี้บอกเนื้อความ, เพราะตรัสไว้ดีแล้ว, เพราะหลั่งไหล (ประโยชน์) และเพราะหลั่งออก (ซึ่งประโยชน์), เพราะคุ้มครองไว้อย่างดี, และเพราะเป็นเหมือนด้าย (สูตร) บัณฑิตจึงเรียกว่า ‘สุตตะ’

Tañhi attatthaparatthādibhede atthe sūceti. Suvuttā cettha atthā, veneyyajjhāsayānulomena vuttattā. Savati cetaṃ atthe sassamiva phalaṃ, pasavatīti vuttaṃ hoti. Sūdati cetaṃ dhenu viya khīraṃ, paggharāpetīti vuttaṃ hoti. Suṭṭhu ca ne tāyati, rakkhatīti vuttaṃ hoti. Suttasabhāgañcetaṃ, yathā hi tacchakānaṃ suttaṃ pamāṇaṃ hoti, evametampi viññūnaṃ. Yathā ca suttena saṅgahitāni pupphāni na vikirīyanti, na viddhaṃsīyanti, evameva tena saṅgahitā atthā. Tenetametassa vacanatthakosallatthaṃ vuttaṃ –

จริงอยู่ สุตตันตปิฎกนั้นย่อมชี้บอกเนื้อความประเภทต่างๆ มีประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่นเป็นต้น และเนื้อความในสุตตันตปิฎกนี้ก็เป็นสิ่งที่ตรัสไว้ดีแล้ว เพราะตรัสไว้โดยอนุโลมตามอัธยาศัยของเวไนยสัตว์ และสุตตันตปิฎกนี้ย่อมหลั่งไหลเนื้อความ เหมือนพืชพันธุ์ให้ผล กล่าวคือ ย่อมทำให้เกิดผล และย่อมหลั่งออกซึ่งเนื้อความ เหมือนแม่โคหลั่งน้ำนม กล่าวคือ ย่อมทำให้ไหลออก ทั้งยังคุ้มครองเนื้อความเหล่านั้นไว้อย่างดี กล่าวคือ ย่อมรักษาไว้ และสุตตันตปิฎกนี้เป็นเหมือนด้าย (สูตร) กล่าวคือ ด้ายของช่างไม้เป็นเครื่องวัดฉันใด สุตตันตปิฎกนี้ก็เป็นเครื่องวัดของบัณฑิตฉันนั้น และดอกไม้ที่ร้อยไว้ด้วยด้ายย่อมไม่กระจัดกระจาย ไม่ถูกทำลายฉันใด เนื้อความที่รวบรวมไว้ด้วยสุตตันตปิฎกนี้ก็ฉันนั้น ด้วยเหตุนั้น เพื่อความฉลาดในอรรถแห่งวจนะของศัพท์นี้ ท่านจึงกล่าวไว้ว่า –

‘‘Atthānaṃ sūcanato, suvuttato savanatotha sūdanato;

Suttāṇā suttasabhāgato ca, suttanti akkhāta’’nti.

เพราะเป็นเครื่องชี้บอกเนื้อความ, เพราะตรัสไว้ดีแล้ว, เพราะหลั่งไหล (ประโยชน์) และเพราะหลั่งออก (ซึ่งประโยชน์), เพราะคุ้มครองไว้อย่างดี, และเพราะเป็นเหมือนด้าย (สูตร) บัณฑิตจึงเรียกว่า ‘สุตตะ’

Itaro pana –

ส่วนปิฎกนอกนี้ –

‘‘Yaṃ ettha vuḍḍhimanto, salakkhaṇā pūjitā paricchinnā;

Vuttādhikā ca dhammā, abhidhammo tena akkhāto’’.

เพราะในปิฎกนี้ ธรรมทั้งหลายที่เจริญ, มีลักษณะเฉพาะ, อันน่าบูชา, ที่จำแนกไว้, และที่ยิ่งใหญ่ ได้ถูกกล่าวไว้แล้ว ด้วยเหตุนั้น บัณฑิตจึงเรียกว่า ‘อภิธรรม’

Ayañhi abhisaddo vuḍḍhilakkhaṇapūjitaparicchinnādhikesu dissati. Tathā hesa ‘‘bāḷhā me dukkhā vedanā abhikkamanti, no paṭikkamantī’’tiādīsu (ma. ni. 3.389) vuḍḍhiyaṃ āgato. ‘‘Yā tā rattiyo abhiññātā abhilakkhitā’’tiādīsu (ma. ni. 1.49) salakkhaṇe. ‘‘Rājābhirājā manujindo’’tiādīsu (ma. ni. 2.399) pūjite. ‘‘Paṭibalo vinetuṃ abhidhamme abhivinaye’’tiādīsu (mahāva. 85) paricchinne. Aññamaññasaṅkaravirahite dhamme ca vinaye cāti vuttaṃ hoti. ‘‘Abhikkantena vaṇṇenā’’tiādīsu (vi. va. 819) adhike.

จริงอยู่ อภิศัพท์นี้ปรากฏในความหมายว่า เจริญ, มีลักษณะ, น่าบูชา, จำแนกไว้, และยิ่งใหญ่ จริงดังนั้น อภิศัพท์นี้มาในความหมายว่า ‘เจริญ’ ในประโยคเป็นต้นว่า ‘เวทนาอันแรงกล้าของเรากำเริบขึ้น ไม่ทุเลาลง’ มาในความหมายว่า ‘มีลักษณะเฉพาะ’ ในประโยคเป็นต้นว่า ‘ราตรีเหล่านั้นที่รู้กันดี ที่มีเครื่องหมายปรากฏ’ มาในความหมายว่า ‘น่าบูชา’ ในประโยคเป็นต้นว่า ‘พระราชาธิราชผู้เป็นใหญ่กว่านรชน’ มาในความหมายว่า ‘จำแนกไว้’ ในประโยคเป็นต้นว่า ‘สามารถเพื่อจะแนะนำในอภิธรรมและอภิวินัย’ ซึ่งกล่าวคือ ในธรรมและวินัยที่ไม่ปะปนกัน มาในความหมายว่า ‘ยิ่งใหญ่’ ในประโยคเป็นต้นว่า ‘ด้วยวรรณะอันยิ่ง’

Ettha ca ‘‘rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti’’ (dha. sa. 251), ‘‘mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī’’tiādinā (vibha. 642) nayena vuḍḍhimantopi dhammā vuttā. ‘‘Rūpārammaṇaṃ vā saddārammaṇaṃ vā’’tiādinā (dha. sa. 1) nayena ārammaṇādīhi lakkhaṇīyattā [Pg.19] salakkhaṇāpi. ‘‘Sekkhā dhammā, asekkhā dhammā, lokuttarā dhammā’’tiādinā (dha. sa. tikamātikā 11, dukamātikā 12) nayena pūjitāpi, pūjārahāti adhippāyo. ‘‘Phasso hoti, vedanā hotī’’tiādinā (dha. sa. 1) nayena sabhāvaparicchinnattā paricchinnāpi. ‘‘Mahaggatā dhammā, appamāṇā dhammā (dha. sa. tikamātikā 11), anuttarā dhammā’’tiādinā (dha. sa. dukamātikā 11) nayena adhikāpi dhammā vuttā. Tenetametassa vacanatthakosallatthaṃ vuttaṃ –

และในพระอภิธรรมปิฎกนี้ แม้ธรรมทั้งหลายที่มีความเจริญก็ตรัสไว้แล้ว โดยนัยเป็นต้นว่า “บุคคลย่อมเจริญมรรคเพื่อเข้าถึงรูปภพ” (ธ.ส. ๒๕๑), “ย่อมอยู่แผ่ไปสู่ทิศหนึ่งด้วยจิตอันสหรคตด้วยเมตตา” (วิภงฺ. ๖๔๒) แม้ธรรมทั้งหลายที่มีลักษณะก็ตรัสไว้แล้ว เพราะเป็นสภาวะที่พึงกำหนดได้ด้วยอารมณ์เป็นต้น โดยนัยเป็นต้นว่า “หรือมีรูปารมณ์เป็นอารมณ์ หรือมีสัททารมณ์เป็นอารมณ์” (ธ.ส. ๑) แม้ธรรมทั้งหลายที่ควรบูชา ก็ตรัสไว้แล้ว โดยนัยเป็นต้นว่า “เสกขธรรม อเสกขธรรม โลกุตตรธรรม” (ธ.ส. ติกมาติกา ๑๑, ทุกมาติกา ๑๒) อธิบายว่า เป็นธรรมที่ควรแก่การบูชา แม้ธรรมทั้งหลายที่ถูกกำหนดแล้ว ก็ตรัสไว้แล้ว เพราะถูกกำหนดโดยสภาวะ โดยนัยเป็นต้นว่า “ผัสสะย่อมมี เวทนาย่อมมี” (ธ.ส. ๑) แม้ธรรมทั้งหลายที่ยิ่งใหญ่ ก็ตรัสไว้แล้ว โดยนัยเป็นต้นว่า “มหัคคตธรรม อัปปมาณธรรม (ธ.ส. ติกมาติกา ๑๑), อนุตตรธรรม” (ธ.ส. ทุกมาติกา ๑๑) เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้ไว้เพื่อความฉลาดในวจนัตถะของศัพท์นี้ว่า –

‘‘Yaṃ ettha vuḍḍhimanto, salakkhaṇā pūjitā paricchinnā;

Vuttādhikā ca dhammā, abhidhammo tena akkhāto’’ti.

“เพราะในพระอภิธรรมนี้ ธรรมทั้งหลายที่มีความเจริญ มีลักษณะ ควรบูชา ถูกกำหนด และยิ่งใหญ่ ถูกกล่าวไว้แล้ว เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า อภิธรรม”

Yaṃ panettha avisiṭṭhaṃ, taṃ –

ส่วนศัพท์ใดในที่นี้ที่ไม่แตกต่างกัน (คือปิฎกศัพท์) ศัพท์นั้น (มีวจนัตถะดังนี้) –

‘‘Piṭakaṃ piṭakatthavidū, pariyattibbhājanatthato āhu;

Tena samodhānetvā, tayopi vinayādayo ñeyyā’’.

“ผู้รู้ความหมายของปิฎกศัพท์ ย่อมกล่าวปิฎกศัพท์โดยความหมายว่าเป็นปริยัติและเป็นภาชนะ พึงประกอบเข้ากับปิฎกศัพท์นั้นแล้ว ทราบวินัยเป็นต้นแม้ทั้งสาม”

Pariyattipi hi ‘‘mā piṭakasampadānenā’’tiādīsu (a. ni. 3.66) piṭakanti vuccati. ‘‘Atha puriso āgaccheyya kudālapiṭakamādāyā’’tiādīsu (a. ni. 3.70) yaṃ kiñci bhājanampi. Tasmā ‘piṭakaṃ piṭakatthavidū pariyattibhājanatthato āhu.

จริงอยู่ แม้ปริยัติก็เรียกว่าปิฎก ในพระบาลีเป็นต้นว่า “อย่าเพียงด้วยการเรียนปิฎก” (องฺ. นิก. ๓.๖๖) แม้ภาชนะอย่างใดอย่างหนึ่ง (ก็เรียกว่าปิฎก) ในพระบาลีเป็นต้นว่า “ครั้งนั้น บุรุษพึงมาถือเอาเสียมและตะกร้า” (องฺ. นิก. ๓.๗๐) เพราะเหตุนั้น (ท่านจึงกล่าวว่า) ‘ผู้รู้ความหมายของปิฎกศัพท์ ย่อมกล่าวปิฎกศัพท์โดยความหมายว่าเป็นปริยัติและเป็นภาชนะ’

Idāni ‘tena samodhānetvā tayopi vinayādayo ñeyyā’ti, tena evaṃ duvidhatthena piṭakasaddena saha samāsaṃ katvā vinayo ca so piṭakañca pariyattibhāvato, tassa tassa atthassa bhājanato cāti vinayapiṭakaṃ, yathāvutteneva nayena suttantañca taṃ piṭakañcāti suttantapiṭakaṃ, abhidhammo ca so piṭakañcāti abhidhammapiṭakanti. Evamete tayopi vinayādayo ñeyyā.

บัดนี้ (จะอธิบายความแห่งคาถาว่า) ‘พึงประกอบเข้ากับปิฎกศัพท์นั้นแล้ว ทราบวินัยเป็นต้นแม้ทั้งสาม’ คือ ทำสมาสกับปิฎกศัพท์นั้นซึ่งมีความหมายสองอย่างดังนี้แล้ว (พึงทราบว่า) วินัยด้วย และวินัยนั้นเป็นปิฎกด้วย เพราะเป็นสิ่งที่พึงเล่าเรียน และเพราะเป็นภาชนะรองรับอรรถนั้นๆ ฉะนั้น จึงชื่อว่า วินัยปิฎก, โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว สุตตันตะด้วย และสุตตันตะนั้นเป็นปิฎกด้วย ฉะนั้น จึงชื่อว่า สุตตันตปิฎก, อภิธรรมด้วย และอภิธรรมนั้นเป็นปิฎกด้วย ฉะนั้น จึงชื่อว่า อภิธรรมปิฎก พึงทราบวินัยเป็นต้นแม้ทั้งสามเหล่านี้อย่างนี้

Evaṃ ñatvā ca punapi tesuyeva piṭakesu nānappakārakosallatthaṃ –

และเมื่อทราบอย่างนี้แล้ว เพื่อความฉลาดในประการต่างๆ ในปิฎกทั้งหลายเหล่านั้นนั่นเทียวอีก (ท่านจึงกล่าวคาถาว่า) –

‘‘Desanāsāsanakathābhedaṃ tesu yathārahaṃ;

Sikkhāppahānagambhīrabhāvañca paridīpaye.Pariyattibhedaṃ sampattiṃ, vipattiñcāpi yaṃ yahiṃ;

Pāpuṇāti yathā bhikkhu, tampi sabbaṃ vibhāvaye’’.

“พึงประกาศความแตกต่างแห่งเทศนา ศาสนา และกถา และความเป็นสิกขา ประหาณ และความลึกซึ้ง ในปิฎกเหล่านั้นตามสมควร พึงทำให้แจ้งแม้ทั้งหมดนั้น ซึ่งความแตกต่างแห่งปริยัติ ความถึงพร้อม และความวิบัติใด ที่ภิกษุในปิฎกใด ย่อมบรรลุโดยประการใด”

Tatrāyaṃ paridīpanā vibhāvanā ca. Etāni hi tīṇi piṭakāni yathākkamaṃ āṇāvohāraparamatthadesanā, yathāparādhayathānulomayathādhammasāsanāni, saṃvarāsaṃvaradiṭṭhiviniveṭhananāmarūpaparicchedakathāti ca vuccanti. Ettha [Pg.20] hi vinayapiṭakaṃ āṇārahena bhagavatā āṇābāhullato desitattā āṇādesanā, suttantapiṭakaṃ vohārakusalena bhagavatā vohārabāhullato desitattā vohāradesanā, abhidhammapiṭakaṃ paramatthakusalena bhagavatā paramatthabāhullato desitattā paramatthadesanāti vuccati.

ในคาถาเหล่านั้น การประกาศและการทำให้แจ้งนี้มีอยู่ จริงอยู่ ปิฎกทั้งสามเหล่านี้ ถูกเรียกตามลำดับว่า อาณาเทศนา โวหารเทศนา ปรมัตถเทศนา, ยถาปราธสาสนา ยถานุโลมสาสนา ยถาธัมมสาสนา, และสังวราสังวรกถา ทิฏฐิวินิเวฐนกถา นามรูปปริจเฉทกถา จริงอยู่ ในปิฎกเหล่านี้ วินัยปิฎกเรียกว่า อาณาเทศนา เพราะพระผู้มีพระภาคผู้สมควรแก่อาชญา ทรงแสดงไว้โดยมีความเป็นอาชญาเป็นส่วนมาก, สุตตันตปิฎกเรียกว่า โวหารเทศนา เพราะพระผู้มีพระภาคผู้ทรงฉลาดในโวหาร ทรงแสดงไว้โดยมีความเป็นโวหารเป็นส่วนมาก, อภิธรรมปิฎกเรียกว่า ปรมัตถเทศนา เพราะพระผู้มีพระภาคผู้ทรงฉลาดในปรมัตถ์ ทรงแสดงไว้โดยมีความเป็นปรมัตถ์เป็นส่วนมาก

Tathā paṭhamaṃ – ‘ye te pacurāparādhā sattā, te yathāparādhaṃ ettha sāsitā’ti yathāparādhasāsanaṃ, dutiyaṃ – ‘anekajjhāsayānusayacariyādhimuttikā sattā yathānulomaṃ ettha sāsitā’ti yathānulomasāsanaṃ, tatiyaṃ – ‘dhammapuñjamatte ‘‘ahaṃ mamā’’ti saññino sattā yathādhammaṃ ettha sāsitā’ti yathādhammasāsananti vuccati.

ฉันนั้น ปิฎกที่หนึ่งเรียกว่า ยถาปราธสาสนา เพราะเหตุว่า ‘สัตว์เหล่าใดมีอาบัติมาก สัตว์เหล่านั้นถูกพร่ำสอนในปิฎกนี้ตามความผิด’, ปิฎกที่สองเรียกว่า ยถานุโลมสาสนา เพราะเหตุว่า ‘สัตว์ทั้งหลายผู้มีอัธยาศัย อนุสัย จริยา และอธิมุตติต่างๆ กัน ถูกพร่ำสอนในปิฎกนี้ตามสมควร’, ปิฎกที่สามเรียกว่า ยถาธัมมสาสนา เพราะเหตุว่า ‘สัตว์ทั้งหลายผู้มีความสำคัญว่า “เรา” “ของเรา” ในกองแห่งธรรมล้วนๆ ถูกพร่ำสอนในปิฎกนี้ตามสภาวธรรม’

Tathā paṭhamaṃ – ajjhācārapaṭipakkhabhūto saṃvarāsaṃvaro ettha kathitoti saṃvarāsaṃvarakathā. Saṃvarāsaṃvaroti khuddako ceva mahanto ca saṃvaro, kammākammaṃ viya, phalāphalaṃ viya ca, dutiyaṃ – ‘‘dvāsaṭṭhidiṭṭhipaṭipakkhabhūtā diṭṭhiviniveṭhanā ettha kathitā’’ti diṭṭhiviniveṭhanakathā, tatiyaṃ – ‘‘rāgādipaṭipakkhabhūto nāmarūpaparicchedo ettha kathito’’ti nāmarūpaparicchedakathāti vuccati.

ฉันนั้น ปิฎกที่หนึ่งเรียกว่า สังวราสังวรกถา เพราะเหตุว่า ‘สังวรและอสังวรซึ่งเป็นปฏิปักษ์ต่ออัชฌาจาร (การประพฤติล่วง) ถูกกล่าวไว้ในปิฎกนี้’ คำว่า สังวราสังวร คือ สังวรน้อยและสังวรใหญ่ เหมือนคำว่า กัมมากัมมะ (กรรมน้อยและกรรมใหญ่) และเหมือนคำว่า ผลาผล (ผลไม้น้อยและผลไม้ใหญ่), ปิฎกที่สองเรียกว่า ทิฏฐิวินิเวฐนกถา เพราะเหตุว่า ‘ธรรมเครื่องถอดถอนทิฏฐิซึ่งเป็นปฏิปักษ์ต่อทิฏฐิ ๖๒ ประการ ถูกกล่าวไว้ในปิฎกนี้’, ปิฎกที่สามเรียกว่า นามรูปปริจเฉทกถา เพราะเหตุว่า ‘การกำหนดนามรูปซึ่งเป็นปฏิปักษ์ต่อราคะเป็นต้น ถูกกล่าวไว้ในปิฎกนี้’

Tīsupi cetesu tisso sikkhā, tīṇi pahānāni, catubbidho ca gambhīrabhāvo veditabbo. Tathā hi vinayapiṭake visesena adhisīlasikkhā vuttā, suttantapiṭake adhicittasikkhā, abhidhammapiṭake adhipaññāsikkhā.

และในปิฎกทั้งสามเหล่านี้ พึงทราบสิกขา ๓, ประหาณ ๓, และความลึกซึ้ง ๔ ประการ จริงอย่างนั้น ในวินัยปิฎก อธิสีลสิกขาถูกกล่าวไว้โดยพิเศษ, ในสุตตันตปิฎก (กล่าว) อธิจิตตสิกขา, ในอภิธรรมปิฎก (กล่าว) อธิปัญญาสิกขา

Vinayapiṭake ca vītikkamappahānaṃ, kilesānaṃ vītikkamapaṭipakkhattā sīlassa. Suttantapiṭake pariyuṭṭhānappahānaṃ, pariyuṭṭhānapaṭipakkhattā samādhissa. Abhidhammapiṭake anusayappahānaṃ, anusayapaṭipakkhattā paññāya. Paṭhame ca tadaṅgappahānaṃ, itaresu vikkhambhanasamucchedappahānāni. Paṭhame ca duccaritasaṃkilesappahānaṃ, itaresu taṇhādiṭṭhisaṃkilesappahānaṃ.

และในวินัยปิฎก (กล่าว) วีติกกมประหาณ เพราะศีลเป็นปฏิปักษ์ต่อการล่วงละเมิดกิเลส ในสุตตันตปิฎก (กล่าว) ปริยุฏฐานประหาณ เพราะสมาธิเป็นปฏิปักษ์ต่อปริยุฏฐานกิเลส ในอภิธรรมปิฎก (กล่าว) อนุสยประหาณ เพราะปัญญาเป็นปฏิปักษ์ต่ออนุสัยกิเลส และในปิฎกที่หนึ่ง (กล่าว) ตทังคประหาณ ในปิฎกที่เหลือ (กล่าว) วิกขัมภนประหาณและสมุจเฉทประหาณ และในปิฎกที่หนึ่ง (กล่าว) การละทุจริตสังกิเลส ในปิฎกที่เหลือ (กล่าว) การละตัณหาสังกิเลสและทิฏฐิสังกิเลส

Ekamekasmiñcettha catubbidhopi dhammatthadesanā paṭivedhagambhīrabhāvo veditabbo. Tattha dhammoti tanti. Atthoti tassāyeva attho. Desanāti tassā manasā vavatthāpitāya tantiyā desanā. Paṭivedhoti tantiyā tantiatthassa ca yathābhūtāvabodho. Tīsupi cetesu ete dhammatthadesanāpaṭivedhā. Yasmā sasādīhi viya mahāsamuddo [Pg.21] mandabuddhīhi dukkhogāḷhā alabbhaneyyapatiṭṭhā ca, tasmā gambhīrā. Evaṃ ekamekasmiṃ ettha catubbidhopi gambhīrabhāvo veditabbo.

และในปิฎกแต่ละปิฎกในที่นี้ พึงทราบความลึกซึ้ง ๔ ประการ คือ ธรรม อรรถ เทศนา และปฏิเวธ ในบรรดาสี่อย่างนั้น คำว่า ธรรม คือ พระบาลี คำว่า อรรถ คือ ความหมายของพระบาลีนั้นนั่นเอง คำว่า เทศนา คือ การแสดงพระบาลีที่ทรงกำหนดไว้ด้วยพระทัยนั้น คำว่า ปฏิเวธ คือ การรู้แจ้งแทงตลอดตามความเป็นจริงซึ่งพระบาลีและอรรถแห่งพระบาลี และในปิฎกทั้งสามเหล่านี้ ธรรม อรรถ เทศนา และปฏิเวธเหล่านี้ ชื่อว่าลึกซึ้ง เพราะเหตุว่าเป็นสิ่งที่ผู้มีปัญญาน้อยหยั่งลงได้ยากและหาที่ตั้งอาศัยไม่ได้ เหมือนมหาสมุทรที่สัตว์เล็กๆ เช่นกระต่ายเป็นต้น (หยั่งลงได้ยาก) ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบความลึกซึ้ง ๔ ประการในแต่ละปิฎกในที่นี้

Aparo nayo, dhammoti hetu. Vuttañhetaṃ – ‘‘hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā’’ti. Atthoti hetuphalaṃ, vuttañhetaṃ – ‘‘hetuphale ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā’’ti (vibha. 720). Desanāti paññatti, yathā dhammaṃ dhammābhilāpoti adhippāyo. Anulomapaṭilomasaṅkhepavitthārādivasena vā kathanaṃ. Paṭivedhoti abhisamayo, so ca lokiyalokuttaro visayato asammohato ca, atthānurūpaṃ dhammesu, dhammānurūpaṃ atthesu, paññattipathānurūpaṃ paññattīsu avabodho. Tesaṃ tesaṃ vā tattha tattha vuttadhammānaṃ paṭivijjhitabbo salakkhaṇasaṅkhāto aviparītasabhāvo.

อีกนัยหนึ่ง คำว่า ธรรมะ ได้แก่ เหตุ. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสคำนี้ไว้ว่า “ปัญญาในเหตุเป็นธัมมปฏิสัมภิทา”. คำว่า อัตถะ ได้แก่ ผลแห่งเหตุ. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสคำนี้ไว้ว่า “ปัญญาในผลแห่งเหตุเป็นอัตถปฏิสัมภิทา”. คำว่า เทศนา ได้แก่ บัญญัติ อธิบายว่า การกล่าวธรรมไปตามธรรม. หรือ การกล่าวโดยนัยคืออนุโลม ปฏิโลม สังเขป และพิสดารเป็นต้น. คำว่า ปฏิเวธ ได้แก่ อภิสมัย (การตรัสรู้). และอภิสมัยนั้นเป็นทั้งโลกิยะและโลกุตตระ โดยอารมณ์และโดยความไม่หลง คือ การรู้แจ้งในธรรมทั้งหลายตามสมควรแก่อัตถะ ในอัตถะทั้งหลายตามสมควรแก่ธรรม ในบัญญัติทั้งหลายตามสมควรแก่แนวทางแห่งบัญญัติ. หรือ สภาวะที่ไม่วิปริต อันเรียกว่า สลักษณะ ซึ่งบุคคลพึงแทงตลอดแห่งธรรมทั้งหลายที่กล่าวไว้แล้วในที่นั้นๆ.

Idāni yasmā etesu piṭakesu yaṃ yaṃ dhammajātaṃ vā atthajātaṃ vā, yā cāyaṃ yathā yathā ñāpetabbo attho sotūnaṃ ñāṇassa abhimukho hoti, tathā tathā tadatthajotikā desanā, yo cettha aviparītāvabodhasaṅkhāto paṭivedho, tesaṃ tesaṃ vā dhammānaṃ paṭivijjhitabbo salakkhaṇasaṅkhāto aviparītasabhāvo. Sabbampetaṃ anupacitakusalasambhārehi duppaññehi sasādīhi viya mahāsamuddo dukkhogāḷhaṃ alabbhaneyyapatiṭṭhañca, tasmā gambhīraṃ. Evampi ekamekasmiṃ ettha catubbidhopi gambhīrabhāvo veditabbo.

บัดนี้ เพราะเหตุที่ในพระปิฎกเหล่านี้ หมู่แห่งธรรมหรือหมู่แห่งอัตถะอย่างใดๆ ก็ตาม และเทศนาที่ประกาศเนื้อความนั้นๆ โดยประการที่เนื้อความอันจะพึงให้รู้โดยประการใดๆ เป็นที่ปรากฏเฉพาะหน้าแก่ญาณของผู้ฟังโดยประการนั้นๆ และปฏิเวธในปิฎกนี้ที่เรียกว่าการรู้แจ้งโดยไม่วิปริต หรือสภาวะที่ไม่วิปริต อันเรียกว่า สลักษณะ ซึ่งบุคคลพึงแทงตลอดแห่งธรรมทั้งหลายนั้นๆ ทั้งหมดนี้เป็นสิ่งที่หยั่งลงได้ยากและหาที่ตั้งอาศัยไม่ได้ สำหรับคนมีปัญญาทราม ผู้ไม่ได้สั่งสมกุศลสัมภาร เหมือนมหาสมุทรสำหรับกระต่ายเป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าลึกซึ้ง. แม้ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบภาวะที่ลึกซึ้งแม้ทั้ง ๔ ประการ ในแต่ละอย่างในปิฎกนี้.

Ettāvatā ca –

และด้วยคำเพียงเท่านี้ –

‘‘Desanāsāsanakathā, bhedaṃ tesu yathārahaṃ;

Sikkhāppahānagambhīra, bhāvañca paridīpaye’’ti –

“พึงประกาศเทศนา ศาสนา กถา ความแตกต่างในธรรมเหล่านั้นตามสมควร และภาวะที่ลึกซึ้งโดยสิกขาและปหาน” ดังนี้ –

Ayaṃ gāthā vuttatthāva hoti.

คาถานี้มีอรรถที่กล่าวไว้แล้วนั่นเทียว.

‘‘Pariyattibhedaṃ sampattiṃ, vipattiñcāpi yaṃ yahiṃ;

Pāpuṇāti yathā bhikkhu, tampi sabbaṃ vibhāvaye’’ti –

“ภิกษุในพระปิฎกใด ย่อมถึงความแตกต่างแห่งปริยัติ ความถึงพร้อม และความวิบัติใด โดยประการใด พึงทำให้แจ้งแม้ซึ่งเรื่องทั้งหมดนั้น” ดังนี้ –

Ettha pana tīsu piṭakesu tividho pariyattibhedo daṭṭhabbo. Tisso hi pariyattiyo – alagaddūpamā, nissaraṇatthā, bhaṇḍāgārikapariyattīti.

ก็ในคาถานี้ พึงเห็นความแตกต่างแห่งปริยัติ ๓ อย่างในปิฎก ๓. จริงอยู่ ปริยัติมี ๓ อย่าง คือ อลคัททูปมปริยัติ (ปริยัติเปรียบด้วยอสรพิษ) นิสสรณัตถปริยัติ (ปริยัติเพื่อประโยชน์แก่การสลัดออก) และภัณฑาคาริกปริยัติ (ปริยัติของผู้เป็นขุนคลัง).

Tattha yā duggahitā, upārambhādihetu pariyāpuṭā, ayaṃ alagaddūpamā. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, puriso alagaddatthiko alagaddagavesī [Pg.22] alagaddapariyesanaṃ caramāno, so passeyya mahantaṃ alagaddaṃ, tamenaṃ bhoge vā naṅguṭṭhe vā gaṇheyya, tassa so alagaddo paṭiparivattitvā hatthe vā bāhāyaṃ vā aññatarasmiṃ vā aṅgapaccaṅge ḍaṃseyya, so tato nidānaṃ maraṇaṃ vā nigaccheyya, maraṇamattaṃ vā dukkhaṃ. Taṃ kissa hetu? Duggahitattā, bhikkhave, alagaddassa. Evameva kho, bhikkhave, idhekacce moghapurisā dhammaṃ pariyāpuṇanti, suttaṃ…pe… vedallaṃ, te taṃ dhammaṃ pariyāpuṇitvā tesaṃ dhammānaṃ paññāya atthaṃ na upaparikkhanti, tesaṃ te dhammā paññāya atthaṃ anupaparikkhataṃ na nijjhānaṃ khamanti, te upārambhānisaṃsā ceva dhammaṃ pariyāpuṇanti, itivādappamokkhānisaṃsā ca, yassa catthāya dhammaṃ pariyāpuṇanti, tañcassa atthaṃ nānubhonti, tesaṃ te dhammā duggahitā dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya saṃvattanti. Taṃ kissa hetu? Duggahitattā, bhikkhave, dhammāna’’nti (ma. ni. 1.238).

ในปริยัติ ๓ อย่างนั้น ปริยัติใดที่บุคคลเรียนมาไม่ดี เรียนมาเพราะเหตุมีการยกโทษผู้อื่นเป็นต้น ปริยัตินี้ชื่อว่า อลคัททูปมปริยัติ. ซึ่งทรงหมายถึงปริยัตินั้น จึงตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุรุษผู้ต้องการอสรพิษ เสาะหาอสรพิษ เที่ยวแสวงหาอสรพิษ เขาพึงเห็นอสรพิษตัวใหญ่ แล้วพึงจับมันที่ขนดหรือที่หาง อสรพิษนั้นพึงแว้งกัดเขาที่มือ ที่แขน หรือที่อวัยวะน้อยใหญ่อย่างใดอย่างหนึ่ง เขาพึงถึงความตายหรือทุกข์ปางตายเพราะการกัดนั้นเป็นเหตุ ข้อนั้นเพราะเหตุไร? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะการจับอสรพิษไม่ดี. ฉันใดก็ฉันนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โมฆบุรุษบางพวกในธรรมวินัยนี้ ย่อมเล่าเรียนธรรมะ คือ สุตตะ...ฯลฯ...เวทัลละ พวกเขาเล่าเรียนธรรมะแล้ว ไม่พิจารณาเนื้อความแห่งธรรมเหล่านั้นด้วยปัญญา เมื่อพวกเขาไม่พิจารณาเนื้อความด้วยปัญญา ธรรมเหล่านั้นย่อมไม่ทนต่อการเพ่งพินิจ พวกเขาย่อมเล่าเรียนธรรมะโดยมีอานิสงส์คือการยกโทษ และมีอานิสงส์คือการเปลื้องตนออกจากวาทะ และพวกเขาเล่าเรียนธรรมะเพื่อประโยชน์ใด ก็ย่อมไม่ได้รับประโยชน์นั้นแห่งธรรมนั้น ธรรมเหล่านั้นที่พวกเขาเรียนมาไม่ดี ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์สิ้นกาลนาน ข้อนั้นเพราะเหตุไร? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะการเรียนธรรมะมาไม่ดี” ดังนี้.

Yā pana suggahitā sīlakkhandhādipāripūriṃyeva ākaṅkhamānena pariyāpuṭā, na upārambhādihetu, ayaṃ nissaraṇatthā. Yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘tesaṃ te dhammā suggahitā dīgharattaṃ hitāya sukhāya saṃvattanti. Taṃ kissa hetu? Suggahitattā, bhikkhave, dhammāna’’nti (ma. ni. 1.239).

ส่วนปริยัติใดที่บุคคลเรียนมาดี โดยมุ่งหวังความบริบูรณ์แห่งสีลขันธ์เป็นต้นเท่านั้น ไม่ได้เรียนเพราะเหตุมีการยกโทษผู้อื่นเป็นต้น ปริยัตินี้ชื่อว่า นิสสรณัตถปริยัติ. ซึ่งทรงหมายถึงปริยัตินั้น จึงตรัสไว้ว่า “ธรรมเหล่านั้นที่พวกเขาเรียนมาดี ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขสิ้นกาลนาน ข้อนั้นเพราะเหตุไร? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะการเรียนธรรมะมาดี” ดังนี้.

Yaṃ pana pariññātakkhandho pahīnakileso bhāvitamaggo paṭividdhākuppo sacchikatanirodho khīṇāsavo kevalaṃ paveṇīpālanatthāya vaṃsānurakkhaṇatthāya pariyāpuṇāti, ayaṃ bhaṇḍāgārikapariyattīti.

ส่วนปริยัติใดที่พระขีณาสพผู้มีขันธ์อันกำหนดรู้แล้ว มีกิเลสอันละได้แล้ว มีมรรคอันเจริญแล้ว มีอุปปะ (อรหัตตผล) อันแทงตลอดแล้ว มีนิโรธอันทำให้แจ้งแล้ว เล่าเรียนเพียงเพื่อประโยชน์แก่การรักษาประเพณี เพื่อประโยชน์แก่การรักษาวงศ์ (แห่งพระศาสดา) ปริยัตินี้ชื่อว่า ภัณฑาคาริกปริยัติ.

Vinaye pana suppaṭipanno bhikkhu sīlasampadaṃ nissāya tisso vijjā pāpuṇāti, tāsaṃyeva ca tattha pabhedavacanato. Sutte suppaṭipanno samādhisampadaṃ nissāya cha abhiññā pāpuṇāti, tāsaṃyeva ca tattha pabhedavacanato. Abhidhamme suppaṭipanno paññāsampadaṃ nissāya catasso paṭisambhidā pāpuṇāti, tāsañca tattheva pabhedavacanato, evametesu suppaṭipanno yathākkamena imaṃ vijjāttayachaḷabhiññācatuppaṭisambhidābhedaṃ sampattiṃ pāpuṇāti.

ส่วนภิกษุผู้ปฏิบัติดีในพระวินัย อาศัยสีลสัมปทา ย่อมบรรลุวิชชา ๓ เพราะมีการกล่าวถึงประเภทแห่งวิชชา ๓ เหล่านั้นนั่นแหละในพระวินัยนั้น. ผู้ปฏิบัติดีในพระสูตร อาศัยสมาธิสัมปทา ย่อมบรรลุอภิญญา ๖ เพราะมีการกล่าวถึงประเภทแห่งอภิญญา ๖ เหล่านั้นนั่นแหละในพระสูตรนั้น. ผู้ปฏิบัติดีในพระอภิธรรม อาศัยปัญญาสัมปทา ย่อมบรรลุปฏิสัมภิทา ๔ เพราะมีการกล่าวถึงประเภทแห่งปฏิสัมภิทา ๔ เหล่านั้นในพระอภิธรรมนั้นนั่นแหละ. ด้วยประการฉะนี้ ผู้ปฏิบัติดีในปิฎกเหล่านี้ ย่อมบรรลุความถึงพร้อมนี้ คือ ความแตกต่างแห่งวิชชา ๓ อภิญญา ๖ และปฏิสัมภิทา ๔ ตามลำดับ.

Vinaye pana duppaṭipanno anuññātasukhasamphassaattharaṇapāvuraṇādiphassasāmaññato paṭikkhittesu upādinnakaphassādīsu anavajjasaññī hoti. Vuttampi [Pg.23] hetaṃ – ‘‘tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi, yathā ye me antarāyikā dhammā antarāyikā vuttā bhagavatā, te paṭisevato nālaṃ antarāyāyā’’ti (ma. ni. 1.234). Tato dussīlabhāvaṃ pāpuṇāti. Sutte duppaṭipanno – ‘‘cattāro me, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā’’tiādīsu (a. ni. 4.5) adhippāyaṃ ajānanto duggahitaṃ gaṇhāti, yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘attanā duggahitena amhe ceva abbhācikkhati, attānañca khaṇati, bahuñca apuññaṃ pasavatī’’ti (ma. ni. 1.236). Tato micchādiṭṭhitaṃ pāpuṇāti. Abhidhamme duppaṭipanno dhammacintaṃ atidhāvanto acinteyyānipi cinteti. Tato cittakkhepaṃ pāpuṇāti, vuttañhetaṃ – ‘‘cattārimāni, bhikkhave, acinteyyāni, na cintetabbāni, yāni cintento ummādassa vighātassa bhāgī assā’’ti (a. ni. 4.77). Evametesu duppaṭipanno yathākkamena imaṃ dussīlabhāva micchādiṭṭhitā cittakkhepabhedaṃ vipattiṃ pāpuṇātī’’ti.

ส่วนผู้ปฏิบัติผิดในพระวินัย ย่อมมีความสำคัญว่าไม่มีโทษในสัมผัสเป็นต้นอันมีชีวิตครองที่ทรงห้ามไว้ เพราะมีความเป็นสามัญเหมือนสัมผัสแห่งเครื่องปูลาดและเครื่องห่มเป็นต้นอันมีสัมผัสเป็นสุขที่ทรงอนุญาตไว้ จริงอยู่ แม้คำนี้ก็มีตรัสไว้ว่า – ‘ข้าพเจ้ารู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วอย่างนี้ว่า ธรรมเหล่าใดที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่าเป็นอันตรายิกธรรม ธรรมเหล่านั้นไม่สามารถทำอันตรายแก่ผู้เสพอยู่ได้’ ดังนี้ (ม.นิกาย. ๑.๒๓๔) เพราะเหตุนั้น ย่อมถึงความเป็นผู้ทุศีล ผู้ปฏิบัติผิดในพระสูตร เมื่อไม่รู้ความประสงค์ในพระบาลีเป็นต้นว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย บุคคล ๔ จำพวกเหล่านี้ มีอยู่ หาได้อยู่’ (อํ.นิกาย. ๔.๕) ย่อมถือเอาผิด ซึ่งทรงหมายถึงตรัสไว้ว่า ‘ย่อมกล่าวตู่เราด้วย ทั้งขุด (รากเหง้า) ตนด้วย และย่อมประสบบาปเป็นอันมากด้วย เพราะการถือเอาผิดของตน’ ดังนี้ (ม.นิกาย. ๑.๒๓๖) เพราะเหตุนั้น ย่อมถึงความเป็นมิจฉาทิฏฐิ ผู้ปฏิบัติผิดในพระอภิธรรม เมื่อแล่นเลยการคิดถึงธรรม ย่อมคิดแม้ในเรื่องที่ไม่ควรคิด เพราะเหตุนั้น ย่อมถึงความฟุ้งซ่านแห่งจิต จริงอยู่ คำนี้มีตรัสไว้ว่า – ‘ภิกษุทั้งหลาย อจินไตย ๔ ประการเหล่านี้ ไม่ควรคิด ผู้ใดคิดถึงอจินไตยเหล่านั้น ผู้นั้นพึงเป็นผู้มีส่วนแห่งความเป็นบ้าและความเดือดร้อน’ ดังนี้ (อํ.นิกาย. ๔.๗๗) ผู้ปฏิบัติผิดในปิฎกเหล่านี้อย่างนี้ ย่อมถึงความวิบัตินี้ คือความเป็นผู้ทุศีล ความเป็นมิจฉาทิฏฐิ และความฟุ้งซ่านแห่งจิต ตามลำดับ ดังนี้

Ettāvatā ca –

และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ –

‘‘Pariyattibhedaṃ sampattiṃ, vipattiñcāpi yaṃ yahiṃ;

Pāpuṇāti yathā bhikkhu, tampi sabbaṃ vibhāvaye’’ti –

‘ภิกษุถึงความแตกต่างแห่งปริยัติ สมบัติ และวิบัติใด ในปิฎกใด โดยประการใด พึงประกาศให้แจ่มแจ้งแม้ธรรมทั้งหมดนั้น’ ดังนี้ –

Ayampi gāthā vuttatthāva hoti. Evaṃ nānappakārato piṭakāni ñatvā tesaṃ vasenetaṃ buddhavacanaṃ tividhanti ñātabbaṃ.

แม้คาถานี้ก็มีอรรถที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. ครั้นรู้ปิฎกทั้งหลายโดยประการต่างๆ อย่างนี้แล้ว พึงทราบว่าพระพุทธวจนะนี้มี ๓ อย่างโดยอำนาจแห่งปิฎกเหล่านั้น.

Kathaṃ nikāyavasena pañcavidhaṃ? Sabbameva cetaṃ dīghanikāyo, majjhimanikāyo, saṃyuttanikāyo, aṅguttaranikāyo, khuddakanikāyoti pañcappabhedaṃ hoti. Tattha katamo dīghanikāyo? Tivaggasaṅgahāni brahmajālādīni catuttiṃsa suttāni.

(พระพุทธวจนะ) มี ๕ อย่างโดยอำนาจแห่งนิกายอย่างไร? คือ พระพุทธวจนะทั้งหมดนี้นั่นเทียวมี ๕ ประเภท คือ ทีฆนิกาย มัชฌิมนิกาย สังยุตตนิกาย อังคุตตรนิกาย และขุททกนิกาย. ในบรรดานิกายเหล่านั้น ทีฆนิกายคืออะไร? คือ พระสูตร ๓๔ สูตร มีพรหมชาลสูตรเป็นต้น อันสงเคราะห์เข้าใน ๓ วรรค.

‘‘Catuttiṃseva suttantā, tivaggo yassa saṅgaho;

Esa dīghanikāyoti, paṭhamo anulomiko’’ti.

‘นิกายใดมีพระสูตร ๓๔ สูตรเท่านั้น มีการสงเคราะห์เป็น ๓ วรรค นิกายที่หนึ่งนั้นชื่อว่าทีฆนิกาย อันเป็นชื่อตามความหมาย’ ดังนี้

Kasmā panesa dīghanikāyoti vuccati? Dīghappamāṇānaṃ suttānaṃ samūhato nivāsato ca. Samūhanivāsā hi nikāyoti vuccanti. ‘‘Nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekanikāyampi samanupassāmi evaṃ cittaṃ, yathayidaṃ, bhikkhave[Pg.24], tiracchānagatā pāṇā’’ (saṃ. ni. 2.100). Poṇikanikāyo cikkhallikanikāyoti evamādīni cettha sādhakāni sāsanato lokato ca. Evaṃ sesānampi nikāyabhāve vacanattho veditabbo.

ก็เพราะเหตุไร นิกายนี้จึงเรียกว่าทีฆนิกาย? เพราะเป็นที่รวมและเป็นที่อยู่แห่งพระสูตรทั้งหลายที่มีประมาณยาว. จริงอยู่ ที่รวมและที่อยู่ ท่านเรียกว่านิกาย. คำเป็นต้นว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นหมู่อื่นแม้หมู่หนึ่งซึ่งวิจิตรอย่างนี้ เหมือนอย่างสัตว์ดิรัจฉานเหล่านี้เลย ภิกษุทั้งหลาย’ (สํ.นิกาย. ๒.๑๐๐) และ โปณิกนิกาย จิกขัลลิกนิกาย เป็นเครื่องยืนยันในอรรถนี้ ทั้งจากพระศาสนาและจากโลก. พึงทราบอรรถแห่งศัพท์ในความเป็นนิกายของนิกายที่เหลือทั้งหลายอย่างนี้.

Katamo majjhimanikāyo? Majjhimappamāṇāni pañcadasavaggasaṅgahāni mūlapariyāyasuttādīni diyaḍḍhasataṃ dve ca suttāni.

มัชฌิมนิกายคืออะไร? คือ พระสูตร ๑๕๒ สูตร มีมูลปริยายสูตรเป็นต้น ซึ่งมีประมาณปานกลาง อันสงเคราะห์เข้าใน ๑๕ วรรค.

‘‘Diyaḍḍhasatasuttantā, dve ca suttāni yattha so;

Nikāyo majjhimo pañca, dasavaggapariggaho’’ti.

‘นิกายใดมีพระสูตร ๑๕๒ สูตร นิกายนั้นคือมัชฌิมนิกาย อันกำหนดด้วย ๑๕ วรรค’ ดังนี้

Katamo saṃyuttanikāyo? Devatāsaṃyuttādivasena kathitāni oghataraṇādīni satta suttasahassāni satta ca suttasatāni dvāsaṭṭhi ca suttāni.

สังยุตตนิกายคืออะไร? คือ พระสูตร ๗,๗๖๒ สูตร มีโอฆตรณสูตรเป็นต้น ที่ตรัสไว้โดยจำแนกเป็นเทวตาสังยุตเป็นต้น.

‘‘Sattasuttasahassāni, sattasuttasatāni ca;

Dvāsaṭṭhi ceva suttantā, eso saṃyuttasaṅgaho’’ti.

‘พระสูตร ๗,๗๖๒ สูตร นี้คือการสงเคราะห์ (จำนวนพระสูตร) ในสังยุตตนิกาย’ ดังนี้

Katamo aṅguttaranikāyo? Ekekaaṅgātirekavasena kathitāni cittapariyādānādīni nava suttasahassāni pañca suttasatāni sattapaññāsañca suttāni.

อังคุตตรนิกายคืออะไร? คือ พระสูตร ๙,๕๕๗ สูตร มีจิตตปริยาทานสูตรเป็นต้น ที่ตรัสไว้โดยมีองค์ธรรมเพิ่มขึ้นทีละองค์.

‘‘Nava suttasahassāni, pañca suttasatāni ca;

Sattapaññāsa suttāni, saṅkhyā aṅguttare aya’’nti.

‘พระสูตร ๙,๕๕๗ สูตร นี้คือจำนวน (พระสูตร) ในอังคุตตรนิกาย’ ดังนี้

Katamo khuddakanikāyo? Sakalaṃ vinayapiṭakaṃ, abhidhammapiṭakaṃ, khuddakapāṭhādayo ca pubbe dassitā pañcadasappabhedā, ṭhapetvā cattāro nikāye avasesaṃ buddhavacanaṃ.

ขุททกนิกายคืออะไร? คือ พระวินัยปิฎกทั้งหมด, พระอภิธรรมปิฎกทั้งหมด, และคัมภีร์ ๑๕ ประเภทมีขุททกปาฐะเป็นต้นที่แสดงไว้แล้วในก่อน, และพระพุทธวจนะที่เหลือ ยกเว้นนิกายทั้ง ๔.

‘‘Ṭhapetvā caturopete, nikāye dīghaādike;

Tadaññaṃ buddhavacanaṃ, nikāyo khuddako mato’’ti.

‘ยกเว้นนิกาย ๔ เหล่านี้ มีทีฆนิกายเป็นต้น พระพุทธวจนะนอกนั้น ท่านถือว่าเป็นขุททกนิกาย’ ดังนี้

Evaṃ nikāyavasena pañcavidhaṃ.

พระพุทธวจนะมี ๕ อย่างโดยอำนาจแห่งนิกาย ด้วยประการฉะนี้.

Kathaṃ aṅgavasena navavidhaṃ? Sabbameva hidaṃ suttaṃ, geyyaṃ, veyyākaraṇaṃ, gāthā, udānaṃ, itivuttakaṃ, jātakaṃ, abbhutadhammaṃ, vedallanti navappabhedaṃ hoti. Tattha ubhatovibhaṅganiddesakhandhakaparivārā, suttanipāte maṅgalasuttaratanasuttanālakasuttatuvaṭṭakasuttāni ca aññampi ca suttanāmakaṃ tathāgatavacanaṃ [Pg.25] suttanti veditabbaṃ. Sabbampi sagāthakaṃ suttaṃ geyyanti veditabbaṃ. Visesena saṃyuttake sakalopi sagāthavaggo, sakalampi abhidhammapiṭakaṃ, niggāthakaṃ suttaṃ, yañca aññampi aṭṭhahi aṅgehi asaṅgahitaṃ buddhavacanaṃ, taṃ veyyākaraṇanti veditabbaṃ. Dhammapadaṃ, theragāthā, therīgāthā, suttanipāte nosuttanāmikā suddhikagāthā ca gāthāti veditabbā. Somanassaññāṇamayikagāthā paṭisaṃyuttā dveasīti suttantā udānanti veditabbaṃ. ‘‘Vuttañhetaṃ bhagavatā’’tiādinayappavattā dasuttarasatasuttantā itivuttakanti veditabbaṃ. Apaṇṇakajātakādīni paññāsādhikāni pañcajātakasatāni ‘jātaka’nti veditabbaṃ. ‘‘Cattārome, bhikkhave, acchariyā abbhutā dhammā ānande’’tiādinayappavattā (dī. ni. 2.209) sabbepi acchariyabbhutadhammapaṭisaṃyuttasuttantā abbhutadhammanti veditabbaṃ. Cūḷavedalla-mahāvedalla-sammādiṭṭhi-sakkapañha-saṅkhārabhājaniya-mahāpuṇṇamasuttādayo sabbepi vedañca tuṭṭhiñca laddhā laddhā pucchitasuttantā vedallanti veditabbaṃ. Evaṃ aṅgavasena navavidhaṃ.

(พระพุทธวจนะ) มี ๙ อย่างโดยแบ่งตามองค์เป็นอย่างไร? คือ พระพุทธวจนะทั้งหมดนี้แล มี ๙ ประเภท ได้แก่ สุตตะ เคยยะ เวยยากรณะ คาถา อุทาน อิติวุตตกะ ชาดก อัพภูตธรรม เวทัลละ. ในองค์ ๙ นั้น พึงทราบว่า อุภโตวิภังค์ นิทเทส ขันธกะ ปริวาร, และในสุตตนิบาต คือ มงคลสูตร รตนสูตร นาลกสูตร ตุวัฏฏกสูตร และพระพุทธวจนะอื่นแม้ที่มีชื่อว่าสุตตะ จัดเป็นสุตตะ. พึงทราบว่า สุตตะทั้งหมดที่มีคาถาประพันธ์ จัดเป็นเคยยะ. โดยเฉพาะอย่างยิ่ง สคาถวรรคทั้งหมดในสังยุตตนิกาย, พระอภิธรรมปิฎกทั้งหมด, สุตตะที่ไม่มีคาถา และพระพุทธวจนะอื่นใดที่มิได้สงเคราะห์เข้าในองค์ ๘ ที่เหลือ พึงทราบว่า (พระพุทธวจนะนั้น) จัดเป็นเวยยากรณะ. พึงทราบว่า ธรรมบท เถรคาถา เถรีคาถา และสุทธิคาถา (คาถาล้วน) ที่ไม่มีชื่อว่าเป็นสุตตะในสุตตนิบาต จัดเป็นคาถา. พึงทราบว่า พระสูตร ๘๒ สูตรที่ประกอบด้วยคาถาอันเกิดจากพระญาณที่สหรคตด้วยโสมนัส จัดเป็นอุทาน. พึงทราบว่า พระสูตร ๑๑๐ สูตร ที่เป็นไปโดยนัยเป็นต้นว่า "วุตฺตํ เหตํ ภควตา" (ข้อนี้สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้แล้ว) จัดเป็นอิติวุตตกะ. พึงทราบว่า ชาดก ๕๐๐ เรื่องมีประมาณยิ่งด้วย ๕๐ เรื่อง มีอปัณณกชาดกเป็นต้น จัดเป็นชาดก. พึงทราบว่า พระสูตรทั้งหมดที่ประกอบด้วยอัจฉริยอัพภูตธรรม ซึ่งเป็นไปโดยนัยเป็นต้นว่า "จตฺตาโรเม ภิกฺขเว อจฺฉริยา อพฺภูตา ธมฺมา อานนฺเท" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏ ๔ ประการเหล่านี้มีอยู่ในอานนท์) จัดเป็นอัพภูตธรรม. พึงทราบว่า พระสูตรทั้งหมดมีจูฬเวทัลลสูตร มหาเวทัลลสูตร สัมมาทิฏฐิสูตร สักกปัญหสูตร สังขารภาชนียสูตร มหาปุณณมสูตร เป็นต้น ที่ท่านผู้ถามได้บรรลุทั้งความรู้และความยินดีแล้วจึงทูลถาม จัดเป็นเวทัลละ. (พระพุทธวจนะ) มี ๙ อย่างโดยแบ่งตามองค์ ด้วยประการฉะนี้.

Kathaṃ dhammakkhandhavasena caturāsītisahassavidhaṃ? Sabbameva cetaṃ buddhavacanaṃ –

(พระพุทธวจนะ) มี ๘๔,๐๐๐ อย่างโดยแบ่งตามพระธรรมขันธ์เป็นอย่างไร? ก็พระพุทธวจนะทั้งหมดนี้แล –

‘‘Dvāsīti buddhato gaṇhiṃ, dve sahassāni bhikkhuto;

Caturāsīti sahassāni, ye me dhammā pavattino’’ti.

"ข้าพเจ้าได้เรียนเอา (พระธรรมขันธ์) ๘๒,๐๐๐ จากพระพุทธเจ้า, (เรียนเอา) ๒,๐๐๐ จากภิกษุ; พระธรรมทั้งหลายที่คล่องปากของข้าพเจ้านั้น มี ๘๔,๐๐๐" ดังนี้.

Evaṃ paridīpitadhammakkhandhavasena caturāsītisahassappabhedaṃ hoti. Tattha ekānusandhikaṃ suttaṃ eko dhammakkhandho. Yaṃ anekānusandhikaṃ, tattha anusandhivasena dhammakkhandhagaṇanā. Gāthābandhesu pañhāpucchanaṃ eko dhammakkhandho, vissajjanaṃ eko. Abhidhamme ekamekaṃ tikadukabhājanaṃ, ekamekañca cittavārabhājanaṃ, ekameko dhammakkhandho. Vinaye atthi vatthu, atthi mātikā, atthi padabhājanīyaṃ, atthi antarāpatti, atthi āpatti, atthi anāpatti, atthi tikacchedo. Tattha ekameko koṭṭhāso ekameko dhammakkhandhoti veditabbo. Evaṃ dhammakkhandhavasena caturāsītisahassavidhaṃ.

(พระพุทธวจนะ) มี ๘๔,๐๐๐ ประเภท โดยแบ่งตามพระธรรมขันธ์ที่ท่าน (พระอานนท์) แสดงไว้แล้วอย่างนี้. ในพระธรรมขันธ์เหล่านั้น สุตตะที่มีอนุสนธิเดียว เป็นพระธรรมขันธ์หนึ่ง. สุตตะใดมีหลายอนุสนธิ, ในสุตตะนั้น การนับพระธรรมขันธ์ย่อมเป็นไปตามอนุสนธิ. ในคาถาประพันธ์ คำถามปัญหาเป็นพระธรรมขันธ์หนึ่ง, คำตอบเป็นพระธรรมขันธ์หนึ่ง. ในพระอภิธรรม การจำแนกติกะและทุกะแต่ละอย่าง และการจำแนกจิตตวารแต่ละอย่าง เป็นพระธรรมขันธ์หนึ่งๆ. ในพระวินัย มีวัตถุ, มีมาติกา, มีปทภาชนีย์, มีอันตราบัติ, มีอาบัติ, มีอนาบัติ, มีติกัจเฉทะ. ในส่วนเหล่านั้น พึงทราบว่า แต่ละส่วนเป็นพระธรรมขันธ์หนึ่งๆ. (พระพุทธวจนะ) มี ๘๔,๐๐๐ อย่างโดยแบ่งตามพระธรรมขันธ์ ด้วยประการฉะนี้.

Evametaṃ abhedato rasavasena ekavidhaṃ, bhedato dhammavinayādivasena duvidhādibhedaṃ buddhavacanaṃ saṅgāyantena mahākassapappamukhena vasīgaṇena ‘‘ayaṃ [Pg.26] dhammo, ayaṃ vinayo, idaṃ paṭhamabuddhavacanaṃ, idaṃ majjhimabuddhavacanaṃ, idaṃ pacchimabuddhavacanaṃ, idaṃ vinayapiṭakaṃ, idaṃ suttantapiṭakaṃ, idaṃ abhidhammapiṭakaṃ, ayaṃ dīghanikāyo…pe… ayaṃ khuddakanikāyo, imāni suttādīni navaṅgāni, imāni caturāsīti dhammakkhandhasahassānī’’ti, imaṃ pabhedaṃ vavatthapetvāva saṅgītaṃ. Na kevalañca imameva, aññampi uddānasaṅgaha-vaggasaṅgaha-peyyālasaṅgaha-ekakanipāta-dukanipātādinipātasaṅgaha-saṃyuttasaṅgaha-paṇṇāsasaṅgahādi-anekavidhaṃ tīsu piṭakesu sandissamānaṃ saṅgahappabhedaṃ vavatthapetvā eva sattahi māsehi saṅgītaṃ.

พระพุทธวจนะนี้ ซึ่งโดยไม่ต่างกันมีอย่างเดียวโดยรส แต่โดยความต่างกันมีประเภทต่างๆ มี ๒ อย่างเป็นต้น โดยแบ่งตามพระธรรมและพระวินัยเป็นอาทิ หมู่แห่งพระอรหันต์ผู้มีวสี มีท่านพระมหากัสสปะเป็นประมุข เมื่อทำการสังคายนา ได้ทรงวางระเบียบประเภทนี้ไว้ว่า "นี้คือพระธรรม, นี้คือพระวินัย, นี้คือปฐมพุทธวจนะ, นี้คือมัชฌิมพุทธวจนะ, นี้คือปัจฉิมพุทธวจนะ, นี้คือพระวินัยปิฎก, นี้คือพระสุตตันตปิฎก, นี้คือพระอภิธรรมปิฎก, นี้คือทีฆนิกาย...ฯลฯ... นี้คือขุททกนิกาย, เหล่านี้คือนวังคสัตถุศาสน์มีสุตตะเป็นต้น, เหล่านี้คือพระธรรมขันธ์ ๘๔,๐๐๐" แล้วจึงได้สังคายนา. และมิใช่แต่เพียงประเภทนี้เท่านั้น (ที่ท่านได้วางระเบียบไว้) แม้ประเภทแห่งการรวบรวมอื่นๆ อีกหลายอย่าง ที่ปรากฏอยู่ในพระปิฎกทั้งสาม เช่น อุทานสังคหะ วรรคสังคหะ เปยยาลสังคหะ นิบาตสังคหะมีเอกกนิบาตและทุกนิบาตเป็นต้น สังยุตตสังคหะ ปัณณาสสังคหะ เป็นอาทิ ท่านก็ได้วางระเบียบไว้แล้วจึงได้สังคายนาตลอด ๗ เดือน.

Saṅgītipariyosāne cassa – ‘‘idaṃ mahākassapattherena dasabalassa sāsanaṃ pañcavassasahassaparimāṇakālaṃ pavattanasamatthaṃ kata’’nti sañjātappamodā sādhukāraṃ viya dadamānā ayaṃ mahāpathavī udakapariyantaṃ katvā anekappakāraṃ kampi saṅkampi sampakampi sampavedhi, anekāni ca acchariyāni pāturahesunti, ayaṃ paṭhamamahāsaṅgīti nāma. Yā loke –

และในกาลสิ้นสุดแห่งการสังคายนาพระพุทธวจนะนี้ มหาปฐพีนี้มีความปราโมทย์เกิดขึ้นแล้ว ประหนึ่งว่าเปล่งเสียงสาธุการว่า "พระศาสนาของพระทศพลนี้ ท่านพระมหากัสสปเถระได้กระทำให้สามารถเป็นไปได้ตลอดกาลมีประมาณ ๕,๐๐๐ ปี" ดังนี้ จึงได้ไหว สั่นสะเทือน เลื่อนลั่น หวั่นไหวไปต่างๆ นานา จนถึงที่สุดแห่งน้ำ และสิ่งอัศจรรย์ทั้งหลายเป็นอันมากก็ได้ปรากฏขึ้น นี้ชื่อว่า ปฐมมหาสังคายนา. ซึ่ง (ปฐมมหาสังคายนา) ในโลก –

‘‘Satehi pañcahi katā, tena pañcasatāti ca;

Thereheva katattā ca, therikāti pavuccatī’’ti.

"(สังคายนา) อันพระอรหันต์ ๕๐๐ รูปกระทำแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ปัญจสตา (สังคายนา ๕๐๐) และเพราะอันพระเถระทั้งหลายเท่านั้นกระทำแล้ว จึงเรียกว่า เถริกา (สังคายนาของพระเถระ)" ดังนี้.

1. Brahmajālasuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถาพรหมชาลสูตร

Paribbājakakathāvaṇṇanā

อรรถกถาปริพาชกกถา

Imissā [Pg.27] paṭhamamahāsaṅgītiyā vattamānāya vinayasaṅgahāvasāne suttantapiṭake ādinikāyassa ādisuttaṃ brahmajālaṃ pucchantena āyasmatā mahākassapena – ‘‘brahmajālaṃ, āvuso ānanda, kattha bhāsita’’nti, evamādivuttavacanapariyosāne yattha ca bhāsitaṃ, yañcārabbha bhāsitaṃ, taṃ sabbaṃ pakāsento āyasmā ānando evaṃ me sutantiādimāha. Tena vuttaṃ ‘‘brahmajālassāpi evaṃ me sutantiādikaṃ āyasmatā ānandena paṭhamamahāsaṅgītikāle vuttaṃ nidānamādī’’ti.

เมื่อปฐมมหาสังคายนานี้ดำเนินไปอยู่ ในตอนท้ายของการรวบรวมพระวินัย ท่านพระมหากัสสปะผู้มีอายุ เมื่อจะถามถึงพรหมชาลสูตรซึ่งเป็นสูตรแรกแห่งนิกายแรกในพระสุตตันตปิฎก ได้กล่าวคำมีอาทิว่า "อาวุโส อานนท์ พรหมชาลสูตร พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ที่ไหน" ในตอนท้ายของคำที่กล่าวนั้น ท่านพระอานนท์ผู้มีอายุ เมื่อจะประกาศเรื่องทั้งหมดนั้น คือ สถานที่ที่ตรัส และบุคคลที่ทรงปรารภตรัส จึงได้กล่าวคำมีอาทิว่า "เอวํ เม สุตํ". เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า "แม้แห่งพรหมชาลสูตร คำมีอาทิว่า เอวํ เม สุตํ เป็นต้น อันท่านพระอานนท์ผู้มีอายุกล่าวไว้ในคราวปฐมมหาสังคายนา เป็นนิทานเบื้องต้น" ดังนี้.

1. Tattha evanti nipātapadaṃ. Metiādīni nāmapadāni. Paṭipanno hotīti ettha paṭīti upasaggapadaṃ, hotīti ākhyātapadanti. Iminā tāva nayena padavibhāgo veditabbo.

๑. ในบทเหล่านั้น บทว่า "เอวํ" เป็นนิบาตบท. บทมี "เม" เป็นต้น เป็นนามบท. ในบทว่า "ปฏิปนฺโน โหติ" นี้ บทว่า "ปฏิ" เป็นอุปสรรคบท, บทว่า "โหติ" เป็นอาขยาตบท. พึงทราบการจำแนกบทโดยนัยนี้ก่อน.

Atthato pana evaṃ-saddo tāva upamūpadesasampahaṃsanagarahaṇavacanasampaṭiggahākāranidassanāvadhāraṇādianekatthappabhedo. Tathāhesa – ‘‘evaṃ jātena maccena, kattabbaṃ kusalaṃ bahu’’nti (dha. pa. 53) evamādīsu upamāyaṃ āgato. ‘‘Evaṃ te abhikkamitabbaṃ, evaṃ te paṭikkamitabba’’ntiādīsu (a. ni. 4.122) upadese. ‘‘Evametaṃ bhagavā, evametaṃ sugatā’’tiādīsu (a. ni. 3.66) sampahaṃsane. ‘‘Evamevaṃ panāyaṃ vasalī yasmiṃ vā tasmiṃ vā tassa muṇḍakassa samaṇakassa vaṇṇaṃ bhāsatī’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.187) garahaṇe. ‘‘Evaṃ, bhanteti kho te bhikkhū bhagavato paccassosu’’ntiādīsu (ma. ni. 1.1) vacanasampaṭiggahe. ‘‘Evaṃ byā kho ahaṃ, bhante, bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmī’’tiādīsu (ma. ni. 1.398) ākāre. ‘‘Ehi tvaṃ, māṇavaka, yena samaṇo ānando tenupasaṅkama, upasaṅkamitvā mama vacanena samaṇaṃ ānandaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ puccha. ‘‘Subho māṇavo todeyyaputto bhavantaṃ ānandaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchatī’’ti. ‘‘Evañca vadehi, sādhu kira bhavaṃ ānando yena subhassa [Pg.28] māṇavassa todeyyaputtassa nivesanaṃ, tenupasaṅkamatu anukampaṃ upādāyā’’tiādīsu (dī. ni. 1.445) nidassane. ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, kālāmā, ime dhammā kusalā vā akusalā vāti? Akusalā, bhante. Sāvajjā vā anavajjā vāti? Sāvajjā, bhante. Viññugarahitā vā viññuppasatthā vāti? Viññugarahitā, bhante. Samattā samādinnā ahitāya dukkhāya saṃvattanti no vā, kathaṃ vo ettha hotīti? Samattā, bhante, samādinnā ahitāya dukkhāya saṃvattanti, evaṃ no ettha hotī’’tiādīsu (a. ni. 3.66) avadhāraṇe. Svāyamidha ākāranidassanāvadhāraṇesu daṭṭhabbo.

อนึ่ง โดยอรรถแล้ว ก่อนอื่น เอวํศัพท์ มีอรรถหลายอย่างคือ อุปมา อุปเทศ สัมปหังสนะ ครหณะ วจนสัมปฏิคคหะ อาการ นิทัสสนะ และอวธารณะ เป็นต้น. จริงอย่างนั้น เอวํศัพท์นี้มาในอรรถอุปมา ในบาลีเป็นต้นว่า "เอวํ ชาเตน มจฺเจน, กตฺตพฺพํ กุสลํ พหุ" (สัตว์ผู้เกิดมาแล้วอย่างนี้ พึงทำกุศลให้มาก). มาในอรรถอุปเทศ ในบาลีเป็นต้นว่า "เอวํ เต อภิกฺกมิตพฺพํ, เอวํ เต ปฏิกฺกมิตพฺพํ" (เธอพึงก้าวไปอย่างนี้ เธอพึงถอยกลับอย่างนี้). มาในอรรถสัมปหังสนะ ในบาลีเป็นต้นว่า "เอวเมตํ ภควา, เอวเมตํ สุคต" (ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้อนั้นเป็นอย่างนั้น ข้าแต่พระสุคต ข้อนั้นเป็นอย่างนั้น). มาในอรรถครหณะ ในบาลีเป็นต้นว่า "เอวเมวํ ปนายํ วสลี ยสฺมึ วา ตสฺมึ วา ตสฺส มุณฺฑกสฺส สมณกสฺส วณฺณํ ภาสตี" (ก็หญิงถ่อยคนนี้ย่อมกล่าวคุณของสมณะโล้นนั้นในที่ไหนๆ ก็ตามอย่างนี้ทีเดียว). มาในอรรถวจนสัมปฏิคคหะ ในบาลีเป็นต้นว่า "เอวํ ภนฺเตติ โข เต ภิกฺขู ภควโต ปจฺจสฺโสสุํ" (ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า "อย่างนั้น พระเจ้าข้า"). มาในอรรถอาการ ในบาลีเป็นต้นว่า "เอวํ พฺยา โข อหํ ภนฺเต ภควตา ธมฺมํ เทสิตํ อาชานามิ" (ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าย่อมรู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วอย่างนี้แล). มาในอรรถนิทัสสนะ ในบาลีเป็นต้นว่า "เอหิ ตฺวํ มาณวก เยน สมโณ อานนฺโท เตนุปสงฺกม อุปสงฺกมิตฺวา มม วจเนน สมณํ อานนฺทํ อปฺปาพาธํ อปฺปาตงฺกํ ลหุฏฺฐานํ พลํ ผาสุวิหารํ ปุจฺฉ 'สุโภ มาณโว โตเทยฺยปุตฺโต ภวนฺตํ อานนฺทํ อปฺปาพาธํ อปฺปาตงฺกํ ลหุฏฺฐานํ พลํ ผาสุวิหารํ ปุจฺฉตี'ติ 'เอวญฺจ วเทหิ สาธุ กิร ภวํ อานนฺโท เยน สุภสฺส มาณวสฺส โตเทยฺยปุตฺตสฺส นิเวสนํ เตนุปสงฺกมตุ อนุกมฺปํ อุปาทายา'ติ" (มาณพ ท่านจงมานี่ ท่านจงเข้าไปหาพระสมณอานนท์ถึงที่อยู่ ครั้นแล้วจงถามถึงความเป็นผู้มีอาพาธน้อย มีโรคน้อย มีความคล่องตัว มีกำลัง และอยู่สบาย ตามคำของเราว่า 'สุภมาณพ โตเทยยบุตร ถามถึงท่านอานนท์ผู้เจริญว่าเป็นผู้มีอาพาธน้อย มีโรคน้อย มีความคล่องตัว มีกำลัง และอยู่สบาย' และจงกล่าวอย่างนี้ว่า 'ดีละ ท่านอานนท์ผู้เจริญ ขอจงเข้าไปยังนิเวศน์ของสุภมาณพ โตเทยยบุตร ด้วยอาศัยความอนุเคราะห์เถิด'). มาในอรรถอวธารณะ ในบาลีเป็นต้นว่า "ตํ กึ มญฺญถ กาลามา อิเม ธมฺมา กุสลา วา อกุสลา วาติ? อกุสลา ภนฺเต. สาวชฺชา วา อนวชฺชา วาติ? สาวชฺชา ภนฺเต. วิญฺญูครหิตา วา วิญฺญูปสตฺถา วาติ? วิญฺญูครหิตา ภนฺเต. สมตฺตา สมาทินฺนา อหิตาย ทุกฺขาย สํวตฺตนฺติ โน วา กถํ โว เอตฺถ โหตีติ? สมตฺตา ภนฺเต สมาทินฺนา อหิตาย ทุกฺขาย สํวตฺตนฺติ เอวํ โน เอตฺถ โหตี" (ดูก่อนชาวกาลามะ ท่านทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ธรรมเหล่านี้เป็นกุศลหรืออกุศล? เป็นอกุศล พระเจ้าข้า. มีโทษหรือไม่มีโทษ? มีโทษ พระเจ้าข้า. วิญญูชนติเตียนหรือวิญญูชนสรรเสริญ? วิญญูชนติเตียน พระเจ้าข้า. ธรรมเหล่านี้ที่บุคคลสมาทานให้บริบูรณ์แล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์ หรือไม่ หรือในข้อนี้ท่านมีความเห็นเป็นอย่างไร? ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ธรรมเหล่านี้ที่บุคคลสมาทานให้บริบูรณ์แล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์ ข้าพเจ้าทั้งหลายมีความเห็นในข้อนี้อย่างนี้). เอวํศัพท์นั้นในบทนี้ พึงเห็นในอรรถว่าอาการ นิทัสสนะ และอวธารณะ.

Tattha ākāratthena evaṃ-saddena etamatthaṃ dīpeti, nānānayanipuṇamanekajjhāsayasamuṭṭhānaṃ, atthabyañjanasampannaṃ, vividhapāṭihāriyaṃ, dhammatthadesanāpaṭivedhagambhīraṃ, sabbasattānaṃ sakasakabhāsānurūpato sotapathamāgacchantaṃ tassa bhagavato vacanaṃ sabbappakārena ko samattho viññātuṃ, sabbathāmena pana sotukāmataṃ janetvāpi ‘evaṃ me sutaṃ’ mayāpi ekenākārena sutanti.

ในอรรถเหล่านั้น เอวํศัพท์ที่มีอรรถว่าอาการ ย่อมแสดงเนื้อความนี้ว่า ใครเล่าจะสามารถเพื่อจะรู้พระดำรัสของพระผู้มีพระภาคนั้น ซึ่งละเอียดสุขุมด้วยนัยต่างๆ มีอัธยาศัยมากมายเป็นสมุฏฐาน สมบูรณ์ด้วยอรรถและพยัญชนะ มีปาฏิหาริย์ต่างๆ ลึกซึ้งด้วยธรรม อรรถ เทศนา และปฏิเวธ อันมาสู่คลองแห่งโสตของสัตว์ทั้งปวงตามสมควรแก่ภาษาของตนๆ ได้โดยประการทั้งปวง, แต่ว่า ถึงแม้จะทำความปรารถนาจะฟังให้เกิดขึ้นด้วยกำลังทั้งหมดแล้ว (ก็ย่อมแสดงว่า) 'ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้' คือ แม้ข้าพเจ้าก็ได้สดับมาโดยอาการอย่างหนึ่ง.

Nidassanatthena – ‘‘nāhaṃ sayambhū, na mayā idaṃ sacchikata’’nti attānaṃ parimocento – ‘evaṃ me sutaṃ’, ‘mayāpi evaṃ suta’nti idāni vattabbaṃ sakalaṃ suttaṃ nidasseti.

เอวํศัพท์ที่มีอรรถว่านิทัสสนะ – เมื่อจะเปลื้องตน (จากโทษ) ว่า "เราไม่ใช่ผู้ตรัสรู้เอง ธรรมนี้เรามิได้ทำให้แจ้ง" – ย่อมแสดงพระสูตรทั้งหมดอันจะพึงกล่าวในบัดนี้ (ด้วยคำ) ว่า 'ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้' คือ 'แม้ข้าพเจ้าก็ได้สดับมาอย่างนี้'.

Avadhāraṇatthena – ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ bahussutānaṃ yadidaṃ ānando, gatimantānaṃ, satimantānaṃ, dhitimantānaṃ, upaṭṭhākānaṃ yadidaṃ ānando’’ti (a. ni. 1.223). Evaṃ bhagavatā – ‘‘āyasmā ānando atthakusalo, dhammakusalo, byañjanakusalo, niruttikusalo, pubbāparakusalo’’ti (a. ni. 5.169). Evaṃ dhammasenāpatinā ca pasatthabhāvānurūpaṃ attano dhāraṇabalaṃ dassento sattānaṃ sotukāmataṃ janeti – ‘evaṃ me sutaṃ’, tañca kho atthato vā byañjanato vā anūnamanadhikaṃ, evameva na aññathā daṭṭhabba’’nti.

เอวํศัพท์ที่มีอรรถว่าอวธารณะ – (พระอานนท์) เมื่อแสดงกำลังแห่งการทรงจำของตนให้สมควรแก่ความเป็นผู้ที่พระผู้มีพระภาคทรงสรรเสริญแล้วอย่างนี้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อานนท์เป็นเลิศกว่าภิกษุสาวกของเราผู้เป็นพหูสูต... ผู้มีคติ... ผู้มีสติ... ผู้มีธิติ... ผู้อุปัฏฐาก" และที่พระธรรมเสนาบดี (พระสารีบุตร) สรรเสริญแล้วอย่างนี้ว่า "ท่านอานนท์เป็นผู้ฉลาดในอรรถ ฉลาดในธรรม ฉลาดในพยัญชนะ ฉลาดในนิรุตติ ฉลาดในเบื้องต้นและเบื้องปลาย" ย่อมทำให้เกิดความปรารถนาจะฟังแก่สัตว์ทั้งหลาย (ด้วยคำ) ว่า 'ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้แล และพระสูตรนั้นแลไม่ขาดไม่เกินทั้งโดยอรรถและโดยพยัญชนะ พึงเห็นว่าเป็นอย่างนี้ทีเดียว ไม่เป็นอย่างอื่น'.

Me-saddo tīsu atthesu dissati. Tathā hissa – ‘‘gāthābhigītaṃ me abhojaneyya’’ntiādīsu (su. ni. 81) mayāti attho. ‘‘Sādhu me, bhante, bhagavā saṅkhittena dhammaṃ desetū’’tiādīsu (saṃ. ni. 4.88) mayhanti attho. ‘‘Dhammadāyādā me, bhikkhave[Pg.29], bhavathā’’tiādīsu (ma. ni. 1.29) mamāti attho. Idha pana mayā sutanti ca, mama sutanti ca atthadvaye yujjati.

เมศัพท์ ย่อมปรากฏในอรรถ ๓ อย่าง. จริงอย่างนั้น แห่งเมศัพท์นั้น มีอรรถว่า มยา (อันเรา) ในบาลีเป็นต้นว่า "คาถาภิคีตํ เม อโภชเนยฺยํ" (ภิกษาที่เขาขับคาถาได้มา เราไม่พึงบริโภค). มีอรรถว่า มยฺหํ (แก่ข้าพเจ้า) ในบาลีเป็นต้นว่า "สาธุ เม ภนฺเต ภควา สงฺขิตฺเตน ธมฺมํ เทเสตุ" (ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพเจ้าโดยย่อ). มีอรรถว่า มม (ของเรา) ในบาลีเป็นต้นว่า "ธมฺมทายาทา เม ภิกฺขเว ภวถา" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงเป็นธรรมทายาทของเรา). ส่วนในบทนี้ ย่อมควรในอรรถทั้งสอง คือ (แปลว่า) "อันข้าพเจ้าได้สดับแล้ว" ด้วย และ (แปลว่า) "การสดับของข้าพเจ้า" ด้วย.

Sutanti ayaṃ suta-saddo saupasaggo ca anupasaggo ca – gamanavissutakilinna-upacitānuyoga-sotaviññeyya-sotadvārānusāra-viññātādianekatthappabhedo, tathā hissa ‘‘senāya pasuto’’tiādīsu gacchantoti attho. ‘‘Sutadhammassa passato’’tiādīsu (udā. 11) vissutadhammassāti attho. ‘‘Avassutā avassutassā’’tiādīsu (pāci. 657) kilinnākilinnassāti attho. ‘‘Tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappaka’’ntiādīsu (khu. pā. 7.12) upacitanti attho. ‘‘Ye jhānapasutā dhīrā’’tiādīsu (dha. pa. 181) jhānānuyuttāti attho. ‘Diṭṭhaṃ sutaṃ muta’ntiādīsu (ma. ni. 1.241) sotaviññeyyanti attho. ‘‘Sutadharo sutasannicayo’’tiādīsu (ma. ni. 1.339) sotadvārānusāraviññātadharoti attho. Idha panassa sotadvārānusārena upadhāritanti vā upadhāraṇanti vāti attho. ‘Me’ saddassa hi ‘mayā’ti atthe sati ‘evaṃ mayā sutaṃ’ sotadvārānusārena upadhāritanti yujjati. ‘Mamā’ti atthe sati evaṃ mama sutaṃ sotadvārānusārena upadhāraṇanti yujjati.

ในบทว่า สุตํ นี้ สุตศัพท์นี้ ทั้งที่มีอุปสรรคและไม่มีอุปสรรค มีอรรถหลายอย่างคือ การไป, การมีชื่อเสียง, การเปียกชุ่ม, การสั่งสม, การประกอบ, สิ่งที่พึงรู้ทางโสตวิญญาณ, สิ่งที่รู้ตามโสตทวาร เป็นต้น. จริงอย่างนั้น แห่งสุตศัพท์นั้น มีอรรถว่า คจฺฉนฺโต (ผู้ไป) ในบาลีเป็นต้นว่า "เสนาย ปสุโต". มีอรรถว่า วิสฺสุตธมฺมสฺส (ผู้มีธรรมอันปรากฏแล้ว) ในบาลีเป็นต้นว่า "สุตธมฺมสฺส ปสฺสโต". มีอรรถว่า กิลินฺนากิลินฺนสฺส (ผู้เปียกชุ่มแล้ว) ในบาลีเป็นต้นว่า "อวสฺสุตา อวสฺสุตสฺส". มีอรรถว่า อุปจิตํ (อันสั่งสมแล้ว) ในบาลีเป็นต้นว่า "ตุมฺเหหิ ปุญฺญํ ปสุตํ อนปฺปกํ". มีอรรถว่า ฌานานุยุตฺตา (ผู้ประกอบเนืองๆ ในฌาน) ในบาลีเป็นต้นว่า "เย ฌานปสุตา ธีรา". มีอรรถว่า โสตวิญฺเญยฺยํ (สิ่งที่พึงรู้ทางโสตวิญญาณ) ในบาลีเป็นต้นว่า "ทิฏฺฐํ สุตํ มุตํ". มีอรรถว่า โสตทฺวารานุสารวิญฺญาตธโร (ผู้ทรงไว้ซึ่งธรรมอันรู้ตามโสตทวาร) ในบาลีเป็นต้นว่า "สุตธโร สุตสนฺนิจโย". ส่วนในบทนี้ แห่งสุตศัพท์นั้น มีอรรถว่า อันทรงจำไว้โดย (มโนวิญญาณที่เกิด) ตามโสตทวาร หรือว่า การทรงจำ. จริงอยู่ เมื่อเมศัพท์มีอรรถว่า มยา (อันเรา) ย่อมควร (แปล) ว่า "เอวํ มยา สุตํ" คือ อันทรงจำไว้โดย (มโนวิญญาณที่เกิด) ตามโสตทวาร. เมื่อมีอรรถว่า มม (ของเรา) ย่อมควร (แปล) ว่า "เอวํ มม สุตํ" คือ การทรงจำโดย (มโนวิญญาณที่เกิด) ตามโสตทวาร.

Evametesu tīsu padesu evanti sotaviññāṇādiviññāṇakiccanidassanaṃ. Meti vuttaviññāṇasamaṅgipuggalanidassanaṃ. Sutanti assavanabhāvapaṭikkhepato anūnādhikāviparītaggahaṇanidassanaṃ. Tathā evanti tassā sotadvārānusārena pavattāya viññāṇavīthiyā nānappakārena ārammaṇe pavattibhāvappakāsanaṃ. Meti attappakāsanaṃ. Sutanti dhammappakāsanaṃ. Ayañhettha saṅkhepo – ‘‘nānappakārena ārammaṇe pavattāya viññāṇavīthiyā mayā na aññaṃ kataṃ, idaṃ pana kataṃ, ayaṃ dhammo suto’’ti.

บรรดาบททั้งสามเหล่านี้ บทว่า เอวํ เป็นบทแสดงกิจของวิญญาณมีโสตวิญญาณเป็นต้น บทว่า เม เป็นบทแสดงบุคคลผู้พร้อมด้วยวิญญาณที่กล่าวแล้ว บทว่า สุตํ เพราะปฏิเสธภาวะที่ไม่ได้ฟัง จึงเป็นบทแสดงการรับเอาโดยไม่ขาดไม่เกินและไม่วิปริต อีกอย่างหนึ่ง บทว่า เอวํ เป็นบทประกาศภาวะที่เป็นไปในอารมณ์โดยประการต่างๆ ของวิญญาณวีถินั้นที่เกิดขึ้นตามโสตทวาร บทว่า เม เป็นบทประกาศตน บทว่า สุตํ เป็นบทประกาศธรรม นี้เป็นคำย่อในอรรถนี้ว่า – “ข้าพเจ้ามิได้ทำกิจอื่นใด ด้วยวิญญาณวีถีที่เป็นไปในอารมณ์โดยประการต่างๆ แต่ได้ทำกิจนี้ คือ ธรรมนี้ข้าพเจ้าได้ฟังแล้ว”

Tathā evanti niddisitabbadhammappakāsanaṃ. Meti puggalappakāsanaṃ. Sutanti puggalakiccappakāsanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti. ‘‘Yaṃ suttaṃ niddisissāmi, taṃ mayā evaṃ suta’’nti.

อีกอย่างหนึ่ง บทว่า เอวํ เป็นบทประกาศธรรมที่พึงแสดง บทว่า เม เป็นบทประกาศบุคคล บทว่า สุตํ เป็นบทประกาศกิจของบุคคล ความหมายที่กล่าวไว้มีดังนี้ว่า “พระสูตรใดที่ข้าพเจ้าจักแสดง พระสูตรนั้นข้าพเจ้าได้ฟังมาแล้วอย่างนี้”

Tathā evanti yassa cittasantānassa nānākārappavattiyā nānatthabyañjanaggahaṇaṃ hoti, tassa nānākāraniddeso. Evanti hi ayamākārapaññatti. Meti kattuniddeso. Sutanti visayaniddeso. Ettāvatā nānākārappavattena [Pg.30] cittasantānena taṃ samaṅgino kattu visayaggahaṇasanniṭṭhānaṃ kataṃ hoti.

อีกอย่างหนึ่ง บทว่า เอวํ เป็นบทแสดงอาการต่างๆ ของสันตติแห่งจิตใด ที่มีการรับรู้อรรถและพยัญชนะต่างๆ กัน ด้วยความเป็นไปโดยอาการต่างๆ จริงอยู่ บทว่า เอวํ นี้เป็นอาณัติโดยอิงอาศัยอาการ บทว่า เม เป็นบทแสดงผู้กระทำ (กัตตุ) บทว่า สุตํ เป็นบทแสดงอารมณ์ (วิสัย) ด้วยบททั้งสามเพียงเท่านี้ เป็นอันทำซึ่งการตัดสินการรับรู้อารมณ์ของผู้กระทำ ผู้พร้อมด้วยสันตติแห่งจิตนั้น อันเป็นไปโดยอาการต่างๆ

Athavā evanti puggalakiccaniddeso. Sutanti viññāṇakiccaniddeso. Meti ubhayakiccayuttapuggalaniddeso. Ayaṃ panettha saṅkhepo, ‘‘mayā savanakiccaviññāṇasamaṅginā puggalena viññāṇavasena laddhasavanakiccavohārena suta’’nti.

อีกนัยหนึ่ง บทว่า เอวํ เป็นบทแสดงกิจของบุคคล บทว่า สุตํ เป็นบทแสดงกิจของวิญญาณ บทว่า เม เป็นบทแสดงบุคคลผู้ประกอบด้วยกิจทั้งสอง นี้เป็นคำย่อในอรรถนี้ว่า “ข้าพเจ้าผู้เป็นบุคคลผู้พร้อมด้วยวิญญาณอันมีกิจคือการฟัง ได้ฟังแล้ว ด้วยอำนาจแห่งวิญญาณอันได้รับโวหารว่ามีกิจคือการฟัง”

Tattha evanti ca meti ca saccikaṭṭhaparamatthavasena avijjamānapaññatti. Kiñhettha taṃ paramatthato atthi, yaṃ evanti vā meti vā niddesaṃ labhetha? Sutanti vijjamānapaññatti. Yañhi taṃ ettha sotena upaladdhaṃ, taṃ paramatthato vijjamānanti. Tathā ‘eva’nti ca, meti ca, taṃ taṃ upādāya vattabbato upādāpaññatti. ‘Suta’nti diṭṭhādīni upanidhāya vattabbato upanidhāpaññatti. Ettha ca evanti vacanena asammohaṃ dīpeti. Na hi sammūḷho nānappakārapaṭivedhasamattho hoti. ‘Suta’nti vacanena sutassa asammosaṃ dīpeti. Yassa hi sutaṃ sammuṭṭhaṃ hoti, na so kālantarena mayā sutanti paṭijānāti. Iccassa asammohena paññāsiddhi, asammosena pana satisiddhi. Tattha paññāpubbaṅgamāya satiyā byañjanāvadhāraṇasamatthatā, satipubbaṅgamāya paññāya atthapaṭivedhasamatthatā. Tadubhayasamatthatāyogena atthabyañjanasampannassa dhammakosassa anupālanasamatthato dhammabhaṇḍāgārikattasiddhi.

ในบทเหล่านั้น บทว่า เอวํ และบทว่า เม โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์แล้ว เป็นอวิชชมานบัญญัติ (บัญญัติสิ่งที่ไม่มีอยู่จริง) ก็ในบทเหล่านั้น มีสิ่งใดโดยปรมัตถ์ ที่พึงได้รับการระบุว่า เอวํ หรือ เม เล่า? บทว่า สุตํ เป็นวิชชมานบัญญัติ (บัญญัติสิ่งที่มีอยู่จริง) จริงอยู่ สิ่งใดที่ถูกรับรู้ในที่นี้ทางโสตะ สิ่งนั้นมีอยู่โดยปรมัตถ์ อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ‘เอวํ’ และ ‘เม’ เป็นอุปาทาบัญญัติ เพราะเป็นคำที่กล่าวโดยอาศัยสิ่งนั้นๆ บทว่า ‘สุตํ’ เป็นอุปนิธาบัญญัติ เพราะเป็นคำที่กล่าวโดยเทียบเคียงกับสิ่งที่เห็นเป็นต้น และในที่นี้ ด้วยคำว่า เอวํ ท่านแสดงถึงความไม่หลงลืม (อสัมโมหะ) จริงอยู่ ผู้ที่หลงแล้วย่อมไม่สามารถแทงตลอดโดยประการต่างๆ ได้ ด้วยคำว่า ‘สุตํ’ ท่านแสดงถึงความไม่ลืมเลือน (อสัมโมสะ) ในสิ่งที่ได้ฟัง จริงอยู่ สุตะของผู้ใดเลือนหายไปแล้ว ผู้นั้นย่อมไม่ปฏิญาณในภายหลังว่า “ข้าพเจ้าได้ฟังแล้ว” ด้วยเหตุนี้ ความสำเร็จแห่งปัญญาย่อมมีแก่ท่านเพราะความไม่หลงลืม แต่ความสำเร็จแห่งสติย่อมมีเพราะความไม่ลืมเลือน ในคุณธรรมทั้งสองนั้น ความสามารถในการทรงจำพยัญชนะย่อมมีได้ด้วยสติอันมีปัญญาเป็นเบื้องหน้า ความสามารถในการแทงตลอดอรรถย่อมมีได้ด้วยปัญญาอันมีสติเป็นเบื้องหน้า เพราะประกอบด้วยความสามารถทั้งสองประการนั้น ความสำเร็จในความเป็นธรรมภัณฑาคาริก (ขุนคลังแห่งธรรม) ย่อมมีได้ เพราะความสามารถในการรักษาคลังแห่งธรรมอันสมบูรณ์ด้วยอรรถและพยัญชนะ

Aparo nayo, evanti vacanena yoniso manasikāraṃ dīpeti. Ayoniso manasikaroto hi nānappakārapaṭivedhābhāvato. Sutanti vacanena avikkhepaṃ dīpeti, vikkhittacittassa savanābhāvato. Tathā hi vikkhittacitto puggalo sabbasampattiyā vuccamānopi ‘‘na mayā sutaṃ, puna bhaṇathā’’ti bhaṇati. Yoniso manasikārena cettha attasammāpaṇidhiṃ pubbe ca katapuññataṃ sādheti, sammā appaṇihitattassa pubbe akatapuññassa vā tadabhāvato. Avikkhepena saddhammassavanaṃ sappurisūpanissayañca sādheti. Na hi vikkhittacitto sotuṃ sakkoti, na ca sappurise anupassayamānassa savanaṃ atthīti.

อีกนัยหนึ่ง ด้วยคำว่า เอวํ ท่านแสดงถึงโยนิโสมนสิการ เพราะผู้ที่มนสิการโดยไม่แยบคาย ย่อมไม่มีการแทงตลอดโดยประการต่างๆ ด้วยคำว่า สุตํ ท่านแสดงถึงความไม่ฟุ้งซ่าน (อวิกเขปะ) เพราะผู้มีจิตฟุ้งซ่านย่อมไม่มีการฟัง จริงอยู่ บุคคลผู้มีจิตฟุ้งซ่าน แม้เมื่อมีผู้กล่าวด้วยความสมบูรณ์ทุกอย่าง ก็ยังกล่าวว่า “ข้าพเจ้าไม่ได้ฟัง โปรดกล่าวอีกครั้ง” และในที่นี้ ด้วยโยนิโสมนสิการ ท่านย่อมยังอัตตสัมมาปณิธิและปุพเพกตปุญญตาให้สำเร็จ เพราะคุณธรรมนั้นย่อมไม่มีแก่ผู้ที่ตั้งตนไว้ไม่ชอบ หรือผู้ที่มิได้ทำบุญไว้ในปางก่อน ด้วยความไม่ฟุ้งซ่าน ท่านย่อมยังสัทธัมมัสสวนะและสัปปุริสูปนิสสัยให้สำเร็จ จริงอยู่ ผู้มีจิตฟุ้งซ่านย่อมไม่สามารถฟังได้ และการฟังย่อมไม่มีแก่ผู้ที่ไม่ได้เข้าไปคบหาสัตบุรุษ

Aparo [Pg.31] nayo, yasmā evanti yassa cittasantānassa nānākārappavattiyā nānatthabyañjanaggahaṇaṃ hoti, tassa nānākāraniddesoti vuttaṃ, so ca evaṃ bhaddako ākāro na sammāappaṇihitattano pubbe akatapuññassa vā hoti, tasmā evanti iminā bhaddakenākārena pacchimacakkadvayasampattimattano dīpeti. Sutanti savanayogena purimacakkadvayasampattiṃ. Na hi appatirūpadese vasato sappurisūpanissayavirahitassa vā savanaṃ atthi. Iccassa pacchimacakkadvayasiddhiyā āsayasuddhisiddhā hoti, purimacakkadvayasiddhiyā payogasuddhi, tāya ca āsayasuddhiyā adhigamabyattisiddhi, payogasuddhiyā āgamabyattisiddhi. Iti payogāsayasuddhassa āgamādhigamasampannassa vacanaṃ aruṇuggaṃ viya sūriyassa udayato yoniso manasikāro viya ca kusalakammassa arahati bhagavato vacanassa pubbaṅgamaṃ bhavitunti ṭhāne nidānaṃ ṭhapento – ‘‘evaṃ me suta’’ntiādimāha.

อีกนัยหนึ่ง เพราะเหตุที่ได้กล่าวไว้ว่า บทว่า เอวํ เป็นบทแสดงอาการต่างๆ ของสันตติแห่งจิตใด ที่มีการรับรู้อรรถและพยัญชนะต่างๆ กัน ด้วยความเป็นไปโดยอาการต่างๆ และอาการอันดีงามเช่นนั้น ย่อมไม่มีแก่ผู้ที่ตั้งตนไว้ไม่ชอบ หรือผู้ที่มิได้ทำบุญไว้ในปางก่อน เพราะฉะนั้น ด้วยบทว่า เอวํ โดยอาการอันดีงามนี้ ท่านจึงแสดงถึงความถึงพร้อมแห่งจักร ๒ ประการหลังของตน ด้วยบทว่า สุตํ โดยการประกอบด้วยการฟัง ท่านจึงแสดงถึงความถึงพร้อมแห่งจักร ๒ ประการแรก จริงอยู่ การฟังย่อมไม่มีแก่ผู้อยู่ในประเทศอันไม่สมควร หรือผู้ปราศจากสัปปุริสูปนิสสัย ด้วยเหตุนี้ ความบริสุทธิ์แห่งอัธยาศัย (อาสยสุทธิ) ของท่านย่อมสำเร็จได้ด้วยความสำเร็จแห่งจักร ๒ ประการหลัง, ความบริสุทธิ์แห่งความเพียร (ปโยคสุทธิ) ย่อมสำเร็จได้ด้วยความสำเร็จแห่งจักร ๒ ประการแรก และด้วยอาสยสุทธินั้น ความสำเร็จในความเชี่ยวชาญในอธิคม (อธิคมพยัตติ) ย่อมมี, ด้วยปโยคสุทธินั้น ความสำเร็จในความเชี่ยวชาญในอาคม (อาคมพยัตติ) ย่อมมี ดังนั้น คำกล่าวของท่านผู้มีความเพียรและอัธยาศัยอันบริสุทธิ์ ผู้ถึงพร้อมด้วยอาคมและอธิคม ย่อมสมควรที่จะเป็นบุพพนิมิตแห่งพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้า เหมือนอรุณขึ้นเป็นบุพพนิมิตของดวงอาทิตย์ที่กำลังอุทัย และเหมือนโยนิโสมนสิการเป็นบุพพนิมิตของกุศลกรรม ฉะนั้น เมื่อจะตั้งนิทานไว้ในฐานะที่สมควร ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า “เอวํ เม สุตํ”

Aparo nayo, ‘eva’nti iminā nānappakārapaṭivedhadīpakena vacanena attano atthapaṭibhānapaṭisambhidāsampattisabbhāvaṃ dīpeti. ‘Suta’nti iminā sotabbappabhedapaṭivedhadīpakena dhammaniruttipaṭisambhidāsampattisabbhāvaṃ. ‘Eva’nti ca idaṃ yoniso manasikāradīpakaṃ vacanaṃ bhāsamāno – ‘‘ete mayā dhammā manasānupekkhitā, diṭṭhiyā suppaṭividdhā’’ti dīpeti. ‘Suta’nti idaṃ savanayogadīpakaṃ vacanaṃ bhāsamāno – ‘‘bahū mayā dhammā sutā dhātā vacasā paricitā’’ti dīpeti. Tadubhayenāpi atthabyañjanapāripūriṃ dīpento savane ādaraṃ janeti. Atthabyañjanaparipuṇṇañhi dhammaṃ ādarena assuṇanto mahatā hitā paribāhiro hotīti, tasmā ādaraṃ janetvā sakkaccaṃ ayaṃ dhammo sotabboti.

นัยหนึ่ง ท่านพระอานนท์ย่อมแสดงภาวะที่ตนถึงพร้อมด้วยอัตถปฏิสัมภิทาและปฏิภาณปฏิสัมภิทา ด้วยบทว่า ‘เอวํ’ นี้ อันแสดงถึงการแทงตลอดด้วยประการต่างๆ และย่อมแสดงภาวะที่ถึงพร้อมด้วยธัมมปฏิสัมภิทาและนิรุตติปฏิสัมภิทา ด้วยบทว่า ‘สุตํ’ นี้ อันแสดงถึงการแทงตลอดธรรมที่ควรฟังประเภทต่างๆ และเมื่อกล่าวคำว่า ‘เอวํ’ นี้ อันแสดงถึงโยนิโสมนสิการ ย่อมแสดงว่า “ธรรมเหล่านี้ เราได้พิจารณาเนืองๆ ด้วยใจ แทงตลอดดีแล้วด้วยปัญญา” เมื่อกล่าวคำว่า ‘สุตํ’ นี้ อันแสดงถึงการประกอบในการฟัง ย่อมแสดงว่า “ธรรมเป็นอันมาก เราได้ฟังแล้ว ทรงจำไว้แล้ว คล่องปากแล้ว” เมื่อแสดงความบริบูรณ์แห่งอรรถและพยัญชนะด้วยบททั้งสองนั้น ก็ย่อมก่อให้เกิดความเอื้อเฟื้อในการฟัง เพราะว่า ผู้ไม่ฟังธรรมอันบริบูรณ์ด้วยอรรถและพยัญชนะโดยเอื้อเฟื้อ ย่อมเป็นผู้ห่างไกลจากประโยชน์อันใหญ่หลวง เพราะฉะนั้น (ท่าน) จึงก่อให้เกิดความเอื้อเฟื้อ (แล้วชักชวน) ว่า “ธรรมนี้ อันบุคคลพึงฟังโดยเคารพ”

‘‘Evaṃ me suta’’nti iminā pana sakalena vacanena āyasmā ānando tathāgatappaveditaṃ dhammaṃ attano adahanto asappurisabhūmiṃ atikkamati. Sāvakattaṃ paṭijānanto sappurisabhūmiṃ okkamati. Tathā asaddhammā cittaṃ vuṭṭhāpeti, saddhamme cittaṃ patiṭṭhāpeti. ‘‘Kevalaṃ sutamevetaṃ mayā, tasseva bhagavato vacana’’nti dīpento attānaṃ parimoceti, satthāraṃ apadisati, jinavacanaṃ appeti, dhammanettiṃ patiṭṭhāpeti.

ก็อีกอย่างหนึ่ง ด้วยบทว่า “เอวํ เม สุตํ” ทั้งหมดนี้ ท่านพระอานนท์ไม่ตั้งธรรมที่พระตถาคตทรงประกาศไว้ว่าเป็นของตน ย่อมก้าวล่วงภูมิของอสัตบุรุษ เมื่อปฏิญาณความเป็นสาวก ย่อมหยั่งลงสู่ภูมิของสัตบุรุษ ฉันนั้น ย่อมยังจิตให้ออกจากอสัทธรรม ย่อมยังจิตให้ตั้งมั่นในสัทธรรม เมื่อแสดงว่า “ธรรมนี้ เราเพียงแต่ได้ฟังมาเท่านั้น เป็นพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นนั่นเทียว” ย่อมเปลื้องตน (จากการกล่าวอ้าง) ย่อมอ้างถึงพระศาสดา ย่อมมอบถวายคืนซึ่งพระดำรัสของพระชินเจ้า ย่อมตั้งไว้ซึ่งแบบแผนแห่งธรรม

Apica [Pg.32] ‘‘evaṃ me suta’’nti attanā uppāditabhāvaṃ appaṭijānanto purimavacanaṃ vivaranto – ‘‘sammukhā paṭiggahitamidaṃ mayā tassa bhagavato catuvesārajjavisāradassa dasabaladharassa āsabhaṭṭhānaṭṭhāyino sīhanādanādino sabbasattuttamassa dhammissarassa dhammarājassa dhammādhipatino dhammadīpassa dhammasaraṇassa saddhammavaracakkavattino sammāsambuddhassa vacanaṃ, na ettha atthe vā dhamme vā pade vā byañjane vā kaṅkhā vā vimati vā kātabbā’’ti sabbesaṃ devamanussānaṃ imasmiṃ dhamme assaddhiyaṃ vināseti, saddhāsampadaṃ uppādeti. Tenetaṃ vuccati –

อีกอย่างหนึ่ง (ท่านพระอานนท์) เมื่อไม่ปฏิญาณว่าเป็นธรรมที่ตนทำให้เกิดขึ้น แต่เปิดเผยพระดำรัสที่มีอยู่ก่อน ด้วยบทว่า “เอวํ เม สุตํ” (ย่อมยังความเชื่อให้เกิด) ว่า “พระดำรัสนี้ เราได้รับมาเฉพาะพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงแกล้วกล้าด้วยเวสารัชชญาณ ๔ ประการ ทรงไว้ซึ่งพระกำลัง ๑๐ ประการ ประทับยืนในฐานะอันประเสริฐ บันลือสีหนาท ผู้ประเสริฐสุดกว่าสรรพสัตว์ ผู้เป็นใหญ่ในธรรม ผู้เป็นธรรมราชา ผู้เป็นอธิบดีในธรรม ผู้เป็นประทีปแห่งธรรม ผู้เป็นสรณะแห่งธรรม ผู้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิผู้ประเสริฐในสัทธรรม ผู้ตรัสรู้ชอบได้โดยพระองค์เอง ความสงสัยหรือความเคลือบแคลงในอรรถก็ดี ในธรรมก็ดี ในบทก็ดี หรือในพยัญชนะก็ดี ในธรรมนี้ ไม่พึงมี” ดังนี้แล้ว ย่อมทำลายความไม่เชื่อในธรรมนี้ของเทวดาและมนุษย์ทั้งปวง ย่อมทำให้ศรัทธาสัมปทาเกิดขึ้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้ไว้ว่า

‘‘Vināsayati assaddhaṃ, saddhaṃ vaḍḍheti sāsane;

Evaṃ me sutamiccevaṃ, vadaṃ gotamasāvako’’ti.

“สาวกของพระโคดม เมื่อกล่าวว่า ‘ข้าพเจ้าได้ฟังมาอย่างนี้’ ย่อมทำลายความไม่เชื่อ ย่อมเพิ่มพูนศรัทธาในพระศาสนา” ดังนี้

Ekanti gaṇanaparicchedaniddeso. Samayanti paricchinnaniddeso. Ekaṃ samayanti aniyamitaparidīpanaṃ. Tattha samayasaddo –

บทว่า เอกํ เป็นการแสดงการกำหนดด้วยการนับ บทว่า สมยํ เป็นการแสดงสิ่งที่ถูกกำหนด (ด้วยการนับนั้น) บทว่า เอกํ สมยํ เป็นการแสดงถึงสมัยที่ไม่ได้กำหนดไว้โดยแน่นอน ในบทนั้น สมยศัพท์

‘‘Samavāye khaṇe kāle, samūhe hetudiṭṭhisu;

Paṭilābhe pahāne ca, paṭivedhe ca dissati’’.

(สมยศัพท์) ย่อมปรากฏในอรรถว่า สมวาย (การประชุมพร้อมแห่งเหตุ), ขณะ (โอกาส), กาล, สมูหะ (หมู่), เหตุ, ทิฏฐิ, การได้, การละ และการแทงตลอด

Tathā hissa – ‘‘appevanāma svepi upasaṅkameyyāma kālañca samayañca upādāyā’’ti evamādīsu (dī. ni. 1.447) samavāyo attho. ‘‘Ekova kho bhikkhave, khaṇo ca samayo ca brahmacariyavāsāyā’’tiādīsu (a. ni. 8.29) khaṇo. ‘‘Uṇhasamayo pariḷāhasamayo’’tiādīsu (pāci. 358) kālo. ‘‘Mahāsamayo pavanasmi’’ntiādīsu (dī. ni. 2.332) samūho. ‘‘Samayopi kho te, bhaddāli, appaṭividdho ahosi, bhagavā kho sāvatthiyaṃ viharati, bhagavāpi maṃ jānissati, bhaddāli nāma bhikkhu satthusāsane sikkhāya aparipūrakārī’ti. Ayampi kho, te bhaddāli, samayo appaṭividdho ahosī’’tiādīsu (ma. ni. 2.135) hetu. ‘‘Tena kho pana samayena uggahamāno paribbājako samaṇamuṇḍikāputto samayappavādake tindukācīre ekasālake mallikāya ārāme paṭivasatī’’tiādīsu (ma. ni. 2.260) diṭṭhi.

จริงอย่างนั้น สมยศัพท์นี้ ในบาลีเป็นต้นว่า “บางทีแม้ในวันพรุ่ง เราพึงเข้าไปหา โดยอาศัยกาลและสมัย (ความพร้อมเพรียงแห่งเหตุ)” มีอรรถว่า สมวาย ในบาลีเป็นต้นว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ขณะและสมัยเพื่อการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์มีเพียงหนึ่งเดียวเท่านั้น” มีอรรถว่า ขณะ (โอกาส) ในบาลีเป็นต้นว่า “สมัยร้อน สมัยที่ร้อนระอุ” มีอรรถว่า กาล ในบาลีเป็นต้นว่า “การประชุมใหญ่ในป่า” มีอรรถว่า สมูหะ (หมู่) ในบาลีเป็นต้นว่า “ดูก่อนภัททาลิ แม้สมัย (เหตุ) ท่านก็ยังไม่แทงตลอด... ดูก่อนภัททาลิ แม้สมัย (เหตุ) นี้ ท่านก็ยังไม่แทงตลอด” มีอรรถว่า เหตุ ในบาลีเป็นต้นว่า “ก็โดยสมัยนั้น ปริพาชกชื่ออุคคาหมานะ บุตรของสมณมุณฑิกา อาศัยอยู่ในอารามของพระนางมัลลิกา... ซึ่งเป็นที่กล่าววาทะเรื่องสมัย (ทิฏฐิ) ทั้งหลาย” มีอรรถว่า ทิฏฐิ

‘‘Diṭṭhe dhamme ca yo attho, yo cattho samparāyiko;

Atthābhisamayā dhīro, paṇḍitoti pavuccatī’’ti. (saṃ. ni. 1.128) –

(ในบาลีเป็นต้นว่า) “ประโยชน์ใดในทิฏฐธรรม (ปัจจุบัน) และประโยชน์ใดในสัมปรายภพ (เบื้องหน้า) ผู้มีปัญญาย่อมได้ซึ่งประโยชน์ทั้งสองนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงเรียกว่า บัณฑิต”

Ādīsu [Pg.33] paṭilābho. ‘‘Sammā mānābhisamayā antamakāsi dukkhassā’’tiādīsu (a. ni. 7.9) pahānaṃ. ‘‘Dukkhassa pīḷanaṭṭho saṅkhataṭṭho santāpaṭṭho vipariṇāmaṭṭho abhisamayaṭṭho’’tiādīsu (paṭi. 108) paṭivedho. Idha panassa kālo attho. Tena saṃvaccharautumāsaḍḍhamāsarattidivapubbaṇhamajjhanhikasāyanhapaṭhamamajjhi-mapacchimayāmamuhuttādīsu kālappabhedabhūtesu samayesu ekaṃ samayanti dīpeti.

ในบาลีเป็นต้น (ดังที่ยกมา) มีอรรถว่า การได้ ในบาลีเป็นต้นว่า “เพราะละมานะได้โดยชอบ จึงได้ทำที่สุดแห่งทุกข์” มีอรรถว่า การละ ในบาลีเป็นต้นว่า “อรรถแห่งทุกข์คือ ภาวะที่เบียดเบียน ภาวะที่ถูกปรุงแต่ง ภาวะที่เร่าร้อน ภาวะที่แปรปรวน เป็นอรรถที่พึงแทงตลอด” มีอรรถว่า การแทงตลอด แต่ในบทนี้ (คือ เอกํ สมยํ) สมยศัพท์นี้มีอรรถว่า กาล เพราะเหตุนั้น (อรรถกถาจารย์) ย่อมแสดงว่า “สมัยหนึ่ง” ในบรรดาสมัยทั้งหลายที่เป็นประเภทแห่งกาล มี ปี ฤดู เดือน กึ่งเดือน กลางคืน กลางวัน เวลาเช้า เวลาเที่ยง เวลาเย็น ยามต้น ยามกลาง ยามปลาย และครู่ เป็นต้น

Tattha kiñcāpi etesu saṃvaccharādīsu samayesu yaṃ yaṃ suttaṃ yasmiṃ yasmiṃ saṃvacchare utumhi māse pakkhe rattibhāge vā divasabhāge vā vuttaṃ, sabbaṃ taṃ therassa suviditaṃ suvavatthāpitaṃ paññāya. Yasmā pana – ‘‘evaṃ me sutaṃ’’ asukasaṃvacchare asukautumhi asukamāse asukapakkhe asukarattibhāge asukadivasabhāge vāti evaṃ vutte na sakkā sukhena dhāretuṃ vā uddisituṃ vā uddisāpetuṃ vā, bahu ca vattabbaṃ hoti, tasmā ekeneva padena tamatthaṃ samodhānetvā ‘‘ekaṃ samaya’’nti āha. Ye vā ime gabbhokkantisamayo, jātisamayo, saṃvegasamayo, abhinikkhamanasamayo, dukkarakārikasamayo, māravijayasamayo, abhisambodhisamayo diṭṭhadhammasukhavihārasamayo, desanāsamayo, parinibbānasamayoti, evamādayo bhagavato devamanussesu ativiya pakāsā anekakālappabhedā eva samayā. Tesu samayesu desanāsamayasaṅkhātaṃ ekaṃ samayanti dīpeti. Yo cāyaṃ ñāṇakaruṇākiccasamayesu karuṇākiccasamayo, attahitaparahitapaṭipattisamayesu parahitapaṭipattisamayo, sannipatitānaṃ karaṇīyadvayasamayesu dhammikathāsamayo desanāpaṭipattisamayesu desanāsamayo, tesupi samayesu aññataraṃ samayaṃ sandhāya ‘‘ekaṃ samaya’’nti āha.

ในบทนั้น แม้ว่าพระสูตรใดๆ ที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วในสมัยทั้งหลายมีปีเป็นต้นเหล่านี้ คือ ในปีใด ฤดูใด เดือนใด ปักษ์ใด หรือในส่วนแห่งราตรีหรือส่วนแห่งวันใดก็ตาม สมัยทั้งหมดนั้น พระเถระ (พระอานนท์) ก็ทรงทราบดีแล้ว กำหนดไว้ดีแล้วด้วยปัญญา แต่เพราะเหตุว่า เมื่อกล่าวอย่างนี้ว่า "ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ ในปีโน้น ในฤดูโน้น ในเดือนโน้น ในปักษ์โน้น ในส่วนแห่งราตรีโน้น หรือในส่วนแห่งวันโน้น" ก็ไม่สามารถจะทรงจำ แสดง หรือให้แสดงได้โดยง่าย และจะต้องกล่าวคำเป็นอันมาก เพราะเหตุนั้น ท่านจึงรวบรวมเนื้อความนั้นไว้ด้วยบทเดียวเท่านั้น แล้วกล่าวว่า "เอกํ สมยํ" (สมัยหนึ่ง) อีกอย่างหนึ่ง สมัยเหล่านี้ใด คือ สมัยเสด็จลงสู่พระครรภ์, สมัยประสูติ, สมัยทรงเกิดสังเวช, สมัยเสด็จออกผนวช, สมัยทรงบำเพ็ญทุกรกิริยา, สมัยทรงชนะมาร, สมัยตรัสรู้, สมัยทรงเสวยทิฏฐธรรมสุขวิหาร, สมัยทรงแสดงธรรม, สมัยปรินิพพาน เป็นต้น เป็นสมัยที่ปรากฏยิ่งนักในหมู่เทวดาและมนุษย์ของพระผู้มีพระภาค เป็นประเภทแห่งกาลมากมายนั่นเทียว ในบรรดาสมัยเหล่านั้น ท่านแสดง (ด้วยบทว่า เอกํ สมยํ) ซึ่งสมัยหนึ่ง อันนับว่าเทศนาสมัย และสมัยนี้ใด คือ กรุณากิจจสมัย ในบรรดาญาณกิจจสมัยและกรุณากิจจสมัย, ปรหิตปฏิปัตติสมัย ในบรรดาอัตตหิตปฏิปัตติสมัยและปรหิตปฏิปัตติสมัย, ธัมมิกถาสมัย ในบรรดากรณียะ ๒ อย่างของผู้ที่ประชุมกัน, เทศนาสมัย ในบรรดาเทศนาสมัยและปฏิบัติสมัย, ท่านหมายเอาสมัยใดสมัยหนึ่ง แม้ในสมัยเหล่านั้น แล้วกล่าวว่า "เอกํ สมยํ"

Kasmā panettha yathā abhidhamme ‘‘yasmiṃ samaye kāmāvacara’’nti (dha. sa. 1) ca, ito aññesu ca suttapadesu – ‘‘yasmiṃ samaye, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehī’’ti ca bhummavacananiddeso kato, vinaye ca – ‘‘tena samayena buddho bhagavā’’ti karaṇavacanena, tathā akatvā ‘‘ekaṃ samaya’’nti upayogavacananiddeso katoti? Tattha tathā idha ca aññathā atthasambhavato. Tattha hi abhidhamme ito aññesu suttapadesu ca adhikaraṇattho [Pg.34] bhāvena bhāvalakkhaṇattho ca sambhavati. Adhikaraṇañhi kālattho, samūhattho ca samayo, tattha tattha vuttānaṃ phassādidhammānaṃ khaṇasamavāyahetusaṅkhātassa ca samayassa bhāvena tesaṃ bhāvo lakkhīyati, tasmā tadatthajotanatthaṃ tattha bhummavacananiddeso kato.

(ถามว่า) เพราะเหตุไร ในบทนี้ ท่านจึงไม่ทำเหมือนอย่างที่ทำในพระอภิธรรมว่า "ยสฺมึ สมเย กามาวจรํ" (ในสมัยใด กามาวจร...) และในสุตตบทอื่นๆ นอกจากนี้ว่า "ยสฺมึ สมเย ภิกฺขเว ภิกฺขุ วิวิจฺเจว กาเมหิ" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในสมัยใด ภิกษุสงัดจากกามทั้งหลาย...) ซึ่งเป็นการแสดงด้วยภูมิวจนะ (สัตตมีวิภัตติ) และในพระวินัยว่า "เตน สมเยน พุทฺโธ ภควา" (โดยสมัยนั้น พระพุทธเจ้าผู้มีพระภาค...) ซึ่งเป็นการแสดงด้วยกรณวจนะ (ตติยาวิภัตติ) แต่กลับทำการแสดงด้วยอุปโยควจนะ (ทุติยาวิภัตติ) ว่า "เอกํ สมยํ" เล่า? (ตอบว่า) เพราะในที่นั้นๆ ความหมายสำเร็จได้อย่างนั้น และในที่นี้ ความหมายสำเร็จได้อย่างอื่น จริงอยู่ ในที่นั้น คือในพระอภิธรรมและในสุตตบทอื่นๆ นอกจากนี้ อรรถว่าเป็นอธิกรณะ (ที่ตั้ง) และอรรถว่าเป็นภาเวนภาวลักขณะ (กิริยาหนึ่งเป็นเครื่องหมายของอีกกิริยาหนึ่ง) ย่อมสำเร็จได้ จริงอยู่ สมัยศัพท์มีอรรถว่ากาล และมีอรรถว่าหมู่ เป็นที่ตั้งแห่งธรรมทั้งหลายมีผัสสะเป็นต้นที่กล่าวไว้ในที่นั้นๆ และภาวะ (ความเป็นไป) ของธรรมเหล่านั้น ย่อมถูกกำหนดหมายด้วยภาวะของสมัย อันได้แก่ ขณะ สมวาย และเหตุ เพราะเหตุนั้น เพื่อจะประกาศอรรถนั้น ท่านจึงทำการแสดงด้วยภูมิวจนะในที่นั้น

Vinaye ca hetuattho karaṇattho ca sambhavati. Yo hi so sikkhāpadapaññattisamayo sāriputtādīhipi dubbiññeyyo, tena samayena hetubhūtena karaṇabhūtena ca sikkhāpadāni paññāpayanto sikkhāpadapaññattihetuñca apekkhamāno bhagavā tattha tattha vihāsi, tasmā tadatthajotanatthaṃ tattha karaṇavacanena niddeso kato.

และในพระวินัย อรรถว่าเป็นเหตุและอรรถว่าเป็นกรณ์ ย่อมสำเร็จได้ จริงอยู่ สมัยแห่งการบัญญัติสิกขาบทนั้นใด แม้พระสารีบุตรเป็นต้นก็ยังรู้ได้ยาก โดยสมัยนั้นอันเป็นเหตุและเป็นกรณ์ พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงบัญญัติสิกขาบททั้งหลายและทรงอาศัยเหตุแห่งการบัญญัติสิกขาบท ได้ประทับอยู่ ณ ที่นั้นๆ เพราะเหตุนั้น เพื่อจะประกาศอรรถนั้น ท่านจึงทำการแสดงด้วยกรณวจนะในที่นั้น

Idha pana aññasmiñca evaṃ jātike accantasaṃyogattho sambhavati. Yañhi samayaṃ bhagavā imaṃ aññaṃ vā suttantaṃ desesi, accantameva taṃ samayaṃ karuṇāvihārena vihāsi, tasmā tadatthajotanatthaṃ idha upayogavacananiddeso katoti.

แต่ในบทนี้ และในบทอื่นที่มีลักษณะเช่นนี้ อรรถว่าเป็นอัจจันตสังโยคะ (การเนื่องกันไปตลอด) ย่อมสำเร็จได้ จริงอยู่ ตลอดสมัยใดที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงพระสูตรนี้หรือพระสูตรอื่น ตลอดสมัยนั้น พระองค์ประทับอยู่ด้วยกรุณาวิหารโดยตลอดทีเดียว เพราะเหตุนั้น เพื่อจะประกาศอรรถนั้น ท่านจึงทำการแสดงด้วยอุปโยควจนะในที่นี้

Tenetaṃ vuccati –

เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้ไว้ว่า –

‘‘Taṃ taṃ atthamapekkhitvā, bhummena karaṇena ca;

Aññatra samayo vutto, upayogena so idhā’’ti.

"ท่านอาศัยอรรถนั้นๆ จึงกล่าวสมัยศัพท์ในที่อื่นด้วยภูมิวิภัตติและด้วยกรณวิภัตติ ส่วนสมัยศัพท์นั้นในที่นี้ ท่านกล่าวไว้ด้วยอุปโยควิภัตติ"

Porāṇā pana vaṇṇayanti – ‘‘tasmiṃ samaye’’ti vā, ‘‘tena samayenā’’ti vā, ‘‘ekaṃ samaya’’nti vā, abhilāpamattabhedo esa, sabbattha bhummamevatthoti. Tasmā ‘‘ekaṃ samaya’’nti vuttepi ‘‘ekasmiṃ samaye’’ti attho veditabbo.

ส่วนโบราณาจารย์ทั้งหลายอธิบายว่า "ตสฺมึ สมเย" (ในสมัยนั้น) ก็ดี "เตน สมเยน" (โดยสมัยนั้น) ก็ดี "เอกํ สมยํ" (สมัยหนึ่ง) ก็ดี นี้เป็นเพียงความแตกต่างกันแห่งถ้อยคำเท่านั้น ในทุกที่ มีอรรถเป็นภูมิ (อธิกรณะ) ทั้งนั้น เพราะเหตุนั้น แม้เมื่อกล่าวว่า "เอกํ สมยํ" ก็พึงทราบความหมายว่า "เอกสฺมึ สมเย" (ในสมัยหนึ่ง)

Bhagavāti garu. Garuñhi loke bhagavāti vadanti. Ayañca sabbaguṇavisiṭṭhatāya sabbasattānaṃ garu, tasmā bhagavāti veditabbo. Porāṇehipi vuttaṃ –

บทว่า ภควา คือ ผู้ควรเคารพ จริงอยู่ ในโลก ชนทั้งหลายย่อมเรียกผู้ที่ควรเคารพว่า ภควา และพระองค์นี้ทรงเป็นผู้ควรเคารพของสรรพสัตว์ เพราะความที่ทรงพิเศษด้วยคุณทั้งปวง เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า ภควา แม้โบราณาจารย์ก็ได้กล่าวไว้ว่า –

‘‘Bhagavāti vacanaṃ seṭṭhaṃ, bhagavāti vacanamuttamaṃ;

Garu gāravayutto so, bhagavā tena vuccatī’’ti.

"คำว่า ภควา เป็นคำประเสริฐ คำว่า ภควา เป็นคำสูงสุด พระองค์นั้นทรงเป็นผู้ควรเคารพ ประกอบด้วยความน่าเคารพ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงเรียกว่า ภควา"

Api ca –

อีกอย่างหนึ่ง –

‘‘Bhāgyavā bhaggavā yutto, bhagehi ca vibhattavā;

Bhattavā vantagamano, bhavesu bhagavā tato’’ti.

"พระผู้มีพระภาคทรงเป็นผู้มีโชค ทรงหัก (กิเลส) แล้ว ทรงประกอบด้วยภคะทั้งหลาย และทรงเป็นผู้จำแนก (ธรรม) ทรงเป็นผู้เสพ (อุตตริมนุสสธรรม) ทรงมีกิเลสเครื่องไปในภพทั้งหลายอันคายแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงทรงพระนามว่า ภควา"

Imissā [Pg.35] gāthāya vasenassa padassa vitthāraattho veditabbo. So ca visuddhimagge buddhānussatiniddese vuttoyeva.

พึงทราบอรรถโดยพิสดารของบทนี้โดยนัยแห่งคาถานี้ และอรรถพิสดารนั้น ข้าพเจ้าก็ได้กล่าวไว้แล้วในพุทธานุสสตินิทเทส ในคัมภีร์วิสุทธิมรรค

Ettāvatā cettha evaṃ me sutanti vacanena yathāsutaṃ dhammaṃ dassento bhagavato dhammakāyaṃ paccakkhaṃ karoti. Tena ‘‘nayidaṃ atikkantasatthukaṃ pāvacanaṃ, ayaṃ vo satthā’’ti satthu adassanena ukkaṇṭhitaṃ janaṃ samassāseti.

ด้วยคำเพียงเท่านี้ในนิทานบทนี้ คือด้วยคำว่า "เอวํ เม สุตํ" (ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้) พระเถระเมื่อแสดงธรรมตามที่ได้สดับมา ย่อมกระทำธรรมกายของพระผู้มีพระภาคให้ประจักษ์ ด้วยเหตุนั้น ท่านย่อมปลอบโยนชนผู้กระสับกระส่ายเพราะไม่ได้เห็นพระศาสดาว่า "พระปาพจน์นี้มิได้มีพระศาสดาล่วงลับไปแล้ว พระธรรมนี้แหละเป็นศาสดาของพวกท่าน"

Ekaṃ samayaṃ bhagavāti vacanena tasmiṃ samaye bhagavato avijjamānabhāvaṃ dassento rūpakāyaparinibbānaṃ sādheti. Tena ‘‘evaṃvidhassa nāma ariyadhammassa desako dasabaladharo vajirasaṅghāta samānakāyo sopi bhagavā parinibbuto, kena aññena jīvite āsā janetabbā’’ti jīvitamadamattaṃ janaṃ saṃvejeti, saddhamme cassa ussāhaṃ janeti.

ด้วยคำว่า "เอกํ สมยํ ภควา" (สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาค) พระเถระเมื่อแสดงความไม่มีอยู่ของพระผู้มีพระภาคในสมัยนั้น (สมัยสังคายนา) ย่อมยังการปรินิพพานแห่งรูปกายให้สำเร็จ ด้วยเหตุนั้น ท่านย่อมยังชนผู้มัวเมาด้วยความเมาในชีวิตให้สลดใจว่า "แม้พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงเป็นผู้แสดงอริยธรรมเช่นนี้ ผู้ทรงไว้ซึ่งทศพลญาณ มีพระวรกายเสมอด้วยกลุ่มเพชร ก็ยังเสด็จปรินิพพานแล้ว ผู้อื่นคนไหนเล่าจะพึงทำความหวังในชีวิต" และย่อมก่อให้เกิดความอุตสาหะในพระสัทธรรมแก่ชนนั้น

Evanti ca bhaṇanto desanāsampattiṃ niddisati. Me sutanti sāvakasampattiṃ. Ekaṃ samayanti kālasampattiṃ. Bhagavāti desakasampattiṃ.

และเมื่อกล่าวว่า "เอวํ" ย่อมแสดงถึงเทศนาสัมปทา (ความถึงพร้อมแห่งเทศนา) เมื่อกล่าวว่า "เม สุตํ" ย่อมแสดงถึงสาวกสัมปทา (ความถึงพร้อมแห่งสาวก) เมื่อกล่าวว่า "เอกํ สมยํ" ย่อมแสดงถึงกาลสัมปทา (ความถึงพร้อมแห่งกาล) เมื่อกล่าวว่า "ภควา" ย่อมแสดงถึงเทสกสัมปทา (ความถึงพร้อมแห่งผู้แสดง)

Antarā ca rājagahaṃ antarā ca nāḷandanti antarā-saddo kāraṇakhaṇacittavemajjhavivarādīsu dissati. ‘‘Tadantaraṃ ko jāneyya aññatra tathāgatā’’ti (a. ni. 6.44) ca, ‘‘janā saṅgamma mantenti mañca tañca kimantara’’nti (saṃ. ni. 1.228) ca ādīsu hi kāraṇe antarā-saddo. ‘‘Addasa maṃ, bhante, aññatarā itthī vijjantarikāya bhājanaṃ dhovantī’’tiādīsu (ma. ni. 2.149) khaṇe. ‘‘Yassantarato na santi kopā’’tiādīsu (udā. 20) citte. ‘‘Antarā vosānamāpādī’’tiādīsu (cūḷava. 350) vemajjhe. ‘‘Api cāyaṃ, bhikkhave, tapodā dvinnaṃ mahānirayānaṃ antarikāya āgacchatī’’tiādīsu (pārā. 231) vivare. Svāyamidha vivare vattati, tasmā rājagahassa ca nāḷandāya ca vivareti evametthattho veditabbo. Antarā-saddena pana yuttattā upayogavacanaṃ kataṃ. Īdisesu ca ṭhānesu akkharacintakā ‘‘antarā gāmañca nadiñca yātī’’ti evaṃ ekameva antarāsaddaṃ payujjanti, so dutiyapadenapi yojetabbo hoti, ayojiyamāne upayogavacanaṃ na pāpuṇāti. Idha pana yojetvāyeva vuttoti.

ในบทว่า "Antarā ca rājagahaṃ antarā ca nāḷandaṃ" (ในระหว่างกรุงราชคฤห์และในระหว่างเมืองนาลันทา) นี้ อันตราศัพท์ปรากฏในอรรถคือ เหตุ ขณะ จิต ท่ามกลาง และช่องว่าง เป็นต้น จริงอยู่ ในอรรถว่าเหตุ อันตราศัพท์ปรากฏในบทเป็นต้นว่า "ใครเล่าจะพึงรู้เหตุนั้นได้ นอกจากพระตถาคต" และ "ชนทั้งหลายประชุมกันปรึกษากันถึงเราและท่านว่ามีเหตุอะไรกัน" ในอรรถว่าขณะ ปรากฏในบทเป็นต้นว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ หญิงคนหนึ่งกำลังล้างภาชนะ ได้เห็นข้าพเจ้าในชั่วฟ้าแลบ" ในอรรถว่าจิต ปรากฏในบทเป็นต้นว่า "กิเลสเครื่องกวนจิตไม่มีในภายในของบุคคลใด" ในอรรถว่าท่ามกลาง ปรากฏในบทเป็นต้นว่า "ได้ถึงที่สุดในระหว่าง" ในอรรถว่าช่องว่าง ปรากฏในบทเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกอย่างหนึ่ง แม่น้ำตโปทานี้ไหลมาโดยเป็นช่องว่างระหว่างมหานรก ๒ ขุม" อันตราศัพท์นี้นั้น ในที่นี้ ย่อมเป็นไปในอรรถว่าช่องว่าง เพราะเหตุนั้น พึงทราบเนื้อความในบทนี้อย่างนี้ว่า "ในช่องว่างแห่งกรุงราชคฤห์และแห่งเมืองนาลันทา" แต่เพราะประกอบกับอันตราศัพท์ ท่านจึงทำเป็นอุโปยวจนะ (ทุติยาวิภัตติ) และในที่เช่นนี้ นักไวยากรณ์ย่อมใช้อันตราศัพท์เพียงศัพท์เดียวอย่างนี้ว่า "antarā gāmañca nadiñca yāti" (ย่อมไปในระหว่างบ้านและแม่น้ำ) อันตราศัพท์นั้นพึงประกอบกับบทที่สองด้วย เมื่อไม่ประกอบ อุโปยวจนะย่อมไม่ถึง (บทที่สอง) แต่ในที่นี้ ท่านกล่าวไว้โดยประกอบ (ทั้งสองบท) นั่นเทียว

Addhānamaggappaṭipanno [Pg.36] hotīti addhānasaṅkhātaṃ maggaṃ paṭipanno hoti, ‘‘dīghamagga’’nti attho. Addhānagamanasamayassa hi vibhaṅge ‘‘aḍḍhayojanaṃ gacchissāmīti bhuñjitabba’’ntiādivacanato (pāci. 218) aḍḍhayojanampi addhānamaggo hoti. Rājagahato pana nāḷandā yojanameva.

บทว่า "Addhānamaggappaṭipanno hoti" ความว่า เสด็จดำเนินไปแล้วสู่หนทางชื่อว่าอัทธานะ อธิบายว่า "หนทางไกล" จริงอยู่ ในวิภังค์แห่งอัทธานคมนสมัย มีคำกล่าวเป็นต้นว่า "พึงฉัน (คณะโภชนะ) ได้โดยตั้งใจว่า 'เราจักไปครึ่งโยชน์'" เพราะเหตุนั้น แม้ระยะทางครึ่งโยชน์ก็เป็นอัทธานมรรค แต่จากกรุงราชคฤห์ เมืองนาลันทานั้นมีระยะทางหนึ่งโยชน์ทีเดียว

Mahatā bhikkhusaṅghena saddhinti ‘mahatā’ti guṇamahattenapi mahatā, saṅkhyāmahattenapi mahatā. So hi bhikkhusaṅgho guṇehipi mahā ahosi, appicchatādiguṇasamannāgatattā. Saṅkhyāyapi mahā, pañcasatasaṅkhyattā. Bhikkhūnaṃ saṅgho ‘bhikkhusaṅgho’, tena bhikkhusaṅghena. Diṭṭhisīlasāmaññasaṅghātasaṅkhātena samaṇagaṇenāti attho. Saddhinti ekato.

ในบทว่า "Mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ" นี้ บทว่า "mahatā" (หมู่ใหญ่) คือ หมู่ใหญ่แม้โดยความยิ่งใหญ่แห่งคุณ และหมู่ใหญ่แม้โดยความยิ่งใหญ่แห่งจำนวน จริงอยู่ ภิกษุสงฆ์หมู่นั้นเป็นผู้ยิ่งใหญ่แม้โดยคุณ เพราะเป็นผู้ประกอบด้วยคุณมีอัปปิจฉตาเป็นต้น และเป็นหมู่ใหญ่แม้โดยจำนวน เพราะมีจำนวนห้าร้อยรูป หมู่แห่งภิกษุทั้งหลาย ชื่อว่า "ภิกษุสงฆ์" (คือ) กับด้วยภิกษุสงฆ์หมู่นั้น อธิบายว่า กับด้วยหมู่สมณะที่นับว่าเป็นหมู่เดียวกันโดยความเสมอกันแห่งทิฏฐิและศีล บทว่า "saddhiṃ" คือ ด้วยกัน

Pañcamattehi bhikkhusatehīti pañcamattā etesanti pañcamattāni. Mattāti pamāṇaṃ vuccati, tasmā yathā ‘‘bhojane mattaññū’’ti vutte ‘‘bhojane mattaṃ jānāti, pamāṇaṃ jānātī’’ti attho hoti, evamidhāpi – ‘‘tesaṃ bhikkhusatānaṃ pañcamattā pañcapamāṇa’’nti evamattho daṭṭhabbo. Bhikkhūnaṃ satāni bhikkhusatāni, tehi pañcamattehi bhikkhusatehi.

ในบทว่า "Pañcamattehi bhikkhusatehī" นี้ มีวิเคราะห์ว่า "ประมาณ ๕ ของภิกษุร้อยเหล่านี้มีอยู่ เหตุนั้น ภิกษุร้อยเหล่านั้นชื่อว่ามีประมาณ ๕" คำว่า "มัตตะ" ท่านเรียกว่า "ประมาณ" เพราะฉะนั้น เมื่อกล่าวว่า "โภชเน มัตตัญญู" ย่อมมีความหมายว่า "รู้ประมาณในโภชนะ รู้จักประมาณ" ฉันใด ในที่นี้ก็ฉันนั้น พึงเห็นความหมายอย่างนี้ว่า "ประมาณ ๕ คือจำนวน ๕ ของภิกษุร้อยเหล่านั้น" ร้อยแห่งภิกษุทั้งหลาย ชื่อว่า ภิกษุร้อย (คือ) กับด้วยภิกษุร้อยเหล่านั้นผู้มีประมาณ ๕

Suppiyopi kho paribbājakoti suppiyoti tassa nāmaṃ. Pi-kāro maggappaṭipannasabhāgatāya puggalasampiṇḍanattho. Kho-kāro padasandhikaro, byañjanasiliṭṭhatāvasena vutto. Paribbājakoti sañjayassa antevāsī channaparibbājako. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘yadā bhagavā taṃ addhānamaggaṃ paṭipanno, tadā suppiyopi paribbājako paṭipanno ahosī’’ti. Atītakālattho hettha hoti-saddo.

ในบทว่า "Suppiyopi kho paribbājako" นี้ บทว่า "suppiyo" เป็นชื่อของปริพาชกนั้น ปิ-อักษร มีอรรถว่ารวบบุคคลเข้าไว้ด้วยกัน โดยมีส่วนแห่งความเป็นผู้เดินทางเสมอกัน โข-อักษร เป็นเครื่องเชื่อมบท ท่านกล่าวไว้โดยความสละสลวยแห่งพยัญชนะ บทว่า "paribbājako" คือ ฉันนปริพาชกผู้เป็นอันเตวาสิกของสัญชัย ท่านกล่าวคำนี้ไว้ว่า "ในกาลใด พระผู้มีพระภาคเสด็จดำเนินไปสู่หนทางไกลนั้น ในกาลนั้น แม้สุปปิยปริพาชกก็ได้เดินทางไปแล้ว" ในที่นี้ โหติ-ศัพท์ มีอรรถเป็นอดีตกาล

Saddhiṃ antevāsinā brahmadattena māṇavenāti – ettha ante vasatīti antevāsī. Samīpacāro santikāvacaro sissoti attho. Brahmadattoti tassa nāmaṃ. Māṇavoti sattopi coropi taruṇopi vuccati.

ในบทว่า "Saddhiṃ antevāsinā brahmadattena māṇavena" นี้ มีวิเคราะห์ว่า "ผู้ใดอยู่ในสำนัก เหตุนั้น ผู้นั้นชื่อว่าอันเตวาสี" อธิบายว่า ศิษย์ผู้เที่ยวไปในที่ใกล้ ผู้เข้าไปอยู่ในสำนัก บทว่า "brahmadatto" เป็นชื่อของมาณพนั้น บทว่า "māṇavo" ท่านกล่าวหมายถึง สัตว์ก็มี โจรก็มี คนหนุ่มก็มี

‘‘Coditā devadūtehi, ye pamajjanti māṇavā;

Te dīgharattaṃ socanti, hīnakāyūpagā narā’’ti. (ma. ni. 3.271) –

"มาณพเหล่าใด อันเทวทูตตักเตือนแล้ว ย่อมประมาท นรชนเหล่านั้น เข้าถึงกายอันเลว ย่อมเศร้าโศกสิ้นกาลนาน"

Ādīsu [Pg.37] hi satto māṇavoti vutto. ‘‘Māṇavehipi samāgacchanti katakammehipi akatakammehipī’’tiādīsu (ma. ni. 2.149) coro. ‘‘Ambaṭṭho māṇavo, aṅgako māṇavo’’tiādīsu (dī. ni. 1.316) taruṇo ‘māṇavo’ti vutto. Idhāpi ayamevattho. Idañhi vuttaṃ hoti – brahmadattena nāma taruṇantevāsinā saddhinti.

จริงอยู่ ในบทเป็นต้น (ดังที่ยกมา) ท่านกล่าวคำว่า "มาณพ" หมายถึงสัตว์ ในบทเป็นต้นว่า "ย่อมคบหากับมาณพทั้งหลาย ทั้งที่ทำกรรมแล้วและยังไม่ได้ทำกรรม" ท่านกล่าวหมายถึงโจร ในบทเป็นต้นว่า "อัมพัฏฐมาณพ, อังคกมาณพ" ท่านกล่าวคำว่า "มาณพ" หมายถึงคนหนุ่ม แม้ในที่นี้ ก็มีความหมายนี้เช่นกัน จริงอยู่ ท่านกล่าวคำนี้ไว้ว่า "กับด้วยอันเตวาสิกหนุ่มชื่อว่าพรหมทัต"

Tatrāti tasmiṃ addhānamagge, tesu vā dvīsu janesu. Sudanti nipātamattaṃ. Anekapariyāyenāti pariyāya-saddo tāva vāradesanākāraṇesu vattati. ‘‘Kassa nu kho, ānanda, ajja pariyāyo bhikkhuniyo ovaditu’’ntiādīsu (ma. ni. 3.398) hi vāre pariyāyasaddo vattati. ‘‘Madhupiṇḍikapariyāyotveva naṃ dhārehī’’tiādīsu (ma. ni. 1.205) desanāyaṃ. ‘‘Imināpi kho, te rājañña, pariyāyena evaṃ hotū’’tiādīsu (dī. ni. 2.411) kāraṇe. Svāyamidhāpi kāraṇe vattati, tasmā ayamettha attho – ‘‘anekavidhena kāraṇenā’’ti, ‘‘bahūhi kāraṇehī’’ti vuttaṃ hoti.

บทว่า "tatra" คือ ในหนทางไกลนั้น หรือ ในชนสองคนนั้น บทว่า "sudaṃ" เป็นเพียงนิบาต ในบทว่า "Anekapariyāyena" นี้ เบื้องต้น ปริยายศัพท์ย่อมเป็นไปในอรรถคือ วาระ เทศนา และเหตุ จริงอยู่ ในอรรถว่าวาระ ปริยายศัพท์ย่อมเป็นไปในบทเป็นต้นว่า "ดูก่อนอานนท์ วันนี้เป็นวาระของใครหนอเพื่อจะโอวาทภิกษุณีทั้งหลาย" ในอรรถว่าเทศนา ย่อมเป็นไปในบทเป็นต้นว่า "เธอจงทรงจำพระสูตรนั้นไว้ว่าเป็นมธุบิณฑิกปริยาย" ในอรรถว่าเหตุ ย่อมเป็นไปในบทเป็นต้นว่า "ดูก่อนราชัญญะ ขอความเห็นของท่านจงเป็นอย่างนั้น แม้โดยปริยายนี้เถิด" ปริยายศัพท์นี้นั้น แม้ในที่นี้ ก็ย่อมเป็นไปในอรรถว่าเหตุ เพราะฉะนั้น เนื้อความในบทนี้คือ "โดยเหตุหลายประการ" ท่านกล่าวไว้ว่า "โดยเหตุเป็นอันมาก"

Buddhassa avaṇṇaṃ bhāsatīti avaṇṇavirahitassa aparimāṇavaṇṇasamannāgatassāpi buddhassa bhagavato – ‘‘yaṃ loke jātivuḍḍhesu kattabbaṃ abhivādanādisāmīcikammaṃ ‘sāmaggiraso’ti vuccati, taṃ samaṇassa gotamassa natthi tasmā arasarūpo samaṇo gotamo, nibbhogo, akiriyavādo, ucchedavādo, jegucchī, venayiko, tapassī, apagabbho. Natthi samaṇassa gotamassa uttarimanussadhammo alamariyañāṇadassanaviseso. Takkapariyāhataṃ samaṇo gotamo dhammaṃ deseti, vīmaṃsānucaritaṃ, sayaṃpaṭibhānaṃ. Samaṇo gotamo na sabbaññū, na lokavidū, na anuttaro, na aggapuggalo’’ti. Evaṃ taṃ taṃ akāraṇameva kāraṇanti vatvā tathā tathā avaṇṇaṃ dosaṃ nindaṃ bhāsati.

บทว่า "Buddhassa avaṇṇaṃ bhāsati" (ย่อมกล่าวโทษของพระพุทธเจ้า) คือ (ย่อมกล่าวโทษ) ของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้า แม้ผู้ปราศจากโทษ ประกอบด้วยคุณไม่มีประมาณว่า "สามีจิกรรมมีการไหว้เป็นต้น อันบุคคลพึงกระทำในโลกต่อผู้เจริญโดยชาติ ท่านเรียกว่า 'สามัคคิรส' สามีจิกรรมนั้นไม่มีแก่พระสมณโคดม เพราะเหตุนั้น พระสมณโคดมจึงเป็นผู้ไม่มีสามัคคิรส เป็นผู้ไม่มีโภคะ เป็นอกิริยวาท เป็นอุจเฉทวาท เป็นผู้มีปกติรังเกียจ เป็นผู้ทำลาย เป็นผู้มีความเพียรเผากิเลส เป็นผู้ไม่มีครรภ์ อุตตริมนุสสธรรม คือญาณทัสสนวิเสสอันสามารถในอริยมรรค ไม่มีแก่พระสมณโคดม พระสมณโคดมทรงแสดงธรรมที่ทรงตรึกตามที่ได้ไตร่ตรองไว้ ที่ทรงค้นคว้าปฏิบัติตามมา เป็นธรรมที่เกิดขึ้นเองด้วยพระปฏิภาณ พระสมณโคดมไม่ใช่พระสัพพัญญู ไม่ใช่พระโลกวิทู ไม่ใช่พระอนุตตระ ไม่ใช่พระอัครบุคคล" ด้วยประการฉะนี้ เขากล่าวเรื่องที่ไม่ใช่เหตุนั้นๆ ว่าเป็นเหตุแล้ว ย่อมกล่าวโทษ ความผิด และคำนินทาโดยประการนั้นๆ

Yathā ca buddhassa, evaṃ dhammassāpi taṃ taṃ akāraṇameva kāraṇato vatvā – ‘‘samaṇassa gotamassa dhammo durakkhāto, duppaṭivedito, aniyyāniko, anupasamasaṃvattaniko’’ti tathā tathā avaṇṇaṃ bhāsati.

และกล่าวติเตียนพระธรรม เหมือนที่กล่าวติเตียนพระพุทธเจ้าฉันนั้น โดยกล่าวถึงเหตุที่ไม่ใช่เหตุนั้นๆ ว่าเป็นเหตุ แล้วกล่าวคำติเตียนโดยประการนั้นๆ ว่า ‘ธรรมของพระสมณโคดมเป็นธรรมที่ตรัสไว้ไม่ดี เป็นธรรมที่รู้ตามได้ไม่ดี ไม่ใช่ธรรมที่นำออกจากทุกข์ ไม่เป็นไปเพื่อความสงบระงับ’ ดังนี้

Yathā [Pg.38] ca dhammassa, evaṃ saṅghassāpi yaṃ vā taṃ vā akāraṇameva kāraṇato vatvā – ‘‘micchāpaṭipanno samaṇassa gotamassa sāvakasaṅgho, kuṭilapaṭipanno, paccanīkapaṭipadaṃ ananulomapaṭipadaṃ adhammānulomapaṭipadaṃ paṭipanno’’ti tathā tathā avaṇṇaṃ bhāsati.

และกล่าวติเตียนพระสงฆ์ เหมือนที่กล่าวติเตียนพระธรรมฉันนั้น โดยกล่าวถึงเหตุที่ไม่ใช่เหตุอย่างใดอย่างหนึ่งว่าเป็นเหตุ แล้วกล่าวคำติเตียนโดยประการนั้นๆ ว่า ‘พระสาวกสงฆ์ของพระสมณโคดมเป็นผู้ปฏิบัติผิด เป็นผู้ปฏิบัติคดโกง เป็นผู้ปฏิบัติข้อปฏิบัติที่เป็นข้าศึก (ต่อสัมมาปฏิบัติ) เป็นผู้ปฏิบัติข้อปฏิบัติที่ไม่คล้อยตาม (ต่อกุศลธรรม) เป็นผู้ปฏิบัติข้อปฏิบัติที่ไม่คล้อยตามต่อโลกุตรธรรม’ ดังนี้

Antevāsī panassa – ‘‘amhākaṃ ācariyo aparāmasitabbaṃ parāmasati, anakkamitabbaṃ akkamati, svāyaṃ aggiṃ gilanto viya, hatthena asidhāraṃ parāmasanto viya, muṭṭhinā sineruṃ padāletukāmo viya, kakacadantapantiyaṃ kīḷamāno viya, pabhinnamadaṃ caṇḍahatthiṃ hatthena gaṇhanto viya ca vaṇṇārahasseva ratanattayassa avaṇṇaṃ bhāsamāno anayabyasanaṃ pāpuṇissati. Ācariye kho pana gūthaṃ vā aggiṃ vā kaṇṭakaṃ vā kaṇhasappaṃ vā akkamante, sūlaṃ vā abhirūhante, halāhalaṃ vā visaṃ khādante, khārodakaṃ vā pakkhalante, narakapapātaṃ vā papatante, na antevāsinā taṃ sabbamanukātabbaṃ hoti. Kammassakā hi sattā attano kammānurūpameva gatiṃ gacchanti. Neva pitā puttassa kammena gacchati, na putto pitu kammena, na mātā puttassa, na putto mātuyā, na bhātā bhaginiyā, na bhaginī bhātu, na ācariyo antevāsino, na antevāsī ācariyassa kammena gacchati. Mayhañca ācariyo tiṇṇaṃ ratanānaṃ avaṇṇaṃ bhāsati, mahāsāvajjo kho panāriyūpavādoti. Evaṃ yoniso ummujjitvā ācariyavādaṃ maddamāno sammākāraṇameva kāraṇato apadisanto anekapariyāyena tiṇṇaṃ ratanānaṃ vaṇṇaṃ bhāsitumāraddho, yathā taṃ paṇḍitajātiko kulaputto’’. Tena vuttaṃ – ‘‘suppiyassa pana paribbājakassa antevāsī brahmadatto māṇavo anekapariyāyena buddhassa vaṇṇaṃ bhāsati, dhammassa vaṇṇaṃ bhāsati, saṅghassa vaṇṇaṃ bhāsatī’’ti.

ส่วนศิษย์ของปริพาชกนั้น (คิดว่า) – ‘อาจารย์ของเราลูบคลำสิ่งที่ไม่ควรลูบคลำ ย่ำยีสิ่งที่ไม่ควรย่ำยี อาจารย์ผู้นี้กล่าวติเตียนพระรัตนตรัยซึ่งควรแก่การสรรเสริญเท่านั้น จักถึงความพินาศฉิบหาย เปรียบเหมือนบุรุษผู้กลืนไฟ, เหมือนบุรุษผู้ลูบคมดาบด้วยมือ, เหมือนบุรุษผู้ปรารถนาจะทำลายภูเขาสิเนรุด้วยกำปั้น, เหมือนบุรุษผู้เล่นอยู่บนแนวฟันเลื่อย, และเหมือนบุรุษผู้จับช้างตกมันที่ดุร้ายด้วยมือ ก็เมื่ออาจารย์เหยียบอุจจาระบ้าง ไฟบ้าง หนามบ้าง งูเห่าบ้าง, หรือขึ้นสู่หลาวบ้าง, กินยาพิษร้ายแรงบ้าง, พลัดตกลงไปในน้ำเค็มบ้าง, หรือกระโดดลงสู่เหวนรกบ้าง, ศิษย์ไม่ควรทำตามการกระทำทั้งหมดนั้นเลย เพราะว่าสัตว์ทั้งหลายมีกรรมเป็นของตน ย่อมไปสู่คติตามสมควรแก่กรรมของตนนั่นเทียว บิดาไม่ได้ไป (สู่คติ) ด้วยกรรมของบุตร, บุตรก็ไม่ได้ไปด้วยกรรมของบิดา, มารดาไม่ได้ไป (สู่คติ) ด้วยกรรมของบุตร, บุตรก็ไม่ได้ไปด้วยกรรมของมารดา, พี่ชายหรือน้องชายไม่ได้ไป (สู่คติ) ด้วยกรรมของพี่สาวหรือน้องสาว, พี่สาวหรือน้องสาวก็ไม่ได้ไปด้วยกรรมของพี่ชายหรือน้องชาย, อาจารย์ไม่ได้ไป (สู่คติ) ด้วยกรรมของศิษย์, ศิษย์ก็ไม่ได้ไปด้วยกรรมของอาจารย์ และอาจารย์ของเราก็กล่าวติเตียนพระรัตนตรัยทั้งสาม ก็การว่าร้ายพระอริยเจ้านี้มีโทษมากหนอ’ (พรหมทัตตมาณพ) ครั้นพิจารณาโดยแยบคายแล้วหลีกออกจาก (กรรมนั้น) ได้อย่างนี้ ข่มวาทะของอาจารย์ ชี้แจงแต่เหตุผลที่ถูกต้องว่าเป็นเหตุ ได้เริ่มกล่าวสรรเสริญคุณของพระรัตนตรัยทั้งสามโดยอเนกปริยาย เหมือนอย่างที่กุลบุตรผู้มีชาติแห่งบัณฑิตจะพึงกระทำ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า – ‘ส่วนพรหมทัตตมาณพผู้เป็นศิษย์ของสุปปิยปริพาชก ได้กล่าวสรรเสริญคุณของพระพุทธเจ้าโดยอเนกปริยาย กล่าวสรรเสริญคุณของพระธรรม กล่าวสรรเสริญคุณของพระสงฆ์’ ดังนี้

Tattha vaṇṇanti vaṇṇa-saddo saṇṭhāna-jāti-rūpāyatana-kāraṇa-pamāṇa-guṇa-pasaṃsādīsu dissati. Tattha ‘‘mahantaṃ sapparājavaṇṇaṃ abhinimminitvā’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.142) saṇṭhānaṃ vuccati. ‘‘Brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo, hīno añño vaṇṇo’’tiādīsu (ma. ni. 2.402) jāti. ‘‘Paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato’’tiādīsu (dī. ni. 1.303) rūpāyatanaṃ.

ในบทว่า วณฺณํ นั้น วรรณศัพท์ปรากฏในอรรถทั้งหลาย มีสัณฐาน ชาติ รูปายตนะ เหตุ ประมาณ คุณ และการสรรเสริญ เป็นต้น ในบรรดาอรรถเหล่านั้น ในบาลีเป็นต้นว่า ‘ทรงเนรมิตอัตภาพพญางูใหญ่’ (วรรณศัพท์) ถูกเรียกว่าสัณฐาน ในบาลีเป็นต้นว่า ‘พราหมณ์เท่านั้นเป็นวรรณะที่ประเสริฐ วรรณะอื่นเลวทราม’ (วรรณศัพท์) ถูกเรียกว่าชาติ ในบาลีเป็นต้นว่า ‘ประกอบด้วยความเป็นผู้มีผิวพรรณงามอย่างยิ่ง’ (วรรณศัพท์) ถูกเรียกว่ารูปายตนะ

‘‘Na [Pg.39] harāmi na bhañjāmi, ārā siṅghāmi vārijaṃ;

Atha kena nu vaṇṇena, gandhatthenoti vuccatī’’ti. (saṃ. ni. 1.234) –

‘ข้าพเจ้าไม่ได้นำไป ไม่ได้หัก เพียงแต่ดมดอกบัวแต่ไกล ก็ด้วยเหตุอะไรหนอ ท่านจึงกล่าวว่า เป็นโจรขโมยกลิ่น’ ดังนี้

Ādīsu kāraṇaṃ. ‘‘Tayo pattassa vaṇṇā’’tiādīsu (pārā. 602) pamāṇaṃ. ‘‘Kadā saññūḷhā pana, te gahapati, ime samaṇassa gotamassa vaṇṇā’’tiādīsu (ma. ni. 2.77) guṇo. ‘‘Vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsatī’’tiādīsu (a. ni. 2.135) pasaṃsā. Idha guṇopi pasaṃsāpi. Ayaṃ kira taṃ taṃ bhūtameva kāraṇaṃ apadisanto anekapariyāyena ratanattayassa guṇūpasañhitaṃ pasaṃsaṃ abhāsi. Tattha – ‘‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho’’tiādinā (pārā. 1) nayena, ‘‘ye bhikkhave, buddhe pasannā agge te pasannā’’tiādinā ‘‘ekapuggalo, bhikkhave, loke uppajjamāno uppajjati…pe… asamo asamasamo’’tiādinā (a. ni. 1.174) ca nayena buddhassa vaṇṇo veditabbo. ‘‘Svākkhāto bhagavatā dhammo’’ti (dī. ni. 2.159) ca ‘‘ālayasamugghāto vaṭṭupacchedo’’ti (iti. 90, a. ni. 4.34) ca, ‘‘ye bhikkhave, ariye aṭṭhaṅgike magge pasannā, agge te pasannā’’ti ca evamādīhi nayehi dhammassa vaṇṇo veditabbo. ‘‘Suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’’ti (dī. ni. 2.159) ca, ‘‘ye, bhikkhave, saṅghe pasannā, agge te pasannā’’ti (a. ni. 4.34) ca evamādīhi pana nayehi saṅghassa vaṇṇo veditabbo. Pahontena pana dhammakathikena pañcanikāye navaṅgaṃ satthusāsanaṃ caturāsītidhammakkhandhasahassāni ogāhitvā buddhādīnaṃ vaṇṇo pakāsetabbo. Imasmiñhi ṭhāne buddhādīnaṃ guṇe pakāsento atitthena pakkhando dhammakathikoti na sakkā vattuṃ. Īdisesu hi ṭhānesu dhammakathikassa thāmo veditabbo. Brahmadatto pana māṇavo anussavādimattasambandhitena attano thāmena ratanattayassa vaṇṇaṃ bhāsati.

ในบาลีเป็นต้น (วรรณศัพท์) ถูกเรียกว่าเหตุ ในบาลีเป็นต้นว่า ‘วรรณะแห่งบาตรมี ๓ อย่าง’ (วรรณศัพท์) ถูกเรียกว่าประมาณ ในบาลีเป็นต้นว่า ‘ดูก่อนคฤหบดี ก็ท่านได้ร้อยกรองคุณเหล่านี้ของพระสมณโคดมไว้เมื่อไร’ (วรรณศัพท์) ถูกเรียกว่าคุณ ในบาลีเป็นต้นว่า ‘ย่อมกล่าวสรรเสริญผู้ที่ควรแก่การสรรเสริญ’ (วรรณศัพท์) ถูกเรียกว่าการสรรเสริญ ในที่นี้ (หมายถึง) ทั้งคุณและการสรรเสริญ ได้ยินว่า พรหมทัตตมาณพนี้ชี้แจงเหตุที่เป็นจริงนั้นๆ แล้วได้กล่าวสรรเสริญซึ่งประกอบด้วยคุณของพระรัตนตรัยโดยอเนกปริยาย ในการสรรเสริญนั้น พึงทราบคุณของพระพุทธเจ้าโดยนัยเป็นต้นว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบโดยพระองค์เอง’ และโดยนัยเป็นต้นว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ชนเหล่าใดเลื่อมใสในพระพุทธเจ้า ชนเหล่านั้นชื่อว่าเลื่อมใสในบุคคลผู้เลิศ’ และโดยนัยเป็นต้นว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลเอกเมื่อเกิดขึ้นในโลก ย่อมเกิดขึ้น...ฯลฯ...ไม่มีใครเสมอเหมือน ไม่มีใครเปรียบได้’ พึงทราบคุณของพระธรรมโดยนัยทั้งหลายมีอาทิว่า ‘พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว’ และว่า ‘เป็นธรรมถอนเสียซึ่งอาลัย ตัดเสียซึ่งวัฏฏะ’ และว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ชนเหล่าใดเลื่อมใสในอริยมรรคมีองค์ ๘ ชนเหล่านั้นชื่อว่าเลื่อมใสในธรรมอันเลิศ’ ส่วนพึงทราบคุณของพระสงฆ์โดยนัยทั้งหลายมีอาทิว่า ‘พระสาวกสงฆ์ของพระผู้มีพระภาคเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว’ และว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ชนเหล่าใดเลื่อมใสในพระสงฆ์ ชนเหล่านั้นชื่อว่าเลื่อมใสในหมู่คณะอันเลิศ’ ก็อันธรรมกถึกผู้สามารถ พึงหยั่งลงสู่นิกาย ๕ สัตถุศาสน์มีองค์ ๙ และพระธรรมขันธ์ ๘๔,๐๐๐ แล้วประกาศคุณของพระพุทธเจ้าเป็นต้น เพราะในที่นี้ ไม่สามารถจะกล่าวได้ว่า ‘ธรรมกถึกผู้ประกาศคุณของพระพุทธเจ้าเป็นต้น เป็นผู้แล่นไปโดยมิใช่ท่า’ เพราะในที่เช่นนี้ พึงทราบกำลัง (ปัญญา) ของธรรมกถึก ส่วนพรหมทัตตมาณพ ย่อมกล่าวสรรเสริญคุณของพระรัตนตรัยด้วยกำลัง (ปัญญา) ของตนอันเนื่องมาจากการได้สดับฟังต่อๆ กันมาเป็นต้นเท่านั้น

Itiha te ubho ācariyantevāsīti evaṃ te dve ācariyantevāsikā. Aññamaññassāti añño aññassa. Ujuvipaccanīkavādāti īsakampi apariharitvā ujumeva vividhapaccanīkavādā, anekavāraṃ viruddhavādā eva hutvāti attho. Ācariyena hi ratanattayassa avaṇṇe bhāsite antevāsī vaṇṇaṃ bhāsati, puna itaro avaṇṇaṃ, itaro vaṇṇanti evaṃ ācariyo sāraphalake visarukkhaāṇiṃ ākoṭayamāno viya [Pg.40] punappunaṃ ratanattayassa avaṇṇaṃ bhāsati. Antevāsī pana suvaṇṇarajatamaṇimayāya āṇiyā taṃ āṇiṃ paṭibāhayamāno viya punappunaṃ ratanattayassa vaṇṇaṃ bhāsati. Tena vuttaṃ – ‘‘ujuvipaccanīkavādā’’ti.

บทว่า Itiha te ubho ācariyantevāsī ความว่า อาจารย์และศิษย์ทั้งสองนั้นเป็นดังนี้. บทว่า Aññamaññassa ความว่า แก่กันและกัน. บทว่า Ujuvipaccanīkavādā ความว่า มีวาทะตรงกันข้ามต่างๆ โดยไม่หลีกเลี่ยงแม้แต่น้อย กล่าวตรงๆ เท่านั้น มีวาทะขัดแย้งกันหลายครั้ง. อธิบายว่า เพราะว่าเมื่ออาจารย์กล่าวติเตียนพระรัตนตรัย ศิษย์ย่อมกล่าวสรรเสริญ, อีกฝ่ายหนึ่ง (อาจารย์) กล่าวติเตียน อีกฝ่ายหนึ่ง (ศิษย์) กล่าวสรรเสริญ. ด้วยประการฉะนี้ อาจารย์เมื่อกล่าวติเตียนพระรัตนตรัยอยู่บ่อยๆ ก็เปรียบเหมือนบุรุษผู้กำลังตอกลิ่มไม้พิษลงบนแผ่นกระดานไม้แก่น. ส่วนศิษย์ เมื่อกล่าวสรรเสริญพระรัตนตรัยอยู่บ่อยๆ ก็เปรียบเหมือนบุรุษผู้กำลังถอนลิ่มนั้นออกด้วยลิ่มที่ทำด้วยทอง เงิน และแก้วมณี. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า – ‘‘ujuvipaccanīkavādā’’ (มีวาทะตรงกันข้าม).

Bhagavantaṃ piṭṭhito piṭṭhito anubandhā honti bhikkhusaṅghañcāti bhagavantañca bhikkhusaṅghañca pacchato pacchato dassanaṃ avijahantā iriyāpathānubandhanena anubandhā honti, sīsānulokino hutvā anugatā hontīti attho.

บทว่า Bhagavantaṃ piṭṭhito piṭṭhito anubandhā honti bhikkhusaṅghañca ความว่า ติดตามไปข้างหลังๆ ทั้งพระผู้มีพระภาคและภิกษุสงฆ์ ไม่ละการเห็น ติดตามไปด้วยการติดตามอิริยาบถ. อธิบายว่า เป็นผู้แลตามด้วยศีรษะติดตามไป.

Kasmā pana bhagavā taṃ addhānaṃ paṭipanno? Kasmā ca suppiyo anubandho? Kasmā ca so ratanattayassa avaṇṇaṃ bhāsatīti? Bhagavā tāva tasmiṃ kāle rājagahaparivattakesu aṭṭhārasasu mahāvihāresu aññatarasmiṃ vasitvā pātova sarīrappaṭijagganaṃ katvā bhikkhācāravelāyaṃ bhikkhusaṅghaparivuto rājagahe piṇḍāya carati. So taṃ divasaṃ bhikkhusaṅghassa sulabhapiṇḍapātaṃ katvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto bhikkhusaṅghaṃ pattacīvaraṃ gāhāpetvā – ‘‘nāḷandaṃ gamissāmī’’ti, rājagahato nikkhamitvā taṃ addhānaṃ paṭipanno. Suppiyopi kho tasmiṃ kāle rājagahaparivattake aññatarasmiṃ paribbājakārāme vasitvā paribbājakaparivuto rājagahe bhikkhāya carati. Sopi taṃ divasaṃ paribbājakaparisāya sulabhabhikkhaṃ katvā bhuttapātarāso paribbājake paribbājakaparikkhāraṃ gāhāpetvā – nāḷandaṃ gamissāmicceva bhagavato taṃ maggaṃ paṭipannabhāvaṃ ajānantova anubandho. Sace pana jāneyya nānubandheyya. So ajānitvāva gacchanto gīvaṃ ukkhipitvā olokayamāno bhagavantaṃ addasa buddhasiriyā sobhamānaṃ rattakambalaparikkhittamiva jaṅgamakanakagirisikharaṃ.

ก็เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคจึงเสด็จดำเนินไปสู่หนทางไกลนั้น? และเพราะเหตุไร สุปปิยปริพาชกจึงติดตามไป? และเพราะเหตุไร เขาจึงกล่าวติเตียนพระรัตนตรัย? เบื้องต้น พระผู้มีพระภาค ในกาลนั้น ประทับอยู่ในมหาวิหารแห่งใดแห่งหนึ่งในบรรดามหาวิหาร 18 แห่งที่อยู่โดยรอบกรุงราชคฤห์ ทรงบำรุงพระวรกายในเวลาเช้าแล้ว ในเวลาภิกขาจาร อันภิกษุสงฆ์แวดล้อม เสด็จเที่ยวบิณฑบาตในกรุงราชคฤห์. ในวันนั้น พระองค์ทรงกระทำบิณฑบาตให้เกิดขึ้นโดยง่ายแก่ภิกษุสงฆ์แล้ว ในเวลาปัจฉาภัต เสด็จกลับจากบิณฑบาต รับสั่งให้ภิกษุสงฆ์ถือบาตรและจีวร ด้วยทรงดำริว่า "เราจักไปเมืองนาฬันทา" จึงเสด็จออกจากกรุงราชคฤห์ ดำเนินไปสู่หนทางไกลนั้น. ฝ่ายสุปปิยปริพาชก ในกาลนั้น อาศัยอยู่ในอารามของปริพาชกแห่งใดแห่งหนึ่งที่อยู่โดยรอบกรุงราชคฤห์ อันหมู่ปริพาชกแวดล้อม เที่ยวขอภิกษาในกรุงราชคฤห์. แม้เขาในวันนั้น ก็ได้จัดหาภิกษาให้เกิดขึ้นโดยง่ายแก่หมู่ปริพาชก ฉันอาหารเช้าแล้ว ให้พวกปริพาชกถือบริขารของปริพาชก ด้วยตั้งใจว่า "เราจักไปเมืองนาฬันทา" เช่นกัน โดยไม่ทราบว่าพระผู้มีพระภาคได้เสด็จดำเนินไปสู่หนทางนั้นแล้ว จึงได้ติดตามไป. แต่ถ้าหากเขารู้ ก็คงไม่ติดตามไป. เขาไม่รู้ เดินไปพลาง ชะเง้อคอแลดูไปพลาง ได้เห็นพระผู้มีพระภาค ผู้ทรงงดงามด้วยพุทธสิริ ดุจยอดภูเขาทองที่เคลื่อนที่ได้ อันผ้ากัมพลแดงห่มคลุมไว้.

Tasmiṃ kira samaye dasabalassa sarīrato nikkhamitvā chabbaṇṇarasmiyo samantā asītihatthappamāṇe padese ādhāvanti vidhāvanti ratanāveḷaratanadāmaratanacuṇṇavippakiṇṇaṃ viya, pasāritaratanacittakañcanapaṭamiva, rattasuvaṇṇarasanisiñcamānamiva, ukkāsatanipātasamākulamiva, nirantaravippakiṇṇakaṇikārapupphamiva vāyuvegakkhittacīnapiṭṭhacuṇṇamiva, indadhanuvijjulatātārāgaṇappabhāvisaravipphuritaviccharitamiva ca taṃ vanantaraṃ hoti.

ได้ยินว่า ในสมัยนั้น พระฉัพพรรณรังสีออกจากพระวรกายของพระทศพลแล้ว แล่นไปมาในบริเวณประมาณ 80 ศอกโดยรอบ. พื้นที่ระหว่างป่านั้น เป็นประดุจโปรยปรายด้วยพวงมาลัยแก้ว สายแก้ว และผงแก้ว, ประดุจผ้าทองอันวิจิตรด้วยรัตนะที่คลี่ไว้, ประดุจราดรดด้วยน้ำทองคำแดง, ประดุจเกลื่อนกล่นด้วยการตกแห่งคบเพลิงนับร้อย, ประดุจโปรยปรายด้วยดอกกรรณิการ์โดยไม่มีช่องว่าง, ประดุจผงแป้งละเอียดจากจีนที่ถูกกำลังลมพัดฟุ้งไป, และประดุจสว่างไสวแผ่ซ่านไปด้วยประกายแห่งรุ้งกินน้ำ สายฟ้า และหมู่ดาว.

Asīti [Pg.41] anubyañjanānurañjitañca pana bhagavato sarīraṃ vikasitakamaluppalamiva, saraṃ sabbapāliphullamiva pāricchattakaṃ, tārāmarīcivikasitamiva, gaganatalaṃ siriyā avahasantamiva, byāmappabhāparikkhepavilāsinī cassa dvattiṃsavaralakkhaṇamālā ganthetvā ṭhapitadvattiṃsacandamālāya dvattiṃsasūriyamālāya paṭipāṭiyā ṭhapitadvattiṃsacakkavattidvattiṃsasakkadevarājadvattiṃsamahābrahmānaṃ siriṃ siriyā abhibhavantimiva. Tañca pana bhagavantaṃ parivāretvā ṭhitā bhikkhū sabbeva appicchā santuṭṭhā pavivittā asaṃsaṭṭhā codakā pāpagarahino vattāro vacanakkhamā sīlasampannā samādhipaññāvimuttivimuttiññāṇadassanasampannā. Tesaṃ majjhe bhagavā rattakambalapākāraparikkhitto viya kañcanathambho, rattapadumasaṇḍamajjhagatā viya suvaṇṇanāvā, pavāḷavedikāparikkhitto viya aggikkhandho, tārāgaṇaparivārito viya puṇṇacando migapakkhīnampi cakkhūni pīṇayati, pageva devamanussānaṃ. Tasmiñca pana divase yebhuyyena asītimahātherā meghavaṇṇaṃ paṃsukūlaṃ ekaṃsaṃ karitvā kattaradaṇḍaṃ ādāya suvammavammitā viya gandhahatthino vigatadosā vantadosā bhinnakilesā vijaṭitajaṭā chinnabandhanā bhagavantaṃ parivārayiṃsu. So sayaṃ vītarāgo vītarāgehi, sayaṃ vītadoso vītadosehi, sayaṃ vītamoho vītamohehi, sayaṃ vītataṇho vītataṇhehi, sayaṃ nikkileso nikkilesehi, sayaṃ buddho anubuddhehi parivārito; pattaparivāritaṃ viya kesaraṃ, kesaraparivāritā viya kaṇṇikā, aṭṭhanāgasahassaparivārito viya chaddanto nāgarājā, navutihaṃsasahassaparivārito viya dhataraṭṭho haṃsarājā, senaṅgaparivārito viya cakkavattirājā, devagaṇaparivārito viya sakko devarājā, brahmagaṇaparivārito viya hārito mahābrahmā, aparimitakālasañcitapuññabalanibbattāya acinteyyāya anopamāya buddhalīlāya cando viya gaganatalaṃ taṃ maggaṃ paṭipanno hoti.

อนึ่ง พระวรกายของพระผู้มีพระภาค อันประดับด้วยอนุพยัญชนะ ๘๐ ประการ ดุจจะเย้ยหยันสิริแห่งสระที่มีดอกบัวและอุบลบานสะพรั่ง, ดุจจะเย้ยหยันสิริแห่งต้นปาริฉัตรที่บานสะพรั่งทั้งต้น, ดุจจะเย้ยหยันสิริแห่งท้องนภาที่สว่างไสวด้วยประกายดาว. และพวงพระลักษณะอันประเสริฐ ๓๒ ประการของพระองค์ อันงดงามด้วยพระพุทธรัศมีแผ่ซ่านโดยรอบประมาณ ๑ วา ดุจจะครอบงำสิริแห่งพวงจันทร์ ๓๒ ดวง พวงอาทิตย์ ๓๒ ดวง ที่ร้อยเรียงไว้, และสิริแห่งพระเจ้าจักรพรรดิ ๓๒ พระองค์ ท้าวสักกเทวราช ๓๒ พระองค์ และท้าวมหาพรหม ๓๒ องค์ ที่ตั้งไว้โดยลำดับ. อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลายที่ยืนแวดล้อมพระผู้มีพระภาคอยู่นั้น ล้วนเป็นผู้มักน้อย สันโดษ สงัด ไม่คลุกคลี เป็นผู้กล่าวตักเตือน เป็นผู้ติเตียนบาป เป็นผู้กล่าวสอน และเป็นผู้อดทนต่อถ้อยคำ สมบูรณ์ด้วยศีล สมาธิ ปัญญา วิมุตติ และวิมุตติญาณทัสสนะ. พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ท่ามกลางภิกษุเหล่านั้น ดุจเสาทองที่ล้อมรอบด้วยกำแพงผ้ากัมพลแดง, ดุจเรือทองที่อยู่ท่ามกลางกอบัวแดง, ดุจกองไฟที่ล้อมรอบด้วยรั้วประพาฬ, ดุจพระจันทร์เต็มดวงที่แวดล้อมด้วยหมู่ดาว ย่อมยังจักษุแม้ของหมู่เนื้อและนกให้ยินดี จะกล่าวไปไยถึงจักษุของทวยเทพและมนุษย์เล่า. อนึ่ง ในวันนั้น โดยส่วนมาก พระมหาเถระ ๘๐ รูป ห่มผ้าบังสุกุลสีดังเมฆฝนเฉวียงบ่า ถือไม้เท้า ดุจช้างตระกูลคันธหัตถีที่สวมเกราะอย่างดี เป็นผู้มีโทษไปปราศแล้ว มีโทษอันสละแล้ว มีกิเลสอันทำลายแล้ว มีความรกชัฏคือตัณหาอันสางแล้ว มีเครื่องผูกอันตัดแล้ว ได้แวดล้อมพระผู้มีพระภาค. พระองค์เองปราศจากราคะ อันหมู่ชนผู้ปราศจากราคะแวดล้อม, พระองค์เองปราศจากโทสะ อันหมู่ชนผู้ปราศจากโทสะแวดล้อม, พระองค์เองปราศจากโมหะ อันหมู่ชนผู้ปราศจากโมหะแวดล้อม, พระองค์เองปราศจากตัณหา อันหมู่ชนผู้ปราศจากตัณหาแวดล้อม, พระองค์เองปราศจากกิเลส อันหมู่ชนผู้ปราศจากกิเลสแวดล้อม, พระองค์เองเป็นพระพุทธเจ้า อันหมู่ชนผู้ตรัสรู้ตามแวดล้อม; เปรียบดังเกสรที่แวดล้อมด้วยกลีบ, เปรียบดังฝักบัวที่แวดล้อมด้วยเกสร, เปรียบดังพญาช้างฉัททันต์ที่แวดล้อมด้วยช้าง ๘,๐๐๐ เชือก, เปรียบดังพญาหงส์ธตรฐที่แวดล้อมด้วยหงส์ ๙๐,๐๐๐ ตัว, เปรียบดังพระเจ้าจักรพรรดิที่แวดล้อมด้วยเสนา, เปรียบดังท้าวสักกเทวราชที่แวดล้อมด้วยหมู่เทพ, เปรียบดังท้าวมหาพรหมหาริตะที่แวดล้อมด้วยหมู่พรหม, ด้วยพุทธลีลาอันใครๆ ไม่พึงคิด ไม่มีสิ่งใดเปรียบได้ อันเกิดจากพลังแห่งบุญที่ทรงสั่งสมมาตลอดกาลอันประมาณมิได้ เสด็จดำเนินไปสู่หนทางนั้น ดุจพระจันทร์โคจรไปในท้องนภา.

Athevaṃ bhagavantaṃ anopamāya buddhalīlāya gacchantaṃ bhikkhū ca okkhittacakkhū santindriye santamānase uparinabhe ṭhitaṃ puṇṇacandaṃ viya bhagavantaṃyeva namassamāne disvāva paribbājako attano parisaṃ avalokesi. Sā hoti kājadaṇḍake olambetvā gahitoluggaviluggapiṭṭhakatidaṇḍamorapiñchamattikāpattapasibbakakuṇḍikādianekaparikkhārabhārabharitā[Pg.42]. ‘‘Asukassa hatthā sobhaṇā, asukassa pādā’’ti evamādiniratthakavacanā mukharā vikiṇṇavācā adassanīyā apāsādikā. Tassa taṃ disvā vippaṭisāro udapādi.

ครั้งนั้นแล ปริพาชกได้เห็นพระผู้มีพระภาคผู้เสด็จไปอยู่ด้วยพุทธลีลาอันหาที่เปรียบมิได้ และหมู่ภิกษุผู้มีจักษุทอดลง มีอินทรีย์สงบ มีใจสงบ กำลังนอบน้อมพระผู้มีพระภาคพระองค์เดียว ดุจพระจันทร์เต็มดวงที่ตั้งอยู่ในเบื้องบนนภากาศ ครั้นเห็นแล้วจึงเหลียวดูบริษัทของตน บริษัทนั้นเต็มไปด้วยภาระคือบริขารมากมาย มีเตียงเล็กที่ชำรุดเสียหาย ตั่งสามขา แส้หางนกยูง บาตรดิน ถุงเล็ก และหม้อกรองน้ำ เป็นต้น ที่ถือโดยการห้อยไว้ที่ไม้คาน เป็นผู้มีวาจาไร้สาระเป็นอาทิว่า ‘มือของคนโน้นสวย เท้าของคนโน้นสวย’ มีปากจัด มีวาจาไม่สำรวม ไม่น่าดู ไม่น่าเลื่อมใส ความเดือดร้อนใจได้เกิดขึ้นแก่ปริพาชกนั้น เพราะได้เห็นบริษัทนั้น

Idāni tena bhagavato vaṇṇo vattabbo bhaveyya. Yasmā panesa lābhasakkārahāniyā ceva pakkhahāniyā ca niccampi bhagavantaṃ usūyati. Aññatitthiyānañhi yāva buddho loke nuppajjati, tāvadeva lābhasakkārā nibbattanti, buddhuppādato pana paṭṭhāya parihīnalābhasakkārā honti, sūriyuggamane khajjopanakā viya nissirīkataṃ āpajjanti. Upatissakolitānañca sañjayassa santike pabbajitakāleyeva paribbājakā mahāparisā ahesuṃ, tesu pana pakkantesu sāpi tesaṃ parisā bhinnā. Iti imehi dvīhi kāraṇehi ayaṃ paribbājako yasmā niccampi bhagavantaṃ usūyati, tasmā taṃ usūyavisuggāraṃ uggiranto ratanattayassa avaṇṇameva bhāsatīti veditabbo.

บัดนี้ อันปริพาชกนั้นควรจะกล่าวคุณของพระผู้มีพระภาค แต่เพราะเหตุที่ปริพาชกผู้นี้มักริษยาพระผู้มีพระภาคอยู่เป็นนิตย์ ทั้งเพราะความเสื่อมแห่งลาภสักการะ และเพราะความเสื่อมแห่งพวกพ้อง จริงอยู่ บรรดาพวกอัญเดียรถีย์ ตราบใดที่พระพุทธเจ้ายังไม่เสด็จอุบัติขึ้นในโลก ตราบนั้นลาภสักการะย่อมเกิดขึ้น แต่จำเดิมแต่กาลที่พระพุทธเจ้าเสด็จอุบัติขึ้นแล้ว พวกเขาก็เป็นผู้มีลาภสักการะเสื่อมถอย ย่อมถึงความสิ้นสง่าราศี ดุจหิ่งห้อยในเวลาที่พระอาทิตย์อุทัย อีกประการหนึ่ง ในคราวที่อุปติสสะและโกลิตะบวชอยู่ในสำนักของสัญชัย ปริพาชกทั้งหลายมีบริษัทใหญ่ แต่เมื่อท่านทั้งสองนั้นหลีกไปแล้ว แม้บริษัทของพวกเขานั้นก็แตกสลายไป เพราะเหตุ ๒ ประการเหล่านี้ ปริพาชกนี้จึงมักริษยาพระผู้มีพระภาคอยู่เป็นนิตย์ ฉะนั้น พึงทราบว่า เขากำลังสำรอกพิษคือความริษยานั้นออกมา จึงกล่าวแต่โทษของพระรัตนตรัยเท่านั้น

2. Atha kho bhagavā ambalaṭṭhikāyaṃ rājāgārake ekarattivāsaṃ upagacchi saddhiṃ bhikkhusaṅghenāti bhagavā tāya buddhalīlāya gacchamāno anupubbena ambalaṭṭhikādvāraṃ pāpuṇitvā sūriyaṃ oloketvā – ‘‘akālo dāni gantuṃ, atthasamīpaṃ gato sūriyo’’ti ambalaṭṭhikāyaṃ rājāgārake ekarattivāsaṃ upagacchi.

๒. ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเสด็จเข้าประทับแรมราตรีหนึ่ง ณ พระราชอุทยานอัมพลัฏฐิกา ในศาลาที่พักของพระราชา พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ คือว่า พระผู้มีพระภาคเสด็จดำเนินไปโดยพุทธลีลานั้น โดยลำดับจนถึงประตูพระราชอุทยานอัมพลัฏฐิกาแล้ว ทอดพระเนตรดูดวงอาทิตย์ (ทรงดำริว่า) ‘บัดนี้มิใช่เวลาที่จะเดินทางต่อไป ดวงอาทิตย์ใกล้จะตกแล้ว’ ดังนี้ จึงเสด็จเข้าประทับแรมราตรีหนึ่ง ณ พระราชอุทยานอัมพลัฏฐิกา ในศาลาที่พักของพระราชา

Tattha ambalaṭṭhikāti rañño uyyānaṃ. Tassa kira dvārasamīpe taruṇaambarukkho atthi, taṃ ‘‘ambalaṭṭhikā’’ti vadanti. Tassa avidūre bhavattā uyyānampi ambalaṭṭhikā tveva saṅkhyaṃ gataṃ. Taṃ chāyūdakasampannaṃ pākāraparikkhittaṃ suyojitadvāraṃ mañjusā viya suguttaṃ. Tattha rañño kīḷanatthaṃ paṭibhānacittavicittaṃ agāraṃ akaṃsu. Taṃ ‘‘rājāgāraka’’nti vuccati.

ในบทนั้น คำว่า อัมพลัฏฐิกา คือ พระราชอุทยานของพระราชา ได้ยินว่า ใกล้ประตูแห่งอุทยานนั้น มีต้นมะม่วงหนุ่มอยู่ต้นหนึ่ง, เขาเรียกต้นมะม่วงนั้นว่า ‘อัมพลัฏฐิกา’ เพราะตั้งอยู่ไม่ไกลจากต้นมะม่วงนั้น แม้อุทยานก็ได้ชื่อว่า อัมพลัฏฐิกา อุทยานนั้นสมบูรณ์ด้วยร่มเงาและน้ำ มีกำแพงล้อมรอบ มีประตูที่สร้างไว้อย่างดี ได้รับการคุ้มครองอย่างดีประดุจหีบ ในอุทยานนั้น ช่างทั้งหลายได้สร้างเรือนหลังหนึ่ง อันวิจิตรด้วยปฏิภาณและความคิดที่งดงาม เพื่อเป็นที่ทรงพระเกษมสำราญของพระราชา เรือนนั้นเรียกว่า ‘ราชคารกะ’

Suppiyopi khoti suppiyopi tasmiṃ ṭhāne sūriyaṃ oloketvā – ‘‘akālo dāni gantuṃ, bahū khuddakamahallakā paribbājakā, bahuparissayo ca ayaṃ maggo corehipi vāḷayakkhehipi vāḷamigehipi. Ayaṃ kho pana samaṇo gotamo uyyānaṃ paviṭṭho, samaṇassa ca gotamassa vasanaṭṭhāne [Pg.43] devatā ārakkhaṃ gaṇhanti, handāhampi idha ekarattivāsaṃ upagantvā sveva gamissāmī’’ti tadevuyyānaṃ pāvisi. Tato bhikkhusaṅgho bhagavato vattaṃ dassetvā attano attano vasanaṭṭhānaṃ sallakkhesi. Paribbājakopi uyyānassa ekapasse paribbājakaparikkhāre otāretvā vāsaṃ upagacchi saddhiṃ attano parisāya. Pāḷiyamārūḷhavaseneva pana – ‘‘saddhiṃ attano antevāsinā brahmadattena māṇavenā’’ti vuttaṃ.

ฝ่ายสุปปิยปริพาชกก็เช่นกัน ณ ที่นั้น ได้มองดูดวงอาทิตย์ (แล้วคิดว่า) ‘บัดนี้มิใช่เวลาที่จะเดินทางต่อไป ปริพาชกทั้งน้อยทั้งใหญ่มีจำนวนมาก และหนทางนี้ก็มีภยันตรายมาก ทั้งจากพวกโจร จากยักษ์ร้าย และจากสัตว์ร้าย อีกอย่างหนึ่ง พระสมณโคดมนี้ได้เข้าไปในอุทยานแล้ว และในที่พักของพระสมณโคดม เทวดาย่อมให้การคุ้มครอง เอาล่ะ แม้เราก็จะเข้าพักแรมราตรีหนึ่งในที่นี้ แล้วพรุ่งนี้จึงค่อยไป’ ดังนี้แล้ว จึงได้เข้าไปยังอุทยานนั้นนั่นเอง ลำดับนั้น ภิกษุสงฆ์ได้ทำวัตรปฏิบัติแด่พระผู้มีพระภาคแล้ว ได้กำหนดที่พักของตนๆ ฝ่ายปริพาชกก็ได้ให้ปลงบริขารของปริพาชกลง ณ ด้านหนึ่งของอุทยาน แล้วเข้าพักอาศัยพร้อมกับบริษัทของตน แต่โดยอำนาจแห่งถ้อยคำที่มาในบาลี จึงกล่าวไว้ว่า ‘พร้อมกับพรหมทัตตมาณพผู้เป็นอันเตวาสิกของตน’

Evaṃ vāsaṃ upagato pana so paribbājako rattibhāge dasabalaṃ olokesi. Tasmiñca samaye samantā vippakiṇṇatārakā viya padīpā jalanti, majjhe bhagavā nisinno hoti, bhikkhusaṅgho ca bhagavantaṃ parivāretvā. Tattha ekabhikkhussapi hatthakukkuccaṃ vā pādakukkuccaṃ vā ukkāsitasaddo vā khipitasaddo vā natthi. Sā hi parisā attano ca sikkhitasikkhatāya satthari ca gāravenāti dvīhi kāraṇehi nivāte padīpasikhā viya niccalā sannisinnāva ahosi. Paribbājako taṃ vibhūtiṃ disvā attano parisaṃ olokesi. Tattha keci hatthaṃ khipanti, keci pādaṃ, keci vippalapanti, keci nillālitajivhā paggharitakheḷā, dante khādantā kākacchamānā gharugharupassāsino sayanti. So ratanattayassa guṇavaṇṇe vattabbepi issāvasena puna avaṇṇameva ārabhi. Brahmadatto pana vuttanayeneva vaṇṇaṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘tatrāpi sudaṃ suppiyo paribbājako’’ti sabbaṃ vattabbaṃ. Tattha tatrāpīti tasmimpi, ambalaṭṭhikāyaṃ uyyāneti attho.

ฝ่ายสุปปิยปริพาชกนั้น ครั้นเข้าพักอาศัยแล้วอย่างนี้ ในเวลากลางคืนได้แลดูพระทศพล ในสมัยนั้น ประทีปทั้งหลายลุกโพลงอยู่โดยรอบ ดุจดวงดาวที่กระจัดกระจายไป พระผู้มีพระภาคประทับนั่งอยู่ท่ามกลาง และภิกษุสงฆ์ก็นั่งแวดล้อมพระผู้มีพระภาคอยู่ ในที่นั้น แม้ภิกษุรูปหนึ่งก็ไม่มีการเคลื่อนไหวมือหรือเท้า หรือมีเสียงไอเสียงจาม จริงอยู่ บริษัทนั้นนั่งนิ่งสนิท ดุจเปลวประทีปในที่ที่ไม่มีลม ด้วยเหตุ ๒ ประการ คือ เพราะความเป็นผู้มีสิกขาที่ศึกษามาดีแล้วของตน และเพราะความเคารพในพระศาสดา ปริพาชกเห็นความสง่างามนั้นแล้ว ได้แลดูบริษัทของตน ในบริษัทนั้น บางพวกเหวี่ยงมือ บางพวกเหวี่ยงเท้า บางพวกละเมอ บางพวกมีลิ้นห้อยย้อย มีน้ำลายไหลยืด กัดฟัน ส่งเสียงเหมือนกา หายใจดังครืดคราด นอนหลับอยู่ เขาแม้ควรจะกล่าวสรรเสริญคุณของพระรัตนตรัย แต่ก็ได้เริ่มกล่าวติเตียนอีกโดยอำนาจแห่งความริษยา ส่วนพรหมทัตตมาณพก็ได้เริ่มกล่าวสรรเสริญโดยนัยที่กล่าวแล้ว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ได้ยินว่า แม้ในที่นั้น สุปปิยปริพาชก...’ พึงกล่าวความทั้งหมด ในบทเหล่านั้น บทว่า ตตฺราปิ ความว่า แม้ในอุทยานชื่ออัมพลัฏฐิกานั้น

3. Sambahulānanti bahukānaṃ. Tattha vinayapariyāyena tayo janā ‘‘sambahulā’’ti vuccanti. Tato paraṃ saṅgho. Suttantapariyāyena pana tayo tayova tato paṭṭhāya sambahulā. Idha suttantapariyāyena ‘‘sambahulā’’ti veditabbā. Maṇḍalamāḷeti katthaci dve kaṇṇikā gahetvā haṃsavaṭṭakacchannena katā kūṭāgārasālāpi ‘‘maṇḍalamāḷo’’ti vuccati, katthaci ekaṃ kaṇṇikaṃ gahetvā thambhapantiṃ parikkhipitvā katā upaṭṭhānasālāpi ‘‘maṇḍalamāḷo’’ti vuccati. Idha pana nisīdanasālā ‘‘maṇḍalamāḷo’’ti veditabbo. Sannisinnānanti nisajjanavasena. Sannipatitānanti samodhānavasena. Ayaṃ saṅkhiyadhammoti saṅkhiyā vuccati kathā[Pg.44], kathādhammoti attho. Udapādīti uppanno. Katamo pana soti? Acchariyaṃ āvusoti evamādi. Tattha andhassa pabbatārohaṇaṃ viya niccaṃ na hotīti acchariyaṃ. Ayaṃ tāva saddanayo. Ayaṃ pana aṭṭhakathānayo – accharāyogganti acchariyaṃ. Accharaṃ paharituṃ yuttanti attho. Abhūtapubbaṃ bhūtanti abbhutaṃ. Ubhayaṃ petaṃ vimhayassevādhivacanaṃ. Yāvañcidanti yāva ca idaṃ tena suppaṭividitatāya appameyyattaṃ dasseti.

๓. บทว่า สมฺพหุลานํ คือ (ภิกษุ) จำนวนมาก. ในบทนั้น โดยนัยแห่งพระวินัย ชน ๓ คน ท่านเรียกว่า "สมฺพหุลา" (จำนวนมาก). เกินกว่านั้นเป็นสงฆ์. แต่โดยนัยแห่งพระสูตร ชน ๓ คน ก็ยังเป็น ๓ คน ตั้งแต่ ๓ คนขึ้นไปจึงเป็น "สมฺพหุลา". ในที่นี้ พึงทราบว่า "สมฺพหุลา" โดยนัยแห่งพระสูตร. บทว่า มณฺฑลมาเฬติ ในบางแห่ง ศาลาเรือนยอดที่สร้างโดยมียอด ๒ ยอด มุงด้วยหลังคาแบบปีกหงส์ ท่านก็เรียกว่า "มณฑลมาฬะ", ในบางแห่ง ศาลาโรงฉันที่สร้างโดยมียอดเดียว ล้อมรอบด้วยแนวเสา ท่านก็เรียกว่า "มณฑลมาฬะ". แต่ในที่นี้ พึงทราบว่า ศาลาสำหรับนั่ง คือ "มณฑลมาฬะ". บทว่า สนฺนิสินฺนานํ คือ โดยอาการที่นั่ง. บทว่า สนฺนิปติตานํ คือ โดยอาการที่ประชุมกัน. บทว่า อยํ สงฺขิยธมฺโมติ คำว่า สงฺขิยา ท่านเรียกว่า ถ้อยคำ อธิบายว่า ธรรมคือถ้อยคำ. บทว่า อุทปาทิ คือ เกิดขึ้นแล้ว. ถามว่า ก็ธรรมคือถ้อยคำนั้นเป็นไฉน? ตอบว่า คือคำเป็นต้นว่า อจฺฉริยํ อาวุโส (น่าอัศจรรย์ ท่านผู้มีอายุ). ในคำนั้น คำว่า อจฺฉริยํ (น่าอัศจรรย์) คือ สิ่งที่ไม่เกิดขึ้นเป็นประจำ เหมือนการปีนภูเขาของคนตาบอด. นี้เป็นนัยแห่งไวยากรณ์ก่อน. ส่วนนี้เป็นนัยแห่งอรรถกถา - คำว่า อจฺฉริยํ คือ ควรแก่การดีดนิ้ว อธิบายว่า สมควรที่จะดีดนิ้ว. คำว่า อพฺภุตํ (ไม่เคยมี) คือ สิ่งที่ไม่เคยมีมาก่อนได้มีขึ้นแล้ว. ทั้งสองคำนั้นเป็นชื่อเรียกของความอัศจรรย์ใจนั่นเอง. บทว่า ยาวญฺจิทํ แยกบทเป็น ยาว จ อิทํ, ด้วยบทนั้น ย่อมแสดงถึงความที่ไม่อาจประมาณได้แห่งการแทงตลอดด้วยดี.

Tena bhagavatā jānatā…pe… suppaṭividitāti etthāyaṃ saṅkhepattho. Yo so bhagavā samatiṃsa pāramiyo pūretvā sabbakilese bhañjitvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho, tena bhagavatā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ āsayānusayaṃ jānatā, hatthatale ṭhapitaṃ āmalakaṃ viya sabbañeyyadhammaṃ passatā.

ในบทว่า เตน ภควตา ชานตา...ฯลฯ...สุปฺปฏิวิทิตา นี้ มีอรรถาธิบายโดยย่อดังนี้. พระผู้มีพระภาคพระองค์ใด ทรงบำเพ็ญบารมี ๓๐ ถ้วน ทรงทำลายกิเลสทั้งปวง ตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งพระสัมมาสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยมแล้ว, พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ทรงทราบอัธยาศัยและอนุสัยของสัตว์ทั้งหลายเหล่านั้นๆ ทรงเห็นเญยยธรรมทั้งปวง เหมือนผลมะขามป้อมที่วางไว้บนฝ่ามือ.

Api ca pubbenivāsādīhi jānatā, dibbena cakkhunā passatā. Tīhi vijjāhi chahi vā pana abhiññāhi jānatā, sabbattha appaṭihatena samantacakkhunā passatā. Sabbadhammajānanasamatthāya vā paññāya jānatā, sabbasattānaṃ cakkhuvisayātītāni tirokuṭṭādigatānipi rūpāni ativisuddhena maṃsacakkhunā passatā. Attahitasādhikāya vā samādhipadaṭṭhānāya paṭivedhapaññāya jānatā, parahitasādhikāya karuṇāpadaṭṭhānāya desanāpaññāya passatā.

อีกอย่างหนึ่ง (พระผู้มีพระภาค) ผู้ทรงทราบด้วยอภิญญาทั้งหลายมีปุพเพนิวาสานุสสติญาณเป็นต้น, ผู้ทรงเห็นด้วยทิพยจักษุ. หรืออีกอย่างหนึ่ง ผู้ทรงทราบด้วยวิชชา ๓ หรือด้วยอภิญญา ๖, ผู้ทรงเห็นด้วยสมันตจักษุอันไม่มีอะไรขัดขวางได้ในธรรมทั้งปวง. หรือผู้ทรงทราบด้วยปัญญาที่สามารถรู้ธรรมทั้งปวง, ผู้ทรงเห็นแม้ซึ่งรูปทั้งหลายอันล่วงวิสัยแห่งจักษุของสรรพสัตว์ ซึ่งอยู่ในที่กำบังมีฝาเป็นต้น ด้วยมังสจักษุอันบริสุทธิ์ยิ่ง. หรือผู้ทรงทราบด้วยปฏิเวธปัญญาอันมีสมาธิเป็นเหตุใกล้ ซึ่งสำเร็จประโยชน์ตน, ผู้ทรงเห็นด้วยเทศนาปัญญาอันมีกรุณาเป็นเหตุใกล้ ซึ่งสำเร็จประโยชน์ผู้อื่น.

Arīnaṃ hatattā paccayādīnañca arahattā arahatā. Sammā sāmañca sabbadhammānaṃ buddhattā sammāsambuddhena antarāyikadhamme vā jānatā, niyyānikadhamme passatā, kilesārīnaṃ hatattā arahatā. Sammā sāmañca sabbadhammānaṃ buddhattā sammāsambuddhenāti. Evaṃ catūvesārajjavasena catūhākārehi thomitena sattānaṃ nānādhimuttikatā nānajjhāsayatā suppaṭividitā yāva ca suṭṭhu paṭividitā.

(พระผู้มีพระภาค) ผู้เป็นพระอรหันต์ เพราะทรงกำจัดข้าศึกคือกิเลส และเพราะทรงเป็นผู้ควรแก่ปัจจัยเป็นต้น. ผู้เป็นพระสัมมาสัมพุทธะ เพราะทรงรู้ธรรมทั้งปวงโดยชอบและโดยพระองค์เอง. หรือผู้ทรงทราบอันตรายิกธรรม, ผู้ทรงเห็นนิยยานิกธรรม, ผู้เป็นพระอรหันต์ เพราะทรงกำจัดข้าศึกคือกิเลส. ผู้เป็นพระสัมมาสัมพุทธะ เพราะทรงรู้ธรรมทั้งปวงโดยชอบและโดยพระองค์เอง. (พระผู้มีพระภาค) ผู้ที่ท่านสรรเสริญแล้วด้วยอาการ ๔ อย่าง โดยนัยแห่งเวสารัชชญาณ ๔ ประการอย่างนี้, ทรงแทงตลอดด้วยดีซึ่งความที่สัตว์ทั้งหลายมีอธิมุตติต่างกัน มีอัธยาศัยต่างกัน, คือทรงแทงตลอดเป็นอย่างดี.

Idānissa suppaṭividitabhāvaṃ dassetuṃ ayañhītiādimāha. Idaṃ vuttaṃ hoti yā ca ayaṃ bhagavatā ‘‘dhātuso, bhikkhave, sattā saṃsandanti samenti, hīnādhimuttikā hīnādhimuttikehi saddhiṃ saṃsandanti samenti, kalyāṇādhimuttikā kalyāṇādhimuttikehi saddhiṃ saṃsandanti samenti. Atītampi kho, bhikkhave, addhānaṃ dhātusova sattā saṃsandiṃsu samiṃsu, hīnādhimuttikā [Pg.45] hīnādhimuttikehi…pe… kalyāṇādhimuttikā kalyāṇādhimuttikehi saddhiṃ saṃsandiṃsu samiṃsu, anāgatampi kho, bhikkhave, addhānaṃ…pe… saṃsandissanti samessanti, etarahipi kho, bhikkhave, paccuppannaṃ addhānaṃ dhātusova sattā saṃsandanti samenti, hīnādhimuttikā hīnādhimuttikehi…pe… kalyāṇādhimuttikā kalyāṇādhimuttikehi saddhiṃ saṃsandanti samentī’’ti evaṃ sattānaṃ nānādhimuttikatā, nānajjhāsayatā, nānādiṭṭhikatā, nānākhantitā, nānārucitā, nāḷiyā minantena viya tulāya tulayantena viya ca nānādhimuttikatāñāṇena sabbaññutaññāṇena viditā, sā yāva suppaṭividitā. Dvepi nāma sattā ekajjhāsayā dullabhā lokasmiṃ. Ekasmiṃ gantukāme eko ṭhātukāmo hoti, ekasmiṃ pivitukāme eko bhuñjitukāmo. Imesu cāpi dvīsu ācariyantevāsīsu ayañhi ‘‘suppiyo paribbājako…pe… bhagavantaṃ piṭṭhito piṭṭhito anubandhā honti bhikkhusaṅghañcā’’ti. Tattha itihameti itiha ime, evaṃ imeti attho. Sesaṃ vuttanayameva.

บัดนี้ เพื่อจะแสดงถึงความที่พระองค์ทรงแทงตลอดด้วยดี (พระสังคีติกาจารย์) จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า อยญฺหิ. อธิบายว่า พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ดังนี้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายย่อมคบค้าสมาคมกันโดยธาตุ คือ สัตว์ผู้มีอธิมุตติเลว ย่อมคบค้าสมาคมกับสัตว์ผู้มีอธิมุตติเลว, สัตว์ผู้มีอธิมุตติประณีต ย่อมคบค้าสมาคมกับสัตว์ผู้มีอธิมุตติประณีต. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ในอดีตกาล สัตว์ทั้งหลายก็ได้คบค้าสมาคมกันโดยธาตุนั่นเทียว คือ สัตว์ผู้มีอธิมุตติเลว...ฯลฯ...สัตว์ผู้มีอธิมุตติประณีต ได้คบค้าสมาคมกับสัตว์ผู้มีอธิมุตติประณีต. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ในอนาคตกาล...ฯลฯ...ก็จักคบค้าสมาคมกัน. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ในปัจจุบันกาลนี้ สัตว์ทั้งหลายก็ย่อมคบค้าสมาคมกันโดยธาตุนั่นเทียว คือ สัตว์ผู้มีอธิมุตติเลว...ฯลฯ...สัตว์ผู้มีอธิมุตติประณีต ย่อมคบค้าสมาคมกับสัตว์ผู้มีอธิมุตติประณีต". ความที่สัตว์ทั้งหลายมีอธิมุตติต่างกัน มีอัธยาศัยต่างกัน มีทิฏฐิต่างกัน มีความพอใจต่างกัน มีความชอบใจต่างกัน อย่างนี้ พระองค์ทรงทราบแล้วด้วยญาณคือสัพพัญญุตญาณที่กำหนดรู้อธิมุตติอันหลากหลาย เหมือนบุคคลตวงด้วยทะนาน หรือเหมือนชั่งด้วยตาชั่ง, ความนั้นพระองค์ทรงแทงตลอดด้วยดีอย่างยิ่ง. อันที่จริง สัตว์แม้สองคนที่มีอัธยาศัยเดียวกัน หาได้ยากในโลก. เมื่อคนหนึ่งอยากจะไป อีกคนหนึ่งก็อยากจะอยู่, เมื่อคนหนึ่งอยากจะดื่ม อีกคนหนึ่งก็อยากจะกิน. แม้ในอาจารย์และศิษย์ทั้งสองนี้ (ก็มีความเห็นต่างกัน) ดังที่กล่าวว่า "สุปปิยปริพาชกนี้...ฯลฯ...ได้ติดตามพระผู้มีพระภาคและภิกษุสงฆ์ไปข้างหลังๆ". ในบทนั้น บทว่า อิติหเมติ แยกเป็น อิติห อิเม, อธิบายว่า อย่างนี้ เหล่านี้. ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้ว.

4. Atha kho bhagavā tesaṃ bhikkhūnaṃ imaṃ saṅkhiyadhammaṃ viditvāti ettha viditvāti sabbaññutaññāṇena jānitvā. Bhagavā hi katthaci maṃsacakkhunā disvā jānāti – ‘‘addasā kho bhagavā mahantaṃ dārukkhandhaṃ gaṅgāya nadiyā sotena vuyhamāna’’ntiādīsu (saṃ. ni. 4.241) viya. Katthaci dibbacakkhunā disvā jānāti – ‘‘addasā kho bhagavā dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena tā devatāyo sahassasseva pāṭaligāme vatthūni parigaṇhantiyo’’tiādīsu (dī. ni. 2.152) viya. Katthaci pakatisotena sutvā jānāti – ‘‘assosi kho bhagavā āyasmato ānandassa subhaddena paribbājakena saddhiṃ imaṃ kathāsallāpa’’ntiādīsu (dī. ni. 2.213) viya. Katthaci dibbasotena sutvā jānāti – ‘‘assosi kho bhagavā dibbāya sotadhātuyā visuddhāya atikkantamānusikāya sandhānassa gahapatissa nigrodhena paribbājakena saddhiṃ imaṃ kathāsallāpa’’ntiādīsu (dī. ni. 3.54) viya. Idha pana sabbaññutaññāṇena sutvā aññāsi. Kiṃ karonto aññāsi? Pacchimayāmakiccaṃ, kiccañca nāmetaṃ sātthakaṃ, niratthakanti duvidhaṃ hoti. Tattha niratthakakiccaṃ bhagavatā bodhipallaṅkeyeva arahattamaggena samugghātaṃ kataṃ. Sātthakaṃyeva pana [Pg.46] bhagavato kiccaṃ hoti. Taṃ pañcavidhaṃ – purebhattakiccaṃ, pacchābhattakiccaṃ, purimayāmakiccaṃ, majjhimayāmakiccaṃ, pacchimayāmakiccanti.

๔. ในบทว่า "Atha kho bhagavā tesaṃ bhikkhūnaṃ imaṃ saṅkhiyadhammaṃ viditvā" นี้ บทว่า "viditvā" หมายความว่า ทรงทราบแล้วด้วยพระสัพพัญญุตญาณ. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคในบางแห่ง ทอดพระเนตรเห็นด้วยมังสจักษุแล้วจึงทรงทราบ เหมือนดังในพระบาลีเป็นต้นว่า "พระผู้มีพระภาคได้ทอดพระเนตรเห็นท่อนไม้ใหญ่ถูกกระแสน้ำแห่งแม่น้ำคงคาพัดพาไป" ในบางแห่ง ทอดพระเนตรเห็นด้วยทิพยจักษุแล้วจึงทรงทราบ เหมือนดังในพระบาลีเป็นต้นว่า "พระผู้มีพระภาคได้ทอดพระเนตรเห็นเทวดาเหล่านั้นด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ ล่วงจักษุของมนุษย์ กำลังจับจองพื้นที่ในปาฏลิคามนับได้หลายพัน" ในบางแห่ง ทรงสดับด้วยพระโสตปกติแล้วจึงทรงทราบ เหมือนดังในพระบาลีเป็นต้นว่า "พระผู้มีพระภาคได้ทรงสดับการสนทนาปราศรัยนี้ของท่านพระอานนท์กับสุภัททปริพาชก" ในบางแห่ง ทรงสดับด้วยทิพยโสตแล้วจึงทรงทราบ เหมือนดังในพระบาลีเป็นต้นว่า "พระผู้มีพระภาคได้ทรงสดับการสนทนาปราศรัยนี้ของสันธานคหบดีกับนิโครธปริพาชก ด้วยทิพยโสตธาตุอันบริสุทธิ์ ล่วงโสตของมนุษย์" แต่ในที่นี้ พระองค์ทรงสดับด้วยพระสัพพัญญุตญาณแล้วจึงทรงทราบ. (ถามว่า) ทรงกระทำอะไรอยู่จึงทรงทราบ? (ตอบว่า) ทรงกระทำกิจในปัจฉิมยามอยู่. ก็กิจนั้นมี ๒ อย่าง คือ กิจมีประโยชน์ และกิจไม่มีประโยชน์. ในกิจ ๒ อย่างนั้น กิจที่ไม่มีประโยชน์ พระผู้มีพระภาคทรงกำจัดเสียสิ้นแล้วด้วยอรหัตตมรรค ณ โพธิบัลลังก์นั่นเทียว. ส่วนกิจของพระผู้มีพระภาคย่อมมีแต่กิจที่เป็นประโยชน์เท่านั้น กิจนั้นมี ๕ อย่าง คือ กิจในเวลาเช้า (ปุเรภัตตกิจ) กิจในเวลาบ่าย (ปัจฉาภัตตกิจ) กิจในปฐมยาม (ปุริมยามกิจ) กิจในมัชฌิมยาม (มัชฌิมยามกิจ) และกิจในปัจฉิมยาม (ปัจฉิมยามกิจ)

Tatridaṃ purebhattakiccaṃ –

ในกิจ ๕ อย่างนั้น กิจในเวลาเช้า (ปุเรภัตตกิจ) มีดังนี้

Bhagavā hi pātova uṭṭhāya upaṭṭhākānuggahatthaṃ sarīraphāsukatthañca mukhadhovanādisarīraparikammaṃ katvā yāva bhikkhācāravelā tāva vivittāsane vītināmetvā, bhikkhācāravelāyaṃ nivāsetvā kāyabandhanaṃ bandhitvā cīvaraṃ pārupitvā pattamādāya kadāci ekako, kadāci bhikkhusaṅghaparivuto, gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya pavisati; kadāci pakatiyā, kadāci anekehi pāṭihāriyehi vattamānehi. Seyyathidaṃ, piṇḍāya pavisato lokanāthassa purato purato gantvā mudugatavātā pathaviṃ sodhenti, valāhakā udakaphusitāni muñcantā magge reṇuṃ vūpasametvā upari vitānaṃ hutvā tiṭṭhanti, apare vātā pupphāni upasaṃharitvā magge okiranti, unnatā bhūmippadesā onamanti, onatā unnamanti, pādanikkhepasamaye samāva bhūmi hoti, sukhasamphassāni padumapupphāni vā pāde sampaṭicchanti. Indakhīlassa anto ṭhapitamatte dakkhiṇapāde sarīrato chabbaṇṇarasmiyo nikkhamitvā suvaṇṇarasapiñjarāni viya citrapaṭaparikkhittāni viya ca pāsādakūṭāgārādīni alaṅkarontiyo ito cito ca dhāvanti, hatthiassavihaṅgādayo sakasakaṭṭhānesu ṭhitāyeva madhurenākārena saddaṃ karonti, tathā bherivīṇādīni tūriyāni manussānañca kāyūpagāni ābharaṇāni. Tena saññāṇena manussā jānanti – ‘‘ajja bhagavā idha piṇḍāya paviṭṭho’’ti. Te sunivatthā supārutā gandhapupphādīni ādāya gharā nikkhamitvā antaravīthiṃ paṭipajjitvā bhagavantaṃ gandhapupphādīhi sakkaccaṃ pūjetvā vanditvā – ‘‘amhākaṃ, bhante, dasa bhikkhū, amhākaṃ vīsati, paññāsaṃ…pe… sataṃ dethā’’ti yācitvā bhagavatopi pattaṃ gahetvā āsanaṃ paññapetvā sakkaccaṃ piṇḍapātena paṭimānenti. Bhagavā katabhattakicco tesaṃ sattānaṃ cittasantānāni oloketvā tathā dhammaṃ deseti, yathā keci saraṇagamanesu patiṭṭhahanti, keci pañcasu sīlesu, keci sotāpattisakadāgāmianāgāmiphalānaṃ aññatarasmiṃ; keci pabbajitvā aggaphale arahatteti. Evaṃ mahājanaṃ anuggahetvā uṭṭhāyāsanā vihāraṃ gacchati. Tattha [Pg.47] gantvā maṇḍalamāḷe paññattavarabuddhāsane nisīdati, bhikkhūnaṃ bhattakiccapariyosānaṃ āgamayamāno. Tato bhikkhūnaṃ bhattakiccapariyosāne upaṭṭhāko bhagavato nivedeti. Atha bhagavā gandhakuṭiṃ pavisati. Idaṃ tāva purebhattakiccaṃ.

จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคทรงลุกขึ้นแต่เช้าตรู่ เพื่ออนุเคราะห์พระอุปัฏฐากและเพื่อความผาสุกแห่งพระสรีระ ทรงกระทำสรีรบริกรรมมีการล้างพระพักตร์เป็นต้นแล้ว ทรงยังเวลาให้ล่วงไป ณ อาสนะอันสงัดจนถึงเวลาเสด็จบิณฑบาต, ในเวลาเสด็จบิณฑบาต ทรงนุ่งสบง คาดประคดเอว ครองจีวร ทรงถือบาตรแล้ว บางครั้งเสด็จไปพระองค์เดียว บางครั้งมีภิกษุสงฆ์แวดล้อม เสด็จเข้าไปสู่บ้านหรือนิคมเพื่อบิณฑบาต; บางครั้งเสด็จไปโดยปกติ บางครั้งเสด็จไปพร้อมด้วยปาฏิหาริย์มากมายที่บังเกิดขึ้น. ปาฏิหาริย์เหล่านั้นเป็นไฉน? คือ เมื่อพระโลกนาถเสด็จเข้าไปเพื่อบิณฑบาต ลมอ่อนๆ ไปเบื้องพระพักตร์ก่อน ย่อมชำระพื้นดิน, หมู่เมฆปล่อยละอองน้ำ ทำให้ฝุ่นละอองในหนทางสงบระงับแล้ว เป็นเพดานอยู่เบื้องบน, ลมพวกอื่นนำดอกไม้ทั้งหลายมาโปรยปรายลงในหนทาง, พื้นที่ที่นูนย่อมราบลง พื้นที่ที่ลุ่มย่อมเต็มขึ้น, ในเวลาที่ทรงเหยียบพระบาทลง พื้นดินย่อมราบเสมอกัน, หรือดอกบัวทั้งหลายมีสัมผัสอันนุ่มนวลย่อมรองรับพระบาท. พอเมื่อทรงวางพระบาทขวาลงภายในธรณีประตู พระฉัพพรรณรังสีทั้งหลายก็เปล่งออกจากพระสรีระ ประดับประดาปราสาทและเรือนยอดเป็นต้น ราวกับกรงทองและราวกับผ้าวิจิตรที่ขึงไว้ แล่นไปในที่นั้นๆ, สัตว์มีช้าง ม้า และนกเป็นต้น ยืนอยู่ในที่ของตนๆ นั่นเทียว ย่อมส่งเสียงไพเราะ, เครื่องดนตรีมีกลองและพิณเป็นต้น และเครื่องประดับที่สวมอยู่ที่กายของมนุษย์ทั้งหลาย ก็ส่งเสียงไพเราะฉันนั้นเหมือนกัน. มนุษย์ทั้งหลายย่อมรู้ด้วยสัญญานั้นว่า "วันนี้พระผู้มีพระภาคเสด็จเข้ามาที่นี่เพื่อบิณฑบาต" พวกเขานุ่งห่มเรียบร้อย ถือของหอมและดอกไม้เป็นต้น ออกจากเรือน เดินไปยังถนนสายกลาง บูชาพระผู้มีพระภาคด้วยของหอมและดอกไม้เป็นต้นโดยเคารพแล้ว ถวายบังคมแล้ว ทูลขอว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระองค์โปรดประทานภิกษุ ๑๐ รูป, ๒๐ รูป, ๕๐ รูป... ๑๐๐ รูป แก่พวกข้าพระองค์เถิด" แล้วรับบาตรแม้ของพระผู้มีพระภาค ปูลาดอาสนะแล้ว ย่อมถวายบิณฑบาตโดยเคารพ. พระผู้มีพระภาคทรงทำภัตกิจเสร็จแล้ว ทรงตรวจดูสันดานจิตของสัตว์เหล่านั้นแล้ว ย่อมทรงแสดงธรรมโดยประการที่สัตว์บางพวกย่อมตั้งอยู่ในสรณคมน์, บางพวกย่อมตั้งอยู่ในศีล ๕, บางพวกย่อมตั้งอยู่ในผลอย่างใดอย่างหนึ่งแห่งโสดาปัตติผล สกทาคามิผล และอนาคามิผล; บางพวกบวชแล้วย่อมตั้งอยู่ในอัครผลคืออรหัตตผล. ทรงอนุเคราะห์มหาชนอย่างนี้แล้ว ทรงลุกจากอาสนะเสด็จไปยังพระวิหาร เสด็จไปถึงที่นั่นแล้ว ประทับนั่งบนพุทธอาสน์อันประเสริฐที่ปูลาดไว้ ณ มณฑลมาล ทรงรอคอยการเสร็จภัตกิจของภิกษุทั้งหลาย. ลำดับนั้น เมื่อภิกษุทั้งหลายทำภัตกิจเสร็จแล้ว พระอุปัฏฐากย่อมกราบทูลแด่พระผู้มีพระภาค ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคย่อมเสด็จเข้าสู่พระคันธกุฎี นี้คือกิจในเวลาเช้า (ปุเรภัตตกิจ).

Atha bhagavā evaṃ katapurebhattakicco gandhakuṭiyā upaṭṭhāne nisīditvā pāde pakkhāletvā pādapīṭhe ṭhatvā bhikkhusaṅghaṃ ovadati – ‘‘bhikkhave, appamādena sampādetha, dullabho buddhuppādo lokasmiṃ, dullabho manussattapaṭilābho, dullabhā sampatti, dullabhā pabbajjā, dullabhaṃ saddhammassavana’’nti. Tattha keci bhagavantaṃ kammaṭṭhānaṃ pucchanti. Bhagavāpi tesaṃ cariyānurūpaṃ kammaṭṭhānaṃ deti. Tato sabbepi bhagavantaṃ vanditvā attano attano rattiṭṭhānadivāṭṭhānāni gacchanti. Keci araññaṃ, keci rukkhamūlaṃ, keci pabbatādīnaṃ aññataraṃ, keci cātumahārājikabhavanaṃ…pe… keci vasavattibhavananti. Tato bhagavā gandhakuṭiṃ pavisitvā sace ākaṅkhati, dakkhiṇena passena sato sampajāno muhuttaṃ sīhaseyyaṃ kappeti. Atha samassāsitakāyo vuṭṭhahitvā dutiyabhāge lokaṃ voloketi. Tatiyabhāge yaṃ gāmaṃ vā nigamaṃ vā upanissāya viharati tattha mahājano purebhattaṃ dānaṃ datvā pacchābhattaṃ sunivattho supāruto gandhapupphādīni ādāya vihāre sannipatati. Tato bhagavā sampattaparisāya anurūpena pāṭihāriyena gantvā dhammasabhāyaṃ paññattavarabuddhāsane nisajja dhammaṃ deseti kālayuttaṃ samayayuttaṃ, atha kālaṃ viditvā parisaṃ uyyojeti, manussā bhagavantaṃ vanditvā pakkamanti. Idaṃ pacchābhattakiccaṃ.

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทำปุเรภัตกิจ (กิจก่อนภัต) เสร็จแล้วอย่างนี้ ประทับนั่ง ณ ที่ใกล้พระคันธกุฎี ทรงล้างพระบาทแล้ว ประทับยืนบนตั่งรองพระบาท ตรัสสอนภิกษุสงฆ์ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงยังกิจให้ถึงพร้อมด้วยความไม่ประมาท การอุบัติขึ้นแห่งพระพุทธเจ้าในโลกเป็นสิ่งที่ได้ยาก การได้อัตภาพเป็นมนุษย์เป็นสิ่งที่ได้ยาก ความถึงพร้อมเป็นสิ่งที่ได้ยาก การบวชเป็นสิ่งที่ได้ยาก การได้ฟังพระสัทธรรมเป็นสิ่งที่ได้ยาก" ในบรรดาภิกษุเหล่านั้น บางพวกทูลถามกรรมฐานต่อพระผู้มีพระภาคเจ้า แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ประทานกรรมฐานอันสมควรแก่จริตแก่ภิกษุเหล่านั้น ลำดับนั้น ภิกษุทั้งหมดถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ก็ไปยังที่พักกลางคืนและที่พักกลางวันของตนๆ บางพวกไปป่า บางพวกไปโคนไม้ บางพวกไปที่แห่งใดแห่งหนึ่งมีภูเขาเป็นต้น บางพวกไปจาตุมหาราชิกาภพ... ละ... บางพวกไปวสวัตตีภพ ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเข้าไปยังพระคันธกุฎี หากทรงปรารถนา ก็ทรงสำเร็จสีหไสยาโดยพระปรัศว์เบื้องขวา มีพระสติสัมปชัญญะชั่วครู่หนึ่ง ครั้งนั้น ทรงมีพระวรกายได้ความสบายแล้วเสด็จลุกขึ้น ในส่วนที่สอง ทรงตรวจดูโลก ในส่วนที่สาม พระองค์ประทับอาศัยบ้านหรือนิคมใดอยู่ มหาชนในที่นั้นถวายทานในเวลาเช้าแล้ว ในเวลาบ่ายก็นุ่งห่มเรียบร้อย ถือของหอมและดอกไม้เป็นต้นมาประชุมกันในวิหาร ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จไปยังบริษัทที่มาถึงแล้วด้วยปาฏิหาริย์อันสมควร ประทับนั่งบนพุทธอาสน์อันประเสริฐที่ปูลาดไว้ในธรรมสภา ทรงแสดงธรรมอันสมควรแก่กาล สมควรแก่สมัย ครั้งนั้น ทรงทราบกาลแล้ว จึงทรงส่งบริษัทกลับ มนุษย์ทั้งหลายถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วก็หลีกไป นี้คือปัจฉาภัตกิจ

So evaṃ niṭṭhitapacchābhattakicco sace gattāni osiñcitukāmo hoti, buddhāsanā vuṭṭhāya nhānakoṭṭhakaṃ pavisitvā upaṭṭhākena paṭiyāditaudakena gattāni utuṃ gaṇhāpeti. Upaṭṭhākopi buddhāsanaṃ ānetvā gandhakuṭipariveṇe paññapeti. Bhagavā surattadupaṭṭaṃ nivāsetvā kāyabandhanaṃ bandhitvā uttarāsaṅgaṃ ekaṃsaṃ karitvā tattha gantvā nisīdati ekakova muhuttaṃ paṭisallīno, atha bhikkhū tato tato āgamma bhagavato upaṭṭhānaṃ āgacchanti. Tattha ekacce pañhaṃ pucchanti, ekacce kammaṭṭhānaṃ, ekacce [Pg.48] dhammassavanaṃ yācanti. Bhagavā tesaṃ adhippāyaṃ sampādento purimayāmaṃ vītināmeti. Idaṃ purimayāmakiccaṃ.

พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ทรงมีปัจฉาภัตกิจเสร็จแล้วอย่างนี้ หากทรงมีพระประสงค์จะสรงสนานพระวรกาย ก็เสด็จลุกจากพุทธอาสน์ เสด็จเข้าไปยังเรือนสรง ทรงให้พระอุปัฏฐากสรงสนานพระวรกายด้วยน้ำที่เตรียมไว้เพื่อให้ไออุ่นระบาย แม้พระอุปัฏฐากก็นำพุทธอาสน์มาปูลาดไว้ ณ บริเวณพระคันธกุฎี พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงนุ่งสบงสองชั้นที่ย้อมดีแล้ว ทรงคาดรัดประคด ทรงทำอุตตราสงค์เฉวียงพระอังสาข้างหนึ่ง เสด็จไป ณ ที่นั้น ประทับนั่งหลีกเร้นอยู่แต่พระองค์เดียวชั่วครู่หนึ่ง ครั้งนั้น ภิกษุทั้งหลายมาจากที่นั้นๆ เข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า ในบรรดาภิกษุเหล่านั้น บางพวกทูลถามปัญหา บางพวกทูลถามกรรมฐาน บางพวกทูลขอฟังธรรม พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงยังความประสงค์ของภิกษุเหล่านั้นให้สำเร็จ ทรงยังปฐมยามให้ล่วงไป นี้คือปุริมยามกิจ

Purimayāmakiccapariyosāne pana bhikkhūsu bhagavantaṃ vanditvā pakkantesu sakaladasasahassilokadhātudevatāyo okāsaṃ labhamānā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchanti, yathābhisaṅkhataṃ antamaso caturakkharampi. Bhagavā tāsaṃ devatānaṃ pañhaṃ vissajjento majjhimayāmaṃ vītināmeti. Idaṃ majjhimayāmakiccaṃ.

ก็ในเวลาสิ้นสุดแห่งปุริมยามกิจ เมื่อภิกษุทั้งหลายถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วหลีกไปแล้ว เทวดาในหมื่นโลกธาตุทั้งสิ้นได้โอกาส เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วทูลถามปัญหาตามที่ได้ตระเตรียมกันมา แม้ที่สุดเพียงสี่อักษร พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงวิสัชนาปัญหาของเทวดาเหล่านั้น ทรงยังมัชฌิมยามให้ล่วงไป นี้คือมัชฌิมยามกิจ

Pacchimayāmaṃ pana tayo koṭṭhāse katvā purebhattato paṭṭhāya nisajjāya pīḷitassa sarīrassa kilāsubhāvamocanatthaṃ ekaṃ koṭṭhāsaṃ caṅkamena vītināmeti. Dutiyakoṭṭhāse gandhakuṭiṃ pavisitvā dakkhiṇena passena sato sampajāno sīhaseyyaṃ kappeti. Tatiyakoṭṭhāse paccuṭṭhāya nisīditvā purimabuddhānaṃ santike dānasīlādivasena katādhikārapuggaladassanatthaṃ buddhacakkhunā lokaṃ voloketi. Idaṃ pacchimayāmakiccaṃ.

ส่วนปัจฉิมยาม ทรงแบ่งออกเป็นสามส่วน เพื่อทรงเปลื้องความเมื่อยขบแห่งพระวรกายอันถูกการประทับนั่งเบียดเบียนแล้วตั้งแต่เวลาเช้าเป็นต้นไป ทรงยังส่วนหนึ่งให้ล่วงไปด้วยการเสด็จจงกรม ในส่วนที่สอง เสด็จเข้าไปยังพระคันธกุฎี ทรงสำเร็จสีหไสยาโดยพระปรัศว์เบื้องขวา มีพระสติสัมปชัญญะ ในส่วนที่สาม เสด็จลุกขึ้นประทับนั่งแล้ว เพื่อทอดพระเนตรบุคคลผู้มีอธิการอันกระทำแล้วในสำนักของพระพุทธเจ้าองค์ก่อนๆ ด้วยทานศีลเป็นต้น ทรงตรวจดูโลกด้วยพุทธจักษุ นี้คือปัจฉิมยามกิจ

Tasmiṃ pana divase bhagavā purebhattakiccaṃ rājagahe pariyosāpetvā pacchābhatte maggaṃ āgato, purimayāme bhikkhūnaṃ kammaṭṭhānaṃ kathetvā, majjhimayāme devatānaṃ pañhaṃ vissajjetvā, pacchimayāme caṅkamaṃ āruyha caṅkamamāno pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ imaṃ sabbaññutaññāṇaṃ ārabbha pavattaṃ kathaṃ sabbaññutaññāṇeneva sutvā aññāsīti. Tena vuttaṃ – ‘‘pacchimayāmakiccaṃ karonto aññāsī’’ti.

ก็ในวันนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงยังปุเรภัตกิจให้เสร็จสิ้นในกรุงราชคฤห์แล้ว เสด็จมาตามทางในเวลาปัจฉาภัต ในปฐมยาม ตรัสบอกกรรมฐานแก่ภิกษุทั้งหลายแล้ว ในมัชฌิมยาม ทรงวิสัชนาปัญหาของเทวดาทั้งหลายแล้ว ในปัจฉิมยาม เสด็จขึ้นสู่ที่จงกรม ขณะเสด็จจงกรมอยู่ ได้ทรงสดับถ้อยคำนี้ของภิกษุ ๕๐๐ รูป ที่ปรารภพระสัพพัญญุตญาณเกิดขึ้น ด้วยพระสัพพัญญุตญาณนั่นเทียวแล้วทรงทราบ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ทรงทราบเมื่อกำลังทรงทำปัจฉิมยามกิจ"

Ñatvā ca panassa etadahosi – ‘‘ime bhikkhū mayhaṃ sabbaññutaññāṇaṃ ārabbha guṇaṃ kathenti, etesañca sabbaññutaññāṇakiccaṃ na pākaṭaṃ, mayhameva pākaṭaṃ. Mayi pana gate ete attano kathaṃ nirantaraṃ ārocessanti, tato nesaṃ ahaṃ taṃ aṭṭhuppattiṃ katvā tividhaṃ sīlaṃ vibhajanto, dvāsaṭṭhiyā ṭhānesu appaṭivattiyaṃ sīhanādaṃ nadanto, paccayākāraṃ samodhānetvā buddhaguṇe pākaṭe katvā, sineruṃ ukkhipento viya suvaṇṇakūṭena nabhaṃ paharanto viya ca dasasahassilokadhātukampanaṃ brahmajālasuttantaṃ arahattanikūṭena niṭṭhāpento desessāmi, sā me desanā parinibbutassāpi pañcavassasahassāni sattānaṃ amatamahānibbānaṃ sampāpikā bhavissatī’’ti. Evaṃ cintetvā yena maṇḍalamāḷo tenupasaṅkamīti[Pg.49]. Yenāti yena disābhāgena, so upasaṅkamitabbo. Bhummatthe vā etaṃ karaṇavacanaṃ, yasmiṃ padese so maṇḍalamāḷo, tattha gatoti ayamettha attho.

ครั้นทรงทราบแล้ว ก็ได้มีพระดำรินี้ว่า "ภิกษุเหล่านี้ปรารภสัพพัญญุตญาณของเราแล้วกล่าวคุณ แต่กิจแห่งสัพพัญญุตญาณไม่ปรากฏแก่ภิกษุเหล่านี้ ปรากฏแก่เราผู้เดียวเท่านั้น ก็เมื่อเราไปแล้ว ภิกษุเหล่านี้จักกล่าวถ้อยคำของตนต่อไปไม่ขาดสาย ลำดับนั้น เราจักทำเรื่องนั้นให้เป็นอัตถุปบัติ จำแนกศีล ๓ อย่าง บันลือสีหนาทอันใครๆ ให้กลับไม่ได้ในฐานะ ๖๒ ประมวลปจจยาการ ทำพุทธคุณให้ปรากฏ จักแสดงพรหมชาลสูตรอันทำให้หมื่นโลกธาตุหวั่นไหว ราวกับยกภูเขาสิเนรุ และราวกับตีท้องฟ้าด้วยค้อนทอง ให้จบลงด้วยยอดคืออรหัตผล เทศนานั้นของเรา แม้เมื่อเราปรินิพพานแล้ว ก็จักเป็นเครื่องนำสัตว์ทั้งหลายให้ถึงอมตมหานิพพานตลอด ๕,๐๐๐ ปี" ทรงดำริอย่างนี้แล้ว จึงเสด็จเข้าไปยังมณฑลมาลทางทิศที่พึงเสด็จเข้าไป บทว่า เยน หมายความว่า โดยส่วนแห่งทิศใด อันพระองค์พึงเสด็จเข้าไป หรือว่า บทนี้เป็นกรณวิภัตติในอรรถของภูมิวิภัตติ ความว่า มณฑลมาลนั้นมีอยู่ในประเทศใด ก็เสด็จไปแล้วในประเทศนั้น นี้เป็นความหมายในที่นี้

Paññatte āsane nisīdīti buddhakāle kira yattha yattha ekopi bhikkhu viharati sabbattha buddhāsanaṃ paññattameva hoti. Kasmā? Bhagavā kira attano santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā phāsukaṭṭhāne viharante manasi karoti – ‘‘asuko mayhaṃ santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā gato, sakkhissati nu kho visesaṃ nibbattetuṃ no vā’’ti. Atha naṃ passati kammaṭṭhānaṃ vissajjetvā akusalavitakkaṃ vitakkayamānaṃ, tato ‘‘kathañhi nāma mādisassa satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā viharantaṃ imaṃ kulaputtaṃ akusalavitakkā abhibhavitvā anamatagge vaṭṭadukkhe saṃsāressantī’’ti tassa anuggahatthaṃ tattheva attānaṃ dassetvā taṃ kulaputtaṃ ovaditvā ākāsaṃ uppatitvā puna attano vasanaṭṭhānameva gacchati. Athevaṃ ovadiyamānā te bhikkhū cintayiṃsu – ‘‘satthā amhākaṃ manaṃ jānitvā āgantvā amhākaṃ samīpe ṭhitaṃyeva attānaṃ dasseti’’. Tasmiṃ khaṇe – ‘‘bhante, idha nisīdatha, idha nisīdathā’’ti āsanapariyesanaṃ nāma bhāroti. Te āsanaṃ paññapetvāva viharanti. Yassa pīṭhaṃ atthi, so taṃ paññapeti. Yassa natthi, so mañcaṃ vā phalakaṃ vā kaṭṭhaṃ vā pāsāṇaṃ vā vālukapuñjaṃ vā paññapeti. Taṃ alabhamānā purāṇapaṇṇānipi saṅkaḍḍhitvā tattha paṃsukūlaṃ pattharitvā ṭhapenti. Idha pana rañño nisīdanāsanameva atthi, taṃ papphoṭetvā paññapetvā parivāretvā te bhikkhū bhagavato adhimuttikañāṇamārabbha guṇaṃ thomayamānā nisīdiṃsu. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘paññatte āsane nisīdī’’ti.

คำว่า “ประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้” (มีความหมายดังนี้) ได้ยินว่า ในพุทธกาล ในที่ใดๆ ก็ตามที่มีภิกษุแม้เพียงรูปเดียวอยู่ ในที่นั้นๆ ทั้งหมด พุทธอาสน์ย่อมถูกจัดเตรียมไว้แล้วทีเดียว เพราะเหตุไร? เพราะได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคทรงทำไว้ในพระทัยถึงภิกษุทั้งหลายผู้รับกรรมฐานในสำนักของพระองค์แล้วไปอยู่ในสถานอันผาสุกว่า “ภิกษุชื่อโน้นรับกรรมฐานในสำนักของเราไปแล้ว จักสามารถทำคุณวิเศษให้บังเกิดได้หรือไม่หนอ” ลำดับนั้น ทรงเห็นภิกษุนั้นสละกรรมฐานแล้วกำลังตรึกอกุศลวิตกอยู่ เพราะเหตุนั้น (จึงทรงดำริว่า) “ทำอย่างไรหนอ อกุศลวิตกทั้งหลายจึงจะครอบงำกุลบุตรนี้ ผู้รับกรรมฐานในสำนักของศาสดาเช่นเราอยู่ แล้วทำให้จมลงในวัฏทุกข์อันมีเบื้องต้นและที่สุดอันใครๆ ไม่รู้แล้วได้” เพื่ออนุเคราะห์แก่กุลบุตรนั้น จึงทรงแสดงพระองค์ในที่นั้นนั่นเอง ทรงประทานโอวาทแก่กุลบุตรนั้นแล้ว เหาะขึ้นสู่ท้องฟ้า เสด็จกลับไปยังที่ประทับของพระองค์อีกครั้ง ครั้งนั้น ภิกษุเหล่านั้นผู้อันพระผู้มีพระภาคทรงประทานโอวาทอยู่อย่างนี้ ได้คิดว่า “พระศาสดาทรงทราบจิตของเราทั้งหลายแล้วจึงเสด็จมา ทรงแสดงพระองค์ประทับยืนอยู่ใกล้ๆ เราทั้งหลายนั่นเอง” ในขณะนั้น การแสวงหาอาสนะว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอเชิญประทับนั่ง ณ ที่นี้เถิด ขอเชิญประทับนั่ง ณ ที่นี้เถิด” ชื่อว่าเป็นภาระ (หนัก) ภิกษุเหล่านั้นจึงปูลาดอาสนะไว้แล้วจึงอยู่ ภิกษุรูปใดมีตั่ง รูปนั้นก็ปูลาดตั่งนั้น รูปใดไม่มี ก็ปูลาดเตียงก็ดี แผ่นกระดานก็ดี ท่อนไม้ก็ดี แผ่นหินก็ดี หรือกองทรายก็ดี เมื่อไม่ได้สิ่งเหล่านั้น ก็กวาดรวมแม้ใบไม้เก่าๆ มา ปูลาดผ้าบังสุกุลไว้บนนั้น ส่วนในที่นี้ มีอาสนะสำหรับประทับนั่งของพระราชานั่นแหละอยู่ ภิกษุเหล่านั้นปัดอาสนะนั้นแล้ว ปูลาด แวดล้อมแล้ว ปรารภอธิมุตติกญาณของพระผู้มีพระภาค พากันนั่งสรรเสริญพระคุณอยู่ ท่านหมายถึงเรื่องนั้นจึงกล่าวว่า “ประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้”

Evaṃ nisinno pana jānantoyeva kathāsamuṭṭhāpanatthaṃ bhikkhū pucchi. Te cassa sabbaṃ kathayiṃsu. Tena vuttaṃ – ‘‘nisajja kho bhagavā’’tiādi. Tattha kāya nutthāti katamāya nu kathāya sannisinnā bhavathāti attho. Kāya netthātipi pāḷi, tassā katamāya nu etthāti attho kāya notthātipi pāḷi. Tassāpi purimoyeva attho.

ก็แล พระผู้มีพระภาคผู้ประทับนั่งแล้วอย่างนี้ ทรงทราบอยู่แล้วนั่นแหละ แต่ได้ตรัสถามภิกษุทั้งหลายเพื่อทรงให้เรื่องสนทนาเกิดขึ้น และภิกษุเหล่านั้นได้กราบทูลเรื่องทั้งหมดแด่พระองค์ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า “ครั้นพระผู้มีพระภาคประทับนั่งแล้วแล” ในบทเหล่านั้น บทว่า “กาย นุตฺถ” มีความหมายว่า “พวกเธอนั่งประชุมกันด้วยเรื่องอะไรหนอ” แม้ “กาย เนตฺถ” ก็เป็นบาลี บาลีนั้นมีความหมายว่า “ด้วยเรื่องอะไรหนอ ในที่นี้” แม้ “กาย โนตฺถ” ก็เป็นบาลี แม้บาลีนั้นก็มีความหมายเหมือนอย่างก่อนนั่นเอง

Antarākathāti[Pg.50], kammaṭṭhānamanasikārauddesaparipucchādīnaṃ antarā aññā ekā kathā. Vippakatāti, mama āgamanapaccayā apariniṭṭhitā sikhaṃ appattā. Tena kiṃ dasseti? ‘‘Nāhaṃ tumhākaṃ kathābhaṅgatthaṃ āgato, ahaṃ pana sabbaññutāya tumhākaṃ kathaṃ niṭṭhāpetvā matthakappattaṃ katvā dassāmīti āgato’’ti nisajjeva sabbaññupavāraṇaṃ pavāreti. Ayaṃ kho no, bhante, antarākathā vippakatā, atha bhagavā anuppattoti etthāpi ayamadhippāyo. Ayaṃ bhante amhākaṃ bhagavato sabbaññutaññāṇaṃ ārabbha guṇakathā vippakatā, na rājakathādikā tiracchānakathā, atha bhagavā anuppatto; taṃ no idāni niṭṭhāpetvā desethāti.

คำว่า “อันตรากถา” คือ เรื่องสนทนาอย่างหนึ่งที่นอกเหนือไปจากเรื่องมีอาทิ คือ การมนสิการกรรมฐาน การสาธยาย และการสอบถาม คำว่า “วิปฺปกตา” คือ ยังไม่จบ ยังไม่ถึงที่สุด เพราะการมาของเรา ด้วยคำนั้น ท่านแสดงอะไร? (แสดงว่า) “เรามิได้มาเพื่อทำลายการสนทนาของเธอทั้งหลาย แต่เรามาด้วยสัพพัญญุตญาณ เพื่อจะทำให้การสนทนาของเธอทั้งหลายจบลง ทำให้ถึงที่สุด แล้วจักแสดง” (ดังนี้) ประทับนั่งแล้วนั่นแหละ ทรงปวารณาด้วยสัพพัญญูปวารณา แม้ในข้อว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อันตรากถาของข้าพระองค์ทั้งหลายนี้แลยังค้างอยู่ พอดีพระผู้มีพระภาคก็เสด็จมาถึง” นี้ ก็มีความหมายดังนี้: ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ คุณกถาของข้าพระองค์ทั้งหลายนี้ ปรารภสัพพัญญุตญาณของพระผู้มีพระภาค ยังค้างอยู่ มิใช่ติรัจฉานกถามีราชกถาเป็นต้น พอดีพระผู้มีพระภาคก็เสด็จมาถึง บัดนี้ ขอพระองค์โปรดทรงทำให้เรื่องนั้นของข้าพระองค์ทั้งหลายจบลงแล้วทรงแสดงเถิด

Ettāvatā ca yaṃ āyasmatā ānandena kamalakuvalayujjalavimalasādhurasasalilāya pokkharaṇiyā sukhāvataraṇatthaṃ nimmalasilātalaracanavilāsasobhitaratanasopānaṃ, vippakiṇṇamuttātalasadisavālukākiṇṇapaṇḍarabhūmibhāgaṃ titthaṃ viya suvibhattabhittivicitravedikāparikkhittassa nakkhattapathaṃ phusitukāmatāya viya, vijambhitasamussayassa pāsādavarassa sukhārohaṇatthaṃ dantamayasaṇhamuduphalakakañcanalatāvinaddhamaṇigaṇappabhāsamudayujjalasobhaṃ sopānaṃ viya, suvaṇṇavalayanūpurādisaṅghaṭṭanasaddasammissitakathitahasitamadhurassaragehajanavicaritassa uḷārissarivibhavasobhitassa mahāgharassa sukhappavesanatthaṃ suvaṇṇarajatamaṇimuttapavāḷādijutivissaravijjotitasuppatiṭṭhitavisāladvārabāhaṃ mahādvāraṃ viya ca atthabyañjanasampannassa buddhaguṇānubhāvasaṃsūcakassa imassa suttassa sukhāvagahaṇatthaṃ kāladesadesakavatthuparisāpadesapaṭimaṇḍitaṃ nidānaṃ bhāsitaṃ, tassatthavaṇṇanā samattāti.

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล นิทาน (คำนำ) ที่ท่านพระอานนท์ได้กล่าวไว้ ซึ่งประดับด้วยการแสดงถึงกาล เทศะ ผู้แสดง วัตถุ และบริษัท เพื่อความเข้าใจได้โดยง่ายซึ่งพระสูตรนี้อันสมบูรณ์ด้วยอรรถและพยัญชนะ และเป็นเครื่องประกาศอานุภาพแห่งพระพุทธคุณ เปรียบประดุจท่าลงอันดีงาม มีบันไดแก้วอันงดงามด้วยการสร้างจากแผ่นศิลาอันบริสุทธิ์ มีพื้นดินส่วนที่เป็นทรายขาวละเอียดเหมือนพื้นมุกดาที่โปรยไว้ เพื่อความสะดวกในการลงสู่สระโบกขรณีอันมีน้ำใสสะอาดรสดีงาม สว่างไสวด้วยดอกบัวกมลและกุวลัย, เปรียบประดุจบันไดอันงดงามด้วยหมู่แห่งรัตนมณีที่ร้อยรัดด้วยเถาวัลย์ทองคำบนแผ่นกระดานงาอันละเอียดอ่อนนุ่มนวล มีประกายรุ่งเรือง เพื่อความสะดวกในการขึ้นสู่ปราสาทอันประเสริฐ ซึ่งมีหมู่ยอดปราสาทสูงตระหง่านประหนึ่งจะปรารถนาสัมผัสท้องฟ้าอันเป็นวิถีแห่งดวงดาว ซึ่งแวดล้อมด้วยกำแพงและเวทิกาอันวิจิตรที่แบ่งส่วนไว้เป็นอย่างดี, และเปรียบประดุจประตูใหญ่ซึ่งมีวงกบประตูอันกว้างขวางตั้งมั่นดีงาม สว่างไสวด้วยประกายแห่งทอง เงิน มณี มุกดา และประพาฬเป็นต้น เพื่อความสะดวกในการเข้าสู่เรือนหลังใหญ่ อันงดงามด้วยสิริสมบัติและอิสริยยศอันสูงส่ง เป็นที่เที่ยวไปของหมู่ชนในเรือนผู้มีเสียงไพเราะอ่อนหวานจากการพูดคุยและหัวเราะระคนกับเสียงกระทบกันแห่งกำไลทองและกำไลเท้าเป็นต้น, อรรถกถาพรรณนาความแห่งนิทานนั้น จบลงแล้ว

5. Idāni – ‘‘mamaṃ vā, bhikkhave, pare avaṇṇaṃ bhāseyyu’’ntiādinā nayena bhagavatā nikkhittassa suttassa vaṇṇanāya okāso anuppatto. Sā panesā suttavaṇṇanā. Yasmā suttanikkhepaṃ vicāretvā vuccamānā pākaṭā hoti, tasmā suttanikkhepaṃ tāva vicārayissāma. Cattāro hi suttanikkhepā – attajjhāsayo, parajjhāsayo, pucchāvasiko, aṭṭhuppattikoti.

๕. บัดนี้ โอกาสแห่งการพรรณนาพระสูตรที่พระผู้มีพระภาคทรงวางไว้ด้วยนัยมีอาทิว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หากคนอื่นจะพึงกล่าวคำติเตียนเรา” ได้มาถึงแล้วโดยลำดับ ก็การพรรณนาพระสูตรนั้น เพราะเหตุที่เมื่อพิจารณาสุตตนิเขป (การวางพระสูตร) แล้วกล่าว ย่อมปรากฏชัดเจน เพราะเหตุนั้น เราจักพิจารณาสุตตนิเขปก่อน ด้วยว่า สุตตนิเขปมี ๔ อย่าง คือ อัตตัชฌาสัย (ทรงแสดงตามอัธยาศัยของพระองค์) ปรัชฌาสัย (ทรงแสดงตามอัธยาศัยของผู้อื่น) ปุจฉาวสิกะ (ทรงแสดงตามคำถาม) และอัฏฐุปปัตติกะ (ทรงแสดงปรารภเหตุที่เกิดขึ้น)

Tattha [Pg.51] yāni suttāni bhagavā parehi anajjhiṭṭho kevalaṃ attano ajjhāsayeneva kathesi; seyyathidaṃ, ākaṅkheyyasuttaṃ, vatthasuttaṃ, mahāsatipaṭṭhānaṃ, mahāsaḷāyatanavibhaṅgasuttaṃ, ariyavaṃsasuttaṃ, sammappadhānasuttantahārako, iddhipādaindriyabalabojjhaṅgamaggaṅgasuttantahārakoti evamādīni; tesaṃ attajjhāsayo nikkhepo.

ในสุตตนิเขป ๔ อย่างนั้น พระสูตรเหล่าใดที่พระผู้มีพระภาค อันผู้อื่นมิได้อาราธนา ทรงแสดงแล้วเพียงด้วยอัธยาศัยของพระองค์เองเท่านั้น ได้แก่พระสูตรเหล่านี้คือ อากังเขยยสูตร, วัตถสูตร, มหาสติปัฏฐานสูตร, มหาสฬายตนวิภังคสูตร, อริยวังสสูตร, หมวดพระสูตรว่าด้วยสัมมัปปธาน, หมวดพระสูตรว่าด้วยอิทธิบาท อินทรีย์ พละ โพชฌงค์ และมรรคมีองค์ ๘ เป็นต้น การวางพระสูตรเหล่านั้น ชื่อว่า อัตตัชฌาสัยนิเขป

Yāni pana ‘‘paripakkā kho rāhulassa vimuttiparipācaniyā dhammā; yaṃnūnāhaṃ rāhulaṃ uttariṃ āsavānaṃ khaye vineyya’’nti; (saṃ. ni. 4.121) evaṃ paresaṃ ajjhāsayaṃ khantiṃ manaṃ abhinīhāraṃ bujjhanabhāvañca avekkhitvā parajjhāsayavasena kathitāni; seyyathidaṃ, cūḷarāhulovādasuttaṃ, mahārāhulovādasuttaṃ, dhammacakkappavattanaṃ, dhātuvibhaṅgasuttanti evamādīni; tesaṃ parajjhāsayo nikkhepo.

ส่วนพระสูตรเหล่าใด ที่พระผู้มีพระภาคทรงพิจารณาเห็นอัธยาศัย ความพอใจ ความตั้งใจ อภินิหาร และภาวะที่สามารถจะตรัสรู้ได้ของผู้อื่นแล้ว จึงตรัสไว้โดยอำนาจแห่งอัธยาศัยของผู้อื่น ดั่งที่ตรัสว่า “ธรรมทั้งหลายอันเป็นเครื่องบ่มวิมุตติของราหุลแก่รอบแล้วหนอ ไฉนหนอ เราพึงแนะนำราหุลให้ยิ่งขึ้นไปในความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย” (สังยุตตนิกาย นิทานวรรค ๔.๑๒๑) ได้แก่ จูฬราหุโลวาทสูตร มหาราหุโลวาทสูตร ธัมมจักกัปปวัตตนสูตร ธาตุวิภังคสูตร เป็นต้น พระสูตรเหล่านั้นชื่อว่า ปรัชฌาสยนิกเขป (การแสดงธรรมตามอัธยาศัยของผู้อื่น)

Bhagavantaṃ pana upasaṅkamitvā catasso parisā, cattāro vaṇṇā, nāgā, supaṇṇā, gandhabbā, asurā, yakkhā, mahārājāno, tāvatiṃsādayo devā, mahābrahmāti evamādayo – ‘‘bojjhaṅgā bojjhaṅgā’’ti, bhante, vuccanti. ‘‘Nīvaraṇā nīvaraṇā’’ti, bhante, vuccanti; ‘‘ime nu kho, bhante, pañcupādānakkhandhā’’. ‘‘Kiṃ sūdha vittaṃ purisassa seṭṭha’’ntiādinā nayena pañhaṃ pucchanti. Evaṃ puṭṭhena bhagavatā yāni kathitāni bojjhaṅgasaṃyuttādīni, yāni vā panaññānipi devatāsaṃyutta-mārasaṃyutta-brahmasaṃyutta-sakkapañha-cūḷavedalla-mahāvedalla-sāmaññaphala-āḷavaka-sūciloma-kharalomasuttādīni; tesaṃ pucchāvasiko nikkhepo.

ส่วนอีกอย่างหนึ่ง บริษัท ๔ วรรณะ ๔ นาค ครุฑ คนธรรพ์ อสูร ยักษ์ ท้าวมหาราช เทวดาทั้งหลายมีทวยเทพชั้นดาวดึงส์เป็นต้น และท้าวมหาพรหม เป็นต้นเหล่านี้ เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วทูลถามปัญหาโดยนัยเป็นต้นว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า โพชฌงค์ โพชฌงค์ ดังนี้” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า นิวรณ์ นิวรณ์ ดังนี้” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เหล่านี้คือปัญจุปาทานขันธ์ใช่ไหมหนอ” “อะไรหนอเป็นทรัพย์อันประเสริฐที่สุดของบุรุษในโลกนี้” พระสูตรเหล่าใดที่พระผู้มีพระภาคผู้ถูกทูลถามแล้วอย่างนี้ตรัสไว้ มีโพชฌังคสังยุตเป็นต้น หรือพระสูตรอื่นๆ อีก คือ เทวตาสังยุต มารสังยุต พรหมสังยุต สักกปัญหสูตร จูฬเวทัลลสูตร มหาเวทัลลสูตร สามัญญผลสูตร อาฬวกสูตร สูจิโลมสูตร ขรโลมสูตร เป็นต้น พระสูตรเหล่านั้นชื่อว่า ปุจฉาวสิกนิกเขป (การแสดงธรรมตามคำถาม)

Yāni pana tāni uppannaṃ kāraṇaṃ paṭicca kathitāni, seyyathidaṃ – dhammadāyādaṃ, cūḷasīhanādaṃ, candūpamaṃ, puttamaṃsūpamaṃ, dārukkhandhūpamaṃ, aggikkhandhūpamaṃ, pheṇapiṇḍūpamaṃ, pāricchattakūpamanti evamādīni; tesaṃ aṭṭhuppattiko nikkhepo.

ส่วนพระสูตรเหล่านั้นเหล่าใด ที่ทรงอาศัยเหตุที่เกิดขึ้นแล้วตรัสไว้ ได้แก่ ธัมมทายาทสูตร จูฬสีหนาทสูตร จันทูปมสูตร ปุตตมังสูปมสูตร ทารุขันธูปมสูตร อัคคิขันธูปมสูตร เผณปิณฑูปมสูตร ปาริฉัตตกูปมสูตร เป็นต้น พระสูตรเหล่านั้นชื่อว่า อัฏฐุปปัตติกนิกเขป (การแสดงธรรมปรารภเหตุ)

Evametesu catūsu nikkhepesu imassa suttassa aṭṭhuppattiko nikkhepo. Aṭṭhuppattiyā hi idaṃ bhagavatā nikkhittaṃ. Katarāya aṭṭhuppattiyā? Vaṇṇāvaṇṇe. Ācariyo ratanattayassa avaṇṇaṃ abhāsi, antevāsī vaṇṇaṃ. Iti imaṃ vaṇṇāvaṇṇaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā desanākusalo bhagavā – ‘‘mamaṃ vā, bhikkhave, pare avaṇṇaṃ bhāseyyu’’nti desanaṃ ārabhi. Tattha mamanti[Pg.52], sāmivacanaṃ, mamāti attho. Vāsaddo vikappanattho. Pareti, paṭiviruddhā sattā. Tatrāti ye avaṇṇaṃ vadanti tesu.

บรรดานิกเขป ๔ อย่างเหล่านี้อย่างนี้ พระสูตรนี้เป็นอัฏฐุปปัตติกนิกเขป จริงอยู่ พระสูตรนี้พระผู้มีพระภาคทรงแสดงไว้เพราะอาศัยเหตุที่เกิดขึ้น เพราะอาศัยเหตุที่เกิดขึ้นอะไร? เพราะเรื่องการกล่าวสรรเสริญและติเตียน คือ อาจารย์กล่าวติเตียนพระรัตนตรัย ศิษย์กล่าวสรรเสริญ ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคผู้ฉลาดในเทศนา ทรงปรารภเรื่องการกล่าวสรรเสริญและติเตียนนี้เป็นเหตุเกิดขึ้น จึงทรงเริ่มเทศนาว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้อื่นพึงกล่าวติเตียนเรา” เป็นต้น ในบทเหล่านั้น บทว่า มมํ เป็นสามีวิภัตติ มีความหมายว่า มม (ของเรา) วา ศัพท์ มีความหมายในเชิงวิกัปปะ (ให้เลือกเอา) บทว่า ปเร คือ สัตว์ทั้งหลายผู้เป็นปฏิปักษ์ บทว่า ตตฺร คือ ในชนเหล่านั้นที่กล่าวติเตียน

Na āghātotiādīhi kiñcāpi tesaṃ bhikkhūnaṃ āghātoyeva natthi, atha kho āyatiṃ kulaputtānaṃ īdisesupi ṭhānesu akusaluppattiṃ paṭisedhento dhammanettiṃ ṭhapeti. Tattha āhanati cittanti ‘āghāto’; kopassetaṃ adhivacanaṃ. Appatītā honti tena atuṭṭhā asomanassikāti appaccayo; domanassassetaṃ adhivacanaṃ. Neva attano na paresaṃ hitaṃ abhirādhayatīti anabhiraddhi; kopassetaṃ adhivacanaṃ. Evamettha dvīhi padehi saṅkhārakkhandho, ekena vedanākkhandhoti dve khandhā vuttā. Tesaṃ vasena sesānampi sampayuttadhammānaṃ kāraṇaṃ paṭikkhittameva.

ด้วยบทเป็นต้นว่า น อาฆาโต (ไม่พึงทำความอาฆาต) แม้ว่าภิกษุเหล่านั้นจะไม่มีอาฆาตเลยก็ตาม แต่ว่าเมื่อทรงห้ามการเกิดขึ้นแห่งอกุศลแก่กุลบุตรทั้งหลายในภายภาคหน้า แม้ในฐานะเช่นนี้ จึงทรงวางแนวแห่งธรรมไว้ ในบทเหล่านั้น สภาวะที่ประทุษร้ายจิต ชื่อว่า ‘อาฆาต’ คำนั้นเป็นชื่อของโกธะ (ความโกรธ) บุคคลทั้งหลายย่อมไม่ยินดี ไม่พอใจ ไม่โสมนัส เพราะสภาวะนั้น เหตุนั้น สภาวะนั้นชื่อว่า ‘อัปปัจจัย’ (ความไม่พอใจ) คำนั้นเป็นชื่อของโทมนัส สภาวะที่ไม่ยังประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่นให้สำเร็จได้เลย ชื่อว่า ‘อนภิรัทธิ’ (ความไม่ยินดี) คำนั้นเป็นชื่อของโกธะ ในบท ๓ บทนี้ พระองค์ตรัสสังขารขันธ์ด้วย ๒ บท ตรัสเวทนาขันธ์ด้วยบทหนึ่ง อย่างนี้ชื่อว่าตรัสขันธ์ ๒ ขันธ์ โดยอำนาจแห่งขันธ์ ๒ นั้น การกระทำแห่งสัมปยุตตธรรมที่เหลือก็เป็นอันทรงห้ามไว้แล้วนั่นเทียว

Evaṃ paṭhamena nayena manopadosaṃ nivāretvā, dutiyena nayena tattha ādīnavaṃ dassento āha – ‘‘tatra ce tumhe assatha kupitā vā anattamanā vā, tumhaṃ yevassa tena antarāyo’’ti. Tattha ‘tatra ce tumhe assathā’ti tesu avaṇṇabhāsakesu, tasmiṃ vā avaṇṇe tumhe bhaveyyātha ce; yadi bhaveyyāthāti attho. ‘Kupitā’ kopena, anattamanā domanassena. ‘Tumhaṃ yevassa tena antarāyo’ti tumhākaṃyeva tena kopena, tāya ca anattamanatāya paṭhamajjhānādīnaṃ antarāyo bhaveyya.

ครั้นทรงห้ามความประทุษร้ายทางใจโดยนัยที่หนึ่งอย่างนี้แล้ว เมื่อจะทรงแสดงโทษในความประทุษร้ายทางใจนั้นโดยนัยที่สอง จึงตรัสว่า “ในเรื่องนั้น ถ้าเธอทั้งหลายพึงเป็นผู้โกรธหรือไม่พอใจไซร้ อันตรายนั้นพึงมีแก่เธอทั้งหลายนั่นเทียว” ในบทเหล่านั้น บทว่า ‘ตตฺร เจ ตุมฺเห อสฺสถา’ ความว่า ถ้าเธอทั้งหลายพึงเป็น (ผู้โกรธ) ในชนผู้กล่าวติเตียนเหล่านั้น หรือในการกล่าวติเตียนนั้น มีความหมายว่า หากเธอทั้งหลายพึงเป็น บทว่า ‘กุปิตา’ คือ โกรธแล้วด้วยโกธะ บทว่า ‘อนตฺตมนา’ คือ ไม่พอใจด้วยโทมนัส บทว่า ‘ตุมฺหํ เยวสฺส เตน อนฺตราโย’ ความว่า อันตรายต่อคุณธรรมมีปฐมฌานเป็นต้น พึงมีแก่เธอทั้งหลายนั่นเทียว เพราะความโกรธนั้นและเพราะความเป็นผู้ไม่พอใจนั้น

Evaṃ dutiyena nayena ādīnavaṃ dassetvā, tatiyena nayena vacanatthasallakkhaṇamattepi asamatthataṃ dassento – ‘‘api nu tumhe paresa’’ntiādimāha. Tattha paresanti yesaṃ kesaṃ ci. Kupito hi neva buddhapaccekabuddhaariyasāvakānaṃ, na mātāpitūnaṃ, na paccatthikānaṃ subhāsitadubbhāsitassa atthaṃ ājānāti. Yathāha –

ครั้นทรงแสดงโทษโดยนัยที่สองอย่างนี้แล้ว เมื่อจะทรงแสดงความไม่สามารถแม้เพียงในการกำหนดรู้อรรถแห่งถ้อยคำโดยนัยที่สาม จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “เธอทั้งหลายจะรู้ (ทั่วถึงซึ่งคำสุภาษิตและทุพภาษิต) ของผู้อื่นได้ละหรือ” ในบทเหล่านั้น บทว่า ปเรสํ คือ ของใครๆ ก็ตาม จริงอยู่ คนที่โกรธแล้วย่อมไม่รู้อรรถแห่งคำสุภาษิตและทุพภาษิตของพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า พระอริยสาวก ของมารดาบิดา หรือของศัตรูเลย ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า

‘‘Kuddho atthaṃ na jānāti, kuddho dhammaṃ na passati;

Andhaṃ tamaṃ tadā hoti, yaṃ kodho sahate naraṃ.

“คนโกรธย่อมไม่รู้อรรถ คนโกรธย่อมไม่เห็นธรรม ในกาลใด ความโกรธครอบงำนรชน ในกาลนั้น ความมืดตื้อย่อมมี

Anatthajanano kodho, kodho cittappakopano;

Bhayamantarato jātaṃ, taṃ jano nāvabujjhatī’’ti. (a. ni. 7.64);

ความโกรธก่อสิ่งไม่เป็นประโยชน์ ความโกรธยังจิตให้กำเริบ ภัยเกิดขึ้นจากภายใน หมู่ชนย่อมไม่รู้สึกตัวถึงภัยนั้น” (อังคุตตรนิกาย สัตตกนิบาต ๗.๖๔)

Evaṃ [Pg.53] sabbathāpi avaṇṇe manopadosaṃ nisedhetvā idāni paṭipajjitabbākāraṃ dassento – ‘‘tatra tumhehi abhūtaṃ abhūtato’’tiādimāha.

ครั้นทรงห้ามความประทุษร้ายทางใจในการกล่าวติเตียนโดยประการทั้งปวงอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงอาการที่พึงปฏิบัติ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “ในเรื่องนั้น เธอทั้งหลายพึงชี้แจงสิ่งที่ไม่จริง โดยความเป็นสิ่งไม่จริง”

Tattha tatra tumhehīti, tasmiṃ avaṇṇe tumhehi. Abhūtaṃ abhūtato nibbeṭhetabbanti yaṃ abhūtaṃ, taṃ abhūtabhāveneva apanetabbaṃ. Kathaṃ? Itipetaṃ abhūtantiādinā nayena. Tatrāyaṃ yojanā – ‘‘tumhākaṃ satthā na sabbaññū, dhammo durakkhāto, saṅgho duppaṭipanno’’tiādīni sutvā na tuṇhī bhavitabbaṃ. Evaṃ pana vattabbaṃ – ‘‘iti petaṃ abhūtaṃ, yaṃ tumhehi vuttaṃ, taṃ imināpi kāraṇena abhūtaṃ, imināpi kāraṇena atacchaṃ, ‘natthi cetaṃ amhesu’, ‘na ca panetaṃ amhesu saṃvijjati’, sabbaññūyeva amhākaṃ satthā, svākkhāto dhammo, suppaṭipanno saṅgho, tatra idañcidañca kāraṇa’’nti. Ettha ca dutiyaṃ padaṃ paṭhamassa, catutthañca tatiyassa vevacananti veditabbaṃ. Idañca avaṇṇeyeva nibbeṭhanaṃ kātabbaṃ, na sabbattha. Yadi hi ‘‘tvaṃ dussīlo, tavācariyo dussīlo, idañcidañca tayā kataṃ, tavācariyena kata’’nti vutte tuṇhībhūto adhivāseti, āsaṅkanīyo hoti. Tasmā manopadosaṃ akatvā avaṇṇo nibbeṭhetabbo. ‘‘Oṭṭhosi, goṇosī’’tiādinā pana nayena dasahi akkosavatthūhi akkosantaṃ puggalaṃ ajjhupekkhitvā adhivāsanakhantiyeva tattha kātabbā.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ตตฺร ตุมฺเหหิ ความว่า ในเพราะคำกล่าวโทษนั้น อันเธอทั้งหลายพึงกระทำ. บทว่า อภูตํ อภูตโต นิพฺเพเฐตพฺพํ ความว่า สิ่งใดไม่เป็นจริง สิ่งนั้นพึงแก้ต่างโดยความเป็นของไม่จริงนั่นแหละ. ถามว่า อย่างไร? ตอบว่า พึงแก้ต่างโดยนัยเป็นต้นว่า ข้อนั้นไม่เป็นจริง. คำอธิบายในข้อนั้นมีดังนี้ คือ เมื่อได้ฟังคำเป็นต้นว่า "พระศาสดาของพวกท่านไม่ใช่พระสัพพัญญู พระธรรมเป็นธรรมที่ตรัสไว้ไม่ดี พระสงฆ์เป็นผู้ปฏิบัติดิ" ก็ไม่พึงนิ่งเสีย แต่พึงกล่าวอย่างนี้ว่า "ข้อนั้นไม่เป็นจริง สิ่งที่พวกท่านกล่าวมานั้น ไม่เป็นจริงแม้ด้วยเหตุนี้ ไม่เป็นจริงแม้ด้วยเหตุนี้ 'และข้อนั้นไม่มีในพวกเรา' 'อีกอย่าง ข้อนั้นไม่มีปรากฏในพวกเรา' พระศาสดาของพวกเราเป็นพระสัพพัญญูโดยแท้ พระธรรมเป็นธรรมที่ตรัสไว้ดีแล้ว พระสงฆ์เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว ในข้อนั้นมีเหตุนี้ๆ" และในที่นี้ พึงทราบว่า บทที่สองเป็นไวพจน์ของบทที่หนึ่ง และบทที่สี่ก็เป็นไวพจน์ของบทที่สาม. และการแก้ต่างนี้พึงกระทำในเรื่องที่ถูกกล่าวโทษเท่านั้น ไม่ใช่ในทุกกรณี. จริงอยู่ หากเมื่อมีผู้กล่าวว่า "ท่านเป็นผู้ทุศีล อาจารย์ของท่านเป็นผู้ทุศีล การณ์นี้ๆ ท่านทำแล้ว อาจารย์ของท่านทำแล้ว" แล้วเป็นผู้นิ่งเฉย อดกลั้นไว้ ก็จะเป็นที่น่ารังเกียจ. เพราะฉะนั้น ไม่พึงทำความขุ่นเคืองใจ พึงแก้ต่างคำกล่าวโทษนั้น. ส่วนบุคคลผู้ด่าด้วยอักโกสวัตถุ ๑๐ ประการ โดยนัยเป็นต้นว่า "เจ้าเป็นอูฐ เจ้าเป็นโค" พึงวางเฉยเสีย พึงทำแต่อธิวาสนขันติในเรื่องนั้น.

6. Evaṃ avaṇṇabhūmiyaṃ tādilakkhaṇaṃ dassetvā idāni vaṇṇabhūmiyaṃ dassetuṃ ‘‘mamaṃ vā, bhikkhave, pare vaṇṇaṃ bhāseyyu’’ntiādimāha. Tattha pareti ye keci pasannā devamanussā. Ānandanti etenāti ānando, pītiyā etaṃ adhivacanaṃ. Sumanassa bhāvo somanassaṃ, cetasikasukhassetaṃ adhivacanaṃ. Uppilāvino bhāvo uppilāvitattaṃ. Kassa uppilāvitattanti? Cetasoti. Uddhaccāvahāya uppilāpanapītiyā etaṃ adhivacanaṃ. Idhāpi dvīhi padehi saṅkhārakkhandho, ekena vedanākkhandho vutto.

๖. ครั้นทรงแสดงลักษณะของผู้คงที่ในภูมิแห่งการกล่าวโทษอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงในภูมิแห่งการสรรเสริญ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "มมํ วา ภิกฺขเว ปเร วณฺณํ ภาเสยฺยุํ" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หรือว่าชนเหล่าอื่นพึงกล่าวสรรเสริญเรา). บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ปเร ได้แก่ เทวดาและมนุษย์เหล่าใดเหล่าหนึ่งผู้เลื่อมใส. สัตว์ทั้งหลายย่อมเพลิดเพลินด้วยเหตุนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า อานันทะ, คำว่า อานันทะ นี้เป็นชื่อเรียกปีติ. ภาวะแห่งใจดีชื่อว่า โสมนัส, คำว่า โสมนัส นี้เป็นชื่อเรียกเจตสิกสุข. ภาวะแห่งจิตที่ฟูขึ้นชื่อว่า อุัปปิลาวิตัตตะ. ถามว่า ความฟูขึ้นของอะไร? ตอบว่า ของจิต. คำว่า อุัปปิลาวิตัตตะ นี้เป็นชื่อเรียกปีติที่ทำให้ใจฟูขึ้นซึ่งนำมาซึ่งอุทธัจจะ. แม้ในที่นี้ สังขารขันธ์ถูกกล่าวด้วยสองบท เวทนาขันธ์ถูกกล่าวด้วยบทเดียว.

Evaṃ paṭhamanayena uppilāvitattaṃ nivāretvā, dutiyena tattha ādīnavaṃ dassento – ‘‘tatra ce tumhe assathā’’tiādimāha. Idhāpi tumhaṃ yevassa tena antarāyoti tena uppilāvitattena tumhākaṃyeva paṭhamajjhānādīnaṃ [Pg.54] antarāyo bhaveyyāti attho veditabbo. Kasmā panetaṃ vuttaṃ? Nanu bhagavatā –

ครั้นทรงห้ามความฟูขึ้นแห่งจิตโดยนัยแรกอย่างนี้แล้ว เมื่อจะทรงแสดงโทษในความฟูขึ้นแห่งจิตนั้นโดยนัยที่สอง จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ตตฺร เจ ตุมฺเห อสฺสถ". แม้ในที่นี้ พึงทราบความหมายของบทว่า ตุมฺหํ เยวสฺส เตน อนฺตราโย ว่า อันตรายแก่ปฐมฌานเป็นต้นของเธอทั้งหลายนั่นแหละพึงมี เพราะความฟูขึ้นแห่งจิตนั้น. ก็เหตุไรพระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำนี้? ก็พระผู้มีพระภาค มิได้ทรง...

‘‘Buddhoti kittayantassa, kāye bhavati yā pīti;

Varameva hi sā pīti, kasiṇenāpi jambudīpassa.

"ปีติใดเกิดในกายของผู้ที่กล่าวสรรเสริญอยู่ว่า 'พุทโธ' ปีตินั้นแลประเสริฐกว่าชมพูทวีปทั้งสิ้น.

Dhammoti kittayantassa, kāye bhavati yā pīti;

Varameva hi sā pīti, kasiṇenāpi jambudīpassa.

"ปีติใดเกิดในกายของผู้ที่กล่าวสรรเสริญอยู่ว่า 'ธัมโม' ปีตินั้นแลประเสริฐกว่าชมพูทวีปทั้งสิ้น.

Saṅghoti kittayantassa, kāye bhavati yā pīti;

Varameva hi sā pīti, kasiṇenāpi jambudīpassā’’ti ca.

"ปีติใดเกิดในกายของผู้ที่กล่าวสรรเสริญอยู่ว่า 'สังโฆ' ปีตินั้นแลประเสริฐกว่าชมพูทวีปทั้งสิ้น" ดังนี้ และ

‘‘Ye, bhikkhave, buddhe pasannā, agge te pasannā’’ti ca evamādīhi anekasatehi suttehi ratanattaye pītisomanassameva vaṇṇitanti. Saccaṃ vaṇṇitaṃ, taṃ pana nekkhammanissitaṃ. Idha – ‘‘amhākaṃ buddho, amhākaṃ dhammo’’tiādinā nayena āyasmato channassa uppannasadisaṃ gehassitaṃ pītisomanassaṃ adhippetaṃ. Idañhi jhānādipaṭilābhāya antarāyakaraṃ hoti. Tenevāyasmā channopi yāva buddho na parinibbāyi, tāva visesaṃ nibbattetuṃ nāsakkhi, parinibbānakāle paññattena pana brahmadaṇḍena tajjito taṃ pītisomanassaṃ pahāya visesaṃ nibbattesi. Tasmā antarāyakaraṃyeva sandhāya idaṃ vuttanti veditabbaṃ. Ayañhi lobhasahagatā pīti. Lobho ca kodhasadisova. Yathāha –

และโดยพระสูตรหลายร้อยสูตรเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ชนเหล่าใดเลื่อมใสในพระพุทธเจ้า ชนเหล่านั้นชื่อว่าเลื่อมใสในสิ่งที่เลิศ" ดังนี้ พระผู้มีพระภาคทรงสรรเสริญแต่ปีติโสมนัสในพระรัตนตรัยมิใช่หรือ? (ตอบว่า) จริงอยู่ ทรงสรรเสริญไว้แล้ว แต่ปีติโสมนัสนั้นอาศัยเนกขัมมะ. ส่วนในพระสูตรนี้ ทรงประสงค์ถึงปีติโสมนัสที่อาศัยเรือน (ความผูกพันฉันท์ฆราวาส) ซึ่งเป็นเช่นเดียวกับที่เกิดขึ้นแก่ท่านพระฉันนะโดยนัยเป็นต้นว่า "พระพุทธเจ้าของเรา พระธรรมของเรา". จริงอยู่ ปีติโสมนัสนี้เป็นอันตรายต่อการบรรลุฌานเป็นต้น. ด้วยเหตุนั้นเอง แม้ท่านพระฉันนะตราบเท่าที่พระพุทธเจ้ายังไม่ปรินิพพาน ก็ไม่สามารถทำคุณวิเศษให้เกิดขึ้นได้ แต่ในกาลปรินิพพาน ท่านถูกสงฆ์ลงพรหมทัณฑ์ตามที่ทรงบัญญัติไว้ จึงละปีติโสมนัสนั้นแล้วทำคุณวิเศษให้เกิดขึ้นได้. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า พระดำรัสนี้พระองค์ตรัสหมายถึงปีติโสมนัสที่เป็นอันตรายนั่นเอง. จริงอยู่ ปีตินี้เป็นปีติที่สหรคตด้วยโลภะ และโลภะก็เป็นเช่นเดียวกับโกธะ. ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘Luddho atthaṃ na jānāti, luddho dhammaṃ na passati;

Andhaṃ tamaṃ tadā hoti, yaṃ lobho sahate naraṃ.

"ผู้โลภย่อมไม่รู้อรรถ ผู้โลภย่อมไม่เห็นธรรม ความมืดมิดย่อมมีในกาลนั้น ในกาลที่ความโลภครอบงำนรชน.

Anatthajanano lobho, lobho cittappakopano;

Bhayamantarato jātaṃ, taṃ jano nāvabujjhatī’’ti. (itivu. 88);

ความโลภก่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ ความโลภทำจิตให้กำเริบ ภัยเกิดจากภายใน ชนย่อมไม่รู้ชัดซึ่งภัยนั้น" ดังนี้. (อิติวุตตกะ ๘๘)

Tatiyavāro pana idha anāgatopi atthato āgato yevāti veditabbo. Yatheva hi kuddho, evaṃ luddhopi atthaṃ na jānātīti.

ส่วนวาระที่สาม แม้จะไม่ได้มาในที่นี้โดยตรง ก็พึงทราบว่ามาแล้วโดยอรรถนั่นเอง. จริงอยู่ ผู้โลภก็ย่อมไม่รู้อรรถเหมือนกับผู้โกรธ ฉันนั้น.

Paṭipajjitabbākāradassanavāre panāyaṃ yojanā – ‘‘tumhākaṃ satthā sabbaññū arahaṃ sammāsambuddho, dhammo svākkhāto, saṅgho suppaṭipanno’’tiādīni sutvā na tuṇhī bhavitabbaṃ. Evaṃ pana paṭijānitabbaṃ – ‘‘itipetaṃ bhūtaṃ[Pg.55], yaṃ tumhehi vuttaṃ, taṃ imināpi kāraṇena bhūtaṃ, imināpi kāraṇena tacchaṃ. So hi bhagavā itipi arahaṃ, itipi sammāsambuddho; dhammo itipi svākkhāto, itipi sandiṭṭhiko; saṅgho itipi suppaṭipanno, itipi ujuppaṭipanno’’ti. ‘‘Tvaṃ sīlavā’’ti pucchitenāpi sace sīlavā, ‘‘sīlavāhamasmī’’ti paṭijānitabbameva. ‘‘Tvaṃ paṭhamassa jhānassa lābhī…pe… arahā’’ti puṭṭhenāpi sabhāgānaṃ bhikkhūnaṃyeva paṭijānitabbaṃ. Evañhi pāpicchatā ceva parivajjitā hoti, sāsanassa ca amoghatā dīpitā hotīti. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ.

ส่วนในวาระที่แสดงอาการที่พึงปฏิบัติ คำอธิบายมีดังนี้ คือ เมื่อได้ฟังคำเป็นต้นว่า "พระศาสดาของพวกท่านเป็นพระสัพพัญญู เป็นพระอรหันต์ เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า พระธรรมเป็นธรรมที่ตรัสไว้ดีแล้ว พระสงฆ์เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว" ก็ไม่พึงนิ่งเสีย แต่พึงยอมรับอย่างนี้ว่า "ข้อนั้นเป็นจริง สิ่งที่พวกท่านกล่าวมานั้น เป็นจริงแม้ด้วยเหตุนี้ เป็นจริงแม้ด้วยเหตุนี้. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงเป็นพระอรหันต์แม้เพราะเหตุนี้ ทรงเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าแม้เพราะเหตุนี้; พระธรรมเป็นธรรมที่ตรัสไว้ดีแล้วแม้เพราะเหตุนี้ เป็นธรรมที่ผู้บรรลุจะพึงเห็นเองแม้เพราะเหตุนี้; พระสงฆ์เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้วแม้เพราะเหตุนี้ เป็นผู้ปฏิบัติตรงแล้วแม้เพราะเหตุนี้". แม้เมื่อถูกถามว่า "ท่านเป็นผู้มีศีลหรือ" หากเป็นผู้มีศีล ก็พึงยอมรับนั่นแหละว่า "เราเป็นผู้มีศีล". แม้เมื่อถูกถามว่า "ท่านเป็นผู้ได้ปฐมฌาน...ฯลฯ...เป็นพระอรหันต์หรือ" ก็พึงยอมรับเฉพาะแก่ภิกษุผู้มีส่วนเสมอกันเท่านั้น. เพราะทำอย่างนั้น ชื่อว่าย่อมเว้นจากความเป็นผู้มีความปรารถนาลามกด้วย และชื่อว่าย่อมประกาศความไม่เป็นหมันแห่งพระศาสนาด้วย. ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง.

Cūḷasīlavaṇṇanā

อรรถกถาจูฬศีล

7. Appamattakaṃ kho panetaṃ, bhikkhaveti ko anusandhi? Idaṃ suttaṃ dvīhi padehi ābaddhaṃ vaṇṇena ca avaṇṇena ca. Tattha avaṇṇo – ‘‘iti petaṃ abhūtaṃ iti petaṃ ataccha’’nti, ettheva udakantaṃ patvā aggiviya nivatto. Vaṇṇo pana bhūtaṃ bhūtato paṭijānitabbaṃ – ‘‘iti petaṃ bhūta’’nti evaṃ anuvattatiyeva. So pana duvidho brahmadattena bhāsitavaṇṇo ca bhikkhusaṅghena acchariyaṃ āvusotiādinā nayena āraddhavaṇṇo ca. Tesu bhikkhusaṅghena vuttavaṇṇassa upari suññatāpakāsane anusandhiṃ dassessati. Idha pana brahmadattena vuttavaṇṇassa anusandhiṃ dassetuṃ ‘‘appamattakaṃ kho panetaṃ, bhikkhave’’ti desanā āraddhā.

๗. บทว่า อปฺปมตฺตกํ โข ปเนตํ ภิกฺขเว นี้ เป็นอนุสนธิอย่างไร? ตอบว่า พระสูตรนี้เนื่องด้วยบท ๒ อย่าง คือ ด้วยวรรณะ (คำสรรเสริญ) และอวรรณะ (คำติเตียน). ในบททั้งสองนั้น อวรรณะ คือคำว่า ‘ข้อนี้ไม่มีจริง ข้อนี้ไม่แท้’ ดังนี้ ได้หยุดอยู่เพียงเท่านี้ เหมือนไฟไปถึงที่สุดแค่น้ำ. ส่วนวรรณะ คือคำว่า พึงทราบสิ่งที่มีจริงโดยความเป็นจริงว่า ‘ข้อนี้มีจริง’ ดังนี้ ย่อมดำเนินต่อไปทีเดียว. ก็วรรณะนั้นมี ๒ อย่าง คือ วรรณะที่พรหมทัตมาณพกล่าว และวรรณะที่หมู่ภิกษุปรารภขึ้นโดยนัยเป็นต้นว่า ‘น่าอัศจรรย์ อาวุโส’. ในวรรณะทั้งสองนั้น พระผู้มีพระภาคจักทรงแสดงอนุสนธิในตอนประกาศสุญญตา ต่อจากวรรณะที่หมู่ภิกษุกล่าว. แต่ในที่นี้ พระองค์ทรงเริ่มเทศนาว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อนี้เป็นเรื่องเล็กน้อย’ เพื่อทรงแสดงอนุสนธิของวรรณะที่พรหมทัตมาณพกล่าว.

Tattha appamattakanti parittassa nāmaṃ. Oramattakanti tasseva vevacanaṃ. Mattāti vuccati pamāṇaṃ. Appaṃ mattā etassāti appamattakaṃ. Oraṃ mattā etassāti oramattakaṃ. Sīlameva sīlamattakaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘appamattakaṃ kho, panetaṃ bhikkhave, oramattakaṃ sīlamattakaṃ’ nāma yena ‘‘tathāgatassa vaṇṇaṃ vadāmī’’ti ussāhaṃ katvāpi vaṇṇaṃ vadamāno puthujjano vadeyyāti. Tattha siyā – nanu idaṃ sīlaṃ nāma yogino aggavibhūsanaṃ? Yathāhu porāṇā –

ในบทเหล่านั้น คำว่า อปฺปมตฺตกํ เป็นชื่อของสิ่งเล็กน้อย. คำว่า โอรมตฺตกํ เป็นไวพจน์ของคำนั้นนั่นเอง. ประมาณ เรียกว่า มตฺตา. สิ่งนี้มีประมาณน้อย เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อปฺปมตฺตกํ (มีประมาณน้อย). สิ่งนี้มีประมาณต่ำทราม เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า โอรมตฺตกํ (มีประมาณต่ำทราม). เพียงแค่ศีล ชื่อว่า สีลมตฺตกํ (เพียงแค่ศีล). ความหมายที่กล่าวไว้คือ ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อนี้เป็นเรื่องเล็กน้อย มีประมาณต่ำทราม เป็นเพียงแค่ศีล’ อันเป็นคุณที่ปุถุชนแม้จะพยายามกล่าวสรรเสริญพระตถาคตว่า ‘เราจะกล่าวสรรเสริญพระคุณของพระตถาคต’ ก็พึงกล่าวได้เพียงเท่านี้. ในเรื่องนั้น อาจมีคำถามว่า ก็ศีลนี้มิใช่เครื่องประดับอันเลิศของโยคีบุคคลหรือ? ดังที่โบราณาจารย์กล่าวไว้ว่า –

‘‘Sīlaṃ yogissa’laṅkāro, sīlaṃ yogissa maṇḍanaṃ;

Sīlehi’laṅkato yogī, maṇḍane aggataṃ gato’’ti.

‘ศีลเป็นเครื่องประดับของโยคี, ศีลเป็นเครื่องตกแต่งของโยคี; โยคีผู้ประดับด้วยศีลทั้งหลาย, ย่อมถึงความเป็นเลิศในเครื่องประดับ’ ดังนี้.

Bhagavatāpi [Pg.56] ca anekesu suttasatesu sīlaṃ mahantameva katvā kathitaṃ. Yathāha – ‘‘ākaṅkheyya ce, bhikkhave, bhikkhu ‘sabrahmacārīnaṃ piyo cassaṃ manāpo ca garu ca bhāvanīyo cā’ti, sīlesvevassa paripūrakārī’’ti (ma. ni. 1.65) ca.

อีกทั้ง แม้พระผู้มีพระภาคก็ได้ทรงกระทำศีลให้เป็นเรื่องสำคัญแล้วตรัสไว้ในพระสูตรหลายร้อยสูตร. ดังที่ตรัสไว้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หากภิกษุพึงหวังว่า ‘เราพึงเป็นที่รัก ที่ชอบใจ ที่เคารพ และที่ยกย่องของเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย’ ไซร้, ภิกษุนั้นพึงเป็นผู้ทำศีลให้บริบูรณ์เถิด’ ดังนี้.

‘‘Kikīva aṇḍaṃ, camarīva vāladhiṃ;

Piyaṃva puttaṃ, nayanaṃva ekakaṃ.Tatheva sīlaṃ, anurakkhamānā;

Supesalā hotha, sadā sagāravā’’ti ca.

และดังที่ตรัสไว้ว่า ‘ท่านทั้งหลายจงเป็นผู้มีศีลอันงาม มีความเคารพทุกเมื่อ ตามรักษาศีล เหมือนแม่นกยูงรักษาไข่ เหมือนจามรีรักษาขนหาง เหมือนมารดารักษาบุตรสุดที่รัก และเหมือนคนมีตาข้างเดียวรักษาดวงตาที่เหลืออยู่ ฉันนั้นเถิด’ ดังนี้.

‘‘Na pupphagandho paṭivātameti;

Na candanaṃ taggaramallikā vā.Satañca gandho paṭivātameti;

Sabbā disā sappuriso pavāyati.

และดังที่ตรัสไว้ว่า ‘กลิ่นดอกไม้หอมทวนลมไม่ได้, กลิ่นจันทน์ กฤษณา หรือมะลิ ก็หอมทวนลมไม่ได้, แต่กลิ่นของสัตบุรุษหอมทวนลมได้, สัตบุรุษย่อมหอมฟุ้งไปทั่วทุกทิศ.

Candanaṃ tagaraṃ vāpi, uppalaṃ atha vassikī;

Etesaṃ gandhajātānaṃ, sīlagandho anuttaro.

กลิ่นจันทน์ก็ดี กลิ่นกฤษณาก็ดี กลิ่นอุบลก็ดี หรือกลิ่นมะลิวัลย์ก็ดี, ในบรรดากลิ่นหอมทั้งหลายเหล่านี้ กลิ่นศีลเป็นเยี่ยม.

Appamatto ayaṃ gandho, yvāyaṃ tagaracandanaṃ;

Yo ca sīlavataṃ gandho, vāti devesu uttamo.

กลิ่นกฤษณาและจันทน์นี้เป็นกลิ่นเพียงเล็กน้อย, ส่วนกลิ่นของผู้มีศีลนั้นเป็นกลิ่นอันสูงสุด ย่อมหอมฟุ้งไปในหมู่เทพ.

Tesaṃ sampannasīlānaṃ, appamādavihārinaṃ;

Sammadaññā vimuttānaṃ, māro maggaṃ na vindatī’’ti ca. (dha. pa. 57);

มารย่อมไม่พบทางของท่านผู้มีศีลสมบูรณ์, อยู่ด้วยความไม่ประมาท, หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ’ ดังนี้.

‘‘Sīle patiṭṭhāya naro sapañño, cittaṃ paññañca bhāvayaṃ;

Ātāpī nipako bhikkhu, so imaṃ vijaṭaye jaṭa’’nti ca. (saṃ. ni. 1.23);

และดังที่ตรัสไว้ว่า ‘นรชนผู้มีปัญญา ตั้งมั่นในศีล, อบรมจิตและปัญญาอยู่; เป็นภิกษุผู้มีความเพียร มีปัญญารักษาตน, ผู้นั้นพึงถางรกชัฏนี้ได้’ ดังนี้.

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, ye keci bījagāmabhūtagāmā vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjanti, sabbe te pathaviṃ nissāya, pathaviyaṃ patiṭṭhāya; evamete bījagāmabhūtagāmā vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjanti. Evameva kho, bhikkhave, bhikkhu sīlaṃ nissāya sīle patiṭṭhāya sattabojjhaṅge bhāvento sattabojjhaṅge bahulīkaronto vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ pāpuṇāti dhammesū’’ti (saṃ. ni. 5.150) ca. Evaṃ aññānipi anekāni suttāni daṭṭhabbāni. Evamanekesu suttasatesu sīlaṃ mahantameva katvā kathitaṃ. Taṃ ‘‘kasmā [Pg.57] imasmiṃ ṭhāne appamattaka’’nti āhāti? Upari guṇe upanidhāya. Sīlañhi samādhiṃ na pāpuṇāti, samādhi paññaṃ na pāpuṇāti, tasmā uparimaṃ upanidhāya heṭṭhimaṃ oramattakaṃ nāma hoti. Kathaṃ sīlaṃ samādhiṃ na pāpuṇāti? Bhagavā hi abhisambodhito sattame saṃvacchare sāvatthinagara – dvāre kaṇḍambarukkhamūle dvādasayojane ratanamaṇḍape yojanappamāṇe ratanapallaṅke nisīditvā tiyojanike dibbasetacchatte dhāriyamāne dvādasayojanāya parisāya attādānaparidīpanaṃ titthiyamaddanaṃ – ‘‘uparimakāyato aggikkhandho pavattati, heṭṭhimakāyato udakadhārā pavattati…pe… ekekalomakūpato aggikkhandho pavattati, ekekalomakūpato udakadhārā pavattati, channaṃ vaṇṇāna’’ntiādinayappavattaṃ yamakapāṭihāriyaṃ dasseti. Tassa suvaṇṇavaṇṇasarīrato suvaṇṇavaṇṇā rasmiyo uggantvā yāva bhavaggā gacchanti, sakaladasasahassacakkavāḷassa alaṅkaraṇakālo viya hoti, dutiyā dutiyā rasmiyo purimāya purimāya yamakayamakā viya ekakkhaṇe viya pavattanti.

และดังที่ตรัสไว้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พืชคามและภูตคามเหล่าใดเหล่าหนึ่งจะถึงความเจริญงอกงามไพบูลย์ได้ พืชคามและภูตคามเหล่านั้นทั้งหมดต้องอาศัยแผ่นดิน ตั้งอยู่บนแผ่นดิน จึงจะถึงความเจริญงอกงามไพบูลย์ได้ ฉันใด, ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน อาศัยศีล ตั้งมั่นในศีลแล้ว เจริญโพชฌงค์ ๗ ทำให้มากซึ่งโพชฌงค์ ๗ ย่อมถึงความเจริญงอกงามไพบูลย์ในธรรมทั้งหลายได้’ ดังนี้. พึงเห็นพระสูตรอื่น ๆ อีกหลายสูตรเช่นนี้. ศีลอันพระผู้มีพระภาคทรงกระทำเป็นเรื่องสำคัญแล้วตรัสไว้ในพระสูตรหลายร้อยสูตรอย่างนี้. ถามว่า ‘เหตุไรในที่นี้ พระองค์จึงตรัสว่าศีลนั้นเป็นของเล็กน้อย?’ ตอบว่า เพราะทรงหมายถึงคุณธรรมเบื้องสูง. จริงอยู่ ศีลย่อมไม่ถึงสมาธิ, สมาธิย่อมไม่ถึงปัญญา, เพราะฉะนั้น เมื่อเทียบกับคุณธรรมเบื้องสูง คุณธรรมเบื้องต่ำจึงชื่อว่าเป็นของต่ำทราม. ถามว่า ศีลไม่ถึงสมาธิได้อย่างไร? ตอบว่า จริงอยู่ พระผู้มีพระภาค ในปีที่ ๗ นับแต่ตรัสรู้ ทรงประทับนั่งบนรัตนบัลลังก์ประมาณ ๑ โยชน์ ในรัตนมณฑปยาว ๑๒ โยชน์ ณ โคนต้นมะม่วงคัณฑามพะ ใกล้ประตูเมืองสาวัตถี เมื่อทิพยเศวตฉัตรขนาด ๓ โยชน์กางกั้นอยู่ ทรงแสดงยมกปาฏิหาริย์ อันประกาศการถือเอาตน (เป็นที่พึ่ง) และย่ำยีพวกเดียรถีย์ แก่บริษัท ๑๒ โยชน์ ซึ่งเป็นไปโดยนัยเป็นต้นว่า ‘เปลวไฟแลบออกจากพระวรกายเบื้องบน, สายน้ำพุ่งออกจากพระวรกายเบื้องล่าง...ฯลฯ...เปลวไฟแลบออกจากขุมพระโลมาขุมหนึ่ง ๆ, สายน้ำพุ่งออกจากขุมพระโลมาขุมหนึ่ง ๆ, แห่งพระฉวีวรรณ ๖ ประการ’. พระรัศมีมีวรรณะดังทองคำออกจากพระวรกายมีวรรณะดังทองคำของพระองค์ พุ่งขึ้นไปจนถึงภวัคคพรหม, เป็นเหมือนกาลประดับประดาทั่วหมื่นจักรวาล, พระรัศมีคู่ที่สอง ๆ เป็นเหมือนคู่แฝดกับคู่แรก ๆ เกิดขึ้นประหนึ่งในขณะเดียวกัน.

Dvinnañca cittānaṃ ekakkhaṇe pavatti nāma natthi. Buddhānaṃ pana bhagavantānaṃ bhavaṅgaparivāsassa lahukatāya pañcahākārehi āciṇṇavasitāya ca, tā ekakkhaṇe viya pavattanti. Tassā tassā pana rasmiyā āvajjanaparikammādhiṭṭhānāni visuṃ visuṃyeva.

และการเกิดขึ้นแห่งจิต ๒ ดวงในขณะเดียวกันย่อมไม่มี. แต่สำหรับพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทั้งหลาย เพราะความรวดเร็วแห่งภวังคปริวาส และเพราะทรงมีความชำนาญอันสั่งสมไว้ด้วยอาการ ๕ อย่าง, พระรัศมีเหล่านั้นจึงเกิดขึ้นประหนึ่งในขณะเดียวกัน. แต่สำหรับพระรัศมีแต่ละดวงนั้น อาวัชชนะ บริกรรม และอธิษฐาน ย่อมเป็นไปแยกกันต่างหากทีเดียว.

Nīlarasmiatthāya hi bhagavā nīlakasiṇaṃ samāpajjati, pītarasmiatthāya pītakasiṇaṃ, lohitaodātarasmiatthāya lohitaodātakasiṇaṃ, aggikkhandhatthāya tejokasiṇaṃ, udakadhāratthāya āpokasiṇaṃ samāpajjati. Satthā caṅkamati, nimmito tiṭṭhati vā nisīdati vā seyyaṃ vā kappetīti sabbaṃ vitthāretabbaṃ. Ettha ekampi sīlassa kiccaṃ natthi, sabbaṃ samādhikiccameva. Evaṃ sīlaṃ samādhiṃ na pāpuṇāti.

จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าเพื่อประโยชน์แก่พระรัศมีสีเขียว ย่อมเสด็จเข้าสู่นีลกสิณ, เพื่อประโยชน์แก่พระรัศมีสีเหลือง ย่อมเสด็จเข้าสู่ปีตกสิณ, เพื่อประโยชน์แก่พระรัศมีสีแดงและสีขาว ย่อมเสด็จเข้าสู่โลหิตกสิณและโอทาตกสิณ, เพื่อประโยชน์แก่กลุ่มก้อนแห่งไฟ ย่อมเสด็จเข้าสู่เตโชกสิณ, เพื่อประโยชน์แก่สายธารแห่งน้ำ ย่อมเสด็จเข้าสู่อาโปกสิณ. พระศาสดาเสด็จจงกรม ส่วนพระพุทธนิมิตประทับยืน หรือประทับนั่ง หรือทรงสำเร็จสีหไสยา ดังนี้ พึงขยายความทั้งหมด. ในยมกปาฏิหาริย์นี้ กิจของศีลไม่มีเลยแม้แต่อย่างเดียว ทั้งหมดเป็นกิจของสมาธิเท่านั้น. ด้วยประการฉะนี้ ศีลย่อมไม่ถึงซึ่งสมาธิ.

Yaṃ pana bhagavā kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni pāramiyo pūretvā, ekūnatiṃsavassakāle cakkavattisirīnivāsabhūtā bhavanā nikkhamma anomānadītīre pabbajitvā, chabbassāni padhānayogaṃ katvā, visākhapuṇṇamāyaṃ uruvelagāme sujātāya dinnaṃ pakkhittadibbojaṃ madhupāyāsaṃ paribhuñjitvā, sāyanhasamaye dakkhiṇuttarena bodhimaṇḍaṃ pavisitvā [Pg.58] assatthadumarājānaṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā, pubbuttarabhāge ṭhito tiṇasanthāraṃ santharitvā, tisandhipallaṅkaṃ ābhujitvā, caturaṅgasamannāgataṃ mettākammaṭṭhānaṃ pubbaṅgamaṃ katvā, vīriyādhiṭṭhānaṃ adhiṭṭhāya, cuddasahatthapallaṅkavaragato suvaṇṇapīṭhe ṭhapitaṃ rajatakkhandhaṃ viya paññāsahatthaṃ bodhikkhandhaṃ piṭṭhito katvā, upari maṇichattena viya bodhisākhāya dhāriyamāno, suvaṇṇavaṇṇe cīvare pavāḷasadisesu bodhiaṅkuresu patamānesu, sūriye atthaṃ upagacchante mārabalaṃ vidhamitvā, paṭhamayāme pubbenivāsaṃ anussaritvā, majjhimayāme dibbacakkhuṃ visodhetvā, paccūsakāle sabbabuddhānamāciṇṇe paccayākāre ñāṇaṃ otāretvā, ānāpānacatutthajjhānaṃ nibbattetvā, tadeva pādakaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā, maggapaṭipāṭiyā adhigatena catutthamaggena sabbakilese khepetvā sabbabuddhaguṇe paṭivijjhi, idamassa paññākiccaṃ. Evaṃ samādhi paññaṃ na pāpuṇāti.

ก็การที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบำเพ็ญบารมีทั้งหลายตลอดสี่อสงไขยยิ่งด้วยแสนกัปป์แล้ว, ในกาลมีพระชนมายุ ๒๙ พรรษา เสด็จออกจากพระราชวังอันเป็นที่สถิตแห่งสิริของพระเจ้าจักรพรรดิ ทรงผนวชที่ฝั่งแม่น้ำอโนมาแล้ว, ทรงกระทำความเพียรอย่างยิ่งตลอด ๖ ปีแล้ว, ในวันวิสาขปุรณมี ณ หมู่บ้านอุรุเวลา ทรงเสวยข้าวมธุปายาสอันมีโอชะทิพย์ที่นางสุชาดาถวายแล้ว, ในเวลาเย็น เสด็จเข้าไปสู่โพธิมณฑลโดยทางทิศใต้สู่ทิศเหนือ ทรงกระทำประทักษิณต้นพระศรีมหาโพธิ์ ๓ ครั้งแล้ว, ประทับยืนอยู่ทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือ ทรงปูลาดซึ่งหญ้าแล้ว, ทรงนั่งขัดบัลลังก์มี ๓ มุมแล้ว, ทรงกระทำเมตตากัมมัฏฐานอันประกอบด้วยองค์ ๔ ให้เป็นเบื้องหน้า ทรงอธิษฐานความเพียรแล้ว, เสด็จสู่บัลลังก์อันประเสริฐกว้าง ๑๔ ศอก ทรงกระทำลำต้นโพธิ์ขนาด ๕๐ ศอกไว้เบื้องพระปฤษฎางค์ ดุจลำต้นเงินที่ตั้งไว้บนตั่งทอง, อันกิ่งโพธิ์ทรงไว้เบื้องบน ดุจอันฉัตรแก้วมณีทรงไว้, เมื่อหน่อโพธิ์ทั้งหลายที่คล้ายปะการังตกลงบนจีวรมีสีดุจทองคำ, เมื่อพระอาทิตย์กำลังจะอัสดง ทรงกำจัดกำลังของมารแล้ว, ในปฐมยาม ทรงระลึกถึงบุพเพนิวาสแล้ว, ในมัชฌิมยาม ทรงชำระทิพพจักขุให้หมดจดแล้ว, ในปัจจุสมัย ทรงหยั่งพระญาณลงในปัจจยาการอันพระพุทธเจ้าทั้งปวงทรงประพฤติมาแล้ว, ทรงยังอานาปานจตุตถฌานให้บังเกิดแล้ว, ทรงกระทำฌานนั้นนั่นแหละให้เป็นบาท ทรงเจริญวิปัสสนาแล้ว, ทรงยังกิเลสทั้งปวงให้สิ้นไป ด้วยจตุตถมรรคที่ทรงบรรลุแล้วโดยลำดับแห่งมรรค ทรงแทงตลอดซึ่งพระพุทธคุณทั้งปวงใด, นี้เป็นกิจแห่งปัญญาของพระองค์. ด้วยประการฉะนี้ สมาธิย่อมไม่ถึงซึ่งปัญญา.

Tattha yathā hatthe udakaṃ pātiyaṃ udakaṃ na pāpuṇāti, pātiyaṃ udakaṃ ghaṭe udakaṃ na pāpuṇāti, ghaṭe udakaṃ kolambe udakaṃ na pāpuṇāti, kolambe udakaṃ cāṭiyaṃ udakaṃ na pāpuṇāti, cāṭiyaṃ udakaṃ mahākumbhiyaṃ udakaṃ na pāpuṇāti, mahākumbhiyaṃ udakaṃ kusobbhe udakaṃ na pāpuṇāti, kusobbhe udakaṃ kandare udakaṃ na pāpuṇāti, kandare udakaṃ kunnadiyaṃ udakaṃ na pāpuṇāti, kunnadiyaṃ udakaṃ pañcamahānadiyaṃ udakaṃ na pāpuṇāti, pañcamahānadiyaṃ udakaṃ cakkavāḷamahāsamudde udakaṃ na pāpuṇāti, cakkavāḷamahāsamudde udakaṃ sinerupādake mahāsamudde udakaṃ na pāpuṇāti. Pātiyaṃ udakaṃ upanidhāya hatthe udakaṃ parittaṃ…pe… sinerupādakamahāsamudde udakaṃ upanidhāya cakkavāḷamahāsamudde udakaṃ parittaṃ. Iti uparūpari udakaṃ bahukaṃ upādāya heṭṭhā heṭṭhā udakaṃ parittaṃ hoti.

ในข้อนั้น มีอุปมาฉันใด น้ำในฝ่ามือย่อมไม่ถึงน้ำในขัน, น้ำในขันย่อมไม่ถึงน้ำในหม้อ, น้ำในหม้อย่อมไม่ถึงน้ำในหม้อหุงข้าว, น้ำในหม้อหุงข้าวย่อมไม่ถึงน้ำในโอ่ง, น้ำในโอ่งย่อมไม่ถึงน้ำในตุ่มใหญ่, น้ำในตุ่มใหญ่ย่อมไม่ถึงน้ำในบึง, น้ำในบึงย่อมไม่ถึงน้ำในซอกเขา, น้ำในซอกเขาย่อมไม่ถึงน้ำในแม่น้ำน้อย, น้ำในแม่น้ำน้อยย่อมไม่ถึงน้ำในแม่น้ำใหญ่ ๕ สาย, น้ำในแม่น้ำใหญ่ ๕ สายย่อมไม่ถึงน้ำในมหาสมุทรจักรวาล, น้ำในมหาสมุทรจักรวาลย่อมไม่ถึงน้ำในมหาสมุทรที่เชิงเขาสิเนรุ. เมื่อเทียบกับน้ำในขัน น้ำในฝ่ามือย่อมมีประมาณน้อย...ฯลฯ...เมื่อเทียบกับน้ำในมหาสมุทรที่เชิงเขาสิเนรุ น้ำในมหาสมุทรจักรวาลย่อมมีประมาณน้อย. ด้วยประการฉะนี้ เมื่อถือเอาน้ำที่อยู่สูงขึ้นไปๆ ซึ่งมีปริมาณมาก น้ำที่อยู่ต่ำลงมาๆ ย่อมมีปริมาณน้อย ฉันนั้น.

Evameva upari upari guṇe upādāya heṭṭhā heṭṭhā sīlaṃ appamattakaṃ oramattakanti veditabbaṃ. Tenāha – ‘‘appamattakaṃ kho panetaṃ, bhikkhave, oramattakaṃ sīlamattaka’’nti.

ฉันนั้นนั่นเทียว เมื่อถือเอาคุณธรรมที่สูงขึ้นไปๆ พึงทราบว่าศีลที่อยู่ต่ำลงมาๆ มีประมาณน้อย มีประมาณต่ำ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ศีลเพียงเท่านั้นนี้ มีประมาณน้อย มีประมาณต่ำ".

Yena puthujjanoti, ettha –

ในบทว่า เยน ปุถุชฺชโน นี้ (มีเนื้อความดังนี้) –

‘‘Duve puthujjanā vuttā, buddhenādiccabandhunā;

Andho puthujjano eko, kalyāṇeko puthujjano’’ti.

"ปุถุชน ๒ จำพวก พระพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ตรัสไว้ คือ ปุถุชนคนหนึ่งเป็นคนบอด ปุถุชนอีกคนหนึ่งเป็นกัลยาณปุถุชน".

Tattha [Pg.59] yassa khandhadhātuāyatanādīsu uggahaparipucchāsavanadhāraṇapaccavekkhaṇāni natthi, ayaṃ andhaputhujjano. Yassa tāni atthi, so kalyāṇaputhujjano. Duvidhopi panesa –

บรรดาปุถุชน ๒ จำพวกนั้น ปุถุชนใดไม่มีการเรียน การสอบถาม การฟัง การทรงจำ การพิจารณา ในธรรมมีขันธ์ ธาตุ อายตนะ เป็นต้น ปุถุชนนี้ชื่อว่า อันธปุถุชน. ปุถุชนใดมีการเรียนเป็นต้นเหล่านั้น ปุถุชนนั้นชื่อว่า กัลยาณปุถุชน. ก็ปุถุชนนี้แม้ทั้ง ๒ จำพวก (ชื่อว่าปุถุชนเพราะเหตุว่า) –

‘‘Puthūnaṃ jananādīhi, kāraṇehi puthujjano;

Puthujjanantogadhattā, puthuvāyaṃ jano iti’’.

"ชื่อว่าปุถุชน เพราะเหตุทั้งหลายมีการยังกิเลสเป็นต้นมากมายให้เกิด, เพราะความเป็นผู้เนื่องในหมู่ชนเป็นอันมาก, หรือเพราะว่าชนหมู่นี้เป็นคนละพวก (จากพระอริยะ)".

So hi puthūnaṃ nānappakārānaṃ kilesādīnaṃ jananādīhi kāraṇehi puthujjano. Yathāha –

จริงอยู่ ปุถุชนนั้นชื่อว่าปุถุชน เพราะเหตุทั้งหลายมีการยังกิเลสเป็นต้นมากมาย มีประการต่างๆ ให้เกิดเป็นต้น. ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า –

‘‘Puthu kilese janentīti puthujjanā, puthu avihatasakkāyadiṭṭhikāti puthujjanā, puthu satthārānaṃ mukhullokikāti puthujjanā, puthu sabbagatīhi avuṭṭhitāti puthujjanā, puthu nānābhisaṅkhāre abhisaṅkharontīti puthujjanā, puthu nānāoghehi vuyhanti, puthu santāpehi santappanti, puthu pariḷāhehi pariḍayhanti, puthu pañcasu kāmaguṇesu rattā giddhā gathitā mucchitā ajjhopannā laggā laggitā palibuddhāti puthujjanā, puthu pañcahi nīvaraṇehi āvutā nivutā ovutā pihitā paṭicchannā paṭikujjitāti puthujjanā’’ti. Puthūnaṃ gaṇanapathamatītānaṃ ariyadhammaparammukhānaṃ nīcadhammasamācārānaṃ janānaṃ antogadhattāpi puthujjano, puthuvāyaṃ visuṃyeva saṅkhyaṃ gato visaṃsaṭṭho sīlasutādiguṇayuttehi ariyehi janehīti puthujjanoti.

"ชื่อว่าปุถุชน เพราะยังกิเลสมากมายให้เกิด, ชื่อว่าปุถุชน เพราะมีสักกายทิฏฐิมากมายที่ยังละไม่ได้, ชื่อว่าปุถุชน เพราะเป็นผู้แหงนดูหน้าศาสดาทั้งหลายเป็นอันมาก, ชื่อว่าปุถุชน เพราะยังไม่พ้นจากคติทั้งปวงเป็นอันมาก, ชื่อว่าปุถุชน เพราะย่อมปรุงแต่งอภิสังขารต่างๆ เป็นอันมาก, อันโอฆะต่างๆ เป็นอันมากย่อมพัดพาไป, อันความเร่าร้อนต่างๆ เป็นอันมากย่อมแผดเผา, อันความไหม้ต่างๆ เป็นอันมากย่อมเผารอบ, ชื่อว่าปุถุชน เพราะเป็นผู้กำหนัด ยินดี ติดใจ เมาหมก หมกมุ่น ข้อง เกี่ยวข้อง ผูกพัน ในกามคุณ ๕ เป็นอันมาก, ชื่อว่าปุถุชน เพราะเป็นผู้อันนิวรณ์ ๕ เป็นอันมาก ปิดกั้น ห้ามกั้น ร้อยรัด ปิดบัง ปกคลุม ครอบงำไว้". อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่าปุถุชน แม้เพราะความเป็นผู้เนื่องในหมู่ชนเป็นอันมาก ผู้ล่วงเลยหนทางแห่งการนับ ผู้ผินหลังให้พระอริยธรรม ผู้มีธรรมอันต่ำทรามเป็นอาจิณ. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่าปุถุชน เพราะว่าชนหมู่นี้ถึงซึ่งการนับว่าเป็นคนละพวก ไม่ระคนกัน กับหมู่ชนผู้เป็นพระอริยะ ผู้ประกอบด้วยคุณมีศีลและสุตะเป็นต้น.

Tathāgatassāti aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā tathāgato. Tathā āgatoti tathāgato, tathā gatoti tathāgato, tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato, tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato, tathadassitāya tathāgato, tathavāditāya tathāgato, tathākāritāya tathāgato, abhibhavanaṭṭhena tathāgatoti.

บทว่า ตถาคตสฺส ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระนามว่าตถาคต เพราะเหตุ ๘ ประการ คือ ทรงพระนามว่าตถาคต เพราะเสด็จมาแล้วอย่างนั้น, ทรงพระนามว่าตถาคต เพราะเสด็จไปแล้วอย่างนั้น, ทรงพระนามว่าตถาคต เพราะเสด็จมาสู่ลักษณะที่แท้จริง, ทรงพระนามว่าตถาคต เพราะตรัสรู้ธรรมที่แท้จริงตามความเป็นจริง, ทรงพระนามว่าตถาคต เพราะความเป็นผู้ทอดพระเนตรเห็นตามความเป็นจริง, ทรงพระนามว่าตถาคต เพราะความเป็นผู้ตรัสแต่คำจริง, ทรงพระนามว่าตถาคต เพราะความเป็นผู้ทรงทำอย่างที่ตรัส, ทรงพระนามว่าตถาคต เพราะอรรถว่าทรงครอบงำ.

Kathaṃ bhagavā tathā āgatoti tathāgato? Yathā sabbalokahitāya ussukkamāpannā purimakā sammāsambuddhā āgatā, yathā vipassī bhagavā āgato, yathā sikhī bhagavā, yathā vessabhū bhagavā, yathā kakusandho bhagavā, yathā koṇāgamano bhagavā, yathā kassapo bhagavā āgato. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yena abhinīhārena ete [Pg.60] bhagavanto āgatā, teneva amhākampi bhagavā āgato. Atha vā yathā vipassī bhagavā…pe… yathā kassapo bhagavā dānapāramiṃ pūretvā, sīlanekkhammapaññāvīriyakhantisaccaadhiṭṭhānamettāupekkhāpāramiṃ pūretvā, imā dasa pāramiyo, dasa upapāramiyo, dasa paramatthapāramiyoti samatiṃsapāramiyo pūretvā aṅgapariccāgaṃ, nayanadhanarajjaputtadārapariccāganti ime pañca mahāpariccāge pariccajitvā pubbayogapubbacariyadhammakkhānañātatthacariyādayo pūretvā buddhicariyāya koṭiṃ patvā āgato; tathā amhākampi bhagavā āgato. Atha vā yathā vipassī bhagavā…pe… kassapo bhagavā cattāro satipaṭṭhāne, cattāro sammappadhāne, cattāro iddhipāde, pañcindriyāni, pañca balāni, satta bojjhaṅge, ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvetvā brūhetvā āgato, tathā amhākampi bhagavā āgato. Evaṃ tathā āgatoti tathāgato.

พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จมาแล้วอย่างนั้นอย่างไร เหตุนั้นจึงชื่อว่าตถาคต? พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายในปางก่อน ผู้ทรงขวนขวายเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่สรรพสัตว์โลก เสด็จมาแล้วฉันใด, พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าวิปัสสีเสด็จมาแล้วฉันใด, พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าสิขีฉันใด, พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าเวสสภูฉันใด, พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่ากกุสันธะฉันใด, พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าโกนาคมนะฉันใด, พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่ากัสสปะเสด็จมาแล้วฉันใด (พระผู้มีพระภาคเจ้าของเราก็เสด็จมาแล้วฉันนั้น) คำที่กล่าวแล้วนั้นมีความว่าอย่างไร? พระผู้มีพระภาคเจ้าเหล่านั้นเสด็จมาแล้วด้วยอภินิหารใด แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าของเราทั้งหลายก็เสด็จมาแล้วด้วยอภินิหารนั้นนั่นเทียว อีกอย่างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าวิปัสสี...ฯลฯ... พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่ากัสสปะ ทรงบำเพ็ญทานบารมีให้บริบูรณ์แล้ว, ทรงบำเพ็ญศีลบารมี เนกขัมมบารมี ปัญญาบารมี วิริยบารมี ขันติบารมี สัจจบารมี อธิษฐานบารมี เมตตาบารมี อุเบกขาบารมีให้บริบูรณ์แล้ว, ทรงบำเพ็ญบารมี ๑๐ เหล่านี้ อุปบารมี ๑๐ ปรมัตถบารมี ๑๐ คือบารมี ๓๐ ถ้วนให้บริบูรณ์แล้ว ทรงสละมหาบริจาค ๕ ประการเหล่านี้ คือ อังคบริจาค นัยนบริจาค ธนบริจาค ราชบริจาค บุตรทารบริจาคแล้ว ทรงบำเพ็ญปุพพโยคะ ปุพพจริยา ธัมมักขานะ ญาณัตถจริยาเป็นต้นให้บริบูรณ์แล้ว ทรงบรรลุถึงที่สุดแห่งพุทธิจริยาแล้วเสด็จมาแล้วฉันใด; แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าของเราทั้งหลายก็เสด็จมาแล้วอย่างนั้น อีกอย่างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าวิปัสสี...ฯลฯ... พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่ากัสสปะ ทรงเจริญ ทรงทำให้มากซึ่งสติปัฏฐาน ๔ สัมมัปปธาน ๔ อิทธิบาท ๔ อินทรีย์ ๕ พละ ๕ โพชฌงค์ ๗ อริยมรรคมีองค์ ๘ แล้วเสด็จมาแล้วฉันใด, แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าของเราทั้งหลายก็เสด็จมาแล้วอย่างนั้น ด้วยประการฉะนี้ ชื่อว่าตถาคต เพราะเสด็จมาแล้วอย่างนั้น

‘‘Yatheva lokamhi vipassiādayo,Sabbaññubhāvaṃ munayo idhāgatā;

Tathā ayaṃ sakyamunīpi āgato,Tathāgato vuccati tena cakkhumā’’ti.

พระมุนีทั้งหลายมีพระวิปัสสีเป็นต้น เสด็จมาสู่ความเป็นพระสัพพัญญูในโลกนี้แล้วฉันใด แม้พระศากยมุนีพระองค์นี้ก็เสด็จมาแล้วฉันนั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระจักษุจึงถูกเรียกว่าตถาคต

Evaṃ tathā āgatoti tathāgato.

ด้วยประการฉะนี้ ชื่อว่าตถาคต เพราะเสด็จมาแล้วอย่างนั้น

Kathaṃ tathā gatoti tathāgato? Yathā sampatijāto vipassī bhagavā gato…pe… kassapo bhagavā gato.

เสด็จไปแล้วอย่างนั้นอย่างไร เหตุนั้นจึงชื่อว่าตถาคต? พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าวิปัสสีผู้ประสูติในขณะนั้น เสด็จไปแล้วฉันใด...ฯลฯ... พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่ากัสสปะเสด็จไปแล้วฉันใด (พระผู้มีพระภาคเจ้าของเราก็เสด็จไปแล้วฉันนั้น)

Kathañca so bhagavā gato? So hi sampati jātova samehi pādehi pathaviyaṃ patiṭṭhāya uttarābhimukho sattapadavītihārena gato. Yathāha – ‘‘sampatijāto kho, ānanda, bodhisatto samehi pādehi patiṭṭhahitvā uttarābhimukho sattapadavītihārena gacchati, setamhi chatte anudhāriyamāne sabbā ca disā anuviloketi, āsabhiṃ vācaṃ bhāsati – ‘aggohamasmi lokassa, jeṭṭhohamasmi lokassa, seṭṭhohamasmi lokassa, ayamantimā jāti, natthidāni punabbhavo’ti’’ (dī. ni. 2.31).

ก็พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นเสด็จไปแล้วอย่างไร? จริงอยู่ พระองค์ผู้ประสูติในขณะนั้นนั่นเทียว ประทับยืนบนแผ่นดินด้วยฝ่าพระบาทอันสม่ำเสมอ ทรงมีพระพักตร์มุ่งสู่ทิศอุดร เสด็จดำเนินไปโดยย่างพระบาท ๗ ก้าว ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า – 'ดูก่อนอานนท์ พระโพธิสัตว์ผู้ประสูติในขณะนั้นแล ประทับยืนด้วยฝ่าพระบาทอันสม่ำเสมอแล้ว ทรงมีพระพักตร์มุ่งสู่ทิศอุดร เสด็จดำเนินไปโดยย่างพระบาท ๗ ก้าว เมื่อเศวตฉัตรอันเขากางกั้นตามอยู่ ทรงทอดพระเนตรไปทั่วทุกทิศ และทรงเปล่งอาสภิวาจาว่า 'เราเป็นผู้เลิศแห่งโลก เราเป็นผู้ใหญ่ที่สุดแห่งโลก เราเป็นผู้ประเสริฐที่สุดแห่งโลก ชาตินี้เป็นชาติสุดท้าย บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีก' ดังนี้'

Tañcassa [Pg.61] gamanaṃ tathaṃ ahosi? Avitathaṃ anekesaṃ visesādhigamānaṃ pubbanimittabhāvena. Yañhi so sampatijātova samehi pādehi patiṭṭhahi. Idamassa caturiddhipādapaṭilābhassa pubbanimittaṃ.

และการเสด็จไปของพระองค์นั้นเป็นจริง ไม่ผิดพลาด ด้วยความเป็นบุพพนิมิตแห่งการบรรลุคุณวิเศษเป็นอันมาก จริงอยู่ การที่พระองค์ผู้ประสูติในขณะนั้นนั่นเทียว ประทับยืนด้วยฝ่าพระบาทอันสม่ำเสมอ การประทับยืนนี้เป็นบุพพนิมิตแห่งการได้อิทธิบาท ๔ ของพระองค์

Uttarābhimukhabhāvo pana sabbalokuttarabhāvassa pubbanimittaṃ.

ส่วนความเป็นผู้มีพระพักตร์มุ่งสู่ทิศอุดร เป็นบุพพนิมิตแห่งความเป็นผู้ประเสริฐกว่าสรรพสัตว์โลก

Sattapadavītihāro, sattabojjhaṅgaratanapaṭilābhassa.

การย่างพระบาท ๗ ก้าว เป็นบุพพนิมิตแห่งการได้โพชฌงครัตนะ ๗

‘‘Suvaṇṇadaṇḍā vītipatanti cāmarā’’ti, ettha vuttacāmarukkhepo pana sabbatitthiyanimmaddanassa.

ส่วนการโบกพัดจามรที่กล่าวไว้ในคำว่า 'แส้จามรด้ามทองคำโบกสะบัดไปมา' นี้ เป็นบุพพนิมิตแห่งการย่ำยีย่ำยีเดียรถีย์ทั้งปวง

Setacchattadhāraṇaṃ, arahattavimuttivaravimalasetacchattapaṭilābhassa.

การกางกั้นเศวตฉัตร เป็นบุพพนิมิตแห่งการได้เศวตฉัตรอันประเสริฐและปราศจากมลทินคืออรหัตตวิมุตติ

Sattamapadūpari ṭhatvā sabbadisānuvilokanaṃ, sabbaññutānāvaraṇañāṇapaṭilābhassa.

การประทับยืนเหนือย่างพระบาทที่ ๗ แล้วทอดพระเนตรไปทั่วทุกทิศ เป็นบุพพนิมิตแห่งการได้อนาวรณญาณคือสัพพัญญุตญาณ

Āsabhivācābhāsanaṃ appaṭivattiyavaradhammacakkappavattanassa pubbanimittaṃ.

การเปล่งอาสภิวาจา เป็นบุพพนิมิตแห่งการหมุนพระธรรมจักรอันประเสริฐที่ใครๆ ให้หมุนกลับไม่ได้

Tathā ayaṃ bhagavāpi gato, tañcassa gamanaṃ tathaṃ ahosi, avitathaṃ, tesaṃyeva visesādhigamānaṃ pubbanimittabhāvena.

แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นี้ก็เสด็จไปแล้วอย่างนั้น และการเสด็จไปของพระองค์นั้นเป็นจริง ไม่ผิดพลาด ด้วยความเป็นบุพพนิมิตแห่งการบรรลุคุณวิเศษเหล่านั้นนั่นเทียว

Tenāhu porāṇā –

เพราะเหตุนั้น โบราณาจารย์ทั้งหลายจึงกล่าวไว้ว่า –

‘‘Muhuttajātova gavampatī yathā,Samehi pādehi phusī vasundharaṃ;

So vikkamī satta padāni gotamo,Setañca chattaṃ anudhārayuṃ marū.

พญาโคอุสภะผู้เกิดได้ครู่หนึ่ง ย่อมสัมผัสแผ่นดินด้วยเท้าอันสม่ำเสมอฉันใด พระโคดมพระองค์นั้นก็ทรงย่างพระบาทไป ๗ ก้าว (ฉันนั้น) และเหล่าทวยเทพก็ได้กางกั้นเศวตฉัตรตามไป

Gantvāna so satta padāni gotamo,Disā vilokesi samā samantato;

Aṭṭhaṅgupetaṃ giramabbhudīrayi,Sīho yathā pabbatamuddhaniṭṭhito’’ti.

พระโคดมพระองค์นั้น เสด็จดำเนินไป ๗ ก้าวแล้ว ทรงทอดพระเนตรทิศทั้งหลายอันสม่ำเสมอโดยรอบ ทรงเปล่งพระวาจาอันประกอบด้วยองค์ ๘ ประดุจราชสีห์ยืนอยู่บนยอดเขา (บันลือสีหนาท) ฉันนั้น

Evaṃ tathā gatoti tathāgato.

ด้วยประการฉะนี้ ชื่อว่าตถาคต เพราะเสด็จไปแล้วอย่างนั้น

Atha vā yathā vipassī bhagavā…pe… yathā kassapo bhagavā, ayampi bhagavā tatheva nekkhammena kāmacchandaṃ pahāya gato, abyāpādena byāpādaṃ, ālokasaññāya thinamiddhaṃ, avikkhepena uddhaccakukkuccaṃ, dhammavavatthānena vicikicchaṃ pahāya ñāṇena avijjaṃ padāletvā, pāmojjena [Pg.62] aratiṃ vinodetvā, paṭhamajjhānena nīvaraṇakavāṭaṃ ugghāṭetvā, dutiyajjhānena vitakkavicāraṃ vūpasametvā, tatiyajjhānena pītiṃ virājetvā, catutthajjhānena sukhadukkhaṃ pahāya, ākāsānañcāyatanasamāpattiyā rūpasaññāpaṭighasaññānānattasaññāyo samatikkamitvā, viññāṇañcāyatanasamāpattiyā ākāsānañcāyatanasaññaṃ, ākiñcaññāyatanasamāpattiyā viññāṇañcāyatanasaññaṃ, nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā ākiñcaññāyatanasaññaṃ samatikkamitvā gato.

อีกอย่างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าวิปัสสี...ฯลฯ... พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่ากัสสปะ (เสด็จไปแล้วฉันใด) แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นี้ก็เสด็จไปแล้วอย่างนั้นนั่นเทียว คือ ทรงละกามฉันทะด้วยเนกขัมมะแล้วเสด็จไป, ทรงละพยาบาทด้วยอัพยาบาท, ทรงละถีนมิทธะด้วยอาโลกสัญญา, ทรงละอุทธัจจกุกกุจจะด้วยอวิกเขปะ, ทรงละวิจิกิจฉาด้วยธัมมววัตถาน, ทรงทำลายอวิชชาด้วยญาณ, ทรงบรรเทาความไม่ยินดีด้วยปราโมทย์, ทรงเปิดบานประตูคือนิวรณ์ด้วยปฐมฌาน, ทรงระงับวิตกวิจารด้วยทุติยฌาน, ทรงคลายปีติด้วยตติยฌาน, ทรงละสุขและทุกข์ด้วยจตุตถฌาน, ทรงก้าวล่วงรูปสัญญา ปฏิฆสัญญา และนานัตตสัญญาด้วยอากาสานัญจายตนสมาบัติ, ทรงก้าวล่วงอากาสานัญจายตนสัญญาด้วยวิญญาณัญจายตนสมาบัติ, ทรงก้าวล่วงวิญญาณัญจายตนสัญญาด้วยอากิญจัญญายตนสมาบัติ, ทรงก้าวล่วงอากิญจัญญายตนสัญญาด้วยเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติแล้วเสด็จไป

Aniccānupassanāya niccasaññaṃ pahāya, dukkhānupassanāya sukhasaññaṃ, anattānupassanāya attasaññaṃ, nibbidānupassanāya nandiṃ, virāgānupassanāya rāgaṃ, nirodhānupassanāya samudayaṃ, paṭinissaggānupassanāya ādānaṃ, khayānupassanāya ghanasaññaṃ, vayānupassanāya āyūhanaṃ, vipariṇāmānupassanāya dhuvasaññaṃ, animittānupassanāya nimittaṃ, appaṇihitānupassanāya paṇidhiṃ, suññatānupassanāya abhinivesaṃ, adhipaññādhammavipassanāya sārādānābhinivesaṃ, yathābhūtañāṇadassanena sammohābhinivesaṃ, ādīnavānupassanāya ālayābhinivesaṃ, paṭisaṅkhānupassanāya appaṭisaṅkhaṃ, vivaṭṭānupassanāya saṃyogābhinivesaṃ, sotāpattimaggena diṭṭhekaṭṭhe kilese bhañjitvā, sakadāgāmimaggena oḷārike kilese pahāya, anāgāmimaggena aṇusahagate kilese samugghāṭetvā, arahattamaggena sabbakilese samucchinditvā gato. Evampi tathā gatoti tathāgato.

ทรงละนิจจสัญญาด้วยอนิจจานุปัสสนา, ทรงละสุขสัญญาด้วยทุกขานุปัสสนา, ทรงละอัตตสัญญาด้วยอนัตตานุปัสสนา, ทรงละนันทิด้วยนิพพิทานุปัสสนา, ทรงละราคะด้วยวิราคานุปัสสนา, ทรงละสมุทัยด้วยนิโรธานุปัสสนา, ทรงละการยึดถือด้วยปฏิปัสสัทธิอนุปัสสนา, ทรงละฆนสัญญาด้วยขยานุปัสสนา, ทรงละการสั่งสมด้วยวยานุปัสสนา, ทรงละธุวสัญญาด้วยวิปริณามานุปัสสนา, ทรงละนิมิตด้วยอนิมิตตานุปัสสนา, ทรงละความปรารถนาด้วยอัปปณิหิตานุปัสสนา, ทรงละอภินิเวสด้วยสุญญตานุปัสสนา, ทรงละสาราทานาภินิเวสด้วยอธิปัญญาธรรมวิปัสสนา, ทรงละสัมโมหาภินิเวสด้วยยถาภูตญาณทัสสนะ, ทรงละอาลยาภินิเวสด้วยอาทีนวานุปัสสนา, ทรงละอัปปฏิสังขาด้วยปฏิสังขานุปัสสนา, ทรงละสังโยคาภินิเวสด้วยวิวัฏฏานุปัสสนา, ทรงทำลายกิเลสที่รวมอยู่กับทิฏฐิด้วยโสดาปัตติมรรค, ทรงละกิเลสอย่างหยาบด้วยสกทาคามิมรรค, ทรงถอนกิเลสอย่างละเอียดพร้อมอนุสัยด้วยอนาคามิมรรค, ทรงตัดขาดกิเลสทั้งปวงด้วยอรหัตตมรรคแล้วเสด็จไป แม้ด้วยเหตุอย่างนี้ พระองค์เสด็จไปแล้วอย่างนั้น เพราะเหตุนั้น จึงทรงพระนามว่า ตถาคต

Kathaṃ tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato?Pathavīdhātuyā kakkhaḷattalakkhaṇaṃ tathaṃ avitathaṃ. Āpodhātuyā paggharaṇalakkhaṇaṃ. Tejodhātuyā uṇhattalakkhaṇaṃ. Vāyodhātuyā vitthambhanalakkhaṇaṃ. Ākāsadhātuyā asamphuṭṭhalakkhaṇaṃ. Viññāṇadhātuyā vijānanalakkhaṇaṃ.

ทำไมจึงชื่อว่าตถาคต เพราะเสด็จถึงลักษณะอันเป็นจริง? ลักษณะคือความเป็นของแข็งกระด้างแห่งปฐวีธาตุ เป็นจริง ไม่ผิดพลาด ลักษณะคือการไหลแห่งอาโปธาตุ (เป็นจริง ไม่ผิดพลาด) ลักษณะคือความร้อนแห่งเตโชธาตุ (เป็นจริง ไม่ผิดพลาด) ลักษณะคือการค้ำจุนแห่งวาโยธาตุ (เป็นจริง ไม่ผิดพลาด) ลักษณะคือการไม่ถูกกระทบแห่งอากาสธาตุ (เป็นจริง ไม่ผิดพลาด) ลักษณะคือการรู้แจ้งแห่งวิญญาณธาตุ (เป็นจริง ไม่ผิดพลาด)

Rūpassa ruppanalakkhaṇaṃ. Vedanāya vedayitalakkhaṇaṃ. Saññāya sañjānanalakkhaṇaṃ. Saṅkhārānaṃ abhisaṅkharaṇalakkhaṇaṃ. Viññāṇassa vijānanalakkhaṇaṃ.

รูปมีลักษณะคือการสลายไป เวทนามีลักษณะคือการเสวยอารมณ์ สัญญามีลักษณะคือการจำได้หมายรู้ สังขารทั้งหลายมีลักษณะคือการปรุงแต่ง วิญญาณมีลักษณะคือการรู้แจ้ง

Vitakkassa [Pg.63] abhiniropanalakkhaṇaṃ. Vicārassa anumajjanalakkhaṇaṃ pītiyā pharaṇalakkhaṇaṃ. Sukhassa sātalakkhaṇaṃ. Cittekaggatāya avikkhepalakkhaṇaṃ. Phassassa phusanalakkhaṇaṃ.

วิตกมีลักษณะคือการยกจิตขึ้นสู่อารมณ์ วิจารมีลักษณะคือการเคล้าคลึงอารมณ์ ปีติมีลักษณะคือความแผ่ซ่าน สุขมีลักษณะคือความสบาย จิตเตกัคคตามีลักษณะคือความไม่ฟุ้งซ่าน ผัสสะมีลักษณะคือการกระทบ

Saddhindriyassa adhimokkhalakkhaṇaṃ. Vīriyindriyassa paggahalakkhaṇaṃ. Satindriyassa upaṭṭhānalakkhaṇaṃ. Samādhindriyassa avikkhepalakkhaṇaṃ. Paññindriyassa pajānanalakkhaṇaṃ.

สัทธินทรีย์มีลักษณะคือความน้อมใจเชื่อ วิริยินทรีย์มีลักษณะคือการประคองไว้ สตินทรีย์มีลักษณะคือการตั้งมั่นในอารมณ์ สมาธินทรีย์มีลักษณะคือความไม่ฟุ้งซ่าน ปัญญินทรีย์มีลักษณะคือการรู้ทั่ว

Saddhābalassa assaddhiye akampiyalakkhaṇaṃ. Vīriyabalassa kosajje, satibalassa muṭṭhassacce. Samādhibalassa uddhacce, paññābalassa avijjāya akampiyalakkhaṇaṃ.

ศรัทธาพละมีลักษณะคือความไม่หวั่นไหวเพราะความไม่มีศรัทธา วิริยพละ (มีลักษณะคือความไม่หวั่นไหว) เพราะความเกียจคร้าน สติพละ (มีลักษณะคือความไม่หวั่นไหว) เพราะความหลงลืมสติ สมาธิพละ (มีลักษณะคือความไม่หวั่นไหว) เพราะอุทธัจจะ ปัญญาพละมีลักษณะคือความไม่หวั่นไหวเพราะอวิชชา

Satisambojjhaṅgassa upaṭṭhānalakkhaṇaṃ. Dhammavicayasambojjhaṅgassa pavicayalakkhaṇaṃ. Vīriyasambojjhaṅgassa paggahalakkhaṇaṃ. Pītisambojjhaṅgassa pharaṇalakkhaṇaṃ. Passaddhisambojjhaṅgassa vūpasamalakkhaṇaṃ. Samādhisambojjhaṅgassa avikkhepalakkhaṇaṃ. Upekkhāsambojjhaṅgassa paṭisaṅkhānalakkhaṇaṃ.

สติสัมโพชฌงค์มีลักษณะคือการตั้งมั่น ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์มีลักษณะคือการสอดส่องธรรม วิริยสัมโพชฌงค์มีลักษณะคือการประคองไว้ ปีติสัมโพชฌงค์มีลักษณะคือความแผ่ซ่าน ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์มีลักษณะคือความสงบระงับ สมาธิสัมโพชฌงค์มีลักษณะคือความไม่ฟุ้งซ่าน อุเบกขาสัมโพชฌงค์มีลักษณะคือการพิจารณา

Sammādiṭṭhiyā dassanalakkhaṇaṃ. Sammāsaṅkappassa abhiniropanalakkhaṇaṃ. Sammāvācāya pariggahalakkhaṇaṃ. Sammākammantassa samuṭṭhānalakkhaṇaṃ. Sammāājīvassa vodānalakkhaṇaṃ. Sammāvāyāmassa paggahalakkhaṇaṃ. Sammāsatiyā upaṭṭhānalakkhaṇaṃ. Sammāsamādhissa avikkhepalakkhaṇaṃ.

สัมมาทิฏฐิมีลักษณะคือการเห็น สัมมาสังกัปปะมีลักษณะคือการยกจิตขึ้นสู่อารมณ์ สัมมาวาจามีลักษณะคือการกำหนดถือเอา สัมมากัมมันตะมีลักษณะคือการตั้งขึ้นพร้อม สัมมาอาชีวะมีลักษณะคือความบริสุทธิ์ สัมมาวายามะมีลักษณะคือการประคองไว้ สัมมาสติมีลักษณะคือการตั้งมั่น สัมมาสมาธิมีลักษณะคือความไม่ฟุ้งซ่าน

Avijjāya aññāṇalakkhaṇaṃ. Saṅkhārānaṃ cetanālakkhaṇaṃ. Viññāṇassa vijānanalakkhaṇaṃ. Nāmassa namanalakkhaṇaṃ. Rūpassa ruppanalakkhaṇaṃ. Saḷāyatanassa āyatanalakkhaṇaṃ. Phassassa phusanalakkhaṇaṃ. Vedanāya vedayitalakkhaṇaṃ. Taṇhāya hetulakkhaṇaṃ. Upādānassa gahaṇalakkhaṇaṃ. Bhavassa āyūhanalakkhaṇaṃ. Jātiyā nibbattilakkhaṇaṃ. Jarāya jīraṇalakkhaṇaṃ. Maraṇassa cutilakkhaṇaṃ.

อวิชชามีลักษณะคือความไม่รู้ สังขารทั้งหลายมีลักษณะคือเจตนา วิญญาณมีลักษณะคือการรู้แจ้ง นามมีลักษณะคือการน้อมไป รูปมีลักษณะคือการสลายไป สฬายตนะมีลักษณะคือความเป็นที่เกิด ผัสสะมีลักษณะคือการกระทบ เวทนามีลักษณะคือการเสวยอารมณ์ ตัณหามีลักษณะคือความเป็นเหตุ อุปาทานมีลักษณะคือการยึดถือ ภพมีลักษณะคือการพยายาม ชาติมีลักษณะคือการเกิดขึ้น ชรามีลักษณะคือความคร่ำคร่า มรณะมีลักษณะคือการเคลื่อนไป

Dhātūnaṃ suññatālakkhaṇaṃ. Āyatanānaṃ āyatanalakkhaṇaṃ. Satipaṭṭhānānaṃ upaṭṭhānalakkhaṇaṃ. Sammappadhānānaṃ padahanalakkhaṇaṃ. Iddhipādānaṃ ijjhanalakkhaṇaṃ. Indriyānaṃ adhipatilakkhaṇaṃ. Balānaṃ akampiyalakkhaṇaṃ. Bojjhaṅgānaṃ niyyānalakkhaṇaṃ. Maggassa hetulakkhaṇaṃ.

ธาตุทั้งหลายมีลักษณะคือความว่าง อายตนะทั้งหลายมีลักษณะคือความเป็นที่เกิด สติปัฏฐานทั้งหลายมีลักษณะคือการตั้งมั่น สัมมัปปธานทั้งหลายมีลักษณะคือความเพียร อิทธิบาททั้งหลายมีลักษณะคือความสำเร็จ อินทรีย์ทั้งหลายมีลักษณะคือความเป็นใหญ่ พละทั้งหลายมีลักษณะคือความไม่หวั่นไหว โพชฌงค์ทั้งหลายมีลักษณะคือการนำออก มรรคมีลักษณะคือความเป็นเหตุ

Saccānaṃ [Pg.64] tathalakkhaṇaṃ. Samathassa avikkhepalakkhaṇaṃ. Vipassanāya anupassanālakkhaṇaṃ. Samathavipassanānaṃ ekarasalakkhaṇaṃ. Yuganaddhānaṃ anativattanalakkhaṇaṃ.

สัจจะทั้งหลายมีลักษณะคือความเป็นจริง สมถะมีลักษณะคือความไม่ฟุ้งซ่าน วิปัสสนามีลักษณะคือการตามเห็น สมถะและวิปัสสนามีลักษณะคือมีกิจเป็นอันเดียวกัน ธรรมที่คู่กันมีลักษณะคือการไม่ล่วงเกินกัน

Sīlavisuddhiyā saṃvaralakkhaṇaṃ. Cittavisuddhiyā avikkhepalakkhaṇaṃ. Diṭṭhivisuddhiyā dassanalakkhaṇaṃ.

สีลวิสุทธิมีลักษณะคือความสำรวม จิตตวิสุทธิมีลักษณะคือความไม่ฟุ้งซ่าน ทิฏฐิวิสุทธิมีลักษณะคือการเห็น

Khaye ñāṇassa samucchedanalakkhaṇaṃ. Anuppāde ñāṇassa passaddhilakkhaṇaṃ.

ญาณในความสิ้นไปมีลักษณะคือการตัดขาดโดยสิ้นเชิง ญาณในความไม่เกิดขึ้นมีลักษณะคือความสงบระงับ

Chandassa mūlalakkhaṇaṃ. Manasikārassa samuṭṭhāpanalakkhaṇaṃ. Phassassa samodhānalakkhaṇaṃ. Vedanāya samosaraṇalakkhaṇaṃ. Samādhissa pamukhalakkhaṇaṃ. Satiyā ādhipateyyalakkhaṇaṃ. Paññāya tatuttariyalakkhaṇaṃ. Vimuttiyā sāralakkhaṇaṃ… amatogadhassa nibbānassa pariyosānalakkhaṇaṃ tathaṃ avitathaṃ. Evaṃ tathalakkhaṇaṃ ñāṇagatiyā āgato avirajjhitvā patto anuppattoti tathāgato. Evaṃ tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato.

ฉันทะมีลักษณะคือความเป็นมูล มนสิการมีลักษณะคือการตั้งขึ้นพร้อม ผัสสะมีลักษณะคือการประชุมพร้อม เวทนามีลักษณะคือเป็นที่ประชุมพร้อม สมาธิมีลักษณะคือความเป็นประมุข สติมีลักษณะคือความเป็นอธิบดี ปัญญามีลักษณะคือความประเสริฐกว่าธรรมเหล่านั้น วิมุตติมีลักษณะคือความเป็นสาระ... พระนิพพานอันเป็นที่หยั่งลงแห่งอมตะมีลักษณะคือเป็นที่สุด เป็นจริง ไม่ผิดพลาด พระองค์เสด็จถึงแล้วซึ่งลักษณะอันเป็นจริงอย่างนี้ ด้วยการดำเนินไปแห่งญาณ ทรงบรรลุถึงแล้วโดยไม่ผิดพลาด เพราะเหตุนั้น จึงทรงพระนามว่า ตถาคต เสด็จถึงแล้วซึ่งลักษณะอันเป็นจริงอย่างนี้ เพราะเหตุนั้น จึงทรงพระนามว่า ตถาคต

Kathaṃ tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato? Tathadhammā nāma cattāri ariyasaccāni. Yathāha – ‘‘cattārimāni, bhikkhave, tathāni avitathāni anaññathāni. Katamāni cattāri? ‘Idaṃ dukkha’nti bhikkhave, tathametaṃ avitathametaṃ anaññathameta’’nti (saṃ. ni. 5.1090) vitthāro. Tāni ca bhagavā abhisambuddho, tasmā tathānaṃ dhammānaṃ abhisambuddhattā tathāgatoti vuccati. Abhisambuddhattho hettha gatasaddo.

พระผู้มีพระภาคตรัสรู้ธรรมทั้งหลายอันเป็นของจริงโดยความเป็นจริงอย่างไร จึงชื่อว่าตถาคต? ชื่อว่าตถธรรม ได้แก่ อริยสัจ ๔ ประการ ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๔ ประการเหล่านี้ เป็นของแท้ ไม่ผิดพลาด ไม่เป็นอย่างอื่น ๔ ประการคืออะไรบ้าง? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย 'นี้คือทุกข์' นี้เป็นของแท้ นี้ไม่ผิดพลาด นี้ไม่เป็นอย่างอื่น" ดังนี้เป็นต้นโดยพิสดาร และพระผู้มีพระภาคได้ตรัสรู้ธรรมเหล่านั้นแล้วโดยชอบ เพราะเหตุนั้น เพราะเหตุที่ตรัสรู้ธรรมทั้งหลายอันเป็นของแท้ จึงเรียกว่าตถาคต ในคำว่าตถาคตนี้ คตศัพท์ มีอรรถว่า ตรัสรู้แล้วโดยชอบ

Api ca jarāmaraṇassa jātipaccayasambhūtasamudāgataṭṭho tatho avitatho anaññatho…pe…, saṅkhārānaṃ avijjāpaccayasambhūtasamudāgataṭṭho tatho avitatho anaññatho…pe…, tathā avijjāya saṅkhārānaṃ paccayaṭṭho, saṅkhārānaṃ viññāṇassa paccayaṭṭho…pe…, jātiyā jarāmaraṇassa paccayaṭṭho tatho avitatho anaññatho. Taṃ sabbaṃ bhagavā abhisambuddho, tasmāpi tathānaṃ dhammānaṃ abhisambuddhattā tathāgatoti vuccati. Evaṃ tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato.

อีกอย่างหนึ่ง สภาวะที่ชรามรณะเกิดขึ้นเพราะชาติเป็นปัจจัย เป็นของแท้ ไม่ผิดพลาด ไม่เป็นอย่างอื่น...ฯลฯ... สภาวะที่สังขารทั้งหลายเกิดขึ้นเพราะอวิชชาเป็นปัจจัย เป็นของแท้ ไม่ผิดพลาด ไม่เป็นอย่างอื่น...ฯลฯ... ฉันนั้น สภาวะที่อวิชชาเป็นปัจจัยแก่สังขารทั้งหลาย สภาวะที่สังขารทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่วิญญาณ...ฯลฯ... สภาวะที่ชาติเป็นปัจจัยแก่ชรามรณะ เป็นของแท้ ไม่ผิดพลาด ไม่เป็นอย่างอื่น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสรู้ธรรมทั้งหมดนั้นแล้วโดยชอบ แม้เพราะเหตุที่ตรัสรู้ธรรมทั้งหลายอันเป็นของแท้เหล่านั้น จึงเรียกว่าตถาคต ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสรู้ธรรมทั้งหลายอันเป็นของจริงโดยความเป็นจริง จึงชื่อว่าตถาคต

Kathaṃ tathadassitāya tathāgato? Bhagavā yaṃ sadevake loke…pe…, sadevamanussāya pajāya aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ [Pg.65] sattānaṃ cakkhudvāre āpāthamāgacchantaṃ rūpārammaṇaṃ nāma atthi, taṃ sabbākārato jānāti passati. Evaṃ jānatā passatā ca, tena taṃ iṭṭhāniṭṭhādivasena vā diṭṭhasutamutaviññātesu labbhamānakapadavasena vā. ‘‘Katamaṃ taṃ rūpaṃ rūpāyatanaṃ? Yaṃ rūpaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya vaṇṇanibhā sanidassanaṃ sappaṭighaṃ nīlaṃ pītaka’’ntiādinā (dha. sa. 616) nayena anekehi nāmehi terasahi vārehi dvepaññāsāya nayehi vibhajjamānaṃ tathameva hoti, vitathaṃ natthi. Esa nayo sotadvārādīsupi āpāthaṃ āgacchantesu saddādīsu. Vuttañcetaṃ bhagavatā – ‘‘yaṃ bhikkhave, sadevakassa lokassa…pe… sadevamanussāya pajāya diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā, tamahaṃ jānāmi. Tamahaṃ abbhaññāsiṃ, taṃ tathāgatassa viditaṃ, taṃ tathāgato na upaṭṭhāsī’’ti (a. ni. 4.24). Evaṃ tathadassitāya tathāgato. Tattha tathadassī atthe tathāgatoti padasambhavo veditabbo.

เพราะเหตุที่ทรงเห็นตามความเป็นจริงอย่างไร จึงชื่อว่าตถาคต? พระผู้มีพระภาคทรงรู้ ทรงเห็นรูปารมณ์ใดก็ตามที่มีอยู่ ซึ่งมาสู่คลองจักษุทวารของสัตว์ทั้งหลายอันประมาณมิได้ ในโลกธาตุอันประมาณมิได้ ในโลกพร้อมทั้งเทวโลก...ฯลฯ... ในหมู่ประชาพร้อมทั้งเทวดาและมนุษย์ โดยอาการทั้งปวง เมื่อพระองค์ผู้ทรงรู้อยู่ ทรงเห็นอยู่อย่างนี้ ทรงจำแนกรูปารมณ์นั้นโดยความเป็นอิฏฐารมณ์และอนิฏฐารมณ์เป็นต้นบ้าง หรือโดยบทที่พึงได้ในบรรดาบทว่า ทิฏฐะ สุตะ มุตะ วิญญาตะ บ้าง โดยนัยเป็นต้นว่า "รูปายตนะนั้นเป็นไฉน? รูปใดอาศัยมหาภูตรูป ๔ มีวรรณะ มีลักษณะที่เห็นได้ กระทบได้ คือ สีเขียว สีเหลือง" ดังนี้ ด้วยชื่อเป็นอันมาก ด้วยวาระ ๑๓ ด้วยนัย ๕๒ ก็ย่อมเป็นของจริงแท้ทีเดียว ไม่เป็นของผิดพลาด นัยนี้แมในสัททารมณ์เป็นต้นที่มาสู่คลองโสตทวารเป็นต้นก็เช่นกัน คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดที่โลกพร้อมทั้งเทวโลก...ฯลฯ... หมู่ประชาพร้อมทั้งเทวดาและมนุษย์ ได้เห็น ได้ฟัง ได้ทราบ ได้รู้ ได้บรรลุ ได้แสวงหา ได้พิจารณาตามด้วยใจ เราย่อมรู้สิ่งนั้น เราได้รู้ยิ่งสิ่งนั้นแล้ว สิ่งนั้นตถาคตรู้แจ้งแล้ว ตถาคตมิได้เข้าไปยึดถือสิ่งนั้น" ด้วยประการฉะนี้ เพราะเหตุที่ทรงเห็นตามความเป็นจริง จึงชื่อว่าตถาคต ในอรรถนั้น พึงทราบการสำเร็จรูปบทว่า ตถาคต ในอรรถว่า ผู้เห็นตามความเป็นจริง

Kathaṃ tathavāditāya tathāgato? Yaṃ rattiṃ bhagavā bodhimaṇḍe aparājitapallaṅke nisinno tiṇṇaṃ mārānaṃ matthakaṃ madditvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho, yañca rattiṃ yamakasālānamantare anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi, etthantare pañcacattālīsavassaparimāṇe kāle paṭhamabodhiyāpi majjhimabodhiyāpi pacchimabodhiyāpi yaṃ bhagavatā bhāsitaṃ – suttaṃ, geyyaṃ…pe… vedallaṃ, taṃ sabbaṃ atthato ca byañjanato ca anupavajjaṃ, anūnamanadhikaṃ, sabbākāraparipuṇṇaṃ, rāgamadanimmadanaṃ, dosamohamadanimmadanaṃ. Natthi tattha vālaggamattampi avakkhalitaṃ, sabbaṃ taṃ ekamuddikāya lañchitaṃ viya, ekanāḷiyā mitaṃ viya, ekatulāya tulitaṃ viya ca, tathameva hoti avitathaṃ anaññathaṃ. Tenāha – ‘‘yañca, cunda, rattiṃ tathāgato anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhati, yañca rattiṃ anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati, yaṃ etasmiṃ antare bhāsati lapati niddisati, sabbaṃ taṃ tatheva hoti, no aññathā. Tasmā ‘tathāgato’ti vuccatī’’ti (a. ni. 4.23). Gadattho hettha gatasaddo. Evaṃ tathavāditāya tathāgato.

เพราะเหตุที่ตรัสแต่คำจริงอย่างไร จึงชื่อว่าตถาคต? ในราตรีใด พระผู้มีพระภาคประทับนั่ง ณ โพธิมณฑล บนอปราชิตบัลลังก์ ทรงย่ำยียอดแห่งมาร ๓ แล้ว ตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งพระสัมมาสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยม และในราตรีใด เสด็จดับขันธปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ในระหว่างต้นสาละคู่ ในระหว่างกาลนั้น อันมีประมาณ ๔๕ พรรษา แม้ในปฐมโพธิกาล มัชฌิมโพธิกาล และปัจฉิมโพธิกาล พระดำรัสใดที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ คือ สุตตะ เคยยะ...ฯลฯ... เวทัลละ พระดำรัสทั้งหมดนั้น ไม่มีโทษทั้งโดยอรรถและโดยพยัญชนะ ไม่บกพร่อง ไม่ยิ่ง บริบูรณ์โดยอาการทั้งปวง เป็นเครื่องสร่างความเมาคือราคะ โทสะ และโมหะ ในพระดำรัสนั้น ไม่มีคำที่ผิดพลาดแม้เพียงปลายเส้นผม พระดำรัสทั้งหมดนั้นเป็นจริงแท้ทีเดียว ไม่ผิดพลาด ไม่เป็นอย่างอื่น ราวกับประทับด้วยตราดวงเดียวกัน ราวกับตวงด้วยทะนานอันเดียวกัน และราวกับชั่งด้วยตาชั่งอันเดียวกัน เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า "ดูก่อนจุนทะ ในราตรีใด ตถาคตตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งพระสัมมาสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยม และในราตรีใด ตถาคตปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ในระหว่างกาลนี้ ตถาคตย่อมกล่าว ย่อมบอก ย่อมแสดงคำใด คำทั้งหมดนั้นย่อมเป็นเช่นนั้นทีเดียว ไม่เป็นอย่างอื่น เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า 'ตถาคต'" ในคำว่าตถาคตนี้ คตศัพท์ มีอรรถว่า กล่าว ด้วยประการฉะนี้ เพราะเหตุที่ตรัสแต่คำจริง จึงชื่อว่าตถาคต

Api [Pg.66] ca āgadanaṃ āgado, vacananti attho. Tayo aviparīto āgado assāti, da-kārassa ta-kāraṃ katvā tathāgatoti evametasmiṃ atthe padasiddhi veditabbā.

อีกอย่างหนึ่ง คำว่า อาคทนัง คือ อาคโท มีอรรถว่า วจนะ (คำพูด) พระดำรัสของพระองค์นั้นเป็นจริง ไม่วิปริต เพราะเหตุนั้น จึงแปลง ท อักษร เป็น ต อักษร สำเร็จรูปเป็น ตถาคต พึงทราบการสำเร็จรูปบทในอรรถนี้อย่างนี้

Kathaṃ tathākāritāya tathāgato? Bhagavato hi vācāya kāyo anulometi, kāyassapi vācā, tasmā yathāvādī tathākārī, yathākārī tathāvādī ca hoti. Evaṃbhūtassa cassa yathāvācā, kāyopi tathā gato pavattoti attho. Yathā ca kāyo, vācāpi tathā gatā pavattāti tathāgato. Tenevāha – ‘‘yathāvādī, bhikkhave, tathāgato tathākārī, yathākārī tathāvādī. Iti yathāvādī tathākārī yathākārī tathāvādī. Tasmā ‘tathāgato’ti vuccatī’’ti (a. ni. 4.23). Evaṃ tathākāritāya tathāgato.

เพราะเหตุที่ทรงทำตามที่ตรัสอย่างไร จึงชื่อว่าตถาคต? จริงอยู่ พระกายของพระผู้มีพระภาคย่อมเป็นไปตามพระวาจา แม้พระวาจาก็เป็นไปตามพระกาย เพราะเหตุนั้น พระองค์ตรัสอย่างใด ทรงทำอย่างนั้น และทรงทำอย่างใด ตรัสอย่างนั้น สำหรับพระองค์ผู้เป็นเช่นนี้ พระวาจาเป็นเช่นใด แม้พระกายก็เป็นไป คือเป็นไปแล้วเช่นนั้น นี้คืออรรถ และพระกายเป็นเช่นใด แม้พระวาจาก็เป็นไป คือเป็นไปแล้วเช่นนั้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าตถาคต เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว พระองค์จึงตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตตรัสอย่างใด ทำอย่างนั้น ทำอย่างใด ตรัสอย่างนั้น เพราะเหตุที่ตรัสอย่างใด ทำอย่างนั้น ทำอย่างใด ตรัสอย่างนั้น เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า 'ตถาคต'" ด้วยประการฉะนี้ เพราะเหตุที่ทรงทำตามที่ตรัส จึงชื่อว่าตถาคต

Kathaṃ abhibhavanaṭṭhena tathāgato? Upari bhavaggaṃ heṭṭhā avīciṃ pariyantaṃ katvā tiriyaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu sabbasatte abhibhavati sīlenapi samādhināpi paññāyapi vimuttiyāpi, vimuttiñāṇadassanenapi na tassa tulā vā pamāṇaṃ vā atthi; atulo appameyyo anuttaro rājātirājā devadevo sakkānaṃ atisakko brahmānaṃ atibrahmā. Tenāha – ‘‘sadevake, bhikkhave, loke…pe… sadevamanussāya pajāya tathāgato abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī, tasmā ‘tathāgato’ti vuccatī’’ti.

โดยอรรถว่าทรงครอบงำอย่างไร จึงชื่อว่าตถาคต? พระองค์ทรงกระทำภวัคคพรหมเป็นที่สุดในเบื้องบน อเวจีมหานรกเป็นที่สุดในเบื้องล่าง ย่อมทรงครอบงำสรรพสัตว์ในโลกธาตุอันประมาณมิได้โดยรอบ แม้ด้วยศีล แม้ด้วยสมาธิ แม้ด้วยปัญญา แม้ด้วยวิมุตติ แม้ด้วยวิมุตติญาณทัสสนะ บุคคลผู้จะเปรียบหรือประมาณพระองค์นั้นย่อมไม่มี ทรงเป็นผู้ไม่มีใครเปรียบ ประมาณมิได้ ยอดเยี่ยม เป็นพระราชาธิราช เป็นเทวดาของเทวดา เป็นผู้ยิ่งกว่าท้าวสักกะทั้งหลาย เป็นผู้ยิ่งกว่าพรหมทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในโลกพร้อมทั้งเทวโลก...ฯลฯ... ในหมู่ประชาพร้อมทั้งเทวดาและมนุษย์ ตถาคตเป็นผู้ครอบงำ ไม่มีใครครอบงำได้ เห็นแจ้งแทงตลอด เป็นผู้มีอำนาจ เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า 'ตถาคต'"

Tatrevaṃ padasiddhi veditabbā. Agado viya agado. Ko panesa? Desanāvilāsamayo ceva puññussayo ca. Tena hesa mahānubhāvo bhisakko dibbāgadena sappe viya sabbaparappavādino sadevakañca lokaṃ abhibhavati. Iti sabbālokābhibhavane tatho aviparīto desanāvilāsamayo ceva puññussayo ca agado assāti. Da-kārassa ta-kāraṃ katvā tathāgatoti veditabbo. Evaṃ abhibhavanaṭṭhena tathāgato.

ในบทว่าตถาคตนั้น พึงทราบความสำเร็จแห่งบทด้วยประการอย่างนี้ พระองค์ชื่อว่า อคทะ เพราะเปรียบดังโอสถทิพย์ ก็โอสถทิพย์นี้นั้นคืออะไร คือ พระสัพพัญญุตญาณอันเป็นเหตุให้เทศนาวิลาสงดงาม และพระบุญญาธิการที่สั่งสมไว้มาก เพราะโดยแท้จริง พระตถาคตผู้มีอานุภาพมากนี้ เปรียบดังนายแพทย์ผู้ทรงอานุภาพมาก ย่อมครอบงำเหล่าอสรพิษด้วยโอสถทิพย์ฉันใด ย่อมครอบงำเจ้าลัทธิอื่นทั้งหมดพร้อมทั้งโลกกับทั้งเทวโลกได้ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น ในการครอบงำโลกทั้งปวง พระสัพพัญญุตญาณอันเป็นเหตุให้เทศนาวิลาสงดงามและพระบุญญาธิการที่สั่งสมไว้มากของพระองค์นั้น เป็นโอสถทิพย์อันเป็นคุณชาติที่แท้จริง ไม่ผันแปร เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าชื่อว่าตถาคต เพราะทำ ท อักษร ให้เป็น ต อักษร ด้วยประการฉะนี้ พระตถาคตชื่อว่าตถาคต ด้วยอรรถว่าทรงครอบงำ ด้วยประการอย่างนี้

Api ca tathāya gatotipi tathāgato, tathaṃ gatotipi tathāgato. Gatoti avagato, atīto patto paṭipannoti attho.

อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่าตถาคต แม้เพราะอรรถว่า เสด็จไปแล้วโดยอาการที่แท้จริง (ตถาย คโต) ชื่อว่าตถาคต แม้เพราะอรรถว่า เสด็จไปสู่พระลักษณะที่แท้จริง (ตถํ คโต) คำว่า คโต มีอรรถว่า ทรงรู้แจ้ง, ทรงล่วงพ้น, ทรงบรรลุ, ทรงดำเนินไปแล้ว

Tattha [Pg.67] sakalalokaṃ tīraṇapariññāya tathāya gato avagatoti tathāgato. Lokasamudayaṃ pahānapariññāya tathāya gato atītoti tathāgato. Lokanirodhaṃ sacchikiriyāya tathāya gato pattoti tathāgato. Lokanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ tathaṃ gato paṭipannoti tathāgato. Tena vuttaṃ bhagavatā –

ในบทเหล่านั้น (มีความพิสดารดังนี้) ชื่อว่าตถาคต เพราะทรงรู้แจ้ง คือ ทรงแทงตลอดโลกทั้งปวงด้วยตีรณปริญญาอันเป็นคุณชาติที่แท้จริง ชื่อว่าตถาคต เพราะทรงล่วงพ้น คือ ทรงละโลกสมุทัยด้วยปหานปริญญาอันเป็นคุณชาติที่แท้จริง ชื่อว่าตถาคต เพราะทรงบรรลุ คือ ทรงเข้าถึงโลกนิโรธด้วยสัจฉิกิริยาอันเป็นคุณชาติที่แท้จริง ชื่อว่าตถาคต เพราะทรงดำเนินไป คือ ทรงปฏิบัติข้อปฏิบัติอันเป็นเครื่องให้ถึงโลกนิโรธซึ่งเป็นสภาวะที่แท้จริง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสไว้ว่า –

‘‘Loko, bhikkhave, tathāgatena abhisambuddho, lokasmā tathāgato visaṃyutto. Lokasamudayo, bhikkhave, tathāgatena abhisambuddho, lokasamudayo tathāgatassa pahīno. Lokanirodho, bhikkhave, tathāgatena abhisambuddho, lokanirodho tathāgatassa sacchikato. Lokanirodhagāminī paṭipadā, bhikkhave, tathāgatena abhisambuddhā, lokanirodhagāminī paṭipadā tathāgatassa bhāvitā. Yaṃ bhikkhave, sadevakassa lokassa…pe… sabbaṃ taṃ tathāgatena abhisambuddhaṃ. Tasmā, tathāgatoti vuccatī’’ti (a. ni. 4.23).

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โลกอันตถาคตได้ตรัสรู้พร้อมเฉพาะแล้ว ตถาคตออกจากโลกแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โลกสมุทัยอันตถาคตได้ตรัสรู้พร้อมเฉพาะแล้ว โลกสมุทัยอันตถาคตละได้แล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โลกนิโรธอันตถาคตได้ตรัสรู้พร้อมเฉพาะแล้ว โลกนิโรธอันตถาคตทำให้แจ้งแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โลกนิโรธคามินีปฏิปทาอันตถาคตได้ตรัสรู้พร้อมเฉพาะแล้ว โลกนิโรธคามินีปฏิปทาอันตถาคตเจริญแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งใด...ฯลฯ...แห่งโลกรวมกับเทวโลก ทั้งหมดนั้นอันตถาคตได้ตรัสรู้พร้อมเฉพาะแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ตถาคต” ดังนี้

Tassapi evaṃ attho veditabbo. Idampi ca tathāgatassa tathāgatabhāvadīpane mukhamattameva. Sabbākārena pana tathāgatova tathāgatassa tathāgatabhāvaṃ vaṇṇeyya.

พึงทราบเนื้อความแห่งพระดำรัสนั้นด้วยประการอย่างนี้ และแม้คำอธิบายนี้เป็นเพียงส่วนเบื้องต้นในการแสดงความเป็นตถาคตของพระตถาคตเท่านั้น แต่โดยแท้จริงแล้ว มีเพียงพระตถาคตเท่านั้นที่จะพรรณนาความเป็นตถาคตของพระตถาคตได้โดยประการทั้งปวง

Katamañca taṃ bhikkhaveti yena appamattakena oramattakena sīlamattakena puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya, taṃ katamanti pucchati? Tattha pucchā nāma adiṭṭhajotanā pucchā, diṭṭhasaṃsandanā pucchā, vimaticchedanā pucchā, anumatipucchā, kathetukamyatā pucchāti pañcavidhā hoti.

พระองค์ตรัสถามว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ศีลเพียงเล็กน้อย เพียงชั้นต่ำ ที่ปุถุชนเมื่อจะกล่าวสรรเสริญคุณของตถาคต พึงกล่าวด้วยศีลนั้น เป็นอย่างไรเล่า” ในข้อนั้น คำว่า ปุจฉา (การถาม) มี ๕ อย่าง คือ อทิฏฐโชตนาปุจฉา, ทิฏฐสังสันทนาปุจฉา, วิมติจเฉทนาปุจฉา, อนุโมทนาปุจฉา, กเถตุกัมยตาปุจฉา

Tattha katamā adiṭṭhajotanā pucchā? Pakatiyā lakkhaṇaṃ aññātaṃ hoti, adiṭṭhaṃ atulitaṃ atīritaṃ avibhūtaṃ avibhāvitaṃ, tassa ñāṇāya dassanāya tulanāya tīraṇāya vibhāvanāya pañhaṃ pucchati, ayaṃ adiṭṭhajotanā pucchā.

ในปุจฉาเหล่านั้น อทิฏฐโชตนาปุจฉาเป็นอย่างไร? โดยปกติ ลักษณะ (ของธรรม) ที่ยังไม่รู้ ยังไม่เห็น ยังไม่ชั่ง ยังไม่ตัดสิน ยังไม่ปรากฏ ยังไม่ทำให้ปรากฏ เขาถามปัญหาเพื่อจะรู้ เพื่อจะเห็น เพื่อจะชั่ง เพื่อจะตัดสิน เพื่อจะทำให้ปรากฏ นี้คือ อทิฏฐโชตนาปุจฉา

Katamā diṭṭhasaṃsandanā pucchā? Pakatiyā lakkhaṇaṃ ñātaṃ hoti, diṭṭhaṃ tulitaṃ tīritaṃ vibhūtaṃ vibhāvitaṃ, tassa aññehi paṇḍitehi saddhiṃ saṃsandanatthāya pañhaṃ pucchati, ayaṃ diṭṭhasaṃsandanā pucchā.

ทิฏฐสังสันทนาปุจฉาเป็นอย่างไร? โดยปกติ ลักษณะ (ของธรรม) ที่รู้แล้ว เห็นแล้ว ชั่งแล้ว ตัดสินแล้ว ปรากฏแล้ว ทำให้ปรากฏแล้ว เขาถามปัญหาเพื่อจะเทียบเคียงกับบัณฑิตอื่นๆ นี้คือ ทิฏฐสังสันทนาปุจฉา

Katamā [Pg.68] vimaticchedanā pucchā? Pakatiyā saṃsayapakkhando hoti, vimatipakkhando, dveḷhakajāto, ‘‘evaṃ nu kho, na nu kho, kinnu kho, kathaṃ nu kho’’ti. So vimaticchedanatthāya pañhaṃ pucchati. Ayaṃ vimaticchedanā pucchā.

วิมติจเฉทนาปุจฉาเป็นอย่างไร? โดยปกติ ผู้ถามเป็นผู้แล่นไปสู่ความสงสัย แล่นไปสู่ความเคลือบแคลง เกิดความสองจิตสองใจว่า “เป็นอย่างนั้นหนอ หรือไม่ใช่อย่างนั้นหนอ เป็นอะไรหนอ เป็นอย่างไรหนอ” เขาถามปัญหาเพื่อตัดความเคลือบแคลงสงสัยนั้น นี้คือ วิมติจเฉทนาปุจฉา

Katamā anumatipucchā? Bhagavā bhikkhūnaṃ anumatiyā pañhaṃ pucchati – ‘‘taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti. Aniccaṃ, bhante. Yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vāti? Dukkhaṃ bhanteti (mahāva. 21) sabbaṃ vattabbaṃ, ayaṃ anumatipucchā.

อนุโมทนาปุจฉาเป็นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคทรงถามปัญหาเพื่อทรงประสงค์ความเห็นชอบของภิกษุทั้งหลายว่า “เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” พึงกล่าวทั้งหมด (ตามนัยพระสูตร) นี้คือ อนุโมทนาปุจฉา

Katamā kathetukamyatā pucchā? Bhagavā bhikkhūnaṃ kathetukamyatāya pañhaṃ pucchati. Cattārome, bhikkhave, satipaṭṭhānā. Katame cattāro?…Pe… aṭṭhime bhikkhave maggaṅgā. Katame aṭṭhāti, ayaṃ kathetukamyatā pucchā.

กเถตุกัมยตาปุจฉาเป็นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคทรงถามปัญหาเพราะทรงมีความปรารถนาจะตรัสแก่ภิกษุทั้งหลาย (เช่น) “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สติปัฏฐาน ๔ เหล่านี้ ๔ เป็นไฉน?...ฯลฯ...ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มรรคมีองค์ ๘ เหล่านี้ ๘ เป็นไฉน” นี้คือ กเถตุกัมยตาปุจฉา

Iti imāsu pañcasu pucchāsu adiṭṭhassa tāva kassaci dhammassa abhāvato tathāgatassa adiṭṭhajotanā pucchā natthi. ‘‘Idaṃ nāma aññehi paṇḍitehi samaṇabrāhmaṇehi saddhiṃ saṃsanditvā desessāmī’’ti samannāhārasseva anuppajjanato diṭṭhasaṃsandanā pucchāpi natthi. Yasmā pana buddhānaṃ ekadhammepi āsappanā parisappanā natthi, bodhimaṇḍeyeva sabbā kaṅkhā chinnā; tasmā vimaticchedanā pucchāpi natthiyeva. Avasesā pana dve pucchā buddhānaṃ atthi, tāsu ayaṃ kathetukamyatā pucchā nāma.

บรรดาปุจฉา ๕ อย่างนี้ เบื้องต้น อทิฏฐโชตนาปุจฉาของพระตถาคตย่อมไม่มี เพราะไม่มีธรรมใดๆ เลยที่พระองค์ยังไม่ทรงเห็น และทิฏฐสังสันทนาปุจฉาก็ไม่มี เพราะไม่มีการดำริเกิดขึ้นเลยว่า “เราจักแสดงธรรมชื่อนี้โดยเทียบเคียงกับสมณพราหมณ์ผู้เป็นบัณฑิตเหล่าอื่น” อนึ่ง เพราะว่าความสงสัยที่แล่นไปมาในธรรมแม้ธรรมหนึ่งของพระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมไม่มี ความสงสัยทั้งปวงถูกตัดขาดแล้ว ณ โพธิมณฑลนั่นเอง เพราะเหตุนั้น วิมติจเฉทนาปุจฉาจึงไม่มีเลยทีเดียว ส่วนปุจฉา ๒ อย่างที่เหลือย่อมมีแก่พระพุทธเจ้าทั้งหลาย ในปุจฉา ๒ อย่างนั้น ปุจฉานี้ชื่อว่า กเถตุกัมยตาปุจฉา

8. Idāni taṃ kathetukamyatāya pucchāya pucchitamatthaṃ kathetuṃ ‘‘pāṇātipātaṃ pahāyā’’tiādimāha.

๘. บัดนี้ เพื่อจะตรัสตอบเนื้อความที่ทรงถามด้วยกเถตุกัมยตาปุจฉานั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า “ปาณาติปาตํ ปหายะ (ละปาณาติบาต)”

Tattha pāṇassa atipāto pāṇātipāto, pāṇavadho, pāṇaghātoti vuttaṃ hoti. Pāṇoti cettha vohārato satto, paramatthato jīvitindriyaṃ, tasmiṃ pana pāṇe pāṇasaññino jīvitindriyupacchedakaupakkamasamuṭṭhāpikā kāyavacīdvārānaṃ aññataradvārappavattā vadhakacetanā pāṇātipāto. So guṇavirahitesu tiracchānagatādīsu pāṇesu khuddake pāṇe appasāvajjo, mahāsarīre mahāsāvajjo, kasmā? Payogamahantatāya. Payogasamattepi vatthumahantatāya. Guṇavantesu manussādīsu appaguṇe pāṇe appasāvajjo, mahāguṇe mahāsāvajjo. Sarīraguṇānaṃ pana samabhāve sati kilesānaṃ upakkamānañca mudutāya appasāvajjo, tibbatāya mahāsāvajjoti veditabbo.

ในบทนั้น การยังสัตว์มีชีวิตให้ตกล่วงไป ชื่อว่า ปาณาติบาต กล่าวคือ การฆ่าสัตว์ การทำลายสัตว์มีชีวิต ในคำนี้ คำว่า ปาณะ โดยโวหารหมายถึง สัตว์ โดยปรมัตถ์หมายถึง ชีวิตินทรีย์ อนึ่ง ในสัตว์มีชีวิตนั้น เจตนาของผู้ฆ่าซึ่งมีความสำคัญว่าสัตว์นั้นมีชีวิต เป็นเหตุให้เกิดความพยายามอันเป็นเครื่องตัดรอนชีวิตินทรีย์ เป็นไปในทวารอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดากายทวารและวจีทวาร ชื่อว่า ปาณาติบาต ปาณาติบาตนั้น มีโทษน้อยในสัตว์มีคุณธรรมน้อย เช่น สัตว์เดรัจฉานเป็นต้น เมื่อฆ่าสัตว์ตัวเล็ก มีโทษมากเมื่อฆ่าสัตว์มีร่างกายใหญ่ เพราะเหตุไร? เพราะความพยายามมีมาก แม้เมื่อความพยายามเท่ากัน ก็มีโทษมากเพราะวัตถุมีขนาดใหญ่ ในหมู่สัตว์ผู้มีคุณธรรม เช่น มนุษย์เป็นต้น เมื่อฆ่าสัตว์ผู้มีคุณน้อยก็มีโทษน้อย เมื่อฆ่าสัตว์ผู้มีคุณมากก็มีโทษมาก อนึ่ง เมื่อร่างกายและคุณธรรมเสมอกัน พึงทราบว่า มีโทษน้อยเพราะกิเลสและความพยายามอ่อน มีโทษมากเพราะกิเลสและความพยายามรุนแรง

Tassa [Pg.69] pañca sambhārā honti – pāṇo, pāṇasaññitā, vadhakacittaṃ, upakkamo, tena maraṇanti. Cha payogā – sāhatthiko, āṇattiko, nissaggiyo, thāvaro, vijjāmayo, iddhimayoti. Imasmiṃ panatthe vitthāriyamāne ativiya papañco hoti, tasmā taṃ na vitthārayāma, aññañca evarūpaṃ. Atthikehi pana samantapāsādikaṃ vinayaṭṭhakathaṃ oloketvā gahetabbaṃ.

องค์ประกอบแห่งปาณาติบาตนั้นมี ๕ ประการ คือ สัตว์มีชีวิต ๑, ความหมายรู้ว่าเป็นสัตว์มีชีวิต ๑, จิตคิดจะฆ่า ๑, ความพยายาม ๑, ความตายของสัตว์นั้นด้วยความพยายามนั้น ๑. ประโยคมี ๖ อย่าง คือ สาหัตถิกประโยค ๑, อาณัตติกประโยค ๑, นิสสัคคิยประโยค ๑, ถาวรประโยค ๑, วิชชามยประโยค ๑, อิทธิมยประโยค ๑. ก็เมื่อเนื้อความนี้จะพึงขยายให้พิสดาร ก็จะเป็นการกล่าวที่ยืดยาวเกินไป เพราะฉะนั้น เราจักไม่ขยายความนั้น และเนื้อความอื่นที่มีลักษณะเช่นนี้ด้วย. ส่วนผู้ที่ต้องการ (เนื้อความโดยพิสดาร) พึงตรวจดูแล้วถือเอาจากคัมภีร์สมันตปาสาทิกา อรรถกถาพระวินัย.

Pahāyāti imaṃ pāṇātipātacetanāsaṅkhātaṃ dussīlyaṃ pajahitvā. Paṭiviratoti pahīnakālato paṭṭhāya tato dussīlyato orato viratova. Natthi tassa vītikkamissāmīti cakkhusotaviññeyyā dhammā pageva kāyikāti imināva nayena aññesupi evarūpesu padesu attho veditabbo.

บทว่า ปหายะ ความว่า ทรงละทุศีลนี้อันได้แก่เจตนาทำสัตว์มีชีวิตให้ตกล่วง. บทว่า ปฏิวิรโต ความว่า จำเดิมแต่กาลที่ทรงละได้แล้ว ชื่อว่างดเว้นโดยตรงจากทุศีลนั้นทีเดียว. อกุศลธรรมที่พึงรู้ได้ด้วยจักษุวิญญาณและโสตวิญญาณโดยทรงดำริว่า "เราจักล่วงละเมิด" ย่อมไม่มีแก่พระองค์ จะป่วยกล่าวไปไยถึงกายิกธรรม (อกุศลกรรมใหญ่ทางกายเล่า). พึงทราบเนื้อความในบทอื่น ๆ ที่มีลักษณะเช่นนี้ โดยนัยนี้แหละ.

Samaṇoti bhagavā samitapāpatāya laddhavohāro. Gotamoti gottavasena. Na kevalañca bhagavāyeva pāṇātipātā paṭivirato, bhikkhusaṅghopi paṭivirato, desanā pana ādito paṭṭhāya evaṃ āgatā, atthaṃ pana dīpentena bhikkhusaṅghavasenāpi dīpetuṃ vaṭṭati.

บทว่า สมโณ ความว่า พระผู้มีพระภาคทรงได้รับการขนานนาม (ว่าสมณะ) เพราะทรงมีบาปอันสงบระงับแล้ว. บทว่า โคตโม ความว่า (ทรงได้รับการขนานนาม) โดยโคตร. ก็ใช่ว่าพระผู้มีพระภาคพระองค์เดียวเท่านั้นที่ทรงงดเว้นจากปาณาติบาต แม้ภิกษุสงฆ์ก็งดเว้นด้วย แต่เทศนามาอย่างนี้จำเดิมแต่ต้น ส่วนผู้แสดงเนื้อความ ย่อมควรแสดงโดยอ้างถึงภิกษุสงฆ์ด้วย.

Nihitadaṇḍo nihitasatthoti parūpaghātatthāya daṇḍaṃ vā satthaṃ vā ādāya avattanato nikkhittadaṇḍo ceva nikkhittasattho cāti attho. Ettha ca ṭhapetvā daṇḍaṃ sabbampi avasesaṃ upakaraṇaṃ sattānaṃ viheṭhanabhāvato satthanti veditabbaṃ. Yaṃ pana bhikkhū kattaradaṇḍaṃ vā dantakaṭṭhaṃ vā vāsiṃ pipphalikaṃ vā gahetvā vicaranti, na taṃ parūpaghātatthāya. Tasmā nihitadaṇḍo nihitasattho tveva saṅkhyaṃ gacchati.

บทว่า นิหิตทณฺโฑ นิหิตสตฺโถ ความว่า เพราะไม่ถือเอาท่อนไม้หรือศาสตราเพื่อเบียดเบียนผู้อื่นเที่ยวไป จึงชื่อว่ามีท่อนไม้อันวางแล้ว และมีศาสตราอันวางแล้ว. และในบทนี้ พึงทราบว่า ยกเว้นท่อนไม้ อุปกรณ์ที่เหลือทั้งหมดชื่อว่าเป็นศาสตรา เพราะเป็นเครื่องเบียดเบียนสัตว์ทั้งหลาย. ส่วนไม้เท้า หรือไม้สีฟัน หรือมีด หรือมีดตัดเล็บใด ที่ภิกษุทั้งหลายถือเที่ยวไป สิ่งนั้นมิได้มีเพื่อเบียดเบียนผู้อื่น. เพราะฉะนั้น ท่านจึงนับได้ว่าเป็นผู้มีท่อนไม้อันวางแล้ว มีศาสตราอันวางแล้วนั่นเทียว.

Lajjīti pāpajigucchanalakkhaṇāya lajjāya samannāgato. Dayāpannoti dayaṃ mettacittataṃ āpanno. Sabbapāṇabhūtahitānukampīti; sabbe pāṇabhūte hitena anukampako. Tāya dayāpannatāya sabbesaṃ pāṇabhūtānaṃ hitacittakoti attho. Viharatīti iriyati yapeti yāpeti pāleti[Pg.70]. Iti vā hi, bhikkhaveti evaṃ vā bhikkhave. Vā saddo upari ‘‘adinnādānaṃ pahāyā’’tiādīni apekkhitvā vikappattho vutto, evaṃ sabbattha purimaṃ vā pacchimaṃ vā apekkhitvā vikappabhāvo veditabbo.

บทว่า ลชฺชี ความว่า ประกอบด้วยความละอายอันมีลักษณะคือความรังเกียจในบาป. บทว่า ทยาปนฺโน ความว่า ถึงแล้วซึ่งความเอ็นดู คือความเป็นผู้มีเมตตาจิต. บทว่า สพฺพปาณภูตหิตานุกมฺปี ความว่า เป็นผู้อนุเคราะห์สัตว์มีชีวิตทั้งปวงด้วยประโยชน์เกื้อกูล. ความหมายคือ เพราะความเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งความเอ็นดูนั้น จึงเป็นผู้มีจิตปรารถนาประโยชน์เกื้อกูลแก่สัตว์มีชีวิตทั้งปวง. บทว่า วิหรติ ความว่า ย่อมเป็นไป ย่อมยังอัตภาพให้เป็นไป ย่อมรักษา. บทว่า อิติ วา หิ ภิกฺขเว ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อย่างนี้บ้าง. วา ศัพท์ ท่านกล่าวไว้ในอรรถว่าวิกัป (คือให้เลือกเอา) โดยอ้างถึงบทข้างหน้ามีอาทิว่า "อทินฺนาทานํ ปหาย" พึงทราบความเป็นวิกัปโดยอ้างถึงบทก่อนหรือบทหลังในทุกแห่งอย่างนี้.

Ayaṃ panettha saṅkhepo – bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno evaṃ vadeyya – ‘‘samaṇo gotamo pāṇaṃ na hanati, na ghāteti, na tattha samanuñño hoti, virato imasmā dussīlyā; aho, vata re buddhaguṇā mahantā’’ti, iti mahantaṃ ussāhaṃ katvā vaṇṇaṃ vattukāmopi appamattakaṃ oramattakaṃ ācārasīlamattakameva vakkhati. Upari asādhāraṇabhāvaṃ nissāya vaṇṇaṃ vattuṃ na sakkhissati. Na kevalañca puthujjanova sotāpannasakadāgāmianāgāmiarahantopi paccekabuddhāpi na sakkontiyeva; tathāgatoyeva pana sakkoti, taṃ vo upari vakkhāmīti, ayamettha sādhippāyā atthavaṇṇanā. Ito paraṃ pana apubbapadameva vaṇṇayissāma.

นี้เป็นเนื้อความย่อในสิกขาบทนี้ – ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนเมื่อกล่าวคุณของตถาคต พึงกล่าวอย่างนี้ว่า – "พระสมณโคดมไม่ฆ่าสัตว์ ไม่ใช้ให้ผู้อื่นฆ่า ไม่ทรงเห็นดีเห็นงามในเรื่องนั้น ทรงงดเว้นจากทุศีลนี้ โอหนอ พระพุทธคุณช่างยิ่งใหญ่จริงหนอ" ดังนี้ แม้ปรารถนาจะกล่าวคุณโดยทำความพยายามอย่างใหญ่หลวง ก็จะกล่าวได้เพียงอาจารศีลเล็กๆ น้อยๆ ต่ำๆ เท่านั้น จะไม่สามารถอาศัยความเป็นคุณที่ไม่ทั่วไปในเบื้องสูงกล่าวคุณได้. มิใช่เพียงปุถุชนเท่านั้น แม้พระโสดาบัน พระสกทาคามี พระอนาคามี พระอรหันต์ และพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายก็ไม่สามารถเช่นกัน ส่วนพระตถาคตเท่านั้นที่ทรงสามารถ เราจักกล่าวคุณนั้นแก่เธอทั้งหลายในเบื้องหน้า ดังนี้. นี้เป็นการพรรณนาเนื้อความพร้อมทั้งอธิบายในสิกขาบทนี้. แต่ต่อจากนี้ไป เราจักพรรณนาเฉพาะบทที่ไม่เคยกล่าวมาก่อนเท่านั้น.

Adinnādānaṃ pahāyāti ettha adinnassa ādānaṃ adinnādānaṃ, parasaṃharaṇaṃ, theyyaṃ, corikāti vuttaṃ hoti. Tattha adinnanti parapariggahitaṃ, yattha paro yathākāmakāritaṃ āpajjanto adaṇḍāraho anupavajjo ca hoti. Tasmiṃ parapariggahite parapariggahitasaññino, tadādāyakaupakkamasamuṭṭhāpikā theyyacetanā adinnādānaṃ. Taṃ hīne parasantake appasāvajjaṃ, paṇīte mahāsāvajjaṃ, kasmā? Vatthupaṇītatāya. Vatthusamatte sati guṇādhikānaṃ santake vatthusmiṃ mahāsāvajjaṃ. Taṃ taṃ guṇādhikaṃ upādāya tato tato hīnaguṇassa santake vatthusmiṃ appasāvajjaṃ.

ในบทว่า อทินฺนาทานํ ปหาย นี้ การถือเอาสิ่งของที่เจ้าของมิได้ให้ ชื่อว่า อทินนาทาน ท่านกล่าวว่า เป็นการลักของผู้อื่น เป็นความเป็นขโมย เป็นการกระทำของขโมย. ในบทนั้น คำว่า อทินฺนํ ได้แก่ สิ่งของที่ผู้อื่นหวงแหน ซึ่งเป็นของที่เจ้าของอื่นเมื่อถึงความเป็นผู้ทำได้ตามความปรารถนา ย่อมไม่ต้องรับอาชญาและไม่ถูกตำหนิ. ในสิ่งของที่ผู้อื่นหวงแหนนั้น เถยยเจตนาของผู้มีความหมายรู้ว่าเป็นของที่ผู้อื่นหวงแหน อันยังความพยายามในการถือเอาสิ่งนั้นให้เกิดขึ้น ชื่อว่า อทินนาทาน. อทินนาทานนั้น มีโทษน้อยในทรัพย์ของผู้อื่นที่ด้อยค่า มีโทษมากในทรัพย์ที่ประณีต. เพราะเหตุไร? เพราะความที่วัตถุนั้นประณีต. เมื่อวัตถุเสมอกัน (การลัก) ในทรัพย์ของผู้มีคุณยิ่งกว่า ย่อมมีโทษมาก. อาศัยผู้มีคุณยิ่งกว่านั้นๆ (การลัก) ในทรัพย์ของผู้มีคุณด้อยกว่านั้นๆ ลงมา ย่อมมีโทษน้อย.

Tassa pañca sambhārā honti – parapariggahitaṃ, parapariggahitasaññitā, theyyacittaṃ, upakkamo, tena haraṇanti. Cha payogā – sāhatthikādayova. Te ca kho yathānurūpaṃ theyyāvahāro, pasayhāvahāro, paṭicchannāvahāro, parikappāvahāro, kusāvahāroti imesaṃ avahārānaṃ vasena pavattā, ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana samantapāsādikāyaṃ vutto.

องค์ประกอบแห่งอทินนาทานนั้นมี ๕ ประการ คือ สิ่งของที่ผู้อื่นหวงแหน ๑, ความหมายรู้ว่าเป็นของที่ผู้อื่นหวงแหน ๑, จิตคิดจะลัก ๑, ความพยายาม ๑, การนำไปด้วยความพยายามนั้น ๑. ประโยคมี ๖ อย่าง คือ สาหัตถิกประโยคเป็นต้นนั่นเอง. และประโยคเหล่านั้นย่อมเป็นไปตามสมควร ด้วยอำนาจแห่งอวหาร (การลัก) เหล่านี้ คือ เถยยาวหาร, ปสัยหาวหาร, ปฏิจฉันนาวหาร, ปริกัปปาวหาร, กุสาวหาร. นี้เป็นเนื้อความย่อในที่นี้. ส่วนเนื้อความพิสดาร ข้าพเจ้าได้กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์สมันตปาสาทิกา.

Dinnameva [Pg.71] ādiyatīti dinnādāyī. Cittenapi dinnameva paṭikaṅkhatīti dinnapāṭikaṅkhī. Thenetīti theno. Na thenena athenena. Athenattāyeva sucibhūtena. Attanāti attabhāvena. Athenaṃ sucibhūtaṃ attānaṃ katvā viharatīti vuttaṃ hoti. Sesaṃ paṭhamasikkhāpade vuttanayeneva yojetabbaṃ. Yathā ca idha, evaṃ sabbattha.

ชื่อว่า ทินนาทายี เพราะทรงรับเอาแต่ของที่เขาให้เท่านั้น. ชื่อว่า ทินนปาฏิกังขี เพราะทรงหวังแต่ของที่เขาให้เท่านั้นแม้ด้วยจิต. ชื่อว่า เถนะ เพราะลัก. (อัตภาพ) ที่ไม่เป็นขโมย ชื่อว่า อเถนะ. (อัตภาพ) ที่สะอาดหมดจดเพราะความเป็นผู้ไม่เป็นขโมยนั่นเอง. บทว่า อตฺตนา ได้แก่ โดยอัตภาพ. ท่านกล่าวว่า ทรงทำตนให้เป็นผู้ไม่เป็นขโมย สะอาดหมดจดแล้วประทับอยู่. บทที่เหลือพึงประกอบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในสิกขาบทที่หนึ่ง. และพึงประกอบในสิกขาบททั้งปวงเหมือนในสิกขาบทนี้ฉันนั้น.

Abrahmacariyanti aseṭṭhacariyaṃ. Brahmaṃ seṭṭhaṃ ācāraṃ caratīti brahmacārī. Ārācārīti abrahmacariyato dūracārī. Methunāti rāgapariyuṭṭhānavasena sadisattā methunakāti laddhavohārehi paṭisevitabbato methunāti saṅkhyaṃ gatā asaddhammā. Gāmadhammāti gāmavāsīnaṃ dhammā.

บทว่า อพรหฺมจริยํ ได้แก่ การประพฤติที่ไม่ประเสริฐ. ชื่อว่า พรหมจารี เพราะประพฤติพรหมจรรย์ คืออาจาระอันประเสริฐ. บทว่า อาราจารี ความว่า เป็นผู้ประพฤติห่างไกลจากอพรหมจรรย์. บทว่า เมถุน ได้แก่ อสัทธรรม (ธรรมของอสัตบุรุษ) อันถึงซึ่งการนับว่า เมถุน เพราะอันบุคคลทั้งหลายผู้ได้รับการขนานนามว่า เมถุนกะ (คู่ชายหญิง) เพราะความเสมอกันโดยอำนาจแห่งราคะที่กำเริบขึ้น พึงเสพ. บทว่า คามธมฺมา ความว่า ธรรมของชาวบ้าน.

9. Musāvādaṃ pahāyāti ettha musāti visaṃvādanapurekkhārassa atthabhañjanako vacīpayogo kāyapayogo, vā visaṃvādanādhippāyena panassa paravisaṃvādakakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā cetanā musāvādo.

๙. ในบทว่า มุสาวาทํ ปหาย นี้ คำว่า มุสา ได้แก่ วจีประโยคหรือกายประโยคอันทำลายประโยชน์ของบุคคลผู้มีความประสงค์จะพูดให้คลาดเคลื่อนเป็นเบื้องหน้า หรืออีกนัยหนึ่ง เจตนาของบุคคลนั้นอันมีความประสงค์จะพูดให้คลาดเคลื่อน ซึ่งยังกายประโยคและวจีประโยคที่ทำให้ผู้อื่นคลาดเคลื่อนให้เกิดขึ้น ชื่อว่า มุสาวาท.

Aparo nayo, ‘musā’ti abhūtaṃ atacchaṃ vatthu. ‘Vādo’ti tassa bhūtato tacchato viññāpanaṃ. Lakkhaṇato pana atathaṃ vatthuṃ tathato paraṃ viññāpetukāmassa tathāviññattisamuṭṭhāpikā cetanā musāvādo. So yamatthaṃ bhañjati, tassa appatāya appasāvajjo, mahantatāya mahāsāvajjo.

อีกนัยหนึ่ง คำว่า ‘มุสา’ ได้แก่เรื่องที่ไม่เป็นจริง ไม่แท้จริง คำว่า ‘วาทะ’ ได้แก่การทำให้รู้เรื่องนั้นโดยความเป็นของจริง โดยความเป็นของแท้ แต่โดยลักษณะแล้ว เจตนาของผู้ที่ประสงค์จะทำให้ผู้อื่นรู้เรื่องที่ไม่เป็นจริงโดยความเป็นจริง อันเป็นเหตุให้เกิดวิญญัติเพื่อให้รู้ตามนั้น ชื่อว่ามุสาวาท มุสาวาทนั้นทำลายประโยชน์ใด เพราะประโยชน์นั้นมีน้อย จึงมีโทษน้อย เพราะมีมาก จึงมีโทษมาก

Api ca gahaṭṭhānaṃ attano santakaṃ adātukāmatāya natthītiādinayappavatto appasāvajjo, sakkhinā hutvā atthabhañjanatthaṃ vutto mahāsāvajjo, pabbajitānaṃ appakampi telaṃ vā sappiṃ vā labhitvā hasādhippāyena – ‘‘ajja gāme telaṃ nadī maññe sandatī’’ti pūraṇakathānayena pavatto appasāvajjo, adiṭṭhaṃyeva pana diṭṭhantiādinā nayena vadantānaṃ mahāsāvajjo.

อีกอย่างหนึ่ง มุสาวาทของคฤหัสถ์ทั้งหลายที่เกิดขึ้นโดยนัยเป็นต้นว่า "ไม่มี" เพราะความไม่ต้องการจะให้ทรัพย์สินของตน มีโทษน้อย, มุสาวาทที่กล่าวเพื่อทำลายประโยชน์โดยการเป็นพยาน มีโทษมาก, มุสาวาทของบรรพชิตทั้งหลายที่ได้น้ำมันหรือเนยใสแม้เพียงเล็กน้อยแล้วเกิดขึ้นโดยนัยแห่งการพูดเกินจริงด้วยความประสงค์จะพูดเล่นว่า "วันนี้ในบ้าน ข้าพเจ้าเข้าใจว่าน้ำมันไหลประดุจแม่น้ำ" มีโทษน้อย, ส่วนมุสาวาทของผู้ที่พูดโดยนัยเป็นต้นว่า สิ่งที่ไม่ได้เห็นเลยว่าได้เห็น มีโทษมาก

Tassa cattāro sambhārā honti – atathaṃ vatthu, visaṃvādanacittaṃ, tajjo vāyāmo, parassa tadatthavijānananti. Eko payogo sāhatthikova. So kāyena vā kāyapaṭibaddhena vā vācāya vā paravisaṃvādanakiriyākaraṇena daṭṭhabbo. Tāya ce kiriyāya paro tamatthaṃ jānāti, ayaṃ kiriyasamuṭṭhāpikacetanākkhaṇeyeva musāvādakammunā bajjhati.

องค์ประกอบของมุสาวาทนั้นมี ๔ อย่าง คือ เรื่องไม่จริง, จิตคิดจะพูดให้คลาดเคลื่อน, ความพยายามที่เกิดจากจิตนั้น, และการที่ผู้อื่นรู้ความหมายนั้น ประโยคมีอย่างเดียวคือสาหัตถิกประโยค ประโยคนั้นพึงทราบโดยการกระทำกิริยาที่ทำให้ผู้อื่นคลาดเคลื่อนด้วยกาย หรือด้วยสิ่งที่เนื่องด้วยกาย หรือด้วยวาจา ถ้าผู้อื่นรู้ความหมายนั้นโดยกิริยานั้น บุคคลนี้ย่อมถูกผูกด้วยกรรมคือมุสาวาทในขณะแห่งเจตนาที่ให้เกิดกิริยานั้นเอง

Yasmā [Pg.72] pana yathā kāyakāyapaṭibaddhavācāhi paraṃ visaṃvādeti, tathā ‘‘idamassa bhaṇāhī’’ti āṇāpentopi paṇṇaṃ likhitvā purato nissajjantopi, ‘‘ayamattho evaṃ daṭṭhabbo’’ti kuḍḍādīsu likhitvā ṭhapentopi. Tasmā ettha āṇattikanissaggiyathāvarāpi payogā yujjanti, aṭṭhakathāsu pana anāgatattā vīmaṃsitvā gahetabbā.

ก็เพราะเหตุว่า บุคคลย่อมทำให้ผู้อื่นคลาดเคลื่อนได้ด้วยกาย สิ่งที่เนื่องด้วยกาย และวาจาฉันใด แม้ผู้สั่งว่า "เธอจงบอกเรื่องนี้แก่เขา" ก็ดี แม้ผู้เขียนหนังสือแล้ววางไว้ข้างหน้าก็ดี แม้ผู้เขียนไว้ในที่ทั้งหลายมีฝาเป็นต้นแล้วตั้งไว้ว่า "ความหมายนี้พึงเข้าใจอย่างนี้" ก็ดี (ย่อมทำให้ผู้อื่นคลาดเคลื่อนได้) ฉันนั้น เพราะฉะนั้น ในมุสาวาทนี้ แม้อาณัตติกประโยค นิสสัคคิยประโยค และถาวรประโยค ก็ย่อมสมควร แต่เพราะไม่มาในอรรถกถาทั้งหลาย พึงพิจารณาแล้วจึงถือเอา

Saccaṃ vadatīti saccavādī. Saccena saccaṃ sandahati ghaṭetīti saccasandho. Na antarantarā musā vadatīti attho. Yo hi puriso kadāci musā vadati, kadāci saccaṃ, tassa musāvādena antaritattā saccaṃ saccena na ghaṭīyati; tasmā so na saccasandho. Ayaṃ pana na tādiso, jīvitahetupi musā avatvā saccena saccaṃ sandahati yevāti saccasandho.

ชื่อว่าสัจจวาที เพราะตรัสคำจริง ชื่อว่าสัจจสันธะ เพราะทรงเชื่อมต่อคำจริงด้วยคำจริง อธิบายว่า ไม่ตรัสคำเท็จในระหว่างๆ ด้วยว่า บุรุษใดบางครั้งพูดเท็จ บางครั้งพูดจริง คำจริงของบุรุษนั้นย่อมไม่เชื่อมต่อกับคำจริง เพราะถูกคั่นไว้ด้วยมุสาวาท เพราะฉะนั้น บุรุษนั้นจึงไม่ชื่อว่าสัจจสันธะ ส่วนพระองค์นี้ไม่เป็นเช่นนั้น แม้เพราะเหตุแห่งชีวิตก็ไม่ตรัสคำเท็จ ทรงเชื่อมต่อคำจริงด้วยคำจริงนั่นเทียว จึงชื่อว่าสัจจสันธะ

Thetoti thiro thirakathoti attho. Eko hi puggalo haliddirāgo viya, thusarāsimhi nikhātakhāṇu viya, assapiṭṭhe ṭhapitakumbhaṇḍamiva ca na thirakatho hoti, eko pāsāṇalekhā viya, indakhīlo viya ca thirakatho hoti, asinā sīsaṃ chindantepi dve kathā na katheti, ayaṃ vuccati theto.

คำว่า เถตะ อธิบายว่า ผู้มั่นคง มีคำพูดที่มั่นคง ด้วยว่า บุคคลบางคนไม่มีคำพูดที่มั่นคง เหมือนสีที่ย้อมด้วยขมิ้น เหมือนหลักที่ปักไว้ในกองแกลบ และเหมือนฟักทองที่วางไว้บนหลังม้า บุคคลบางคนมีคำพูดที่มั่นคง เหมือนอักษรที่จารึกในศิลา และเหมือนเสาเขื่อน แม้เมื่อคนอื่นกำลังตัดศีรษะด้วยดาบ ก็ไม่พูดสองคำ บุคคลนี้เรียกว่า เถตะ

Paccayikoti pattiyāyitabbako, saddhāyitabbakoti attho. Ekacco hi puggalo na paccayiko hoti, ‘‘idaṃ kena vuttaṃ, asukenā’’ti vutte ‘‘mā tassa vacanaṃ saddahathā’’ti vattabbataṃ āpajjati. Eko paccayiko hoti, ‘‘idaṃ kena vuttaṃ, asukenā’’ti vutte ‘‘yadi tena vuttaṃ, idameva pamāṇaṃ, idāni upaparikkhitabbaṃ natthi, evameva ida’’nti vattabbataṃ āpajjati, ayaṃ vuccati paccayiko. Avisaṃvādako lokassāti tāya saccavāditāya lokaṃ na visaṃvādetīti attho.

คำว่า ปัจจยิกะ อธิบายว่า ผู้ที่ควรเชื่อถือ ผู้ที่ควรศรัทธา ด้วยว่า บุคคลบางคนไม่เป็นที่น่าเชื่อถือ เมื่อมีคนถามว่า "เรื่องนี้ใครพูด" และมีคนตอบว่า "คนโน้นพูด" เขาย่อมถึงซึ่งความเป็นผู้ที่ถูกกล่าวว่า "อย่าเชื่อคำของเขาเลย" บุคคลบางคนเป็นที่น่าเชื่อถือ เมื่อมีคนถามว่า "เรื่องนี้ใครพูด" และมีคนตอบว่า "คนโน้นพูด" เขาย่อมถึงซึ่งความเป็นผู้ที่ถูกกล่าวว่า "ถ้าเขาพูด เรื่องนี้แหละเป็นประมาณ บัดนี้ไม่ต้องสอบสวนแล้ว เรื่องนี้เป็นอย่างนั้นทีเดียว" บุคคลนี้เรียกว่า ปัจจยิกะ คำว่า อวิสังวาทโก โลกัสสะ อธิบายว่า ไม่ทรงลวงโลก เพราะความเป็นผู้ตรัสคำจริงนั้น

Pisuṇaṃ vācaṃ pahāyātiādīsu yāya vācāya yassa taṃ vācaṃ bhāsati, tassa hadaye attano piyabhāvaṃ, parassa ca suññabhāvaṃ karoti, sā pisuṇā vācā.

ในบททั้งหลายมีอาทิว่า "ปิสุณํ วาจํ ปหายะ" (ละวาจาส่อเสียด) วาจาใดที่เมื่อบุคคลกล่าวแก่ผู้ใดแล้ว ย่อมกระทำความเป็นที่รักของตน และความเป็นผู้ว่างเปล่า(จากความรัก)ของผู้อื่นให้เกิดขึ้นในใจของผู้นั้น วาจานั้นชื่อว่าปิสุณาวาจา

Yāya pana attānampi parampi pharusaṃ karoti, yā vācā sayampi pharusā, neva kaṇṇasukhā na hadayaṅgamā, ayaṃ pharusā vācā.

ส่วนวาจาใดย่อมกระทำแม้ตนและแม้ผู้อื่นให้หยาบคาย วาจาใดที่แม้ตนเองก็หยาบคาย ไม่เป็นที่สบายหู ไม่ซาบซึ้งถึงใจ วาจานี้ชื่อว่าผรุสวาจา

Yena [Pg.73] samphaṃ palapati niratthakaṃ, so samphappalāpo.

วาจาใดที่บุคคลใช้พูดเพ้อเจ้อซึ่งเรื่องที่ทำลายประโยชน์ ไม่มีสาระ วาจานั้นชื่อว่าสัมผัปปลาปะ

Tesaṃ mūlabhūtā cetanāpi pisuṇavācādināmeva labhati, sā eva ca idhādhippetāti.

แม้เจตนาที่เป็นรากเหง้าของวาจาเหล่านั้น ก็ย่อมได้ชื่อว่าปิสุณาวาจาเป็นต้นนั่นเทียว และในที่นี้ก็ทรงประสงค์ถึงเจตนานั้นนั่นเอง

Tattha saṃkiliṭṭhacittassa paresaṃ vā bhedāya attano piyakamyatāya vā kāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā cetanā pisuṇavācā. Sā yassa bhedaṃ karoti, tassa appaguṇatāya appasāvajjā, mahāguṇatāya mahāsāvajjā.

ในบรรดาวาจาเหล่านั้น เจตนาของผู้มีจิตเศร้าหมองอันเป็นเหตุให้เกิดกายประโยคและวจีประโยค เพื่อความแตกแยกของผู้อื่นบ้าง หรือเพื่อความต้องการเป็นที่รักของตนบ้าง ชื่อว่าปิสุณาวาจา ปิสุณาวาจานั้นย่อมกระทำความแตกแยกแก่ผู้ใด เพราะผู้นั้นมีคุณน้อย จึงมีโทษน้อย เพราะมีคุณมาก จึงมีโทษมาก

Tassā cattāro sambhārā – bhinditabbo paro, ‘‘iti ime nānā bhavissanti, vinā bhavissantī’’ti bhedapurekkhāratā vā, ‘‘iti ahaṃ piyo bhavissāmi vissāsiko’’ti piyakamyatā vā, tajjo vāyāmo, tassa tadatthavijānananti. Imesaṃ bhedāyāti, yesaṃ itoti vuttānaṃ santike sutaṃ tesaṃ bhedāya.

องค์ประกอบของปิสุณาวาจานั้นมี ๔ อย่าง คือ ผู้อื่นที่พึงทำให้แตกกัน, ความเป็นผู้มีความแตกแยกเป็นเบื้องหน้าว่า "ด้วยเหตุนี้ ชนเหล่านี้จักแตกกัน จักพินาศกัน" หรือความต้องการเป็นที่รักว่า "ด้วยเหตุนี้ เราจักเป็นที่รัก เป็นที่คุ้นเคย", ความพยายามที่เกิดจากจิตนั้น, และการที่ผู้นั้นรู้ความหมายนั้น บทว่า "อิเมสํ เภทายะ" หมายความว่า เพื่อความแตกแยกของบุคคลเหล่านั้นที่ตนได้ฟังมาจากสำนักของเขาซึ่งกล่าวไว้ว่า "จากฝ่ายนี้"

Bhinnānaṃ vā sandhātāti dvinnaṃ mittānaṃ vā samānupajjhāyakādīnaṃ vā kenacideva kāraṇena bhinnānaṃ ekamekaṃ upasaṅkamitvā ‘‘tumhākaṃ īdise kule jātānaṃ evaṃ bahussutānaṃ idaṃ na yutta’’ntiādīni vatvā sandhānaṃ kattā anukattā. Anuppadātāti sandhānānuppadātā. Dve jane samagge disvā – ‘‘tumhākaṃ evarūpe kule jātānaṃ evarūpehi guṇehi samannāgatānaṃ anucchavikameta’’ntiādīni vatvā daḷhīkammaṃ kattāti attho. Samaggo ārāmo assāti samaggārāmo. Yattha samaggā natthi, tattha vasitumpi na icchatīti attho. Samaggarāmotipi pāḷi, ayamevettha attho. Samaggaratoti samaggesu rato, te pahāya aññattha gantumpi na icchatīti attho. Samagge disvāpi sutvāpi nandatīti samagganandī, samaggakaraṇiṃ vācaṃ bhāsitāti yā vācā satte samaggeyeva karoti, taṃ sāmaggiguṇaparidīpikameva vācaṃ bhāsati, na itaranti.

บทว่า "ภินฺนานํ วา สนฺธาตา" (หรือเป็นผู้สมานคนที่แตกกัน) คือ เป็นผู้กระทำและกระทำตามซึ่งการสมานแก่ชนผู้แตกกันแล้วด้วยเหตุอย่างใดอย่างหนึ่ง ซึ่งเป็นมิตรกัน ๒ คนบ้าง หรือเป็นผู้มีอุปัชฌาย์ร่วมกันเป็นต้นบ้าง โดยเข้าไปหาทีละคนแล้วกล่าวคำเป็นต้นว่า "การกระทำนี้ไม่สมควรแก่ท่านทั้งหลายผู้เกิดในตระกูลเช่นนี้ ผู้เป็นพหูสูตเช่นนี้" บทว่า "อนุปฺปทาตา" (ผู้ส่งเสริม) คือ ผู้ให้กำลังตามสมควรแก่การสมาน อธิบายว่า ทรงเห็นคน ๒ คนผู้สามัคคีกันแล้ว ตรัสคำเป็นต้นว่า "ความสามัคคีนี้สมควรแก่ท่านทั้งหลายผู้เกิดในตระกูลเช่นนี้ ผู้ประกอบด้วยคุณเช่นนี้" แล้วทรงกระทำการทำให้มั่นคง ชื่อว่า "สมัคคาราโม" เพราะมีผู้สามัคคีกันเป็นที่มายินดี อธิบายว่า ในที่ใดไม่มีผู้สามัคคีกัน แม้การประทับอยู่ก็ไม่ทรงปรารถนา แม้บาลีว่า "สมัคคราโม" ก็มีความหมายอย่างนี้แหละในที่นี้ บทว่า "สมัคครโต" คือ ทรงยินดีในผู้สามัคคีกัน อธิบายว่า ละทิ้งพวกเขาแล้ว แม้การเสด็จไปที่อื่นก็ไม่ทรงปรารถนา ชื่อว่า "สมัคคนันที" เพราะทรงบันเทิงเมื่อได้เห็นหรือได้ฟังเรื่องผู้สามัคคีกัน บทว่า "สมัคคกรณีํ วาจํ ภาสิตา" (ตรัสวาจาที่ทำให้สามัคคีกัน) คือ วาจาใดย่อมกระทำสัตว์ทั้งหลายให้สามัคคีกันนั่นเทียว ตรัสแต่วาจานั้นที่ประกาศคุณแห่งความสามัคคี ไม่ตรัสวาจาอื่น

Parassa mammacchedakakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā ekantapharusacetanā pharusāvācā. Tassā āvibhāvatthamidaṃ vatthu – eko kira dārako mātuvacanaṃ anādiyitvā araññaṃ gacchati, taṃ mātā nivattetumasakkontī – ‘‘caṇḍā taṃ mahiṃsī anubandhatū’’ti akkosi. Athassa tatheva araññe mahiṃsī [Pg.74] uṭṭhāsi. Dārako ‘‘yaṃ mama mātā mukhena kathesi, taṃ mā hotu, yaṃ cittena cintesi taṃ hotū’’ti, saccakiriyamakāsi. Mahiṃsī tattheva baddhā viya aṭṭhāsi. Evaṃ mammacchedakopi payogo cittasaṇhatāya na pharusā vācā hoti. Mātāpitaro hi kadāci puttake evaṃ vadanti – ‘‘corā vo khaṇḍākhaṇḍaṃ karontū’’ti, uppalapattampi ca nesaṃ upari patantaṃ na icchanti. Ācariyupajjhāyā ca kadāci nissitake evaṃ vadanti – ‘‘kiṃ ime ahirīkā anottappino caranti, niddhamatha ne’’ti, atha ca nesaṃ āgamādhigamasampattiṃ icchanti. Yathā ca cittasaṇhatāya pharusā vācā na hoti, evaṃ vacanasaṇhatāya apharusā vācā na hoti. Na hi mārāpetukāmassa – ‘‘imaṃ sukhaṃ sayāpethā’’ti vacanaṃ apharusā vācā hoti, cittapharusatāya panesā pharusā vācāva. Sā yaṃ sandhāya pavattitā, tassa appaguṇatāya appasāvajjā, mahāguṇatāya mahāsāvajjā. Tassā tayo sambhārā – akkositabbo paro, kupitacittaṃ, akkosanāti.

เจตนาที่หยาบคายโดยส่วนเดียว อันยังกายประโยคและวจีประโยคที่ตัดซึ่งมมังสะ (ที่บาดใจ) ของผู้อื่นให้ตั้งขึ้น ชื่อว่า ผรุสวาจา (วาจาหยาบ) เรื่องนี้เป็นอุทาหรณ์เพื่อแสดงความปรากฏแห่งผรุสวาจานั้น - ได้ยินว่า เด็กคนหนึ่งไม่เชื่อฟังคำของมารดา ไปสู่ป่า มารดาไม่อาจให้เด็กนั้นกลับได้ จึงด่าว่า "ขอให้กระบือดุร้ายจงติดตามเจ้าไป" ครั้งนั้น กระบือดุร้ายได้ปรากฏขึ้นในป่าแก่เด็กนั้นเหมือนอย่างนั้น เด็กนั้นได้ทำสัจกิริยาว่า "คำใดที่มารดาของเรากล่าวด้วยปาก คำนั้นอย่าได้มีเลย, ความคิดใดที่มารดาคิดด้วยใจ ความคิดนั้นจงมีเถิด" กระบือดุร้ายได้หยุดนิ่ง ณ ที่นั้นเอง ราวกับถูกผูกไว้ ฉันใด แม้ประโยคที่บาดใจอย่างนี้ ก็ไม่เป็นผรุสวาจา เพราะจิตอ่อนโยน จริงอยู่ บางครั้งมารดาบิดาย่อมกล่าวกับบุตรทั้งหลายอย่างนี้ว่า "ขอพวกโจรจงทำพวกเจ้าให้เป็นท่อนเล็กท่อนใหญ่เถิด" แต่ก็ไม่ปรารถนาแม้ใบอุบลจะตกลงเบื้องบนบุตรเหล่านั้น แม้อาจารย์และอุปัชฌาย์ บางครั้งก็กล่าวกะศิษย์ผู้อาศัยอยู่อย่างนี้ว่า "ทำไมพวกนี้ไม่มีความละอาย ไม่มีความเกรงกลัว ประพฤติอยู่, จงขับไล่พวกเขาไป" แต่ก็ปรารถนาความถึงพร้อมด้วยอาคมะและอธิคมะของศิษย์เหล่านั้น และวาจาหยาบย่อมไม่มีเพราะจิตอ่อนโยนฉันใด, วาจาที่ไม่หยาบก็ย่อมไม่มีเพราะคำพูดอ่อนโยนฉันนั้น จริงอยู่ คำพูดของผู้ที่ประสงค์จะให้ฆ่าว่า "ท่านทั้งหลายจงให้ผู้นี้หลับสบายเถิด" ไม่เป็นวาจาที่ไม่หยาบ, แต่คำพูดนี้เป็นผรุสวาจานั่นเอง เพราะจิตหยาบคาย ผรุสวาจานั้น ปรารภบุคคลใดแล้วเป็นไป, เมื่อบุคคลนั้นมีคุณน้อย ก็มีโทษน้อย, เมื่อมีคุณมาก ก็มีโทษมาก องค์ประกอบของผรุสวาจานั้นมี ๓ อย่าง คือ บุคคลอื่นผู้ควรด่า, จิตที่โกรธ, และการด่า

Nelāti elaṃ vuccati doso, nāssā elanti nelā, niddosāti attho. ‘‘Nelaṅgo setapacchādo’’ti, (udā. 65) ettha vuttanelaṃ viya. Kaṇṇasukhāti byañjanamadhuratāya kaṇṇānaṃ sukhā, sūcivijjhanaṃ viya kaṇṇasūlaṃ na janeti. Atthamadhuratāya sakalasarīre kopaṃ ajanetvā pemaṃ janetīti pemanīyā. Hadayaṃ gacchati, appaṭihaññamānā sukhena cittaṃ pavisatīti hadayaṅgamā. Guṇaparipuṇṇatāya pure bhavāti porī pure saṃvaḍḍhanārī viya sukumārātipi porī. Purassa esātipi porī. Nagaravāsīnaṃ kathāti attho. Nagaravāsino hi yuttakathā honti. Pitimattaṃ pitāti vadanti, bhātimattaṃ bhātāti vadanti, mātimattaṃ mātāti vadanti. Evarūpī kathā bahuno janassa kantā hotīti bahujanakantā. Kantabhāveneva bahuno janassa manāpā cittavuḍḍhikarāti bahujanamanāpā.

ในบทว่า เนลา นั้น โทษเรียกว่า เอฬํ, วาจานั้นไม่มีโทษ (เอฬํ) เหตุนั้นจึงชื่อว่า เนลา อธิบายว่า ไม่มีโทษ เหมือนกับเนลศัพท์ที่กล่าวไว้ในอุทานคาถานี้ว่า "เนลงฺโค เสตปจฺฉาโท" ชื่อว่า ไพเราะ (กณฺณสุขา) เพราะเป็นที่สบายแก่หูทั้งหลาย ด้วยความไพเราะแห่งพยัญชนะ, ไม่ก่อให้เกิดความเจ็บหูเหมือนการแทงด้วยเข็ม ชื่อว่า เป็นที่น่ารัก (เปมนียา) เพราะไม่ก่อให้เกิดความโกรธทั่วทั้งร่างกาย แต่ก่อให้เกิดความรัก ด้วยความไพเราะแห่งเนื้อความ ชื่อว่า หยั่งลงสู่หทัย (หทยงฺคมา) เพราะเข้าถึงหทัย, เข้าไปสู่จิตโดยง่ายดาย ไม่ถูกขัดขวาง ชื่อว่า เป็นวาจาของชาวเมือง (โปรี) เพราะเป็นวาจาที่เกิดในเมือง ด้วยความบริบูรณ์ด้วยคุณ, หรือชื่อว่า โปรี เพราะอ่อนโยนเหมือนสตรีที่เจริญเติบโตในเมือง หรือชื่อว่า โปรี เพราะเป็นวาจาของชาวเมือง อธิบายว่า เป็นคำพูดของชาวเมือง จริงอยู่ ชาวเมืองทั้งหลายย่อมมีวาจาที่เหมาะสม พวกเขาย่อมเรียกคนที่รุ่นราวคราวบิดาว่า บิดา, เรียกคนที่รุ่นราวคราวพี่ชายว่า พี่ชาย, เรียกคนที่รุ่นราวคราวมารดาว่า มารดา คำพูดเช่นนี้เป็นที่น่าพอใจของคนจำนวนมาก เหตุนั้นจึงชื่อว่า เป็นที่น่าพอใจของคนหมู่มาก (พหุชนกนฺตา) ชื่อว่า เป็นที่ชอบใจของคนหมู่มาก (พหุชนมนาปา) เพราะเป็นที่เจริญใจ เป็นที่เพิ่มพูนจิตใจของคนจำนวนมาก ด้วยความเป็นที่น่าพอใจนั่นเอง

Anatthaviññāpikā kāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā akusalacetanā samphappalāpo. So āsevanamandatāya appasāvajjo, āsevanamahantatāya mahāsāvajjo, tassa dve sambhārā – bhāratayuddhasītāharaṇādiniratthakakathāpurekkhāratā, tathārūpī kathā kathanañca.

อกุศลเจตนาที่ยังกายประโยคและวจีประโยคให้ตั้งขึ้น อันทำให้รู้เรื่องที่ไม่เป็นประโยชน์ ชื่อว่า สัมผัปปลาปะ สัมผัปปลาปะนั้น มีโทษน้อยเพราะความเสพน้อย, มีโทษมากเพราะความเสพมาก องค์ประกอบของสัมผัปปลาปะนั้นมี ๒ อย่าง คือ ความเป็นผู้มุ่งจะกล่าวเรื่องไร้สาระ มีเรื่องสงครามภารตะและการลักพานางสีดาเป็นต้น, และการกล่าวเรื่องเช่นนั้น

Kālena [Pg.75] vadatīti kālavādī vattabbayuttakālaṃ sallakkhetvā vadatīti attho. Bhūtaṃ tathaṃ tacchaṃ sabhāvameva vadatīti bhūtavādī. Diṭṭhadhammikasamparāyikatthasannissitameva katvā vadatīti atthavādī. Navalokuttaradhammasannissitaṃ katvā vadatīti dhammavādī saṃvaravinayapahānavinayasannissitaṃ katvā vadatīti vinayavādī.

ชื่อว่า กาลวาที เพราะย่อมกล่าวในกาลอันควร อธิบายว่า ทรงกำหนดกาลที่ควรกล่าวแล้วจึงตรัส ชื่อว่า ภูตวาที เพราะย่อมกล่าวแต่เรื่องที่เป็นจริง เป็นแท้ ไม่ผิดจากความเป็นจริง ตามสภาวะ ชื่อว่า อัตถวาที เพราะทรงกระทำคำพูดให้เนื่องด้วยประโยชน์ในปัจจุบันและประโยชน์ในสัมปรายภพเท่านั้นแล้วจึงตรัส ชื่อว่า ธัมมวาที เพราะทรงกระทำคำพูดให้เนื่องด้วยโลกุตรธรรม ๙ แล้วจึงตรัส ชื่อว่า วินยวาที เพราะทรงกระทำคำพูดให้เนื่องด้วยสังวรวินัยและปหานวินัยแล้วจึงตรัส

Nidhānaṃ vuccati ṭhapanokāso, nidhānamassā atthīti nidhānavatī. Hadaye nidhātabbayuttakaṃ vācaṃ bhāsitāti attho. Kālenāti evarūpiṃ bhāsamānopi ca – ‘‘ahaṃ nidhānavatiṃ vācaṃ bhāsissāmī’’ti na akālena bhāsati, yuttakālaṃ pana apekkhitvāva bhāsatīti attho. Sāpadesanti saupamaṃ, sakāraṇanti attho. Pariyantavatinti paricchedaṃ dassetvā yathāssā paricchedo paññāyati, evaṃ bhāsatīti attho. Atthasaṃhitanti anekehipi nayehi vibhajantena pariyādātuṃ asakkuṇeyyatāya atthasampannaṃ bhāsati. Yaṃ vā so atthavādī atthaṃ vadati, tena atthena sahitattā atthasaṃhitaṃ vācaṃ bhāsati, na aññaṃ nikkhipitvā aññaṃ bhāsatīti vuttaṃ hoti.

ที่สำหรับเก็บไว้เรียกว่า นิธาน, วาจานั้นมีที่เก็บไว้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า นิธานวดี อธิบายว่า ตรัสวาจาที่ควรเก็บไว้ในหทัย ในบทว่า กาเลน นั้น อธิบายว่า แม้เมื่อจะตรัสวาจาเช่นนี้ ก็ไม่ตรัสในเวลาที่ไม่สมควร ด้วยทรงดำริว่า "เราจักกล่าววาจาที่มีที่เก็บไว้" แต่ทรงอาศัยกาลที่สมควรเท่านั้นจึงตรัส บทว่า สาปเทสํ อธิบายว่า มีอุปมา, มีเหตุผล บทว่า ปริยนฺตวตึ อธิบายว่า ทรงแสดงขอบเขตแล้วตรัสอย่างที่ขอบเขตของวาจานั้นจะปรากฏ บทว่า อตฺถสํหิตํ คือ ตรัสวาจาที่สมบูรณ์ด้วยเนื้อความ เพราะบุคคลผู้จำแนกโดยนัยเป็นอันมากก็ไม่อาจจะเรียนให้จบสิ้นได้ หรืออีกอย่างหนึ่ง พระองค์ผู้เป็นอัตถวาที ตรัสเนื้อความใด ย่อมตรัสวาจาที่ประกอบด้วยเนื้อความนั้น จึงชื่อว่า อัตถสํหิตะ, เป็นอันกล่าวว่า ไม่ทรงวางเนื้อความหนึ่งแล้วตรัสอีกเนื้อความหนึ่ง

10. Bījagāmabhūtagāmasamārambhāti mūlabījaṃ khandhabījaṃ phaḷubījaṃ aggabījaṃ bījabījanti pañcavidhassa bījagāmassa ceva, yassa kassaci nīlatiṇarukkhādikassa bhūtagāmassa ca samārambhā, chedanabhedanapacanādibhāvena vikopanā paṭiviratoti attho.

๑๐. ในบทว่า พีชคามภูตคามสมาสมฺภา นั้น อธิบายว่า ทรงงดเว้นจากการทำลาย คือ การประทุษร้ายด้วยอาการมีการตัด การทำลาย การเผา เป็นต้น ซึ่งพีชคาม ๕ ชนิด คือ มูลพีช (พืชเกิดจากราก) ขันธพีช (พืชเกิดจากลำต้น) ผฬุพีช (พืชเกิดจากข้อ) อัคคพีช (พืชเกิดจากยอด) และพีชพีช (พืชเกิดจากเมล็ด) และภูตคาม คือ หญ้าและต้นไม้เขียวขจีเป็นต้น อย่างใดอย่างหนึ่ง

Ekabhattikoti pātarāsabhattaṃ sāyamāsabhattanti dve bhattāni, tesu pātarāsabhattaṃ antomajjhanhikena paricchinnaṃ, itaraṃ majjhanhikato uddhaṃ anto aruṇena. Tasmā antomajjhanhike dasakkhattuṃ bhuñjamānopi ekabhattikova hoti. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ekabhattiko’’ti.

ในบทว่า เอกภตฺติโก นั้น ภัตมี ๒ อย่าง คือ ปาตราสภัต (อาหารเช้า) และสายมาสภัต (อาหารเย็น) ในภัต ๒ อย่างนั้น ปาตราสภัตถูกกำหนดด้วยเวลาก่อนเที่ยง, ส่วนภัตอีกอย่างหนึ่ง (สายมาสภัต) ถูกกำหนดด้วยเวลาหลังเที่ยงไปจนถึงก่อนอรุณขึ้น เพราะเหตุนั้น แม้ฉันถึงสิบครั้งในเวลาก่อนเที่ยง ก็ยังเป็นผู้มีภัตเดียว (เอกภัตติกะ) ทรงหมายถึงข้อนั้น จึงตรัสว่า "เอกภัตติโก"

Rattiyā bhojanaṃ ratti, tato uparatoti rattūparato. Atikkante majjhanhike yāva sūriyatthaṅgamanā bhojanaṃ vikālabhojanaṃ nāma. Tato viratattā virato vikālabhojanā. Kadā virato? Anomānadītīre pabbajitadivasato paṭṭhāya.

การฉันในเวลากลางคืน ชื่อว่า รัตติ, ชื่อว่า รัตตูปรตะ เพราะทรงงดจากการฉันนั้น การฉันเมื่อเวลาเที่ยงล่วงไปแล้วจนถึงเวลาพระอาทิตย์ตกดิน ชื่อว่า วิกาลโภชนะ ชื่อว่า วิรโต วิกาลโภชนา เพราะทรงงดเว้นจากการฉันในเวลาวิกาลนั้น ทรงงดเว้นเมื่อไร? ทรงงดเว้นจำเดิมแต่วันที่ทรงผนวช ณ ฝั่งแม่น้ำอโนมา

Sāsanassa ananulomattā visūkaṃ paṭāṇībhūtaṃ dassananti visūkadassanaṃ. Attanā naccananaccāpanādivasena naccā ca gītā ca vāditā ca antamaso [Pg.76] mayūranaccādivasenapi pavattānaṃ naccādīnaṃ visūkabhūtā dassanā cāti naccagītavāditavisūkadassanā. Naccādīni hi attanā payojetuṃ vā parehi payojāpetuṃ vā payuttāni passituṃ vā neva bhikkhūnaṃ na bhikkhunīnañca vaṭṭanti.

การดูอันเป็นข้าศึก เป็นปฏิปักษ์ เพราะไม่เป็นไปตามพระศาสนา เรียกว่า วิสูกทัสสนะ (การดูที่เป็นข้าศึก) (เว้นขาด) จากการฟ้อนรำเอง การขับร้องเอง การประโคมเอง ด้วยสามารถแห่งการฟ้อนรำ การให้ผู้อื่นฟ้อนรำเป็นต้น และจากการดูการฟ้อนรำเป็นต้นที่เป็นไปอยู่ แม้ด้วยสามารถแห่งการรำของนกยูงเป็นต้นอย่างต่ำที่สุด อันเป็นข้าศึก (ต่อกุศลธรรม) เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า นัจจคีตวาทิตวิสูกทัสสนา จริงอยู่ การฟ้อนรำเป็นต้นนั้น ภิกษุและภิกษุณีจะจัดทำเองก็ดี ให้ผู้อื่นจัดทำก็ดี หรือจะไปดูสิ่งที่เขาจัดทำก็ดี ย่อมไม่ควรเลย

Mālādīsu mālāti yaṃ kiñci pupphaṃ. Gandhanti yaṃ kiñci gandhajātaṃ. Vilepananti chavirāgakaraṇaṃ. Tattha piḷandhanto dhāreti nāma, ūnaṭṭhānaṃ pūrento maṇḍeti nāma, gandhavasena chavirāgavasena ca sādiyanto vibhūseti nāma. Ṭhānaṃ vuccati kāraṇaṃ. Tasmā yāya dussīlyacetanāya tāni mālādhāraṇādīni mahājano karoti, tato paṭiviratoti attho.

ในบรรดาของหอมเป็นต้น คำว่า มาลา ได้แก่ดอกไม้ชนิดใดชนิดหนึ่ง คำว่า คันธะ ได้แก่ของหอมชนิดใดชนิดหนึ่ง คำว่า วิเลปนะ ได้แก่เครื่องทำให้ผิวพรรณน่ากำหนัดยินดี ในบทเหล่านั้น ผู้ประดับชื่อว่า "ธารณะ" (ทรงไว้), ผู้เติมส่วนที่บกพร่องให้เต็มชื่อว่า "มัณฑนะ" (ตกแต่ง), ผู้ยินดีด้วยอำนาจกลิ่นและด้วยอำนาจความน่ากำหนัดแห่งผิวพรรณชื่อว่า "วิภูสนะ" (ประเทือง) คำว่า ฐานะ ท่านเรียกว่า เหตุ เพราะเหตุนั้น มหาชนกระทำการทรงไว้ซึ่งระเบียบดอกไม้เป็นต้นเหล่านั้นด้วยทุสสิลยเจตนาใด ความว่า พระองค์ทรงงดเว้นจากเจตนานั้น

Uccāsayanaṃ vuccati pamāṇātikkantaṃ. Mahāsayananti akappiyapaccattharaṇaṃ. Tato viratoti attho.

ที่นอนที่สูงเกินประมาณ ท่านเรียกว่า อุจจาสยนะ ที่นอนใหญ่ ได้แก่ เครื่องปูลาดที่ไม่สมควร ความว่า พระองค์ทรงงดเว้นจากที่นอนนั้น

Jātarūpanti suvaṇṇaṃ. Rajatanti kahāpaṇo, lohamāsako, jatumāsako, dārumāsakoti ye vohāraṃ gacchanti. Tassa ubhayassāpi paṭiggahaṇā paṭivirato, neva naṃ uggaṇhāti, na uggaṇhāpeti, na upanikkhittaṃ sādiyatīti attho.

ทองคำ ชื่อว่า ชาตรูป กหาปณะ, มาสกโลหะ, มาสกครั่ง, มาสกไม้ เหล่าใดที่ใช้เป็นสื่อกลางในการซื้อขาย (สิ่งเหล่านั้น) ชื่อว่า รชตะ พระองค์ทรงงดเว้นจากการรับซึ่งทั้งสองอย่างนั้น ความว่า ไม่ทรงรับเอง ไม่ทรงให้ผู้อื่นรับ และไม่ทรงยินดี (ทองและเงิน) ที่เขาเก็บไว้ให้

Āmakadhaññapaṭiggahaṇāti, sālivīhiyavagodhūmakaṅguvarakakudrūsakasaṅkhātassa sattavidhassāpi āmakadhaññassa paṭiggahaṇā. Na kevalañca etesaṃ paṭiggahaṇameva, āmasanampi bhikkhūnaṃ na vaṭṭatiyeva. Āmakamaṃsapaṭiggahaṇāti ettha aññatra odissa anuññātā āmakamaṃsamacchānaṃ paṭiggahaṇameva bhikkhūnaṃ na vaṭṭati, no āmasanaṃ.

(เว้นขาด) จากการรับธัญชาติดิบ คือ จากการรับธัญชาติดิบแม้ทั้ง 7 ชนิด อันได้แก่ ข้าวสาลี ข้าวเปลือก ข้าวเหนียว ข้าวละมาน ข้าวฟ่าง ลูกเดือย และหญ้ากับแก้ และมิใช่เพียงแต่การรับธัญชาติเหล่านี้เท่านั้น แม้การจับต้องก็ไม่ควรแก่ภิกษุทั้งหลายเลย ในบทว่า อามกมังสปฏิคคหณา นี้ เว้นจากที่ทรงอนุญาตไว้โดยเจาะจง การรับเนื้อและปลาดิบเท่านั้นที่ไม่ควรแก่ภิกษุทั้งหลาย แต่การจับต้องควร

Itthikumārikapaṭiggahaṇāti ettha itthīti purisantaragatā, itarā kumārikā nāma, tāsaṃ paṭiggahaṇampi āmasanampi akappiyameva.

ในบทว่า อิตถิกุมาริกปฏิคคหณา นี้ หญิงที่เคยอยู่ร่วมกับชายแล้ว ชื่อว่า อิตถี, หญิงนอกนั้นชื่อว่า กุมาริกา, การรับก็ดี การจับต้องก็ดี ซึ่งหญิงและเด็กหญิงเหล่านั้น ไม่สมควรเลย

Dāsidāsapaṭiggahaṇāti ettha dāsidāsavaseneva tesaṃ paṭiggahaṇaṃ na vaṭṭati. ‘‘Kappiyakārakaṃ dammi, ārāmikaṃ dammī’’ti evaṃ vutte pana vaṭṭati.

ในบทว่า ทาสิทาสปฏิคคหณา นี้ การรับทาสีทาสาเหล่านั้นโดยความเป็นทาสีทาสา ย่อมไม่ควร แต่เมื่อเขากล่าวอย่างนี้ว่า "ข้าพเจ้าถวายกัปปิยการก" "ข้าพเจ้าถวายอารามิก" ดังนี้ ย่อมควร

Ajeḷakādīsu khettavatthupariyosānesu kappiyākappiyanayo vinayavasena upaparikkhitabbo. Tattha khettaṃ nāma yasmiṃ pubbaṇṇaṃ ruhati. Vatthu nāma yasmiṃ aparaṇṇaṃ ruhati. Yattha vā ubhayampi ruhati, taṃ khettaṃ. Tadatthāya [Pg.77] akatabhūmibhāgo vatthu. Khettavatthusīsena cettha vāpitaḷākādīnipi saṅgahitāneva.

ในวัตถุทั้งหลายมีแพะและแกะเป็นต้น มีเขตและวัตถุเป็นที่สุด นัยแห่งสิ่งที่ควรและไม่ควร พึงพิจารณาโดยนัยแห่งพระวินัย ในบรรดาสิ่งเหล่านั้น ที่ใดที่บุพพัณณชาติงอกขึ้น ที่นั้นชื่อว่า เขต (นา) ที่ใดที่อปรัณณชาติงอกขึ้น ที่นั้นชื่อว่า วัตถุ (ไร่) หรือที่ใดที่พืชทั้งสองชนิดงอกขึ้น ที่นั้นชื่อว่า เขต ส่วนของพื้นที่ที่ยังไม่ได้จัดเตรียมเพื่อประโยชน์นั้น ชื่อว่า วัตถุ และในสิกขาบทนี้ แม้สระน้ำและบึงเป็นต้น ก็สงเคราะห์เข้าด้วยหัวข้อเขตและวัตถุด้วย

Dūteyyaṃ vuccati dūtakammaṃ, gihīnaṃ pahitaṃ paṇṇaṃ vā sāsanaṃ vā gahetvā tattha tattha gamanaṃ. Pahiṇagamanaṃ vuccati gharā gharaṃ pesitassa khuddakagamanaṃ. Anuyogo nāma tadubhayakaraṇaṃ. Tasmā dūteyyapahiṇagamanānaṃ anuyogāti. Evamettha attho veditabbo.

การงานของทูต เรียกว่า ทูเตยยะ คือ การถือเอาหนังสือหรือคำสั่งสอนที่คฤหัสถ์ส่งไปแล้วไปในที่นั้นๆ การไปเล็กน้อยของผู้ที่ถูกส่งไปจากเรือนสู่เรือน เรียกว่า ปหิณคมนะ การกระทำทั้งสองอย่างนั้น ชื่อว่า อนุโยคะ เพราะเหตุนั้น (จึงเป็นบทว่า) ทูเตยยปหิณคมนานุโยคา พึงทราบความในบทนี้อย่างนี้

Kayavikkayāti kayā ca vikkayā ca. Tulākūṭādīsu kūṭanti vañcanaṃ. Tattha tulākūṭaṃ nāma rūpakūṭaṃ aṅgakūṭaṃ, gahaṇakūṭaṃ, paṭicchannakūṭanti catubbidhaṃ hoti. Tattha rūpakūṭaṃ nāma dve tulā samarūpā katvā gaṇhanto mahatiyā gaṇhāti, dadanto khuddikāya deti. Aṅgakūṭaṃ nāma gaṇhanto pacchābhāge hatthena tulaṃ akkamati, dadanto pubbabhāge. Gahaṇakūṭaṃ nāma gaṇhanto mūle rajjuṃ gaṇhāti, dadanto agge. Paṭicchannakūṭaṃ nāma tulaṃ susiraṃ katvā anto ayacuṇṇaṃ pakkhipitvā gaṇhanto taṃ pacchābhāge karoti, dadanto aggabhāge.

(เว้นขาด) จากการซื้อด้วย และจากการขายด้วย ในบทว่า ตุลาโกฏ เป็นต้น คำว่า โกฏ ได้แก่ การโกง ในบรรดาสิ่งเหล่านั้น ตุลาโกฏ มี 4 อย่าง คือ รูปโกฏ, อังคโกฏ, คหณโกฏ, และปฏิจฉันนโกฏ ใน 4 อย่างนั้น รูปโกฏ คือ ทำตาชั่ง 2 อันให้มีรูปเสมอกัน เมื่อรับ เอารับด้วยตาชั่งอันใหญ่ เมื่อให้ ให้ด้วยตาชั่งอันเล็ก อังคโกฏ คือ เมื่อรับ ใช้มือกดตาชั่งทางด้านหลัง เมื่อให้ (กด) ทางด้านหน้า คหณโกฏ คือ เมื่อรับ จับเชือกที่โคน (คันชั่ง) เมื่อให้ จับที่ปลาย ปฏิจฉันนโกฏ คือ ทำคันชั่งให้กลวง ใส่ผงเหล็กไว้ข้างใน เมื่อรับ ทำให้ผงเหล็กนั้นไปอยู่ทางด้านหลัง เมื่อให้ (ทำให้ไปอยู่) ทางด้านหน้า

Kaṃso vuccati suvaṇṇapāti, tāya vañcanaṃ kaṃsakūṭaṃ. Kathaṃ? Ekaṃ suvaṇṇapātiṃ katvā aññā dve tisso lohapātiyo suvaṇṇavaṇṇe karoti, tato janapadaṃ gantvā kiñcideva aḍḍhaṃ kulaṃ pavisitvā – ‘‘suvaṇṇabhājanāni kiṇathā’’ti vatvā agghe pucchite samagghataraṃ dātukāmā honti. Tato tehi – ‘‘kathaṃ imesaṃ suvaṇṇabhāvo jānitabbo’’ti vutte, ‘‘vīmaṃsitvā gaṇhathā’’ti suvaṇṇapātiṃ pāsāṇe ghaṃsitvā sabbā pātiyo datvā gacchati.

ถาดทองคำ เรียกว่า กังสะ, การโกงด้วยถาดนั้น ชื่อว่า กังสโกฏ อย่างไร? คือ ทำถาดทองคำ 1 ใบ แล้วทำถาดโลหะอื่น 2-3 ใบให้มีสีเหมือนทองคำ, จากนั้นไปสู่ชนบท เข้าไปสู่ตระกูลที่มั่งคั่งสักตระกูลหนึ่ง กล่าวว่า "ท่านทั้งหลายจงซื้อภาชนะทองคำเถิด" เมื่อถูกถามราคา ก็ทำทีเป็นต้องการจะให้ในราคาที่ถูกเป็นพิเศษ จากนั้น เมื่อถูกคนเหล่านั้นถามว่า "จะทราบความเป็นทองคำของถาดเหล่านี้ได้อย่างไร" (เขา) ก็กล่าวว่า "ท่านจงทดสอบดูแล้วค่อยรับไปเถิด" แล้วนำถาดทองคำแท้ไปขูดกับหินลองทอง (ให้ดู) แล้วมอบถาดทั้งหมดให้แล้วก็จากไป

Mānakūṭaṃ nāma hadayabhedasikhābhedarajjubhedavasena tividhaṃ hoti. Tattha hadayabhedo sappitelādiminanakāle labbhati. Tāni hi gaṇhanto heṭṭhāchiddena mānena – ‘‘saṇikaṃ āsiñcā’’ti vatvā antobhājane bahuṃ paggharāpetvā gaṇhāti, dadanto chiddaṃ pidhāya sīghaṃ pūretvā deti.

มานโกฏ มี 3 อย่าง โดยแบ่งเป็น หทัยเภท สิขาเภท และรัชชุเภท ใน 3 อย่างนั้น หทัยเภท ย่อมมีได้ในเวลาตวงเนยใสและน้ำมันเป็นต้น จริงอยู่ เมื่อรับของเหล่านั้น (พ่อค้า) ใช้ภาชนะตวงที่เจาะรูไว้ข้างใต้ แล้วกล่าวว่า "จงค่อยๆ ริน" แล้วทำให้ (ของเหลว) ไหลออกไปในภาชนะ (ของตน) เป็นอันมากแล้วจึงรับเอา, เมื่อให้ ก็ปิดรูนั้นไว้ แล้วรีบตวงให้เต็มแล้วจึงให้

Sikhābhedo tilataṇḍulādiminanakāle labbhati. Tāni hi gaṇhanto saṇikaṃ sikhaṃ ussāpetvā gaṇhāti, dadanto vegena pūretvā sikhaṃ chindanto deti.

สิขาเภท ย่อมมีได้ในเวลาตวงงาและข้าวสารเป็นต้น จริงอยู่ เมื่อรับของเหล่านั้น (พ่อค้า) จะค่อยๆ ทำให้ยอดพูนสูงขึ้นแล้วจึงรับเอา, เมื่อให้ ก็จะตวงอย่างรวดเร็วแล้วปาดยอดทิ้งแล้วจึงให้

Rajjubhedo [Pg.78] khettavatthuminanakāle labbhati. Lañjaṃ alabhantā hi khettaṃ amahantampi mahantaṃ katvā minanti.

รัชชุเภท ย่อมมีได้ในเวลาวัดที่นาและที่ไร่ จริงอยู่ (เจ้าพนักงาน) ผู้ไม่ได้รับสินบน ย่อมวัดที่นาแม้ไม่ใหญ่ให้เป็นที่นาใหญ่

Ukkoṭanādīsu ukkoṭananti assāmike sāmike kātuṃ lañjaggahaṇaṃ. Vañcananti tehi tehi upāyehi paresaṃ vañcanaṃ. Tatridamekaṃ vatthu – eko kira luddako migañca migapotakañca gahetvā āgacchati, tameko dhutto – ‘‘kiṃ bho, migo agghati, kiṃ migapotako’’ti āha. ‘‘Migo dve kahāpaṇe, migapotako eka’’nti ca vutte ekaṃ kahāpaṇaṃ datvā migapotakaṃ gahetvā thokaṃ gantvā nivatto – ‘‘na me bho, migapotakena attho, migaṃ me dehī’’ti āha. Tena hi – dve kahāpaṇe dehīti. So āha – ‘‘nanu te bho, mayā paṭhamaṃ eko kahāpaṇo dinno’’ti? ‘‘Āma, dinno’’ti. ‘‘Idaṃ migapotakaṃ gaṇha, evaṃ so ca kahāpaṇo, ayañca kahāpaṇagghanako migapotakoti dve kahāpaṇā bhavissantī’’ti. So ‘‘kāraṇaṃ vadatī’’ti sallakkhetvā migapotakaṃ gahetvā migaṃ adāsīti. Nikatīti yogavasena vā māyāvasena vā apāmaṅgaṃ pāmaṅganti, amaṇiṃ maṇinti, asuvaṇṇaṃ suvaṇṇanti katvā patirūpakena vañcanaṃ. Sāciyogoti kuṭilayogo, etesaṃyeva ukkoṭanādīnametaṃ nāmaṃ. Tasmā – ukkoṭanasāciyogo, vañcanasāciyogo, nikatisāciyogoti, evamettha attho daṭṭhabbo. Keci aññaṃ dassetvā aññassa parivattanaṃ sāciyogoti vadanti. Taṃ pana vañcaneneva saṅgahitaṃ.

ในบรรดาบทมี อุกฺโกฏน เป็นต้น บทว่า อุกฺโกฏนํ ได้แก่ การรับสินบนเพื่อทำให้คนที่ไม่ใช่เจ้าของกลายเป็นเจ้าของ. บทว่า วญฺจนํ ได้แก่ การหลอกลวงคนอื่นด้วยอุบายต่างๆ. ในเรื่องการหลอกลวงนั้น มีเรื่องนี้เป็นตัวอย่างเรื่องหนึ่ง ได้ยินว่า นายพรานคนหนึ่งจับเนื้อและลูกเนื้อมา คนขี้เมาคนหนึ่งจึงถามนายพรานนั้นว่า "นี่แน่ะนาย เนื้อราคาเท่าไร ลูกเนื้อราคาเท่าไร". เมื่อนายพรานตอบว่า "เนื้อราคา ๒ กหาปณะ ลูกเนื้อราคา ๑ กหาปณะ" คนขี้เมานั้นจึงให้ไป ๑ กหาปณะแล้วเอาลูกเนื้อไป เดินไปหน่อยหนึ่งแล้วก็กลับมากล่าวว่า "นี่แน่ะนาย เราไม่มีประโยชน์ด้วยลูกเนื้อ ขอเนื้อให้เราเถิด". นายพรานกล่าวว่า "ถ้าเช่นนั้น ท่านจงให้ ๒ กหาปณะ". คนขี้เมานั้นกล่าวว่า "นี่แน่ะนาย เราให้กหาปณะหนึ่งแก่ท่านก่อนแล้วมิใช่หรือ?". นายพรานตอบว่า "ใช่ ท่านให้แล้ว". คนขี้เมากล่าวว่า "ท่านจงรับลูกเนื้อนี้ไป ด้วยอาการอย่างนี้ กหาปณะนั้นด้วย ลูกเนื้อตัวนี้ซึ่งมีราคาเท่ากหาปณะด้วย ก็จักเป็น ๒ กหาปณะ". นายพรานนั้นสำคัญว่า "เขากล่าวมีเหตุผล" จึงรับลูกเนื้อไว้แล้วให้เนื้อไป. บทว่า นิกติ ได้แก่ การหลอกลวงด้วยของเทียม โดยทำของที่ไม่ใช่เครื่องหมายแสดงตำแหน่งให้เป็นเครื่องหมายแสดงตำแหน่ง ด้วยอำนาจแห่งโยคะหรือด้วยอำนาจแห่งมายา, ทำของที่ไม่ใช่แก้วมณีให้เป็นแก้วมณี, ทำของที่ไม่ใช่ทองคำให้เป็นทองคำ. บทว่า สาจิโยโค ได้แก่ การประกอบการคดโกง, นี้เป็นชื่อของธรรมะมีอุกโกฏนะเป็นต้นนั่นเอง. เพราะฉะนั้น ในบทนี้พึงเห็นความหมายอย่างนี้ว่า สาจิโยคะคืออุกโกฏนะ, สาจิโยคะคือวัญจนะ, สาจิโยคะคือนิกติ. อาจารย์บางพวกกล่าวว่า การแสดงของอย่างหนึ่งแล้วแลกเปลี่ยนของอีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า สาจิโยคะ. แต่ว่า คำกล่าวนั้นสงเคราะห์เข้าด้วยวัญจนะนั่นเอง.

Chedanādīsu chedananti hatthacchedanādi. Vadhoti māraṇaṃ. Bandhoti rajjubandhanādīhi bandhanaṃ. Viparāmosoti himaviparāmoso, gumbaviparāmosoti duvidho. Yaṃ himapātasamaye himena paṭicchannā hutvā maggappaṭipannaṃ janaṃ musanti, ayaṃ himaviparāmoso. Yaṃ gumbādīhi paṭicchannā musanti, ayaṃ gumbaviparāmoso. Ālopo vuccati gāmanigamādīnaṃ vilopakaraṇaṃ. Sahasākāroti sāhasikakiriyā. Gehaṃ pavisitvā manussānaṃ ure satthaṃ ṭhapetvā icchitabhaṇḍānaṃ gahaṇaṃ. Evametasmā chedana…pe… sahasākārā paṭivirato samaṇo gotamoti. Iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyyāti.

ในบรรดาบทมี เฉทน เป็นต้น บทว่า เฉทนํ ได้แก่ การตัดมือ เป็นต้น. บทว่า วโธ ได้แก่ การฆ่า. บทว่า พนฺโธ ได้แก่ การจองจำด้วยเครื่องจองจำมีเชือกเป็นต้น. บทว่า วิปราโมโส มี ๒ อย่าง คือ หิมวิปราโมสะ และคุมพวิปราโมสะ. การที่พวกโจรซ่อนตัวอยู่ในหิมะในคราวหิมะตก แล้วปล้นคนที่เดินทาง นี้ชื่อว่า หิมวิปราโมสะ. การที่พวกโจรซ่อนตัวอยู่ในพุ่มไม้เป็นต้นแล้วปล้น นี้ชื่อว่า คุมพวิปราโมสะ. การปล้นบ้านนิคมเป็นต้น เรียกว่า อาโลโป. บทว่า สหสาการโร ได้แก่ การกระทำโดยพลการ คือ การเข้าไปในเรือนแล้วเอาศัสตราวุธจี้ที่อกของคนทั้งหลายแล้วยึดเอาสิ่งของที่ต้องการ. ด้วยประการฉะนี้ พระสมณโคดมทรงเว้นขาดจากการตัด...ฯลฯ...การกระทำโดยพลการ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนเมื่อจะกล่าวสรรเสริญคุณของตถาคต ก็พึงกล่าวอย่างนี้แล.

Ettāvatā cūḷasīlaṃ niṭṭhitaṃ hoti.

ด้วยคำมีประมาณเท่านี้ จูฬศีลเป็นอันจบลง.

Majjhimasīlavaṇṇanā

อรรถกถามัชฌิมศีล

11. Idāni [Pg.79] majjhimasīlaṃ vitthārento ‘‘yathā vā paneke bhonto’’tiādimāha. Tatrāyaṃ anuttānapadavaṇṇanā. Saddhādeyyānīti kammañca phalañca idhalokañca paralokañca saddahitvā dinnāni. ‘Ayaṃ me ñātī’ti vā, ‘mitto’ti vā, idaṃ paṭikarissati, idaṃ vā tena katapubbanti vā, evaṃ na dinnānīti attho. Evaṃ dinnāni hi na saddhādeyyāni nāma honti. Bhojanānīti desanāsīsamattametaṃ, atthato pana saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā cīvarāni pārupitvā senāsanāni sevamānā gilānabhesajjaṃ paribhuñjamānāti sabbametaṃ vuttameva hoti.

๑๑. บัดนี้ (พระผู้มีพระภาค) เมื่อจะทรงแสดงมัชฌิมศีลโดยพิสดาร จึงตรัสคำมีอาทิว่า "ยถา วา ปเนเก โภนฺโต". ในบทเหล่านั้น คำพรรณนาบทที่ยังไม่ชัดเจนมีดังนี้. บทว่า สทฺธาเทยฺยานิ ได้แก่ ของที่เขาให้โดยเชื่อเรื่องกรรม ผลของกรรม โลกนี้ และโลกหน้า. ความว่า ไม่ใช่ของที่ให้ด้วยคิดว่า 'ผู้นี้เป็นญาติของเรา' หรือ 'เป็นมิตรของเรา' หรือ 'เขาจักตอบแทน' หรือ 'เขาเคยทำคุณแก่เรามาก่อน'. เพราะของที่ให้ด้วยคิดอย่างนี้ ไม่ชื่อว่าสัทธาไทยธรรม. บทว่า โภชนานิ นี้เป็นเพียงหัวข้อเทศนา แต่โดยอรรถแล้ว ย่อมหมายความทั้งหมดนี้ คือ บริโภคโภชนะอันเป็นสัทธาไทยธรรมแล้ว ครองจีวร ใช้สอยเสนาสนะ บริโภคคิลานเภสัช.

Seyyathidanti nipāto. Tassattho katamo so bījagāmabhūtagāmo, yassa samārambhaṃ anuyuttā viharantīti. Tato taṃ dassento mūlabījantiādimāha. Tattha mūlabījaṃ nāma haliddi, siṅgiveraṃ, vacā, vacattaṃ, ativisā, kaṭukarohiṇī, usīraṃ, bhaddamuttakanti evamādi. Khandhabījaṃ nāma assattho, nigrodho, pilakkho, udumbaro, kacchako, kapitthanoti evamādi. Phaḷubījaṃ nāma ucchu, naḷo, veḷūti evamādi. Aggabījaṃ nāma ajjakaṃ, phaṇijjakaṃ, hiriveranti evamādi. Bījabījaṃ nāma pubbaṇṇaṃ aparaṇṇanti evamādi. Sabbañhetaṃ rukkhato viyojitaṃ viruhanasamatthameva ‘‘bījagāmo’’ti vuccati. Rukkhato pana aviyojitaṃ asukkhaṃ ‘‘bhūtagāmo’’ti vuccati. Tattha bhūtagāmasamārambho pācittiyavatthu, bījagāmasamārambho dukkaṭavatthūti veditabbo.

บทว่า เสยฺยถิทํ เป็นนิบาต. อรรถของนิบาตนั้นคือ พีชคามและภูตคามที่ท่านประกอบความพากเพียรในการพรากนั้นเป็นไฉน. ลำดับนั้น เมื่อจะทรงแสดงพีชคามและภูตคามนั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า มูลพีชํ. ในบทเหล่านั้น ที่ชื่อว่า มูลพีชะ (พืชจากเหง้า) ได้แก่ ขมิ้น ขิง ว่านเปราะ วจัตตะ อติวิสา กฏุกโรหิณี แฝกหอม หญ้าแห้วหมู เป็นต้น. ที่ชื่อว่า ขันธพีชะ (พืชจากลำต้น) ได้แก่ ต้นโพธิ์ ต้นไทร ต้นมะเดื่อป่า ต้นมะเดื่ออุทุมพร ต้นกัจฉกะ ต้นกปิตถะ เป็นต้น. ที่ชื่อว่า ผฬุพีชะ (พืชจากข้อ) ได้แก่ อ้อย ไม้อ้อ ไม้ไผ่ เป็นต้น. ที่ชื่อว่า อัคคพีชะ (พืชจากยอด) ได้แก่ กะเพรา แมงลัก หิริเวระ เป็นต้น. ที่ชื่อว่า พีชพีชะ (พืชจากเมล็ด) ได้แก่ บุพพัณณชาติและอปรัณณชาติ เป็นต้น. พืชทั้งหมดนี้ที่แยกออกจากต้นแล้วยังสามารถงอกได้ เรียกว่า "พีชคาม". ส่วนพืชที่ยังไม่แยกออกจากต้น ยังไม่แห้ง เรียกว่า "ภูตคาม". ในสองอย่างนั้น พึงทราบว่า การพรากภูตคามเป็นวัตถุแห่งอาบัติปาจิตตีย์, การพรากพีชคามเป็นวัตถุแห่งอาบัติทุกกฏ.

12. Sannidhikāraparibhoganti sannidhikatassa paribhogaṃ. Tattha duvidhā kathā, vinayavasena ca sallekhavasena ca. Vinayavasena tāva yaṃ kiñci annaṃ ajja paṭiggahitaṃ aparajju sannidhikārakaṃ hoti, tassa paribhoge pācittiyaṃ. Attanā laddhaṃ pana sāmaṇerānaṃ datvā, tehi laddhaṃ ṭhapāpetvā dutiyadivase bhuñjituṃ vaṭṭati, sallekho pana na hoti.

๑๒. บทว่า สนฺนิธิการปริโภคํ ได้แก่ การบริโภคของที่ทำสันนิธิไว้. ในเรื่องนั้น มีคำอธิบาย ๒ นัย คือ โดยนัยแห่งพระวินัย และโดยนัยแห่งสัลเลขธรรม. ก่อนอื่น โดยนัยแห่งพระวินัย อาหารใดๆ ที่รับประเคนในวันนี้ ย่อมเป็นของที่ทำสันนิธิไว้ในวันรุ่งขึ้น, ในการบริโภคอาหารนั้น ย่อมเป็นอาบัติปาจิตตีย์. ส่วนอาหารที่ตนได้มาแล้ว ให้แก่สามเณรทั้งหลาย แล้วให้สามเณรเหล่านั้นเก็บไว้ ฉันในวันที่สอง ย่อมควร, แต่ไม่เป็นสัลเลขธรรม.

Pānasannidhimhipi eseva nayo. Tattha pānaṃ nāma ambapānādīni aṭṭha pānāni, yāni ca tesaṃ anulomāni. Tesaṃ vinicchayo samantapāsādikāyaṃ vutto.

แม้ในเรื่องการสะสมน้ำปานะ ก็นัยนี้เช่นกัน. ในเรื่องนั้น ที่ชื่อว่า ปานะ ได้แก่ น้ำปานะ ๘ อย่าง มีน้ำมะม่วงเป็นต้น และน้ำปานะเหล่าใดที่อนุโลมแก่น้ำปานะ ๘ อย่างนั้น. คำวินิจฉัยน้ำปานะเหล่านั้น ข้าพเจ้าได้กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาสมันตปาสาทิกา.

Vatthasannidhimhi [Pg.80] anadhiṭṭhitaṃ avikappitaṃ sannidhi ca hoti, sallekhañca kopeti, ayaṃ pariyāyakathā. Nippariyāyato pana ticīvarasantuṭṭhena bhavitabbaṃ, catutthaṃ labhitvā aññassa dātabbaṃ. Sace yassa kassaci dātuṃ na sakkoti, yassa pana dātukāmo hoti, so uddesatthāya vā paripucchatthāya vā gato, āgatamatte dātabbaṃ, adātuṃ na vaṭṭati. Cīvare pana appahonte satiyā paccāsāya anuññātakālaṃ ṭhapetuṃ vaṭṭati. Sūcisuttacīvarakārakānaṃ alābhena tato parampi vinayakammaṃ katvā ṭhapetuṃ vaṭṭati. ‘‘Imasmiṃ jiṇṇe puna īdisaṃ kuto labhissāmī’’ti pana ṭhapetuṃ na vaṭṭati, sannidhi ca hoti, sallekhañca kopeti.

ในการสะสมผ้า ผ้าที่ยังไม่ได้อธิษฐาน ยังไม่ได้วิกัป ย่อมเป็นการสะสมด้วย และย่อมทำลายสัลเลขธรรม นี้เป็นปริยายกถา ส่วนโดยนิปปริยาย ภิกษุพึงเป็นผู้สันโดษด้วยไตรจีวร เมื่อได้ผ้าผืนที่สี่มาแล้ว พึงให้แก่ผู้อื่น ถ้าไม่สามารถจะให้แก่ใครๆ ได้ แต่มีความประสงค์จะให้แก่ผู้ใด และผู้นั้นไปแล้วเพื่อสวดสาธยายก็ดี เพื่อสอบถามก็ดี พอเขากลับมาก็พึงให้ ไม่ควรที่จะไม่ให้ แต่เมื่อจีวรไม่พอ เมื่อยังมีความหวังอยู่ ควรเก็บไว้ได้ในเวลาที่ทรงอนุญาต เพราะไม่ได้เข็ม ด้าย และช่างเย็บจีวร แม้หลังจากเวลานั้นไป ทำวินัยกรรมแล้วก็ควรเก็บไว้ได้ แต่ไม่ควรเก็บไว้ด้วยคิดว่า "เมื่อผืนนี้เก่าแล้ว เราจักได้ผ้าเช่นนี้อีกจากที่ไหน" เพราะเป็นการสะสมด้วย และย่อมทำลายสัลเลขธรรม

Yānasannidhimhi yānaṃ nāma vayhaṃ, ratho, sakaṭaṃ, sandamānikā, sivikā, pāṭaṅkīti; netaṃ pabbajitassa yānaṃ. Upāhanā pana pabbajitassa yānaṃyeva. Ekabhikkhussa hi eko araññatthāya, eko dhotapādakatthāyāti, ukkaṃsato dve upāhanasaṅghāṭā vaṭṭanti. Tatiyaṃ labhitvā aññassa dātabbo. ‘‘Imasmiṃ jiṇṇe aññaṃ kuto labhissāmī’’ti hi ṭhapetuṃ na vaṭṭati, sannidhi ca hoti, sallekhañca kopeti.

ในการสะสมยาน ชื่อว่ายาน ได้แก่ วอมีหลังคา รถ เกวียน เครียง เสลี่ยง และเปลผ้า เหล่านี้ไม่ใช่ยานของบรรพชิต ส่วนรองเท้านั้นเป็นยานของบรรพชิตทีเดียว จริงอยู่ สำหรับภิกษุรูปหนึ่ง คู่หนึ่งสำหรับใช้ในป่า คู่หนึ่งสำหรับใช้เมื่อล้างเท้าแล้ว อย่างสูงควรมีรองเท้าได้ ๒ คู่ เมื่อได้คู่ที่สามมาแล้ว พึงให้แก่ผู้อื่น ไม่ควรเก็บไว้ด้วยคิดว่า "เมื่อคู่นี้เก่าแล้ว เราจักได้คู่อื่นจากที่ไหน" เพราะเป็นการสะสมด้วย และย่อมทำลายสัลเลขธรรม

Sayanasannidhimhi sayananti mañco. Ekassa bhikkhuno eko gabbhe, eko divāṭhāneti ukkaṃsato dve mañcā vaṭṭanti. Tato uttari labhitvā aññassa bhikkhuno vā gaṇassa vā dātabbo; adātuṃ na vaṭṭati. Sannidhi ca hoti, sallekhañca kopeti.

ในการสะสมเสนาสนะ เสนาสนะ ได้แก่ เตียง สำหรับภิกษุรูปหนึ่ง เตียงหนึ่งในห้อง เตียงหนึ่งในที่พักกลางวัน อย่างสูงควรมีเตียงได้ ๒ เตียง เมื่อได้มาเกินกว่านั้น พึงให้แก่ภิกษุอื่นก็ดี แก่หมู่คณะก็ดี ไม่ควรที่จะไม่ให้ ย่อมเป็นการสะสมด้วย และย่อมทำลายสัลเลขธรรม

Gandhasannidhimhi bhikkhuno kaṇḍukacchuchavidosādiābādhe sati gandhā vaṭṭanti. Te gandhe āharāpetvā tasmiṃ roge vūpasante aññesaṃ vā ābādhikānaṃ dātabbā, dvāre pañcaṅguligharadhūpanādīsu vā upanetabbā. ‘‘Puna roge sati bhavissantī’’ti pana ṭhapetuṃ na vaṭṭati, sannidhi ca hoti, sallekhañca kopeti.

ในการสะสมของหอม เมื่อภิกษุมีอาพาธคือโรคคัน หิด โรคผิวหนัง เป็นต้น ของหอมย่อมควร ให้นำของหอมเหล่านั้นมาแล้ว เมื่อโรคนั้นสงบแล้ว พึงให้แก่ผู้ป่วยอื่น ๆ ก็ดี หรือพึงนำไปใช้ในกิจมีการประทับรอยนิ้วมือ ๕ นิ้วที่ประตู การอบกุฏิ เป็นต้น แต่ไม่ควรเก็บไว้ด้วยคิดว่า "เมื่อมีโรคเกิดขึ้นอีก จักได้มีไว้ใช้" เพราะเป็นการสะสมด้วย และย่อมทำลายสัลเลขธรรม

Āmisanti vuttāvasesaṃ daṭṭhabbaṃ. Seyyathidaṃ, idhekacco bhikkhu – ‘‘tathārūpe kāle upakārāya bhavissatī’’ti tilataṇḍulamuggamāsanāḷikeraloṇamacchamaṃsavallūrasappitelaguḷabhājanādīni āharāpetvā ṭhapeti. So vassakāle kālasseva sāmaṇerehi yāguṃ pacāpetvā paribhuñjitvā ‘‘sāmaṇera, udakakaddame dukkhaṃ gāmaṃ pavisituṃ, gaccha asukaṃ kulaṃ [Pg.81] gantvā mayhaṃ vihāre nisinnabhāvaṃ ārocehi; asukakulato dadhiādīni āharā’’ti peseti. Bhikkhūhi – ‘‘kiṃ, bhante, gāmaṃ pavisissathā’’ti vuttepi, ‘‘duppaveso, āvuso, idāni gāmo’’ti vadati. Te – ‘‘hotu, bhante, acchatha tumhe, mayaṃ bhikkhaṃ pariyesitvā āharissāmā’’ti gacchanti. Atha sāmaṇeropi dadhiādīni āharitvā bhattañca byañjanañca sampādetvā upaneti, taṃ bhuñjantasseva upaṭṭhākā bhattaṃ pahiṇanti, tatopi manāpaṃ manāpaṃ bhuñjati. Atha bhikkhū piṇḍapātaṃ gahetvā āgacchanti, tatopi manāpaṃ manāpaṃ gīvāyāmakaṃ bhuñjatiyeva. Evaṃ catumāsampi vītināmeti. Ayaṃ vuccati – ‘‘bhikkhu muṇḍakuṭumbikajīvikaṃ jīvati, na samaṇajīvika’’nti. Evarūpo āmisasannidhi nāma hoti.

พึงทราบว่า อามิส คือสิ่งที่เหลือจากที่กล่าวแล้ว ได้แก่สิ่งเหล่านี้ ภิกษุบางรูปในศาสนานี้ คิดว่า "ในเวลาเช่นนั้น จักเป็นประโยชน์" จึงให้นำภาชนะใส่งา ข้าวสาร ถั่วเขียว ถั่วดำ มะพร้าว เกลือ ปลา เนื้อ เนื้อแห้ง เนยใส น้ำมัน น้ำอ้อย เป็นต้น มาเก็บไว้ ภิกษุนั้นในฤดูฝน แต่เช้าตรู่ ให้สามเณรต้มข้าวต้มแล้วฉัน แล้วส่งไปว่า "สามเณร การจะเข้าบ้านในเวลามีน้ำมีโคลนนั้นลำบาก เธอจงไปสู่ตระกูลโน้น แล้วบอกว่าเรานั่งอยู่ในวิหาร จงนำนมส้มเป็นต้นมาจากตระกูลโน้น" แม้เมื่อภิกษุทั้งหลายทูลถามว่า "ท่านขอรับ ท่านจะเข้าบ้านหรือ" เธอก็ตอบว่า "ผู้มีอายุ บัดนี้เข้าบ้านลำบาก" ภิกษุเหล่านั้นจึงกล่าวว่า "ช่างเถิด ท่านขอรับ ท่านจงอยู่ที่นี่เถิด พวกกระผมจะแสวงหาภิกษามาถวาย" แล้วก็ไป ครั้งนั้น แม้สามเณรก็นำนมส้มเป็นต้นมา จัดแจงข้าวและกับข้าวแล้วนำเข้าไปถวาย ขณะที่เธอกำลังฉันอยู่นั่นเอง พวกอุปัฏฐากก็ส่งภัตตาหารมาให้ เธอก็ฉันแต่ของที่ชอบใจๆ แม้จากภัตตาหารนั้น ครั้งนั้น ภิกษุทั้งหลายถือบิณฑบาตมา เธอก็ฉันแต่ของที่ชอบใจๆ แม้จากบิณฑบาตนั้นจนคอตั้งบ่า เธอย่อมยังสี่เดือนให้ล่วงไปอย่างนี้ ภิกษุนี้เรียกว่า "เป็นอยู่เยี่ยงคฤหบดีโล้น ไม่ได้เป็นอยู่เยี่ยงสมณะ" การกระทำเช่นนี้ ชื่อว่า อามิสสันนิธิ

Bhikkhuno pana vasanaṭṭhāne ekā taṇḍulanāḷi, eko guḷapiṇḍo, catubhāgamattaṃ sappīti ettakaṃ nidhetuṃ vaṭṭati, akāle sampattacorānaṃ atthāya. Te hi ettakampi āmisapaṭisanthāraṃ alabhantā jīvitāpi voropeyyuṃ, tasmā sace ettakaṃ natthi, āharāpetvāpi ṭhapetuṃ vaṭṭati. Aphāsukakāle ca yadettha kappiyaṃ, taṃ attanāpi paribhuñjituṃ vaṭṭati. Kappiyakuṭiyaṃ pana bahuṃ ṭhapentassāpi sannidhi nāma natthi. Tathāgatassa pana taṇḍulanāḷiādīsu vā yaṃ kiñci caturatanamattaṃ vā pilotikakhaṇḍaṃ ‘‘idaṃ me ajja vā sve vā bhavissatī’’ti ṭhapitaṃ nāma natthi.

ส่วนในที่อยู่ของภิกษุ ควรเก็บข้าวสาร ๑ ทะนาน น้ำอ้อย ๑ ก้อน เนยใสประมาณ ๑ ใน ๔ ส่วน (ของทะนาน) ของประมาณเท่านี้ไว้ได้ เพื่อประโยชน์แก่พวกโจรที่มาถึงในเวลาไม่สมควร จริงอยู่ พวกโจรเหล่านั้น เมื่อไม่ได้อามิสปฏิสันถารแม้เพียงเท่านี้ ก็อาจจะปลงชีวิตเสียก็ได้ เพราะฉะนั้น ถ้าไม่มีของประมาณเท่านี้ แม้ให้นำมาเก็บไว้ก็ควร และในเวลาที่ไม่สบาย สิ่งใดในบรรดาสิ่งเหล่านี้เป็นของควร สิ่งนั้นตนเองจะบริโภคก็ควร ส่วนในกัปปิยกุฎี แม้ภิกษุผู้เก็บไว้มาก ก็ไม่ชื่อว่าเป็นการสะสม ส่วนพระตถาคตนั้น การเก็บสิ่งใดสิ่งหนึ่งในบรรดาข้าวสาร ๑ ทะนานเป็นต้นก็ดี หรือชิ้นผ้าเก่าประมาณ ๔ รตนะก็ดี ด้วยทรงดำริว่า "สิ่งนี้จักมีแก่เราในวันนี้หรือในวันพรุ่งนี้" ชื่อว่ามิได้มีเลย

13. Visūkadassanesu naccaṃ nāma yaṃ kiñci naccaṃ, taṃ maggaṃ gacchantenāpi gīvaṃ pasāretvā daṭṭhuṃ na vaṭṭati. Vitthāravinicchayo panettha samantapāsādikāyaṃ vuttanayeneva veditabbo. Yathā cettha, evaṃ sabbesu sikkhāpadapaṭisaṃyuttesu suttapadesu. Ito parañhi ettakampi avatvā tattha tattha payojanamattameva vaṇṇayissāmāti.

๑๓. ในวิสูกทัสสนะทั้งหลาย ชื่อว่าการฟ้อนรำ ได้แก่ การฟ้อนรำอย่างใดอย่างหนึ่ง แม้ภิกษุผู้เดินทางไปอยู่ ก็ไม่ควรชะเง้อคอดู คำวินิจฉัยโดยพิสดารในเรื่องนี้ พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์สมันตปาสาทิกา ในเรื่องนี้ฉันใด ในสุตตบททั้งปวงที่เกี่ยวกับสิกขาบท ก็ฉันนั้น จริงอยู่ ต่อจากนี้ไป แม้เพียงเท่านี้ก็จะไม่กล่าว จักพรรณนาแต่เพียงความหมายในที่นั้นๆ เท่านั้น

Pekkhanti naṭasamajjaṃ. Akkhānanti bhāratayujjhanādikaṃ. Yasmiṃ ṭhāne kathīyati, tattha gantumpi na vaṭṭati. Pāṇissaranti kaṃsatāḷaṃ, pāṇitāḷantipi vadanti. Vetāḷanti ghanatāḷaṃ, mantena matasarīruṭṭhāpanantipi eke. Kumbhathūṇanti caturassaambaṇakatāḷaṃ, kumbhasaddantipi eke. Sobhanakanti naṭānaṃ [Pg.82] abbhokkiraṇaṃ, sobhanakaraṃ vā, paṭibhānacittanti vuttaṃ hoti. Caṇḍālanti ayoguḷakīḷā, caṇḍālānaṃ sāṇadhovanakīḷātipi vadanti. Vaṃsanti veḷuṃ ussāpetvā kīḷanaṃ.

(ดู) มหรสพของนักฟ้อน การเล่านิยาย ได้แก่ เรื่องภารตยุทธ์ เป็นต้น เขาเล่ากันในที่ใด แม้จะไปในที่นั้นก็ไม่ควร ปาณิสสระ ได้แก่ เสียงฉิ่งฉาบ บางพวกกล่าวว่า ได้แก่ เสียงตบมือ เวตาล ได้แก่ เสียงกรับ บางพวกกล่าวว่า ได้แก่ การปลุกซากศพให้ลุกขึ้นด้วยมนต์ กุมภถูณะ ได้แก่ เสียงกลองรูปสี่เหลี่ยมเหมือนทะนาน บางพวกกล่าวว่า ได้แก่ เสียงกลองหม้อ โสภณกะ ได้แก่ การโปรยพลีของนักฟ้อน หรือสิ่งที่ทำให้งาม กล่าวคือ ภาพวาดที่เกิดจากปฏิภาณ จัณฑาละ ได้แก่ การเล่นโยนก้อนเหล็ก บางพวกกล่าวว่า ได้แก่ การเล่นซักผ้าป่านของพวกจัณฑาล วังสะ ได้แก่ การเล่นโดยตั้งลำไม้ไผ่ขึ้น

Dhovananti aṭṭhidhovanaṃ, ekaccesu kira janapadesu kālaṅkate ñātake na jhāpenti, nikhaṇitvā ṭhapenti. Atha nesaṃ pūtibhūtaṃ kāyaṃ ñatvā nīharitvā aṭṭhīni dhovitvā gandhehi makkhetvā ṭhapenti. Te nakkhattakāle ekasmiṃ ṭhāne aṭṭhīni ṭhapetvā ekasmiṃ ṭhāne surādīni ṭhapetvā rodantā paridevantā suraṃ pivanti. Vuttampi cetaṃ – ‘‘atthi, bhikkhave, dakkhiṇesu janapadesu aṭṭhidhovanaṃ nāma, tattha hoti annampi pānampi khajjampi bhojjampi leyyampi peyyampi naccampi gītampi vāditampi. Atthetaṃ, bhikkhave, dhovanaṃ, netaṃ natthīti vadāmī’’ti (a. ni. 10.107). Ekacce pana indajālena aṭṭhidhovanaṃ dhovanantipi vadanti.

คำว่า โธวนะ ได้แก่ ประเพณีล้างกระดูก. ได้ยินว่า ในบางชนบท เมื่อญาติถึงแก่กรรม เขาไม่เผา แต่ฝังไว้. ครั้นเมื่อรู้ว่าร่างกายของญาติเหล่านั้นเน่าเปื่อยแล้ว ก็ขุดขึ้นมา ล้างกระดูก ประพรมด้วยของหอม แล้วเก็บไว้. ในเทศกาลนักขัตฤกษ์ พวกเขาจะนำกระดูกไปวางไว้ที่แห่งหนึ่ง นำสุราเป็นต้นไปวางไว้ที่แห่งหนึ่ง แล้วร้องไห้รำพัน ดื่มสุรากัน. และพระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสพระดำรัสนี้ไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในชนบททักษิณาบถ มีประเพณีที่เรียกว่าการล้างกระดูกอยู่ ในประเพณีนั้นมีทั้งข้าว น้ำ ของขบเคี้ยว ของบริโภค ของเลีย ของดื่ม การฟ้อนรำ การขับร้อง และการประโคมดนตรี. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ประเพณีล้างกระดูกนั้นมีอยู่ เราไม่กล่าวว่าไม่มี”. แต่อาจารย์บางพวกกล่าวว่า การล้างกระดูกด้วยมายากล (ก็) เรียกว่า โธวนะ.

Hatthiyuddhādīsu bhikkhuno neva hatthiādīhi saddhiṃ yujjhituṃ, na te yujjhāpetuṃ, na yujjhante daṭṭhuṃ vaṭṭati. Nibbuddhanti mallayuddhaṃ. Uyyodhikanti yattha sampahāro dissati. Balagganti balagaṇanaṭṭhānaṃ. Senābyūhanti senāniveso, sakaṭabyūhādivasena senāya nivesanaṃ. Anīkadassananti – ‘‘tayo hatthī pacchimaṃ hatthānīka’’ntiādinā (pāci. 324) nayena vuttassa anīkassa dassanaṃ.

ในคำว่า หัตถิยุทธะ เป็นต้น ภิกษุไม่ควรสู้รบกับช้างเป็นต้นเอง ไม่ควรให้สัตว์เหล่านั้นสู้รบกัน และไม่ควรไปดูสัตว์เหล่านั้นที่กำลังสู้รบกัน. คำว่า นิพพุทธะ ได้แก่ มวยปล้ำ. คำว่า อุยโยธิกะ ได้แก่ สถานที่ซึ่งมีการประจัญบานกัน. คำว่า พลัคคะ ได้แก่ สถานที่ตรวจพล. คำว่า เสนพยูหะ ได้แก่ การตั้งค่ายทัพ หรือการจัดกระบวนทัพโดยวิธีจัดเป็นรูปเกวียนเป็นต้น. คำว่า อนีกทัสสนะ ได้แก่ การดูกองทัพที่ตรัสไว้โดยนัยเป็นต้นว่า “ช้าง ๓ เชือก เป็นกองทัพช้างอย่างต่ำสุด”.

14. Pamādo ettha tiṭṭhatīti pamādaṭṭhānaṃ. Jūtañca taṃ pamādaṭṭhānañcāti jūtappamādaṭṭhānaṃ. Ekekāya pantiyā aṭṭha aṭṭha padāni assāti aṭṭhapadaṃ dasapadepi eseva nayo. Ākāsanti aṭṭhapadadasapadesu viya ākāseyeva kīḷanaṃ. Parihārapathanti bhūmiyaṃ nānāpathamaṇḍalaṃ katvā tattha tattha pariharitabbaṃ, pathaṃ pariharantānaṃ kīḷanaṃ. Santikanti santikakīḷanaṃ. Ekajjhaṃ ṭhapitā sāriyo vā sakkharāyo vā acālentā nakheneva apanenti ca upanenti ca, sace tattha kāci calati, parājayo hoti, evarūpāya kīḷāyetaṃ adhivacanaṃ. Khalikanti jūtaphalake pāsakakīḷanaṃ. Ghaṭikā vuccati dīghadaṇḍakena rassadaṇḍakaṃ paharaṇakīḷanaṃ. Salākahatthanti lākhāya vā mañjiṭṭhikāya vā piṭṭhodakena vā salākahatthaṃ temetvā – ‘‘kiṃ [Pg.83] hotū’’ti bhūmiyaṃ vā bhittiyaṃ vā taṃ paharitvā hatthiassādirūpadassanakīḷanaṃ. Akkhanti guḷakīḷā. Paṅgacīraṃ vuccati paṇṇanāḷikaṃ, taṃ dhamantā kīḷanti. Vaṅkakanti gāmadārakānaṃ kīḷanakaṃ khuddakanaṅgalaṃ. Mokkhacikā vuccati samparivattanakīḷā, ākāse vā daṇḍakaṃ gahetvā bhūmiyaṃ vā sīsaṃ ṭhapetvā heṭṭhupariyabhāvena parivattanakīḷāti vuttaṃ hoti. Ciṅgulikaṃ vuccati tālapaṇṇādīhi kataṃ vātappahārena paribbhamanacakkaṃ. Pattāḷhakaṃ vuccati paṇṇanāḷikā. Tāya vālukādīni minantā kīḷanti. Rathakanti khuddakarathaṃ. Dhanukanti khuddakadhanumeva. Akkharikā vuccati ākāse vā piṭṭhiyaṃ vā akkharajānanakīḷā. Manesikā nāma manasā cintitajānanakīḷā. Yathāvajjaṃ nāma kāṇakuṇikhujjādīnaṃ yaṃ yaṃ vajjaṃ, taṃ taṃ payojetvā dassanakīḷā.

๑๔. ความประมาทย่อมตั้งอยู่ในนี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปมาทัฏฐานะ. การพนันด้วย เป็นที่ตั้งแห่งความประมาทด้วย เหตุนั้นจึงชื่อว่า ชูตัปปมาทัฏฐานะ. กระดานที่มี ๘ ตาในแต่ละแถว เหตุนั้นจึงชื่อว่า อัฏฐบท, ในกระดาน ๑๐ ตาก็นัยนี้เหมือนกัน. คำว่า อากาสะ ได้แก่ การเล่นในอากาศเหมือนอย่างในอัฏฐบทและทสบท. คำว่า ปริหารปถะ ได้แก่ การเล่นของคนที่หลีกเลี่ยงทาง โดยทำวงทางต่างๆ ไว้บนพื้นดินแล้วต้องหลีกเลี่ยงไปในที่นั้นๆ. คำว่า สันติกะ ได้แก่ การเล่นสันติกะ. คือ พวกเขาจะนำหมากหรือกรวดที่วางรวมกันไว้ ออกมาหรือนำเข้าไปด้วยเล็บเท่านั้นโดยไม่ให้เคลื่อนไหว, หากมีอันใดอันหนึ่งเคลื่อนไหวในขณะนั้น ก็จะพ่ายแพ้, นี้เป็นชื่อของการเล่นชนิดนี้. คำว่า ขลิกะ ได้แก่ การเล่นลูกเต๋าบนกระดานสกา. การเล่นตีไม้สั้นด้วยไม้ที่ยาว เรียกว่า ฆฏิกา. คำว่า สลากหัตถะ ได้แก่ การเล่นแสดงรูปช้างรูปม้าเป็นต้น โดยใช้ไม้ทาสีชุบน้ำยางรัก น้ำย้อมฝาง หรือน้ำแป้ง แล้วถามว่า “จะให้เป็นรูปอะไร” แล้วตีไปบนพื้นดินหรือฝาผนัง. คำว่า อักขะ ได้แก่ การเล่นลูกข่าง. ปี่ใบไม้ เรียกว่า ปังคจีระ, พวกเขาเล่นโดยการเป่าปี่นั้น. คำว่า วังกกะ ได้แก่ ไถเล็กๆ ซึ่งเป็นของเล่นของเด็กชาวบ้าน. การเล่นหมุนตัว เรียกว่า โมกขจิกา, กล่าวคือ การเล่นหมุนตัวโดยเอาส่วนล่างขึ้นบน เอาส่วนบนลงล่าง โดยจับไม้คานในอากาศ หรือเอาศีรษะตั้งบนพื้นดิน. กังหันที่ทำด้วยใบตาลเป็นต้น ซึ่งหมุนได้ด้วยแรงลม เรียกว่า จิงคุลิกะ. กระทงใบไม้ เรียกว่า ปัตตาฬหกะ, พวกเขาเล่นโดยการตวงทรายเป็นต้นด้วยกระทงนั้น. คำว่า รถกะ ได้แก่ รถเล็กๆ. คำว่า ธนุกะ ได้แก่ ธนูเล็กๆ นั่นเอง. การเล่นทายอักษรในอากาศหรือบนหลัง เรียกว่า อักขริกา. การเล่นทายความคิดในใจ ชื่อว่า มเนสิกา.

15. Āsandinti pamāṇātikkantāsanaṃ. Anuyuttā viharantīti idaṃ apekkhitvā pana sabbapadesu upayogavacanaṃ kataṃ. Pallaṅkoti pādesu vāḷarūpāni ṭhapetvā kato. Gonakoti dīghalomako mahākojavo, caturaṅgulādhikāni kira tassa lomāni. Cittakanti vānavicittaṃ uṇṇāmayattharaṇaṃ. Paṭikāti uṇṇāmayo setattharaṇo. Paṭalikāti ghanapupphako uṇṇāmayattharaṇo. Yo āmalakapattotipi vuccati. Tūlikāti tiṇṇaṃ tūlānaṃ aññatarapuṇṇā tūlikā. Vikatikāti sīhabyagghādirūpavicitro uṇṇāmayattharaṇo. Uddalomīti ubhayatodasaṃ uṇṇāmayattharaṇaṃ, keci ‘‘ekatouggatapuppha’’nti vadanti. Ekantalomīti ekatodasaṃ uṇṇāmayattharaṇaṃ. Keci ‘‘ubhatouggatapuppha’’nti vadanti. Kaṭṭissanti ratanaparisibbitaṃ koseyyakaṭṭissamayapaccattharaṇaṃ. Koseyyanti ratanaparisibbitameva kosiyasuttamayapaccattharaṇaṃ. Suddhakoseyyaṃ pana vaṭṭatīti vinaye vuttaṃ. Dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ṭhapetvā tūlikaṃ sabbāneva gonakādīni ratanaparisibbitāni na vaṭṭantī’’ti vuttaṃ.

๑๕. คำว่า อาสันที ได้แก่ อาสนะที่สูงเกินประมาณ. แต่เพราะอาศัยบทว่า อนุยุตฺตา วิหรนฺติ นี้ ท่านจึงทำเป็นทุติยาวิภัตติในทุกบท. คำว่า ปัลลังกะ ได้แก่ เตียงที่ทำโดยติดรูปสัตว์ร้ายไว้ที่เท้า. คำว่า โคณกะ ได้แก่ พรมใหญ่ขนยาว, ได้ยินว่าขนของพรมนั้นยาวเกิน ๔ นิ้ว. คำว่า จิตตกะ ได้แก่ เครื่องปูลาดทำด้วยขนสัตว์ที่วิจิตรด้วยการทอ. คำว่า ปฏิกา ได้แก่ เครื่องปูลาดสีขาวทำด้วยขนสัตว์. คำว่า ปฏลิกา ได้แก่ เครื่องปูลาดทำด้วยขนสัตว์มีลายดอกไม้หนาแน่น, ซึ่งเรียกอีกอย่างว่า อามลกปัตตะ. คำว่า ตูลิกา ได้แก่ ฟูกที่ยัดด้วยนุ่นอย่างใดอย่างหนึ่งใน ๓ อย่าง. คำว่า วิกติกา ได้แก่ เครื่องปูลาดทำด้วยขนสัตว์ที่วิจิตรด้วยรูปสิงห์ รูปเสือ เป็นต้น. คำว่า อุททโลมี ได้แก่ เครื่องปูลาดทำด้วยขนสัตว์มีชายสองข้าง, อาจารย์บางพวกกล่าวว่า “มีดอกฟูขึ้นข้างเดียว”. คำว่า เอกันตโลมี ได้แก่ เครื่องปูลาดทำด้วยขนสัตว์มีชายข้างเดียว. อาจารย์บางพวกกล่าวว่า “มีดอกฟูขึ้นสองข้าง”. คำว่า กัฏฐิสสะ ได้แก่ เครื่องปูลาดเบื้องบนทำด้วยไหมกัฏฐิสสะที่เย็บปักด้วยรัตนะ. คำว่า โกเสยยะ ได้แก่ เครื่องปูลาดทำด้วยเส้นไหมที่เย็บปักด้วยรัตนะนั่นเอง. แต่ในวินัยกล่าวไว้ว่า เครื่องปูลาดที่ทำด้วยไหมล้วนย่อมควร. ส่วนในอรรถกถาแห่งทีฆนิกายกล่าวไว้ว่า “เว้นฟูกเสีย เครื่องปูลาดมีโคณกะเป็นต้นทั้งหมดที่เย็บปักด้วยรัตนะ ย่อมไม่ควร”.

Kuttakanti soḷasannaṃ nāṭakitthīnaṃ ṭhatvā naccanayoggaṃ uṇṇāmayattharaṇaṃ. Hatthattharaṃ assattharanti hatthiassapiṭṭhīsu attharaṇaattharakāyeva. Rathattharepi eseva nayo. Ajinappaveṇīti ajinacammehi mañcappamāṇena sibbitvā katā [Pg.84] paveṇī. Kadalīmigapavarapaccattharaṇanti kadalīmigacammaṃ nāma atthi, tena kataṃ pavarapaccattharaṇaṃ; uttamapaccattharaṇanti attho. Taṃ kira setavatthassa upari kadalīmigacammaṃ pattharitvā sibbetvā karonti. Sauttaracchadanti saha uttaracchadena, uparibaddhena rattavitānena saddhinti attho. Setavitānampi heṭṭhā akappiyapaccattharaṇe sati na vaṭṭati, asati pana vaṭṭati. Ubhatolohitakūpadhānanti sīsūpadhānañca pādūpadhānañcāti mañcassa ubhatolohitakaṃ upadhānaṃ, etaṃ na kappati. Yaṃ pana ekameva upadhānaṃ ubhosu passesu rattaṃ vā hoti padumavaṇṇaṃ vā vicitraṃ vā, sace pamāṇayuttaṃ, vaṭṭati. Mahāupadhānaṃ pana paṭikkhittaṃ. Alohitakāni dvepi vaṭṭantiyeva. Tato uttari labhitvā aññesaṃ dātabbāni. Dātuṃ asakkonto mañce tiriyaṃ attharitvā upari paccattharaṇaṃ datvā nipajjitumpi labhati. Āsandīādīsu pana vuttanayeneva paṭipajjitabbaṃ. Vuttañhetaṃ – ‘‘anujānāmi, bhikkhave, āsandiyā pāde chinditvā paribhuñjituṃ, pallaṅkassa vāḷe bhinditvā paribhuñjituṃ, tūlikaṃ vijaṭetvā bimbohanaṃ kātuṃ, avasesaṃ bhummattharaṇaṃ kātu’’nti (cūḷava. 297).

กุตฺตก ได้แก่ เครื่องปูลาดทำด้วยขนสัตว์ที่สมควรเป็นที่ยืนฟ้อนรำของเหล่านางฟ้อน ๑๖ คน หัตถัตถระ และ อัสสัตถระ ได้แก่ เครื่องปูลาดที่ควรปูบนหลังช้างและหลังม้าเท่านั้น แม้ในรัถัตถระ (เครื่องปูลาดในรถ) ก็นัยนี้เหมือนกัน อชินัปปเวณี ได้แก่ เครื่องปูลาดที่ทำโดยการเย็บหนังเสือดาวให้มีขนาดเท่าเตียง กทลิมิคปวรปัจจัตถรณะ ได้แก่ มีหนังของเนื้อทรายชนิดหนึ่งชื่อว่ากทลิมิคะ เครื่องปูลาดชั้นเยี่ยมที่ทำด้วยหนังนั้น อธิบายว่า เครื่องปูลาดชั้นเลิศ ได้ยินว่า เขาทำโดยการปูหนังเนื้อทรายกทลิลงบนผ้าขาวแล้วเย็บติดกัน สอุตตรัจฉทะ อธิบายว่า พร้อมกับเพดานข้างบน คือ พร้อมกับเพดานสีแดงที่ผูกไว้เบื้องบน แม้เพดานสีขาว เมื่อมีเครื่องปูลาดที่ไม่สมควรอยู่ข้างใต้ ก็ไม่สมควร แต่เมื่อไม่มี ก็สมควร อุภโตโลหิตกูปธานะ ได้แก่ หมอนที่มีสีแดงทั้งสองข้างของเตียง คือ ทั้งหมอนหนุนศีรษะและหมอนหนุนเท้า หมอนนี้ไม่สมควร ส่วนหมอนใบเดียวซึ่งมีสีแดง หรือสีดอกบัว หรือมีลวดลายวิจิตรทั้งสองด้าน หากมีขนาดพอเหมาะ ก็สมควร แต่หมอนขนาดใหญ่ทรงห้ามไว้ หมอนที่ไม่มีสีแดง แม้สองใบก็สมควรทีเดียว หากได้เกินกว่านั้น พึงให้แก่ผู้อื่น เมื่อไม่สามารถจะให้ได้ ก็ย่อมจะปูตามขวางบนเตียงแล้วปูเครื่องปูลาดทับข้างบนนอนก็ได้ ส่วนในอาสนะสูงใหญ่มีอาสันทิเป็นต้น พึงปฏิบัติตามนัยที่ตรัสไว้แล้วนั่นเทียว จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ตัดเท้าของอาสันทิแล้วใช้สอย ให้ทำลายรูปสัตว์ร้ายของบัลลังก์แล้วใช้สอย ให้รื้อฟูกนุ่นแล้วทำเป็นหมอน ให้ทำส่วนที่เหลือเป็นเครื่องปูพื้น" (จูฬ. ๒๙๗)

16. Ucchādanādīsu mātukucchito nikkhantadārakānaṃ sarīragandho dvādasavassapattakāle nassati, tesaṃ sarīraduggandhaharaṇatthāya gandhacuṇṇādīhi ucchādenti, evarūpaṃ ucchādanaṃ na vaṭṭati. Puññavante pana dārake ūrūsu nipajjāpetvā telena makkhetvā hatthapādaūrunābhiādīnaṃ saṇṭhānasampādanatthaṃ parimaddanti, evarūpaṃ parimaddanaṃ na vaṭṭati.

๑๖. ในคำว่า อุจฉาทนะ เป็นต้น กลิ่นตัวของเด็กที่คลอดจากครรภ์มารดาจะหายไปเมื่ออายุถึง ๑๒ ปี เพื่อกำจัดกลิ่นตัวที่ไม่ดีของเด็กเหล่านั้น เขาจึงขัดสีด้วยของหอมมีจุณเป็นต้น การขัดสีเช่นนี้ไม่สมควร ส่วนเด็กผู้มีบุญ เขามักให้นอนบนตักแล้วชโลมด้วยน้ำมัน นวดเฟ้นเพื่อให้สัณฐานของอวัยวะมีมือ เท้า ขา และสะดือเป็นต้นสมบูรณ์ การนวดเฟ้นเช่นนี้ไม่สมควร

Nhāpananti tesaṃyeva dārakānaṃ gandhādīhi nhāpanaṃ. Sambāhananti mahāmallānaṃ viya hatthapāde muggarādīhi paharitvā bāhuvaḍḍhanaṃ. Ādāsanti yaṃ kiñci ādāsaṃ pariharituṃ na vaṭṭati. Añjananti alaṅkārañjanameva. Mālāti baddhamālā vā abaddhamālā vā. Vilepananti yaṃ kiñci chavirāgakaraṇaṃ. Mukhacuṇṇaṃ mukhalepananti mukhe kāḷapīḷakādīnaṃ haraṇatthāya mattikakakkaṃ denti, tena lohite calite sāsapakakkaṃ denti, tena dose khādite tilakakkaṃ denti, tena lohite sannisinne haliddikakkaṃ denti, tena chavivaṇṇe ārūḷhe mukhacuṇṇakena mukhaṃ cuṇṇenti, taṃ sabbaṃ na vaṭṭati.

นหาปนะ ได้แก่ การอาบน้ำให้เด็กเหล่านั้นนั่นแหละด้วยของหอมเป็นต้น สัมพาหนะ ได้แก่ การทำให้แขนเจริญขึ้นโดยการทุบตีมือและเท้าด้วยค้อนเป็นต้นเหมือนอย่างนักมวยปล้ำใหญ่ อาทาสะ ได้แก่ ไม่สมควรที่จะใช้สอยกระจกเงาชนิดใดชนิดหนึ่ง อัญชนะ ได้แก่ ยาหยอดตาที่เป็นเครื่องประดับเท่านั้น มาลา ได้แก่ พวงมาลัยที่ร้อยแล้วหรือดอกไม้ที่ยังไม่ได้ร้อย วิเลปนะ ได้แก่ สิ่งใดก็ตามที่ทำให้สีผิวเกิดความกำหนัด มุขจุณณะ มุขเลปนะ ได้แก่ เพื่อกำจัดฝ้าดำเป็นต้นบนใบหน้า เขาจึงใช้ดินสอพองพอก เมื่อเลือดเสียเคลื่อนที่ ก็ใช้แป้งเมล็ดพันธุ์ผักกาดพอก เมื่อโทษนั้นถูกกำจัดแล้ว ก็ใช้แป้งงาพอก เมื่อเลือดสงบลงแล้ว ก็ใช้แป้งขมิ้นพอก เมื่อสีผิวผ่องใสขึ้นแล้ว ก็ใช้แป้งสำหรับทาหน้าผัดหน้า ทั้งหมดนั้นไม่สมควร

Hatthabandhādīsu [Pg.85] hatthe vicitrasaṅkhakapālādīni bandhitvā vicaranti, taṃ vā aññaṃ vā sabbampi hatthābharaṇaṃ na vaṭṭati, apare sikhaṃ bandhitvā vicaranti. Suvaṇṇacīrakamuttalatādīhi ca taṃ parikkhipanti; taṃ sabbaṃ na vaṭṭati. Apare catuhatthadaṇḍaṃ vā aññaṃ vā pana alaṅkatadaṇḍakaṃ gahetvā vicaranti, tathā itthipurisarūpādivicittaṃ bhesajjanāḷikaṃ suparikkhittaṃ vāmapasse olaggitaṃ; apare kaṇṇikaratanaparikkhittakosaṃ atitikhiṇaṃ asiṃ, pañcavaṇṇasuttasibbitaṃ makaradantakādivicittaṃ chattaṃ, suvaṇṇarajatādivicitrā morapiñchādiparikkhittā upāhanā, keci ratanamattāyāmaṃ caturaṅgulavitthataṃ kesantaparicchedaṃ dassetvā meghamukhe vijjulataṃ viya nalāṭe uṇhīsapaṭṭaṃ bandhanti, cūḷāmaṇiṃ dhārenti, cāmaravālabījaniṃ dhārenti, taṃ sabbaṃ na vaṭṭati.

ในคำว่า หัตถพันธะ เป็นต้น คนทั้งหลายผูกเครื่องประดับมีกำไลสังข์อันวิจิตรเป็นต้นที่มือแล้วเที่ยวไป เครื่องประดับนั้นหรือเครื่องประดับมืออื่น ๆ ทั้งหมดก็ไม่สมควร คนพวกอื่นมัดผมเป็นมวยแล้วเที่ยวไป และพวกเขาก็ประดับมวยผมนั้นด้วยเครื่องประดับมีปิ่นทองและสร้อยไข่มุกเป็นต้น ทั้งหมดนั้นไม่สมควร คนพวกอื่นถือไม้เท้าขนาด ๔ ศอก หรือไม้เท้าอื่นที่ประดับแล้วเที่ยวไป, อีกอย่างหนึ่ง คือ กระบอกยาที่วิจิตรด้วยรูปสตรีและบุรุษเป็นต้น ตกแต่งอย่างดี ห้อยไว้ที่ข้างซ้าย; คนพวกอื่น (ถือ) ดาบที่คมกริบ มีฝักประดับด้วยแก้วยอด, (ถือ) ฉัตรที่เย็บด้วยด้าย ๕ สี วิจิตรด้วยลายฟันมกรเป็นต้น, (สวม) รองเท้าที่วิจิตรด้วยทองและเงินเป็นต้น ประดับด้วยหางนกยูงเป็นต้น, บางพวกแสดงแนวชายผมแล้วผูกผ้าคาดหน้าผากยาวประมาณ ๑ ศอก กว้าง ๔ นิ้ว เหมือนสายฟ้าในช่องเมฆ, ทรงจุฬามณี, ทรงพัดวาลวิชนี ทั้งหมดนั้นไม่สมควร

17. Aniyyānikattā saggamokkhamaggānaṃ tiracchānabhūtā kathāti tiracchānakathā. Tattha rājānaṃ ārabbha mahāsammato mandhātā dhammāsoko evaṃ mahānubhāvotiādinā nayena pavattā kathā rājakathā. Esa nayo corakathādīsu. Tesu asuko rājā abhirūpo dassanīyotiādinā nayena gehassitakathāva tiracchānakathā hoti. Sopi nāma evaṃ mahānubhāvo khayaṃ gatoti evaṃ pavattā pana kammaṭṭhānabhāve tiṭṭhati. Coresu mūladevo evaṃ mahānubhāvo, meghamālo evaṃ mahānubhāvoti tesaṃ kammaṃ paṭicca aho sūrāti gehassitakathāva tiracchānakathā. Yuddhepi bhāratayuddhādīsu asukena asuko evaṃ mārito, evaṃ viddhoti kāmassādavaseneva kathā tiracchānakathā. Tepi nāma khayaṃ gatāti evaṃ pavattā pana sabbattha kammaṭṭhānameva hoti. Api ca annādīsu evaṃ vaṇṇavantaṃ gandhavantaṃ rasavantaṃ phassasampannaṃ khādimha bhuñjimhāti kāmassādavasena kathetuṃ na vaṭṭati. Sātthakaṃ pana katvā pubbe evaṃ vaṇṇādisampannaṃ annaṃ pānaṃ vatthaṃ sayanaṃ mālaṃ gandhaṃ sīlavantānaṃ adamha, cetiye pūjaṃ karimhāti kathetuṃ vaṭṭati. Ñātikathādīsu pana ‘‘amhākaṃ ñātakā sūrā samatthā’’ti vā ‘‘pubbe mayaṃ evaṃ vicitrehi yānehi vicarimhā’’ti vā assādavasena vattuṃ na vaṭṭati. Sātthakaṃ pana katvā ‘‘tepi no ñātakā khayaṃ gatā’’ti vā ‘‘pubbe mayaṃ evarūpā upāhanā saṅghassa adamhā’’ti vā kathetuṃ vaṭṭati. Gāmakathāpi suniviṭṭhadunniviṭṭhasubhikkhadubbhikkhādivasena vā ‘‘asukagāmavāsino sūrā samatthā’’ti [Pg.86] vā evaṃ assādavasena na vaṭṭati. Sātthakaṃ pana katvā ‘‘saddhā pasannā’’ti vā ‘‘khayavayaṃ gatā’’ti vā vattuṃ vaṭṭati. Nigamanagarajanapadakathādīsupi eseva nayo.

๑๗. วาจาที่ขวางต่อทางสวรรค์และทางพระนิพพาน เพราะเป็นเรื่องไม่นำออกจากทุกข์ ชื่อว่า ติรัจฉานกถา. ในบรรดาเรื่องเหล่านั้น เรื่องที่ปรารภพระราชาอันเป็นไปโดยนัยเป็นต้นว่า พระเจ้ามหาสมมตราช พระเจ้ามันธาตุราช พระเจ้าธรรมาโศกราช มีอานุภาพมากอย่างนี้ ชื่อว่า ราชกถา. นัยนี้มีแม้ในเรื่องโจรเป็นต้น. ในบรรดาเรื่องเหล่านั้น เรื่องที่อาศัยเรือนอันเป็นไปโดยนัยเป็นต้นว่า พระราชาพระองค์โน้นมีรูปงาม น่าดู เท่านั้น ชื่อว่า ติรัจฉานกถา. ส่วนเรื่องที่เกิดขึ้นอย่างนี้ว่า แม้พระราชาพระองค์นั้นมีอานุภาพมากอย่างนั้น ก็ยังถึงความสิ้นไป ย่อมตั้งอยู่ในความเป็นกรรมฐาน. ในบรรดาเรื่องโจร เรื่องที่อาศัยเรือนที่อาศัยการกระทำของโจรเหล่านั้นว่า มูลเทวโจรมีอานุภาพมากอย่างนี้ เมฆมาลโจรมีอานุภาพมากอย่างนี้ โอ้ ช่างกล้าหาญจริง เท่านั้น ชื่อว่า ติรัจฉานกถา. แม้ในเรื่องการรบ เช่น ภารตยุทธ์เป็นต้น เรื่องที่พูดด้วยอำนาจความเพลิดเพลินในกามว่า คนโน้นฆ่าคนโน้นอย่างนี้ แทงอย่างนี้ เป็นติรัจฉานกถา. ส่วนเรื่องที่เกิดขึ้นอย่างนี้ว่า แม้ชนเหล่านั้นก็ถึงความสิ้นไป ย่อมเป็นกรรมฐานในทุกที่. อีกอย่างหนึ่ง ในเรื่องข้าวเป็นต้น ไม่ควรพูดด้วยอำนาจความเพลิดเพลินในกามว่า เราได้เคี้ยว ได้กินอาหารที่มีสีสัน มีกลิ่น มีรส มีสัมผัสสมบูรณ์อย่างนี้. แต่เมื่อกระทำให้เป็นเรื่องที่มีประโยชน์ ควรพูดว่า ในกาลก่อน เราได้ถวายข้าว น้ำ ผ้า ที่นอน ดอกไม้ ของหอม ที่มีสีเป็นต้นสมบูรณ์อย่างนี้แก่ท่านผู้มีศีล, เราได้ทำการบูชาที่พระเจดีย์. ส่วนในเรื่องญาติเป็นต้น ไม่ควรพูดด้วยอำนาจความเพลิดเพลินว่า "ญาติของเรากล้าหาญ สามารถ" หรือ "ในกาลก่อน พวกเราเที่ยวไปด้วยยานอันวิจิตรอย่างนี้". แต่เมื่อกระทำให้เป็นเรื่องที่มีประโยชน์ ควรพูดว่า "แม้ญาติเหล่านั้นของเราก็ถึงความสิ้นไป" หรือ "ในกาลก่อน พวกเราได้ถวายรองเท้าเช่นนี้แก่สงฆ์". แม้เรื่องหมู่บ้าน ก็ไม่ควรพูดด้วยอำนาจความเพลิดเพลิน โดยนัยว่า หมู่บ้านตั้งอยู่ดี-ไม่ดี อุดมสมบูรณ์-กันดาร เป็นต้น หรือว่า "ชาวบ้านชื่อโน้นกล้าหาญ สามารถ". แต่เมื่อกระทำให้เป็นเรื่องที่มีประโยชน์ ควรพูดว่า "พวกเขามีศรัทธา เลื่อมใส" หรือ "ถึงความสิ้นและความเสื่อมไป". แม้ในเรื่องนิคม นคร และชนบทเป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน.

Itthikathāpi vaṇṇasaṇṭhānādīni paṭicca assādavasena na vaṭṭati, saddhā pasannā khayavayaṃ gatāti evameva vaṭṭati. Sūrakathāpi ‘nandimitto nāma yodho sūro ahosī’ti assādavasena na vaṭṭati. Saddho ahosi khayaṃ gatoti evameva vaṭṭati. Visikhākathāpi ‘‘asukā visikhā suniviṭṭhā dunniviṭṭhā sūrā samatthā’’ti assādavasena na vaṭṭati. Saddhā pasannā khayavayaṃ gatāti evameva vaṭṭati.

แม้เรื่องสตรี ก็ไม่ควรพูดด้วยอำนาจความเพลิดเพลิน โดยอาศัยสีสันและสัณฐานเป็นต้น, ควรพูดอย่างนี้เท่านั้นว่า "นางมีศรัทธา เลื่อมใส ถึงความสิ้นและความเสื่อมไป". แม้เรื่องคนกล้า ก็ไม่ควรพูดด้วยอำนาจความเพลิดเพลินว่า 'นักรบชื่อนันทิมิตรเป็นคนกล้าหาญ'. ควรพูดอย่างนี้เท่านั้นว่า "เขาเป็นผู้มีศรัทธา ถึงความสิ้นไป". แม้เรื่องถนน ก็ไม่ควรพูดด้วยอำนาจความเพลิดเพลินว่า "ถนนสายโน้นสร้างดี-ไม่ดี (คนที่นั่น) กล้าหาญ สามารถ". ควรพูดอย่างนี้เท่านั้นว่า "(คนที่นั่น) มีศรัทธา เลื่อมใส ถึงความสิ้นและความเสื่อมไป".

Kumbhaṭṭhānakathāti udakaṭṭhānakathā, udakatitthakathātipi vuccati, kumbhadāsikathā vā, sāpi ‘‘pāsādikā naccituṃ gāyituṃ chekā’’ti assādavasena na vaṭṭati; saddhā pasannātiādinā nayeneva vaṭṭati. Pubbapetakathāti atītañātikathā. Tattha vattamānañātikathāsadiso vinicchayo.

เรื่องท่าน้ำ (กุมภัฏฐานกถา) คือ เรื่องที่ตั้งแห่งน้ำ, บ้างก็เรียกว่า เรื่องท่าสำหรับตักน้ำ, หรือเรื่องนางทาสีตักน้ำ. แม้เรื่องนั้น ก็ไม่ควรพูดด้วยอำนาจความเพลิดเพลินว่า "นางน่าเลื่อมใส ฉลาดในการฟ้อนรำขับร้อง"; ควรพูดโดยนัยเป็นต้นว่า "นางมีศรัทธา เลื่อมใส" เท่านั้น. เรื่องบุรพเปรต คือ เรื่องญาติที่ล่วงลับไปแล้ว. ในเรื่องนั้น มีข้อวินิจฉัยเหมือนกับเรื่องญาติในปัจจุบัน.

Nānattakathāti purimapacchimakathāhi vimuttā avasesā nānāsabhāvā niratthakakathā. Lokakkhāyikāti ayaṃ loko kena nimmito, asukena nāma nimmito. Kāko seto, aṭṭhīnaṃ setattā; balākā rattā. Lohitassa rattattāti evamādikā lokāyatavitaṇḍasallāpakathā.

เรื่องเบ็ดเตล็ด (นานัตตกถา) คือ เรื่องไร้สาระที่เหลือ ที่มีสภาวะต่างๆ ซึ่งพ้นจากเรื่องก่อนๆ และเรื่องหลังๆ. เรื่องโลก (โลกักขายิกา) คือ การพูดคุยถกเถียงตามลัทธิโลกายตะและวิตัณฑวาทะเป็นต้นว่า โลกนี้ใครสร้าง, ผู้นั้นผู้นี้สร้าง. กาสีขาว เพราะกระดูกสีขาว; นกกระยางสีแดง เพราะเลือดสีแดง.

Samuddakkhāyikā nāma kasmā samuddo sāgaro? Sāgaradevena khato, tasmā sāgaro. Khato meti hatthamuddāya sayaṃ niveditattā ‘‘samuddo’’ti evamādikā niratthakā samuddakkhāyanakathā. Bhavoti vuḍḍhi. Abhavoti hāni. Iti bhavo, iti abhavoti yaṃ vā taṃ vā niratthakakāraṇaṃ vatvā pavattitakathā itibhavābhavakathā.

เรื่องสมุทร (สมุททักขายิกา) ชื่อว่า เรื่องไร้สาระที่กล่าวถึงสมุทรเป็นต้นว่า ทำไมสมุทรจึงชื่อว่าสาคร? เพราะสาครเทพขุดไว้ ฉะนั้นจึงชื่อว่าสาคร. เพราะตนเองแสดงให้รู้ด้วยสัญญาณมือว่า "เราขุด" ฉะนั้นจึงชื่อว่า "สมุทร". ภพ คือ ความเจริญ. อภพ คือ ความเสื่อม. เรื่องความเจริญและความเสื่อม (อิติภวาภวกถา) คือ เรื่องที่เกิดขึ้นจากการกล่าวถึงเหตุที่ไร้สาระอย่างใดอย่างหนึ่งว่า เพราะเหตุนี้จึงเจริญ เพราะเหตุนี้จึงเสื่อม.

18. Viggāhikakathāti viggahakathā, sārambhakathā. Tattha sahitaṃ meti mayhaṃ vacanaṃ sahitaṃ siliṭṭhaṃ atthayuttaṃ kāraṇayuttanti attho. Asahitaṃ teti tuyhaṃ vacanaṃ asahitaṃ asiliṭṭhaṃ. Adhiciṇṇaṃ te viparāvattanti yaṃ tuyhaṃ dīgharattāciṇṇavasena suppaguṇaṃ, taṃ mayhaṃ ekavacaneneva viparāvattaṃ parivattitvā ṭhitaṃ, na kiñci jānāsīti attho.

๑๘. เรื่องพูดแข่งดี (วิคคาหิกกถา) คือ เรื่องที่พูดข่มกัน, เรื่องที่พูดกระทบกระทั่ง. ในเรื่องนั้น คำว่า "คำของเราสละสลวย" มีความว่า คำพูดของฉันสอดคล้อง กลมกลืน ประกอบด้วยประโยชน์ ประกอบด้วยเหตุผล. คำว่า "คำของท่านไม่สละสลวย" (มีความว่า) คำพูดของท่านไม่สอดคล้อง ไม่กลมกลืน. คำว่า "สิ่งที่ท่านสั่งสมมาดีแล้วกลับกลายไป" มีความว่า สิ่งที่ท่านสั่งสมมาอย่างดีด้วยการฝึกฝนมาเป็นเวลานานนั้น ได้กลับกลายผันแปรไปตั้งอยู่ (ในสภาพอื่น) เพียงเพราะคำพูดคำเดียวของฉัน, ท่านไม่รู้อะไรเลย.

Āropito [Pg.87] te vādoti mayā tava doso āropito. Cara vādappamokkhāyāti dosamocanatthaṃ cara, vicara; tattha tattha gantvā sikkhāti attho. Nibbeṭhehi vā sace pahosīti atha sayaṃ pahosi, idānimeva nibbeṭhehīti.

คำว่า "วาทะของท่านถูกเรายกขึ้นแล้ว" (มีความว่า) โทษในวาทะของท่านถูกเรายกขึ้นแล้ว. คำว่า "จงเที่ยวไปเพื่อเปลื้องวาทะ" มีความว่า จงเที่ยวไป จงสัญจรไปเพื่อเปลื้องโทษ; จงไปในที่นั้นๆ แล้วศึกษา. คำว่า "หรือจงแก้ไข หากท่านสามารถ" (มีความว่า) หากท่านสามารถด้วยตนเอง ก็จงแก้ไขบัดนี้ทีเดียว.

19. Dūteyyakathāyaṃ idha gacchāti ito asukaṃ nāma ṭhānaṃ gaccha. Amutrāgacchāti tato asukaṃ nāma ṭhānaṃ āgaccha. Idaṃ harāti ito idaṃ nāma hara. Amutra idaṃ āharāti asukaṭṭhānato idaṃ nāma idha āhara. Saṅkhepato pana idaṃ dūteyyaṃ nāma ṭhapetvā pañca sahadhammike ratanattayassa upakārapaṭisaṃyuttañca gihīsāsanaṃ aññesaṃ na vaṭṭati.

๑๙. ในเรื่องการเป็นทูต คำว่า "จงไปที่นี่" คือ จงไปจากที่นี้สู่สถานที่ชื่อโน้น. คำว่า "จงมาจากที่โน้น" คือ จงมาจากที่นั้นสู่สถานที่ชื่อโน้น. คำว่า "จงนำสิ่งนี้ไป" คือ จงนำสิ่งชื่อนี้ไปจากที่นี่. คำว่า "จงนำสิ่งนี้มาจากที่โน้น" คือ จงนำสิ่งชื่อนี้มาจากสถานที่ชื่อโน้นมาสู่ที่นี่. แต่โดยย่อ การเป็นทูตนี้ ไม่ควรแก่บุคคลอื่น ยกเว้นสัทธิวิหาริก ๕ และคำสั่งของคฤหัสถ์ที่เนื่องด้วยการอุปการะพระรัตนตรัย.

20. Kuhakātiādīsu tividhena kuhanavatthunā lokaṃ kuhayanti, vimhāpayantīti kuhakā. Lābhasakkāratthikā hutvā lapantīti lapakā. Nimittaṃ sīlametesanti nemittikā. Nippeso sīlametesanti nippesikā. Lābhena lābhaṃ nijigīsanti magganti pariyesantīti lābhena lābhaṃ nijigīsitāro. Kuhanā, lapanā, nemittikatā, nippesikatā, lābhena lābhaṃ nijigīsanatāti etāhi samannāgatānaṃ puggalānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Ayamettha saṅkhepo. Vitthārena panetā kuhanādikā visuddhimagge sīlaniddeseyeva pāḷiñca aṭṭhakathañca āharitvā pakāsitāti.

๒๐. ในบทว่า กุหกา เป็นต้น (มีความหมายดังนี้) สมณพราหมณ์เหล่าใด ย่อมยังโลกให้พิศวง คือให้ประหลาดใจ ด้วยวัตถุแห่งการโกง ๓ อย่าง เพราะเหตุนั้น สมณพราหมณ์เหล่านั้นจึงชื่อว่า กุหกา (ผู้โกง) สมณพราหมณ์เหล่าใด เป็นผู้ใคร่ลาภและสักการะแล้วพูดจาเลียบเคียง เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ลปกา (ผู้พูดเลียบเคียง) การทำนิมิตเป็นปกติของสมณพราหมณ์เหล่านั้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า เนมิตติกา (ผู้ทำนิมิต) การบดขยี้ (คุณของผู้อื่น) เป็นปกติของสมณพราหมณ์เหล่านั้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า นิปเปสิกา (ผู้บดขยี้) สมณพราหมณ์เหล่าใด ย่อมปรารถนา คือแสวงหาลาภ (ที่มากกว่า) ด้วยลาภ (ที่น้อยกว่า) เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ผู้ปรารถนาลาภด้วยลาภ คำนี้เป็นชื่อของบุคคลผู้ประกอบพร้อมด้วยธรรมเหล่านี้ คือ การโกง, การพูดเลียบเคียง, ความเป็นผู้ทำนิมิต, ความเป็นผู้บดขยี้, และความเป็นผู้ปรารถนาลาภด้วยลาภ นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในอรรถกถานี้ ส่วนโดยพิสดาร ธรรมมีการโกงเป็นต้นเหล่านี้ ท่านนำทั้งบาลีและอรรถกถามาแสดงไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค ในสีลนิทเทส นั่นเทียว

Ettāvatā majjhimasīlaṃ niṭṭhitaṃ hoti.

มัชฌิมสีลจบลงด้วยเหตุเพียงเท่านี้

Mahāsīlavaṇṇanā

พรรณนามหาศีล

21. Ito paraṃ mahāsīlaṃ hoti. Aṅganti hatthapādādīsu yena kenaci evarūpena aṅgena samannāgato dīghāyu yasavā hotītiādinayappavattaṃ aṅgasatthaṃ. Nimittanti nimittasatthaṃ. Paṇḍurājā kira tisso muttāyo muṭṭhiyaṃ katvā nemittikaṃ pucchi – ‘‘kiṃ me hatthe’’ti? So ito cito ca vilokesi, tasmiñca samaye gharagolikāya makkhikā gayhantī muttā, so ‘‘muttā’’ti āha. Puna ‘‘katī’’ti puṭṭho kukkuṭassa tikkhattuṃ ravantassa saddaṃ sutvā ‘‘tisso’’ti āha. Evaṃ taṃ taṃ ādisitvā nimittamanuyuttā viharanti.

๒๑. ต่อจากนี้ไปเป็นมหาศีล คำว่า อังคะ ได้แก่ ตำราทำนายอวัยวะ ที่ดำเนินไปโดยนัยเป็นต้นว่า บุคคลผู้ประกอบด้วยอวัยวะมีลักษณะอย่างนี้อย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาอวัยวะมีมือและเท้าเป็นต้น ย่อมมีอายุยืน มียศ คำว่า นิมิต ได้แก่ ตำราทำนายนิมิต ได้ยินว่า พระเจ้าปัณฑุราชากำไข่มุก ๓ เม็ดไว้ในพระหัตถ์แล้วตรัสถามนักทำนายนิมิตว่า 'อะไรอยู่ในมือของเรา?' นักทำนายนิมิตนั้นแลดูไปทางโน้นทางนี้ และในขณะนั้นเอง จิ้งจกบ้านกำลังจับแมลงวัน (แต่แมลงวัน) หลุดไป (มุตตา) เขาจึงทูลว่า 'ไข่มุก (มุตตา) พระเจ้าข้า' เมื่อถูกตรัสถามอีกว่า 'กี่เม็ด?' เขาได้ยินเสียงไก่ขัน ๓ ครั้ง จึงทูลว่า 'สามเม็ด พระเจ้าข้า' พวกเขาย่อมเป็นอยู่โดยหมกมุ่นในนิมิต ด้วยการทำนายบอกเหตุนั่นๆ อย่างนี้

Uppātanti [Pg.88] asanipātādīnaṃ mahantānaṃ uppatitaṃ, tañhi disvā ‘‘idaṃ bhavissati, evaṃ bhavissatī’’ti ādisanti. Supinanti yo pubbaṇhasamaye supinaṃ passati, evaṃ vipāko hoti; yo idaṃ nāma passati, tassa idaṃ nāma hotītiādinā nayena supinakaṃ anuyuttā viharanti. Lakkhaṇanti iminā lakkhaṇena samannāgato rājā hoti, iminā uparājātiādikaṃ. Mūsikacchinnanti undūrakhāyitaṃ. Tenāpi hi ahate vā vatthe anahate vā vatthe ito paṭṭhāya evaṃ chinne idaṃ nāma hotīti ādisanti. Aggihomanti evarūpena dārunā evaṃ hute idaṃ nāma hotīti aggijuhanaṃ. Dabbihomādīnipi aggihomāneva, evarūpāya dabbiyā īdisehi kaṇādīhi hute idaṃ nāma hotīti evaṃ pavattivasena pana visuṃ vuttāni.

คำว่า อุบาท ได้แก่ การตกไปแห่งนิมิตใหญ่ๆ มีอสุนีบาตเป็นต้น เพราะว่า บุคคลเห็นนิมิตนั้นแล้ว ย่อมทำนายว่า 'สิ่งนี้จักมี, จักเป็นอย่างนี้' คำว่า สุบิน ได้แก่ (ตำราทำนายฝัน) พวกเขาย่อมเป็นอยู่โดยหมกมุ่นในตำราทำนายฝันโดยนัยเป็นต้นว่า ผู้ใดฝันในเวลาเช้าตรู่ ผลย่อมเป็นอย่างนี้ ผู้ใดฝันเห็นสิ่งชื่อนี้ ผลของผู้นั้นย่อมมีชื่อนี้ คำว่า ลักษณะ ได้แก่ (ตำราทำนายลักษณะ) เป็นต้นว่า บุคคลผู้ประกอบด้วยลักษณะนี้ ย่อมเป็นพระราชา ด้วยลักษณะนี้ ย่อมเป็นอุปราช คำว่า มูสิกัจฉันนะ ได้แก่ (ตำราทำนาย) รอยหนูกัด เพราะว่า แม้ด้วยเหตุนั้น พวกเขาย่อมทำนายว่า เมื่อผ้าที่ซักแล้วหรือยังไม่ได้ซัก ถูกกัดอย่างนี้จำเดิมแต่ที่นี้ไป ผลชื่อนี้ย่อมมี คำว่า อัคคิโหมะ ได้แก่ การบูชาไฟ (โดยทำนายว่า) เมื่อบูชาอย่างนี้ด้วยฟืนชนิดนี้ ผลชื่อนี้ย่อมมี แม้ทัพพิโหมะเป็นต้น ก็คืออัคคิโหมะนั่นเอง แต่ท่านกล่าวไว้ต่างหาก โดยอาศัยความเป็นไปอย่างนี้ว่า เมื่อบูชาด้วยทัพพีชนิดนี้ ด้วยปลายข้าวเป็นต้นเช่นนี้ ผลชื่อนี้ย่อมมี

Tattha kaṇoti kuṇḍako. Taṇḍulāti sāliādīnañceva tiṇajātīnañca taṇḍulā. Sappīti gosappiādikaṃ. Telanti tilatelādikaṃ. Sāsapādīni pana mukhena gahetvā aggimhi pakkhipanaṃ, vijjaṃ parijappitvā juhanaṃ vā mukhahomaṃ. Dakkhiṇakkhakajaṇṇulohitādīhi juhanaṃ lohitahomaṃ. Aṅgavijjāti pubbe aṅgameva disvā byākaraṇavasena aṅgaṃ vuttaṃ, idha aṅgulaṭṭhiṃ disvā vijjaṃ parijappitvā ayaṃ kulaputto vā no vā, sirīsampanno vā no vātiādibyākaraṇavasena aṅgavijjā vuttā. Vatthuvijjāti gharavatthuārāmavatthādīnaṃ guṇadosasallakkhaṇavijjā. Mattikādivisesaṃ disvāpi hi vijjaṃ parijappitvā heṭṭhā pathaviyaṃ tiṃsaratanamatte, ākāse ca asītiratanamatte padese guṇadosaṃ passanti. Khattavijjāti abbheyyamāsurakkharājasatthādisatthaṃ. Sivavijjāti susāne pavisitvā santikaraṇavijjā, siṅgālarutavijjātipi vadanti. Bhūtavijjāti bhūtavejjamanto. Bhūrivijjāti bhūrighare vasantena uggahetabbamanto. Ahivijjāti sappadaṭṭhatikicchanavijjā ceva sappāvhāyanavijjā ca. Visavijjāti yāya, purāṇavisaṃ vā rakkhanti, navavisaṃ vā karonti visavantameva vā. Vicchikavijjāti vicchikadaṭṭhatikicchanavijjā. Mūsikavijjāyapi [Pg.89] eseva nayo. Sakuṇavijjāti sapakkhakaapakkhakadvipadacatuppadānaṃ rutagatādivasena sakuṇañāṇaṃ. Vāyasavijjāti kākarutañāṇaṃ, taṃ visuññeva satthaṃ, tasmā visuṃ vuttaṃ.

ในบรรดาโหมะนั้น คำว่า กณะ ได้แก่ ปลายข้าว คำว่า ตัณฑุละ ได้แก่ ข้าวสารแห่งข้าวเปลือกเป็นต้นและแห่งหญ้าชนิดต่างๆ คำว่า สัปปิ ได้แก่ เนยใสมีเนยใสที่ทำจากนมโคเป็นต้น คำว่า เตละ ได้แก่ น้ำมันมีน้ำมันงาเป็นต้น ส่วนการอมเมล็ดพันธุ์ผักกาดเป็นต้นไว้ในปากแล้วใส่เข้าไปในไฟ หรือการบริกรรมวิชชาแล้วบูชา ชื่อว่า มุขโหมะ การบูชาด้วยเลือดจากกระดูกไหปลาร้าข้างขวาและเข่าเป็นต้น ชื่อว่า โลหิตโหมะ คำว่า อังควิชชา คือ ในก่อนท่านกล่าวคำว่า อังคะ โดยหมายถึงการพยากรณ์ด้วยการดูอวัยวะ ในที่นี้ท่านกล่าว อังควิชชา โดยหมายถึงการพยากรณ์ด้วยการดูกระดูกนิ้วแล้วบริกรรมวิชชาว่า ผู้นี้เป็นกุลบุตรหรือไม่ เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยสิริหรือไม่ เป็นต้น คำว่า วัตถุวิชชา คือ วิชชาสำหรับกำหนดคุณและโทษของพื้นที่เรือนและพื้นที่อารามเป็นต้น เพราะว่า แม้เมื่อเห็นความพิเศษของดินเป็นต้นแล้วบริกรรมวิชชา พวกเขาย่อมเห็นคุณและโทษในที่ประมาณ ๓๐ ศอกใต้พื้นดิน และในที่ประมาณ ๘๐ ศอกในอากาศ คำว่า ขัตตวิชชา ได้แก่ ตำราอัพเภยยะ มาสุรักขะ และราชสัตถะเป็นต้น คำว่า สิววิชชา คือ วิชชาทำความสงบระงับโดยเข้าไปในป่าช้า บางท่านก็กล่าวว่าเป็นวิชชาทำนายเสียงสุนัขจิ้งจอก คำว่า ภูตวิชชา ได้แก่ มนต์สำหรับแพทย์รักษาภูต คำว่า ภูริวิชชา ได้แก่ มนต์ที่พึงเรียนโดยอาศัยอยู่ในเรือนดิน คำว่า อหิวิชชา ได้แก่ วิชชารักษาแผลที่ถูกงูกัดและวิชชาเรียกงู คำว่า วิสวิชชา คือ วิชชาที่บุคคลใช้ป้องกันพิษเก่า หรือทำพิษใหม่ หรือทำให้สำรอกพิษ คำว่า วิจฉิกวิชชา คือ วิชชารักษาแผลที่ถูกแมงป่องต่อย แม้ในมูสิกวิชชา ก็นัยนี้เช่นกัน คำว่า สกุณวิชชา คือ ความรู้เรื่องนก (ลาง) โดยอาศัยเสียงร้อง การเคลื่อนไหว เป็นต้น ของสัตว์มีปีก ไม่มีปีก สองเท้า และสี่เท้า คำว่า วายสวิชชา คือ ความรู้เรื่องเสียงกา ตำรานั้นเป็นศาสตร์อีกแขนงหนึ่งต่างหาก ฉะนั้นท่านจึงกล่าวไว้ต่างหาก

Pakkajjhānanti paripākagatacintā. Idāni ‘‘ayaṃ ettakaṃ jīvissati, ayaṃ ettaka’’nti evaṃ pavattaṃ ādiṭṭhañāṇanti attho. Saraparittāṇanti sararakkhaṇaṃ, yathā attano upari na āgacchati, evaṃ karaṇavijjā. Migacakkanti idaṃ sabbasaṅgāhikaṃ sabbasakuṇacatuppadānaṃ rutañāṇavasena vuttaṃ.

คำว่า ปักกัชฌานะ ได้แก่ ความคิดที่ถึงความสุกงอม อธิบายว่า เป็นญาณเครื่องชี้บอกที่ดำเนินไปอย่างนี้ว่า 'บัดนี้ ผู้นี้จักมีชีวิตอยู่เท่านี้ ผู้นี้จักมีชีวิตอยู่เท่านี้' คำว่า สรปริตตาณะ ได้แก่ การป้องกันลูกศร คือเป็นวิชชาที่กระทำอย่างที่ลูกศรจะไม่มาถึงเบื้องบนของตน คำว่า มิคจักกะ นี้ ท่านกล่าวโดยหมายถึงความรู้ในเสียงร้องของนกและสัตว์สี่เท้าทั้งปวง ซึ่งเป็นวิชชาที่รวบรวมไว้ทั้งหมด

22. Maṇilakkhaṇādīsu evarūpo maṇi pasattho, evarūpo apasattho, sāmino ārogyaissariyādīnaṃ hetu hoti, na hotīti, evaṃ vaṇṇasaṇṭhānādivasena maṇiādīnaṃ lakkhaṇaṃ anuyuttā viharantīti attho. Tattha āvudhanti ṭhapetvā asiādīni avasesaṃ āvudhaṃ. Itthilakkhaṇādīnipi yamhi kule te itthipurisādayo vasanti, tassa vuḍḍhihānivaseneva veditabbāni. Ajalakkhaṇādīsu pana evarūpānaṃ ajādīnaṃ maṃsaṃ khāditabbaṃ, evarūpānaṃ na khāditabbanti ayaṃ viseso veditabbo.

๒๒. ในตำราทำนายลักษณะแก้วมณีเป็นต้น (มีความดังนี้) อธิบายว่า พวกเขาย่อมเป็นอยู่โดยหมกมุ่นในลักษณะของแก้วมณีเป็นต้น โดยอาศัยสีและสัณฐานเป็นต้นอย่างนี้ว่า แก้วมณีชนิดนี้เป็นที่สรรเสริญ ชนิดนี้ไม่เป็นที่สรรเสริญ เป็นเหตุแห่งความไม่มีโรคและความเป็นใหญ่เป็นต้นของเจ้าของ หรือไม่เป็นเหตุ ในบรรดาตำราเหล่านั้น คำว่า อาวุธะ ได้แก่ อาวุธที่เหลือ ยกเว้นดาบเป็นต้น แม้ตำราทำนายลักษณะสตรีเป็นต้น ก็พึงทราบโดยอาศัยความเจริญและความเสื่อมของตระกูลที่สตรีบุรุษเป็นต้นเหล่านั้นอาศัยอยู่ ส่วนในตำราทำนายลักษณะแพะเป็นต้น พึงทราบความแตกต่างนี้ว่า เนื้อของแพะเป็นต้นชนิดนี้ควรกิน ชนิดนี้ไม่ควรกิน

Api cettha godhāya lakkhaṇe cittakammapiḷandhanādīsupi evarūpāya godhāya sati idaṃ nāma hotīti ayaṃ viseso veditabbo. Idañcettha vatthu – ekasmiṃ kira vihāre cittakamme godhaṃ aggiṃ dhamamānaṃ akaṃsu. Tato paṭṭhāya bhikkhūnaṃ mahāvivādo jāto. Eko āgantukabhikkhu taṃ disvā makkhesi. Tato paṭṭhāya vivādo mandībhūto hoti. Kaṇṇikalakkhaṇaṃ piḷandhanakaṇṇikāyapi gehakaṇṇikāyapi vasena veditabbaṃ. Kacchapalakkhaṇaṃ godhālakkhaṇasadisameva. Migalakkhaṇaṃ sabbasaṅgāhikaṃ sabbacatuppadānaṃ lakkhaṇavasena vuttaṃ.

อนึ่ง ในลักษณะของตัวเหี้ยนี้ พึงทราบความพิเศษนี้ว่า แม้ในภาพจิตรกรรม เครื่องประดับ เป็นต้น เมื่อมีรูปตัวเหี้ยเช่นนี้อยู่ ผลชื่อนี้ย่อมมี. และนี่คือเรื่องราวในลักษณะนี้ ได้ยินว่า ในวิหารแห่งหนึ่ง เขาได้ทำรูปตัวเหี้ยกำลังเป่าไฟไว้ในภาพจิตรกรรม. จำเดิมแต่นั้นมา การทะเลาะวิวาทใหญ่ได้เกิดขึ้นแก่ภิกษุทั้งหลาย. ภิกษุอาคันตุกะรูปหนึ่งเห็นรูปนั้นแล้วจึงลบเสีย. จำเดิมแต่นั้นมา การทะเลาะวิวาทก็เบาบางลง. พึงทราบลักษณะแห่งกรรณิกาโดยนัยแห่งกรรณิกาที่เป็นเครื่องประดับและกรรณิกาที่เป็นช่อฟ้าของเรือน. ลักษณะของเต่าก็เหมือนกับลักษณะของตัวเหี้ยนั่นเทียว. ลักษณะของเนื้อ ท่านกล่าวไว้โดยเป็นลักษณะที่รวบรวมสัตว์สี่เท้าทั้งหมด.

23. Raññaṃ niyyānaṃ bhavissatīti asukadivase asukanakkhattena asukassa nāma rañño niggamanaṃ bhavissatīti evaṃ rājūnaṃ pavāsagamanaṃ byākaroti. Esa nayo sabbattha. Kevalaṃ panettha aniyyānanti vippavutthānaṃ puna āgamanaṃ. Abbhantarānaṃ raññaṃ upayānaṃ bhavissati, bāhirānaṃ raññaṃ apayānanti antonagare amhākaṃ rājā paṭiviruddhaṃ bahirājānaṃ upasaṅkamissati, tato tassa paṭikkamanaṃ bhavissatīti evaṃ raññaṃ upayānāpayānaṃ [Pg.90] byākaroti. Dutiyapadepi eseva nayo. Jayaparājayā pākaṭāyeva.

๒๓. (คำว่า) การยาตราทัพของพระราชาทั้งหลายจักมี ดังนี้ คือพยากรณ์การเสด็จไปจากที่ประทับของพระราชาทั้งหลายว่า ในวันชื่อโน้น โดยนักษัตรชื่อโน้น การเสด็จออกของพระราชาพระนามว่าโน้นจักมี. นัยนี้พึงใช้ได้ในทุกที่. เพียงแต่ในที่นี้ คำว่า อนิยยานัง หมายถึง การกลับมาอีกของพระราชาผู้เสด็จไปประทับแรมต่างถิ่น. (คำว่า) การเข้าประชิดของพระราชาฝ่ายในจักมี การถอยทัพของพระราชาฝ่ายนอกจักมี ดังนี้ คือพยากรณ์การเข้าประชิดและการถอยทัพของพระราชาทั้งหลายว่า ในภายในพระนคร พระราชาของเราจักเสด็จเข้าไปหาพระราชาฝ่ายนอกผู้เป็นข้าศึก เพราะเหตุนั้น การถอยกลับของพระราชาพระองค์นั้นจักมี. แม้ในบทที่สอง ก็นัยนี้เช่นกัน. ชัยชนะและความพ่ายแพ้ ย่อมปรากฏชัดเจนอยู่แล้ว.

24. Candaggāhādayo asukadivase rāhu candaṃ gahessatīti byākaraṇavaseneva veditabbā. Api ca nakkhattassa aṅgārakādigāhasamāyogopi nakkhattagāhoyeva. Ukkāpātoti ākāsato ukkānaṃ patanaṃ. Disāḍāhoti disākālusiyaṃ aggisikhadhūmasikhādīhi ākulabhāvo viya. Devadudrabhīti sukkhavalāhakagajjanaṃ. Uggamananti udayanaṃ. Okkamananti atthaṅgamanaṃ. Saṃkilesanti avisuddhatā. Vodānanti visuddhatā. Evaṃ vipākoti lokassa evaṃ vividhasukhadukkhāvaho.

๒๔. คัมภีร์ว่าด้วยจันทรคราสเป็นต้น พึงทราบโดยนัยแห่งการพยากรณ์ว่า ในวันชื่อโน้น ราหูจักจับพระจันทร์. อนึ่ง แม้การโคจรมาพบกันของนักษัตรกับดาวเคราะห์มีดาวอังคารเป็นต้น ก็คือ นักขัตตคาหะ นั่นเอง. อุกกาบาต คือ การตกจากท้องฟ้าของสิ่งที่มีแสงสว่างดุจคบเพลิง. ทิศาฑาหะ คือ ความมืดมัวของทิศ ราวกับความสับสนวุ่นวายด้วยเปลวไฟและเปลวควันเป็นต้น. เทวทุนทุภิ คือ เสียงคำรามของเมฆแห้ง. อุคคมนะ คือ การขึ้น. โอกกมนะ คือ การตก. สังกิเลส คือ ความไม่บริสุทธิ์. โวทาน คือ ความบริสุทธิ์. วิบากอย่างนี้ คือ การนำมาซึ่งสุขและทุกข์ต่างๆ อย่างนี้แก่โลก.

25. Suvuṭṭhikāti devassa sammādhārānuppavecchanaṃ. Dubbuṭṭhikāti avaggāho, vassavibandhoti vuttaṃ hoti. Muddāti hatthamuddā. Gaṇanā vuccati acchiddakagaṇanā. Saṅkhānanti saṅkalanasaṭuppādanādivasena piṇḍagaṇanā. Yassa sā paguṇā hoti, so rukkhampi disvā ettakāni ettha paṇṇānīti jānāti. Kāveyyanti ‘‘cattārome, bhikkhave, kavī. Katame cattāro? Cintākavi, sutakavi, atthakavi, paṭibhānakavī’’ti (a. ni. 4.231). Imesaṃ catunnaṃ kavīnaṃ attano cintāvasena vā; ‘‘vessantaro nāma rājā ahosī’’tiādīni sutvā sutavasena vā; imassa ayaṃ attho, evaṃ taṃ yojessāmīti evaṃ atthavasena vā; kiñcideva disvā tappaṭibhāgaṃ kattabbaṃ karissāmīti evaṃ ṭhānuppattikapaṭibhānavasena vā; jīvikatthāya kabyakaraṇaṃ. Lokāyataṃ vuttameva.

๒๕. สุวุฏฐิกา คือ การที่ฝนหลั่งสายน้ำลงมาโดยชอบ. ทุพพุฏฐิกา คือ การไม่ตก หรือการหยุดตกของฝน ดังนี้ ท่านกล่าวไว้. มุททา คือ การนับด้วยนิ้วมือ. คณนา ท่านเรียกว่า การนับที่ไม่ขาดช่วง. สังขานะ คือ การนับรวมโดยนัยแห่งการบวก การแยก เป็นต้น. ผู้ใดชำนาญในการนับนั้น ผู้นั้นเห็นแม้กระทั่งต้นไม้ ก็ย่อมรู้ว่า ในต้นไม้นี้มีใบเท่านี้. กาเวยยะ คือ การแต่งกาพย์เพื่อการเลี้ยงชีพ ของกวี ๔ จำพวกเหล่านี้ คือ จินตกวี สุตกวี อัตถกวี ปฏิภาณกวี ดังที่ตรัสไว้ในอังคุตตรนิกายว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กวีมี ๔ จำพวก. ๔ จำพวกคืออะไรบ้าง? คือ จินตกวี สุตกวี อัตถกวี ปฏิภาณกวี" โดยนัยแห่งความคิดของตน หรือโดยนัยแห่งสิ่งที่ได้ฟังมา หลังจากได้ฟังเรื่องราวมีอาทิว่า "พระราชาพระนามว่าเวสสันดรได้มีแล้ว" หรือโดยนัยแห่งอรรถว่า "บทนี้มีความหมายอย่างนี้ เราจักประกอบความหมายนั้นอย่างนี้" หรือโดยนัยแห่งปฏิภาณที่เกิดขึ้นเฉพาะหน้าว่า "เราเห็นสิ่งใดสิ่งหนึ่งแล้ว จักกระทำสิ่งที่สมควรแก่สิ่งนั้น". โลกายตะ ได้กล่าวไว้แล้ว.

26. Āvāhanaṃ nāma imassa dārakassa asukakulato asukanakkhattena dārikaṃ ānethāti āvāhakaraṇaṃ. Vivāhananti imaṃ dārikaṃ asukassa nāma dārakassa asukanakkhattena detha, evamassā vuḍḍhi bhavissatīti vivāhakaraṇaṃ. Saṃvaraṇanti saṃvaraṇaṃ nāma ‘ajja nakkhattaṃ sundaraṃ, ajjeva samaggā hotha, iti vo viyogo na bhavissatī’ti evaṃ samaggakaraṇaṃ. Vivaraṇaṃ nāma ‘sace viyujjitukāmattha, ajjeva viyujjatha[Pg.91], iti vo puna saṃyogo na bhavissatī’ti evaṃ visaṃyogakaraṇaṃ. Saṅkiraṇanti ‘uṭṭhānaṃ vā iṇaṃ vā dinnaṃ dhanaṃ ajja saṅkaḍḍhatha, ajja saṅkaḍḍhitañhi taṃ thāvaraṃ hotī’ti evaṃ dhanapiṇḍāpanaṃ. Vikiraṇanti ‘sace payogauddhārādivasena dhanaṃ payojitukāmattha, ajja payojitaṃ diguṇacatugguṇaṃ hotī’ti evaṃ dhanapayojāpanaṃ. Subhagakaraṇanti piyamanāpakaraṇaṃ vā sassirīkakaraṇaṃ vā. Dubbhagakaraṇanti tabbiparītaṃ. Viruddhagabbhakaraṇanti viruddhassa vilīnassa aṭṭhitassa matassa gabbhassa karaṇaṃ. Puna avināsāya bhesajjadānanti attho. Gabbho hi vātena, pāṇakehi, kammunā cāti tīhi kāraṇehi vinassati. Tattha vātena vinassante nibbāpanīyaṃ sītalaṃ bhesajjaṃ deti, pāṇakehi vinassante pāṇakānaṃ paṭikammaṃ karoti, kammunā vinassante pana buddhāpi paṭibāhituṃ na sakkonti.

๒๖. อาวาหนะ ชื่อว่า การทำอาวาหะ คือ (การให้ฤกษ์ว่า) "ท่านทั้งหลายจงนำเด็กหญิงจากตระกูลโน้นมาเพื่อเด็กชายนี้ โดยนักษัตรชื่อโน้น". วิวาหนะ คือ การทำวิวาหะ คือ (การให้ฤกษ์ว่า) "ท่านทั้งหลายจงให้เด็กหญิงนี้แก่เด็กชายชื่อโน้น โดยนักษัตรชื่อโน้น ความเจริญจักมีแก่เด็กหญิงนั้นอย่างนี้". สังวรณะ ชื่อว่า สังวรณะ คือ การทำให้สามัคคีกันอย่างนี้ว่า "วันนี้ฤกษ์งามยามดี ท่านทั้งหลายจงสามัคคีกันในวันนี้แหละ ด้วยเหตุนี้ การพลัดพรากของท่านทั้งหลายจักไม่มี". วิวรณะ ชื่อว่า การทำให้แยกกันอย่างนี้ว่า "ถ้าท่านทั้งหลายปรารถนาจะแยกกัน ก็จงแยกกันในวันนี้แหละ ด้วยเหตุนี้ การกลับมาอยู่ร่วมกันอีกของท่านทั้งหลายจักไม่มี". สังกิรณะ คือ การให้รวบรวมทรัพย์อย่างนี้ว่า "ท่านทั้งหลายจงรวบรวมส่วยอากร หรือทรัพย์ที่เป็นหนี้ที่ให้ไปในวันนี้ เพราะทรัพย์ที่รวบรวมในวันนี้ย่อมมั่นคง". วิกิรณะ คือ การให้ใช้จ่ายทรัพย์อย่างนี้ว่า "ถ้าท่านทั้งหลายปรารถนาจะใช้จ่ายทรัพย์โดยนัยแห่งการค้าขายและการให้กู้ยืมเป็นต้น (จงใช้จ่ายในวันนี้แหละ) ทรัพย์ที่ใช้จ่ายในวันนี้ย่อมเป็นสองเท่าสี่เท่า". สุภคกรณะ คือ การทำให้เป็นที่รักที่พอใจ หรือการทำให้มีสง่าราศี. ทุพภคกรณะ คือ การกระทำที่ตรงกันข้ามกับนั้น. วิรุทธคัพภกรณะ คือ การทำให้ครรภ์ที่ผิดปกติ ที่เหลว ที่ไม่ตั้งอยู่ ที่ตายแล้ว (ให้ตั้งอยู่ได้). อธิบายว่า การให้ยาเพื่อไม่ให้ครรภ์พินาศอีก. ด้วยว่า ครรภ์ย่อมพินาศด้วยเหตุ ๓ ประการ คือ ด้วยลม ด้วยสัตว์ตัวเล็กๆ และด้วยกรรม. ในเหตุเหล่านั้น เมื่อครรภ์พินาศด้วยลม ย่อมให้ยาเย็นที่ระงับลมได้, เมื่อพินาศด้วยสัตว์ตัวเล็กๆ ย่อมทำการรักษาแก้สัตว์ตัวเล็กๆ เหล่านั้น, ส่วนเมื่อพินาศด้วยกรรม แม้พระพุทธเจ้าทั้งหลายก็ไม่สามารถจะห้ามได้.

Jivhānibandhananti mantena jivhāya bandhakaraṇaṃ. Hanusaṃhanananti mukhabandhamantena yathā hanukaṃ cāletuṃ na sakkonti, evaṃ bandhakaraṇaṃ. Hatthābhijappananti hatthānaṃ parivattanatthaṃ mantajappanaṃ. Tasmiṃ kira mante sattapadantare ṭhatvā jappite itaro hatthe parivattetvā khipati. Kaṇṇajappananti kaṇṇehi saddaṃ assavanatthāya vijjāya jappanaṃ. Taṃ kira jappitvā vinicchayaṭṭhāne yaṃ icchati, taṃ bhaṇati, paccatthiko taṃ na suṇāti, tato paṭivacanaṃ sampādetuṃ na sakkoti. Ādāsapañhanti ādāse devataṃ otāretvā pañhapucchanaṃ. Kumārikapañhanti kumārikāya sarīre devataṃ otāretvā pañhapucchanaṃ. Devapañhanti dāsiyā sarīre devataṃ otāretvā pañhapucchanaṃ. Ādiccupaṭṭhānanti jīvikatthāya ādiccapāricariyā. Mahatupaṭṭhānanti tatheva mahābrahmapāricariyā. Abbhujjalananti mantena mukhato aggijālānīharaṇaṃ. Sirivhāyananti ‘‘ehi siri, mayhaṃ sire patiṭṭhāhī’’ti evaṃ sirena siriyā avhāyanaṃ.

วิชาผูกลิ้น คือ การใช้มนต์ผูกลิ้น. วิชาผูกคาง คือ การใช้มนต์ผูกปากจนไม่สามารถขยับคางได้. วิชาเสกมือ คือ การสวดมนต์เพื่อให้มือ (ที่ถืออาวุธ) หมุนกลับ. ได้ยินว่า เมื่อยืนอยู่ในระยะ ๗ ก้าวแล้วสวดมนต์นั้น คนอื่นจะหมุนมือกลับแล้วทิ้ง (อาวุธ) ไป. วิชาเสกหู คือ การสวดวิชาเพื่อให้หูไม่ได้ยินเสียง. ได้ยินว่า (ผู้ร่ายมนต์) สวดวิชานั้นแล้ว ในสถานที่วินิจฉัยคดี ปรารถนาจะพูดสิ่งใด ก็พูดสิ่งนั้น ฝ่ายคู่ความจะไม่ได้ยินคำนั้น เพราะเหตุนั้นจึงไม่สามารถให้คำตอบได้. วิชามนต์ถามกระจก คือ การเชิญเทวดาให้ลงในกระจกแล้วถามปัญหา. วิชามนต์ถามกุมารี คือ การเชิญเทวดาให้ลงในร่างของเด็กหญิงแล้วถามปัญหา. วิชามนต์ถามเทวดา คือ การเชิญเทวดาให้ลงในร่างของหญิงคนทรงแล้วถามปัญหา. วิชาบำเรอพระอาทิตย์ คือ การปรนนิบัติพระอาทิตย์เพื่อการเลี้ยงชีพ. วิชาบำเรอท่านผู้ใหญ่ คือ การปรนนิบัติมหาพรหมเพื่อการเลี้ยงชีพเช่นเดียวกัน. วิชาพ่นไฟ คือ การใช้มนต์ทำให้เปลวไฟออกจากปาก. วิชาเรียกสิริ คือ การเรียกสิริด้วยศีรษะว่า "สิริ จงมา จงสถิตอยู่ที่ศีรษะของข้าพเจ้า".

27. Santikammanti devaṭṭhānaṃ gantvā sace me idaṃ nāma samijjhissati, tumhākaṃ iminā ca iminā ca upahāraṃ karissāmīti samiddhikāle kattabbaṃ santipaṭissavakammaṃ. Tasmiṃ pana samiddhe tassa karaṇaṃ paṇidhikammaṃ nāma. Bhūrikammanti bhūrighare vasitvā gahitamantassa payogakaraṇaṃ. Vassakammaṃ vossakammanti ettha vassoti puriso, vossoti paṇḍako. Iti vossassa [Pg.92] vassakaraṇaṃ vassakammaṃ, vassassa vossakaraṇaṃ vossakammaṃ. Taṃ pana karonto acchandikabhāvamattaṃ pāpeti, na liṅgaṃ antaradhāpetuṃ sakkoti. Vatthukammanti akatavatthusmiṃ gehapatiṭṭhāpanaṃ. Vatthuparikammanti ‘‘idañcidañcāharathā’’ti vatvā vatthubalikammakaraṇaṃ. Ācamananti udakena mukhasuddhikaraṇaṃ. Nhāpananti aññesaṃ nhāpanaṃ. Juhananti tesaṃ atthāya aggijuhanaṃ. Vamananti yogaṃ datvā vamanakaraṇaṃ. Virecanepi eseva nayo. Uddhaṃvirecananti uddhaṃ dosānaṃ nīharaṇaṃ. Adhovirecananti adho dosānaṃ nīharaṇaṃ. Sīsavirecananti sirovirecanaṃ. Kaṇṇatelanti kaṇṇānaṃ bandhanatthaṃ vā vaṇaharaṇatthaṃ vā bhesajjatelapacanaṃ. Nettatappananti akkhitappanatelaṃ. Natthukammanti telena yojetvā natthukaraṇaṃ. Añjananti dve vā tīṇi vā paṭalāni nīharaṇasamatthaṃ khārañjanaṃ. Paccañjananti nibbāpanīyaṃ sītalabhesajjañjanaṃ. Sālākiyanti salākavejjakammaṃ. Sallakattiyanti sallakattavejjakammaṃ. Dārakatikicchā vuccati komārabhaccavejjakammaṃ. Mūlabhesajjānaṃ anuppādananti iminā kāyatikicchanaṃ dasseti. Osadhīnaṃ paṭimokkhoti khārādīni datvā tadanurūpe vaṇe gate tesaṃ apanayanaṃ.

๒๗. สันติกรรม คือ การไปเทวสถานแล้วบนบานว่า "ถ้าหากสิ่งชื่อนี้ของข้าพเจ้าจะสำเร็จ ข้าพเจ้าจะทำพลีกรรมแก่ท่านทั้งหลายด้วยสิ่งนี้และสิ่งนี้" เป็นการบนบานที่พึงกระทำในเวลาที่ (ปรารถนา) จะให้สำเร็จ. ส่วนเมื่อสิ่งนั้นสำเร็จแล้ว การกระทำพลีกรรมนั้น ชื่อว่า ปณิธิกรรม (การแก้บน). ภูริกรรม คือ การอยู่ในเรือนดินแล้วทำการทดลองมนต์ที่ได้เรียนมา. ในคำว่า วัสสกรรม และ โวสสกรรม นั้น คำว่า วัสสะ คือ บุรุษ, คำว่า โวสสะ คือ บัณเฑาะก์. เพราะฉะนั้น การทำบัณเฑาะก์ให้เป็นบุรุษ ชื่อว่า วัสสกรรม, การทำบุรุษให้เป็นบัณเฑาะก์ ชื่อว่า โวสสกรรม. แต่ผู้ที่ทำกรรมนั้น ย่อมทำให้ถึงเพียงความเป็นผู้ไม่มีความพอใจ (ในสตรี) เท่านั้น ไม่สามารถทำให้เพศหายไปได้. วัตถุกรรม คือ การตั้งเรือนในพื้นที่ที่ยังไม่ได้ทำ. วัตถุบริกรรม คือ การกล่าวว่า "ท่านทั้งหลายจงนำสิ่งนี้และสิ่งนี้มา" แล้วทำพลีกรรมแก่พื้นที่. อาคมนะ คือ การทำความสะอาดปากด้วยน้ำ (มนต์). การอาบน้ำ คือ การอาบน้ำให้คนอื่น. การบูชาไฟ คือ การบูชาไฟเพื่อประโยชน์แก่ชนเหล่านั้น. การทำให้อาเจียน คือ การให้ยาแล้วทำให้อาเจียน. แม้ในการถ่าย ก็นัยนี้เช่นกัน. อุทธังวิเรจนะ คือ การนำโทษ (เสมหะเป็นต้น) ออกทางเบื้องบน. อโธวิเรจนะ คือ การนำโทษออกทางเบื้องล่าง. สีสวิเรจนะ คือ การถ่ายโทษทางศีรษะ. การหยอดหูด้วยน้ำมัน คือ การเคี่ยวน้ำมันยาเพื่อเชื่อมต่อหูหรือเพื่อรักษาแผล. การบำรุงตา คือ น้ำมันที่ทำให้ตาชุ่มชื่น. การนัตถุ์ยา คือ การประกอบยากับน้ำมันแล้วทำการนัตถุ์. การป้ายยา คือ ยาป้ายตาชนิดเค็มที่สามารถลอกต้อได้ ๒ หรือ ๓ ชั้น. การป้ายยาแก้ คือ ยาป้ายตาชนิดเย็นที่ดับพิษร้อนได้. วิชาศัลยกรรมตา คือ เวชกรรม (รักษา) ด้วยไม้แหลม. วิชาศัลยกรรมทั่วไป คือ เวชกรรม (รักษา) ด้วยการผ่าตัด (เอาลูกศรออก). เวชกรรมกุมารภัจจ์ เรียกว่า การรักษาเด็ก. ด้วยคำว่า การให้รากไม้เป็นยา นี้ แสดงถึงการรักษาโรคทางกาย. การปลดปล่อยจากยา คือ การให้ยาจำพวกด่างเป็นต้นแล้ว เมื่อแผลเป็นไปตามสมควรแก่ยานั้น ก็เอาออกเสีย.

Ettāvatā mahāsīlaṃ niṭṭhitaṃ hoti.

มหาศีลเป็นอันจบลงด้วยประการฉะนี้.

Pubbantakappikasassatavādavaṇṇanā

วรรณนาว่าด้วยสัสสตวาทะอันปรารภขันธ์ในส่วนอดีต

28. Evaṃ brahmadattena vuttavaṇṇassa anusandhivasena tividhaṃ sīlaṃ vitthāretvā idāni bhikkhusaṅghena vuttavaṇṇassa anusandhivasena – ‘‘atthi, bhikkhave, aññeva dhammā gambhīrā duddasā’’tiādinā nayena suññatāpakāsanaṃ ārabhi. Tattha dhammāti guṇe, desanāyaṃ, pariyattiyaṃ, nissatteti evamādīsu dhammasaddo vattati.

๒๘. (พระผู้มีพระภาค) ทรงขยายศีล ๓ อย่างโดยความสืบต่อแห่งคุณที่พรหมทัตตกุมารกล่าวแล้วด้วยประการฉะนี้แล้ว ในบัดนี้ ทรงปรารภการประกาศสุญญตาโดยความสืบต่อแห่งคุณที่ภิกษุสงฆ์กล่าวแล้ว โดยนัยเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมเหล่าอื่นที่ลึกซึ้ง เห็นได้ยาก มีอยู่". ในบทเหล่านั้น ธรรมศัพท์ย่อมเป็นไปในอรรถทั้งหลาย มีอาทิคือ คุณ, เทศนา, ปริยัติ, และนิสสัตตะ (ความไม่มีสัตว์).

‘‘Na hi dhammo adhammo ca, ubho samavipākino;

Adhammo nirayaṃ neti, dhammo pāpeti suggati’’nti. (theragā. 304);

"เพราะว่า ธรรมและอธรรมทั้งสองอย่าง ย่อมไม่มีวิบากเสมอกัน, อธรรมย่อมนำไปสู่นรก, ธรรมย่อมให้ถึงสุคติ" ดังนี้.

Ādīsu hi guṇe dhammasaddo. ‘‘Dhammaṃ, vo bhikkhave, desessāmi ādikalyāṇa’’ntiādīsu (ma. ni. 3.420) desanāyaṃ. ‘‘Idha bhikkhu dhammaṃ pariyāpuṇāti suttaṃ[Pg.93], geyya’’ntiādīsu (a. ni. 5.73) pariyattiyaṃ. ‘‘Tasmiṃ kho pana samaye dhammā honti, khandhā hontī’’tiādīsu (dha. sa. 121) nissatte. Idha pana guṇe vattati. Tasmā atthi, bhikkhave, aññeva tathāgatassa guṇāti evamettha attho daṭṭhabbo.

จริงอยู่ ในคาถาเป็นต้น (ธรรมศัพท์) เป็นไปในอรรถว่าคุณ. ในพระบาลีเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมอันงามในเบื้องต้นแก่เธอทั้งหลาย" (ธรรมศัพท์) เป็นไปในอรรถว่าเทศนา. ในพระบาลีเป็นต้นว่า "ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมเล่าเรียนธรรม คือ สุตตะ เคยยะ" (ธรรมศัพท์) เป็นไปในอรรถว่าปริยัติ. ในพระบาลีเป็นต้นว่า "ก็ในสมัยนั้น ธรรมทั้งหลายย่อมมี ขันธ์ทั้งหลายย่อมมี" (ธรรมศัพท์) เป็นไปในอรรถว่านิสสัตตะ. แต่ในที่นี้ (ธรรมศัพท์) ย่อมเป็นไปในอรรถว่าคุณ. เพราะเหตุนั้น พึงเห็นอรรถในที่นี้อย่างนี้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คุณของตถาคตเหล่าอื่นมีอยู่".

Gambhīrāti mahāsamuddo viya makasatuṇḍasūciyā aññatra tathāgatā aññesaṃ ñāṇena alabbhaneyyapatiṭṭhā, gambhīrattāyeva duddasā. Duddasattāyeva duranubodhā. Nibbutasabbapariḷāhattā santā, santārammaṇesu pavattanatopi santā. Atittikaraṇaṭṭhena paṇītā, sādurasabhojanaṃ viya. Uttamañāṇavisayattā na takkena avacaritabbāti atakkāvacarā. Nipuṇāti saṇhasukhumasabhāvattā. Bālānaṃ avisayattā, paṇḍitehiyeva veditabbāti paṇḍitavedanīyā.

บทว่า คัมภีรา คือ ไม่อาจหยั่งถึงได้ด้วยญาณของชนเหล่าอื่น นอกจากพระตถาคต เหมือนมหาสมุทรที่ไม่อาจหยั่งถึงได้ด้วยเข็มคือจะงอยปากยุง, เพราะความที่ลึกซึ้งนั่นเอง จึงเห็นได้ยาก. เพราะความที่เห็นได้ยากนั่นเอง จึงรู้ตามได้ยาก. เพราะมีความเร่าร้อนทั้งปวงดับแล้ว จึงชื่อว่า สันตะ (สงบ), แม้เพราะเป็นไปในอารมณ์อันสงบ จึงชื่อว่า สันตะ. โดยอรรถว่าไม่ทำให้เบื่อหน่าย จึงชื่อว่า ปณีตะ (ประณีต) เหมือนโภชนะมีรสอร่อย. เพราะเป็นวิสัยแห่งญาณอันสูงสุด ไม่พึงหยั่งลงได้ด้วยตรรกะ ฉะนั้นจึงชื่อว่า อตักกาวจร. บทว่า นิปุณา คือ เพราะมีสภาวะละเอียดอ่อนสุขุม. เพราะไม่ใช่เป็นวิสัยของคนพาล อันบัณฑิตทั้งหลายเท่านั้นพึงรู้ ฉะนั้นจึงชื่อว่า บัณฑิตเวทนียะ.

Ye tathāgato sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedetīti ye dhamme tathāgato anaññaneyyo hutvā sayameva abhivisiṭṭhena ñāṇena paccakkhaṃ katvā pavedeti, dīpeti, katheti, pakāsetīti attho. Yehīti yehi guṇadhammehi. Yathābhuccanti yathābhūtaṃ. Vaṇṇaṃ sammā vadamānā vadeyyunti tathāgatassa vaṇṇaṃ vattukāmā sammā vadeyyuṃ, ahāpetvā vattuṃ sakkuṇeyyunti attho. Katame ca pana te dhammā bhagavatā evaṃ thomitāti? Sabbaññutaññāṇaṃ. Yadi evaṃ, kasmā bahuvacananiddeso katoti? Puthucittasamāyogato ceva, puthuārammaṇato ca. Tañhi catūsu ñāṇasampayuttamahākiriyacittesu labbhati, na cassa koci dhammo ārammaṇaṃ nāma na hoti. Yathāha – ‘‘atītaṃ sabbaṃ jānātīti sabbaññutaññāṇaṃ, tattha āvaraṇaṃ natthīti anāvaraṇañāṇa’’ntiādi (paṭi. ma. 1.120). Iti puthucittasamāyogato punappunaṃ uppattivasena puthuārammaṇato ca bahuvacananiddeso katoti.

บทว่า เย ตถาคโต สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทติ มีความว่า ธรรมเหล่าใดอันพระตถาคตมิใช่ผู้อันใครๆ พึงให้รู้ ทรงเป็นผู้รู้ยิ่งด้วยพระองค์เอง คือ ทรงกระทำให้แจ้งด้วยพระญาณอันวิเศษยิ่งแล้ว ทรงประกาศ คือ ทรงแสดง ทรงบอก ทรงเปิดเผย. บทว่า เยหิ ได้แก่ ด้วยคุณธรรมทั้งหลายเหล่าใด. บทว่า ยถาภูจฺจํ ได้แก่ ตามความเป็นจริง. บทว่า วณฺณํ สมฺมา วทมานา วเทยฺยุํ มีความว่า ชนผู้ประสงค์จะกล่าวคุณของพระตถาคต พึงกล่าวได้โดยชอบ คือ พึงสามารถกล่าวได้โดยไม่ลดหย่อน. ก็ธรรมเหล่านั้นที่พระผู้มีพระภาคทรงสรรเสริญแล้วอย่างนี้คืออะไรบ้าง? คือ สัพพัญญุตญาณ. ถ้าอย่างนั้น เพราะเหตุไรจึงทรงแสดงด้วยพหูพจน์? เพราะประกอบกับจิตจำนวนมาก และเพราะมีอารมณ์จำนวนมาก. จริงอยู่ ญาณนั้นย่อมมีได้ในญาณสัมปยุตตมหากิริยาจิต ๔ ดวง และไม่มีธรรมอะไรเลยที่ไม่เป็นอารมณ์ของญาณนั้น. ดังที่พระสารีบุตรกล่าวไว้ว่า “ชื่อว่าสัพพัญญุตญาณ เพราะทรงรู้สิ่งทั้งปวงที่เป็นอดีต... ชื่อว่าอนาวรณญาณ เพราะไม่มีเครื่องกั้นในญาณนั้น” เป็นต้น (ปฏิ.ม. ๑.๑๒๐). เพราะเหตุนี้ เพราะประกอบกับจิตจำนวนมาก ด้วยอำนาจการเกิดขึ้นบ่อยๆ และเพราะมีอารมณ์จำนวนมาก จึงทรงแสดงด้วยพหูพจน์.

‘‘Aññevā’’ti idaṃ panettha vavatthāpanavacanaṃ, ‘‘aññeva, na pāṇātipātā veramaṇiādayo. Gambhīrāva na uttānā’’ti evaṃ sabbapadehi yojetabbaṃ. Sāvakapāramīñāṇañhi gambhīraṃ, paccekabodhiñāṇaṃ pana tato gambhīrataranti tattha vavatthānaṃ natthi, sabbaññutaññāṇañca tatopi gambhīrataranti tatthāpi vavatthānaṃ natthi, ito panaññaṃ gambhīrataraṃ natthi; tasmā gambhīrā vāti vavatthānaṃ labbhati. Tathā duddasāva duranubodhā vāti sabbaṃ veditabbaṃ.

ในบทว่า อญฺเญวา นี้ คำนี้เป็นคำกำหนดความ พึงประกอบกับทุกบทอย่างนี้ว่า “เป็นธรรมอื่นแน่นอน มิใช่วิรตีมีปาณาติปาตาเวรมณีเป็นต้น เป็นธรรมลึกซึ้งเท่านั้น มิใช่ตื้น”. จริงอยู่ สาวกบารมีญาณก็ลึกซึ้ง แต่พระปัจเจกโพธิญาณลึกซึ้งกว่านั้น ฉะนั้นจึงไม่มีการกำหนดความในสาวกบารมีญาณนั้น และสัพพัญญุตญาณก็ลึกซึ้งกว่าแม้พระปัจเจกโพธิญาณนั้น ฉะนั้นจึงไม่มีการกำหนดความแม้ในพระปัจเจกโพธิญาณนั้น แต่ไม่มีญาณอื่นที่ลึกซึ้งกว่าสัพพัญญุตญาณนี้ เพราะฉะนั้น จึงมีการกำหนดความได้ว่า “เป็นธรรมลึกซึ้งเท่านั้น”. พึงทราบทั้งหมดโดยนัยเดียวกันนี้ว่า “เป็นธรรมที่เห็นได้ยากเท่านั้น เป็นธรรมที่ตรัสรู้ตามได้ยากเท่านั้น”.

Katame [Pg.94] ca te bhikkhaveti ayaṃ pana tesaṃ dhammānaṃ kathetukamyatā pucchā. Santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇātiādi pucchāvissajjanaṃ. Kasmā panetaṃ evaṃ āraddhanti ce? Buddhānañhi cattāri ṭhānāni patvā gajjitaṃ mahantaṃ hoti, ñāṇaṃ anupavisati, buddhañāṇassa mahantabhāvo paññāyati, desanā gambhīrā hoti, tilakkhaṇāhatā, suññatāpaṭisaṃyuttā. Katamāni cattāri? Vinayapaññattiṃ, bhūmantaraṃ, paccayākāraṃ, samayantaranti. Tasmā – ‘‘idaṃ lahukaṃ, idaṃ garukaṃ, idaṃ satekicchaṃ, idaṃ atekicchaṃ, ayaṃ āpatti, ayaṃ anāpatti, ayaṃ chejjagāminī, ayaṃ vuṭṭhānagāminī, ayaṃ desanāgāminī, ayaṃ lokavajjā, ayaṃ paṇṇattivajjā, imasmiṃ vatthusmiṃ idaṃ paññapetabba’’nti yaṃ evaṃ otiṇṇe vatthusmiṃ sikkhāpadapaññāpanaṃ nāma, tattha aññesaṃ thāmo vā balaṃ vā natthi; avisayo esa aññesaṃ, tathāgatasseva visayo. Iti vinayapaññattiṃ patvā buddhānaṃ gajjitaṃ mahantaṃ hoti, ñāṇaṃ anupavisati…pe… suññatāpaṭisaṃyuttāti.

ส่วนคำถามว่า กตเม จ เต ภิกฺขเว นี้ เป็นคำถามที่เกิดจากความปรารถนาจะกล่าวธรรมเหล่านั้น. คำว่า สนฺติ ภิกฺขเว เอเก สมณพฺราหฺมณา เป็นต้น เป็นการตอบคำถามนั้น. หากถามว่า ก็เพราะเหตุไรจึงทรงเริ่มเรื่องนี้อย่างนี้? ตอบว่า จริงอยู่ เมื่อพระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงบรรลุถึงฐานะ ๔ อย่างแล้ว การบันลือ (พระธรรมเทศนา) ย่อมยิ่งใหญ่ พระญาณย่อมหยั่งลง ความเป็นผู้มีพระพุทธญาณอันยิ่งใหญ่ย่อมปรากฏ พระธรรมเทศนาย่อมลึกซึ้ง ประทับด้วยไตรลักษณ์ ประกอบด้วยสุญญตา. ฐานะ ๔ อย่างคืออะไรบ้าง? คือ การบัญญัติวินัย, ความแตกต่างแห่งภูมิ, อาการแห่งปัจจัย (ปฏิจจสมุปบาท), และลัทธิอื่น. เพราะฉะนั้น การบัญญัติสิกขาบทชื่อนี้ว่า “นี้เป็นอาบัติเบา, นี้เป็นอาบัติหนัก, นี้เป็นอาบัติมีทางแก้ไข, นี้เป็นอาบัติไม่มีทางแก้ไข, นี้เป็นอาบัติ, นี้ไม่เป็นอาบัติ, นี้เป็นอาบัติที่ทำให้ขาดจากความเป็นภิกษุ, นี้เป็นอาบัติที่ทำให้ต้องอยู่กรรม, นี้เป็นอาบัติที่ตกไปเพราะการแสดง, นี้เป็นอาบัติที่มีโทษทางโลก, นี้เป็นอาบัติที่มีโทษทางพระบัญญัติ, ในเรื่องนี้พึงบัญญัติสิกขาบทนี้” เมื่อเรื่องเกิดขึ้นอย่างนี้ ในการบัญญัติสิกขาบทนั้น กำลังหรืออำนาจของผู้อื่นไม่มี, เรื่องนั้นมิใช่วิสัยของผู้อื่น เป็นวิสัยของพระตถาคตเท่านั้น. ด้วยเหตุนี้ เมื่อทรงบรรลุถึงการบัญญัติวินัย การบันลือของพระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมยิ่งใหญ่ พระญาณย่อมหยั่งลง... ประกอบด้วยสุญญตา.

Tathā ime cattāro satipaṭṭhānā nāma…pe… ariyo aṭṭhaṅgiko maggo nāma, pañca khandhā nāma, dvādasa āyatanāni nāma, aṭṭhārasa dhātuyo nāma, cattāri ariyasaccāni nāma, bāvīsatindriyāni nāma, nava hetū nāma, cattāro āhārā nāma, satta phassā nāma, satta vedanā nāma, satta saññā nāma, satta cetanā nāma, satta cittāni nāma. Etesu ettakā kāmāvacarā dhammā nāma, ettakā rūpāvacaraarūpāvacarapariyāpannā dhammā nāma, ettakā lokiyā dhammā nāma, ettakā lokuttarā dhammā nāmāti catuvīsatisamantapaṭṭhānaṃ anantanayaṃ abhidhammapiṭakaṃ vibhajitvā kathetuṃ aññesaṃ thāmo vā balaṃ vā natthi, avisayo esa aññesaṃ, tathāgatasseva visayo. Iti bhūmantaraparicchedaṃ patvā buddhānaṃ gajjitaṃ mahantaṃ hoti, ñāṇaṃ anupavisati…pe… suññatāpaṭisaṃyuttāti.

ฉันนั้นเหมือนกัน (ธรรม) เหล่านี้ชื่อว่าสติปัฏฐาน ๔...ฯลฯ... ชื่อว่าอริยมรรคมีองค์ ๘, ชื่อว่าขันธ์ ๕, ชื่อว่าอายตนะ ๑๒, ชื่อว่าธาตุ ๑๘, ชื่อว่าอริยสัจ ๔, ชื่อว่าอินทรีย์ ๒๒, ชื่อว่าเหตุ ๙, ชื่อว่าอาหาร ๔, ชื่อว่าผัสสะ ๗, ชื่อว่าเวทนา ๗, ชื่อว่าสัญญา ๗, ชื่อว่าเจตนา ๗, ชื่อว่าจิต ๗. ในธรรมเหล่านั้น ธรรมเท่านี้ชื่อว่ากามาวจรธรรม, ธรรมเท่านี้ชื่อว่ารูปาวจรธรรม อรูปาวจรธรรม และปริยาปันนธรรม, ธรรมเท่านี้ชื่อว่าโลกิยธรรม, ธรรมเท่านี้ชื่อว่าโลกุตตรธรรม. การที่จะจำแนกแสดงพระอภิธรรมปิฎกอันมีนัยไม่สิ้นสุด มีสมันตปัฏฐาน ๒๔ อย่างนี้ กำลังหรืออำนาจของผู้อื่นไม่มี, เรื่องนั้นมิใช่วิสัยของผู้อื่น เป็นวิสัยของพระตถาคตเท่านั้น. ด้วยเหตุนี้ เมื่อทรงบรรลุถึงการกำหนดความแตกต่างแห่งภูมิ การบันลือของพระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมยิ่งใหญ่ พระญาณย่อมหยั่งลง... ประกอบด้วยสุญญตา.

Tathā ayaṃ avijjā saṅkhārānaṃ navahākārehi paccayo hoti, uppādo hutvā paccayo hoti, pavattaṃ hutvā, nimittaṃ, āyūhanaṃ, saṃyogo, palibodho, samudayo, hetu, paccayo hutvā paccayo hoti, tathā saṅkhārādayo viññāṇādīnaṃ. Yathāha – ‘‘kathaṃ paccayapariggahe paññā dhammaṭṭhitiñāṇaṃ? Avijjā saṅkhārānaṃ uppādaṭṭhiti ca pavattaṭṭhiti ca, nimittaṭṭhiti [Pg.95] ca, āyūhanaṭṭhiti ca, saṃyogaṭṭhiti ca, palibodhaṭṭhiti ca, samudayaṭṭhiti ca, hetuṭṭhiti ca, paccayaṭṭhiti ca, imehi navahākārehi avijjā paccayo, saṅkhārā paccayasamuppannā, ubhopete dhammā paccayasamuppannāti paccayapariggahe paññā dhammaṭṭhitiñāṇaṃ. Atītampi addhānaṃ, anāgatampi addhānaṃ avijjā saṅkhārānaṃ uppādaṭṭhiti ca…pe… jāti jarāmaraṇassa uppādaṭṭhiti ca…pe… paccayaṭṭhiti ca, imehi navahākārehi jāti paccayo, jarāmaraṇaṃ paccayasamuppannaṃ, ubhopete dhammā paccayasamuppannāti paccayapariggahe paññā dhammaṭṭhitiñāṇa’’nti (paṭi. ma. 1.45). Evamimaṃ tassa tassa dhammassa tathā tathā paccayabhāvena pavattaṃ tivaṭṭaṃ tiyaddhaṃ tisandhiṃ catusaṅkhepaṃ vīsatākāraṃ paṭiccasamuppādaṃ vibhajitvā kathetuṃ aññesaṃ thāmo vā balaṃ vā natthi, avisayo esa aññesaṃ, tathāgatasseva visayo, iti paccayākāraṃ patvā buddhānaṃ gajjitaṃ mahantaṃ hoti, ñāṇaṃ anupavisati…pe… suññatāpaṭisaṃyuttāti.

ฉันนั้น อวิชชานี้เป็นปัจจัยแก่สังขารทั้งหลายโดยอาการ ๙ อย่าง คือ เป็นปัจจัยโดยความเป็นเหตุให้เกิดขึ้น ๑ เป็นปัจจัยโดยความเป็นไป ๑ โดยความเป็นนิมิต ๑ โดยความเป็นเครื่องประมวลมา ๑ โดยความเป็นเครื่องประกอบ ๑ โดยความเป็นเครื่องผูกรัด ๑ โดยความเป็นเหตุให้เกิดพร้อม ๑ โดยความเป็นเหตุ ๑ โดยความเป็นปัจจัย ๑ ฉันใด สังขารเป็นต้นก็เป็นปัจจัยแก่วิญญาณเป็นต้น ฉันนั้น สมดังที่พระสารีบุตรกล่าวไว้ว่า “ปัญญาในอันกำหนดปัจจัยเป็นธัมมัฏฐิติญาณอย่างไร? คือ อวิชชาเป็นปัจจัยแก่สังขารทั้งหลายโดยความเป็นที่ตั้งแห่งความเกิดขึ้น ๑ โดยความเป็นที่ตั้งแห่งความเป็นไป ๑ โดยความเป็นที่ตั้งแห่งนิมิต ๑ โดยความเป็นที่ตั้งแห่งการประมวลมา ๑ โดยความเป็นที่ตั้งแห่งการประกอบ ๑ โดยความเป็นที่ตั้งแห่งการผูกรัด ๑ โดยความเป็นที่ตั้งแห่งการเกิดพร้อม ๑ โดยความเป็นที่ตั้งแห่งเหตุ ๑ โดยความเป็นที่ตั้งแห่งปัจจัย ๑ ด้วยอาการ ๙ อย่างเหล่านี้ อวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายเป็นธรรมที่อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น แม้ธรรมทั้งสองอย่างนี้ก็เป็นธรรมที่อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น ปัญญาในอันกำหนดปัจจัยอย่างนี้ ชื่อว่าธัมมัฏฐิติญาณ แม้ในอดีตกาล แม้ในอนาคตกาล อวิชชาเป็นปัจจัยแก่สังขารทั้งหลายโดยความเป็นที่ตั้งแห่งความเกิดขึ้น...ฯลฯ... ชาติเป็นปัจจัยแก่ชรามรณะโดยความเป็นที่ตั้งแห่งความเกิดขึ้น...ฯลฯ... โดยความเป็นที่ตั้งแห่งปัจจัย ด้วยอาการ ๙ อย่างเหล่านี้ ชาติเป็นปัจจัย ชรามรณะเป็นธรรมที่อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น แม้ธรรมทั้งสองอย่างนี้ก็เป็นธรรมที่อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น ปัญญาในอันกำหนดปัจจัยอย่างนี้ ชื่อว่าธัมมัฏฐิติญาณ” (ปฏิสัมภิทามรรค ๑/๔๕) การที่จะจำแนกแสดงปฏิจจสมุปบาทนี้ ซึ่งเป็นไปโดยความเป็นปัจจัยของธรรมนั้นๆ อย่างนั้นๆ มีวัฏฏะ ๓ มีอัทธา ๓ มีสนธิ ๓ มีสังเขป ๔ มีอาการ ๒๐ เช่นนี้ กำลังหรือเรี่ยวแรงของบุคคลอื่นไม่มี นี่ไม่ใช่ภูมิของคนอื่น เป็นภูมิของพระตถาคตเท่านั้น ด้วยเหตุนี้ เมื่อถึงอาการแห่งปัจจัย คำบันลือของพระพุทธเจ้าทั้งหลายจึงยิ่งใหญ่ ญาณย่อมหยั่งลง...ฯลฯ... ประกอบด้วยสุญญตา

Tathā cattāro janā sassatavādā nāma, cattāro ekaccasassatavādā, cattāro antānantikā, cattāro amarāvikkhepikā, dve adhiccasamuppannikā, soḷasa saññīvādā, aṭṭha asaññīvādā, aṭṭha nevasaññīnāsaññīvādā, satta ucchedavādā, pañca diṭṭhadhammanibbānavādā nāma. Te idaṃ nissāya idaṃ gaṇhantīti dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni bhinditvā nijjaṭaṃ niggumbaṃ katvā kathetuṃ aññesaṃ thāmo vā balaṃ vā natthi, avisayo esa aññesaṃ, tathāgatasseva visayo. Iti samayantaraṃ patvā buddhānaṃ gajjitaṃ mahantaṃ hoti, ñāṇaṃ anupavisati, buddhañāṇassa mahantatā paññāyati, desanā gambhīrā hoti, tilakkhaṇāhatā, suññatāpaṭisaṃyuttāti.

ฉันนั้น ชน ๔ จำพวกชื่อว่าสัสสตวาทะ ชน ๔ จำพวกชื่อว่าเอกัจจสัสสตวาทะ ชน ๔ จำพวกชื่อว่าอันตานันติกะ ชน ๔ จำพวกชื่อว่าอมราวิกเขปิกะ ชน ๒ จำพวกชื่อว่าอธิจจสมุปปันนิกะ ชน ๑๖ จำพวกชื่อว่าสัญญีวาทะ ชน ๘ จำพวกชื่อว่าอสัญญีวาทะ ชน ๘ จำพวกชื่อว่าเนวสัญญีนาสัญญีวาทะ ชน ๗ จำพวกชื่อว่าอุจเฉทวาทะ ชน ๕ จำพวกชื่อว่าทิฏฐธัมมนิพพานวาทะ ชนเหล่านั้นอาศัยธรรมนี้จึงยึดถือทิฏฐินี้ การที่จะทำลายทิฏฐิ ๖๒ ประการ ทำให้ปราศจากความรกชัฏดุจป่ารก ทำให้ปราศจากความหนาทึบดุจกอหญ้า แล้วแสดงธรรมนั้น กำลังหรือเรี่ยวแรงของบุคคลอื่นไม่มี นี่ไม่ใช่ภูมิของคนอื่น เป็นภูมิของพระตถาคตเท่านั้น ด้วยเหตุนี้ เมื่อถึงลัทธิอื่น คำบันลือของพระพุทธเจ้าทั้งหลายจึงยิ่งใหญ่ ญาณย่อมหยั่งลง ความเป็นผู้มีพระพุทธญาณอันยิ่งใหญ่ย่อมปรากฏ พระธรรมเทศนาย่อมลึกซึ้ง ถูกประทับด้วยไตรลักษณ์ ประกอบด้วยสุญญตา

Imasmiṃ pana ṭhāne samayantaraṃ labbhati, tasmā sabbaññutaññāṇassa mahantabhāvadassanatthaṃ desanāya ca suññatāpakāsanavibhāvanatthaṃ samayantaraṃ anupavisanto dhammarājā – ‘‘santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā’’ti evaṃ pucchāvissajjanaṃ ārabhi.

ก็ในที่นี้ ย่อมได้ซึ่งลัทธิอื่น เพราะเหตุนั้น พระธรรมราชาเมื่อจะทรงหยั่งเข้าสู่ลัทธิอื่น เพื่อทรงแสดงความเป็นผู้มีพระสัพพัญญุตญาณอันยิ่งใหญ่ และเพื่อทรงประกาศความว่างแห่งพระธรรมเทศนาให้แจ่มแจ้ง จึงได้ทรงปรารภปุจฉาวิสัชนาอย่างนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มีสมณพราหมณ์พวกหนึ่ง”

29. Tattha santīti atthi saṃvijjanti upalabbhanti. Bhikkhaveti ālapanavacanaṃ. Eketi ekacce. Samaṇabrāhmaṇāti pabbajjūpagatabhāvena samaṇā, jātiyā brāhmaṇā. Lokena vā samaṇāti ca brāhmaṇāti ca evaṃ sammatā. Pubbantaṃ kappetvā vikappetvā gaṇhantīti pubbantakappikā. Pubbantakappo vā [Pg.96] etesaṃ atthīti pubbantakappikā. Tattha antoti ayaṃ saddo antaabbhantaramariyādalāmakaparabhāgakoṭṭhāsesu dissati. ‘‘Antapūro udarapūro’’tiādīsu hi ante antasaddo. ‘‘Caranti loke parivārachannā anto asuddhā bahi sobhamānā’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.122) abbhantare. ‘‘Kāyabandhanassa anto jīrati (cūḷava. 278). ‘‘Sā haritantaṃ vā panthantaṃ vā selantaṃ vā udakantaṃ vā’’tiādīsu (ma. ni. 1.304) mariyādāyaṃ. ‘‘Antamidaṃ, bhikkhave, jīvikānaṃ yadidaṃ piṇḍolya’’ntiādīsu (saṃ. ni. 3.80) lāmake. ‘‘Esevanto dukkhassā’’tiādīsu (saṃ. ni. 2.51) parabhāge. Sabbapaccayasaṅkhayo hi dukkhassa parabhāgo koṭīti vuccati. ‘‘Sakkāyo kho, āvuso, eko anto’’tiādīsu (a. ni. 6.61) koṭṭhāse. Svāyaṃ idhāpi koṭṭhāse vattati.

๒๙. ในบทเหล่านั้น บทว่า สนฺติ ได้แก่ มีอยู่, ปรากฏอยู่, หาได้. บทว่า ภิกฺขเว เป็นอาลปนวจนะ. บทว่า เอเก ได้แก่ บางพวก. บทว่า สมณพฺราหฺมณา คือ ผู้ที่ชื่อว่าสมณะเพราะถึงความเป็นบรรพชิต ชื่อว่าพราหมณ์โดยชาติ หรือผู้ที่ชาวโลกสมมติว่าเป็นสมณะและพราหมณ์. ท่านเหล่านั้นกำหนด คือ คิดปรุงแต่งขันธ์ส่วนอดีตแล้วยึดถือ เหตุนั้นจึงชื่อว่าปุพพันตกัปปิกะ. หรือว่า การกำหนดขันธ์ส่วนอดีตของท่านเหล่านั้นมีอยู่ เหตุนั้นจึงชื่อว่าปุพพันตกัปปิกะ. ในบทว่า ปุพฺพนฺตกปฺปิกา นั้น อันตศัพท์นี้ปรากฏในอรรถว่า ไส้, ภายใน, ขอบเขต, เลวทราม, ส่วนอื่น, และส่วน. จริงอยู่ ในคำเป็นต้นว่า “อนฺตปูโร อุทรูปูโร” (เต็มด้วยไส้ เต็มด้วยท้อง) อันตศัพท์ปรากฏในอรรถว่าไส้. ในคำเป็นต้นว่า “จรนฺติ โลเก ปริวารฉนฺนา อนฺโต อสุทฺธา พหิ โสภมานา” (ท่านผู้มีบริวารห้อมล้อม เที่ยวไปในโลก ภายในไม่สะอาด ภายนอกดูงดงาม) ปรากฏในอรรถว่าภายใน. ในคำเป็นต้นว่า “กายพนฺธนสฺส อนฺโต ชีรติ” (ที่สุดแห่งประคดเอวย่อมเปื่อย) และ “สา หริตนฺตํ วา ปนฺถนฺตํ วา เสนลนฺตํ วา อุทกนฺตํ วา” (ไฟนั้นถึงที่สุดแห่งหญ้าเขียว หรือที่สุดแห่งหนทาง หรือที่สุดแห่งภูเขา หรือที่สุดแห่งน้ำ) ปรากฏในอรรถว่าขอบเขต. ในคำเป็นต้นว่า “อนฺตมิทํ ภิกฺขเว ชีวิกานํ ยทิทํ ปิณฺโฑลฺยํ” (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การเลี้ยงชีพด้วยก้อนข้าวนี้ เป็นการเลี้ยงชีพที่เลวทราม) ปรากฏในอรรถว่าเลวทราม. ในคำเป็นต้นว่า “เอเสวนฺโต ทุกฺขสฺส” (นั่นแหละคือที่สุดแห่งทุกข์) ปรากฏในอรรถว่าส่วนอื่น. จริงอยู่ ความสิ้นไปแห่งปัจจัยทั้งปวง ท่านเรียกว่าเป็นส่วนอื่น เป็นที่สุดของทุกข์. ในคำเป็นต้นว่า “สกฺกาโย โข อาวุโส เอโก อนฺโต” (ดูก่อนอาวุโส สังขารกายเป็นส่วนหนึ่ง) ปรากฏในอรรถว่าส่วน. อันตศัพท์นั้น แม้ในที่นี้ก็เป็นไปในอรรถว่าส่วน.

Kappasaddopi – ‘‘tiṭṭhatu, bhante bhagavā kappaṃ’’ (dī. ni. 2.167), ‘‘atthi kappo nipajjituṃ’’ (a. ni. 8.80), ‘‘kappakatena akappakataṃ saṃsibbitaṃ hotī’’ti, (pāci. 371) evaṃ āyukappalesakappavinayakappādīsu sambahulesu atthesu vattati. Idha taṇhādiṭṭhīsu vattatīti veditabbo. Vuttampi cetaṃ – ‘‘kappāti dve kappā, taṇhākappo ca diṭṭhikappo cā’’ti (mahāni. 28). Tasmā taṇhādiṭṭhivasena atītaṃ khandhakoṭṭhāsaṃ kappetvā pakappetvā ṭhitāti pubbantakappikāti evamettha attho veditabbo. Tesaṃ evaṃ pubbantaṃ kappetvā ṭhitānaṃ punappunaṃ uppajjanavasena pubbantameva anugatā diṭṭhīti pubbantānudiṭṭhino. Te evaṃdiṭṭhino taṃ pubbantaṃ ārabbha āgamma paṭicca aññampi janaṃ diṭṭhigatikaṃ karontā anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti aṭṭhārasahi vatthūhi.

แม้กัปปศัพท์ ก็เป็นไปในอรรถมากมายหลายอย่าง มีอายุกับป์ เลสกับป์ และวินัยกับป์ เป็นต้น ดังในคำว่า “ติฏฺฐตุ ภนฺเต ภควา กปฺปํ” (ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าจงทรงดำรงอยู่ตลอดกัป), “อตฺถิ กปฺโป นิปชฺชิตุํ” (มีเหตุพอที่จะนอนได้), “กปฺปกเตน อกปฺปกตํ สํสิพฺพิตํ โหติ” (ผ้าที่ยังไม่ได้ทำกัปปะ เย็บติดกับผ้าที่ทำกัปปะแล้ว). ในที่นี้ พึงทราบว่า กัปปศัพท์เป็นไปในอรรถว่าตัณหาและทิฏฐิ. แม้คำนี้ท่านก็ได้กล่าวไว้ว่า “กปฺปาติ เทฺว กปฺปา ตณฺหากปฺโป จ ทิฏฺฐิกปฺโป จ” (ที่เรียกว่ากัปปะ มี ๒ อย่าง คือ ตัณหากัปปะ และทิฏฐิกัปปะ). เพราะเหตุนั้น พึงทราบอรรถในบทว่า ปุพฺพนฺตกปฺปิกา นี้อย่างนี้ว่า ท่านเหล่านั้นดำรงอยู่โดยการกำหนด คือ ปรุงแต่งขันธ์ส่วนอดีตด้วยอำนาจแห่งตัณหาและทิฏฐิ เหตุนั้นจึงชื่อว่าปุพพันตกัปปิกะ. ทิฏฐิของท่านเหล่านั้นผู้ดำรงอยู่โดยกำหนดขันธ์ส่วนอดีตอย่างนี้ ย่อมแล่นไปตามขันธ์ส่วนอดีตนั่นแหละโดยการเกิดขึ้นบ่อยๆ เหตุนั้นจึงชื่อว่าปุพพันตานุทิฏฐิ. ท่านผู้มีทิฏฐิอย่างนี้ ปรารภ อาศัย อ้างอิงขันธ์ส่วนอดีตนั้นแล้ว ทำให้แม้ชนอื่นมีทิฏฐิผิดตามไปด้วย ย่อมกล่าวแสดงบทอันเป็นที่ตั้งแห่งความยึดมั่นต่างๆ กัน ด้วยวัตถุ ๑๘ ประการ.

Tattha anekavihitānīti anekavidhāni. Adhimuttipadānīti adhivacanapadāni. Atha vā bhūtaṃ atthaṃ abhibhavitvā yathāsabhāvato aggahetvā pavattanato adhimuttiyoti diṭṭhiyo vuccanti. Adhimuttīnaṃ padāni adhimuttipadāni, diṭṭhidīpakāni vacanānīti attho. Aṭṭhārasahi vatthūhīti aṭṭhārasahi kāraṇehi.

ในบทเหล่านั้น บทว่า อเนกวิหิตานิ คือ มีประการต่างๆ. บทว่า อธิมุตติปทานิ คือ บทที่เป็นชื่อเรียก. อีกอย่างหนึ่ง เพราะครอบงำสภาวะที่มีอยู่จริง ไม่ถือเอาตามความเป็นจริงแล้วเป็นไป ทิฏฐิจึงถูกเรียกว่า อธิมุตติ. บทแห่งอธิมุตติเหล่านั้น ชื่อว่า อธิมุตติปทานิ อธิบายว่า เป็นถ้อยคำที่แสดงทิฏฐิ. บทว่า อัฏฐารสหิ วัตถูหิ คือ ด้วยเหตุ ๑๘ ประการ.

30. Idāni [Pg.97] yehi aṭṭhārasahi vatthūhi abhivadanti, tesaṃ kathetukamyatāya pucchāya ‘‘te ca kho bhonto’’tiādinā nayena pucchitvā tāni vatthūni vibhajitvā dassetuṃ ‘‘santi, bhikkhave’’tiādimāha. Tattha vadanti etenāti vādo, diṭṭhigatassetaṃ adhivacanaṃ. Sassato vādo etesanti sassatavādā, sassatadiṭṭhinoti attho. Eteneva nayena ito paresampi evarūpānaṃ padānaṃ attho veditabbo. Sassataṃ attānañca lokañcāti rūpādīsu aññataraṃ attāti ca lokoti ca gahetvā taṃ sassataṃ amaraṃ niccaṃ dhuvaṃ paññapenti. Yathāha – ‘‘rūpaṃ attā ceva loko ca sassato cāti attānañca lokañca paññapenti tathā vedanaṃ, saññaṃ, saṅkhāre, viññāṇaṃ attā ceva loko ca sassato cāti attānañca lokañca paññapentī’’ti.

๓๐. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคทรงมีพระประสงค์จะตรัสบอกเหตุ ๑๘ ประการที่สมณพราหมณ์เหล่านั้นใช้กล่าวโต้แย้งกัน จึงทรงสอบถามด้วยนัยมีอาทิว่า "ดูกร ท่านผู้เจริญทั้งหลาย" แล้ว เพื่อจะทรงจำแนกแสดงเหตุเหล่านั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย มีอยู่". ในบทเหล่านั้น บุคคลย่อมกล่าวด้วยเหตุนี้ ฉะนั้นจึงชื่อว่า วาทะ, คำนี้เป็นชื่อเรียกทิฏฐิ. วาทะว่าเที่ยงของสมณพราหมณ์เหล่านั้นมีอยู่ ฉะนั้นจึงชื่อว่า สัสสตวาทะ อธิบายว่า ผู้มีทิฏฐิว่าเที่ยง. พึงทราบเนื้อความของบททำนองนี้แม้อื่นๆ ต่อจากนี้ไปด้วยนัยนี้แหละ. บทว่า สสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ คือ ยึดถือขันธ์อย่างใดอย่างหนึ่งในรูปเป็นต้นว่าเป็นอัตตาและเป็นโลก แล้วบัญญัติสิ่งนั้นว่า เที่ยง ไม่ตาย ยั่งยืน มั่นคง. ดังที่พระธรรมเสนาบดีสารีบุตรกล่าวไว้ว่า "พวกเขาย่อมบัญญัติอัตตาและโลกว่า รูปเป็นทั้งอัตตาและโลก และเป็นของเที่ยง, บัญญัติอัตตาและโลกว่า เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นทั้งอัตตาและโลก และเป็นของเที่ยง".

31. Ātappamanvāyātiādīsu vīriyaṃ kilesānaṃ ātāpanabhāvena ātappanti vuttaṃ. Tadeva padahanavasena padhānaṃ. Punappunaṃ yuttavasena anuyogoti. Evaṃ tippabhedaṃ vīriyaṃ anvāya āgamma paṭiccāti attho. Appamādo vuccati satiyā avippavāso. Sammā manasikāroti upāyamanasikāro, pathamanasikāro, atthato ñāṇanti vuttaṃ hoti. Yasmiñhi manasikāre ṭhitassa pubbenivāsānussati ñāṇaṃ ijjhati, ayaṃ imasmiṃ ṭhāne manasikāroti adhippeto. Tasmā vīriyañca satiñca ñāṇañca āgammāti ayamettha saṅkhepattho. Tathārūpanti tathājātikaṃ. Cetosamādhinti cittasamādhiṃ. Phusatīti vindati paṭilabhati. Yathā samāhite citteti yena samādhinā sammā āhite suṭṭhu ṭhapite cittamhi anekavihitaṃ pubbenivāsantiādīnaṃ attho visuddhimagge vutto.

๓๑. ในบทมีอาทิว่า อาตปฺปมนฺวาย ความเพียรท่านเรียกว่า อาตัปปะ เพราะมีสภาวะแผดเผากิเลส. ความเพียรนั้นแหละชื่อว่า ปธานะ โดยความหมายว่าความเพียรพยายาม และชื่อว่า อนุโยคะ โดยความหมายว่าการประกอบเนืองๆ. อธิบายว่า อาศัยแล้ว เข้าถึงแล้ว ปรารภแล้ว ซึ่งความเพียร ๓ ประเภทอย่างนี้. ความไม่ปราศจากสติ เรียกว่า อัปปมาทะ. บทว่า สมฺมา มนสิกาโร คือ อุบายมนสิการ (การใส่ใจโดยแยบคาย), ปถมนสิการ (การใส่ใจในหนทาง), โดยอรรถะแล้ว กล่าวคือ ญาณ. จริงอยู่ ปุพเพนิวาสานุสสติญาณย่อมสำเร็จแก่ผู้ตั้งอยู่ในมนสิการใด มนสิการนี้ท่านประสงค์เอาในที่นี้. เพราะฉะนั้น เนื้อความโดยย่อในที่นี้คือ อาศัยความเพียร สติ และญาณ. บทว่า ตถารูปํ คือ มีลักษณะเช่นนั้น. บทว่า เจโตสมาธึ คือ จิตตสมาธิ. บทว่า ผุสติ คือ ย่อมได้ ย่อมบรรลุ. บทว่า ยถา สมาหิเต จิตฺเต คือ เมื่อจิตอันสมาธิใดตั้งมั่นไว้โดยชอบ วางไว้ดีแล้ว. เนื้อความของบทมีอาทิว่า อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ ข้าพเจ้าได้กล่าวไว้แล้วในวิสุทธิมรรค.

So evamāhāti so evaṃ jhānānubhāvasampanno hutvā diṭṭhigatiko evaṃ vadati. Vañjhoti vañjhapasuvañjhatālādayo viya aphalo kassaci ajanakoti. Etena ‘‘attā’’ti ca ‘‘loko’’ti ca gahitānaṃ jhānādīnaṃ rūpādijanakabhāvaṃ paṭikkhipati. Pabbatakūṭaṃ viya ṭhitoti kūṭaṭṭho. Esikaṭṭhāyiṭṭhitoti esikaṭṭhāyī viya hutvā ṭhitoti esikaṭṭhāyiṭṭhito. Yathā sunikhāto esikatthambho niccalo tiṭṭhati, evaṃ ṭhitoti attho. Ubhayenapi lokassa vināsābhāvaṃ dīpeti. Keci pana īsikaṭṭhāyiṭṭhitoti pāḷiṃ vatvā muñje īsikā viya ṭhitoti vadanti[Pg.98]. Tatrāyamadhippāyo – yadidaṃ jāyatīti vuccati, taṃ muñjato īsikā viya vijjamānameva nikkhamati. Yasmā ca īsikaṭṭhāyiṭṭhito, tasmā teva sattā sandhāvanti, ito aññattha gacchantīti attho.

บทว่า โส เอวมาห คือ สมณพราหมณ์นั้นเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยอานุภาพแห่งฌานอย่างนี้แล้ว เป็นผู้มีทิฏฐิจึงกล่าวดังนี้. บทว่า วญฺโฌ คือ เป็นของไม่มีผล ไม่ก่อให้เกิดสิ่งใดๆ เหมือนสัตว์ที่เป็นหมัน ต้นตาลที่เป็นหมัน เป็นต้น. ด้วยบทนี้ เขาย่อมปฏิเสธความเป็นผู้ก่อให้เกิดรูปเป็นต้นของฌานเป็นต้นที่ตนยึดถือว่าเป็น "อัตตา" และ "โลก". ตั้งอยู่ดุจยอดเขา ฉะนั้นจึงชื่อว่า กูฏฏฺโฐ. บทว่า เอสิกฏฺฐายิฏฺฐิโต คือ เป็นผู้ตั้งอยู่ดุจเสาเขื่อน ฉะนั้นจึงชื่อว่า เอสิกัฏฐายิฏฐิตะ. อธิบายว่า ตั้งอยู่ไม่หวั่นไหวเหมือนเสาเขื่อนที่ปักไว้ดีแล้ว. ด้วยทั้งสองบท ย่อมแสดงถึงความไม่มีความพินาศของโลก. แต่อาจารย์บางพวกกล่าวบาลีว่า อีสิกฏฺฐายิฏฺฐิโต แล้วกล่าวว่า ตั้งอยู่ดุจไส้ในหญ้ามุงกระต่าย. ในบทนั้นมีอธิบายดังนี้: สิ่งที่เรียกว่า "เกิด" นี้ ย่อมปรากฏออกมาทั้งที่ยังดำรงอยู่ เหมือนไส้ในที่ออกมาจากหญ้ามุงกระต่าย. และเพราะตั้งอยู่ดุจไส้ในหญ้ามุงกระต่าย ฉะนั้น สัตว์เหล่านั้นนั่นแหละย่อมแล่นไป อธิบายว่า ย่อมไปจากภพนี้สู่ภพอื่น.

Saṃsarantīti aparāparaṃ sañcaranti. Cavantīti evaṃ saṅkhyaṃ gacchanti. Tathā upapajjantīti. Aṭṭhakathāyaṃ pana pubbe ‘‘sassato attā ca loko cā’’ti vatvā idāni te ca sattā sandhāvantītiādinā vacanena ayaṃ diṭṭhigatiko attanāyeva attano vādaṃ bhindati, diṭṭhigatikassa dassanaṃ nāma na nibaddhaṃ, thusarāsimhi nikhātakhāṇu viya cañcalaṃ, ummattakapacchiyaṃ pūvakhaṇḍagūthagomayādīni viya cettha sundarampi asundarampi hoti yevāti vuttaṃ. Atthitveva sassatisamanti ettha sassatīti niccaṃ vijjamānatāya mahāpathaviṃva maññati, tathā sinerupabbatacandimasūriye. Tato tehi samaṃ attānaṃ maññamānā atthi tveva sassatisamanti vadanti.

บทว่า สํสรนฺติ คือ ย่อมท่องเที่ยวไปจากภพหนึ่งสู่อีกภพหนึ่ง. บทว่า จวนฺติ คือ ย่อมถึงซึ่งการนับว่า "จุติ" อย่างนี้. เช่นนั้น บทว่า อุปปชฺชนฺติ (ก็คือ ย่อมถึงซึ่งการนับว่า "อุบัติ"). แต่อรรถกถากล่าวว่า ตอนแรกกล่าวว่า "อัตตาและโลกเที่ยง" บัดนี้ ด้วยคำมีอาทิว่า "สัตว์เหล่านั้นย่อมแล่นไป" ผู้มีทิฏฐินี้ย่อมทำลายวาทะของตนด้วยตนเอง, ความเห็นของผู้มีทิฏฐิชื่อว่าไม่แน่นอน หวั่นไหวเหมือนตอไม้ที่ปักไว้ในกองแกลบ, และในทิฏฐินี้มีทั้งสิ่งที่ดีและไม่ดีปะปนกันอยู่ เหมือนในกระเช้าของคนบ้ามีทั้งชิ้นขนม อุจจาระ และมูลโค เป็นต้น. ในบทว่า อตฺถิตฺเวว สสฺสติสมํ นี้ คำว่า สสฺสติ คือ ย่อมสำคัญ (อัตตา) ว่าเหมือนมหาปฐพี เพราะมีความดำรงอยู่เป็นนิจ, เช่นนั้น ย่อมสำคัญว่าเหมือนภูเขาสิเนรุ พระจันทร์ พระอาทิตย์. เพราะฉะนั้น เมื่อสำคัญอัตตาว่าเสมอกับสิ่งเหล่านั้น จึงกล่าวว่า "มีอยู่โดยเสมอเหมือนกับสิ่งเที่ยงแท้".

Idāni sassato attā ca loko cātiādikāya paṭiññāya sādhanatthaṃ hetuṃ dassento ‘‘taṃ kissa hetu? Ahañhi ātappamanvāyā’’tiādimāha. Tattha imināmahaṃ etaṃ jānāmīti iminā visesādhigamena ahaṃ etaṃ paccakkhato jānāmi, na kevalaṃ saddhāmattakeneva vadāmīti dasseti, makāro panettha padasandhikaraṇatthaṃ vutto. Idaṃ, bhikkhave, paṭhamaṃ ṭhānanti catūhi vatthūhīti vatthusaddena vuttesu catūsu ṭhānesu idaṃ paṭhamaṃ ṭhānaṃ, idaṃ jātisatasahassamattānussaraṇaṃ paṭhamaṃ kāraṇanti attho.

บัดนี้ เมื่อจะแสดงเหตุเพื่อสนับสนุนปฏิญญามีอาทิว่า "อัตตาและโลกเที่ยง" จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ข้อนั้นเพราะเหตุไร? เพราะเราอาศัยความเพียร...". ในบทเหล่านั้น บทว่า อิมินามหํ เอตํ ชานามิ แสดงว่า เราย่อมรู้ข้อนี้ประจักษ์ด้วยการบรรลุคุณวิเศษนี้ เรามิได้กล่าวเพียงเพราะความเชื่อเท่านั้น, ม อักษรในที่นี้ กล่าวไว้เพื่อเชื่อมบทให้สนิทกัน. บทว่า อิทํ ภิกฺขเว ปฐมํ ฐานํ คือ ในฐานะ ๔ ประการที่ตรัสไว้ด้วยคำว่า วัตถุ ข้อนี้เป็นฐานะที่หนึ่ง, อธิบายว่า การระลึกชาติได้ประมาณแสนชาตินี้ เป็นเหตุประการแรก.

32-33. Upari vāradvayepi eseva nayo. Kevalañhi ayaṃ vāro anekajātisatasahassānussaraṇavasena vutto. Itare dasacattālīsasaṃvaṭṭavivaṭṭakappānussaraṇavasena. Mandapañño hi titthiyo anekajātisatasahassamattaṃ anussarati, majjhimapañño dasasaṃvaṭṭavivaṭṭakappāni, tikkhapañño cattālīsaṃ, na tato uddhaṃ.

๓๒-๓๓. แม้ในสองวาระข้างต้น ก็มีนัยนี้เช่นกัน. เพียงแต่วาระนี้ ท่านกล่าวไว้โดยนัยแห่งการระลึกชาติได้หลายแสนชาติ. ส่วนวาระอื่นๆ (กล่าวไว้) โดยนัยแห่งการระลึกสังวัฏฏวิวัฏฏกัปได้สิบกัปและสี่สิบกัป. จริงอยู่ เดียรถีย์ผู้มีปัญญาทราม ย่อมระลึกได้ประมาณหลายแสนชาติ, ผู้มีปัญญาปานกลาง ย่อมระลึกได้สิบสังวัฏฏวิวัฏฏกัป, ผู้มีปัญญาเฉียบแหลม ย่อมระลึกได้สี่สิบ (สังวัฏฏวิวัฏฏกัป), (ย่อมระลึก) ยิ่งไปกว่านั้นไม่ได้.

34. Catutthavāre takkayatīti takkī, takko vā assa atthīti takkī. Takketvā vitakketvā diṭṭhigāhino etaṃ adhivacanaṃ. Vīmaṃsāya samannāgatoti vīmaṃsī. Vīmaṃsā nāma tulanā ruccanā khamanā. Yathā hi puriso yaṭṭhiyā udakaṃ vīmaṃsitvā otarati, evameva yo tulayitvā ruccitvā [Pg.99] khamāpetvā diṭṭhiṃ gaṇhāti, so ‘‘vīmaṃsī’’ti veditabbo. Takkapariyāhatanti takkena pariyāhataṃ, tena tena pariyāyena takketvāti attho. Vīmaṃsānucaritanti tāya vuttappakārāya vīmaṃsāya anucaritaṃ. Sayaṃpaṭibhānanti attano paṭibhānamattasañjātaṃ. Evamāhāti sassatadiṭṭhiṃ gahetvā evaṃ vadati.

๓๔. ในวาระที่ ๔ (พึงทราบอรรถดังนี้) สมณะหรือพราหมณ์ใดย่อมตรึก เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ตักกี (ผู้มีปกติตรึก) หรือความตรึกของสมณะหรือพราหมณ์นั้นมีอยู่ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ตักกี (ผู้มีความตรึก) คำว่า ตักกี นี้ เป็นชื่อของผู้มีความเห็นผิด เพราะตรึกแล้ว ใคร่ครวญแล้ว ชื่อว่า วีมังสี เพราะประกอบด้วยปัญญาเครื่องพิจารณา ชื่อว่า วีมังสา ได้แก่ การชั่ง การชอบใจ การพอใจ เปรียบเหมือนบุรุษหยั่งน้ำด้วยไม้เท้าแล้วจึงลงไป ฉันใด สมณะหรือพราหมณ์ใด ชั่งดู ชอบใจ พอใจแล้ว จึงยึดถือทิฏฐิ สมณะหรือพราหมณ์นั้น พึงทราบว่า เป็นวีมังสี ฉันนั้นเหมือนกัน บทว่า ตักกปริยาหตํ ได้แก่ อันความตรึกกระทบแล้ว อธิบายว่า ตรึกแล้วโดยปริยายนั้นๆ บทว่า วีมังสานุจริตํ ได้แก่ อันวีมังสาที่มีประการดังกล่าวแล้วนั้น ประพฤติตามแล้ว บทว่า สยํปฏิภานํ ได้แก่ เกิดขึ้นเพียงด้วยปฏิภาณของตน บทว่า เอวมาห ได้แก่ ยึดถือสัสสตทิฏฐิแล้ว ย่อมกล่าวอย่างนี้

Tattha catubbidho takkī – anussutiko, jātissaro, lābhī, suddhatakkikoti. Tattha yo ‘‘vessantaro nāma rājā ahosī’’tiādīni sutvā ‘‘tena hi yadi vessantarova bhagavā, sassato attā’’ti takkayanto diṭṭhiṃ gaṇhāti, ayaṃ anussutiko nāma. Dve tisso jātiyo saritvā – ‘‘ahameva pubbe asukasmiṃ nāma ahosiṃ, tasmā sassato attā’’ti takkayanto jātissaratakkiko nāma. Yo pana lābhitāya ‘‘yathā me idāni attā sukhī hoti, atītepi evaṃ ahosi, anāgatepi bhavissatī’’ti takkayitvā diṭṭhiṃ gaṇhāti, ayaṃ lābhītakkiko nāma. ‘‘Evaṃ sati idaṃ hotī’’ti takkamatteneva gaṇhanto pana suddhatakkiko nāma.

ในบรรดาตักกีเหล่านั้น ตักกีมี ๔ ประเภท คือ อนุสสุติกะ ชาติสสระ ลาภี และสุทธตักกิกะ ใน ๔ ประเภทนั้น ผู้ใดได้ฟังเรื่องราวเป็นต้นว่า "พระราชาพระนามว่าเวสสันดรได้มีแล้ว" แล้วตรึกอยู่ว่า "ถ้าเช่นนั้น หากพระผู้มีพระภาคเจ้าคือพระเวสสันดรนั่นเอง อัตตาก็เที่ยง" แล้วยึดถือทิฏฐิ ผู้นี้ชื่อว่า อนุสสุติกะ ผู้ที่ระลึกชาติได้ ๒-๓ ชาติ แล้วตรึกอยู่ว่า "เรานั่นเองได้เคยเป็นผู้นั้นในภพชื่อโน้นในกาลก่อน เพราะฉะนั้น อัตตาจึงเที่ยง" ชื่อว่า ชาติสสรตักกิกะ ส่วนผู้ใดอาศัยความเป็นผู้มีลาภ ตรึกแล้วว่า "อัตตาของเราเป็นสุขในบัดนี้ฉันใด แม้ในอดีตก็เคยเป็นสุขฉันนั้น แม้ในอนาคตก็จักเป็นสุข" แล้วยึดถือทิฏฐิ ผู้นี้ชื่อว่า ลาภีตักกิกะ ส่วนผู้ที่ยึดถือด้วยการตรึกเพียงอย่างเดียวว่า "เมื่อเป็นอย่างนี้ สิ่งนี้ย่อมมี" ชื่อว่า สุทธตักกิกะ

35. Etesaṃ vā aññatarenāti etesaṃyeva catunnaṃ vatthūnaṃ aññatarena ekena vā dvīhi vā tīhi vā. Natthi ito bahiddhāti imehi pana vatthūhi bahi aññaṃ ekaṃ kāraṇampi sassatapaññattiyā natthīti appaṭivattiyaṃ sīhanādaṃ nadati.

๓๕. บทว่า เอเตสํ วา อญฺญตเรน ได้แก่ ด้วยเหตุอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาเหตุทั้ง ๔ เหล่านี้เท่านั้น คือ ด้วยเหตุอย่างหนึ่งบ้าง สองอย่างบ้าง หรือสามอย่างบ้าง บทว่า นตฺถิ อิโต พหิทฺธา ความว่า นอกจากเหตุเหล่านี้แล้ว เหตุอื่นแม้สักอย่างหนึ่งเพื่อบัญญัติว่าเป็นของเที่ยงย่อมไม่มี (พระผู้มีพระภาค) ย่อมทรงบันลือสีหนาทอันใครๆ ให้กลับไม่ได้ ด้วยประการฉะนี้

36. Tayidaṃ, bhikkhave, tathāgato pajānātīti bhikkhave, taṃ idaṃ catubbidhampi diṭṭhigataṃ tathāgato nānappakārato jānāti. Tato taṃ pajānanākāraṃ dassento ime diṭṭhiṭṭhānātiādimāha. Tattha diṭṭhiyova diṭṭhiṭṭhānā nāma. Api ca diṭṭhīnaṃ kāraṇampi diṭṭhiṭṭhānameva. Yathāha ‘‘katamāni aṭṭha diṭṭhiṭṭhānāni? Khandhāpi diṭṭhiṭṭhānaṃ, avijjāpi, phassopi, saññāpi, vitakkopi, ayonisomanasikāropi, pāpamittopi, paratoghosopi diṭṭhiṭṭhāna’’nti. ‘‘Khandhā hetu, khandhā paccayo diṭṭhiṭṭhānaṃ upādāya samuṭṭhānaṭṭhena, evaṃ khandhāpi diṭṭhiṭṭhānaṃ. Avijjā hetu…pe… pāpamitto hetu. Paratoghoso hetu, paratoghoso paccayo diṭṭhiṭṭhānaṃ upādāya samuṭṭhānaṭṭhena, evaṃ paratoghosopi diṭṭhiṭṭhāna’’nti (paṭi. ma. 1.124). Evaṃgahitāti diṭṭhisaṅkhātā tāva [Pg.100] diṭṭhiṭṭhānā – ‘‘sassato attā ca loko cā’’ti evaṃgahitā ādinnā, pavattitāti attho. Evaṃparāmaṭṭhāti nirāsaṅkacittatāya punappunaṃ āmaṭṭhā parāmaṭṭhā, ‘idameva saccaṃ, moghamañña’nti pariniṭṭhāpitā. Kāraṇasaṅkhātā pana diṭṭhiṭṭhānā yathā gayhamānā diṭṭhiyo samuṭṭhāpenti, evaṃ ārammaṇavasena ca pavattanavasena ca āsevanavasena ca gahitā. Anādīnavadassitāya punappunaṃ gahaṇavasena parāmaṭṭhā. Evaṃgatikāti evaṃ nirayatiracchānapettivisayagatikānaṃ aññataragatikā. Evaṃ abhisamparāyāti idaṃ purimapadasseva vevacanaṃ, evaṃvidhaparalokāti vuttaṃ hoti.

๓๖. บทว่า ตยิทํ ภิกฺขเว ตถาคโต ปชานาติ ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตย่อมรู้ทิฏฐิแม้อันมี ๔ อย่างนั้นนี้ โดยประการต่างๆ ลำดับนั้น เมื่อจะทรงแสดงอาการที่ทรงรู้นั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อิเม ทิฏฺฐิฏฺฐานา ในบทเหล่านั้น ทิฏฐิทั้งหลายนั่นแหละ ชื่อว่า ทิฏฐิฏฐาน อีกอย่างหนึ่ง แม้เหตุแห่งทิฏฐิทั้งหลาย ก็ชื่อว่า ทิฏฐิฏฐานเหมือนกัน ดังที่พระสารีบุตรกล่าวไว้ว่า "ทิฏฐิฏฐาน ๘ ประการเป็นไฉน? แม้ขันธ์ก็เป็นทิฏฐิฏฐาน แม้อวิชชาก็เป็น แม้ผัสสะก็เป็น แม้สัญญาก็เป็น แม้วิตกก็เป็น แม้อโยนิโสมนสิการก็เป็น แม้ปาปมิตรก็เป็น แม้ปรโตโฆสะก็เป็นทิฏฐิฏฐาน" และ "ขันธ์เป็นเหตุ ขันธ์เป็นปัจจัย โดยอรรถว่าเป็นที่ตั้งขึ้นพร้อมแห่งทิฏฐิฏฐาน เพราะอาศัยกัน ด้วยเหตุนี้ แม้ขันธ์ก็เป็นทิฏฐิฏฐาน อวิชชาเป็นเหตุ...ฯลฯ... ปาปมิตรเป็นเหตุ ปรโตโฆสะเป็นเหตุ ปรโตโฆสะเป็นปัจจัย โดยอรรถว่าเป็นที่ตั้งขึ้นพร้อมแห่งทิฏฐิฏฐาน เพราะอาศัยกัน ด้วยเหตุนี้ แม้ปรโตโฆสะก็เป็นทิฏฐิฏฐาน" (ปฏิสัมภิทามรรค ๑.๑๒๔) บทว่า เอวํคหิตา ความว่า เบื้องต้น ทิฏฐิฏฐานทั้งหลายที่นับว่าเป็นทิฏฐิ อันบุคคลยึดถือ รับเอา เป็นไปแล้วอย่างนี้ว่า "อัตตาและโลกเที่ยง" บทว่า เอวํปรามฏฺฐา ความว่า อันบุคคลลูบคลำแล้ว จับต้องแล้วบ่อยๆ ด้วยความเป็นผู้มีจิตไม่ระแวงสงสัย ตัดสินลงไปว่า "สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่า" ส่วนทิฏฐิฏฐานทั้งหลายที่นับว่าเป็นเหตุ อันบุคคลยึดถือแล้วโดยความเป็นอารมณ์บ้าง โดยความเป็นไปบ้าง โดยการเสพคุ้นบ้าง อย่างที่เมื่อถูกยึดถืออยู่ ย่อมให้ทิฏฐิทั้งหลายเกิดขึ้นได้ อันบุคคลลูบคลำแล้วด้วยการยึดถือบ่อยๆ เพราะไม่เห็นโทษ บทว่า เอวํคติกา ความว่า มีคติอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาคติคือ นรก กำเนิดเดรัจฉาน เปรตวิสัย อย่างนี้ บทว่า เอวํ อภิสมฺปรายา นี้เป็นไวพจน์ของบทก่อนนั่นเอง เป็นอันกล่าวว่า มีปรโลกเช่นนี้

Tañca tathāgato pajānātīti na kevalañca tathāgato sakāraṇaṃ sagatikaṃ diṭṭhigatameva pajānāti, atha kho tañca sabbaṃ pajānāti, tato ca uttaritaraṃ sīlañceva samādhiñca sabbaññutaññāṇañca pajānāti. Tañca pajānanaṃ na parāmasatīti tañca evaṃvidhaṃ anuttaraṃ visesaṃ pajānantopi ahaṃ pajānāmīti taṇhādiṭṭhimānaparāmāsavasena tañca na parāmasati. Aparāmasato cassa paccattaññeva nibbuti viditāti evaṃ aparāmasato cassa aparāmāsapaccayā sayameva attanāyeva tesaṃ parāmāsakilesānaṃ nibbuti viditā. Pākaṭaṃ, bhikkhave, tathāgatassa nibbānanti dasseti.

บทว่า ตญฺจ ตถาคโต ปชานาติ ความว่า ตถาคตมิได้ทรงรู้เฉพาะทิฏฐิอันเป็นไปกับด้วยเหตุและคติเท่านั้น แต่โดยที่แท้ พระองค์ทรงรู้ทิฏฐิทั้งหมดนั้นด้วย และทรงรู้ธรรมที่ยิ่งกว่านั้น คือ ศีล สมาธิ และสัพพัญญุตญาณด้วย บทว่า ตญฺจ ปชานนํ น ปรามสติ ความว่า แม้เมื่อทรงรู้ธรรมวิเศษอันยอดเยี่ยมเช่นนี้ ก็ไม่ทรงลูบคลำธรรมวิเศษนั้นด้วยอำนาจแห่งตัณหาปรามาส ทิฏฐิปรามาส และมานปรามาสว่า "เรารู้" บทว่า อปรามสโต จสฺส ปจฺจตฺตญฺเญว นิพฺพุติ วิติตา ความว่า เมื่อพระองค์ไม่ทรงลูบคลำอย่างนี้ เพราะเหตุที่ไม่ทรงลูบคลำ ความดับแห่งกิเลสเครื่องลูบคลำเหล่านั้น พระองค์ทรงทราบแล้วด้วยพระองค์เองโดยเฉพาะ (พระบาลีนี้) ย่อมแสดงว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นิพพานของตถาคตปรากฏชัดแล้ว"

Idāni yathāpaṭipannena tathāgatena sā nibbuti adhigatā, taṃ paṭipattiṃ dassetuṃ yāsu vedanāsu rattā titthiyā ‘‘idha sukhino bhavissāma, ettha sukhino bhavissāmā’’ti diṭṭhigahanaṃ pavisanti, tāsaṃyeva vedanānaṃ vasena kammaṭṭhānaṃ ācikkhanto vedanānaṃ samudayañcātiādimāha. Tattha yathābhūtaṃ viditvāti ‘‘avijjāsamudayā vedanāsamudayoti paccayasamudayaṭṭhena vedanākkhandhassa udayaṃ passati, taṇhāsamudayā vedanāsamudayoti paccayasamudayaṭṭhena vedanākkhandhassa udayaṃ passati, kammasamudayā vedanāsamudayoti paccayasamudayaṭṭhena vedanākkhandhassa udayaṃ passati, phassasamudayā vedanāsamudayoti paccayasamudayaṭṭhena vedanākkhandhassa udayaṃ passati (paṭi. ma. 1.50). Nibbattilakkhaṇaṃ passantopi vedanākkhandhassa udayaṃ passatī’’ti imesaṃ pañcannaṃ lakkhaṇānaṃ vasena vedanānaṃ samudayaṃ yathābhūtaṃ viditvā; ‘‘avijjānirodhā vedanānirodhoti paccayanirodhaṭṭhena vedanākkhandhassa vayaṃ passati, taṇhānirodhā vedanānirodhoti paccayanirodhaṭṭhena vedanākkhandhassa vayaṃ passati[Pg.101], kammanirodhā vedanānirodhoti paccayanirodhaṭṭhena vedanākkhandhassa vayaṃ passati, phassanirodhā vedanānirodhoti paccayanirodhaṭṭhena vedanākkhandhassa vayaṃ passati. Vipariṇāmalakkhaṇaṃ passantopi vedanākkhandhassa vayaṃ passatī’’ti (paṭi. ma. 1.50) imesaṃ pañcannaṃ lakkhaṇānaṃ vasena vedanānaṃ atthaṅgamaṃ yathābhūtaṃ viditvā, ‘‘yaṃ vedanaṃ paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ vedanāya assādo’’ti (saṃ. ni. 3.26) evaṃ assādañca yathābhūtaṃ viditvā, ‘‘yaṃ vedanā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā, ayaṃ vedanāya ādīnavo’’ti evaṃ ādīnavañca yathābhūtaṃ viditvā, ‘‘yo vedanāya chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ, idaṃ vedanāya nissaraṇa’’nti evaṃ nissaraṇañca yathābhūtaṃ viditvā vigatachandarāgatāya anupādāno anupādāvimutto, bhikkhave, tathāgato; yasmiṃ upādāne sati kiñci upādiyeyya, upādinnattā ca khandho bhaveyya, tassa abhāvā kiñci dhammaṃ anupādiyitvāva vimutto bhikkhave tathāgatoti.

บัดนี้ พระตถาคตทรงปฏิบัติแล้วอย่างใด จึงได้ทรงบรรลุความดับนั้น เพื่อจะทรงแสดงปฏิปทานั้น (จึงตรัสว่า) พวกเดียรถีย์กำหนัดแล้วในเวทนาเหล่าใด ย่อมเข้าไปสู่ป่าชัฏคือทิฏฐิด้วยคิดว่า “ในลัทธินี้ เราจักเป็นผู้มีความสุข, ในที่นี้ เราจักเป็นผู้มีความสุข” พระองค์เมื่อจะทรงแสดงกรรมฐานด้วยอำนาจแห่งเวทนาเหล่านั้นนั่นเทียว จึงได้ตรัสคำเป็นต้นว่า “เวทนานํ สมุทยญฺจ” (ความเกิดขึ้นแห่งเวทนา) ในคำนั้น บทว่า “ยถาภูตํ วิติตฺวา” (ทรงทราบตามความเป็นจริง) คือ “เพราะอวิชชาเป็นสมุทัย เวทนาจึงเป็นสมุทัย ดังนี้ ย่อมเห็นความเกิดขึ้นแห่งเวทนากขันธ์โดยอรรถว่าปัจจัยเป็นสมุทัย, เพราะตัณหาเป็นสมุทัย เวทนาจึงเป็นสมุทัย ดังนี้ ย่อมเห็นความเกิดขึ้นแห่งเวทนากขันธ์โดยอรรถว่าปัจจัยเป็นสมุทัย, เพราะกรรมเป็นสมุทัย เวทนาจึงเป็นสมุทัย ดังนี้ ย่อมเห็นความเกิดขึ้นแห่งเวทนากขันธ์โดยอรรถว่าปัจจัยเป็นสมุทัย, เพราะผัสสะเป็นสมุทัย เวทนาจึงเป็นสมุทัย ดังนี้ ย่อมเห็นความเกิดขึ้นแห่งเวทนากขันธ์โดยอรรถว่าปัจจัยเป็นสมุทัย (ปฏิ.ม. 1.50) แม้เมื่อเห็นนิพพัตติลักษณะ ก็ย่อมเห็นความเกิดขึ้นแห่งเวทนากขันธ์” ด้วยอำนาจแห่งลักษณะ ๕ ประการเหล่านี้ ทรงทราบความเกิดขึ้นแห่งเวทนาทั้งหลายตามความเป็นจริงแล้ว; “เพราะอวิชชาดับ เวทนาจึงดับ ดังนี้ ย่อมเห็นความเสื่อมไปแห่งเวทนากขันธ์โดยอรรถว่าปัจจัยดับ, เพราะตัณหาดับ เวทนาจึงดับ ดังนี้ ย่อมเห็นความเสื่อมไปแห่งเวทนากขันธ์โดยอรรถว่าปัจจัยดับ, เพราะกรรมดับ เวทนาจึงดับ ดังนี้ ย่อมเห็นความเสื่อมไปแห่งเวทนากขันธ์โดยอรรถว่าปัจจัยดับ, เพราะผัสสะดับ เวทนาจึงดับ ดังนี้ ย่อมเห็นความเสื่อมไปแห่งเวทนากขันธ์โดยอรรถว่าปัจจัยดับ แม้เมื่อเห็นวิปริณามลักษณะ ก็ย่อมเห็นความเสื่อมไปแห่งเวทนากขันธ์” (ปฏิ.ม. 1.50) ด้วยอำนาจแห่งลักษณะ ๕ ประการเหล่านี้ ทรงทราบความดับไปแห่งเวทนาทั้งหลายตามความเป็นจริงแล้ว, “สุขโสมนัสใดย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยเวทนา นี้เป็นอัสสาทะ (ความน่าพอใจ) ของเวทนา” (สํ.นิ. 3.26) อย่างนี้ ทรงทราบแม้ซึ่งอัสสาทะตามความเป็นจริงแล้ว, “การที่เวทนาไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา นี้เป็นอาทีนพ (โทษ) ของเวทนา” อย่างนี้ ทรงทราบแม้ซึ่งอาทีนพตามความเป็นจริงแล้ว, “การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะใดในเวทนา นี้เป็นนิสสรณะ (ทางออก) จากเวทนา” อย่างนี้ ทรงทราบแม้ซึ่งนิสสรณะตามความเป็นจริงแล้ว เพราะความเป็นผู้มีฉันทราคะไปปราศแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระตถาคตจึงเป็นผู้ไม่มีอุปาทาน หลุดพ้นแล้วเพราะไม่มีอุปาทาน; เมื่ออุปาทานใดมีอยู่ พึงยึดมั่นสิ่งใดสิ่งหนึ่ง และเพราะความที่ถูกยึดมั่น ขันธ์พึงมี เพราะความไม่มีแห่งอุปาทานนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระตถาคตไม่ทรงยึดมั่นธรรมอะไรๆ เลย จึงหลุดพ้นแล้ว

37. Ime kho te, bhikkhaveti ye te ahaṃ – ‘‘katame, ca te, bhikkhave, dhammā gambhīrā’’ti apucchiṃ, ‘‘ime kho te, bhikkhave, tañca tathāgato pajānāti tato ca uttaritaraṃ pajānātī’’ti evaṃ niddiṭṭhā sabbaññutaññāṇadhammā gambhīrā duddasā…pe… paṇḍitavedanīyāti veditabbā. Yehi tathāgatassa neva puthujjano, na sotāpannādīsu aññataro vaṇṇaṃ yathābhūtaṃ vattuṃ sakkoti, atha kho tathāgatova yathābhūtaṃ vaṇṇaṃ sammā vadamāno vadeyyāti evaṃ pucchamānenāpi sabbaññutaññāṇameva puṭṭhaṃ, niyyātentenāpi tadeva niyyātitaṃ, antarā pana diṭṭhiyo vibhattāti.

๓๗. บทว่า “อิเม โข เต ภิกฺขเว” (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมเหล่านี้แล) คือ ธรรมเหล่าใดที่เราได้ถามแล้วว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมเหล่าไหนเล่าที่ลึกซึ้ง” ธรรมคือพระสัพพัญญุตญาณที่ทรงชี้แจงแล้วอย่างนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมเหล่านี้แล คือ พระตถาคตย่อมทรงรู้ธรรมนั้น และย่อมทรงรู้ธรรมที่ยิ่งกว่านั้นขึ้นไป” พึงทราบว่าเป็นธรรมลึกซึ้ง เห็นได้ยาก...ฯลฯ...อันบัณฑิตพึงรู้ได้ ด้วยธรรม (คือพระคุณ) เหล่าใด ทั้งปุถุชนก็ไม่สามารถ ทั้งพระอริยบุคคลคนใดคนหนึ่งในบรรดาพระโสดาบันเป็นต้นก็ไม่สามารถจะกล่าวคุณของพระตถาคตตามความเป็นจริงได้ โดยที่แท้แล้ว พระตถาคตเท่านั้น เมื่อจะตรัสคุณตามความเป็นจริงโดยชอบ พึงตรัสได้ อย่างนี้ แม้เมื่อทรงถาม ก็ทรงถามถึงพระสัพพัญญุตญาณนั่นเอง แม้เมื่อทรงมอบหมาย (ทรงตอบ) ก็ทรงมอบหมายซึ่งพระสัพพัญญุตญาณนั้นนั่นเอง แต่ในระหว่าง (คำถามคำตอบ) ทรงจำแนกทิฏฐิทั้งหลายไว้

Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปฐมภาณวาร จบแล้ว

Ekaccasassatavādavaṇṇanā

อรรถกถาเอกัจจสัสสตวาท

38. Ekaccasassatikāti ekaccasassatavādā. Te duvidhā honti – sattekaccasassatikā, saṅkhārekaccasassatikāti. Duvidhāpi idha gahitāyeva.

๓๘. บทว่า “เอกจฺจสสฺสติกา” คือ ผู้มีวาทะว่าบางอย่างเที่ยง ท่านเหล่านั้นมี ๒ อย่าง คือ สัตเตกัจจสัสสติกา (ผู้มีวาทะว่าสัตว์บางพวกเที่ยง) และสังขาเรกัจจสัสสติกา (ผู้มีวาทะว่าสังขารบางอย่างเที่ยง) แม้ทั้ง ๒ อย่าง ก็ทรงถือเอาแล้วในที่นี้เทียว

39. Yanti nipātamattaṃ. Kadācīti kismiñci kāle. Karahacīti tasseva vevacanaṃ. Dīghassa addhunoti dīghassa kālassa. Accayenāti atikkamena[Pg.102]. Saṃvaṭṭatīti vinassati. Yebhuyyenāti ye uparibrahmalokesu vā arūpesu vā nibbattanti, tadavasese sandhāya vuttaṃ. Jhānamanena nibbattattā manomayā. Pīti tesaṃ bhakkho āhāroti pītibhakkhā. Attanova tesaṃ pabhāti sayaṃpabhā. Antalikkhe carantīti antalikkhacarā. Subhesu uyyānavimānakapparukkhādīsu tiṭṭhantīti, subhaṭṭhāyino subhā vā manorammavatthābharaṇā hutvā tiṭṭhantīti subhaṭṭhāyino. Ciraṃ dīghamaddhānanti ukkaṃsena aṭṭha kappe.

๓๙. บทว่า “ยํ” เป็นเพียงนิบาต. บทว่า “กทาจิ” คือ ในกาลบางคราว. บทว่า “กรหจิ” เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง. บทว่า “ทีฆสฺส อทฺธุโน” คือ แห่งกาลอันยาวนาน. บทว่า “อจฺจเยน” คือ โดยการล่วงไป. บทว่า “สํวฏฺฏติ” คือ ย่อมพินาศ. บทว่า “เยภุยฺเยน” คือ ตรัสหมายถึงสัตว์ที่เหลือจากสัตว์เหล่าใดที่บังเกิดในพรหมโลกเบื้องบนหรือในอรูปภพ. ชื่อว่า “มโนมยา” เพราะเกิดด้วยใจคือฌาน. ชื่อว่า “ปีติภกฺขา” เพราะปีติเป็นภักษาหารของสัตว์เหล่านั้น. ชื่อว่า “สยํปภา” เพราะรัศมีของตนเองของสัตว์เหล่านั้นมีอยู่. ชื่อว่า “อนฺตลิกฺขจรา” เพราะเที่ยวไปในอากาศ. ชื่อว่า “สุภฏฺฐายิโน” เพราะดำรงอยู่ในสถานที่อันงดงาม มีอุทยาน วิมาน และกัลปพฤกษ์เป็นต้น, หรืออีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า “สุภฏฺฐายิโน” เพราะเป็นผู้งดงาม มีผ้าและอาภรณ์อันน่ารื่นรมย์ใจ ดำรงอยู่. บทว่า “จิรํ ทีฆมทฺธานํ” คือ ตลอด ๘ มหากัปโดยอย่างยิ่ง

40. Vivaṭṭatīti saṇṭhāti. Suññaṃ brahmavimānanti pakatiyā nibbattasattānaṃ natthitāya suññaṃ, brahmakāyikabhūmi nibbattatīti attho. Tassa kattā vā kāretā vā natthi, visuddhimagge vuttanayena pana kammapaccayautusamuṭṭhānā ratanabhūmi nibbattati. Pakatinibbattiṭṭhānesuyeva cettha uyyānakapparukkhādayo nibbattanti. Atha sattānaṃ pakatiyā vasitaṭṭhāne nikanti uppajjati, te paṭhamajjhānaṃ bhāvetvā tato otaranti, tasmā atha kho aññataro sattotiādimāha. Āyukkhayā vā puññakkhayā vāti ye uḷāraṃ puññakammaṃ katvā yattha katthaci appāyuke devaloke nibbattanti, te attano puññabalena ṭhātuṃ na sakkonti, tassa pana devalokassa āyuppamāṇeneva cavantīti āyukkhayā cavantīti vuccanti. Ye pana parittaṃ puññakammaṃ katvā dīghāyukadevaloke nibbattanti, te yāvatāyukaṃ ṭhātuṃ na sakkonti, antarāva cavantīti puññakkhayā cavantīti vuccanti. Dīghamaddhānaṃ tiṭṭhatīti kappaṃ vā upaḍḍhakappaṃ vā.

๔๐. บทว่า วิวฏฺฏติ ความว่า ตั้งอยู่ด้วยดี. บทว่า สุญฺญํ พฺรหฺมวิมานํ ความว่า ว่างเปล่า เพราะยังไม่มีสัตว์ที่บังเกิดโดยปกติ อธิบายว่า พรหมกายิกภูมิบังเกิดขึ้น. พรหมวิมานนั้นไม่มีผู้สร้างหรือผู้ให้สร้าง แต่ตามนัยที่กล่าวไว้ในคัมภีร์วิสุทธิมรรค แผ่นดินแก้วอันมีกรรมเป็นปัจจัยและมีอุตุเป็นสมุฏฐานย่อมบังเกิดขึ้น. และในพรหมโลกนี้ อุทยานและต้นกัลปพฤกษ์เป็นต้น ย่อมบังเกิดขึ้นในสถานที่ที่บังเกิดตามปกติเท่านั้น. ครั้งนั้น ความพอใจย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์ทั้งหลายในสถานที่ที่เคยอยู่อาศัยโดยปกติ สัตว์เหล่านั้นเจริญปฐมฌานแล้วย่อมลงมาจากพรหมโลกนั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำเป็นต้นว่า "อถ โข อญฺญตโร สตฺโต". บทว่า อายุขยา วา ปุญฺญกฺขยา วา ความว่า สัตว์เหล่าใดทำบุญกรรมอันโอฬารแล้วบังเกิดในเทวโลกที่มีอายุน้อย ณ ที่ใดที่หนึ่ง สัตว์เหล่านั้นไม่อาจดำรงอยู่ได้ด้วยกำลังบุญของตน แต่ย่อมจุติไปตามประมาณอายุของเทวโลกนั้นนั่นเอง เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า "จุติเพราะสิ้นอายุ". ส่วนสัตว์เหล่าใดทำบุญกรรมเล็กน้อยแล้วบังเกิดในเทวโลกที่มีอายุยืน สัตว์เหล่านั้นไม่อาจดำรงอยู่ได้ตลอดอายุขัย ย่อมจุติในระหว่างนั่นเอง เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า "จุติเพราะสิ้นบุญ". บทว่า ทีฆมทฺธานํ ติฏฺฐติ ความว่า ดำรงอยู่ตลอดกัปหนึ่งหรือครึ่งกัป.

41. Anabhiratīti aparassāpi sattassa āgamanapatthanā. Yā pana paṭighasampayuttā ukkaṇṭhitā, sā brahmaloke natthi. Paritassanāti ubbijjanā phandanā, sā panesā tāsatassanā, taṇhātassanā, diṭṭhitassanā, ñāṇatassanāti catubbidhā hoti. Tattha ‘‘jātiṃ paṭicca bhayaṃ bhayānakaṃ chambhitattaṃ lomahaṃso cetaso utrāso. Jaraṃ… byādhiṃ… maraṇaṃ paṭicca…pe… utrāso’’ti (vibha. 921) ayaṃ tāsatassanā nāma. ‘‘Aho vata aññepi sattā itthattaṃ āgaccheyyu’’nti (dī. ni. 3.38) ayaṃ taṇhātassanā nāma. ‘‘Paritassitavipphanditamevā’’ti ayaṃ diṭṭhitassanā nāma. ‘‘Tepi tathāgatassa dhammadesanaṃ [Pg.103] sutvā yebhuyyena bhayaṃ saṃvegaṃ santāsaṃ āpajjantī’’ti (a. ni. 4.33) ayaṃ ñāṇatassanā nāma. Idha pana taṇhātassanāpi diṭṭhitassanāpi vaṭṭati. Brahmavimānanti idha pana paṭhamābhinibbattassa atthitāya suññanti na vuttaṃ. Upapajjantīti upapattivasena upagacchanti. Sahabyatanti sahabhāvaṃ.

๔๑. บทว่า อนภิรติ คือ ความปรารถนาการมาของสัตว์อื่น. ส่วนความกระสันที่ประกอบด้วยปฏิฆะใด ความกระสันนั้นไม่มีในพรหมโลก. บทว่า ปริตสฺสนา คือ ความหวาดเสียว ความหวั่นไหว. ความหวาดสะดุ้งนั้นมี ๔ อย่าง คือ ตาสตัสสนา ตัณหาตัสสนา ทิฏฐิตัสสนา และญาณตัสสนา. ในตัสสนา ๔ อย่างนั้น บาลีว่า "อาศัยชาติ... ความกลัว ความน่ากลัว ความตัวแข็ง ขนพองสยองเกล้า ความหวาดสะดุ้งแห่งจิต อาศัยชรา... พยาธิ... มรณะ... ความหวาดสะดุ้ง" นี้ชื่อว่า ตาสตัสสนา. บาลีว่า "โอหนอ ขอสัตว์เหล่าอื่นพึงมาถึงความเป็นอย่างนี้บ้าง" นี้ชื่อว่า ตัณหาตัสสนา. บาลีว่า "เป็นความดิ้นรนหวาดสะดุ้ง" นี้ชื่อว่า ทิฏฐิตัสสนา. บาลีว่า "แม้เทวดาเหล่านั้นได้ฟังธรรมเทศนาของพระตถาคตแล้ว โดยมากย่อมถึงความกลัว ความสังเวช ความสลดใจ" นี้ชื่อว่า ญาณตัสสนา. แต่ในที่นี้ ย่อมสมควรทั้งตัณหาตัสสนาและทิฏฐิตัสสนา. บทว่า พฺรหฺมวิมานํ แต่ในที่นี้ ไม่ได้ตรัสว่า "ว่างเปล่า" เพราะมีความเป็นอยู่ของสัตว์ผู้บังเกิดก่อน. บทว่า อุปปชฺชนฺติ ความว่า ย่อมเข้าถึงโดยการบังเกิด. บทว่า สหพฺยตํ ความว่า ความเป็นสหาย.

42. Abhibhūti abhibhavitvā ṭhito jeṭṭhakohamasmīti. Anabhibhūtoti aññehi anabhibhūto. Aññadatthūti ekaṃsavacane nipāto. Dassanavasena daso, sabbaṃ passāmīti attho. Vasavattīti sabbaṃ janaṃ vase vattemi. Issaro kattā nimmātāti ahaṃ loke issaro, ahaṃ lokassa kattā ca nimmātā ca, pathavī – himavanta-sineru-cakkavāḷa-mahāsamudda-candima-sūriyā mayā nimmitāti. Seṭṭho sajitāti ahaṃ lokassa uttamo ca sajitā ca, ‘‘tvaṃ khattiyo nāma hohi, tvaṃ brāhmaṇo, vesso, suddo, gahaṭṭho, pabbajito nāma. Antamaso tvaṃ oṭṭho hohi, goṇo hohī’’ti ‘‘evaṃ sattānaṃ saṃvisajetā aha’’nti maññati. Vasī pitā bhūtabhabyānanti (dī. ni. 1.17) ahamasmi ciṇṇavasitāya vasī, ahaṃ pitā bhūtānañca bhabyānañcāti maññati. Tattha aṇḍajajalābujā sattā antoaṇḍakose ceva antovatthimhi ca bhabyā nāma, bahi nikkhantakālato paṭṭhāya bhūtā nāma. Saṃsedajā paṭhamacittakkhaṇe bhabyā, dutiyato paṭṭhāya bhūtā. Opapātikā paṭhamairiyāpathe bhabyā, dutiyato paṭṭhāya bhūtāti veditabbā. Te sabbepi mayhaṃ puttāti saññāya ‘‘ahaṃ pitā bhūtabhabyāna’’nti maññati.

๔๒. บทว่า อภิภู ความว่า (ย่อมสำคัญว่า) เราเป็นผู้ครอบงำอยู่ เป็นผู้ประเสริฐที่สุด. บทว่า อนภิภูโต ความว่า อันผู้อื่นครอบงำไม่ได้. บทว่า อญฺญทตฺถุ เป็นนิบาตในอรรถว่าส่วนเดียว. ชื่อว่า ทสะ เพราะสามารถเห็น อธิบายว่า เราเห็นทุกสิ่ง. บทว่า วสวตฺตี ความว่า เราย่อมยังชนทั้งปวงให้เป็นไปในอำนาจ. บทว่า อิสฺสโร กตฺตา นิมฺมาตา ความว่า เราเป็นใหญ่ในโลก เราเป็นผู้สร้างและเนรมิตโลก แผ่นดิน เขาหิมาลัย เขาพระสุเมรุ จักรวาล มหาสมุทร ดวงจันทร์ ดวงอาทิตย์ เราได้เนรมิตไว้. บทว่า เสฏฺโฐ สชิตา ความว่า เราเป็นผู้สูงสุดกว่าโลกและเป็นผู้จัดแจงโลก (ย่อมสำคัญว่า) "เจ้าจงเป็นกษัตริย์ เจ้าจงเป็นพราหมณ์ แพศย์ ศูทร คฤหัสถ์ บรรพชิต ที่สุดแม้เจ้าจงเป็นอูฐ จงเป็นโค" "เราเป็นผู้จัดแจงสัตว์ทั้งหลายอย่างนี้". บทว่า วสี ปิตา ภูตภพฺยานํ ความว่า (ย่อมสำคัญว่า) เราเป็นผู้มีอำนาจเพราะได้ฝึกฝนวสีแล้ว เราเป็นบิดาของเหล่าภูต (สัตว์ที่เกิดแล้ว) และภัพพะ (สัตว์ที่กำลังจะเกิด). ในบรรดาสัตว์เหล่านั้น สัตว์ที่เป็นอัณฑชะและชลาพุชะ ชื่อว่า ภัพพะ ตราบที่ยังอยู่ในฟองไข่และในครรภ์, จำเดิมแต่เวลาที่ออกมาข้างนอก ชื่อว่า ภูตะ. สังเสทชะ ชื่อว่า ภัพพะ ในจิตตขณะแรก, จำเดิมแต่ขณะที่สองไป ชื่อว่า ภูตะ. โอปปาติกะ ชื่อว่า ภัพพะ ในอิริยาบถแรก, จำเดิมแต่อิริยาบถที่สองไป ชื่อว่า ภูตะ พึงทราบอย่างนี้. (ย่อมสำคัญว่า) "เราเป็นบิดาของภูตและภัพพะ" ด้วยความสำคัญว่า สัตว์เหล่านั้นทั้งหมดเป็นบุตรของเรา.

Idāni kāraṇato sādhetukāmo – ‘‘mayā ime sattā nimmitā’’ti paṭiññaṃ katvā ‘‘taṃ kissa hetū’’tiādimāha. Itthattanti itthabhāvaṃ, brahmabhāvanti attho. Iminā mayanti attano kammavasena cutāpi upapannāpi ca kevalaṃ maññanāmatteneva ‘‘iminā mayaṃ nimmitā’’ti maññamānā vaṅkacchidde vaṅkaāṇī viya onamitvā tasseva pādamūlaṃ gacchantīti.

บัดนี้ (พระผู้มีพระภาค) มีพระประสงค์จะทรงแสดงให้สำเร็จโดยเหตุผล จึงทรงปฏิญญาว่า "สัตว์เหล่านี้เราเนรมิต" แล้วตรัสคำเป็นต้นว่า "ตํ กิสฺส เหตุ". บทว่า อิตฺถตฺตํ ความว่า ความเป็นอย่างนี้ อธิบายว่า ความเป็นพรหม. บทว่า อิมินา มยํ ความว่า (สัตว์เหล่านั้น) แม้จุติและบังเกิดแล้วด้วยอำนาจกรรมของตน ก็สำคัญเพียงสักว่าความสำคัญผิดว่า "เราทั้งหลายอันพรหมนี้เนรมิต" แล้วน้อมเข้าไปสู่สำนักของพรหมนั้นนั่นเอง เหมือนสลักที่คดงอในร่องที่คด.

43. Vaṇṇavantataro cāti vaṇṇavantataro, abhirūpo pāsādikoti attho. Mahesakkhataroti issariyaparivāravasena mahāyasataro.

๔๓. บทว่า วณฺณวนฺตตโร จาติ อธิบายว่า มีวรรณะงามกว่า มีรูปงามยิ่ง น่าเลื่อมใส. บทว่า มเหสกฺขตโร ความว่า มียศใหญ่กว่าโดยความเป็นใหญ่และบริวาร.

44. Ṭhānaṃ [Pg.104] kho panetanti kāraṇaṃ kho panetaṃ. So tato cavitvā aññatra na gacchati, idheva āgacchati, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Agārasmāti gehā. Anagāriyanti pabbajjaṃ. Pabbajjā hi yasmā agārassa hi taṃ kasigorakkhādikammaṃ tattha natthi, tasmā anagāriyanti vuccati. Pabbajatīti upagacchati. Tato paraṃ nānussaratīti tato pubbenivāsā paraṃ na sarati, sarituṃ asakkonto tattha ṭhatvā diṭṭhiṃ gaṇhāti.

๔๔. บทว่า ฐานํ โข ปเนตํ ความว่า นี้เป็นเหตุ. สัตว์นั้นจุติจากพรหมโลกนั้นแล้วไม่ไปที่อื่น ย่อมมาในโลกนี้เท่านั้น พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงสัตว์นั้นจึงตรัสคำนี้. บทว่า อคารสฺมา ความว่า จากเรือน. บทว่า อนคาริยํ ความว่า สู่บรรพชา. เพราะเหตุว่า บรรพชานั้นไม่มีกิจอันเป็นประโยชน์แก่เรือน คือ กสิกรรมและโครักขกรรมเป็นต้น เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า อนคาริยะ. บทว่า ปพฺพชติ ความว่า ย่อมเข้าถึง (การบวช). บทว่า ตโต ปรํ นานุสฺสรติ ความว่า ย่อมระลึกชาติก่อนแต่นั้นไปอีกไม่ได้ เมื่อไม่สามารถระลึกได้ จึงตั้งอยู่ในภพนั้นแล้วยึดถือทิฏฐิ.

Niccotiādīsu tassa upapattiṃ apassanto niccoti vadati, maraṇaṃ apassanto dhuvoti, sadābhāvato sassatoti, jarāvasenāpi vipariṇāmassa abhāvato avipariṇāmadhammoti. Sesamettha paṭhamavāre uttānamevāti.

ในบททั้งหลายมีบทว่า นิจฺโจ เป็นต้น พึงทราบอรรถดังนี้: เมื่อไม่เห็นการบังเกิดของพรหมนั้น จึงกล่าวว่า "เที่ยง". เมื่อไม่เห็นความตาย จึงกล่าวว่า "ยั่งยืน". เพราะมีความเป็นอยู่เสมอ จึงกล่าวว่า "ดำรงอยู่ตลอดกาล". เพราะไม่มีความแปรปรวนแม้ด้วยอำนาจแห่งชรา จึงกล่าวว่า "มีสภาพไม่แปรปรวน". บทที่เหลือในวาระแรกนี้ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

45-46. Dutiyavāre khiḍḍāya padussanti vinassantīti khiḍḍāpadosikā, padūsikātipi pāḷiṃ likhanti, sā aṭṭhakathāyaṃ natthi. Ativelanti atikālaṃ, aticiranti attho. Hassakhiḍḍāratidhammasamāpannāti hassarati dhammañceva khiḍḍāratidhammañca samāpannā anuyuttā, keḷihassasukhañceva kāyikavācasikakīḷāsukhañca anuyuttā, vuttappakāraratidhammasamaṅgino hutvā viharantīti attho.

๔๕-๔๖. ในวาระที่ ๒ เทพเหล่าใด ย่อมประทุษร้าย คือ ย่อมพินาศไปเพราะความเพลิดเพลิน เหตุนั้น เทพเหล่านั้นชื่อว่า ขิฑฑาปโทสิกา. (บางท่าน) เขียนบาลีว่า ปทูสิกา ก็มี แต่บาลีนั้นไม่มีในอรรถกถา. บทว่า อติเวลํ ความว่า เกินเวลา, นานเกินไป. บทว่า หสฺสขิฑฺฑารติธมฺมสมาปนฺนา ความว่า เข้าถึงแล้ว ประกอบเนืองๆ ซึ่งธรรมคือความยินดีในความร่าเริงและธรรมคือความยินดีในการเล่น เป็นผู้ประกอบเนืองๆ ซึ่งสุขเกิดแต่ความร่าเริงในการเสพเมถุน และสุขเกิดแต่การเล่นทางกายและวาจา เป็นผู้พรั่งพร้อมด้วยธรรมคือความยินดีมีประการดังกล่าวแล้ว อยู่.

Sati sammussatīti khādanīyabhojanīyesu sati sammussati. Te kira puññavisesādhigatena mahantena attano sirivibhavena nakkhattaṃ kīḷantā tāya sampattimahantatāya – ‘‘āhāraṃ paribhuñjimha, na paribhuñjimhā’’tipi na jānanti. Atha ekāhārātikkamanato paṭṭhāya nirantaraṃ khādantāpi pivantāpi cavantiyeva, na tiṭṭhanti. Kasmā? Kammajatejassa balavatāya, karajakāyassa mandatāya, manussānañhi kammajatejo mando, karajakāyo balavā. Tesaṃ tejassa mandatāya karajakāyassa balavatāya sattāhampi atikkamitvā uṇhodakaacchayāguādīhi sakkā vatthuṃ upatthambhetuṃ. Devānaṃ pana tejo balavā hoti, karajaṃ mandaṃ. Te ekaṃ āhāravelaṃ atikkamitvāva saṇṭhātuṃ na sakkonti. Yathā nāma gimhānaṃ majjhanhike tattapāsāṇe ṭhapitaṃ padumaṃ vā uppalaṃ vā sāyanhasamaye ghaṭasatenāpi siñciyamānaṃ pākatikaṃ na hoti, vinassatiyeva. Evameva pacchā nirantaraṃ khādantāpi pivantāpi cavantiyeva, na [Pg.105] tiṭṭhanti. Tenāha ‘‘satiyā sammosā te devā tamhā kāyā cavantī’’ti. Katame pana te devāti? Ime devāti aṭṭhakathāyaṃ vicāraṇā natthi, ‘‘devānaṃ kammajatejo balavā hoti, karajaṃ manda’’nti avisesena vuttattā pana ye keci kabaḷīkārāhārūpajīvino devā evaṃ karonti, teyeva cavantīti veditabbā. Keci panāhu – ‘‘nimmānaratiparanimmitavasavattino te devā’’ti. Khiḍḍāpadussanamatteneva hete khiḍḍāpadosikāti vuttā. Sesamettha purimanayeneva veditabbaṃ.

บทว่า สติ สมฺมุสฺสติ ความว่า สติในของเคี้ยวของฉันย่อมหลงลืม. ได้ยินว่า เทพเหล่านั้น เมื่อเล่นมหรสพด้วยสิริสมบัติอันยิ่งใหญ่ของตนที่ได้มาด้วยบุญวิเศษ เพราะความที่สมบัตินั้นยิ่งใหญ่ ย่อมไม่รู้แม้ว่า 'เราบริโภคอาหารแล้ว หรือยังไม่ได้บริโภค'. ครั้งนั้น จำเดิมแต่กาลที่ล่วงเลยอาหารไปมื้อหนึ่ง แม้เคี้ยวกินดื่มอยู่เนืองนิตย์ ก็ย่อมจุติไปทีเดียว ไม่ดำรงอยู่ได้. เพราะเหตุไร? เพราะความที่กัมมชเตโชมีกำลัง และเพราะความที่กรัชกายอ่อนกำลัง. จริงอยู่ กัมมชเตโชของพวกมนุษย์อ่อนกำลัง กรัชกายมีกำลัง. เพราะความที่เตโชของมนุษย์เหล่านั้นอ่อนกำลัง และเพราะความที่กรัชกายมีกำลัง แม้ล่วงไป ๗ วัน ก็อาจประคองร่างกายไว้ได้ด้วยน้ำร้อนและข้าวต้มใสเป็นต้น. ส่วนเตโชของทวยเทพมีกำลัง กรัชกายอ่อนกำลัง. เทพเหล่านั้นล่วงเลยเวลาอาหารไปเพียงมื้อเดียวเท่านั้น ก็ไม่สามารถดำรงอยู่ได้. อุปมาเหมือนดอกปทุมหรือดอกอุบลที่วางไว้บนแผ่นหินร้อนในเวลาเที่ยงวันของฤดูร้อน ในเวลาเย็น แม้ถูกรดด้วยน้ำร้อยหม้อ ก็ไม่กลับเป็นปกติ ย่อมพินาศไปทีเดียว ฉันใดก็ฉันนั้น ในภายหลัง แม้เคี้ยวกินดื่มอยู่เนืองนิตย์ ก็ย่อมจุติไปทีเดียว ไม่ดำรงอยู่ได้. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'เทพเหล่านั้นย่อมจุติจากกายนั้น เพราะความหลงลืมสติ'. ก็เทพเหล่านั้นคือใคร? ในอรรถกถาไม่มีการพิจารณาว่า คือเทพเหล่านี้ แต่เพราะเหตุที่ตรัสไว้โดยไม่เจาะจงว่า 'กัมมชเตโชของทวยเทพมีกำลัง กรัชกายอ่อนกำลัง' พึงทราบว่า เทพเหล่าใดก็ตามที่เป็นผู้ดำรงชีพด้วยกวฬิงการาหาร ทำอย่างนี้ เทพเหล่านั้นนั่นแหละย่อมจุติ. แต่บางพวกกล่าวว่า 'เทพเหล่านั้นคือ นิมมานรดีและปรนิมมิตวสวัตตี'. จริงอยู่ เทพเหล่านี้ถูกเรียกว่า ขิฑฑาปโทสิกา เพียงเพราะการประทุษร้ายด้วยความเพลิดเพลิน. ข้อความที่เหลือในวาระนี้ พึงทราบโดยนัยก่อนนั่นเทียว.

47-48. Tatiyavāre manena padussanti vinassantīti manopadosikā, ete cātumahārājikā. Tesu kira eko devaputto – nakkhattaṃ kīḷissāmīti saparivāro rathena vīthiṃ paṭipajjati, athañño nikkhamanto taṃ purato gacchantaṃ disvā – ‘bho ayaṃ kapaṇo’, adiṭṭhapubbaṃ viya etaṃ disvā – ‘‘pītiyā uddhumāto viya bhijjamāno viya ca gacchatī’’ti kujjhati. Purato gacchantopi nivattitvā taṃ kuddhaṃ disvā – kuddhā nāma suviditā hontīti kuddhabhāvamassa ñatvā – ‘‘tvaṃ kuddho, mayhaṃ kiṃ karissasi, ayaṃ sampatti mayā dānasīlādīnaṃ vasena laddhā, na tuyhaṃ vasenā’’ti paṭikujjhati. Ekasmiñhi kuddhe itaro akuddho rakkhati, ubhosu pana kuddhesu ekassa kodho itarassa paccayo hoti. Tassapi kodho itarassa paccayo hotīti ubho kandantānaṃyeva orodhānaṃ cavanti. Ayamettha dhammatā. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ.

๔๗-๔๘. ในวาระที่ ๓ เทพเหล่าใด ย่อมประทุษร้าย คือ ย่อมพินาศไปเพราะใจ เหตุนั้น เทพเหล่านั้นชื่อว่า มโนปโทสิกา. เทพเหล่านี้คือ จาตุมหาราชิกา. ได้ยินว่า ในเทพเหล่านั้น เทพบุตรองค์หนึ่งคิดว่า 'เราจักเล่นมหรสพ' จึงพร้อมด้วยบริพารไปสู่ถนนด้วยรถ. ครั้งนั้น เทพบุตรอีกองค์หนึ่งออกมา เห็นเทพบุตรนั้นไปอยู่ข้างหน้า จึงโกรธว่า 'ดูก่อนท่านผู้นี้เป็นคนเข็ญใจ เห็นสมบัตินี้ประหนึ่งว่าไม่เคยเห็นมาก่อน ไปประหนึ่งว่าพองขึ้นด้วยปีติ และประหนึ่งว่ากำลังจะแตกด้วยปีติ'. แม้เทพบุตรผู้ไปอยู่ข้างหน้า เหลียวกลับมาเห็นเทพบุตรนั้นโกรธแล้ว - เพราะว่าคนโกรธเป็นที่รู้ง่าย - รู้ความเป็นผู้โกรธของเทพบุตรนั้นแล้ว จึงโกรธตอบว่า 'ท่านโกรธแล้ว จักทำอะไรแก่เราได้ สมบัตินี้เราได้มาด้วยอำนาจแห่งทานศีลเป็นต้น ไม่ใช่ได้มาด้วยอำนาจของท่าน'. จริงอยู่ เมื่อองค์หนึ่งโกรธ อีกองค์หนึ่งไม่โกรธ ย่อมรักษาไว้ได้ แต่เมื่อโกรธทั้งสององค์ ความโกรธขององค์หนึ่งย่อมเป็นปัจจัยแก่อีกองค์หนึ่ง แม้ความโกรธขององค์นั้นก็เป็นปัจจัยแก่อีกองค์หนึ่ง ดังนั้น ทั้งสององค์ย่อมจุติไปในขณะที่เหล่านางในกำลังร้องไห้อยู่นั่นเทียว. นี้เป็นธรรมดาในเรื่องนี้. ข้อความที่เหลือ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว.

49-52. Takkīvāde ayaṃ cakkhādīnaṃ bhedaṃ passati, cittaṃ pana yasmā purimaṃ purimaṃ pacchimassa pacchimassa paccayaṃ datvāva nirujjhati, tasmā cakkhādīnaṃ bhedato balavatarampi cittassa bhedaṃ na passati. So taṃ apassanto yathā nāma sakuṇo ekaṃ rukkhaṃ jahitvā aññasmiṃ nilīyati, evameva imasmiṃ attabhāve bhinne cittaṃ aññatra gacchatīti gahetvā evamāha. Sesamettha vuttanayeneva veditabbaṃ.

๔๙-๕๒. ในวาทะของนักตรึก ผู้นี้ย่อมเห็นความแตกทำลายของจักขุเป็นต้น แต่เพราะว่าจิต จิตดวงก่อนๆ ให้ปัจจัยแก่จิตดวงหลังๆ แล้วจึงดับไป เพราะเหตุนั้น เขาจึงไม่เห็นความแตกทำลายของจิต แม้จะมีกำลังกว่าความแตกทำลายของจักขุเป็นต้น. เขาเมื่อไม่เห็นความแตกทำลายนั้น จึงยึดถือว่า 'อุปมาเหมือนนกละต้นไม้ต้นหนึ่งไปจับที่ต้นไม้อื่น ฉันใดก็ฉันนั้น เมื่ออัตภาพนี้แตกทำลายไป จิตย่อมไปสู่ที่อื่น' แล้วจึงกล่าวอย่างนี้. ข้อความที่เหลือในวาระนี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว.

Antānantavādavaṇṇanā

อรรถกถาอันตานันตวาท

53. Antānantikāti antānantavādā, antaṃ vā anantaṃ vā antānantaṃ vā nevantānānantaṃ vā ārabbha pavattavādāti attho.

๕๓. บทว่า อนฺตานนฺติกา ความว่า เป็นผู้มีวาทะว่ามีที่สุดและไม่มีที่สุด คือเป็นผู้มีวาทะที่เกิดขึ้นเพราะปรารภโลกมีที่สุดบ้าง ไม่มีที่สุดบ้าง มีที่สุดและไม่มีที่สุดบ้าง มีที่สุดก็มิใช่ ไม่มีที่สุดก็มิใช่บ้าง.

54-60. Antasaññī [Pg.106] lokasmiṃ viharatīti paṭibhāganimittaṃ cakkavāḷapariyantaṃ avaḍḍhetvā taṃ – ‘‘loko’’ti gahetvā antasaññī lokasmiṃ viharati, cakkavāḷapariyantaṃ katvā vaḍḍhitakasiṇo pana anantasaññī hoti, uddhamadho avaḍḍhetvā pana tiriyaṃ vaḍḍhetvā uddhamadho antasaññī, tiriyaṃ anantasaññī. Takkīvādo vuttanayeneva veditabbo. Ime cattāropi attanā diṭṭhapubbānusāreneva diṭṭhiyā gahitattā pubbantakappikesu paviṭṭhā.

๕๔-๖๐. บทว่า อนฺตสญฺญี โลกสฺมึ วิหรติ ความว่า ไม่ขยายปฏิภาคนิมิตให้มีจักรวาลเป็นที่สุด ยึดถือนิมิตนั้นว่า 'โลก' เป็นผู้มีสัญญาว่ามีที่สุดในโลกอยู่. ส่วนผู้ที่ทำกสิณให้มีจักรวาลเป็นที่สุดแล้วขยายไป ย่อมเป็นผู้มีสัญญาว่าไม่มีที่สุด. ส่วนผู้ที่ไม่ขยายไปในเบื้องบนและเบื้องล่าง แต่ขยายไปในแนวขวาง ย่อมเป็นผู้มีสัญญาว่ามีที่สุดในเบื้องบนและเบื้องล่าง มีสัญญาว่าไม่มีที่สุดในแนวขวาง. วาทะของนักตรึก พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. แม้ทั้ง ๔ พวกนี้ เพราะยึดถือทิฏฐิโดยอนุสารตามสิ่งที่ตนเคยเห็นมานั่นเอง จึงจัดเข้าในพวกปุพพันตกัปปิกะ.

Amarāvikkhepavādavaṇṇanā

อรรถกถาอมราวิกเขปวาท

61. Na maratīti amarā. Kā sā? Evantipi me notiādinā nayena pariyantarahitā diṭṭhigatikassa diṭṭhi ceva vācā ca. Vividho khepoti vikkhepo, amarāya diṭṭhiyā vācāya ca vikkhepoti amarāvikkhepo, so etesaṃ atthīti amarāvikkhepikā, aparo nayo – amarā nāma ekā macchajāti, sā ummujjananimujjanādivasena udake sandhāvamānā gahetuṃ na sakkāti, evameva ayampi vādo itocito ca sandhāvati, gāhaṃ na upagacchatīti amarāvikkhepoti vuccati. So etesaṃ atthīti amarāvikkhepikā.

๖๑. ธรรมชาติใดย่อมไม่ตาย (ไม่จบสิ้น) เหตุนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า อมรา. ธรรมชาตินั้นคืออะไร? คือ ทิฏฐิและวาจาของผู้มีทิฏฐิอันหาที่สุดมิได้ โดยนัยเป็นต้นว่า 'อย่างนี้ ข้าพเจ้าก็ไม่มี'. การซัดส่ายไปต่างๆ ชื่อว่า วิกเขปะ. การซัดส่ายไปด้วยทิฏฐิและวาจาอันไม่จบสิ้น ชื่อว่า อมราวิกเขปะ. อมราวิกเขปะนั้นมีอยู่แก่สมณพราหมณ์เหล่านั้น เหตุนั้น สมณพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่า อมราวิกเขปิกา. อีกนัยหนึ่ง มีปลาชนิดหนึ่งชื่อว่า อมรา ปลานั้นเมื่อวิ่งพล่านอยู่ในน้ำด้วยอาการผุดขึ้นและดำลงเป็นต้น ไม่สามารถจะจับได้ ฉันใดก็ฉันนั้น แม้วาทะนี้ก็วิ่งพล่านไปจากทางนี้บ้าง จากทางโน้นบ้าง ไม่ถึงซึ่งการยึดถือได้ เหตุนั้น จึงเรียกว่า อมราวิกเขปะ. อมราวิกเขปะนั้นมีอยู่แก่สมณพราหมณ์เหล่านั้น เหตุนั้น สมณพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่า อมราวิกเขปิกา.

62. ‘‘Idaṃ kusala’’nti yathābhūtaṃ nappajānātīti dasa kusalakammapathe yathābhūtaṃ nappajānātīti attho. Akusalepi dasa akusalakammapathāva adhippetā. So mamassa vighātoti ‘‘musā mayā bhaṇita’’nti vippaṭisāruppattiyā mama vighāto assa, dukkhaṃ bhaveyyāti attho. So mamassa antarāyoti so mama saggassa ceva maggassa ca antarāyo assa. Musāvādabhayā musāvādaparijegucchāti musāvāde ottappena ceva hiriyā ca. Vācāvikkhepaṃ āpajjatīti vācāya vikkhepaṃ āpajjati. Kīdisaṃ? Amarāvikkhepaṃ, apariyantavikkhepanti attho.

๖๒. บทว่า “อิทํ กุสลํ”ติ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ (ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้เป็นกุศล’) มีความว่า ย่อมไม่รู้ชัดซึ่งกุศลกรรมบถ ๑๐ ตามความเป็นจริง แม้ในฝ่ายอกุศล ก็ทรงประสงค์เอาอกุศลกรรมบถ ๑๐ เท่านั้น บทว่า โส มมสฺส วิฆาโต (ความลำบากนั้นพึงมีแก่เรา) มีความว่า ความลำบากพึงมีแก่เรา เพราะความเดือดร้อนใจเกิดขึ้นว่า “เราพูดเท็จไปแล้ว” ทุกข์พึงเกิดขึ้น บทว่า โส มมสฺส อนฺตราโย (ความลำบากนั้นพึงเป็นอันตรายแก่เรา) คือ ความลำบากนั้นพึงเป็นอันตรายแก่สวรรค์และมรรคของเรา บทว่า มุสาวาทภยา มุสาวาทปริเชคุจฺฉาติ (เพราะความกลัวมุสาวาท เพราะความรังเกียจมุสาวาท) คือ เพราะความเกรงกลัวและเพราะความละอายในมุสาวาท บทว่า วาจาวิกฺเขปํ อาปชฺชติ (ย่อมถึงความพูดซัดส่ายไป) คือ ย่อมถึงความซัดส่ายไปทางวาจา อย่างไร? คือ อมราวิกเขปะ (การพูดซัดส่ายไปอย่างปลาไหล) และอปริยันตวิกเขปะ (การพูดซัดส่ายไปไม่มีที่สิ้นสุด)

Evantipi me notiādīsu evantipi me noti aniyamitavikkhepo. Tathātipi me noti ‘‘sassato attā ca loko cā’’ti vuttaṃ sassatavādaṃ paṭikkhipati. Aññathātipi me noti sassatato aññathā vuttaṃ ekaccasassataṃ paṭikkhipati. Notipi me noti – ‘‘na [Pg.107] hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti vuttaṃ ucchedaṃ paṭikkhipati. No notipi me noti ‘‘neva hoti na na hotī’’ti vuttaṃ takkīvādaṃ paṭikkhipati. Sayaṃ pana ‘‘idaṃ kusala’’nti vā ‘‘akusala’’nti vā puṭṭho na kiñci byākaroti. ‘‘Idaṃ kusala’’nti puṭṭho ‘‘evantipi me no’’ti vadati. Tato ‘‘kiṃ akusala’’nti vutte ‘‘tathātipi me no’’ti vadati. ‘‘Kiṃ ubhayato aññathā’’ti vutte ‘‘aññathātipi me no’’ti vadati. Tato ‘‘tividhenāpi na hoti, kiṃ te laddhī’’ti vutte ‘‘notipi me no’’ti vadati. Tato ‘‘kiṃ no noti te laddhī’’ti vutte ‘‘no notipi me no’’ti evaṃ vikkhepameva āpajjati, ekasmimpi pakkhe na tiṭṭhati.

ในบทว่า เอวนฺติปิ เม โน เป็นต้น บทว่า เอวนฺติปิ เม โน เป็นอนิยมิตวิกเขปะ (การซัดส่ายไปไม่แน่นอน) ด้วยบทว่า ตถาติปิ เม โน ย่อมปฏิเสธสัสสตวาทะที่กล่าวว่า “อัตตาและโลกเที่ยง” ด้วยบทว่า อญฺญถาติปิ เม โน ย่อมปฏิเสธเอกัจจสัสสตวาทะที่กล่าวเป็นอย่างอื่นจากสัสสตวาทะ ด้วยบทว่า โนติปิ เม โน ย่อมปฏิเสธอุจเฉทวาทะที่กล่าวว่า “ตถาคตหลังจากตายแล้วย่อมไม่มี” ด้วยบทว่า โน โนติปิ เม โน ย่อมปฏิเสธตักกีวาทะที่กล่าวว่า “ตถาคตหลังจากตายแล้ว จะว่ามีก็ไม่ใช่ จะว่าไม่มีก็ไม่ใช่” ส่วนตนเอง เมื่อถูกถามว่า “นี้เป็นกุศล” หรือ “เป็นอกุศล” ก็ไม่พยากรณ์อะไรเลย เมื่อถูกถามว่า “นี้เป็นกุศลหรือ” ก็กล่าวว่า “แม้ว่าอย่างนั้น ข้าพเจ้าก็ไม่มีความเห็น” ต่อจากนั้น เมื่อถูกกล่าวว่า “เป็นอกุศลหรือ” ก็กล่าวว่า “แม้ว่าอย่างนั้น ข้าพเจ้าก็ไม่มีความเห็น” เมื่อถูกกล่าวว่า “เป็นอย่างอื่นจากทั้งสองอย่างหรือ” ก็กล่าวว่า “แม้ว่าอย่างอื่น ข้าพเจ้าก็ไม่มีความเห็น” ต่อจากนั้น เมื่อถูกกล่าวว่า “ก็โดยสามประการก็ไม่มีหรือ, ลัทธิของท่านเป็นอย่างไร” ก็กล่าวว่า “แม้ว่าไม่ใช่ ข้าพเจ้าก็ไม่มีความเห็น” ต่อจากนั้น เมื่อถูกกล่าวว่า “ลัทธิของท่านคือ ไม่ใช่ไม่ใช่ หรือ” ก็กล่าวว่า “แม้ว่าไม่ใช่ไม่ใช่ ข้าพเจ้าก็ไม่มีความเห็น” ย่อมถึงความซัดส่ายไปอย่างเดียวอย่างนี้ ไม่ตั้งอยู่ในฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งเลย

63. Chando vā rāgo vāti ajānantopi sahasā kusalameva ‘‘kusala’’nti vatvā akusalameva ‘‘akusala’’nti vatvā mayā asukassa nāma evaṃ byākataṃ, kiṃ taṃ subyākatanti aññe paṇḍite pucchitvā tehi – ‘‘subyākataṃ, bhadramukha, kusalameva tayā kusalaṃ, akusalameva akusalanti byākata’’nti vutte natthi mayā sadiso paṇḍitoti evaṃ me tattha chando vā rāgo vā assāti attho. Ettha ca chando dubbalarāgo, rāgo balavarāgo. Doso vā paṭigho vāti kusalaṃ pana ‘‘akusala’’nti, akusalaṃ vā ‘‘kusala’’nti vatvā aññe paṇḍite pucchitvā tehi – ‘‘dubyākataṃ tayā’’ti vutte ettakampi nāma na jānāmīti tattha me assa doso vā paṭigho vāti attho. Idhāpi doso dubbalakodho, paṭigho balavakodho.

๖๓. บทว่า ฉนฺโท วา ราโค วา (ฉันทะหรือราคะ) มีความว่า แม้ไม่รู้ ก็กล่าวโดยพลันว่า กุศลเป็น “กุศล” และอกุศลเป็น “อกุศล” แล้วถามบัณฑิตอื่นว่า “ข้าพเจ้าได้พยากรณ์แก่คนชื่อโน้นอย่างนี้ การพยากรณ์นั้นดีแล้วหรือไม่” เมื่อบัณฑิตเหล่านั้นกล่าวว่า “ท่านผู้มีหน้าอันเจริญ ท่านพยากรณ์ดีแล้ว ท่านพยากรณ์กุศลว่าเป็นกุศล อกุศลว่าเป็นอกุศล” เมื่อถูกกล่าวอย่างนี้ ฉันทะหรือราคะพึงมีแก่เราในเรื่องนั้นว่า “บัณฑิตที่เสมอด้วยเราไม่มี” และในสองอย่างนั้น ฉันทะคือราคะอย่างอ่อน ราคะคือราคะอย่างแรง บทว่า โทโส วา ปฏิโฆ วา (โทสะหรือปฏิฆะ) มีความว่า ส่วนการกล่าวว่ากุศลเป็น “อกุศล” หรืออกุศลเป็น “กุศล” แล้วถามบัณฑิตอื่น เมื่อบัณฑิตเหล่านั้นกล่าวว่า “ท่านพยากรณ์ไม่ดีแล้ว” โทสะหรือปฏิฆะพึงมีแก่เราในเรื่องนั้นว่า “เราไม่รู้แม้เพียงเท่านี้เชียวหรือ” แม้ในที่นี้ โทสะคือความโกรธอย่างอ่อน ปฏิฆะคือความโกรธอย่างแรง

Taṃ mamassa upādānaṃ, so mamassa vighātoti taṃ chandarāgadvayaṃ mama upādānaṃ assa, dosapaṭighadvayaṃ vighāto. Ubhayampi vā daḷhaggahaṇavasena upādānaṃ, vihananavasena vighāto. Rāgo hi amuñcitukāmatāya ārammaṇaṃ gaṇhāti jalūkā viya. Doso vināsetukāmatāya āsīviso viya. Ubhopi cete santāpakaṭṭhena vihananti yevāti ‘‘upādāna’’nti ca ‘‘vighāto’’ti ca vuttā. Sesaṃ paṭhamavārasadisameva.

บทว่า ตํ มมสฺส อุปาทานํ, โส มมสฺส วิฆาโต (นั่นพึงเป็นอุปาทานของเรา, นั่นพึงเป็นความลำบากของเรา) คือ ฉันทะและราคะทั้งสองนั้นพึงเป็นอุปาทานของเรา โทสะและปฏิฆะทั้งสองพึงเป็นความลำบาก หรืออีกอย่างหนึ่ง ทั้งสองอย่าง (โลภะและโทสะ) ชื่อว่าอุปาทาน เพราะยึดมั่นอย่างแน่นหนา ชื่อว่าวิฆาตะ เพราะเบียดเบียน จริงอยู่ ราคะย่อมยึดอารมณ์ไว้เพราะความไม่อยากปล่อย เหมือนปลิง โทสะย่อมยึดอารมณ์ไว้เพราะความอยากทำลาย เหมือนอสรพิษ และทั้งสองอย่างนี้ย่อมเบียดเบียนโดยความเป็นสภาพที่แผดเผา ฉะนั้นจึงถูกเรียกว่า “อุปาทาน” และ “วิฆาตะ” ส่วนที่เหลือเหมือนกับวาระที่หนึ่ง

64. Paṇḍitāti [Pg.108] paṇḍiccena samannāgatā. Nipuṇāti saṇhasukhumabuddhino sukhumaatthantaraṃ paṭivijjhanasamatthā. Kataparappavādāti viññātaparappavādā ceva parehi saddhiṃ katavādaparicayā ca. Vālavedhirūpāti vālavedhidhanuggahasadisā. Te bhindantā maññeti vālavedhi viya vālaṃ sukhumānipi paresaṃ diṭṭhigatāni attano paññāgatena bhindantā viya carantīti attho. Te maṃ tatthāti te samaṇabrāhmaṇā maṃ tesu kusalākusalesu. Samanuyuñjeyyunti ‘‘kiṃ kusalaṃ, kiṃ akusalanti attano laddhiṃ vadā’’ti laddhiṃ puccheyyuṃ. Samanugāheyyunti ‘‘idaṃ nāmā’’ti vutte ‘‘kena kāraṇena etamatthaṃ gāheyyu’’nti kāraṇaṃ puccheyyuṃ. Samanubhāseyyunti ‘‘iminā nāma kāraṇenā’’ti vutte kāraṇe dosaṃ dassetvā ‘‘na tvaṃ idaṃ jānāsi, idaṃ pana gaṇha, idaṃ vissajjehī’’ti evaṃ samanuyuñjeyyuṃ. Na sampāyeyyanti na sampādeyyaṃ, sampādetvā kathetuṃ na sakkuṇeyyanti attho. So mamassa vighātoti yaṃ taṃ punappunaṃ vatvāpi asampāyanaṃ nāma, so mama vighāto assa, oṭṭhatālujivhāgalasosanadukkhameva assāti attho. Sesametthāpi paṭhamavārasadisameva.

๖๔. บทว่า ปณฺฑิตาติ คือ ผู้ประกอบด้วยความเป็นบัณฑิต บทว่า นิปุณาติ คือ ผู้มีปัญญาละเอียดอ่อน สามารถแทงตลอดอรรถะอันลึกซึ้งได้ บทว่า กตปรปฺปวาทาติ คือ ผู้รู้ปรัปวาทะแล้ว และผู้มีความชำนาญในวาทะที่ทำกับผู้อื่น บทว่า วาลเวธิรูปาติ คือ ผู้เสมอด้วยนายขมังธนูผู้ยิงขนทราย บทว่า เต ภินฺทนฺตา มญฺเญติ มีความว่า สมณพราหมณ์เหล่านั้นเที่ยวไปประหนึ่งทำลายทิฏฐิของคนอื่นแม้ที่ละเอียดอ่อนด้วยปัญญาของตน เหมือนนายขมังธนูผู้ยิงขนทรายยิงขนทราย บทว่า เต มํ ตตฺถาติ คือ สมณพราหมณ์เหล่านั้น...เรา...ในเรื่องกุศลและอกุศลเหล่านั้น บทว่า สมนุยุญฺเชยฺยุนฺติ คือ พึงถามถึงลัทธิว่า “อะไรเป็นกุศล อะไรเป็นอกุศล จงกล่าวลัทธิของตน” บทว่า สมนุคาเหยฺยุนฺติ คือ เมื่อเรากล่าวว่า “ชื่อนี้” พึงถามถึงเหตุว่า “ท่านยึดถือเนื้อความนี้ด้วยเหตุอะไร” บทว่า สมนุภาเสยฺยุนฺติ คือ เมื่อเรากล่าวว่า “ด้วยเหตุชื่อนี้” ก็จะแสดงโทษในเหตุนั้นแล้วพึงซักไซร้ว่า “ท่านไม่รู้เรื่องนี้ แต่จงยึดถือเรื่องนี้ จงสละเรื่องนี้” บทว่า น สมฺปาเยยฺยนฺติ มีความว่า เราไม่พึงให้สำเร็จได้ ไม่สามารถกล่าวให้สำเร็จได้ บทว่า โส มมสฺส วิฆาโตติ คือ การที่ไม่สามารถให้สำเร็จได้นั้น แม้จะกล่าวซ้ำแล้วซ้ำเล่า ก็พึงเป็นความลำบากแก่เรา พึงเป็นทุกข์คือความแห้งผากแห่งริมฝีปาก เพดาน ลิ้น และลำคอ แม้ในที่นี้ ส่วนที่เหลือเหมือนกับวาระที่หนึ่ง

65-66. Mandoti mandapañño apaññassevetaṃ nāmaṃ. Momūhoti atisammūḷho. Hoti tathāgatotiādīsu satto ‘‘tathāgato’’ti adhippeto. Sesamettha uttānameva. Imepi cattāro pubbe pavattadhammānusāreneva diṭṭhiyā gahitattā pubbantakappikesu paviṭṭhā.

๖๕-๖๖. บทว่า มนฺโทติ คือ ผู้มีปัญญาทราม เป็นชื่อของผู้ไม่มีปัญญานั่นเอง บทว่า โมมูโหติ คือ ผู้หลงใหลอย่างยิ่ง ในบทว่า โหติ ตถาคโต เป็นต้น ทรงประสงค์เอาสัตว์ว่า “ตถาคต” ส่วนที่เหลือในวาระนี้ชัดเจนอยู่แล้ว แม้สมณพราหมณ์ ๔ จำพวกนี้ ก็จัดเข้าในพวกปุพพันตกัปปิกะ เพราะยึดถือทิฏฐิโดยอนุวัตรตามธรรมที่เคยเป็นมาในกาลก่อน

Adhiccasamuppannavādavaṇṇanā

อรรถกถาอธิบายอธิจจสมุปปันนวาท

67. ‘‘Adhiccasamuppanno attā ca loko cā’’ti dassanaṃ adhiccasamuppannaṃ. Taṃ etesaṃ atthīti adhiccasamuppannikā. Adhiccasamuppannanti akāraṇasamuppannaṃ.

๖๗. ทิฏฐิที่เห็นว่า “อัตตาและโลกเกิดขึ้นโดยไม่มีเหตุ” ชื่อว่า อธิจจสมุปปันนะ ทิฏฐินั้นมีอยู่แก่สมณพราหมณ์เหล่านั้น ฉะนั้น สมณพราหมณ์เหล่านั้นจึงชื่อว่า อธิจจสมุปปันนิกะ บทว่า อธิจฺจสมุปฺปนฺนํ คือ เกิดขึ้นโดยไม่มีเหตุ

68-73. Asaññasattāti desanāsīsametaṃ, acittuppādā rūpamattakaattabhāvāti attho. Tesaṃ evaṃ uppatti veditabbā – ekacco hi titthāyatane pabbajitvā vāyokasiṇe parikammaṃ katvā catutthajjhānaṃ nibbattetvā jhānā vuṭṭhāya – ‘‘citte dosaṃ passati, citte sati hatthacchedādidukkhañceva [Pg.109] sabbabhayāni ca honti, alaṃ iminā cittena, acittakabhāvova santo’’ti, evaṃ citte dosaṃ passitvā aparihīnajjhāno kālaṃ katvā asaññasattesu nibbattati, cittamassa cuticittanirodhena idheva nivattati, rūpakkhandhamattameva tattha pātubhavati. Te tattha yathā nāma jiyāvegakkhitto saro yattako jiyāvego, tattakameva ākāse gacchati. Evameva jhānavegakkhittā upapajjitvā yattako jhānavego, tattakameva kālaṃ tiṭṭhanti, jhānavege pana parihīne tattha rūpakkhandho antaradhāyati, idha pana paṭisandhisaññā uppajjati. Yasmā pana tāya idha uppannasaññāya tesaṃ tattha cuti paññāyati, tasmā ‘‘saññuppādā ca pana te devā tamhā kāyā cavantī’’ti vuttaṃ. Santatāyāti santabhāvāya. Sesamettha uttānameva. Takkīvādopi vuttanayeneva veditabboti.

๖๘-๗๓. บทว่า อสัญฺญสตฺตาติ นี้เป็นหัวข้อแห่งเทศนา อธิบายว่า สัตว์ผู้มีอัตภาพมีเพียงรูป ไม่มีจิตและเจตสิกเกิดขึ้น พึงทราบการเกิดขึ้นของอสัญญสัตว์เหล่านั้นดังนี้ คือ บุคคลบางคนบวชในลัทธิของเดียรถีย์แล้ว ทำบริกรรมในวายุกสิณ ให้จตุตถฌานเกิดขึ้นแล้ว ออกจากฌานแล้ว ย่อมเห็นโทษในจิตว่า "เมื่อจิตมีอยู่ ทุกข์มีการตัดมือเป็นต้นและภัยทั้งปวงย่อมมี พอแล้วด้วยจิตนี้ ความเป็นผู้ไม่มีจิตเท่านั้นที่สงบ" เขาเห็นโทษในจิตอย่างนี้แล้ว เป็นผู้มีฌานไม่เสื่อม ทำกาละแล้ว ย่อมบังเกิดในอสัญญสัตตภูมิ จิตของเขาย่อมดับไปในปัญจโวการภูมินี้เองพร้อมกับการดับแห่งจุติจิต มีเพียงรูปขันธ์เท่านั้นที่ปรากฏขึ้นในภพนั้น อสัญญสัตว์เหล่านั้นในภพนั้น เปรียบเหมือนลูกศรที่ถูกยิงไปด้วยแรงแห่งสายธนู ย่อมไปในอากาศได้ตราบเท่าที่แรงแห่งสายธนูยังมีอยู่ ฉันใดก็ฉันนั้น อสัญญสัตว์เหล่านั้นถูกส่งไปด้วยแรงแห่งฌาน บังเกิดแล้วย่อมดำรงอยู่ได้ตลอดกาลตราบเท่าที่แรงแห่งฌานยังมีอยู่ แต่เมื่อแรงแห่งฌานเสื่อมไป รูปขันธ์ในภพนั้นย่อมอันตรธานไป แต่ปฏิสนธิสัญญาในภพนี้ย่อมเกิดขึ้น ก็เพราะว่า จุติของอสัญญสัตว์เหล่านั้นในภพนั้นย่อมปรากฏได้ด้วยสัญญาที่เกิดขึ้นในภพนี้ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ก็เพราะสัญญาเกิดขึ้น เทพเหล่านั้นจึงจุติจากกายนั้น" บทว่า สนฺตตายาติ ความว่า เพื่อความเป็นผู้มีอยู่ เนื้อความที่เหลือในที่นี้ชัดเจนอยู่แล้ว แม้ตักกีวาทะก็พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

Aparantakappikavaṇṇanā

อรรถกถาอปรันตกัปปิกวาทะ

74. Evaṃ aṭṭhārasa pubbantakappike dassetvā idāni catucattārīsaṃ aparantakappike dassetuṃ – ‘‘santi, bhikkhave’’tiādimāha. Tattha anāgatakoṭṭhāsasaṅkhātaṃ aparantaṃ kappetvā gaṇhantīti aparantakappikā, aparantakappo vā etesaṃ atthīti aparantakappikā. Evaṃ sesampi pubbe vuttappakāranayeneva veditabbaṃ.

๗๔. ครั้นทรงแสดงปุพพันตกัปปิกทิฏฐิ ๑๘ อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงอปรันตกัปปิกทิฏฐิ ๔๔ อย่าง จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "สนฺติ ภิกฺขเว" ในบทเหล่านั้น สมณพราหมณ์เหล่าใดย่อมกำหนดถือเอาส่วนเบื้องปลายอันเรียกว่าส่วนอนาคต เหตุนั้น สมณพราหมณ์เหล่านั้นจึงชื่อว่า อปรันตกัปปิกะ อีกอย่างหนึ่ง การกำหนดส่วนเบื้องปลายของสมณพราหมณ์เหล่านั้นมีอยู่ เหตุนั้น สมณพราหมณ์เหล่านั้นจึงชื่อว่า อปรันตกัปปิกะ แม้เนื้อความที่เหลือก็พึงทราบโดยนัยและประเภทที่กล่าวแล้วในหนหลังฉันนั้น

Saññīvādavaṇṇanā

อรรถกถาสัญญีวาทะ

75. Uddhamāghātanikāti āghātanaṃ vuccati maraṇaṃ, uddhamāghātanā attānaṃ vadantīti uddhamāghātanikā. Saññīti pavatto vādo, saññīvādo, so etesaṃ atthīti saññīvādā.

๗๕. ในบทว่า อุทฺธมาฆาตนิกาติ ความตายเรียกว่า อาฆาตนะ สมณพราหมณ์เหล่าใดย่อมกล่าวถึงอัตตาในเบื้องหน้าแต่ความตาย เหตุนั้น สมณพราหมณ์เหล่านั้นจึงชื่อว่า อุทธมาฆาตนิกะ วาทะที่เกิดขึ้นว่า "มีสัญญา" ชื่อว่า สัญญีวาทะ วาทะนั้นของสมณพราหมณ์เหล่านั้นมีอยู่ เหตุนั้น สมณพราหมณ์เหล่านั้นจึงชื่อว่า สัญญีวาทะ

76-77. Rūpī attātiādīsu kasiṇarūpaṃ ‘‘attā’’ti tattha pavattasaññañcassa ‘‘saññā’’ti gahetvā vā ājīvakādayo viya takkamatteneva vā ‘‘rūpī attā hoti, arogo paraṃ maraṇā saññī’’ti naṃ paññapenti. Tattha arogoti nicco. Arūpasamāpattinimittaṃ pana ‘‘attā’’ti samāpattisaññañcassa ‘‘saññā’’ti gahetvā vā nigaṇṭhādayo viya takkamatteneva vā ‘‘arūpī attā hoti, arogo paraṃ maraṇā saññī’’ti naṃ paññapenti. Tatiyā pana missakagāhavasena pavattā diṭṭhi. Catutthā takkagāheneva. Dutiyacatukkaṃ [Pg.110] antānantikavāde vuttanayeneva veditabbaṃ. Tatiyacatukke samāpannakavasena ekattasaññī, asamāpannakavasena nānattasaññī, parittakasiṇavasena parittasaññī, vipulakasiṇavasena appamāṇasaññīti veditabbā. Catutthacatukke pana dibbena cakkhunā tikacatukkajjhānabhūmiyaṃ nibbattamānaṃ disvā ‘‘ekantasukhī’’ti gaṇhāti. Niraye nibbattamānaṃ disvā ‘‘ekantadukkhī’’ti. Manussesu nibbattamānaṃ disvā ‘‘sukhadukkhī’’ti. Vehapphaladevesu nibbattamānaṃ disvā ‘‘adukkhamasukhī’’ti gaṇhāti. Visesato hi pubbenivāsānussatiñāṇalābhino pubbantakappikā honti, dibbacakkhukā aparantakappikāti.

๗๖-๗๗. ในบทเป็นต้นว่า รูปี อตฺตา พวกอาชีวกเป็นต้น ย่อมบัญญัติอัตตานั้นว่า "อัตตามีรูป หลังจากตายแล้วไม่เจ็บป่วย มีสัญญา" โดยถือเอากสิณรูปว่าเป็น "อัตตา" และสัญญาที่เกิดขึ้นในกสิณรูปนั้นว่าเป็น "สัญญา" ของอัตตานั้น หรือโดยสักว่าการตรึกเท่านั้น ในบทนั้น บทว่า อโรโค หมายถึง เที่ยง ส่วนพวกนิครนถ์เป็นต้น ย่อมบัญญัติอัตตานั้นว่า "อัตตาไม่มีรูป หลังจากตายแล้วไม่เจ็บป่วย มีสัญญา" โดยถือเอาอารมณ์แห่งอรูปสมาบัติว่าเป็น "อัตตา" และสัญญาในสมาบัตินั้นว่าเป็น "สัญญา" ของอัตตานั้น หรือโดยสักว่าการตรึกเท่านั้น ส่วนทิฏฐิที่สามเกิดขึ้นด้วยอำนาจการถือแบบผสม ทิฏฐิที่สี่เกิดขึ้นด้วยการถือโดยการตรึกเท่านั้น จตุกกะที่สองพึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในอันตานันติกวาทะนั่นเทียว ในจตุกกะที่สาม พึงทราบว่า ด้วยอำนาจของผู้เข้าสมาบัติ อัตตาจึงมีสัญญาเป็นหนึ่ง ด้วยอำนาจของผู้ไม่เข้าสมาบัติ อัตตาจึงมีสัญญาต่างๆ ด้วยอำนาจของกสิณเล็กน้อย อัตตาจึงมีสัญญาเล็กน้อย ด้วยอำนาจของกสิณอันไพบูลย์ อัตตาจึงมีสัญญาหาประมาณมิได้ ส่วนในจตุกกะที่สี่ เห็นสัตว์ผู้บังเกิดในติกจตุกกฌานภูมิด้วยทิพพจักขุแล้ว ย่อมถือว่า "อัตตาเป็นสุขโดยส่วนเดียว" เห็นสัตว์ผู้บังเกิดในนรกแล้ว ย่อมถือว่า "เป็นทุกข์โดยส่วนเดียว" เห็นสัตว์ผู้บังเกิดในหมู่มนุษย์แล้ว ย่อมถือว่า "มีทั้งสุขและทุกข์" เห็นสัตว์ผู้บังเกิดในเวหัปผลเทวดาแล้ว ย่อมถือว่า "มีอทุกขมสุขเวทนา" โดยเฉพาะอย่างยิ่ง เดียรถีย์ผู้ได้ปุพเพนิวาสานุสสติญาณย่อมเป็นปุพพันตกัปปิกะ ผู้ได้ทิพพจักขุย่อมเป็นอปรันตกัปปิกะ

Asaññīvādavaṇṇanā

อรรถกถาอสัญญีวาทะ

78-83. Asaññīvādo saññīvāde ādimhi vuttānaṃ dvinnaṃ catukkānaṃ vasena veditabbo. Tathā nevasaññīnāsaññīvādo. Kevalañhi tattha ‘‘saññī attā’’ti gaṇhantānaṃ tā diṭṭhiyo, idha ‘‘asaññī’’ti ca ‘‘nevasaññīnāsaññī’’ti ca. Tattha na ekantena kāraṇaṃ pariyesitabbaṃ. Diṭṭhigatikassa hi gāho ummattakapacchisadisoti vuttametaṃ.

๗๘-๘๓. อสัญญีวาทะ พึงทราบโดยอำนาจแห่งจตุกกะ ๒ หมวดที่กล่าวไว้ในเบื้องต้นแห่งสัญญีวาทะ เนวสัญญีนาสัญญีวาทะก็พึงทราบฉันนั้น เพียงแต่ว่า ในสัญญีวาทะนั้น ทิฏฐิเหล่านั้นเป็นของผู้ที่ถือว่า "อัตตามีสัญญา" ส่วนในวาทะนี้ (ทิฏฐิเหล่านั้นเป็นของผู้ที่ถือว่า) "ไม่มีสัญญา" และ "มีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่" ในเรื่องนั้น ไม่ควรแสวงหาเหตุผลโดยส่วนเดียว เพราะว่า การยึดถือของผู้มีทิฏฐิเป็นคติ ย่อมเหมือนกับตะกร้าของคนบ้า ดังนี้ คำนี้เราได้กล่าวไว้แล้ว

Ucchedavādavaṇṇanā

อรรถกถาอุจเฉทวาทะ

84. Ucchedavāde satoti vijjamānassa. Ucchedanti upacchedaṃ. Vināsanti adassanaṃ. Vibhavanti bhāvavigamaṃ. Sabbānetāni aññamaññavevacanāneva. Tattha dve janā ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhanti, lābhī ca alābhī ca. Lābhī arahato dibbena cakkhunā cutiṃ disvā upapattiṃ apassanto, yo vā cutimattameva daṭṭhuṃ sakkoti, na upapātaṃ; so ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhāti. Alābhī ca ‘‘ko paralokaṃ na jānātī’’ti kāmasukhagiddhatāya vā. ‘‘Yathā rukkhato paṇṇāni patitāni na puna viruhanti, evameva sattā’’tiādinā takkena vā ucchedaṃ gaṇhāti. Idha pana taṇhādiṭṭhīnaṃ vasena tathā ca aññathā ca vikappetvāva imā satta diṭṭhiyo uppannāti veditabbā.

๘๔. ในอุจเฉทวาทะ บทว่า สโต หมายถึง ของสัตว์ที่มีอยู่ บทว่า อุจฺเฉทํ หมายถึง การขาดสูญ บทว่า วินาสํ หมายถึง การไม่ปรากฏ บทว่า วิภวํ หมายถึง การปราศจากความเป็นอยู่ บททั้งหมดเหล่านี้เป็นไวพจน์ของกันและกัน ในวาทะนั้น บุคคล ๒ จำพวกย่อมยึดถืออุจเฉททิฏฐิ คือ ผู้ได้ (ทิพพจักขุ) และผู้ไม่ได้ ผู้ได้ (ทิพพจักขุ) เห็นจุติของพระอรหันต์ด้วยทิพพจักขุ แต่ไม่เห็นการเกิด หรือผู้ที่สามารถเห็นได้เพียงจุติ แต่ไม่เห็นการเกิด เขาย่อมยึดถืออุจเฉททิฏฐิ ส่วนผู้ไม่ได้ (ทิพพจักขุ) ย่อมยึดถืออุจเฉททิฏฐิเพราะความติดใจในกามสุข โดยคิดว่า "ใครเล่าจะรู้ปรโลกได้" หรือโดยการตรึกเป็นต้นว่า "ใบไม้ที่หล่นจากต้นย่อมไม่งอกขึ้นมาอีกฉันใด สัตว์ทั้งหลายก็ฉันนั้น" แต่ในที่นี้ พึงทราบว่า ทิฏฐิ ๗ ประการนี้เกิดขึ้นเพราะการคิดปรุงแต่งไปต่างๆ ทั้งโดยนัยนั้นและโดยนัยอื่น ด้วยอำนาจแห่งตัณหาและทิฏฐิ

85. Tattha rūpīti rūpavā. Cātumahābhūtikoti catumahābhūtamayo. Mātāpitūnaṃ etanti mātāpettikaṃ. Kiṃ taṃ? Sukkasoṇitaṃ. Mātāpettike [Pg.111] sambhūto jātoti mātāpettikasambhavo. Iti rūpakāyasīsena manussattabhāvaṃ ‘‘attā’’ti vadati. Ittheketi itthaṃ eke evameketi attho.

๘๕. ในบทเหล่านั้น บทว่า รูปี หมายถึง มีรูป บทว่า จาตุมหาภูติโก หมายถึง ประกอบด้วยมหาภูตรูป ๔ บทว่า มาตาเปตฺติกํ หมายถึง สิ่งนี้เป็นของมารดาและบิดา สิ่งนั้นคืออะไร? คือ น้ำเชื้อและเลือด บทว่า มาตาเปตฺติกสมฺภโว หมายถึง เกิดขึ้น เจริญขึ้นจากสิ่งที่เป็นของมารดาและบิดา ด้วยเหตุนี้ เขาจึงกล่าวถึงอัตภาพของมนุษย์โดยมีรูปกายเป็นประธานว่า "เป็นอัตตา" บทว่า อิตฺเถเกติ อธิบายว่า อย่างนี้ พวกหนึ่ง คือ พวกหนึ่งอย่างนี้

86. Dutiyo taṃ paṭikkhipitvā dibbattabhāvaṃ vadati. Dibboti devaloke sambhūto. Kāmāvacaroti cha kāmāvacaradevapariyāpanno. Kabaḷīkāraṃ āhāraṃ bhakkhatīti kabaḷīkārāhārabhakkho.

๘๖. อาจารย์คนที่สอง ปฏิเสธวาทะนั้นแล้ว กล่าวถึงอัตภาพที่เป็นทิพย์ บทว่า ทิพฺโพ หมายถึง เกิดในเทวโลก บทว่า กามาวจโร หมายถึง นับเนื่องในกามาวจรเทวดา ๖ ชั้น บทว่า กพฬีการาหารภกฺโข หมายถึง ผู้บริโภคอาหารคือคำข้าว

87. Manomayoti jhānamanena nibbatto. Sabbaṅgapaccaṅgīti sabbaṅgapaccaṅgayutto. Ahīnindriyoti paripuṇṇindriyo. Yāni brahmaloke atthi, tesaṃ vasena itaresañca saṇṭhānavasenetaṃ vuttaṃ.

๘๗. บทว่า มโนมโย คือ เกิดจากฌานจิต. บทว่า สพฺพงฺคปจฺจงฺคี คือ ประกอบด้วยอวัยวะน้อยใหญ่ครบทุกส่วน. บทว่า อหีนินฺทฺริโย คือ มีอินทรีย์บริบูรณ์. คำว่า อหีนินฺทฺริโย นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยอ้างถึงอินทรีย์ทั้งหลาย คือ จักขุนทรีย์และโสตินทรีย์ ซึ่งมีอยู่ในพรหมโลก และโดยอ้างถึงสัณฐานของอินทรีย์ที่เหลือ.

88-92. Sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamātiādīnaṃ attho visuddhimagge vutto. Ākāsānañcāyatanūpagotiādīsu pana ākāsānañcāyatanabhavaṃ upagatoti, evamattho veditabbo. Sesamettha uttānamevāti.

๘๘-๙๒. อรรถแห่งบททั้งหลายมีอาทิว่า สพฺพโส รูปสญฺญานํ สมติกฺกมา ข้าพเจ้ากล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค. ส่วนในบททั้งหลายมีอาทิว่า อากาสานญฺจายตนูปโค พึงทราบอรรถว่า ผู้เข้าถึงภพคืออากาสานัญจายตนะ. บทที่เหลือในที่นี้มีความหมายตื้นทั้งนั้น.

Diṭṭhadhammanibbānavādavaṇṇanā

อรรถกถาทิฏฐธัมมนิพพานวาท

93. Diṭṭhadhammanibbānavāde diṭṭhadhammoti paccakkhadhammo vuccati, tattha tattha paṭiladdhattabhāvassetaṃ adhivacanaṃ. Diṭṭhadhamme nibbānaṃ diṭṭhadhammanibbānaṃ, imasmiṃyeva attabhāve dukkhavūpasamananti attho. Taṃ vadantīti diṭṭhadhammanibbānavādā. Paramadiṭṭhadhammanibbānanti paramaṃ diṭṭhadhammanibbānaṃ uttamanti attho.

๙๓. ในทิฏฐธัมมนิพพานวาทนั้น บทว่า ทิฏฺฐธมฺโม หมายถึง ธรรมที่ประจักษ์ (ปัจจักขธรรม) คำนี้เป็นชื่อเรียกอัตภาพที่ได้แล้วในภพนั้นๆ. นิพพานในทิฏฐธรรม ชื่อว่า ทิฏฐธัมมนิพพาน อธิบายว่า คือความสงบระงับทุกข์ในอัตภาพนี้เอง. สมณพราหมณ์ที่กล่าวอย่างนั้น จึงชื่อว่า ทิฏฐธัมมนิพพานวาท. บทว่า ปรมทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ อธิบายว่า คือ ทิฏฐธัมมนิพพานอย่างยิ่ง คืออย่างสูงสุด.

94. Pañcahi kāmaguṇehīti manāpiyarūpādīhi pañcahi kāmakoṭṭhāsehi bandhanehi vā. Samappitoti suṭṭhu appito allīno hutvā. Samaṅgībhūtoti samannāgato. Paricāretīti tesu kāmaguṇesu yathāsukhaṃ indriyāni cāreti sañcāreti itocito ca upaneti. Atha vā laḷati ramati kīḷati. Ettha ca duvidhā kāmaguṇā – mānusakā ceva dibbā ca. Mānusakā mandhātukāmaguṇasadisā daṭṭhabbā, dibbā paranimmitavasavattidevarājassa kāmaguṇasadisāti. Evarūpe kāme upagatānañhi te diṭṭhadhammanibbānasampattiṃ paññapenti.

๙๔. บทว่า ปญฺจหิ กามคุเณหิ คือ ด้วยกามคุณ ๕ ได้แก่ รูปเป็นต้นอันเป็นที่พอใจ หรือด้วยส่วนแห่งกาม ๕ หรือด้วยเครื่องผูกคือกาม ๕. บทว่า สมปฺปิโต คือ เข้าไปแนบสนิทอย่างดี ได้แก่ เข้าไปติดแน่น. บทว่า สมงฺคีภูโต คือ เพียบพร้อม. บทว่า ปริจาเรติ คือ ย่อมบริหารอินทรีย์ คือให้ท่องเที่ยวไปในกามคุณเหล่านั้นตามความพอใจ ย่อมนำไปในอารมณ์นั้นๆ. อีกอย่างหนึ่ง คือ ย่อมเพลิดเพลิน ย่อมยินดี ย่อมเล่น. ในที่นี้ กามคุณมี ๒ อย่าง คือ กามคุณของมนุษย์ และกามคุณของทิพย์. พึงทราบว่า กามคุณของมนุษย์เปรียบได้กับกามคุณของพระเจ้ามันธาตุ กามคุณของทิพย์เปรียบได้กับกามคุณของเทวราชผู้เป็นใหญ่ในสวรรค์ชั้นปรนิมมิตวสวัตดี. จริงอยู่ สมณพราหมณ์เหล่านั้นย่อมบัญญัติความถึงพร้อมแห่งทิฏฐธัมมนิพพานแก่บุคคลผู้เข้าถึงกามเช่นนี้.

95. Dutiyavāre [Pg.112] hutvā abhāvaṭṭhena aniccā paṭipīḷanaṭṭhena dukkhā, pakatijahanaṭṭhena vipariṇāmadhammāti veditabbā. Tesaṃ vipariṇāmaññathābhāvāti tesaṃ kāmānaṃ vipariṇāmasaṅkhātā aññathābhāvā, yampi me ahosi, tampi me natthīti vuttanayena uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. Tattha antonijjhāyanalakkhaṇo soko, tannissitalālappanalakkhaṇo paridevo, kāyappaṭipīḷanalakkhaṇaṃ dukkhaṃ, manovighātalakkhaṇaṃ domanassaṃ, visādalakkhaṇo upāyāso, vivicceva kāmehītiādīnamattho visuddhimagge vutto.

๙๕. ในวาระที่สอง พึงทราบว่า (กามทั้งหลาย) เป็นของไม่เที่ยง เพราะมีความหมายว่ามีแล้วก็ไม่มี เป็นทุกข์ เพราะมีความหมายว่าเบียดเบียน และมีสภาวะแปรปรวนไปเป็นธรรมดา เพราะมีความหมายว่าละทิ้งสภาวะเดิม. บทว่า เตสํ วิปริณามญฺญถาภาวา คือ เพราะความแปรปรวนเป็นอย่างอื่น อันได้แก่ความเปลี่ยนแปลงไปแห่งกามเหล่านั้น โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงเกิดขึ้น ตามนัยที่ตรัสไว้ว่า "สิ่งใดที่เราเคยมี แม้สิ่งนั้นบัดนี้ก็ไม่มีแก่เรา". ในบรรดาธรรมเหล่านั้น โสกะ มีความเศร้าโศกภายในเป็นลักษณะ, ปริเทวะ มีการคร่ำครวญอันเนื่องมาจากโสกะนั้นเป็นลักษณะ, ทุกข์ มีการเบียดเบียนทางกายเป็นลักษณะ, โทมนัส มีความคับแค้นใจเป็นลักษณะ, อุปายาส มีความสิ้นหวังเป็นลักษณะ. ส่วนอรรถแห่งบทมีอาทิว่า วิวิจฺเจว กาเมหิ ข้าพเจ้ากล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค.

96. Vitakkitanti abhiniropanavasena pavatto vitakko. Vicāritanti anumajjanavasena pavatto vicāro. Etenetanti etena vitakkitena ca vicāritena ca etaṃ paṭhamajjhānaṃ oḷārikaṃ sakaṇḍakaṃ viya khāyati.

๙๖. บทว่า วิตกฺกิตํ คือ วิตกที่เกิดขึ้นโดยการยกจิตขึ้นสู่อารมณ์. บทว่า วิจาริตํ คือ วิจารที่เกิดขึ้นโดยการเคล้าคลึงอารมณ์. บทว่า เอเตเนตํ คือ เพราะวิตกและวิจารนี้ ปฐมฌานนี้จึงปรากฏเป็นของหยาบ ประดุจมีหนาม.

97-98. Pītigatanti pītiyeva. Cetaso uppilāvitattanti cittassa uppilabhāvakaraṇaṃ. Cetaso ābhogoti jhānā vuṭṭhāya tasmiṃ sukhe punappunaṃ cittassa ābhogo manasikāro samannāhāroti. Sesamettha diṭṭhadhammanibbānavāde uttānameva.

๙๗-๙๘. บทว่า ปีติคตํ คือ ปีตินั่นเอง. บทว่า เจตโส อุปฺปิลาวิตตฺตํ คือ การทำให้จิตฟูขึ้น. บทว่า เจตโส อาโภโค คือ การที่บุคคลออกจากฌานแล้วน้อมจิตไปในสุขนั้นบ่อยๆ ได้แก่ การมนสิการ การใส่ใจ. บทที่เหลือในทิฏฐธัมมนิพพานวาทนี้มีความหมายตื้นทั้งนั้น.

Ettāvatā sabbāpi dvāsaṭṭhidiṭṭhiyo kathitā honti. Yāsaṃ satteva ucchedadiṭṭhiyo, sesā sassatadiṭṭhiyo.

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ทิฏฐิทั้ง ๖๒ ประการทั้งหมดก็เป็นอันตรัสไว้แล้ว. ในบรรดาทิฏฐิเหล่านั้น มีเพียง ๗ อย่างที่เป็นอุจเฉททิฏฐิ ที่เหลือเป็นสัสสตทิฏฐิ.

100-104. Idāni – ‘‘imehi kho te, bhikkhave’’ti iminā vārena sabbepi te aparantakappike ekajjhaṃ niyyātetvā sabbaññutaññāṇaṃ vissajjeti. Puna – ‘‘imehi, kho te bhikkhave’’tiādinā vārena sabbepi te pubbantāparantakappike ekajjhaṃ niyyātetvā tadeva ñāṇaṃ vissajjeti. Iti ‘‘katame ca te, bhikkhave, dhammā’’tiādimhi pucchamānopi sabbaññutaññāṇameva pucchitvā vissajjamānopi sattānaṃ ajjhāsayaṃ tulāya tulayanto viya sinerupādato vālukaṃ uddharanto viya dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni uddharitvā sabbaññutaññāṇameva vissajjeti. Evamayaṃ yathānusandhivasena desanā āgatā.

๑๐๐-๑๐๔. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคทรงรวบรวมสมณพราหมณ์อปรันตกัปปิกะทั้งหมดไว้ในที่เดียวกันด้วยวาระนี้ว่า อิเมหิ โข เต ภิกฺขเว แล้วทรงแสดงสัพพัญญุตญาณ. อีกครั้งหนึ่ง ทรงรวบรวมสมณพราหมณ์ปุพพันตาปรันตกัปปิกะทั้งหมดไว้ในที่เดียวกันด้วยวาระมีอาทิว่า อิเมหิ โข เต ภิกฺขเว แล้วทรงแสดงพระญาณนั้นนั่นแหละ. ด้วยเหตุนี้ แม้เมื่อทรงตั้งคำถามในบทมีอาทิว่า กตเม จ เต ภิกฺขเว ธมฺมา ก็ทรงถามถึงสัพพัญญุตญาณนั่นเอง และเมื่อทรงตอบ ก็ทรงยกทิฏฐิ ๖๒ ประการขึ้นแสดง ประดุจทรงชั่งอัธยาศัยของสัตว์ทั้งหลายด้วยตาชั่ง ประดุจทรงตักทรายจากเชิงเขาสิเนรุ แล้วทรงแสดงสัพพัญญุตญาณนั่นเอง. พระธรรมเทศนานี้จึงดำเนินไปตามอนุสนธิ (การเชื่อมโยง) ด้วยประการฉะนี้.

Tayo hi suttassa anusandhī – pucchānusandhi, ajjhāsayānusandhi, yathānusandhīti. Tattha ‘‘evaṃ vutte aññataro bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – kiṃ nu [Pg.113] kho, bhante, orimaṃ tīraṃ, kiṃ pārimaṃ tīraṃ, ko majjhe saṃsīdo, ko thale ussādo, ko manussaggāho, ko amanussaggāho, ko āvaṭṭaggāho, ko antopūtibhāvo’’ti (saṃ. ni. 4.241) evaṃ pucchantānaṃ bhagavatā vissajjitasuttavasena pucchānusandhi veditabbo.

จริงอยู่ อนุสนธิ (การเชื่อมโยง) ของพระสูตรมี ๓ อย่าง คือ ปุจฉานุสนธิ (เชื่อมโยงด้วยคำถาม) อัชฌาสยานุสนธิ (เชื่อมโยงด้วยอัธยาศัย) และยถานุสนธิ (เชื่อมโยงตามลำดับ). ในบรรดาอนุสนธิ ๓ อย่างนั้น พึงทราบปุจฉานุสนธิโดยนัยแห่งพระสูตรที่พระผู้มีพระภาคทรงตอบแก่ผู้ทูลถามว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อพระองค์ตรัสอย่างนี้ ภิกษุรูปหนึ่งได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอแล คือฝั่งนี้ อะไรคือฝั่งโน้น อะไรคือการจมลงในท่ามกลาง อะไรคือการเกยตื้นบนบก อะไรคือการถูกมนุษย์จับ อะไรคือการถูกอมนุษย์จับ อะไรคือการถูกน้ำวนดูด อะไรคือการเน่าในภายใน'".

Atha kho aññatarassa bhikkhuno evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘‘iti kira bho rūpaṃ anattā…, vedanā…, saññā…, saṅkhārā …, viññāṇaṃ anattā, anattakatāni kira kammāni kamattānaṃ phusissantī’’ti. Atha kho bhagavā tassa bhikkhuno cetasā ceto parivitakkamaññāya bhikkhū āmantesi – ‘‘ṭhānaṃ kho panetaṃ, bhikkhave, vijjati, yaṃ idhekacco moghapuriso avidvā avijjāgato taṇhādhipateyyena cetasā satthusāsanaṃ atidhāvitabbaṃ maññeyya – ‘‘iti kira bho rūpaṃ anattā…pe… phusissantī’’ti. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti (ma. ni. 3.10). Evaṃ paresaṃ ajjhāsayaṃ viditvā bhagavatā vuttasuttavasena ajjhāsayānusandhi veditabbo.

ครั้งนั้น ความปริวิตกแห่งใจได้เกิดขึ้นแก่ภิกษุรูปหนึ่งอย่างนี้ว่า "ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ได้ยินว่า รูปเป็นอนัตตา... เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นอนัตตา, เมื่อเป็นเช่นนี้ กรรมที่อนัตตาทำแล้ว จักถูกต้องอัตตาตนไหนเล่า". ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบความปริวิตกแห่งใจของภิกษุรูปนั้นด้วยพระทัยของพระองค์แล้ว จึงรับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฐานะที่จะมีได้เป็นได้ คือ โมฆบุรุษบางคนในโลกนี้ ผู้ไม่มีความรู้ ถูกอวิชชาครอบงำ มีใจอันตัณหาเป็นใหญ่ จะพึงสำคัญพระสัทธรรมของพระศาสดาว่าควรล่วงเลยไป ด้วยคิดว่า 'ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ได้ยินว่า รูปเป็นอนัตตา... จักถูกต้อง (อัตตาตนไหน)'". "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง". พึงทราบอัชฌาสยานุสนธิโดยนัยแห่งพระสูตรที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ หลังจากทรงทราบอัธยาศัยของผู้อื่นอย่างนี้.

Yena pana dhammena ādimhi desanā uṭṭhitā, tassa dhammassa anurūpadhammavasena vā paṭipakkhavasena vā yesu suttesu upari desanā āgacchati, tesaṃ vasena yathānusandhi veditabbo. Seyyathidaṃ, ākaṅkheyyasutte heṭṭhā sīlena desanā uṭṭhitā, upari cha abhiññā āgatā. Vatthasutte heṭṭhā kilesena desanā uṭṭhitā, upari brahmavihārā āgatā. Kosambakasutte heṭṭhā bhaṇḍanena uṭṭhitā, upari sāraṇīyadhammā āgatā. Kakacūpame heṭṭhā akkhantiyā uṭṭhitā, upari kakacūpamā āgatā. Imasmimpi brahmajāle heṭṭhā diṭṭhivasena desanā uṭṭhitā, upari suññatāpakāsanaṃ āgataṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘evamayaṃ yathānusandhivasena desanā āgatā’’ti.

อนึ่ง เทศนาตั้งขึ้นแล้วในเบื้องต้นด้วยธรรมใด เทศนาในเบื้องปลายย่อมมาในสูตรเหล่าใด โดยธรรมที่สมควรแก่ธรรมนั้นบ้าง โดยธรรมที่เป็นข้าศึกกันบ้าง พึงทราบยถานุสนธิโดยสามารถแห่งสูตรเหล่านั้น ได้แก่ ในอากังเขยยสูตร เทศนาในเบื้องต้นตั้งขึ้นด้วยศีล ในเบื้องปลายอภิญญา ๖ มาแล้ว ในวัตถสูตร เทศนาในเบื้องต้นตั้งขึ้นด้วยกิเลส ในเบื้องปลายพรหมวิหารมาแล้ว ในโกสัมพกสูตร (เทศนา) ในเบื้องต้นตั้งขึ้นด้วยการทะเลาะวิวาท ในเบื้องปลายสาราณิยธรรมมาแล้ว ในกกจูปมสูตร (เทศนา) ในเบื้องต้นตั้งขึ้นด้วยความไม่อดทน ในเบื้องปลายอุปมาด้วยเลื่อยมาแล้ว แม้ในพรหมชาลสูตรนี้ เทศนาในเบื้องต้นตั้งขึ้นด้วยสามารถแห่งทิฏฐิ ในเบื้องปลายการประกาศสุญญตามาแล้ว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เทศนานี้มาแล้วโดยยถานุสนธิอย่างนี้”

Paritassitavipphanditavāravaṇṇanā

พรรณนาวาระว่าด้วยความดิ้นรนกระสับกระส่าย

105-117. Idāni mariyādavibhāgadassanatthaṃ – ‘‘tatra bhikkhave’’tiādikā desanā āraddhā. Tadapi tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ ajānataṃ apassataṃ vedayitaṃ taṇhāgatānaṃ paritassitavipphanditamevāti yena diṭṭhiassādena [Pg.114] diṭṭhisukhena diṭṭhivedayitena te somanassajātā sassataṃ attānañca lokañca paññapenti catūhi vatthūhi, tadapi tesaṃ bhavantānaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ yathābhūtaṃ dhammānaṃ sabhāvaṃ ajānantānaṃ apassantānaṃ vedayitaṃ taṇhāgatānaṃ kevalaṃ taṇhāgatānaṃyeva taṃ vedayitaṃ, tañca kho panetaṃ paritassitavipphanditameva. Diṭṭhisaṅkhātena ceva taṇhāsaṅkhātena ca paritassitena vipphanditameva calitameva kampitameva thusarāsimhi nikhātakhāṇusadisaṃ, na sotāpannassa dassanamiva niccalanti dasseti. Esa nayo ekaccasassatavādādīsupi.

๑๐๕-๑๑๗. บัดนี้ เพื่อทรงแสดงการจำแนกขอบเขต (ระหว่างสัมมาญาณกับมิจฉาญาณ) จึงทรงปรารภเทศนามีคำว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในทิฏฐิเหล่านั้น” เป็นต้น (พระผู้มีพระภาค) ทรงแสดงด้วยบาลีว่า “แม้เวทิตะนั้นของสมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้น ผู้ไม่รู้ ไม่เห็น เป็นสิ่งอันตัณหาครอบงำแล้ว เป็นความดิ้นรนกระสับกระส่ายนั่นเทียว” ความว่า สมณพราหมณ์เหล่านั้นเกิดโสมนัสแล้วด้วยความยินดีในทิฏฐิ ด้วยสุขในทิฏฐิ ด้วยเวทนาในทิฏฐิใด จึงบัญญัติอัตตาและโลกว่าเที่ยงด้วยวัตถุ ๔ ประการ, แม้เวทิตะนั้นของสมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้น ผู้ไม่รู้ ไม่เห็นสภาวะแห่งธรรมทั้งหลายตามความเป็นจริง ก็เป็นสิ่งอันตัณหาครอบงำแล้ว, เวทิตะนั้นเป็นสิ่งอันตัณหาครอบงำแล้วอย่างเดียวเท่านั้น, ก็เวทิตานั้นแล เป็นความดิ้นรนกระสับกระส่ายนั่นเทียว คือ เป็นความดิ้นรน หวั่นไหว สั่นสะเทือนนั่นเทียว ด้วยความกระวนกระวายอันเรียกว่าทิฏฐิและอันเรียกว่าตัณหา เปรียบเหมือนหลักที่ปักไว้ในกองแกลบ ไม่มั่นคงเหมือนทัสสนะของพระโสดาบัน. นัยนี้มีแม้ในเอกัจจสัสสตวาทะเป็นต้น.

Phassapaccayavāravaṇṇanā

พรรณนาวาระว่าด้วยผัสสะเป็นปัจจัย

118-130. Puna – ‘‘tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā sassatavādā’’tiādi paramparapaccayadassanatthaṃ āraddhaṃ. Tattha tadapi phassapaccayāti yena diṭṭhiassādena diṭṭhisukhena diṭṭhivedayitena te somanassajātā sassataṃ attānañca lokañca paññapenti catūhi vatthūhi, tadapi taṇhādiṭṭhipariphanditaṃ vedayitaṃ phassapaccayāti dasseti. Esa nayo sabbattha.

๑๑๘-๑๓๐. อีกครั้งหนึ่ง ทรงปรารภพระดำรัสเป็นต้นว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในบรรดาสมณพราหมณ์เหล่านั้น สมณพราหมณ์เหล่าใดเป็นสัสสตวาทะ” เพื่อทรงแสดงปัจจัยสืบต่อกัน. ในพระดำรัสนั้น ทรงแสดงด้วยบทว่า “แม้ข้อนั้นก็เพราะผัสสะเป็นปัจจัย” ความว่า สมณพราหมณ์เหล่านั้นเกิดโสมนัสแล้วด้วยความยินดีในทิฏฐิ ด้วยสุขในทิฏฐิ ด้วยเวทนาในทิฏฐิใด จึงบัญญัติอัตตาและโลกว่าเที่ยงด้วยวัตถุ ๔ ประการ, แม้เวทิตะที่ดิ้นรนด้วยตัณหาและทิฏฐินั้น ก็มีผัสสะเป็นปัจจัย. นัยนี้มีในวาทะทั้งหมด.

131-143. Idāni tassa paccayassa diṭṭhivedayite balavabhāvadassanatthaṃ puna – ‘‘tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā sassatavādā’’tiādimāha. Tattha te vata aññatra phassāti te vata samaṇabrāhmaṇā taṃ vedayitaṃ vinā phassena paṭisaṃvedissantīti kāraṇametaṃ natthīti. Yathā hi patato gehassa upatthambhanatthāya thūṇā nāma balavapaccayo hoti, na taṃ thūṇāya anupatthambhitaṃ ṭhātuṃ sakkoti, evameva phassopi vedanāya balavapaccayo, taṃ vinā idaṃ diṭṭhivedayitaṃ natthīti dasseti. Esa nayo sabbattha.

๑๓๑-๑๔๓. บัดนี้ เพื่อทรงแสดงความเป็นปัจจัยมีกำลังของผัสสะนั้นในทิฏฐิเวทิตะ จึงตรัสพระดำรัสเป็นต้นว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในบรรดาสมณพราหมณ์เหล่านั้น สมณพราหมณ์เหล่าใดเป็นสัสสตวาทะ” อีกครั้ง. ในพระดำรัสนั้น (ทรงแสดง) ด้วยบทว่า “สมณพราหมณ์เหล่านั้นหนอ เว้นจากผัสสะ (จักเสวยเวทิตะ)” ความว่า สมณพราหมณ์เหล่านั้นหนอ จักเสวยเวทิตะนั้น เว้นจากผัสสะ ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้. เปรียบเหมือนว่า เพื่อค้ำจุนเรือนที่กำลังจะพัง เสาชื่อว่าเป็นปัจจัยมีกำลัง เรือนนั้นอันเสามิได้ค้ำจุนไว้ ย่อมไม่อาจตั้งอยู่ได้ ฉันใด, ฉันนั้นเหมือนกัน แม้ผัสสะก็เป็นปัจจัยมีกำลังแก่เวทนา (พระองค์) ทรงแสดงว่า เว้นผัสสะนั้นเสีย ทิฏฐิเวทิตะนี้ย่อมไม่มี. นัยนี้มีในวาทะทั้งหมด.

Diṭṭhigatikādhiṭṭhānavaṭṭakathāvaṇṇanā

พรรณนาวฏกถาอันเป็นที่ตั้งแห่งทิฏฐิทั้งหลาย

144. Idāni tatra bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā sassatavādā sassataṃ attānañca lokañca paññapenti catūhi vatthūhi, yepi te samaṇabrāhmaṇā ekaccasassatikātiādinā nayena sabbadiṭṭhivedayitāni sampiṇḍeti. Kasmā? Upari phasse pakkhipanatthāya. Kathaṃ? Sabbe te chahi phassāyatanehi phussa phussa paṭisaṃvedentīti. Tattha cha phassāyatanāni nāma – cakkhuphassāyatanaṃ, sotaphassāyatanaṃ, ghānaphassāyatanaṃ, jivhāphassāyatanaṃ, kāyaphassāyatanaṃ, manophassāyatananti imāni cha. Sañjāti-samosaraṇa-kāraṇa-paṇṇattimattatthesu hi ayaṃ [Pg.115] āyatanasaddo pavattati. Tattha – ‘‘kambojo assānaṃ āyatanaṃ, gunnaṃ dakkhiṇāpatho’’ti sañjātiyaṃ pavattati, sañjātiṭṭhāneti attho. ‘‘Manorame āyatane, sevanti naṃ vihaṅgamā’’ti (a. ni. 5.38) samosaraṇe. ‘‘Sati satiāyatane’’ti (a. ni. 3.102) kāraṇe. ‘‘Araññāyatane paṇṇakuṭīsu sammantī’’ti (saṃ. ni. 1.255) paṇṇattimatte. Svāyamidha sañjātiādiatthattayepi yujjati. Cakkhādīsu hi phassapañcamakā dhammā sañjāyanti samosaranti, tāni ca tesaṃ kāraṇanti āyatanāni. Idha pana ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso’’ti (saṃ. ni. 2.43) iminā nayena phassasīseneva desanaṃ āropetvā phassaṃ ādiṃ katvā paccayaparamparaṃ dassetuṃ phassāyatanādīni vuttāni.

๑๔๔. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคทรงรวบรวมทิฏฐิเวทิตะทั้งหมดโดยนัยเป็นต้นว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในบรรดาสมณพราหมณ์เหล่านั้น สมณพราหมณ์เหล่าใดเป็นสัสสตวาทะ บัญญัติอัตตาและโลกว่าเที่ยงด้วยวัตถุ ๔ ประการ, แม้สมณพราหมณ์เหล่าใดเป็นเอกัจจสัสสติกะ”. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพื่อทรงรวมลงในผัสสะในลำดับต่อไป. ถามว่า อย่างไร? ตอบว่า (ด้วยพระดำรัสว่า) “สมณพราหมณ์เหล่านั้นทั้งหมด ย่อมเสวยอารมณ์เพราะกระทบแล้วๆ ด้วยผัสสายตนะ ๖”. ในบทนั้น ที่ชื่อว่าผัสสายตนะ ๖ คือ จักขุผัสสายตนะ โสตผัสสายตนะ ฆานผัสสายตนะ ชิวหาผัสสายตนะ กายผัสสายตนะ มโนผัสสายตนะ. ก็อายตนศัพท์นี้ย่อมเป็นไปในอรรถว่า เป็นแดนเกิด, เป็นที่ประชุม, เป็นเหตุ, และเป็นเพียงบัญญัติ. ในอรรถเหล่านั้น (ในบาลีว่า) “แคว้นกัมโพชะเป็นอายตนะ (แดนเกิด) ของม้า, ทักขิณาบถเป็นอายตนะของโค” อายตนศัพท์เป็นไปในอรรถว่าแดนเกิด หมายความว่าเป็นที่เกิด. (ในบาลีว่า) “ฝูงนกย่อมอาศัยต้นไทรนั้นซึ่งอยู่ในอายตนะ (ที่ประชุม) อันน่ารื่นรมย์” เป็นไปในอรรถว่าที่ประชุม. (ในบาลีว่า) “เมื่ออายตนะ (เหตุ) มีอยู่” เป็นไปในอรรถว่าเหตุ. (ในบาลีว่า) “ย่อมสงบอยู่ในบรรณกุฎีในอายตนะคือป่า” เป็นไปในอรรถว่าเพียงบัญญัติ. อายตนศัพท์นั้นในที่นี้ ย่อมควรแม้อรรถ ๓ อย่างมีแดนเกิดเป็นต้น. เพราะว่า ธรรมมีผัสสะเป็นที่ ๕ ย่อมเกิด ย่อมประชุมกันในจักขุเป็นต้น และจักขุเป็นต้นเหล่านั้นเป็นเหตุของธรรมเหล่านั้น ฉะนั้นจึงชื่อว่าอายตนะ. ส่วนในที่นี้ พระผู้มีพระภาคทรงยกเทศนาขึ้นโดยมีผัสสะเป็นประธานโดยนัยว่า “อาศัยจักขุและรูป จักขุวิญญาณจึงเกิดขึ้น, การประชุมแห่งธรรม ๓ ประการเป็นผัสสะ” แล้วทรงทำผัสสะให้เป็นเบื้องต้น เพื่อทรงแสดงลำดับแห่งปัจจัย จึงตรัสผัสสายตนะเป็นต้น.

Phussa phussa paṭisaṃvedentīti phusitvā phusitvā paṭisaṃvedenti. Ettha ca kiñcāpi āyatanānaṃ phusanakiccaṃ viya vuttaṃ, tathāpi na tesaṃ phusanakiccatā veditabbā. Na hi āyatanāni phusanti, phassova taṃ taṃ ārammaṇaṃ phusati, āyatanāni pana phasse upanikkhipitvā dassitāni; tasmā sabbe te cha phassāyatanasambhavena phassena rūpādīni ārammaṇāni phusitvā taṃ diṭṭhivedanaṃ paṭisaṃvedayantīti evamettha attho veditabbo.

บทว่า “ผุสฺส ผุสฺส ปฏิสํเวเทนฺติ” ความว่า กระทบแล้วๆ ย่อมเสวยอารมณ์. และในบทนี้ แม้จะตรัสไว้ประหนึ่งว่าการกระทบเป็นกิจของอายตนะ ถึงกระนั้น ก็ไม่พึงทราบว่าการกระทบเป็นกิจของอายตนะเหล่านั้น. เพราะว่าอายตนะทั้งหลายย่อมกระทบไม่ได้ ผัสสะเท่านั้นย่อมกระทบอารมณ์นั้นๆ ส่วนอายตนะทั้งหลาย (พระองค์) ทรงแสดงโดยทรงรวมไว้ในผัสสะ เพราะเหตุนั้น พึงทราบเนื้อความในบทนี้อย่างนี้ว่า สมณพราหมณ์เหล่านั้นทั้งหมด กระทบอารมณ์มีรูปเป็นต้นแล้วด้วยผัสสะอันเกิดจากผัสสายตนะ ๖ ย่อมเสวยทิฏฐิเวทนานั้น.

Tesaṃ vedanāpaccayā taṇhātiādīsu vedanāti cha phassāyatanasambhavā vedanā. Sā rūpataṇhādibhedāya taṇhāya upanissayakoṭiyā paccayo hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘tesaṃ vedanāpaccayā taṇhā’’ti. Sā pana catubbidhassa upādānassa upanissayakoṭiyā ceva sahajātakoṭiyā ca paccayo hoti. Tathā upādānaṃ bhavassa. Bhavo jātiyā upanissayakoṭiyā paccayo hoti.

ในบทบาลีเป็นต้นว่า "เตสํ เวทนาปจฺจยา ตณฺหา" (ตัณหาย่อมมีแก่สัตว์เหล่านั้น เพราะเวทนาเป็นปัจจัย) คำว่า เวทนา ได้แก่ เวทนาที่เกิดจากผัสสายตนะ ๖ เวทนานั้นเป็นปัจจัยแก่ตัณหาซึ่งมีประเภทต่างๆ มีรูปตัณหาเป็นต้น โดยส่วนแห่งอุปนิสสยปัจจัย เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "เตสํ เวทนาปจฺจยา ตณฺหา" ก็เวทนานั้นเป็นปัจจัยแก่อุปาทาน ๔ อย่าง โดยส่วนแห่งอุปนิสสยปัจจัยด้วย โดยส่วนแห่งสหชาตปัจจัยด้วย อุปาทานก็เป็นปัจจัยแก่ภพฉันนั้น ภพเป็นปัจจัยแก่ชาติโดยส่วนแห่งอุปนิสสยปัจจัย

Jātīti panettha savikārā pañcakkhandhā daṭṭhabbā, jāti jarāmaraṇassa ceva sokādīnañca upanissayakoṭiyā paccayo hoti. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato pana paṭiccasamuppādakathā visuddhimagge vuttā. Idha panassa payojanamattameva veditabbaṃ. Bhagavā hi vaṭṭakathaṃ kathento – ‘‘purimā, bhikkhave, koṭi na paññāyati avijjāya, ‘ito pubbe avijjā nāhosi, atha pacchā samabhavī’ti evañcetaṃ, bhikkhave, vuccati, atha ca pana paññāyati ‘‘idappaccayā avijjā’’ti (a. ni. 10.61) evaṃ avijjāsīsena vā, purimā, bhikkhave, koṭi [Pg.116] na paññāyati bhavataṇhāya…pe… ‘‘idappaccayā bhavataṇhā’’ti (a. ni. 10.62) evaṃ taṇhāsīsena vā, purimā, bhikkhave, koṭi na paññāyati bhavadiṭṭhiyā…pe… ‘‘idappaccayā bhavadiṭṭhī’’ti evaṃ diṭṭhisīsena vā kathesi’’. Idha pana diṭṭhisīsena kathento vedanārāgena uppajjamānā diṭṭhiyo kathetvā vedanāmūlakaṃ paṭiccasamuppādaṃ kathesi. Tena idaṃ dasseti – ‘‘evamete diṭṭhigatikā, idaṃ dassanaṃ gahetvā tīsu bhavesu catūsu yonīsu pañcasu gatīsu sattasu viññāṇaṭṭhitīsu navasu sattāvāsesu ito ettha etto idhāti sandhāvantā saṃsarantā yante yuttagoṇo viya, thambhe upanibaddhakukkuro viya, vātena vippannaṭṭhanāvā viya ca vaṭṭadukkhameva anuparivattanti, vaṭṭadukkhato sīsaṃ ukkhipituṃ na sakkontī’’ti.

ในบทว่า ชาติ นี้ พึงเห็นขันธ์ ๕ พร้อมทั้งวิการ (ความแปรปรวน) ชาติเป็นปัจจัยแก่ชรามรณะด้วย แก่โสกะเป็นต้นด้วย โดยส่วนแห่งอุปนิสสยปัจจัย นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในที่นี้ ส่วนโดยพิสดาร ปฏิจจสมุปบาทกถา ข้าพเจ้ากล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค ก็ในพระสูตรนี้ พึงทราบเพียงแค่ประโยชน์ (ความเกี่ยวข้อง) ของปฏิจจสมุปบาทนั้นเท่านั้น จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเมื่อตรัสวัฏฏกถา ได้ตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย ที่สุดเบื้องต้นแห่งอวิชชาย่อมไม่ปรากฏ (ใครๆ) ย่อมกล่าวอย่างนี้ว่า 'ก่อนแต่นี้ อวิชชาไม่มี ภายหลังจึงเกิดขึ้น' ถึงอย่างนั้น ภิกษุทั้งหลาย ก็ยังปรากฏว่า 'เพราะสิ่งนี้เป็นปัจจัย อวิชชาจึงมี'" ดังนี้ โดยทรงยกอวิชชาขึ้นเป็นประธานบ้าง, "ภิกษุทั้งหลาย ที่สุดเบื้องต้นแห่งภวตัณหาย่อมไม่ปรากฏ...ฯลฯ... 'เพราะสิ่งนี้เป็นปัจจัย ภวตัณหาจึงมี'" ดังนี้ โดยทรงยกตัณหาขึ้นเป็นประธานบ้าง, "ภิกษุทั้งหลาย ที่สุดเบื้องต้นแห่งภวทิฏฐิย่อมไม่ปรากฏ...ฯลฯ... 'เพราะสิ่งนี้เป็นปัจจัย ภวทิฏฐิจึงมี'" ดังนี้ โดยทรงยกทิฏฐิขึ้นเป็นประธานบ้าง แต่ในที่นี้ เมื่อทรงแสดงโดยยกทิฏฐิขึ้นเป็นประธาน ได้ตรัสถึงทิฏฐิทั้งหลายที่เกิดขึ้นเพราะความกำหนัดในเวทนาแล้ว จึงตรัสปฏิจจสมุปบาทอันมีเวทนาเป็นมูล ด้วยการตรัสปฏิจจสมุปบาทนั้น พระองค์ทรงแสดงเนื้อความนี้ว่า "ผู้มีทิฏฐิเหล่านี้ ยึดถือความเห็นนี้แล้ว แล่นไป ท่องเที่ยวไปในภพ ๓ ในโยนิ ๔ ในคติ ๕ ในวิญญาณฐิติ ๗ ในสัตตาวาส ๙ จากที่นี่ไปสู่ที่นั่น จากที่นั่นมาสู่ที่นี่ ย่อมหมุนเวียนไปตามวัฏฏทุกข์เท่านั้น เปรียบเหมือนโคที่เทียมแอกในเครื่องยนต์ เหมือนสุนัขที่ถูกผูกไว้ที่เสา และเหมือนเรือที่อับปางเพราะลม ย่อมไม่สามารถยกศีรษะขึ้นจากวัฏฏทุกข์ได้"

Vivaṭṭakathādivaṇṇanā

อรรถาธิบายวิวัฏฏกถาเป็นต้น

145. Evaṃ diṭṭhigatikādhiṭṭhānaṃ vaṭṭaṃ kathetvā idāni yuttayogabhikkhuadhiṭṭhānaṃ katvā vivaṭṭaṃ dassento – ‘‘yato kho, bhikkhave, bhikkhū’’tiādimāha. Tattha yatoti yadā. Channaṃ phassāyatanānanti yehi chahi phassāyatanehi phusitvā paṭisaṃvedayamānānaṃ diṭṭhigatikānaṃ vaṭṭaṃ vattati, tesaṃyeva channaṃ phassāyatanānaṃ. Samudayantiādīsu avijjāsamudayā cakkhusamudayotiādinā vedanākammaṭṭhāne vuttanayena phassāyatanānaṃ samudayādayo veditabbā. Yathā pana tattha ‘‘phassasamudayā phassanirodhā’’ti vuttaṃ, evamidha, taṃ cakkhādīsu – ‘‘āhārasamudayā āhāranirodhā’’ti veditabbaṃ. Manāyatane ‘‘nāmarūpasamudayā nāmarūpanirodhā’’ti.

๑๔๕. ครั้นตรัสวัฏฏะอันเป็นที่ตั้งแห่งผู้มีทิฏฐิอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงวิวัฏฏะ โดยทรงกระทำ (ธรรมะ) อันเป็นที่ตั้งของภิกษุผู้ประกอบความเพียร จึงตรัสพระดำรัสเป็นต้นว่า "ยโต โข ภิกฺขเว ภิกฺขู" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในกาลใดแล ภิกษุ...) ในบทเหล่านั้น บทว่า ยโต คือ ยทา (ในกาลใด) บทว่า ฉนฺนํ ผสฺสายตนานํ คือ วัฏฏะของผู้มีทิฏฐิทั้งหลายผู้เสวยอารมณ์ ครั้นสัมผัสแล้วด้วยผัสสายตนะ ๖ เหล่าใด ย่อมเป็นไป (ทรงหมายถึง) ผัสสายตนะ ๖ เหล่านั้นนั่นเอง ในบทเป็นต้นว่า สมุทยํ พึงทราบความเกิดเป็นต้นของผัสสายตนะทั้งหลาย ตามนัยที่กล่าวไว้ในเวทนากัมมัฏฐาน ด้วยคำเป็นต้นว่า "เพราะอวิชชาเป็นสมุทัย จักษุจึงเป็นสมุทัย" ก็ในเวทนากัมมัฏฐานนั้น กล่าวไว้ว่า "เพราะผัสสะเป็นสมุทัย... เพราะผัสสะดับ..." ฉันใด ในวิวัฏฏกถานี้ พึงทราบความข้อนั้นในจักษุเป็นต้นว่า "เพราะอาหารเป็นสมุทัย... เพราะอาหารดับ..." ในมนายตนะ (พึงทราบว่า) "เพราะนามรูปเป็นสมุทัย... เพราะนามรูปดับ..."

Uttaritaraṃ pajānātīti diṭṭhigatiko diṭṭhimeva jānāti. Ayaṃ pana diṭṭhiñca diṭṭhito ca uttaritaraṃ sīlasamādhipaññāvimuttinti yāva arahattā jānāti. Ko evaṃ jānātīti? Khīṇāsavo jānāti, anāgāmī, sakadāgāmī, sotāpanno, bahussuto, ganthadharo bhikkhu jānāti, āraddhavipassako jānāti. Desanā pana arahattanikūṭeneva niṭṭhāpitāti.

บทว่า อุตฺตริตรํ ปชานาติ (ย่อมรู้ยิ่งขึ้นไป) คือ ผู้มีทิฏฐิย่อมรู้แต่ทิฏฐิเท่านั้น ส่วนภิกษุนี้ย่อมรู้ทั้งทิฏฐิ และรู้ศีล สมาธิ ปัญญา วิมุตติ ซึ่งยิ่งกว่าทิฏฐิ คือย่อมรู้ตลอดจนถึงอรหัตตผล ใครย่อมรู้อย่างนี้? พระขีณาสพย่อมรู้, พระอนาคามี, พระสกทาคามี, พระโสดาบัน, ภิกษุผู้เป็นพหูสูต ผู้ทรงคัมภีร์ย่อมรู้, ผู้ปรารภวิปัสสนาย่อมรู้ แต่พระธรรมเทศนาทรงจบลงด้วยอรหัตตผลเป็นยอดสุด

146. Evaṃ [Pg.117] vivaṭṭaṃ kathetvā idāni ‘‘desanājālavimutto diṭṭhigatiko nāma natthī’’ti dassanatthaṃ puna – ‘‘ye hi keci, bhikkhave’’ti ārabhi. Tattha antojālīkatāti imassa mayhaṃ desanājālassa antoyeva katā. Ettha sitā vāti etasmiṃ mama desanājāle sitā nissitā avasitāva. Ummujjamānā ummujjantīti kiṃ vuttaṃ hoti? Te adho osīdantāpi uddhaṃ uggacchantāpi mama desanājāle sitāva hutvā osīdanti ca uggacchanti ca. Ettha pariyāpannāti ettha mayhaṃ desanājāle pariyāpannā, etena ābaddhā antojālīkatā ca hutvā ummujjamānā ummujjanti, na hettha asaṅgahito diṭṭhigatiko nāma atthīti.

๑๔๖. ครั้นตรัสวิวัฏฏะอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงว่า "ชื่อว่าผู้มีทิฏฐิที่พ้นไปจากข่ายคือพระธรรมเทศนา ย่อมไม่มี" จึงทรงปรารภ (พระดำรัส) อีกว่า "เย หิ เกจิ ภิกฺขเว" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่ง...) ในบทเหล่านั้น บทว่า อนฺโตชาลีกตา คือ ถูกกระทำไว้ในภายในแห่งข่ายคือพระธรรมเทศนาของเรานี้เอง บทว่า เอตฺถ สิตา วา คือ ติดอยู่ อาศัยอยู่ พึ่งพิงอยู่ในข่ายคือพระธรรมเทศนาของเรานี้เอง บทว่า อุมฺมุชฺชมานา อุมฺมุชฺชนฺติ มีความว่าอย่างไร? (คือ) ชนเหล่านั้น แม้จมลงข้างล่าง หรือผุดขึ้นข้างบน ก็ติดอยู่ในข่ายคือพระธรรมเทศนาของเราแล้วจึงจมลงและผุดขึ้น บทว่า เอตฺถ ปริยาปนฺนา คือ นับเนื่องอยู่ในข่ายคือพระธรรมเทศนาของเรานี้ ถูกผูกไว้ด้วยข่ายนี้และถูกกระทำไว้ในภายในข่ายแล้วจึงผุดขึ้น เพราะว่า ชื่อว่าผู้มีทิฏฐิที่ไม่ถูกรวบรวมไว้ในข่ายนี้ ย่อมไม่มี

Sukhumacchikenāti saṇhaacchikena sukhumacchiddenāti attho. Kevaṭṭo viya hi bhagavā, jālaṃ viya desanā, parittaudakaṃ viya dasasahassilokadhātu, oḷārikā pāṇā viya dvāsaṭṭhidiṭṭhigatikā. Tassa tīre ṭhatvā olokentassa oḷārikānaṃ pāṇānaṃ antojālīkatabhāvadassanaṃ viya bhagavato sabbadiṭṭhigatānaṃ desanājālassa antokatabhāvadassananti evamettha opammasaṃsandanaṃ veditabbaṃ.

บทว่า สุขุมจฺฉิเกน มีอรรถว่า มีตาละเอียด มีช่องละเอียด จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเปรียบเหมือนชาวประมง พระธรรมเทศนาเปรียบเหมือนข่าย โลกธาตุหนึ่งหมื่นเปรียบเหมือนน้ำน้อย ผู้มีทิฏฐิ ๖๒ เปรียบเหมือนสัตว์น้ำตัวใหญ่ๆ การที่ชาวประมงนั้นยืนอยู่บนฝั่ง มองดูแล้วเห็นความเป็นไปของสัตว์น้ำตัวใหญ่ๆ ที่ถูกกระทำไว้ในภายในข่าย ฉันใด การที่พระผู้มีพระภาคทรงเห็นความเป็นไปของผู้มีทิฏฐิทั้งปวงที่ถูกกระทำไว้ในภายในข่ายคือพระธรรมเทศนา ก็ฉันนั้น พึงทราบการเปรียบเทียบอุปมากับอุปไมยในที่นี้อย่างนี้

147. Evaṃ imāhi dvāsaṭṭhiyā diṭṭhīhi sabbadiṭṭhīnaṃ saṅgahitattā sabbesaṃ diṭṭhigatikānaṃ etasmiṃ desanājāle pariyāpannabhāvaṃ dassetvā idāni attano katthaci apariyāpannabhāvaṃ dassento – ‘‘ucchinnabhavanettiko, bhikkhave, tathāgatassa kāyo’’tiādimāha. Tattha nayanti etāyāti netti. Nayantīti gīvāya bandhitvā ākaḍḍhanti, rajjuyā etaṃ nāmaṃ. Idha pana nettisadisatāya bhavataṇhā nettīti adhippetā. Sā hi mahājanaṃ gīvāya bandhitvā taṃ taṃ bhavaṃ neti upanetīti bhavanetti. Arahattamaggasatthena ucchinnā bhavanetti assāti ucchinnabhavanettiko.

๑๔๗. ครั้นทรงแสดงความที่ผู้มีทิฏฐิทั้งปวงนับเนื่องอยู่ในข่ายคือพระธรรมเทศนานี้ เพราะทิฏฐิทั้งปวงถูกรวบรวมไว้ด้วยทิฏฐิ ๖๒ เหล่านี้อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงความที่พระองค์เองไม่นับเนื่องอยู่ในที่ไหนๆ จึงตรัสพระดำรัสเป็นต้นว่า "อุจฺฉินฺนภวเนตฺติโก ภิกฺขเว ตถาคตสฺส กาโย" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กายของตถาคตมีเครื่องนำไปสู่ภพอันตัดขาดแล้ว) ในบทเหล่านั้น สัตว์ทั้งหลายย่อมถูกนำไปด้วยสิ่งนี้ เหตุนั้น สิ่งนี้จึงชื่อว่า เนตฺติ (เครื่องนำไป) คำว่า นยนฺติ คือ ผูกที่คอแล้วลากไป นี้เป็นชื่อของเชือก แต่ในที่นี้ ทรงประสงค์เอาภวตัณหาว่า เนตฺติ เพราะมีความเป็นเช่นกับเชือก จริงอยู่ ภวตัณหานั้นผูกมหาชนไว้ที่คอแล้วนำไป เข้าไปนำสู่ภพนั้นๆ เหตุนั้นจึงชื่อว่า ภวเนตฺติ (เครื่องนำไปสู่ภพ) ภวเนตฺติของพระองค์ถูกตัดขาดแล้วด้วยดาบคืออรหัตตมรรค เหตุนั้น พระองค์จึงชื่อว่า อุจฺฉินฺนภวเนตฺติโก (ผู้มีเครื่องนำไปสู่ภพอันตัดขาดแล้ว)

Kāyassa bhedā uddhanti kāyassa bhedato uddhaṃ. Jīvitapariyādānāti jīvitassa sabbaso pariyādinnattā parikkhīṇattā, puna appaṭisandhikabhāvāti attho. Na taṃ dakkhantīti taṃ tathāgataṃ. Devā vā manussā vā na dakkhissanti, apaṇṇattikabhāvaṃ gamissatīti attho.

คำว่า Kāyassa bhedā uddhaṃ (เบื้องหน้าแต่กายแตก) คือ เบื้องหน้าแต่กายแตกไป. คำว่า Jīvitapariyādānā (เพราะชีวิตสิ้นไป) มีความหมายว่า เพราะชีวิตินทรีย์สิ้นไปโดยสิ้นเชิง เพราะสิ้นไปรอบแล้ว เพราะไม่มีการปฏิสนธิอีก. คำว่า Na taṃ dakkhanti (จักไม่ได้เห็นพระองค์นั้น) คือ จักไม่ได้เห็นพระตถาคตพระองค์นั้น. อธิบายว่า เทวดาหรือมนุษย์ทั้งหลายจักไม่ได้เห็น จักถึงความเป็นผู้ที่บัญญัติไม่ได้.

Seyyathāpi[Pg.118], bhikkhaveti, upamāyaṃ pana idaṃ saṃsandanaṃ. Ambarukkho viya hi tathāgatassa kāyo, rukkhe jātamahāvaṇṭo viya taṃ nissāya pubbe pavattataṇhā. Tasmiṃ vaṇṭe upanibaddhā pañcapakkadvādasapakkaaṭṭhārasapakkaparimāṇā ambapiṇḍī viya taṇhāya sati taṇhūpanibandhanā hutvā āyatiṃ nibbattanakā pañcakkhandhā dvādasāyatanāni aṭṭhārasa dhātuyo. Yathā pana tasmiṃ vaṇṭe chinne sabbāni tāni ambāni tadanvayāni honti, taṃyeva vaṇṭaṃ anugatāni, vaṇṭacchedā chinnāni yevāti attho; evameva ye bhavanettivaṇṭassa anupacchinnattā āyatiṃ uppajjeyyuṃ pañcakkhandhā dvādasāyatanāni aṭṭhārasadhātuyo, sabbe te dhammā tadanvayā honti bhavanettiṃ anugatā, tāya chinnāya chinnā yevāti attho.

ก็ในอุปมาว่า Seyyathāpi, bhikkhave (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือน) นี้เป็นการเทียบเคียง. คือ กายของพระตถาคตเปรียบเหมือนต้นมะม่วง ตัณหาที่เกิดขึ้นแล้วในภพก่อนอาศัยพระกายนั้นเปรียบเหมือนขั้วใหญ่ที่เกิดบนต้นไม้. เมื่อตัณหามีอยู่ ขันธ์ ๕ อายตนะ ๑๒ ธาตุ ๑๘ ที่จะเกิดขึ้นในอนาคต มีตัณหาเป็นเครื่องผูกพัน เปรียบเหมือนพวงมะม่วงสุก ๕ ผล ๑๒ ผล ๑๘ ผล ที่ผูกติดอยู่กับขั้วนั้น. ก็เปรียบเหมือนเมื่อขั้วนั้นขาดแล้ว มะม่วงเหล่านั้นทั้งหมดก็เป็นไปตามขั้วนั้น คือตามขั้วนั้นไป อธิบายว่า ขาดแล้วเพราะขั้วขาด ฉันใดก็ฉันนั้น เพราะขั้วคือภวตัณหายังไม่ขาด ขันธ์ ๕ อายตนะ ๑๒ ธาตุ ๑๘ ที่จะพึงเกิดขึ้นในอนาคต ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดก็เป็นไปตามภวตัณหานั้น คือตามภวตัณหาไป อธิบายว่า เมื่อภวตัณหานั้นขาดแล้ว ธรรมเหล่านั้นก็ขาดแล้วนั่นเอง.

Yathā pana tasmimpi rukkhe maṇḍūkakaṇṭakavisasamphassaṃ āgamma anupubbena sussitvā mate – ‘‘imasmiṃ ṭhāne evarūpo nāma rukkho ahosī’’ti vohāramattameva hoti, na taṃ rukkhaṃ koci passati, evaṃ ariyamaggasamphassaṃ āgamma taṇhāsinehassa pariyādinnattā anupubbena sussitvā viya bhinne imasmiṃ kāye, kāyassa bhedā uddhaṃ jīvitapariyādānā na taṃ dakkhanti, tathāgatampi devamanussā na dakkhissanti, evarūpassa nāma kira satthuno idaṃ sāsananti vohāramattameva bhavissatīti anupādisesanibbānadhātuṃ pāpetvā desanaṃ niṭṭhapesi.

ก็เปรียบเหมือนต้นไม้นั้น อาศัยสัมผัสพิษที่หนามกบ ค่อยๆ แห้งตายไป ก็มีเพียงโวหารว่า "ณ ที่นี้ ได้มีต้นไม้ชื่ออย่างนี้" ไม่มีใครเห็นต้นไม้นั้น ฉันใดก็ฉันนั้น อาศัยอริยมรรคสัมผัส เพราะยางคือตัณหาสิ้นไปรอบแล้ว เมื่อกายนี้แตกไป เปรียบเหมือนค่อยๆ แห้งไป เบื้องหน้าแต่กายแตก เพราะชีวิตสิ้นไป เขาทั้งหลายจักไม่ได้เห็นพระองค์นั้น เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายจักไม่ได้เห็นแม้พระตถาคต จักมีเพียงโวหารว่า "ได้ยินว่า นี้เป็นศาสนาของพระศาสดาพระนามเห็นปานนี้" (พระผู้มีพระภาค) ทรงยัง(พระองค์)ให้ถึงอนุปาทิเสสนิพพานธาตุแล้ว ทรงจบเทศนา.

148. Evaṃ vutte āyasmā ānandoti evaṃ bhagavatā imasmiṃ sutte vutte thero ādito paṭṭhāya sabbaṃ suttaṃ samannāharitvā evaṃ buddhabalaṃ dīpetvā kathitasuttassa na bhagavatā nāmaṃ gahitaṃ, handassa nāmaṃ gaṇhāpessāmīti cintetvā bhagavantaṃ etadavoca.

๑๔๘. คำว่า Evaṃ vutte āyasmā ānando (ครั้นเมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ท่านพระอานนท์) คือ เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้อย่างนี้แล้ว พระเถระทรงรวบรวมพระสูตรทั้งหมดไว้ในใจตั้งแต่ต้นแล้วคิดว่า "พระผู้มีพระภาคทรงแสดงพุทธานุภาพอย่างนี้แล้ว แต่ยังมิได้ทรงตั้งชื่อพระสูตรที่ตรัสแล้ว เอาล่ะ เราจะทูลขอให้ทรงตั้งชื่อพระสูตรนี้" ดังนี้แล้ว จึงได้กราบทูลคำนี้แด่พระผู้มีพระภาค.

Tasmātiha tvantiādīsu ayamatthayojanā – ānanda, yasmā imasmiṃ dhammapariyāye idhatthopi paratthopi vibhatto, tasmātiha tvaṃ imaṃ dhammapariyāyaṃ ‘‘atthajāla’’ntipi naṃ dhārehi; yasmā panettha bahū tantidhammā kathitā, tasmā ‘‘dhammajāla’’ntipi naṃ dhārehi; yasmā ca ettha seṭṭhaṭṭhena brahmaṃ sabbaññutaññāṇaṃ vibhattaṃ, tasmā ‘‘brahmajāla’’ntipi naṃ dhārehi; yasmā ettha dvāsaṭṭhidiṭṭhiyo vibhattā, tasmā ‘‘diṭṭhijāla’’ntipi naṃ dhārehi; yasmā pana imaṃ dhammapariyāyaṃ sutvā devaputtamārampi khandhamārampi maccumārampi kilesamārampi [Pg.119] sakkā maddituṃ, tasmā ‘‘anuttaro saṅgāmavijayotipi naṃ dhārehī’’ti.

ในบทว่า Tasmātiha tvaṃ เป็นต้นนี้ มีการประกอบความดังนี้: ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุที่ในธรรมบรรยายนี้ ประโยชน์ในปัจจุบันและประโยชน์ในภพหน้า อันเราจำแนกไว้แล้ว เพราะเหตุนั้น เธอจงทรงจำธรรมบรรยายนี้ว่า "อัตถชาล" (ข่ายแห่งประโยชน์) เถิด; เพราะเหตุที่ในธรรมบรรยายนี้ ตันติธรรมเป็นอันมาก อันเรากล่าวแล้ว เพราะเหตุนั้น เธอจงทรงจำธรรมบรรยายนี้ว่า "ธัมมชาล" (ข่ายแห่งธรรม) เถิด; และเพราะเหตุที่ในพระสูตรนี้ สัพพัญญุตญาณอันประเสริฐโดยความเป็นของเลิศ อันเราจำแนกไว้แล้ว เพราะเหตุนั้น เธอจงทรงจำธรรมบรรยายนี้ว่า "พรหมชาล" (ข่ายอันประเสริฐ) เถิด; เพราะเหตุที่ในพระสูตรนี้ ทิฏฐิ ๖๒ ประการ อันเราจำแนกไว้แล้ว เพราะเหตุนั้น เธอจงทรงจำธรรมบรรยายนี้ว่า "ทิฏฐิชาล" (ข่ายแห่งทิฏฐิ) เถิด; ก็เพราะเหตุที่บุคคลฟังธรรมบรรยายนี้แล้ว สามารถย่ำยีได้แม้ซึ่งเทวปุตตมาร ขันธมาร มัจจุมาร และกิเลสมาร เพราะเหตุนั้น เธอจงทรงจำธรรมบรรยายนี้ว่า "อนุตตรสังคามวิชัย" (ชัยชนะในสงครามอย่างยอดเยี่ยม) เถิด.

Idamavoca bhagavāti idaṃ nidānāvasānato pabhuti yāva ‘‘anuttaro saṅgāmavijayotipi naṃ dhārehī’’ti sakalaṃ suttantaṃ bhagavā paresaṃ paññāya alabbhaneyyapatiṭṭhaṃ paramagambhīraṃ sabbaññutaññāṇaṃ pakāsento sūriyo viya andhakāraṃ diṭṭhigatamahandhakāraṃ vidhamanto avoca.

คำว่า Idamavoca bhagavā (พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้) คือ พระผู้มีพระภาคทรงประกาศสัพพัญญุตญาณอันลึกซึ้งอย่างยิ่ง มีที่พึ่งอันปัญญาของผู้อื่นไม่อาจหยั่งถึงได้ ทรงกำจัดความมืดคือทิฏฐิอันใหญ่หลวง เปรียบเหมือนพระอาทิตย์กำจัดความมืด ได้ตรัสพระสูตรทั้งหมดนี้ ตั้งแต่ท้ายนิทานจนถึง "เธอจงทรงจำธรรมบรรยายนี้ว่า อนุตตรสังคามวิชัย".

149. Attamanā te bhikkhūti te bhikkhū attamanā sakamanā, buddhagatāya pītiyā udaggacittā hutvāti vuttaṃ hoti. Bhagavato bhāsitanti evaṃ vicitranayadesanāvilāsayuttaṃ idaṃ suttaṃ karavīkarutamañjunā kaṇṇasukhena paṇḍitajanahadayānaṃ amatābhisekasadisena brahmassarena bhāsamānassa bhagavato vacanaṃ. Abhinandunti anumodiṃsu ceva sampaṭicchiṃsu ca. Ayañhi abhinandasaddo – ‘‘abhinandati abhivadatī’’tiādīsu (saṃ. ni. 3.5) taṇhāyampi āgato. ‘‘Annamevābhinandanti, ubhaye devamānusā’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.43) upagamanepi.

๑๔๙. คำว่า Attamanā te bhikkhū (ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี) คือ ท่านกล่าวว่า ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี มีใจเป็นของตน มีจิตเบิกบานด้วยปีติอันมีพระพุทธเจ้าเป็นอารมณ์. คำว่า Bhagavato bhāsitaṃ (ภาษิตของพระผู้มีพระภาค) คือ พระดำรัสของพระผู้มีพระภาคผู้ตรัสพระสูตรนี้ ซึ่งประกอบด้วยเทศนาอันมีนัยวิจิตรและงดงาม ด้วยพระสุรเสียงดุจเสียงพรหม ไพเราะดุจเสียงร้องของนกการเวก น่าฟัง สบายหู เปรียบดังการประพรมด้วยน้ำอมฤตแก่หทัยของบัณฑิตชน. คำว่า Abhinanduṃ (ชื่นชมยินดีแล้ว) คือ ชื่นชมแล้วด้วย รับไว้แล้วด้วย. จริงอยู่ อภินันทะศัพท์นี้ มาในอรรถว่าตัณหาก็มี ในบทเป็นต้นว่า abhinandati abhivadati (ย่อมเพลิดเพลิน ย่อมกล่าวชม) และมาในอรรถว่าเข้าไปหาก็มี ในบทเป็นต้นว่า Annamevābhinandanti, ubhaye devamānusā (เทวดาและมนุษย์ทั้งสองพวก ย่อมเข้าไปหาอาหารนั่นเทียว).

‘‘Cirappavāsiṃ purisaṃ, dūrato sotthimāgataṃ;

Ñātimittā suhajjā ca, abhinandanti āgata’’nti. (dha. pa. 219);

"ญาติ มิตร และผู้มีใจดีทั้งหลาย ย่อมต้อนรับบุรุษผู้จากไปนาน ผู้กลับมาจากที่ไกลโดยสวัสดี" (ธ. ป. ๒๑๙);

Ādīsu sampaṭicchanepi. ‘‘Abhinanditvā anumoditvā’’tiādīsu (ma. ni. 1.205) anumodanepi. Svāyamidha anumodanasampaṭicchanesu yujjati. Tena vuttaṃ – ‘‘abhinandunti anumodiṃsu ceva sampaṭicchiṃsu cā’’ti.

ในบทเป็นต้น (ข้างบน) มาในอรรถว่าการต้อนรับ. ในบทเป็นต้นว่า Abhinanditvā anumoditvā (ชื่นชมแล้ว อนุโมทนาแล้ว) มาในอรรถว่าการอนุโมทนา. อภินันทะศัพท์นั้นในที่นี้ ย่อมควรในอรรถว่าการอนุโมทนาและการรับไว้. เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงกล่าวว่า abhinanduṃ คือ ชื่นชมแล้วด้วย รับไว้แล้วด้วย.

Subhāsitaṃ sulapitaṃ, ‘‘sādhu sādhū’’ti tādino;

Anumodamānā sirasā, sampaṭicchiṃsu bhikkhavoti.

ภิกษุทั้งหลายอนุโมทนาอยู่ว่า "ดีแล้ว ดีแล้ว" ได้รับพระสูตรอันพระผู้มีพระภาคผู้มีพระคุณคงที่ ตรัสไว้ดีแล้วโดยพยัญชนะ กล่าวไว้ดีแล้วโดยอรรถ ไว้ด้วยเศียรเกล้า.

Imasmiñca pana veyyākaraṇasminti imasmiṃ niggāthakasutte. Niggāthakattā hi idaṃ veyyākaraṇanti vuttaṃ.

คำว่า Imasmiṃ ca pana veyyākaraṇasmiṃ (ก็ในเวยยากรณ์นี้) คือ ในพระสูตรที่ไม่มีคาถานี้. จริงอยู่ เพราะไม่มีคาถา พระสูตรนี้ท่านจึงเรียกว่า "เวยยากรณ์".

Dasasahassī lokadhātūti dasasahassacakkavāḷaparimāṇā lokadhātu. Akampitthāti na suttapariyosāneyeva akampitthāti veditabbā. Bhaññamāneti hi vuttaṃ. Tasmā dvāsaṭṭhiyā diṭṭhigatesu viniveṭhetvā desiyamānesu [Pg.120] tassa tassa diṭṭhigatassa pariyosāne pariyosāneti dvāsaṭṭhiyā ṭhānesu akampitthāti veditabbā.

คำว่า Dasasahassī lokadhātu (หมื่นโลกธาตุ) คือ โลกธาตุมีหมื่นจักรวาลเป็นประมาณ. คำว่า Akampittha (ได้หวั่นไหวแล้ว) ไม่พึงทราบว่า หวั่นไหวแล้วในตอนจบพระสูตรเท่านั้น. จริงอยู่ ท่านกล่าวไว้ว่า Bhaññamāne (เมื่อ...ถูกกล่าวอยู่). เพราะเหตุนั้น เมื่อทรงจำแนกแสดงทิฏฐิ ๖๒ ประการ ในตอนจบแห่งทิฏฐิแต่ละอย่างๆ พึงทราบว่า หวั่นไหวแล้วในที่ ๖๒ แห่ง.

Tattha aṭṭhahi kāraṇehi pathavīkampo veditabbo – dhātukkhobhena, iddhimato ānubhāvena, bodhisattassa gabbhokkantiyā, mātukucchito nikkhamanena, sambodhippattiyā, dhammacakkappavattanena, āyusaṅkhārossajjanena, parinibbānenāti. Tesaṃ vinicchayaṃ – ‘‘aṭṭha kho ime, ānanda, hetū aṭṭha paccayā mahato bhūmicālassa pātubhāvāyā’’ti evaṃ mahāparinibbāne āgatāya tantiyā vaṇṇanākāle vakkhāma. Ayaṃ pana mahāpathavī aparesupi aṭṭhasu ṭhānesu akampittha – mahābhinikkhamane, bodhimaṇḍūpasaṅkamane, paṃsukūlaggahaṇe, paṃsukūladhovane, kāḷakārāmasutte, gotamakasutte, vessantarajātake, imasmiṃ brahmajāleti. Tattha mahābhinikkhamanabodhimaṇḍūpasaṅkamanesu vīriyabalena akampittha. Paṃsukūlaggahaṇe dvisahassadīpaparivāre cattāro mahādīpe pahāya pabbajitvā susānaṃ gantvā paṃsukūlaṃ gaṇhantena dukkaraṃ bhagavatā katanti acchariyavegābhihatā akampittha. Paṃsukūladhovanavessantarajātakesu akālakampanena akampittha. Kāḷakārāmagotamakasuttesu – ‘‘ahaṃ sakkhī bhagavā’’ti sakkhibhāvena akampittha. Imasmiṃ pana brahmajāle dvāsaṭṭhiyā diṭṭhigatesu vijaṭetvā niggumbaṃ katvā desiyamānesu sādhukāradānavasena akampitthāti veditabbā.

ในบทนั้น พึงทราบความไหวแห่งแผ่นดินด้วยเหตุ ๘ ประการ คือ เพราะธาตุกำเริบ, ด้วยอานุภาพของผู้มีฤทธิ์, เพราะการเสด็จลงสู่พระครรภ์ของพระโพธิสัตว์, เพราะการเสด็จออกจากพระครรภ์พระมารดา, เพราะการบรรลุพระสัมโพธิญาณ, เพราะการยังธรรมจักรให้เป็นไป, เพราะการปลงอายุสังขาร, และเพราะการปรินิพพาน. คำวินิจฉัยในเหตุเหล่านั้น เราจักกล่าวในเวลาอธิบายพระบาลีที่มาในมหาปรินิพพานสูตรว่า "ดูก่อนอานนท์ เหตุปัจจัย ๘ ประการเหล่านี้แล เพื่อความปรากฏแห่งแผ่นดินไหวใหญ่". อนึ่ง มหาปฐพีนี้ได้ไหวแล้วในที่อื่นอีก ๘ แห่ง คือ ในคราวเสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์, ในคราวเสด็จเข้าสู่โพธิมณฑล, ในคราวทรงรับผ้าบังสุกุล, ในคราวทรงซักผ้าบังสุกุล, ในกาฬการามสูตร, ในโคตมกสูตร, ในเวสสันดรชาดก, และในพรหมชาลสูตรนี้. บรรดาที่เหล่านั้น ในคราวเสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์และคราวเสด็จเข้าสู่โพธิมณฑล แผ่นดินไหวแล้วด้วยกำลังแห่งพระวิริยะ. ในคราวทรงรับผ้าบังสุกุล แผ่นดินไหวแล้วเพราะถูกความเร็วแห่งความอัศจรรย์กระทบว่า "พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงสละมหาทวีปทั้ง ๔ อันมีทวีปน้อยสองพันเป็นบริวาร ทรงผนวชแล้ว เสด็จไปสู่ป่าช้า ทรงรับผ้าบังสุกุล ได้ทรงกระทำกรรมที่ทำได้ยากหนอ". ในคราวทรงซักผ้าบังสุกุลและในเวสสันดรชาดก แผ่นดินไหวแล้วด้วยการไหวในกาลอันไม่สมควร. ในกาฬการามสูตรและโคตมกสูตร แผ่นดินไหวแล้วโดยความเป็นพยานว่า "ข้าพระองค์เป็นพยาน พระผู้มีพระภาคเจ้า". ส่วนในพรหมชาลสูตรนี้ พึงทราบว่า แผ่นดินไหวแล้วด้วยอำนาจการให้สาธุการ ในเมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสางทิฏฐิ ๖๒ ประการ ทำให้ปราศจากรกชัฏแล้วทรงแสดงอยู่.

Na kevalañca etesu ṭhānesuyeva pathavī akampittha, atha kho tīsu saṅgahesupi mahāmahindattherassa imaṃ dīpaṃ āgantvā jotivane nisīditvā dhammaṃ desitadivasepi akampittha. Kalyāṇiyavihāre ca piṇḍapātiyattherassa cetiyaṅgaṇaṃ sammajjitvā tattheva nisīditvā buddhārammaṇaṃ pītiṃ gahetvā imaṃ suttantaṃ āraddhassa suttapariyosāne udakapariyantaṃ katvā akampittha. Lohapāsādassa pācīnaambalaṭṭhikaṭṭhānaṃ nāma ahosi. Tattha nisīditvā dīghabhāṇakattherā brahmajālasuttaṃ ārabhiṃsu, tesaṃ sajjhāyapariyosānepi udakapariyantameva katvā pathavī akampitthāti.

แผ่นดินมิได้ไหวเฉพาะในที่เหล่านี้เท่านั้น แต่โดยที่แท้ แม้ในคราวทำสังคายนาทั้ง ๓ ครั้ง และแม้ในวันที่พระมหามหินทเถระมาสู่เกาะนี้แล้ว นั่งแสดงธรรมในโชติวัน แผ่นดินก็ได้ไหวแล้ว. และในกัลยาณิยวิหาร เมื่อพระปิณฑปาติยเถระกวาดลานพระเจดีย์แล้ว นั่ง ณ ที่นั้นนั่นแล ยึดเอาปีติมีพระพุทธเจ้าเป็นอารมณ์ ปรารภพระสูตรนี้ พอจบพระสูตร แผ่นดินก็ได้ไหวจนสุดน้ำ. ได้มีสถานที่ชื่อว่าปาจีนอัมพลัฏฐิกาของโลหะปราสาท พระทีฆภาณกเถระทั้งหลายนั่งในที่นั้นแล้ว ได้ปรารภพรหมชาลสูตร แม้ในเวลาจบการสาธยายของท่านเหล่านั้น แผ่นดินก็ได้ไหวจนสุดน้ำ.

Evaṃ [Pg.121] yassānubhāvena, akampittha anekaso;

Medanī suttaseṭṭhassa, desitassa sayambhunā.

แผ่นดินได้ไหวแล้วหลายครั้ง ด้วยอานุภาพแห่งพระสูตรอันประเสริฐใด ที่พระสยมภูทรงแสดงแล้ว ด้วยประการฉะนี้.

Brahmajālassa tassīdha, dhammaṃ atthañca paṇḍitā;

Sakkaccaṃ uggahetvāna, paṭipajjantu yonisoti.

บัณฑิตทั้งหลายในศาสนานี้ เรียนพระธรรมและอรรถกถาแห่งพรหมชาลสูตรนั้นโดยเคารพแล้ว ขอจงปฏิบัติโดยแยบคายเถิด.

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

ในอรรถกถาแห่งทีฆนิกาย ชื่อ สุมังคลวิลาสินี ด้วยประการฉะนี้

Brahmajālasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาพรหมชาลสูตร จบแล้ว.

2. Sāmaññaphalasuttavaṇṇanā

๒. อรรถกถาสามัญญผลสูตร

Rājāmaccakathāvaṇṇanā

อรรถกถาราชามัจจกถา

150. Evaṃ [Pg.122] me sutaṃ…pe… rājagaheti sāmaññaphalasuttaṃ. Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā – rājagaheti evaṃnāmake nagare. Tañhi mandhātumahāgovindādīhi pariggahitattā rājagahanti vuccati. Aññepi ettha pakāre vaṇṇayanti, kiṃ tehi? Nāmamattametaṃ tassa nagarassa. Taṃ panetaṃ buddhakāle ca cakkavattikāle ca nagaraṃ hoti, sesakāle suññaṃ hoti yakkhapariggahitaṃ, tesaṃ vasanavanaṃ hutvā tiṭṭhati. Viharatīti avisesena iriyāpathadibbabrahmaariyavihāresu aññataravihārasamaṅgiparidīpanametaṃ. Idha pana ṭhānagamananisajjasayanappabhedesu iriyāpathesu aññatarairiyāpathasamāyogaparidīpanaṃ. Tena ṭhitopi gacchantopi nisinnopi sayānopi bhagavā viharati ceva veditabbo. So hi ekaṃ iriyāpathabādhanaṃ aññena iriyāpathena vicchinditvā aparipatantaṃ attabhāvaṃ harati pavatteti, tasmā viharatīti vuccati.

๑๕๐. พระสูตรว่า เอวํ เม สุตํ...เป... ราชคเห ชื่อว่า สามัญญผลสูตร. ในสามัญญผลสูตรนั้น นี่คือการพรรณนาบทที่ไม่เคยมีมาก่อน. บทว่า ราชคเห คือ ในเมืองชื่ออย่างนี้. ก็เมืองนั้น อันบุคคลทั้งหลายมีพระเจ้ามันธาตุและมหาโควินทพราหมณ์เป็นต้นทรงครอบครองแล้ว เหตุนั้นจึงเรียกว่า ราชคฤห์. แม้ท่านเหล่าอื่นก็พรรณนาประการต่างๆ ในเมืองนี้ จะมีประโยชน์อะไรด้วยประการเหล่านั้น? นี้เป็นเพียงชื่อของเมืองนั้น. ก็เมืองนั้นแล ในพุทธกาลและในจักรวรรดิกาลย่อมเป็นเมือง ในกาลที่เหลือย่อมว่างเปล่า ถูกยักษ์สิงสถิต กลายเป็นป่าที่อยู่ของยักษ์เหล่านั้นตั้งอยู่. บทว่า วิหรติ นี้เป็นการแสดงความพร้อมเพรียงด้วยวิหารอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาอิริยาปถวิหาร ทิพพวิหาร พรหมวิหาร และอริยวิหาร โดยไม่มีความแตกต่างกัน. แต่ในที่นี้ เป็นการแสดงความประกอบพร้อมด้วยอิริยาบถอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาอิริยาบถทั้งหลายมีประเภทยืน เดิน นั่ง นอน. เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า แม้ประทับยืนอยู่ก็ดี เสด็จดำเนินอยู่ก็ดี ประทับนั่งอยู่ก็ดี บรรทมอยู่ก็ดี ชื่อว่าประทับอยู่. ด้วยว่า พระองค์ทรงตัดความลำบากแห่งอิริยาบถหนึ่งด้วยอิริยาบถอื่น ทรงนำไป ทรงยังอัตภาพอันไม่เสื่อมโทรมให้เป็นไปอยู่ เหตุนั้นจึงเรียกว่า ประทับอยู่.

Jīvakassa komārabhaccassa ambavaneti idamassa yaṃ gocaragāmaṃ upanissāya viharati, tassa samīpanivāsanaṭṭhānaparidīpanaṃ. Tasmā – rājagahe viharati jīvakassa komārabhaccassa ambavaneti rājagahasamīpe jīvakassa komārabhaccassa ambavane viharatīti evamettha attho veditabbo. Samīpatthe hetaṃ bhummavacanaṃ. Tattha jīvatīti jīvako, kumārena bhatoti komārabhacco. Yathāha – ‘‘kiṃ bhaṇe, etaṃ kākehi samparikiṇṇanti? Dārako devāti. Jīvati bhaṇeti? Jīvati, devāti. Tena hi, bhaṇe taṃ dārakaṃ amhākaṃ antepuraṃ netvā dhātīnaṃ detha posetunti. Tassa jīvatīti jīvakoti nāmaṃ akaṃsu. Kumārena posāpitoti komārabhaccoti nāmaṃ akaṃsū’’ti (mahāva. 328) ayaṃ panettha saṅkhepo. Vitthārena pana jīvakavatthukhandhake āgatameva. Vinicchayakathāpissa samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāyaṃ vuttā.

บทว่า ชีวกสฺส โกมารภจฺจสฺส อมฺพวเน นี้เป็นการแสดงสถานที่ประทับอยู่ใกล้โคจรคามที่พระองค์อาศัยประทับอยู่. เพราะเหตุนั้น ในบทว่า ราชคเห วิหรติ ชีวกสฺส โกมารภจฺจสฺส อมฺพวเน นี้ พึงทราบความอย่างนี้ว่า ประทับอยู่ในสวนมะม่วงของหมอชีวกโกมารภัจจ์ ใกล้กรุงราชคฤห์. เพราะว่า ภุมมวจนะนี้ลงในอรรถว่าใกล้. ในบทเหล่านั้น ชื่อว่า ชีวก เพราะยังมีชีวิตอยู่, ชื่อว่า โกมารภัจจ์ เพราะพระราชกุมารทรงเลี้ยง. ดังที่ตรัสไว้ว่า "แน่ะ ท่าน นั่นอะไรที่ฝูงกาล้อมอยู่? ข้าแต่พระองค์ เด็กพระเจ้าข้า. แน่ะ ท่าน ยังมีชีวิตอยู่หรือ? ยังมีชีวิตอยู่ พระเจ้าข้า. ถ้าอย่างนั้น แน่ะ ท่านทั้งหลาย จงนำเด็กนั้นไปสู่พระราชวังของเรา แล้วมอบให้แก่นางนมทั้งหลายเพื่อเลี้ยงดูเถิด. พวกเขาได้ตั้งชื่อเด็กนั้นว่า ชีวก เพราะคำว่า ยังมีชีวิตอยู่. ได้ตั้งชื่อว่า โกมารภัจจ์ เพราะพระราชกุมารโปรดให้เลี้ยง". นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในที่นี้. ส่วนโดยพิสดาร เรื่องของหมอชีวกมาแล้วในขันธกะนั่นเทียว. แม้คำวินิจฉัยเรื่องของหมอชีวกนั้น ข้าพเจ้าก็ได้กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาพระวินัย ชื่อ สมันตปาสาทิกา.

Ayaṃ [Pg.123] pana jīvako ekasmiṃ samaye bhagavato dosābhisannaṃ kāyaṃ virecetvā siveyyakaṃ dussayugaṃ datvā vatthānumodanāpariyosāne sotāpattiphale patiṭṭhāya cintesi – ‘‘mayā divasassa dvattikkhattuṃ buddhupaṭṭhānaṃ gantabbaṃ, idañca veḷuvanaṃ atidūre, mayhaṃ pana ambavanaṃ uyyānaṃ āsannataraṃ, yaṃnūnāhaṃ ettha bhagavato vihāraṃ kāreyya’’nti. So tasmiṃ ambavane rattiṭṭhānadivāṭhānaleṇakuṭimaṇḍapādīni sampādetvā bhagavato anucchavikaṃ gandhakuṭiṃ kārāpetvā ambavanaṃ aṭṭhārasahatthubbedhena tambapaṭṭavaṇṇena pākārena parikkhipāpetvā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ sacīvarabhattena santappetvā dakkhiṇodakaṃ pātetvā vihāraṃ niyyātesi. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘jīvakassa komārabhaccassa ambavane’’ti.

ส่วนหมอชีวกนี้ ในสมัยหนึ่ง ได้ถ่ายพระวรกายของพระผู้มีพระภาคซึ่งมีโทษกำเริบแล้ว ถวายผ้าสิไวยกะคู่หนึ่ง ในที่สุดแห่งวัตถานุโมทนา ได้ดำรงอยู่ในโสดาปัตติผลแล้ว คิดว่า "เราพึงไปเฝ้าพระพุทธเจ้าวันละสองสามครั้ง และพระเวฬุวันนี้ก็อยู่ไกลเกินไป ส่วนสวนมะม่วงของเราอยู่ใกล้กว่า ไฉนหนอ เราพึงสร้างวิหารถวายพระผู้มีพระภาคในที่นี้" หมอชีวกนั้นได้จัดสร้างเสนาสนะมีที่พักกลางคืน ที่พักกลางวัน ถ้ำ กุฎี และมณฑป เป็นต้น ในสวนมะม่วงนั้นให้สำเร็จแล้ว ให้สร้างพระคันธกุฎีอันสมควรแก่พระผู้มีพระภาค ให้สร้างกำแพงมีสีเหมือนแผ่นทองแดง สูง 18 ศอก ล้อมรอบสวนมะม่วง อังคาสภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขด้วยภัตตาหารพร้อมทั้งจีวรจนอิ่มหนำแล้ว หลั่งทักษิโณทกถวายวิหารแล้ว. หมายถึงเรื่องนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ในสวนมะม่วงของหมอชีวกโกมารภัจจ์" ดังนี้.

Aḍḍhateḷasehi bhikkhusatehīti aḍḍhasatena ūnehi terasahi bhikkhusatehi. Rājātiādīsu rājati attano issariyasampattiyā catūhi saṅgahavatthūhi mahājanaṃ rañjeti vaḍḍhetīti rājā. Magadhānaṃ issaroti māgadho. Ajātoyeva rañño sattu bhavissatīti nemittakehi niddiṭṭhoti ajātasattu.

บทว่า อฑฺฒเตฬเสหิ ภิกฺขุสเตหิ ความว่า ด้วยภิกษุร้อยรูปสิบสามคณะหย่อนไปกึ่งร้อย (คือ 1,250 รูป). ในบทมีคำว่า ราชา เป็นต้น (อธิบายว่า) ผู้ใดย่อมรุ่งเรืองด้วยความเป็นใหญ่ของตน หรือย่อมยังมหาชนให้ยินดี ให้เจริญ ด้วยสังคหวัตถุ 4 เพราะเหตุนั้น ผู้นั้นชื่อว่า ราชา. เป็นใหญ่แห่งชาวมคธ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า มาคโธ (ผู้ครองแคว้นมคธ). ผู้ที่ยังมิได้ประสูติก็จักเป็นศัตรูของพระราชา ดังนี้ อันโหรทั้งหลายทำนายไว้ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อชาตสตฺตุ (อชาตศัตรู).

Tasmiṃ kira kucchigate deviyā evarūpo dohaḷo uppajji – ‘‘aho vatāhaṃ rañño dakkhiṇabāhulohitaṃ piveyya’’nti, sā ‘‘bhāriye ṭhāne dohaḷo uppanno, na sakkā kassaci ārocetu’’nti taṃ kathetuṃ asakkontī kisā dubbaṇṇā ahosi. Taṃ rājā pucchi – ‘‘bhadde, tuyhaṃ attabhāvo na pakativaṇṇo, kiṃ kāraṇa’’nti? ‘‘Mā puccha, mahārājāti’’. ‘‘Bhadde, tvaṃ attano ajjhāsayaṃ mayhaṃ akathentī kassa kathessasī’’ti tathā tathā nibandhitvā kathāpesi. Sutvā ca – ‘‘bāle, kiṃ ettha tuyhaṃ bhāriyasaññā ahosī’’ti vejjaṃ pakkosāpetvā suvaṇṇasatthakena bāhuṃ phālāpetvā suvaṇṇasarakena lohitaṃ gahetvā udakena sambhinditvā pāyesi. Nemittakā taṃ sutvā – ‘‘esa gabbho rañño sattu bhavissati, iminā rājā haññissatī’’ti byākariṃsu. Devī sutvā – ‘‘mayhaṃ kira kucchito nikkhanto rājānaṃ māressatī’’ti gabbhaṃ pātetukāmā uyyānaṃ gantvā kucchiṃ maddāpesi, gabbho na patati. Sā punappunaṃ gantvā tatheva kāresi. Rājā kimatthaṃ ayaṃ [Pg.124] abhiṇhaṃ uyyānaṃ gacchatīti parivīmaṃsanto taṃ kāraṇaṃ sutvā – ‘‘bhadde, tava kucchiyaṃ puttoti vā dhītāti vā na paññāyati, attano nibbattadārakaṃ evamakāsīti mahā aguṇarāsipi no jambudīpatale āvibhavissati, mā tvaṃ evaṃ karohī’’ti nivāretvā ārakkhaṃ adāsi. Sā gabbhavuṭṭhānakāle ‘‘māressāmī’’ti cintesi. Tadāpi ārakkhamanussā dārakaṃ apanayiṃsu. Athāparena samayena vuḍḍhippattaṃ kumāraṃ deviyā dassesuṃ. Sā taṃ disvāva puttasinehaṃ uppādesi, tena naṃ māretuṃ nāsakkhi. Rājāpi anukkamena puttassa oparajjamadāsi.

ได้ยินว่า เมื่อพระกุมารนั้นอยู่ในพระครรภ์ พระเทวีทรงเกิดความแพ้พระครรภ์เห็นปานนี้ว่า "โอหนอ ถ้าเราพึงได้ดื่มพระโลหิตจากพระพาหาเบื้องขวาของพระราชา" พระนางนั้นทรงดำริว่า "ความแพ้ท้องเกิดขึ้นในเรื่องที่หนักใจ ไม่สามารถจะบอกแก่ใครได้" เมื่อไม่สามารถจะตรัสเรื่องนั้นได้ ก็มีพระวรกายซูบผอม มีพระฉวีวรรณทราม. พระราชาตรัสถามพระนางว่า "น้องหญิง ร่างกายของเธอมีผิวพรรณไม่ปกติ อะไรเป็นเหตุ" (พระนางทูลว่า) "ขออย่าทรงถามเลยเพคะ มหาราช" (พระราชาตรัสว่า) "น้องหญิง เมื่อเธอไม่บอกความในใจแก่เราแล้ว จะบอกแก่ใครเล่า" ทรงคะยั้นคะยอด้วยประการนั้นๆ แล้วจึงให้ตรัส. และครั้นทรงสดับแล้ว (ตรัสว่า) "นางผู้เขลา เหตุไรเธอจึงมีความสำคัญในเรื่องนี้ว่าเป็นเรื่องหนักใจเล่า" แล้วรับสั่งให้เรียกหมอมา ให้ใช้พระแสงมีดทองกรีดพระพาหา ให้รองพระโลหิตด้วยถ้วยทอง ผสมกับน้ำแล้วให้ดื่ม. พวกโหรได้ฟังเรื่องนั้นแล้วพยากรณ์ว่า "พระครรภ์นี้จักเป็นศัตรูของพระราชา พระราชาจักถูกปลงพระชนม์โดยผู้นี้". พระเทวีทรงสดับแล้ว (ทรงดำริว่า) "ได้ยินว่า ผู้ที่ออกจากครรภ์ของเราจักปลงพระชนม์พระราชา" จึงมีพระประสงค์จะให้พระครรภ์ตกไป เสด็จไปยังอุทยานแล้วให้บีบนวดพระครรภ์ แต่พระครรภ์ไม่ตก. พระนางเสด็จไปบ่อยๆ แล้วให้กระทำเช่นนั้นเหมือนเดิม. พระราชาทรงไต่สวนว่า "เหตุไรนางนี้จึงไปอุทยานบ่อยๆ" ครั้นทรงสดับเหตุนั้นแล้ว (ตรัสว่า) "น้องหญิง ในครรภ์ของเธอยังไม่ปรากฏว่าเป็นบุตรหรือธิดา โทษใหญ่หลวงว่า 'ได้กระทำอย่างนี้แก่บุตรที่เกิดในตน' ก็จักปรากฏแก่เราในชมพูทวีป เธออย่าทำอย่างนี้เลย" ดังนี้แล้ว ทรงห้ามไว้ และพระราชทานทหารอารักขา. พระนางทรงคิดในเวลาประสูติว่า "เราจักฆ่าเสีย" แม้ในครั้งนั้น พวกทหารอารักขาก็ได้นำทารกไปเสีย. ต่อมาในสมัยอื่น พวกเขาได้แสดงพระกุมารผู้เจริญวัยแล้วแก่พระเทวี. พระนางพอทอดพระเนตรเห็นพระกุมารนั้น ก็ทรงบังเกิดความรักในบุตร เพราะเหตุนั้น จึงไม่สามารถจะฆ่าพระกุมารนั้นได้. แม้พระราชาก็ได้พระราชทานตำแหน่งอุปราชแก่พระโอรสโดยลำดับ.

Athekasmiṃ samaye devadatto rahogato cintesi – ‘‘sāriputtassa parisā mahāmoggallānassa parisā mahākassapassa parisāti, evamime visuṃ visuṃ dhurā, ahampi ekaṃ dhuraṃ nīharāmī’’ti. So ‘‘na sakkā vinā lābhena parisaṃ uppādetuṃ, handāhaṃ lābhaṃ nibbattemī’’ti cintetvā khandhake āgatanayena ajātasattuṃ kumāraṃ iddhipāṭihāriyena pasādetvā sāyaṃ pātaṃ pañcahi rathasatehi upaṭṭhānaṃ āgacchantaṃ ativissatthaṃ ñatvā ekadivasaṃ upasaṅkamitvā etadavoca – ‘‘pubbe kho, kumāra, manussā dīghāyukā, etarahi appāyukā, tena hi tvaṃ kumāra, pitaraṃ hantvā rājā hohi, ahaṃ bhagavantaṃ hantvā buddho bhavissāmī’’ti kumāraṃ pituvadhe uyyojeti.

ครั้งนั้น ในสมัยหนึ่ง พระเทวทัตไปในที่ลับแล้วคิดว่า "บริษัทของพระสารีบุตรก็ใหญ่ บริษัทของพระมหาโมคคัลลานะก็ใหญ่ บริษัทของพระมหากัสสปะก็ใหญ่ ท่านเหล่านี้เป็นใหญ่แยกกันไปอย่างนี้ แม้เราก็จะนำธุระหนึ่งออกมา (เป็นใหญ่บ้าง)" พระเทวทัตนั้นคิดว่า "ไม่สามารถจะทำให้บริษัทเกิดขึ้นได้โดยปราศจากลาภ เอาล่ะ เราจะทำให้ลาภเกิดขึ้น" แล้วได้ทำให้พระกุมารอชาตศัตรูเลื่อมใสด้วยอิทธิปาฏิหาริย์ตามนัยที่มาในขันธกะ. เมื่อทราบว่าพระกุมารผู้เสด็จมาอุปัฏฐากในเวลาเย็นและเช้าด้วยรถ 500 คัน ทรงคุ้นเคยอย่างยิ่งแล้ว วันหนึ่งจึงเข้าไปหาแล้วได้กล่าวคำนี้ว่า "ดูก่อนพระกุมาร ในกาลก่อน มนุษย์มีอายุยืน บัดนี้มีอายุน้อย เพราะเหตุนั้น พระกุมาร พระองค์จงปลงพระชนม์พระบิดาแล้วเป็นพระราชาเถิด ส่วนอาตมาจะปลงพระชนม์พระผู้มีพระภาคแล้วเป็นพระพุทธเจ้า" ดังนี้แล้ว ได้ยุยงพระกุมารในการปลงพระชนม์พระบิดา.

So – ‘‘ayyo devadatto mahānubhāvo, etassa aviditaṃ nāma natthī’’ti ūruyā potthaniyaṃ bandhitvā divā divassa bhīto ubbiggo ussaṅkī utrasto antepuraṃ pavisitvā vuttappakāraṃ vippakāraṃ akāsi. Atha naṃ amaccā gahetvā anuyuñjitvā – ‘‘kumāro ca hantabbo, devadatto ca, sabbe ca bhikkhū hantabbā’’ti sammantayitvā rañño āṇāvasena karissāmāti rañño ārocesuṃ.

พระกุมารนั้น (ทรงดำริว่า) "พระคุณเจ้าเทวทัตมีอานุภาพมาก สิ่งที่ท่านไม่รู้ย่อมไม่มี" ดังนี้แล้ว เหน็บพระขรรค์ไว้ที่พระเพลา ในเวลากลางวันแสกๆ ทรงหวาดกลัว มีพระทัยหวั่นไหว ทรงระแวง ทรงสะดุ้ง เสด็จเข้าไปในพระราชวังชั้นใน ได้กระทำการอันผิดแปลกตามประการที่ (พระเทวทัต) กล่าวแล้ว. ครั้งนั้น พวกอำมาตย์จับพระองค์แล้วสอบสวน ปรึกษากันว่า "ทั้งพระกุมารก็พึงถูกประหาร ทั้งพระเทวทัตก็พึงถูกประหาร และภิกษุทั้งปวงก็พึงถูกประหาร พวกเราจักกระทำตามพระราชอำนาจของพระราชา" ดังนี้แล้ว ได้กราบทูลแด่พระราชา.

Rājā ye amaccā māretukāmā ahesuṃ, tesaṃ ṭhānantarāni acchinditvā, ye na māretukāmā, te uccesu ṭhānesu ṭhapetvā kumāraṃ pucchi – ‘‘kissa pana tvaṃ, kumāra, maṃ māretukāmosī’’ti? ‘‘Rajjenamhi, deva, atthiko’’ti. Rājā tassa rajjaṃ adāsi.

พระราชาทรงถอดถอนยศตำแหน่งของพวกอำมาตย์เหล่าใดที่ประสงค์จะให้ประหาร แล้วทรงตั้งพวกอำมาตย์เหล่าใดที่ไม่ประสงค์จะให้ประหารไว้ในตำแหน่งที่สูง แล้วตรัสถามพระกุมารว่า "ดูก่อนกุมาร เหตุไรเธอจึงประสงค์จะฆ่าเราเล่า" (พระกุมารทูลว่า) "ข้าแต่เทวะ ข้าพระองค์ต้องการราชสมบัติ" พระราชาได้พระราชทานราชสมบัติแก่พระกุมารนั้น.

So [Pg.125] mayhaṃ manoratho nipphannoti devadattassa ārocesi. Tato naṃ so āha – ‘‘tvaṃ siṅgālaṃ antokatvā bheripariyonaddhapuriso viya sukiccakārimhīti maññasi, katipāheneva te pitā tayā kataṃ avamānaṃ cintetvā sayameva rājā bhavissatī’’ti. Atha, bhante, kiṃ karomīti? Mūlaghaccaṃ ghātehīti. Nanu, bhante, mayhaṃ pitā na satthavajjhoti? Āhārupacchedena naṃ mārehīti. So pitaraṃ tāpanagehe pakkhipāpesi, tāpanagehaṃ nāma kammakaraṇatthāya kataṃ dhūmagharaṃ. ‘‘Mama mātaraṃ ṭhapetvā aññassa daṭṭhuṃ mā dethā’’ti āha. Devī suvaṇṇasarake bhattaṃ pakkhipitvā ucchaṅgenādāya pavisati. Rājā taṃ bhuñjitvā yāpeti. So – ‘‘mayhaṃ pitā kathaṃ yāpetī’’ti pucchitvā taṃ pavattiṃ sutvā – ‘‘mayhaṃ mātu ucchaṅgaṃ katvā pavisituṃ mā dethā’’ti āha. Tato paṭṭhāya devī moḷiyaṃ pakkhipitvā pavisati. Tampi sutvā ‘‘moḷiṃ bandhitvā pavisituṃ mā dethā’’ti. Tato suvaṇṇapādukāsu bhattaṃ ṭhapetvā pidahitvā pādukā āruyha pavisati. Rājā tena yāpeti. Puna ‘‘kathaṃ yāpetī’’ti pucchitvā tamatthaṃ sutvā ‘‘pādukā āruyha pavisitumpi mā dethā’’ti āha. Tato paṭṭhāya devī gandhodakena nhāyitvā sarīraṃ catumadhurena makkhetvā pārupitvā pavisati. Rājā tassā sarīraṃ lehitvā yāpeti. Puna pucchitvā taṃ pavattiṃ sutvā ‘‘ito paṭṭhāya mayhaṃ mātu pavesanaṃ nivārethā’’ti āha. Devī dvāramūle ṭhatvā ‘‘sāmi, bimbisāra, etaṃ daharakāle māretuṃ na adāsi, attano sattuṃ attanāva posesi, idaṃ pana dāni te pacchimadassanaṃ, nāhaṃ ito paṭṭhāya tumhe passituṃ labhāmi, sace mayhaṃ doso atthi, khamatha devā’’ti roditvā kanditvā nivatti.

อชาตศัตรูราชกุมารนั้นกราบทูลแก่พระเทวทัตว่า “ความปรารถนาของข้าพระองค์สำเร็จแล้ว” ลำดับนั้น พระเทวทัตได้กล่าวกะอชาตศัตรูราชกุมารนั้นว่า “ท่านสำคัญว่า ‘เราเป็นผู้ทำกิจสำเร็จดีแล้ว’ ดุจบุรุษผู้เอาสุนัขจิ้งจอกใส่ไว้ข้างในแล้วคาดด้วยหนังทำกลองกระนั้นหรือ? อีกไม่กี่วัน พระบิดาของท่านทรงดำริถึงการดูหมิ่นที่ท่านทำแล้ว จักเป็นพระราชาด้วยพระองค์เอง” (อชาตศัตรูทูลว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าเช่นนั้น ข้าพระองค์จะทำอย่างไร?” (พระเทวทัตตรัสว่า) “จงปลงพระชนม์ให้สิ้นรากเหง้า” (อชาตศัตรูทูลว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็พระบิดาของข้าพระองค์ไม่ควรถูกประหารด้วยศัสตรามิใช่หรือ?” (พระเทวทัตตรัสว่า) “จงปลงพระชนม์พระองค์ด้วยการตัดอาหาร” อชาตศัตรูราชกุมารนั้นรับสั่งให้จองจำพระบิดาไว้ในเรือนไฟ ที่ชื่อว่าเรือนไฟ คือเรือนอบที่สร้างไว้เพื่อทรมาน รับสั่งว่า “เว้นพระมารดาของเราเสีย อย่าให้ผู้อื่นเข้าเฝ้า” พระเทวีทรงใส่พระกระยาหารในถาดทองคำแล้วซ่อนไว้ที่พระอุระเสด็จเข้าไป พระราชาเสวยพระกระยาหารนั้นแล้วทรงยังพระชนม์ให้เป็นไปได้ อชาตศัตรูราชกุมารนั้นตรัสถามว่า “พระบิดาของเราทรงยังพระชนม์ให้เป็นไปได้อย่างไร?” ครั้นทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว จึงรับสั่งว่า “อย่าให้พระมารดาของเราซ่อนสิ่งใดไว้ที่พระอุระเข้าไป” จำเดิมแต่นั้นมา พระเทวีทรงซ่อนพระกระยาหารไว้ในมวยพระเกศาแล้วเสด็จเข้าไป ครั้นทรงสดับเรื่องนั้นอีก จึงรับสั่งว่า “อย่าให้พระนางเกล้าพระเกศาเข้าไป” แต่นั้น พระนางทรงใส่พระกระยาหารไว้ในฉลองพระบาททองคำ ปิดแล้วทรงสวมฉลองพระบาทเสด็จเข้าไป พระราชาทรงยังพระชนม์ให้เป็นไปได้ด้วยพระกระยาหารนั้น อีกครั้งหนึ่ง ตรัสถามว่า “ทรงยังพระชนม์ให้เป็นไปได้อย่างไร?” ครั้นทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว จึงรับสั่งว่า “อย่าให้พระนางสวมฉลองพระบาทเข้าไป” จำเดิมแต่นั้นมา พระเทวีทรงสรงด้วยพระสุคนธ์แล้ว ทรงชโลมพระวรกายด้วยจตุมธุรส ทรงผ้าคลุมแล้วเสด็จเข้าไป พระราชาทรงเลียพระวรกายของพระนางแล้วทรงยังพระชนม์ให้เป็นไปได้ อีกครั้งหนึ่ง ตรัสถามแล้วทรงสดับเรื่องนั้น จึงรับสั่งว่า “จำเดิมแต่นี้ไป จงห้ามการเข้าไปของพระมารดาของเรา” พระเทวีประทับยืนอยู่ที่ธรณีประตูแล้วทรงกันแสงคร่ำครวญว่า “ข้าแต่พระสวามีพิมพิสาร พระองค์มิได้โปรดให้ฆ่าราชบุตรนี้เสียในวัยเยาว์ ทรงเลี้ยงดูศัตรูของพระองค์ด้วยพระองค์เอง บัดนี้ การเห็นนี้เป็นการเห็นครั้งสุดท้ายของพระองค์ หม่อมฉันจะไม่ได้เห็นพระองค์อีกจำเดิมแต่นี้ไป ข้าแต่เทวะ หากหม่อมฉันมีความผิดพลาดประการใด ขอทรงอภัยด้วยเถิด” แล้วเสด็จกลับไป

Tato paṭṭhāya rañño āhāro natthi. Rājā maggaphalasukhena caṅkamena yāpeti. Ativiya assa attabhāvo virocati. So – ‘‘kathaṃ, me bhaṇe, pitā yāpetī’’ti pucchitvā ‘‘caṅkamena, deva, yāpeti; ativiya cassa attabhāvo virocatī’’ti sutvā ‘caṅkamaṃ dānissa hāressāmī’ti cintetvā – ‘‘mayhaṃ pitu pāde khurena phāletvā loṇatelena makkhetvā khadiraṅgārehi vītaccitehi pacathā’’ti nhāpite pesesi. Rājā te disvā – ‘‘nūna mayhaṃ putto kenaci saññatto bhavissati, ime mama massukaraṇatthāyāgatā’’ti [Pg.126] cintesi. Te gantvā vanditvā aṭṭhaṃsu. ‘Kasmā āgatatthā’ti ca puṭṭhā taṃ sāsanaṃ ārocesuṃ. ‘‘Tumhākaṃ rañño manaṃ karothā’’ti ca vuttā ‘nisīda, devā’ti vatvā ca rājānaṃ vanditvā – ‘‘deva, mayaṃ rañño āṇaṃ karoma, mā amhākaṃ kujjhittha, nayidaṃ tumhādisānaṃ dhammarājūnaṃ anucchavika’’nti vatvā vāmahatthena gopphake gahetvā dakkhiṇahatthena khuraṃ gahetvā pādatalāni phāletvā loṇatelena makkhetvā khadiraṅgārehi vītaccitehi paciṃsu. Rājā kira pubbe cetiyaṅgaṇe saupāhano agamāsi, nisajjanatthāya paññattakaṭasārakañca adhotehi pādehi akkami, tassāyaṃ nissandoti vadanti. Rañño balavavedanā uppannā. So – ‘‘aho buddho, aho dhammo, aho saṅgho’’ti anussarantoyeva cetiyaṅgaṇe khittamālā viya milāyitvā cātumahārājikadevaloke vessavaṇassa paricārako janavasabho nāma yakkho hutvā nibbatti.

จำเดิมแต่นั้นมา พระราชาไม่มีพระกระยาหาร พระองค์ทรงยังพระชนม์ให้เป็นไปได้ด้วยการเดินจงกรมอันเป็นสุขด้วยมรรคผล พระอัตภาพของพระองค์รุ่งเรืองยิ่งนัก อชาตศัตรูราชกุมารนั้นตรัสถามว่า “ดูก่อนท่านทั้งหลาย พระบิดาของเราทรงยังพระชนม์ให้เป็นไปได้อย่างไร?” ครั้นทรงสดับว่า “ข้าแต่เทวะ ทรงยังพระชนม์ให้เป็นไปได้ด้วยการเดินจงกรม และพระอัตภาพของพระองค์ก็รุ่งเรืองยิ่งนัก” จึงทรงดำริว่า “บัดนี้ เราจะกำจัดการเดินจงกรมของพระองค์เสีย” แล้วรับสั่งส่งพวกช่างกัลบกไปว่า “พวกเจ้าจงเอามีดผ่าฝ่าพระบาทของพระบิดาเรา แล้วทาด้วยน้ำมันผสมเกลือ แล้วจงย่างด้วยถ่านไม้ตะเคียนที่ปราศจากเปลวไฟ” พระราชาทอดพระเนตรเห็นช่างกัลบกเหล่านั้นแล้วทรงดำริว่า “เห็นทีบุตรของเราคงจะมีใครทำให้สำนึกได้แล้ว ช่างกัลบกเหล่านี้คงมาเพื่อจะแต่งหนวดเคราให้เรา” ช่างกัลบกเหล่านั้นเข้าไปถวายบังคมแล้วยืนอยู่ เมื่อถูกตรัสถามว่า “พวกท่านมาทำไม?” จึงกราบทูลพระราชสาส์นนั้น เมื่อพระองค์ตรัสว่า “พวกท่านจงทำตามพระประสงค์ของพระราชาของท่านเถิด” พวกเขากราบทูลว่า “ขอเชิญประทับเถิด พระเจ้าข้า” แล้วถวายบังคมพระราชาอีกครั้ง กราบทูลว่า “ข้าแต่เทวะ พวกข้าพระองค์ทำตามพระราชอาชญาของพระราชา ขอพระองค์อย่าได้ทรงกริ้วพวกข้าพระองค์เลย การกระทำนี้ไม่สมควรแก่ธรรมราชาเช่นพระองค์” แล้วใช้มือซ้ายจับที่ข้อพระบาท ใช้มือขวาจับมีดผ่าฝ่าพระบาททั้งสอง ทาด้วยน้ำมันผสมเกลือ แล้วย่างด้วยถ่านไม้ตะเคียนที่ปราศจากเปลวไฟ ได้ยินว่า ในกาลก่อน พระราชาทรงสวมฉลองพระบาทเสด็จเข้าไปในลานพระเจดีย์ และทรงเหยียบเสื่อลำแพนที่ปูไว้เพื่อเป็นที่ประทับของสงฆ์ด้วยพระบาทที่มิได้ทรงชำระ ท่านทั้งหลายกล่าวว่า นี้เป็นผลวิบากของกรรมนั้น เวทนากล้าเกิดขึ้นแก่พระราชา พระองค์ทรงระลึกเนืองๆ อยู่ว่า “โอ พระพุทธเจ้า โอ พระธรรม โอ พระสงฆ์” ทรงเหี่ยวแห้งดุจพวงมาลัยที่ถูกทิ้งไว้ในลานพระเจดีย์ แล้วเสด็จสวรรคต บังเกิดเป็นยักษ์ชื่อชนวสภะ เป็นบริวารของท้าวเวสสุวรรณในสวรรค์ชั้นจาตุมหาราชิกา

Taṃ divasameva ajātasattussa putto jāto, puttassa jātabhāvañca pitumatabhāvañca nivedetuṃ dve lekhā ekakkhaṇeyeva āgatā. Amaccā – ‘‘paṭhamaṃ puttassa jātabhāvaṃ ārocessāmā’’ti taṃ lekhaṃ rañño hatthe ṭhapesuṃ. Rañño taṅkhaṇeyeva puttasineho uppajjitvā sakalasarīraṃ khobhetvā aṭṭhimiñjaṃ āhacca aṭṭhāsi. Tasmiṃ khaṇe pituguṇamaññāsi – ‘‘mayi jātepi mayhaṃ pitu evameva sineho uppanno’’ti. So – ‘‘gacchatha, bhaṇe, mayhaṃ pitaraṃ vissajjethā’’ti āha. ‘‘Kiṃ vissajjāpetha, devā’’ti itaraṃ lekhaṃ hatthe ṭhapayiṃsu.

ในวันนั้นเอง พระโอรสของพระเจ้าอชาตศัตรูประสูติ ศุภอักษรสองฉบับ คือฉบับที่แจ้งข่าวการประสูติของพระโอรส และฉบับที่แจ้งข่าวการสวรรคตของพระบิดา มาถึงในขณะเดียวกัน พวกอำมาตย์ปรึกษากันว่า “เราจะกราบทูลข่าวการประสูติของพระโอรสก่อน” แล้วจึงวางศุภอักษรฉบับนั้นไว้ในพระหัตถ์ของพระราชา ในขณะนั้นเอง ความรักในพระโอรสเกิดขึ้นแก่พระราชา แผ่ซ่านไปทั่วพระวรกาย หยั่งลงถึงเยื่อในกระดูก ในขณะนั้น พระองค์ทรงทราบถึงพระคุณของพระบิดาว่า “แม้เมื่อเราเกิด ความรักของพระบิดาของเราก็เกิดขึ้นเช่นนี้เหมือนกัน” พระองค์จึงรับสั่งว่า “ดูก่อนท่านทั้งหลาย จงไปปล่อยพระบิดาของเรา” (พวกอำมาตย์กราบทูลว่า) “เหตุใดจึงรับสั่งให้ปล่อย พระเจ้าข้า” แล้ววางศุภอักษรอีกฉบับหนึ่งไว้ในพระหัตถ์

So taṃ pavattiṃ sutvā rodamāno mātusamīpaṃ gantvā – ‘‘ahosi nu, kho, amma, mayhaṃ pitu mayi jāte sineho’’ti? Sā āha – ‘‘bālaputta, kiṃ vadesi, tava daharakāle aṅguliyā pīḷakā uṭṭhahi. Atha taṃ rodamānaṃ saññāpetuṃ asakkontā taṃ gahetvā vinicchayaṭṭhāne nisinnassa tava pitu santikaṃ agamaṃsu. Pitā te aṅguliṃ mukhe ṭhapesi. Pīḷakā mukheyeva bhijji. Atha kho pitā tava sinehena taṃ lohitamissakaṃ pubbaṃ aniṭṭhubhitvāva ajjhohari. Evarūpo te pitu sineho’’ti. So roditvā paridevitvā pitu sarīrakiccaṃ akāsi.

พระเจ้าอชาตศัตรูทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว ทรงกันแสงเสด็จไปสู่สำนักของพระมารดาแล้วทูลถามว่า “ข้าแต่เสด็จแม่ เมื่อหม่อมฉันเกิด ความรักของพระบิดาบังเกิดมีบ้างหรือไม่?” พระนางตรัสว่า “ลูกโง่ เจ้าพูดอะไร ในวัยเยาว์ของเจ้า เกิดฝีที่นิ้วของเจ้า เมื่อพวกเขาไม่สามารถปลอบเจ้าผู้กำลังร้องไห้ให้สงบลงได้ จึงอุ้มเจ้าไปสู่สำนักของพระบิดาของเจ้าผู้ประทับ ณ ที่วินิจฉัยคดี พระบิดาของเจ้าทรงอมนิ้วของเจ้าไว้ในพระโอษฐ์ ฝีนั้นได้แตกในพระโอษฐ์นั่นเอง ครั้งนั้น พระบิดาด้วยความรักในตัวเจ้า มิได้ทรงบ้วนหนองที่ปนด้วยโลหิตนั้นทิ้ง แต่ทรงกลืนลงไป ความรักของพระบิดาของเจ้าเป็นเช่นนี้” พระเจ้าอชาตศัตรูทรงกันแสงคร่ำครวญแล้ว ได้ทรงกระทำพระราชกรณียกิจเกี่ยวกับพระสรีระของพระบิดา

Devadattopi [Pg.127] ajātasattuṃ upasaṅkamitvā – ‘‘purise, mahārāja, āṇāpehi, ye samaṇaṃ gotamaṃ jīvitā voropessantī’’ti vatvā tena dinne purise pesetvā sayaṃ gijjhakūṭaṃ āruyha yantena silaṃ pavijjhitvā nāḷāgirihatthiṃ muñcāpetvāpi kenaci upāyena bhagavantaṃ māretuṃ asakkonto parihīnalābhasakkāro pañca vatthūni yācitvā tāni alabhamāno tehi janaṃ saññāpessāmīti saṅghabhedaṃ katvā sāriputtamoggallānesu parisaṃ ādāya pakkantesu uṇhalohitaṃ mukhena chaḍḍetvā navamāse gilānamañce nipajjitvā vippaṭisārajāto – ‘‘kuhiṃ etarahi satthā vasatī’’ti pucchitvā ‘‘jetavane’’ti vutte mañcakena maṃ āharitvā satthāraṃ dassethāti vatvā āhariyamāno bhagavato dassanārahassa kammassa akatattā jetavane pokkharaṇīsamīpeyeva dvedhā bhinnaṃ pathaviṃ pavisitvā mahāniraye patiṭṭhitoti. Ayamettha saṅkhepo. Vitthārakathānayo khandhake āgato. Āgatattā pana sabbaṃ na vuttanti. Evaṃ ajātoyeva rañño sattu bhavissatīti nemittakehi niddiṭṭhoti ajātasattu.

ฝ่ายพระเทวทัตได้เข้าไปเฝ้าพระเจ้าอชาตศัตรูแล้วทูลว่า “มหาบพิตร ขอพระองค์จงมีพระบรมราชโองการสั่งบุรุษทั้งหลาย ผู้ที่จะปลงพระชนม์พระสมณโคดมจากความเป็นอยู่” ครั้นพระเจ้าอชาตศัตรูพระราชทานบุรุษให้แล้ว ก็ส่งไป ส่วนตนเองก็ขึ้นสู่ภูเขาคิชฌกูฏ กลิ้งศิลาด้วยยนต์ และปล่อยช้างนาฬาคิรี แต่เมื่อไม่สามารถจะปลงพระชนม์พระผู้มีพระภาคด้วยอุบายอย่างใดอย่างหนึ่งได้ จึงเป็นผู้เสื่อมจากลาภและสักการะ ได้ทูลขอวัตถุ ๕ ประการ แต่เมื่อไม่ได้รับวัตถุเหล่านั้น จึงดำริว่า “เราจักให้มหาชนรู้แจ้งด้วยวัตถุเหล่านั้น” แล้วได้ทำสังฆเภท เมื่อพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะนำบริษัทกลับไปแล้ว ได้กระอักโลหิตอุ่นออกจากปาก นอนป่วยอยู่บนเตียงเป็นเวลา ๙ เดือน เกิดความเดือดร้อนใจ จึงถามว่า “บัดนี้ พระศาสดาประทับอยู่ที่ไหน” เมื่อมีผู้ตอบว่า “ที่พระเชตวัน” จึงกล่าวว่า “ท่านทั้งหลายจงนำเราไปด้วยแคร่แล้วให้เราได้เฝ้าพระศาสดา” ขณะที่ถูกนำไป เพราะไม่ได้ทำกรรมอันสมควรแก่การได้เฝ้าพระผู้มีพระภาค จึงถูกแผ่นดินซึ่งแยกออกเป็นสองส่วนสูบเข้าไปในมหานรกใกล้สระโบกขรณีในพระเชตวันนั่นเอง นี้เป็นเรื่องย่อในอรรถกถานี้ ส่วนนัยแห่งเรื่องพิสดารมีมาแล้วในขันธกะ แต่เพราะมีมาแล้ว (ในขันธกะ) ข้าพเจ้าจึงไม่กล่าวเรื่องทั้งหมด ด้วยเหตุนี้ พระเจ้าอชาตศัตรูจึงมีพระนามว่า “อชาตศัตรู” เพราะพวกโหรทำนายไว้ว่า “ผู้นี้ยังไม่เกิดก็จักเป็นศัตรูของพระราชา”

Vedehiputtoti ayaṃ kosalarañño dhītāya putto, na videharañño. Vedehīti pana paṇḍitādhivacanametaṃ. Yathāha – ‘‘vedehikā gahapatānī (ma. ni. 1.226), ayyo ānando vedehamunī’’ti (saṃ. ni. 2.154). Tatrāyaṃ vacanattho – vidanti etenāti vedo, ñāṇassetaṃ adhivacanaṃ. Vedena īhati ghaṭati vāyamatīti vedehī. Vedehiyā putto vedehiputto.

คำว่า เวเทหิปุตฺโต (บุตรของพระนางเวเทหิ) หมายถึง พระองค์นี้เป็นพระโอรสของพระธิดาของพระเจ้าโกศล ไม่ใช่พระโอรสของพระธิดาของพระเจ้าวิเทหะ แต่คำว่า เวเทหี นี้เป็นชื่อเรียกสตรีผู้เป็นบัณฑิต ดังที่กล่าวไว้ว่า “เวเทหิกาคหปตานี (นางคฤหบดีชื่อเวเทหิกา)” และ “พระอานนท์ผู้เป็นอริยะเป็นเวเทหมุนี (มุนีแห่งแคว้นวิเทหะ)” ในคำนั้น มีอรรถาธิบายดังนี้: สัตว์ทั้งหลายย่อมรู้ด้วยสิ่งนี้ เหตุนั้นสิ่งนี้ชื่อว่า เวทะ (ความรู้) คำว่า เวทะ นี้เป็นชื่อเรียกของญาณ (ปัญญา) สตรีใดย่อมพากเพียร พยายาม ขวนขวายด้วยเวทะ (คือด้วยญาณ) เหตุนั้นสตรีนั้นชื่อว่า เวเทหี พระโอรสของพระนางเวเทหี ชื่อว่า เวเทหิปุตตะ

Tadahūti tasmiṃ ahu, tasmiṃ divaseti attho. Upavasanti etthāti uposatho, upavasantīti sīlena vā anasanena vā upetā hutvā vasantīti attho. Ayaṃ panettha atthuddhāro – ‘‘āyāmāvuso, kappina, uposathaṃ gamissāmā’’tiādīsu pātimokkhuddeso uposatho. ‘‘Evaṃ aṭṭhaṅgasamannāgato kho, visākhe, uposatho upavuttho’’tiādīsu (a. ni. 8.43) sīlaṃ. ‘‘Suddhassa ve sadā phaggu, suddhassuposatho sadā’’tiādīsu (ma. ni. 1.79) upavāso. ‘‘Uposatho nāma nāgarājā’’tiādīsu (dī. ni. 2.246) paññatti[Pg.128]. ‘‘Na, bhikkhave, tadahuposathe sabhikkhukā āvāsā’’tiādīsu (mahāva. 181) upavasitabbadivaso. Idhāpi soyeva adhippeto. So panesa aṭṭhamī cātuddasī pannarasībhedena tividho. Tasmā sesadvayanivāraṇatthaṃ pannaraseti vuttaṃ. Teneva vuttaṃ – ‘‘upavasanti etthāti uposatho’’ti.

คำว่า ตทหุ แปลว่า ในวันนั้น หมายความว่า ในวันนั้น สัตว์ทั้งหลายย่อมอยู่จำในวันนี้ เหตุนั้นวันนี้ชื่อว่า อุโบสถ คำว่า อุปวสนฺติ หมายความว่า เป็นผู้ประกอบด้วยศีลหรือด้วยการอดอาหารแล้วอยู่ นี้เป็นการแสดงอรรถะในคำนี้: ในบาลีเป็นต้นว่า “ดูก่อนท่านกัปปินะ เราทั้งหลายจงมาเถิด จักไปสู่อุโบสถ” คำว่า อุโบสถ หมายถึง การแสดงปาฏิโมกข์ ในบาลีเป็นต้นว่า “ดูก่อนนางวิสาขา อุโบสถที่ประกอบด้วยองค์ ๘ อย่างนี้แล อันเธอได้เข้าอยู่แล้ว” คำว่า อุโบสถ หมายถึง ศีล ในบาลีเป็นต้นว่า “สำหรับผู้บริสุทธิ์แล้ว วันนักษัตรผลคุณีย่อมมีอยู่เสมอ สำหรับผู้บริสุทธิ์แล้ว อุโบสถย่อมมีอยู่เสมอ” คำว่า อุโบสถ หมายถึง การอยู่จำ (การอดอาหาร) ในบาลีเป็นต้นว่า “พญานาคชื่ออุโบสถ” คำว่า อุโบสถ หมายถึง บัญญัติ (ชื่อ) ในบาลีเป็นต้นว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในวันอุโบสถนั้น ไม่พึง (ไป) จากอาวาสที่มีภิกษุอยู่” คำว่า อุโบสถ หมายถึง วันที่พึงอยู่จำ ในที่นี้ก็ประสงค์ถึงวันนั้นนั่นเอง ก็วันอุโบสถนั้นมี ๓ อย่าง โดยแบ่งเป็นวัน ๘ ค่ำ วัน ๑๔ ค่ำ และวัน ๑๕ ค่ำ เพราะฉะนั้น เพื่อจะห้ามสองวันที่เหลือ จึงกล่าวว่า ปณฺณรเส (ในวัน ๑๕ ค่ำ) ด้วยเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “สัตว์ทั้งหลายย่อมอยู่จำในวันนี้ เหตุนั้นวันนี้ชื่อว่า อุโบสถ”

Komudiyāti kumudavatiyā. Tadā kira kumudāni supupphitāni honti, tāni ettha santīti komudī. Cātumāsiniyāti cātumāsiyā, sā hi catunnaṃ māsānaṃ pariyosānabhūtāti cātumāsī. Idha pana cātumāsinīti vuccati. Māsapuṇṇatāya utupuṇṇatāya saṃvaccharapuṇṇatāya puṇṇā sampuṇṇāti puṇṇā. Mā iti cando vuccati, so ettha puṇṇoti puṇṇamā. Evaṃ puṇṇāya puṇṇamāyāti imasmiṃ padadvaye ca attho veditabbo.

คำว่า โกมุทยา หมายถึง ในราตรีที่มีดอกโกมุท (บัวสาย) ได้ยินว่า ในกาลนั้น ดอกโกมุททั้งหลายย่อมบานสะพรั่งดี ดอกโกมุทเหล่านั้นมีอยู่ในราตรีนี้ เหตุนั้นราตรีนี้จึงชื่อว่า โกมุที คำว่า จาตุมาสินิยา หมายถึง ในราตรีที่เป็นที่ครบ ๔ เดือนแห่งฤดูฝน เพราะว่าราตรีนั้นเป็นที่สุดแห่ง ๔ เดือน เหตุนั้นจึงชื่อว่า จาตุมาสี แต่ในที่นี้เรียกว่า จาตุมาสินี ชื่อว่า ปุณณา เพราะเต็ม บริบูรณ์ดี ด้วยความเต็มแห่งเดือน ด้วยความเต็มแห่งฤดู และด้วยความเต็มแห่งปี พระจันทร์เรียกว่า มา พระจันทร์นั้นเต็มในราตรีนี้ เหตุนั้นราตรีนี้จึงชื่อว่า ปุณณมา พึงทราบเนื้อความในบททั้งสองนี้ คือ ปุณฺณาย ปุณฺณมายา อย่างนี้แล

Rājāmaccaparivutoti evarūpāya rajataghaṭaviniggatāhi khīradhārāhi dhoviyamānadisābhāgāya viya, rajatavimānaviccutehi muttāvaḷisumanakusumadāmasetadukūlakumudavisarehi samparikiṇṇāya viya ca, caturupakkilesavimuttapuṇṇacandappabhāsamudayobhāsitāya rattiyā rājāmaccehi parivutoti attho. Uparipāsādavaragatoti pāsādavarassa uparigato. Mahārahe samussitasetacchatte kañcanāsane nisinno hoti. Kasmā nisinno? Niddāvinodanatthaṃ. Ayañhi rājā pitari upakkantadivasato paṭṭhāya – ‘‘niddaṃ okkamissāmī’’ti nimīlitamattesuyeva akkhīsu sattisataabbhāhato viya kandamānoyeva pabujjhi. Kimetanti ca vutte, na kiñcīti vadati. Tenassa amanāpā niddā, iti niddāvinodanatthaṃ nisinno. Api ca tasmiṃ divase nakkhattaṃ saṅghuṭṭhaṃ hoti. Sabbaṃ nagaraṃ sittasammaṭṭhaṃ vippakiṇṇavālukaṃ pañcavaṇṇakusumalājapuṇṇaghaṭapaṭimaṇḍitagharadvāraṃ samussitadhajapaṭākavicitrasamujjalitadīpamālālaṅkatasabbadisābhāgaṃ vīthisabhāgena racchāsabhāgena nakkhattakīḷaṃ anubhavamānena mahājanena samākiṇṇaṃ hoti. Iti nakkhattadivasatāyapi nisinnoti vadanti. Evaṃ pana vatvāpi – ‘‘rājakulassa nāma sadāpi nakkhattameva, niddāvinodanatthaṃyeva panesa nisinno’’ti sanniṭṭhānaṃ kataṃ.

คำว่า ราชามาจฺจปริวุโต (แวดล้อมด้วยราชอำมาตย์) มีอรรถาธิบายว่า ในราตรีเช่นนี้ อันงดงามราวกับทิศานุทิศถูกชำระล้างด้วยสายธารน้ำนมที่ไหลออกจากหม้อเงิน, ราวกับเกลื่อนกล่นไปด้วยพวงไข่มุก พวงมาลัยดอกมะลิ พวงดอกไม้ ผ้าขาวเนื้อดี และดอกโกมุทที่หลั่งไหลมาจากวิมานเงิน, และสว่างไสวด้วยหมู่รัศมีแห่งพระจันทร์เต็มดวงผู้ปราศจากอุปกิเลส ๔ ประการ, พระเจ้าอชาตศัตรูประทับนั่งแวดล้อมด้วยราชอำมาตย์ คำว่า อุปริปาสาทวรคโต หมายถึง เสด็จขึ้นไปเบื้องบนปราสาทอันประเสริฐ ประทับนั่งบนบัลลังก์ทองภายใต้เศวตฉัตรอันสูงส่ง สมควรแก่บุคคลผู้ยิ่งใหญ่ ทำไมจึงประทับนั่ง? เพื่อบรรเทาความง่วง ได้ยินว่า พระราชานี้ ตั้งแต่วันที่ประทุษร้ายพระบิดาเป็นต้นมา พอทรงดำริว่า “เราจักหลับ” แล้วหลับพระเนตรลงเท่านั้น ก็ทรงตื่นบรรทมพร้อมกับทรงกันแสง ราวกับถูกแทงด้วยหอกร้อยเล่ม และเมื่อถูกทูลถามว่า “นี่อะไรพระเจ้าข้า” ก็ไม่ตรัสอะไรเลย เพราะเหตุนั้น การบรรทมจึงไม่เป็นที่พอพระทัยของพระองค์ ด้วยเหตุนี้จึงประทับนั่งเพื่อบรรเทาความง่วง อีกอย่างหนึ่ง ในวันนั้น มีการประกาศมหรสพนักขัตฤกษ์ ทั่วทั้งพระนครได้รับการประพรมและกวาดอย่างดี มีทรายเกลื่อนกลาด ประตูเรือนประดับประดาด้วยหม้อน้ำเต็มเปี่ยม ดอกไม้ ๕ สี และข้าวตอก ทั่วทุกทิศประดับด้วยธงชัยและธงแผ่นผ้าที่ยกขึ้นสูง และสว่างไสวด้วยประทีปและพวงมาลัยอันวิจิตร คลาคล่ำไปด้วยมหาชนผู้กำลังเพลิดเพลินกับการละเล่นนักขัตฤกษ์ตามถนนน้อยใหญ่ เพราะเหตุนี้ บางท่านจึงกล่าวว่า พระองค์ประทับนั่งอยู่เพราะเป็นวันนักขัตฤกษ์ด้วย แต่ถึงแม้จะกล่าวอย่างนั้น (ในมหาอรรถกถา) ก็ได้ทำข้อสรุปไว้ว่า “อันที่จริง สำหรับราชตระกูลแล้ว ย่อมมีงานนักขัตฤกษ์อยู่เสมอ แต่พระองค์ประทับนั่งเพื่อบรรเทาความง่วงนั่นเอง”

Udānaṃ [Pg.129] udānesīti udāhāraṃ udāhari, yathā hi yaṃ telaṃ mānaṃ gahetuṃ na sakkoti, vissanditvā gacchati, taṃ avasekoti vuccati. Yañca jalaṃ taḷākaṃ gahetuṃ na sakkoti, ajjhottharitvā gacchati, taṃ oghoti vuccati; evameva yaṃ pītivacanaṃ hadayaṃ gahetuṃ na sakkoti, adhikaṃ hutvā anto asaṇṭhahitvā bahinikkhamati, taṃ udānanti vuccati. Evarūpaṃ pītimayaṃ vacanaṃ nicchāresīti attho.

คำว่า อุทานํ อุทาเนสิ หมายถึง ทรงเปล่งอุทาน เปรียบเหมือนน้ำมันใดที่ทะนานจะรับไว้ไม่ได้ ย่อมไหลล้นออกไป น้ำมันนั้นเรียกว่า อวเสกะ (ส่วนที่ล้น) และน้ำใดที่สระจะรับไว้ไม่ได้ ย่อมท่วมท้นไหลไป น้ำนั้นเรียกว่า โอฆะ (ห้วงน้ำ) ฉันใดก็ฉันนั้น วาจาที่เกิดจากปีติใดที่หทัยจะรับไว้ไม่ได้ มีกำลังกล้า ตั้งอยู่ภายในไม่ได้ ย่อมเปล่งออกมาภายนอก วาจานั้นเรียกว่า อุทาน หมายความว่า ทรงเปล่งวาจาอันประกอบด้วยปีติเช่นนี้ออกมา

Dosināti dosāpagatā, abbhā, mahikā, dhūmo, rajo, rāhūti imehi pañcahi upakkilesehi virahitāti vuttaṃ hoti. Tasmā ramaṇīyātiādīni pañca thomanavacanāni. Sā hi mahājanassa manaṃ ramayatīti ramaṇīyā. Vuttadosavimuttāya candappabhāya obhāsitattā ativiya surūpāti abhirūpā. Dassituṃ yuttāti dassanīyā. Cittaṃ pasādetīti pāsādikā. Divasamāsādīnaṃ lakkhaṇaṃ bhavituṃ yuttāti lakkhaññā.

คำว่า โทสินา (ราตรีอันมีโทษ) มีความว่า เป็นราตรีที่ปราศจากโทษ คือ ปราศจากอุปกิเลส ๕ ประการเหล่านี้ ได้แก่ เมฆ หมอก ควัน ธุลี และราหู เพราะเหตุนั้น คำ ๕ คำ มีอาทิว่า รมณียา จึงเป็นคำกล่าวสรรเสริญ จริงอยู่ ราตรีนั้นย่อมยังใจของมหาชนให้รื่นรมย์ เหตุนั้นจึงชื่อว่า รมณียา (น่ารื่นรมย์) เพราะมีแสงจันทร์อันปราศจากโทษที่กล่าวแล้วส่องสว่างอยู่ จึงมีรูปงามอย่างยิ่ง เหตุนั้นจึงชื่อว่า อภิรูปา (งามยิ่ง) เหมาะแก่การดู เหตุนั้นจึงชื่อว่า ทรรศนียา (น่าดู) ย่อมยังจิตให้ผ่องใส เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปาสาทิกา (น่าเลื่อมใส) เหมาะที่จะเป็นเครื่องกำหนดวันและเดือนเป็นต้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า ลักขัญญา (ควรกำหนดรู้)

Kaṃ nu khvajjāti kaṃ nu kho ajja. Samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vāti samitapāpatāya samaṇaṃ. Bāhitapāpatāya brāhmaṇaṃ. Yaṃ no payirupāsatoti vacanabyattayo esa, yaṃ amhākaṃ pañhapucchanavasena payirupāsantānaṃ madhuraṃ dhammaṃ sutvā cittaṃ pasīdeyyāti attho. Iti rājā iminā sabbenapi vacanena obhāsanimittakammaṃ akāsi. Kassa akāsīti? Jīvakassa. Kimatthaṃ? Bhagavato dassanatthaṃ. Kiṃ bhagavantaṃ sayaṃ dassanāya upagantuṃ na sakkotīti? Āma, na sakkoti. Kasmā? Mahāparādhatāya.

คำว่า กํ นุ ขฺวชฺชาติ คือ กํ นุ โข อชฺช (ในวันนี้หนอ เราจะพึงเข้าไปหาสมณะหรือพราหมณ์รูปไหน) คำว่า สมณํ วา พฺราหฺมณํ วา ความว่า ชื่อว่าสมณะ เพราะเป็นผู้มีบาปอันสงบแล้ว ชื่อว่าพราหมณ์ เพราะเป็นผู้มีบาปอันลอยแล้ว คำว่า ยํ โน ปยิรุปาสโต นี้เป็นการสลับบทกัน ความว่า เมื่อพวกเราเข้าไปหาท่านผู้ใดเพื่อทูลถามปัญหาแล้ว ได้ฟังธรรมอันไพเราะ จิตจะพึงเลื่อมใส ด้วยประการฉะนี้ พระราชาจึงได้ทรงกระทำการเปรยด้วยแสงสว่าง (โอภาสนิมิตตกรรม) ด้วยพระดำรัสทั้งหมดนี้ พระองค์ทรงกระทำแก่ใคร? ทรงกระทำแก่หมอชีวก เพื่อประโยชน์อะไร? เพื่อประโยชน์แก่การเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า ก็พระองค์ไม่สามารถเสด็จเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยพระองค์เองได้หรือ? ถูกแล้ว ไม่สามารถเสด็จไปได้ เพราะเหตุไร? เพราะทรงมีพระอาชญาใหญ่หลวง

Tena hi bhagavato upaṭṭhāko ariyasāvako attano pitā mārito, devadatto ca tameva nissāya bhagavato bahuṃ anatthamakāsi, iti mahāparādho esa, tāya mahāparādhatāya sayaṃ gantuṃ na sakkoti. Jīvako pana bhagavato upaṭṭhāko, tassa piṭṭhichāyāya bhagavantaṃ passissāmīti obhāsanimittakammaṃ akāsi. Kiṃ jīvako pana – ‘‘mayhaṃ idaṃ obhāsanimittakamma’’nti jānātīti? Āma jānāti. Atha kasmā tuṇhī ahosīti? Vikkhepapacchedanatthaṃ.

จริงอยู่ พระองค์ได้ปลงพระชนม์พระบิดาของพระองค์เอง ซึ่งเป็นอริยสาวกผู้อุปัฏฐากของพระผู้มีพระภาคเจ้า และพระเทวทัตก็ได้อาศัยพระองค์นั่นแหละกระทำความพินาศแก่พระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นอันมาก ด้วยเหตุนี้ พระองค์จึงเป็นผู้มีพระอาชญาใหญ่หลวง เพราะความที่ทรงมีพระอาชญาใหญ่หลวงนั้น จึงไม่สามารถเสด็จไปได้ด้วยพระองค์เอง ส่วนหมอชีวกเป็นอุปัฏฐากของพระผู้มีพระภาคเจ้า (พระองค์จึงทรงดำริว่า) เราจักได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าโดยอาศัยเงาข้างหลังของเขา (อาศัยหมอชีวกเป็นที่พึ่ง) ดังนี้ จึงได้ทรงกระทำการเปรยด้วยแสงสว่าง ก็หมอชีวกรู้หรือไม่ว่า 'พระองค์ทรงกระทำการเปรยด้วยแสงสว่างนี้แก่เรา'? รู้สิ เขารู้ แล้วเหตุไรจึงนิ่งเสียเล่า? เพื่อตัดการขัดจังหวะ

Tassañhi parisati channaṃ satthārānaṃ upaṭṭhākā bahū sannipatitā, te asikkhitānaṃ payirupāsanena sayampi asikkhitāva. Te mayi bhagavato guṇakathaṃ [Pg.130] āraddhe antarantarā uṭṭhāyuṭṭhāya attano satthārānaṃ guṇaṃ kathessanti, evaṃ me satthu guṇakathā pariyosānaṃ na gamissati. Rājā pana imesaṃ kulūpake upasaṅkamitvā gahitāsāratāya tesaṃ guṇakathāya anattamano hutvā maṃ paṭipucchissati, athāhaṃ nibbikkhepaṃ satthu guṇaṃ kathetvā rājānaṃ satthu santikaṃ gahetvā gamissāmīti jānantova vikkhepapacchedanatthaṃ tuṇhī ahosīti.

จริงอยู่ ในบริษัทนั้น มีอำมาตย์จำนวนมากผู้เป็นอุปัฏฐากของศาสดาทั้ง ๖ คนประชุมกันอยู่ พวกเขาเหล่านั้นไม่ได้ศึกษาธรรมวินัยด้วยตนเอง เพราะคบหากับคนผู้ไม่ได้ศึกษา พวกเขาเหล่านั้น เมื่อเราเริ่มกล่าวคุณกถาของพระผู้มีพระภาคเจ้า ก็จะลุกขึ้นๆ ในระหว่างๆ กล่าวคุณของศาสดาของตนๆ ด้วยอาการอย่างนี้ คุณกถาของพระศาสดาของเราก็จะไม่ถึงที่สุด ส่วนพระราชา ครั้นเสด็จเข้าไปหาอาจารย์ประจำตระกูลของอำมาตย์เหล่านี้แล้ว จะทรงไม่พอพระทัยในคุณกถาของพวกเขา เพราะทรงเห็นว่าไร้สาระ แล้วจักตรัสถามเราอีกครั้งหนึ่ง เมื่อนั้น เราจักกล่าวคุณของพระศาสดาโดยไม่มีใครขัดจังหวะ แล้วจักนำเสด็จพระราชาไปสู่สำนักของพระศาสดาได้ ดังนี้ หมอชีวกทราบความนั้นอยู่ จึงได้นิ่งเสียเพื่อตัดการขัดจังหวะ

Tepi amaccā evaṃ cintesuṃ – ‘‘ajja rājā pañcahi padehi rattiṃ thometi, addhā kiñci samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchitvā dhammaṃ sotukāmo, yassa cesa dhammaṃ sutvā pasīdissati, tassa ca mahantaṃ sakkāraṃ karissati, yassa pana kulūpako samaṇo rājakulūpako hoti, bhaddaṃ tassā’’ti.

แม้พวกอำมาตย์เหล่านั้นก็คิดกันดังนี้ว่า 'วันนี้ พระราชาทรงสรรเสริญราตรีด้วยบท ๕ บท เห็นทีจะทรงมีพระประสงค์จะเสด็จเข้าไปหาสมณะหรือพราหมณ์สักรูปหนึ่ง เพื่อทูลถามปัญหาและฟังธรรมเป็นแน่ และพระองค์จักทรงเลื่อมใสเมื่อได้ฟังธรรมของท่านผู้ใด ก็จักทรงกระทำสักการะอันยิ่งใหญ่แก่ท่านผู้นั้นด้วย อนึ่ง สมณะผู้เป็นอาจารย์ประจำตระกูลของผู้ใดได้เป็นอาจารย์ประจำราชตระกูล ก็จะเป็นการดีแก่ผู้นั้น' ดังนี้

151-152. Te evaṃ cintetvā – ‘‘ahaṃ attano kulūpakasamaṇassa vaṇṇaṃ vatvā rājānaṃ gahetvā gamissāmi, ahaṃ gamissāmī’’ti attano attano kulūpakānaṃ vaṇṇaṃ kathetuṃ āraddhā. Tenāha – ‘‘evaṃ vutte aññataro rājāmacco’’tiādi. Tattha pūraṇoti tassa satthupaṭiññassa nāmaṃ. Kassapoti gottaṃ. So kira aññatarassa kulassa ekūnadāsasataṃ pūrayamāno jāto, tenassa pūraṇoti nāmaṃ akaṃsu. Maṅgaladāsattā cassa ‘‘dukkaṭa’’nti vattā natthi, akataṃ vā na katanti. So ‘‘kimahaṃ ettha vasāmī’’ti palāyi. Athassa corā vatthāni acchindiṃsu, so paṇṇena vā tiṇena vā paṭicchādetumpi ajānanto jātarūpeneva ekaṃ gāmaṃ pāvisi. Manussā taṃ disvā ‘‘ayaṃ samaṇo arahā appiccho, natthi iminā sadiso’’ti pūvabhattādīni gahetvā upasaṅkamanti. So – ‘‘mayhaṃ sāṭakaṃ anivatthabhāvena idaṃ uppanna’’nti tato paṭṭhāya sāṭakaṃ labhitvāpi na nivāsesi, tadeva pabbajjaṃ aggahesi, tassa santike aññepi aññepīti pañcasatamanussā pabbajiṃsu. Taṃ sandhāyāha – ‘‘pūraṇo kassapo’’ti.

๑๕๑-๑๕๒. พวกอำมาตย์เหล่านั้นครั้นคิดดังนี้แล้ว จึงเริ่มกล่าวสรรเสริญคุณของอาจารย์ประจำตระกูลของตนๆ (โดยคิดว่า) 'เราจักกล่าวคุณของสมณะผู้เป็นอาจารย์ประจำตระกูลของเรา แล้วจักนำเสด็จพระราชาไป เราจักไป' เพราะเหตุนั้น พระเถระผู้ทำสังคายนาจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า 'เอวํ วุตฺเต อญฺญตโร ราชามจฺโจ' (เมื่อตรัสดังนี้แล้ว ราชอำมาตย์คนหนึ่ง) ในบทเหล่านั้น คำว่า ปูรณะ เป็นชื่อของศาสดาผู้ปฏิญญาตนเป็นพระศาสดาผู้นั้น คำว่า กัสสปะ เป็นโคตร ได้ยินว่า เขาเกิดมาในขณะที่กำลังทำให้ทาสครบหนึ่งร้อยหย่อนหนึ่งคนในตระกูลหนึ่ง เพราะเหตุนั้น ชนทั้งหลายจึงตั้งชื่อเขาว่า ปูรณะ และเพราะความเป็นทาสมงคล จึงไม่มีใครกล่าวว่า 'การกระทำของเขาไม่ดี' หรือ 'สิ่งที่ไม่ควรทำ เขาไม่ได้ทำ' เขาจึงหนีไปโดยคิดว่า 'เราจะอยู่ที่นี่ทำไม' ต่อมา พวกโจรได้ชิงเอาผ้าของเขาไป เขาไม่รู้จักแม้กระทั่งจะปกปิดร่างกายด้วยใบไม้หรือหญ้า จึงเข้าไปสู่หมู่บ้านแห่งหนึ่งในสภาพเปลือยกายเหมือนทารกแรกเกิด พวกมนุษย์เห็นเขาแล้วคิดว่า 'ท่านผู้นี้เป็นสมณะ เป็นพระอรหันต์ เป็นผู้มักน้อย ไม่มีใครเสมอเหมือนท่านผู้นี้' จึงถือเอาขนมและภัตตาหารเป็นต้นเข้าไปหา เขาคิดว่า 'สิ่งนี้เกิดขึ้นแก่เราเพราะความที่เราไม่นุ่งผ้า' ตั้งแต่นั้นมา แม้จะได้ผ้าก็ไม่นุ่งห่ม ถือเอาความเป็นชีเปลือยนั้นแลเป็นการบวช ในสำนักของเขา มีมนุษย์ ๕๐๐ คนบวชตามเป็นลำดับๆ พระเถระมุ่งถึงเขาจึงกล่าวว่า 'ปูรณะ กัสสปะ' ดังนี้

Pabbajitasamūhasaṅkhāto saṅgho assa atthīti saṅghī. Sveva gaṇo assa atthīti gaṇī. Ācārasikkhāpanavasena tassa gaṇassa ācariyoti gaṇācariyo. Ñātoti paññāto pākaṭo. ‘‘Appiccho [Pg.131] santuṭṭho. Appicchatāya vatthampi na nivāsetī’’ti evaṃ samuggato yaso assa atthīti yasassī. Titthakaroti laddhikaro. Sādhusammatoti ayaṃ sādhu, sundaro, sappurisoti evaṃ sammato. Bahujanassāti assutavato andhabālaputhujjanassa. Pabbajitato paṭṭhāya atikkantā bahū rattiyo jānātīti rattaññū. Ciraṃ pabbajitassa assāti cirapabbajito, acirapabbajitassa hi kathā okappanīyā na hoti, tenāha ‘‘cirapabbajito’’ti. Addhagatoti addhānaṃ gato, dve tayo rājaparivaṭṭe atītoti adhippāyo. Vayoanuppattoti pacchimavayaṃ anuppatto. Idaṃ ubhayampi – ‘‘daharassa kathā okappanīyā na hotī’’ti etaṃ sandhāya vuttaṃ.

ชื่อว่า สังฆี เพราะมีสงฆ์ คือ หมู่แห่งผู้บวช ชื่อว่า คณี เพราะมีคณะ คือ หมู่คณะนั้นเอง ชื่อว่า คณาจริยะ เพราะเป็นอาจารย์ของคณะนั้น โดยนัยแห่งการสอนอาจาระ ชื่อว่า ญาตะ คือ เป็นที่รู้จัก ปรากฏชัด ชื่อว่า ยสัสสี เพราะมียศที่ปรากฏขึ้นอย่างดีว่า 'เป็นผู้มักน้อย สันโดษ เพราะความมักน้อย แม้ผ้าก็ไม่นุ่งห่ม' ชื่อว่า ติตถกร คือ ผู้ทำลัทธิ ชื่อว่า สาธุสัมมตะ คือ อันมหาชนสมมติว่าเป็นคนดี เป็นคนงาม เป็นสัตบุรุษ คำว่า พหุชนัสสะ หมายถึง ปุถุชนผู้มืดบอดเขลา ผู้ไม่ได้สดับธรรม ชื่อว่า รัตตัญญู เพราะรู้ราตรีเป็นอันมากที่ล่วงไปแล้วนับแต่บวชมา ชื่อว่า จิรปัพพชิโต เพราะเป็นผู้บวชมานาน จริงอยู่ คำพูดของผู้บวชไม่นานย่อมไม่น่าเชื่อถือ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'จิรปัพพชิโต' ชื่อว่า อัทธคโต คือ ผู้เดินทางไกล ความหมายคือ ผ่านรัชกาลของพระราชามาแล้วสองสามรัชกาล ชื่อว่า วโยอนุปปัตโต คือ ผู้ถึงปัจฉิมวัยแล้ว ทั้งสองบทนี้ ท่านกล่าวโดยมุ่งหมายว่า 'คำพูดของคนหนุ่มย่อมไม่น่าเชื่อถือ'

Tuṇhī ahosīti suvaṇṇavaṇṇaṃ madhurarasaṃ ambapakkaṃ khāditukāmo puriso āharitvā hatthe ṭhapitaṃ kājarapakkaṃ disvā viya jhānābhiññādiguṇayuttaṃ tilakkhaṇabbhāhataṃ madhuraṃ dhammakathaṃ sotukāmo pubbe pūraṇassa dassanenāpi anattamano idāni guṇakathāya suṭṭhutaraṃ anattamano hutvā tuṇhī ahosi. Anattamano samānopi pana ‘‘sacāhaṃ etaṃ tajjetvā gīvāyaṃ gahetvā nīharāpessāmi, ‘yo yo kathesi, taṃ taṃ rājā evaṃ karotī’ti bhīto aññopi koci kiñci na kathessatī’’ti amanāpampi taṃ kathaṃ adhivāsetvā tuṇhī eva ahosi. Athañño – ‘‘ahaṃ attano kulūpakassa vaṇṇaṃ kathessāmī’’ti cintetvā vattuṃ ārabhi. Tena vuttaṃ – aññataropi khotiādi. Taṃ sabbaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ.

บทว่า "Tuṇhī ahosi" (ทรงนิ่งเสีย) มีความว่า พระเจ้าอชาตศัตรูผู้ทรงประสงค์จะฟังธรรมกถาอันไพเราะ ประกอบด้วยคุณมีฌานและอภิญญาเป็นต้น อันประทับตราด้วยไตรลักษณ์ เปรียบเหมือนบุรุษผู้ต้องการจะบริโภกมะม่วงสุกมีสีดุจทองคำ มีรสหวาน แต่เมื่อมีคนนำผลกะเบาที่สุกมาวางไว้ในมือให้ ครั้นได้เห็นเข้าก็ไม่พอใจ ฉันใด พระองค์ก็ฉันนั้น ทรงไม่พอพระทัยแม้เพียงเพราะได้ทอดพระเนตรเห็นปูรณะในเบื้องต้นแล้ว บัดนี้กลับยิ่งไม่พอพระทัยมากขึ้นเพราะถ้อยคำพรรณนาคุณ จึงได้ทรงนิ่งเสีย แต่ถึงแม้จะไม่พอพระทัย ก็ทรงดำริว่า "ถ้าเราจะขู่ ขจับคออำมาตย์ผู้นี้แล้วให้ไล่ออกไป แม้คนอื่นก็จะกลัวว่า 'ใครก็ตามที่กราบทูล พระราชาก็จะทรงทำแก่ผู้นั้นอย่างนี้' แล้วก็จะไม่กราบทูลอะไรเลย" ดังนี้แล้ว จึงทรงอดกลั้นถ้อยคำอันไม่เป็นที่พอพระทัยนั้นไว้ แล้วทรงนิ่งอยู่นั่นเอง ลำดับนั้น อำมาตย์อีกคนหนึ่งคิดว่า "เราจะกล่าวพรรณนาคุณของอาจารย์ประจำตระกูลของเรา" แล้วจึงเริ่มที่จะกราบทูล เพราะเหตุนั้น พระอานนทเถระจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "aññataropi kho" (ก็อำมาตย์อีกคนหนึ่ง) เนื้อความทั้งหมดนั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล

Ettha pana makkhalīti tassa nāmaṃ. Gosālāya jātattā gosāloti dutiyaṃ nāmaṃ. Taṃ kira sakaddamāya bhūmiyā telaghaṭaṃ gahetvā gacchantaṃ – ‘‘tāta, mā khalī’’ti sāmiko āha. So pamādena khalitvā patitvā sāmikassa bhayena palāyituṃ āraddho. Sāmiko upadhāvitvā dussakaṇṇe aggahesi. So sāṭakaṃ chaḍḍetvā acelako hutvā palāyi. Sesaṃ pūraṇasadisameva.

ในคำของอำมาตย์คนที่สองนั้น บทว่า "มักขลิ" เป็นชื่อของอาจารย์ผู้นั้น เพราะเกิดในคอกวัว (โคสาลา) จึงมีชื่อที่สองว่า "โคสาล" ได้ยินว่า ขณะที่เขากำลังถือหม้อน้ำมันเดินไปบนพื้นที่เปื้อนโคลน นายได้กล่าวว่า "พ่อคุณ อย่าลื่นนะ" เขาได้พลาดลื่นล้มลงเพราะความประมาท แล้วเริ่มวิ่งหนีไปเพราะกลัวนาย นายวิ่งตามไปคว้าชายผ้าไว้ เขาจึงสลัดผ้าทิ้งแล้วเปลือยกายวิ่งหนีไป เรื่องที่เหลือก็เหมือนกับเรื่องของปูรณะนั่นเอง

153. Ajitoti tassa nāmaṃ. Kesakambalaṃ dhāretīti kesakambalo. Iti nāmadvayaṃ saṃsanditvā ajito kesakambaloti vuccati[Pg.132]. Tattha kesakambalo nāma manussakesehi katakambalo. Tato paṭikiṭṭhataraṃ vatthaṃ nāma natthi. Yathāha – ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, yāni kānici tantāvutānaṃ vatthānaṃ, kesakambalo tesaṃ paṭikiṭṭho akkhāyati. Kesakambalo, bhikkhave, sīte sīto, uṇhe uṇho, dubbaṇṇo duggandho dukkhasamphasso’’ti (a. ni. 3.138).

๑๕๓. บทว่า "อชิตะ" เป็นชื่อของอาจารย์ผู้นั้น เพราะเขานุ่งห่มผ้ากัมพลที่ทำด้วยผม (เกสกัมพล) จึงได้ชื่อว่า "เกสกัมพล" ด้วยเหตุนี้ ท่านจึงเรียกรวมชื่อทั้งสองว่า "อชิตะ เกสกัมพล" ในบทเหล่านั้น คำว่า "เกสกัมพล" หมายถึง ผ้ากัมพลที่ทำด้วยผมของมนุษย์ ไม่มีผ้าชนิดใดที่เลวทรามไปกว่าผ้านั้น ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาผ้าที่ทอด้วยเส้นด้ายทั้งหลายอย่างใดอย่างหนึ่ง ผ้ากัมพลที่ทำด้วยผม เรากล่าวว่าเป็นผ้าที่เลวที่สุดในบรรดาผ้าเหล่านั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผ้ากัมพลที่ทำด้วยผมนั้น ในฤดูหนาวก็เย็น ในฤดูร้อนก็ร้อน มีสีไม่สวย มีกลิ่นเหม็น มีสัมผัสไม่เป็นสุข"

154. Pakudhoti tassa nāmaṃ. Kaccāyanoti gottaṃ. Iti nāmagottaṃ saṃsanditvā pakudho kaccāyanoti vuccati. Sītudakapaṭikkhittako esa, vaccaṃ katvāpi udakakiccaṃ na karoti, uṇhodakaṃ vā kañjiyaṃ vā labhitvā karoti, nadiṃ vā maggodakaṃ vā atikkamma – ‘‘sīlaṃ me bhinna’’nti vālikathūpaṃ katvā sīlaṃ adhiṭṭhāya gacchati. Evarūpo nissirīkaladdhiko esa.

๑๕๔. บทว่า "ปกุธะ" เป็นชื่อของอาจารย์ผู้นั้น บทว่า "กัจจายนะ" เป็นโคตรของเขา ด้วยเหตุนี้ ท่านจึงเรียกรวมชื่อและโคตรว่า "ปกุธะ กัจจายนะ" ผู้นี้เป็นผู้ปฏิเสธน้ำเย็น แม้ถ่ายอุจจาระแล้วก็ไม่ทำกิจด้วยน้ำ (ไม่ชำระ) แต่เมื่อได้น้ำร้อนหรือน้ำข้าวแล้วจึงจะทำ เมื่อข้ามแม่น้ำหรือน้ำที่นองอยู่บนทางแล้ว ก็จะคิดว่า "ศีลของเราขาดแล้ว" ดังนี้แล้วก่อสถูปทราย สมาทานศีลแล้วจึงเดินทางต่อไป ผู้นี้เป็นผู้มีลัทธิที่ปราศจากสิริเช่นนี้

155. Sañcayoti tassa nāmaṃ. Belaṭṭhassa puttoti belaṭṭhaputto.

๑๕๕. บทว่า "สัญชัย" เป็นชื่อของอาจารย์ผู้นั้น เพราะเป็นบุตรของนายเวลัฏฐะ จึงชื่อว่า "เวลัฏฐบุตร"

156. Amhākaṃ gaṇṭhanakileso palibandhanakileso natthi, kilesagaṇṭharahitā mayanti evaṃvāditāya laddhanāmavasena nigaṇṭho. Nāṭassa putto nāṭaputto.

๑๕๖. เขาได้ชื่อว่า "นิครนถ์" เพราะได้ชื่อมาจากการมีวาทะว่า "กิเลสเครื่องร้อยรัด กิเลสเครื่องผูกพันของพวกเราไม่มี พวกเราเป็นผู้ปราศจากกิเลสเครื่องร้อยรัด" เพราะเป็นบุตรของคนฟ้อนรำ (นาฏะ) จึงชื่อว่า "นาฏบุตร"

Komārabhaccajīvakakathāvaṇṇanā

อรรถกถาเรื่องหมอชีวกโกมารภัจจ์

157. Atha kho rājāti rājā kira tesaṃ vacanaṃ sutvā cintesi – ‘‘ahaṃ yassa yassa vacanaṃ na sotukāmo, so so eva kathesi. Yassa panamhi vacanaṃ sotukāmo, esa nāgavasaṃ pivitvā ṭhito supaṇṇo viya tuṇhībhūto, anattho vata me’’ti. Athassa etadahosi – ‘‘jīvako upasantassa buddhassa bhagavato upaṭṭhāko, sayampi upasanto, tasmā vattasampanno bhikkhu viya tuṇhībhūtova nisinno, na esa mayi akathente kathessati, hatthimhi kho pana maddante hatthisseva pādo gahetabbo’’ti tena saddhiṃ sayaṃ mantetumāraddho. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho rājā’’ti. Tattha kiṃ tuṇhīti kena kāraṇena tuṇhī. Imesaṃ amaccānaṃ attano attano kulūpakasamaṇassa vaṇṇaṃ kathentānaṃ mukhaṃ nappahoti[Pg.133]. Kiṃ yathā etesaṃ, evaṃ tava kulūpakasamaṇo natthi, kiṃ tvaṃ daliddo, na te mama pitarā issariyaṃ dinnaṃ, udāhu assaddhoti pucchati.

๑๕๗. ในบทว่า "Atha kho rājā" (ครั้งนั้นแล พระราชา) มีความว่า ได้ยินว่า พระราชาครั้นทรงสดับคำของอำมาตย์เหล่านั้นแล้ว ทรงดำริว่า "เราไม่ประสงค์จะฟังคำของใคร ๆ คนนั้น ๆ นั่นแหละกลับกราบทูล ส่วนผู้ที่เราประสงค์จะฟังคำของเขา ผู้นี้กลับนิ่งเสียเหมือนพญาครุฑที่ดื่มพิษนาคแล้วยืนนิ่งอยู่ ช่างเป็นความฉิบหายของเราหนอ" ลำดับนั้น พระองค์ได้ทรงเกิดความคิดนี้ขึ้นว่า "หมอชีวกเป็นอุปัฏฐากของพระพุทธเจ้าผู้ทรงสงบระงับ แม้ตนเองก็เป็นผู้สงบระงับ เพราะฉะนั้น จึงนั่งนิ่งเสียเหมือนภิกษุผู้สมบูรณ์ด้วยวัตร เขาจักไม่กล่าว ถ้าเราไม่เป็นผู้กล่าวขึ้นก่อน ก็เมื่อถูกช้างเหยียบอยู่ ก็ควรจะจับเท้าของช้างนั่นแหละ" ดังนี้แล้ว จึงทรงเริ่มปรึกษากับหมอชีวกนั้นด้วยพระองค์เอง เพราะเหตุนั้น พระอานนทเถระจึงกล่าวว่า "อถโข ราชา" ในบทเหล่านั้น บทว่า "กึ ตุณฺหี" (ทำไมนิ่งเสียเล่า) หมายความว่า ท่านนิ่งเสียด้วยเหตุอะไร ปากของท่านไม่พอที่จะกล่าวพรรณนาคุณของสมณะอาจารย์ประจำตระกูลของตน เหมือนอย่างอำมาตย์เหล่านี้หรือ หรือว่าสมณะอาจารย์ประจำตระกูลของท่านไม่มีเหมือนอย่างของพวกเขา หรือว่าท่านเป็นคนยากจน พระบิดาของเรามิได้พระราชทานความเป็นใหญ่ให้แก่ท่าน หรือว่าท่านเป็นคนไม่มีศรัทธา ดังนี้

Tato jīvakassa etadahosi – ‘‘ayaṃ rājā maṃ kulūpakasamaṇassa guṇaṃ kathāpeti, na dāni me tuṇhībhāvassa kālo, yathā kho panime rājānaṃ vanditvā nisinnāva attano kulūpakasamaṇānaṃ guṇaṃ kathayiṃsu, na mayhaṃ evaṃ satthuguṇe kathetuṃ yutta’’nti uṭṭhāyāsanā bhagavato vihārābhimukho pañcapatiṭṭhitena vanditvā dasanakhasamodhānasamujjalaṃ añjaliṃ sirasi paggahetvā – ‘‘mahārāja, mā maṃ evaṃ cintayittha, ‘ayaṃ yaṃ vā taṃ vā samaṇaṃ upasaṅkamatī’ti, mama satthuno hi mātukucchiokkamane, mātukucchito nikkhamane, mahābhinikkhamane, sambodhiyaṃ, dhammacakkappavattane ca, dasasahassilokadhātu kampittha, evaṃ yamakapāṭihāriyaṃ akāsi, evaṃ devorohaṇaṃ, ahaṃ satthuno guṇe kathayissāmi, ekaggacitto suṇa, mahārājā’’ti vatvā – ‘‘ayaṃ deva, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho’’tiādimāha. Tattha taṃ kho pana bhagavantanti itthambhūtākhyānatthe upayogavacanaṃ, tassa kho pana bhagavatoti attho. Kalyāṇoti kalyāṇaguṇasamannāgato, seṭṭhoti vuttaṃ hoti. Kittisaddoti kittiyeva. Thutighoso vā. Abbhuggatoti sadevakaṃ lokaṃ ajjhottharitvā uggato. Kinti? ‘‘Itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho…pe… bhagavā’’ti.

ลำดับนั้น หมอชีวกได้มีความคิดนี้ว่า "พระราชานี้ทรงประสงค์จะให้เรากล่าวคุณของสมณะอาจารย์ประจำตระกูล บัดนี้ไม่ใช่เวลาที่เราจะนิ่งอยู่ แต่การที่เราจะกล่าวคุณของพระศาสดาเหมือนอย่างที่อำมาตย์เหล่านี้ถวายบังคมพระราชาแล้วนั่งอยู่กล่าวคุณของสมณะอาจารย์ประจำตระกูลของตนนั้น ไม่สมควรเลย" ดังนี้แล้ว จึงลุกจากอาสนะ ผินหน้าไปทางพระวิหารของพระผู้มีพระภาค ถวายบังคมด้วยเบญจางคประดิษฐ์ ประคองอัญชลีอันรุ่งเรืองด้วยเล็บทั้งสิบที่จดกันไว้เหนือศีรษะ แล้วกราบทูลว่า "ข้าแต่มหาราช ขอพระองค์อย่าได้ทรงดำริถึงข้าพระองค์อย่างนี้ว่า 'ผู้นี้เข้าไปหาสมณะรูปใดรูปหนึ่ง' เพราะว่า ในกาลที่พระศาสดาของข้าพระองค์เสด็จลงสู่พระครรภ์พระมารดา ประสูติจากพระครรภ์พระมารดา เสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์ ตรัสรู้สัมโพธิญาณ และทรงประกาศธรรมจักร หมื่นโลกธาตุได้หวั่นไหวแล้ว พระองค์ได้ทรงกระทำยมกปาฏิหาริย์เช่นนี้ ได้เสด็จลงจากเทวโลกเช่นนี้ ข้าพระองค์จักกราบทูลพระคุณของพระศาสดา ขอพระองค์ทรงมีพระทัยแน่วแน่แล้วทรงสดับเถิด ข้าแต่พระมหาราช" ครั้นกราบทูลดังนี้แล้ว จึงได้กล่าวคำเป็นต้นว่า "ข้าแต่สมมติเทพ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบโดยพระองค์เอง" ในบทเหล่านั้น บทว่า "ตํ โข ปน ภควนฺตํ" เป็นอุปโยควจนะ (ทุติยาวิภัตติ) ในอรรถว่าอิตถัมภูตาขยานะ (การบอกความเป็นอย่างนั้น) มีเนื้อความว่า "ตสฺส โข ปน ภควโต" (ของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นแล) บทว่า "กลฺยาโณ" หมายถึง ผู้เพียบพร้อมด้วยคุณอันงาม ท่านกล่าวอธิบายว่า ผู้ประเสริฐ บทว่า "กิตฺติสทฺโท" หมายถึง กิตติศัพท์นั่นเอง หรือเสียงสรรเสริญ บทว่า "อพฺภุคฺคโต" หมายถึง ฟุ้งขจรขึ้นไปครอบงำโลกพร้อมทั้งเทวโลก ถามว่า อย่างไร ตอบว่า (ฟุ้งขจรขึ้นไป) ว่า "แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบโดยพระองค์เอง... เป็นพระผู้มีพระภาค"

Tatrāyaṃ padasambandho – so bhagavā itipi arahaṃ itipi sammāsambuddho…pe… itipi bhagavāti. Iminā ca iminā ca kāraṇenāti vuttaṃ hoti. Tattha ārakattā arīnaṃ, arānañca hatattā, paccayādīnaṃ arahattā, pāpakaraṇe rahābhāvāti, imehi tāva kāraṇehi so bhagavā arahanti veditabbotiādinā nayena mātikaṃ nikkhipitvā sabbāneva cetāni padāni visuddhimagge buddhānussatiniddese vitthāritānīti tato nesaṃ vitthāro gahetabbo.

ในบทเหล่านั้น การเชื่อมบทเป็นดังนี้: พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น แม้เพราะเหตุนี้ จึงทรงพระนามว่า อรหํ, แม้เพราะเหตุนี้ จึงทรงพระนามว่า สมฺมาสมฺพุทฺโธ...ฯลฯ... แม้เพราะเหตุนี้ จึงทรงพระนามว่า ภควา. ท่านกล่าวอธิบายไว้ว่า "แม้เพราะเหตุนี้ๆ". ในบทเหล่านั้น พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ทรงพระนามว่า อรหํ เพราะเหตุเหล่านี้ก่อน คือ เพราะทรงไกลจากกิเลส, เพราะทรงกำจัดข้าศึก (คือกิเลส) และทรงหักซี่กำ (แห่งสังสารจักร), เพราะทรงเป็นผู้ควรแก่ปัจจัยเป็นต้น, และเพราะไม่มีที่ลับในการทำบาป. ท่านได้วางมาติกาไว้โดยนัยเป็นต้นอย่างนี้แล้ว และบททั้งหมดเหล่านี้ ท่านได้อธิบายให้พิสดารไว้แล้วในพุทธานุสสตินิทเทส ในคัมภีร์วิสุทธิมรรค เพราะเหตุนั้น พึงถือเอาเนื้อความพิสดารของบทเหล่านั้นจากคัมภีร์วิสุทธิมรรคนั้น.

Jīvako pana ekamekassa padassa atthaṃ niṭṭhāpetvā – ‘‘evaṃ, mahārāja, arahaṃ mayhaṃ satthā, evaṃ sammāsambuddho…pe… evaṃ bhagavā’’ti vatvā – ‘‘taṃ, devo, bhagavantaṃ payirupāsatu, appeva nāma devassa taṃ bhagavantaṃ payirupāsato cittaṃ pasīdeyyā’’ti āha. Ettha ca taṃ devo payirupāsatūti vadanto ‘‘mahārāja, tumhādisānañhi satenapi sahassenapi satasahassenapi puṭṭhassa [Pg.134] mayhaṃ satthuno sabbesaṃ cittaṃ gahetvā kathetuṃ thāmo ca balañca atthi, vissattho upasaṅkamitvā puccheyyāsi mahārājā’’ti āha.

ส่วนหมอชีวก เมื่อกล่าวอธิบายเนื้อความของแต่ละบทให้จบลงแล้ว ได้กราบทูลว่า "ขอเดชะมหาราชเจ้า พระศาสดาของข้าพระองค์ทรงเป็นพระอรหันต์ เพราะเหตุอย่างนี้ๆ, ทรงเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เพราะเหตุอย่างนี้ๆ...ฯลฯ...ทรงเป็นพระผู้มีพระภาค เพราะเหตุอย่างนี้ๆ" แล้วได้กราบทูลว่า "ขอสมมติเทพจงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเถิด บางทีเมื่อสมมติเทพทรงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น พระทัยอาจจะเลื่อมใส". และในคำนั้น เมื่อหมอชีวกกราบทูลว่า "ขอสมมติเทพจงเข้าไปเฝ้าพระองค์เถิด" นั้น เท่ากับกราบทูลว่า "ขอเดชะมหาราชเจ้า ก็พระศาสดาของข้าพระองค์ แม้จะถูกบุคคลเช่นพระองค์ทูลถามปัญหาร้อยครั้ง พันครั้ง หรือแสนครั้ง ก็ทรงมีทั้งพระกำลังและพระปรีชาสามารถที่จะหยั่งรู้จิตของคนทั้งปวงแล้วตรัสตอบได้ ขอเดชะมหาราชเจ้า ขอพระองค์จงทรงวางพระทัยเข้าไปเฝ้าแล้วทูลถามเถิด".

Raññopi bhagavato guṇakathaṃ suṇantassa sakalasarīraṃ pañcavaṇṇāya pītiyā nirantaraṃ phuṭaṃ ahosi. So taṅkhaṇaññeva gantukāmo hutvā – ‘‘imāya kho pana velāya mayhaṃ dasabalassa santikaṃ gacchato na añño koci khippaṃ yānāni yojetuṃ sakkhissati aññatra jīvakā’’ti cintetvā – ‘‘tena hi, samma jīvaka, hatthiyānāni kappāpehī’’ti āha.

แม้พระราชา เมื่อทรงสดับคุณกถาของพระผู้มีพระภาค พระวรกายทั้งสิ้นก็แผ่ซ่านไปด้วยปีติ ๕ อย่างอย่างไม่ขาดสาย. พระองค์ทรงมีพระประสงค์จะเสด็จไปในขณะนั้นนั่นเอง แต่ทรงดำริว่า "ก็ในเวลานี้ เมื่อเราจะไปสู่สำนักของพระทศพล จะไม่มีใครอื่นนอกจากหมอชีวกที่สามารถเตรียมยานพาหนะได้อย่างรวดเร็ว" แล้วจึงตรัสว่า "ถ้าเช่นนั้น สหายชีวก ท่านจงเตรียมยานช้างเถิด".

158. Tattha tena hīti uyyojanatthe nipāto. Gaccha, samma jīvakāti vuttaṃ hoti. Hatthiyānānīti anekesu assarathādīsu yānesu vijjamānesupi hatthiyānaṃ uttamaṃ; uttamassa santikaṃ uttamayāneneva gantabbanti ca, assayānarathayānāni sasaddāni, dūratova tesaṃ saddo suyyati, hatthiyānassa padānupadaṃ gacchantāpi saddaṃ na suṇanti. Nibbutassa pana kho bhagavato santike nibbuteheva yānehi gantabbanti ca cintayitvā hatthiyānānīti āha.

๑๕๘. ในบทเหล่านั้น บทว่า "เตน หิ" เป็นนิบาตในอรรถว่ากระตุ้นเตือน เท่ากับกล่าวว่า "ไปเถิด สหายชีวก". ที่ตรัสว่า "ยานช้าง" นั้น เพราะทรงดำริว่า แม้เมื่อมียานพาหนะมากมาย เช่น ยานม้า ยานรถ เป็นต้น ยานช้างก็ประเสริฐที่สุด และพึงไปด้วยยานอันประเสริฐที่สุดเท่านั้น ไปสู่สำนักของบุคคลผู้ประเสริฐที่สุด อีกทั้งยานม้าและยานรถก็มีเสียงดัง เสียงของยานเหล่านั้นได้ยินแต่ไกล ส่วนยานช้าง แม้ผู้ที่เดินตามไปติดๆ ก็ไม่ได้ยินเสียง และอีกอย่างหนึ่ง พึงไปด้วยยานที่สงบเสงี่ยมเท่านั้น ไปสู่สำนักของพระผู้มีพระภาคผู้ทรงดับสนิทแล้ว จึงตรัสว่า "ยานช้าง".

Pañcamattāni hatthinikāsatānīti pañca kareṇusatāni. Kappāpetvāti ārohaṇasajjāni kāretvā. Ārohaṇīyanti ārohaṇayoggaṃ, opaguyhanti attho. Kiṃ panesa raññā vuttaṃ akāsi avuttanti? Avuttaṃ. Kasmā? Paṇḍitatāya. Evaṃ kirassa ahosi – rājā imāya velāya gacchāmīti vadati, rājāno ca nāma bahupaccatthikā. Sace antarāmagge koci antarāyo hoti, mampi garahissanti – ‘‘jīvako rājā me kathaṃ gaṇhātīti akālepi rājānaṃ gahetvā nikkhamatī’’ti. Bhagavantampi garahissanti ‘‘samaṇo gotamo, ‘mayhaṃ kathā vattatī’ti kālaṃ asallakkhetvāva dhammaṃ kathetī’’ti. Tasmā yathā neva mayhaṃ, na bhagavato, garahā uppajjati; rañño ca rakkhā susaṃvihitā hoti, tathā karissāmī’’ti.

บทว่า "ปญฺจมตฺตานิ หตฺถินิกาสตานิ" คือ ช้างพัง ๕๐๐ เชือก. บทว่า "กปฺปาเปตฺวา" คือ ให้จัดเตรียมเพื่อการทรง. บทว่า "อาโรหณียํ" มีความหมายว่า เหมาะแก่การทรง, เป็นช้างพระที่นั่ง. ก็หมอชีวกนี้ได้ทำตามที่พระราชาตรัสสั่ง หรือทำสิ่งที่มิได้ตรัสสั่ง? ตอบว่า ทำสิ่งที่มิได้ตรัสสั่ง. เพราะเหตุไร? เพราะความเป็นบัณฑิต. ได้ยินว่า เขามีความคิดดังนี้ว่า "พระราชาตรัสว่าจะเสด็จไปในเวลานี้ และโดยปกติ พระราชาย่อมมีปัจจามิตรมาก หากมีอันตรายใดๆ เกิดขึ้นในระหว่างทาง คนทั้งหลายก็จะติเตียนแม้แต่เราว่า 'หมอชีวกคิดว่าพระราชาทรงเชื่อฟังคำของเรา จึงนำเสด็จพระราชาออกไปแม้ในเวลาที่ไม่สมควร' และพวกเขาจะติเตียนแม้พระผู้มีพระภาคว่า 'พระสมณโคดมคิดว่าคำสอนของเราเป็นที่ยอมรับ จึงแสดงธรรมโดยไม่พิจารณาถึงกาลเวลา' เพราะฉะนั้น เราจะกระทำโดยประการที่คำติเตียนจะไม่เกิดขึ้นแก่เราและพระผู้มีพระภาค และการอารักขาพระราชาก็จะถูกจัดเตรียมไว้อย่างดี".

Tato itthiyo nissāya purisānaṃ bhayaṃ nāma natthi, ‘sukhaṃ itthiparivuto gamissāmī’ti pañca hatthinikāsatāni kappāpetvā pañca itthisatāni purisavesaṃ gāhāpetvā – ‘‘asitomarahatthā rājānaṃ parivāreyyāthā’’ti vatvā puna cintesi – ‘‘imassa rañño imasmiṃ attabhāve maggaphalānaṃ [Pg.135] upanissayo natthi, buddhā ca nāma upanissayaṃ disvāva dhammaṃ kathenti. Handāhaṃ, mahājanaṃ sannipātāpemi, evañhi sati satthā kassacideva upanissayena dhammaṃ desessati, sā mahājanassa upakārāya bhavissatī’’ti. So tattha tattha sāsanaṃ pesesi, bheriṃ carāpesi – ‘‘ajja rājā bhagavato santikaṃ gacchati, sabbe attano vibhavānurūpena rañño ārakkhaṃ gaṇhantū’’ti.

ลำดับนั้น เขาคิดว่า "อาศัยสตรี ภัยสำหรับบุรุษย่อมไม่มี เราจักไปอย่างสบายโดยมีสตรีแวดล้อม" จึงให้เตรียมช้างพัง ๕๐๐ เชือก ให้สตรี ๕๐๐ คนแต่งกายเป็นชาย แล้วกล่าวว่า "พวกเธอจงถือดาบและหอกแวดล้อมพระราชาไว้" แล้วคิดอีกว่า "พระราชานี้ไม่มีอุปนิสัยแห่งมรรคผลในอัตภาพนี้ และโดยปกติ พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงทอดพระเนตรเห็นอุปนิสัยแล้วจึงทรงแสดงธรรม เอาล่ะ เราจะให้มหาชนมาชุมนุมกัน เพราะเมื่อเป็นเช่นนี้ พระศาสดาจะทรงแสดงธรรมโดยอาศัยอุปนิสัยของใครคนใดคนหนึ่ง ธรรมเทศนานั้นก็จักเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่มหาชน". เขาจึงส่งข่าวไปในที่นั้นๆ และให้ตีกลองประกาศว่า "วันนี้พระราชาจะเสด็จไปสู่สำนักของพระผู้มีพระภาค ขอให้ทุกคนจงถวายการอารักขาแด่พระราชาตามกำลังสมบัติของตนเถิด".

Tato mahājano cintesi – ‘‘rājā kira satthudassanatthaṃ gacchati, kīdisī vata bho dhammadesanā bhavissati, kiṃ no nakkhattakīḷāya, tattheva gamissāmā’’ti. Sabbe gandhamālādīni gahetvā rañño āgamanaṃ ākaṅkhamānā magge aṭṭhaṃsu. Jīvakopi rañño paṭivedesi – ‘‘kappitāni kho te, deva, hatthiyānāni, yassa dāni kālaṃ maññasī’’ti. Tattha yassa dāni kālaṃ maññasīti upacāravacanametaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘yaṃ tayā āṇattaṃ, taṃ mayā kataṃ, idāni tvaṃ yassa gamanassa vā agamanassa vā kālaṃ maññasi, tadeva attano ruciyā karohī’’ti.

ลำดับนั้น มหาชนคิดว่า "ได้ยินว่า พระราชาจะเสด็จไปเพื่อเฝ้าพระศาสดา โอ้หนอ ธรรมเทศนาจักเป็นเช่นไรหนอ จะมีประโยชน์อะไรแก่เราด้วยการเล่นนักขัตฤกษ์ เราจะไปที่นั่นกันเถิด". ทุกคนถือของหอมและระเบียบดอกไม้เป็นต้น รอคอยการเสด็จมาของพระราชาอยู่ตามทาง. แม้หมอชีวกก็ได้กราบทูลพระราชาว่า "ขอเดชะสมมติเทพ ยานช้างได้ถูกเตรียมไว้แล้วสำหรับพระองค์ บัดนี้ พระองค์ทรงสำคัญกาลอันควรแก่การใด ก็โปรดทรงกระทำการนั้นเถิด". ในบทเหล่านั้น คำว่า "ยสฺส ทานิ กาลํ มญฺญสิ" นี้เป็นเพียงคำพูดตามธรรมเนียม ความหมายที่กล่าวคือ "สิ่งที่พระองค์ทรงบัญชา ข้าพระองค์ได้ทำแล้ว บัดนี้ พระองค์ทรงสำคัญว่ากาลนี้ควรแก่การเสด็จไปหรือไม่เสด็จไป ก็โปรดทรงกระทำการนั้นตามพระราชอัธยาศัยเถิด".

159. Paccekā itthiyoti pāṭiyekkā itthiyo, ekekissā hatthiniyā ekekaṃ itthinti vuttaṃ hoti. Ukkāsu dhāriyamānāsūti daṇḍadīpikāsu dhāriyamānāsu. Mahacca rājānubhāvenāti mahatā rājānubhāvena. Mahaccātipi pāḷi, mahatiyāti attho, liṅgavipariyāyo esa. Rājānubhāvo vuccati rājiddhi. Kā panassa rājiddhi? Tiyojanasatānaṃ dvinnaṃ mahāraṭṭhānaṃ issariyasirī. Tassa hi asukadivasaṃ rājā tathāgataṃ upasaṅkamissatīti paṭhamataraṃ saṃvidahane asatipi taṅkhaṇaññeva pañca itthisatāni purisavesaṃ gahetvā paṭimukkaveṭhanāni aṃse āsattakhaggāni maṇidaṇḍatomare gahetvā nikkhamiṃsu. Yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘paccekā itthiyo āropetvā’’ti.

๑๕๙. บทว่า ปจฺเจกา อิตฺถิโย คือ หญิงแต่ละคนๆ หมายความว่า ทรงให้หญิงคนหนึ่งๆ ขึ้นสู่ช้างพังเชือกหนึ่งๆ บทว่า อุกฺกาสุ ธาริยมานาสุ คือ เมื่อคบเพลิงมีด้ามอันเขาถืออยู่ บทว่า มหจฺจ ราชานุภาเวน คือ ด้วยราชานุภาพอันยิ่งใหญ่ แม้บทว่า มหจฺจา ก็เป็นบาลี มีความหมายว่า มหติยา (ด้วย...อันยิ่งใหญ่) เป็นการเปลี่ยนลิงค์ (จากปุงลิงค์เป็นอิตถีลิงค์) ราชานุภาพ ท่านเรียกว่า ราชฤทธิ์ ก็ราชฤทธิ์ของพระราชานั้นเป็นอย่างไร? คือ สิริแห่งความเป็นใหญ่ในมหาชนบท ๒ แคว้น คือ อังคะและมคธะ ซึ่งมีปริมณฑล ๓๐๐ โยชน์ ความจริง แม้จะไม่มีการตระเตรียมไว้ก่อนว่า 'ในวันชื่อโน้น พระเจ้าอชาตศัตรูจักเสด็จเข้าไปเฝ้าพระตถาคต' แต่ในขณะนั้นนั่นเอง หญิง ๕๐๐ คนก็แต่งกายเป็นชาย สวมผ้าโพกศีรษะ สะพายดาบที่บ่า ถือหอกด้ามแก้วมณีพากันออกไป พระอานนทเถระหมายถึงหญิงเหล่านั้นจึงกล่าวว่า "ให้หญิงแต่ละคนขึ้น (บนช้างพัง)"

Aparāpi soḷasasahassakhattiyanāṭakitthiyo rājānaṃ parivāresuṃ. Tāsaṃ pariyante khujjavāmanakakirātādayo. Tāsaṃ pariyante antepurapālakā vissāsikapurisā. Tesaṃ pariyante vicitravesavilāsino saṭṭhisahassamattā mahāmattā. Tesaṃ pariyante vividhālaṅkārapaṭimaṇḍitā nānappakāraāvudhahatthā [Pg.136] vijjādharataruṇā viya navutisahassamattā raṭṭhiyaputtā. Tesaṃ pariyante satagghanikāni nivāsetvā pañcasatagghanikāni ekaṃsaṃ katvā sunhātā suvilittā kañcanamālādinānābharaṇasobhitā dasasahassamattā brāhmaṇā dakkhiṇahatthaṃ ussāpetvā jayasaddaṃ ghosantā gacchanti. Tesaṃ pariyante pañcaṅgikāni tūriyāni. Tesaṃ pariyante dhanupantiparikkhepo. Tassa pariyante hatthighaṭā. Hatthīnaṃ pariyante gīvāya gīvaṃ paharamānā assapanti. Assapariyante aññamaññaṃ saṅghaṭṭanarathā. Rathapariyante bāhāya bāhaṃ paharayamānā yodhā. Tesaṃ pariyante attano attano anurūpāya ābharaṇasampattiyā virocamānā aṭṭhārasa seniyo. Iti yathā pariyante ṭhatvā khitto saro rājānaṃ na pāpuṇāti, evaṃ jīvako komārabhacco rañño parisaṃ saṃvidahitvā attanā rañño avidūreneva gacchati – ‘‘sace koci upaddavo hoti, paṭhamatara rañño jīvitadānaṃ dassāmī’’ti. Ukkānaṃ pana ettakāni satāni vā sahassāni vāti paricchedo natthīti evarūpiṃ rājiddhiṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘mahaccarājānubhāvena yena jīvakassa komārabhaccassa ambavanaṃ, tena pāyāsī’’ti.

หญิงนักฟ้อนชาวกษัตริย์อีก ๑๖,๐๐๐ คนแวดล้อมพระราชา ถัดจากหญิงเหล่านั้นออกไป มีหญิงค่อม หญิงแคระ หญิงชาวกิราตะ เป็นต้น ถัดจากหญิงเหล่านั้นออกไป มีบุรุษผู้คุ้นเคยซึ่งเป็นผู้รักษานางใน ถัดจากบุรุษเหล่านั้นออกไป มีมหาอำมาตย์ประมาณ ๖๐,๐๐๐ คน ผู้มีรูปโฉมงดงามด้วยเครื่องแต่งกายอันวิจิตร ถัดจากมหาอำมาตย์เหล่านั้นออกไป มีราชบุตรประมาณ ๙๐,๐๐๐ คน ประดับด้วยเครื่องประดับต่างๆ มีอาวุธนานาชนิดในมือ ดุจวิทยาธรหนุ่ม ถัดจากราชบุตรเหล่านั้นออกไป มีพราหมณ์ประมาณ ๑๐,๐๐๐ คน นุ่งผ้ามีราคา ๑๐๐ กหาปณะ ห่มผ้าเฉวียงบ่ามีราคา ๕๐๐ กหาปณะ อาบน้ำชำระกายดีแล้ว ลูบไล้ด้วยของหอมดีแล้ว ประดับด้วยเครื่องประดับต่างๆ มีพวงมาลัยทองเป็นต้น ยกแขนขวาเปล่งเสียงถวายพระพรชัย ถัดจากพราหมณ์เหล่านั้นออกไป มีดุริยางค์ ๕ ชนิด ถัดจากดุริยางค์เหล่านั้นออกไป มีแถวพลธนูเป็นวงล้อม ถัดจากวงล้อมนั้นออกไป มีหมู่ช้าง ถัดจากหมู่ช้างออกไป มีแถวม้าเดินไปประหนึ่งว่าคอต่อคอกระทบกัน ถัดจากแถวม้าออกไป มีรถรบกระทบกระทั่งกัน ถัดจากรถรบออกไป มีเหล่าทหารเดินไปประหนึ่งว่าแขนต่อแขนกระทบกัน ถัดจากทหารเหล่านั้นออกไป มีเหล่าเสนา ๑๘ เหล่า ผู้รุ่งเรืองด้วยสมบัติแห่งเครื่องประดับอันสมควรแก่ตนๆ หมอชีวกโกมารภัจจ์จัดขบวนเสด็จของพระราชาอย่างนี้ โดยที่ลูกศรซึ่งยิงมาจากสุดขอบขบวนจะไม่สามารถไปถึงพระราชาได้ แล้วตนเองก็เดินตามเสด็จไปไม่ห่างจากพระราชา ด้วยคิดว่า "ถ้ามีอุปัทวเหตุใดๆ เกิดขึ้น เราจักถวายชีวิตทานแด่พระราชาก่อน" ส่วนคบเพลิงนั้น ไม่มีการกำหนดว่ามีประมาณเท่านั้นร้อยหรือเท่านั้นพัน ด้วยเหตุนี้ ท่านจึงกล่าวหมายถึงราชฤทธิ์เช่นนี้ว่า "ด้วยราชานุภาพอันยิ่งใหญ่ เสด็จไปทางที่สวนมะม่วงของหมอชีวกโกมารภัจจ์ตั้งอยู่"

Ahudeva bhayanti ettha cittutrāsabhayaṃ, ñāṇabhayaṃ, ārammaṇabhayaṃ, ottappabhayanti catubbidhaṃ bhayaṃ, tattha ‘‘jātiṃ paṭicca bhayaṃ bhayānaka’’ntiādinā nayena vuttaṃ cittutrāsabhayaṃ nāma. ‘‘Tepi tathāgatassa dhammadesanaṃ sutvā yebhuyyena bhayaṃ saṃvegaṃ santāsaṃ āpajjantī’’ti (saṃ. ni. 3.78) evamāgataṃ ñāṇabhayaṃ nāma. ‘‘Etaṃ nūna taṃ bhayabheravaṃ āgacchatī’’ti (ma. ni. 1.49) ettha vuttaṃ ārammaṇabhayaṃ nāma.

ในบทว่า อหุเทว ภยํ นี้ ภัยมี ๔ อย่าง คือ จิตตุตฺตฺราสภย (ความกลัวคือความหวาดสะดุ้งแห่งจิต) ญาณภย (ความกลัวคือความรู้) อารัมมณภย (ความกลัวคืออารมณ์ที่น่ากลัว) และโอตตัปปภย (ความกลัวคือความเกรงกลัวต่อบาป) ในบรรดาภัย ๔ อย่างนั้น ภัยที่ตรัสไว้โดยนัยเป็นต้นว่า "อาศัยชาติจึงมีภัย มีสิ่งที่น่าหวาดกลัว" ชื่อว่า จิตตุตฺตฺราสภย ภัยที่มาในพระบาลีอย่างนี้ว่า "แม้ชนเหล่านั้น ครั้นได้ฟังธรรมเทศนาของพระตถาคตแล้ว โดยมากย่อมถึงความกลัว ความสังเวช ความสะดุ้ง" ชื่อว่า ญาณภย ภัยที่ตรัสไว้ในบทนี้ว่า "สิ่งที่เป็นภัยน่าสะพรึงกลัวนั้นคงจะมาถึงเป็นแน่" ชื่อว่า อารัมมณภย

‘‘Bhīruṃ pasaṃsanti, na hi tattha sūraṃ;

Bhayā hi santo, na karonti pāpa’’nti. (saṃ. ni. 1.33);

"สัตบุรุษทั้งหลายย่อมสรรเสริญคนขลาด (ในบาป) ไม่สรรเสริญคนกล้า (ในบาป) ในเรื่องนั้นเลย เพราะว่าสัตบุรุษทั้งหลายย่อมไม่ทำบาปเพราะความกลัว (บาป)"

Idaṃ ottappabhayaṃ nāma. Tesu idha cittutrāsabhayaṃ, ahu ahosīti attho. Chambhitattanti chambhitassa bhāvo. Sakalasarīracalananti attho. Lomahaṃsoti lomahaṃsanaṃ, uddhaṃ ṭhitalomatāti attho. So panāyaṃ lomahaṃso dhammassavanādīsu pītiuppattikāle pītiyāpi hoti[Pg.137]. Bhīrukajātikānaṃ sampahārapisācādidassanesu bhayenāpi. Idha bhayalomahaṃsoti veditabbo.

ภัยนี้ชื่อว่า โอตตัปปภย ในบรรดาภัยเหล่านั้น ในที่นี้หมายถึง จิตตุตฺตฺราสภย บทว่า อหุ มีความหมายว่า อโหสิ (ได้มีแล้ว, ได้เกิดขึ้นแล้ว) บทว่า ฉมฺภิตตฺตํ คือ ความเป็นแห่งบุคคลผู้ตัวแข็งทื่อ หมายถึง อาการสั่นทั่วทั้งสรรพางค์กาย บทว่า โลมหํโส คือ การที่ขนลุกชัน หมายถึง ความมีแห่งขนที่ตั้งชันขึ้น ก็อาการขนลุกชันนี้ ย่อมเกิดขึ้นแม้เพราะปีติ ในเวลาที่ปีติเกิดขึ้นในขณะฟังธรรมเป็นต้น และเกิดขึ้นแม้เพราะความกลัว ในเวลาที่เห็นการรบกันหรือเห็นปีศาจเป็นต้น สำหรับบุคคลผู้มีชาติเป็นคนขลาด ในที่นี้ พึงทราบว่า เป็นอาการขนลุกชันเพราะความกลัว

Kasmā panesa bhītoti? Andhakārenāti eke vadanti. Rājagahe kira dvattiṃsa mahādvārāni, catusaṭṭhi khuddakadvārāni. Jīvakassa ambavanaṃ pākārassa ca gijjhakūṭassa ca antarā hoti. So pācīnadvārena nikkhamitvā pabbatacchāyāya pāvisi, tattha pabbatakūṭena cando chādito, pabbatacchāyāya ca rukkhacchāyāya ca andhakāraṃ ahosīti, tampi akāraṇaṃ. Tadā hi ukkānaṃ satasahassānampi paricchedo natthi.

ถามว่า ก็เหตุไรพระราชานี้จึงทรงหวาดกลัว? อาจารย์บางพวกกล่าวว่า "เพราะความมืด" ได้ยินว่า ในกรุงราชคฤห์ มีประตูใหญ่อยู่ ๓๒ ประตู มีประตูเล็กอยู่ ๖๔ ประตู สวนมะม่วงของหมอชีวกตั้งอยู่ระหว่างกำแพงเมืองกับภูเขาคิชฌกูฏ พระราชาเสด็จออกจากประตูทิศตะวันออกแล้วเสด็จเข้าไปทางเงาของภูเขา ในที่นั้น ดวงจันทร์ถูกยอดเขาบังไว้ และเพราะเงาของภูเขาและเงาของต้นไม้จึงเกิดความมืดขึ้น แม้คำกล่าวนั้นก็ไม่ใช่เหตุผล เพราะในเวลานั้น คบเพลิงแม้หลายแสนดวงก็ไม่มีการกำหนดจำนวน (คือมีจำนวนมากจนนับไม่ถ้วน)

Ayaṃ pana appasaddataṃ nissāya jīvake āsaṅkāya bhīto. Jīvako kirassa uparipāsādeyeva ārocesi – ‘‘mahārāja appasaddakāmo bhagavā, appasaddeneva upasaṅkamitabbo’’ti. Tasmā rājā tūriyasaddaṃ nivāresi. Tūriyāni kevalaṃ gahitamattāneva honti, vācampi uccaṃ anicchārayamānā accharāsaññāya gacchanti. Ambavanepi kassaci khipitasaddopi na suyyati. Rājāno ca nāma saddābhiratā honti. So taṃ appasaddataṃ nissāya ukkaṇṭhito jīvakepi āsaṅkaṃ uppādesi. ‘‘Ayaṃ jīvako mayhaṃ ambavane aḍḍhateḷasāni bhikkhusatānī’’ti āha. Ettha ca khipitasaddamattampi na suyyati, abhūtaṃ maññe, esa vañcetvā maṃ nagarato nīharitvā purato balakāyaṃ upaṭṭhapetvā maṃ gaṇhitvā attanā chattaṃ ussāpetukāmo. Ayañhi pañcannaṃ hatthīnaṃ balaṃ dhāreti. Mama ca avidūreneva gacchati, santike ca me āvudhahattho ekapurisopi natthi. Aho vata me anattho’’ti. Evaṃ bhāyitvā ca pana abhīto viya sandhāretumpi nāsakkhi. Attano bhītabhāvaṃ tassa āvi akāsi. Tena vuttaṃ. ‘‘Atha kho rājā…pe… na nigghoso’’ti. Tattha sammāti vayassābhilāpo esa, kacci maṃ vayassāti vuttaṃ hoti. Na palambhesīti yaṃ natthi taṃ atthīti vatvā kacci maṃ na vippalambhayasi. Nigghosoti kathāsallāpanigghoso.

ส่วนพระราชาพระองค์นี้ทรงอาศัยความมีเสียงน้อย จึงทรงหวาดระแวงในหมอชีวกและทรงหวาดกลัว ได้ยินว่า หมอชีวกได้กราบทูลพระราชาพระองค์นั้นบนปราสาทชั้นบนนั่นเทียวว่า "ข้าแต่พระมหาราช พระผู้มีพระภาคทรงโปรดความสงัด พึงเข้าเฝ้าโดยอาการสงบเสงี่ยมเท่านั้น" เพราะเหตุนั้น พระราชาจึงทรงให้งดเสียงดนตรี เครื่องดนตรีทั้งหลายเป็นเพียงสักว่าถือไว้เท่านั้น (ข้าราชบริพาร) ไม่เปล่งวาจาเสียงดัง ไปกันด้วยสัญญาณดีดนิ้ว แม้ในสวนมะม่วง ก็ไม่ได้ยินแม้เสียงไอหรือจามของใครๆ และโดยปกติ พระราชาทั้งหลายย่อมทรงยินดีในเสียง พระราชาพระองค์นั้นทรงอาศัยความมีเสียงน้อยนั้น จึงทรงอึดอัดพระทัย และทรงยังความระแวงให้เกิดขึ้นแม้ในหมอชีวก (ทรงดำริว่า) "หมอชีวกนี้กล่าวว่า 'ในสวนมะม่วงของข้าพเจ้ามีภิกษุ ๑,๒๕๐ รูป' แต่ในที่นี้ แม้เพียงเสียงไอหรือจามก็ไม่ได้ยิน เราเข้าใจว่า ไม่เป็นความจริง หมอชีวกนี้ลวงเรา นำเราออกจากเมือง แล้วจัดกองทัพไว้ข้างหน้า ประสงค์จะจับเราแล้วยกฉัตรขึ้นเอง เพราะว่าหมอชีวกนี้มีกำลังเท่าช้าง ๕ เชือก และเดินไปไม่ไกลจากเราเลย และในที่ใกล้เรา แม้บุรุษถืออาวุธสักคนเดียวก็ไม่มี โอหนอ ภัยจะเกิดแก่เรา" แต่ครั้นทรงหวาดกลัวอย่างนี้แล้ว ก็ไม่สามารถจะทรงข่มพระทัยไว้ประหนึ่งว่าไม่ทรงกลัวได้ ได้ทรงแสดงอาการที่ทรงหวาดกลัวของพระองค์ให้ปรากฏแก่หมอชีวกนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า "ครั้งนั้นแล พระราชา...ฯลฯ...ไม่มีเสียงอื้ออึง" ในบทเหล่านั้น บทว่า สัมมะ เป็นคำเรียกสหาย ความว่า ท่านผู้เป็นสหาย ท่านไม่ได้ลวงเราหรือ บทว่า น ปลมฺเภสิ ความว่า ท่านบอกสิ่งไม่มีว่ามี ท่านไม่ได้ลวงเราหรือ บทว่า นิคฺโฆโส คือ เสียงสนทนาปราศรัย

Mā bhāyi, mahārājāti jīvako – ‘‘ayaṃ rājā maṃ na jānāti ‘nāyaṃ paraṃ jīvitā voropetī’ti; sace kho pana naṃ na assāsessāmi, vinasseyyā’’ti [Pg.138] cintayitvā daḷhaṃ katvā samassāsento ‘‘mā bhāyi mahārājā’’ti vatvā ‘‘na taṃ devā’’tiādimāha. Abhikkamāti abhimukho kama gaccha, pavisāti attho. Sakiṃ vutte pana daḷhaṃ na hotīti taramānova dvikkhattuṃ āha. Ete maṇḍalamāḷe dīpā jhāyantīti mahārāja, corabalaṃ nāma na dīpe jāletvā tiṭṭhati, ete ca maṇḍalamāḷe dīpā jalanti. Etāya dīpasaññāya yāhi mahārājāti vadati.

หมอชีวกคิดว่า "พระราชานี้ไม่ทรงรู้จักเราว่า 'ผู้นี้ไม่ปลงผู้อื่นจากชีวิต' ก็ถ้าเราจักไม่ปลอบโยนพระองค์ พระองค์จะพึงพินาศ" จึงทำใจให้มั่นคง ปลอบโยนอยู่ ได้กราบทูลว่า "ขอพระองค์อย่าทรงกลัวเลย มหาราช" แล้วได้กราบทูลคำเป็นต้นว่า "ข้าแต่สมมติเทพ ข้าพระองค์มิได้ลวงพระองค์" บทว่า อภิกฺกม ความว่า จงก้าวไปข้างหน้า จงไป จงเข้าไป แต่เมื่อกล่าวครั้งเดียว ยังไม่มั่นคง จึงรีบกล่าวถึงสองครั้ง บทว่า เอเต มณฺฑลมาเฬ ทีปา ฌายนฺติ ความว่า ข้าแต่มหาราช อันว่ากองโจรย่อมไม่จุดประทีปตั้งอยู่ และประทีปเหล่านี้ในมณฑลมาลก็ลุกโพลงอยู่ (หมอชีวก) กราบทูลว่า "ขอพระองค์จงเสด็จไปตามสัญญาณแห่งประทีปนั้นเถิด มหาราช"

Sāmaññaphalapucchāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยปัญหาเรื่องสามัญผล

160. Nāgassa bhūmīti yattha sakkā hatthiṃ abhirūḷhena gantuṃ, ayaṃ nāgassa bhūmi nāma. Nāgā paccorohitvāti vihārassa bahidvārakoṭṭhake hatthito orohitvā. Bhūmiyaṃ patiṭṭhitasamakālameva pana bhagavato tejo rañño sarīraṃ phari. Athassa tāvadeva sakalasarīrato sedā mucciṃsu, sāṭakā pīḷetvā apanetabbā viya ahesuṃ. Attano aparādhaṃ saritvā mahābhayaṃ uppajji. So ujukaṃ bhagavato santikaṃ gantuṃ asakkonto jīvakaṃ hatthe gahetvā ārāmacārikaṃ caramāno viya ‘‘idaṃ te samma jīvaka suṭṭhu kāritaṃ idaṃ suṭṭhu kārita’’nti vihārassa vaṇṇaṃ bhaṇamāno anukkamena yena maṇḍalamāḷassa dvāraṃ tenupasaṅkami, sampattoti attho.

๑๖๐. บทว่า นาคสฺส ภูมิ ความว่า ที่ใดอันผู้ประทับบนช้างสามารถจะไปได้ ที่นี้ชื่อว่าภูมิของช้าง บทว่า นาคา ปจฺโจโรหิตฺวา ความว่า เสด็จลงจากช้างที่ซุ้มประตูชั้นนอกของวิหาร ก็ในขณะที่ประทับยืนบนพื้นดินนั่นเอง เดชของพระผู้มีพระภาคได้แผ่ซ่านไปทั่วพระวรกายของพระราชา ครั้งนั้น ในขณะนั้นเอง พระเสโทได้ไหลออกจากทั่วพระวรกายของพระองค์ พระภูษาเป็นประหนึ่งว่าพึงบิดแล้วนำออกไปได้ ทรงระลึกถึงความผิดของพระองค์ มหาภัยได้เกิดขึ้น พระองค์ไม่สามารถจะเสด็จเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคโดยตรงได้ จึงทรงจูงมือหมอชีวก ประหนึ่งว่าเสด็จประพาสชมอาราม ตรัสชมวิหารว่า "สหายชีวก นี่ท่านให้สร้างดีแล้ว นี่สร้างดีแล้ว" เสด็จเข้าไปยังที่ซึ่งเป็นประตูแห่งมณฑลมาลโดยลำดับ ความว่า ถึงแล้ว

Kahaṃ pana sammāti kasmā pucchīti. Eke tāva ‘‘ajānanto’’ti vadanti. Iminā kira daharakāle pitarā saddhiṃ āgamma bhagavā diṭṭhapubbo, pacchā pana pāpamittasaṃsaggena pitughātaṃ katvā abhimāre pesetvā dhanapālaṃ muñcāpetvā mahāparādho hutvā bhagavato sammukhībhāvaṃ na upagatapubboti asañjānanto pucchatīti. Taṃ akāraṇaṃ, bhagavā hi ākiṇṇavaralakkhaṇo anubyañjanapaṭimaṇḍito chabbaṇṇāhi rasmīhi sakalaṃ ārāmaṃ obhāsetvā tārāgaṇaparivuto viya puṇṇacando bhikkhugaṇaparivuto maṇḍalamāḷamajjhe nisinno, taṃ ko na jāneyya. Ayaṃ pana attano issariyalīlāya pucchati. Pakati hesā rājakulānaṃ, yaṃ jānantāpi ajānantā viya pucchanti. Jīvako pana taṃ sutvā – ‘ayaṃ rājā pathaviyaṃ ṭhatvā kuhiṃ pathavīti, nabhaṃ ulloketvā kuhiṃ candimasūriyāti, sinerumūle ṭhatvā [Pg.139] kuhiṃ sinerūti vadamāno viya dasabalassa purato ṭhatvā kuhiṃ bhagavā’ti pucchati. ‘‘Handassa bhagavantaṃ dassessāmī’’ti cintetvā yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā ‘‘eso mahārājā’’tiādimāha. Purakkhatoti parivāretvā nisinnassa purato nisinno.

(ถามว่า) เพราะเหตุไรจึงตรัสถามว่า "สหาย (พระผู้มีพระภาค) อยู่ที่ไหน" อาจารย์บางพวกกล่าวว่า "เพราะไม่ทรงทราบ" ได้ยินว่า พระราชานี้เคยเสด็จมากับพระบิดาในกาลยังทรงพระเยาว์ ได้เคยทอดพระเนตรเห็นพระผู้มีพระภาคแล้ว แต่ภายหลังเพราะคบปาปมิตร ได้ทรงกระทำปิตุฆาต ส่งนายขมังธนูไป ปล่อยช้างธนบาล เป็นผู้มีโทษมาก จึงไม่เคยเสด็จเข้าไปสู่เบื้องพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาคอีกเลย เพราะเหตุนั้นจึงตรัสถามเพราะจำไม่ได้ คำกล่าวนี้ไม่มีเหตุผล เพราะว่า พระผู้มีพระภาคทรงมีพระมหาปุริสลักษณะอันประเสริฐพรั่งพร้อม ประดับด้วยอนุพยัญชนะ ทรงเปล่งพระฉัพพรรณรังสีให้สว่างไสวทั่วทั้งอาราม ประทับนั่งท่ามกลางมณฑลมาล แวดล้อมด้วยหมู่ภิกษุ ดุจพระจันทร์เพ็ญแวดล้อมด้วยหมู่ดาว ใครเล่าจะไม่รู้จักพระองค์ แต่พระราชานี้ตรัสถามด้วยลีลาแห่งความเป็นอิสริยยศของพระองค์ เพราะนี่เป็นปกติของราชตระกูล ที่แม้จะทรงทราบก็ตรัสถามประหนึ่งว่าไม่ทรงทราบ ส่วนหมอชีวกได้ฟังดังนั้นแล้วคิดว่า 'พระราชานี้ประทับยืนบนแผ่นดินแล้วตรัสถามว่า แผ่นดินอยู่ที่ไหน, ทรงแหงนดูท้องฟ้าแล้วตรัสถามว่า พระจันทร์พระอาทิตย์อยู่ที่ไหน, ประทับยืนที่เชิงเขาสิเนรุแล้วตรัสถามว่า เขาสิเนรุอยู่ที่ไหน ฉันใด ก็ฉันนั้น ประทับยืนอยู่เบื้องพระพักตร์พระทศพลแล้วตรัสถามว่า พระผู้มีพระภาคอยู่ที่ไหน' คิดว่า "เอาล่ะ เราจะชี้ถวายพระผู้มีพระภาคแก่พระองค์" จึงประนมอัญชลีไปทางที่พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ แล้วกราบทูลคำเป็นต้นว่า "นั่นคือพระผู้มีพระภาค พระเจ้าข้า" บทว่า ปุรกฺขโต ความว่า ประทับนั่งอยู่เบื้องหน้า (แห่งภิกษุสงฆ์) ผู้นั่งแวดล้อมอยู่

161. Yena bhagavā tenupasaṅkamīti yattha bhagavā tattha gato, bhagavato santikaṃ upagatoti attho. Ekamantaṃ aṭṭhāsīti bhagavantaṃ vā bhikkhusaṃghaṃ vā asaṅghaṭṭayamāno attano ṭhātuṃ anucchavike ekasmiṃ padese bhagavantaṃ abhivādetvā ekova aṭṭhāsi. Tuṇhībhūtaṃ tuṇhībhūtanti yato yato anuviloketi, tato tato tuṇhībhūtamevāti attho. Tattha hi ekabhikkhussapi hatthakukkuccaṃ vā pādakukkuccaṃ vā khipitasaddo vā natthi, sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitaṃ nāṭakaparivāraṃ bhagavato abhimukhe ṭhitaṃ rājānaṃ vā rājaparisaṃ vā ekabhikkhupi na olokesi. Sabbe bhagavantaṃyeva olokayamānā nisīdiṃsu.

๑๖๑. บทว่า เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ ความว่า พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ที่ใด ก็เสด็จไป ณ ที่นั้น คือ เสด็จเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค บทว่า เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ ความว่า ไม่ทรงกระทบกระทั่งพระผู้มีพระภาคหรือภิกษุสงฆ์ ประทับยืนอยู่แต่พระองค์เดียว ณ ที่ส่วนข้างหนึ่งอันสมควรแก่การยืนของพระองค์ ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้ว บทว่า ตุณฺหีภูตํ ตุณฺหีภูตํ ความว่า ทอดพระเนตรไปโดยรอบ ณ ที่ใดๆ ก็ทรงเห็นแต่ความสงบนิ่ง ณ ที่นั้นๆ เพราะในที่นั้น แม้ภิกษุรูปหนึ่งก็ไม่มีการเคลื่อนไหวอาการอันน่ารังเกียจทางมือหรือทางเท้า หรือมีเสียงไอจาม แม้ภิกษุรูปหนึ่งก็มิได้แลดูพระราชาหรือราชบริษัท ผู้ประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง มีเหล่านางฟ้อนเป็นบริวาร ประทับยืนอยู่เบื้องพระพักตร์พระผู้มีพระภาค ภิกษุทั้งปวงต่างมองดูแต่พระผู้มีพระภาคเท่านั้นแล้วนั่งอยู่

Rājā tesaṃ upasame pasīditvā vigatapaṅkatāya vippasannarahadamiva upasantindriyaṃ bhikkhusaṅghaṃ punappunaṃ anuviloketvā udānaṃ udānesi. Tattha imināti yena kāyikena ca vācasikena ca mānasikena ca sīlūpasamena bhikkhusaṅgho upasanto, iminā upasamenāti dīpeti. Tattha ‘‘aho vata me putto pabbajitvā ime bhikkhū viya upasanto bhaveyyā’’ti nayidaṃ sandhāya esa evamāha. Ayaṃ pana bhikkhusaṅghaṃ disvā pasanno puttaṃ anussari. Dullabhañhi laddhā acchariyaṃ vā disvā piyānaṃ ñātimittādīnaṃ anussaraṇaṃ nāma lokassa pakatiyeva. Iti bhikkhusaṅghaṃ disvā puttaṃ anussaramāno esa evamāha.

พระราชาทรงเลื่อมใสในความสงบของภิกษุเหล่านั้นแล้ว ทรงตรวจดูหมู่ภิกษุผู้มีอินทรีย์สงบระงับ ดุจห้วงน้ำที่ใสเป็นพิเศษเพราะปราศจากเปือกตม บ่อยๆ แล้วได้ทรงเปล่งอุทาน. ในอุทานนั้น บทว่า อิมินา ย่อมแสดงความว่า หมู่ภิกษุสงบแล้วด้วยความสงบคือศีลทางกาย ทางวาจา และทางใจใด (ขอจงเป็นผู้ถึงพร้อม) ด้วยความสงบนี้. ในเรื่องนั้น พระองค์มิได้ตรัสอย่างนี้ โดยทรงหมายถึงความข้อนี้ว่า "โอหนอ ถ้าหากว่าบุตรของเราบวชแล้วพึงเป็นผู้สงบเหมือนภิกษุเหล่านี้ ก็จะดี". แต่ว่า พระองค์นี้ทอดพระเนตรเห็นหมู่ภิกษุแล้วทรงเลื่อมใส จึงทรงระลึกถึงพระโอรส. จริงอยู่ การระลึกถึงญาติมิตรเป็นต้นผู้เป็นที่รัก เมื่อได้ของที่ได้ยาก หรือเห็นสิ่งอัศจรรย์ เป็นธรรมดาของโลก. เพราะเหตุนั้น พระองค์นี้เมื่อทอดพระเนตรเห็นหมู่ภิกษุแล้วทรงระลึกถึงพระโอรส จึงได้ตรัสอย่างนี้.

Api ca putte āsaṅkāya tassa upasamaṃ icchamāno pesa evamāha. Evaṃ kirassa ahosi, putto me pucchissati – ‘‘mayhaṃ pitā daharo. Ayyako me kuhi’’nti. So ‘‘pitarā te ghātito’’ti sutvā ‘‘ahampi pitaraṃ ghātetvā rajjaṃ kāressāmī’’ti maññissati. Iti putte āsaṅkāya tassa upasamaṃ icchamāno pesa evamāha. Kiñcāpi hi esa evamāha. Atha kho naṃ putto ghātessatiyeva. Tasmiñhi vaṃse pituvadho pañcaparivaṭṭe gato. Ajātasattu bimbisāraṃ ghātesi, udayo ajātasattuṃ[Pg.140]. Tassa putto mahāmuṇḍiko nāma udayaṃ. Tassa putto anuruddho nāma mahāmuṇḍikaṃ. Tassa putto nāgadāso nāma anuruddhaṃ. Nāgadāsaṃ pana – ‘‘vaṃsacchedakarājāno ime, kiṃ imehī’’ti raṭṭhavāsino kupitā ghātesuṃ.

อีกอย่างหนึ่ง พระองค์นั้นตรัสอย่างนี้เพราะทรงระแวงในพระโอรส จึงทรงปรารถนาความสงบของพระโอรสนั้น. ได้ยินว่า พระองค์ได้มีความดำริอย่างนี้ว่า บุตรของเราจักถามว่า "พระบิดาของเรายังหนุ่มแน่น พระอัยกาของเราอยู่ที่ไหน". เขาได้ฟังว่า "พระอัยกาของท่านถูกพระบิดาของท่านปลงพระชนม์" ก็จักสำคัญว่า "แม้เราก็จะปลงพระชนม์พระบิดาแล้วทำราชสมบัติ". เพราะเหตุนั้น พระองค์นั้นทรงระแวงในพระโอรส ทรงปรารถนาความสงบของพระโอรสนั้น จึงตรัสอย่างนี้. จริงอยู่ ถึงแม้พระองค์นั้นจะตรัสอย่างนี้ แต่พระโอรสก็ได้ปลงพระชนม์พระองค์จนได้. จริงอยู่ ในวงศ์นั้น การฆ่าบิดาได้ดำเนินไปถึง ๕ ชั่วอายุคน. พระเจ้าอชาตศัตรูปลงพระชนม์พระเจ้าพิมพิสาร, พระเจ้าอุทัยปลงพระชนม์พระเจ้าอชาตศัตรู. พระโอรสของพระองค์พระนามว่ามหาบัณฑุกะปลงพระชนม์พระเจ้าอุทัย. พระโอรสของพระองค์พระนามว่าอนุรุทธะปลงพระชนม์พระเจ้ามหาบัณฑุกะ. พระโอรสของพระองค์พระนามว่านาคทาสกะปลงพระชนม์พระเจ้าอนุรุทธะ. ส่วนพระเจ้านาคทาสกะ ชาวแว่นแคว้นโกรธแล้วจึงปลงพระชนม์เสีย ด้วยคิดว่า "พระราชาเหล่านี้เป็นผู้ตัดวงศ์ จะมีประโยชน์อะไรด้วยพระราชาเหล่านี้".

Agamā kho tvanti kasmā evamāha? Bhagavā kira rañño vacībhede akateyeva cintesi – ‘‘ayaṃ rājā āgantvā tuṇhī niravo ṭhito, kiṃ nu kho cintesī’’ti. Athassa cittaṃ ñatvā – ‘‘ayaṃ mayā saddhiṃ sallapituṃ asakkonto bhikkhusaṅghaṃ anuviloketvā puttaṃ anussari, na kho panāyaṃ mayi anālapante kiñci kathetuṃ sakkhissati, karomi tena saddhiṃ kathāsallāpa’’nti. Tasmā rañño vacanānantaraṃ ‘‘agamā kho tvaṃ, mahārāja, yathāpema’’nti āha. Tassattho – mahārāja, yathā nāma unname vuṭṭhaṃ udakaṃ yena ninnaṃ tena gacchati, evameva tvaṃ bhikkhusaṅghaṃ anuviloketvā yena pemaṃ tena gatoti.

เพราะเหตุไรจึงตรัสอย่างนี้ว่า อคมา โข ตฺวํ? ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงดำริแล้วก่อนที่พระราชาจะเปล่งวาจาเสียอีกว่า "พระราชานี้เสด็จมาแล้วประทับยืนนิ่ง ไม่มีเสียง ทรงคิดอะไรอยู่หนอ". ลำดับนั้น ทรงทราบจิตของพระองค์แล้ว (จึงทรงดำริว่า) "พระองค์นี้ไม่สามารถจะสนทนากับเราได้ จึงตรวจดูหมู่ภิกษุแล้วระลึกถึงพระโอรส ก็แล เมื่อเราไม่ตรัสทัก พระองค์นี้ก็จักไม่สามารถตรัสอะไรได้เลย เราจะทำการสนทนากับพระองค์นั้น". เพราะเหตุนั้น ในลำดับแห่งวาจาของพระราชา พระองค์จึงตรัสว่า "อคมา โข ตฺวํ มหาราช ยถาเปมํ". อธิบายความแห่งพระดำรัสนั้นว่า มหาบพิตร เปรียบเหมือนน้ำที่ตกลงในที่ดอน ย่อมไหลไปสู่ที่ลุ่มฉันใด พระองค์ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ทรงตรวจดูหมู่ภิกษุแล้ว จึงเสด็จไปสู่ที่ซึ่งมีความรัก.

Atha rañño etadahosi – ‘‘aho acchariyā buddhaguṇā, mayā sadiso bhagavato aparādhakārako nāma natthi, mayā hissa aggupaṭṭhāko ghātito, devadattassa ca kathaṃ gahetvā abhimārā pesitā, nāḷāgiri mutto, maṃ nissāya devadattena silā paviddhā, evaṃ mahāparādhaṃ nāma maṃ ālapato dasabalassa mukhaṃ nappahoti; aho bhagavā pañcahākārehi tādilakkhaṇe suppatiṭṭhito. Evarūpaṃ nāma satthāraṃ pahāya bahiddhā na pariyesissāmā’’ti so somanassajāto bhagavantaṃ ālapanto ‘‘piyo me, bhante’’tiādimāha.

ลำดับนั้น พระราชาได้มีความดำริอย่างนี้ว่า "โอ พุทธคุณน่าอัศจรรย์หนอ ผู้ที่ทำผิดต่อพระผู้มีพระภาคเจ้าเสมอเหมือนเราไม่มี เพราะว่า อัครอุปัฏฐากของพระองค์ถูกเราปลงพระชนม์ และเราเชื่อคำของพระเทวทัตแล้วส่งนายขมังธนูไป ปล่อยช้างนาฬาคิรี พระเทวทัตอาศัยเราแล้วกลิ้งศิลา พระโอษฐ์ของพระทศพลผู้ตรัสทักเราผู้มีโทษใหญ่อย่างนี้ชื่อว่าไม่เพียงพอ (คือทรงมีพระเมตตามาก) โอ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตั้งมั่นดีแล้วในตาทิลักขณะด้วยอาการ ๕ ประการ เราทั้งหลายละพระศาสดาเช่นนี้แล้ว จักไม่แสวงหา (ศาสดา) ภายนอก". พระองค์นั้นทรงเกิดโสมนัส ตรัสปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ปิโย เม ภนฺเต".

162. Bhikkhusaṅghassa añjaliṃ paṇāmetvāti evaṃ kirassa ahosi bhagavantaṃ vanditvā itocito ca gantvā bhikkhusaṅghaṃ vandantena ca bhagavā piṭṭhito kātabbo hoti, garukāropi cesa na hoti. Rājānaṃ vanditvā uparājānaṃ vandantenapi hi rañño agāravo kato hoti. Tasmā bhagavantaṃ vanditvā ṭhitaṭṭhāneyeva bhikkhusaṅghassa añjaliṃ paṇāmetvā ekamantaṃ nisīdi. Kañcideva desanti kañci okāsaṃ.

๑๖๒. ในบทว่า ภิกฺขุสงฺฆสฺส อญฺชลึ ปณาเมตฺวา ได้ยินว่า พระองค์ได้มีความดำริอย่างนี้ว่า เมื่อบุคคลถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว เดินไปทางโน้นทางนี้เพื่อถวายบังคมหมู่ภิกษุ ก็จะต้องหันหลังให้พระผู้มีพระภาคเจ้า และการกระทำความเคารพนี้ก็ไม่เป็นการดี. จริงอยู่ แม้เมื่อบุคคลถวายบังคมพระราชาแล้วไปถวายบังคมอุปราช ก็ชื่อว่าได้ทำการไม่เคารพในพระราชา. เพราะเหตุนั้น (พระราชา) ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ประนมอัญชลีต่อหมู่ภิกษุ ณ ที่ประทับยืนนั้นเอง แล้วประทับนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง. บทว่า กญฺจิเทว เทสํ หมายถึง โอกาส (ที่) ใดที่หนึ่ง.

Athassa [Pg.141] bhagavā pañhapucchane ussāhaṃ janento āha – ‘‘puccha, mahārāja, yadākaṅkhasī’’ti. Tassattho – ‘‘puccha yadi ākaṅkhasi, na me pañhavissajjane bhāro atthi’’. Atha vā ‘‘puccha, yaṃ ākaṅkhasi, sabbaṃ te vissajjessāmī’’ti sabbaññupavāraṇaṃ pavāresi, asādhāraṇaṃ paccekabuddhaaggasāvakamahāsāvakehi. Te hi yadākaṅkhasīti na vadanti, sutvā vedissāmāti vadanti. Buddhā pana – ‘‘puccha, āvuso, yadākaṅkhasī’’ti (saṃ. ni. 1.237), vā ‘‘puccha, mahārāja, yadākaṅkhasī’’ti vā,

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงทำให้พระองค์เกิดความกระตือรือร้นในการทูลถามปัญหา จึงตรัสว่า "ดูก่อนมหาบพิตร พระองค์ทรงปรารถนาสิ่งใด ก็จงทูลถามเถิด". อธิบายความแห่งพระดำรัสนั้นว่า "ถ้าพระองค์ปรารถนา ก็จงทูลถามเถิด ภาระในการตอบปัญหาของเราไม่มี". หรืออีกนัยหนึ่งว่า "พระองค์ปรารถนาสิ่งใด ก็จงทูลถามเถิด เราจักตอบปัญหาทั้งหมดแก่พระองค์" (ดังนี้) ทรงปวารณาด้วยสัพพัญญูปวารณา ซึ่งไม่ทั่วไปแก่พระปัจเจกพุทธเจ้า พระอัครสาวก และพระมหาสาวก. จริงอยู่ ท่านเหล่านั้นไม่กล่าวว่า ยทากงฺขสิ แต่กล่าวว่า สุตฺวา เวทิสฺสาม. ส่วนพระพุทธเจ้าทั้งหลาย (ตรัสว่า) "ดูก่อนอาวุโส ท่านปรารถนาสิ่งใด ก็จงถามเถิด" หรือ "ดูก่อนมหาบพิตร พระองค์ทรงปรารถนาสิ่งใด ก็จงทูลถามเถิด" หรือ

‘‘Puccha, vāsava, maṃ pañhaṃ, yaṃ kiñci manasicchasi;

Tassa tasseva pañhassa, ahaṃ antaṃ karomi te’’ti. (dī. ni. 2.356) vā;

"ดูก่อนวาสวะ ท่านจงถามปัญหาเราตามที่ใจปรารถนาอย่างใดอย่างหนึ่ง เราจะทำที่สุดแห่งปัญหานั้นๆ ให้แก่ท่าน" หรือ

Tena hi tvaṃ, bhikkhu, sake āsane nisīditvā puccha, yadākaṅkhasīti vā,

"ถ้าเช่นนั้น ดูก่อนภิกษุ ท่านจงนั่งในอาสนะของตนแล้วปรารถนาสิ่งใด ก็จงถามเถิด" หรือ

‘‘Bāvarissa ca tuyhaṃ vā, sabbesaṃ sabbasaṃsayaṃ;

Katāvakāsā pucchavho, yaṃ kiñci manasicchathā’’ti. (su. ni. 1036) vā;

"เราให้โอกาสแล้ว ท่านทั้งหลายจงถามความสงสัยทั้งหมดของพาวรีพราหมณ์หรือของท่าน ตามที่ใจปรารถนาอย่างใดอย่างหนึ่งเถิด" หรือ

‘‘Puccha maṃ, sabhiya, pañhaṃ, yaṃ kiñci manasicchasi;

Tassa tasseva pañhassa, ahaṃ antaṃ karomi te’’ti. (su. ni. 517) vā;

"ดูก่อนสภิยะ ท่านจงถามปัญหาเราตามที่ใจปรารถนาอย่างใดอย่างหนึ่ง เราจะทำที่สุดแห่งปัญหานั้นๆ ให้แก่ท่าน" หรือ

Tesaṃ tesaṃ yakkhanarindadevasamaṇabrāhmaṇaparibbājakānaṃ sabbaññupavāraṇaṃ pavārenti. Anacchariyañcetaṃ, yaṃ bhagavā buddhabhūmiṃ patvā etaṃ pavāraṇaṃ pavāreyya. Yo bodhisattabhūmiyaṃ padesañāṇe ṭhito –

(พระพุทธเจ้าทั้งหลาย) ย่อมทรงปวารณาด้วยสัพพัญญูปวารณาแก่ยักษ์ นรินทร์ เทพ สมณพราหมณ์ ปริพาชกเหล่านั้นๆ. และข้อนี้ไม่น่าอัศจรรย์ คือการที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบรรลุพุทธภูมิแล้ว จะทรงปวารณาด้วยปวารณานี้. พระองค์ผู้ทรงดำรงอยู่ในปเทสญาณในโพธิสัตตภูมิ (ยังทรงสามารถทำได้)

‘‘Koṇḍañña, pañhāni viyākarohi;

Yācanti taṃ isayo sādhurūpā.Koṇḍañña, eso manujesu dhammo;

Yaṃ vuddhamāgacchati esa bhāro’’ti. (jā. 2.17.60);

"ข้าแต่ท่านโกณฑัญญะ ขอท่านจงตอบปัญหาทั้งหลายเถิด ฤาษีผู้มีรูปงามทั้งหลายย่อมวิงวอนท่าน. ข้าแต่ท่านโกณฑัญญะ นี้เป็นธรรมดาในหมู่มนุษย์ คือ ภาระนี้ย่อมมาถึงผู้เจริญแล้ว"

Evaṃ sakkādīnaṃ atthāya isīhi yācito –

(พระโพธิสัตว์) ถูกฤาษีทั้งหลายวิงวอนแล้วเพื่อประโยชน์แก่ท้าวสักกะเป็นต้นอย่างนี้

‘‘Katāvakāsā pucchantu bhonto,Yaṃ kiñci pañhaṃ manasābhipatthitaṃ;

Ahañhi taṃ taṃ vo viyākarissaṃ,Ñatvā sayaṃ lokamimaṃ parañcā’’ti. (jā. 2.17.61);

“ท่านผู้เจริญทั้งหลาย เราได้ให้โอกาสแล้ว ท่านจงถามปัญหาใดๆ ก็ตามที่ปรารถนาแล้วด้วยใจเถิด เพราะว่าเราเองรู้แจ้งโลกนี้และโลกอื่นแล้ว จักพยากรณ์ปัญหานั้นๆ แก่ท่านทั้งหลาย”

Evaṃ [Pg.142] sarabhaṅgakāle. Sambhavajātake ca sakalajambudīpaṃ tikkhattuṃ vicaritvā pañhānaṃ antakaraṃ adisvā suciratena brāhmaṇena, pañhaṃ puṭṭhuṃ okāse kārite jātiyā sattavassiko rathikāya paṃsuṃ kīḷanto pallaṅkamābhujitvā antaravīthiyaṃ nisinnova –

อย่างนี้ ในสมัยของสรภังคดาบส และในสัมภวชาดก เมื่อสุจิรตพราหมณ์เที่ยวไปทั่วชมพูทวีป ๓ ครั้งแล้วไม่พบผู้ที่สามารถแก้ปัญหาได้ จึงได้ให้โอกาสเพื่อจะถามปัญหา สัมภวกุมารผู้มีอายุ ๗ ขวบโดยชาติ กำลังเล่นฝุ่นอยู่ที่ถนน ได้นั่งขัดสมาธิในระหว่างถนนนั่นเอง

‘‘Taggha te ahamakkhissaṃ, yathāpi kusalo tathā;

Rājā ca kho taṃ jānāti, yadi kāhati vā na vā’’ti. (jā. 1.16.172);

“จริงอยู่ เราจักบอกแก่ท่าน เหมือนดังผู้ฉลาดบอกฉะนั้น ก็แล พระราชาย่อมทรงทราบเรื่องนั้นว่า จักทรงกระทำหรือไม่”

Sabbaññupavāraṇaṃ pavāresi.

ได้ทรงปวารณาความเป็นพระสัพพัญญู

163. Evaṃ bhagavatā sabbaññupavāraṇāya pavāritāya attamano rājā pañhaṃ pucchanto – ‘‘yathā nu kho imāni, bhante’’tiādimāha. Tattha sippameva sippāyatanaṃ. Puthusippāyatanānīti bahūni sippāni. Seyyathidanti katame pana te. Hatthārohātiādīhi ye taṃ taṃ sippaṃ nissāya jīvanti, te dasseti. Ayañhi assādhippāyo – ‘‘yathā imesaṃ sippūpajīvīnaṃ taṃ taṃ sippaṃ nissāya sandiṭṭhikaṃ sippaphalaṃ paññāyati. Sakkā nu kho evaṃ sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ paññāpetu’’nti. Tasmā sippāyatanāni āharitvā sippūpajīvino dasseti.

๑๖๓. เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงปวารณาความเป็นพระสัพพัญญูอย่างนี้แล้ว พระราชาทรงมีพระทัยยินดี เมื่อจะทูลถามปัญหา จึงได้ตรัสคำเป็นต้นว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ศิลปศาสตร์เหล่านี้มีอยู่ฉันใดหนอแล’ ในบทเหล่านั้น ศิลปะนั่นเองชื่อว่า ศิลปายตนะ บทว่า ปุถุสิปฺปายตนานิ คือ ศิลปะจำนวนมาก บทว่า เสยฺยถีทํ คือ ศิลปะเหล่านั้นเป็นไฉน ด้วยบทเป็นต้นว่า หัตถาโรหา ทรงแสดงถึงชนเหล่าใดที่อาศัยศิลปะนั้นๆ เลี้ยงชีพ จริงอยู่ อธิบายของพระราชานั้นมีดังนี้ว่า ‘ผลแห่งศิลปะที่เห็นได้ในปัจจุบันของเหล่าชนผู้เลี้ยงชีพด้วยศิลปะเหล่านี้ อาศัยศิลปะนั้นๆ ย่อมปรากฏฉันใด จะพึงสามารถเพื่อทำให้แจ้งซึ่งสามัญผลที่เห็นได้ในปัจจุบันอย่างนั้นได้หรือไม่หนอแล’ เพราะเหตุนั้น พระราชาจึงทรงยกศิลปายตนะขึ้นมาแล้วทรงแสดงถึงชนผู้เลี้ยงชีพด้วยศิลปะ

Tattha hatthārohāti sabbepi hatthācariyahatthivejjahatthimeṇḍādayo dasseti. Assārohāti sabbepi assācariyaassavejjaassameṇḍādayo. Rathikāti sabbepi rathācariyarathayodharatharakkhādayo. Dhanuggahāti dhanuācariyā issāsā. Celakāti ye yuddhe jayadhajaṃ gahetvā purato gacchanti. Calakāti idha rañño ṭhānaṃ hotu, idha asukamahāmattassāti evaṃ senābyūhakārakā. Piṇḍadāyakāti sāhasikamahāyodhā. Te kira parasenaṃ pavisitvā parasīsaṃ piṇḍamiva chetvā chetvā dayanti, uppatitvā uppatitvā niggacchantīti attho. Ye vā saṅgāmamajjhe yodhānaṃ bhattapātiṃ gahetvā parivisanti, tesampetaṃ nāmaṃ. Uggā rājaputtāti uggatuggatā saṅgāmāvacarā rājaputtā. Pakkhandinoti ye ‘‘kassa sīsaṃ vā āvudhaṃ vā āharāmā’’ti [Pg.143] ‘‘vatvā asukassā’’ti vuttā saṅgāmaṃ pakkhanditvā tadeva āharanti, ime pakkhandantīti pakkhandino. Mahānāgāti mahānāgā viya mahānāgā, hatthiādīsupi abhimukhaṃ āgacchantesu anivattitayodhānametaṃ adhivacanaṃ. Sūrāti ekantasūrā, ye sajālikāpi sacammikāpi samuddaṃ tarituṃ sakkonti. Cammayodhinoti ye cammakañcukaṃ vā pavisitvā saraparittāṇacammaṃ vā gahetvā yujjhanti. Dāsikaputtāti balavasinehā gharadāsayodhā. Āḷārikāti pūvikā. Kappakāti nhāpikā. Nhāpakāti ye nhāpenti. Sūdāti bhattakārakā. Mālākārādayo pākaṭāyeva. Gaṇakāti acchiddakapāṭhakā. Muddikāti hatthamuddāya gaṇanaṃ nissāya jīvino. Yāni vā panaññānipīti ayakāradantakāracittakārādīni. Evaṃgatānīti evaṃ pavattāni. Te diṭṭheva dhammeti te hatthārohādayo tāni puthusippāyatanāni dassetvā rājakulato mahāsampattiṃ labhamānā sandiṭṭhikameva sippaphalaṃ upajīvanti. Sukhentīti sukhitaṃ karonti. Pīṇentīti pīṇitaṃ thāmabalūpetaṃ karonti. Uddhaggikādīsu upari phalanibbattanato uddhaṃ aggamassā atthīti uddhaggikā. Saggaṃ arahatīti sovaggikā. Sukho vipāko assāti sukhavipākā. Suṭṭhu agge rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbaāyuvaṇṇasukhayasaādhipateyyasaṅkhāte dasa dhamme saṃvatteti nibbattetīti saggasaṃvattanikā. Taṃ evarūpaṃ dakkhiṇaṃ dānaṃ patiṭṭhapentīti attho. Sāmaññaphalanti ettha paramatthato maggo sāmaññaṃ. Ariyaphalaṃ sāmaññaphalaṃ. Yathāha – ‘‘katamañca, bhikkhave, sāmaññaṃ? Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo. Seyyathidaṃ, sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi. Idaṃ vuccati, bhikkhave, sāmaññaṃ. Katamāni ca, bhikkhave, sāmaññaphalāni? Sotāpattiphalaṃ…pe… arahattaphala’’nti (saṃ. ni. 5.35). Taṃ esa rājā na jānāti. Upari āgataṃ pana dāsakassakopamaṃ sandhāya pucchati.

ในบทเหล่านั้น บทว่า หัตถาโรหา ทรงแสดงถึงบุคคลทั้งหมด แม้ที่เป็นอาจารย์ฝึกช้าง หมอรักษาช้าง และคนเลี้ยงช้าง เป็นต้น บทว่า อัสสาโรหา (ทรงแสดงถึงบุคคลทั้งหมด) แม้ที่เป็นอาจารย์ฝึกม้า หมอักษาม้า และคนเลี้ยงม้า เป็นต้น บทว่า รถิกา (ทรงแสดงถึงบุคคลทั้งหมด) แม้ที่เป็นอาจารย์ฝึกรถ พลรบขับรถ และคนดูแลรักษารถ เป็นต้น บทว่า ธนุคคหา คือ อาจารย์สอนยิงธนูและนักแม่นธนู บทว่า เจฬกา คือ ชนเหล่าใดถือธงชัยในสนามรบแล้วเดินไปข้างหน้า บทว่า จฬกา คือ ผู้จัดกระบวนทัพอย่างนี้ว่า ที่ตรงนี้จงเป็นที่ตั้งของพระราชา ที่ตรงนี้จงเป็นที่ตั้งของมหาอำมาตย์ชื่อโน้น บทว่า ปิณฑทายกา คือ มหาโยธาผู้กล้าหาญ ได้ยินว่า ชนเหล่านั้นเข้าไปสู่กองทัพข้าศึกแล้ว ตัดศีรษะของข้าศึกเหมือนก้อนเนื้อแล้วๆ กระโดดออกไป ความว่า กระโดดไปๆ แล้วออกไป หรืออีกอย่างหนึ่ง ชื่อนี้เป็นชื่อแม้ของชนเหล่าใดที่ถือถาดข้าวเลี้ยงดูเหล่านักรบในท่ามกลางสงคราม บทว่า อุคคา ราชปุตตา คือ ราชบุตรผู้ปรากฏแล้วๆ ผู้เที่ยวไปในสมรภูมิ บทว่า ปักขันที คือ ชนเหล่าใดกล่าวว่า ‘พวกเราจะนำศีรษะหรืออาวุธของใครมา’ เมื่อถูกบอกว่า ‘ของคนชื่อโน้น’ ก็วิ่งเข้าไปในสนามรบแล้วนำสิ่งนั้นมาได้ ชนเหล่านี้วิ่งเข้าไป จึงชื่อว่า ปักขันที บทว่า มหานาคา คือ (นักรบ) ผู้เป็นดุจช้างใหญ่ ชื่อว่า มหานาคา คำนี้เป็นชื่อของนักรบผู้ไม่ถอยกลับ แม้เมื่อกองทัพมีช้างเป็นต้นบ่ายหน้าเข้ามา บทว่า สูรา คือ ผู้กล้าหาญอย่างยิ่ง ชนเหล่าใดแม้มีเกราะ แม้มีโล่หนัง ก็สามารถข้ามสมุทรได้ บทว่า จัมมโยธี คือ ชนเหล่าใดสวมเสื้อเกราะหนัง หรือถือโล่หนังสำหรับป้องกันลูกศรแล้วรบ บทว่า ทาสิกปุตตา คือ ทาสในเรือนผู้เป็นนักรบมีความรักในเจ้านายอย่างยิ่ง บทว่า อาฬาริกา คือ คนทำขนม บทว่า กัปปกา คือ ช่างกัลบก บทว่า นหาปกา คือ ชนเหล่าใดให้อาบน้ำ บทว่า สูทา คือ คนทำอาหาร พวกมาลัยการเป็นต้น ปรากฏชัดแล้วเทียว บทว่า คณกา คือ ผู้สวดคัมภีร์คำนวณไม่ขาดสาย บทว่า มุททิกา คือ ผู้เลี้ยงชีพโดยอาศัยการนับด้วยการหักนิ้วมือ บทว่า ยานิ วา ปนญฺญานิปิ คือ (ศิลปะ) มีช่างเหล็ก ช่างแกะสลักงาช้าง และจิตรกร เป็นต้น บทว่า เอวํคตานิ คือ เป็นไปแล้วอย่างนี้ บทว่า เต ทิฏฺเฐว ธมฺเม คือ พวกหัตถาโรหะเป็นต้นเหล่านั้น แสดงศิลปายตนะมากมายเหล่านั้นแล้ว ได้รับมหาสมบัติจากราชตระกูล ย่อมอาศัยผลแห่งศิลปะที่เห็นได้ในปัจจุบันนั่นเองเลี้ยงชีพ บทว่า สุเขนฺติ คือ ย่อมทำให้เป็นสุข บทว่า ปีเณนฺติ คือ ย่อมทำให้เอิบอิ่ม สมบูรณ์ด้วยกำลังและพละ ในบทมีอุคธัคคิกาเป็นต้น พึงทราบความอย่างนี้ว่า เพราะผลบังเกิดในเบื้องบน จึงชื่อว่า อุคธัคคิกา เพราะมีผลเลิศในเบื้องบน ชื่อว่า โสวัคคิกา เพราะควรแก่สวรรค์ ชื่อว่า สุขวิปากา เพราะมีวิบากเป็นสุข ชื่อว่า สัคคสังวัตตนิกา เพราะย่อมยังธรรม ๑๐ ประการ คือ รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ อายุ วรรณะ สุขะ ยศ และความเป็นใหญ่ อันเลิศอย่างยิ่ง ให้เป็นไป ให้บังเกิดขึ้น ความว่า ย่อมตั้งไว้ซึ่งทานอันเป็นทักษิณามีรูปอย่างนั้น ในบทว่า สามญฺญผลํ นี้ โดยปรมัตถ์ มรรคชื่อว่าสามัญญะ อริยผลชื่อว่าสามัญผล ดังที่ตรัสไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย ก็สามัญญะเป็นไฉน? อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้เอง ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ...ฯลฯ...สัมมาสมาธิ นี้เรียกว่า สามัญญะ, ภิกษุทั้งหลาย ก็สามัญผลเป็นไฉน? โสดาปัตติผล...ฯลฯ...อรหัตผล” พระราชานี้ไม่ทรงทราบผลนั้น แต่ทรงหมายถึงอุปมาด้วยทาสและชาวนาซึ่งมาในเบื้องหน้าแล้วจึงทูลถาม

Atha bhagavā pañhaṃ avissajjetvāva cintesi – ‘‘ime bahū aññatitthiyasāvakā rājāmaccā idhāgatā, te kaṇhapakkhañca sukkapakkhañca dīpetvā kathīyamāne amhākaṃ rājā mahantena ussāhena idhāgato, tassāgatakālato paṭṭhāya samaṇo gotamo samaṇakolāhalaṃ samaṇabhaṇḍanameva [Pg.144] kathetīti ujjhāyissanti, na sakkaccaṃ dhammaṃ sossanti, raññā pana kathīyamāne ujjhāyituṃ na sakkhissanti, rājānameva anuvattissanti. Issarānuvattako hi loko. ‘Handāhaṃ raññova bhāraṃ karomī’ti rañño bhāraṃ karonto ‘‘abhijānāsi no tva’’ntiādimāha.

ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคยังมิทันได้ทรงวิสัชนาปัญหา ได้ทรงพระดำริว่า ‘ราชอำมาตย์ผู้เป็นสาวกของอัญเดียรถีย์จำนวนมากเหล่านี้มาที่นี่แล้ว เมื่อเราแสดงกัณหปักษ์และสุกกปักษ์แล้วแสดงธรรมอยู่ ชนเหล่านั้นจักยกโทษว่า ‘พระราชาของเราเสด็จมาที่นี่ด้วยความพยายามอย่างยิ่ง จำเดิมแต่เวลาที่พระองค์เสด็จมา พระสมณโคดมก็กล่าวแต่เรื่องสมณโกลาหล เรื่องทะเลาะวิวาทของสมณะเท่านั้น’ จักไม่ฟังธรรมโดยเคารพ แต่เมื่อพระราชาตรัสอยู่ จักไม่สามารถเพื่อจะยกโทษได้ จักคล้อยตามพระราชาเท่านั้น จริงอยู่ โลกย่อมคล้อยตามผู้เป็นใหญ่ เอาเถิด เราจะทำให้เป็นภาระของพระราชาเท่านั้น’ เมื่อจะทรงทำให้เป็นภาระของพระราชา จึงได้ตรัสคำเป็นต้นว่า ‘อภิชานาสิ โน ตฺวํ’

164. Tattha abhijānāsi no tvanti abhijānāsi nu tvaṃ. Ayañca no-saddo parato pucchitāti padena yojetabbo. Idañhi vuttaṃ hoti – ‘‘mahārāja, tvaṃ imaṃ pañhaṃ aññe samaṇabrāhmaṇe pucchitā nu, abhijānāsi ca naṃ puṭṭhabhāvaṃ, na te sammuṭṭha’’nti. Sace te agarūti sace tuyhaṃ yathā te byākariṃsu, tathā idha bhāsituṃ bhāriyaṃ na hoti, yadi na koci aphāsukabhāvo atthi, bhāsassūti attho. Na kho me bhanteti kiṃ sandhāyāha? Paṇḍitapatirūpakānañhi santike kathetuṃ dukkhaṃ hoti, te pade pade akkhare akkhare dosameva vadanti. Ekantapaṇḍitā pana kathaṃ sutvā sukathitaṃ pasaṃsanti, dukkathitesu pāḷipadaatthabyañjanesu yaṃ yaṃ virujjhati, taṃ taṃ ujukaṃ katvā denti. Bhagavatā ca sadiso ekantapaṇḍito nāma natthi. Tenāha – ‘‘na kho me, bhante, garu; yatthassa bhagavā nisinno bhagavantarūpo vā’’ti.

๑๖๔. ในบทเหล่านั้น บทว่า อภิชานาสิ โน ตฺวํ คือ อภิชานาสิ นุ ตฺวํ (ท่านย่อมรู้ยิ่งอยู่หรือ) และ โน-ศัพท์นี้ พึงประกอบกับบทว่า ปุจฺฉิตา ที่อยู่ข้างหลัง จริงอยู่ คำนี้เป็นอันตรัสไว้แล้ว คือ "มหาบพิตร พระองค์เคยตรัสถามปัญหานี้กะสมณพราหมณ์เหล่าอื่นแล้วหรือ และพระองค์ทรงจำการที่เคยตรัสถามนั้นได้หรือไม่ พระองค์มิได้ทรงหลงลืมไปแล้วหรือ" บทว่า สเจ เต อครุ ความว่า ถ้าการที่จะตรัสในที่นี้ตามที่สมณพราหมณ์เหล่านั้นพยากรณ์แล้ว ไม่เป็นภาระหนักแก่พระองค์ ถ้าความไม่สบายอะไรๆ ไม่มี ขอพระองค์จงตรัสเถิด ท้าวเธอตรัสคำว่า น โข เม ภนฺเต เป็นต้น ทรงหมายถึงอะไร? (ตอบว่า) จริงอยู่ การกล่าวในสำนักของบัณฑิตเทียมย่อมเป็นเรื่องยาก, ท่านเหล่านั้นย่อมกล่าวแต่โทษในทุกๆ บท ทุกๆ อักษร ส่วนบัณฑิตโดยส่วนเดียว ครั้นฟังเรื่องแล้ว ย่อมสรรเสริญคำที่กล่าวดี, ในบาลี บท ความ และพยัญชนะที่กล่าวไม่ดี ส่วนใดส่วนหนึ่งขัดแย้งกันอยู่, ท่านย่อมทำส่วนนั้นๆ ให้ตรงแล้วมอบให้ และบัณฑิตโดยส่วนเดียวผู้เสมอเหมือนด้วยพระผู้มีพระภาคเจ้า ย่อมไม่มี เพราะเหตุนั้น ท้าวเธอจึงตรัสว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ไม่เป็นภาระหนักแก่ข้าพระองค์เลย ในที่ใดมีพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งอยู่ หรือมีผู้เสมอเหมือนพระผู้มีพระภาคเจ้า"

Pūraṇakassapavādavaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยวาทะของปูรณกัสสปะ

165. Ekamidāhanti ekaṃ idha ahaṃ. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvāti sammodajanakaṃ saritabbayuttakaṃ kathaṃ pariyosāpetvā.

๑๖๕. บทว่า เอกมิทาหํ คือ เอกํ อิธ อหํ (ข้าพเจ้าในกาลนี้) บทว่า สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา คือ ทรงให้กถาอันเป็นที่ตั้งแห่งความบันเทิง อันควรแก่การระลึกถึงให้จบสิ้นไป

166. ‘‘Karoto kho, mahārāja, kārayato’’tiādīsu karototi sahatthā karontassa. Kārayatoti āṇattiyā kārentassa. Chindatoti paresaṃ hatthādīni chindantassa. Pacatoti pare daṇḍena pīḷentassa. Socayatoti parassa bhaṇḍaharaṇādīhi socayato. Socāpayatoti sokaṃ sayaṃ karontassapi parehi kārāpentassapi[Pg.145]. Kilamatoti āhārupacchedabandhanāgārappavesanādīhi sayaṃ kilamantassapi parehi kilamāpentassapi. Phandato phandāpayatoti paraṃ phandantaṃ phandanakāle sayampi phandato parampi phandāpayato. Pāṇamatipātāpayatoti pāṇaṃ hanantassapi hanāpentassapi. Evaṃ sabbattha karaṇakāraṇavaseneva attho veditabbo.

๑๖๖. ในบทเป็นต้นว่า "กโรโต โข มหาราช การยโต" (ดูก่อนมหาบพิตร เมื่อบุคคลทำเอง...เมื่อบุคคลใช้ให้ผู้อื่นทำ) บทว่า กโรโต คือ เมื่อบุคคลทำด้วยมือตนเอง บทว่า การยโต คือ เมื่อบุคคลใช้ให้ผู้อื่นทำโดยการสั่ง บทว่า ฉินฺทโต คือ เมื่อบุคคลตัดมือเป็นต้นของผู้อื่น บทว่า ปจโต คือ เมื่อบุคคลเบียดเบียนผู้อื่นด้วยท่อนไม้ บทว่า โสจยโต คือ เมื่อบุคคลทำให้เศร้าโศกด้วยการลักทรัพย์เป็นต้นของผู้อื่น บทว่า โสจาปยโต คือ เมื่อบุคคลทำความเศร้าโศกเอง หรือใช้ให้ผู้อื่นทำ บทว่า กิลมโต คือ เมื่อบุคคลลำบากเอง หรือใช้ให้ผู้อื่นลำบาก ด้วยการงดอาหาร การเข้าเรือนจำเป็นต้น บทว่า ผนฺทโต ผนฺทาปยโต คือ เมื่อบุคคลสั่นเอง และใช้ให้ผู้อื่นผู้กำลังสั่นให้สั่น ในเวลาที่สั่น บทว่า ปาณมติปาตาปยโต คือ เมื่อบุคคลฆ่าสัตว์เอง หรือใช้ให้ผู้อื่นฆ่า พึงทราบความในทุกบทโดยนัยแห่งการทำเองและการใช้ให้ผู้อื่นทำอย่างนี้

Sandhinti gharasandhiṃ. Nillopanti mahāvilopaṃ. Ekāgārikanti ekameva gharaṃ parivāretvā viluppanaṃ. Paripantheti āgatāgatānaṃ acchindanatthaṃ magge tiṭṭhato. Karoto na karīyati pāpanti yaṃ kiñci pāpaṃ karomīti saññāya karotopi pāpaṃ na karīyati, natthi pāpaṃ. Sattā pana pāpaṃ karomāti evaṃsaññino hontīti dīpeti. Khurapariyantenāti khuraneminā, khuradhārasadisapariyantena vā. Ekaṃ maṃsakhalanti ekaṃ maṃsarāsiṃ. Puñjanti tasseva vevacanaṃ. Tatonidānanti ekamaṃsakhalakaraṇanidānaṃ.

บทว่า สนฺธึ คือ การเจาะช่องฝาเรือน บทว่า นิลฺโลปํ คือ การปล้นครั้งใหญ่ บทว่า เอกาคาริกํ คือ การล้อมเรือนหลังเดียวแล้วปล้น บทว่า ปริปนฺเถ คือ เมื่อบุคคลยืนดักอยู่ที่หนทางเพื่อชิงทรัพย์ของผู้ที่มาแล้วๆ บทว่า กโรโต น กรียติ ปาปํ (เมื่อบุคคลทำอยู่ บาปก็มิได้ชื่อว่าอันบุคคลทำ) คือ แม้เมื่อบุคคลทำบาปอย่างใดอย่างหนึ่งด้วยความสำคัญว่า "เราทำบาป" บาปก็ไม่ชื่อว่าอันบุคคลทำ, บาปไม่มี แต่แสดงว่า สัตว์ทั้งหลายย่อมเป็นผู้มีความสำคัญอย่างนี้ว่า "เราทำบาป" บทว่า ขุรปริยนฺเตน คือ ด้วยจักรมีคมเป็นมีดโกน หรือมีขอบคมเหมือนใบมีดโกน บทว่า เอกํ มํสขลํ คือ กองเนื้อกองหนึ่ง บทว่า ปุญฺชํ เป็นไวพจน์ของคำนั้นนั่นเอง บทว่า ตโตนิทานํ คือ มีการทำกองเนื้อกองเดียวเป็นเหตุ

Dakkhiṇanti dakkhiṇatīre manussā kakkhaḷā dāruṇā, te sandhāya ‘‘hananto’’tiādimāha. Uttaratīre sattā saddhā honti pasannā buddhamāmakā dhammamāmakā saṅghamāmakā, te sandhāya dadantotiādimāha. Tattha yajantoti mahāyāgaṃ karonto. Damenāti indriyadamena uposathakammena vā. Saṃyamenāti sīlasaṃyamena. Saccavajjenāti saccavacanena. Āgamoti āgamanaṃ, pavattīti attho. Sabbathāpi pāpapuññānaṃ kiriyameva paṭikkhipati.

บทว่า ทกฺขิณํ คือ ที่ฝั่งทักษิณ (ฝั่งใต้) มนุษย์ทั้งหลายเป็นคนหยาบช้า ดุร้าย, ท่านหมายถึงคนเหล่านั้นจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "หนนฺโต" (เมื่อฆ่า) ที่ฝั่งเหนือ สัตว์ทั้งหลายมีศรัทธา เลื่อมใส เป็นพุทธมามกะ ธรรมมามกะ สังฆมามกะ, ท่านหมายถึงคนเหล่านั้นจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ททนฺโต (เมื่อให้) ในบทเหล่านั้น บทว่า ยชนฺโต คือ เมื่อบูชามหายัญ บทว่า ทเมน คือ ด้วยการฝึกอินทรีย์ หรือด้วยอุโบสถกรรม บทว่า สํยเมน คือ ด้วยการสำรวมในศีล บทว่า สจฺจวชฺเชน คือ ด้วยการกล่าวคำสัตย์ บทว่า อาคโม คือ การมา, ความว่า ความเป็นไป โดยทุกประการ (ท่าน) ย่อมปฏิเสธสักว่าการกระทำบุญและบาปเท่านั้น

Ambaṃ puṭṭho labujaṃ byākaroti nāma, yo kīdiso ambo kīdisāni vā ambassa khandhapaṇṇapupphaphalānīti vutte ediso labujo edisāni vā labujassa khandhapaṇṇapupphaphalānīti byākaroti. Vijiteti āṇāpavattidese. Apasādetabbanti viheṭhetabbaṃ. Anabhinanditvāti ‘‘sādhu sādhū’’ti evaṃ pasaṃsaṃ akatvā. Appaṭikkositvāti bāladubbhāsitaṃ tayā bhāsitanti evaṃ appaṭibāhitvā. Anuggaṇhantoti sārato aggaṇhanto. Anikkujjantoti sāravaseneva idaṃ nissaraṇaṃ, ayaṃ paramatthoti hadaye aṭṭhapento. Byañjanaṃ pana tena uggahitañceva nikkujjitañca.

ชื่อว่า อมฺพํ ปุฏฺโฐ ลพุชํ พฺยากโรติ (ถูกถามถึงมะม่วง ตอบขนุน) คือ ผู้ใดเมื่อถูกถามว่า "มะม่วงเป็นเช่นไร หรือลำต้น ใบ ดอก และผลของมะม่วงเป็นเช่นไร" กลับตอบว่า "ขนุนเป็นเช่นนี้ หรือลำต้น ใบ ดอก และผลของขนุนเป็นเช่นนี้" บทว่า วิชิเต คือ ในประเทศที่อำนาจแผ่ไป บทว่า อปสาเทตพฺพํ คือ พึงเบียดเบียน บทว่า อนภินนฺทิตฺวา คือ ไม่กระทำการสรรเสริญอย่างนี้ว่า "ดีละ ดีละ" บทว่า อปฺปฏิกฺโกสิตฺวา คือ ไม่ห้ามปรามอย่างนี้ว่า "เจ้าคนพาล ท่านกล่าวคำชั่วช้า" บทว่า อนฺอคฺคณฺหนฺโต คือ ไม่ยึดถือโดยความเป็นสาระ บทว่า อนิกฺกุชฺชนฺโต คือ ไม่ตั้งไว้ในใจโดยความเป็นสาระว่า "นี่เป็นทางออก, นี่เป็นปรมัตถ์" แต่พยัญชนะ (ถ้อยคำ) อันท้าวเธอทรงเรียนเอาแล้วและทรงคว่ำ (ตั้งไว้ในใจ) แล้ว

Makkhaligosālavādavaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยวาทะของมักขลิโคสาล

167-169. Makkhalivāde [Pg.146] paccayoti hetuvevacanameva, ubhayenāpi vijjamānameva kāyaduccaritādīnaṃ saṃkilesapaccayaṃ, kāyasucaritādīnañca visuddhipaccayaṃ paṭikkhipati. Attakāreti attakāro. Yena attanā katakammena ime sattā devattampi mārattampi brahmattampi sāvakabodhimpi paccekabodhimpi sabbaññutampi pāpuṇanti, tampi paṭikkhipati. Dutiyapadena yaṃ parakāraṃ parassa ovādānusāsaniṃ nissāya ṭhapetvā mahāsattaṃ avaseso jano manussasobhagyataṃ ādiṃ katvā yāva arahattaṃ pāpuṇāti, taṃ parakāraṃ paṭikkhipati. Evamayaṃ bālo jinacakke pahāraṃ deti nāma. Natthi purisakāreti yena purisakārena sattā vuttappakārā sampattiyo pāpuṇanti, tampi paṭikkhipati. Natthi balanti yamhi attano bale patiṭṭhitā sattā vīriyaṃ katvā tā sampattiyo pāpuṇanti, taṃ balaṃ paṭikkhipati. Natthi vīriyantiādīni sabbāni purisakāravevacanāneva. ‘‘Idaṃ no vīriyena idaṃ purisathāmena, idaṃ purisaparakkamena pavatta’’nti evaṃ pavattavacanapaṭikkhepakaraṇavasena panetāni visuṃ ādiyanti.

ในมักขลิวาทะ บทว่า ปจฺจโย เป็นไวพจน์ของเหตุศัพท์นั่นเอง, (ท่าน) ย่อมปฏิเสธปัจจัยแห่งความเศร้าหมองของกายทุจริตเป็นต้น และปัจจัยแห่งความบริสุทธิ์ของกายสุจริตเป็นต้น ซึ่งมีอยู่จริงแท้ๆ ด้วยคำทั้งสอง บทว่า อตฺตกาเร คือ อตฺตกาโร (การกระทำของตน) กรรมที่ตนทำเองอันใด ซึ่งเป็นเหตุให้สัตว์เหล่านี้ย่อมบรรลุถึงความเป็นเทวดาบ้าง ความเป็นมารบ้าง ความเป็นพรหมบ้าง สาวกโพธิบ้าง ปัจเจกโพธิบ้าง สัพพัญญุตญาณบ้าง, (ท่าน) ย่อมปฏิเสธแม้กรรมนั้น ด้วยบทที่สอง (ท่าน) ย่อมปฏิเสธ ปรการะ (การกระทำของผู้อื่น) อันใด คือ โอวาทานุสาสนีของผู้อื่น ซึ่งชนที่เหลือ เว้นพระมหาสัตว์ อาศัยแล้ว ย่อมบรรลุถึงสมบัติคือความเป็นผู้มีโชคดีในหมู่มนุษย์เป็นต้น จนกระทั่งถึงพระอรหัต, (ท่าน) ย่อมปฏิเสธปรการะนั้น คนพาลผู้นี้ ชื่อว่าย่อมประหารลงที่ชินจักร (พระธรรมจักร) อย่างนี้ บทว่า นตฺถิ ปุริสกาเร คือ (ท่าน) ย่อมปฏิเสธแม้ปุริสการะ (ความเพียรของบุรุษ) อันเป็นเหตุให้สัตว์ทั้งหลายย่อมบรรลุสมบัติตามประเภทที่กล่าวแล้ว บทว่า นตฺถิ พลํ คือ (ท่าน) ย่อมปฏิเสธกำลังนั้น ซึ่งเป็นที่ที่สัตว์ทั้งหลายตั้งมั่นอยู่ในกำลังของตนแล้ว กระทำความเพียร ย่อมบรรลุสมบัติเหล่านั้น บทเป็นต้นว่า นตฺถิ วีริยํ ทั้งหมด เป็นไวพจน์ของปุริสการศัพท์นั่นเอง แต่ว่า บทเหล่านี้ ท่านยกขึ้นมาต่างหากกัน โดยนัยแห่งการปฏิเสธคำพูดที่เกิดขึ้นอย่างนี้ว่า "สิ่งนี้เกิดขึ้นด้วยความเพียรของเรา, สิ่งนี้เกิดขึ้นด้วยกำลังของบุรุษ, สิ่งนี้เกิดขึ้นด้วยความบากบั่นของบุรุษ"

Sabbe sattāti oṭṭhagoṇagadrabhādayo anavasese pariggaṇhāti. Sabbe pāṇāti ekindriyo pāṇo, dvindriyo pāṇotiādivasena vadati. Sabbe bhūtāti aṇḍakosavatthikosesu bhūte sandhāya vadati. Sabbe jīvāti sāliyavagodhumādayo sandhāya vadati. Tesu hi so virūhanabhāvena jīvasaññī. Avasā abalā avīriyāti tesaṃ attano vaso vā balaṃ vā vīriyaṃ vā natthi. Niyatisaṅgatibhāvapariṇatāti ettha niyatīti niyatā. Saṅgatīti channaṃ abhijātīnaṃ tattha tattha gamanaṃ. Bhāvoti sabhāvoyeva. Evaṃ niyatiyā ca saṅgatiyā ca bhāvena ca pariṇatā nānappakārataṃ pattā. Yena hi yathā bhavitabbaṃ, so tatheva bhavati. Yena na bhavitabbaṃ, so na bhavatīti dasseti. Chasvevābhijātīsūti chasu eva abhijātīsu ṭhatvā sukhañca dukkhañca paṭisaṃvedenti. Aññā sukhadukkhabhūmi natthīti dasseti.

บทว่า สพฺเพ สตฺตา ท่านรวบรวมสัตว์ทั้งหลายที่ไม่มีส่วนเหลือ มีอูฐ โค และลาเป็นต้น บทว่า สพฺเพ ปาณา ท่านกล่าวโดยนัยเป็นต้นว่า สัตว์ผู้มีอินทรีย์ ๑ สัตว์ผู้มีอินทรีย์ ๒ บทว่า สพฺเพ ภูตา ท่านกล่าวหมายถึงสัตว์ที่เกิดในฟองไข่ ในครรภ์ และในมดลูก บทว่า สพฺเพ ชีวา ท่านกล่าวหมายถึงข้าวสาลี ข้าวบาร์เลย์ ข้าวสาลีชนิดดี เป็นต้น จริงอยู่ ในพืชเหล่านั้น เขามีสัญญาว่าเป็นชีวะ เพราะมีภาวะที่งอกงาม บทว่า อวสา อพลา อวีริยา คือ สัตว์เหล่านั้นไม่มีอำนาจของตน กำลังของตน หรือความเพียรของตน ในบทว่า นิยติสงฺคติภาวปริณตา นี้ บทว่า นิยติ คือ ความแน่นอน บทว่า สงฺคติ คือ การไปในอภิชาติทั้ง ๖ นั้นๆ บทว่า ภาโว คือ สภาวะนั่นเอง (สัตว์ทั้งหลาย) แปรปรวนไปโดยนัยยะ โดยสังคติ และโดยภาวะอย่างนี้ จึงถึงความเป็นประเภทต่างๆ จริงอยู่ สัตว์ใดพึงเป็นอย่างใด สัตว์นั้นก็ย่อมเป็นอย่างนั้นนั่นแหละ สัตว์ใดไม่พึงเป็น (อย่างใด) สัตว์นั้นก็ไม่เป็น (อย่างนั้น) ดังนี้ ท่านแสดงไว้ บทว่า ฉสฺเววาภิชาติสู คือ (สัตว์ทั้งหลาย) ตั้งอยู่ในอภิชาติ ๖ อย่างเท่านั้น เสวยสุขและทุกข์ ท่านแสดงว่า ภูมิอื่นสำหรับสุขและทุกข์ไม่มี

Yonipamukhasatasahassānīti pamukhayonīnaṃ uttamayonīnaṃ cuddasasatasahassāni aññāni ca saṭṭhisatāni aññāni ca chasatāni. Pañca ca kammuno [Pg.147] satānīti pañcakammasatāni ca. Kevalaṃ takkamattakena niratthakaṃ diṭṭhiṃ dīpeti. Pañca ca kammāni tīṇi ca kammānītiādīsupi eseva nayo. Keci panāhu – ‘‘pañca ca kammānīti pañcindriyavasena bhaṇati. Tīṇīti kāyakammādivasenā’’ti. Kamme ca upaḍḍhakamme cāti ettha panassa kāyakammañca vacīkammañca kammanti laddhi, manokammaṃ upaḍḍhakammanti. Dvaṭṭhipaṭipadāti dvāsaṭṭhi paṭipadāti vadati. Dvaṭṭhantarakappāti ekasmiṃ kappe catusaṭṭhi antarakappā nāma honti. Ayaṃ pana aññe dve ajānanto evamāha.

บทว่า โยนิปมุขสตสหสฺสานิ คือ โยนิที่เป็นประธาน โยนิที่สูงสุด ๑,๔๐๐,๐๐๐, โยนิอื่นอีก ๖,๐๐๐, และโยนิอื่นอีก ๖๐๐ บทว่า ปญฺจ จ กมฺมุโน สตานิ คือ กรรม ๕๐๐ อย่าง ท่านประกาศทิฏฐิที่ไร้สาระด้วยเพียงการตรึกเท่านั้น แม้ในบทเป็นต้นว่า ปญฺจ จ กมฺมานิ ตีณิ จ กมฺมานิ ก็นัยนี้เหมือนกัน แต่บางท่านกล่าวว่า "บทว่า ปญฺจ จ กมฺมานิ ท่านกล่าวโดยนัยแห่งอินทรีย์ ๕ บทว่า ตีณิ ท่านกล่าวโดยนัยแห่งกายกรรมเป็นต้น" ส่วนในบทว่า กมฺเม จ อุปฑฺฒกมฺเม จ นี้ ลัทธิของท่านคือ กายกรรมและวจีกรรมเป็นกรรม มโนกรรมเป็นกึ่งกรรม บทว่า ทฺวฏฺฐิปฏิปทา ท่านกล่าวว่า ปฏิปทา ๖๒ บทว่า ทฺวฏฺฐนฺตรกปฺปา คือ ในกัปหนึ่ง มีอันตรกัป ๖๔ กัป แต่ท่านผู้นี้ไม่รู้อีก ๒ กัป จึงกล่าวอย่างนี้

Chaḷābhijātiyoti kaṇhābhijāti, nīlābhijāti, lohitābhijāti, haliddābhijāti, sukkābhijāti, paramasukkābhijātīti imā cha abhijātiyo vadati. Tattha orabbhikā, sākuṇikā, māgavikā, sūkarikā, luddā, macchaghātakā corā, coraghātakā, bandhanāgārikā, ye vā panaññepi keci kurūrakammantā, ayaṃ kaṇhābhijātīti (a. ni. 6.57) vadati. Bhikkhū nīlābhijātīti vadati, te kira catūsu paccayesu kaṇṭake pakkhipitvā khādanti. ‘‘Bhikkhū kaṇṭakavuttikā’’ti (a. ni. 6.57) ayañhissa pāḷiyeva. Atha vā kaṇṭakavuttikā eva nāma eke pabbajitāti vadati. Lohitābhijāti nāma nigaṇṭhā ekasāṭakāti vadati. Ime kira purimehi dvīhi paṇḍaratarā. Gihī odātavasanā acelakasāvakā haliddābhijātīti vadati. Evaṃ attano paccayadāyake nigaṇṭhehipi jeṭṭhakatare karoti. Ājīvakā ājīvakiniyo sukkābhijātīti vadati. Te kira purimehi catūhi paṇḍaratarā. Nando, vaccho, kiso, saṅkiccho, makkhaligosālo, paramasukkābhijātīti (a. ni. 6.57) vadati. Te kira sabbehi paṇḍaratarā.

บทว่า ฉฬาภิชาติโย ท่านกล่าวถึงอภิชาติ ๖ เหล่านี้ คือ กัณหาภิชาติ นีลาภิชาติ โลหิตาภิชาติ หลิททาภิชาติ สุกกาภิชาติ ปรมสุกกาภิชาติ ในอภิชาติเหล่านั้น คนฆ่าแกะ คนฆ่านก พรานเนื้อ คนฆ่าสุกร พรานล่าสัตว์ คนฆ่าปลา โจร คนฆ่าโจร พัศดี หรือคนอื่นๆ บางพวกผู้มีการงานที่ทารุณ นี้ชื่อว่า กัณหาภิชาติ ดังนี้ ท่านกล่าว ท่านกล่าวว่า ภิกษุทั้งหลายชื่อว่า นีลาภิชาติ ได้ยินว่า ภิกษุเหล่านั้นใส่หนามในปัจจัย ๔ แล้วฉัน บาลีของท่านผู้นี้มีอยู่ว่า "ภิกษุทั้งหลายมีหนามเป็นเครื่องเลี้ยงชีพ" อีกอย่างหนึ่ง ท่านกล่าวว่า บรรพชิตบางพวกชื่อว่า ผู้มีหนามเป็นเครื่องเลี้ยงชีพ ท่านกล่าวว่า นิครนถ์ผู้นุ่งผ้าผืนเดียว ชื่อว่า โลหิตาภิชาติ ได้ยินว่า นิครนถ์เหล่านี้บริสุทธิ์กว่าสองพวกก่อน ท่านกล่าวว่า คฤหัสถ์ผู้นุ่งห่มผ้าขาว สาวกของอเจลกะ ชื่อว่า หลิททาภิชาติ ท่านทำทายกผู้ถวายปัจจัยของตนให้ประเสริฐกว่าแม้พวกนิครนถ์อย่างนี้ ท่านกล่าวว่า อาชีวกและอาชีวินี ชื่อว่า สุกกาภิชาติ ได้ยินว่า พวกเขาบริสุทธิ์กว่าสี่พวกก่อน ท่านกล่าวว่า นันทะ วัจฉะ กิสะ สังกิจจะ มักขลิโคสาล ชื่อว่า ปรมสุกกาภิชาติ ได้ยินว่า พวกเขาบริสุทธิ์กว่าคนทั้งหมด

Aṭṭha purisabhūmiyoti mandabhūmi, khiḍḍābhūmi, padavīmaṃsabhūmi, ujugatabhūmi, sekkhabhūmi, samaṇabhūmi, jinabhūmi, pannabhūmīti imā aṭṭha purisabhūmiyoti vadati. Tattha jātadivasato paṭṭhāya sattadivase sambādhaṭṭhānato nikkhantattā sattā mandā honti momūhā, ayaṃ mandabhūmīti vadati. Ye pana duggatito āgatā honti, te abhiṇhaṃ rodanti ceva viravanti ca, sugatito āgatā taṃ anussaritvā hasanti, ayaṃ khiḍḍābhūmi nāma. Mātāpitūnaṃ hatthaṃ vā pādaṃ vā mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā gahetvā bhūmiyaṃ padanikkhipanaṃ padavīmaṃsabhūmi nāma. Padasā gantuṃ samatthakāle ujugatabhūmi nāma. Sippāni sikkhitakāle [Pg.148] sekkhabhūmi nāma. Gharā nikkhamma pabbajitakāle samaṇabhūmi nāma. Ācariyaṃ sevitvā jānanakāle jinabhūmi nāma. Bhikkhu ca pannako jino na kiñci āhāti evaṃ alābhiṃ samaṇaṃ pannabhūmīti vadati.

บทว่า อฏฺฐ ปุริสภูมิโย ท่านกล่าวว่า ปุริสภูมิ ๘ เหล่านี้ คือ มันทภูมิ ขิฑฑาภูมิ ปทวีมังสภูมิ อุชุคตภูมิ เสกขภูมิ สมณภูมิ ชินภูมิ ปันนภูมิ ในภูมิเหล่านั้น จำเดิมแต่วันที่เกิด ตลอด ๗ วัน สัตว์ทั้งหลายเป็นผู้เขลา มัวเมา เพราะออกมาจากที่คับแคบ นี้ท่านเรียกว่า มันทภูมิ ส่วนสัตว์เหล่าใดมาจากทุคติ สัตว์เหล่านั้นย่อมร้องไห้และคร่ำครวญอยู่เนืองๆ สัตว์ที่มาจากสุคติ ระลึกถึงสุคตินั้นแล้วย่อมยิ้มแย้ม นี้ชื่อว่า ขิฑฑาภูมิ การจับมือหรือเท้าของมารดาบิดา หรือจับเตียงหรือตั่งแล้ววางเท้าลงบนพื้นดิน ชื่อว่า ปทวีมังสภูมิ ในกาลที่สามารถเดินด้วยเท้าได้ ชื่อว่า อุชุคตภูมิ ในกาลที่ศึกษาวิชาศิลปะ ชื่อว่า เสกขภูมิ ในกาลที่ออกจากเรือนบวช ชื่อว่า สมณภูมิ ในกาลที่รู้แจ้งหลังจากเข้าไปรับใช้อาจารย์ ชื่อว่า ชินภูมิ ท่านกล่าวถึงสมณะผู้ไม่ได้ลาภว่า ปันนภูมิ ด้วยคำว่า "ภิกษุผู้เป็นชินะตกต่ำแล้ว ไม่กล่าวอะไรเลย"

Ekūnapaññāsa ājīvakasateti ekūnapaññāsaājīvakavuttisatāni. Paribbājakasateti paribbājakapabbajjāsatāni. Nāgāvāsasateti nāgamaṇḍalasatāni. Vīse indriyasateti vīsatindriyasatāni. Tiṃse nirayasateti tiṃsa nirayasatāni. Rajodhātuyoti rajaokiraṇaṭṭhānāni, hatthapiṭṭhipādapiṭṭhādīni sandhāya vadati. Satta saññīgabbhāti oṭṭhagoṇagadrabhaajapasumigamahiṃse sandhāya vadati. Satta asaññīgabbhāti sālivīhiyavagodhūmakaṅguvarakakudrūsake sandhāya vadati. Nigaṇṭhigabbhāti gaṇṭhimhi jātagabbhā, ucchuveḷunaḷādayo sandhāya vadati. Satta devāti bahū devā. So pana sattāti vadati. Manussāpi anantā, so sattāti vadati. Satta pisācāti pisācā mahantamahantā sattāti vadati. Sarāti mahāsarā, kaṇṇamuṇḍarathakāraanotattasīhappapātachaddantamandākinīkuṇāladahe gahetvā vadati.

บทว่า เอกูนปญฺญาส อาชีวกสเต คือ อาชีพ ๔,๙๐๐ อย่าง บทว่า ปริพฺพาชกสเต คือ การบวชเป็นปริพาชก ๔,๙๐๐ อย่าง บทว่า นาคาวาสสเต คือ แดนนาค ๔,๙๐๐ แห่ง บทว่า วีเส อินฺทฺริยสเต คือ อินทรีย์ ๒,๐๐๐ บทว่า ตึเส นิรยสเต คือ นรก ๓,๐๐๐ ขุม บทว่า รโชธาตุโย ท่านกล่าวหมายถึงสถานที่ที่ฝุ่นละอองฟุ้งกระจาย มีหลังมือและหลังเท้าเป็นต้น บทว่า สตฺต สญฺญีคพฺภา ท่านกล่าวหมายถึงอูฐ โค ลา แพะ แกะ เนื้อ ควาย บทว่า สตฺต อสญฺญีคพฺภา ท่านกล่าวหมายถึงข้าวสาลี ข้าวเปลือก ข้าวบาร์เลย์ ข้าวสาลีชนิดดี ข้าวฟ่าง ข้าวเดือย บทว่า นิคณฺฐิคพฺภา ท่านกล่าวหมายถึงพืชที่มีคัพภะเกิดในข้อ มีอ้อย ไผ่ และอ้อเป็นต้น บทว่า สตฺต เทวา คือ เทพมีจำนวนมาก แต่ท่านกล่าวว่า ๗ แม้มนุษย์ก็มีจำนวนนับไม่ถ้วน แต่ท่านกล่าวว่า ๗ บทว่า สตฺต ปิสาจา คือ ปีศาจมีจำนวนมากมาย แต่ท่านกล่าวว่า ๗ บทว่า สรา คือ สระใหญ่ ท่านกล่าวโดยยกเอาสระกัณณมุณฑะ รถการะ อโนดาต สีหัปปปาตะ ฉัททันต์ มันทากินี และกุณาละ

Pavuṭāti gaṇṭhikā. Papātāti mahāpapātā. Papātasatānīti khuddakapapātasatāni. Supināti mahāsupinā. Supinasatānīti khuddakasupinasatāni. Mahākappinoti mahākappānaṃ. Tattha ekamhā mahāsarā vassasate vassasate kusaggena ekaṃ udakabinduṃ nīharitvā sattakkhattuṃ tamhi sare nirudake kate eko mahākappoti vadati. Evarūpānaṃ mahākappānaṃ caturāsītisatasahassāni khepetvā bāle ca paṇḍite ca dukkhassantaṃ karontīti ayamassa laddhi. Paṇḍitopi kira antarā visujjhituṃ na sakkoti. Bālopi tato uddhaṃ na gacchati.

คำว่า ปวุฏา ได้แก่ สิ่งที่มีปุ่มมีข้อ. คำว่า ปปาตา ได้แก่ เหวใหญ่. คำว่า ปปาตสตานิ ได้แก่ เหวเล็กๆ หลายร้อย. คำว่า สุปินา ได้แก่ ความฝันใหญ่. คำว่า สุปินสตานิ ได้แก่ ความฝันเล็กๆ หลายร้อย. คำว่า มหากัปปิโน ได้แก่ มหากัปทั้งหลาย. ในคำนั้น ท่านกล่าวว่า (มหากัปหนึ่ง คือ) การนำหยดน้ำหนึ่งหยดออกจากสระใหญ่สระหนึ่งด้วยปลายหญ้าคาในทุกๆ ร้อยปี เมื่อสระนั้นไม่มีน้ำแล้วทำอย่างนี้ถึงเจ็ดครั้ง จึงเป็นมหากัปหนึ่ง. ลัทธิของท่านผู้นี้คือ คนพาลและบัณฑิตทั้งหลายย่อมทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ หลังจากสิ้นสุดมหากัปเช่นนี้แปดล้านสี่แสนมหากัป. ได้ยินว่า แม้บัณฑิตก็ไม่สามารถบริสุทธิ์ได้ในระหว่าง (แปดล้านสี่แสนมหากัปนั้น). แม้คนพาลก็ไม่ไปเกินกว่านั้น.

Sīlenāti acelakasīlena vā aññena vā yena kenaci. Vatenāti tādiseneva vatena. Tapenāti tapokammena. Aparipakkaṃ paripāceti nāma, yo ‘‘ahaṃ paṇḍito’’ti antarā visujjhati. Paripakkaṃ phussa phussa byantiṃ karoti nāma yo ‘‘ahaṃ bālo’’ti vuttaparimāṇaṃ kālaṃ atikkamitvā yāti. Hevaṃ natthīti evaṃ natthi. Tañhi ubhayampi na sakkā [Pg.149] kātunti dīpeti. Doṇamiteti doṇena mitaṃ viya. Sukhadukkheti sukhadukkhaṃ. Pariyantakateti vuttaparimāṇena kālena katapariyante. Natthi hāyanavaḍḍhaneti natthi hāyanavaḍḍhanāni. Na saṃsāro paṇḍitassa hāyati, na bālassa vaḍḍhatīti attho. Ukkaṃsāvakaṃseti ukkaṃsāvakaṃsā. Hāyanavaḍḍhanānametaṃ adhivacanaṃ.

คำว่า สีเลนะ ได้แก่ ด้วยศีลของอเจลก หรือด้วยศีลอื่นอย่างใดอย่างหนึ่ง. คำว่า วเตนะ ได้แก่ ด้วยวัตรเช่นนั้นนั่นเทียว. คำว่า ตเปนะ ได้แก่ ด้วยตบะกรรม. ผู้ใดที่คิดว่า "เราเป็นบัณฑิต" แล้วพยายามจะบริสุทธิ์ในระหว่าง (มหากัป) ผู้นั้นชื่อว่าย่อมทำกรรมที่ยังไม่แก่รอบให้แก่รอบ. ผู้ใดที่คิดว่า "เราเป็นคนพาล" แล้วล่วงเลยกาลเวลาตามปริมาณที่กล่าวแล้วไป ผู้นั้นชื่อว่าย่อมทำกรรมที่แก่รอบแล้วให้ไม่มีที่สุดโดยการกระทบแล้วๆ เล่าๆ. คำว่า เหวํ นตฺถิ ความว่า อย่างนี้ไม่มี. ท่านแสดงความว่า การกระทำทั้งสองอย่างนั้นแล ไม่สามารถทำได้. คำว่า โทณมิเต ได้แก่ ราวกับตวงด้วยทะนาน. คำว่า สุขทุกฺเข ได้แก่ สุขและทุกข์. คำว่า ปริยนฺตกเต ได้แก่ มีที่สุดอันกระทำแล้วด้วยกาลตามปริมาณที่กล่าวแล้ว. คำว่า นตฺถิ หายนวฑฺฒเน ความว่า ความเสื่อมและความเจริญไม่มี. อธิบายว่า สังสารวัฏย่อมไม่ลดลงสำหรับบัณฑิต และย่อมไม่เพิ่มขึ้นสำหรับคนพาล. คำว่า อุกฺกํสาวกํเส ได้แก่ ความยิ่งและความหย่อน. คำนี้เป็นชื่อที่ใช้เรียกแทนคำว่า หายนวฑฺฒนานํ.

Idāni tamatthaṃ upamāya sādhento ‘‘seyyathāpi nāmā’’tiādimāha. Tattha suttaguḷeti veṭhetvā katasuttaguḷe. Nibbeṭhiyamānameva paletīti pabbate vā rukkhagge vā ṭhatvā khittaṃ suttappamāṇena nibbeṭhiyamānameva gacchati, sutte khīṇe tattheva tiṭṭhati, na gacchati. Evameva vuttakālato uddhaṃ na gacchatīti dasseti.

บัดนี้ ท่านประสงค์จะทำเนื้อความนั้นให้สำเร็จด้วยอุปมา จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า เสยฺยถาปิ นาม. ในคำนั้น คำว่า สุตฺตคุเฬ ได้แก่ กลุ่มด้ายที่ทำโดยการพันไว้. คำว่า นิพฺเพฐิยมานเมว ปเลติ ความว่า (กลุ่มด้าย) ที่บุคคลยืนอยู่บนภูเขาหรือบนยอดไม้แล้วขว้างไป ย่อมคลี่ออกไปตามประมาณของเส้นด้ายเท่านั้น เมื่อเส้นด้ายหมดแล้ว ก็จะหยุดอยู่ ณ ที่นั้นเอง ไม่ไปต่อ. ท่านแสดงว่า ฉันใดก็ฉันนั้น (คนพาลและบัณฑิต) ย่อมไม่ไปเกินกว่ากาลเวลาที่กล่าวแล้ว.

Ajitakesakambalavādavaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยวาทะของอชิตเกสกัมพล

170-172. Ajitavāde natthi dinnanti dinnaphalābhāvaṃ sandhāya vadati. Yiṭṭhaṃ vuccati mahāyāgo. Hutanti paheṇakasakkāro adhippeto. Tampi ubhayaṃ phalābhāvameva sandhāya paṭikkhipati. Sukatadukkaṭānanti sukatadukkaṭānaṃ, kusalākusalānanti attho. Phalaṃ vipākoti yaṃ phalanti vā vipākoti vā vuccati, taṃ natthīti vadati. Natthi ayaṃ lokoti paraloke ṭhitassa ayaṃ loko natthi, natthi paro lokoti idha loke ṭhitassāpi paro loko natthi, sabbe tattha tattheva ucchijjantīti dasseti. Natthi mātā natthi pitāti tesu sammāpaṭipattimicchāpaṭipattīnaṃ phalābhāvavasena vadati. Natthi sattā opapātikāti cavitvā upapajjanakā sattā nāma natthīti vadati.

ในวาทะของอชิตะ คำว่า นตฺถิ ทินฺนํ ท่านกล่าวหมายถึงการไม่มีผลของทาน. การบูชายัญใหญ่ เรียกว่า ยิฏฺฐํ. คำว่า หุตํ ประสงค์เอาการสักการะแขกผู้มาเยือน. ท่านปฏิเสธแม้ทั้งสองอย่างนั้นโดยหมายถึงการไม่มีผลนั่นเอง. คำว่า สุกตทุกฺกฏานํ อธิบายว่า แห่งกรรมดีกรรมชั่ว คือ แห่งกุศลและอกุศล. คำว่า ผลํ วิปาโก ความว่า สิ่งที่เรียกว่าผลหรือวิบากนั้นไม่มี ดังนี้. คำว่า นตฺถิ อยํ โลโก ท่านแสดงว่า สำหรับผู้ที่อยู่ในปรโลก โลกนี้ไม่มี, คำว่า นตฺถิ ปโร โลโก ความว่า แม้สำหรับผู้ที่อยู่ในโลกนี้ ปรโลกก็ไม่มี, สัตว์ทั้งปวงย่อมขาดสูญในที่นั้นๆ นั่นเอง. คำว่า นตฺถิ มาตา นตฺถิ ปิตา ท่านกล่าวโดยนัยแห่งการไม่มีผลของการปฏิบัติดีและปฏิบัติชั่วในท่านเหล่านั้น. คำว่า นตฺถิ สตฺตา โอปปาติกา ท่านกล่าวว่า สัตว์ที่ชื่อว่าโอปปาติกะ คือผู้ที่จุติแล้วเกิดขึ้น ไม่มี.

Cātumahābhūtikoti catumahābhūtamayo. Pathavī pathavikāyanti ajjhattikapathavīdhātu bāhirapathavīdhātuṃ. Anupetīti anuyāyati. Anupagacchatīti tasseva vevacanaṃ. Anugacchatītipi attho. Ubhayenāpi upeti, upagacchatīti dasseti. Āpādīsupi eseva nayo. Indriyānīti manacchaṭṭhāni indriyāni ākāsaṃ pakkhandanti. Āsandipañcamāti nipannamañcena pañcamā, mañco ceva cattāro mañcapāde gahetvā ṭhitā cattāro purisā cāti attho. Yāvāḷāhanāti yāva susānā. Padānīti ‘ayaṃ evaṃ sīlavā [Pg.150] ahosi, evaṃ dussīlo’tiādinā nayena pavattāni guṇāguṇapadāni, sarīrameva vā ettha padānīti adhippetaṃ. Kāpotakānīti kapotavaṇṇāni, pārāvatapakkhavaṇṇānīti attho. Bhassantāti bhasmantā, ayameva vā pāḷi. Āhutiyoti yaṃ paheṇakasakkārādibhedaṃ dinnadānaṃ, sabbaṃ taṃ chārikāvasānameva hoti, na tato paraṃ phaladāyakaṃ hutvā gacchatīti attho. Dattupaññattanti dattūhi bālamanussehi paññattaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘bālehi abuddhīhi paññattamidaṃ dānaṃ, na paṇḍitehi. Bālā denti, paṇḍitā gaṇhantī’ti dasseti.

คำว่า จาตุมหาภูติโก ได้แก่ ประกอบด้วยมหาภูตรูป ๔. คำว่า ปถวี ปถวิกายํ ได้แก่ ปฐวีธาตุภายใน (ย่อมเข้าไปสู่) ปฐวีธาตุภายนอก. คำว่า อนุเปติ คือ อนุยาติ (ย่อมไปตาม). คำว่า อนุปคจฺฉติ เป็นไวพจน์ของคำนั้นนั่นเอง. อธิบายว่า อนุคจฺฉติ (ย่อมไปตาม) ก็ได้. ท่านแสดงว่า ด้วยทั้งสองบทนั้นหมายความว่า อุเปติ, อุปคจฺฉติ (ย่อมเข้าไปหา). แม้ในอาโปธาตุเป็นต้นก็นัยนี้แหละ. คำว่า อินฺทริยานิ ได้แก่ อินทรีย์ทั้งหลายมีใจเป็นที่ ๖ ย่อมลอยไปในอากาศ. คำว่า อาสนฺทิปญฺจมา ความว่า มีเตียงนอนเป็นที่ ๕ อธิบายว่า ได้แก่เตียงนั้นเอง และบุรุษ ๔ คนที่ยืนจับขาเตียง ๔ ขา. คำว่า ยาวาฬหานา ได้แก่ เพียงแค่ป่าช้า. คำว่า ปทานิ ได้แก่ บทแห่งคุณและโทษที่เกิดขึ้นโดยนัยเป็นต้นว่า 'ผู้นี้เป็นผู้มีศีลอย่างนี้, เป็นผู้ทุศีลอย่างนี้' หรืออีกนัยหนึ่ง ประสงค์เอาร่างกายนั้นเองในคำว่า ปทานิ นี้. คำว่า กาโปตกานิ ได้แก่ มีสีเหมือนนกพิราบ อธิบายว่า มีสีเหมือนปีกนกเขา. คำว่า ภสฺสนฺตา ได้แก่ มีเถ้าเป็นที่สุด หรือนี่เป็นบาลีอยู่แล้ว. คำว่า อาหุติโย ความว่า ทานที่ให้แล้วซึ่งมีการสักการะแขกเป็นต้นเป็นประเภทใด ทานทั้งหมดนั้นย่อมมีเถ้าเป็นที่สุดเท่านั้น อธิบายว่า ย่อมไม่เป็นสิ่งที่ให้ผลดำเนินต่อไปหลังจากเป็นเถ้าแล้ว. คำว่า ทตฺตุปญฺญตฺตํ ได้แก่ อันคนโง่เขลาเบาปัญญาบัญญัติไว้. ความหมายที่กล่าวไว้คือ 'ทานนี้อันคนพาลผู้ไม่มีปัญญาบัญญัติไว้ ไม่ใช่บัณฑิตบัญญัติ. คนพาลย่อมให้ บัณฑิตย่อมรับ' ดังนี้.

Tattha pūraṇo ‘‘karoto na karīyati pāpa’’nti vadanto kammaṃ paṭibāhati. Ajito ‘‘kāyassa bhedā ucchijjatī’’ti vadanto vipākaṃ paṭibāhati. Makkhali ‘‘natthi hetū’’ti vadanto ubhayaṃ paṭibāhati. Tattha kammaṃ paṭibāhantenāpi vipāko paṭibāhito hoti, vipākaṃ paṭibāhantenāpi kammaṃ paṭibāhitaṃ hoti. Iti sabbepete atthato ubhayappaṭibāhakā ahetukavādā ceva akiriyavādā ca natthikavādā ca honti.

ในบรรดาครูทั้ง ๓ นั้น ปูรณะ เมื่อกล่าวว่า "เมื่อบุคคลทำอยู่ บาปก็ไม่เป็นอันทำ" ย่อมปฏิเสธกรรม. อชิตะ เมื่อกล่าวว่า "เพราะกายแตก สัตว์ย่อมขาดสูญ" ย่อมปฏิเสธวิบาก. มักขลิ เมื่อกล่าวว่า "เหตุไม่มี" ย่อมปฏิเสธทั้งสองอย่าง. ในวาทะเหล่านั้น แม้ผู้ที่ปฏิเสธกรรม ก็ชื่อว่าปฏิเสธวิบากด้วย, แม้ผู้ที่ปฏิเสธวิบาก ก็ชื่อว่าปฏิเสธกรรมด้วย. เพราะฉะนั้น โดยเนื้อความแล้ว อาจารย์ทั้งหมดเหล่านั้นเป็นผู้ปฏิเสธทั้งสองอย่าง จึงเป็นพวกอเหตุกวาทะด้วย อกิริยวาทะด้วย และนัตถิกวาทะด้วย.

Ye vā pana tesaṃ laddhiṃ gahetvā rattiṭṭhāne divāṭhāne nisinnā sajjhāyanti vīmaṃsanti, tesaṃ ‘‘karoto na karīyati pāpaṃ, natthi hetu, natthi paccayo, mato ucchijjatī’’ti tasmiṃ ārammaṇe micchāsati santiṭṭhati, cittaṃ ekaggaṃ hoti, javanāni javanti, paṭhamajavane satekicchā honti, tathā dutiyādīsu, sattame buddhānampi atekicchā anivattino ariṭṭhakaṇṭakasadisā. Tattha koci ekaṃ dassanaṃ okkamati, koci dve, koci tīṇipi, ekasmiṃ okkantepi, dvīsu tīsu okkantesupi, niyatamicchādiṭṭhikova hoti; patto saggamaggāvaraṇañceva mokkhamaggāvaraṇañca, abhabbo tassattabhāvassa anantaraṃ saggampi gantuṃ, pageva mokkhaṃ. Vaṭṭakhāṇu nāmesa satto pathavigopako, yebhuyyena evarūpassa bhavato vuṭṭhānaṃ natthi.

อนึ่ง ชนเหล่าใดแล ยึดถือลัทธิของอาจารย์เหล่านั้นแล้ว นั่งสาธยาย พิจารณาอยู่ในที่กลางคืนและที่กลางวัน, สำหรับชนเหล่านั้น มิจฉาสติย่อมตั้งมั่นในอารมณ์นั้นว่า “เมื่อบุคคลทำบาปอยู่ บาปก็ไม่เป็นอันทำ, เหตุไม่มี, ปัจจัยไม่มี, ผู้ที่ตายไปย่อมขาดสูญ”, จิตย่อมเป็นเอกัคคตา, ชวนจิตทั้งหลายย่อมแล่นไป, ในปฐมชวนะ ยังเป็นสเตกิจฉา (พอเยียวยาได้), ในทุติยชวนะเป็นต้นก็เช่นนั้น, ในสัตตมชวนะ แม้พระพุทธเจ้าทั้งหลายก็ทรงเยียวยาไม่ได้ เป็นผู้ไม่กลับกลอก (จากมิจฉาทิฏฐิ) เปรียบดังพระอริฏฐะและกัณฏกสามเณร. ในบรรดาชนเหล่านั้น บางคนย่อมหยั่งลงสู่ทัสสนะหนึ่ง, บางคน (หยั่งลงสู่) สองทัสสนะ, บางคน (หยั่งลงสู่) แม้สามทัสสนะ, แม้เมื่อหยั่งลงในทัสสนะเดียว, หรือเมื่อหยั่งลงในสองหรือสามทัสสนะ, ก็ย่อมเป็นนิยตมิจฉาทิฏฐิบุคคลนั่นเทียว; เป็นผู้ถึงแล้วซึ่งธรรมอันเป็นเครื่องกั้นทางสวรรค์และทางพระนิพพาน, เป็นผู้ไม่ควรแม้เพื่อจะไปสู่สวรรค์ในลำดับแห่งอัตภาพนั้น, ไม่ต้องกล่าวถึงพระนิพพานเลย. สัตว์นี้ชื่อว่าเป็นตอแห่งวัฏฏะ เป็นผู้เฝ้าแผ่นดิน, โดยมากแล้ว การออกจากภพของบุคคลผู้เป็นเช่นนี้ย่อมไม่มี.

‘‘Tasmā akalyāṇajanaṃ, āsīvisamivoragaṃ;

Ārakā parivajjeyya, bhūtikāmo vicakkhaṇo’’ti.

“เพราะเหตุนั้น บัณฑิตผู้ใคร่ความเจริญ พึงเว้นคนพาลเสียให้ห่างไกล เหมือนเว้นอสรพิษมีพิษร้าย ฉะนั้น”

Pakudhakaccāyanavādavaṇṇanā

อรรถาธิบายวาทะของปกุธะ กัจจายนะ

173-175. Pakudhavāde [Pg.151] akaṭāti akatā. Akaṭavidhāti akatavidhānā. Evaṃ karohīti kenaci kārāpitāpi na hontīti attho. Animmitāti iddhiyāpi na nimmitā. Animmātāti animmāpitā, keci animmāpetabbāti padaṃ vadanti, taṃ neva pāḷiyaṃ, na aṭṭhakathāyaṃ dissati. Vañjhādipadattayaṃ vuttatthameva. Na iñjantīti esikatthambho viya ṭhitattā na calanti. Na vipariṇamantīti pakatiṃ na jahanti. Na aññamaññaṃ byābādhentīti na aññamaññaṃ upahananti. Nālanti na samatthā. Pathavikāyotiādīsu pathavīyeva pathavikāyo, pathavisamūho vā. Tatthāti tesu jīvasattamesu kāyesu. Sattannaṃ tveva kāyānanti yathā muggarāsiādīsu pahataṃ satthaṃ muggādīnaṃ antarena pavisati, evaṃ sattannaṃ kāyānaṃ antarena chiddena vivarena satthaṃ pavisati. Tattha ahaṃ imaṃ jīvitā voropemīti kevalaṃ saññāmattameva hotīti dasseti.

๑๗๓-๑๗๕. ในปกุธวาทะ บทว่า อกฏา คือ อันใครๆ ทำไม่ได้. บทว่า อกฏวิธา คือ อันใครๆ จัดแจงไม่ได้. อธิบายว่า แม้อันใครๆ ให้ทำว่า "จงทำอย่างนี้" ก็ไม่มี. บทว่า อนิมฺมิตา คือ แม้ด้วยฤทธิ์ก็เนรมิตไม่ได้. บทว่า อนิมฺมาตา คือ อันใครๆ ให้เนรมิตไม่ได้, อาจารย์บางพวกกล่าวบทว่า อนิมฺมาเปตพฺพา, บทนั้นไม่ปรากฏในพระบาลีเลย, ไม่ปรากฏในอรรถกถา. บทสามบทมีวัญฌาเป็นต้น มีอรรถดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. บทว่า น อิญฺชนฺติ คือ ไม่หวั่นไหว เพราะตั้งมั่นอยู่ดุจเสาเขื่อน. บทว่า น วิปริณมนฺติ คือ ไม่ละปกติ (ของตน). บทว่า น อญฺญมญฺญํ พฺยาพาเธนฺติ คือ ไม่เบียดเบียนซึ่งกันและกัน. บทว่า นาลํ คือ ไม่สามารถ. ในบทมีปฐวีกาโยเป็นต้น ปฐวีธาตุนั่นเองชื่อว่าปฐวีกาย หรือหมู่แห่งปฐวีธาตุ (ชื่อว่าปฐวีกาย). บทว่า ตตฺถ คือ ในกายเหล่านั้นซึ่งมีชีวะเป็นที่ ๗. (ในบาลีว่า) สตฺตนฺนํ เตฺวว กายานํ (อธิบายว่า) ศัสตราที่ฟันลงไปในกองถั่วเป็นต้น ย่อมเข้าไปในระหว่างแห่งเมล็ดถั่วเป็นต้นฉันใด, ศัสตราย่อมเข้าไปในระหว่าง คือในช่องว่างแห่งกายทั้ง ๗ ฉันนั้น. ในการเข้าไปนั้น (ย่อมแสดงว่า) เป็นเพียงความสำคัญหมายเท่านั้นว่า "เราย่อมปลงสัตว์นี้จากชีวิต".

Nigaṇṭhanāṭaputtavādavaṇṇanā

อรรถาธิบายวาทะของนิครนถ์ นาฏบุตร

176-178. Nāṭaputtavāde cātuyāmasaṃvarasaṃvutoti catukoṭṭhāsena saṃvarena saṃvuto. Sabbavārivārito cāti vāritasabbaudako paṭikkhittasabbasītodakoti attho. So kira sītodake sattasaññī hoti, tasmā na taṃ vaḷañjeti. Sabbavāriyuttoti sabbena pāpavāraṇena yutto. Sabbavāridhutoti sabbena pāpavāraṇena dhutapāpo. Sabbavāriphuṭoti sabbena pāpavāraṇena phuṭṭho. Gatattoti koṭippattacitto. Yatattoti saṃyatacitto. Ṭhitattoti suppatiṭṭhitacitto. Etassa vāde kiñci sāsanānulomampi atthi, asuddhaladdhitāya pana sabbā diṭṭhiyeva jātā.

๑๗๖-๑๗๘. ในนาฏปุตตวาทะ บทว่า จาตุยามสํวรสํวุโต คือ ผู้สำรวมแล้วด้วยสังวรมีองค์ ๔. บทว่า สพฺพวาริวาริโต จ อธิบายว่า ห้ามน้ำทั้งปวงแล้ว คือ ห้ามน้ำเย็นทั้งปวงแล้ว. ได้ยินว่า ผู้นั้นมีสัญญาว่าเป็นสัตว์ในน้ำเย็น, เพราะเหตุนั้น จึงไม่ใช้น้ำนั้น. บทว่า สพฺพวาริยุตฺโต คือ ประกอบแล้วด้วยการห้ามบาปทั้งปวง. บทว่า สพฺพวาริธุโต คือ มีบาปอันสลัดแล้วด้วยการห้ามบาปทั้งปวง. บทว่า สพฺพวาริผุฏฺโฐ คือ อันการห้ามบาปทั้งปวงถูกต้องแล้ว. บทว่า คตตฺโต คือ มีจิตถึงที่สุด. บทว่า ยตตฺโต คือ มีจิตสำรวมแล้ว. บทว่า ฐิตตฺโต คือ มีจิตตั้งมั่นดีแล้ว. ในวาทะของผู้นี้ แม้ความเห็นที่อนุโลมตามพระศาสนาก็มีอยู่บ้าง, แต่เพราะเป็นลัทธิที่ไม่บริสุทธิ์ ความเห็นทั้งหมดจึงกลายเป็นทิฏฐิไปเสีย.

Sañcayabelaṭṭhaputtavādavaṇṇanā

อรรถาธิบายวาทะของสัญชัย เวลัฏฐบุตร

179-181. Sañcayavādo amarāvikkhepe vuttanayo eva.

๑๗๙-๑๘๑. สัญชัยวาทะ มีนัยดังที่กล่าวแล้วในอมราวิกเขปิกวาทนั่นเทียว.

Paṭhamasandiṭṭhikasāmaññaphalavaṇṇanā

อรรถาธิบายสามัญผลที่เห็นได้ในปัจจุบันข้อแรก

182. Sohaṃ[Pg.152], bhanteti so ahaṃ bhante, vālukaṃ pīḷetvā telaṃ alabhamāno viya titthiyavādesu sāraṃ alabhanto bhagavantaṃ pucchāmīti attho.

๑๘๒. บทว่า โสหํ ภนฺเต อธิบายว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์นั้น เมื่อไม่ได้สาระในวาทะของพวกเดียรถีย์ เหมือนบุคคลบีบคั้นทรายแล้วไม่ได้น้ำมัน จึงทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้า.

183. Yathā te khameyyāti yathā te rucceyya. Dāsoti antojātadhanakkītakaramarānītasāmaṃdāsabyopagatānaṃ aññataro. Kammakāroti analaso kammakaraṇasīloyeva. Dūrato disvā paṭhamameva uṭṭhahatīti pubbuṭṭhāyī. Evaṃ uṭṭhito sāmino āsanaṃ paññapetvā pādadhovanādikattabbakiccaṃ katvā pacchā nipatati nisīdatīti pacchānipātī. Sāmikamhi vā sayanato avuṭṭhite pubbeyeva vuṭṭhātīti pubbuṭṭhāyī. Paccūsakālato paṭṭhāya yāva sāmino rattiṃ niddokkamanaṃ, tāva sabbakiccāni katvā pacchā nipatati, seyyaṃ kappetīti pacchānipātī. Kiṃ karomi, kiṃ karomīti evaṃ kiṃkārameva paṭisuṇanto vicaratīti kiṃ kārapaṭissāvī. Manāpameva kiriyaṃ karotīti manāpacārī. Piyameva vadatīti piyavādī. Sāmino tuṭṭhapahaṭṭhaṃ mukhaṃ ullokayamāno vicaratīti mukhullokako.

๑๘๓. บทว่า ยถา เต ขเมยฺยา คือ ขอพระองค์จงทรงพอพระทัย. บทว่า ทาโส คือ ทาสคนใดคนหนึ่งในบรรดาทาสผู้เกิดในเรือนเบี้ย ทาสที่ซื้อมาด้วยทรัพย์ ทาสที่ถูกนำมาเป็นเชลย ทาสที่ยอมเป็นทาสด้วยตนเอง. บทว่า กมฺมกาโร คือ ไม่เกียจคร้าน มีปกติทำการงานนั่นเทียว. เห็น (นาย) แต่ไกล ก็ลุกขึ้นก่อนทีเดียว เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ปุพฺพุฏฺฐายี (ผู้ลุกขึ้นก่อน). ลุกขึ้นอย่างนี้แล้ว ปูอาสนะให้นาย ทำกิจที่ควรทำมีล้างเท้าเป็นต้นแล้ว จึงนอนหรือนั่งภายหลัง เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ปจฺฉานิปาตี (ผู้นอนทีหลัง). หรือเมื่อนายยังไม่ลุกจากที่นอน ก็ลุกขึ้นก่อนทีเดียว เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ปุพฺพุฏฺฐายี. ตั้งแต่เวลาเช้ามืดไปจนกระทั่งนายเข้านอนในเวลากลางคืน ทำกิจทั้งปวงเสร็จแล้วจึงนอน จัดแจงที่นอนภายหลัง เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ปจฺฉานิปาตี. เที่ยวคอยฟังรับใช้ว่า "จะให้ข้าพเจ้าทำอะไร จะให้ข้าพเจ้าทำอะไร" อยู่อย่างนี้ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า กึการปฏิสฺสาวี (ผู้คอยฟังรับใช้). ทำแต่กิริยาที่น่าพอใจเท่านั้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า มนาปจารี (ผู้ประพฤติเป็นที่พอใจ). พูดแต่คำที่น่ารักเท่านั้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ปิยวาที (ผู้พูดจาไพเราะ). เที่ยวชะเง้อมองดูใบหน้าที่ปลาบปลื้มยินดีของนาย เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า มุขุลฺโลกิโก (ผู้คอยสังเกตสีหน้า).

Devo maññeti devo viya. So vatassāhaṃ puññāni kareyyanti so vata ahaṃ evarūpo assaṃ, yadi puññāni kareyyanti attho. ‘‘So vatassa’ssa’’ntipi pāṭho, ayamevattho. Yaṃnūnāhanti sace dānaṃ dassāmi, yaṃ rājā ekadivasaṃ deti, tato satabhāgampi yāvajīvaṃ na sakkhissāmi dātunti pabbajjāyaṃ ussāhaṃ katvā evaṃ cintanabhāvaṃ dasseti.

บทว่า เทโว มญฺเญติ คือ (สำคัญ) ราวกับเป็นเทวดา. (ในบาลีว่า) โส วตสฺสาหํ ปุญฺญานิ กเรยฺยํ อธิบายว่า หนอ เราพึงเป็นผู้มีรูปเช่นนั้นเหมือนพระราชานั้น หากเราพึงทำบุญทั้งหลาย. แม้บาลีว่า โส วตสฺส'สฺสํ ก็มี, ก็มีอรรถอย่างนี้เหมือนกัน. (ในบาลีว่า) ยํ นูนาหํ (แสดงความ) ว่า ถ้าเราจักให้ทาน, ทานที่พระราชาทรงให้ในวันหนึ่ง, เราจักไม่สามารถให้ได้แม้ส่วนที่ร้อยจากทานนั้นตลอดชีวิต, (ดังนั้น) จึงทำความอุตสาหะในบรรพชาว่า (เรา) จักบวช ดังนี้ แสดงถึงความเป็นผู้มีความคิดอย่างนี้.

Kāyena saṃvutoti kāyena pihito hutvā akusalassa pavesanadvāraṃ thaketvāti attho. Eseva nayo sesapadadvayepi. Ghāsacchādanaparamatāyāti ghāsacchādanena paramatāya uttamatāya, etadatthampi anesanaṃ pahāya aggasallekhena santuṭṭhoti attho. Abhirato paviveketi ‘‘kāyaviveko ca vivekaṭṭhakāyānaṃ, cittaviveko ca nekkhammābhiratānaṃ, paramavodānappattānaṃ upadhiviveko ca nirupadhīnaṃ puggalānaṃ visaṅkhāragatāna’’nti evaṃ vutte tividhepi viveke rato; gaṇasaṅgaṇikaṃ [Pg.153] pahāya kāyena eko viharati, cittakilesasaṅgaṇikaṃ pahāya aṭṭhasamāpattivasena eko viharati, phalasamāpattiṃ vā nirodhasamāpattiṃ vā pavisitvā nibbānaṃ patvā viharatīti attho. Yaggheti codanatthe nipāto.

บทว่า กาเยน สํวุโต (สำรวมแล้วด้วยกาย) อธิบายว่า เป็นผู้ปิดแล้วด้วยกาย ปิดประตูเป็นทางเข้าแห่งอกุศล. นัยนี้เหมือนกัน แม้ในสองบทที่เหลือ. บทว่า ฆาสจฺฉาทนปรมตาย (มีความเป็นผู้มีอาหารและเครื่องนุ่งห่มเป็นอย่างยิ่ง) อธิบายว่า เป็นผู้สันโดษด้วยสัลเลขธรรมอย่างยอดเยี่ยม โดยละการแสวงหาอันไม่สมควรแม้เพื่อประโยชน์คืออาหารและเครื่องนุ่งห่ม ด้วยความเป็นผู้ยอดเยี่ยม. บทว่า อภิรโต ปวิเวเก (ยินดียิ่งในวิเวก) คือ ยินดีในวิเวกแม้ทั้ง 3 อย่างที่ตรัสไว้ว่า "กายวิเวกของบุคคลผู้มีกายตั้งอยู่ในวิเวก, จิตตวิเวกของบุคคลผู้ยินดีในเนกขัมมะ ผู้ถึงความบริสุทธิ์อย่างยิ่ง, อุปธิวิเวกของบุคคลผู้ไม่มีอุปธิ ผู้มีจิตถึงวิสังขาร" กล่าวคือ ละการคลุกคลีด้วยหมู่คณะ อยู่ผู้เดียวทางกาย, ละการคลุกคลีด้วยกิเลสในจิต อยู่ผู้เดียวด้วยอำนาจสมาบัติ 8, หรือเข้าผลสมาบัติหรือนิโรธสมาบัติแล้ว บรรลุพระนิพพานอยู่. บทว่า ยคฺเฆ เป็นนิบาตในอรรถว่าตักเตือน.

184. Āsanenapi nimanteyyāmāti nisinnāsanaṃ papphoṭetvā idha nisīdathāti vadeyyāma. Abhinimanteyyāmapi nanti abhiharitvāpi naṃ nimanteyyāma. Tattha duvidho abhihāro – vācāya ceva kāyena ca. Tumhākaṃ icchiticchitakkhaṇe amhākaṃ cīvarādīhi vadeyyātha yenatthoti vadanto hi vācāya abhiharitvā nimanteti nāma. Cīvarādivekallaṃ sallakkhetvā idaṃ gaṇhāthāti tāni dento pana kāyena abhiharitvā nimanteti nāma. Tadubhayampi sandhāya abhinimanteyyāmapi nanti āha. Ettha ca gilānapaccayabhesajjaparikkhāroti yaṃ kiñci gilānassa sappāyaṃ osadhaṃ. Vacanattho pana visuddhimagge vutto. Rakkhāvaraṇaguttinti rakkhāsaṅkhātañceva āvaraṇasaṅkhātañca guttiṃ. Sā panesā na āvudhahatthe purise ṭhapentena dhammikā nāma saṃvidahitā hoti. Yathā pana avelāya kaṭṭhahārikapaṇṇahārikādayo vihāraṃ na pavisanti, migaluddakādayo vihārasīmāya mige vā macche vā na gaṇhanti, evaṃ saṃvidahantena dhammikā nāma rakkhā saṃvihitā hoti, taṃ sandhāyāha – ‘‘dhammika’’nti.

๑๘๔. บทว่า อาสเนนปิ นิมนฺเตยฺยาม (พึงนิมนต์แม้ด้วยอาสนะ) คือ พึงปัดอาสนะที่ตนนั่งแล้วกล่าวว่า "เชิญนั่งที่นี่เถิด". บทว่า อภินิมนฺเตยฺยามปิ นํ (พึงนิมนต์ท่านเป็นพิเศษ) คือ พึงนิมนต์ท่านแม้นำเข้าไปถวาย. ในบทนั้น การนำเข้าไปถวายมี 2 อย่าง คือ ด้วยวาจา และด้วยกาย. จริงอยู่ ผู้กล่าวว่า "ในขณะที่ท่านปรารถนา ขอท่านจงบอกสิ่งที่ต้องการเถิด ข้าพเจ้าจะจัดหาจีวรเป็นต้นถวาย" ชื่อว่านิมนต์โดยนำเข้าไปถวายด้วยวาจา. ส่วนผู้ที่สังเกตเห็นความขาดแคลนจีวรเป็นต้นแล้วกล่าวว่า "ขอท่านจงรับสิ่งนี้เถิด" แล้วถวายสิ่งเหล่านั้น ชื่อว่านิมนต์โดยนำเข้าไปถวายด้วยกาย. ทรงหมายเอาทั้งสองอย่างนั้นจึงตรัสว่า อภินิมนฺเตยฺยามปิ นํ. และในที่นี้ บทว่า คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาโร (บริขารคือเภสัชที่เป็นปัจจัยแก่คนไข้) คือ โอสถใดๆ ที่เป็นสัปปายะแก่คนไข้. ส่วนวจนัตถะ ข้าพเจ้ากล่าวไว้แล้วในวิสุทธิมรรค. บทว่า รกฺขาวรณคุตฺตึ (การรักษา การป้องกัน การคุ้มครอง) คือ การคุ้มครองที่เรียกว่ารักษา และที่เรียกว่าป้องกัน. แต่การคุ้มครองนั้น ที่ชื่อว่าโดยธรรม ไม่ใช่จัดทำขึ้นโดยให้บุรุษถืออาวุธตั้งไว้. แต่การคุ้มครองที่ชื่อว่าโดยธรรม จัดทำขึ้นอย่างนี้ คือ จัดการให้พวกหญิงหาฟืนหาผักเป็นต้นไม่เข้ามาในวิหารในเวลาวิกาล, ให้นายพรานเป็นต้นไม่จับเนื้อหรือปลาในเขตวิหาร, ทรงหมายเอาการคุ้มครองนั้นจึงตรัสว่า ธมฺมิกํ (โดยธรรม).

185. Yadi evaṃ santeti yadi tava dāso tuyhaṃ santikā abhivādanādīni labheyya. Evaṃ sante. Addhāti ekaṃsavacanametaṃ. Paṭhamanti bhaṇanto aññassāpi atthitaṃ dīpeti. Teneva ca rājā sakkā pana, bhante, aññampītiādimāha.

๑๘๕. บทว่า ยทิ เอวํ สนฺเต (ถ้าเป็นเช่นนั้น) คือ ถ้าทาสของพระองค์พึงได้รับการไหว้เป็นต้นจากสำนักของพระองค์ เมื่อเป็นเช่นนั้น. บทว่า อทฺธา นี้ เป็นคำกล่าวโดยส่วนเดียว (แน่นอน). เมื่อตรัสว่า ปฐมํ (ข้อแรก) ทรงแสดงถึงการมีอยู่ของ (สามัญผล) ข้ออื่นด้วย. เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ พระเจ้าอชาตศัตรูจึงทูลถามเป็นต้นว่า สกฺกา ปน ภนฺเต อญฺญมฺปิ (ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เป็นไปได้หรือไม่ที่จะทรงแสดงสามัญผลข้ออื่นอีก).

Dutiyasandiṭṭhikasāmaññaphalavaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยสามัญผลที่เห็นได้ในปัจจุบันข้อที่ ๒

186-188. Kasatīti kassako. Gehassa pati, ekagehamatte jeṭṭhakoti gahapatiko. Balisaṅkhātaṃ karaṃ karotīti karakārako. Dhaññarāsiṃ dhanarāsiñca vaḍḍhetīti rāsivaḍḍhako.

๑๘๖-๑๘๘. บุคคลใดย่อมไถนา ฉะนั้นจึงชื่อว่า กสฺสโก (ชาวนา). เป็นเจ้าของเรือน เป็นใหญ่ในเรือนหลังหนึ่ง ฉะนั้นจึงชื่อว่า คหปติโก (คหบดี). บุคคลใดย่อมทำพลีกรรมที่เรียกว่าส่วย ฉะนั้นจึงชื่อว่า กรการโก (ผู้เสียภาษี). บุคคลใดย่อมทำให้กองข้าวเปลือกและกองทรัพย์เจริญขึ้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า ราสิวัฑฺฒโก (ผู้เพิ่มพูนกองทรัพย์).

Appaṃ [Pg.154] vāti parittakaṃ vā antamaso taṇḍulanāḷimattakampi. Bhogakkhandhanti bhogarāsiṃ. Mahantaṃ vāti vipulaṃ vā. Yathā hi mahantaṃ pahāya pabbajituṃ dukkaraṃ, evaṃ appampīti dassanatthaṃ ubhayamāha. Dāsavāre pana yasmā dāso attanopi anissaro, pageva bhogānaṃ. Yañhi tassa dhanaṃ, taṃ sāmikānaññeva hoti, tasmā bhogaggahaṇaṃ na kataṃ. Ñātiyeva ñātiparivaṭṭo.

บทว่า อปฺปํ วา (หรือน้อย) คือ หรือกองโภคทรัพย์เล็กน้อย หรือแม้ที่สุดเพียงข้าวสารหนึ่งทะนาน. บทว่า โภคกฺขนฺธํ คือ กองโภคทรัพย์. บทว่า มหนฺตํ วา (หรือมาก) คือ หรือกองโภคทรัพย์ไพบูลย์. จริงอยู่ การละกองโภคทรัพย์มากบวชทำได้ยากฉันใด แม้การละกองโภคทรัพย์น้อย (ก็ทำได้ยาก) ฉันนั้น เพื่อแสดงความข้อนี้จึงตรัสทั้งสองอย่าง. ส่วนในวาระว่าด้วยทาส เพราะเหตุที่ทาสไม่มีอิสระแม้ในตนเอง จึงไม่ต้องพูดถึงโภคทรัพย์เลย. จริงอยู่ ทรัพย์ใดของทาสนั้นมีอยู่ ทรัพย์นั้นย่อมเป็นของนายทั้งหลายนั่นเอง เพราะฉะนั้นจึงไม่ทรงถือเอาคำว่าโภคะ. ญาติเท่านั้นชื่อว่า ญาติปริวฏฺโฏ (วงศาคณาญาติ).

Paṇītatarasāmaññaphalavaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยสามัญผลที่ประณีตกว่า

189. Sakkā pana, bhante, aññampi diṭṭheva dhammeti idha evamevāti na vuttaṃ. Taṃ kasmāti ce, evamevāti hi vuccamāne pahoti bhagavā sakalampi rattindivaṃ tato vā bhiyyopi evarūpāhi upamāhi sāmaññaphalaṃ dīpetuṃ. Tattha kiñcāpi etassa bhagavato vacanasavane pariyantaṃ nāma natthi, tathāpi attho tādisoyeva bhavissatīti cintetvā upari visesaṃ pucchanto evamevāti avatvā – ‘‘abhikkantatarañca paṇītatarañcā’’ti āha. Tattha abhikkantataranti abhimanāpataraṃ atiseṭṭhataranti attho. Paṇītataranti uttamataraṃ. Tena hīti uyyojanatthe nipāto. Savane uyyojento hi naṃ evamāha. Suṇohīti abhikkantatarañca paṇītatarañca sāmaññaphalaṃ suṇāti.

๑๘๙. ในวาระนี้ว่า สกฺกา ปน ภนฺเต อญฺญมฺปิ ทิฏฺเฐว ธมฺเม (ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เป็นไปได้หรือไม่ที่จะทรงแสดงสามัญผลข้ออื่นอีกที่เห็นได้ในปัจจุบัน) ไม่ได้ทูลว่า เอวเมวํ (อย่างนั้น พระเจ้าข้า). หากถามว่า เพราะเหตุไร? เพราะเมื่อทูลว่า เอวเมวํ พระผู้มีพระภาคย่อมทรงสามารถแสดงสามัญผลด้วยอุปมาเช่นนี้ได้ตลอดทั้งวันทั้งคืนหรือยิ่งกว่านั้น. ในการแสดงนั้น แม้ว่าการฟังพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นจะไม่มีที่สิ้นสุดก็จริง ถึงกระนั้น (พระเจ้าอชาตศัตรู) ทรงดำริว่า เนื้อหาก็คงจะเป็นเช่นเดิม จึงไม่ทูลว่า เอวเมวํ แต่ทูลถามถึงข้อที่พิเศษยิ่งขึ้นไปว่า อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ (ที่ดียิ่งกว่าและประณีตกว่า). ในบทเหล่านั้น บทว่า อภิกฺกนฺตตรํ อธิบายว่า น่าพอใจยิ่งกว่า ประเสริฐยิ่งกว่า. บทว่า ปณีตตรํ คือ ประณีตกว่า. บทว่า เตน หิ เป็นนิบาตในอรรถว่าตักเตือน. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงตักเตือนให้พระเจ้าอชาตศัตรูทรงฟัง จึงตรัสอย่างนี้. บทว่า สุโณหิ คือ จงฟังสามัญผลที่ดียิ่งกว่าและประณีตกว่า.

Sādhukaṃ manasikarohīti ettha pana sādhukaṃ sādhūti ekatthametaṃ. Ayañhi sādhu-saddo āyācanasampaṭicchanasampahaṃsanasundara daḷhīkammādīsu dissati. ‘‘Sādhu me, bhante, bhagavā saṅkhittena dhammaṃ desetū’’tiādīsu (saṃ. ni. 4.95) hi āyācane dissati. ‘‘Sādhu, bhanteti kho so bhikkhu bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā’’tiādīsu (ma. ni. 3.86) sampaṭicchane. ‘‘Sādhu sādhu, sāriputtā’’tiādīsu (dī. ni. 3.349) sampahaṃsane.

ส่วนในบทว่า สาธุกํ มนสิกโรหิ (จงใส่ใจให้ดี) นี้ บทว่า สาธุกํ และ สาธุ มีอรรถเดียวกัน. จริงอยู่ สาธุศัพท์นี้ ปรากฏในอรรถต่างๆ คือ อายาจนะ (การวิงวอน), สัมปฏิฉันนะ (การรับ), สัมปหังสนะ (การชมเชย), สุนทระ (ดี), และ ทัฬหีกัมมะ (การทำให้มั่นคง) เป็นต้น. จริงอยู่ ในบาลีเป็นต้นว่า สาธุ เม ภนฺเต ภควา สงฺขิตฺเตน ธมฺมํ เทเสตุ (ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมโดยย่อแก่ข้าพระองค์เถิด) ปรากฏในอรรถว่าอายาจนะ. ในบาลีเป็นต้นว่า สาธุ ภนฺเตติ โข โส ภิกฺขุ ภควโต ภาสิตํ อภินนฺทิตฺวา อนุโมทิตฺวา (ภิกษุนั้นทูลรับว่า สาธุ พระเจ้าข้า แล้วชื่นชมอนุโมทนาภาษิตของพระผู้มีพระภาค) ปรากฏในอรรถว่าสัมปฏิฉันนะ. ในบาลีเป็นต้นว่า สาธุ สาธุ สาริปุตฺต (ดีละ ดีละ สารีบุตร) ปรากฏในอรรถว่าสัมปหังสนะ.

‘‘Sādhu dhammaruci rājā, sādhu paññāṇavā naro;

Sādhu mittānamaddubbho, pāpassākaraṇaṃ sukha’’nti. (jā. 2.17.101);

(ในคาถาเป็นต้นว่า) "พระราชาผู้ใคร่ในธรรมเป็นคนดี, นรชนผู้มีปัญญาเป็นคนดี, ความไม่ประทุษร้ายมิตรเป็นสิ่งดี, การไม่ทำบาปนำสุขมาให้" (ชา. ๒/๑๗/๑๐๑);

Ādīsu sundare. ‘‘Tena hi, brāhmaṇa, suṇohi sādhukaṃ manasi karohī’’tiādīsu (a. ni. 5.192) sādhukasaddoyeva daḷhīkamme, āṇattiyantipi vuccati[Pg.155]. Idhāpi assa ettheva daḷhīkamme ca āṇattiyañca veditabbo. Sundarepi vaṭṭati. Daḷhīkammatthena hi daḷhamimaṃ dhammaṃ suṇāhi, suggahitaṃ gaṇhanto. Āṇattiatthena mama āṇattiyā suṇāhi, sundaratthena sundaramimaṃ bhaddakaṃ dhammaṃ suṇāhīti evaṃ dīpitaṃ hoti.

ในบาลีเป็นต้น ปรากฏในอรรถว่า สุนทระ (ดี). ในบาลีเป็นต้นว่า เตน หิ พฺราหฺมณ สุโณหิ สาธุกํ มนสิ กโรหิ (ถ้าเช่นนั้น พราหมณ์ ท่านจงฟัง จงใส่ใจให้ดี) สาธุกศัพท์นั่นแหละ ท่านเรียกว่ามีอรรถว่า ทัฬหีกัมมะ (การทำให้มั่นคง) และอานัตติ (การสั่ง). แม้ในที่นี้ พึงทราบสาธุกศัพท์นี้ในอรรถว่า ทัฬหีกัมมะ และอานัตติ นั่นแหละ. ย่อมควรในอรรถว่า สุนทระ (ดี) ด้วย. จริงอยู่ ด้วยอรรถว่าทัฬหีกัมมะ ย่อมแสดงความว่า "ท่านจงฟังธรรมนี้ให้มั่นคง คือจงรับเอาให้ดี". ด้วยอรรถว่าอานัตติ ย่อมแสดงความว่า "ท่านจงฟังตามคำสั่งของเรา". ด้วยอรรถว่าสุนทระ ย่อมแสดงความว่า "ท่านจงฟังธรรมอันดีงามนี้".

Manasi karohīti āvajja, samannāharāti attho, avikkhittacitto hutvā nisāmehi, citte karohīti adhippāyo. Api cettha suṇohīti sotindriyavikkhepanivāraṇametaṃ. Sādhukaṃ manasi karohīti manasikāre daḷhīkammaniyojanena manindriyavikkhepanivāraṇaṃ. Purimañcettha byañjanavipallāsaggāhavāraṇaṃ, pacchimaṃ atthavipallāsaggāhavāraṇaṃ. Purimena ca dhammassavane niyojeti, pacchimena sutānaṃ dhammānaṃ dhāraṇūpaparikkhādīsu. Purimena ca sabyañjano ayaṃ dhammo, tasmā savanīyoti dīpeti. Pacchimena sattho, tasmā sādhukaṃ manasi kātabboti. Sādhukapadaṃ vā ubhayapadehi yojetvā yasmā ayaṃ dhammo dhammagambhīro ceva desanāgambhīro ca, tasmā suṇāhi sādhukaṃ, yasmā atthagambhīro ca paṭivedhagambhīro ca, tasmā sādhukaṃ manasi karohīti evaṃ yojanā veditabbā. Bhāsissāmīti sakkā mahārājāti evaṃ paṭiññātaṃ sāmaññaphaladesanaṃ vitthārato bhāsissāmi. ‘‘Desessāmī’’ti hi saṅkhittadīpanaṃ hoti. Bhāsissāmīti vitthāradīpanaṃ. Tenāha vaṅgīsatthero –

คำว่า "มนะสิ กะโรหิ" มีความหมายว่า จงพิจารณา จงน้อมเข้ามา พระประสงค์ก็คือ เป็นผู้มีจิตไม่ฟุ้งซ่านแล้วจงฟัง จงทำไว้ในใจ อีกอย่างหนึ่ง ในคำเหล่านั้น คำว่า "สุโณหิ" นี้ เป็นการห้ามความฟุ้งซ่านแห่งโสตินทรีย์ คำว่า "สาธุกัง มะนะสิ กะโรหิ" เป็นการห้ามความฟุ้งซ่านแห่งมนินทรีย์ โดยการชักชวนให้ทำความมั่นคงในการทำไว้ในใจ และในคำเหล่านั้น บทหน้าเป็นการห้ามการถือเอาพยัญชนะโดยวิปลาส บทหลังเป็นการห้ามการถือเอาเนื้อความโดยวิปลาส และด้วยบทหน้า ย่อมทรงชักชวนในการฟังธรรม ด้วยบทหลัง (ย่อมทรงชักชวน) ในการทรงจำ การพิจารณา เป็นต้น ซึ่งธรรมทั้งหลายที่ได้ฟังแล้ว และด้วยบทหน้า ย่อมทรงแสดงความว่า "ธรรมนี้พร้อมทั้งพยัญชนะ เพราะเหตุนั้น จึงควรฟัง" ด้วยบทหลัง (ย่อมทรงแสดงความว่า) "(ธรรมนี้) พร้อมทั้งเนื้อความ เพราะเหตุนั้น จึงควรทำไว้ในใจให้ดี" หรือว่า พึงประกอบบทว่า "สาธุกัง" กับทั้งสองบทแล้ว พึงทราบการประกอบความอย่างนี้ว่า "เพราะเหตุใด ธรรมนี้ลึกซึ้งโดยธรรมและลึกซึ้งโดยเทศนา เพราะเหตุนั้น จงฟังให้ดี, เพราะเหตุใด (ธรรมนี้) ลึกซึ้งโดยเนื้อความและลึกซึ้งโดยการแทงตลอด เพราะเหตุนั้น จงทำไว้ในใจให้ดี" (ความหมายของคำว่า ภาสิสฺสามิ คือ) เราจักแสดงสามัญญผลเทศนาที่ทรงรับปฏิญญาไว้อย่างนี้ว่า "ได้ พระเจ้าข้า มหาบพิตร" โดยพิสดาร จริงอยู่ คำว่า "เทเสสฺสามิ" เป็นการแสดงโดยย่อ คำว่า "ภาสิสฺสามิ" เป็นการแสดงโดยพิสดาร เพราะเหตุนั้น พระวังคีสเถระจึงกล่าวว่า –

‘‘Saṅkhittenapi deseti, vitthārenapi bhāsati;

Sāḷikāyiva nigghoso, paṭibhānaṃ udīrayī’’ti. (saṃ. ni. 1.214);

"พระองค์ย่อมทรงแสดงโดยย่อบ้าง ย่อมตรัสโดยพิสดารบ้าง ทรงมีพระสุรเสียงดุจนกสาลิกา ทรงเปล่งปฏิภาณ"

Evaṃ vutte ussāhajāto hutvā – ‘‘evaṃ, bhante’’ti kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto bhagavato paccassosi bhagavato vacanaṃ sampaṭicchi, paṭiggahesīti vuttaṃ hoti.

เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว พระเจ้าอชาตศัตรู เวเทหิบุตร จอมกษัตริย์แคว้นมคธ ทรงเกิดความกระตือรือร้นขึ้น ได้ทรงสดับรับพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า "อย่างนั้น พระเจ้าข้า" มีความว่า ทรงรับพร้อม ทรงรับเอา ซึ่งพระดำรัสของพระผู้มีพระภาค

190. Athassa bhagavā etadavoca, etaṃ avoca, idāni vattabbaṃ ‘‘idha mahārājā’’tiādiṃ sakalaṃ suttaṃ avocāti attho. Tattha idhāti desāpadese nipāto, svāyaṃ katthaci lokaṃ upādāya vuccati. Yathāha – ‘‘idha tathāgato loke uppajjatī’’ti. Katthaci sāsanaṃ yathāha [Pg.156] – ‘‘idheva, bhikkhave, paṭhamo samaṇo, idha dutiyo samaṇo’’ti (a. ni. 4.241). Katthaci okāsaṃ. Yathāha –

๑๙๐. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้แก่พระราชานั้น มีความหมายว่า ได้ตรัสพระสูตรทั้งสิ้นอันจะพึงตรัสบัดนี้ มีคำว่า "อิธ มหาราช" เป็นต้น ในคำเหล่านั้น คำว่า "อิธ" เป็นนิบาตในอรรถว่าแสดงประเทศ นิบาตนั้น ในบางแห่ง ท่านกล่าวหมายเอาโลก ดังที่ตรัสว่า "ตถาคตย่อมอุบัติขึ้นในโลกนี้" ในบางแห่ง (ท่านกล่าว) หมายเอาศาสนา ดังที่ตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย สมณะที่หนึ่งมีอยู่ในศาสนานี้เท่านั้น สมณะที่สองมีอยู่ในศาสนานี้" ในบางแห่ง (ท่านกล่าว) หมายเอาโอกาส (สถานที่) ดังที่กล่าวว่า –

‘‘Idheva tiṭṭhamānassa, devabhūtassa me sato;

Punarāyu ca me laddho, evaṃ jānāhi mārisā’’ti. (dī. ni. 2.369);

"เมื่อข้าพเจ้าผู้เป็นเทวดา ดำรงอยู่ในที่นี้แหละ อายุข้าพเจ้าก็ได้กลับคืนมาอีก ท่านผู้เจริญ โปรดทราบอย่างนี้เถิด"

Katthaci padapūraṇamattameva. Yathāha ‘‘idhāhaṃ, bhikkhave, bhuttāvī assaṃ pavārito’’ti (ma. ni. 1.30). Idha pana lokaṃ upādāya vuttoti veditabbo. Mahārājāti yathā paṭiññātaṃ desanaṃ desetuṃ puna mahārājāti ālapati. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘mahārāja imasmiṃ loke tathāgato uppajjati arahaṃ…pe… buddho bhagavā’’ti. Tattha tathāgatasaddo brahmajāle vutto. Arahantiādayo visuddhimagge vitthāritā. Loke uppajjatīti ettha pana lokoti – okāsaloko sattaloko saṅkhāralokoti tividho. Idha pana sattaloko adhippeto. Sattaloke uppajjamānopi ca tathāgato na devaloke, na brahmaloke, manussalokeva uppajjati. Manussalokepi na aññasmiṃ cakkavāḷe, imasmiṃyeva cakkavāḷe. Tatrāpi na sabbaṭṭhānesu, ‘‘puratthimāya disāya gajaṅgalaṃ nāma nigamo tassāparena mahāsālo, tato parā paccantimā janapadā orato majjhe, puratthimadakkhiṇāya disāya salaḷavatī nāma nadī. Tato parā paccantimā janapadā, orato majjhe, dakkhiṇāya disāya setakaṇṇikaṃ nāma nigamo, tato parā paccantimā janapadā, orato majjhe, pacchimāya disāya thūṇaṃ nāma brāhmaṇagāmo, tato parā paccantimā janapadā, orato majjhe, uttarāya disāya usiraddhajo nāma pabbato, tato parā paccantimā janapadā orato majjhe’’ti evaṃ paricchinne āyāmato tiyojanasate, vitthārato aḍḍhateyyayojanasate, parikkhepato navayojanasate majjhimapadese uppajjati. Na kevalañca tathāgato, paccekabuddhā, aggasāvakā, asītimahātherā, buddhamātā, buddhapitā, cakkavattī rājā aññe ca sārappattā brāhmaṇagahapatikā etthevuppajjanti.

ในบางแห่ง เป็นเพียงบทที่ใช้เพื่อเต็มความ ดังที่ตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย ในที่นี้ เราฉันเสร็จ ห้ามภัตแล้ว" แต่ในที่นี้ พึงทราบว่าท่านกล่าวหมายเอาโลก บทว่า "มหาราช" (คือ) เพื่อจะทรงแสดงเทศนาตามที่ทรงรับปฏิญญาไว้ จึงตรัสเรียกอีกว่า "มหาราช" มีความว่า "มหาบพิตร ตถาคตย่อมอุบัติขึ้นในโลกนี้ เป็นพระอรหันต์...ฯลฯ...เป็นพระพุทธเจ้า เป็นพระผู้มีพระภาค" ในบทเหล่านั้น คำว่า "ตถาคต" ท่านกล่าวไว้แล้วในพรหมชาลสูตร คำว่า "อรหํ" เป็นต้น ท่านขยายความไว้แล้วในวิสุทธิมรรค แต่ในบทว่า "โลเก อุปฺปชฺชติ" นี้ คำว่า "โลก" มี 3 อย่าง คือ โอกาสโลก สัตวโลก สังขารโลก แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาสัตวโลก และแม้เมื่ออุบัติขึ้นในสัตวโลก ตถาคตก็ไม่อุบัติในเทวโลก ไม่(อุบัติ)ในพรหมโลก ย่อมอุบัติในมนุสสโลกเท่านั้น แม้ในมนุสสโลก ก็ไม่อุบัติในจักรวาลอื่น (ย่อมอุบัติ)ในจักรวาลนี้เท่านั้น ถึงในจักรวาลนั้น ก็ไม่อุบัติในทุกสถานที่ (ย่อมอุบัติ)ในมัชฌิมประเทศที่กำหนดไว้แล้วอย่างนี้ คือ "ในทิศตะวันออก มีนิคมชื่อคชังคละ ถัดจากนั้นไปเป็นมหาศาละ เลยจากนั้นไปเป็นปัจจันตชนบท ด้านในเป็นมัชฌิมประเทศ, ในทิศตะวันออกเฉียงใต้ มีแม่น้ำชื่อสฬฬวดี เลยจากนั้นไปเป็นปัจจันตชนบท ด้านในเป็นมัชฌิมประเทศ, ในทิศใต้ มีนิคมชื่อเสตกัณณิกะ เลยจากนั้นไปเป็นปัจจันตชนบท ด้านในเป็นมัชฌิมประเทศ, ในทิศตะวันตก มีพราหมณคามชื่อถูณะ เลยจากนั้นไปเป็นปัจจันตชนบท ด้านในเป็นมัชฌิมประเทศ, ในทิศเหนือ มีภูเขาชื่ออุสีรธชะ เลยจากนั้นไปเป็นปัจจันตชนบท ด้านในเป็นมัชฌิมประเทศ" ซึ่งยาว 300 โยชน์ กว้าง 250 โยชน์ โดยรอบ 900 โยชน์ มิใช่แต่ตถาคตเท่านั้น แม้พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย พระอัครสาวกทั้งหลาย พระมหาสาวก 80 องค์ พระพุทธมารดา พระพุทธบิดา พระเจ้าจักรพรรดิ และพราหมณ์คหบดีอื่น ๆ ผู้บรรลุคุณอันเป็นสาระ ย่อมอุบัติในที่นี้เท่านั้น

Tattha [Pg.157] tathāgato sujātāya dinnamadhupāyāsabhojanato yāva arahattamaggo, tāva uppajjati nāma, arahattaphale uppanno nāma. Mahābhinikkhamanato vā yāva arahattamaggo. Tusitabhavanato vā yāva arahattamaggo. Dīpaṅkarapādamūlato vā yāva arahattamaggo, tāva uppajjati nāma, arahattaphale uppanno nāma. Idha sabbapaṭhamaṃ uppannabhāvaṃ sandhāya uppajjatīti vuttaṃ. Tathāgato loke uppanno hotīti ayañhettha attho.

ในเรื่องนั้น ตถาคต ชื่อว่ากำลังอุบัติ ตั้งแต่เวลาที่เสวยข้าวมธุปายาสที่นางสุชาดาถวายจนถึงอรหัตตมรรค, ในอรหัตตผล ชื่อว่าอุบัติแล้ว หรือตั้งแต่เวลาที่เสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์จนถึงอรหัตตมรรค หรือตั้งแต่ภพดุสิตจนถึงอรหัตตมรรค หรือตั้งแต่เบื้องพระบาทของพระทีปังกรพุทธเจ้าจนถึงอรหัตตมรรค ชื่อว่ากำลังอุบัติ, ในอรหัตตผล ชื่อว่าอุบัติแล้ว ในที่นี้ ทรงหมายถึงความเป็นผู้อุบัติแล้วก่อนกว่าใครทั้งหมด จึงตรัสว่า "อุปฺปชฺชติ" "ตถาคตอุบัติขึ้นแล้วในโลก" นี้เป็นเนื้อความในที่นี้

So imaṃ lokanti so bhagavā imaṃ lokaṃ. Idāni vattabbaṃ nidasseti. Sadevakanti saha devehi sadevakaṃ. Evaṃ saha mārena samārakaṃ, saha brahmunā sabrahmakaṃ, saha samaṇabrāhmaṇehi sassamaṇabrāhmaṇiṃ. Pajātattā pajā, taṃ pajaṃ. Saha devamanussehi sadevamanussaṃ. Tattha sadevakavacanena pañca kāmāvacaradevaggahaṇaṃ veditabbaṃ. Samāraka – vacanena chaṭṭhakāmāvacaradevaggahaṇaṃ. Sabrahmakavacanena brahmakāyikādibrahmaggahaṇaṃ. Sassamaṇabrāhmaṇīvacanena sāsanassa paccatthikapaccāmittasamaṇabrāhmaṇaggahaṇaṃ, samitapāpabāhitapāpasamaṇabrāhmaṇaggahaṇañca. Pajāvacanena sattalokaggahaṇaṃ. Sadevamanussavacanena sammutidevaavasesamanussaggahaṇaṃ. Evamettha tīhi padehi okāsalokena saddhiṃ sattaloko. Dvīhi pajāvasena sattalokova gahitoti veditabbo.

บทว่า โส อิมํ โลกนฺติ ความว่า พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ย่อมทรงแสดงโลกนี้ คือโลกที่พึงตรัสในบัดนี้. บทว่า สเทวกนฺติ คือ โลกพร้อมทั้งเทวดา. อย่างนี้คือ บทว่า สมารกํ คือ โลกพร้อมทั้งมาร, บทว่า สพฺรหฺมกํ คือ โลกพร้อมทั้งพรหม, บทว่า สสฺสมณพฺราหฺมณึ คือ โลกพร้อมทั้งสมณพราหมณ์. ชื่อว่า ปชา เพราะเกิดโดยประการต่างๆ, ทรงหมายถึง ประชานั้น. บทว่า สเทวมนุสฺสํ คือ โลกพร้อมทั้งเทวดาและมนุษย์. ในบทเหล่านั้น พึงทราบว่า ด้วยบทว่า สเทวก พึงถือเอาเทวดาในกามภพ ๕ ชั้น. ด้วยบทว่า สมารก พึงถือเอาเทวดาในกามภพชั้นที่ ๖. ด้วยบทว่า สพฺรหฺมก พึงถือเอาพรหมกายิกาพรหมเป็นต้น. ด้วยบทว่า สสฺสมณพฺราหฺมณี พึงถือเอาสมณพราหมณ์ผู้เป็นข้าศึกเป็นปัจจามิตรต่อพระศาสนา และสมณพราหมณ์ผู้มีบาปอันสงบแล้ว มีบาปอันลอยเสียแล้ว. ด้วยบทว่า ปชา พึงถือเอาสัตวโลก. ด้วยบทว่า สเทวมนุสฺส พึงถือเอาสมมติเทพและมนุษย์ที่เหลือ. พึงทราบว่า ในบทเหล่านี้ พระองค์ทรงถือเอาสัตวโลกพร้อมกับโอกาสโลกด้วยบท ๓ บท, และทรงถือเอาสัตวโลกอย่างเดียวโดยความเป็นปชาด้วยบท ๒ บท.

Aparo nayo, sadevakaggahaṇena arūpāvacaradevaloko gahito. Samārakaggahaṇena cha kāmāvacaradevaloko. Sabrahmakaggahaṇena rūpī brahmaloko. Sassamaṇabrāhmaṇādiggahaṇena catuparisavasena sammutidevehi vā saha manussaloko, avasesasabbasattaloko vā.

อีกนัยหนึ่ง, ด้วยการถือเอาศัพท์ว่า สเทวกะ ทรงถือเอาอรูปาวจรเทวโลก. ด้วยการถือเอาศัพท์ว่า สมารกะ ทรงถือเอาเทวโลก ๖ ชั้นกามาพจร. ด้วยการถือเอาศัพท์ว่า สพรหมกะ ทรงถือเอารูปพรหมโลก. ด้วยการถือเอาศัพท์ว่า สัสสมณพราหมณา เป็นต้น ทรงถือเอามนุสสโลกพร้อมกับสมมติเทพโดยนัยแห่งบริษัท ๔ หรือทรงถือเอาสัตวโลกที่เหลือทั้งหมด.

Api cettha sadevakavacanena ukkaṭṭhaparicchedato sabbassa lokassa sacchikatabhāvamāha. Tato yesaṃ ahosi – ‘‘māro mahānubhāvo cha kāmāvacarissaro vasavattī, kiṃ sopi etena sacchikato’’ti, tesaṃ vimatiṃ vidhamanto ‘‘samāraka’’nti āha. Yesaṃ pana ahosi – ‘‘brahmā mahānubhāvo ekaṅguliyā ekasmiṃ cakkavāḷasahasse ālokaṃ pharati, dvīhi [Pg.158] …pe… dasahi aṅgulīhi dasasu cakkavāḷasahassesu ālokaṃ pharati. Anuttarañca jhānasamāpattisukhaṃ paṭisaṃvedeti, kiṃ sopi sacchikato’’ti, tesaṃ vimatiṃ vidhamanto sabrahmakanti āha. Tato ye cintesuṃ – ‘‘puthū samaṇabrāhmaṇā sāsanassa paccatthikā, kiṃ tepi sacchikatā’’ti, tesaṃ vimatiṃ vidhamanto sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajanti āha. Evaṃ ukkaṭṭhukkaṭṭhānaṃ sacchikatabhāvaṃ pakāsetvā atha sammutideve avasesamanusse ca upādāya ukkaṭṭhaparicchedavasena sesasattalokassa sacchikatabhāvaṃ pakāsento sadevamanussanti āha. Ayamettha bhāvānukkamo.

อนึ่ง ในบทนี้ พระองค์ตรัสถึงความเป็นผู้ทรงกระทำให้แจ้งซึ่งโลกทั้งปวง โดยกำหนดส่วนที่สูงสุด ด้วยบทว่า สเทวก. ลำดับนั้น สำหรับผู้ที่เกิดความสงสัยว่า "มารมีอานุภาพมาก เป็นใหญ่ในกามภพ ๖ ชั้น เป็นผู้ยังสัตว์ให้เป็นไปในอำนาจ พระองค์ทรงกระทำให้แจ้งแม้ซึ่งมารนั้นด้วยหรือ" พระองค์เมื่อจะทรงกำจัดความสงสัยของพวกเขา จึงตรัสว่า "สมารกํ". ส่วนผู้ที่เกิดความสงสัยว่า "พรหมมีอานุภาพมาก ใช้นิ้วเดียวแผ่รัศมีไปในหนึ่งพันจักรวาล... (ละ)... ใช้นิ้วสิบนิ้วแผ่รัศมีไปในหนึ่งหมื่นจักรวาล และเสวยสุขในฌานสมาบัติอันยอดเยี่ยม พระองค์ทรงกระทำให้แจ้งแม้ซึ่งพรหมนั้นด้วยหรือ" พระองค์เมื่อจะทรงกำจัดความสงสัยของพวกเขา จึงตรัสว่า "สพรหมกํ". ลำดับนั้น ผู้ที่คิดว่า "สมณพราหมณ์จำนวนมากเป็นข้าศึกต่อพระศาสนา พระองค์ทรงกระทำให้แจ้งแม้ซึ่งสมณพราหมณ์เหล่านั้นด้วยหรือ" พระองค์เมื่อจะทรงกำจัดความสงสัยของพวกเขา จึงตรัสว่า "สสฺสมณพฺราหฺมณึ ปชํ". ด้วยประการฉะนี้ ครั้นทรงประกาศความเป็นผู้ทรงกระทำให้แจ้งซึ่งบุคคลผู้สูงสุดๆ แล้ว ลำดับนั้น ทรงอาศัยสมมติเทพและมนุษย์ที่เหลือ เมื่อจะทรงประกาศความเป็นผู้ทรงกระทำให้แจ้งซึ่งสัตวโลกที่เหลือ โดยกำหนดส่วนที่สูงสุด จึงตรัสว่า "สเทวมนุสฺสํ". นี้เป็นลำดับแห่งความหมายในที่นี้.

Porāṇā panāhu sadevakanti devehi saddhiṃ avasesalokaṃ. Samārakanti mārena saddhiṃ avasesalokaṃ. Sabrahmakanti brahmehi saddhiṃ avasesalokaṃ. Evaṃ sabbepi tibhavūpage satte tīhākārehi tīsu padesu pakkhipitvā puna dvīhi padehi pariyādiyanto sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussanti āha. Evaṃ pañcahipi padehi tena tenākārena tedhātukameva pariyādinnanti.

ส่วนโบราณาจารย์กล่าวว่า บทว่า สเทวกํ คือ โลกที่เหลือพร้อมกับเทวดา. บทว่า สมารกํ คือ โลกที่เหลือพร้อมกับมาร. บทว่า สพรหมกํ คือ โลกที่เหลือพร้อมกับพรหม. ด้วยประการฉะนี้ พระองค์ทรงรวมสัตว์ทั้งปวงผู้เข้าถึงภพสามไว้ในบทสามบทด้วยอาการสามอย่างแล้ว เมื่อจะทรงรวบยอดอีกด้วยสองบท จึงตรัสว่า สสฺสมณพฺราหฺมณึ ปชํ สเทวมนุสฺสํ. ด้วยประการฉะนี้ พระองค์ทรงรวบยอดไตรธาตุเท่านั้นด้วยบททั้งห้าบท โดยอาการนั้นๆ.

Sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedetīti ettha pana sayanti sāmaṃ aparaneyyo hutvā. Abhiññāti abhiññāya, adhikena ñāṇena ñatvāti attho. Sacchikatvāti paccakkhaṃ katvā, etena anumānādipaṭikkhepo kato hoti. Pavedetīti bodheti viññāpeti pakāseti.

ในบทว่า สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทติ นี้ บทว่า สยํ หมายถึง ด้วยพระองค์เอง คือเป็นผู้ที่ผู้อื่นแนะนำไม่ได้. บทว่า อภิญฺญา คือ ด้วยปัญญาอันยิ่ง ความว่า ทรงทราบด้วยพระญาณอันยิ่ง. บทว่า สจฺฉิกตฺวา คือ ทรงกระทำให้ประจักษ์, ด้วยบทนี้ เป็นอันทรงปฏิเสธความรู้โดยอนุมานเป็นต้น. บทว่า ปเวเทติ คือ ทรงทำให้ตรัสรู้ ทรงทำให้แจ้ง ทรงประกาศ.

So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ…pe… pariyosānakalyāṇanti so bhagavā sattesu kāruññataṃ paṭicca hitvāpi anuttaraṃ vivekasukhaṃ dhammaṃ deseti. Tañca kho appaṃ vā bahuṃ vā desento ādikalyāṇādippakārameva deseti. Ādimhipi, kalyāṇaṃ bhaddakaṃ anavajjameva katvā deseti, majjhepi, pariyosānepi, kalyāṇaṃ bhaddakaṃ anavajjameva katvā desetīti vuttaṃ hoti. Tattha atthi desanāya ādimajjhapariyosānaṃ, atthi sāsanassa. Desanāya tāva catuppadikāyapi gāthāya paṭhamapādo ādi nāma, tato dve majjhaṃ nāma, ante eko pariyosānaṃ nāma. Ekānusandhikassa suttassa nidānaṃ ādi, idamavocāti pariyosānaṃ, ubhinnamantarā [Pg.159] majjhaṃ. Anekānusandhikassa suttassa paṭhamānusandhi ādi, ante anusandhi pariyosānaṃ, majjhe eko vā dve vā bahū vā majjhameva.

บทว่า โส ธมฺมํ เทเสติ อาทิกลฺยาณํ...เป... ปริโยสานกลฺยาณนฺติ ความว่า พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ทรงอาศัยพระกรุณาในสัตว์ทั้งหลาย แม้จะทรงสละวิเวกสุขอันยอดเยี่ยม ก็ทรงแสดงธรรม. และเมื่อทรงแสดงธรรมนั้นน้อยหรือมากก็ตาม ก็ทรงแสดงโดยความเป็นธรรมอันงามในเบื้องต้นเป็นต้นเท่านั้น. กล่าวคือ แม้ในเบื้องต้น ก็ทรงกระทำให้งาม ให้ดี ให้ไม่มีโทษแล้วจึงทรงแสดง, แม้ในท่ามกลาง, แม้ในที่สุด ก็ทรงกระทำให้งาม ให้ดี ให้ไม่มีโทษแล้วจึงทรงแสดง. ในบทเหล่านั้น เบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดของเทศนา (ปริยัติ) ก็มี, ของศาสนา (ปฏิบัติ) ก็มี. ก่อนอื่น ในส่วนของเทศนา แม้ในคาถา ๔ บาท บาทแรกชื่อว่าเบื้องต้น, สองบาทถัดมาชื่อว่าท่ามกลาง, บาทหนึ่งในที่สุดชื่อว่าที่สุด. สำหรับสูตรที่มีอนุสนธิเดียว นิทานชื่อว่าเบื้องต้น, บทว่า อิทมโวจ ชื่อว่าที่สุด, เนื้อความในระหว่างทั้งสองชื่อว่าท่ามกลาง. สำหรับสูตรที่มีหลายอนุสนธิ อนุสนธิแรกชื่อว่าเบื้องต้น, อนุสนธิในที่สุดชื่อว่าที่สุด, อนุสนธิหนึ่ง สอง หรือหลายอนุสนธิในท่ามกลาง ก็เป็นท่ามกลางนั่นเอง.

Sāsanassa pana sīlasamādhivipassanā ādi nāma. Vuttampi cetaṃ – ‘‘ko cādi kusalānaṃ dhammānaṃ? Sīlañca suvisuddhaṃ diṭṭhi ca ujukā’’ti (saṃ. ni. 5.369). ‘‘Atthi, bhikkhave, majjhimā paṭipadā tathāgatena abhisambuddhā’’ti evaṃ vutto pana ariyamaggo majjhaṃ nāma. Phalañceva nibbānañca pariyosānaṃ nāma. ‘‘Etadatthamidaṃ, brāhmaṇa, brahmacariyaṃ, etaṃ sāraṃ, etaṃ pariyosāna’’nti (ma. ni. 1.324) hi ettha phalaṃ pariyosānanti vuttaṃ. ‘‘Nibbānogadhaṃ hi, āvuso visākha, brahmacariyaṃ vussati, nibbānaparāyanaṃ nibbānapariyosāna’’nti (ma. ni. 1.466) ettha nibbānaṃ pariyosānanti vuttaṃ. Idha desanāya ādimajjhapariyosānaṃ adhippetaṃ. Bhagavā hi dhammaṃ desento ādimhi sīlaṃ dassetvā majjhe maggaṃ pariyosāne nibbānaṃ dasseti. Tena vuttaṃ – ‘‘so dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇa’’nti. Tasmā aññopi dhammakathiko dhammaṃ kathento –

อีกอย่างหนึ่ง ศีล สมาธิ และวิปัสสนา ชื่อว่าเป็นเบื้องต้นแห่งศาสนา (ปฏิปัตติศาสนา) ก็พระดำรัสนี้ พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้แล้วว่า 'อะไรเล่าเป็นเบื้องต้นแห่งกุศลธรรมทั้งหลาย? คือ ศีลที่บริสุทธิ์อย่างยิ่ง และทิฏฐิที่ตรง' (สังยุตตนิกาย ๕.๓๖๙) ส่วนอริยมรรคที่ตรัสไว้อย่างนี้ว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มัชฌิมาปฏิปทาอันตถาคตตรัสรู้แล้ว มีอยู่' ชื่อว่าเป็นท่ามกลาง ทั้งผลและทั้งพระนิพพาน ชื่อว่าเป็นที่สุด จริงอยู่ ในพระบาลีว่า 'ดูก่อนพราหมณ์ พรหมจรรย์นี้มีสิ่งนี้เป็นประโยชน์ มีสิ่งนี้เป็นสาระ มีสิ่งนี้เป็นที่สุด' (มัชฌิมนิกาย ๑.๓๒๔) นี้ ผล ท่านกล่าวว่าเป็นที่สุด ในพระบาลีว่า 'ดูก่อนอาวุโสวิสาขะ จริงอยู่ พรหมจรรย์นี้ย่อมอยู่ โดยหยั่งลงในพระนิพพาน มีพระนิพพานเป็นเบื้องหน้า มีพระนิพพานเป็นที่สุด' (มัชฌิมนิกาย ๑.๔๖๖) นี้ พระนิพพาน ท่านกล่าวว่าเป็นที่สุด ในที่นี้ ทรงประสงค์เบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดแห่งเทศนา จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงแสดงธรรม ทรงแสดงศีลในเบื้องต้น ทรงแสดงมรรคในท่ามกลาง ทรงแสดงพระนิพพานในที่สุด เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า 'พระองค์ย่อมทรงแสดงธรรมงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด' เพราะฉะนั้น แม้ธรรมกถึกอื่น เมื่อกล่าวธรรม พึง...

‘‘Ādimhi sīlaṃ dasseyya, majjhe maggaṃ vibhāvaye;

Pariyosānamhi nibbānaṃ, esā kathikasaṇṭhitī’’ti.

พึงแสดงศีลในเบื้องต้น พึงทำให้มรรคปรากฏชัดในท่ามกลาง พึงทำให้พระนิพพานปรากฏชัดในที่สุด นี้คือแบบแผนของธรรมกถึก

Sātthaṃ sabyañjananti yassa hi yāgubhattaitthipurisādivaṇṇanānissitā desanā hoti, na so sātthaṃ deseti. Bhagavā pana tathārūpaṃ desanaṃ pahāya catusatipaṭṭhānādinissitaṃ desanaṃ deseti. Tasmā sātthaṃ desetīti vuccati. Yassa pana desanā ekabyañjanādiyuttā vā sabbaniroṭṭhabyañjanā vā sabbavissaṭṭhasabbaniggahītabyañjanā vā, tassa damiḷakirātasavarādimilakkhūnaṃ bhāsā viya byañjanapāripūriyā abhāvato abyañjanā nāma desanā hoti. Bhagavā pana –

ในบทว่า สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ (พร้อมทั้งอรรถ พร้อมทั้งพยัญชนะ) นั้น จริงอยู่ ธรรมกถึกใดมีเทศนาอันอาศัยการพรรณนาถึงข้าวต้ม ข้าวสวย หญิง ชาย เป็นต้น ธรรมกถึกนั้นไม่ชื่อว่าแสดงธรรมพร้อมทั้งอรรถ ส่วนพระผู้มีพระภาคทรงละเทศนาเช่นนั้นเสีย ทรงแสดงเทศนาที่อาศัยสติปัฏฐาน ๔ เป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวได้ว่า ทรงแสดงธรรมพร้อมทั้งอรรถ ส่วนธรรมกถึกใดมีเทศนาที่ประกอบด้วยพยัญชนะอย่างเดียวเป็นต้นบ้าง มีพยัญชนะที่ไม่ใช้ริมฝีปากทั้งหมดบ้าง มีพยัญชนะที่ปล่อยเสียงทั้งหมดและมีพยัญชนะที่เป็นนิคหิตทั้งหมดบ้าง เทศนาของธรรมกถึกนั้นเป็นเหมือนภาษาของพวกมิลักขะ คือ ทมิฬ กิราตะ สวระ เป็นต้น เพราะไม่มีความบริบูรณ์แห่งพยัญชนะ จึงชื่อว่าเป็นเทศนาที่ไม่มีพยัญชนะ ส่วนพระผู้มีพระภาค...

‘‘Sithilaṃ dhanitañca dīgharassaṃ, garukaṃ lahukañca niggahītaṃ;

Sambandhavavatthitaṃ vimuttaṃ, dasadhā byañjanabuddhiyā pabhedo’’ti.

เสียงหย่อนและเสียงหนัก เสียงยาวและเสียงสั้น เสียงครุและเสียงลหุ เสียงนิคหิต เสียงเชื่อมบทและเสียงตัดบท และเสียงที่เปล่งโดยไม่ปิดกั้น (ฐานกรณ์) จิตตุปบาทที่ทำให้เกิดอักขระมี ๑๐ ประเภทดังนี้

Evaṃ [Pg.160] vuttaṃ dasavidhaṃ byañjanaṃ amakkhetvā paripuṇṇabyañjanameva katvā dhammaṃ deseti, tasmā sabyañjanaṃ dhammaṃ desetīti vuccati. Kevalaparipuṇṇanti ettha kevalanti sakalādhivacanaṃ. Paripuṇṇanti anūnādhikavacanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti sakalaparipuṇṇameva deseti, ekadesanāpi aparipuṇṇā natthīti. Upanetabbaapanetabbassa abhāvato kevalaparipuṇṇanti veditabbaṃ. Parisuddhanti nirupakkilesaṃ. Yo hi imaṃ dhammadesanaṃ nissāya lābhaṃ vā sakkāraṃ vā labhissāmīti deseti, tassa aparisuddhā desanā hoti. Bhagavā pana lokāmisanirapekkho hitapharaṇena mettābhāvanāya muduhadayo ullumpanasabhāvasaṇṭhitena cittena deseti. Tasmā parisuddhaṃ dhammaṃ desetīti vuccati.

ทรงไม่ลบหลู่พยัญชนะ ๑๐ อย่างที่กล่าวไว้อย่างนี้ ทรงกระทำให้มีพยัญชนะบริบูรณ์เท่านั้นแล้วจึงทรงแสดงธรรม เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวได้ว่า ทรงแสดงธรรมพร้อมทั้งพยัญชนะ ในบทว่า เกวลปริปุณฺณํ นั้น ศัพท์ว่า เกวลํ เป็นคำกล่าวหมายถึงทั้งหมด ศัพท์ว่า ปริปุณฺณํ เป็นคำกล่าวหมายถึงความไม่ขาดไม่เกิน ความหมายที่กล่าวนี้คือ ทรงแสดงธรรมที่บริบูรณ์ครบถ้วนเท่านั้น แม้เทศนาหนึ่งที่ไม่บริบูรณ์ก็ไม่มี พึงทราบว่า เกวลปริปุณฺณํ เพราะไม่มีสิ่งที่ควรนำเข้ามาหรือนำออกไป บทว่า ปริสุทฺธํ คือ ปราศจากอุปกิเลส จริงอยู่ ผู้ใดอาศัยธรรมเทศนานี้แล้วแสดงธรรมโดยคิดว่า 'เราจักได้ลาภหรือสักการะ' เทศนาของผู้นั้นเป็นเทศนาที่ไม่บริสุทธิ์ ส่วนพระผู้มีพระภาคไม่ทรงอาลัยในโลกามิส มีพระหฤทัยอ่อนโยนด้วยการเจริญเมตตาแผ่ประโยชน์เกื้อกูล ทรงแสดงธรรมด้วยพระจิตที่ตั้งมั่นอยู่ในสภาวะคือการฉุดขึ้น (จากทุกข์) เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวได้ว่า ทรงแสดงธรรมอันบริสุทธิ์

Brahmacariyaṃ pakāsetīti ettha panāyaṃ brahmacariya-saddo dāne veyyāvacce pañcasikkhāpadasīle appamaññāsu methunaviratiyaṃ sadārasantose vīriye uposathaṅgesu ariyamagge sāsaneti imesvatthesu dissati.

ส่วนในบทว่า พฺรหฺมจริยํ ปกาเสติ (ทรงประกาศพรหมจรรย์) นี้ ศัพท์ว่า พรหมจริยะ นี้ ย่อมปรากฏในอรรถเหล่านี้ คือ ในทาน ในเวยยาวัจจะ ในศีลมีสิกขาบท ๕ ในอัปปมัญญาทั้งหลาย ในการงดเว้นจากเมถุน ในความสันโดษด้วยภรรยาของตน ในความเพียร ในองค์อุโบสถทั้งหลาย ในอริยมรรค และในศาสนา

‘‘Kiṃ te vataṃ kiṃ pana brahmacariyaṃ,Kissa suciṇṇassa ayaṃ vipāko;

Iddhī jutī balavīriyūpapatti,Idañca te nāga, mahāvimānaṃ.

อะไรคือวัตรของท่าน อะไรเล่าคือพรหมจรรย์ของท่าน นี้เป็นวิบากแห่งกรรมดีอะไรที่ท่านประพฤติมาดีแล้ว ฤทธิ์ รัศมี การเข้าถึงกำลังและความเพียร และวิมานอันยิ่งใหญ่นี้ของท่าน ดูก่อนนาค

Ahañca bhariyā ca manussaloke,Saddhā ubho dānapatī ahumhā;

Opānabhūtaṃ me gharaṃ tadāsi,Santappitā samaṇabrāhmaṇā ca.

ข้าพเจ้าและภรรยาในมนุสสโลก ทั้งสองคนเป็นผู้มีศรัทธา เป็นทานบดี ในครั้งนั้น เรือนของข้าพเจ้าเป็นดุจบ่อน้ำ สมณพราหมณ์ทั้งหลายได้รับการบำรุงให้อิ่มหนำสำราญ

Taṃ me vataṃ taṃ pana brahmacariyaṃ,Tassa suciṇṇassa ayaṃ vipāko;

Iddhī jutī balavīriyūpapatti,Idañca me dhīra mahāvimāna’’nti. (jā. 2.17.1595);

นั่นคือวัตรของข้าพเจ้า นั่นแลคือพรหมจรรย์ของข้าพเจ้า นี้เป็นวิบากแห่งกรรมดีนั้นที่ข้าพเจ้าประพฤติมาดีแล้ว ฤทธิ์ รัศมี การเข้าถึงกำลังและความเพียร และวิมานอันยิ่งใหญ่นี้ของข้าพเจ้า ดูก่อนนักปราชญ์

Imasmiñhi puṇṇakajātake dānaṃ brahmacariyanti vuttaṃ.

จริงอยู่ ในปุณณกชาดกนี้ ทาน ท่านกล่าวว่าเป็นพรหมจรรย์

‘‘Kena pāṇi kāmadado, kena pāṇi madhussavo;

Kena te brahmacariyena, puññaṃ pāṇimhi ijjhati.

ด้วยเหตุใด มือจึงให้สิ่งที่น่าปรารถนา ด้วยเหตุใด มือจึงหลั่งน้ำผึ้ง ด้วยพรหมจรรย์อะไรของท่าน บุญจึงสำเร็จในมือ

Tena [Pg.161] pāṇi kāmadado, tena pāṇi madhussavo;

Tena me brahmacariyena, puññaṃ pāṇimhi ijjhatī’’ti. (pe. va. 275,277);

ด้วยเหตุนั้น มือจึงให้สิ่งที่น่าปรารถนา ด้วยเหตุนั้น มือจึงหลั่งน้ำผึ้ง ด้วยพรหมจรรย์นั้นของข้าพเจ้า บุญจึงสำเร็จในมือ

Imasmiṃ aṅkurapetavatthumhi veyyāvaccaṃ brahmacariyanti vuttaṃ. ‘‘Evaṃ, kho taṃ bhikkhave, tittiriyaṃ nāma brahmacariyaṃ ahosī’’ti (cūḷava. 311) imasmiṃ tittirajātake pañcasikkhāpadasīlaṃ brahmacariyanti vuttaṃ. ‘‘Taṃ kho pana me, pañcasikha, brahmacariyaṃ neva nibbidāya na virāgāya na nirodhāya…pe… yāvadeva brahmalokūpapattiyā’’ti (dī. ni. 2.329) imasmiṃ mahāgovindasutte catasso appamaññāyo brahmacariyanti vuttā. ‘‘Pare abrahmacārī bhavissanti, mayamettha brahmacārī bhavissāmā’’ti (ma. ni. 1.83) imasmiṃ sallekhasutte methunavirati brahmacariyanti vuttā.

ในอังกุรเปตวัตถุนี้ เวยยาวัจจะ ท่านกล่าวว่าเป็นพรหมจรรย์ ในติตติรชาดกนี้ ที่ตรัสว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พรหมจรรย์ชื่อติตติริยะได้มีแล้วอย่างนี้แล' (จุลวรรค ๓๑๑) ศีลมีสิกขาบท ๕ ท่านกล่าวว่าเป็นพรหมจรรย์ ในมหาโควินทสูตรนี้ ที่ตรัสว่า 'ดูก่อนปัญจสิขะ ก็พรหมจรรย์นั้นของเรา ไม่เป็นไปเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับ...เลย เป็นไปเพียงเพื่อการเข้าถึงพรหมโลกเท่านั้น' (ทีฆนิกาย ๒.๓๒๙) อัปปมัญญาทั้ง ๔ ท่านกล่าวว่าเป็นพรหมจรรย์ ในสัลเลขสูตรนี้ ที่ตรัสว่า 'คนอื่นจักเป็นผู้ไม่ประพฤติพรหมจรรย์ แต่พวกเราในที่นี้จักเป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์' (มัชฌิมนิกาย ๑.๘๓) การงดเว้นจากเมถุน ท่านกล่าวว่าเป็นพรหมจรรย์

‘‘Mayañca bhariyā nātikkamāma,Amhe ca bhariyā nātikkamanti;

Aññatra tāhi brahmacariyaṃ carāma,Tasmā hi amhaṃ daharā na mīyare’’ti. (jā. 1.4.97);

พวกเราไม่นอกใจภรรยา และภรรยาทั้งหลายก็ไม่นอกใจพวกเรา พวกเราประพฤติพรหมจรรย์เว้นจากภรรยาเหล่านั้น เพราะเหตุนั้นแล บุตรธิดาผู้เยาว์วัยของพวกเราจึงไม่ตาย

Mahādhammapālajātake sadārasantoso brahmacariyanti vutto. ‘‘Abhijānāmi kho panāhaṃ, sāriputta, caturaṅgasamannāgataṃ brahmacariyaṃ caritā, tapassī sudaṃ homī’’ti (ma. ni. 1.155) lomahaṃsanasutte vīriyaṃ brahmacariyanti vuttaṃ.

ในมหาธรรมปาลชาดก ความสันโดษด้วยภรรยาของตน ท่านกล่าวว่าเป็นพรหมจรรย์ ในโลมหังสสูตร ที่ตรัสว่า 'ดูก่อนสารีบุตร เราย่อมรู้อยู่ซึ่งพรหมจรรย์อันประกอบด้วยองค์ ๔ ที่เราเคยประพฤติมาแล้ว เราเคยเป็นผู้มีตบะ' (มัชฌิมนิกาย ๑.๑๕๕) ความเพียร ท่านกล่าวว่าเป็นพรหมจรรย์

‘‘Hīnena brahmacariyena, khattiye upapajjati;

Majjhimena ca devattaṃ, uttamena visujjhatī’’ti. (jā. 1.8.75);

“ด้วยพรหมจรรย์อย่างเลว ย่อมเข้าถึงความเป็นกษัตริย์, ด้วยพรหมจรรย์อย่างกลาง ย่อมเข้าถึงความเป็นเทวดา, ด้วยพรหมจรรย์อย่างสูงสุด ย่อมบริสุทธิ์” ดังนี้ (ชา. ๑.๘.๗๕)

Evaṃ nimijātake attadamanavasena kato aṭṭhaṅgiko uposatho brahmacariyanti vutto. ‘‘Idaṃ kho pana me, pañcasikha, brahmacariyaṃ ekantanibbidāya virāgāya nirodhāya…pe… ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’’ti (dī. ni. 2.329) mahāgovindasuttasmiṃyeva ariyamaggo brahmacariyanti vutto. ‘‘Tayidaṃ brahmacariyaṃ iddhañceva phītañca vitthārikaṃ bāhujaññaṃ puthubhūtaṃ yāva devamanussehi suppakāsita’’nti (dī. ni. 3.174) pāsādikasutte sikkhattayasaṅgahitaṃ sakalasāsanaṃ brahmacariyanti vuttaṃ. Imasmimpi ṭhāne idameva brahmacariyanti adhippetaṃ. Tasmā brahmacariyaṃ pakāsetīti so dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ…pe… parisuddhaṃ. Evaṃ desento ca sikkhattayasaṅgahitaṃ sakalasāsanaṃ brahmacariyaṃ pakāsetīti [Pg.162] evamettha attho daṭṭhabbo. Brahmacariyanti seṭṭhaṭṭhena brahmabhūtaṃ cariyaṃ. Brahmabhūtānaṃ vā buddhādīnaṃ cariyanti vuttaṃ hoti.

ในเนมิชาดก อุโบสถอันมีองค์ ๘ ที่บุคคลทำแล้วด้วยอำนาจแห่งการฝึกตน ท่านเรียกว่าพรหมจรรย์ ด้วยประการฉะนี้. ในมหาโควินทสูตรนั่นเอง อริยมรรค ท่านเรียกว่าพรหมจรรย์ [ดังพระดำรัสว่า] “ดูก่อนปัญจสิขะ ก็พรหมจรรย์นี้ของเรา ย่อมเป็นไปเพื่อความหน่ายโดยส่วนเดียว เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับ...ฯลฯ...อริยมรรคอันประกอบด้วยองค์ ๘ นี้แล” (ที. นิ. ๒.๓๒๙). ในปาสาทิกสูตร สิกขา ๓ ที่สงเคราะห์เข้าเป็นศาสนาทั้งสิ้น ท่านเรียกว่าพรหมจรรย์ [ดังพระดำรัสว่า] “พรหมจรรย์นั้นแลรุ่งเรืองด้วย จำเริญด้วย แผ่ไพศาล เป็นที่รู้กันมาก แพร่หลายกว้างขวาง เป็นที่ประกาศดีแล้วเพียงใดในหมู่เทวดาและมนุษย์” (ที. นิ. ๓.๑๗๔). แม้ในที่นี้ ก็ประสงค์เอาพรหมจรรย์นี้เหมือนกัน. เพราะเหตุนั้น บทว่า “พรหมจริยํ ปกาเสติ” (ย่อมประกาศพรหมจรรย์) [มีความว่า] พระองค์ย่อมทรงแสดงธรรมงามในเบื้องต้น...ฯลฯ...บริสุทธิ์. และเมื่อทรงแสดงอย่างนี้ ชื่อว่าย่อมทรงประกาศพรหมจรรย์ คือศาสนาทั้งสิ้นอันสงเคราะห์ด้วยสิกขา ๓ พึงเห็นเนื้อความในบทนี้อย่างนี้. บทว่า พรหมจริยํ ได้แก่ จริยาอันประเสริฐ โดยอรรถว่าประเสริฐ. หรือ จริยาของท่านผู้ประเสริฐทั้งหลาย มีพระพุทธเจ้าเป็นต้น ชื่อว่า พรหมจรรย์ ดังนี้.

191. Taṃ dhammanti taṃ vuttappakārasampadaṃ dhammaṃ. Suṇāti gahapati vāti kasmā paṭhamaṃ gahapatiṃ niddisati? Nihatamānattā, ussannattā ca. Yebhuyyena hi khattiyakulato pabbajitā jātiṃ nissāya mānaṃ karonti. Brāhmaṇakulā pabbajitā mante nissāya mānaṃ karonti. Hīnajaccakulā pabbajitā attano attano vijātitāya patiṭṭhātuṃ na sakkonti. Gahapatidārakā pana kacchehi sedaṃ muñcantehi piṭṭhiyā loṇaṃ pupphamānāya bhūmiṃ kasitvā tādisassa mānassa abhāvato nihatamānadappā honti. Te pabbajitvā mānaṃ vā dappaṃ vā akatvā yathābalaṃ sakalabuddhavacanaṃ uggahetvā vipassanāya kammaṃ karontā sakkonti arahatte patiṭṭhātuṃ. Itarehi ca kulehi nikkhamitvā pabbajitā nāma na bahukā, gahapatikāva bahukā. Iti nihatamānattā ussannattā ca paṭhamaṃ gahapatiṃ niddisatīti.

๑๙๑. บทว่า ตํ ธมฺมํ ได้แก่ ธรรมนั้นที่สมบูรณ์ด้วยคุณตามประเภทที่กล่าวแล้ว. ในบทว่า สุณาติ คหปติ วา เหตุไรจึงทรงระบุคหบดีก่อน? เพราะเป็นผู้มีมานะอันกำจัดแล้ว และเพราะมีจำนวนมาก. จริงอยู่ โดยมากแล้ว ผู้ที่บวชจากตระกูลกษัตริย์ย่อมทำมานะเพราะอาศัยชาติ. ผู้ที่บวชจากตระกูลพราหมณ์ย่อมทำมานะเพราะอาศัยมนต์. ผู้ที่บวชจากตระกูลที่มีชาติอันต่ำทราม ย่อมไม่สามารถตั้งอยู่ได้เพราะความเป็นผู้มีชาติแปลกของตนๆ. ส่วนบุตรของคหบดีทั้งหลาย ไถนาโดยมีเหงื่อไหลจากรักแร้ มีเกลือผุดขึ้นที่หลัง เพราะไม่มีมานะเช่นนั้น จึงเป็นผู้มีมานะและความหยิ่งอันกำจัดแล้ว. พวกเขาเมื่อบวชแล้ว ไม่ทำมานะหรือความหยิ่ง เรียนเอาพุทธวจนะทั้งหมดตามกำลัง ทำความเพียรในวิปัสสนา ย่อมสามารถตั้งอยู่ในพระอรหัตได้. และผู้ที่บวชจากตระกูลอื่นๆ มีจำนวนไม่มาก มีแต่พวกคหบดีเท่านั้นที่มีจำนวนมาก. เพราะเหตุนี้ คือเพราะเป็นผู้มีมานะอันกำจัดแล้ว และเพราะมีจำนวนมาก จึงทรงระบุคหบดีก่อน ดังนี้.

Aññatarasmiṃ vāti itaresaṃ vā kulānaṃ aññatarasmiṃ. Paccājātoti patijāto. Tathāgate saddhaṃ paṭilabhatīti parisuddhaṃ dhammaṃ sutvā dhammassāmimhi tathāgate – ‘‘sammāsambuddho vata so bhagavā’’ti saddhaṃ paṭilabhati. Iti paṭisañcikkhatīti evaṃ paccavekkhati. Sambādho gharāvāsoti sacepi saṭṭhihatthe ghare yojanasatantarepi vā dve jāyampatikā vasanti, tathāpi nesaṃ sakiñcanasapalibodhaṭṭhena gharāvāso sambādhoyeva. Rajopathoti rāgarajādīnaṃ uṭṭhānaṭṭhānanti mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Āgamanapathotipi vadanti. Alagganaṭṭhena abbhokāso viyāti abbhokāso. Pabbajito hi kūṭāgāraratanapāsādadevavimānādīsu pihitadvāravātapānesu paṭicchannesu vasantopi neva laggati, na sajjati, na bajjhati. Tena vuttaṃ – ‘‘abbhokāso pabbajjā’’ti. Api ca sambādho gharāvāso kusalakiriyāya okāsābhāvato. Rajopatho asaṃvutasaṅkāraṭṭhānaṃ viya rajānaṃ kilesarajānaṃ sannipātaṭṭhānato. Abbhokāso pabbajjā kusalakiriyāya yathāsukhaṃ okāsasabbhāvato.

บทว่า อญฺญตรสฺมึ วา ได้แก่ ในตระกูลใดตระกูลหนึ่งแห่งตระกูลอื่นๆ. บทว่า ปจฺจาชาโต ได้แก่ ผู้เกิดตาม. บทว่า ตถาคเต สทฺธํ ปฏิลภติ ความว่า ได้ฟังธรรมอันบริสุทธิ์แล้ว ย่อมได้ศรัทธาในพระตถาคตผู้เป็นเจ้าของธรรมว่า “โอ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าโดยแท้”. บทว่า อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ ความว่า ย่อมพิจารณาเห็นอย่างนี้. บทว่า สมฺพาโธ ฆราวาโส ความว่า แม้ว่าสามีภรรยาสองคนจะอยู่ในเรือนขนาดหกสิบศอก หรือในที่ซึ่งห่างกันร้อยโยชน์ก็ตาม ถึงกระนั้น การอยู่ครองเรือนของพวกเขาก็ยังคับแคบอยู่นั่นเอง เพราะเป็นสิ่งที่มีความกังวลและมีเครื่องผูกพัน. บทว่า รโชปโถ ท่านกล่าวไว้ในมหาอรรถกถาว่า เป็นที่ตั้งแห่งธุลีคือราคะเป็นต้น. บ้างก็กล่าวว่า เป็นทางมา (แห่งธุลี). ชื่อว่า อัพโภกาส (ที่แจ้ง) เพราะเหมือนที่แจ้งโดยอรรถว่าไม่ข้องอยู่. จริงอยู่ บรรพชิตแม้อยู่ในที่มุงบังมีประตูหน้าต่างปิดแล้ว เช่น กุฎาคาร ปราสาทแก้ว วิมานของเทวดาเป็นต้น ก็ไม่ติด ไม่ข้อง ไม่ผูกพันเลย. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “บรรพชาเป็นที่แจ้ง”. อีกอย่างหนึ่ง การอยู่ครองเรือนเป็นที่คับแคบ เพราะไม่มีโอกาสเพื่อการทำกุศล. เป็นทางแห่งธุลี เพราะเป็นที่ประชุมลงแห่งธุลีคือกิเลส เหมือนที่ทิ้งขยะซึ่งไม่ได้ปิดบังเป็นที่ประชุมลงแห่งธุลีทั้งหลาย. บรรพชาเป็นที่แจ้ง เพราะมีโอกาสเพื่อการทำกุศลได้ตามความสบาย.

Nayidaṃ [Pg.163] sukaraṃ…pe… pabbajeyyanti etthāyaṃ saṅkhepakathā, yadetaṃ sikkhattayabrahmacariyaṃ ekampi divasaṃ akhaṇḍaṃ katvā carimakacittaṃ pāpetabbatāya ekantaparipuṇṇaṃ, caritabbaṃ ekadivasampi ca kilesamalena amalīnaṃ katvā carimakacittaṃ pāpetabbatāya ekantaparisuddhaṃ. Saṅkhalikhitanti likhitasaṅkhasadisaṃ dhotasaṅkhasappaṭibhāgaṃ caritabbaṃ. Idaṃ na sukaraṃ agāraṃ ajjhāvasatā agāramajjhe vasantena ekantaparipuṇṇaṃ…pe… carituṃ, yaṃnūnāhaṃ kese ca massuñca ohāretvā kasāyarasapītatāya kāsāyāni brahmacariyaṃ carantānaṃ anucchavikāni vatthāni acchādetvā paridahitvā agārasmā nikkhamitvā anagāriyaṃ pabbajeyyanti. Ettha ca yasmā agārassa hitaṃ kasivāṇijjādikammaṃ agāriyanti vuccati, tañca pabbajjāya natthi, tasmā pabbajjā anagāriyanti ñātabbā, taṃ anagāriyaṃ. Pabbajeyyanti paṭipajjeyyaṃ.

ในบทว่า นยิทํ สุกรํ...ฯลฯ...ปพฺพเชยฺยํ นี้ เป็นคำย่อ, พรหมจรรย์คือสิกขา ๓ นี้ อันบุคคลพึงประพฤติให้บริบูรณ์โดยส่วนเดียว เพราะต้องทำให้ไม่ขาดแม้เพียงวันเดียวแล้วให้ถึงจริมกจิต, และพึงประพฤติให้บริสุทธิ์โดยส่วนเดียว เพราะต้องทำให้ไม่เศร้าหมองด้วยมลทินคือกิเลสแม้เพียงวันเดียวแล้วให้ถึงจริมกจิต. บทว่า สงฺขลิขิตํ คือ พึงประพฤติให้เหมือนสังข์ที่ขัดแล้ว ให้มีส่วนเปรียบได้กับสังข์ที่ล้างแล้ว. พรหมจรรย์นี้ อันผู้ครองเรือน ผู้อยู่ท่ามกลางเรือน ไม่สามารถจะประพฤติให้บริบูรณ์โดยส่วนเดียว...ฯลฯ...ได้โดยง่าย, ไฉนหนอ เราพึงปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสายะ ซึ่งสมควรแก่ผู้ประพฤติพรหมจรรย์ เพราะเป็นผ้าที่ดื่มรสฝาด ออกจากเรือน บวชเป็นอนาคาริก. ในบทนี้ เพราะกรรมที่เป็นประโยชน์แก่เรือน คือการไถนาและการค้าขายเป็นต้น เรียกว่า อคาริยะ, และกรรมนั้นไม่มีในบรรพชา เพราะเหตุนั้น บรรพชาพึงทราบว่า อนาคาริยะ, [บวช] สู่ความเป็นอนาคาริยะนั้น. บทว่า ปพฺพเชยฺยํ ได้แก่ พึงเข้าถึง.

192-193. Appaṃ vāti sahassato heṭṭhā bhogakkhandho appo nāma hoti, sahassato paṭṭhāya mahā. Ābandhanaṭṭhena ñātiyeva ñātiparivaṭṭo. Sopi vīsatiyā heṭṭhā appo nāma hoti, vīsatiyā paṭṭhāya mahā. Pātimokkhasaṃvarasaṃvutoti pātimokkhasaṃvarena samannāgato. Ācāragocarasampannoti ācārena ceva gocarena ca sampanno. Aṇumattesūti appamattakesu. Vajjesūti akusaladhammesu. Bhayadassāvīti bhayadassī. Samādāyāti sammā ādiyitvā. Sikkhati sikkhāpadesūti sikkhāpadesu taṃ taṃ sikkhāpadaṃ samādiyitvā sikkhati. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimagge vutto.

๑๙๒-๑๙๓. บทว่า อปฺปํ วา ความว่า กองโภคทรัพย์ที่ต่ำกว่าพัน ชื่อว่าน้อย, ตั้งแต่พันขึ้นไป ชื่อว่ามาก. ญาติเท่านั้น ชื่อว่า ญาติปริวัฏฏ์ (วงศาคณาญาติ) โดยอรรถว่าผูกพันไว้. แม้วงศาคณาญาติที่ต่ำกว่ายี่สิบคน ชื่อว่าน้อย, ตั้งแต่ยี่สิบคนขึ้นไป ชื่อว่ามาก. บทว่า ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยปาฏิโมกขสังวรศีล. บทว่า อาจารโคจรสฺมปนฺโน ได้แก่ ผู้ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจร. บทว่า อณุมตฺเตสุ ได้แก่ ในโทษมีประมาณน้อย. บทว่า วชฺเชสุ ได้แก่ ในอกุศลธรรมทั้งหลาย. บทว่า ภยทสฺสาวี ได้แก่ ผู้มีปกติเห็นภัย. บทว่า สมาทาย ได้แก่ สมาทานโดยชอบ. บทว่า สิกฺขติ สิกฺขาปเทสุ ความว่า สมาทานสิกขาบทนั้นๆ ในสิกขาบททั้งหลายแล้วศึกษาอยู่. นี้เป็นเนื้อความย่อในที่นี้ ส่วนเนื้อความพิสดาร ข้าพเจ้าได้กล่าวไว้แล้วในวิสุทธิมรรค.

Kāyakammavacīkammena samannāgato kusalena parisuddhājīvoti ettha ācāragocaraggahaṇeneva ca kusale kāyakammavacīkamme gahitepi yasmā idaṃ ājīvapārisuddhisīlaṃ nāma na ākāse vā rukkhaggādīsu vā uppajjati, kāyavacīdvāresuyeva pana uppajjati; tasmā tassa uppattidvāradassanatthaṃ kāyakammavacīkammena samannāgato kusalenāti vuttaṃ. Yasmā pana tena samannāgato, tasmā parisuddhājīvo. Samaṇamuṇḍikaputtasuttantavasena (ma. ni. 2.260) vā evaṃ vuttaṃ. Tattha hi ‘‘katame ca, thapati, kusalā sīlā? Kusalaṃ [Pg.164] kāyakammaṃ, kusalaṃ vacīkammaṃ, parisuddhaṃ ājīvampi kho ahaṃ thapati sīlasmiṃ vadāmī’’ti vuttaṃ. Yasmā pana tena samannāgato, tasmā parisuddhājīvoti veditabbo.

ในบทว่า `กุสเลน กายกมฺมวจีกมฺเมน สมนฺนาคโต ปริสุทฺธาชีโว` นี้ แม้กายกรรมและวจีกรรมที่เป็นกุศลจะถูกถือเอาแล้วด้วยการถือเอาอาจาระและโคจรนั่นเทียว แต่เพราะเหตุว่า อาชีวปาริสุทธิศีลนี้ไม่เกิดขึ้นในอากาศหรือบนยอดไม้เป็นต้น แต่เกิดขึ้นที่กายทวารและวจีทวารเท่านั้น เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงทวารเป็นที่เกิดของอาชีวปาริสุทธิศีลนั้น จึงตรัสว่า `กุสเลน กายกมฺมวจีกมฺเมน สมนฺนาคโต` (เป็นผู้ประกอบด้วยกายกรรมและวจีกรรมที่เป็นกุศล) อนึ่ง เพราะประกอบด้วยกรรมนั้น ฉะนั้น จึงชื่อว่ามีอาชีวะบริสุทธิ์ หรือตรัสไว้อย่างนี้โดยนัยแห่งสามณมุณฑิกปุตตสูตร (ม.นิ. 2.260) จริงอยู่ ในสูตรนั้นตรัสไว้ว่า “ดูก่อนถปติ ก็ศีลที่เป็นกุศลเป็นไฉน? คือ กายกรรมที่เป็นกุศล วจีกรรมที่เป็นกุศล ดูก่อนถปติ เรากล่าวแม้ซึ่งอาชีวะที่บริสุทธิ์ว่าเป็นศีล” อนึ่ง เพราะประกอบด้วยกรรมนั้น ฉะนั้น พึงทราบว่ามีอาชีวะบริสุทธิ์

Sīlasampannoti brahmajāle vuttena tividhena sīlena samannāgato hoti. Indriyesu guttadvāroti manacchaṭṭhesu indriyesu pihitadvāro hoti. Satisampajaññena samannāgatoti abhikkante paṭikkantetiādīsu sattasu ṭhānesu satiyā ceva sampajaññena ca samannāgato hoti. Santuṭṭhoti catūsu paccayesu tividhena santosena santuṭṭho hoti.

บทว่า `สีลสมฺปนฺโน` (เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีล) คือ เป็นผู้ประกอบด้วยศีล 3 อย่างที่ตรัสไว้ในพรหมชาลสูตร. บทว่า `อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร` (เป็นผู้มีทวารอันคุ้มครองแล้วในอินทรีย์ทั้งหลาย) คือ เป็นผู้มีทวารอันปิดแล้วในอินทรีย์ทั้งหลายมีใจเป็นที่ 6. บทว่า `สติสมฺปชญฺเญน สมนฺนาคโต` (เป็นผู้ประกอบด้วยสติและสัมปชัญญะ) คือ เป็นผู้ประกอบด้วยสติและสัมปชัญญะในฐานะ 7 ประการ มีในก้าวไปข้างหน้า ในถอยกลับ เป็นต้น. บทว่า `สนฺตุฏฺโฐ` (เป็นผู้สันโดษ) คือ เป็นผู้สันโดษด้วยสันโดษ 3 อย่างในปัจจัย 4.

Cūḷasīlavaṇṇanā

พรรณนาจุลศีล

194-211. Evaṃ mātikaṃ nikkhipitvā anupubbena bhājento ‘‘kathañca, mahārāja, bhikkhu sīlasampanno hotī’’tiādimāha. Tattha idampissa hoti sīlasminti idampi assa bhikkhuno pāṇātipātā veramaṇi sīlasmiṃ ekaṃ sīlaṃ hotīti attho. Paccattavacanatthe vā etaṃ bhummaṃ. Mahāaṭṭhakathāyañhi idampi tassa samaṇassa sīlanti ayameva attho vutto. Sesaṃ brahmajāle vuttanayeneva veditabbaṃ. Idamassa hoti sīlasminti idaṃ assa sīlaṃ hotīti attho.

๑๙๔-๒๑๑. ครั้นทรงวางมาติกาไว้อย่างนี้แล้ว เมื่อจะทรงจำแนกไปตามลำดับ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า `กถญฺจ มหาราช ภิกฺขุ สีลสมฺปนฺโน โหติ` (ดูก่อนมหาบพิตร ก็ภิกษุเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีลอย่างไร). ในบทเหล่านั้น บทว่า `อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสฺมึ` มีความว่า แม้ข้อนี้ คือการงดเว้นจากปาณาติบาต ก็เป็นศีลอย่างหนึ่งในบรรดาศีลของภิกษุนั้น. หรือศัพท์ว่า `สีลสฺมึ` ซึ่งเป็นสัตตมีวิภัตติ นี้ใช้ในอรรถของปฐมาวิภัตติ. จริงอยู่ ในมหาอรรถกถา ท่านกล่าวอรรถนี้ไว้นั่นเทียวว่า `อิทมฺปิ ตสฺส สมณสฺส สีลํ` (แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของสมณะนั้น). ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในพรหมชาลสูตรนั่นเทียว. บทว่า `อิทมสฺส โหติ สีลสฺมึ` มีความว่า นี้เป็นศีลของภิกษุนั้น.

212. Na kutoci bhayaṃ samanupassati, yadidaṃ sīlasaṃvaratoti yāni asaṃvaramūlakāni bhayāni uppajjanti, tesu yaṃ idaṃ bhayaṃ sīlasaṃvarato bhaveyya, taṃ kutoci ekasaṃvaratopi na samanupassati. Kasmā? Saṃvarato asaṃvaramūlakassa bhayassa abhāvā. Muddhābhisittoti yathāvidhānavihitena khattiyābhisekena muddhani avasitto. Yadidaṃ paccatthikatoti yaṃ kutoci ekapaccatthikatopi bhayaṃ bhaveyya, taṃ na samanupassati. Kasmā? Yasmā nihatapaccāmitto. Ajjhattanti niyakajjhattaṃ, attano santāneti attho. Anavajjasukhanti anavajjaṃ aninditaṃ kusalaṃ sīlapadaṭṭhānehi avippaṭisārapāmojjapītipassaddhidhammehi pariggahitaṃ kāyikacetasikasukhaṃ paṭisaṃvedeti. Evaṃ kho, mahārāja, bhikkhu sīlasampanno hotīti evaṃ nirantaraṃ vitthāretvā dassitena tividhena sīlena samannāgato bhikkhu sīlasampanno nāma hotīti sīlakathaṃ niṭṭhāpesi.

๒๑๒. บทว่า `น กุโตจิ ภยํ สมนุปสฺสติ ยทิทํ สีลสํวรโต` (ย่อมไม่มองเห็นภัยจากที่ไหนๆ เลย ซึ่งภัยนี้เกิดจากความสำรวมในศีล) คือ ภัยเหล่าใดที่มีความไม่สำรวมเป็นมูลย่อมเกิดขึ้น ในบรรดาภัยเหล่านั้น ภัยใดพึงมีเพราะความสำรวมในศีล ภิกษุนั้นย่อมไม่มองเห็นภัยนั้นแม้จากความสำรวมอย่างใดอย่างหนึ่ง. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะเมื่อมีความสำรวม ภัยอันมีความไม่สำรวมเป็นมูลย่อมไม่มี. บทว่า `มุทฺธาภิสิตฺโต` (ผู้ได้รับมูรธาภิเษก) คือ ผู้ได้รับการอภิเษกบนพระเศียรด้วยขัตติยาภิเษกอันจัดทำตามแบบแผน. บทว่า `ยทิทํ ปจฺจตฺถิกโต` (ซึ่งภัยนี้เกิดจากศัตรู) คือ ภัยใดพึงมีแม้จากศัตรูคนใดคนหนึ่ง ก็ย่อมไม่มองเห็นภัยนั้น. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะเป็นผู้มีข้าศึกอันกำจัดเสียแล้ว. บทว่า `อชฺฌตฺตํ` (ในภายใน) มีความว่า ในอัตภาพของตน ในสันดานของตน. บทว่า `อนวชฺชสุขํ` (สุขไม่มีโทษ) คือ ย่อมเสวยสุขทางกายและทางใจอันไม่มีโทษ อันท่านผู้รู้ไม่ติเตียน เป็นกุศล อันธรรมคือความไม่เดือดร้อนใจ ปราโมทย์ ปีติ ปัสสัทธิ ซึ่งมีศีลเป็นปทัฏฐานแวดล้อมแล้ว. บทว่า `เอวํ โข มหาราช ภิกฺขุ สีลสมฺปนฺโน โหติ` (ดูก่อนมหาบพิตร ภิกษุเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีลอย่างนี้แล) คือ ภิกษุผู้ประกอบด้วยศีล 3 อย่างที่ทรงแสดงโดยพิสดารอย่างต่อเนื่องดังนี้ ชื่อว่าเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีล ดังนี้แล้ว ทรงจบศีลกถา.

Indriyasaṃvarakathā

กถาว่าด้วยอินทรียสังวร

213. Indriyesu [Pg.165] guttadvārabhājanīye cakkhunā rūpanti ayaṃ cakkhusaddo katthaci buddhacakkhumhi vattati, yathāha – ‘‘buddhacakkhunā lokaṃ volokesī’’ti (mahāva. 9). Katthaci sabbaññutaññāṇasaṅkhāte samantacakkhumhi, yathāha – ‘‘tathūpamaṃ dhammamayaṃ, sumedha, pāsādamāruyha samantacakkhū’’ti (mahāva. 8). Katthaci dhammacakkhumhi ‘‘virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādī’’ti (mahāva. 16) hi ettha ariyamaggattayapaññā. ‘‘Cakkhuṃ udapādi ñāṇaṃ udapādī’’ti (mahāva. 15) ettha pubbenivāsādiñāṇaṃ paññācakkhūti vuccati. ‘‘Dibbena cakkhunā’’ti (ma. ni. 1.284) āgataṭṭhānesu dibbacakkhumhi vattati. ‘‘Cakkhuñca paṭicca rūpe cā’’ti ettha pasādacakkhumhi vattati. Idha panāyaṃ pasādacakkhuvohārena cakkhuviññāṇe vattati, tasmā cakkhuviññāṇena rūpaṃ disvāti ayametthattho. Sesapadesu yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ visuddhimagge vuttaṃ. Abyāsekasukhanti kilesabyāsekavirahitattā abyāsekaṃ asammissaṃ parisuddhaṃ adhicittasukhaṃ paṭisaṃvedetīti.

๒๑๓. ในภาชนีย์ว่าด้วยการมีทวารอันคุ้มครองแล้วในอินทรีย์ทั้งหลาย ในบทว่า `จกฺขุนา รูปํ` นี้ จักษุศัพท์นี้ในบางแห่งย่อมเป็นไปในอรรถว่าพุทธจักษุ ดังที่ตรัสว่า `พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โวโลเกสิ` (พระผู้มีพระภาคได้ทรงตรวจดูโลกด้วยพุทธจักษุ) (มหาว. 9). ในบางแห่งเป็นไปในอรรถว่าสมันตจักษุ คือ สัพพัญญุตญาณ ดังที่ท่านกล่าวว่า `ตถูปมํ ธมฺมมยํ สุเมธ ปาสาทมารุยฺห สมนฺตจกฺขุ` (ข้าแต่พระสุเมธผู้มีจักษุโดยรอบ ขอพระองค์ทรงขึ้นสู่ปราสาทอันแล้วด้วยธรรม มีอุปมาเช่นนั้น) (มหาว. 8). ในบางแห่งเป็นไปในอรรถว่าธรรมจักษุ จริงอยู่ ในบทว่า `วิรชํ วีตมลํ ธมฺมจกฺขุํ อุทปาทิ` (ธรรมจักษุอันปราศจากธุลี ปราศจากมลทิน ได้เกิดขึ้นแล้ว) (มหาว. 16) นี้ หมายถึงปัญญาในอริยมรรค 3. ในบทว่า `จกฺขุํ อุทปาทิ ญาณํ อุทปาทิ` (จักษุเกิดขึ้นแล้ว ญาณเกิดขึ้นแล้ว) (มหาว. 15) นี้ บุพเพนิวาสานุสสติญาณเป็นต้น ท่านเรียกว่าปัญญาจักษุ. ในที่ทั้งหลายที่มาว่า `ทิพฺเพน จกฺขุนา` (ด้วยทิพยจักษุ) (ม.นิ. 1.284) ย่อมเป็นไปในอรรถว่าทิพยจักษุ. ในบทว่า `จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ` (อาศัยจักษุและรูปทั้งหลาย) นี้ ย่อมเป็นไปในอรรถว่าปสาทจักษุ. แต่ในที่นี้ จักษุศัพท์นี้เป็นไปในอรรถว่าจักษุวิญญาณ โดยโวหารแห่งปสาทจักษุ เพราะฉะนั้น อรรถในที่นี้คือ `จกฺขุวิญฺญาเณน รูปํ ทิสฺวา` (เห็นรูปด้วยจักษุวิญญาณ). สิ่งที่พึงกล่าวในบทที่เหลือทั้งหมด ข้าพเจ้าได้กล่าวไว้แล้วในวิสุทธิมรรค. บทว่า `อพฺยาเสกสุขํ` คือ ย่อมเสวยอธิจิตตสุข อันไม่เจือปน ไม่ระคน บริสุทธิ์ เพราะปราศจากการเจือปนด้วยกิเลส.

Satisampajaññakathā

กถาว่าด้วยสติสัมปชัญญะ

214. Satisampajaññabhājanīyamhi abhikkante paṭikkanteti ettha tāva abhikkantaṃ vuccati gamanaṃ, paṭikkantaṃ nivattanaṃ, tadubhayampi catūsu iriyāpathesu labbhati. Gamane tāva purato kāyaṃ abhiharanto abhikkamati nāma. Paṭinivattanto paṭikkamati nāma. Ṭhānepi ṭhitakova kāyaṃ purato onāmento abhikkamati nāma, pacchato apanāmento paṭikkamati nāma. Nisajjāya nisinnakova āsanassa purimaaṅgābhimukho saṃsaranto abhikkamati nāma, pacchimaaṅgapadesaṃ paccāsaṃsaranto paṭikkamati nāma. Nipajjanepi eseva nayo.

๒๑๔. ในภาชนีย์ว่าด้วยสติสัมปชัญญะ ในบทว่า `อภิกฺกนฺเต ปฏิกฺกนฺเต` (ในก้าวไปข้างหน้า ในถอยกลับ) นี้ เบื้องต้น การไปข้างหน้า เรียกว่า อภิกกันตะ, การกลับ เรียกว่า ปฏิกกันตะ, ทั้งสองอย่างนั้นย่อมมีได้ในอิริยาบถทั้ง 4. ในการเดินก่อน ผู้ที่น้อมกายไปข้างหน้า ชื่อว่าย่อมก้าวไป. ผู้ที่กลับ ชื่อว่าย่อมถอยกลับ. แม้ในท่ายืน ผู้ที่ยืนอยู่นั่นแหละ น้อมกายไปข้างหน้า ชื่อว่าย่อมก้าวไป, ผินกายไปข้างหลัง ชื่อว่าย่อมถอยกลับ. ในท่านั่ง ผู้ที่นั่งอยู่นั่นแหละ เคลื่อนไปทางด้านหน้าของอาสนะ ชื่อว่าย่อมก้าวไป, เคลื่อนกลับมาทางด้านหลัง ชื่อว่าย่อมถอยกลับ. แม้ในท่านอน ก็นัยนี้เช่นกัน.

Sampajānakārī hotīti sampajaññena sabbakiccakārī. Sampajaññameva vā kārī. So hi abhikkantādīsu sampajaññaṃ karoteva. Na katthaci sampajaññavirahito hoti. Tattha sātthakasampajaññaṃ, sappāyasampajaññaṃ, gocarasampajaññaṃ asammohasampajaññanti catubbidhaṃ sampajaññaṃ. Tattha abhikkamanacitte uppanne cittavaseneva agantvā – ‘‘kinnu me ettha gatena attho atthi natthī’’ti atthānatthaṃ pariggahetvā atthapariggaṇhanaṃ sātthakasampajaññaṃ. Tattha [Pg.166] ca atthoti cetiyadassanabodhisaṅghatheraasubhadassanādivasena dhammato vuḍḍhi. Cetiyaṃ vā bodhiṃ vā disvāpi hi buddhārammaṇaṃ, saṅghadassanena saṅghārammaṇaṃ, pītiṃ uppādetvā tadeva khayavayato sammasanto arahattaṃ pāpuṇāti. There disvā tesaṃ ovāde patiṭṭhāya, asubhaṃ disvā tattha paṭhamajjhānaṃ uppādetvā tadeva khayavayato sammasanto arahattaṃ pāpuṇāti. Tasmā etesaṃ dassanaṃ sātthakanti vuttaṃ. Keci pana āmisatopi vuḍḍhi atthoyeva, taṃ nissāya brahmacariyānuggahāya paṭipannattāti vadanti.

คำว่า "เป็นผู้ทำความรู้สึกตัว" คือ เป็นผู้ทำกิจทั้งปวงด้วยสัมปชัญญะ หรืออีกนัยหนึ่ง เป็นผู้ทำสัมปชัญญะนั่นเทียว จริงอยู่ ภิกษุนั้นย่อมทำสัมปชัญญะในการก้าวไปเป็นต้นอยู่เสมอ ไม่เป็นผู้ปราศจากสัมปชัญญะในกิจใดๆ เลย ในสัมปชัญญะนั้น สัมปชัญญะมี ๔ อย่าง คือ สาตถกสัมปชัญญะ สัปปายสัมปชัญญะ โคจรสัมปชัญญะ และอสัมโมหสัมปชัญญะ ในสัมปชัญญะ ๔ อย่างนั้น เมื่อจิตคิดจะก้าวไปเกิดขึ้น ไม่ไปตามอำนาจจิต แต่พิจารณาถึงประโยชน์และมิใช่ประโยชน์ว่า "การที่เราไปในที่นี้จะมีประโยชน์หรือไม่หนอ" ดังนี้แล้ว การกำหนดถือเอาประโยชน์ ชื่อว่า สาตถกสัมปชัญญะ และในสาตถกสัมปชัญญะนั้น คำว่า "ประโยชน์" หมายถึง ความเจริญในทางธรรม โดยนัยแห่งการเห็นพระเจดีย์ ต้นพระศรีมหาโพธิ์ พระสงฆ์ พระเถระ การเห็นอสุภะ เป็นต้น จริงอยู่ แม้เมื่อได้เห็นพระเจดีย์หรือต้นพระศรีมหาโพธิ์แล้ว ทำให้ปีติอันมีพระพุทธเจ้าเป็นอารมณ์เกิดขึ้น หรือเพราะการได้เห็นพระสงฆ์ ทำให้ปีติอันมีพระสงฆ์เป็นอารมณ์เกิดขึ้น แล้วพิจารณาเห็นความสิ้นและความเสื่อมไปแห่งปีตินั้นนั่นเทียว ย่อมบรรลุพระอรหัตได้ เมื่อได้เห็นพระเถระทั้งหลายแล้ว ตั้งมั่นอยู่ในโอวาทของท่านเหล่านั้น หรือเมื่อได้เห็นอสุภะแล้ว ทำให้ปฐมฌานเกิดขึ้นในอารมณ์นั้น แล้วพิจารณาเห็นความสิ้นและความเสื่อมไปแห่งปฐมฌานนั้นนั่นเทียว ย่อมบรรลุพระอรหัต เพราะเหตุนั้น การเห็นสิ่งเหล่านี้จึงถูกเรียกว่า "เป็นสิ่งที่มีประโยชน์" ส่วนบางอาจารย์กล่าวว่า แม้ความเจริญทางอามิสก็เป็นประโยชน์เหมือนกัน เพราะอาศัยอามิสนั้นปฏิบัติเพื่ออนุเคราะห์พรหมจรรย์

Tasmiṃ pana gamane sappāyāsappāyaṃ pariggahetvā sappāyapariggaṇhanaṃ sappāyasampajaññaṃ. Seyyathidaṃ – cetiyadassanaṃ tāva sātthakaṃ, sace pana cetiyassa mahāpūjāya dasadvādasayojanantare parisā sannipatanti, attano vibhavānurūpā itthiyopi purisāpi alaṅkatapaṭiyattā cittakammarūpakāni viya sañcaranti. Tatra cassa iṭṭhe ārammaṇe lobho hoti, aniṭṭhe paṭigho, asamapekkhane moho uppajjati, kāyasaṃsaggāpattiṃ vā āpajjati. Jīvitabrahmacariyānaṃ vā antarāyo hoti, evaṃ taṃ ṭhānaṃ asappāyaṃ hoti. Vuttappakāraantarāyābhāve sappāyaṃ. Bodhidassanepi eseva nayo. Saṅghadassanampi sātthaṃ. Sace pana antogāme mahāmaṇḍapaṃ kāretvā sabbarattiṃ dhammassavanaṃ karontesu manussesu vuttappakāreneva janasannipāto ceva antarāyo ca hoti, evaṃ taṃ ṭhānaṃ asappāyaṃ hoti. Antarāyābhāve sappāyaṃ. Mahāparisaparivārānaṃ therānaṃ dassanepi eseva nayo.

อนึ่ง ในการไปนั้น การพิจารณาถึงความเหมาะสมและความไม่เหมาะสม แล้วกำหนดถือเอาแต่สิ่งที่เหมาะสม ชื่อว่า สัปปายสัมปชัญญะ อธิบายดังนี้ - การเห็นพระเจดีย์นั้นมีประโยชน์ก็จริง แต่ถ้าในงานมหกรรมบูชาพระเจดีย์ มีบริษัทประชุมกันในระยะ ๑๐ หรือ ๑๒ โยชน์ ทั้งสตรีและบุรุษต่างประดับประดาตกแต่งตามสมควรแก่ฐานะของตน เดินไปมาประดุจรูปภาพอันวิจิตร และในที่นั้น โลภะย่อมเกิดขึ้นแก่ภิกษุนั้นในอารมณ์ที่น่าปรารถนา ปฏิฆะย่อมเกิดขึ้นในอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนา โมหะย่อมเกิดขึ้นเพราะการไม่พิจารณาโดยแยบคาย หรือต้องอาบัติกายสังสัคคะ หรือมีอันตรายแก่ชีวิตและพรหมจรรย์ ด้วยเหตุนี้ สถานที่นั้นจึงไม่เป็นสัปปายะ เมื่อไม่มีอันตรายดังที่กล่าวมาแล้ว ก็เป็นสัปปายะ แม้ในการเห็นต้นพระศรีมหาโพธิ์ ก็นัยนี้เช่นกัน การเห็นพระสงฆ์ก็มีประโยชน์ แต่ถ้ามนุษย์ทั้งหลายให้สร้างมณฑปใหญ่ในหมู่บ้านแล้วฟังธรรมตลอดคืน และมีการประชุมชนและมีอันตรายดังที่กล่าวมาแล้ว สถานที่นั้นก็ไม่เป็นสัปปายะ เมื่อไม่มีอันตราย ก็เป็นสัปปายะ แม้ในการเห็นพระเถระผู้มีบริษัทบริวารมาก ก็นัยนี้เช่นกัน

Asubhadassanampi sātthaṃ, tadatthadīpanatthañca idaṃ vatthu – eko kira daharabhikkhu sāmaṇeraṃ gahetvā dantakaṭṭhatthāya gato. Sāmaṇero maggā okkamitvā purato gacchanto asubhaṃ disvā paṭhamajjhānaṃ nibbattetvā tadeva pādakaṃ katvā saṅkhāre sammasanto tīṇi phalāni sacchikatvā uparimaggatthāya kammaṭṭhānaṃ pariggahetvā aṭṭhāsi. Daharo taṃ apassanto sāmaṇerāti pakkosi. So ‘mayā pabbajitadivasato paṭṭhāya bhikkhunā saddhiṃ dve kathā nāma na kathitapubbā. Aññasmimpi divase upari visesaṃ nibbattessāmī’ti cintetvā kiṃ, bhanteti paṭivacanamadāsi. ‘Ehī’ti ca vutte ekavacaneneva āgantvā, ‘bhante, iminā tāva maggeneva gantvā mayā ṭhitokāse muhuttaṃ [Pg.167] puratthābhimukho ṭhatvā olokethā’ti āha. So tathā katvā tena pattavisesameva pāpuṇi. Evaṃ ekaṃ asubhaṃ dvinnaṃ janānaṃ atthāya jātaṃ. Evaṃ sātthampi panetaṃ purisassa mātugāmāsubhaṃ asappāyaṃ, mātugāmassa ca purisāsubhaṃ asappāyaṃ, sabhāgameva sappāyanti evaṃ sappāyapariggaṇhanaṃ sappāyasampajaññaṃ nāma.

การเห็นอสุภะก็มีประโยชน์เช่นกัน และเพื่อแสดงความหมายนั้น มีเรื่องดังนี้ - ได้ยินว่า ภิกษุหนุ่มรูปหนึ่งพาเอาสามเณรไปเพื่อต้องการไม้ชำระฟัน สามเณรแวะออกจากทาง เดินล่วงหน้าไป เห็นอสุภะแล้วยังปฐมฌานให้เกิดขึ้น กระทำปฐมฌานนั้นนั่นเทียวให้เป็นบาท พิจารณาสังขารทั้งหลาย กระทำให้แจ้งซึ่งผล ๓ ประการแล้ว กำหนดกรรมฐานเพื่อมรรคเบื้องสูง ยืนอยู่ ภิกษุหนุ่มไม่เห็นสามเณรนั้น จึงร้องเรียก "สามเณร" สามเณรนั้นคิดว่า "จำเดิมแต่วันที่เราบวชมา เราไม่เคยพูดคำสองคำกับภิกษุเลย แม้ในวันอื่น เราจักยังคุณวิเศษเบื้องสูงให้เกิดขึ้น" แล้วจึงขานรับว่า "อะไรหรือ ขอรับ ท่านผู้เจริญ" และเมื่อภิกษุหนุ่มกล่าวว่า "มานี่" สามเณรก็มาด้วยคำพูดเพียงคำเดียวนั้นแล้วกล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงไปโดยทางนี้แหละ แล้วยืนผินหน้าไปทางทิศตะวันออกสักครู่หนึ่งในที่ที่ข้าพเจ้ายืนอยู่ แล้วจงดูเถิด" ภิกษุนั้นทำตามนั้นแล้ว ก็ได้บรรลุคุณวิเศษเช่นเดียวกับที่สามเณรนั้นได้บรรลุ ด้วยประการฉะนี้ อสุภะอย่างหนึ่งได้เกิดขึ้นเพื่อประโยชน์แก่คนสองคน ถึงแม้จะเป็นสิ่งที่มีประโยชน์อย่างนี้ แต่อสุภะของมาตุคามก็ไม่เป็นสัปปายะสำหรับบุรุษ และอสุภะของบุรุษก็ไม่เป็นสัปปายะสำหรับมาตุคาม อสุภะที่มีสภาวะเดียวกันเท่านั้นจึงเป็นสัปปายะ ด้วยเหตุนี้ การกำหนดถือเอาแต่สิ่งที่เป็นสัปปายะ จึงชื่อว่า สัปปายสัมปชัญญะ

Evaṃ pariggahitasātthakasappāyassa pana aṭṭhatiṃsāya kammaṭṭhānesu attano cittaruciyaṃ kammaṭṭhānasaṅkhātaṃ gocaraṃ uggahetvā bhikkhācāragocare taṃ gahetvāva gamanaṃ gocarasampajaññaṃ nāma. Tassāvibhāvanatthaṃ idaṃ catukkaṃ veditabbaṃ –

อนึ่ง สำหรับภิกษุผู้กำหนดประโยชน์และสิ่งที่เป็นสัปปายะได้อย่างนี้แล้ว การเรียนเอาอารมณ์อันเป็นที่พอใจของตนที่เรียกว่ากรรมฐานในบรรดากรรมฐาน ๓๘ อย่าง แล้วถือเอากรรมฐานนั้นไปในโคจรคือที่เที่ยวบิณฑบาต ชื่อว่า โคจรสัมปชัญญะ เพื่อจะทำให้โคจรสัมปชัญญะนั้นแจ่มแจ้ง พึงทราบจตุกกะ (หมวด ๔) นี้ -

Idhekacco bhikkhu harati, na paccāharati; ekacco paccāharati, na harati; ekacco pana neva harati, na paccāharati; ekacco harati ca, paccāharati cāti. Tattha yo bhikkhu divasaṃ caṅkamena nisajjāya ca āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodhetvā tathā rattiyā paṭhamayāme, majjhimayāme seyyaṃ kappetvā pacchimayāmepi nisajjacaṅkamehi vītināmetvā pageva cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇavattaṃ katvā bodhirukkhe udakaṃ āsiñcitvā, pānīyaṃ paribhojanīyaṃ paccupaṭṭhapetvā ācariyupajjhāyavattādīni sabbāni khandhakavattāni samādāya vattati. So sarīraparikammaṃ katvā senāsanaṃ pavisitvā dve tayo pallaṅke usumaṃ gāhāpento kammaṭṭhānaṃ anuyuñjitvā bhikkhācāravelāyaṃ uṭṭhahitvā kammaṭṭhānasīseneva pattacīvaramādāya senāsanato nikkhamitvā kammaṭṭhānaṃ manasikarontova cetiyaṅgaṇaṃ gantvā, sace buddhānussatikammaṭṭhānaṃ hoti, taṃ avissajjetvāva cetiyaṅgaṇaṃ pavisati. Aññaṃ ce kammaṭṭhānaṃ hoti, sopānamūle ṭhatvā hatthena gahitabhaṇḍaṃ viya taṃ ṭhapetvā buddhārammaṇaṃ pītiṃ gahetvā cetiyaṅgaṇaṃ āruyha, mahantaṃ cetiyaṃ ce, tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā catūsu ṭhānesu vanditabbaṃ. Khuddakaṃ cetiyaṃ ce, tatheva padakkhiṇaṃ katvā aṭṭhasu ṭhānesu vanditabbaṃ. Cetiyaṃ vanditvā bodhiyaṅgaṇaṃ pattenāpi buddhassa bhagavato sammukhā viya nipaccākāraṃ dassetvā bodhi vanditabbā. So evaṃ cetiyañca bodhiñca vanditvā paṭisāmitaṭṭhānaṃ gantvā paṭisāmitabhaṇḍakaṃ hatthena gaṇhanto viya nikkhittakammaṭṭhānaṃ gahetvā gāmasamīpe kammaṭṭhānasīseneva cīvaraṃ pārupitvā gāmaṃ piṇḍāya pavisati. Atha naṃ manussā disvā ayyo no āgatoti paccuggantvā pattaṃ gahetvā āsanasālāya vā gehe vā [Pg.168] nisīdāpetvā yāguṃ datvā yāva bhattaṃ na niṭṭhāti, tāva pāde dhovitvā telena makkhetvā purato te nisīditvā pañhaṃ vā pucchanti, dhammaṃ vā sotukāmā honti. Sacepi na kathāpenti, janasaṅgahatthaṃ dhammakathā nāma kātabbā yevāti aṭṭhakathācariyā vadanti. Dhammakathā hi kammaṭṭhānavinimuttā nāma natthi, tasmā kammaṭṭhānasīseneva dhammakathaṃ kathetvā kammaṭṭhānasīseneva āhāraṃ paribhuñjitvā anumodanaṃ katvā nivattiyamānehipi manussehi anugatova gāmato nikkhamitvā tattha te nivattetvā maggaṃ paṭipajjati.

ในศาสนานี้ ภิกษุบางรูปนำไป แต่ไม่นำกลับ, บางรูปนำกลับ แต่ไม่นำไป, บางรูปไม่นำไปและไม่นำกลับ, บางรูปนำไปและนำกลับด้วย. ในภิกษุ 4 จำพวกนั้น ภิกษุใดชำระจิตจากธรรมเครื่องกั้นทั้งหลายด้วยการเดินจงกรมและด้วยการนั่งตลอดวัน และในปฐมยามแห่งราตรีก็เช่นเดียวกัน, สำเร็จการนอนในมัชฌิมยาม, แม้ในปัจฉิมยามก็ให้ล่วงไปด้วยการนั่งและการเดินจงกรม, ทำวัตรที่ลานพระเจดีย์และลานโพธิ์แต่เช้าตรู่, รดน้ำที่ต้นโพธิ์, จัดตั้งน้ำฉันน้ำใช้ไว้, สมาทานวัตรในขันธกะทั้งหมด มีอาจริยวัตรและอุปัชฌายวัตรเป็นต้นแล้วประพฤติอยู่. ภิกษุนั้นทำบริกรรมแก่ร่างกายแล้ว เข้าไปสู่เสนาสนะ นั่งบัลลังก์ 2-3 ครั้ง ให้ไออุ่นเกิดแล้ว ประกอบกรรมฐาน, ลุกขึ้นในเวลาเที่ยวบิณฑบาต ถือบาตรและจีวรโดยมีกรรมฐานเป็นประธานเท่านั้น ออกจากเสนาสนะ ไปยังลานพระเจดีย์พลางมนสิการกรรมฐานอยู่ทีเดียว, ถ้ากรรมฐานเป็นพุทธานุสสติ ก็ไม่ปล่อยกรรมฐานนั้น เข้าสู่ลานพระเจดีย์ได้เลย. ถ้าเป็นกรรมฐานอื่น ก็ยืนอยู่ที่โคนบันได วางกรรมฐานนั้นไว้ ดุจวางสิ่งของที่ถือมาด้วยมือ แล้วถือเอาปีติมีพระพุทธเจ้าเป็นอารมณ์ ขึ้นสู่ลานพระเจดีย์, ถ้าเป็นพระเจดีย์องค์ใหญ่ พึงทำประทักษิณ 3 ครั้งแล้วไหว้ในที่ 4 แห่ง. ถ้าเป็นพระเจดีย์องค์เล็ก พึงทำประทักษิณเช่นนั้นแล้วไหว้ในที่ 8 แห่ง. ไหว้พระเจดีย์แล้ว แม้ผู้ถึงลานโพธิ์ ก็พึงแสดงอาการนอบน้อมประดุจอยู่เฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าแล้วไหว้ต้นโพธิ์. ภิกษุนั้นไหว้พระเจดีย์และต้นโพธิ์อย่างนี้แล้ว ไปยังที่ที่วางไว้ ถือเอากรรมฐานที่วางไว้ ดุจถือเอาสิ่งของที่เก็บไว้ด้วยมือ, ใกล้หมู่บ้าน ก็ครองจีวรโดยมีกรรมฐานเป็นประธาน เข้าไปสู่บ้านเพื่อบิณฑบาต. ครั้งนั้น พวกมนุษย์เห็นท่านแล้วกล่าวว่า "พระผู้เป็นเจ้าของเรามาแล้ว" ดังนี้แล้ว ออกไปต้อนรับ ถือเอาบาตร เชิญให้นั่งในศาลาพักหรือในเรือน ถวายข้าวต้ม ตลอดเวลาที่ภัตยังไม่เสร็จ ก็ล้างเท้า ทาด้วยน้ำมัน, พวกเขานั่งข้างหน้าแล้ว ย่อมถามปัญหาบ้าง หรือเป็นผู้ใคร่จะฟังธรรมบ้าง. พระอรรถกถาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า "แม้ถ้าพวกเขาไม่นิมนต์ให้แสดงธรรม ก็พึงแสดงธรรมเพื่อสงเคราะห์ชน". เพราะว่า ธรรมกถาที่เว้นจากกรรมฐานไม่มี, เพราะฉะนั้น พึงกล่าวธรรมกถาโดยมีกรรมฐานเป็นประธาน, ฉันอาหารโดยมีกรรมฐานเป็นประธาน, ทำอนุโมทนาแล้ว, เมื่อกลับ ก็ออกจากบ้านโดยมีพวกมนุษย์ติดตามไปส่ง, ณ ที่นั้น ให้พวกเขากลับแล้ว ก็ดำเนินไปตามทาง.

Atha naṃ puretaraṃ nikkhamitvā bahigāme katabhattakiccā sāmaṇeradaharabhikkhū disvā paccuggantvā pattacīvaramassa gaṇhanti. Porāṇakabhikkhū kira amhākaṃ upajjhāyo ācariyoti na mukhaṃ oloketvā vattaṃ karonti, sampattaparicchedeneva karonti. Te taṃ pucchanti – ‘‘bhante, ete manussā tumhākaṃ kiṃ honti, mātipakkhato sambandhā pitipakkhato’’ti? Kiṃ disvā pucchathāti? Tumhesu etesaṃ pemaṃ bahumānanti. Āvuso, yaṃ mātāpitūhipi dukkaraṃ, taṃ ete amhākaṃ karonti, pattacīvarampi no etesaṃ santakameva, etesaṃ ānubhāvena neva bhaye bhayaṃ, na chātake chātakaṃ jānāma. Īdisā nāma amhākaṃ upakārino natthīti tesaṃ guṇe kathento gacchati. Ayaṃ vuccati harati na paccāharatīti.

ครั้งนั้น สามเณรและภิกษุหนุ่มผู้ทำภัตกิจเสร็จแล้วนอกบ้าน ออกไปก่อน เห็นท่านแล้ว เข้าไปต้อนรับแล้วรับบาตรและจีวรของท่าน. ได้ยินว่า ภิกษุโบราณไม่มองดูหน้า (ว่านี่คืออุปัชฌาย์ของเรา นี่คืออาจารย์ของเรา) แล้วทำวัตร แต่ทำวัตรตามลำดับภิกษุที่มาถึง. สามเณรและภิกษุหนุ่มเหล่านั้นถามท่านว่า – "ท่านขอรับ มนุษย์เหล่านี้เป็นอะไรกับท่าน เป็นญาติฝ่ายมารดาหรือฝ่ายบิดา?" (ท่านถามว่า) "พวกเธอเห็นอะไรจึงถาม?" (พวกเขาตอบว่า) "ความรักและความเคารพอย่างสูงของคนเหล่านี้ที่มีต่อท่าน." (ท่านตอบว่า) "ดูก่อนอาวุโส สิ่งใดที่แม้มาดาบิดาก็ทำได้ยาก สิ่งนั้นคนเหล่านี้ทำให้แก่เรา แม้บาตรและจีวรของเราก็เป็นของของคนเหล่านี้ ด้วยอานุภาพของคนเหล่านี้ เราไม่รู้จักภัยในยามมีภัย ไม่รู้จักความหิวในยามข้าวยากหมากแพง ผู้อุปการะแก่เราเช่นนี้ไม่มีอีกแล้ว" ดังนี้ ท่านกล่าวคุณของคนเหล่านั้นไป. ภิกษุนี้เรียกว่า ผู้ "นำไป แต่ไม่นำกลับ".

Yassa pana pageva vuttappakāraṃ vattapaṭipattiṃ karontassa kammajatejodhātu pajjalati, anupādinnakaṃ muñcitvā upādinnakaṃ gaṇhāti, sarīrato sedā muñcanti, kammaṭṭhānaṃ vīthiṃ nārohati, so pageva pattacīvaramādāya vegasā cetiyaṃ vanditvā gorūpānaṃ nikkhamanavelāyameva gāmaṃ yāgubhikkhāya pavisitvā yāguṃ labhitvā āsanasālaṃ gantvā pivati, athassa dvattikkhattuṃ ajjhoharaṇamatteneva kammajatejodhātu upādinnakaṃ muñcitvā anupādinnakaṃ gaṇhāti, ghaṭasatena nhāto viya tejodhātu pariḷāhanibbānaṃ patvā kammaṭṭhānasīsena yāguṃ paribhuñjitvā pattañca mukhañca dhovitvā antarābhatte kammaṭṭhānaṃ manasikatvā avasesaṭṭhāne piṇḍāya caritvā kammaṭṭhānasīsena āhārañca paribhuñjitvā tato paṭṭhāya poṅkhānupoṅkhaṃ upaṭṭhahamānaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvā āgacchati, ayaṃ vuccati paccāharati [Pg.169] na haratīti. Edisā ca bhikkhū yāguṃ pivitvā vipassanaṃ ārabhitvā buddhasāsane arahattappattā nāma gaṇanapathaṃ vītivattā. Sīhaḷadīpeyeva tesu tesu gāmesu āsanasālāyaṃ vā na taṃ āsanamatthi, yattha yāguṃ pivitvā arahattappattā bhikkhū natthīti.

ส่วนภิกษุใด เมื่อทำวัตรปฏิบัติตามที่กล่าวแล้วแต่เช้าตรู่ เตโชธาตุอันเกิดแต่กรรมของเธอย่อมลุกโพลง ปล่อยอาหารที่ยังไม่ย่อย รับเอาน้ำย่อย เหงื่อย่อมไหลออกจากร่างกาย กรรมฐานไม่ขึ้นสู่วิถี, ภิกษุนั้นจึงถือบาตรและจีวรแต่เช้าตรู่ ไหว้พระเจดีย์โดยเร็ว เข้าไปสู่บ้านเพื่อขอน้ำข้าวต้มในเวลาที่ฝูงโคออกจากคอกนั่นเทียว ได้น้ำข้าวต้มแล้ว ไปยังศาลาพักแล้วดื่ม, ครั้งนั้น เพียงแค่ฉันไปได้สองสามคำ เตโชธาตุของเธอก็ปล่อยน้ำย่อย รับเอาอาหารที่ยังไม่ย่อย, ถึงความสงบระงับความเร่าร้อนแห่งเตโชธาตุ ดุจอาบน้ำด้วยหม้อร้อยใบ, ฉันน้ำข้าวต้มโดยมีกรรมฐานเป็นประธาน, ล้างบาตรและปากแล้ว มนสิการกรรมฐานในระหว่างภัต, เที่ยวบิณฑบาตในที่ที่เหลือ, ฉันอาหารโดยมีกรรมฐานเป็นประธาน, จำเดิมแต่นั้น ก็ถือเอากรรมฐานที่ปรากฏขึ้นสืบต่อกันไม่ขาดสายกลับมา, ภิกษุนี้เรียกว่า ผู้ "นำกลับ แต่ไม่นำไป". ก็ภิกษุเช่นนี้ ดื่มน้ำข้าวต้มแล้ว ปรารภวิปัสสนา บรรลุพระอรหัตในพระพุทธศาสนา มีจำนวนนับไม่ถ้วน. ในเกาะสีหลอย่างเดียว ไม่มีอาสนะในศาลาพักในบ้านนั้นๆ แห่งใด ที่จะไม่มีภิกษุผู้ดื่มน้ำข้าวต้มแล้วบรรลุพระอรหัต.

Yo pana pamādavihārī hoti, nikkhittadhuro sabbavattāni bhinditvā pañcavidhacetokhīlavinibandhacitto viharanto – ‘‘kammaṭṭhānaṃ nāma atthī’’ti saññampi akatvā gāmaṃ piṇḍāya pavisitvā ananulomikena gihisaṃsaggena saṃsaṭṭho caritvā ca bhuñjitvā ca tuccho nikkhamati, ayaṃ vuccati neva harati na paccāharatīti.

ส่วนภิกษุใดเป็นผู้มีปกติอยู่ด้วยความประมาท มีธุระอันทอดทิ้งแล้ว ทำลายวัตรทั้งปวง มีจิตถูกตอกตรึงและผูกมัดด้วยเจโตขีลและเจโตวินิพัทธ์ ๕ อย่างอยู่ ไม่กระทำแม้ซึ่งความสำคัญว่า ‘กรรมฐานชื่อว่ามีอยู่’ เข้าไปสู่บ้านเพื่อบิณฑบาตแล้ว คลุกคลีด้วยการคลุกคลีกับคฤหัสถ์อันไม่สมควร เที่ยวไปแล้วและฉันแล้ว ย่อมออกมาเป็นผู้ว่างเปล่า ภิกษุนี้เรียกว่า ผู้ไม่นำไปและไม่นำกลับ (ซึ่งกรรมฐาน)

Yo panāyaṃ – ‘‘harati ca paccāharati cā’’ti vutto, so gatapaccāgatavattavaseneva veditabbo. Attakāmā hi kulaputtā sāsane pabbajitvā dasapi vīsampi tiṃsampi cattālīsampi paññāsampi satampi ekato vasantā katikavattaṃ katvā viharanti, ‘‘āvuso, tumhe na iṇaṭṭā, na bhayaṭṭā, na jīvikāpakatā pabbajitā, dukkhā muccitukāmā panettha pabbajitā, tasmā gamane uppannakilesaṃ gamaneyeva niggaṇhatha, tathā ṭhāne, nisajjāya, sayane uppannakilesaṃ sayaneva niggaṇhathā’’ti.

ส่วนภิกษุนี้ใดที่เรียกว่า ‘ผู้นำไปและนำกลับ’ ภิกษุนั้นพึงทราบได้โดยอำนาจแห่งคตปัจจาคตวัตรนั่นเทียว จริงอยู่ กุลบุตรทั้งหลายผู้ใคร่ประโยชน์ตน บวชแล้วในพระศาสนา ๑๐ รูปบ้าง ๒๐ รูปบ้าง ๓๐ รูปบ้าง ๔๐ รูปบ้าง ๕๐ รูปบ้าง หรือ ๑๐๐ รูปบ้าง เมื่ออยู่ร่วมกัน ย่อมทำกติกวัตรแล้วอยู่ว่า “ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ท่านทั้งหลายไม่ได้บวชเพราะเป็นหนี้ ไม่ได้บวชเพราะกลัวภัย ไม่ได้บวชเพราะสิ้นไร้หนทางทำกิน แต่บวชในพระศาสนานี้เพราะปรารถนาจะพ้นจากทุกข์ เพราะเหตุนั้น ท่านทั้งหลายจงข่มกิเลสที่เกิดขึ้นในอิริยาบถเดิน ในอิริยาบถเดินนั่นแหละ, ในอิริยาบถยืนก็เช่นเดียวกัน, ในอิริยาบถนั่ง (ก็เช่นเดียวกัน), ท่านทั้งหลายจงข่มกิเลสที่เกิดขึ้นในอิริยาบถนอน ในอิริยาบถนอนนั่นแหละ”

Te evaṃ katikavattaṃ katvā bhikkhācāraṃ gacchantā aḍḍhausabhausabhaaḍḍhagāvutagāvutantaresu pāsāṇā honti, tāya saññāya kammaṭṭhānaṃ manasikarontāva gacchanti. Sace kassaci gamane kileso uppajjati, tattheva naṃ niggaṇhāti. Tathā asakkonto tiṭṭhati, athassa pacchato āgacchantopi tiṭṭhati. So ‘‘ayaṃ bhikkhu tuyhaṃ uppannavitakkaṃ jānāti, ananucchavikaṃ te eta’’nti attānaṃ paṭicodetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā tattheva ariyabhūmiṃ okkamati; tathā asakkonto nisīdati. Athassa pacchato āgacchantopi nisīdatīti soyeva nayo. Ariyabhūmiṃ okkamituṃ asakkontopi taṃ kilesaṃ vikkhambhetvā kammaṭṭhānaṃ manasikarontova gacchati, na kammaṭṭhānavippayuttena cittena pādaṃ uddharati, uddharati ce, paṭinivattitvā purimapadesaṃyeva eti. Ālindakavāsī mahāphussadevatthero viya.

ภิกษุเหล่านั้นทำกติกวัตรอย่างนี้แล้ว เมื่อไปสู่ที่เที่ยวบิณฑบาต ในระหว่างครึ่งอุสภะ อุสภะหนึ่ง ครึ่งคาวุต หรือคาวุตหนึ่ง ย่อมมีก้อนหินเป็นเครื่องหมาย ภิกษุเหล่านั้นย่อมมนสิการกรรมฐานด้วยสัญญานั้นนั่นแหละไป ถ้ากิเลสเกิดขึ้นแก่ภิกษุรูปใดรูปหนึ่งในขณะเดิน เธอย่อมข่มกิเลสนั้นในที่นั้นนั่นแหละ เมื่อไม่สามารถทำได้อย่างนั้น ก็หยุดยืน ครั้งนั้น แม้ภิกษุผู้มาข้างหลังเธอก็หยุดยืน ภิกษุนั้นโจทนาตนว่า “ภิกษุรูปนี้ย่อมรู้วิตกที่เกิดขึ้นของท่าน การที่ท่านถูกผู้อื่นรู้เช่นนี้ไม่สมควรแก่ท่านเลย” แล้วเจริญวิปัสสนา ย่อมหยั่งลงสู่อริยภูมิในที่นั้นนั่นแหละ เมื่อไม่สามารถทำได้อย่างนั้น ก็นั่งลง ครั้งนั้น แม้ภิกษุผู้มาข้างหลังเธอก็นั่งลง นัยก็อย่างเดียวกันนั้น แม้เมื่อไม่สามารถจะหยั่งลงสู่อริยภูมิได้ ก็ข่มกิเลสนั้นไว้ มนสิการกรรมฐานอยู่นั่นแหละจึงไป ไม่ยกเท้าขึ้นด้วยจิตที่ปราศจากกรรมฐาน ถ้าหากยกขึ้น ก็กลับมายังที่เดิมนั่นแหละ เหมือนพระมหาปุสสเทวเถระผู้อยู่ในอาลินทกวิหาร

So [Pg.170] kira ekūnavīsativassāni gatapaccāgatavattaṃ pūrento eva vihāsi, manussāpi addasaṃsu antarāmagge kasantā ca vapantā ca maddantā ca kammāni ca karontā theraṃ tathāgacchantaṃ disvā – ‘‘ayaṃ thero punappunaṃ nivattitvā gacchati, kinnu kho maggamūḷho, udāhu kiñci pamuṭṭho’’ti samullapanti. So taṃ anādiyitvā kammaṭṭhānayuttacitteneva samaṇadhammaṃ karonto vīsativassabbhantare arahattaṃ pāpuṇi, arahattappattadivase cassa caṅkamanakoṭiyaṃ adhivatthā devatā aṅgulīhi dīpaṃ ujjāletvā aṭṭhāsi. Cattāropi mahārājāno sakko ca devānamindo brahmā ca sahampati upaṭṭhānaṃ agamaṃsu. Tañca obhāsaṃ disvā vanavāsī mahātissatthero taṃ dutiyadivase pucchi – ‘‘rattibhāge āyasmato santike obhāso ahosi, kiṃ so obhāso’’ti? Thero vikkhepaṃ karonto obhāso nāma dīpobhāsopi hoti, maṇiobhāsopīti evamādimāha. Tato ‘paṭicchādetha tumhe’ti nibaddho ‘āmā’ti paṭijānitvā ārocesi. Kāḷavallimaṇḍapavāsī mahānāgatthero viya ca.

ได้ยินว่า พระเถระนั้นบำเพ็ญคตปัจจาคตวัตรอยู่ตลอด ๑๙ ปีทีเดียว แม้พวกมนุษย์เมื่อกำลังไถนาบ้าง หว่านข้าวบ้าง นวดข้าวบ้าง และทำงานต่างๆ บ้าง ในระหว่างทาง ได้เห็นพระเถระเดินไปอย่างนั้นแล้ว ก็พูดคุยกันว่า “พระเถระรูปนี้เดินกลับไปกลับมาอยู่บ่อยๆ หลงทางหรือหนอ หรือว่าทำอะไรหล่นหายไป” พระเถระนั้นไม่ใส่ใจคำพูดนั้น กระทำสมณธรรมด้วยจิตที่ประกอบด้วยกรรมฐานเท่านั้น บรรลุพระอรหัตภายใน ๒๐ ปี และในวันที่ท่านบรรลุพระอรหัต เทวดาที่สถิตอยู่ที่ปลายทางจงกรมของท่านได้จุดประทีปด้วยนิ้วมือยืนอยู่ แม้ท้าวมหาราชทั้ง ๔ ท้าวสักกะจอมเทพ และท้าวสหัมบดีพรหมก็ได้มาเข้าเฝ้า พระมหาติสสเถระผู้อยู่ป่าเห็นแสงสว่างนั้นแล้ว ในวันที่สองจึงได้ถามท่านว่า “ในเวลากลางคืน มีแสงสว่างเกิดขึ้นในสำนักของท่านผู้มีอายุ แสงสว่างนั้นคืออะไร” พระเถระประสงค์จะบ่ายเบน จึงกล่าวเป็นต้นว่า “แสงสว่างชื่อว่าแสงประทีปก็มี แสงแก้วมณีก็มี” ต่อจากนั้น เมื่อถูกรบเร้าว่า “ท่านปกปิด” จึงรับว่า “ใช่” แล้วบอก (ความจริง) และเหมือนพระมหานาคเถระผู้อยู่ที่กาฬวัลลิมัณฑปะ

Sopi kira gatapaccāgatavattaṃ pūrento – paṭhamaṃ tāva bhagavato mahāpadhānaṃ pūjessāmīti sattavassāni ṭhānacaṅkamameva adhiṭṭhāsi. Puna soḷasavassāni gatapaccāgatavattaṃ pūretvā arahattaṃ pāpuṇi. So kammaṭṭhānayutteneva cittena pādaṃ uddharanto, viyuttena uddhaṭe paṭinivattento gāmasamīpaṃ gantvā ‘‘gāvī nu pabbajito nū’’ti āsaṅkanīyapadese ṭhatvā cīvaraṃ pārupitvā kacchakantarato udakena pattaṃ dhovitvā udakagaṇḍūsaṃ karoti. Kiṃ kāraṇā? Mā me bhikkhaṃ dātuṃ vā vandituṃ vā āgate manusse ‘dīghāyukā hothā’ti vacanamattenāpi kammaṭṭhānavikkhepo ahosīti. ‘‘Ajja, bhante, katimī’’ti divasaṃ vā bhikkhugaṇanaṃ vā pañhaṃ vā pucchito pana udakaṃ gilitvā āroceti. Sace divasādīni pucchakā na honti, nikkhamanavelāya gāmadvāre niṭṭhubhitvāva yāti.

ได้ยินว่า แม้พระเถระนั้นเมื่อบำเพ็ญคตปัจจาคตวัตร ในเบื้องต้นก่อน ได้อธิษฐานอิริยาบถยืนและเดินจงกรมเท่านั้นตลอด ๗ ปี ด้วยดำริว่า “เราจักบูชาซึ่งมหาปธานของพระผู้มีพระภาค” อีก ๑๖ ปีต่อมา ท่านบำเพ็ญคตปัจจาคตวัตรแล้วได้บรรลุพระอรหัต ท่านยกเท้าขึ้นด้วยจิตที่ประกอบด้วยกรรมฐานเท่านั้น เมื่อยกขึ้นด้วยจิตที่ปราศจาก (กรรมฐาน) ก็จะกลับ ไปถึงใกล้บ้านแล้ว ยืนอยู่ในที่อันควรสงสัยว่า “นี่แม่โคหรือบรรพชิตหนอ” แล้วห่มจีวร ล้างบาตรด้วยน้ำจากกระบอกน้ำที่เหน็บรักแร้ แล้วกระทำการอมน้ำไว้ เพราะเหตุไร? เพราะดำริว่า “ความฟุ้งซ่านแห่งกรรมฐานอย่าได้มีแก่เราเลย แม้เพียงเพราะคำพูดว่า ‘ขอท่านทั้งหลายจงมีอายุยืน’ แก่มนุษย์ทั้งหลายผู้มาเพื่อถวายภิกษาหรือเพื่อไหว้” แต่เมื่อถูกถามวันบ้าง จำนวนภิกษุบ้าง หรือปัญหาบ้างว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ วันนี้เป็นวันขึ้น/แรมกี่ค่ำ” ก็จะกลืนน้ำแล้วจึงตอบ ถ้าไม่มีผู้ถามวันเป็นต้น ในเวลาออกจากบ้าน ก็จะบ้วน (น้ำ) ทิ้งที่ประตูบ้านแล้วจึงไป

Kalambatitthavihāre vassūpagatā paññāsabhikkhū viya ca. Te kira āsaḷhipuṇṇamāyaṃ katikavattaṃ akaṃsu – ‘‘arahattaṃ appatvā aññamaññaṃ nālapissāmā’’ti, gāmañca piṇḍāya pavisantā udakagaṇḍūsaṃ katvā pavisiṃsu. Divasādīsu pucchitesu vuttanayeneva paṭipajjiṃsu. Tattha manussā niṭṭhubhanaṃ [Pg.171] disvā jāniṃsu – ‘‘ajjeko āgato, ajja dve’’ti. Evañca cintesuṃ – ‘‘kinnu kho ete amhehiyeva saddhiṃ na sallapanti, udāhu aññamaññampi. Sace aññamaññampi na sallapanti, addhā vivādajātā bhavissanti. Etha ne aññamaññaṃ khamāpessāmā’’ti, sabbe vihāraṃ gantvā paññāsāya bhikkhūsu dvepi bhikkhū ekokāse nāddasaṃsu. Tato yo tesu cakkhumā puriso, so āha – ‘‘na bho kalahakārakānaṃ vasanokāso īdiso hoti, susammaṭṭhaṃ cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇaṃ, sunikkhittā sammajjaniyo, sūpaṭṭhapitaṃ pānīyaṃ paribhojanīya’’nti, te tatova nivattā. Tepi bhikkhū anto temāseyeva arahattaṃ patvā mahāpavāraṇāya visuddhipavāraṇaṃ pavāresuṃ.

และเหมือนอย่างภิกษุ 50 รูปผู้เข้าพรรษาในกลัมพติตถวิหาร ได้ยินว่า ภิกษุเหล่านั้นได้ทำกติกวัตรในวันเพ็ญเดือนอาสาฬหะว่า "พวกเราจักไม่พูดจากันและกันจนกว่าจะบรรลุพระอรหัต" และเมื่อจะเข้าบ้านเพื่อบิณฑบาต ก็ได้อมน้ำเข้าไป เมื่อถูกถามถึงวันเป็นต้น ก็ได้ปฏิบัติโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว ในบ้านนั้น พวกมนุษย์เห็นการบ้วนน้ำแล้วก็รู้ว่า "วันนี้มาองค์หนึ่ง, วันนี้มาสององค์" และได้คิดกันอย่างนี้ว่า "ทำไมหนอ ภิกษุเหล่านี้จึงไม่พูดจากับพวกเราเลย หรือว่าแม้แต่กันและกันก็ไม่พูดจาด้วย ถ้าแม้แต่กันและกันก็ไม่พูดจาด้วยแล้วไซร้ แน่นอนว่าคงจะเกิดการวิวาทกันขึ้นเป็นแน่ มาเถิด พวกเราจงไปให้ท่านเหล่านั้นขอขมากันและกันเถิด" ทั้งหมดจึงพากันไปที่วิหาร แต่ก็ไม่เห็นภิกษุแม้สองรูปในบรรดาภิกษุ 50 รูปอยู่ในที่เดียวกันเลย ลำดับนั้น บุรุษผู้มีปัญญาจักษุในหมู่ชนเหล่านั้นได้กล่าวว่า "ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ที่อยู่ของภิกษุผู้ทะเลาะกันไม่เป็นเช่นนี้ ลานพระเจดีย์และลานพระศรีมหาโพธิ์ก็กวาดไว้อย่างดี ไม้กวาดก็เก็บไว้เรียบร้อย น้ำฉันน้ำใช้ก็ตั้งไว้ดีแล้ว" ชนเหล่านั้นจึงกลับจากที่นั้นนั่นเอง แม้ภิกษุเหล่านั้นก็ได้บรรลุพระอรหัตภายในสามเดือนนั่นเอง แล้วได้ทำวิสุทธิปวารณาในวันมหาปวารณา

Evaṃ kāḷavallimaṇḍapavāsī mahānāgatthero viya, kalambatitthavihāre vassūpagatabhikkhū viya ca kammaṭṭhānayutteneva cittena pādaṃ uddharanto gāmasamīpaṃ gantvā udakagaṇḍūsaṃ katvā vīthiyo sallakkhetvā, yattha surāsoṇḍadhuttādayo kalahakārakā caṇḍahatthiassādayo vā natthi, taṃ vīthiṃ paṭipajjati. Tattha ca piṇḍāya caramāno na turitaturito viya javena gacchati. Na hi javena piṇḍapātiyadhutaṅgaṃ nāma kiñci atthi. Visamabhūmibhāgappattaṃ pana udakasakaṭaṃ viya niccalo hutvā gacchati. Anugharaṃ paviṭṭho ca dātukāmaṃ vā adātukāmaṃ vā sallakkhetvā tadanurūpaṃ kālaṃ āgamento bhikkhaṃ paṭilabhitvā ādāya antogāme vā bahigāme vā vihārameva vā āgantvā yathā phāsuke patirūpe okāse nisīditvā kammaṭṭhānaṃ manasikaronto āhāre paṭikūlasaññaṃ upaṭṭhapetvā akkhabbhañjana – vaṇalepanaputtamaṃsūpamavasena paccavekkhanto aṭṭhaṅgasamannāgataṃ āhāraṃ āhāreti, neva davāya na madāya na maṇḍanāya na vibhūsanāya…pe… bhuttāvī ca udakakiccaṃ katvā muhuttaṃ bhattakilamathaṃ paṭippassambhetvā yathā purebhattaṃ, evaṃ pacchābhattaṃ purimayāmaṃ pacchimayāmañca kammaṭṭhānameva manasi karoti, ayaṃ vuccati harati ca paccāharati cāti.

ฉันใดก็ฉันนั้น (ภิกษุผู้รักษาคตปัจจาคตวัตร) ย่อมก้าวเท้าไปด้วยจิตที่ประกอบด้วยกรรมฐานเท่านั้น เหมือนอย่างพระมหานาคเถระผู้พำนักอยู่ที่กาฬวัลลิมณฑป และเหมือนอย่างภิกษุทั้งหลายผู้เข้าพรรษาในกลัมพติตถวิหาร ครั้นไปถึงใกล้บ้านแล้ว ก็อมน้ำไว้ สังเกตถนนหนทาง แล้วจึงเดินไปตามถนนสายที่ไม่มีคนพาลชอบทะเลาะวิวาท เช่น นักเลงสุรา นักเลงหญิง เป็นต้น หรือไม่มีช้างม้าดุร้าย เป็นต้น และเมื่อเที่ยวบิณฑบาตในถนนนั้น ก็ไม่เดินเร็วเหมือนรีบร้อนนัก ด้วยว่า ปิณฑปาติกธุดงค์ที่สำเร็จได้ด้วยความเร็วนั้นไม่มีเลย แต่ย่อมเดินไปโดยไม่หวั่นไหว เหมือนเกวียนบรรทุกน้ำที่ไปถึงพื้นที่ไม่สม่ำเสมอ และเมื่อเข้าไปบิณฑบาตตามลำดับบ้าน ก็สังเกตดูผู้ที่ประสงค์จะถวายหรือไม่ประสงค์จะถวาย แล้วรอคอยเวลาอันสมควร เมื่อได้รับภิกษาแล้วก็รับมา แล้วกลับมายังภายในบ้าน ภายนอกบ้าน หรือที่วิหารนั่นเทียว นั่งในสถานที่อันสมควรที่ผาสุก แล้วมนสิการถึงกรรมฐาน ยังปฏิกูลสัญญาในอาหารให้เกิดขึ้น พิจารณาโดยอุปมาด้วยการหยอดน้ำมันที่เพลาเกวียน การทายาที่แผล และเนื้อบุตร บริโภคอาหารที่ประกอบด้วยองค์ ๘ ไม่ใช่เพื่อเล่น ไม่ใช่เพื่อมัวเมา ไม่ใช่เพื่อประดับ ไม่ใช่เพื่อตกแต่ง...ฯลฯ... และเมื่อฉันเสร็จแล้ว ทำกิจเกี่ยวกับน้ำเสร็จแล้ว ให้ความอ่อนเพลียเพราะภัตระงับไปครู่หนึ่งแล้ว ก็มนสิการถึงกรรมฐานเท่านั้นในเวลาหลังฉัน ในปฐมยาม และในปัจฉิมยาม เหมือนกับในเวลาเช้า ภิกษุนี้เรียกว่า ผู้ไปก็นำไป ผู้กลับก็นำกลับ

Idaṃ pana haraṇapaccāharaṇasaṅkhātaṃ gatapaccāgatavattaṃ pūrento yadi upanissayasampanno hoti, paṭhamavaye eva arahattaṃ pāpuṇāti. No ce paṭhamavaye pāpuṇāti, atha majjhimavaye; no ce majjhimavaye pāpuṇāti, atha maraṇasamaye; no ce maraṇasamaye pāpuṇāti, atha [Pg.172] devaputto hutvā; no ce devaputto hutvā pāpuṇāti, anuppanne buddhe nibbatto paccekabodhiṃ sacchikaroti. No ce paccekabodhiṃ sacchikaroti, atha buddhānaṃ sammukhībhāve khippābhiñño hoti; seyyathāpi thero bāhiyo dārucīriyo mahāpañño vā, seyyathāpi thero sāriputto mahiddhiko vā, seyyathāpi thero mahāmoggallāno dhutavādo vā, seyyathāpi thero mahākassapo dibbacakkhuko vā, seyyathāpi thero anuruddho vinayadharo vā, seyyathāpi thero upāli dhammakathiko vā, seyyathāpi thero puṇṇo mantāṇiputto āraññiko vā, seyyathāpi thero revato bahussuto vā, seyyathāpi thero ānando bhikkhākāmo vā, seyyathāpi thero rāhulo buddhaputtoti. Iti imasmiṃ catukke yvāyaṃ harati ca paccāharati ca, tassa gocarasampajaññaṃ sikhāpattaṃ hoti.

อนึ่ง บุคคลผู้บำเพ็ญคตปัจจาคตวัตรอันชื่อว่า "หรณปัจจาหรณะ" (การนำไปและนำกลับ) นี้ หากเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยอุปนิสัย ก็ย่อมบรรลุพระอรหัตในปฐมวัยนั่นเทียว หากไม่บรรลุในปฐมวัย ก็จะบรรลุในมัชฌิมวัย หากไม่บรรลุในมัชฌิมวัย ก็จะบรรลุในเวลาใกล้ตาย หากไม่บรรลุในเวลาใกล้ตาย ก็จะบรรลุหลังจากเป็นเทวบุตร หากไม่บรรลุหลังจากเป็นเทวบุตร ก็จะบังเกิดในสมัยที่พระพุทธเจ้ายังไม่อุบัติขึ้น แล้วกระทำให้แจ้งซึ่งปัจเจกโพธิญาณ หากยังไม่กระทำให้แจ้งซึ่งปัจเจกโพธิญาณ ก็จะมาเป็นผู้มีอภิญญารวดเร็วในที่เฉพาะพระพักตร์ของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย เหมือนอย่างพระพาหิยทารุจีริยเถระ หรือเป็นผู้มีปัญญามาก เหมือนอย่างพระสารีบุตรเถระ หรือเป็นผู้มีฤทธิ์มาก เหมือนอย่างพระมหาโมคคัลลานเถระ หรือเป็นผู้กล่าวสอนในเรื่องธุดงค์ เหมือนอย่างพระมหากัสสปเถระ หรือเป็นผู้มีทิพยจักษุ เหมือนอย่างพระอนุรุทธเถระ หรือเป็นผู้ทรงพระวินัย เหมือนอย่างพระอุบาลีเถระ หรือเป็นพระธรรมกถึก เหมือนอย่างพระปุณณมันตานีบุตรเถระ หรือเป็นผู้อยู่ป่าเป็นวัตร เหมือนอย่างพระเรวตเถระ หรือเป็นพหูสูต เหมือนอย่างพระอานนทเถระ หรือเป็นผู้ใคร่ในการศึกษา เหมือนอย่างพระราหุลเถระพุทธชิโนรส ด้วยประการฉะนี้ ในจตุกกะนี้ ภิกษุรูปใดไปก็นำไป กลับก็นำกลับ โคจรสัมปชัญญะของภิกษุรูปนั้นย่อมถึงซึ่งความยอดเยี่ยม

Abhikkamādīsu pana asammuyhanaṃ asammohasampajaññaṃ, taṃ evaṃ veditabbaṃ – idha bhikkhu abhikkamanto vā paṭikkamanto vā yathā andhabālaputhujjanā abhikkamādīsu – ‘‘attā abhikkamati, attanā abhikkamo nibbattito’’ti vā, ‘‘ahaṃ abhikkamāmi, mayā abhikkamo nibbattito’’ti vā sammuyhanti, tathā asammuyhanto ‘‘abhikkamāmī’’ti citte uppajjamāne teneva cittena saddhiṃ cittasamuṭṭhānā vāyodhātu viññattiṃ janayamānā uppajjati. Iti cittakiriyavāyodhātuvipphāravasena ayaṃ kāyasammato aṭṭhisaṅghāto abhikkamati. Tassevaṃ abhikkamato ekekapāduddharaṇe pathavīdhātu āpodhātūti dve dhātuyo omattā honti mandā, itarā dve adhimattā honti balavatiyo; tathā atiharaṇavītiharaṇesu. Vossajjane tejodhātu vāyodhātūti dve dhātuyo omattā honti mandā, itarā dve adhimattā balavatiyo, tathā sannikkhepanasannirujjhanesu. Tattha uddharaṇe pavattā rūpārūpadhammā atiharaṇaṃ na pāpuṇanti, tathā atiharaṇe pavattā vītiharaṇaṃ, vītiharaṇe pavattā vossajjanaṃ, vossajjane pavattā sannikkhepanaṃ, sannikkhepane pavattā sannirujjhanaṃ na pāpuṇanti. Tattha tattheva pabbaṃ pabbaṃ sandhi sandhi odhi odhi hutvā tattakapāle [Pg.173] pakkhittatilāni viya paṭapaṭāyantā bhijjanti. Tattha ko eko abhikkamati, kassa vā ekassa abhikkamanaṃ? Paramatthato hi dhātūnaṃyeva gamanaṃ, dhātūnaṃ ṭhānaṃ, dhātūnaṃ nisajjanaṃ, dhātūnaṃ sayanaṃ. Tasmiṃ tasmiṃ koṭṭhāse saddhiṃ rūpena.

อนึ่ง ความไม่หลงลืมในอิริยาบถมีการก้าวไปข้างหน้าเป็นต้น ชื่อว่า อสัมโมหสัมปชัญญะ พึงทราบอสัมโมหสัมปชัญญะนั้นอย่างนี้ คือ ภิกษุในศาสนานี้ เมื่อก้าวไปข้างหน้าหรือถอยกลับ ย่อมไม่หลงลืม เหมือนอย่างที่ปุถุชนผู้มืดบอดเขลาย่อมหลงในอิริยาบถมีการก้าวไปข้างหน้าเป็นต้นว่า 'อัตตาก้าวไป การก้าวไปอันอัตตาให้เป็นไปแล้ว' หรือว่า 'เราก้าวไป การก้าวไปอันเราให้เป็นไปแล้ว' แต่ภิกษุไม่หลงอย่างนั้น เมื่อจิตว่า 'เราจะก้าวไป' เกิดขึ้น วาโยธาตุมีจิตเป็นสมุฏฐานก็เกิดขึ้นพร้อมกับจิตนั้นนั่นเอง ยังวิญญัติให้เกิด ด้วยประการฉะนี้ กองกระดูกที่สมมติว่าเป็นกายนี้ ย่อมก้าวไป ด้วยอำนาจแห่งการไหวไปของวาโยธาตุอันเป็นกิริยาของจิต เมื่อกองกระดูกนั้นก้าวไปอยู่อย่างนั้น ในการยกเท้าขึ้นแต่ละข้าง ธาตุ ๒ คือ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ มีประมาณน้อย อ่อนกำลัง ธาตุ ๒ ที่เหลือ มีประมาณยิ่ง มีกำลัง ในขณะที่ก้าวล่วงไปและก้าวพ้นไป ก็เช่นเดียวกัน ในขณะที่ปล่อยลง ธาตุ ๒ คือ เตโชธาตุ วาโยธาตุ มีประมาณน้อย อ่อนกำลัง ธาตุ ๒ ที่เหลือ มีประมาณยิ่ง มีกำลัง ในขณะที่วางลงและเหยียบลง ก็เช่นเดียวกัน ในอิริยาบถนั้น รูปารูปธรรมที่เกิดขึ้นในขณะยกขึ้น ย่อมไม่ไปถึงขณะที่ก้าวล่วงไป รูปารูปธรรมที่เกิดขึ้นในขณะก้าวล่วงไป ก็ไม่ไปถึงขณะที่ก้าวพ้นไป รูปารูปธรรมที่เกิดขึ้นในขณะก้าวพ้นไป ก็ไม่ไปถึงขณะที่ปล่อยลง รูปารูปธรรมที่เกิดขึ้นในขณะปล่อยลง ก็ไม่ไปถึงขณะที่วางลง รูปารูปธรรมที่เกิดขึ้นในขณะวางลง ก็ไม่ไปถึงขณะที่เหยียบลง รูปารูปธรรมเหล่านั้นแตกไปในขณะนั้นๆ นั่นเอง เป็นข้อๆ เป็นต่อๆ เป็นส่วนๆ ดุจเมล็ดงาที่ใส่ลงในกระเบื้องร้อน ส่งเสียงดังเปาะแปะ ในอิริยาบถนั้น ใครคนหนึ่งก้าวไป หรือว่าการก้าวไปเป็นของใครคนหนึ่ง? โดยปรมัตถ์แล้ว เป็นการไปของธาตุทั้งหลายเท่านั้น เป็นการยืนของธาตุทั้งหลาย เป็นการนั่งของธาตุทั้งหลาย เป็นการนอนของธาตุทั้งหลาย ในส่วนนั้นๆ พร้อมกับรูป

Aññaṃ uppajjate cittaṃ, aññaṃ cittaṃ nirujjhati;

Avīcimanusambandho, nadīsotova vattatīti.

จิตดวงหนึ่งเกิดขึ้น จิตอีกดวงหนึ่งดับไป ความสืบต่อกันไม่มีระหว่างคั่น เป็นไปดุจกระแสน้ำในแม่น้ำ ฉะนี้แล

Evaṃ abhikkamādīsu asammuyhanaṃ asammohasampajaññaṃ nāmāti.

ความไม่หลงลืมในอิริยาบถมีการก้าวไปข้างหน้าเป็นต้น อย่างนี้ ชื่อว่า อสัมโมหสัมปชัญญะ ฉะนี้แล

Niṭṭhito abhikkante paṭikkante sampajānakārī hotīti padassa attho.

อรรถแห่งบทว่า 'อภิกฺกนฺเต ปฏิกฺกนฺเต สมฺปชานการี โหติ' จบแล้ว

Ālokite vilokiteti ettha pana ālokitaṃ nāma purato pekkhaṇaṃ. Vilokitaṃ nāma anudisāpekkhaṇaṃ. Aññānipi heṭṭhā upari pacchato pekkhaṇavasena olokitaullokitāpalokitāni nāma honti, tāni idha na gahitāni. Sāruppavasena pana imāneva dve gahitāni, iminā vā mukhena sabbānipi tāni gahitānevāti.

อนึ่ง ในบทว่า 'อาโลกิเต วิโลกิเต' นี้ การแลดูข้างหน้า ชื่อว่า อาโลกิตะ การแลดูทิศเฉียง ชื่อว่า วิโลกิตะ แม้การแลดูอย่างอื่น คือ การแลดูข้างล่าง ข้างบน ข้างหลัง ก็มีชื่อว่า โอโลกิตะ อุลโลกิตะ อปโลกิตะ แต่การแลดูเหล่านั้น ท่านไม่ถือเอาในที่นี้ แต่อันที่จริง ท่านถือเอาเพียงสองอย่างนี้เท่านั้น โดยความเหมาะสม หรือโดยนัยนี้ ท่านถือเอาการแลดูเหล่านั้นทั้งหมดด้วย ฉะนี้แล

Tattha ‘‘ālokessāmī’’ti citte uppanne cittavaseneva anoloketvā atthapariggaṇhanaṃ sātthakasampajaññaṃ, taṃ āyasmantaṃ nandaṃ kāyasakkhiṃ katvā veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘sace, bhikkhave, nandassa puratthimā disā āloketabbā hoti, sabbaṃ cetasā samannāharitvā nando puratthimaṃ disaṃ āloketi – ‘evaṃ me puratthimaṃ disaṃ ālokayato na abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssavissantī’ti. Itiha tattha sampajāno hoti (a. ni. 8.9). Sace, bhikkhave, nandassa pacchimā disā…pe… uttarā disā…pe… dakkhiṇā disā…pe… uddhaṃ…pe… adho…pe… anudisā anuviloketabbā hoti, sabbaṃ cetasā samannāharitvā nando anudisaṃ anuviloketi – ‘evaṃ me anudisaṃ anuvilokayato na abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssavissantī’ti. Itiha tattha sampajāno hotī’’ti.

ในอาโลกิตะและวิโลกิตะนั้น เมื่อจิตว่า 'เราจักแลดู' เกิดขึ้น การไม่แลดูไปตามอำนาจจิต แต่พิจารณาถึงประโยชน์เสียก่อน ชื่อว่า สาตถกสัมปชัญญะ พึงทราบสาตถกสัมปชัญญะนั้น โดยยกท่านพระนันทะขึ้นเป็นกายสักขี จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้ไว้ว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าทิศตะวันออกเป็นทิศที่นันทะจะต้องแลดู นันทะจะมนสิการด้วยจิตทั้งหมดแล้วจึงแลดูทิศตะวันออก ด้วยคิดว่า 'เมื่อเราแลดูทิศตะวันออกอย่างนี้ อกุศลธรรมอันลามกคืออภิชฌาและโทมนัส จักไม่ไหลมาสู่เรา' ด้วยเหตุนี้ นันทะจึงเป็นผู้มีสัมปชัญญะในเรื่องนั้น (อํ. อฏฺฐก. ๘.๙) ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าทิศตะวันตก...ฯลฯ...ทิศเหนือ...ฯลฯ...ทิศใต้...ฯลฯ...ทิศเบื้องบน...ฯลฯ...ทิศเบื้องล่าง...ฯลฯ...ทิศเฉียงเป็นทิศที่นันทะจะต้องเหลียวดู นันทะจะมนสิการด้วยจิตทั้งหมดแล้วจึงเหลียวดูทิศเฉียง ด้วยคิดว่า 'เมื่อเราเหลียวดูทิศเฉียงอย่างนี้ อกุศลธรรมอันลามกคืออภิชฌาและโทมนัส จักไม่ไหลมาสู่เรา' ด้วยเหตุนี้ นันทะจึงเป็นผู้มีสัมปชัญญะในเรื่องนั้น' ดังนี้

Api ca idhāpi pubbe vuttacetiyadassanādivaseneva sātthakatā ca sappāyatā ca veditabbā, kammaṭṭhānassa pana avijahanameva gocarasampajaññaṃ. Tasmā [Pg.174] ettha khandhadhātuāyatanakammaṭṭhānikehi attano kammaṭṭhānavaseneva, kasiṇādikammaṭṭhānikehi vā pana kammaṭṭhānasīseneva ālokanaṃ vilokanaṃ kātabbaṃ. Abbhantare attā nāma āloketā vā viloketā vā natthi, ‘ālokessāmī’ti pana citte uppajjamāne teneva cittena saddhiṃ cittasamuṭṭhānā vāyodhātu viññattiṃ janayamānā uppajjati. Iti cittakiriyavāyodhātuvipphāravasena heṭṭhimaṃ akkhidalaṃ adho sīdati, uparimaṃ uddhaṃ laṅgheti. Koci yantakena vivaranto nāma natthi. Tato cakkhuviññāṇaṃ dassanakiccaṃ sādhentaṃ uppajjatīti evaṃ pajānanaṃ panettha asammohasampajaññaṃ nāma. Api ca mūlapariññā āgantukatāva kālikabhāvavasena pettha asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ. Mūlapariññāvasena tāva –

อีกอย่างหนึ่ง แม้ในเรื่องนี้ พึงทราบความเป็นสาตถกะและความเป็นสัปปายะ โดยนัยแห่งการเห็นพระเจดีย์เป็นต้นที่กล่าวไว้ในก่อน อนึ่ง การไม่ละกรรมฐานนั่นเอง คือ โคจสัมปชัญญะ เพราะฉะนั้น ในเรื่องนี้ ผู้เจริญกรรมฐานคือขันธ์ ธาตุ อายตนะ พึงทำการแลดูและเหลียวดูโดยนัยแห่งกรรมฐานของตนนั่นเอง หรืออีกอย่างหนึ่ง ผู้เจริญกรรมฐานมีกสิณเป็นต้น พึงทำการแลดูและเหลียวดูโดยมีกรรมฐานเป็นประธาน ในภายใน ไม่มีอัตตาชื่อว่าผู้แลดูหรือผู้เหลียวดู แต่อันที่จริง เมื่อจิตว่า 'เราจักแลดู' เกิดขึ้น วาโยธาตุมีจิตเป็นสมุฏฐานก็เกิดขึ้นพร้อมกับจิตนั้นนั่นเอง ยังวิญญัติให้เกิด ด้วยประการฉะนี้ ด้วยอำนาจแห่งการไหวไปของวาโยธาตุอันเป็นกิริยาของจิต เปลือกตาล่างก็ลดลงต่ำ เปลือกตาบนก็เผยอขึ้น ไม่มีใครชื่อว่าผู้เปิดด้วยเครื่องยนต์กลไก จากนั้น จักขุวิญญาณก็เกิดขึ้น ทำกิจคือการเห็นให้สำเร็จ การรู้อย่างนี้ ในเรื่องนี้ ชื่อว่า อสัมโมหสัมปชัญญะ อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบอสัมโมหสัมปชัญญะในเรื่องนี้ แม้โดยนัยแห่งมูลปริญญา ความเป็นอาคันตุกะ และความเป็นตาวกาลิกะ ก่อนอื่น โดยนัยแห่งมูลปริญญา คือ

Bhavaṅgāvajjanañceva, dassanaṃ sampaṭicchanaṃ;

Santīraṇaṃ voṭṭhabbanaṃ, javanaṃ bhavati sattamaṃ.

ภวังค์และอาวัชชนะ ทัสสนะ สัมปฏิจฉันนะ สันตีรณะ โวฏฐัพพนะ และชวนะเป็นที่ ๗

Tattha bhavaṅgaṃ upapattibhavassa aṅgakiccaṃ sādhayamānaṃ pavattati, taṃ āvaṭṭetvā kiriyamanodhātu āvajjanakiccaṃ sādhayamānā, taṃnirodhā cakkhuviññāṇaṃ dassanakiccaṃ sādhayamānaṃ, taṃnirodhā vipākamanodhātu sampaṭicchanakiccaṃ sādhayamānā, taṃnirodhā vipākamanoviññāṇadhātu santīraṇakiccaṃ sādhayamānā, taṃnirodhā kiriyamanoviññāṇadhātu voṭṭhabbanakiccaṃ sādhayamānā, taṃnirodhā sattakkhattuṃ javanaṃ javati. Tattha paṭhamajavanepi – ‘‘ayaṃ itthī, ayaṃ puriso’’ti rajjanadussanamuyhanavasena ālokitavilokitaṃ nāma na hoti. Dutiyajavanepi…pe… sattamajavanepi. Etesu pana yuddhamaṇḍale yodhesu viya heṭṭhupariyavasena bhijjitvā patitesu – ‘‘ayaṃ itthī, ayaṃ puriso’’ti rajjanādivasena ālokitavilokitaṃ hoti. Evaṃ tāvettha mūlapariññāvasena asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ.

บรรดาจิตเหล่านั้น ภวังคจิตย่อมเป็นไป ยังกิจคือส่วนประกอบแห่งอุปปัตติภพให้สำเร็จ, กิริยามโนธาตุน้อมภวังคนั้นมาแล้ว ยังอาวัชชนกิจให้สำเร็จ (ย่อมเกิดขึ้น), เพราะกิริยามโนธาตุนั้นดับไป จักขุวิญญาณยังทัสสนกิจให้สำเร็จ (ย่อมเกิดขึ้น), เพราะจักขุวิญญาณนั้นดับไป วิปากมโนธาตุยังสัมปฏิจฉันนกิจให้สำเร็จ (ย่อมเกิดขึ้น), เพราะวิปากมโนธาตุนั้นดับไป วิปากมโนวิญญาณธาตุยังสันตีรณกิจให้สำเร็จ (ย่อมเกิดขึ้น), เพราะวิปากมโนวิญญาณธาตุนั้นดับไป กิริยามโนวิญญาณธาตุยังโวฏฐัพพนกิจให้สำเร็จ (ย่อมเกิดขึ้น), เพราะกิริยามโนวิญญาณธาตุนั้นดับไป ชวนะย่อมแล่นไป ๗ ครั้ง. ในชวนะเหล่านั้น แม้ในปฐมชวนะ การที่ชื่อว่าอาโลกิตะและวิโลกิตะ ด้วยอำนาจแห่งความกำหนัด ความประทุษร้าย และความหลงว่า "นี่หญิง, นี่ชาย" ย่อมไม่มี. แม้ในทุติยชวนะ...ฯลฯ...แม้ในสัตตมชวนะ (ก็ไม่มี). แต่ในชวนะเหล่านี้ เมื่อ (จิตก่อนๆ) แตกดับล้มไปโดยอาการพลิกกลับข้างล่างข้างบน เหมือนพวกนักรบในสนามรบ การที่ชื่อว่าอาโลกิตะและวิโลกิตะ ด้วยอำนาจแห่งความกำหนัดเป็นต้นว่า "นี่หญิง, นี่ชาย" ย่อมมี. พึงทราบอสัมโมหสัมปชัญญะในอาโลกิตะและวิโลกิตะนี้ ด้วยอำนาจแห่งมูลปริญญา (การกำหนดรู้มูลเหตุ) อย่างนี้ก่อน.

Cakkhudvāre pana rūpe āpāthamāgate bhavaṅgacalanato uddhaṃ sakakiccanipphādanavasena āvajjanādīsu uppajjitvā niruddhesu avasāne javanaṃ uppajjati, taṃ pubbe uppannānaṃ āvajjanādīnaṃ gehabhūte cakkhudvāre āgantukapuriso viya hoti. Tassa yathā paragehe kiñci yācituṃ paviṭṭhassa āgantukapurisassa gehassāmikesu tuṇhīmāsinesu āṇākaraṇaṃ na yuttaṃ, evaṃ [Pg.175] āvajjanādīnaṃ gehabhūte cakkhudvāre āvajjanādīsupi arajjantesu adussantesu amuyhantesu ca rajjanadussanamuyhanaṃ ayuttanti evaṃ āgantukabhāvavasena asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ.

อีกอย่างหนึ่ง ในจักขุทวาร เมื่อรูปารมณ์มาสู่คลอง ในกาลเบื้องบนแต่ภวังคจลนะ เมื่อจิตมีอาวัชชนะเป็นต้นเกิดขึ้นแล้วดับไปโดยนัยที่ยังกิจของตนให้สำเร็จ ในที่สุด ชวนะย่อมเกิดขึ้น. ชวนะนั้นย่อมเป็นเหมือนบุรุษผู้เป็นอาคันตุกะในจักขุทวารอันเป็นเสมือนเรือนของจิตมีอาวัชชนะเป็นต้นที่เกิดขึ้นก่อน. เปรียบเหมือนบุรุษอาคันตุกะผู้เข้าไปสู่เรือนของผู้อื่นเพื่อจะขอสิ่งใดสิ่งหนึ่ง เมื่อเจ้าของเรือนทั้งหลายนั่งนิ่งอยู่ การทำอำนาจ (การออกคำสั่ง) ไม่สมควร ฉันใด, ในจักขุทวารอันเป็นเสมือนเรือนของจิตมีอาวัชชนะเป็นต้น แม้เมื่อจิตมีอาวัชชนะเป็นต้นเหล่านั้นไม่กำหนัด ไม่ประทุษร้าย และไม่หลงอยู่ ความกำหนัด ความประทุษร้าย และความหลง (ของชวนะ) ก็ไม่สมควร ฉันนั้น. พึงทราบอสัมโมหสัมปชัญญะด้วยอำนาจแห่งความเป็นอาคันตุกะ อย่างนี้.

Yāni panetāni cakkhudvāre voṭṭhabbanapariyosānāni cittāni uppajjanti, tāni saddhiṃ sampayuttadhammehi tattha tattheva bhijjanti, aññamaññaṃ na passantīti, ittarāni tāvakālikāni honti. Tattha yathā ekasmiṃ ghare sabbesu mānusakesu matesu avasesassa ekassa taṅkhaṇaññeva maraṇadhammassa na yuttā naccagītādīsu abhirati nāma. Evameva ekadvāre sasampayuttesu āvajjanādīsu tattha tattheva matesu avasesassa taṅkhaṇeyeva maraṇadhammassa javanassāpi rajjanadussanamuyhanavasena abhirati nāma na yuttāti. Evaṃ tāvakālikabhāvavasena asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ.

อีกอย่างหนึ่ง จิตเหล่าใดเหล่านี้มีโวฏฐัพพนะเป็นที่สุด ย่อมเกิดขึ้นในจักขุทวาร, จิตเหล่านั้นพร้อมด้วยสัมปยุตตธรรมย่อมแตกดับไปในขณะนั้นๆ นั่นเทียว, ย่อมไม่เห็นซึ่งกันและกัน, เพราะเหตุนั้น จิตเหล่านั้นจึงเป็นของชั่วคราว เป็นไปเพียงชั่วขณะ. ในเรื่องนั้น เปรียบเหมือนในเรือนหลังหนึ่ง เมื่อมนุษย์ทั้งปวงตายแล้ว การที่ชื่อว่าความยินดียิ่งในการฟ้อนรำขับร้องเป็นต้น ย่อมไม่สมควรแก่คนคนหนึ่งที่เหลืออยู่ ผู้มีความตายเป็นธรรมดาในขณะนั้นนั่นเอง ฉันใด, ฉันนั้นนั่นเทียว ในทวารหนึ่ง เมื่อจิตมีอาวัชชนะเป็นต้นพร้อมด้วยสัมปยุตตธรรมดับไปแล้วในขณะนั้นๆ นั่นเทียว การที่ชื่อว่าความยินดียิ่งด้วยอำนาจแห่งความกำหนัด ความประทุษร้าย และความหลง แม้แก่ชวนะที่เหลืออยู่ ผู้มีความตายเป็นธรรมดาในขณะนั้นนั่นเอง ก็ไม่สมควร. พึงทราบอสัมโมหสัมปชัญญะด้วยอำนาจแห่งความเป็นของชั่วขณะ อย่างนี้.

Api ca khandhāyatanadhātupaccayapaccavekkhaṇavasena petaṃ veditabbaṃ. Ettha hi cakkhu ceva rūpā ca rūpakkhandho, dassanaṃ viññāṇakkhandho, taṃsampayuttā vedanā vedanākkhandho, saññā saññākkhandho, phassādikā saṅkhārakkhandho. Evametesaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ samavāye ālokanavilokanaṃ paññāyati. Tattha ko eko āloketi, ko viloketi?

อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบอสัมโมหสัมปชัญญะแม้นี้ ด้วยอำนาจแห่งการพิจารณาขันธ์ อายตนะ ธาตุ และปัจจัย. จริงอยู่ ในธรรมเหล่านี้ จักขุและรูปเป็นรูปขันธ์, การเห็นเป็นวิญญาณขันธ์, เวทนาที่สัมปยุตด้วยวิญญาณนั้นเป็นเวทนาขันธ์, สัญญาเป็นสัญญาขันธ์, ธรรมมีผัสสะเป็นต้นเป็นสังขารขันธ์. เมื่อมีการประชุมกันแห่งขันธ์ ๕ เหล่านี้อย่างนี้ อาโลกนะและวิโลกนะย่อมปรากฏ. ในขันธ์ ๕ นั้น ใครคนหนึ่งเล่า ย่อมแลดู, ใครเล่า ย่อมเหลียวดู?

Tathā cakkhu cakkhāyatanaṃ, rūpaṃ rūpāyatanaṃ, dassanaṃ manāyatanaṃ, vedanādayo sampayuttadhammā dhammāyatanaṃ. Evametesaṃ catunnaṃ āyatanānaṃ samavāye ālokanavilokanaṃ paññāyati. Tattha ko eko āloketi, ko viloketi?

ฉันนั้นเหมือนกัน จักขุเป็นจักขายตนะ, รูปเป็นรูปายตนะ, การเห็นเป็นมนายตนะ, สัมปยุตตธรรมมีเวทนาเป็นต้นเป็นธัมมายตนะ. เมื่อมีการประชุมกันแห่งอายตนะ ๔ เหล่านี้อย่างนี้ อาโลกนะและวิโลกนะย่อมปรากฏ. ในอายตนะ ๔ นั้น ใครคนหนึ่งเล่า ย่อมแลดู, ใครเล่า ย่อมเหลียวดู?

Tathā cakkhu cakkhudhātu, rūpaṃ rūpadhātu, dassanaṃ cakkhuviññāṇadhātu, taṃsampayuttā vedanādayo dhammā dhammadhātu. Evametāsaṃ catunnaṃ dhātūnaṃ samavāye ālokanavilokanaṃ paññāyati. Tattha ko eko āloketi, ko viloketi?

ฉันนั้นเหมือนกัน จักขุเป็นจักขุธาตุ, รูปเป็นรูปธาตุ, การเห็นเป็นจักขุวิญญาณธาตุ, ธรรมมีเวทนาเป็นต้นที่สัมปยุตด้วยวิญญาณนั้นเป็นธรรมธาตุ. เมื่อมีการประชุมกันแห่งธาตุ ๔ เหล่านี้อย่างนี้ อาโลกนะและวิโลกนะย่อมปรากฏ. ในธาตุ ๔ นั้น ใครคนหนึ่งเล่า ย่อมแลดู, ใครเล่า ย่อมเหลียวดู?

Tathā cakkhu nissayapaccayo, rūpā ārammaṇapaccayo, āvajjanaṃ anantarasamanantarūpanissayanatthivigatapaccayo, āloko upanissayapaccayo, vedanādayo sahajātapaccayo. Evametesaṃ paccayānaṃ samavāye [Pg.176] ālokanavilokanaṃ paññāyati. Tattha ko eko āloketi, ko viloketīti? Evamettha khandhāyatanadhātupaccayapaccavekkhaṇavasenapi asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ.

ฉันนั้นเหมือนกัน จักขุเป็นนิสสยปัจจัย, รูปเป็นอารัมมณปัจจัย, อาวัชชนะเป็นอนันตรปัจจัย สมนันตรปัจจัย อนันตรูปนิสสยปัจจัย นัตถิปัจจัย และวิคตปัจจัย, แสงสว่างเป็นอุปนิสสยปัจจัย, ธรรมมีเวทนาเป็นต้นเป็นสหชาตปัจจัย. เมื่อมีการประชุมกันแห่งปัจจัยเหล่านี้อย่างนี้ อาโลกนะและวิโลกนะย่อมปรากฏ. ในปัจจัยเหล่านั้น ใครคนหนึ่งเล่า ย่อมแลดู, ใครเล่า ย่อมเหลียวดู? พึงทราบอสัมโมหสัมปชัญญะในอาโลกิตะและวิโลกิตะนี้ แม้ด้วยอำนาจแห่งการพิจารณาขันธ์ อายตนะ ธาตุ และปัจจัย อย่างนี้.

Samiñjite pasāriteti pabbānaṃ samiñjanapasāraṇe. Tattha cittavaseneva samiñjanapasāraṇaṃ akatvā hatthapādānaṃ samiñjanapasāraṇapaccayā atthānatthaṃ pariggaṇhitvā atthapariggaṇhanaṃ sātthakasampajaññaṃ. Tattha hatthapāde aticiraṃ samiñjetvā vā pasāretvā vā ṭhitassa khaṇe khaṇe vedanā uppajjati, cittaṃ ekaggataṃ na labhati, kammaṭṭhānaṃ paripatati, visesaṃ nādhigacchati. Kāle samiñjentassa kāle pasārentassa pana tā vedanā nuppajjanti, cittaṃ ekaggaṃ hoti, kammaṭṭhānaṃ phātiṃ gacchati, visesamadhigacchatīti, evaṃ atthānatthapariggaṇhanaṃ veditabbaṃ.

บทว่า สมิญฺชิเต ปสาริเต คือ ในการคู้และการเหยียดแห่งข้อต่อทั้งหลาย. ในการคู้การเหยียดนั้น การไม่ทำการคู้การเหยียดตามอำนาจจิตอย่างเดียว แต่กำหนดรู้ประโยชน์และมิใช่ประโยชน์อันเนื่องมาจากการคู้การเหยียดมือและเท้า แล้วกำหนดถือเอาประโยชน์ ชื่อว่า สาตถกสัมปชัญญะ. ในเรื่องนั้น บุคคลผู้ยืนคู้หรือเหยียดมือและเท้าไว้นานเกินไป เวทนาย่อมเกิดขึ้นทุกขณะ, จิตย่อมไม่ได้เอกัคคตา, กรรมฐานย่อมเสื่อม, ย่อมไม่บรรลุคุณวิเศษ. ส่วนบุคคลผู้คู้ในกาลที่ควรคู้ เหยียดในกาลที่ควรเหยียด เวทนาเหล่านั้นย่อมไม่เกิดขึ้น, จิตย่อมเป็นเอกัคคตา, กรรมฐานย่อมถึงความเจริญ, ย่อมบรรลุคุณวิเศษ. พึงทราบการกำหนดรู้ประโยชน์และมิใช่ประโยชน์ อย่างนี้.

Atthe pana satipi sappāyāsappāyaṃ pariggaṇhitvā sappāyapariggaṇhanaṃ sappāyasampajaññaṃ. Tatrāyaṃ nayo –

อีกอย่างหนึ่ง แม้เมื่อประโยชน์มีอยู่ การกำหนดรู้สัปปายะและอสัปปายะ แล้วกำหนดถือเอาสัปปายะ ชื่อว่า สัปปายสัมปชัญญะ. ในเรื่องนั้น มีนัยดังนี้ –

Mahācetiyaṅgaṇe kira daharabhikkhū sajjhāyaṃ gaṇhanti, tesaṃ piṭṭhipassesu daharabhikkhuniyo dhammaṃ suṇanti. Tatreko daharo hatthaṃ pasārento kāyasaṃsaggaṃ patvā teneva kāraṇena gihī jāto. Aparo bhikkhu pādaṃ pasārento aggimhi pasāresi, aṭṭhimāhacca pādo jhāyi. Aparo vammike pasāresi, so āsīvisena ḍaṭṭho. Aparo cīvarakuṭidaṇḍake pasāresi, taṃ maṇisappo ḍaṃsi. Tasmā evarūpe asappāye apasāretvā sappāye pasāretabbaṃ. Idamettha sappāyasampajaññaṃ.

ได้ยินว่า ที่ลานพระมหาเจดีย์ ภิกษุหนุ่มทั้งหลายทำการสาธยาย ที่ด้านหลังของภิกษุหนุ่มเหล่านั้น ภิกษุณีสาวทั้งหลายฟังธรรมอยู่ ในบรรดาภิกษุหนุ่มเหล่านั้น รูปหนึ่งเมื่อเหยียดมือออกไป ได้ถูกต้องกาย (ของภิกษุณี) จึงได้กลายเป็นคฤหัสถ์ด้วยเหตุนั้นเอง ภิกษุอีกรูปหนึ่งเมื่อเหยียดเท้าออกไป ได้เหยียดเข้าไปในกองไฟ เท้ากระทบกระดูกแล้วก็ไหม้ อีกรูปหนึ่งเหยียดเข้าไปในจอมปลวก เธอถูกอสรพิษกัด อีกรูปหนึ่งเหยียดเข้าไปที่ราวไม้ในกุฏิสำหรับพาดจีวร งูมณีชาติกัดเธอ เพราะฉะนั้น ไม่พึงเหยียดในที่ไม่สบายเช่นนี้ พึงเหยียดในที่สบาย นี้คือสัปปายสัมปชัญญะในเรื่องนี้

Gocarasampajaññaṃ pana mahātheravatthunā dīpetabbaṃ – mahāthero kira divāṭhāne nisinno antevāsikehi saddhiṃ kathayamāno sahasā hatthaṃ samiñjetvā puna yathāṭhāne ṭhapetvā saṇikaṃ samiñjesi. Taṃ antevāsikā pucchiṃsu – ‘‘kasmā, bhante, sahasā hatthaṃ samiñjitvā puna yathāṭhāne ṭhapetvā saṇikaṃ samiñjiyitthā’’ti? Yato paṭṭhāyāhaṃ, āvuso, kammaṭṭhānaṃ manasikātuṃ āraddho, na me kammaṭṭhānaṃ muñcitvā hattho samiñjitapubbo, idāni pana me tumhehi saddhiṃ kathayamānena kammaṭṭhānaṃ muñcitvā samiñjito. Tasmā puna yathāṭhāne ṭhapetvā samiñjesinti. Sādhu[Pg.177], bhante, bhikkhunā nāma evarūpena bhavitabbanti. Evametthāpi kammaṭṭhānāvijahanameva gocarasampajaññanti veditabbaṃ.

ส่วนโคจรสัมปชัญญะ พึงแสดงให้ปรากฏด้วยเรื่องของพระมหาเถระ ได้ยินว่า พระมหาเถระนั่งอยู่ในที่พักกลางวัน กำลังสนทนาอยู่กับเหล่าอันเตวาสิก ได้รีบคู้มือเข้ามาแล้ววางไว้ที่เดิมอีกครั้ง แล้วจึงค่อยๆ คู้เข้ามา เหล่าอันเตวาสิกได้ทูลถามท่านว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เพราะเหตุไร ท่านจึงรีบคู้มือเข้ามาแล้ววางไว้ที่เดิมอีกครั้ง แล้วจึงค่อยๆ คู้เข้ามา?" (พระเถระตอบว่า) "ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย จำเดิมแต่กาลที่อาตมาเริ่มมนสิการกรรมฐาน มือของอาตมาไม่เคยคู้เข้ามาโดยปล่อยกรรมฐานเลย แต่บัดนี้ เมื่ออาตมากำลังสนทนากับพวกท่าน ได้คู้มือเข้ามาโดยปล่อยกรรมฐาน เพราะฉะนั้น อาตมาจึงวางมือไว้ที่เดิมอีกครั้ง แล้วจึงคู้เข้ามา" (เหล่าอันเตวาสิกกราบทูลว่า) "ดีแล้ว ขอรับท่านผู้เจริญ ชื่อว่าภิกษุ พึงเป็นผู้มีปกติเช่นนี้" ในเรื่องนี้ก็เช่นกัน พึงทราบว่า การไม่ปล่อยกรรมฐานนั่นเอง คือโคจรสัมปชัญญะ

Abbhantare attā nāma koci samiñjento vā pasārento vā natthi, vuttappakāracittakiriyavāyodhātuvipphārena pana suttākaḍḍhanavasena dāruyantassa hatthapādalacalanaṃ viya samiñjanapasāraṇaṃ hotīti evaṃ parijānanaṃ panettha asammohasampajaññanti veditabbaṃ.

ในภายใน ไม่มีอัตตาชื่อไรๆ ที่ทำการคู้เข้าหรือเหยียดออก แต่ว่า การคู้เข้าและการเหยียดออกย่อมมีได้ ก็ด้วยความสั่นไหวแห่งวาโยธาตุอันเกิดจากกิริยาของจิตตามที่กล่าวแล้ว เปรียบเหมือนการเคลื่อนไหวของมือและเท้าแห่งหุ่นไม้ด้วยสามารถแห่งการชักเชือก พึงทราบว่า การกำหนดรู้อย่างนี้ในเรื่องนี้ คืออสัมโมหสัมปชัญญะ

Saṅghāṭipattacīvaradhāraṇeti ettha saṅghāṭicīvarānaṃ nivāsanapārupanavasena pattassa bhikkhāpaṭiggahaṇādivasena paribhogo dhāraṇaṃ nāma. Tattha saṅghāṭicīvaradhāraṇe tāva nivāsetvā vā pārupitvā vā piṇḍāya carato āmisalābho sītassa paṭighātāyātiādinā nayena bhagavatā vuttappakāroyeva ca attho attho nāma. Tassa vasena sātthakasampajaññaṃ veditabbaṃ.

ในคำว่า "ในการทรงไว้ซึ่งสังฆาฏิ บาตร และจีวร" นี้ การบริโภค คือการใช้สอยสังฆาฏิและจีวรด้วยสามารถแห่งการนุ่งการห่ม และการใช้สอยบาตรด้วยสามารถแห่งการรับภิกษาเป็นต้น ชื่อว่า การทรงไว้ (ธารณะ) ในบรรดาการทรงไว้นั้น ในการทรงสังฆาฏิและจีวรก่อน การได้อามิสของภิกษุผู้นุ่งหรือห่มแล้วเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาต และประโยชน์ตามประเภทที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้โดยนัยเป็นต้นว่า "เพื่อป้องกันความหนาว" ชื่อว่า ประโยชน์ (อัตถะ) พึงทราบสาตถกสัมปชัญญะด้วยสามารถแห่งประโยชน์นั้น

Uṇhapakatikassa pana dubbalassa ca cīvaraṃ sukhumaṃ sappāyaṃ, sītālukassa ghanaṃ dupaṭṭaṃ. Viparītaṃ asappāyaṃ. Yassa kassaci jiṇṇaṃ asappāyameva, aggaḷādidānena hissa taṃ palibodhakaraṃ hoti. Tathā paṭṭuṇṇadukūlādibhedaṃ lobhanīyacīvaraṃ. Tādisañhi araññe ekakassa nivāsantarāyakaraṃ jīvitantarāyakarañcāpi hoti. Nippariyāyena pana yaṃ nimittakammādimicchājīvavasena uppannaṃ, yañcassa sevamānassa akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti, taṃ asappāyaṃ. Viparītaṃ sappāyaṃ. Tassa vasenettha sappāyasampajaññaṃ. Kammaṭṭhānāvijahanavaseneva gocarasampajaññaṃ veditabbaṃ.

ส่วนจีวรเนื้อละเอียดเป็นสัปปายะแก่ภิกษุผู้มีปกติร้อนและผู้มีกำลังน้อย จีวรสองชั้นเนื้อหนา (เป็นสัปปายะ) แก่ผู้ขี้หนาว ที่ตรงกันข้ามเป็นอสัปปายะ จีวรเก่าเป็นอสัปปายะแก่ภิกษุรูปใดรูปหนึ่งนั่นเทียว เพราะจีวรเก่านั้นย่อมทำความกังวลแก่เธอด้วยการต้องชุนปะเป็นต้น จีวรที่น่าปรารถนา มีประเภทต่างๆ เช่น ผ้าไหมปัตตุนนะ ผ้าเปลือกไม้ ก็เป็นเช่นนั้น (คือเป็นอสัปปายะ) เพราะจีวรเช่นนั้นย่อมทำอันตรายแก่การอยู่และแม้อันตรายแก่ชีวิตของภิกษุผู้อยู่รูปเดียวในป่า ส่วนโดยนิปปริยาย (โดยตรง) จีวรใดเกิดขึ้นด้วยสามารถแห่งมิจฉาชีพมีการทำนิมิตเป็นต้น และจีวรใดที่เมื่อเธอใช้สอยอยู่ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป จีวรนั้นเป็นอสัปปายะ ที่ตรงกันข้ามเป็นสัปปายะ พึงทราบสัปปายสัมปชัญญะในเรื่องนี้ด้วยสามารถแห่งจีวรนั้น พึงทราบโคจรสัมปชัญญะด้วยสามารถแห่งการไม่ปล่อยกรรมฐานนั่นเทียว

Abbhantare attā nāma koci cīvaraṃ pārupento natthi, vuttappakārena cittakiriyavāyodhātuvipphāreneva pana cīvarapārupanaṃ hoti. Tattha cīvarampi acetanaṃ, kāyopi acetano. Cīvaraṃ na jānāti – ‘‘mayā kāyo pārupito’’ti. Kāyopi na jānāti – ‘‘ahaṃ cīvarena pārupito’’ti. Dhātuyova dhātusamūhaṃ paṭicchādenti paṭapilotikāyapotthakarūpapaṭicchādane viya. Tasmā neva sundaraṃ cīvaraṃ labhitvā somanassaṃ kātabbaṃ, na asundaraṃ labhitvā domanassaṃ.

ในภายใน ไม่มีอัตตาชื่อไรๆ ที่ทำการห่มจีวร แต่ว่า การห่มจีวรย่อมมีได้ ก็ด้วยความสั่นไหวแห่งวาโยธาตุอันเกิดจากกิริยาของจิตตามที่กล่าวแล้วนั่นเอง ในการห่มนั้น แม้จีวรก็ไม่มีเจตนา แม้กายก็ไม่มีเจตนา จีวรย่อมไม่รู้ว่า "กายอันเราห่มแล้ว" แม้กายก็ย่อมไม่รู้ว่า "เราอันจีวรห่มแล้ว" ธาตุทั้งหลายนั่นเองย่อมปกปิดกลุ่มแห่งธาตุ เปรียบเหมือนการปกปิดรูปตุ๊กตากระดาษด้วยชิ้นผ้า เพราะฉะนั้น เมื่อได้จีวรที่ดี ก็ไม่พึงทำความโสมนัส เมื่อได้จีวรที่ไม่ดี ก็ไม่พึงทำความโทมนัส

Nāgavammikacetiyarukkhādīsu [Pg.178] hi keci mālāgandhadhūmavatthādīhi sakkāraṃ karonti, keci gūthamuttakaddamadaṇḍasatthappahārādīhi asakkāraṃ. Na tehi nāgavammikarukkhādayo somanassaṃ vā domanassaṃ vā karonti. Evameva neva sundaraṃ cīvaraṃ labhitvā somanassaṃ kātabbaṃ, na asundaraṃ labhitvā domanassanti, evaṃ pavattapaṭisaṅkhānavasenettha asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ.

จริงอยู่ ในสถานที่ต่างๆ มีจอมปลวกที่อยู่ของนาค เจดีย์ และต้นไม้เป็นต้น ชนบางพวกย่อมทำสักการะด้วยระเบียบดอกไม้ ของหอม ธูป และผ้าเป็นต้น ชนบางพวกย่อมทำอสักการะด้วยการประหารด้วยอุจจาระ ปัสสาวะ โคลนตม ท่อนไม้ และศาสตราเป็นต้น จอมปลวกที่อยู่ของนาค ต้นไม้เป็นต้นเหล่านั้น ย่อมไม่ทำความโสมนัสหรือโทมนัสเพราะสักการะและอสักการะนั้น ฉันใดก็ฉันนั้น เมื่อได้จีวรที่ดี ก็ไม่พึงทำความโสมนัส เมื่อได้จีวรที่ไม่ดี ก็ไม่พึงทำความโทมนัส พึงทราบอสัมโมหสัมปชัญญะในเรื่องนี้ ด้วยสามารถแห่งการพิจารณาที่เป็นไปอยู่อย่างนี้

Pattadhāraṇepi pattaṃ sahasāva aggahetvā imaṃ gahetvā piṇḍāya caramāno bhikkhaṃ labhissāmīti, evaṃ pattaggahaṇapaccayā paṭilabhitabbaṃ atthavasena sātthakasampajaññaṃ veditabbaṃ.

แม้ในการทรงบาตร ก็ไม่พึงรีบถือบาตรทันที แต่พึงพิจารณาว่า "เมื่อเราถือบาตรนี้เที่ยวไปเพื่อบิณฑบาต จักได้ภิกษา" พึงทราบสาตถกสัมปชัญญะ ด้วยสามารถแห่งประโยชน์อันจะพึงได้เพราะการถือบาตรเป็นปัจจัย อย่างนี้

Kisadubbalasarīrassa pana garupatto asappāyo, yassa kassaci catupañcagaṇṭhikāhato dubbisodhanīyo asappāyova. Duddhotapattopi na vaṭṭati, taṃ dhovantasseva cassa palibodho hoti. Maṇivaṇṇapatto pana lobhanīyo, cīvare vuttanayeneva asappāyo, nimittakammādivasena laddho pana yañcassa sevamānassa akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti, ayaṃ ekantaasappāyova. Viparīto sappāyo. Tassa vasenettha sappāyasampajaññaṃ. Kammaṭṭhānāvijahanavaseneva ca gocarasampajaññaṃ veditabbaṃ.

ส่วนบาตรที่หนัก เป็นอสัปปายะแก่ภิกษุผู้มีร่างกายผอมและมีกำลังน้อย บาตรที่ต้องปะ 4-5 แห่ง ทำให้ชำระล้างได้ยาก เป็นอสัปปายะแก่ภิกษุรูปใดรูปหนึ่งนั่นเทียว แม้บาตรที่ล้างไม่สะอาดก็ไม่ควร และบาตรนั้นย่อมเป็นความกังวลแก่เธอแม้ในขณะที่ล้างอยู่ ส่วนบาตรที่มีสีเหมือนแก้วมณี เป็นของน่าปรารถนา เป็นอสัปปายะโดยนัยที่กล่าวแล้วในเรื่องจีวรนั่นเอง ส่วนบาตรที่ได้มาด้วยสามารถแห่งการทำนิมิตเป็นต้น และบาตรใดที่เมื่อเธอใช้สอยอยู่ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป บาตรนี้เป็นอสัปปายะโดยส่วนเดียว ที่ตรงกันข้ามเป็นสัปปายะ พึงทราบสัปปายสัมปชัญญะในเรื่องนี้ด้วยสามารถแห่งบาตรนั้น และพึงทราบโคจรสัมปชัญญะด้วยสามารถแห่งการไม่ปล่อยกรรมฐานนั่นเทียว

Abbhantare attā nāma koci pattaṃ gaṇhanto natthi, vuttappakārena cittakiriyavāyodhātuvipphāravaseneva pattaggahaṇaṃ nāma hoti. Tattha pattopi acetano, hatthāpi acetanā. Patto na jānāti – ‘‘ahaṃ hatthehi gahito’’ti. Hatthāpi na jānanti – ‘‘amhehi patto gahito’’ti. Dhātuyova dhātusamūhaṃ gaṇhanti, saṇḍāsena aggivaṇṇapattaggahaṇe viyāti. Evaṃ pavattapaṭisaṅkhānavasenettha asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ.

ภายในกาย ไม่มีอัตตาอะไรๆ ชื่อว่าผู้ถือบาตร, การถือบาตรย่อมมีได้ก็ด้วยอำนาจแห่งความไหวของวายุกิริยาของจิตตามประการที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. ในการถือนั้น แม้บาตรก็ไม่มีเจตนา แม้มือทั้งหลายก็ไม่มีเจตนา. บาตรย่อมไม่รู้ว่า "เราถูกมือทั้งหลายถือเอาแล้ว". แม้มือทั้งหลายก็ย่อมไม่รู้ว่า "บาตรอันเราทั้งหลายถือเอาแล้ว". ธาตุทั้งหลายนั่นเทียวย่อมถือเอาซึ่งกลุ่มแห่งธาตุ เหมือนการใช้คีมคีบบาตรที่มีสีดังสีไฟฉะนั้น. พึงทราบอสัมโมหสัมปชัญญะในกรณีนี้ โดยอาศัยการพิจารณาที่เป็นไปอยู่อย่างนี้.

Api ca yathā chinnahatthapāde vaṇamukhehi paggharitapubbalohitakimikule nīlamakkhikasamparikiṇṇe anāthasālāyaṃ nipanne anāthamanusse disvā, ye dayālukā purisā, te tesaṃ vaṇamattacoḷakāni ceva kapālādīhi ca bhesajjāni upanāmenti. Tattha coḷakānipi kesañci saṇhāni, kesañci thūlāni pāpuṇanti. Bhesajjakapālakānipi kesañci [Pg.179] susaṇṭhānāni, kesañci dussaṇṭhānāni pāpuṇanti, na te tattha sumanā vā dummanā vā honti. Vaṇapaṭicchādanamatteneva hi coḷakena, bhesajjapaṭiggahaṇamatteneva ca kapālakena tesaṃ attho. Evameva yo bhikkhu vaṇacoḷakaṃ viya cīvaraṃ, bhesajjakapālakaṃ viya ca pattaṃ, kapāle bhesajjamiva ca patte laddhaṃ bhikkhaṃ sallakkheti, ayaṃ saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe asammohasampajaññena uttamasampajānakārīti veditabbo.

อีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนบุรุษผู้มีความกรุณาบางพวก เห็นคนอนาถาทั้งหลายผู้มีมือและเท้าขาด มีหนอง เลือด และหมู่หนอนไหลออกจากปากแผล ถูกหมู่แมลงวันหัวเขียวตอมเกาะอยู่โดยรอบ นอนอยู่ในศาลาคนอนาถาแล้ว, บุรุษเหล่านั้นย่อมน้อมนำผ้าพันแผลตามขนาดแผลและยาด้วยภาชนะดินเผาเป็นต้นเข้าไปให้แก่คนอนาถาเหล่านั้น. ในบรรดาของเหล่านั้น แม้ผ้าพันแผลที่คนอนาถาบางคนได้รับก็เป็นของละเอียด ที่บางคนได้รับก็เป็นของหยาบ. แม้ภาชนะดินเผาใส่ยาที่บางคนได้รับก็มีสัณฐานดี ที่บางคนได้รับก็มีสัณฐานไม่ดี, แต่คนอนาถาเหล่านั้นย่อมไม่เป็นผู้มีใจดีหรือมีใจร้ายในของเหล่านั้น. เพราะว่า ประโยชน์ของคนเหล่านั้นมีอยู่เพียงด้วยผ้าสำหรับปิดแผล และด้วยภาชนะดินเผาสำหรับรับยาเท่านั้น. ฉันใดก็ฉันนั้น ภิกษุใดย่อมพิจารณาเห็นจีวรประดุจผ้าพันแผล บาตรประดุจภาชนะดินเผาใส่ยา และภิกษาที่ได้ในบาตรประดุจยาในภาชนะดินเผา, ภิกษุนี้พึงทราบว่าเป็นผู้มีสัมปชัญญะอย่างยอดเยี่ยมด้วยอสัมโมหสัมปชัญญะในการทรงสังฆาฏิ บาตร และจีวร.

Asitādīsu asiteti piṇḍapātabhojane. Pīteti yāguādipāne. Khāyiteti piṭṭhakhajjādikhādane. Sāyiteti madhuphāṇitādisāyane. Tattha neva davāyātiādinā nayena vutto aṭṭhavidhopi attho attho nāma. Tasseva vasena sātthakasampajaññaṃ veditabbaṃ.

ในคำว่า "อสิตะ" เป็นต้นนั้น, คำว่า "อสิเต" หมายถึง ในการฉันบิณฑบาต. คำว่า "ปีเต" หมายถึง ในการดื่มของดื่มมีข้าวต้มเป็นต้น. คำว่า "ขายิเต" หมายถึง ในการเคี้ยวกินของเคี้ยวมีขนมทำด้วยแป้งเป็นต้น. คำว่า "สายิเต" หมายถึง ในการลิ้มของลิ้มมีน้ำผึ้งและน้ำอ้อยเป็นต้น. ในอสิตะเป็นต้นนั้น ประโยชน์แม้ทั้ง ๘ อย่างที่ตรัสไว้โดยนัยมีอาทิว่า "ไม่ใช่เพื่อเล่น" ชื่อว่า อัตถะ (ประโยชน์). พึงทราบสาตถกสัมปชัญญะโดยอาศัยประโยชน์นั้นนั่นเทียว.

Lūkhapaṇītatittamadhurarasādīsu pana yena bhojanena yassa phāsu na hoti, taṃ tassa asappāyaṃ. Yaṃ pana nimittakammādivasena paṭiladdhaṃ, yañcassa bhuñjato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti, taṃ ekantaasappāyameva, viparītaṃ sappāyaṃ. Tassa vasenettha sappāyasampajaññaṃ. Kammaṭṭhānāvijahanavaseneva ca gocarasampajaññaṃ veditabbaṃ.

ส่วนในบรรดาอาหารมีรสเศร้าหมอง ประณีต ขม หวาน เป็นต้นนั้น โภชนะใดไม่เป็นที่ผาสุกแก่ภิกษุใด โภชนะนั้นเป็นอสัปปายะ (ไม่เกื้อกูล) แก่ภิกษุนั้น. อนึ่ง โภชนะใดที่ได้มาด้วยอำนาจแห่งการทำนิมิตเป็นต้น และเมื่อภิกษุนั้นฉันโภชนะใด อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป โภชนะนั้นเป็นอสัปปายะโดยส่วนเดียวเท่านั้น, โภชนะที่ตรงกันข้ามเป็นสัปปายะ (เกื้อกูล). พึงทราบสัปปายสัมปชัญญะในเรื่องนี้โดยอาศัยโภชนะที่เป็นสัปปายะนั้น. และพึงทราบโคจสัมปชัญญะโดยอาศัยการไม่ละกรรมฐานนั่นเทียว.

Abbhantare attā nāma koci bhuñjako natthi, vuttappakāracittakiriyavāyodhātuvipphāreneva pattappaṭiggahaṇaṃ nāma hoti. Cittakiriyavāyodhātuvipphāreneva hatthassa patte otāraṇaṃ nāma hoti. Cittakiriyavāyodhātuvipphāreneva ālopakaraṇaṃ ālopauddhāraṇaṃ mukhavivaraṇañca hoti, na koci kuñcikāya yantakena vā hanukaṭṭhīni vivarati. Cittakiriyavāyodhātuvipphāreneva ālopassa mukhe ṭhapanaṃ, uparidantānaṃ musalakiccasādhanaṃ, heṭṭhimadantānaṃ udukkhalakiccasādhanaṃ, jivhāya hatthakiccasādhanañca hoti. Iti tattha aggajivhāya tanukakheḷo mūlajivhāya bahalakheḷo makkheti. Taṃ heṭṭhādantaudukkhale jivhāhatthaparivattakaṃ kheḷodakena temitaṃ uparidantamusalasañcuṇṇitaṃ koci kaṭacchunā vā dabbiyā vā antopavesento nāma natthi, vāyodhātuyāva pavisati. Paviṭṭhaṃ paviṭṭhaṃ koci palālasanthāraṃ katvā dhārento nāma natthi, vāyodhātuvaseneva tiṭṭhati. Ṭhitaṃ ṭhitaṃ koci uddhanaṃ katvā aggiṃ jāletvā pacanto nāma natthi, tejodhātuyāva paccati. Pakkaṃ pakkaṃ koci daṇḍakena vā [Pg.180] yaṭṭhiyā vā bahi nīhārako nāma natthi, vāyodhātuyeva nīharati. Iti vāyodhātu paṭiharati ca, vītiharati ca, dhāreti ca, parivatteti ca, sañcuṇṇeti ca, visoseti ca, nīharati ca. Pathavīdhātu dhāreti ca, parivatteti ca, sañcuṇṇeti ca, visoseti ca. Āpodhātu sineheti ca, allattañca anupāleti. Tejodhātu antopaviṭṭhaṃ paripāceti. Ākāsadhātu añjaso hoti. Viññāṇadhātu tattha tattha sammāpayogamanvāya ābhujatīti. Evaṃ pavattapaṭisaṅkhānavasenettha asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ.

ภายในกาย ไม่มีอัตตาอะไรๆ ชื่อว่าผู้บริโภค, การรับบาตรย่อมมีได้ก็ด้วยอำนาจแห่งความไหวของวายุกิริยาของจิตตามประการที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. การหย่อนมือลงในบาตรย่อมมีได้ก็ด้วยอำนาจแห่งความไหวของวายุกิริยาของจิตนั่นเทียว. การทำคำข้าว การยกคำข้าว และการอ้าปากย่อมมีได้ก็ด้วยอำนาจแห่งความไหวของวายุกิริยาของจิตนั่นเทียว, ไม่มีใครเปิดกระดูกคางด้วยกุญแจหรือเครื่องยนต์. การวางคำข้าวไว้ในปาก, การที่ฟันบนทำหน้าที่สาก, การที่ฟันล่างทำหน้าที่ครก, และการที่ลิ้นทำหน้าที่มือ ย่อมมีได้ก็ด้วยอำนาจแห่งความไหวของวายุกิริยาของจิตนั่นเทียว. ด้วยประการฉะนี้ ในปากนั้น น้ำลายใสที่ปลายลิ้น น้ำลายข้นที่โคนลิ้น ย่อมเคลือบคำข้าว. ไม่มีใครชื่อว่านำคำข้าวนั้น ซึ่งลิ้นคือมือกลับไปมาในฟันล่างคือครก อันน้ำคือเสมหะทำให้ชุ่มแล้ว อันฟันบนคือสากบดดีแล้ว ให้เข้าไปภายในด้วยทัพพีหรือช้อน, คำข้าวนั้นเข้าไปได้ด้วยวายุธาตุนั่นเทียว. ไม่มีใครชื่อว่าทำที่นอนฟางแล้วทรงไว้ซึ่งคำข้าวที่เข้าไปแล้วๆ, คำข้าวนั้นตั้งอยู่ได้ด้วยอำนาจแห่งวายุธาตุนั่นเทียว. ไม่มีใครชื่อว่าทำเตาไฟ ก่อไฟ แล้วหุงต้มคำข้าวที่ตั้งอยู่แล้วๆ, คำข้าวนั้นย่อมย่อยได้ด้วยเตโชธาตุนั่นเทียว. ไม่มีใครชื่อว่าผู้ขับถ่ายคำข้าวที่ย่อยแล้วๆ ออกไปภายนอกด้วยไม้หรือไม้เท้า, วายุธาตุนั่นเทียวย่อมขับถ่ายออกไป. ด้วยประการฉะนี้ วายุธาตุย่อมนำไป, ย่อมนำไปทั่ว, ย่อมทรงไว้, ย่อมกลับไปมา, ย่อมบดให้ละเอียด, ย่อมทำให้แห้ง และย่อมขับถ่ายออก. ปฐวีธาตุย่อมทรงไว้, ย่อมกลับไปมา, ย่อมบดให้ละเอียด และย่อมทำให้แห้ง. อาโปธาตุย่อมทำให้ชุ่ม และย่อมรักษาความชุ่มชื้นไว้. เตโชธาตุย่อมย่อยอาหารที่เข้าไปภายในให้สิ้นเชิง. อากาสธาตุย่อมเป็นทาง. วิญญาณธาตุอาศัยความพยายามโดยชอบในกิจนั้นๆ ย่อมน้อมใจไป. พึงทราบอสัมโมหสัมปชัญญะในเรื่องนี้ โดยอาศัยการพิจารณาที่เป็นไปอยู่อย่างนี้.

Api ca gamanato pariyesanato paribhogato āsayato nidhānato aparipakkato paripakkato phalato nissandato sammakkhanatoti, evaṃ dasavidhapaṭikūlabhāvapaccavekkhaṇato pettha asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ. Vitthārakathā panettha visuddhimagge āhārapaṭikūlasaññāniddesato gahetabbā.

อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบอสัมโมหสัมปชัญญะในเรื่องนี้ แม้โดยการพิจารณาความเป็นของปฏิกูล ๑๐ ประการอย่างนี้ คือ โดยการไป, โดยการแสวงหา, โดยการบริโภค, โดยอาศัย (เสมหะ ดี เลือด หนอง), โดยที่เก็บ, โดยยังไม่ย่อย, โดยย่อยแล้ว, โดยผล (ผม ขน เป็นต้น), โดยการไหลซึมออก, และโดยการเปรอะเปื้อน. คำอธิบายโดยพิสดารในเรื่องนี้ พึงถือเอาจากอาหารปฏิกูลสัญญานิทเทสในคัมภีร์วิสุทธิมรรค.

Uccārapassāvakammeti uccārassa ca passāvassa ca karaṇe. Tattha pattakāle uccārapassāvaṃ akarontassa sakalasarīrato sedā muccanti, akkhīni bhamanti, cittaṃ na ekaggaṃ hoti, aññe ca rogā uppajjanti. Karontassa pana sabbaṃ taṃ na hotīti ayamettha attho. Tassa vasena sātthakasampajaññaṃ veditabbaṃ.

ในคำว่า "อุจจารปัสสาวกัมเม" หมายถึง ในการถ่ายอุจจาระและปัสสาวะ. ในการนั้น เมื่อบุคคลไม่ถ่ายอุจจาระและปัสสาวะในเวลาที่ควรถ่าย เหงื่อย่อมไหลออกจากทั่วสรรพางค์กาย ดวงตาทั้งหลายย่อมหมุน จิตย่อมไม่เป็นเอกัคคตา และโรคอื่นๆ ย่อมเกิดขึ้น. ส่วนเมื่อบุคคลถ่ายอยู่ สิ่งทั้งหมดนั้นย่อมไม่มี, นี้เป็นประโยชน์ในเรื่องนี้. พึงทราบสาตถกสัมปชัญญะโดยอาศัยประโยชน์นั้น.

Aṭṭhāne uccārapassāvaṃ karontassa pana āpatti hoti, ayaso vaḍḍhati, jīvitantarāyo hoti, patirūpe ṭhāne karontassa sabbaṃ taṃ na hotīti idamettha sappāyaṃ tassa vasena sappāyasampajaññaṃ. Kammaṭṭhānāvijahanavaseneva ca gocarasampajaññaṃ veditabbaṃ.

ส่วนภิกษุผู้ถ่ายอุจจาระและปัสสาวะในที่ไม่สมควร ย่อมต้องอาบัติ ความเสียชื่อเสียงย่อมเพิ่มพูน อาจมีอันตรายแก่ชีวิต, เมื่อถ่ายในสถานที่อันสมควร สิ่งทั้งหมดนั้นย่อมไม่มี, นี้เป็นสัปปายะ (ความเกื้อกูล) ในเรื่องนี้. พึงทราบสัปปายสัมปชัญญะโดยอาศัยสัปปายะนั้น. และพึงทราบโคจสัมปชัญญะโดยอาศัยการไม่ละกรรมฐานนั่นเทียว.

Abbhantare attā nāma uccārapassāvakammaṃ karonto natthi, cittakiriyavāyodhātuvipphāreneva pana uccārapassāvakammaṃ hoti. Yathā vā pana pakke gaṇḍe gaṇḍabhedena pubbalohitaṃ akāmatāya nikkhamati. Yathā ca atibharitā udakabhājanā udakaṃ akāmatāya nikkhamati. Evaṃ pakkāsayamuttavatthīsu sannicitā uccārapassāvā vāyuvegasamuppīḷitā akāmatāyapi nikkhamanti. So panāyaṃ evaṃ nikkhamanto uccārapassāvo neva [Pg.181] tassa bhikkhuno attano hoti, na parassa, kevalaṃ sarīranissandova hoti. Yathā kiṃ? Yathā udakatumbato purāṇudakaṃ chaḍḍentassa neva taṃ attano hoti, na paresaṃ; kevalaṃ paṭijagganamattameva hoti; evaṃ pavattapaṭisaṅkhānavasenettha asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ.

ภายในร่างกาย ไม่มีสิ่งที่เรียกว่าอัตตาผู้ทำการถ่ายอุจจาระปัสสาวะ แต่การถ่ายอุจจาระปัสสาวะย่อมเกิดขึ้นโดยความสั่นไหวแห่งวาโยธาตุอันเป็นกิริยาของจิตเท่านั้น อนึ่ง เปรียบเหมือนเมื่อฝีสุกแล้ว หนองและเลือดย่อมไหลออกเพราะการแตกแห่งฝีโดยที่เจ้าตัวมิได้ต้องการ และเปรียบเหมือนน้ำย่อมไหลออกจากภาชนะที่เต็มเกินไปโดยที่เจ้าตัวมิได้ต้องการ ฉันใด อุจจาระและปัสสาวะที่สั่งสมอยู่ในกระเพาะอาหารและกระเพาะปัสสาวะ ถูกแรงลมบีบคั้น ก็ย่อมไหลออกแม้โดยที่เจ้าตัวมิได้ต้องการ ฉันนั้น ก็อุจจาระและปัสสาวะที่ไหลออกอยู่อย่างนี้นั้น ไม่เป็นของตนของภิกษุนั้น ไม่เป็นของผู้อื่น เป็นเพียงของที่ไหลออกจากร่างกายเท่านั้น เปรียบเหมือนอะไร? เปรียบเหมือนเมื่อบุคคลเทน้ำเก่าออกจากน้ำเต้า น้ำเก่านั้นไม่เป็นของตน ไม่เป็นของผู้อื่น เป็นเพียงการทำความสะอาดเท่านั้น ฉันใด ในการถ่ายนี้ พึงทราบอสัมโมหสัมปชัญญะโดยการพิจารณาถึงความเป็นไป (อย่างนี้) ฉันนั้น

Gatādīsu gateti gamane. Ṭhiteti ṭhāne. Nisinneti nisajjāya. Sutteti sayane. Jāgariteti jāgaraṇe. Bhāsiteti kathane. Tuṇhībhāveti akathane. ‘‘Gacchanto vā gacchāmīti pajānāti, ṭhito vā ṭhitomhīti pajānāti, nisinno vā nisinnomhīti pajānāti, sayāno vā sayānomhīti pajānātī’’ti imasmiñhi sutte addhānairiyāpathā kathitā. ‘‘Abhikkante paṭikkante ālokite vilokite samiñjite pasārite’’ti imasmiṃ majjhimā. ‘‘Gate ṭhite nisinne sutte jāgarite’’ti idha pana khuddakacuṇṇiyairiyāpathā kathitā. Tasmā tesupi vuttanayeneva sampajānakāritā veditabbā.

ในบทมีคำว่า คเต เป็นต้น บทว่า คเต ได้แก่ ในการไป, บทว่า ฐิเต ได้แก่ ในการยืน, บทว่า นิสินฺเน ได้แก่ ในการนั่ง, บทว่า สุตฺเต ได้แก่ ในการนอน, บทว่า ชาคริเต ได้แก่ ในการตื่น, บทว่า ภาสิเต ได้แก่ ในการพูด, บทว่า ตุณฺหีภาเว ได้แก่ ในการไม่พูด. จริงอยู่ ในพระสูตรนี้ว่า ‘เมื่อเดิน ก็รู้ชัดว่า เราเดิน หรือเมื่อยืน ก็รู้ชัดว่า เรายืนอยู่ หรือเมื่อนั่ง ก็รู้ชัดว่า เรานั่งอยู่ หรือเมื่อนอน ก็รู้ชัดว่า เรานอนอยู่’ พระผู้มีพระภาคตรัสอัทธานอิริยาบถ (อิริยาบถใหญ่) ไว้. ในพระบาลีว่า ‘ในการก้าวไปข้างหน้า การถอยกลับ การแลดู การเหลียวดู การคู้เข้า การเหยียดออก’ ตรัสมัชฌิมอิริยาบถ (อิริยาบถปานกลาง) ไว้. ส่วนในที่นี้ว่า ‘ในการไป การยืน การนั่ง การหลับ การตื่น’ ตรัสขุททกจุณณิยอิริยาบถ (อิริยาบถย่อย) ไว้. เพราะฉะนั้น แม้ในอิริยาบถเหล่านั้น พึงทราบความเป็นผู้ทำความรู้สึกตัวทั่วพร้อมโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว.

Tipiṭakamahāsivatthero panāha – yo ciraṃ gantvā vā caṅkamitvā vā aparabhāge ṭhito iti paṭisañcikkhati – ‘‘caṅkamanakāle pavattā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā’’ti. Ayaṃ gate sampajānakārī nāma.

ส่วนพระติปิฏกมหาสีวเถระกล่าวว่า บุคคลใดเดินไปหรือจงกรมเป็นเวลานานแล้ว ในภายหลังได้ยืนอยู่ ย่อมพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘รูปธรรมและอรูปธรรมที่เกิดขึ้นในเวลาจงกรม ดับไปแล้วในที่นั้นนั่นเอง’ บุคคลนี้ชื่อว่าผู้ทำความรู้สึกตัวทั่วพร้อมในการไป

Yo sajjhāyaṃ vā karonto, pañhaṃ vā vissajjento, kammaṭṭhānaṃ vā manasikaronto ciraṃ ṭhatvā aparabhāge nisinno iti paṭisañcikkhati – ‘‘ṭhitakāle pavattā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā’’ti. Ayaṃ ṭhite sampajānakārī nāma.

บุคคลใดทำการสาธยายอยู่ก็ดี แก้ปัญหาอยู่ก็ดี หรือทำกรรมฐานในใจอยู่ก็ดี ยืนอยู่เป็นเวลานานแล้ว ในภายหลังได้นั่งลง ย่อมพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘รูปธรรมและอรูปธรรมที่เกิดขึ้นในเวลายืน ดับไปแล้วในที่นั้นนั่นเอง’ บุคคลนี้ชื่อว่าผู้ทำความรู้สึกตัวทั่วพร้อมในการยืน

Yo sajjhāyādikaraṇavaseneva ciraṃ nisīditvā aparabhāge uṭṭhāya iti paṭisañcikkhati – ‘‘nisinnakāle pavattā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā’’ti. Ayaṃ nisinne sampajānakārī nāma.

บุคคลใดโดยการทำการสาธยายเป็นต้นนั่นเทียว นั่งอยู่เป็นเวลานานแล้ว ในภายหลังได้ลุกขึ้น ย่อมพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘รูปธรรมและอรูปธรรมที่เกิดขึ้นในเวลานั่ง ดับไปแล้วในที่นั้นนั่นเอง’ บุคคลนี้ชื่อว่าผู้ทำความรู้สึกตัวทั่วพร้อมในการนั่ง

Yo pana nipannako sajjhāyaṃ vā karonto kammaṭṭhānaṃ vā manasikaronto niddaṃ okkamitvā aparabhāge uṭṭhāya iti paṭisañcikkhati – ‘‘sayanakāle pavattā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā’’ti. Ayaṃ sutte jāgarite ca sampajānakārī nāma. Kiriyamayacittānañhi appavattanaṃ soppaṃ nāma, pavattanaṃ jāgaritaṃ nāma.

ส่วนบุคคลใดนอนแล้ว ทำการสาธยายอยู่ก็ดี หรือทำกรรมฐานในใจอยู่ก็ดี แล้วหลับไป ในภายหลังได้ตื่นขึ้น ย่อมพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘รูปธรรมและอรูปธรรมที่เกิดขึ้นในเวลานอนหลับ ดับไปแล้วในที่นั้นนั่นเอง’ บุคคลนี้ชื่อว่าผู้ทำความรู้สึกตัวทั่วพร้อมในการหลับและการตื่น. จริงอยู่ การไม่เป็นไปแห่งจิตอันเป็นไปในกิริยา ชื่อว่าการหลับ, การเป็นไป (แห่งจิตเหล่านั้น) ชื่อว่าการตื่น.

Yo [Pg.182] pana bhāsamāno – ‘‘ayaṃ saddo nāma oṭṭhe ca paṭicca, dante ca jivhañca tāluñca paṭicca, cittassa ca tadanurūpaṃ payogaṃ paṭicca jāyatī’’ti sato sampajānova bhāsati. Ciraṃ vā pana kālaṃ sajjhāyaṃ vā katvā, dhammaṃ vā kathetvā, kammaṭṭhānaṃ vā pavattetvā, pañhaṃ vā vissajjetvā, aparabhāge tuṇhībhūto iti paṭisañcikkhati – ‘‘bhāsitakāle uppannā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā’’ti. Ayaṃ bhāsite sampajānakārī nāma.

ส่วนบุคคลใดเมื่อพูด ย่อมพูดอย่างมีสติสัมปชัญญะว่า ‘เสียงนี้อาศัยริมฝีปากด้วย ฟันด้วย ลิ้นด้วย เพดานด้วย และอาศัยความพยายามอันสมควรแก่จิตนั้น จึงเกิดขึ้น’ หรืออีกอย่างหนึ่ง บุคคลใดทำการสาธยายก็ดี แสดงธรรมก็ดี บริกรรมกรรมฐานก็ดี หรือแก้ปัญหาก็ดี ตลอดกาลนาน ในภายหลังได้นิ่งอยู่ ย่อมพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘รูปธรรมและอรูปธรรมที่เกิดขึ้นในเวลาพูด ดับไปแล้วในที่นั้นนั่นเอง’ บุคคลนี้ชื่อว่าผู้ทำความรู้สึกตัวทั่วพร้อมในการพูด

Yo tuṇhībhūto ciraṃ dhammaṃ vā kammaṭṭhānaṃ vā manasikatvā aparabhāge iti paṭisañcikkhati – ‘‘tuṇhībhūtakāle pavattā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā’’ti. Upādārūpappavattiyañhi sati bhāsati nāma, asati tuṇhī bhavati nāmāti. Ayaṃ tuṇhībhāve sampajānakārī nāmāti.

บุคคลใดนิ่งอยู่ ทำธรรมะหรือกรรมฐานในใจเป็นเวลานานแล้ว ในภายหลังย่อมพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘รูปธรรมและอรูปธรรมที่เกิดขึ้นในเวลานิ่ง ดับไปแล้วในที่นั้นนั่นเอง’ จริงอยู่ เมื่อความเกิดขึ้นแห่งอุปาทายรูป (คือเสียง) มีอยู่ ชื่อว่าย่อมพูด เมื่อไม่มี ชื่อว่าย่อมนิ่ง บุคคลนี้ชื่อว่าผู้ทำความรู้สึกตัวทั่วพร้อมในความเป็นผู้นิ่ง

Tayidaṃ mahāsivattherena vuttaṃ asammohadhuraṃ mahāsatipaṭṭhānasutte adhippetaṃ. Imasmiṃ pana sāmaññaphale sabbampi catubbidhaṃ sampajaññaṃ labbhati. Tasmā vuttanayeneva cettha catunnaṃ sampajaññānaṃ vasena sampajānakāritā veditabbā. Sampajānakārīti ca sabbapadesu satisampayuttasseva sampajaññassa vasena attho veditabbo. Satisampajaññena samannāgatoti etassa hi padassa ayaṃ vitthāro. Vibhaṅgappakaraṇe pana – ‘‘sato sampajāno abhikkamati, sato sampajāno paṭikkamatī’’ti evaṃ etāni padāni vibhattāneva. Evaṃ, kho mahārājāti evaṃ satisampayuttassa sampajaññassa vasena abhikkamādīni pavattento satisampajaññena samannāgato nāma hotīti attho.

คำที่พระมหาสีวเถระกล่าวแล้วนั้น มีอสัมโมหะเป็นหลัก ซึ่งประสงค์เอาในมหาสติปัฏฐานสูตร ส่วนในสามัญญผลสูตรนี้ ย่อมได้สัมปชัญญะทั้ง ๔ อย่างทั้งหมด เพราะฉะนั้น แม้ในที่นี้ พึงทราบความเป็นผู้ทำความรู้สึกตัวทั่วพร้อมโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว โดยสัมปชัญญะ ๔ อย่าง และในบททั้งปวงว่า สัมปชานการี พึงทราบเนื้อความโดยสัมปชัญญะที่สัมปยุตด้วยสตินั่นเทียว จริงอยู่ คำนี้เป็นคำขยายความแห่งบทว่า สติสัมปชัญเญน สมันนาคโต นี้ ส่วนในคัมภีร์วิภังค์ บทเหล่านี้ถูกจำแนกไว้อย่างนี้ว่า ‘มีสติสัมปชัญญะ ก้าวไป, มีสติสัมปชัญญะ ถอยกลับ’ เนื้อความแห่งบทว่า เอวํ โข มหาราช คือ ภิกษุผู้ยังการก้าวไปเป็นต้นให้เป็นไปโดยสัมปชัญญะที่สัมปยุตด้วยสติอย่างนี้ ชื่อว่าเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยสติและสัมปชัญญะ

Santosakathā

สันโดษกถา

215. Idha, mahārāja, bhikkhu santuṭṭho hotīti ettha santuṭṭhoti itarītarapaccayasantosena samannāgato. So panesa santoso dvādasavidho hoti, seyyathidaṃ – cīvare yathālābhasantoso, yathābalasantoso, yathāsāruppasantosoti tividho. Evaṃ piṇḍapātādīsu. Tassāyaṃ pabhedavaṇṇanā –

๒๑๕. ในพระบาลีว่า ‘ดูก่อนมหาบพิตร ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้สันโดษ’ นี้ บทว่า สันตุฏฺโฐ ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยอิตรีตรปัจจยสันโดษ (สันโดษด้วยปัจจัยตามมีตามได้) ก็สันโดษนั้นมี ๑๒ อย่าง ได้แก่ สันโดษในจีวรมี ๓ อย่าง คือ ยถาลาภสันโดษ (ยินดีตามที่ได้) ยถาพลสันโดษ (ยินดีตามกำลัง) ยถาสารุปปสันโดษ (ยินดีตามที่สมควร) แม้ในบิณฑบาตเป็นต้นก็ฉันนั้น นี้เป็นคำอธิบายจำแนกประเภทแห่งสันโดษนั้น

Idha bhikkhu cīvaraṃ labhati, sundaraṃ vā asundaraṃ vā. So teneva yāpeti, aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhati. Ayamassa cīvare yathālābhasantoso. Atha pana pakatidubbalo vā hoti, ābādhajarābhibhūto [Pg.183] vā, garucīvaraṃ pārupanto kilamati. So sabhāgena bhikkhunā saddhiṃ taṃ parivattetvā lahukena yāpentopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa cīvare yathābalasantoso. Aparo paṇītapaccayalābhī hoti. So pattacīvarādīnaṃ aññataraṃ mahagghapattacīvaraṃ bahūni vā pana pattacīvarāni labhitvā idaṃ therānaṃ cirapabbajitānaṃ, idaṃ bahussutānaṃ anurūpaṃ, idaṃ gilānānaṃ, idaṃ appalābhīnaṃ hotūti datvā tesaṃ purāṇacīvaraṃ vā gahetvā saṅkārakūṭādito vā nantakāni uccinitvā tehi saṅghāṭiṃ katvā dhārentopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa cīvare yathāsāruppasantoso.

ในศาสนานี้ ภิกษุได้จีวร จะดีก็ตาม ไม่ดีก็ตาม เธอยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยจีวรนั้นนั่นเทียว ไม่ปรารถนาจีวรอื่น แม้เมื่อได้อยู่ ก็ไม่รับ นี้เป็นยถาลาภสันโดษในจีวรของภิกษุนั้น อนึ่ง ภิกษุบางรูปเป็นผู้มีกำลังน้อยโดยปกติก็ตาม ถูกความเจ็บป่วยและความชราครอบงำก็ตาม เมื่อห่มจีวรหนัก ย่อมลำบาก เธอแลกเปลี่ยนจีวรนั้นกับภิกษุผู้มีส่วนเสมอกันแล้ว แม้ยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยจีวรเบา ก็เป็นผู้สันโดษนั่นเทียว นี้เป็นยถาพลสันโดษในจีวรของภิกษุนั้น ภิกษุอีกรูปหนึ่งเป็นผู้มีปกติได้ปัจจัยอันประณีต เธอได้บาตรและจีวรมีราคามากอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาบาตรและจีวรเป็นต้น หรือได้บาตรและจีวรเป็นอันมากแล้ว คิดว่า "ผ้านี้สมควรแก่พระเถระผู้บวชนาน ผ้านี้สมควรแก่ผู้เป็นพหูสูต ผ้านี้จงเป็นของภิกษุไข้ ผ้านี้จงเป็นของภิกษุผู้มีลาภน้อย" ดังนี้แล้วถวายไป แล้วรับเอาจีวรเก่าของท่านเหล่านั้นมาก็ตาม หรือเก็บผ้าบังสุกุลจากกองขยะเป็นต้นแล้วทำเป็นผ้าสังฆาฏิด้วยผ้าเหล่านั้นทรงไว้ก็ตาม ก็เป็นผู้สันโดษนั่นเทียว นี้เป็นยถาสารุปปสันโดษในจีวรของภิกษุนั้น

Idha pana bhikkhu piṇḍapātaṃ labhati lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā, so teneva yāpeti, aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhati. Ayamassa piṇḍapāte yathālābhasantoso. Yo pana attano pakativiruddhaṃ vā byādhiviruddhaṃ vā piṇḍapātaṃ labhati, yenassa paribhuttena aphāsu hoti. So sabhāgassa bhikkhuno taṃ datvā tassa hatthato sappāyabhojanaṃ bhuñjitvā samaṇadhammaṃ karontopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa piṇḍapāte yathābalasantoso. Aparo bahuṃ paṇītaṃ piṇḍapātaṃ labhati. So taṃ cīvaraṃ viya theracirapabbajitabahussutaappalābhīgilānānaṃ datvā tesaṃ vā sesakaṃ piṇḍāya vā caritvā missakāhāraṃ bhuñjantopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa piṇḍapāte yathāsāruppasantoso.

อนึ่ง ในศาสนานี้ ภิกษุได้บิณฑบาต จะเศร้าหมองก็ตาม ประณีตก็ตาม เธอยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยบิณฑบาตนั้นนั่นเทียว ไม่ปรารถนาบิณฑบาตอื่น แม้เมื่อได้อยู่ ก็ไม่รับ นี้เป็นยถาลาภสันโดษในบิณฑบาตของภิกษุนั้น อนึ่ง ภิกษุใดได้บิณฑบาตที่ไม่ถูกกับธาตุขันธ์ของตนโดยปกติก็ตาม ไม่ถูกกับโรคก็ตาม ซึ่งเมื่อเธอฉันแล้ว ย่อมไม่สบาย ภิกษุนั้นถวายบิณฑบาตนั้นแก่ภิกษุผู้มีส่วนเสมอกันแล้ว ฉันโภชนะที่สบายจากมือของภิกษุนั้นแล้ว แม้ทำสมณธรรมอยู่ ก็เป็นผู้สันโดษนั่นเทียว นี้เป็นยถาพลสันโดษในบิณฑบาตของภิกษุนั้น ภิกษุอีกรูปหนึ่งได้บิณฑบาตอันประณีตเป็นอันมาก เธอถวายบิณฑบาตนั้นแก่พระเถระผู้บวชนาน ผู้เป็นพหูสูต ผู้มีลาภน้อย และภิกษุไข้ เหมือนอย่างจีวรแล้ว แม้ฉันอาหารที่เหลือของท่านเหล่านั้นก็ตาม หรือเที่ยวบิณฑบาตแล้วฉันอาหารที่ปะปนกันก็ตาม ก็เป็นผู้สันโดษนั่นเทียว นี้เป็นยถาสารุปปสันโดษในบิณฑบาตของภิกษุนั้น

Idha pana bhikkhu senāsanaṃ labhati, manāpaṃ vā amanāpaṃ vā, so tena neva somanassaṃ, na domanassaṃ uppādeti; antamaso tiṇasanthārakenapi yathāladdheneva tussati. Ayamassa senāsane yathālābhasantoso. Yo pana attano pakativiruddhaṃ vā byādhiviruddhaṃ vā senāsanaṃ labhati, yatthassa vasato aphāsu hoti, so taṃ sabhāgassa bhikkhuno datvā tassa santake sappāyasenāsane vasantopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa senāsane yathābalasantoso.

อนึ่ง ในศาสนานี้ ภิกษุได้เสนาสนะ จะเป็นที่พอใจก็ตาม ไม่เป็นที่พอใจก็ตาม เธอไม่ยังโสมนัสและโทมนัสให้เกิดขึ้นเพราะเสนาสนะนั้น ที่สุดแม้ด้วยเครื่องปูลาดที่ทำด้วยหญ้า ก็ย่อมยินดีตามที่ได้แล้วนั่นเทียว นี้เป็นยถาลาภสันโดษในเสนาสนะของภิกษุนั้น อนึ่ง ภิกษุใดได้เสนาสนะที่ไม่ถูกกับธาตุขันธ์ของตนโดยปกติก็ตาม ไม่ถูกกับโรคก็ตาม ซึ่งเมื่อเธออยู่ในเสนาสนะนั้น ย่อมไม่สบาย เธอถวายเสนาสนะนั้นแก่ภิกษุผู้มีส่วนเสมอกันแล้ว แม้อยู่ในเสนาสนะที่สบายอันเป็นของภิกษุนั้น ก็เป็นผู้สันโดษนั่นเทียว นี้เป็นยถาพลสันโดษในเสนาสนะของภิกษุนั้น

Aparo mahāpuñño leṇamaṇḍapakūṭāgārādīni bahūni paṇītasenāsanāni labhati. So tāni cīvaraṃ viya theracirapabbajitabahussutaappalābhīgilānānaṃ datvā yattha katthaci vasantopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa [Pg.184] senāsane yathāsāruppasantoso. Yopi – ‘‘uttamasenāsanaṃ nāma pamādaṭṭhānaṃ, tattha nisinnassa thinamiddhaṃ okkamati, niddābhibhūtassa puna paṭibujjhato kāmavitakkā pātubhavantī’’ti paṭisañcikkhitvā tādisaṃ senāsanaṃ pattampi na sampaṭicchati. So taṃ paṭikkhipitvā abbhokāsarukkhamūlādīsu vasantopi santuṭṭhova hoti. Ayampissa senāsane yathāsāruppasantoso.

ภิกษุอีกรูปหนึ่งเป็นผู้มีบุญมาก ย่อมได้เสนาสนะอันประณีตเป็นอันมาก มีถ้ำ มณฑป และกุฎาคารเป็นต้น เธอถวายเสนาสนะเหล่านั้นแก่พระเถระผู้บวชนาน ผู้เป็นพหูสูต ผู้มีลาภน้อย และภิกษุไข้ เหมือนอย่างจีวรแล้ว แม้อยู่ในที่ใดที่หนึ่ง ก็เป็นผู้สันโดษนั่นเทียว นี้เป็นยถาสารุปปสันโดษในเสนาสนะของภิกษุนั้น อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุใดพิจารณาว่า "ชื่อว่าเสนาสนะอันอุดม เป็นที่ตั้งแห่งความประมาท ถีนมิทธะย่อมครอบงำภิกษุผู้นั่งในเสนาสนะนั้น เมื่อเธอถูกความหลับครอบงำแล้วตื่นขึ้นอีก กามวิตกทั้งหลายย่อมปรากฏ" ดังนี้แล้ว แม้ได้เสนาสนะเช่นนั้น ก็ไม่รับ เธอปฏิเสธเสนาสนะนั้นแล้ว แม้อยู่ในที่แจ้ง โคนไม้เป็นต้น ก็เป็นผู้สันโดษนั่นเทียว แม้นี้ก็เป็นยถาสารุปปสันโดษในเสนาสนะของภิกษุนั้น

Idha pana bhikkhu bhesajjaṃ labhati, lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā, so yaṃ labhati, teneva tussati, aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhati. Ayamassa gilānapaccaye yathālābhasantoso. Yo pana telena atthiko phāṇitaṃ labhati. So taṃ sabhāgassa bhikkhuno datvā tassa hatthato telaṃ gahetvā aññadeva vā pariyesitvā bhesajjaṃ karontopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa gilānapaccaye yathābalasantoso.

อนึ่ง ในศาสนานี้ ภิกษุได้เภสัช จะเศร้าหมองก็ตาม ประณีตก็ตาม เธอได้สิ่งใด ก็ย่อมยินดีด้วยสิ่งนั้นนั่นเทียว ไม่ปรารถนาสิ่งอื่น แม้เมื่อได้อยู่ ก็ไม่รับ นี้เป็นยถาลาภสันโดษในคิลานปัจจัยของภิกษุนั้น อนึ่ง ภิกษุใดต้องการน้ำมัน แต่ได้น้ำอ้อยงบ เธอถวายน้ำอ้อยงบนั้นแก่ภิกษุผู้มีส่วนเสมอกันแล้ว รับเอาน้ำมันจากมือของภิกษุนั้นมาก็ตาม หรือแสวงหาน้ำมันอย่างอื่นมาก็ตาม แม้ทำยาอยู่ ก็เป็นผู้สันโดษนั่นเทียว นี้เป็นยถาพลสันโดษในคิลานปัจจัยของภิกษุนั้น

Aparo mahāpuñño bahuṃ telamadhuphāṇitādipaṇītabhesajjaṃ labhati. So taṃ cīvaraṃ viya theracirapabbajitabahussutaappalābhīgilānānaṃ datvā tesaṃ ābhatena yena kenaci yāpentopi santuṭṭhova hoti. Yo pana ekasmiṃ bhājane muttaharīṭakaṃ ṭhapetvā ekasmiṃ catumadhuraṃ – ‘‘gaṇhāhi, bhante, yadicchasī’’ti vuccamāno sacassa tesu aññatarenapi rogo vūpasammati, atha muttaharīṭakaṃ nāma buddhādīhi vaṇṇitanti catumadhuraṃ paṭikkhipitvā muttaharīṭakeneva bhesajjaṃ karonto paramasantuṭṭhova hoti. Ayamassa gilānapaccaye yathāsāruppasantoso.

ภิกษุอีกรูปหนึ่งเป็นผู้มีบุญมาก ย่อมได้เภสัชอันประณีตเป็นอันมาก มีน้ำมัน น้ำผึ้ง และน้ำอ้อยงบเป็นต้น เธอถวายเภสัชนั้นแก่พระเถระผู้บวชนาน ผู้เป็นพหูสูต ผู้มีลาภน้อย และภิกษุไข้ เหมือนอย่างจีวรแล้ว แม้ยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยเภสัชอย่างใดอย่างหนึ่งที่ท่านเหล่านั้นนำมาให้ ก็เป็นผู้สันโดษนั่นเทียว อนึ่ง ภิกษุใด เมื่อมีผู้ใส่สมอแช่น้ำมูตรไว้ในภาชนะหนึ่ง ใส่จตุมธุรไว้ในภาชนะหนึ่ง แล้วกล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ ท่านปรารถนาสิ่งใด โปรดรับสิ่งนั้นเถิด" ถ้าโรคของเธอย่อมสงบได้ด้วยยาอย่างใดอย่างหนึ่งในสองอย่างนั้น ลำดับนั้น เธอคิดว่า "ชื่อว่าสมอแช่น้ำมูตร เป็นสิ่งที่พระพุทธเจ้าเป็นต้นทรงสรรเสริญ" ดังนี้แล้ว ปฏิเสธจตุมธุรแล้ว ทำยาด้วยสมอแช่น้ำมูตรนั่นเทียว ก็เป็นผู้สันโดษอย่างยิ่งนั่นเทียว นี้เป็นยถาสารุปปสันโดษในคิลานปัจจัยของภิกษุนั้น

Iminā pana dvādasavidhena itarītarapaccayasantosena samannāgatassa bhikkhuno aṭṭha parikkhārā vaṭṭanti. Tīṇi cīvarāni, patto, dantakaṭṭhacchedanavāsi, ekā sūci, kāyabandhanaṃ parissāvananti. Vuttampi cetaṃ –

อนึ่ง สำหรับภิกษุผู้ประกอบด้วยอิตรีตรปัจจยสันโดษ 12 อย่างนี้ บริขาร 8 อย่างย่อมควร คือ จีวร 3 ผืน, บาตร, มีดตัดไม้สีฟัน, เข็ม 1 เล่ม, ประคดเอว, และผ้ากรองน้ำ แม้คำนี้ก็มีกล่าวไว้ว่า –

‘‘Ticīvarañca patto ca, vāsi sūci ca bandhanaṃ;

Parissāvanena aṭṭhete, yuttayogassa bhikkhuno’’ti.

"จีวร 3 ผืนและบาตร, มีด เข็ม และประคดเอว, พร้อมด้วยผ้ากรองน้ำ บริขาร 8 เหล่านี้ เป็นของภิกษุผู้ประกอบความเพียร" ดังนี้

Te sabbe kāyaparihārikāpi honti kucchiparihārikāpi. Kathaṃ? Ticīvaraṃ tāva nivāsetvā ca pārupitvā ca vicaraṇakāle kāyaṃ pariharati, posetīti kāyaparihārikaṃ hoti. Cīvarakaṇṇena udakaṃ parissāvetvā [Pg.185] pivanakāle khāditabbaphalāphalagahaṇakāle ca kucchiṃ pariharati; posetīti kucchiparihārikaṃ hoti.

บริขารทั้งหมดนั้นเป็นทั้งกายบริหารและเป็นทั้งคุจฉิบริหาร อย่างไร? ก่อนอื่น ไตรจีวรนั้น เมื่อนุ่งและห่มในเวลาเที่ยวไป ย่อมบริหารกาย, ย่อมเลี้ยงกาย เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าเป็นกายบริหาร ในเวลาดื่มน้ำโดยกรองด้วยชายจีวร และในเวลารับผลไม้ที่ควรเคี้ยว ย่อมบริหารท้อง, ย่อมเลี้ยงท้อง เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าเป็นคุจฉิบริหาร

Pattopi tena udakaṃ uddharitvā nhānakāle kuṭiparibhaṇḍakaraṇakāle ca kāyaparihāriko hoti. Āhāraṃ gahetvā bhuñjanakāle kucchiparihāriko.

แม้บาตร ภิกษุใช้ตักน้ำในเวลาอาบน้ำและในเวลาทำความสะอาดกุฎี ก็เป็นเครื่องบริหารกาย, เมื่อรับอาหารมาฉัน ก็เป็นเครื่องบริหารท้อง.

Vāsipi tāya dantakaṭṭhacchedanakāle mañcapīṭhānaṃ aṅgapādacīvarakuṭidaṇḍakasajjanakāle ca kāyaparihārikā hoti. Ucchuchedananāḷikerāditacchanakāle kucchiparihārikā.

แม้มีดพร้า ภิกษุใช้ในเวลาตัดไม้ชำระฟัน และในเวลาตกแต่งขาเตียงขาตั่งและไม้เท้าแขวนจีวรในกุฎี ก็เป็นเครื่องบริหารกาย, ในเวลาตัดอ้อยหรือปอกมะพร้าวเป็นต้น ก็เป็นเครื่องบริหารท้อง.

Sūcipi cīvarasibbanakāle kāyaparihārikā hoti. Pūvaṃ vā phalaṃ vā vijjhitvā khādanakāle kucchiparihārikā.

แม้เข็ม ในเวลาเย็บจีวร ก็เป็นเครื่องบริหารกาย, ในเวลาใช้จิ้มขนมหรือผลไม้เคี้ยวกิน ก็เป็นเครื่องบริหารท้อง.

Kāyabandhanaṃ bandhitvā vicaraṇakāle kāyaparihārikaṃ. Ucchuādīni bandhitvā gahaṇakāle kucchiparihārikaṃ.

ประคดเอว ในเวลารัดแล้วเที่ยวไป ก็เป็นเครื่องบริหารกาย, ในเวลาใช้มัดอ้อยเป็นต้นถือไป ก็เป็นเครื่องบริหารท้อง.

Parissāvanaṃ tena udakaṃ parissāvetvā nhānakāle, senāsanaparibhaṇḍakaraṇakāle ca kāyaparihārikaṃ. Pānīyaṃ parissāvanakāle, teneva tilataṇḍulaputhukādīni gahetvā khādanakāle ca kucchiparihāriyaṃ. Ayaṃ tāva aṭṭhaparikkhārikassa parikkhāramattā. Navaparikkhārikassa pana seyyaṃ pavisantassa tatraṭṭhakaṃ paccattharaṇaṃ vā kuñcikā vā vaṭṭati. Dasaparikkhārikassa nisīdanaṃ vā cammakhaṇḍaṃ vā vaṭṭati. Ekādasaparikkhārikassa pana kattarayaṭṭhi vā telanāḷikā vā vaṭṭati. Dvādasaparikkhārikassa chattaṃ vā upāhanaṃ vā vaṭṭati. Etesu ca aṭṭhaparikkhārikova santuṭṭho, itare asantuṭṭhā mahicchā mahābhārāti na vattabbā. Etepi hi appicchāva santuṭṭhāva subharāva sallahukavuttinova. Bhagavā pana na yimaṃ suttaṃ tesaṃ vasena kathesi, aṭṭhaparikkhārikassa vasena kathesi. So hi khuddakavāsiñca sūciñca parissāvane pakkhipitvā pattassa anto ṭhapetvā pattaṃ aṃsakūṭe laggetvā ticīvaraṃ kāyapaṭibaddhaṃ katvā yenicchakaṃ sukhaṃ pakkamati. Paṭinivattetvā gahetabbaṃ nāmassa na hoti. Iti [Pg.186] imassa bhikkhuno sallahukavuttitaṃ dassento bhagavā – ‘‘santuṭṭho hoti kāyaparihārikena cīvarenā’’tiādimāha. Tattha kāyaparihārikenāti kāyapariharaṇamattakena. Kucchiparihārikenāti kucchipariharaṇamattakena. Samādāyeva pakkamatīti aṭṭhaparikkhāramattakaṃ sabbaṃ gahetvāva kāyapaṭibaddhaṃ katvāva gacchati. ‘‘Mama vihāro pariveṇaṃ upaṭṭhāko’’ti āsaṅgo vā bandho vā na hoti. So jiyā mutto saro viya, yūthā apakkanto madahatthī viya ca icchiticchitaṃ senāsanaṃ vanasaṇḍaṃ rukkhamūlaṃ vanapabbhāraṃ paribhuñjanto ekova tiṭṭhati, ekova nisīdati. Sabbiriyāpathesu ekova adutiyo.

ผ้ากรองน้ำ ภิกษุใช้กรองน้ำในเวลาอาบน้ำและในเวลาทำความสะอาดเสนาสนะ ก็เป็นเครื่องบริหารกาย, ในเวลากรองน้ำฉัน และในเวลาใช้ผ้านั้นเองถือเอางา ข้าวสาร ข้าวตอกเป็นต้นเคี้ยวกิน ก็เป็นเครื่องบริหารท้อง. นี้เป็นเพียงบริขารของภิกษุผู้มีบริขาร ๘. ส่วนภิกษุผู้มีบริขาร ๙ เมื่อเข้าสู่ที่นอน ผ้าปูลาดที่ปูไว้ ณ ที่นั้น หรือลูกกุญแจ ย่อมควร. สำหรับภิกษุผู้มีบริขาร ๑๐ ผ้านิสีทนะ หรือแผ่นหนัง ย่อมควร. ส่วนภิกษุผู้มีบริขาร ๑๑ ไม้เท้า หรือกระบอกน้ำมัน ย่อมควร. สำหรับภิกษุผู้มีบริขาร ๑๒ ร่ม หรือรองเท้า ย่อมควร. และในบรรดาภิกษุเหล่านั้น ไม่พึงกล่าวว่า ภิกษุผู้มีบริขาร ๘ เท่านั้นเป็นผู้สันโดษ, ส่วนภิกษุที่เหลือไม่สันโดษ เป็นผู้มักมาก มีภาระมาก. เพราะว่า แม้ภิกษุเหล่านั้นก็เป็นผู้มักน้อย สันโดษ เลี้ยงง่าย มีความเป็นอยู่เบา. แต่พระผู้มีพระภาคไม่ได้ตรัสพระสูตรนี้โดยอ้างอิงภิกษุเหล่านั้น แต่ตรัสโดยอ้างอิงภิกษุผู้มีบริขาร ๘. เพราะว่า ภิกษุนั้นใส่มีดพร้าเล็กและเข็มไว้ในผ้ากรองน้ำแล้วเก็บไว้ในบาตร คล้องบาตรไว้ที่จะงอยบ่า ทำไตรจีวรให้เนื่องด้วยกายแล้ว ย่อมหลีกไปได้ตามความปรารถนาโดยสะดวก. สิ่งของที่ชื่อว่าจะต้องกลับมาเอาย่อมไม่มีแก่เธอ. ดังนี้ พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงความเป็นผู้มีความเป็นอยู่เบาของภิกษุนี้ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “ย่อมเป็นผู้สันโดษด้วยจีวรที่เป็นเครื่องบริหารกาย”. ในบทเหล่านั้น บทว่า กายปริหาริเกน ได้แก่ เพียงเพื่อบริหารกาย. บทว่า กุจฉิปริหาริเกน ได้แก่ เพียงเพื่อบริหารท้อง. บทว่า สมาทาเยว ปกฺกมติ ความว่า ถือเอาบริขารทั้งหมดเพียง ๘ อย่างเท่านั้น ทำให้เนื่องด้วยกายแล้วจึงไป. ความข้อง หรือความผูกพันว่า “วิหารของเรา บริเวณของเรา อุปัฏฐากของเรา” ย่อมไม่มี. ภิกษุนั้นเป็นดุจลูกศรที่หลุดจากสายธนู และเป็นดุจช้างตกมันที่หลีกออกจากโขลง ใช้สอยเสนาสนะ ป่าชัฏ โคนไม้ ซอกเขาที่ปรารถนาแล้วๆ ย่อมยืนอยู่ผู้เดียว ย่อมนั่งอยู่ผู้เดียว ในอิริยาบถทั้งปวงย่อมอยู่ผู้เดียว ไม่มีเพื่อนสอง.

‘‘Cātuddiso appaṭigho ca hoti,Santussamāno itarītarena;

Parissayānaṃ sahitā achambhī,Eko care khaggavisāṇakappo’’ti. (su. ni. 42);

“เป็นผู้มีทิศทั้งสี่เป็นที่ไป และไม่มีความขัดเคือง, ยินดีด้วยปัจจัยตามมีตามได้, อดทนต่ออันตรายทั้งหลาย ไม่หวาดสะดุ้ง, พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจนอแรด ฉะนี้.”

Evaṃ vaṇṇitaṃ khaggavisāṇakappataṃ āpajjati.

ย่อมถึงความเป็นดุจนอแรดที่ทรงพรรณนาไว้อย่างนี้.

Idāni tamatthaṃ upamāya sādhento – ‘‘seyyathāpī’’tiādimāha. Tattha pakkhī sakuṇoti pakkhayutto sakuṇo. Ḍetīti uppatati. Ayaṃ panettha saṅkhepattho – sakuṇā nāma ‘‘asukasmiṃ padese rukkho paripakkaphalo’’ti ñatvā nānādisāhi āgantvā nakhapattatuṇḍādīhi tassa phalāni vijjhantā vidhunantā khādanti. ‘Idaṃ ajjatanāya, idaṃ svātanāya bhavissatī’ti tesaṃ na hoti. Phale pana khīṇe neva rukkhassa ārakkhaṃ ṭhapenti, na tattha pattaṃ vā nakhaṃ vā tuṇḍaṃ vā ṭhapenti. Atha kho tasmiṃ rukkhe anapekkho hutvā, yo yaṃ disābhāgaṃ icchati, so tena sapattabhārova uppatitvā gacchati. Evameva ayaṃ bhikkhu nissaṅgo nirapekkho yena kāmaṃ pakkamati. Tena vuttaṃ ‘‘samādāyeva pakkamatī’’ti.

บัดนี้ เมื่อจะทรงทำเนื้อความนั้นให้สำเร็จด้วยอุปมา จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “เสยฺยถาปิ”. ในบทเหล่านั้น บทว่า ปกฺขี สกุโณ ได้แก่ นกผู้ประกอบด้วยปีก. บทว่า เฑติ ความว่า บินขึ้นไป. นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในบทนี้ คือ นกทั้งหลาย เมื่อรู้ว่า “ในประเทศโน้น มีต้นไม้มีผลสุกทั่วแล้ว” ก็พากันมาจากทิศต่างๆ แล้วใช้เล็บ ปีก จะงอยปากเป็นต้น จิก สลัดผลของต้นไม้นั้นกิน. ความคิดว่า “ผลนี้จักมีเพื่อวันนี้ ผลนี้จักมีเพื่อวันพรุ่งนี้” ย่อมไม่มีแก่นกเหล่านั้น. แต่เมื่อผลไม้หมดสิ้นแล้ว ก็ไม่ได้ตั้งการอารักขาต้นไม้ไว้เลย ไม่ได้ทิ้งขน ปีก หรือจะงอยปากไว้ที่ต้นไม้นั้น. แต่ทว่า เป็นผู้ไม่มีความเยื่อใยในต้นไม้นั้นแล้ว นกตัวใดปรารถนาจะไปสู่ทิศทางใด นกตัวนั้นก็มีเพียงปีกของตนเป็นภาระ บินไปสู่ทิศทางนั้น. ฉันใดก็ฉันนั้น ภิกษุนี้ก็เป็นผู้ไม่มีความข้องเกี่ยว ไม่มีความเยื่อใย ย่อมหลีกไปได้ตามความปรารถนา. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “สมาทาเยว ปกฺกมติ” (ถือเอาไปทีเดียว).

Nīvaraṇappahānakathā

กถาว่าด้วยการละนิวรณ์

216. So [Pg.187] iminā cātiādinā kiṃ dasseti? Araññavāsassa paccayasampattiṃ dasseti. Yassa hi ime cattāro paccayā natthi, tassa araññavāso na ijjhati. Tiracchānagatehi vā vanacarakehi vā saddhiṃ vattabbataṃ āpajjati. Araññe adhivatthā devatā – ‘‘kiṃ evarūpassa pāpabhikkhuno araññavāsenā’’ti bheravasaddaṃ sāventi, hatthehi sīsaṃ paharitvā palāyanākāraṃ karonti. ‘‘Asuko bhikkhu araññaṃ pavisitvā idañcidañca pāpakammaṃ akāsī’’ti ayaso pattharati. Yassa panete cattāro paccayā atthi, tassa araññavāso ijjhati. So hi attano sīlaṃ paccavekkhanto kiñci kāḷakaṃ vā tilakaṃ vā apassanto pītiṃ uppādetvā taṃ khayavayato sammasanto ariyabhūmiṃ okkamati. Araññe adhivatthā devatā attamanā vaṇṇaṃ bhaṇanti. Itissa udake pakkhittatelabindu viya yaso vitthāriko hoti.

๒๑๖. ด้วยบทว่า โส อิมินา จ เป็นต้น ทรงแสดงอะไร? ทรงแสดงความถึงพร้อมด้วยปัจจัยแห่งการอยู่ในป่า. จริงอยู่ ภิกษุใดไม่มีปัจจัย ๔ ประการเหล่านี้ การอยู่ในป่าของภิกษุนั้นย่อมไม่สำเร็จ. ย่อมถึงความเป็นผู้ที่ควรถูกว่ากล่าวร่วมกับสัตว์เดียรัจฉานหรือพรานไพร. เทวดาที่สิงสถิตอยู่ในป่า คิดว่า “จะมีประโยชน์อะไรด้วยการอยู่ในป่าของภิกษุชั่วเช่นนี้” จึงทำเสียงน่าสะพรึงกลัวให้ได้ยิน ใช้มือตบศีรษะ ทำอาการขับไล่. ชื่อเสียงที่ไม่ดีงามย่อมขจรไปว่า “ภิกษุชื่อโน้น เข้าไปสู่ป่าแล้ว ได้ทำบาปกรรมชื่อนี้และชื่อนี้”. ส่วนภิกษุใดมีปัจจัย ๔ ประการเหล่านี้ การอยู่ในป่าของภิกษุนั้นย่อมสำเร็จ. จริงอยู่ ภิกษุนั้นเมื่อพิจารณาศีลของตน ไม่เห็นโทษด่างพร้อยหรือมลทินแม้เล็กน้อย ก็ยังปีติให้เกิดขึ้นแล้ว พิจารณาเห็นความสิ้นและความเสื่อมไปแห่งปีตินั้นอยู่ ย่อมก้าวลงสู่ภูมิแห่งพระอริยะ. เทวดาที่สิงสถิตอยู่ในป่า มีใจยินดี กล่าวสรรเสริญคุณ. ดังนี้ ชื่อเสียงของภิกษุนั้นย่อมแผ่ไพศาลไป ดุจหยาดน้ำมันที่หยดลงในน้ำ.

Tattha vivittanti suññaṃ, appasaddaṃ, appanigghosanti attho. Etadeva hi sandhāya vibhaṅge – ‘‘vivittanti santike cepi senāsanaṃ hoti, tañca anākiṇṇaṃ gahaṭṭhehi pabbajitehi. Tena taṃ vivitta’’nti vuttaṃ. Seti ceva āsati ca etthāti senāsanaṃ mañcapīṭhādīnametaṃ adhivacanaṃ. Tenāha – ‘‘senāsananti mañcopi senāsanaṃ, pīṭhampi, bhisipi, bimbohanampi, vihāropi, aḍḍhayogopi, pāsādopi, hammiyampi, guhāpi, aṭṭopi, māḷopi leṇampi, veḷugumbopi, rukkhamūlampi, maṇḍapopi, senāsanaṃ, yattha vā pana bhikkhū paṭikkamanti, sabbametaṃ senāsana’’nti (vibha. 527).

ในบทนั้น คำว่า วิวิตฺตํ มีความหมายว่า สงัด (จากผู้คน) มีเสียงน้อย มีเสียงกึกก้องน้อย จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงความหมายนี้นั่นแหละ จึงตรัสไว้ในคัมภีร์วิภังค์ว่า “คำว่า วิเวก คือ แม้เสนาสนะจะอยู่ใกล้ แต่เสนาสนะนั้นไม่คลุกคลีด้วยคฤหัสถ์และบรรพชิต ด้วยเหตุนั้น เสนาสนะนั้นจึงชื่อว่า วิเวก” สถานที่ที่เขานอนและนั่งในที่นั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า เสนาสนะ คำว่าเสนาสนะนี้เป็นชื่อเรียกเตียง ตั่ง เป็นต้น ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “คำว่า เสนาสนะ คือ แม้เตียงก็เป็นเสนาสนะ แม้ตั่ง แม้ฟูก แม้หมอน แม้วิหาร แม้เรือนมุงสองด้าน (อัฑฒโยคะ) แม้ปราสาท แม้เรือนยอด (หัมมิยะ) แม้ถ้ำ แม้หอ แม้ศาลา แม้ซุ้ม แม้กอไผ่ แม้โคนต้นไม้ แม้มณฑป ก็เป็นเสนาสนะ หรืออีกอย่างหนึ่ง สถานที่ใดก็ตามที่ภิกษุทั้งหลายเข้าไปอยู่ ทั้งหมดนี้เรียกว่า เสนาสนะ”

Api ca – ‘‘vihāro aḍḍhayogo pāsādo hammiyaṃ guhā’’ti idaṃ vihārasenāsanaṃ nāma. ‘‘Mañco pīṭhaṃ bhisi bimbohana’’nti idaṃ mañcapīṭhasenāsanaṃ nāma. ‘‘Cimilikā cammakhaṇḍo tiṇasanthāro paṇṇasanthāro’’ti idaṃ santhatasenāsanaṃ nāma. ‘‘Yattha vā pana bhikkhū paṭikkamantī’’ti idaṃ okāsasenāsanaṃ nāmāti. Evaṃ catubbidhaṃ senāsanaṃ hoti, taṃ sabbaṃ senāsanaggahaṇena saṅgahitameva.

อีกอย่างหนึ่ง “วิหาร เรือนมุงสองด้าน ปราสาท เรือนยอด ถ้ำ” นี้ชื่อว่า วิหารเสนาสนะ “เตียง ตั่ง ฟูก หมอน” นี้ชื่อว่า มัญจปีฐเสนาสนะ “พรม ผ้าหนัง เครื่องปูลาดทำด้วยหญ้า เครื่องปูลาดทำด้วยใบไม้” นี้ชื่อว่า สันถตเสนาสนะ “หรืออีกอย่างหนึ่ง สถานที่ใดก็ตามที่ภิกษุทั้งหลายเข้าไปอยู่” นี้ชื่อว่า โอกาสเสนาสนะ เสนาสนะมี ๔ อย่างดังนี้ เสนาสนะทั้งหมดนั้น สงเคราะห์เข้าด้วยคำว่าเสนาสนะทั้งสิ้น

Idha panassa sakuṇasadisassa cātuddisassa bhikkhuno anucchavikasenāsanaṃ dassento araññaṃ rukkhamūlantiādimāha. Tattha araññanti nikkhamitvā [Pg.188] bahi indakhīlā sabbametaṃ araññanti. Idaṃ bhikkhunīnaṃ vasena āgataṃ. ‘‘Āraññakaṃ nāma senāsanaṃ pañcadhanusatikaṃ pacchima’’nti (pārā. 654) idaṃ pana imassa bhikkhuno anurūpaṃ. Tassa lakkhaṇaṃ visuddhimagge dhutaṅganiddese vuttaṃ. Rukkhamūlanti yaṃ kiñci sandacchāyaṃ vivittarukkhamūlaṃ. Pabbatanti selaṃ. Tattha hi udakasoṇḍīsu udakakiccaṃ katvā sītāya rukkhacchāyāya nisinnassa nānādisāsu khāyamānāsu sītena vātena bījiyamānassa cittaṃ ekaggaṃ hoti. Kandaranti kaṃ vuccati udakaṃ, tena dāritaṃ, udakena bhinnaṃ pabbatapadesaṃ. Yaṃ nadītumbantipi, nadīkuñjantipi vadanti. Tattha hi rajatapaṭṭasadisā vālikā hoti, matthake maṇivitānaṃ viya vanagahaṇaṃ, maṇikhandhasadisaṃ udakaṃ sandati. Evarūpaṃ kandaraṃ oruyha pānīyaṃ pivitvā gattāni sītāni katvā vālikaṃ ussāpetvā paṃsukūlacīvaraṃ paññapetvā nisinnassa samaṇadhammaṃ karoto cittaṃ ekaggaṃ hoti. Giriguhanti dvinnaṃ pabbatānaṃ antare, ekasmiṃyeva vā umaggasadisaṃ mahāvivaraṃ susānalakkhaṇaṃ visuddhimagge vuttaṃ. Vanapatthanti gāmantaṃ atikkamitvā manussānaṃ anupacāraṭṭhānaṃ, yattha na kasanti na vapanti, tenevāha – ‘‘vanapatthanti dūrānametaṃ senāsanānaṃ adhivacana’’ntiādi. Abbhokāsanti acchannaṃ. Ākaṅkhamāno panettha cīvarakuṭiṃ katvā vasati. Palālapuñjanti palālarāsi. Mahāpalālapuñjato hi palālaṃ nikkaḍḍhitvā pabbhāraleṇasadise ālaye karonti, gacchagumbhādīnampi upari palālaṃ pakkhipitvā heṭṭhā nisinnā samaṇadhammaṃ karonti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.

แต่ในสามัญญผลสูตรนี้ เมื่อทรงแสดงเสนาสนะที่สมควรแก่ภิกษุผู้เปรียบด้วยนก ผู้มีทิศทั้งสี่เป็นที่ไป จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อรญฺญํ รุกฺขมูลํ ในบทเหล่านั้น คำว่า อรญฺญํ คือ ออกไปนอกเสาเขื่อน ทั้งหมดนี้เรียกว่า ป่า คำว่าป่านี้มาในนัยของภิกษุณีทั้งหลาย ส่วนคำว่า “เสนาสนะชื่อว่า อารัญญกะ คือ มีระยะทางอย่างน้อย ๕๐๐ ชั่วธนู” นี้เป็นเสนาสนะที่เหมาะสมแก่ภิกษุรูปนี้ ลักษณะของเสนาสนะนั้น ข้าพเจ้ากล่าวไว้แล้วในวิสุทธิมรรค ในธุดงคนิเทศ คำว่า รุกฺขมูลํ คือ โคนต้นไม้ที่สงัด มีเงาร่มรื่นต้นใดต้นหนึ่ง คำว่า ปพฺพตํ คือ ภูเขาหิน จริงอยู่ ณ ที่นั้น ภิกษุทำกิจเกี่ยวกับน้ำในสระโบกขรณีแล้ว นั่งอยู่ในร่มไม้ที่เย็นสบาย เมื่อทิศต่างๆ ปรากฏอยู่ ถูกลมเย็นพัดอยู่ จิตย่อมเป็นเอกัคคตา คำว่า กนฺทรํ คือ คำว่า กํ หมายถึง น้ำ สถานที่บนภูเขาที่ถูกน้ำนั้นกัดเซาะให้แตกแยกไป ซึ่งบัณฑิตเรียกว่า ซอกเขา (นทีตุมพะ) บ้าง ซอกลำธาร (นทีกุญชะ) บ้าง จริงอยู่ ณ ที่นั้น มีหาดทรายเหมือนแผ่นเงิน เบื้องบนมีพงไพรประดุจเพดานแก้วมณี มีน้ำไหลเหมือนแท่งแก้วมณี ภิกษุลงไปสู่ซอกเขาเช่นนี้ ดื่มน้ำทำร่างกายให้เย็นสบายแล้ว ก่อทรายขึ้น ปูผ้าบังสุกุลจีวรแล้วนั่งบำเพ็ญสมณธรรม จิตย่อมเป็นเอกัคคตา คำว่า คิริคุหํ คือ ช่องว่างระหว่างภูเขาสองลูก หรือช่องขนาดใหญ่เหมือนอุโมงค์ในภูเขาลูกเดียว (ส่วน) ลักษณะของป่าช้า ข้าพเจ้ากล่าวไว้แล้วในวิสุทธิมรรค คำว่า วนปตฺถํ คือ สถานที่ที่ล่วงเลยเขตหมู่บ้านไป เป็นที่ที่มนุษย์ไม่สัญจรไปมา ที่ซึ่งเขาไม่ไถไม่หว่าน ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำเป็นต้นว่า “คำว่า วนปัตถะ นี้เป็นชื่อเรียกเสนาสนะที่อยู่ไกล” คำว่า อพฺโภกาสํ คือ ที่แจ้งไม่มีที่มุงบัง ภิกษุผู้ประสงค์จะอยู่ในที่นี้ ก็ทำกระท่อมด้วยจีวรอยู่ได้ คำว่า ปลาลปุญฺชํ คือ กองฟาง จริงอยู่ ภิกษุทั้งหลายดึงฟางออกจากกองฟางใหญ่แล้วทำที่อยู่ให้เหมือนซอกเขาและถ้ำ หรือโปรยฟางไว้บนยอดไม้พุ่มเป็นต้นแล้วนั่งบำเพ็ญสมณธรรมอยู่ข้างใต้ พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงกองฟาง (ที่ใช้ทำเป็นที่อยู่) ๒ อย่างนั้น จึงตรัสคำนี้ไว้

Pacchābhattanti bhattassa pacchato. Piṇḍapātapaṭikkantoti piṇḍapātapariyesanato paṭikkanto. Pallaṅkanti samantato ūrubaddhāsanaṃ. Ābhujitvāti bandhitvā. Ujuṃ kāyaṃ paṇidhāyāti uparimaṃ sarīraṃ ujuṃ ṭhapetvā aṭṭhārasa piṭṭhikaṇṭakaṭṭhike koṭiyā koṭiṃ paṭipādetvā. Evañhi nisinnassa cammamaṃsanhārūni na paṇamanti. Athassa yā tesaṃ paṇamanapaccayā khaṇe khaṇe vedanā uppajjeyyuṃ, tā nuppajjanti. Tāsu anuppajjamānāsu cittaṃ ekaggaṃ hoti, kammaṭṭhānaṃ na paripatati, vuḍḍhiṃ phātiṃ vepullaṃ upagacchati. Parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvāti kammaṭṭhānābhimukhaṃ satiṃ ṭhapayitvā. Mukhasamīpe [Pg.189] vā katvāti attho. Teneva vibhaṅge vuttaṃ – ‘‘ayaṃ sati upaṭṭhitā hoti sūpaṭṭhitā nāsikagge vā mukhanimitte vā, tena vuccati parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā’’ti (vibha. 537). Athavā parīti pariggahaṭṭho. Mukhanti niyyānaṭṭho. Satīti upaṭṭhānaṭṭho. Tena vuccati – ‘‘parimukhaṃ sati’’nti. Evaṃ paṭisambhidāyaṃ vuttanayenapettha attho daṭṭhabbo. Tatrāyaṃ saṅkhepo – ‘‘pariggahitaniyyānasatiṃ katvā’’ti.

คำว่า ปจฺฉาภตฺตํ คือ ในภายหลังภัต คำว่า ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโต คือ กลับมาจากการแสวงหาบิณฑบาต คำว่า ปลฺลงฺกํ คือ การนั่งโดยเอาขาทั้งสองขัดกันไว้โดยรอบ คำว่า อาภุชิตฺวา คือ คู้เข้ามาแล้ว คำว่า อุชุํ กายํ ปณิธาย คือ ตั้งกายส่วนบนให้ตรง จัดกระดูกสันหลัง ๑๘ ท่อนให้ปลายต่อปลาย จริงอยู่ เมื่อภิกษุนั่งอย่างนี้ หนัง เนื้อ และเอ็นทั้งหลายย่อมไม่หย่อนยาน เมื่อเป็นเช่นนั้น เวทนาเหล่าใดที่พึงเกิดขึ้นทุกขณะเพราะความหย่อนยานแห่งหนัง เนื้อ และเอ็นเหล่านั้นเป็นปัจจัย เวทนาเหล่านั้นย่อมไม่เกิดขึ้น เมื่อเวทนาเหล่านั้นไม่เกิดขึ้น จิตย่อมเป็นเอกัคคตา กรรมฐานย่อมไม่เสื่อมถอย ย่อมถึงความเจริญ ความงอกงาม ความไพบูลย์ คำว่า ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา มีความหมายว่า ตั้งสติให้มีอารมณ์กรรมฐานเป็นเบื้องหน้า หรือตั้งสติไว้ใกล้ปาก ด้วยเหตุนั้น ในคัมภีร์วิภังค์จึงกล่าวไว้ว่า “สตินี้เป็นสติที่เข้าไปตั้งมั่นแล้ว ตั้งมั่นดีแล้ว ที่ปลายจมูกหรือที่มุขขคณิมิต (ริมฝีปากบน) เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา” อีกอย่างหนึ่ง คำว่า ปริ มีความหมายว่า การกำหนดรู้ คำว่า มุขํ มีความหมายว่า การนำออก (จากภพ) คำว่า สติ มีความหมายว่า การตั้งมั่น เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ปริมุขํ สตึ พึงเห็นความหมายในบทนี้ตามนัยที่กล่าวไว้ในคัมภีร์ปฏิสัมภิทามรรคอย่างนี้ ในนัยนั้น มีคำสรุปดังนี้ว่า “ทำสติให้มีการกำหนดรู้นิพพานอันเป็นทางออกจากภพเป็นอารมณ์”

217. Abhijjhaṃ loketi ettha lujjanapalujjanaṭṭhena pañcupādānakkhandhā loko, tasmā pañcasu upādānakkhandhesu rāgaṃ pahāya kāmacchandaṃ vikkhambhetvāti ayametthattho. Vigatābhijjhenāti vikkhambhanavasena pahīnattā vigatābhijjhena, na cakkhuviññāṇasadisenāti attho. Abhijjhāya cittaṃ parisodhetīti abhijjhāto cittaṃ parimoceti. Yathā taṃ sā muñcati ceva, muñcitvā ca na puna gaṇhati, evaṃ karotīti attho. Byāpādapadosaṃ pahāyātiādīsupi eseva nayo. Byāpajjati iminā cittaṃ pūtikummāsādayo viya purimapakatiṃ vijahatīti byāpādo. Vikārāpattiyā padussati, paraṃ vā padūseti vināsetīti padoso. Ubhayametaṃ kodhassevādhivacanaṃ. Thinaṃ cittagelaññaṃ. Middhaṃ cetasikagelaññaṃ, thinañca middhañca thinamiddhaṃ. Ālokasaññīti rattimpi divādiṭṭhālokasañjānanasamatthāya vigatanīvaraṇāya parisuddhāya saññāya samannāgato. Sato sampajānoti satiyā ca ñāṇena ca samannāgato. Idaṃ ubhayaṃ ālokasaññāya upakārattā vuttaṃ. Uddhaccañca kukkuccañca uddhaccakukkuccaṃ. Tiṇṇavicikicchoti vicikicchaṃ taritvā atikkamitvā ṭhito. ‘‘Kathamidaṃ kathamida’’nti evaṃ nappavattatīti akathaṃkathī. Kusalesu dhammesūti anavajjesu dhammesu. ‘‘Ime nu kho kusalā kathamime kusalā’’ti evaṃ na vicikicchati. Na kaṅkhatīti attho. Ayamettha saṅkhepo. Imesu pana nīvaraṇesu vacanatthalakkhaṇādibhedato yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ visuddhimagge vuttaṃ.

๒๑๗. ในบทว่า อภิชฺฌํ โลเก นี้ อุปาทานขันธ์ ๕ ชื่อว่าโลก เพราะอรรถว่ามีความแตกสลายเป็นธรรมดา เพราะเหตุนั้น อรรถในบทนี้ว่า ละราคะในอุปาทานขันธ์ ๕ แล้ว ข่มกามฉันทะไว้ บทว่า วิคตาภิชฺเฌน อธิบายว่า เพราะละได้แล้วด้วยอำนาจแห่งการข่มไว้ จึงชื่อว่ามีอภิชฌาไปปราศแล้ว ไม่ใช่เหมือนกับจักขุวิญญาณ บทว่า อภิชฺฌาย จิตฺตํ ปริโสเธติ ความว่า ย่อมเปลื้องจิตจากอภิชฌา อธิบายว่า กระทำโดยประการที่อภิชฌานั้นย่อมปล่อยจิตนั้นด้วย และครั้นปล่อยแล้วก็ไม่ยึดถืออีก แม้ในบทเป็นต้นว่า พฺยาปาทปโทสํ ปหาย ก็มีนัยนี้เหมือนกัน จิตย่อมประทุษร้ายด้วยธรรมชาตินี้ ละปกติเดิมเหมือนขนมกุมมาสเน่าเป็นต้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า พยาบาท ย่อมประทุษร้ายด้วยการถึงความวิการ หรือประทุษร้าย ทำลายผู้อื่น เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปโทสะ ทั้งสองคำนี้เป็นชื่อของความโกรธนั่นเอง ถีนะ คือความป่วยไข้ของจิต มิทธะ คือความป่วยไข้ของเจตสิก ถีนะด้วย มิทธะด้วย ชื่อว่า ถีนมิทธะ บทว่า อาโลกสญฺญี ความว่า เป็นผู้ประกอบด้วยสัญญาที่สามารถกำหนดรู้อาโลกสัญญาที่เห็นในกลางวันแม้ในกลางคืน อันมีนิวรณ์ไปปราศแล้ว บริสุทธิ์ บทว่า สโต สมฺปชาโน ความว่า เป็นผู้ประกอบด้วยสติและญาณ ธรรมทั้งสองอย่างนี้ ท่านกล่าวไว้เพราะอุปการะแก่อาโลกสัญญา อุทธัจจะด้วย กุกกุจจะด้วย ชื่อว่า อุทธัจจกุกกุจจะ บทว่า ติณฺณวิจิกิจฺโฉ ความว่า เป็นผู้ข้าม ก้าวล่วงวิจิกิจฉาแล้วตั้งอยู่ ไม่เป็นไปอย่างนี้ว่า "นี่อย่างไร นี่อย่างไร" เหตุนั้นจึงชื่อว่า อกถังกถี (ผู้ไม่มีความสงสัยว่าอย่างไร) บทว่า กุสเลสุ ธมฺเมสุ ความว่า ในธรรมทั้งหลายที่ไม่มีโทษ ไม่สงสัยอย่างนี้ว่า "ธรรมเหล่านี้เป็นกุศลหนอแล หรือว่า ธรรมเหล่านี้เป็นกุศลได้อย่างไร" อธิบายว่า ไม่เคลือบแคลง นี้เป็นเนื้อความย่อในที่นี้ ก็ในนิวรณ์เหล่านี้ สิ่งที่พึงกล่าวโดยความแตกต่างแห่งวจนัตถะและลักษณะเป็นต้น สิ่งนั้นทั้งหมด ข้าพเจ้าได้กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค

218. Yā panāyaṃ seyyathāpi mahārājāti upamā vuttā. Tattha iṇaṃ ādāyāti vaḍḍhiyā dhanaṃ gahetvā. Byantiṃ kareyyāti vigatantaṃ kareyya[Pg.190], yathā tesaṃ kākaṇikamattopi pariyanto nāma nāvasissati, evaṃ kareyya; sabbaso paṭiniyyāteyyāti attho. Tato nidānanti āṇaṇyanidānaṃ. So hi ‘‘aṇaṇomhī’’ti āvajjanto balavapāmojjaṃ labhati, somanassaṃ adhigacchati, tena vuttaṃ – ‘‘labhetha pāmojjaṃ, adhigaccheyya somanassa’’nti.

๒๑๘. ก็อุปมาใดที่ตรัสไว้ว่า เสยฺยถาปิ มหาราช ในอุปมานั้น บทว่า อิณํ อาทาย ความว่า กู้หนี้สินมาพร้อมดอกเบี้ย บทว่า พฺยนฺตึ กเรยฺย ความว่า พึงทำให้สิ้นสุด พึงกระทำโดยประการที่ส่วนเหลือแม้ประมาณหนึ่งกากณึกของหนี้เหล่านั้นชื่อว่าย่อมไม่มีเหลืออยู่อย่างนั้น อธิบายว่า พึงใช้คืนโดยสิ้นเชิง บทว่า ตโต นิทานํ ความว่า มีความไม่มีหนี้เป็นเหตุ จริงอยู่ บุรุษนั้นเมื่อคำนึงอยู่ว่า "เราเป็นผู้ไม่มีหนี้" ย่อมได้ความปราโมทย์อย่างแรงกล้า ย่อมถึงโสมนัส เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "พึงได้ความปราโมทย์ พึงถึงโสมนัส"

219. Visabhāgavedanuppattiyā kakaceneva catuiriyāpathaṃ chindanto ābādhatīti ābādho, svāssa atthīti ābādhiko. Taṃ samuṭṭhānena dukkhena dukkhito. Adhimattagilānoti bāḷhagilāno. Nacchādeyyāti adhimattabyādhiparetatāya na rucceyya. Balamattāti balameva, balañcassa kāye na bhaveyyāti attho. Tatonidānanti ārogyanidānaṃ. Tassa hi – ‘‘arogomhī’’ti āvajjayato tadubhayaṃ hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘labhetha pāmojjaṃ, adhigaccheyya somanassa’’nti.

๒๑๙. ธรรมชาติที่เบียดเบียน ตัดอิริยาบถทั้งสี่ประดุจเลื่อย โดยการเกิดขึ้นแห่งเวทนาที่ไม่สม่ำเสมอ เหตุนั้นจึงชื่อว่า อาพาธ อาพาธนั้นมีอยู่แก่บุรุษนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า อาพาธิกะ (ผู้มีอาพาธ) เป็นผู้มีความทุกข์ด้วยทุกข์อันมีอาพาธนั้นเป็นสมุฏฐาน บทว่า อธิมตฺตคิลาโน ความว่า ป่วยหนัก บทว่า นจฺฉาเทยฺย ความว่า ไม่พึงพอใจ เพราะถูกพยาธิอย่างยิ่งครอบงำ บทว่า พลมตฺตา ความว่า กำลังนั่นเอง อธิบายว่า และกำลังไม่พึงมีในกายของบุรุษนั้น บทว่า ตโต นิทานํ ความว่า มีความไม่มีโรคเป็นเหตุ จริงอยู่ เมื่อบุรุษนั้นคำนึงอยู่ว่า "เราเป็นผู้ไม่มีโรค" ธรรมทั้งสองอย่างนั้น (ปราโมทย์และโสมนัส) ย่อมมี เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "พึงได้ความปราโมทย์ พึงถึงโสมนัส"

220. Na cassa kiñci bhogānaṃ vayoti kākaṇikamattampi bhogānaṃ vayo na bhaveyya. Tatonidānanti bandhanāmokkhanidānaṃ. Sesaṃ vuttanayeneva sabbapadesu yojetabbaṃ.

๒๒๐. บทว่า น จสฺส กิญฺจิ โภคานํ วโย ความว่า ความสิ้นไปแห่งโภคะทั้งหลายแม้ประมาณหนึ่งกากณึก ไม่พึงมี บทว่า ตโต นิทานํ ความว่า มีการพ้นจากเครื่องผูกเป็นเหตุ ส่วนที่เหลือพึงประกอบในบททั้งปวงตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

221-222. Anattādhīnoti na attani adhīno, attano ruciyā kiñci kātuṃ na labhati. Parādhīnoti paresu adhīno parasseva ruciyā vattati. Na yena kāmaṃ gamoti yena disābhāgenassa gantukāmatā hoti, icchā uppajjati gamanāya, tena gantuṃ na labhati. Dāsabyāti dāsabhāvā. Bhujissoti attano santako. Tatonidānanti bhujissanidānaṃ. Kantāraddhānamagganti kantāraṃ addhānamaggaṃ, nirudakaṃ dīghamagganti attho. Tatonidānanti khemantabhūminidānaṃ.

บทว่า อนตฺตาธีโน ความว่า ไม่อยู่ในอำนาจของตน ไม่ได้เพื่อจะกระทำสิ่งใดๆ ตามความพอใจของตน บทว่า ปราธีโน ความว่า อยู่ในอำนาจของผู้อื่น ย่อมเป็นไปตามความพอใจของผู้อื่นเท่านั้น บทว่า น เยน กามํ คโม ความว่า ความปรารถนาจะไปสู่ทิศทางใดย่อมมีแก่บุรุษนั้น ความปรารถนาเพื่อจะไปย่อมเกิดขึ้น เขาไม่ได้เพื่อจะไปโดยทิศทางนั้น บทว่า ทาสพฺยา ความว่า จากความเป็นทาส บทว่า ภุชิสฺโส ความว่า เป็นไทแก่ตน บทว่า ตโต นิทานํ ความว่า มีความเป็นไทเป็นเหตุ บทว่า กนฺตารทฺธานมคฺคํ ความว่า หนทางไกลกันดาร อธิบายว่า หนทางไกลที่ไม่มีน้ำ บทว่า ตโต นิทานํ ความว่า มีการถึงแดนเกษมเป็นเหตุ

223. Ime pañca nīvaraṇe appahīneti ettha bhagavā appahīnakāmacchandanīvaraṇaṃ iṇasadisaṃ, sesāni rogādisadisāni katvā dasseti. Tatrāyaṃ sadisatā. Yo hi paresaṃ iṇaṃ gahetvā vināseti, so tehi iṇaṃ dehīti vuccamānopi pharusaṃ vuccamānopi bajjhamānopi vadhīyamānopi [Pg.191] kiñci paṭibāhituṃ na sakkoti, sabbaṃ titikkhati. Titikkhākāraṇaṃ hissa taṃ iṇaṃ hoti. Evameva yo yamhi kāmacchandena rajjati, taṇhāsahagatena taṃ vatthuṃ gaṇhati, so tena pharusaṃ vuccamānopi bajjhamānopi vadhīyamānopi sabbaṃ titikkhati, titikkhākāraṇaṃ hissa so kāmacchando hoti, gharasāmikehi vadhīyamānānaṃ itthīnaṃ viyāti, evaṃ iṇaṃ viya kāmacchando daṭṭhabbo.

๒๒๓. ในบทว่า อิเม ปญฺจ นีวรเณ อปฺปหีเน นี้ พระผู้มีพระภาคทรงกระทำกามฉันทนิวรณ์ที่ยังละไม่ได้ให้เป็นเหมือนหนี้ และนิวรณ์ที่เหลือให้เป็นเหมือนโรคเป็นต้น แล้วทรงแสดง ในการแสดงนั้น ความเหมือนกันมีดังนี้ จริงอยู่ บุคคลใดกู้หนี้ของผู้อื่นแล้วทำให้พินาศไป บุคคลนั้นแม้ถูกเจ้าหนี้เหล่านั้นกล่าวว่า "จงให้หนี้" แม้ถูกกล่าวคำหยาบคาย แม้ถูกผูกมัด แม้ถูกทุบตี ก็ไม่สามารถจะห้ามปรามอะไรได้ ย่อมอดทนทุกอย่าง เพราะว่าหนี้นั้นเป็นเหตุแห่งความอดทนของเขา ฉันใดก็ฉันนั้น บุคคลใดย่อมกำหนัดในวัตถุใดด้วยกามฉันทะ ย่อมยึดถือวัตถุนั้นด้วยตัณหาที่สหรคตกัน บุคคลนั้นแม้ถูกวัตถุนั้นกล่าวคำหยาบคาย แม้ถูกผูกมัด แม้ถูกทุบตี ก็ย่อมอดทนทุกอย่าง เพราะว่ากามฉันทะนั้นเป็นเหตุแห่งความอดทนของเขา เหมือนความอดทนของหญิงทั้งหลายที่ถูกเจ้าของเรือนทุบตี พึงเห็นกามฉันทะเหมือนหนี้ ฉะนี้

Yathā pana pittarogāturo madhusakkarādīsupi dinnesu pittarogāturatāya tesaṃ rasaṃ na vindati, ‘‘tittakaṃ tittaka’’nti uggiratiyeva. Evameva byāpannacitto hitakāmehi ācariyupajjhāyehi appamattakampi ovadiyamāno ovādaṃ na gaṇhati. ‘‘Ati viya me tumhe upaddavethā’’tiādīni vatvā vibbhamati. Pittarogāturatāya so puriso madhusakkarādīnaṃ viya kodhāturatāya jhānasukhādibhedaṃ sāsanarasaṃ na vindatīti. Evaṃ rogo viya byāpādo daṭṭhabbo.

ก็เปรียบเหมือนบุรุษผู้ป่วยด้วยโรคดี แม้เมื่ออาหารมีน้ำผึ้งและน้ำตาลเป็นต้นอันเขามอบให้แล้ว ก็ย่อมไม่รู้รสของอาหารเหล่านั้น เพราะความเป็นผู้ป่วยด้วยโรคดี ย่อมคายออกพลางกล่าวว่า "ขม ขม" เท่านั้น ฉันใดก็ฉันนั้น ภิกษุผู้มีจิตพยาบาท แม้ถูกอาจารย์และอุปัชฌาย์ผู้หวังดีว่ากล่าวตักเตือนอยู่แม้เพียงเล็กน้อย ก็ไม่รับโอวาท กล่าวคำเป็นต้นว่า "ท่านทั้งหลายเบียดเบียนเราเหลือเกิน" แล้วก็สึกไป เหมือนบุรุษนั้นย่อมไม่รู้รสของอาหารมีน้ำผึ้งและน้ำตาลเป็นต้น เพราะความเป็นผู้ป่วยด้วยโรคดี ฉันใด ภิกษุนั้นย่อมไม่รู้รสแห่งพระศาสนาอันมีประเภทคือฌานสุขเป็นต้น เพราะความเป็นผู้ป่วยด้วยความโกรธ ฉันนั้น พึงเห็นพยาบาทเหมือนโรค ฉะนี้

Yathā pana nakkhattadivase bandhanāgāre baddho puriso nakkhattassa neva ādiṃ na majjhaṃ na pariyosānaṃ passati. So dutiyadivase mutto aho hiyyo nakkhattaṃ manāpaṃ, aho naccaṃ, aho gītantiādīni sutvāpi paṭivacanaṃ na deti. Kiṃ kāraṇā? Nakkhattassa ananubhūtattā. Evameva thinamiddhābhibhūto bhikkhu vicittanayepi dhammassavane pavattamāne neva tassa ādiṃ na majjhaṃ na pariyosānaṃ jānāti. Sopi uṭṭhite dhammassavane aho dhammassavanaṃ, aho kāraṇaṃ, aho upamāti dhammassavanassa vaṇṇaṃ bhaṇamānānaṃ sutvāpi paṭivacanaṃ na deti. Kiṃ kāraṇā? Thinamiddhavasena dhammakathāya ananubhūtattā. Evaṃ bandhanāgāraṃ viya thinamiddhaṃ daṭṭhabbaṃ.

อนึ่ง เปรียบเหมือนบุรุษผู้ถูกจองจำอยู่ในเรือนจำในวันนักขัตฤกษ์ ย่อมไม่ได้เห็นทั้งเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดของงานนักขัตฤกษ์ บุรุษนั้นพ้นแล้วในวันที่สอง แม้ได้ฟังคำเป็นต้นว่า "โอ้โห งานนักขัตฤกษ์เมื่อวานนี้ช่างน่ารื่นรมย์, โอ้โห การฟ้อนรำ, โอ้โห การขับร้อง" ก็ไม่ให้คำตอบ เพราะเหตุไร? เพราะตนไม่ได้ประสบงานนักขัตฤกษ์นั้น ฉันใด ภิกษุผู้ถูกถีนมิทธะครอบงำ แม้เมื่อการฟังธรรมอันมีนัยวิจิตรเป็นไปอยู่ ก็ย่อมไม่รู้ทั้งเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดของการฟังธรรมนั้น ฉันนั้นเหมือนกัน แม้ภิกษุนั้น เมื่อการฟังธรรมเลิกแล้ว ได้ฟัง (คำ) ของชนทั้งหลายผู้กล่าวชมการฟังธรรมว่า "โอ้โห การฟังธรรมช่างไพเราะ, โอ้โห เหตุผล, โอ้โห อุปมา" ก็ไม่ให้คำตอบ เพราะเหตุไร? เพราะตนไม่ได้ประสบธรรมกถานั้น ด้วยอำนาจแห่งถีนมิทธะ พึงเห็นถีนมิทธะเหมือนเรือนจำ ฉะนี้

Yathā pana nakkhattaṃ kīḷantopi dāso – ‘‘idaṃ nāma accāyikaṃ karaṇīyaṃ atthi, sīghaṃ tattha gacchāhi. No ce gacchasi, hatthapādaṃ vā te chindāmi kaṇṇanāsaṃ vā’’ti vutto sīghaṃ gacchatiyeva. Nakkhattassa ādimajjhapariyosānaṃ anubhavituṃ na labhati, kasmā? Parādhīnatāya, evameva vinaye apakataññunā vivekatthāya araññaṃ paviṭṭhenāpi kismiñcideva [Pg.192] antamaso kappiyamaṃsepi akappiyamaṃsasaññāya uppannāya vivekaṃ pahāya sīlavisodhanatthaṃ vinayadharassa santikaṃ gantabbaṃ hoti, vivekasukhaṃ anubhavituṃ na labhati, kasmā? Uddhaccakukkuccābhibhūtatāyāti. Evaṃ dāsabyaṃ viya uddhaccakukkuccaṃ daṭṭhabbaṃ.

อนึ่ง เปรียบเหมือนทาสแม้กำลังเล่นนักขัตฤกษ์อยู่ ถูก (นาย) กล่าวว่า "มีกิจจำเป็นชื่อนี้อยู่ เจ้าจงไปที่นั่นโดยเร็ว ถ้าเจ้าไม่ไป เราจะตัดมือและเท้าหรือหูและจมูกของเจ้าเสีย" ก็ย่อมต้องไปโดยเร็วทีเดียว ย่อมไม่ได้เสวยสุขในเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดของงานนักขัตฤกษ์ เพราะเหตุไร? เพราะความเป็นผู้ขึ้นอยู่กับผู้อื่น ฉันใด ภิกษุผู้ไม่รู้เด็ดขาดในพระวินัย แม้เข้าไปสู่ป่าเพื่อวิเวกแล้ว เมื่อความสำคัญว่าเป็นเนื้อที่ไม่สมควรเกิดขึ้นในสิ่งใดสิ่งหนึ่ง อย่างน้อยที่สุดแม้ในเนื้อที่สมควร ก็จำต้องละวิเวกไปสู่สำนักของพระวินัยธรเพื่อชำระศีลให้บริสุทธิ์ ย่อมไม่ได้เสวยวิเวกสุข เพราะเหตุไร? เพราะถูกอุทธัจจกุกกุจจะครอบงำ ฉันนั้นเหมือนกัน พึงเห็นอุทธัจจกุกกุจจะเหมือนความเป็นทาส ฉะนี้

Yathā pana kantāraddhānamaggappaṭipanno puriso corehi manussānaṃ viluttokāsaṃ pahatokāsañca disvā daṇḍakasaddenapi sakuṇasaddenapi ‘‘corā āgatā’’ti ussaṅkitaparisaṅkitova hoti, gacchatipi tiṭṭhatipi nivattatipi, gataṭṭhānato agataṭṭhānameva bahutaraṃ hoti. So kicchena kasirena khemantabhūmiṃ pāpuṇāti vā na vā pāpuṇāti. Evameva yassa aṭṭhasu ṭhānesu vicikicchā uppannā hoti, so – ‘‘buddho nu kho, no nu kho buddho’’tiādinā nayena vicikicchanto adhimuccitvā saddhāya gaṇhituṃ na sakkoti. Asakkonto maggaṃ vā phalaṃ vā na pāpuṇātīti. Yathā kantāraddhānamagge – ‘‘corā atthi natthī’’ti punappunaṃ āsappanaparisappanaṃ apariyogāhanaṃ chambhitattaṃ cittassa uppādento khemantapattiyā antarāyaṃ karoti, evaṃ vicikicchāpi – ‘‘buddho nu kho, na buddho’’tiādinā nayena punappunaṃ āsappanaparisappanaṃ apariyogāhanaṃ chambhitattaṃ cittassa uppādayamānā ariyabhūmippattiyā antarāyaṃ karotīti kantāraddhānamaggo viya vicikicchā daṭṭhabbā.

อนึ่ง เปรียบเหมือนบุรุษผู้เดินทางไกลในหนทางกันดาร เห็นสถานที่ที่พวกโจรปล้นและทุบตีมนุษย์ทั้งหลายแล้ว แม้เพียงเพราะเสียงกิ่งไม้หรือเสียงนก ก็ย่อมเป็นผู้หวาดระแวงสงสัยอยู่ว่า "พวกโจรมาแล้ว" เดินไปบ้าง หยุดบ้าง กลับบ้าง สถานที่ที่ยังไม่ได้ไปย่อมมีมากกว่าสถานที่ที่ไปแล้ว บุรุษนั้นจะถึงแดนเกษมได้ก็โดยยากลำบาก หรืออาจไม่ถึงเลย ฉันใด ภิกษุใดเกิดความลังเลสงสัยในฐานะ ๘ ประการ ภิกษุนั้นเมื่อลังเลสงสัยด้วยนัยเป็นต้นว่า "พระพุทธเจ้ามีจริงหนอ หรือไม่มีจริงหนอ" ย่อมไม่สามารถน้อมใจเชื่อถือด้วยศรัทธาได้ เมื่อไม่สามารถ ก็ย่อมไม่บรรลุมรรคหรือผล ฉันนั้นเหมือนกัน เปรียบเหมือนในหนทางกันดาร (ความสงสัยว่า) "โจรมีอยู่หรือไม่มี" ทำให้เกิดความหวั่นไหวไปมา ความไม่หยั่งลง ความสะดุ้งแห่งจิตอยู่เนืองๆ ย่อมทำอันตรายต่อการถึงแดนเกษม ฉันใด วิจิกิจฉา ด้วยนัยเป็นต้นว่า "พระพุทธเจ้ามีจริงหนอ หรือไม่มีจริงหนอ" ก็ทำให้เกิดความหวั่นไหวไปมา ความไม่หยั่งลง ความสะดุ้งแห่งจิตอยู่เนืองๆ ย่อมทำอันตรายต่อการบรรลุอริยภูมิ ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น พึงเห็นวิจิกิจฉาเหมือนหนทางไกลอันกันดาร

224. Idāni – ‘‘seyyathāpi, mahārāja, āṇaṇya’’nti ettha bhagavā pahīnakāmacchandanīvaraṇaṃ āṇaṇyasadisaṃ, sesāni ārogyādisadisāni katvā dasseti. Tatrāyaṃ sadisatā, yathā hi puriso iṇaṃ ādāya kammante payojetvā samiddhataṃ patto – ‘‘idaṃ iṇaṃ nāma palibodhamūla’’nti cintetvā savaḍḍhikaṃ iṇaṃ niyyātetvā paṇṇaṃ phālāpeyya. Athassa tato paṭṭhāya neva koci dūtaṃ peseti, na paṇṇaṃ. So iṇasāmike disvāpi sace icchati, āsanā uṭṭhahati, no ce na uṭṭhahati, kasmā? Tehi saddhiṃ nillepatāya alaggatāya. Evameva bhikkhu – ‘‘ayaṃ kāmacchando nāma palibodhamūla’’nti cintetvā cha dhamme bhāvetvā kāmacchandanīvaraṇaṃ pajahati. Te pana cha dhamme mahāsatipaṭṭhāne vaṇṇayissāma. Tassevaṃ pahīnakāmacchandassa [Pg.193] yathā iṇamuttassa purisassa iṇassāmike disvā neva bhayaṃ na chambhitattaṃ hoti. Evameva paravatthumhi neva saṅgo na baddho hoti. Dibbānipi rūpāni passato kileso na samudācarati. Tasmā bhagavā āṇaṇyamiva kāmacchandappahānaṃ āha.

๒๒๔. บัดนี้ ในข้อว่า "ขอถวายพระพร มหาบพิตร เปรียบเหมือนความเป็นผู้ไม่มีหนี้" พระผู้มีพระภาคทรงกระทำกามฉันทนิวรณ์ที่ทรงละได้แล้วให้เหมือนความเป็นผู้ไม่มีหนี้ และทรงกระทำนิวรณ์ที่เหลือให้เหมือนความเป็นผู้ไม่มีโรคเป็นต้น แล้วทรงแสดง ในการแสดงนั้น ความเหมือนกันมีดังนี้ จริงอยู่ เปรียบเหมือนบุรุษกู้หนี้มาแล้วประกอบการงานจนถึงความสำเร็จ คิดว่า "หนี้นี้เป็นรากเหง้าแห่งความกังวล" จึงใช้หนี้พร้อมทั้งดอกเบี้ยแล้วพึงฉีกสัญญาเสีย ครั้งนั้น จำเดิมแต่นั้นไป ไม่มีใครส่งทูตหรือส่งหนังสือ (ทวงหนี้) ไปยังบุรุษนั้น บุรุษนั้นแม้เห็นเจ้าหนี้ทั้งหลาย ถ้าปรารถนาก็ลุกจากอาสนะ ถ้าไม่ปรารถนาก็ไม่ลุก เพราะเหตุไร? เพราะความไม่ติดข้อง ไม่พัวพันกับเจ้าหนี้เหล่านั้น ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน คิดว่า "กามฉันทะนี้เป็นรากเหง้าแห่งความกังวล" จึงเจริญธรรม ๖ ประการแล้วละกามฉันทนิวรณ์เสีย ส่วนธรรม ๖ ประการนั้น เราจักพรรณนาในมหาสติปัฏฐานสูตร ภิกษุนั้นผู้มีกามฉันทะอันละได้แล้วอย่างนี้ เปรียบเหมือนบุรุษผู้พ้นจากหนี้แล้ว เห็นเจ้าหนี้ทั้งหลาย ย่อมไม่มีทั้งความกลัวและความสะดุ้ง ฉันใด ความข้องและความผูกพันในวัตถุอื่นย่อมไม่มี ฉันนั้นเหมือนกัน แม้เมื่อเห็นรูปอันเป็นทิพย์ กิเลสก็ไม่เกิดขึ้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสการละกามฉันทะว่าเหมือนความเป็นผู้ไม่มีหนี้

Yathā pana so pittarogāturo puriso bhesajjakiriyāya taṃ rogaṃ vūpasametvā tato paṭṭhāya madhusakkarādīnaṃ rasaṃ vindati. Evameva bhikkhu ‘‘ayaṃ byāpādo nāma mahā anatthakaro’’ti cha dhamme bhāvetvā byāpādanīvaraṇaṃ pajahati. Sabbanīvaraṇesu cha dhamme mahāsatipaṭṭhāneyeva vaṇṇayissāma. Na kevalañca teyeva, yepi thinamiddhādīnaṃ pahānāya bhāvetabbā, tepi sabbe tattheva vaṇṇayissāma. So evaṃ pahīnabyāpādo yathā pittarogavimutto puriso madhusakkarādīnaṃ rasaṃ sampiyāyamāno paṭisevati, evameva ācārapaṇṇattiādīni sikkhāpadāni sirasā sampaṭicchitvā sampiyāyamāno sikkhati. Tasmā bhagavā ārogyamiva byāpādappahānaṃ āha.

อนึ่ง เปรียบเหมือนบุรุษนั้นผู้ป่วยด้วยโรคดี ทำโรคนั้นให้สงบระงับด้วยการรักษาพยาบาลแล้ว จำเดิมแต่นั้นไป ย่อมได้ลิ้มรสของอาหารมีน้ำผึ้งและน้ำตาลเป็นต้น ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน (คิดว่า) "พยาบาทนี้เป็นตัวกระทำความพินาศใหญ่" จึงเจริญธรรม ๖ ประการแล้วละพยาบาทนิวรณ์เสีย เราจักพรรณนาธรรม ๖ ประการในนิวรณ์ทั้งปวงในมหาสติปัฏฐานสูตรนั่นเทียว และเราจักไม่พรรณนาเฉพาะธรรม ๖ ประการเหล่านั้นเท่านั้น ธรรมเหล่าใดที่พึงเจริญเพื่อละถีนมิทธะเป็นต้น ธรรมแม้ทั้งหมดเหล่านั้น เราก็จะพรรณนาในมหาสติปัฏฐานสูตรนั้นนั่นเทียว ภิกษุนั้นผู้มีพยาบาทอันละได้แล้วอย่างนี้ เปรียบเหมือนบุรุษผู้พ้นจากโรคดีแล้ว ย่อมบริโภครสของอาหารมีน้ำผึ้งและน้ำตาลเป็นต้นด้วยความยินดี ฉันใด ย่อมรับสิกขาบททั้งหลายมีอาจารบัญญัติเป็นต้นไว้ด้วยเศียรเกล้าแล้วศึกษาด้วยความยินดี ฉันนั้นเหมือนกัน เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสการละพยาบาทว่าเหมือนความเป็นผู้ไม่มีโรค

Yathā so nakkhattadivase bandhanāgāraṃ pavesito puriso aparasmiṃ nakkhattadivase – ‘‘pubbepi ahaṃ pamādadosena baddho, tena nakkhattaṃ nānubhaviṃ. Idāni appamatto bhavissāmī’’ti yathāssa paccatthikā okāsaṃ na labhanti, evaṃ appamatto hutvā nakkhattaṃ anubhavitvā – ‘aho nakkhattaṃ, aho nakkhatta’nti udānaṃ udānesi, evameva bhikkhu – ‘‘idaṃ thinamiddhaṃ nāma mahāanatthakara’’nti cha dhamme bhāvetvā thinamiddhanīvaraṇaṃ pajahati, so evaṃ pahīnathinamiddho yathā bandhanā mutto puriso sattāhampi nakkhattassa ādimajjhapariyosānaṃ anubhavati, evameva dhammanakkhattassa ādimajjhapariyosānaṃ anubhavanto saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇāti. Tasmā bhagavā bandhanā mokkhamiva thinamiddhappahānaṃ āha.

เปรียบเหมือนบุรุษผู้ถูกจองจำในเรือนจำในวันนักขัตฤกษ์ พอถึงวันนักขัตฤกษ์อีกคราวหนึ่ง เขาคิดว่า 'แม้ในกาลก่อน เราถูกจองจำเพราะโทษแห่งความประมาท เพราะเหตุนั้น จึงไม่ได้เสวยสุขในงานนักขัตฤกษ์ บัดนี้ เราจักเป็นผู้ไม่ประมาท' แล้วเป็นผู้ไม่ประมาทโดยประการที่เหล่าศัตรูของเขาจะไม่ได้โอกาส เสวยสุขในงานนักขัตฤกษ์แล้ว เปล่งอุทานว่า 'โอ้ งานนักขัตฤกษ์หนอ โอ้ งานนักขัตฤกษ์หนอ' ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน พิจารณาว่า 'ถีนมิทธะนี้เป็นตัวทำความพินาศอย่างใหญ่' แล้วเจริญธรรม ๖ ประการ ย่อมละถีนมิทธนิวรณ์ได้ เธอนั้นละถีนมิทธะได้แล้วอย่างนี้ ย่อมเสวยสุขในเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดแห่งธรรมนักขัตฤกษ์ตลอด ๗ วัน เหมือนบุรุษผู้พ้นจากเครื่องจองจำเสวยสุขในเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดแห่งงานนักขัตฤกษ์ ฉันนั้น และย่อมบรรลุพระอรหัตพร้อมด้วยปฏิสัมภิทาทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสการละถีนมิทธะว่าเหมือนการพ้นจากเครื่องจองจำ

Yathā pana dāso kiñcideva mittaṃ upanissāya sāmikānaṃ dhanaṃ datvā attānaṃ bhujissaṃ katvā tato paṭṭhāya yaṃ icchati, taṃ karoti. Evameva bhikkhu – ‘‘idaṃ uddhaccakukkuccaṃ nāma mahā anatthakara’’nti cha dhamme bhāvetvā uddhaccakukkuccaṃ pajahati. So evaṃ pahīnauddhaccakukkucco yathā bhujisso puriso yaṃ icchati, taṃ karoti, na taṃ koci balakkārena tato nivatteti[Pg.194], evameva yathā sukhaṃ nekkhammapaṭipadaṃ paṭipajjati, na taṃ uddhaccakukkuccaṃ balakkārena tato nivatteti. Tasmā bhagavā bhujissaṃ viya uddhaccakukkuccappahānaṃ āha.

อีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนทาสอาศัยมิตรคนใดคนหนึ่งแล้ว ให้ทรัพย์แก่พวกนาย ทำตนให้เป็นไทแล้ว ตั้งแต่นั้นไป ปรารถนาสิ่งใด ก็ทำสิ่งนั้นได้ ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน พิจารณาว่า 'อุทธัจจกุกกุจจะนี้เป็นตัวทำความพินาศอย่างใหญ่' แล้วเจริญธรรม ๖ ประการ ย่อมละอุทธัจจกุกกุจจะได้ เธอนั้นละอุทธัจจกุกกุจจะได้แล้วอย่างนี้ ย่อมปฏิบัติเนกขัมมปฏิปทาตามสบาย เหมือนบุรุษผู้เป็นไท ปรารถนาสิ่งใด ก็ทำสิ่งนั้นได้ ไม่มีใครจะใช้กำลังบังคับให้เขาหันกลับจากสิ่งนั้นได้ ฉันนั้น อุทธัจจกุกกุจจะย่อมไม่อาจใช้กำลังบังคับให้เธอหันกลับจากปฏิปทานั้นได้ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสการละอุทธัจจกุกกุจจะว่าเหมือนความเป็นไท

Yathā balavā puriso hatthasāraṃ gahetvā sajjāvudho saparivāro kantāraṃ paṭipajjeyya, taṃ corā dūratova disvā palāyeyyuṃ. So sotthinā taṃ kantāraṃ nittharitvā khemantaṃ patto haṭṭhatuṭṭho assa. Evameva bhikkhu ‘‘ayaṃ vicikicchā nāma mahā anatthakārikā’’ti cha dhamme bhāvetvā vicikicchaṃ pajahati. So evaṃ pahīnavicikiccho yathā balavā puriso sajjāvudho saparivāro nibbhayo core tiṇaṃ viya agaṇetvā sotthinā nikkhamitvā khemantabhūmiṃ pāpuṇāti, evameva bhikkhu duccaritakantāraṃ nittharitvā paramaṃ khemantabhūmiṃ amataṃ mahānibbānaṃ pāpuṇāti. Tasmā bhagavā khemantabhūmiṃ viya vicikicchāpahānaṃ āha.

เปรียบเหมือนบุรุษผู้มีกำลัง ถือทรัพย์สมบัติอันมีค่า เตรียมอาวุธพร้อม มีบริวาร พึงเดินทางกันดาร พวกโจรเห็นเขาแต่ไกลก็พากันหนีไป เขาก็ข้ามทางกันดารนั้นไปได้โดยสวัสดี ถึงแดนเกษมแล้ว พึงเป็นผู้ร่าเริงยินดี ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน พิจารณาว่า 'วิจิกิจฉานี้เป็นตัวทำความพินาศอย่างใหญ่' แล้วเจริญธรรม ๖ ประการ ย่อมละวิจิกิจฉาได้ เธอนั้นละวิจิกิจฉาได้แล้วอย่างนี้ ย่อมข้ามพ้นทางกันดารคือทุจริต บรรลุถึงแดนเกษมอย่างยิ่ง คืออมตมหานิพพาน เหมือนบุรุษผู้มีกำลัง เตรียมอาวุธพร้อม มีบริวาร ไม่มีความกลัว ไม่นับถือพวกโจรประดุจหญ้า ออกไปได้โดยสวัสดี ถึงแดนเกษม ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสการละวิจิกิจฉาว่าเหมือนการถึงแดนเกษม

225. Pāmojjaṃ jāyatīti tuṭṭhākāro jāyati. Pamuditassa pīti jāyatīti tuṭṭhassa sakalasarīraṃ khobhayamānā pīti jāyati. Pītimanassa kāyo passambhatīti pītisampayuttacittassa puggalassa nāmakāyo passambhati, vigatadaratho hoti. Sukhaṃ vedetīti kāyikampi cetasikampi sukhaṃ vedayati. Cittaṃ samādhiyatīti iminā nekkhammasukhena sukhitassa upacāravasenapi appanāvasenapi cittaṃ samādhiyati.

๒๒๕. คำว่า ปราโมทย์ย่อมเกิด (ปาโมชฺชํ ชายติ) หมายความว่า อาการแห่งความยินดีย่อมเกิด คำว่า เมื่อปราโมทย์แล้ว ปีติย่อมเกิด (ปมุทิตสฺส ปีติ ชายติ) หมายความว่า ปีติที่ทำให้ร่างกายทั้งหมดสั่นสะเทือนย่อมเกิดแก่ผู้ยินดีแล้ว คำว่า ผู้มีใจประกอบด้วยปีติ กายย่อมสงบ (ปีติมนสฺส กาโย ปสฺสมฺภติ) หมายความว่า นามกายของบุคคลผู้มีจิตสัมปยุตด้วยปีติย่อมสงบ ย่อมเป็นผู้ปราศจากความเร่าร้อน คำว่า ย่อมเสวยสุข (สุขํ เวเทติ) หมายความว่า ย่อมเสวยทั้งกายิกสุขและเจตสิกสุข คำว่า จิตย่อมตั้งมั่น (จิตฺตํ สมาธิยติ) หมายความว่า จิตของผู้มีสุขเพราะเนกขัมมสุขนี้ ย่อมตั้งมั่นได้ทั้งโดยอุปจารสมาธิและโดยอัปปนาสมาธิ

Paṭhamajjhānakathā

ปฐมฌานกถา

226. So vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharatītiādi pana upacārasamādhinā samāhite citte uparivisesadassanatthaṃ appanāsamādhinā samāhite citte tassa samādhino pabhedadassanatthaṃ vuttanti veditabbaṃ. Imameva kāyanti imaṃ karajakāyaṃ. Abhisandetīti temeti sneheti, sabbattha pavattapītisukhaṃ karoti. Parisandetīti samantato sandeti. Paripūretīti vāyunā bhastaṃ viya pūreti. Parippharatīti samantato phusati. Sabbāvato kāyassāti assa bhikkhuno sabbakoṭṭhāsavato kāyassa kiñci upādinnakasantatipavattiṭṭhāne chavimaṃsalohitānugataṃ [Pg.195] aṇumattampi ṭhānaṃ paṭhamajjhānasukhena aphuṭaṃ nāma na hoti.

๒๒๖. ส่วนคำว่า เธอนั้นสงัดจากกามทั้งหลาย...ละ...เข้าปฐมฌานอยู่ เป็นต้น พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เพื่อแสดงถึงคุณวิเศษที่สูงขึ้นไปในเมื่อจิตตั้งมั่นด้วยอุปจารสมาธิ และเพื่อแสดงถึงประเภทของสมาธินั้นในเมื่อจิตตั้งมั่นด้วยอัปปนาสมาธิ คำว่า กายนี้นั่นเทียว (อิมเมว กายํ) หมายถึง กรัชกายนี้ คำว่า ย่อมซาบซ่าน (อภิสนฺเทติ) หมายถึง ทำให้ชุ่ม ทำให้ซึมซาบ ทำให้ปีติและสุขที่เกิดขึ้นแผ่ไปทั่วทุกแห่ง คำว่า ย่อมเอิบอาบ (ปริสนฺเทติ) หมายถึง ทำให้ไหลไปโดยรอบ คำว่า ย่อมเต็มเปี่ยม (ปริปูเรติ) หมายถึง ทำให้เต็มเหมือนสูบที่เต็มด้วยลม คำว่า ย่อมแผ่ไป (ปริปฺผรติ) หมายถึง ถูกต้องโดยรอบ คำว่า แห่งกายทั้งสิ้น (สพฺพาวโต กายสฺส) หมายความว่า ในสถานที่เป็นที่เกิดแห่งสันตติของอุปาทินนกรูป (รูปที่เกิดจากกรรม) อันมีหนัง เนื้อ และเลือดแผ่ไปทั่วกายอันมีส่วนประกอบครบถ้วนของภิกษุนั้น ไม่มีที่แม้ประมาณเท่าอณูซึ่งสุขเกิดแต่ปฐมฌานมิได้ถูกต้องเลย

227. Dakkhoti cheko paṭibalo nhānīyacuṇṇāni kātuñceva payojetuñca sannetuñca. Kaṃsathāleti yena kenaci lohena katabhājane. Mattikabhājanaṃ pana thiraṃ na hoti. Sannentassa bhijjati. Tasmā taṃ na dasseti. Paripphosakaṃ paripphosakanti siñcitvā siñcitvā. Sanneyyāti vāmahatthena kaṃsathālaṃ gahetvā dakkhiṇahatthena pamāṇayuttaṃ udakaṃ siñcitvā siñcitvā parimaddanto piṇḍaṃ kareyya. Snehānugatāti udakasinehena anugatā. Snehaparetāti udakasinehena pariggahitā. Santarabāhirāti saddhiṃ antopadesena ceva bahipadesena ca sabbatthakameva udakasinehena phuṭāti attho. Na ca paggharaṇīti na ca bindu bindu udakaṃ paggharati, sakkā hoti hatthenapi dvīhipi tīhipi aṅgulīhi gahetuṃ ovaṭṭikāyapi kātunti attho.

๒๒๗. คำว่า ผู้ฉลาด (ทกฺโข) หมายถึง ผู้เชี่ยวชาญ สามารถทั้งในการทำ การใช้ และการนวดจุรณสำหรับอาบน้ำ คำว่า ในภาชนะสำริด (กํสถาเล) หมายถึง ในภาชนะที่ทำด้วยโลหะชนิดใดชนิดหนึ่ง ส่วนภาชนะดินนั้นไม่แข็งแรง ขณะนวดย่อมแตกได้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงไม่แสดงภาชนะดินนั้นไว้ คำว่า พรมๆ (ปริปฺโผสกํ ปริปฺโผสกํ) หมายถึง ประพรมแล้วๆ คำว่า พึงนวด (สนฺเนยฺย) หมายถึง พึงใช้มือซ้ายถือภาชนะสำริด มือขวาประพรมน้ำในปริมาณที่พอเหมาะแล้วๆ นวดทำเป็นก้อน คำว่า ชุ่มด้วยยาง (สฺเนหานุคตา) หมายถึง อันยางคือน้ำซึมซาบไปแล้ว คำว่า อิ่มด้วยยาง (สฺเนหปเรตา) หมายถึง อันยางคือน้ำแผ่ซ่านไปแล้ว คำว่า ทั้งภายในและภายนอก (สนฺตรพาหิรา) อธิบายว่า อันยางคือน้ำถูกต้องแล้วทั่วทุกแห่งทั้งภายในและภายนอก คำว่า และไม่ไหลเยิ้ม (น จ ปคฺฆรณี) อธิบายว่า และน้ำก็ไม่ไหลหยดเป็นหยดๆ สามารถถือได้ด้วยมือ ด้วยนิ้วสองหรือสามนิ้ว และสามารถเก็บไว้ในชายพกได้

Dutiyajjhānakathā

ทุติยฌานกถา

228-229. Dutiyajjhānasukhūpamāyaṃ ubbhidodakoti ubbhinnaudako, na heṭṭhā ubbhijjitvā uggacchanakaudako. Antoyeva pana ubbhijjanakaudakoti attho. Āyamukhanti āgamanamaggo. Devoti megho. Kālena kālanti kāle kāle, anvaddhamāsaṃ vā anudasāhaṃ vāti attho. Dhāranti vuṭṭhiṃ. Na anuppaveccheyyāti na ca paveseyya, na vasseyyāti attho. Sītā vāridhārā ubbhijjitvāti sītaṃ dhāraṃ uggantvā rahadaṃ pūrayamānaṃ ubbhijjitvā. Heṭṭhā uggacchanaudakañhi uggantvā uggantvā bhijjantaṃ udakaṃ khobheti, catūhi disāhi pavisanaudakaṃ purāṇapaṇṇatiṇakaṭṭhadaṇḍakādīhi udakaṃ khobheti, vuṭṭhiudakaṃ dhārānipātapubbuḷakehi udakaṃ khobheti. Sannisinnameva pana hutvā iddhinimmitamiva uppajjamānaṃ udakaṃ imaṃ padesaṃ pharati, imaṃ padesaṃ na pharatīti natthi, tena aphuṭokāso nāma na hotīti. Tattha rahado viya karajakāyo. Udakaṃ viya dutiyajjhānasukhaṃ. Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ.

๒๒๘-๒๒๙. ในอุปมาแห่งสุขในทุติยฌาน บทว่า อุทกํ อุปฺภิโททกํ (น้ำผุด) คือ มีน้ำซึมออกมา ไม่ใช่มีน้ำพุ่งขึ้นมาจากข้างล่าง แต่มีความหมายว่า มีน้ำซึมออกมาภายในเท่านั้น บทว่า อายมุขํ (ทางน้ำเข้า) คือ ทางมา บทว่า เทโว (เทวะ) คือ เมฆ บทว่า กาเลน กาลํ (ตามกาล) มีความหมายว่า ในกาลๆ คือ ทุกกึ่งเดือนบ้าง ทุกสิบวันบ้าง บทว่า ธารํ (สาย) คือ ฝน บทว่า น อนุปฺปเวจฺเฉยฺย (ไม่พึงไหลเข้า) มีความหมายว่า ไม่พึงเข้าไป ไม่พึงตก บทว่า สีตา วาริธารา อุพฺภิชฺชิตฺวา (สายธารน้ำเย็นผุดขึ้น) คือ สายน้ำเย็นผุดขึ้นเต็มห้วงน้ำแล้วซึมซาบไป จริงอยู่ น้ำที่พุ่งขึ้นมาจากข้างล่าง ย่อมซึมซาบไปๆ ทำให้พื้นน้ำกระเพื่อม น้ำที่ไหลเข้าจากสี่ทิศย่อมทำให้น้ำขุ่นด้วยใบไม้เก่า หญ้า ท่อนไม้ และกิ่งไม้เป็นต้น น้ำฝนย่อมทำให้น้ำกระเพื่อมด้วยฟองน้ำที่เกิดจากการตกกระทบของสายฝน แต่น้ำที่สงบนิ่งแล้วเกิดขึ้นประดุจของที่เนรมิตด้วยฤทธิ์ ย่อมแผ่ไปในประเทศนี้ ไม่แผ่ไปในประเทศนี้ ดังนี้ไม่มี เพราะเหตุนั้น ที่ที่น้ำไม่ถูกต้องจึงไม่มี ในอุปมานั้น กายที่เกิดแต่กรรมเปรียบเหมือนห้วงน้ำ สุขในทุติยฌานเปรียบเหมือนน้ำ ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยก่อน

Tatiyajjhānakathā

ว่าด้วยตติยฌาน

230-231. Tatiyajjhānasukhūpamāyaṃ [Pg.196] uppalāni ettha santīti uppalinī. Sesapadadvayepi eseva nayo. Ettha ca setarattanīlesu yaṃ kiñci uppalaṃ uppalameva. Ūnakasatapattaṃ puṇḍarīkaṃ, satapattaṃ padumaṃ. Pattaniyamaṃ vā vināpi setaṃ padumaṃ, rattaṃ puṇḍarīkanti ayamettha vinicchayo. Udakānuggatānīti udakato na uggatāni. Anto nimuggaposīnīti udakatalassa anto nimuggāniyeva hutvā posīni, vaḍḍhīnīti attho. Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ.

๒๓๐-๒๓๑. ในอุปมาแห่งสุขในตติยฌาน ชื่อว่า อุปลินี เพราะมีดอกอุบลอยู่ในสระนี้ ในอีกสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน และในบรรดาบัวขาว บัวแดง และบัวขาบ (บัวเขียว) ในที่นี้ บัวชนิดใดชนิดหนึ่งก็ชื่อว่าอุบลทั้งนั้น บัวที่มีกลีบน้อยกว่าร้อยกลีบชื่อว่าปุณฑริก บัวที่มีร้อยกลีบชื่อว่าปทุม หรือแม้เว้นการกำหนดกลีบ บัวขาวชื่อว่าปทุม บัวแดงชื่อว่าปุณฑริก นี้เป็นข้อวินิจฉัยในที่นี้ บทว่า อุทกานุคฺคตานิ (ยังไม่งอกขึ้นพ้นน้ำ) คือ ยังไม่โผล่ขึ้นจากน้ำ บทว่า อนฺโต นิมุคฺคโปสินี (เจริญงอกงามในภายใน ยังจมอยู่) มีความหมายว่า จมอยู่ในภายในพื้นน้ำนั่นเองแล้วเจริญงอกงาม คือ เติบโตขึ้น ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยก่อน

Catutthajjhānakathā

ว่าด้วยจตุตถฌาน

232-233. Catutthajjhānasukhūpamāyaṃ parisuddhena cetasā pariyodātenāti ettha nirupakkilesaṭṭhena parisuddhaṃ, pabhassaraṭṭhena pariyodātanti veditabbaṃ. Odātena vatthenāti idaṃ utupharaṇatthaṃ vuttaṃ. Kiliṭṭhavatthena hi utupharaṇaṃ na hoti, taṅkhaṇadhotaparisuddhena utupharaṇaṃ balavaṃ hoti. Imissāya hi upamāya vatthaṃ viya karajakāyo, utupharaṇaṃ viya catutthajjhānasukhaṃ. Tasmā yathā sunhātassa purisassa parisuddhaṃ vatthaṃ sasīsaṃ pārupitvā nisinnassa sarīrato utu sabbameva vatthaṃ pharati. Na koci vatthassa aphuṭokāso hoti. Evaṃ catutthajjhānasukhena bhikkhuno karajakāyassa na koci okāso aphuṭo hotīti. Evamettha attho daṭṭhabbo. Imesaṃ pana catunnaṃ jhānānaṃ anupadavaṇṇanā ca bhāvanānayo ca visuddhimagge vuttoti idha na vitthārito.

๒๓๒-๒๓๓. ในอุปมาแห่งสุขในจตุตถฌาน ในบทว่า ปริสุทฺเธน เจตสา ปริโยทาเตน (ด้วยจิตอันบริสุทธิ์ผ่องแผ้ว) นี้ พึงทราบว่า ชื่อว่าบริสุทธิ์ เพราะไม่มีอุปกิเลส, ชื่อว่าผ่องแผ้ว เพราะมีความผ่องใส บทว่า โอทาเตน วตฺเถน (ด้วยผ้าขาว) นี้ ตรัสไว้เพื่อแสดงการแผ่ไปแห่งไออุ่น ด้วยว่า การแผ่ไปแห่งไออุ่นย่อมไม่มีด้วยผ้าที่เปื้อน, การแผ่ไปแห่งไออุ่นย่อมมีกำลังด้วยผ้าที่ซักสะอาดในขณะนั้น จริงอยู่ ในอุปมานี้ กายที่เกิดแต่กรรมเปรียบเหมือนผ้า, สุขในจตุตถฌานเปรียบเหมือนการแผ่ไปแห่งไออุ่น เพราะฉะนั้น เปรียบเหมือนบุรุษอาบน้ำสะอาดแล้ว นั่งคลุมกายพร้อมทั้งศีรษะด้วยผ้าสะอาด ไออุ่นจากร่างกายย่อมแผ่ไปทั่วทั้งผืนผ้า ไม่มีส่วนไหนของผ้าที่ไออุ่นไม่ถูกต้อง ฉันใด สุขในจตุตถฌานก็แผ่ไปทั่วกายที่เกิดแต่กรรมของภิกษุ ไม่มีส่วนไหนที่ไม่ถูกสุขนั้นถูกต้อง ฉันนั้น พึงเห็นเนื้อความในอุปมานี้อย่างนี้ อนึ่ง คำอธิบายตามลำดับบทและนัยแห่งภาวนาของฌานทั้ง 4 นี้ เราได้กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค ฉะนั้น ในที่นี้จึงไม่ขยายความให้พิสดาร

Ettāvatā cesa rūpajjhānalābhīyeva, na arūpajjhānalābhīti na veditabbo. Na hi aṭṭhasu samāpattīsu cuddasahākārehi ciṇṇavasībhāvaṃ vinā upari abhiññādhigamo hoti. Pāḷiyaṃ pana rūpajjhānāniyeva āgatāni. Arūpajjhānāni āharitvā kathetabbāni.

และไม่พึงเข้าใจว่า ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ภิกษุนี้เป็นผู้ได้เพียงรูปฌานเท่านั้น ไม่ใช่ผู้ได้อรูปฌาน เพราะว่า การบรรลุอภิญญาในเบื้องสูงย่อมไม่มี เว้นจากความเป็นผู้มีวสีอันสั่งสมแล้วด้วยอาการ 14 อย่างในสมาบัติ 8 แต่อันที่จริง ในพระบาลีมาแต่เพียงรูปฌานเท่านั้น (ผู้แสดงธรรม) พึงนำอรูปฌานมากล่าวด้วย

Vipassanāñāṇakathā

ว่าด้วยวิปัสสนาญาณ

234. So evaṃ samāhite citte…pe… āneñjappatteti so cuddasahākārehi aṭṭhasu samāpattīsu ciṇṇavasībhāvo bhikkhūti dasseti[Pg.197]. Sesamettha visuddhimagge vuttanayena veditabbaṃ. Ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharatīti ettha ñāṇadassananti maggañāṇampi, vuccati phalañāṇampi, sabbaññutaññāṇampi, paccavekkhaṇañāṇampi, vipassanāñāṇampi. ‘‘Kiṃ nu kho, āvuso, ñāṇadassanavisuddhatthaṃ bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’’ti (mahāni. 1.257) ettha hi maggañāṇaṃ ñāṇadassananti vuttaṃ. ‘‘Ayamañño uttarimanussadhammo alamariyañāṇadassanaviseso adhigato phāsuvihāro’’ti (ma. ni. 1.328) ettha phalañāṇaṃ. ‘‘Bhagavatopi kho ñāṇadassanaṃ udapādi sattāhakālaṅkato āḷāro kālāmo’’ti (mahāva. 10) ettha sabbaññutaññāṇaṃ. ‘‘Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi akuppā me vimutti, ayamantimā jātī’’ti (mahāva. 16) ettha paccavekkhaṇañāṇaṃ idha pana ñāṇadassanāya cittanti idaṃ vipassanāñāṇaṃ ñāṇadassananti vuttanti.

๒๓๔. บทว่า โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต…เป… อาเนญฺชปฺปตฺเต (เมื่อจิตเป็นสมาธิ…ฯลฯ…บรรลุถึงภาวะอันไม่หวั่นไหว) พระผู้มีพระภาคทรงแสดงว่า ภิกษุนั้นเป็นผู้มีวสีอันสั่งสมแล้วในสมาบัติ 8 ด้วยอาการ 14 อย่าง เนื้อความที่เหลือในที่นี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค ในบทว่า ญาณทสฺสนาย จิตฺตํ อภินีหรติ (ย่อมน้อมจิตไปเพื่อญาณทัสสนะ) นี้ คำว่า ญาณทัสสนะ ย่อมหมายถึง มรรคญาณบ้าง ผลญาณบ้าง สัพพัญญุตญาณบ้าง ปัจจเวกขณญาณบ้าง วิปัสสนาญาณบ้าง จริงอยู่ ในบทว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ทั้งหลาย การประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาค เพื่อความบริสุทธิ์แห่งญาณทัสสนะมิใช่หรือ’ (มหานิ. 1.257) นี้ ท่านกล่าวว่ามรรคญาณคือญาณทัสสนะ ในบทว่า ‘นี้เป็นอุตตริมนุสสธรรมอย่างอื่น เป็นวิเศษแห่งญาณทัสสนะอันสมควรแก่พระอริยะ ที่เราบรรลุแล้ว เป็นเครื่องอยู่เป็นสุข’ (ม.น. 1.328) นี้ คือผลญาณ ในบทว่า ‘ญาณทัสสนะได้เกิดขึ้นแก่พระผู้มีพระภาคว่า อาฬารดาบส กาลามโคตร ทำกาละได้ 7 วันแล้ว’ (มหาวรรค 10) นี้ คือสัพพัญญุตญาณ ในบทว่า ‘ก็ญาณทัสสนะได้เกิดขึ้นแก่เราว่า วิมุตติของเราไม่กำเริบ ชาตินี้เป็นชาติสุดท้าย’ (มหาวรรค 16) นี้ คือปัจจเวกขณญาณ แต่ในที่นี้ ในบทว่า ญาณทสฺสนาย จิตฺตํ (ย่อมน้อมจิตไปเพื่อญาณทัสสนะ) ท่านกล่าวว่า วิปัสสนาญาณนี้คือญาณทัสสนะ

Abhinīharatīti vipassanāñāṇassa nibbattanatthāya tanninnaṃ tappoṇaṃ tappabbhāraṃ karoti. Rūpīti ādīnamattho vuttoyeva. Odanakummāsūpacayoti odanena ceva kummāsena ca upacito vaḍḍhito. Aniccucchādanaparimaddanabhedanaviddhaṃsanadhammoti hutvā abhāvaṭṭhena aniccadhammo. Duggandhavighātatthāya tanuvilepanena ucchādanadhammo. Aṅgapaccaṅgābādhavinodanatthāya khuddakasambāhanena parimaddanadhammo. Daharakāle vā ūrūsu sayāpetvā gabbhāvāsena dussaṇṭhitānaṃ tesaṃ tesaṃ aṅgānaṃ saṇṭhānasampādanatthaṃ añchanapīḷanādivasena parimaddanadhammo. Evaṃ pariharitopi bhedanaviddhaṃsanadhammo bhijjati ceva vikirati ca, evaṃ sabhāvoti attho. Tattha rūpī cātumahābhūtikotiādīsu chahi padehi samudayo kathito. Aniccapadena saddhiṃ pacchimehi dvīhi atthaṅgamo. Ettha sitaṃ ettha paṭibaddhanti ettha cātumahābhūtike kāye nissitañca paṭibaddhañca.

คำว่า "อภินีหรติ" คือ ย่อมกระทำจิตให้น้อมไป โอนไป เทไปในวิปัสสนาญาณนั้น เพื่อประโยชน์แก่การบังเกิดแห่งวิปัสสนาญาณ. อรรถแห่งบททั้งหลายมีคำว่า "รูปี" เป็นต้น ข้าพเจ้ากล่าวไว้แล้วนั่นเทียว. คำว่า "โอดนกุมมาสูปจโย" คือ อันข้าวสุกและขนมกุมมาสสั่งสมไว้แล้ว ทำให้เจริญแล้ว. คำว่า "อนิจจุจฉาทนปริมัททนเภทนวิทธังสธัมโม" คือ โดยอรรถว่ามีแล้วไม่มี จึงเป็นสภาวะไม่เที่ยง. เพื่อกำจัดกลิ่นเหม็น ด้วยการลูบไล้บางๆ จึงเป็นสภาวะที่ต้องฉาบทา. เพื่อบรรเทาความเจ็บปวดแห่งอวัยวะน้อยใหญ่ ด้วยการนวดเบาๆ จึงเป็นสภาวะที่ต้องนวดฟั้น. อีกอย่างหนึ่ง ในวัยเด็ก ให้นอนบนตักแล้ว เพื่อจัดสัณฐานแห่งอวัยวะเหล่านั้นๆ ที่มีสัณฐานไม่ดีเพราะเคยอยู่ในครรภ์ให้ดี ด้วยการดึงการบีบเป็นต้น จึงเป็นสภาวะที่ต้องนวดฟั้น. แม้อันบุคคลบริหารอยู่อย่างนี้ ก็มีสภาวะที่จะต้องแตกทำลายและกระจัดกระจายไป คือ ย่อมแตกด้วย ย่อมกระจัดกระจายไปด้วย อธิบายว่า มีสภาวะอย่างนี้. ในบทเหล่านั้น มีคำว่า "รูปี จาตุมหาภูติโก" เป็นต้น พระผู้มีพระภาคตรัสสมุทัยไว้ด้วยบท ๖ บท. ตรัสอัตถังคมะ (ความดับ) ไว้ด้วย ๒ บทหลังพร้อมกับบทว่า "อนิจจ". คำว่า "เอตฺถ สิตํ เอตฺถ ปฏิพทฺธํ" คือ อาศัยแล้วและเนื่องกันแล้วในกายอันเกิดแต่มหาภูตรูป ๔ นี้.

235. Subhoti sundaro. Jātimāti parisuddhākarasamuṭṭhito. Suparikammakatoti suṭṭhu kataparikammo apanītapāsāṇasakkharo. Acchoti tanucchavi. Vippasannoti suṭṭhu pasanno. Sabbākārasampannoti dhovanavedhanādīhi sabbehi ākārehi sampanno. Nīlantiādīhi vaṇṇasampattiṃ dasseti. Tādisañhi āvutaṃ pākaṭaṃ hoti. Evameva khoti ettha evaṃ upamāsaṃsandanaṃ veditabbaṃ. Maṇi viya hi karajakāyo. Āvutasuttaṃ [Pg.198] viya vipassanāñāṇaṃ. Cakkhumā puriso viya vipassanālābhī bhikkhu, hatthe karitvā paccavekkhato ayaṃ kho maṇīti maṇino āvibhūtakālo viya vipassanāñāṇaṃ, abhinīharitvā nisinnassa bhikkhuno cātumahābhūtikakāyassa āvibhūtakālo, tatridaṃ suttaṃ āvutanti suttassāvibhūtakālo viya vipassanāñāṇaṃ, abhinīharitvā nisinnassa bhikkhuno tadārammaṇānaṃ phassapañcamakānaṃ vā sabbacittacetasikānaṃ vā vipassanāñāṇasseva vā āvibhūtakāloti.

๒๓๕. คำว่า "สุโภ" คือ สวยงาม. คำว่า "ชาติมา" คือ เกิดขึ้นดีแล้วจากแหล่งกำเนิดที่บริสุทธิ์โดยรอบ. คำว่า "สุปริกัมมกโต" คือ มีบริกรรมอันทำไว้ดีแล้ว คือมีก้อนกรวดและก้อนหินอันนำออกแล้ว. คำว่า "อัจโฉ" คือ มีผิวบาง. คำว่า "วิปปสันโน" คือ ผ่องใสยิ่งนัก. คำว่า "สัพพาการสัมปันโน" คือ ถึงพร้อมแล้วด้วยอาการทั้งปวง มีการล้างและการเจียระไนเป็นต้น. ทรงแสดงความถึงพร้อมแห่งวรรณะด้วยบททั้งหลายมีคำว่า "นีลัง" เป็นต้น. จริงอยู่ ด้ายที่ร้อยแล้วเช่นนั้น ย่อมปรากฏชัด. ในคำว่า "เอวเมว โข" นี้ พึงทราบการเทียบเคียงอุปมาอย่างนี้. กรัชกายเปรียบเหมือนแก้วมณี. วิปัสสนาญาณเปรียบเหมือนด้ายที่ร้อยแล้ว. ภิกษุผู้ได้วิปัสสนาเปรียบเหมือนบุรุษผู้มีจักษุดี, กาลที่แก้วมณีปรากฏแก่บุรุษผู้พิจารณาอยู่ว่า "นี้คือแก้วมณีหนอ" โดยทำไว้ในมือ เปรียบเหมือนกาลที่กายอันเกิดแต่มหาภูตรูป ๔ ปรากฏแก่ภิกษุผู้นั่งน้อมวิปัสสนาญาณเข้าไป, กาลที่ด้ายปรากฏ (ด้วยคำว่า "ตตฺริทํ สุตฺตํ อาวุตํ") เปรียบเหมือนกาลที่ธรรมมีผัสสะเป็นที่ ๕ เป็นต้น ซึ่งมีกรัชกายนั้นเป็นอารมณ์ หรือจิตและเจตสิกทั้งปวง หรือวิปัสสนาญาณนั่นเทียว ปรากฏแก่ภิกษุผู้นั่งน้อมวิปัสสนาญาณเข้าไป.

Idañca vipassanāñāṇaṃ maggañāṇānantaraṃ. Evaṃ santepi yasmā abhiññāvāre āraddhe etassa antarāvāro natthi tasmā idheva dassitaṃ. Yasmā ca aniccādivasena akatasammasanassa dibbāya sotadhātuyā bheravaṃ saddaṃ suṇato, pubbenivāsānussatiyā bherave khandhe anussarato, dibbena cakkhunā bheravampi rūpaṃ passato bhayasantāso uppajjati, na aniccādivasena katasammasanassa tasmā abhiññaṃ pattassa bhayavinodanahetusampādanatthampi idaṃ idheva dassitaṃ. Api ca yasmā vipassanāsukhaṃ nāmetaṃ maggaphalasukhasampādakaṃ pāṭiyekkaṃ sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ tasmāpi āditova idaṃ idha dassitanti veditabbaṃ.

และวิปัสสนาญาณนี้เป็นอนันตรปัจจัยแห่งมรรคญาณ. แม้เป็นเช่นนั้น แต่เพราะเมื่อวาระแห่งอภิญญาปรารภขึ้นแล้ว วาระในระหว่างแห่งวิปัสสนาญาณนี้ย่อมไม่มี ฉะนั้น จึงทรงแสดงไว้ในที่นี้เอง. และเพราะว่า ความกลัวความหวาดสะดุ้งย่อมเกิดขึ้นแก่โยคีบุคคลผู้ยังไม่ได้กระทำสัมมสนะโดยความเป็นอนิจจังเป็นต้น เมื่อฟังเสียงอันน่าสะพรึงกลัวด้วยทิพพโสตธาตุ, เมื่อระลึกถึงขันธ์ทั้งหลายอันน่าสะพรึงกลัวด้วยปุพเพนิวาสานุสสติ, เมื่อเห็นแม้รูปอันน่าสะพรึงกลัวด้วยทิพพจักขุ, แต่(ความกลัวความหวาดสะดุ้ง)ย่อมไม่เกิดขึ้นแก่โยคีบุคคลผู้กระทำสัมมสนะแล้วโดยความเป็นอนิจจังเป็นต้น ฉะนั้น แม้เพื่อประโยชน์แก่การยังเหตุแห่งการบรรเทาความกลัวให้สำเร็จแก่โยคีบุคคลผู้บรรลุอภิญญา วิปัสสนาญาณนี้จึงทรงแสดงไว้ในที่นี้เอง. อีกอย่างหนึ่ง เพราะว่า สุขที่ชื่อว่าวิปัสสนานี้ เป็นสามัญผลที่ผู้ปฏิบัติจะพึงเห็นได้ด้วยตนเอง เป็นพิเศษต่างหาก เป็นตัวทำให้มรรคสุขและผลสุขสำเร็จ เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า วิปัสสนาญาณนี้จึงทรงแสดงไว้ในที่นี้ตั้งแต่ต้นทีเดียว.

Manomayiddhiñāṇakathā

ว่าด้วยมโนมยิทธิญาณ

236-237. Manomayanti manena nibbattitaṃ. Sabbaṅgapaccaṅginti sabbehi aṅgehi ca paccaṅgehi ca samannāgataṃ. Ahīnindriyanti saṇṭhānavasena avikalindriyaṃ. Iddhimatā nimmitarūpañhi sace iddhimā odāto tampi odātaṃ. Sace aviddhakaṇṇo tampi aviddhakaṇṇanti evaṃ sabbākārehi tena sadisameva hoti. Muñjamhā īsikantiādi upamāttayampi hi sadisabhāvadassanatthameva vuttaṃ. Muñjasadisā eva hi tassa anto īsikā hoti. Kosisadisoyeva asi, vaṭṭāya kosiyā vaṭṭaṃ asimeva pakkhipanti, patthaṭāya patthaṭaṃ. Karaṇḍāti idampi ahikañcukassa nāmaṃ, na vilīvakaraṇḍakassa. Ahikañcuko hi ahinā sadisova hoti. Tattha kiñcāpi ‘‘puriso ahiṃ karaṇḍā uddhareyyā’’ti hatthena uddharamāno viya dassito, atha kho cittenevassa uddharaṇaṃ veditabbaṃ. Ayañhi ahi nāma sajātiyaṃ ṭhito, kaṭṭhantaraṃ vā rukkhantaraṃ vā nissāya, tacato sarīraṃ nikkaḍḍhanappayogasaṅkhātena [Pg.199] thāmena, sarīraṃ khādayamānaṃ viya purāṇatacaṃ jigucchantoti imehi catūhi kāraṇehi sayameva kañcukaṃ pajahati, na sakkā tato aññena uddharituṃ, tasmā cittena uddharaṇaṃ sandhāya idaṃ vuttanti veditabbaṃ. Iti muñjādisadisaṃ imassa bhikkhuno sarīraṃ, īsikādisadisaṃ nimmitarūpanti. Idamettha opammasaṃsandanaṃ. Nimmānavidhānaṃ panettha parato ca iddhividhādipañcaabhiññākathā sabbākārena visuddhimagge vitthāritāti tattha vuttanayeneva veditabbā. Upamāmattameva hi idha adhikaṃ.

๒๓๖-๒๓๗. คำว่า "มโนมยัง" คือ อันใจเนรมิตขึ้น. คำว่า "สัพพังคปัจจังคิง" คือ ประกอบพร้อมด้วยอวัยวะใหญ่และอวัยวะน้อยทั้งปวง. คำว่า "อหีนินทริยัง" คือ มีอินทรีย์ไม่บกพร่องโดยสัณฐาน. จริงอยู่ รูปอันผู้มีฤทธิ์เนรมิตขึ้น ถ้าผู้มีฤทธิ์มีผิวขาว แม้รูปนั้นก็มีผิวขาว. ถ้ามีหูที่ไม่เจาะ แม้รูปนั้นก็มีหูที่ไม่เจาะ ดังนี้ ย่อมเป็นเช่นเดียวกับผู้นั้นโดยอาการทั้งปวง. แม้อุปมา ๓ อย่าง มีคำว่า "มุญชมหา อีสิกัง" เป็นต้น ก็ตรัสไว้เพื่อแสดงความเป็นเช่นเดียวกันนั่นเอง. จริงอยู่ ไส้ในของหญ้ามุงกระต่ายนั้น ย่อมเป็นเช่นเดียวกับหญ้ามุงกระต่าย. ดาบย่อมเป็นเช่นเดียวกับฝัก, ในฝักที่กลม เขาย่อมใส่ดาบที่กลมเท่านั้น, ในฝักที่แบน (ย่อมใส่ดาบ) ที่แบน. แม้คำว่า "กรัณโฑ" นี้ ก็เป็นชื่อของคราบงู ไม่ใช่ชื่อของกระเช้าไม้ไผ่. เพราะว่าคราบงูย่อมเป็นเช่นเดียวกับงูนั่นเอง. ในอุปมานั้น แม้จะทรงแสดงไว้ประหนึ่งว่า "บุรุษพึงถอนงูออกจากคราบ" คือถอนด้วยมือ แต่พึงทราบว่า การถอนงูนั้น (หมายถึง) ด้วยใจเท่านั้น. จริงอยู่ งูนี้ เมื่ออยู่ในชาติของตน อาศัยระหว่างท่อนไม้หรือระหว่างต้นไม้ ด้วยกำลังที่เรียกว่าประโยคในการชักกายออกจากหนัง, รังเกียจหนังเก่าประหนึ่งว่ากัดกินร่างกายของตน ด้วยเหตุ ๔ ประการเหล่านี้ ย่อมสละคราบด้วยตนเอง, ผู้อื่นไม่สามารถจะถอนออกจากคราบนั้นได้ ฉะนั้น พึงทราบว่า พระองค์ตรัสคำนี้โดยทรงหมายถึงการถอนด้วยใจ. ดังนั้น ร่างกายของภิกษุนี้เปรียบเหมือนหญ้ามุงกระต่ายเป็นต้น, รูปนิมิตเปรียบเหมือนไส้ในเป็นต้น. นี้คือการเทียบเคียงอุปมาในมโนมยิทธิญาณกถานี้. วิธีการเนรมิตและเรื่องอภิญญา ๕ มีอิทธิวิธีเป็นต้นต่อไปในที่นี้ พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้โดยพิสดารในคัมภีร์วิสุทธิมรรคโดยอาการทั้งปวง. จริงอยู่ ในที่นี้มีเพียงอุปมาเท่านั้นที่พิเศษกว่า.

Iddhividhañāṇādikathā

ว่าด้วยอิทธิวิธญาณเป็นต้น

238-239. Tattha chekakumbhakārādayo viya iddhividhañāṇalābhī bhikkhu daṭṭhabbo. Suparikammakatamattikādayo viya iddhividhañāṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Icchiticchitabhājanavikatiādikaraṇaṃ viya tassa bhikkhuno vikubbanaṃ daṭṭhabbaṃ.

๒๓๘-๒๓๙. ในอุปมานั้น พึงเห็นภิกษุผู้ได้อิทธิวิธญาณเปรียบเหมือนช่างหม้อผู้ฉลาดเป็นต้น. พึงเห็นอิทธิวิธญาณเปรียบเหมือนดินเหนียวที่เตรียมไว้ดีแล้วเป็นต้น. พึงเห็นการแสดงฤทธิต่างๆ ของภิกษุนั้นเปรียบเหมือนการทำภาชนะต่างๆ ตามที่ต้องการ.

240-241. Dibbasotadhātuupamāyaṃ yasmā kantāraddhānamaggo sāsaṅko hoti sappaṭibhayo. Tattha ussaṅkitaparisaṅkitena ‘ayaṃ bherisaddo’, ‘ayaṃ mudiṅgasaddo’ti na sakkā vavatthapetuṃ, tasmā kantāraggahaṇaṃ akatvā khemamaggaṃ dassento addhānamaggappaṭipannoti āha. Appaṭibhayañhi khemamaggaṃ sīse sāṭakaṃ katvā saṇikaṃ paṭipanno vuttappakāre sadde sukhaṃ vavatthapeti. Tassa savanena tesaṃ tesaṃ saddānaṃ āvibhūtakālo viya yogino dūrasantikabhedānaṃ dibbānañceva mānussakānañca saddānaṃ āvibhūtakālo veditabbo.

๒๔๐-๒๔๑. ในอุปมาด้วยทิพพโสตธาตุ เพราะเหตุว่าหนทางไกลและกันดารเป็นที่น่าระแวงและมีภัยเฉพาะหน้า ในหนทางนั้น ผู้ที่ระแวงสงสัยอยู่ย่อมไม่สามารถกำหนดได้ว่า ‘นี่เสียงกลองใหญ่’ ‘นี่เสียงตะโพน’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อไม่ทรงถือเอาหนทางกันดาร แต่จะทรงแสดงหนทางเกษม จึงตรัสว่า อทฺธานมคฺคปฏิปนฺโน (ผู้เดินทางไกล) จริงอยู่ ผู้เดินทางไปในหนทางเกษมอันไม่มีภัย ค่อยๆ เดินทางไปโดยทำผ้าไว้บนศีรษะ ย่อมกำหนดเสียงตามประเภทที่กล่าวแล้วได้โดยง่าย เวลาที่เสียงนั้นๆ ปรากฏแก่บุรุษนั้นเพราะการได้ยินฉันใด โยคีพึงทราบเวลาที่เสียงทั้งหลายที่เป็นทิพย์และของมนุษย์ ซึ่งมีความแตกต่างกันคือไกลและใกล้ ปรากฏฉันนั้น.

242-243. Cetopariyañāṇūpamāyaṃ daharoti taruṇo. Yuvāti yobbannena samannāgato. Maṇḍanakajātikoti yuvāpi samāno na ālasiyo na kiliṭṭhavatthasarīro, atha kho maṇḍanapakatiko, divasassa dve tayo vāre nhāyitvā suddhavatthaparidahanaalaṅkārakaraṇasīloti attho. Sakaṇikanti kāḷatilakavaṅgamukhadūsipīḷakādīnaṃ aññatarena sadosaṃ. Tattha yathā tassa mukhanimittaṃ paccavekkhato mukhe doso pākaṭo hoti, evaṃ cetopariyañāṇāya cittaṃ abhinīharitvā nisinnassa bhikkhuno paresaṃ soḷasavidhaṃ cittaṃ pākaṭaṃ hotīti veditabbaṃ.

๒๔๒-๒๔๓. ในอุปมาด้วยเจโตปริยญาณ บทว่า ทหโร คือ ยังหนุ่ม. บทว่า ยุวา คือ ผู้ถึงพร้อมด้วยความเป็นหนุ่ม. บทว่า มณฺฑนกชาติโก ความว่า แม้เป็นหนุ่มก็ไม่เกียจคร้าน ไม่มีผ้านุ่งห่มและร่างกายที่เศร้าหมอง แต่มีปกติชอบแต่งตัว คือ มีปกติอาบน้ำวันละสองสามครั้ง นุ่งห่มผ้าสะอาด และทำการประดับประดา. บทว่า สกณิกํ คือ มีโทษด้วยโทษอย่างใดอย่างหนึ่ง มีไฝดำ ฝ้า สิวที่ทำให้หน้าเสีย เป็นต้น. ในอุปมานั้น เมื่อบุรุษนั้นส่องดูเงาหน้าของตน โทษที่ใบหน้าย่อมปรากฏชัดฉันใด จิต ๑๖ อย่างของผู้อื่นย่อมปรากฏชัดแก่ภิกษุผู้นั่งน้อมจิตไปเพื่อเจโตปริยญาณฉันนั้น พึงทราบดังนี้.

244-245. Pubbenivāsañāṇūpamāyaṃ [Pg.200] taṃ divasaṃ katakiriyā pākaṭā hotīti taṃ divasaṃ gatagāmattayameva gahitaṃ. Tattha gāmattayagatapuriso viya pubbenivāsañāṇalābhī daṭṭhabbo, tayo gāmā viya tayo bhavā daṭṭhabbā, tassa purisassa tīsu gāmesu taṃ divasaṃ katakiriyāya āvibhāvo viya pubbenivāsāya cittaṃ abhinīharitvā nisinnassa bhikkhuno tīsu bhavesu katakiriyāya pākaṭabhāvo daṭṭhabbo.

๒๔๔-๒๔๕. ในอุปมาด้วยปุพเพนิวาสญาณ เพราะกิจที่ทำในวันนั้นย่อมปรากฏชัด ฉะนั้นจึงทรงถือเอาเฉพาะหมู่บ้านสามแห่งที่ไปในวันนั้น. ในอุปมานั้น พึงเห็นผู้ได้ปุพเพนิวาสญาณเปรียบเหมือนบุรุษผู้ไปสู่หมู่บ้านสามแห่ง, พึงเห็นภพสามเปรียบเหมือนหมู่บ้านสามแห่ง, ความปรากฏแห่งกิจที่บุรุษนั้นทำในวันนั้นในหมู่บ้านสามแห่งฉันใด พึงเห็นความปรากฏแห่งกิจที่ทำแล้วในภพสามของภิกษุผู้นั่งน้อมจิตไปเพื่อปุพเพนิวาสญาณฉันนั้น.

246-247. Dibbacakkhūpamāyaṃ vīthiṃ sañcaranteti aparāparaṃ sañcarante. Vīthiṃ carantetipi pāṭho. Ayamevattho. Tattha nagaramajjhe siṅghāṭakamhi pāsādo viya imassa bhikkhuno karajakāyo daṭṭhabbo, pāsāde ṭhito cakkhumā puriso viya ayameva dibbacakkhuṃ patvā ṭhito bhikkhu, gehaṃ pavisantā viya paṭisandhivasena mātukucchiyaṃ pavisantā, gehā nikkhamantā viya mātukucchito nikkhamantā, rathikāya vīthiṃ sañcarantā viya aparāparaṃ sañcaraṇakasattā, purato abbhokāsaṭṭhāne majjhe siṅghāṭake nisinnā viya tīsu bhavesu tattha tattha nibbattasattā, pāsādatale ṭhitapurisassa tesaṃ manussānaṃ āvibhūtakālo viya dibbacakkhuñāṇāya cittaṃ abhinīharitvā nisinnassa bhikkhuno tīsu bhavesu nibbattasattānaṃ āvibhūtakālo daṭṭhabbo. Idañca desanāsukhatthameva vuttaṃ. Āruppe pana dibbacakkhussa gocaro natthīti.

๒๔๖-๒๔๗. ในอุปมาด้วยทิพพจักขุ บทว่า วีถึ สญฺจรนฺเต คือ สัญจรไปมา. มีบาลีว่า วีถึ จรนฺเต ก็มี เนื้อความก็อย่างเดียวกันนี้. ในอุปมานั้น พึงเห็นกรัชกายของภิกษุนี้เปรียบเหมือนปราสาทที่ทางสามแพร่งกลางเมือง, พึงเห็นภิกษุนี้เองผู้บรรลุทิพพจักขุแล้วยืนอยู่เปรียบเหมือนบุรุษผู้มีจักษุยืนอยู่บนปราสาท, พึงเห็นสัตว์ผู้เข้าสู่ครรภ์มารดาโดยอำนาจปฏิสนธิเปรียบเหมือนผู้เข้าสู่เรือน, พึงเห็นสัตว์ผู้ออกจากครรภ์มารดาเปรียบเหมือนผู้ออกจากเรือน, พึงเห็นสัตว์ผู้ท่องเที่ยวไปในภพน้อยภพใหญ่เปรียบเหมือนผู้สัญจรไปตามถนน, พึงเห็นสัตว์ผู้เกิดแล้วในที่นั้นๆ ในภพสามเปรียบเหมือนผู้นั่งอยู่ที่ทางสามแพร่งกลางแจ้งเบื้องหน้า, เวลาที่มนุษย์เหล่านั้นปรากฏแก่บุรุษผู้ยืนอยู่บนพื้นปราสาทฉันใด พึงเห็นเวลาที่สัตว์ผู้เกิดแล้วในภพสามปรากฏแก่ภิกษุผู้นั่งน้อมจิตไปเพื่อทิพพจักขุญาณฉันนั้น. และคำนี้ท่านกล่าวไว้เพื่อความง่ายในการแสดงธรรมเท่านั้น เพราะในอรูปภพไม่มีอารมณ์ของทิพพจักขุ.

Āsavakkhayañāṇakathā

อาสวักขยญาณกถา

248. So evaṃ samāhite citteti idha vipassanāpādakaṃ catutthajjhānacittaṃ veditabbaṃ. Āsavānaṃ khayañāṇāyāti āsavānaṃ khayañāṇanibbattanatthāya. Ettha ca āsavānaṃ khayo nāma maggopi phalampi nibbānampi bhaṅgopi vuccati. ‘‘Khaye ñāṇaṃ, anuppāde ñāṇa’’nti ettha hi maggo āsavānaṃ khayoti vutto. ‘‘Āsavānaṃ khayā samaṇo hotī’’ti (ma. ni. 1.438) ettha phalaṃ.

๒๔๘. ในบทว่า โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต นี้ พึงทราบว่าได้แก่จตุตถฌานจิตอันเป็นบาทของวิปัสสนา. บทว่า อาสวานํ ขยญาณาย คือ เพื่อให้เกิดญาณเป็นเครื่องสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย. และในที่นี้ คำว่า ความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย ท่านเรียกว่า มรรคบ้าง ผลบ้าง นิพพานบ้าง ภังคะบ้าง. จริงอยู่ ในบทว่า "ขเย ญาณํ, อนุปฺปาเท ญาณํ" นี้ ท่านกล่าวว่ามรรคคือความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย. ในบทว่า "อาสวานํ ขยา สมโณ โหติ" (ม.น. ๑/๔๓๘) นี้ ท่านกล่าวหมายถึงผล.

‘‘Paravajjānupassissa, niccaṃ ujjhānasaññino;

Āsavā tassa vaḍḍhanti, ārā so āsavakkhayā’’ti. (dha. pa. 253);

"อาสวะทั้งหลายย่อมเจริญแก่บุคคลผู้คอยดูโทษของผู้อื่น มีความสำคัญในการเพ่งโทษอยู่เป็นนิตย์ ผู้นั้นอยู่ห่างไกลจากความสิ้นอาสวะ" (ธ.ป. ๒๕๓);

Ettha [Pg.201] nibbānaṃ. ‘‘Āsavānaṃ khayo vayo bhedo aniccatā antaradhāna’’nti ettha bhaṅgo. Idha pana nibbānaṃ adhippetaṃ. Arahattamaggopi vaṭṭatiyeva.

ในคาถานี้ ท่านกล่าวหมายถึงนิพพาน. ในบทว่า "อาสวานํ ขโย วโย เภโท อนิจฺจตา อนฺตรธานํ" นี้ ท่านกล่าวหมายถึงภังคะ. แต่ในที่นี้ (ในบทว่า อาสวานํ ขยญาณาย) ท่านประสงค์เอานิพพาน แม้อรหัตตมรรคก็ใช้ได้เหมือนกัน.

Cittaṃ abhinīharatīti vipassanā cittaṃ tanninnaṃ tappoṇaṃ tappabbhāraṃ karoti. So idaṃ dukkhantiādīsu ‘‘ettakaṃ dukkhaṃ, na ito bhiyyo’’ti sabbampi dukkhasaccaṃ sarasalakkhaṇapaṭivedhena yathābhūtaṃ pajānātīti attho. Tassa ca dukkhassa nibbattikaṃ taṇhaṃ ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti. Tadubhayampi yaṃ ṭhānaṃ patvā nirujjhati, taṃ tesaṃ appavattiṃ nibbānaṃ ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti; tassa ca sampāpakaṃ ariyamaggaṃ ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti sarasalakkhaṇapaṭivedhena yathābhūtaṃ pajānātīti attho.

บทว่า จิตฺตํ อภินีหรติ คือ กระทำวิปัสสนาจิตให้น้อมไปในสิ่งนั้น โน้มไปในสิ่งนั้น โอนไปในสิ่งนั้น. ในบทว่า โส อิทํ ทุกฺขํ เป็นต้น มีเนื้อความว่า ย่อมรู้ชัดทุกขสัจทั้งหมดตามความเป็นจริงโดยการแทงตลอดสภาวลักษณะของตนว่า "ทุกข์มีเพียงเท่านี้ ไม่มีเกินกว่านี้". และรู้ชัดตัณหาอันเป็นเหตุให้เกิดทุกข์นั้นว่า "นี้คือทุกขสมุทัย". ทุกข์และสมุทัยทั้งสองนั้นถึงฐานะใดแล้วย่อมดับ, รู้ชัดนิพพานอันเป็นที่ไม่เป็นไปแห่งทุกข์และสมุทัยทั้งสองนั้นว่า "นี้คือทุกขนิโรธ"; และรู้ชัดอริยมรรคอันเป็นเครื่องให้ถึงนิพพานนั้นว่า "นี้คือทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา" ตามความเป็นจริงโดยการแทงตลอดสภาวลักษณะของตน.

Evaṃ sarūpato saccāni dassetvā puna kilesavasena pariyāyato dassento ‘‘ime āsavā’’tiādimāha. Tassa evaṃ jānato evaṃ passatoti tassa bhikkhuno evaṃ jānantassa evaṃ passantassa, saha vipassanāya koṭippattaṃ maggaṃ kathesi. Kāmāsavāti kāmāsavato. Vimuccatīti iminā maggakkhaṇaṃ dasseti. Vimuttasminti iminā phalakkhaṇaṃ. Vimuttamiti ñāṇaṃ hotīti iminā paccavekkhaṇañāṇaṃ. Khīṇā jātītiādīhi tassa bhūmiṃ. Tena hi ñāṇena khīṇāsavo paccavekkhanto khīṇā jātītiādīni pajānāti.

ครั้นทรงแสดงสัจจะโดยสรูปอย่างนี้แล้ว เมื่อจะทรงแสดงโดยปริยายโดยอำนาจกิเลสอีก จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อิเม อาสวา. บทว่า ตสฺส เอวํ ชานโต เอวํ ปสฺสโต คือ ตรัสถึงมรรคที่ถึงที่สุดพร้อมกับวิปัสสนาแก่ภิกษุนั้นผู้รู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้. บทว่า กามาสวา คือ จากกามาสวะ. ด้วยบทว่า วิมุจฺจติ นี้ ทรงแสดงมรรคขณะ. ด้วยบทว่า วิมุตฺตสฺมึ นี้ (ทรงแสดง) ผลขณะ. ด้วยบทว่า วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหติ นี้ (ทรงแสดง) ปัจจเวกขณญาณ. ด้วยบทเป็นต้นว่า ขีณา ชาติ (ทรงแสดง) ภูมิของปัจจเวกขณญาณนั้น. จริงอยู่ พระขีณาสพเมื่อพิจารณาด้วยญาณนั้น ย่อมรู้ชัดเรื่องเป็นต้นว่า ชาติสิ้นแล้ว.

Katamā panassa jāti khīṇā? Kathañca naṃ pajānātīti? Na tāvassa atītā jāti khīṇā, pubbeva khīṇattā. Na anāgatā, anāgate vāyāmābhāvato. Na paccuppannā, vijjamānattā. Yā pana maggassa abhāvitattā uppajjeyya ekacatupañcavokārabhavesu ekacatupañcakkhandhappabhedā jāti, sā maggassa bhāvitattā āyatiṃ anuppādadhammataṃ āpajjanena khīṇā. Taṃ so maggabhāvanāya pahīnakilese paccavekkhitvā ‘‘kilesābhāve vijjamānampi kammaṃ āyatiṃ appaṭisandhikaṃva hotī’’ti jānanto pajānāti.

ก็ชาติอันไหนเล่าของพระองค์สิ้นไปแล้ว? และพระองค์ทรงทราบชาตินั้นได้อย่างไร? ชาติในอดีตของพระองค์ยังไม่สิ้นไปก่อน เพราะสิ้นไปแล้วในกาลก่อนนั่นเอง ชาติในอนาคตก็ไม่สิ้นไป เพราะไม่มีความพยายามในอนาคต ชาติในปัจจุบันก็ไม่สิ้นไป เพราะยังดำรงอยู่ ส่วนชาติใด อันมีความแตกต่างแห่งขันธ์ ๑ ขันธ์ ๔ ขันธ์ ๕ ในเอกโวการภพ จตุโวการภพ ปัญจโวการภพ พึงเกิดขึ้นเพราะความที่มรรคยังไม่ถูกเจริญแล้ว ชาตินั้นสิ้นไปแล้ว ด้วยการถึงความมีธรรมดาไม่เกิดขึ้นอีกในอนาคต เพราะความที่มรรคถูกเจริญแล้ว พระองค์ทรงทราบชัดชาตินั้น โดยทรงทราบอยู่หลังจากทรงพิจารณากิเลสที่ละได้แล้วด้วยการเจริญมรรคว่า "เมื่อไม่มีกิเลส แม้กรรมที่ยังดำรงอยู่ก็เป็นเหมือนไม่มีปฏิสนธิในอนาคต"

Vusitanti vutthaṃ parivutthaṃ. Brahmacariyanti maggabrahmacariyaṃ. Puthujjanakalyāṇakena hi saddhiṃ satta sekkhā brahmacariyavāsaṃ vasanti nāma, khīṇāsavo vutthavāso, tasmā so attano brahmacariyavāsaṃ paccavekkhanto vusitaṃ brahmacariyanti pajānāti. Kataṃ karaṇīyanti catūsu saccesu catūhi maggehi pariññāpahānasacchikiriyābhāvanāvasena [Pg.202] soḷasavidhaṃ kiccaṃ niṭṭhāpitaṃ. Tena tena maggena pahātabbakilesā pahīnā, dukkhamūlaṃ samucchinnanti attho. Puthujjanakalyāṇakādayo hi taṃ kiccaṃ karonti, khīṇāsavo katakaraṇīyo. Tasmā so attano karaṇīyaṃ paccavekkhanto kataṃ karaṇīyanti pajānāti. Nāparaṃ itthattāyāti idāni puna itthabhāvāya evaṃ soḷasakiccabhāvāya kilesakkhayabhāvāya vā kattabbaṃ maggabhāvanākiccaṃ me natthīti pajānāti. Atha vā itthattāyāti itthabhāvato imasmā evaṃ pakārā. Idāni vattamānakhandhasantānā aparaṃ khandhasantānaṃ mayhaṃ natthi. Ime pana pañcakkhandhā pariññātā tiṭṭhanti chinnamūlakā rukkhā viya, te carimakacittanirodhena anupādāno viya jātavedo nibbāyissanti apaṇṇattikabhāvañca gamissantīti pajānāti.

คำว่า วุสิตํ (อยู่จบแล้ว) หมายถึง อยู่แล้ว อยู่จบแล้ว คำว่า พฺรหฺมจริยํ (พรหมจรรย์) หมายถึง มรรคพรหมจรรย์ จริงอยู่ พระเสขะ 7 จำพวก พร้อมด้วยกัลยาณปุถุชน ชื่อว่ากำลังประพฤติพรหมจรรย์อยู่ ส่วนพระขีณาสพเป็นผู้มีพรหมจรรย์อันอยู่จบแล้ว เพราะเหตุนั้น พระองค์เมื่อทรงพิจารณาการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ของพระองค์ จึงทรงทราบชัดว่า "พรหมจรรย์เราอยู่จบแล้ว" คำว่า กตํ กรณียํ (กิจที่ควรทำ ได้ทำเสร็จแล้ว) หมายถึง กิจ 16 อย่างในสัจจะ 4 อันได้แก่ ปริญญา ปหานะ สัจฉิกิริยา และภาวนา ได้สำเร็จแล้วด้วยมรรค 4 ความหมายคือ กิเลสที่พึงละด้วยมรรคนั้นๆ ได้ถูกละแล้ว รากเหง้าแห่งทุกข์ได้ถูกตัดขาดแล้ว จริงอยู่ กัลยาณปุถุชนเป็นต้นกำลังทำกิจนั้นอยู่ ส่วนพระขีณาสพเป็นผู้มีกิจที่ต้องทำอันทำเสร็จแล้ว เพราะเหตุนั้น พระองค์เมื่อทรงพิจารณากิจที่ควรทำของพระองค์ จึงทรงทราบชัดว่า "กิจที่ควรทำ เราทำเสร็จแล้ว" คำว่า นาปรํ อิตฺถตฺตาย (กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก) หมายถึง พระองค์ทรงทราบชัดว่า "บัดนี้ กิจคือการเจริญมรรคที่ต้องทำเพื่อความเป็นอย่างนี้อีก คือเพื่อความเป็นกิจ 16 อย่าง หรือเพื่อความสิ้นไปแห่งกิเลส ย่อมไม่มีแก่เรา" อีกนัยหนึ่ง คำว่า อิตฺถตฺตาย หมายถึง จากความเป็นอย่างนี้ คือ จากความเป็นไปแห่งขันธ์เช่นนี้ บัดนี้ นอกจากสันตติแห่งขันธ์ที่ดำเนินอยู่ในปัจจุบัน สันตติแห่งขันธ์อื่นย่อมไม่มีแก่เรา ส่วนขันธ์ 5 เหล่านี้ เป็นสิ่งที่กำหนดรู้แล้ว ดำรงอยู่ ดุจต้นไม้ที่ถูกตัดรากแล้ว ขันธ์เหล่านั้นจักดับไปพร้อมกับการดับแห่งจิตดวงสุดท้าย ดุจไฟที่ไม่มีเชื้อ และจักถึงความไม่เป็นที่บัญญัติได้" พระองค์ทรงทราบชัดดังนี้

249. Pabbatasaṅkhepeti pabbatamatthake. Anāviloti nikkaddamo. Sippiyo ca sambukā ca sippisambukaṃ. Sakkharā ca kathalāni ca sakkharakathalaṃ. Macchānaṃ gumbā ghaṭāti macchagumbaṃ. Tiṭṭhantampi carantampīti ettha sakkharakathalaṃ tiṭṭhatiyeva, itarāni carantipi tiṭṭhantipi. Yathā pana antarantarā ṭhitāsupi nisinnāsupi vijjamānāsupi ‘‘etā gāvo carantī’’ti carantiyo upādāya itarāpi carantīti vuccanti. Evaṃ tiṭṭhantameva sakkharakathalaṃ upādāya itarampi dvayaṃ tiṭṭhantanti vuttaṃ. Itarañca dvayaṃ carantaṃ upādāya sakkharakathalampi carantanti vuttaṃ. Tattha cakkhumato purisassa tīre ṭhatvā passato sippikasambukādīnaṃ vibhūtakālo viya āsavānaṃ khayāya cittaṃ abhinīharitvā nisinnassa bhikkhuno catunnaṃ saccānaṃ vibhūtakālo daṭṭhabboti.

๒๔๙. คำว่า ปพฺพตสงฺเขเป หมายถึง บนยอดเขา คำว่า อนาวิโล หมายถึง ไม่มีโคลนตม หอยกาบและหอยโข่ง ชื่อว่า สิปฺปิสมฺพุกํ กรวดและกระเบื้องแตก ชื่อว่า สกฺขรกถลํ ฝูงปลาหรือกลุ่มปลา ชื่อว่า มจฺฉคุมฺพํ ในคำว่า ติฏฺฐนฺตมฺปิ จรนฺตมฺปิ (ทั้งที่หยุดนิ่งและเคลื่อนไหว) นี้ กรวดและกระเบื้องแตกย่อมหยุดนิ่งอย่างเดียว ส่วนสัตว์ที่เหลือย่อมเคลื่อนไหวด้วย หยุดนิ่งด้วย เปรียบเหมือน แม้จะมีโคที่ยืนอยู่และนอนอยู่ท่ามกลาง แต่เมื่ออ้างถึงโคที่กำลังเดินอยู่ ก็กล่าวว่า "โคเหล่านี้กำลังเดิน" ฉันใด โคตัวอื่นๆ ก็ถูกเรียกว่ากำลังเดินไปด้วย ฉันนั้น อย่างนั้นเหมือนกัน เมื่ออ้างถึงกรวดและกระเบื้องแตกที่หยุดนิ่งอยู่โดยแท้ สัตว์อีกสองจำพวกก็ถูกเรียกว่า "หยุดนิ่ง" ด้วย และเมื่ออ้างถึงสัตว์อีกสองจำพวกที่กำลังเคลื่อนไหว กรวดและกระเบื้องแตกก็ถูกเรียกว่า "เคลื่อนไหว" ด้วย ในอุปมานั้น พึงเห็นว่า เวลาที่สัจจะ 4 จะปรากฏชัดแก่ภิกษุผู้นั่งน้อมจิตไปเพื่อความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย เปรียบเหมือนเวลาที่หอยกาบหอยโข่งเป็นต้นจะปรากฏชัดแก่บุรุษผู้มีจักษุดี ยืนมองดูอยู่ที่ฝั่ง

Ettāvatā vipassanāñāṇaṃ, manomayañāṇaṃ, iddhividhañāṇaṃ, dibbasotañāṇaṃ, cetopariyañāṇaṃ, pubbenivāsañāṇaṃ, dibbacakkhuvasena nipphannaṃ anāgataṃsañāṇayathākammūpagañāṇadvayaṃ, dibbacakkhuñāṇaṃ, āsavakkhayañāṇanti dasa ñāṇāni niddiṭṭhāni honti. Tesaṃ ārammaṇavibhāgo jānitabbo – tattha vipassanāñāṇaṃ parittamahaggataatītānāgatapaccuppannaajjhattabahiddhāvasena sattavidhārammaṇaṃ. Manomayañāṇaṃ nimmitabbarūpāyatanamattameva ārammaṇaṃ karotīti [Pg.203] parittapaccuppannabahiddhārammaṇaṃ. Āsavakkhayañāṇaṃ appamāṇabahiddhānavattabbārammaṇaṃ. Avasesānaṃ ārammaṇabhedo visuddhimagge vutto. Uttaritaraṃ vā paṇītataraṃ vāti yena kenaci pariyāyena ito seṭṭhataraṃ sāmaññaphalaṃ nāma natthīti bhagavā arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi.

ด้วยเนื้อความเพียงเท่านี้ เป็นอันว่า ญาณ 10 ประการ ได้แก่ วิปัสสนาญาณ มโนมยญาณ อิทธิวิธญาณ ทิพพโสตญาณ เจโตปริยญาณ ปุพเพนิวาสญาณ อนาคตังสญาณและยถากัมมูปคญาณสองอย่างที่สำเร็จด้วยทิพพจักขุ ทิพพจักขุญาณ และอาสวักขยญาณ ได้ถูกแสดงไว้แล้ว พึงทราบการจำแนกอารมณ์ของญาณเหล่านั้น ในบรรดาญาณเหล่านั้น วิปัสสนาญาณมีอารมณ์ 7 อย่าง คือ ปริตตารมณ์ มหัคคตารมณ์ อดีตารมณ์ อนาคตารมณ์ ปัจจุบันนารมณ์ อัชฌัตตารมณ์ และพหิทธารมณ์ มโนมยญาณมีเพียงรูปายตนะที่พึงเนรมิตได้เท่านั้นเป็นอารมณ์ เพราะฉะนั้น จึงมีอารมณ์ที่เป็นปริตตะ ปัจจุบัน และพหิทธา อาสวักขยญาณมีอารมณ์ที่เป็นอัปปมาณะ พหิทธา และนวัตตัพพะ (กล่าวไม่ได้) ความแตกต่างแห่งอารมณ์ของญาณที่เหลือ ข้าพเจ้าได้กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค คำว่า อุตฺตริตรํ วา ปณีตตรํ วา (ยิ่งกว่าหรือประณีตกว่า) หมายความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงจบเทศนาลงด้วยยอดคืออรหัตตผลว่า โดยปริยายใดๆ ก็ตาม สามัญผลที่ประเสริฐกว่านี้ไม่มีอีกแล้ว

Ajātasattuupāsakattapaṭivedanākathā

อชาตสัตตุอุปาสกัตตปฏิเวทนากถา (ว่าด้วยการประกาศตนเป็นอุบาสกของพระเจ้าอชาตศัตรู)

250. Rājā tattha tattha sādhukāraṃ pavattento ādimajjhapariyosānaṃ sakkaccaṃ sutvā ‘‘ciraṃ vatamhi ime pañhe puthū samaṇabrāhmaṇe pucchanto, thuse koṭṭento viya kiñci sāraṃ nālatthaṃ, aho vata bhagavato guṇasampadā, yo me dīpasahassaṃ jālento viya mahantaṃ ālokaṃ katvā ime pañhe vissajjesi. Suciraṃ vatamhi dasabalassa guṇānubhāvaṃ ajānanto vañcito’’ti cintetvā buddhaguṇānussaraṇasambhūtāya pañcavidhāya pītiyā phuṭasarīro attano pasādaṃ āvikaronto upāsakattaṃ paṭivedesi. Taṃ dassetuṃ ‘‘evaṃ vutte rājā’’tiādi āraddhaṃ.

๒๕๐. พระราชาทรงเปล่งสาธุการในที่นั้นๆ ทรงสดับธรรมเทศนาอันมีเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดโดยเคารพแล้ว ทรงดำริว่า "โอหนอ เรามัวแต่ทูลถามปัญหานี้กับสมณพราหมณ์มากมายมานานนักหนาแล้ว ไม่ได้สาระอะไรเลย เหมือนคนตำแกลบฉะนั้น โอหนอ พระคุณสมบัติของพระผู้มีพระภาคช่างน่าอัศจรรย์จริงหนอ พระองค์ผู้ทรงวิสัชนาปัญหาเหล่านี้แก่เรา โดยทรงทำแสงสว่างอันยิ่งใหญ่ให้เกิดขึ้น ประดุจทรงจุดประทีปพันดวง โอหนอ เราถูกหลอกลวงมานานแสนนาน เพราะไม่รู้ถึงคุณานุภาพของพระทศพล" ครั้นทรงดำริฉะนี้แล้ว มีพระวรกายแผ่ซ่านด้วยปีติ 5 ประการอันเกิดขึ้นจากการระลึกถึงพระพุทธคุณ ทรงกระทำความเลื่อมใสของพระองค์ให้ปรากฏ แล้วทรงประกาศความเป็นอุบาสก เพื่อแสดงความข้อนั้น พระสังคีติกาจารย์จึงเริ่มคำว่า "เอวํ วุตฺเต ราชา" เป็นต้น

Tattha abhikkantaṃ, bhanteti ayaṃ abhikkantasaddo khayasundarābhirūpaabbhanumodanesu dissati. ‘‘Abhikkantā bhante, ratti, nikkhanto paṭhamo yāmo, ciranisinno bhikkhusaṅgho’’tiādīsu (a. ni. 8.20) hi khaye dissati. ‘‘Ayaṃ me puggalo khamati, imesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro cā’’tiādīsu (a. ni. 4.100) sundare.

ในคำว่า อภิกฺกนฺตํ ภนฺเต นี้ คำว่า อภิกฺกนฺตศัพท์ ปรากฏในความหมายว่า ล่วงไป, งดงาม, รูปงาม, และการอนุโมทนา จริงอยู่ ในประโยคเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ราตรีล่วงไปแล้ว ปฐมยามผ่านไปแล้ว ภิกษุสงฆ์นั่งอยู่นานแล้ว" (อํ. อฏฺฐก. 20) อภิกฺกนฺตศัพท์ปรากฏในความหมายว่า ล่วงไป ในประโยคเป็นต้นว่า "บุคคลนี้เป็นที่พอใจของเรา ในบรรดาบุคคล 4 คนนี้ บุคคลนี้เป็นผู้ดีกว่าและประณีตกว่า" (อํ. จตุกฺก. 100) ปรากฏในความหมายว่า งดงาม

‘‘Ko me vandati pādāni, iddhiyā yasasā jalaṃ;

Abhikkantena vaṇṇena, sabbā obhāsayaṃ disā’’ti. (vi. va. 857);

"ใครหนอไหว้เท้าทั้งสองของเรา ผู้รุ่งเรืองด้วยฤทธิ์และยศ มีวรรณะงดงามยิ่งนัก ยังทิศทั้งปวงให้สว่างไสว" (วิ.ว. 857)

Ādīsu abhirūpe. ‘‘Abhikkantaṃ bho, gotamā’’tiādīsu (pārā. 15) abbhanumodane. Idhāpi abbhanumodaneyeva. Yasmā ca abbhanumodane, tasmā ‘sādhu sādhu bhante’ti vuttaṃ hotīti veditabbo.

ในคำเป็นต้นว่า อภิรูปา. ในคำเป็นต้นว่า "อภิกฺกนฺตํ โภ โคตม" (ปารา. ๑๕) มีอรรถว่า อนุโมทนา. แม้ในที่นี้ ก็มีอรรถว่าอนุโมทนาเหมือนกัน. และเพราะมีอรรถว่าอนุโมทนา ฉะนั้น พึงทราบว่า มีความหมายว่า "สาธุ สาธุ ภนฺเต" (ดีละ ดีละ ท่านผู้เจริญ).

Bhaye kodhe pasaṃsāyaṃ, turite kotūhalacchare;

Hāse soke pasāde ca, kare āmeḍitaṃ budhoti.

บัณฑิตย่อมกล่าวซ้ำคำ ในความกลัว, ในความโกรธ, ในการสรรเสริญ, ในความรีบร้อน, ในความสงสัยใคร่รู้และความอัศจรรย์ใจ, ในการหัวเราะ, ในความโศกเศร้า, และในความเลื่อมใส.

Iminā [Pg.204] ca lakkhaṇena idha pasādavasena, pasaṃsāvasena cāyaṃ dvikkhattuṃ vuttoti veditabbo. Athavā abhikkantanti abhikantaṃ atiiṭṭhaṃ atimanāpaṃ atisundaranti vuttaṃ hoti.

และโดยลักษณะนี้ พึงทราบว่า ในที่นี้ คำนี้ท่านกล่าวไว้ ๒ ครั้ง ด้วยอำนาจความเลื่อมใสและด้วยอำนาจการสรรเสริญ. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า อภิกฺกนฺตํ มีความหมายว่า งามยิ่ง น่าปรารถนายิ่ง น่าพอใจยิ่ง สวยงามยิ่ง.

Ettha ekena abhikkantasaddena desanaṃ thometi, ekena attano pasādaṃ. Ayañhettha adhippāyo, abhikkantaṃ bhante, yadidaṃ bhagavato dhammadesanā, ‘abhikkantaṃ’ yadidaṃ bhagavato dhammadesanaṃ āgamma mama pasādoti. Bhagavatoyeva vā vacanaṃ dve dve atthe sandhāya thometi. Bhagavato vacanaṃ abhikkantaṃ dosanāsanato, abhikkantaṃ guṇādhigamanato. Tathā saddhājananato, paññājananato, sātthato, sabyañjanato, uttānapadato, gambhīratthato, kaṇṇasukhato, hadayaṅgamato, anattukkaṃsanato, aparavambhanato, karuṇāsītalato, paññāvadātato, āpātharamaṇīyato, vimaddakkhamato, suyyamānasukhato, vīmaṃsiyamānahitatoti evamādīhi yojetabbaṃ.

ในที่นี้ ด้วยคำว่า อภิกฺกนฺตํ คำหนึ่ง เป็นการสรรเสริญพระธรรมเทศนา, ด้วยอีกคำหนึ่ง เป็นการแสดงความเลื่อมใสของตน. อธิบายในที่นี้มีดังนี้: ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระธรรมเทศนาของพระผู้มีพระภาคนี้นั้น งามยิ่ง, 'งามยิ่ง' คือความเลื่อมใสของข้าพระองค์ที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยพระธรรมเทศนาของพระผู้มีพระภาค. หรืออีกนัยหนึ่ง เป็นการสรรเสริญพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคโดยมุ่งหมายถึงอรรถะ ๒ อย่างในแต่ละคำ. พระดำรัสของพระผู้มีพระภาคงามยิ่ง เพราะทำลายโทษ, งามยิ่ง เพราะทำให้บรรลุคุณ. พึงประกอบความอย่างนี้เป็นต้นต่อไปว่า: งามยิ่ง เพราะทำให้เกิดศรัทธา, เพราะทำให้เกิดปัญญา, เพราะมีอรรถะ, เพราะมีพยัญชนะ, เพราะมีบทตื้น, เพราะมีอรรถลึกซึ้ง, เพราะไพเราะโสต, เพราะซาบซึ้งใจ, เพราะไม่ยกตน, เพราะไม่ข่มผู้อื่น, เพราะเย็นด้วยกรุณา, เพราะบริสุทธิ์ด้วยปัญญา, เพราะน่ารื่นรมย์ในเบื้องต้น, เพราะทนต่อการพิจารณา, เพราะเป็นสุขเมื่อได้ฟัง, เพราะเป็นประโยชน์เมื่อได้ไตร่ตรอง.

Tato parampi catūhi upamāhi desanaṃyeva thometi. Tattha nikkujjitanti adhomukhaṭhapitaṃ heṭṭhāmukhajātaṃ vā. Ukkujjeyyāti upari mukhaṃ kareyya. Paṭicchannanti tiṇapaṇṇādichāditaṃ. Vivareyyāti ugghāṭeyya. Mūḷhassa vāti disāmūḷhassa. Maggaṃ ācikkheyyāti hatthe gahetvā ‘‘esa maggo’’ti vadeyya, andhakāreti kāḷapakkhacātuddasī aḍḍharattaghanavanasaṇḍameghapaṭalehi caturaṅge tame. Ayaṃ tāva anuttānapadattho. Ayaṃ pana sādhippāyayojanā. Yathā koci nikkujjitaṃ ukkujjeyya, evaṃ saddhammavimukhaṃ asaddhamme patitaṃ maṃ asaddhammā vuṭṭhāpentana. Yathā paṭicchannaṃ vivareyya, evaṃ kassapassa bhagavato sāsanantaradhānā pabhuti micchādiṭṭhigahanapaṭicchannaṃ sāsanaṃ vivarantena, yathā mūḷhassa maggaṃ ācikkheyya, evaṃ kummaggamicchāmaggappaṭipannassa me saggamokkhamaggaṃ āvikarontena, yathā andhakāre telapajjotaṃ dhāreyya, evaṃ mohandhakāranimuggassa me buddhādiratanarūpāni apassato tappaṭicchādakamohandhakāraviddhaṃsakadesanāpajjotadhārakena mayhaṃ bhagavatā etehi pariyāyehi pakāsitattā anekapariyāyena dhammo pakāsitoti.

ต่อจากนั้นไป ท่านก็สรรเสริญพระธรรมเทศนาด้วยอุปมา ๔ ข้อ. ในอุปมาเหล่านั้น คำว่า นิกฺกุชฺชิตํ คือ ของที่ถูกตั้งคว่ำหน้าลง หรือของที่เกิดมามีหน้าอยู่เบื้องล่าง. คำว่า อุกฺกุชฺเชยฺย คือ พึงทำให้มีหน้าอยู่เบื้องบน. คำว่า ปฏิจฺฉนฺนํ คือ ของที่ถูกหญ้าและใบไม้เป็นต้นปิดบังไว้. คำว่า วิวเรยฺย คือ พึงเปิด. คำว่า มูฬฺหสฺส คือ แก่ผู้หลงทิศ. คำว่า มคฺคํ อาจิกฺเขยฺย คือ พึงจูงมือแล้วบอกว่า "นี่คือทาง". คำว่า อนฺธกาเร คือ ในความมืดอันประกอบด้วยองค์ ๔ คือ วัน ๑๔ ค่ำข้างแรม, เที่ยงคืน, ป่าทึบ, และหมู่เมฆ. นี้เป็นอรรถของบทที่ไม่ปรากฏชัดก่อน. ส่วนนี้เป็นการประกอบความพร้อมด้วยอธิบาย: เปรียบเหมือนบุคคลพึงหงายของที่คว่ำ, ฉันใด พระองค์ผู้ทรงให้ข้าพระองค์ผู้หันหลังให้สัทธรรม ตกอยู่ในอสัทธรรม ได้ลุกขึ้นจากอสัทธรรม ฉันนั้น. เปรียบเหมือนบุคคลพึงเปิดของที่ถูกปิดบัง, ฉันใด พระองค์ผู้ทรงเปิดเผยพระศาสนาอันถูกป่าทึบคือมิจฉาทิฏฐิปิดบังไว้ตั้งแต่กาลอันตรธานแห่งพระศาสนาของพระผู้มีพระภาคกัสสปะ ฉันนั้น. เปรียบเหมือนบุคคลพึงบอกทางแก่ผู้หลงทาง, ฉันใด พระองค์ผู้ทรงแสดงทางสวรรค์และทางพระนิพพานแก่ข้าพระองค์ผู้ดำเนินไปในทางที่ผิดทางที่ไม่ใช่ทาง ฉันนั้น. เปรียบเหมือนบุคคลพึงตามประทีปน้ำมันในที่มืด, ฉันใด พระองค์ผู้ทรงชูประทีปคือเทศนาอันทำลายความมืดคือโมหะที่ปกปิดรูปแห่งรัตนะทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น แก่ข้าพระองค์ผู้จมอยู่ในความมืดคือโมหะ มองไม่เห็นอยู่ ฉันนั้น. เพราะพระธรรมอันพระผู้มีพระภาคทรงประกาศแก่ข้าพระองค์โดยปริยายเหล่านี้ ฉะนั้น พระธรรมจึงชื่อว่าอันพระองค์ทรงประกาศแล้วโดยอเนกปริยาย.

Evaṃ desanaṃ thometvā imāya desanāya ratanattaye pasannacitto pasannākāraṃ karonto esāhantiādimāha. Tattha esāhanti eso ahaṃ[Pg.205]. Bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmīti bhagavā me saraṇaṃ, parāyanaṃ, aghassa tātā, hitassa ca vidhātāti. Iminā adhippāyena bhagavantaṃ gacchāmi bhajāmi sevāmi payirupāsāmi, evaṃ vā jānāmi bujjhāmīti. Yesañhi dhātūnaṃ gatiattho, buddhipi tesaṃ attho. Tasmā gacchāmīti imassa jānāmi bujjhāmīti ayampi attho vutto. Dhammañca bhikkhusaṅghañcāti ettha pana adhigatamagge sacchikatanirodhe yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne catūsu apāyesu apatamāne dhāretīti dhammo, so atthato ariyamaggo ceva nibbānañca. Vuttañcetaṃ – ‘‘yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo tesaṃ aggamakkhāyatī’’ti (a. ni. 4.34) vitthāro. Na kevalañca ariyamaggo ceva nibbānañca. Api ca kho ariyaphalehi saddhiṃ pariyattidhammopi. Vuttañhetaṃ chattamāṇavakavimāne –

ครั้นสรรเสริญพระธรรมเทศนาอย่างนี้แล้ว มีจิตเลื่อมใสในพระรัตนตรัยด้วยพระธรรมเทศนานี้ เมื่อจะแสดงอาการของผู้เลื่อมใส จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า เอสาหํ. ในคำเหล่านั้น คำว่า เอสาหํ คือ เอโส อหํ (ข้าพระองค์นี้). คำว่า ภควนฺตํ สรณํ คจฺฉามิ มีความว่า พระผู้มีพระภาคเป็นที่พึ่ง เป็นที่ไปในเบื้องหน้าของข้าพระองค์ เป็นผู้คุ้มครองจากความชั่ว และเป็นผู้จัดการประโยชน์เกื้อกูล. ด้วยอธิบายนี้ ข้าพระองค์จึงถึง, คบ, เสพ, เข้าไปนั่งใกล้พระผู้มีพระภาค หรืออีกนัยหนึ่งว่า ย่อมรู้ ย่อมเข้าใจอย่างนี้. จริงอยู่ ธาตุเหล่าใดมีอรรถว่าไป ธาตุเหล่านั้นก็มีอรรถว่ารู้ด้วย. เพราะฉะนั้น อรรถว่า ย่อมรู้ ย่อมเข้าใจ นี้ จึงเป็นอรรถของบทว่า คจฺฉามิ ด้วย. ส่วนในบทว่า ธมฺมญฺจ ภิกฺขุสงฺฆญฺจ มีอธิบายว่า ธรรมชาติที่ทรงไว้ซึ่งบุคคลผู้บรรลุมรรคแล้ว ผู้ทำให้แจ้งซึ่งนิโรธแล้ว ผู้ปฏิบัติตามที่ทรงสั่งสอนแล้ว ไม่ให้ตกไปในอบาย ๔ ชื่อว่าธรรมะ, ธรรมะนั้นโดยอรรถได้แก่ อริยมรรคและพระนิพพาน. และคำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย ธรรมทั้งหลายที่เป็นสังขตะมีประมาณเท่าใด อริยมรรคมีองค์ ๘ บัณฑิตกล่าวว่าเป็นเลิศกว่าธรรมเหล่านั้น" (อํ. จตุกฺก. ๓๔) พึงทราบโดยพิสดาร. และมิใช่เพียงแต่อริยมรรคและพระนิพพานเท่านั้น (ที่ชื่อว่าธรรมะ) แต่ปริยัติธรรมพร้อมด้วยอริยผลก็ชื่อว่าธรรมะด้วย. คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในฉัตตมาณวกวิมานว่า:

‘‘Rāgavirāgamanejamasokaṃ, dhammamasaṅkhatamappaṭikūlaṃ;

Madhuramimaṃ paguṇaṃ suvibhattaṃ, dhammamimaṃ saraṇatthamupehī’’ti. (vi. va. 887);

"ท่านจงถึงธรรมคือความสิ้นราคะ อันไม่หวั่นไหว ไม่มีโศก, ธรรมอันปัจจัยไม่ปรุงแต่ง ไม่เป็นปฏิปักษ์, ธรรมนี้อันไพเราะ คล่องแคล่ว จำแนกไว้ดีแล้ว, จงถึงธรรมนี้เพื่อเป็นที่พึ่งเถิด" (วิ. วิ. ๘๘๗).

Ettha hi rāgavirāgoti maggo kathito. Anejamasokanti phalaṃ. Dhammamasaṅkhatanti nibbānaṃ. Appaṭikūlaṃ madhuramimaṃ paguṇaṃ suvibhattanti piṭakattayena vibhattā dhammakkhandhāti. Diṭṭhisīlasaṃghātena saṃhatoti saṅgho, so atthato aṭṭha ariyapuggalasamūho. Vuttañhetaṃ tasmiññeva vimāne –

จริงอยู่ ในคาถานั้น ด้วยบทว่า ราควิราโค ท่านกล่าวถึงมรรค. ด้วยบทว่า อเนชมโสกํ ท่านกล่าวถึงผล. ด้วยบทว่า ธมฺมมสงฺขตํ ท่านกล่าวถึงพระนิพพาน. ด้วยบทว่า อปฺปฏิกูลํ มธุรมิมํ ปคุณํ สุวิภตฺตํ ท่านกล่าวถึงธรรมขันธ์ทั้งหลายที่จำแนกไว้โดยพระไตรปิฎก. ชื่อว่าสงฆ์ เพราะท่านรวมกันเป็นหมู่ด้วยทิฏฐิและศีล (ที่เสมอกัน), สงฆ์นั้นโดยอรรถได้แก่ หมู่แห่งพระอริยบุคคล ๘ จำพวก. คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในวิมานนั้นนั่นเองว่า:

‘‘Yattha ca dinnamahapphalamāhu, catūsu sucīsu purīsayugesu;

Aṭṭha ca puggaladhammadasā te, saṅghamimaṃ saraṇatthamupehī’’ti. (vi. va. 888);

"ท่านทั้งหลายกล่าวว่า ทานที่ถวายในหมู่ใดมีผลมาก คือในบุรุษบุคคลผู้บริสุทธิ์ ๔ คู่, บุคคลเหล่านั้น ๘ ท่าน เป็นผู้เห็นธรรม, ท่านจงถึงสงฆ์หมู่นี้เพื่อเป็นที่พึ่งเถิด" (วิ. วิ. ๘๘๘).

Bhikkhūnaṃ saṅgho bhikkhusaṅgho. Ettāvatā rājā tīṇi saraṇagamanāni paṭivedesi.

หมู่แห่งภิกษุทั้งหลาย ชื่อว่าภิกขุสงฆ์. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พระราชาได้ทรงประกาศสรณคมน์ ๓ ประการ.

Saraṇagamanakathā

สรณคมนกถา

Idāni tesu saraṇagamanesu kosallatthaṃ saraṇaṃ, saraṇagamanaṃ, yo ca saraṇaṃ gacchati, saraṇagamanappabhedo, saraṇagamanaphalaṃ, saṅkileso, bhedoti, ayaṃ vidhi veditabbo. Seyyathidaṃ – saraṇatthato tāva hiṃsatīti saraṇaṃ. Saraṇagatānaṃ teneva saraṇagamanena bhayaṃ santāsaṃ dukkhaṃ duggatiparikilesaṃ hanati vināsetīti attho, ratanattayassevetaṃ adhivacanaṃ.

บัดนี้ เพื่อความฉลาดในสรณคมน์เหล่านั้น พึงทราบวิธีนี้ คือ สรณะ, สรณคมน์, ผู้ที่ถึงสรณะ, ประเภทแห่งสรณคมน์, ผลแห่งสรณคมน์, ความเศร้าหมอง, และการแตกทำลาย. กล่าวคือ – ก่อนอื่น ว่าโดยอรรถแห่งสรณะ, ชื่อว่าสรณะ เพราะย่อมเบียดเบียน. อธิบายว่า ย่อมกำจัด ย่อมทำลายเสียซึ่งภัย ความหวาดสะดุ้ง ทุกข์ และความเศร้าหมองในทุคคติ ของผู้ถึงสรณะแล้ว ด้วยสรณคมน์นั้นนั่นเอง, คำนี้เป็นชื่อของพระรัตนตรัยนั่นเอง.

Atha [Pg.206] vā hite pavattanena ahitā ca nivattanena sattānaṃ bhayaṃ hiṃsati buddho. Bhavakantārā uttāraṇena assāsadānena ca dhammo; appakānampi kārānaṃ vipulaphalapaṭilābhakaraṇena saṅgho. Tasmā imināpi pariyāyena ratanattayaṃ saraṇaṃ. Tappasādataggarutāhi vihatakileso tapparāyaṇatākārappavatto cittuppādo saraṇagamanaṃ. Taṃ samaṅgīsatto saraṇaṃ gacchati. Vuttappakārena cittuppādena etāni me tīṇi ratanāni saraṇaṃ, etāni parāyaṇanti evaṃ upetīti attho. Evaṃ tāva saraṇaṃ, saraṇagamanaṃ, yo ca saraṇaṃ gacchati, idaṃ tayaṃ veditabbaṃ.

อีกนัยหนึ่ง พระพุทธเจ้าทรงกำจัดภัยของสัตว์ทั้งหลาย ด้วยการทำให้เป็นไปในสิ่งที่เป็นประโยชน์ และด้วยการให้งดเว้นจากสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ พระธรรม (ทรงกำจัดภัย) ด้วยการให้ข้ามพ้นจากกันดารคือภพ และด้วยการประทานความอุ่นใจ พระสงฆ์ (ทรงกำจัดภัย) ด้วยการกระทำให้ได้ผลอันไพบูลย์แม้แห่งการกระทำความดีเพียงเล็กน้อย เพราะเหตุนั้น แม้โดยปริยายนี้ พระรัตนตรัยจึงชื่อว่าเป็นสรณะ จิตตุปบาทที่ถูกกำจัดกิเลสแล้ว ซึ่งเป็นไปโดยอาการมีความเลื่อมใสและความเคารพในพระรัตนตรัยนั้นเป็นอย่างยิ่ง มีความเป็นไปโดยอาการมีความนับถือพระรัตนตรัยนั้นเป็นที่พึ่งอย่างยิ่ง ชื่อว่า สรณคมน์ สัตว์ผู้ประกอบด้วยสรณคมน์นั้น ย่อมถึงสรณะ อธิบายว่า ย่อมเข้าถึงด้วยจิตตุปบาทตามประเภทที่กล่าวแล้วว่า 'รัตนะ ๓ เหล่านี้เป็นสรณะของเรา รัตนะเหล่านี้เป็นที่พึ่งอย่างยิ่งของเรา' ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบธรรม ๓ ประการนี้ คือ สรณะ สรณคมน์ และผู้ที่ถึงสรณะ ไว้ก่อนดังนี้

Saraṇagamanappabhede pana duvidhaṃ saraṇagamanaṃ – lokuttaraṃ lokiyañca. Tattha lokuttaraṃ diṭṭhasaccānaṃ maggakkhaṇe saraṇagamanupakkilesasamucchedena ārammaṇato nibbānārammaṇaṃ hutvā kiccato sakalepi ratanattaye ijjhati. Lokiyaṃ puthujjanānaṃ saraṇagamanupakkilesavikkhambhanena ārammaṇato buddhādiguṇārammaṇaṃ hutvā ijjhati. Taṃ atthato buddhādīsu vatthūsu saddhāpaṭilābho saddhāmūlikā ca sammādiṭṭhi dasasu puññakiriyavatthūsu diṭṭhijukammanti vuccati. Tayidaṃ catudhā vattati – attasanniyyātanena, tapparāyaṇatāya, sissabhāvūpagamanena, paṇipātenāti.

อนึ่ง ในประเภทแห่งสรณคมน์ สรณคมน์มี ๒ อย่าง คือ โลกุตตรสรณคมน์ และโลกิยสรณคมน์ ในสรณคมน์ ๒ อย่างนั้น โลกุตตรสรณคมน์ของพระอริยบุคคลผู้เห็นสัจจะแล้วในมรรคขณะ ย่อมสำเร็จในพระรัตนตรัยทั้งสิ้น โดยกิจ โดยเป็นสรณคมน์มีพระนิพพานเป็นอารมณ์ โดยอารมณ์ เพราะการตัดขาดอุปกิเลสแห่งสรณคมน์ได้ โลกิยสรณคมน์ของปุถุชน ย่อมสำเร็จโดยเป็นสรณคมน์มีคุณของพระพุทธเจ้าเป็นต้นเป็นอารมณ์ โดยอารมณ์ เพราะการข่มอุปกิเลสแห่งสรณคมน์ได้ โลกิยสรณคมน์นั้น โดยอรรถแล้ว คือ การได้ศรัทธาและสัมมาทิฏฐิอันมีศรัทธาเป็นมูลในวัตถุทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น ซึ่งในบุญกิริยาวัตถุ ๑๐ ประการ ท่านเรียกว่า ทิฏฐุชุกัมม์ (การทำความเห็นให้ตรง) โลกิยสรณคมน์นั้นย่อมเป็นไปโดย ๔ ประการ คือ ด้วยการมอบตน ด้วยความเป็นผู้มีพระรัตนตรัยนั้นเป็นที่พึ่งอย่างยิ่ง ด้วยการเข้าถึงความเป็นศิษย์ และด้วยการนอบน้อม

Tattha attasanniyyātanaṃ nāma – ‘‘ajjādiṃ katvā ahaṃ attānaṃ buddhassa niyyātemi, dhammassa, saṅghassā’’ti evaṃ buddhādīnaṃ attapariccajanaṃ. Tapparāyaṇatā nāma ‘‘ajjādiṃ katvā ‘ahaṃ buddhaparāyaṇo, dhammaparāyaṇo, saṅghaparāyaṇo’ti. Maṃ dhārethā’’ti evaṃ tapparāyaṇabhāvo. Sissabhāvūpagamanaṃ nāma – ‘‘ajjādiṃ katvā – ‘ahaṃ buddhassa antevāsiko, dhammassa, saṅghassa antevāsiko’ti maṃ dhārethā’’ti evaṃ sissabhāvūpagamo. Paṇipāto nāma – ‘‘ajjādiṃ katvā ahaṃ abhivādanapaccuṭṭhānaañjalikammasāmīcikammaṃ buddhādīnaṃyeva tiṇṇaṃ vatthūnaṃ karomī’ti maṃ dhārethā’’ti evaṃ buddhādīsu paramanipaccākāro. Imesañhi catunnaṃ ākārānaṃ aññatarampi karontena gahitaṃyeva hoti saraṇaṃ.

ใน ๔ ประการนั้น ที่ชื่อว่า อัตตสันนิยยาตนะ (การมอบตน) คือ การสละตนแก่พระพุทธเจ้าเป็นต้นอย่างนี้ว่า 'ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป ข้าพเจ้าขอมอบตนแด่พระพุทธเจ้า แด่พระธรรม แด่พระสงฆ์' ที่ชื่อว่า ตัปปรายณตา (ความเป็นผู้มีพระรัตนตรัยนั้นเป็นที่พึ่งอย่างยิ่ง) คือ ความเป็นผู้มีพระรัตนตรัยนั้นเป็นที่พึ่งอย่างนี้ว่า 'ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป ขอท่านทั้งหลายจงจำข้าพเจ้าไว้ว่า ข้าพเจ้าเป็นผู้มีพระพุทธเจ้าเป็นที่พึ่งอย่างยิ่ง มีพระธรรมเป็นที่พึ่งอย่างยิ่ง มีพระสงฆ์เป็นที่พึ่งอย่างยิ่ง' ที่ชื่อว่า สิสสภาวูปคมนะ (การเข้าถึงความเป็นศิษย์) คือ การเข้าถึงความเป็นศิษย์อย่างนี้ว่า 'ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป ขอท่านทั้งหลายจงจำข้าพเจ้าไว้ว่า ข้าพเจ้าเป็นอันเตวาสิก (ศิษย์) ของพระพุทธเจ้า เป็นอันเตวาสิกของพระธรรม เป็นอันเตวาสิกของพระสงฆ์' ที่ชื่อว่า ปณิปาตะ (การนอบน้อม) คือ อาการนอบน้อมอย่างยิ่งในพระพุทธเจ้าเป็นต้นอย่างนี้ว่า 'ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป ขอท่านทั้งหลายจงจำข้าพเจ้าไว้ว่า ข้าพเจ้ากระทำการอภิวาท การลุกรับ การประนมมือ การทำสามีจิกรรม แก่วัตถุทั้ง ๓ คือพระพุทธเจ้าเป็นต้นเท่านั้น' ด้วยว่า เมื่อบุคคลกระทำแม้เพียงอย่างใดอย่างหนึ่งในอาการ ๔ อย่างเหล่านี้ สรณะก็เป็นอันว่าบุคคลนั้นรับเอาแล้วนั่นเทียว

Api ca bhagavato attānaṃ pariccajāmi, dhammassa, saṅghassa, attānaṃ pariccajāmi, jīvitaṃ pariccajāmi, pariccattoyeva me attā, pariccattaṃyeva jīvitaṃ, jīvitapariyantikaṃ buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmi, buddho me saraṇaṃ leṇaṃ tāṇanti[Pg.207]; evampi attasanniyyātanaṃ veditabbaṃ. ‘‘Satthārañca vatāhaṃ passeyyaṃ, bhagavantameva passeyyaṃ, sugatañca vatāhaṃ passeyyaṃ, bhagavantameva passeyyaṃ, sammāsambuddhañca vatāhaṃ passeyyaṃ, bhagavantameva passeyya’’nti (saṃ. ni. 2.154). Evampi mahākassapassa saraṇagamanaṃ viya sissabhāvūpagamanaṃ veditabbaṃ.

อีกประการหนึ่ง พึงทราบว่า แม้การมอบตนอย่างนี้ว่า 'ข้าพเจ้าขอสละตนแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า แด่พระธรรม แด่พระสงฆ์ ข้าพเจ้าขอสละชีวิต ตนของข้าพเจ้าเป็นอันสละแล้ว ชีวิตเป็นอันสละแล้ว ข้าพเจ้าขอถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะตลอดชีวิต พระพุทธเจ้าเป็นสรณะ เป็นที่หลีกเร้น เป็นที่ป้องกันภัยของข้าพเจ้า' พึงทราบว่า แม้การเข้าถึงความเป็นศิษย์ดังสรณคมน์ของพระมหากัสสปะอย่างนี้ว่า 'หนอ เราพึงได้เห็นพระศาสดา พึงได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าเท่านั้น หนอ เราพึงได้เห็นพระสุคต พึงได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าเท่านั้น หนอ เราพึงได้เห็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า พึงได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าเท่านั้น' (สังยุตตนิกาย ๒.๑๕๔)

‘‘So ahaṃ vicarissāmi, gāmā gāmaṃ purā puraṃ;

Namassamāno sambuddhaṃ, dhammassa ca sudhammata’’nti. (su. ni. 194);

ข้าพระองค์นั้นจะเที่ยวจาริกไป จากบ้านสู่บ้าน จากเมืองสู่เมือง นอบน้อมอยู่ซึ่งพระสัมพุทธเจ้า และความเป็นธรรมอันดีแห่งพระธรรม (สุตตนิบาต ๑๙๔)

Evampi āḷavakādīnaṃ saraṇagamanaṃ viya tapparāyaṇatā veditabbā. Atha kho brahmāyu brāhmaṇo uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā bhagavato pādesu sirasā nipatitvā bhagavato pādāni mukhena ca paricumbati, pāṇīhi ca parisambāhati, nāmañca sāveti – ‘‘brahmāyu ahaṃ, bho gotama brāhmaṇo, brahmāyu ahaṃ, bho gotama brāhmaṇo’’ti (ma. ni. 2.394) evampi paṇipāto daṭṭhabbo.

พึงทราบความเป็นผู้มีพระรัตนตรัยนั้นเป็นที่พึ่งอย่างยิ่ง ดุจสรณคมน์ของอาฬวกยักษ์เป็นต้น แม้ดังนี้ พึงเห็นการนอบน้อม แม้ดังนี้ว่า 'ครั้งนั้นแล พราหมณ์ชื่อพรหมายุ ลุกจากอาสนะ ทำผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่าข้างหนึ่ง หมอบลงด้วยศีรษะที่พระบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้า จุมพิตพระบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยปาก และนวดฟั้นด้วยมือทั้งสอง พร้อมกับประกาศชื่อว่า 'ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพระองค์คือพรหมายุพราหมณ์ ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพระองค์คือพรหมายุพราหมณ์' (มัชฌิมนิกาย ๒.๓๙๔)

So panesa ñātibhayācariyadakkhiṇeyyavasena catubbidho hoti. Tattha dakkhiṇeyyapaṇipātena saraṇagamanaṃ hoti, na itarehi. Seṭṭhavaseneva hi saraṇaṃ gaṇhāti, seṭṭhavasena ca bhijjati. Tasmā yo sākiyo vā koliyo vā – ‘‘buddho amhākaṃ ñātako’’ti vandati, aggahitameva hoti saraṇaṃ. Yo vā – ‘‘samaṇo gotamo rājapūjito mahānubhāvo avandīyamāno anatthampi kareyyā’’ti bhayena vandati, aggahitameva hoti saraṇaṃ. Yo vā bodhisattakāle bhagavato santike kiñci uggahitaṃ saramāno buddhakāle vā –

อนึ่ง การนอบน้อมนั้นมี ๔ อย่าง โดยอำนาจแห่งความเป็นญาติ ความกลัว ความเป็นอาจารย์ และความเป็นทักขิไณยบุคคล ใน ๔ อย่างนั้น สรณคมน์ย่อมมีได้ด้วยการนอบน้อมโดยความเป็นทักขิไณยบุคคล แต่ไม่มีได้ด้วยการนอบน้อมอย่างอื่น เพราะว่า บุคคลย่อมรับเอาสรณะโดยอำนาจแห่งความเป็นผู้ประเสริฐ และสรณะย่อมขาดโดยอำนาจแห่งความเป็นผู้ประเสริฐเช่นกัน เพราะเหตุนั้น ศากยะหรือโกลิยะใดไหว้โดยคิดว่า 'พระพุทธเจ้าเป็นญาติของเรา' สรณะย่อมเป็นอันไม่ได้รับเอาเลย หรือผู้ใดไหว้ด้วยความกลัวว่า 'พระสมณโคดมเป็นที่บูชาของพระราชา มีอานุภาพมาก หากเราไม่ไหว้ ก็อาจจะทำความพินาศให้ได้' สรณะย่อมเป็นอันไม่ได้รับเอาเลย หรือผู้ใดระลึกถึงวิชาอย่างใดอย่างหนึ่งที่เคยเรียนในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้าในครั้งยังเป็นพระโพธิสัตว์ หรือในพุทธกาล...

‘‘Catudhā vibhaje bhoge, paṇḍito gharamāvasaṃ;

Ekena bhogaṃ bhuñjeyya, dvīhi kammaṃ payojaye;

Catutthañca nidhāpeyya, āpadāsu bhavissatī’’ti. (dī. ni. 3.265);

บัณฑิตผู้อยู่ครองเรือน พึงแบ่งโภคทรัพย์ออกเป็น ๔ ส่วน พึงใช้สอยโภคทรัพย์ส่วนหนึ่ง พึงใช้สองส่วนประกอบการงาน และพึงเก็บส่วนที่สี่ไว้ ซึ่งจักมีประโยชน์ในคราวมีอันตราย (ทีฆนิกาย ๓.๒๖๕)

Evarūpaṃ anusāsaniṃ uggahetvā – ‘‘ācariyo me’’ti vandati, aggahitameva hoti saraṇaṃ. Yo pana – ‘‘ayaṃ loke aggadakkhiṇeyyo’’ti vandati, teneva gahitaṃ hoti saraṇaṃ.

ครั้นได้รับเอาพระอนุศาสนีเช่นนี้แล้ว ไหว้โดยคิดว่า 'ท่านเป็นอาจารย์ของเรา' สรณะย่อมเป็นอันไม่ได้รับเอาเลย ส่วนผู้ใดไหว้โดยคิดว่า 'ท่านผู้นี้เป็นพระทักขิไณยบุคคลผู้เลิศในโลก' สรณะย่อมเป็นอันว่าผู้นั้นได้รับเอาแล้ว

Evaṃ gahitasaraṇassa ca upāsakassa vā upāsikāya vā aññatitthiyesu pabbajitampi ñātiṃ – ‘‘ñātako me aya’’nti vandato saraṇagamanaṃ na [Pg.208] bhijjati, pageva apabbajitaṃ. Tathā rājānaṃ bhayavasena vandato. So hi raṭṭhapūjitattā avandīyamāno anatthampi kareyyāti. Tathā yaṃ kiñci sippaṃ sikkhāpakaṃ titthiyampi – ‘‘ācariyo me aya’’nti vandatopi na bhijjati, evaṃ saraṇagamanappabhedo veditabbo.

และเมื่ออุบาสกหรืออุบาสิกาผู้รับสรณะแล้วอย่างนี้ ไหว้ญาติแม้บวชในลัทธิอื่นโดยคิดว่า 'ผู้นี้เป็นญาติของเรา' สรณคมน์ย่อมไม่ขาด จะกล่าวไปไยถึงการไหว้ญาติที่ไม่ได้บวชเล่า การไหว้พระราชาโดยอำนาจแห่งความกลัวก็เช่นกัน (สรณคมน์ย่อมไม่ขาด) เพราะว่า พระราชานั้นเป็นที่บูชาของแว่นแคว้น หากไม่ไหว้ก็อาจจะทำความพินาศให้ได้ ฉะนั้น การไหว้แม้เดียรถีย์ผู้สอนศิลปะอย่างใดอย่างหนึ่งโดยคิดว่า 'ผู้นี้เป็นอาจารย์ของเรา' สรณคมน์ก็ย่อมไม่ขาด พึงทราบประเภทแห่งสรณคมน์ดังนี้

Ettha ca lokuttarassa saraṇagamanassa cattāri sāmaññaphalāni vipākaphalaṃ, sabbadukkhakkhayo ānisaṃsaphalaṃ. Vuttañhetaṃ –

และในสรณคมน์เหล่านี้ โลกุตตรสรณคมน์มีสามัญผล ๔ เป็นวิบากผล, ความสิ้นไปแห่งทุกข์ทั้งปวงเป็นอานิสงสผล. สมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า

‘‘Yo ca buddhañca dhammañca, saṅghañca saraṇaṃ gato;

Cattāri ariyasaccāni, sammappaññāya passati.

ก็ชนใดถึงพระพุทธเจ้า พระธรรม และพระสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ชนนั้นย่อมเห็นอริยสัจ ๔ ด้วยปัญญาอันชอบ

Dukkhaṃ dukkhasamuppādaṃ, dukkhassa ca atikkamaṃ;

Ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ, dukkhūpasamagāminaṃ.

(คือ) ทุกข์ เหตุเกิดแห่งทุกข์ ความก้าวล่วงทุกข์ และอริยมรรคมีองค์ ๘ อันเป็นทางให้ถึงความสงบระงับแห่งทุกข์

Etaṃ kho saraṇaṃ khemaṃ, etaṃ saraṇamuttamaṃ;

Etaṃ saraṇamāgamma, sabbadukkhā pamuccatī’’ti. (dha. pa. 192);

สรณะนั้นแลเป็นสรณะอันเกษม สรณะนั้นเป็นสรณะอันสูงสุด บุคคลอาศัยสรณะนั้นแล้ว ย่อมพ้นจากทุกข์ทั้งปวงได้

Api ca niccādito anupagamanādivasena petassa ānisaṃsaphalaṃ veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ – ‘‘aṭṭhānametaṃ anavakāso, yaṃ diṭṭhisampanno puggalo kañci saṅkhāraṃ niccato upagaccheyya…pe… kañci saṅkhāraṃ sukhato…pe… kañci dhammaṃ attato upagaccheyya…pe… mātaraṃ jīvitā voropeyya…pe… pitaraṃ…pe… arahantaṃ…pe… paduṭṭhacitto tathāgatassa lohitaṃ uppādeyya…pe…. saṅghaṃ bhindeyya…pe… aññaṃ satthāraṃ uddiseyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti (a. ni. 1.290). Lokiyassa pana saraṇagamanassa bhavasampadāpi bhogasampadāpi phalameva. Vuttañhetaṃ –

อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบอานิสงสผลของโลกุตตรสรณคมน์นั้น แม้โดยนัยแห่งการไม่ยึดถือโดยความเป็นของเที่ยงเป็นต้น สมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า – ‘ข้อที่บุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยทิฏฐิ จะพึงยึดถือสังขารไรๆ โดยความเป็นของเที่ยง...ฯลฯ...จะพึงยึดถือสังขารไรๆ โดยความเป็นสุข...ฯลฯ...จะพึงยึดถือธรรมไรๆ โดยความเป็นอัตตา...ฯลฯ...จะพึงปลงมารดาจากชีวิต...ฯลฯ...บิดา...ฯลฯ...พระอรหันต์...ฯลฯ...มีจิตประทุษร้ายแล้วจะพึงทำพระโลหิตของพระตถาคตให้ห้อขึ้น...ฯลฯ...จะพึงทำสงฆ์ให้แตกกัน...ฯลฯ...จะพึงระบุศาสดาอื่นนั้น มิใช่ฐานะ มิใช่โอกาส ฐานะเช่นนั้นย่อมไม่มี’ ส่วนโลกิยสรณคมน์เล่า ทั้งภวสมบัติและโภคสมบัติก็จัดเป็นผลทั้งนั้น สมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า

‘‘Ye keci buddhaṃ saraṇaṃ gatāse, na te gamissanti apāyabhūmiṃ;

Pahāya mānusaṃ dehaṃ, devakāyaṃ paripūressantī’’ti. (saṃ. ni. 1.37);

ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ ชนเหล่านั้นจักไม่ไปสู่อบายภูมิ (เขา) ละกายมนุษย์แล้ว จักยังหมู่เทพให้บริบูรณ์

Aparampi vuttaṃ – ‘‘atha kho sakko devānamindo asītiyā devatāsahassehi saddhiṃ yenāyasmā mahāmoggallāno tenupasaṅkami…pe… ekamantaṃ ṭhitaṃ kho sakkaṃ devānamindaṃ āyasmā mahāmoggallāno etadavoca – ‘‘sādhu kho, devānaminda, buddhaṃ saraṇagamanaṃ hoti. Buddhaṃ saraṇagamanahetu kho, devānaminda, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ [Pg.209] maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti…pe… te aññe deve dasahi ṭhānehi adhigaṇhanti – dibbena āyunā, dibbena vaṇṇena, dibbena sukhena, dibbena yasena, dibbena ādhipateyyena, dibbehi rūpehi saddehi gandhehi rasehi phoṭṭhabbehī’’ti (saṃ. ni. 4.341). Esa nayo dhamme ca saṅghe ca. Api ca velāmasuttādīnaṃ vasenāpi saraṇagamanassa phalaviseso veditabbo. Evaṃ saraṇagamanassa phalaṃ veditabbaṃ.

ผลอย่างอื่นก็มีที่ท่านกล่าวไว้ – ‘ครั้งนั้นแล ท้าวสักกะจอมเทพพร้อมด้วยเทวดา ๘๐,๐๐๐ องค์ เข้าไปหาท่านพระมหาโมคคัลลานะถึงที่อยู่...ฯลฯ... ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้กล่าวกะท้าวสักกะจอมเทพผู้ประทับยืน ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งดังนี้ว่า – ‘ดูก่อนจอมเทพ การถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะเป็นการดีแล ดูก่อนจอมเทพ เพราะเหตุแห่งการถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ สัตว์บางพวกในโลกนี้ เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์...ฯลฯ... เทพเหล่านั้นย่อมครอบงำเทพเหล่าอื่นได้ด้วยฐานะ ๑๐ ประการ คือ ด้วยอายุทิพย์ วรรณะทิพย์ สุขทิพย์ ยศทิพย์ อธิปไตยทิพย์ รูปทิพย์ เสียงทิพย์ กลิ่นทิพย์ รสทิพย์ และโผฏฐัพพะทิพย์’ นัยนี้มีในพระธรรมและพระสงฆ์เช่นกัน อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบผลวิเศษแห่งสรณคมน์โดยนัยแห่งเวฬามสูตรเป็นต้นด้วย พึงทราบผลแห่งสรณคมน์อย่างนี้

Tattha ca lokiyasaraṇagamanaṃ tīsu vatthūsu aññāṇasaṃsayamicchāñāṇādīhi saṃkilissati, na mahājutikaṃ hoti, na mahāvipphāraṃ. Lokuttarassa natthi saṃkileso. Lokiyassa ca saraṇagamanassa duvidho bhedo – sāvajjo ca anavajjo ca. Tattha sāvajjo aññasatthārādīsu attasanniyyātanādīhi hoti, so ca aniṭṭhaphalo hoti. Anavajjo kālakiriyāya hoti, so avipākattā aphalo. Lokuttarassa pana nevatthi bhedo. Bhavantarepi hi ariyasāvako aññaṃ satthāraṃ na uddisatīti. Evaṃ saraṇagamanassa saṃkileso ca bhedo ca veditabboti.

และในสรณคมน์ทั้งสองนั้น โลกิยสรณคมน์ย่อมเศร้าหมองในวัตถุ ๓ ด้วยอัญญาณ สังสัย และมิจฉาญาณเป็นต้น จึงไม่มีอานุภาพมาก ไม่แผ่ไพศาลไปมาก โลกุตตรสรณคมน์ไม่มีความเศร้าหมอง และการขาดแห่งโลกิยสรณคมน์มี ๒ อย่าง คือ สาวชฺชเภท (การขาดอย่างมีโทษ) และอนวชฺชเภท (การขาดอย่างไม่มีโทษ) ใน ๒ อย่างนั้น สาวชฺชเภทเกิดขึ้นด้วยการมอบตนในศาสดาอื่นเป็นต้น และการขาดนั้นมีผลไม่น่าปรารถนา อนวชฺชเภทเกิดขึ้นด้วยการทำกาละ (ตาย) การขาดนั้นไม่มีผล เพราะไม่เป็นวิบาก ส่วนโลกุตตรสรณคมน์นั้นไม่มีการขาดเลย เพราะว่า แม้ในภพอื่น พระอริยสาวกก็ไม่ระบุศาสดาอื่น พึงทราบความเศร้าหมองและการขาดแห่งสรณคมน์อย่างนี้

Upāsakaṃ maṃ bhante bhagavā dhāretūti maṃ bhagavā ‘‘upāsako aya’’nti evaṃ dhāretu, jānātūti attho. Upāsakavidhikosallatthaṃ panettha – ko upāsako? Kasmā upāsakoti vuccati? Kimassa sīlaṃ? Ko ājīvo? Kā vipatti? Kā sampattīti? Idaṃ pakiṇṇakaṃ veditabbaṃ.

บทว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสก’ มีความว่า ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงจำ คือจงทรงทราบข้าพระองค์อย่างนี้ว่า ‘ผู้นี้เป็นอุบาสก’ ในที่นี้ เพื่อความฉลาดในวิธีแห่งอุบาสก พึงทราบปกรณ์ปกิณณกะนี้ว่า – ใครคืออุบาสก? เพราะเหตุไรจึงเรียกว่าอุบาสก? อะไรเป็นศีลของอุบาสกนั้น? อะไรเป็นอาชีวะ? อะไรเป็นวิบัติ? อะไรเป็นสมบัติ?

Tattha ko upāsakoti yo koci saraṇagato gahaṭṭho. Vuttañhetaṃ – ‘‘yato kho, mahānāma, buddhaṃ saraṇaṃ gato hoti, dhammaṃ saraṇaṃ gato hoti, saṅghaṃ saraṇaṃ gato hoti. Ettāvatā kho, mahānāma, upāsako hotī’’ti (saṃ. ni. 5.1033).

ในคำถามเหล่านั้น คำถามว่า ใครคืออุบาสก? (ตอบว่า) คฤหัสถ์คนใดคนหนึ่งผู้ถึงสรณะ สมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า – ‘ดูก่อนมหานามะ ด้วยเหตุที่ถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ ถึงพระธรรมเป็นสรณะ ถึงพระสงฆ์เป็นสรณะ ดูก่อนมหานามะ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล อุบาสกจึงมีได้’

Kasmā upāsakoti ratanattayaṃ upāsanato. So hi buddhaṃ upāsatīti upāsako, tathā dhammaṃ saṃghaṃ.

(คำถามว่า) เพราะเหตุไรจึงเรียกว่าอุบาสก? (ตอบว่า) เพราะเข้าถึงพระรัตนตรัย จริงอยู่ ผู้นั้นชื่อว่าอุบาสก เพราะเข้าถึงพระพุทธเจ้า (เข้าถึง) พระธรรมและพระสงฆ์ก็เช่นกัน

Kimassa sīlanti pañca veramaṇiyo. Yathāha – ‘‘yato kho, mahānāma, upāsako pāṇātipātā paṭivirato hoti, adinnādānā… kāmesumicchācārā… musāvādā… surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭivirato hoti, ettāvatā kho, mahānāma, upāsako sīlavā hotī’’ti (saṃ. ni. 5.1033).

(คำถามว่า) อะไรเป็นศีลของอุบาสกนั้น? (ตอบว่า) เวรมณี ๕ ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า – ‘ดูก่อนมหานามะ ด้วยเหตุที่อุบาสกเป็นผู้งดเว้นจากปาณาติบาต จากอทินนาทาน... จากกาเมสุมิจฉาจาร... จากมุสาวาท... จากสุราเมรยมัชชปมาทัฏฐาน ดูก่อนมหานามะ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล อุบาสกจึงชื่อว่าเป็นผู้มีศีล’

Ko [Pg.210] ājīvoti pañca micchāvaṇijjā pahāya dhammena samena jīvitakappanaṃ. Vuttañhetaṃ – ‘‘pañcimā, bhikkhave, vaṇijjā upāsakena akaraṇīyā. Katamā pañca? Satthavaṇijjā, sattavaṇijjā, maṃsavaṇijjā, majjavaṇijjā, visavaṇijjā. Imā kho, bhikkhave, pañca vaṇijjā upāsakena akaraṇīyā’’ti (a. ni. 5.177).

(คำถามว่า) อะไรเป็นอาชีวะ? (ตอบว่า) การละมิจฉาวณิชชา ๕ แล้วดำรงชีวิตโดยธรรมโดยสม่ำเสมอ สมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า – ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วณิชชา ๕ ประการนี้ อุบาสกไม่พึงกระทำ ๕ ประการอะไรบ้าง? คือ สัตถวณิชชา (ค้าอาวุธ) สัตตวณิชชา (ค้ามนุษย์) มังสวณิชชา (ค้าเนื้อสัตว์) มัชชวณิชชา (ค้าน้ำเมา) และวิสวณิชชา (ค้ายาพิษ) ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วณิชชา ๕ ประการนี้แล อุบาสกไม่พึงกระทำ’

Kā vipattīti yā tasseva sīlassa ca ājīvassa ca vipatti, ayamassa vipatti. Api ca yāya esa caṇḍālo ceva hoti, malañca patikuṭṭho ca, sāpissa vipattīti veditabbā. Te ca atthato assaddhiyādayo pañca dhammā honti. Yathāha – ‘‘pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato upāsako upāsakacaṇḍālo ca hoti, upāsakamalañca, upāsakapatikuṭṭho ca. Katamehi pañcahi? Assaddho hoti, dussīlo hoti, kotūhalamaṅgaliko hoti, maṅgalaṃ pacceti, no kammaṃ, ito ca bahiddhā dakkhiṇeyyaṃ pariyesati, tattha ca pubbakāraṃ karotī’’ti (a. ni. 5.175).

(คำถามว่า) อะไรเป็นวิบัติ? (ตอบว่า) วิบัติใดแห่งศีลและอาชีวะนั้นเอง วิบัตินี้เป็นวิบัติของอุบาสกนั้น อีกอย่างหนึ่ง การปฏิบัติผิดใดที่ทำให้อุบาสกนั้นเป็นทั้งคนจัณฑาล เป็นทั้งมลทิน และเป็นทั้งคนที่น่ารังเกียจ การปฏิบัติผิดนั้นก็พึงทราบว่าเป็นวิบัติของเขา และธรรมเหล่านั้นโดยอรรถได้แก่ธรรม ๕ ประการ มีความไม่มีศรัทธาเป็นต้น ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า – ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุบาสกผู้ประกอบด้วยธรรม ๕ ประการ ย่อมเป็นทั้งอุบาสกจัณฑาล เป็นทั้งอุบาสกมลทิน และเป็นทั้งอุบาสกที่น่ารังเกียจ ๕ ประการอะไรบ้าง? คือ เป็นผู้ไม่มีศรัทธา เป็นผู้ทุศีล เป็นผู้ถือมงคลตื่นข่าว เชื่อมงคล ไม่เชื่อกรรม และแสวงหาทักขิไณยบุคคลภายนอกศาสนานี้ และทำการบูชาก่อนในที่นั้น’

Kā sampattīti yā cassa sīlasampadā ceva ājīvasampadā ca, sā sampatti; ye cassa ratanabhāvādikarā saddhādayo pañca dhammā. Yathāha – ‘‘pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato upāsako upāsakaratanañca hoti, upāsakapadumañca, upāsakapuṇḍarīkañca. Katamehi pañcahi? Saddho hoti, sīlavā hoti, na kotūhalamaṅgaliko hoti, kammaṃ pacceti, no maṅgalaṃ, na ito bahiddhā dakkhiṇeyyaṃ gavesati, idha ca pubbakāraṃ karotī’’ti (a. ni. 5.175).

(ถามว่า) สัมปัตติคืออะไร? (ตอบว่า) ความถึงพร้อมด้วยศีลและความถึงพร้อมด้วยอาชีวะใดของอุบาสกนั้นมีอยู่ ความถึงพร้อมนั้นชื่อว่าสัมปัตติ และธรรม ๕ ประการ มีศรัทธาเป็นต้น อันกระทำให้เป็นรัตนะเป็นอาทิของอุบาสกนั้น (ก็ชื่อว่าสัมปัตติ) ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุบาสกผู้ประกอบด้วยธรรม ๕ ประการ ย่อมเป็นรัตนะแห่งอุบาสกด้วย เป็นปทุมะแห่งอุบาสกด้วย เป็นปุณฑรีกะแห่งอุบาสกด้วย ธรรม ๕ ประการอะไรบ้าง? คือ เป็นผู้มีศรัทธา เป็นผู้มีศีล ไม่เป็นผู้เชื่อถือมงคลตื่นข่าว เชื่อกรรม ไม่เชื่อมงคล ไม่แสวงหาทักขิไณยบุคคลภายนอกศาสนานี้ และกระทำการบำรุงในศาสนานี้ก่อน”

Ajjataggeti etthāyaṃ aggasaddo ādikoṭikoṭṭhāsaseṭṭhesu dissati. ‘‘Ajjatagge, samma dovārika, āvarāmi dvāraṃ nigaṇṭhānaṃ nigaṇṭhīna’’ntiādīsu (ma. ni. 2.70) hi ādimhi dissati. ‘‘Teneva aṅgulaggena taṃ aṅgulaggaṃ parāmaseyya. Ucchaggaṃ veḷagga’’ntiādīsu (kathā. 281) koṭiyaṃ. ‘‘Ambilaggaṃ vā madhuraggaṃ vā tittakaggaṃ vā vihāraggena vā pariveṇaggena vā bhājetu’’ntiādīsu (cūḷava. 317) koṭṭhāse. ‘‘Yāvatā, bhikkhave, sattā apadā vā…pe… tathāgato tesaṃ aggamakkhāyatī’’tiādīsu (a. ni. 4.34) seṭṭhe. Idha panāyaṃ ādimhi daṭṭhabbo. Tasmā ajjataggeti ajjataṃ ādiṃ katvāti evametthattho veditabbo. Ajjatanti [Pg.211] ajjabhāvaṃ. Ajjadaggeti vā pāṭho, dakāro padasandhikaro. Ajja agganti attho.

ในบทว่า อชฺชตคฺเค นี้ อัคคศัพท์นี้ปรากฏในอรรถว่า เบื้องต้น, ปลาย, ส่วน, และประเสริฐ จริงอยู่ ในบทเป็นต้นว่า “สหาย นายประตู จำเดิมแต่วันนี้ เราจะปิดประตูสำหรับพวกนิครนถ์ชายหญิง” อัคคศัพท์ปรากฏในอรรถว่า เบื้องต้น ในบทเป็นต้นว่า “พึงลูบคลำปลายเล็บนั้นด้วยปลายนิ้วนั้นเอง ปลายอ้อย ปลายไม้ไผ่” ปรากฏในอรรถว่า ปลาย ในบทเป็นต้นว่า “เราอนุญาตให้แบ่งส่วนผลไม้รสเปรี้ยว หรือส่วนผลไม้รสหวาน หรือส่วนผลไม้รสขม หรือแบ่งตามส่วนแห่งวิหาร หรือตามส่วนแห่งบริเวณ” ปรากฏในอรรถว่า ส่วน ในบทเป็นต้นว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายเท่าที่มีอยู่ จะไม่มีเท้าก็ตาม...ฯลฯ... พระตถาคตบัณฑิตกล่าวว่าประเสริฐที่สุดกว่าสัตว์เหล่านั้น” ปรากฏในอรรถว่า ประเสริฐ แต่ในที่นี้ พึงเห็นอัคคศัพท์นี้ในอรรถว่า เบื้องต้น เพราะฉะนั้น ในบทว่า อชฺชตคฺเค นี้ พึงทราบเนื้อความอย่างนี้ว่า กระทำวันนี้ให้เป็นเบื้องต้น บทว่า อชฺชตํ คือ ความเป็นไปในวันนี้ หรืออีกนัยหนึ่ง บทว่า อชฺชทคฺเค ก็เป็นปาฐะ ทการะทำหน้าที่เชื่อมบท เนื้อความคือ จำเดิมแต่วันนี้

Pāṇupetanti pāṇehi upetaṃ. Yāva me jīvitaṃ pavattati, tāva upetaṃ anaññasatthukaṃ tīhi saraṇagamanehi saraṇaṃ gataṃ upāsakaṃ kappiyakārakaṃ maṃ bhagavā dhāretu jānātu. Ahañhi sacepi me tikhiṇena asinā sīsaṃ chindeyya, neva buddhaṃ ‘‘na buddho’’ti vā, dhammaṃ ‘‘na dhammo’’ti vā, saṅghaṃ ‘‘na saṅgho’’ti vā vadeyyanti.

บทว่า ปาณุเปตํ คือ ผู้มอบถวายชีวิต ชีวิตของข้าพระองค์ยังเป็นไปอยู่ตราบใด ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงจำ จงทรงทราบข้าพระองค์ผู้มอบถวาย (ชีวิต) ตลอดกาลเพียงนั้น ว่าเป็นอุบาสกผู้ไม่มีศาสดาอื่น ผู้ถึงสรณะด้วยสรณคมน์ ๓ เป็นกัปปิยการก จริงอยู่ แม้หากว่า (ใครๆ) พึงตัดศีรษะของข้าพระองค์ด้วยดาบอันคม ข้าพระองค์ก็จะไม่พึงกล่าวเลยว่า พระพุทธเจ้า 'ไม่ใช่พระพุทธเจ้า' หรือ พระธรรม 'ไม่ใช่พระธรรม' หรือ พระสงฆ์ 'ไม่ใช่พระสงฆ์'

Evaṃ attasanniyyātanena saraṇaṃ gantvā attanā kataṃ aparādhaṃ pakāsento accayo maṃ, bhantetiādimāha. Tattha accayoti aparādho. Maṃ accagamāti maṃ atikkamma abhibhavitvā pavatto. Dhammikaṃ dhammarājānanti ettha dhammaṃ caratīti dhammiko. Dhammeneva rājā jāto, na pitughātanādinā adhammenāti dhammarājā. Jīvitā voropesinti jīvitā viyojesiṃ. Paṭiggaṇhātūti khamatu. Āyatiṃ saṃvarāyāti anāgate saṃvaratthāya. Puna evarūpassa aparādhassa dosassa khalitassa akaraṇatthāya.

(พระเจ้าอชาตศัตรู) ครั้นถึงสรณะด้วยการมอบตนอย่างนี้แล้ว เมื่อจะประกาศความผิดที่ตนได้กระทำแล้ว จึงได้ตรัสคำเป็นต้นว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ โทษได้ล่วงเกินข้าพระองค์แล้ว” ในบทเหล่านั้น บทว่า อจฺจโย คือ ความผิด บทว่า มํ อจฺจคมา คือ ได้เป็นไปโดยก้าวล่วงครอบงำข้าพระองค์ ในบทว่า ธมฺมิกํ ธมฺมราชานํ นี้ (พระราชบิดา) ชื่อว่าธัมมิกะ เพราะทรงประพฤติธรรม ชื่อว่าธรรมราชา เพราะทรงเป็นพระราชาโดยธรรมเท่านั้น ไม่ได้เป็นพระราชาโดยอธรรมมีการปลงพระชนม์พระบิดาเป็นต้น บทว่า ชีวิตา โวโรเปสึ คือ ได้ทำให้ปราศจากชีวิตแล้ว บทว่า ปฏิคฺคณฺหาตุ คือ ขอจงอดโทษ บทว่า อายตึ สํวราย คือ เพื่อประโยชน์แก่การสังวรในอนาคต เพื่อประโยชน์แก่การไม่กระทำความผิด โทษ ความพลั้งพลาดเช่นนี้อีก

251. Tagghāti ekaṃse nipāto. Yathā dhammaṃ paṭikarosīti yathā dhammo ṭhito tatheva karosi, khamāpesīti vuttaṃ hoti. Taṃ te mayaṃ paṭiggaṇhāmāti taṃ tava aparādhaṃ mayaṃ khamāma. Vuḍḍhihesā, mahārāja ariyassa vinayeti esā, mahārāja, ariyassa vinaye buddhassa bhagavato sāsane vuḍḍhi nāma. Katamā? Yāyaṃ accayaṃ accayato disvā yathādhammaṃ paṭikaritvā āyatiṃ saṃvarāpajjanā, desanaṃ pana puggalādhiṭṭhānaṃ karonto – ‘‘yo accayaṃ accayato disvā yathādhammaṃ paṭikaroti, āyatiṃ saṃvaraṃ āpajjatī’’ti āha.

๒๕๑. บทว่า ตคฺฆ เป็นนิบาตในอรรถว่า โดยส่วนเดียว (แน่แท้) บทว่า ยถา ธมฺมํ ปฏิ กโรสิ มีความว่า ธรรมตั้งอยู่อย่างไร ท่านก็กระทำอย่างนั้น คือ ขอให้ทรงอดโทษ บทว่า ตํ เต มยํ ปฏิคฺคณฺหาม คือ เราอดโทษความผิดนั้นของท่าน บทว่า วุฑฺฒิเหสา มหาราช อริยสฺส วินเย คือ มหาบพิตร การกระทำนี้ชื่อว่าเป็นความเจริญในวินัยของพระอริยะ ในศาสนาของพระพุทธผู้มีพระภาค (ถามว่า) อะไรเล่า (ชื่อว่าเป็นความเจริญ)? (ตอบว่า) การที่เห็นโทษโดยความเป็นโทษแล้ว กระทำคืนตามธรรม ถึงความสังวรต่อไปนี้ (ชื่อว่าเป็นความเจริญ) แต่เมื่อทรงกระทำเทศนาให้เป็นบุคคลาธิษฐาน จึงตรัสว่า “ผู้ใดเห็นโทษโดยความเป็นโทษแล้ว กระทำคืนตามธรรม ย่อมถึงความสังวรต่อไป”

252. Evaṃ vutteti evaṃ bhagavatā vutte. Handa ca dāni mayaṃ bhanteti ettha handāti vacasāyatthe nipāto. So hi gamanavacasāyaṃ katvā evamāha. Bahukiccāti balavakiccā. Bahukaraṇīyāti tasseva vevacanaṃ. Yassadāni tvanti yassa idāni tvaṃ mahārāja gamanassa kālaṃ maññasi jānāsi, tassa kālaṃ tvameva jānāsīti vuttaṃ hoti. Padakkhiṇaṃ katvā pakkāmīti tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā dasanakhasamodhānasamujjalaṃ añjaliṃ [Pg.212] sirasi patiṭṭhapetvā yāva dassanavisayaṃ bhagavato abhimukhova paṭikkamitvā dassanavijahanaṭṭhānabhūmiyaṃ pañcapatiṭṭhitena vanditvā pakkāmi.

๒๕๒. บทว่า เอวํ วุตฺเต คือ เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ในบทว่า หนฺท จ ทานิ มยํ ภนฺเต นี้ บทว่า หนฺท เป็นนิบาตในอรรถว่า จบคำพูด จริงอยู่ พระเจ้าอชาตศัตรูนั้นทรงกระทำคำพูดให้จบเพื่อจะเสด็จไป จึงได้ตรัสอย่างนี้ บทว่า พหุกิจฺจา คือ มีกิจมาก บทว่า พหุกรณียา เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง บทว่า ยสฺสทานิ ตฺวํ มีความว่า มหาบพิตร บัดนี้ พระองค์ทรงสำคัญ ทรงทราบกาลแห่งการไปใด ก็ขอพระองค์จงทรงทราบกาลแห่งการไปนั้นเองเถิด บทว่า ปทกฺขิณํ กตฺวา ปกฺกามิ คือ กระทำประทักษิณ ๓ ครั้ง ประดิษฐานอัญชลีอันรุ่งเรืองด้วยการจรดเล็บทั้งสิบไว้บนศีรษะ ถอยกลับโดยหันพระพักตร์เฉพาะต่อพระผู้มีพระภาคจนสุดสายพระเนตร ณ สถานที่พ้นจากสายพระเนตรแล้ว ได้ถวายบังคมด้วยเบญจางคประดิษฐ์แล้วเสด็จหลีกไป

253. Khatāyaṃ, bhikkhave, rājāti khato ayaṃ, bhikkhave, rājā. Upahatāyanti upahato ayaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ayaṃ, bhikkhave, rājā khato upahato bhinnapatiṭṭho jāto, tathānena attanāva attā khato, yathā attano patiṭṭhā na jātāti. Virajanti rāgarajādivirahitaṃ. Rāgamalādīnaṃyeva vigatattā vītamalaṃ. Dhammacakkhunti dhammesu vā cakkhuṃ, dhammamayaṃ vā cakkhuṃ, aññesu ṭhānesu tiṇṇaṃ maggānametaṃ adhivacanaṃ. Idha pana sotāpattimaggasseva. Idaṃ vuttaṃ hoti – sace iminā pitā ghātito nābhavissa, idāni idhevāsane nisinno sotāpattimaggaṃ patto abhavissa, pāpamittasaṃsaggena panassa antarāyo jāto. Evaṃ santepi yasmā ayaṃ tathāgataṃ upasaṅkamitvā ratanattayaṃ saraṇaṃ gato, tasmā mama sāsanamahantatāya yathā nāma koci purisassa vadhaṃ katvā pupphamuṭṭhimattena daṇḍena mucceyya, evameva lohakumbhiyaṃ nibbattitvā tiṃsavassasahassāni adho patanto heṭṭhimatalaṃ patvā tiṃsavassasahassāni uddhaṃ gacchanto punapi uparimatalaṃ pāpuṇitvā muccissatīti idampi kira bhagavatā vuttameva, pāḷiyaṃ pana na ārūḷhaṃ.

๒๕๓. บทว่า ขตายํ ภิกฺขเว ราชา คือ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระราชานี้ถูกขุด (รากเหง้า) เสียแล้ว บทว่า อุปหตายํ คือ พระราชานี้ถูกทำลายแล้ว มีคำอธิบายดังนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระราชานี้ถูกขุด ถูกทำลาย มีที่ตั้งอันถูกทำลายแล้ว พระราชานี้ได้ขุดตนเองด้วยตนเอง โดยประการที่ที่ตั้งของตนไม่เกิดขึ้นได้ บทว่า วิรชํ คือ ปราศจากธุลีมีราคะเป็นต้น ชื่อว่า วีตมลํ (มีมลทินไปปราศแล้ว) เพราะความที่มลทินมีราคะเป็นต้นไปปราศแล้วนั่นเอง บทว่า ธมฺมจกฺขุํ คือ จักษุในธรรมทั้งหลาย หรือ จักษุอันสำเร็จด้วยธรรม ในที่อื่น ๆ บทนี้เป็นชื่อของมรรค ๓ แต่ในที่นี้ เป็นชื่อของโสดาปัตติมรรคเท่านั้น มีคำอธิบายดังนี้ ถ้าหากพระราชานี้มิได้ปลงพระชนม์พระบิดาแล้วไซร้ บัดนี้ เมื่อประทับนั่งบนอาสนะนี้เอง ก็จะพึงบรรลุโสดาปัตติมรรค แต่เพราะการคบหามิตรชั่ว อันตรายจึงได้เกิดขึ้นแก่พระองค์ แม้เป็นเช่นนั้น เพราะเหตุที่พระราชานี้ได้เสด็จเข้าไปเฝ้าพระตถาคตแล้วถึงพระรัตนตรัยเป็นสรณะ เพราะเหตุนั้น และเพราะความยิ่งใหญ่แห่งศาสนาของเรา เปรียบเหมือนบุรุษบางคนฆ่าคนแล้วพึงพ้นโทษด้วยค่าปรับเพียงกำดอกไม้ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน (พระเจ้าอชาตศัตรู) บังเกิดในโลหกุมภีแล้ว ตกไปเบื้องล่างตลอดสามหมื่นปี ถึงพื้นเบื้องล่างแล้ว ขึ้นไปเบื้องบนตลอดสามหมื่นปี ถึงพื้นเบื้องบนอีก ก็จักพ้นได้ ได้ยินว่า แม้คำนี้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้แล้วเหมือนกัน แต่ไม่ได้ยกขึ้นสู่บาลี (ในสังคายนา)

Idaṃ pana suttaṃ sutvā raññā koci ānisaṃso laddhoti? Mahāānisaṃso laddho. Ayañhi pitu māritakālato paṭṭhāya neva rattiṃ na divā niddaṃ labhati, satthāraṃ pana upasaṅkamitvā imāya madhurāya ojavantiyā dhammadesanāya sutakālato paṭṭhāya niddaṃ labhi. Tiṇṇaṃ ratanānaṃ mahāsakkāraṃ akāsi. Pothujjanikāya saddhāya samannāgato nāma iminā raññā sadiso nāhosi. Anāgate pana vijitāvī nāma paccekabuddho hutvā parinibbāyissatīti. Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti.

ก็แล ครั้นทรงสดับพระสูตรนี้แล้ว พระราชาได้อานิสงส์อะไรบ้างไหม? (ตอบว่า) ได้อานิสงส์ใหญ่ ด้วยว่า พระราชานี้จำเดิมแต่กาลที่ปลงพระชนม์พระบิดา ไม่ได้บรรทมหลับเลยทั้งกลางคืนกลางวัน แต่ครั้นเข้าเฝ้าพระศาสดาแล้ว จำเดิมแต่กาลที่ได้สดับพระธรรมเทศนาอันมีรสเลิศไพเราะนี้ ก็ได้บรรทมหลับ ได้ทรงกระทำสักการะใหญ่ในพระรัตนตรัย ผู้ประกอบด้วยศรัทธาของปุถุชนที่จะเสมอด้วยพระราชานี้ไม่มี ก็ในอนาคต จักได้เป็นพระปัจเจกพุทธเจ้าพระนามว่าวิชิตาวี แล้วจักปรินิพพาน พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาค ดังนี้แล

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

ในอรรถกถาแห่งทีฆนิกาย ชื่อสุมังคลวิลาสินี

Sāmaññaphalasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสามัญญผลสูตร จบแล้ว

3. Ambaṭṭhasuttavaṇṇanā

๓. อรรถกถาอัมพัฏฐสูตร

Addhānagamanavaṇṇanā

พรรณนาการเสด็จทางไกล

254. Evaṃ [Pg.213] me sutaṃ…pe… kosalesūti ambaṭṭhasuttaṃ. Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā. Kosalesūti kosalā nāma jānapadino rājakumārā. Tesaṃ nivāso ekopi janapado rūḷhīsaddena kosalāti vuccati, tasmiṃ kosalesu janapade. Porāṇā panāhu – yasmā pubbe mahāpanādaṃ rājakumāraṃ nānānāṭakādīni disvā sitamattampi akarontaṃ sutvā rājā āha – ‘‘yo mama puttaṃ hasāpeti, sabbālaṅkārena naṃ alaṅkaromī’’ti. Tato naṅgalānipi chaḍḍetvā mahājanakāye sannipatite manussā sātirekāni sattavassāni nānākīḷāyo dassetvāpi taṃ hasāpetuṃ nāsakkhiṃsu, tato sakko devarājā nāṭakaṃ pesesi, so dibbanāṭakaṃ dassetvā hasāpesi. Atha te manussā attano attano vasanokāsābhimukhā pakkamiṃsu. Te paṭipathe mittasuhajjādayo disvā paṭisanthāraṃ karontā – ‘‘kacci bho kusalaṃ, kacci bho kusala’’nti āhaṃsu. Tasmā taṃ ‘‘kusala’’nti vacanaṃ upādāya so padeso kosalāti vuccatīti.

๒๕๔. อัมพัฏฐสูตร (เริ่มว่า) เอวํ เม สุตํ...เป...โกสเลสุ. ในอัมพัฏฐสูตรนั้น นี่คือการพรรณนาบทที่ไม่เคยมีมาก่อน. ในบทว่า โกสเลสุ นั้น ราชกุมารผู้เป็นเจ้าของชนบท ชื่อว่าโกศล. ที่อยู่ของราชกุมารเหล่านั้น แม้เป็นชนบทเดียว ก็เรียกว่า โกสลา ด้วยรูฬหิศัพท์ ในชนบทชื่อโกศลนั้น. ส่วนอาจารย์โบราณกล่าวไว้ว่า เพราะว่าในกาลก่อน พระราชาทรงสดับว่า พระราชกุมารพระนามว่ามหาปนาทะ ทอดพระเนตรการฟ้อนรำต่างๆ เป็นต้นแล้ว ไม่ทรงกระทำแม้เพียงการแย้มพระโอษฐ์ จึงตรัสว่า “ผู้ใดทำให้บุตรของเราหัวเราะได้ เราจะประดับผู้นั้นด้วยเครื่องประดับทั้งปวง” เพราะเหตุนั้น เมื่อมหาชนประชุมกัน แม้ไถก็ทิ้งแล้ว มนุษย์ทั้งหลายตลอดเจ็ดปีกว่า แม้แสดงการละเล่นต่างๆ ก็ไม่สามารถทำให้พระราชกุมารนั้นทรงพระสรวลได้ ลำดับนั้น ท้าวสักกะเทวราชจึงส่งนักฟ้อนมา นักฟ้อนนั้นแสดงการฟ้อนรำทิพย์ ทำให้ทรงพระสรวลได้ ครั้งนั้น มนุษย์เหล่านั้นก็หลีกไปมุ่งหน้าสู่ที่อยู่ของตนๆ พวกเขาในระหว่างทาง พบเห็นมิตรสหายเป็นต้น กระทำการปฏิสันถาร กล่าวว่า “ท่านสบายดีหรือ ท่านสบายดีหรือ” เพราะเหตุนั้น อาศัยคำว่า “กุสลํ” นั้น ประเทศนั้นจึงถูกเรียกว่า โกสลา ดังนี้

Cārikaṃ caramānoti addhānagamanaṃ gacchanto. Cārikā ca nāmesā bhagavato duvidhā hoti – turitacārikā ca, aturitacārikā ca. Tattha dūrepi bodhaneyyapuggalaṃ disvā tassa bodhanatthāya sahasā gamanaṃ turitacārikā nāma, sā mahākassapassa paccuggamanādīsu daṭṭhabbā. Bhagavā hi mahākassapattheraṃ paccuggacchanto muhuttena tigāvutaṃ maggaṃ agamāsi. Āḷavakassatthāya tiṃsayojanaṃ, tathā aṅgulimālassa. Pakkusātissa pana pañcacattālīsayojanaṃ. Mahākappinassa vīsayojanasataṃ. Dhaniyassatthāya sattayojanasatāni agamāsi. Dhammasenāpatino saddhivihārikassa vanavāsītissasāmaṇerassa tigāvutādhikaṃ vīsayojanasataṃ.

บทว่า จาริกํ จรมาโน คือ เสด็จเดินทางไกล. การเสด็จจาริกนี้ของพระผู้มีพระภาคมี ๒ อย่าง คือ ตุริตจาริก (การเสด็จจาริกด่วน) และ อตุริตจาริก (การเสด็จจาริกไม่ด่วน). ใน ๒ อย่างนั้น การที่ทรงเห็นบุคคลที่พึงตรัสรู้ได้แม้ในที่ไกล แล้วเสด็จไปโดยพลันเพื่อประโยชน์แก่การตรัสรู้ของบุคคลนั้น ชื่อว่า ตุริตจาริก. ตุริตจาริกนั้น พึงเห็นในการเสด็จไปต้อนรับพระมหากัสสปะเป็นต้น. ด้วยว่า พระผู้มีพระภาคเมื่อเสด็จไปต้อนรับพระมหากัสสปเถระ ได้เสด็จไปสิ้นหนทาง ๓ คาวุตในชั่วครู่เดียว. เพื่อประโยชน์แก่อาฬวกยักษ์ (เสด็จไป) ๓๐ โยชน์, เพื่อประโยชน์แก่องคุลิมาลก็เช่นกัน. ส่วนเพื่อประโยชน์แก่พระเจ้าปุกกุสาติ (เสด็จไป) ๔๕ โยชน์. เพื่อประโยชน์แก่พระเจ้ามหากัปปินะ (เสด็จไป) ๑๒๐ โยชน์. เพื่อประโยชน์แก่ธนิยะ (เสด็จไป) ๗๐๐ โยชน์. เพื่อประโยชน์แก่ติสสสามเณรผู้อยู่ป่า สัทธิวิหาริกของพระธรรมเสนาบดี (เสด็จไป) ๑๒๐ โยชน์กับอีก ๓ คาวุต.

Ekadivasaṃ kira thero – ‘‘tissasāmaṇerassa santikaṃ, bhante, gacchāmī’’ti āha. Bhagavā – ‘‘ahampi gamissāmī’’ti vatvā āyasmantaṃ ānandaṃ [Pg.214] āmantesi – ‘‘ānanda, vīsatisahassānaṃ chaḷabhiññānaṃ ārocehi, bhagavā kira vanavāsissa tissasāmaṇerassa santikaṃ gamissatī’’ti. Tato dutiyadivase vīsatisahassakhīṇāsavaparivāro ākāse uppatitvā vīsatiyojanasatamatthake tassa gocaragāmadvāre otaritvā cīvaraṃ pārupi. Taṃ kammantaṃ gacchamānā manussā disvā – ‘‘satthā no āgato, mā kammantaṃ agamitthā’’ti vatvā āsanāni paññapetvā yāguṃ datvā pātarāsabhattaṃ karontā – ‘‘kuhiṃ, bhante, bhagavā gacchatī’’ti daharabhikkhū pucchiṃsu. Upāsakā na bhagavā aññattha gacchati, idheva tissasāmaṇerassa dassanatthāyāgatoti. Te – ‘‘amhākaṃ kulūpakassa kira therassa dassanatthāya satthā āgato, no vata no thero oramattako’’ti somanassajātā ahesuṃ.

ได้ยินว่า วันหนึ่ง พระเถระกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จะไปสู่สำนักของติสสสามเณร” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “แม้เราก็จะไปด้วย” แล้วรับสั่งเรียกท่านพระอานนท์ว่า “อานนท์ เธอจงบอกแก่ภิกษุผู้ได้อภิญญา ๖ จำนวน ๒๐,๐๐๐ รูปว่า ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคจักเสด็จไปสู่สำนักของติสสสามเณรผู้อยู่ป่า” ลำดับนั้น ในวันที่สอง พระองค์มีพระขีณาสพ ๒๐,๐๐๐ รูปเป็นบริวาร เหาะขึ้นไปในอากาศเหนือระยะทาง ๑๒๐ โยชน์ เสด็จลงที่ประตูโคจรคามของสามเณรนั้น แล้วทรงครองจีวร. มนุษย์ทั้งหลายที่กำลังจะไปทำงานเห็นพระองค์แล้ว พูดกันว่า “พระศาสดาของเราเสด็จมาแล้ว อย่าเพิ่งไปทำงานเลย” แล้วปูลาดอาสนะ ถวายข้าวต้ม ขณะกำลังทำภัตตาหารเช้า ได้ทูลถามภิกษุหนุ่มทั้งหลายว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคจะเสด็จไปที่ไหน” (ภิกษุหนุ่มตอบว่า) “อุบาสกทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคไม่ได้เสด็จไปที่อื่น เสด็จมาที่นี่แหละ เพื่อทอดพระเนตรติสสสามเณร” อุบาสกเหล่านั้นก็เกิดโสมนัสว่า “ได้ยินว่า พระศาสดาเสด็จมาเพื่อทอดพระเนตรพระเถระผู้เป็นกุลูปกะของเรา พระเถระของเรามิใช่มีคุณธรรมเล็กน้อยหนอ”

Atha kho bhagavato bhattakiccapariyosāne sāmaṇero gāme piṇḍāya caritvā – ‘‘upāsakā, mahābhikkhusaṅgho’’ti pucchi. Athassa te ‘‘satthā, bhante, āgato’’ti ārocesuṃ. So bhagavantaṃ upasaṅkamitvā piṇḍapātena āpucchi. Satthā tassa pattaṃ hatthena gahetvā – ‘‘alaṃ, tissa, niṭṭhitaṃ bhattakicca’’nti āha. Tato upajjhāyaṃ āpucchitvā attano pattāsane nisīditvā bhattakiccamakāsi. Athassa bhattakiccapariyosāne satthā maṅgalaṃ vatvā nikkhamitvā gāmadvāre ṭhatvā – ‘‘kataro te, tissa, vasanaṭṭhānaṃ gatamaggo’’ti āha. Ayaṃ bhagavāti. Maggaṃ desayamāno purato yāhi tissāti. Bhagavā kira sadevakassa lokassa maggadesakopi samāno sakale tigāvute magge ‘sāmaṇeraṃ daṭṭhuṃ lacchāmī’ti taṃ maggadesakaṃ akāsi.

ครั้งนั้นแล ในเวลาสิ้นสุดภัตกิจของพระผู้มีพระภาค สามเณรเที่ยวบิณฑบาตในบ้านแล้ว ถามว่า “อุบาสกทั้งหลาย หมู่ภิกษุใหญ่มาก” ครั้งนั้น อุบาสกเหล่านั้นได้กราบเรียนแก่สามเณรนั้นว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระศาสดาเสด็จมาแล้ว” สามเณรนั้นเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค แล้วทูลนิมนต์ด้วยบิณฑบาต พระศาสดาทรงรับบาตรของสามเณรนั้นด้วยพระหัตถ์ แล้วตรัสว่า “พอเถิด ติสสะ ภัตกิจเสร็จแล้ว” ลำดับนั้น (สามเณร) ทูลลาพระอุปัชฌาย์แล้ว นั่ง ณ อาสนะที่ถึงตน ได้ทำภัตกิจ. ครั้งนั้น ในเวลาสิ้นสุดภัตกิจของสามเณรนั้น พระศาสดาตรัสอนุโมทนา แล้วเสด็จออกมาประทับยืนที่ประตูบ้าน ตรัสถามว่า “ติสสะ ทางไปสู่ที่อยู่ของเธอทางไหน” (สามเณรทูลว่า) “ทางนี้ พระเจ้าข้า” (พระศาสดาตรัสว่า) “ติสสะ เธอจงชี้ทางไปข้างหน้าเถิด” ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาค แม้ทรงเป็นผู้ชี้ทางแก่โลกพร้อมทั้งเทวโลก ก็ได้ทรงทำให้สามเณรนั้นเป็นผู้ชี้ทาง ด้วยทรงดำริว่า ‘เราจักได้ดูสามเณร’ ตลอดหนทาง ๓ คาวุตทั้งหมด.

So attano vasanaṭṭhānaṃ gantvā bhagavato vattamakāsi. Atha naṃ bhagavā – ‘‘kataro te, tissa, caṅkamo’’ti pucchitvā tattha gantvā sāmaṇerassa nisīdanapāsāṇe nisīditvā – ‘‘tissa, imasmiṃ ṭhāne sukhaṃ vasī’’ti pucchi. So āha – ‘‘āma, bhante, imasmiṃ ṭhāne vasantassa sīhabyagghahatthimigamorādīnaṃ saddaṃ suṇato araññasaññā uppajjati, tāya sukhaṃ vasāmī’’ti. Atha naṃ bhagavā – ‘‘tissa, bhikkhusaṅghaṃ sannipātehi, buddhadāyajjaṃ te dassāmī’’ti vatvā sannipatite bhikkhusaṅghe upasampādetvā attano vasanaṭṭhānameva agamāsīti. Ayaṃ turitacārikā nāma. Yaṃ [Pg.215] pana gāmanigamapaṭipāṭiyā devasikaṃ yojanadviyojanavasena piṇḍapātacariyādīhi lokaṃ anuggaṇhantassa gamanaṃ, ayaṃ aturitacārikā nāma.

สามเณรนั้นไปยังที่อยู่ของตนแล้ว ได้ทำวัตรปฏิบัติแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามสามเณรนั้นว่า “ดูก่อนติสสะ ที่จงกรมของเธออยู่ที่ไหน” แล้วเสด็จไปยังที่นั้น ประทับนั่งบนแผ่นหินสำหรับนั่งของสามเณรแล้ว ตรัสถามว่า “ดูก่อนติสสะ เธออยู่ในที่นี้สบายดีหรือ” สามเณรนั้นกราบทูลว่า “พระเจ้าข้า ข้าพระองค์อยู่ในที่นี้ เมื่อได้ฟังเสียงของสัตว์มีราชสีห์ เสือโคร่ง ช้าง เนื้อ และนกยูงเป็นต้น อรัญญสัญญา (ความหมายรู้ในป่า) ย่อมเกิดขึ้น ข้าพระองค์อยู่เป็นสุขได้ด้วยสัญญานั้น” ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสกับสามเณรนั้นว่า “ดูก่อนติสสะ เธอจงประชุมภิกษุสงฆ์ เราจะให้พุทธทายัชช์ (มรดกของพระพุทธเจ้า) แก่เธอ” ครั้นภิกษุสงฆ์ประชุมกันแล้ว จึงทรงให้อุปสมบท แล้วเสด็จกลับไปยังที่ประทับของพระองค์ การเสด็จจาริกนี้ชื่อว่า ตุริตจาริก (การเสด็จจาริกโดยเร็ว) ส่วนการเสด็จไปเพื่ออนุเคราะห์โลกด้วยการเสด็จบิณฑบาตเป็นต้น โดยเสด็จไปตามลำดับบ้านและนิคมทุกๆ วัน วันละโยชน์หรือสองโยชน์ นี้ชื่อว่า อตุริตจาริก (การเสด็จจาริกโดยไม่รีบด่วน)

Imaṃ pana cārikaṃ caranto bhagavā mahāmaṇḍalaṃ, majjhimamaṇḍalaṃ, antomaṇḍalanti imesaṃ tiṇṇaṃ maṇḍalānaṃ aññatarasmiṃ carati. Tattha mahāmaṇḍalaṃ navayojanasatikaṃ, majjhimamaṇḍalaṃ chayojanasatikaṃ, antomaṇḍalaṃ tiyojanasatikaṃ. Yadā mahāmaṇḍale cārikaṃ caritukāmo hoti, mahāpavāraṇāya pavāretvā pāṭipadadivase mahābhikkhusaṅghaparivāro nikkhamati. Samantā yojanasataṃ ekakolāhalaṃ hoti. Purimaṃ purimaṃ āgatā nimantetuṃ labhanti. Itaresu dvīsu maṇḍalesu sakkāro mahāmaṇḍale osarati. Tattha bhagavā tesu tesu gāmanigamesu ekāhaṃ dvīhaṃ vasanto mahājanaṃ āmisappaṭiggahena anuggaṇhanto dhammadānena cassa vivaṭṭasannissitaṃ kusalaṃ vaḍḍhento navahi māsehi cārikaṃ pariyosāpeti. Sace pana antovasse bhikkhūnaṃ samathavipassanā taruṇā honti, mahāpavāraṇāya apavāretvā pavāraṇāsaṅgahaṃ datvā kattikapuṇṇamāyaṃ pavāretvā migasirassa paṭhamapāṭipadadivase mahābhikkhusaṅghaparivāro nikkhamitvā majjhimamaṇḍale osarati. Aññenapi kāraṇena majjhimamaṇḍale cārikaṃ caritukāmo catumāsaṃ vasitvāva nikkhamati. Vuttanayeneva itaresu dvīsu maṇḍalesu sakkāro majjhimamaṇḍale osarati. Bhagavā purimanayeneva lokaṃ anuggaṇhanto aṭṭhahi māsehi cārikaṃ pariyosāpeti. Sace pana catumāsaṃ vutthavassassāpi bhagavato veneyyasattā aparipakkindriyā honti, tesaṃ indriyaparipākaṃ āgamayamāno aparampi ekamāsaṃ vā dviticatumāsaṃ vā tattheva vasitvā mahābhikkhusaṅghaparivāro nikkhamati. Vuttanayeneva itaresu dvīsu maṇḍalesu sakkāro antomaṇḍale osarati. Bhagavā purimanayeneva lokaṃ anuggaṇhanto sattahi vā chahi vā pañcahi vā catūhi vā māsehi cārikaṃ pariyosāpeti. Iti imesu tīsu maṇḍalesu yattha katthaci cārikaṃ caranto na cīvarādihetu carati. Atha kho ye duggatabālajiṇṇabyādhitā, te kadā tathāgataṃ āgantvā passissanti. Mayi pana cārikaṃ carante mahājano tathāgatassa dassanaṃ labhissati. Tattha keci cittāni pasādessanti[Pg.216], keci mālādīhi pūjessanti, keci kaṭacchubhikkhaṃ dassanti, keci micchādassanaṃ pahāya sammādiṭṭhikā bhavissanti. Taṃ nesaṃ bhavissati dīgharattaṃ hitāya sukhāyāti. Evaṃ lokānukampakāya cārikaṃ carati.

ก็เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จจาริกไปนี้ ย่อมเสด็จจาริกไปในมณฑลใดมณฑลหนึ่ง บรรดามณฑลทั้งสามเหล่านี้ คือ มหามณฑล มัชฌิมมณฑล และอันโตมณฑล ในมณฑลทั้งสามนั้น มหามณฑลมีกำหนด ๙๐๐ โยชน์ มัชฌิมมณฑลมีกำหนด ๖๐๐ โยชน์ อันโตมณฑลมีกำหนด ๓๐๐ โยชน์ เมื่อพระองค์ทรงมีพระประสงค์จะเสด็จจาริกไปในมหามณฑล ก็จะทรงทำมหาปวารณาแล้ว เสด็จออกไปในวันปาฏิบท (วันแรม ๑ ค่ำ) พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่เป็นบริวาร เสียงอึกทึกครึกโครมเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันเกิดขึ้นโดยรอบ ๑๐๐ โยชน์ พวกที่มาก่อนย่อมได้โอกาสนิมนต์ก่อน สักการะในมณฑลอีกสองแห่งที่เหลือย่อมหลั่งไหลมาสู่มหามณฑล ในมหามณฑลนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ในบ้านและนิคมนั้นๆ วันหนึ่งบ้าง สองวันบ้าง ทรงอนุเคราะห์มหาชนด้วยการรับอามิสทาน และทรงยังกุศลอันอาศัยวิวัฏฏะ (นิพพาน) ของมหาชนนั้นให้เจริญขึ้นด้วยธัมมทาน ทรงสิ้นสุดการจาริกโดยใช้เวลา ๙ เดือน แต่ถ้าในระหว่างพรรษา สมถะและวิปัสสนาของภิกษุทั้งหลายยังอ่อนอยู่ พระองค์จะยังไม่ทรงทำมหาปวารณา แต่จะประทานปวารณาสังคหะ (การสงเคราะห์ด้วยปวารณา) แล้วทรงทำปวารณาในวันเพ็ญเดือนกัตติกะ (เดือน ๑๒) จากนั้นจึงเสด็จออกพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่เป็นบริวารในวันปาฏิบทแห่งเดือนมิคสิระ (เดือนอ้าย) เข้าสู่มัชฌิมมณฑล หรือแม้ด้วยเหตุผลอื่น เมื่อทรงมีพระประสงค์จะเสด็จจาริกไปในมัชฌิมมณฑล ก็จะประทับอยู่ ๔ เดือนแล้วจึงเสด็จออกไป โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง สักการะในมณฑลอีกสองแห่งที่เหลือย่อมหลั่งไหลมาสู่มัชฌิมมณฑล พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุเคราะห์โลกโดยนัยก่อนนั่นเอง ทรงสิ้นสุดการจาริกโดยใช้เวลา ๘ เดือน แต่ถ้าแม้พระผู้มีพระภาคเจ้าจะทรงจำพรรษาครบ ๔ เดือนแล้ว เวไนยสัตว์ทั้งหลายยังมีอินทรีย์ไม่แก่กล้า พระองค์ก็จะทรงรอความแก่กล้าแห่งอินทรีย์ของพวกเขา โดยประทับอยู่ในที่นั้นนั่นเองต่อไปอีกหนึ่งเดือนบ้าง สองเดือน สามเดือน หรือสี่เดือนบ้าง แล้วจึงเสด็จออกพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่เป็นบริวาร โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง สักการะในมณฑลอีกสองแห่งที่เหลือย่อมหลั่งไหลมาสู่ อันโตมณฑล พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุเคราะห์โลกโดยนัยก่อนนั่นเอง ทรงสิ้นสุดการจาริกโดยใช้เวลา ๗ เดือนบ้าง ๖ เดือนบ้าง ๕ เดือนบ้าง หรือ ๔ เดือนบ้าง ด้วยประการฉะนี้ เมื่อเสด็จจาริกไปในที่ใดที่หนึ่งในมณฑลทั้งสามนี้ พระองค์มิได้เสด็จจาริกไปเพราะเหตุแห่งจีวรเป็นต้น แต่ทว่า ชนเหล่าใดเป็นผู้ยากจน แก่ชรา และป่วยไข้ ชนเหล่านั้นจะสามารถมาเฝ้าตถาคตได้เมื่อไร แต่เมื่อเราจาริกไป มหาชนก็จักได้เห็นตถาคต ในบรรดาชนเหล่านั้น บางพวกจักยังจิตให้เลื่อมใส บางพวกจักบูชาด้วยดอกไม้เป็นต้น บางพวกจักถวายภิกษาเพียงทัพพีเดียว บางพวกจักละมิจฉาทิฏฐิแล้วเป็นสัมมาทิฏฐิ กรรมนั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์และความสุขแก่พวกเขาตลอดกาลนาน ด้วยประการฉะนี้ พระองค์จึงเสด็จจาริกไปด้วยความอนุเคราะห์แก่โลก

Api ca catūhi kāraṇehi buddhā bhagavanto cārikaṃ caranti, jaṅghavihāravasena sarīraphāsukatthāya, atthuppattikālābhikaṅkhanatthāya, bhikkhūnaṃ sikkhāpadapaññāpanatthāya, tattha tattha paripākagatindriye bodhaneyyasatte bodhanatthāyāti. Aparehipi catūhi kāraṇehi buddhā bhagavanto cārikaṃ caranti buddhaṃ saraṇaṃ gacchissantīti vā, dhammaṃ, saṅghaṃ saraṇaṃ gacchissantīti vā, mahatā dhammavassena catasso parisā santappessāmīti vā. Aparehipi pañcahi kāraṇehi buddhā bhagavanto cārikaṃ caranti pāṇātipātā viramissantīti vā, adinnādānā, kāmesumicchācārā, musāvādā, surāmerayamajjapamādaṭṭhānā viramissantīti vā. Aparehipi aṭṭhahi kāraṇehi buddhā bhagavanto cārikaṃ caranti – paṭhamaṃ jhānaṃ paṭilabhissantīti vā, dutiyaṃ jhānaṃ…pe… nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ paṭilabhissantīti vā. Aparehipi aṭṭhahi kāraṇehi buddhā bhagavanto cārikaṃ caranti – sotāpattimaggaṃ adhigamissantīti vā, sotāpattiphalaṃ…pe… arahattaphalaṃ sacchikarissantīti vāti. Ayaṃ aturitacārikā, idha cārikāti adhippetā. Sā panesā duvidhā hoti – anibaddhacārikā ca nibaddhacārikā ca. Tattha yaṃ gāmanigamanagarapaṭipāṭivasena carati, ayaṃ anibaddhacārikā nāma. Yaṃ panekasseva bodhaneyyasattassatthāya gacchati, ayaṃ nibaddhacārikā nāma. Esā idha adhippetā.

อีกอย่างหนึ่ง พระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทั้งหลายย่อมเสด็จจาริกไปด้วยเหตุ ๔ ประการ คือ เพื่อความผาสุกแห่งพระสรีระโดยการเสด็จดำเนินด้วยพระบาท (ชังฆวิหาร) เพื่อทรงประสงค์กาลที่จะเกิดอัตถุปปัตติ (เรื่องราวอันเป็นเหตุ) เพื่อทรงบัญญัติสิกขาบทแก่ภิกษุทั้งหลาย และเพื่อทรงสอนเวไนยสัตว์ผู้มีอินทรีย์แก่กล้าแล้วในที่นั้นๆ พระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทั้งหลายย่อมเสด็จจาริกไปด้วยเหตุอื่นอีก ๔ ประการ คือ (ด้วยทรงดำริว่า) ชนทั้งหลายจักถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ หรือจักถึงพระธรรม พระสงฆ์เป็นสรณะ หรือ (ด้วยทรงดำริว่า) เราจักยังบริษัท ๔ ให้เอิบอิ่มด้วยฝนคือพระธรรมอันยิ่งใหญ่ พระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทั้งหลายย่อมเสด็จจาริกไปด้วยเหตุอื่นอีก ๕ ประการ คือ (ด้วยทรงดำริว่า) ชนทั้งหลายจักงดเว้นจากปาณาติบาต หรือจักงดเว้นจากอทินนาทาน จากกาเมสุมิจฉาจาร จากมุสาวาท จากการดื่มสุราและเมรัยอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท พระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทั้งหลายย่อมเสด็จจาริกไปด้วยเหตุอื่นอีก ๘ ประการ คือ (ด้วยทรงดำริว่า) ชนทั้งหลายจักได้บรรลุปฐมฌาน หรือจักได้บรรลุทุติยฌาน...ฯลฯ... หรือจักได้บรรลุเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ พระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทั้งหลายย่อมเสด็จจาริกไปด้วยเหตุอื่นอีก ๘ ประการ คือ (ด้วยทรงดำริว่า) ชนทั้งหลายจักบรรลุโสดาปัตติมรรค หรือจักทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล...ฯลฯ... หรือจักทำให้แจ้งซึ่งอรหัตผล การจาริกนี้เป็นอตุริตจาริก ในที่นี้ทรงประสงค์เอา (อตุริตจาริก) ด้วยคำว่า “จาริก” ก็อตุริตจาริกนั้นมี ๒ อย่าง คือ อนิพัทธจาริก (การจาริกที่ไม่จำกัด) และนิพัทธจาริก (การจาริกที่จำกัด) ในสองอย่างนั้น การเสด็จจาริกไปตามลำดับบ้าน นิคม และนคร ชื่อว่า อนิพัทธจาริก ส่วนการเสด็จไปเพื่อประโยชน์แก่เวไนยสัตว์เพียงผู้เดียว ชื่อว่า นิพัทธจาริก ในที่นี้ ทรงประสงค์เอานิพัทธจาริกนั้น

Tadā kira bhagavato pacchimayāmakiccapariyosāne dasasahassilokadhātuyā ñāṇajālaṃ pattharitvā bodhaneyyabandhave olokentassa pokkharasātibrāhmaṇo sabbaññutaññāṇajālassa anto paviṭṭho. Atha bhagavā ayaṃ brāhmaṇo mayhaṃ ñāṇajāle paññāyati, ‘‘atthi nu khvassa upanissayo’’ti vīmaṃsanto sotāpattimaggassa upanissayaṃ disvā – ‘‘eso mayi etaṃ janapadaṃ gate lakkhaṇapariyesanatthaṃ ambaṭṭhaṃ antevāsiṃ pahiṇissati, so mayā saddhiṃ vādapaṭivādaṃ katvā nānappakāraṃ asabbhivākyaṃ vakkhati, tamahaṃ dametvā nibbisevanaṃ karissāmi. So [Pg.217] ācariyassa kathessati, athassācariyo taṃ kathaṃ sutvā āgamma mama lakkhaṇāni pariyesissati, tassāhaṃ dhammaṃ desessāmi. So desanāpariyosāne sotāpattiphale patiṭṭhahissati. Desanā mahājanassa saphalā bhavissatī’’ti pañcabhikkhusataparivāro taṃ janapadaṃ paṭipanno. Tena vuttaṃ – ‘‘kosalesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehī’’ti.

ได้ยินว่า ในกาลนั้น ในที่สุดแห่งพระกิจในปัจฉิมยาม พระผู้มีพระภาคทรงแผ่ข่ายคือพระญาณไปในหมื่นโลกธาตุ เมื่อทอดพระเนตรดูหมู่สัตว์ผู้ที่พึงตรัสรู้ได้ โปกขรสาติพราหมณ์ได้เข้ามาสู่ภายในแห่งข่ายคือพระสัพพัญญุตญาณ ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงใคร่ครวญว่า พราหมณ์นี้ปรากฏในข่ายคือญาณของเรา “อุปนิสัยของพราหมณ์นี้มีอยู่หนอแลหรือ” ทรงเห็นอุปนิสัยแห่งโสดาปัตติมรรคแล้ว (จึงทรงดำริว่า) “พราหมณ์ผู้นี้ เมื่อเราไปสู่ชนบทนี้ จักส่งอัมพัฏฐะผู้เป็นอันเตวาสิกไปเพื่อแสวงหาลักษณะ อัมพัฏฐะนั้นกระทำวาทะและปฏิวาทะกับเราแล้ว จักกล่าววาจาของอสัตบุรุษนานาประการ เราจักทรมานเขาแล้วทำให้หมดพยศ เขาจักบอกแก่อาจารย์ ครั้งนั้น อาจารย์ของเขาฟังคำนั้นแล้ว มาแล้วจักแสวงหาลักษณะทั้งหลายของเรา เราจักแสดงธรรมแก่เขา เขาจักตั้งอยู่ในโสดาปัตติผลในที่สุดแห่งเทศนา เทศนาจักมีผลแก่มหาชน” (ดังนี้แล้ว) จึงมีภิกษุ ๕๐๐ รูปเป็นบริวาร เสด็จดำเนินไปสู่ชนบทนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า “เมื่อเสด็จจาริกไปในแคว้นโกศล พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป”

Yena icchānaṅgalanti yena disābhāgena icchānaṅgalaṃ avasaritabbaṃ. Yasmiṃ vā padese icchānaṅgalaṃ. Ijjhānaṅgalantipi pāṭho. Tadavasarīti tena avasari, taṃ vā avasari. Tena disābhāgena gato, taṃ vā padesaṃ gatoti attho. Icchānaṅgale viharati icchānaṅgalavanasaṇḍeti icchānaṅgalaṃ upanissāya icchānaṅgalavanasaṇḍe sīlakhandhāvāraṃ bandhitvā samādhikontaṃ ussāpetvā sabbaññutaññāṇasaraṃ parivattayamāno dhammarājā yathābhirucitena vihārena viharati.

บทว่า เยน อิจฉานังคลัง ความว่า พึงถึงหมู่บ้านอิจฉานังคละโดยส่วนแห่งทิศใด หรือว่า หมู่บ้านอิจฉานังคละมีอยู่ในประเทศใด แม้บทว่า อิชฌานังคลัง ก็เป็นปาฐะ บทว่า ตทวสริ ความว่า เสด็จถึงแล้วโดยส่วนแห่งทิศนั้น หรือว่า เสด็จถึงแล้วซึ่งประเทศนั้น อธิบายว่า เสด็จไปแล้วโดยส่วนแห่งทิศนั้น หรือว่า เสด็จไปแล้วสู่ประเทศนั้น บทว่า อิจฉานังคเล วิหรติ อิจฉานังคลวนสัณเฑ ความว่า พระธรรมราชาทรงอาศัยหมู่บ้านอิจฉานังคละแล้ว ทรงตั้งค่ายคือศีล ทรงยกหอกคือสมาธิขึ้น ทรงหมุนลูกศรคือสัพพัญญุตญาณ ประทับอยู่ด้วยวิหารธรรมตามที่ทรงพอพระทัยในป่าอิจฉานังคละ

Pokkharasātivatthuvaṇṇanā

อรรถกถาเรื่องโปกขรสาติพราหมณ์

255. Tena kho pana samayenāti yena samayena bhagavā tattha viharati, tena samayena, tasmiṃ samayeti ayamattho. Brahmaṃ aṇatīti brāhmaṇo, mante sajjhāyatīti attho. Idameva hi jātibrāhmaṇānaṃ niruttivacanaṃ. Ariyā pana bāhitapāpattā brāhmaṇāti vuccanti. Pokkharasātīti idaṃ tassa nāmaṃ. Kasmā pokkharasātīti vuccati. Tassa kira kāyo setapokkharasadiso, devanagare ussāpitarajatatoraṇaṃ viya sobhati. Sīsaṃ panassa kāḷavaṇṇaṃ indanīlamaṇimayaṃ viya. Massupi candamaṇḍale kāḷamegharāji viya khāyati. Akkhīni nīluppalasadisāni. Nāsā rajatapanāḷikā viya suvaṭṭitā suparisuddhā. Hatthapādatalāni ceva mukhadvārañca katalākhārasaparikammaṃ viya sobhati, ativiya sobhaggappatto brāhmaṇassa attabhāvo. Arājake ṭhāne rājānaṃ kātuṃ yuttamimaṃ brāhmaṇaṃ. Evamesa sassiriko. Iti naṃ pokkharasadisattā pokkharasātīti sañjānanti.

๒๕๕. บทว่า เตน โข ปน สมเยน ความว่า ในสมัยใด พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ในที่นั้น ในสมัยนั้น ในกาลนั้น นี้เป็นเนื้อความ ผู้ใดสาธยายพรหมมนต์ เหตุนั้น ผู้นั้นชื่อว่าพราหมณ์ อธิบายว่า สาธยายมนต์ทั้งหลาย นี้แหละเป็นนิรุตติวจนะของชาติพราหมณ์ ส่วนพระอริยเจ้าทั้งหลาย ท่านเรียกว่าพราหมณ์ เพราะเป็นผู้มีบาปอันลอยเสียแล้ว บทว่า โปกขรสาติ นี้เป็นชื่อของพราหมณ์นั้น เพราะเหตุไรจึงเรียกว่า โปกขรสาติ ได้ยินว่า กายของพราหมณ์นั้นเหมือนดอกบัวขาว งดงามดุจซุ้มประตูเงินที่ยกขึ้นไว้ในเทวานคร ส่วนศีรษะของเขามีสีดำ ดุจทำด้วยแก้วอินทนิล แม้หนวดเคราก็ปรากฏดุจแนวเมฆดำในดวงจันทร์ นัยน์ตาทั้งสองเหมือนดอกอุบลเขียว จมูกกลมเกลี้ยงบริสุทธิ์ดี ดุจรางเงิน ฝ่ามือฝ่าเท้าและปาก ก็งดงามดุจประดับด้วยน้ำครั่ง อัตภาพของพราหมณ์ถึงความเป็นผู้มีรูปงามอย่างยิ่ง ในสถานทีที่ไม่มีพระราชา ควรทำพราหมณ์ผู้นี้ให้เป็นพระราชา พราหมณ์ผู้นี้มีสิริอย่างนี้ เพราะเหตุที่เหมือนดอกบัวอย่างนี้ ชนทั้งหลายจึงรู้จักเขาว่า โปกขรสาติ

Ayaṃ [Pg.218] pana kassapasammāsambuddhakāle tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū dasabalassa dānaṃ datvā dhammadesanaṃ sutvā devaloke nibbatti. So tato manussalokamāgacchanto mātukucchivāsaṃ jigucchitvā himavantapadese mahāsare padumagabbhe nibbatti. Tassa ca sarassa avidūre tāpaso paṇṇasālāya vasati. So tīre ṭhito taṃ padumaṃ disvā – ‘‘idaṃ padumaṃ avasesapadumehi mahantataraṃ. Pupphitakāle naṃ gahessāmī’’ti cintesi. Taṃ sattāhenāpi na pupphati. Tāpaso kasmā nu kho idaṃ sattāhenāpi na pupphati. Handa naṃ gahessāmīti otaritvā gaṇhi. Taṃ tena nāḷato chinnamattaṃyeva pupphitaṃ. Athassabbhantare suvaṇṇacuṇṇapiñjaraṃ viya rajatabimbakaṃ padumareṇupiñjaraṃ setavaṇṇaṃ dārakaṃ addasa. So mahāpuñño esa bhavissati. Handa naṃ paṭijaggāmīti paṇṇasālaṃ netvā paṭijaggitvā sattavassakālato paṭṭhāya tayo vede uggaṇhāpesi. Dārako tiṇṇaṃ vedānaṃ pāraṃ gantvā paṇḍito byatto jambudīpe aggabrāhmaṇo ahosi. So aparena samayena rañño kosalassa sippaṃ dassesi. Athassa sippe pasanno rājā ukkaṭṭhaṃ nāma mahānagaraṃ brahmadeyyaṃ adāsi. Iti naṃ pokkhare sayitattā pokkharasātīti sañjānanti.

ส่วนพราหมณ์ผู้นี้ ในกาลแห่งพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้า เป็นผู้ถึงฝั่งแห่งไตรเพท ถวายทานแด่พระทศพล ฟังพระธรรมเทศนาแล้ว บังเกิดในเทวโลก เขาเมื่อมาจากเทวโลกนั้นสู่มนุสสโลก รังเกียจการอยู่ในครรภ์มารดา จึงบังเกิดในห้องปทุมในสระใหญ่ในหิมวันตประเทศ และในที่ไม่ไกลจากสระนั้น มีดาบสตนหนึ่งอาศัยอยู่ในบรรณศาลา ดาบสนั้นยืนอยู่ที่ฝั่ง เห็นดอกบัวนั้นแล้ว คิดว่า “ดอกบัวนี้ใหญ่กว่าดอกบัวที่เหลือ ในเวลาที่บาน เราจักเก็บมัน” ดอกบัวนั้นแม้ ๗ วันก็ยังไม่บาน ดาบส (คิดว่า) “เพราะเหตุไรหนอแล ดอกบัวนี้แม้ ๗ วันก็ยังไม่บาน เอาเถิด เราจักเก็บมัน” ดังนี้แล้ว จึงลงไปเก็บ ดอกบัวนั้นพอถูกดาบสตัดจากก้านเท่านั้นก็บาน ครั้งนั้น ในภายในดอกบัวนั้น เขาได้เห็นทารกมีสีขาว เหลืองอร่ามด้วยละอองเกสรปทุม ดุจรูปเงินที่เหลืองอร่ามด้วยผงทอง (ดาบสคิดว่า) “ผู้นี้จักเป็นผู้มีบุญมาก เอาเถิด เราจักเลี้ยงดูเขา” ดังนี้แล้ว จึงนำไปสู่บรรณศาลาเลี้ยงดูแล้ว ตั้งแต่เวลาอายุ ๗ ขวบ ให้เรียนไตรเพท เด็กนั้นถึงฝั่งแห่งไตรเพทแล้ว ได้เป็นบัณฑิต ผู้ฉลาด เป็นอัครพราหมณ์ในชมพูทวีป ในสมัยอื่น เขาได้แสดงศิลปะแด่พระราชาแคว้นโกศล ครั้งนั้น พระราชาทรงเลื่อมใสในศิลปะของเขา ได้พระราชทานมหานครชื่ออุกกฏฐะเป็นพรหมเทัย เพราะเหตุที่นอนในดอกบัวอย่างนี้ ชนทั้งหลายจึงรู้จักเขาว่า โปกขรสาติ

Ukkaṭṭhaṃ ajjhāvasatīti ukkaṭṭhanāmake nagare vasati. Abhibhavitvā vā āvasati. Tassa nagarassa sāmiko hutvā yāya mariyādāya tattha vasitabbaṃ, tāya mariyādāya vasi. Tassa kira nagarassa vatthuṃ ukkā ṭhapetvā ukkāsu jalamānāsu aggahesuṃ, tasmā taṃ ukkaṭṭhanti vuccati. Okkaṭṭhantipi pāṭho, soyevattho. Upasaggavasena panettha bhummatthe upayogavacanaṃ veditabbaṃ. Tassa anupayogattā ca sesapadesu. Tattha lakkhaṇaṃ saddasatthato pariyesitabbaṃ.

บทว่า อุกฺกฏฺฐํ อชฺฌาวสติ ความว่า อยู่ในนครชื่ออุกกฏฐะ หรือว่า ครอบครองอยู่ เป็นเจ้าของนครนั้น พึงอยู่ในที่นั้นโดยขอบเขตใด ก็อยู่โดยขอบเขตนั้น ได้ยินว่า ชนทั้งหลายตั้งคบเพลิงไว้แล้ว เมื่อคบเพลิงลุกโพลงอยู่ จึงยึดเอาที่ตั้งแห่งนครนั้น เพราะเหตุนั้น นครนั้นจึงถูกเรียกว่า อุกกฏฐะ แม้บทว่า โอกฺกฏฺฐํ ก็เป็นปาฐะ มีเนื้อความอย่างเดียวกัน ในบทนี้ พึงทราบว่าเป็นการใช้วิภัตติที่ ๒ ในอรรถแห่งวิภัตติที่ ๗ ด้วยอำนาจแห่งอุปสรรค และเพราะความไม่สอดคล้องกันของบทนั้นในบทที่เหลือ ในเรื่องนั้น พึงแสวงหาหลักเกณฑ์จากคัมภีร์ไวยากรณ์

Sattussadanti sattehi ussadaṃ, ussannaṃ bahujanaṃ ākiṇṇamanussaṃ. Posāvaniyahatthiassamoramigādianekasattasamākiṇṇañcāti attho. Yasmā panetaṃ nagaraṃ bahi āvijjhitvā jātena hatthiassādīnaṃ ghāsatiṇena ceva gehacchādanatiṇena ca sampannaṃ. Tathā dārukaṭṭhehi ceva gehasambhārakaṭṭhehi ca. Yasmā cassabbhantare vaṭṭacaturassādisaṇṭhānā bahū pokkharaṇiyo jalajakusumavicittāni ca bahūni anekāni taḷākāni udakassa niccabharitāneva honti, tasmā satiṇakaṭṭhodakanti vuttaṃ. Saha dhaññenāti sadhaññaṃ pubbaṇṇāparaṇṇādibhedaṃ bahudhaññasannicayanti attho[Pg.219]. Ettāvatā yasmiṃ nagare brāhmaṇo setacchattaṃ ussāpetvā rājalīlāya vasati, tassa samiddhisampatti dīpitā hoti.

บทว่า สตฺตุสฺสทํ ความว่า มากไปด้วยสัตว์ทั้งหลาย คือ เป็นเมืองมีคนมาก คลาคล่ำไปด้วยมนุษย์ อธิบายว่า ทั้งยังคลาคล่ำไปด้วยสัตว์มากมายหลายชนิดมีช้าง ม้า นกยูง เนื้อเป็นต้นที่พึงเลี้ยงดู. อนึ่ง เพราะว่าเมืองนี้สมบูรณ์ด้วยหญ้าที่เป็นอาหารของสัตว์มีช้างและม้าเป็นต้น และด้วยหญ้าสำหรับมุงหลังคาซึ่งขึ้นอยู่โดยรอบภายนอกเมือง. และสมบูรณ์ด้วยไม้ฟืนและด้วยไม้สำหรับสร้างบ้านฉันนั้น. เพราะว่าภายในเมืองนั้นมีสระโบกขรณีจำนวนมากมีสัณฐานกลมและสี่เหลี่ยมเป็นต้น และมีบึงใหญ่น้อยมากมายที่วิจิตรด้วยดอกไม้ที่เกิดในน้ำ เต็มเปี่ยมด้วยน้ำอยู่เป็นนิตย์ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า สติณกฏฺโฐทกํ (สมบูรณ์ด้วยหญ้า ไม้ และน้ำ). บทว่า สธญฺญํ ได้แก่ (เมือง) พร้อมด้วยธัญพืช อธิบายว่า เป็นที่เก็บสะสมธัญพืชจำนวนมากมีบุพพัณชาติและอปรัณณชาติเป็นต้น. ด้วยบททั้งสามนี้ คือ สตฺตุสฺสทํ สติณกฏฺโฐทกํ และ สธญฺญํ เป็นอันท่านแสดงถึงความพรั่งพร้อมด้วยความเจริญรุ่งเรืองของเมืองที่พราหมณ์นั้นกั้นเศวตฉัตรอยู่ด้วยลีลาของพระราชา.

Rājato laddhaṃ bhoggaṃ rājabhoggaṃ. Kena dinnanti ce? Raññā pasenadinā kosalena dinnaṃ. Rājadāyanti rañño dāyabhūtaṃ, dāyajjanti attho. Brahmadeyyanti seṭṭhadeyyaṃ, chattaṃ ussāpetvā rājasaṅkhepena bhuñjitabbanti attho. Atha vā rājabhogganti sabbaṃ chejjabhejjaṃ anusāsantena nadītitthapabbatādīsu suṅkaṃ gaṇhantena setacchattaṃ ussāpetvā raññā hutvā bhuñjitabbaṃ. Raññā pasenadinā kosalena dinnaṃ rājadāyanti ettha taṃ nagaraṃ raññā dinnattā rājadāyaṃ dāyakarājadīpanatthaṃ panassa ‘‘raññā pasenadinā kosalena dinna’’nti idaṃ vuttaṃ. Brahmadeyyanti seṭṭhadeyyaṃ. Yathā dinnaṃ na puna gahetabbaṃ hoti, nissaṭṭhaṃ pariccattaṃ. Evaṃ dinnanti attho.

โภคทรัพย์ที่ได้รับจากพระราชา ชื่อว่า ราชโภคฺคํ. หากถามว่า ใครเป็นผู้พระราชทาน? ตอบว่า พระเจ้าปเสนทิโกศลเป็นผู้พระราชทาน. บทว่า ราชทายํ ความว่า เป็นของที่พระราชทาน เป็นมรดก. บทว่า พฺรหฺมเทยฺยํ ความว่า เป็นของประทานอันประเสริฐ อธิบายว่า เป็นเมืองที่พึงบริโภคโดยนับเนื่องในพระราชาด้วยการกั้นเศวตฉัตร. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ราชโภคฺคํ คือ เป็นเมืองที่พึงบริโภคโดยเป็นพระราชา กั้นเศวตฉัตร สั่งการตัดและทำลายทั้งหมด และเก็บส่วยในที่ทั้งหลายมีท่าข้ามแม่น้ำและภูเขาเป็นต้น. ในบทว่า รญฺญา ปเสนทินา โกสเลน ทินฺนํ ราชทายํ นี้ เมืองนั้นชื่อว่า ราชทายะ เพราะพระราชาพระราชทานให้ ส่วนคำว่า รญฺญา ปเสนทินา โกสเลน ทินฺนํ นี้ ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงถึงพระราชาผู้พระราชทาน. บทว่า พฺรหฺมเทยฺยํ คือ ของประทานอันประเสริฐ. อธิบายว่า พระราชทานโดยประการที่เมื่อพระราชทานแล้ว จะไม่ทรงยึดคืนอีก เป็นของที่ทรงสละแล้ว บริจาคขาดแล้ว.

Assosīti suṇi upalabhi, sotadvārasampattavacananigghosānusārena aññāsi. Khoti avadhāraṇatthe padapūraṇamatte vā nipāto. Tattha avadhāraṇatthena assosi eva, nāssa koci savanantarāyo ahosīti ayamattho veditabbo. Padapūraṇena pana padabyañjanasiliṭṭhatāmattameva.

บทว่า อสฺโสสิ คือ ได้ฟังแล้ว ได้รับแล้ว ได้ทราบแล้วตามเสียงพูดที่มาถึงโสตทวาร. ส่วน โข ศัพท์ เป็นนิบาตลงในอรรถอวธารณะ (ยืนยัน) หรือเพียงเพื่อเต็มบท. ในสองอย่างนั้น พึงทราบความหมายนี้ว่า เมื่อใช้ในอรรถอวธารณะ จะมีความหมายว่า ได้ฟังแล้วนั่นเทียว, อันตรายแห่งการฟังอย่างใดอย่างหนึ่งมิได้มีแก่พราหมณ์นั้น. ส่วนเมื่อใช้เพื่อเต็มบท ก็เป็นเพียงเพื่อให้บทและพยัญชนะสละสลวยเท่านั้น.

Idāni yamatthaṃ brāhmaṇo pokkharasāti assosi, taṃ pakāsento – ‘‘samaṇo khalu bho gotamo’’tiādimāha. Tattha samitapāpattā samaṇoti veditabbo. Vuttañhetaṃ – ‘‘samitāssa honti pāpakā akusalā dhammā’’tiādi (ma. ni. 1.434). Bhagavā ca anuttarena ariyamaggena samitapāpo. Tenassa yathābhūtaguṇādhigatametaṃ nāmaṃ, yadidaṃ samaṇoti. Khalūti anussavanatthe nipāto. Bhoti brāhmaṇajātisamudāgataṃ ālapanamattaṃ. Vuttampi cetaṃ – ‘‘bhovādī nāma so hoti, sace hoti sakiñcano’’ti (dha. pa. 55). Gotamoti bhagavantaṃ gottavasena parikitteti. Tasmā samaṇo khalu bho gotamoti ettha samaṇo kira bho gotamagottoti evamattho daṭṭhabbo.

บัดนี้ เมื่อจะประกาศเนื้อความที่โปขรสาติพราหมณ์ได้ฟังแล้ว จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า สมโณ ขลุ โภ โคตโม. ในบทเหล่านั้น พึงทราบว่า ชื่อว่า สมณะ เพราะมีบาปอันสงบแล้ว. และคำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "บาปอกุศลธรรมทั้งหลายของท่านสงบแล้ว" เป็นต้น. และพระผู้มีพระภาคทรงมีบาปอันสงบแล้วด้วยอริยมรรคอันยอดเยี่ยม. เพราะเหตุนั้น ชื่อนี้คือ สมณะ จึงเป็นชื่อที่พระองค์ได้มาตามคุณอันเป็นจริง. ขลุ ศัพท์ เป็นนิบาตในอรรถว่าได้ยินมา. โภ ศัพท์ เป็นเพียงคำร้องเรียกที่มากับชาติพราหมณ์. แม้คำนี้ก็มีตรัสไว้ว่า "ถ้าผู้ใดมีความกังวล ผู้นั้นชื่อว่า โภวาที". บทว่า โคตโม เป็นการกล่าวถึงพระผู้มีพระภาคโดยโคตร. เพราะฉะนั้น ในบทว่า สมโณ ขลุ โภ โคตโม นี้ พึงเห็นความหมายอย่างนี้ว่า "ท่านผู้เจริญ ได้ยินว่า พระสมณะโคตมโคตร...".

Sakyaputtoti idaṃ pana bhagavato uccākulaparidīpanaṃ. Sakyakulā pabbajitoti saddhāpabbajitabhāvaparidīpanaṃ. Kenaci pārijuññena anabhibhūto aparikkhīṇaṃyeva [Pg.220] taṃ kulaṃ pahāya saddhāya pabbajitoti vuttaṃ hoti. Tato paraṃ vuttatthameva. Taṃ kho panātiādi sāmaññaphale vuttameva. Sādhu kho panāti sundaraṃ kho pana. Atthāvahaṃ sukhāvahanti vuttaṃ hoti. Tathārūpānaṃ arahatanti yathārūpo so bhavaṃ gotamo, evarūpānaṃ yathābhūtaguṇādhigamena loke arahantoti laddhasaddhānaṃ arahataṃ. Dassanaṃ hotīti pasādasommāni akkhīni ummīletvā dassanamattampi sādhu hotīti, evaṃ ajjhāsayaṃ katvā.

ส่วนบทว่า สกฺยปุตฺโต นี้ เป็นการแสดงถึงสกุลอันสูงของพระผู้มีพระภาค. บทว่า สกฺยกุลา ปพฺพชิโต เป็นการแสดงถึงความเป็นผู้มีศรัทธาออกบวช. ความว่า ท่านกล่าวว่า ทรงสละสกุลนั้นซึ่งไม่ถูกครอบงำด้วยความเสื่อมใดๆ และยังไม่สิ้นสูญไป ออกบวชด้วยศรัทธา. บทถัดจากนั้นมีความหมายตามที่กล่าวแล้ว. ส่วนบทเป็นต้นว่า ตํ โข ปน มีอธิบายไว้แล้วในสามัญญผลสูตร. บทว่า สาธุ โข ปน คือ ดีแท้แล. ความว่า เป็นการนำมาซึ่งประโยชน์ นำมาซึ่งความสุข. บทว่า ตถารูปานํ อรหตํ คือ แห่งพระอรหันต์ทั้งหลายผู้มีรูปเช่นนั้น คือผู้เช่นกับท่านพระโคดมนั้น ผู้ได้รับชื่อว่า "พระอรหันต์" ในโลกเพราะการบรรลุคุณตามความเป็นจริง. บทว่า ทสฺสนํ โหติ คือ การได้เห็น (ย่อมมี) หมายความว่า แม้เพียงการได้เห็นด้วยการลืมตาอันผ่องใสและเยือกเย็นก็เป็นการดี ดังนี้ โดยทรงตั้งพระอัธยาศัยไว้เช่นนี้.

Ambaṭṭhamāṇavakathā

เรื่องอัมพัฏฐมาณพ

256. Ajjhāyakoti idaṃ – ‘‘na dānime jhāyanti, na dānime jhāyantīti kho, vāseṭṭha, ajjhāyakā ajjhāyakā tveva tatiyaṃ akkharaṃ upanibbatta’’nti, evaṃ paṭhamakappikakāle jhānavirahitānaṃ brāhmaṇānaṃ garahavacanaṃ. Idāni pana taṃ ajjhāyatīti ajjhāyako. Mante parivattetīti iminā atthena pasaṃsāvacanaṃ katvā voharanti. Mante dhāretīti mantadharo.

๒๕๖. บทว่า อชฺฌายโก นี้ เป็นคำติเตียนพราหมณ์ผู้ปราศจากฌานในสมัยปฐมกัปป์ ดังที่ตรัสว่า "ดูก่อนวาเสฏฐะ บัดนี้ ชนเหล่านี้ไม่เพ่งฌาน บัดนี้ ชนเหล่านี้ไม่เพ่งฌาน เพราะเหตุนั้น อักษร (ชื่อ) ที่สามว่า อัชฌายกา อัชฌายกา จึงเกิดขึ้น". แต่ในบัดนี้ ท่านทำคำว่า อัชฌายกะ นั้นให้เป็นคำสรรเสริญแล้วใช้พูดกันในความหมายว่า "ย่อมสาธยาย เหตุนั้นชื่อว่า อัชฌายกะ" หรือ "ย่อมท่องบ่นมนต์". (ส่วน) ผู้ทรงจำมนต์ได้ ชื่อว่า มันตธโร.

Tiṇṇaṃ vedānanti iruvedayajuvedasāmavedānaṃ. Oṭṭhapahatakaraṇavasena pāraṃ gatoti pāragū. Saha nighaṇḍunā ca keṭubhena ca sanighaṇḍukeṭubhānaṃ. Nighaṇḍūti nighaṇḍurukkhādīnaṃ vevacanapakāsakaṃ satthaṃ. Keṭubhanti kiriyākappavikappo kavīnaṃ upakārāvahaṃ satthaṃ. Saha akkharappabhedena sākkharappabhedānaṃ. Akkharappabhedoti sikkhā ca nirutti ca. Itihāsapañcamānanti āthabbaṇavedaṃ catutthaṃ katvā itiha āsa, itiha āsāti īdisavacanapaṭisaṃyutto purāṇakathāsaṅkhāto itihāso pañcamo etesanti itihāsapañcamā, tesaṃ itihāsapañcamānaṃ vedānaṃ.

บทว่า ติณฺณํ เวทานํ คือ แห่งพระเวททั้งสาม ได้แก่ ฤคเวท ยชุรเวท และสามเวท. ชื่อว่า ปารคู เพราะถึงฝั่ง (คือความเชี่ยวชาญ) ด้วยการกระทบริมฝีปาก (คือการท่องบ่น). บทว่า สนิฆณฺฑุเกฏุภานํ คือ พร้อมทั้งคัมภีร์นิฆัณฑุและเกฏุภะ. นิฆัณฑุ คือ คัมภีร์ที่แสดงคำไวพจน์ของต้นไม้เป็นต้น. เกฏุภะ คือ คัมภีร์ที่แสดงระเบียบและประเภทของกิริยา (ฉันทลักษณ์) ซึ่งเป็นประโยชน์แก่กวีทั้งหลาย. บทว่า สากฺขรปฺปเภทานํ คือ พร้อมทั้งอักขรปปเภทะ. อักขรปปเภทะ คือ คัมภีร์สิกขาและนิรุตติ. บทว่า อิติหาสปญฺจมานํ คือ คัมภีร์เหล่านั้นมีอิติหาสเป็นที่ห้า โดยทำให้อาถรรพเวทเป็นที่สี่ และอิติหาสะอันได้แก่เรื่องราวในอดีตซึ่งประกอบด้วยคำเช่นนี้ว่า "อิติ ห อาส" (เรื่องนี้ได้มีแล้วดังนี้) เป็นที่ห้า, (หมายถึง) แห่งพระเวทเหล่านั้นซึ่งมีอิติหาสเป็นที่ห้า.

Padaṃ tadavasesañca byākaraṇaṃ adhīyati vedeti cāti padako veyyākaraṇo. Lokāyataṃ vuccati vitaṇḍavādasatthaṃ. Mahāpurisalakkhaṇanti mahāpurisānaṃ buddhādīnaṃ lakkhaṇadīpakaṃ dvādasasahassaganthapamāṇaṃ satthaṃ. Yattha soḷasasahassagāthāparimāṇā buddhamantā nāma ahesuṃ, yesaṃ vasena iminā lakkhaṇena samannāgatā buddhā nāma honti, iminā paccekabuddhā, iminā dve aggasāvakā, asīti mahāsāvakā[Pg.221], buddhamātā, buddhapitā, aggupaṭṭhāko, aggupaṭṭhāyikā, rājā cakkavattīti ayaṃ viseso paññāyati.

(อัมพัฏฐมาณพ) ศึกษาและรู้ปทศาสตร์และไวยากรณศาสตร์ที่เหลือจากปทศาสตร์นั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปทกะ (ผู้รู้ปทศาสตร์) และเวยยากรณ์ (ผู้รู้ไวยากรณ์) คัมภีร์วิตัณฑวาทะเรียกว่า โลกายตศาสตร์. คัมภีร์มหาปุริสลักขณะ คือ คัมภีร์มีประมาณหนึ่งหมื่นสองพันคันถะ (ฉันท์) ที่แสดงลักษณะของมหาบุรุษทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น. ในคัมภีร์นั้น มีพุทธมนต์ประมาณหนึ่งหมื่นหกพันคาถา ด้วยอำนาจแห่งพุทธมนต์เหล่านั้น ความแตกต่างนี้ย่อมปรากฏ คือ บุคคลผู้ประกอบด้วยลักษณะนี้ ย่อมได้ชื่อว่าพระพุทธเจ้า, ด้วยลักษณะนี้ (ย่อมได้ชื่อว่า) พระปัจเจกพุทธเจ้า, ด้วยลักษณะนี้ (ย่อมได้ชื่อว่า) พระอัครสาวก 2 องค์, พระมหาสาวก 80 องค์, พระพุทธมารดา, พระพุทธบิดา, พระอัครอุปัฏฐาก, พระอัครอุปัฏฐายิกา, พระเจ้าจักรพรรดิ.

Anavayoti imesu lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anūno paripūrakārī, avayo na hotīti vuttaṃ hoti. Avayo nāma yo tāni atthato ca ganthato ca sandhāretuṃ na sakkoti. Anuññātapaṭiññātoti anuññāto ceva paṭiññāto ca. Ācariyenassa ‘‘yaṃ ahaṃ jānāmi, taṃ tvaṃ jānāsī’’tiādinā anuññāto. ‘‘Āma ācariyā’’ti attanā tassa paṭivacanadānapaṭiññāya paṭiññātoti attho. Katarasmiṃ adhikāre? Sake ācariyake tevijjake pāvacane. Esa kira brāhmaṇo cintesi ‘‘imasmiṃ loke ‘ahaṃ buddho, ahaṃ buddho’ti uggatassa nāmaṃ gahetvā bahū janā vicaranti. Tasmā na me anussavamatteneva upasaṅkamituṃ yuttaṃ. Ekaccañhi upasaṅkamantassa apakkamanampi garu hoti, anatthopi uppajjati. Yaṃnūnāhaṃ mama antevāsikaṃ pesetvā – ‘buddho vā, no vā’ti jānitvāva upasaṅkameyya’’nti, tasmā māṇavaṃ āmantetvā ayaṃ tātātiādimāha.

คำว่า "อนวโย" (ไม่บกพร่อง) คือ เป็นผู้ไม่บกพร่อง กระทำให้บริบูรณ์ในคัมภีร์โลกายตศาสตร์และมหาปุริสลักขณะเหล่านี้ ท่านกล่าวว่า ไม่เป็นผู้บกพร่อง. ชื่อว่า "อวโย" (ผู้บกพร่อง) คือ ผู้ที่ไม่สามารถทรงจำคัมภีร์เหล่านั้นได้ทั้งโดยอรรถและโดยพยัญชนะ. คำว่า "อนุญญาตปฏิญญาโต" (อาจารย์อนุญาตและตนเองปฏิญาณ) คือ เป็นผู้ที่อาจารย์อนุญาตแล้วด้วย และตนเองก็ปฏิญาณแล้วด้วย. (คือ) อาจารย์อนุญาตแก่เขาด้วยคำเป็นต้นว่า "วิชาใดที่เรารู้ วิชานั้นเธอก็รู้". อธิบายว่า ตนเองปฏิญาณต่ออาจารย์นั้นด้วยการปฏิญาณคือการให้คำตอบว่า "ขอรับ ท่านอาจารย์". ในเรื่องอะไร? ในปาพจน์คือไตรเพทอันเป็นของอาจารย์ของตน. ได้ยินว่า พราหมณ์นั้นคิดว่า "ในโลกนี้ คนจำนวนมากถือเอาชื่อของผู้มีชื่อเสียงว่า 'เราเป็นพุทธะ เราเป็นพุทธะ' แล้วเที่ยวไป. เพราะเหตุนั้น การที่เราจะเข้าไปหาเพียงเพราะได้ยินคำเล่าลือ ไม่สมควรเลย. จริงอยู่ การถอยกลับของผู้เข้าไปหาบุคคลบางคนก็เป็นเรื่องหนัก และสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ก็เกิดขึ้น. ไฉนหนอ เราส่งอันเตวาสิกของเราไปแล้ว รู้ว่า 'เป็นพระพุทธเจ้าหรือไม่' แล้วจึงค่อยเข้าไปหา" เพราะเหตุนั้น จึงเรียกมาณพมาแล้ว ได้กล่าวคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนพ่อ นี้...".

257. Taṃ bhavantanti tassa bhoto gotamassa. Tathā santaṃ yevāti tathā satoyeva. Idhāpi hi itthambhūtākhyānatthavaseneva upayogavacanaṃ.

๒๕๗. คำว่า "ตํ ภวนฺตํ" (ซึ่งท่านผู้นั้น) คือ ซึ่งพระโคดมผู้เจริญนั้น. คำว่า "ตถา สนฺตํ เยว" (ซึ่งคุณชาติที่มีอยู่จริงอย่างนั้นนั่นเทียว) คือ ซึ่งคุณชาติที่มีอยู่จริงอย่างนั้น. จริงอยู่ แม้ในบทนี้ ทุติยาวิภัตติก็ลงในอรรถอิตถัมภูตัขยานะ (การบอกภาวะที่เป็นอย่างนั้น) นั่นเทียว.

258. Yathā kathaṃ panāhaṃ, bho, tanti ettha kathaṃ panāhaṃ bho taṃ bhavantaṃ gotamaṃ jānissāmi, yathā sakkā so ñātuṃ, tathā me ācikkhāhīti attho. Yathāti vā nipātamattamevetaṃ. Kathanti ayaṃ ākārapucchā. Kenākārenāhaṃ taṃ bhavantaṃ gotamaṃ jānissāmīti attho. Evaṃ vutte kira naṃ upajjhāyo ‘‘kiṃ tvaṃ, tāta, pathaviyaṃ ṭhito, pathaviṃ na passāmīti viya; candimasūriyānaṃ obhāse ṭhito, candimasūriye na passāmīti viya vadasī’’tiādīni vatvā jānanākāraṃ dassento āgatāni kho, tātātiādimāha.

๒๕๘. ในบทว่า "ยถา กถํ ปนาหํ โภ ตํ" นี้ มีอธิบายว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็ข้าพเจ้าจะพึงรู้จักพระโคดมผู้เจริญนั้นได้อย่างไร, ท่านอาจจะรู้จักได้อย่างไร ขอท่านจงบอกแก่ข้าพเจ้าอย่างนั้น". อีกอย่างหนึ่ง บทว่า "ยถา" นี้ เป็นเพียงนิบาต. คำว่า "กถํ" นี้ เป็นคำถามถึงอาการ. อธิบายว่า "ข้าพเจ้าจะพึงรู้จักพระโคดมผู้เจริญนั้นด้วยอาการอย่างไร". ได้ยินว่า เมื่อมาณพนั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว อุปัชฌาย์ได้กล่าวคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนพ่อ เหตุไรเธอจึงกล่าวประดุจว่า 'ยืนอยู่บนแผ่นดิน แต่ไม่เห็นแผ่นดิน' หรือประดุจว่า 'ยืนอยู่ในรัศมีของพระจันทร์และพระอาทิตย์ แต่ไม่เห็นพระจันทร์และพระอาทิตย์'" แล้ว เมื่อจะแสดงอาการที่จะรู้ได้ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนพ่อ (ลักษณะ) ทั้งหลายมาแล้วแล".

Tattha mantesūti vedesu. Tathāgato kira uppajjissatīti paṭikacceva suddhāvāsā devā vedesu lakkhaṇāni pakkhipitvā buddhamantā nāmeteti brāhmaṇaveseneva vede vācenti. Tadanusārena mahesakkhā sattā tathāgataṃ jānissantīti. Tena pubbe vedesu mahāpurisalakkhaṇāni [Pg.222] āgacchanti. Parinibbute pana tathāgate anukkamena antaradhāyanti. Tenetarahi natthīti. Mahāpurisassāti paṇidhisamādānañāṇakaruṇādiguṇamahato purisassa. Dveyeva gatiyoti dveyeva niṭṭhā. Kāmañcāyaṃ gatisaddo ‘‘pañca kho imā, sāriputta, gatiyo’’tiādīsu (ma. ni. 1.153) bhavabhede vattati. ‘‘Gati migānaṃ pavana’’ntiādīsu (pari. 399) nivāsaṭṭhāne. ‘‘Evaṃ adhimattagatimanto’’tiādīsu paññāyaṃ. ‘‘Gatigata’’ntiādīsu visaṭabhāve. Idha pana niṭṭhāyaṃ vattatīti veditabbo.

ในบทนั้น คำว่า "มนฺเตสุ" (ในมนต์ทั้งหลาย) คือ ในคัมภีร์พระเวท. ได้ยินว่า เพราะพระตถาคตจักอุบัติขึ้น เทพชั้นสุทธาวาสจึงได้ใส่ลักษณะทั้งหลายไว้ในคัมภีร์พระเวทแต่เนิ่นๆ แล้วสอนพระเวทในเพศของพราหมณ์ว่า "เหล่านี้ชื่อว่าพุทธมนต์" (ด้วยตั้งใจว่า) "สัตว์ผู้มีศักดิ์ใหญ่จักรู้จักพระตถาคตตามมนต์นั้น". เพราะเหตุนั้น ในกาลก่อน มหาปุริสลักขณะจึงปรากฏในคัมภีร์พระเวท. แต่เมื่อพระตถาคตปรินิพพานแล้ว ก็ค่อยๆ อันตรธานไปตามลำดับ. เพราะเหตุนั้น ในบัดนี้จึงไม่มี. คำว่า "มหาปุริสสฺส" (แห่งมหาบุรุษ) คือ แห่งบุรุษผู้ยิ่งใหญ่ด้วยคุณมีปณิธาน สมาทาน ญาณ กรุณา เป็นต้น. คำว่า "ทฺเวเยว คติโย" (คติมีเพียงสองเท่านั้น) คือ ที่หมายปลายทางมีเพียงสองเท่านั้น. จริงอยู่ คติศัพท์นี้ ย่อมเป็นไปในอรรถว่าภพเภท (ประเภทแห่งภพ) ในบาลีเป็นต้นว่า "ดูก่อนสารีบุตร คติเหล่านี้มี ๕ อย่าง", (เป็นไป) ในอรรถว่าที่อยู่ ในบาลีเป็นต้นว่า "ป่าเป็นที่ไปแห่งเนื้อ", (เป็นไป) ในอรรถว่าปัญญา ในบาลีเป็นต้นว่า "มีปัญญาประมาณยิ่งอย่างนี้", (เป็นไป) ในอรรถว่าความแผ่ไป ในบาลีเป็นต้นว่า "คติคตํ". แต่ในที่นี้ พึงทราบว่า เป็นไปในอรรถว่าที่หมายปลายทาง.

Tattha kiñcāpi yehi lakkhaṇehi samannāgato rājā cakkavattī hoti, na teheva buddho hoti; jātisāmaññato pana tāniyeva tānīti vuccanti. Tena vuttaṃ – ‘‘yehi samannāgatassā’’ti. Sace agāraṃ ajjhāvasatīti yadi agāre vasati. Rājā hoti cakkavattīti catūhi acchariyadhammehi, saṅgahavatthūhi ca lokaṃ rañjanato rājā, cakkaratanaṃ vatteti, catūhi sampatticakkehi vattati, tehi ca paraṃ vatteti, parahitāya ca iriyāpathacakkānaṃ vatto etasmiṃ atthīti cakkavattī. Ettha ca rājāti sāmaññaṃ. Cakkavattīti visesaṃ. Dhammena caratīti dhammiko. Ñāyena samena vattatīti attho. Dhammena rajjaṃ labhitvā rājā jātoti dhammarājā. Parahitadhammakaraṇena vā dhammiko. Attahitadhammakaraṇena dhammarājā. Caturantāya issaroti cāturanto, catusamuddaantāya, catubbidhadīpavibhūsitāya pathaviyā issaroti attho. Ajjhattaṃ kopādipaccatthike bahiddhā ca sabbarājāno vijetīti vijitāvī. Janapadatthāvariyappattoti janapade dhuvabhāvaṃ thāvarabhāvaṃ patto, na sakkā kenaci cāletuṃ. Janapado vā tamhi thāvariyappatto anuyutto sakammanirato acalo asampavedhīti janapadatthāvariyappatto.

ในเรื่องนั้น แม้ว่าบุคคลผู้ประกอบด้วยลักษณะเหล่าใดเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ จะไม่เป็นพระพุทธเจ้าด้วยลักษณะเหล่านั้นก็ตาม แต่เพราะความเสมอกันโดยชาติ (ประเภท) ท่านจึงกล่าวลักษณะเหล่านั้นว่าเป็นลักษณะเหล่านั้น (คือลักษณะของพระพุทธเจ้า). เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เยหิ สมนฺนาคตสฺส" (แห่งผู้ประกอบด้วยลักษณะเหล่าใด). คำว่า "สเจ อคารํ อชฺฌาวสติ" คือ ถ้าอยู่ครองเรือน. คำว่า "ราชา โหติ จกฺกวตฺตี" คือ ชื่อว่า ราชา เพราะทำให้โลกยินดีด้วยอัจฉริยธรรม ๔ และสังคหวัตถุ ๔, ชื่อว่า จักรพรรดิ เพราะยังจักรรัตนะให้เป็นไป, เพราะเป็นไปด้วยสัมปัตติจักร ๔ และยังผู้อื่นให้เป็นไปด้วยสัมปัตติจักรเหล่านั้น, และเพราะการเป็นไปแห่งอิริยาบถจักรเพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่นมีอยู่ในพระราชานั้น. ในสองบทนี้ คำว่า ราชา เป็นคำสามัญ คำว่า จักรพรรดิ เป็นคำพิเศษ. ชื่อว่า ธัมมิโก เพราะประพฤติโดยธรรม อธิบายว่า เป็นไปโดยนัย (เหตุผล) โดยความสม่ำเสมอ. ชื่อว่า ธรรมราชา เพราะได้ราชสมบัติโดยธรรมแล้วจึงเป็นพระราชา. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า ธัมมิโก เพราะกระทำธรรมอันเป็นประโยชน์แก่ผู้อื่น, ชื่อว่า ธรรมราชา เพราะกระทำธรรมอันเป็นประโยชน์แก่ตน. ชื่อว่า จาตุรันโต เพราะเป็นใหญ่ในแผ่นดินมีมหาสมุทร ๔ เป็นที่สุด อธิบายว่า เป็นใหญ่ในแผ่นดินอันประดับด้วยทวีป ๔ มีมหาสมุทร ๔ เป็นที่สุด. ชื่อว่า วิชิตาวี เพราะชนะข้าศึกคือความโกรธเป็นต้นในภายใน และชนะพระราชาทั้งปวงในภายนอก. ชื่อว่า ชนปทัฏฐาวริยัปปัตโต เพราะถึงความมั่นคง ความถาวรในชนบท ใครๆ ไม่สามารถทำให้หวั่นไหวได้. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า ชนปทัฏฐาวริยัปปัตโต เพราะชนบทในพระองค์นั้นเป็นชนบทที่ถึงความมั่นคงแล้ว ขวนขวาย หมั่นในการงานของตน ไม่หวั่นไหว ไม่สั่นสะเทือน.

Seyyathidanti nipāto, tassa cetāni katamānīti attho. Cakkaratanantiādīsu cakkañca, taṃ ratijananaṭṭhena ratanañcāti cakkaratanaṃ. Esa nayo sabbattha. Imesu pana ratanesu ayaṃ cakkavattirājā cakkaratanena ajitaṃ jināti, hatthiassaratanehi vijite yathāsukhaṃ anucarati, pariṇāyakaratanena [Pg.223] vijitamanurakkhati, avasesehi upabhogasukhamanubhavati. Paṭhamena cassa ussāhasattiyogo, pacchimena mantasattiyogo, hatthiassagahapatiratanehi pabhusattiyogo suparipuṇṇo hoti, itthimaṇiratanehi tividhasattiyogaphalaṃ. So itthimaṇiratanehi bhogasukhamanubhavati, sesehi issariyasukhaṃ. Visesato cassa purimāni tīṇi adosakusalamūlajanitakammānubhāvena sampajjanti, majjhimāni alobhakusalamūlajanitakammānubhāvena, pacchimamekaṃ amohakusalamūlajanitakammānubhāvenāti veditabbaṃ. Ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana bojjhaṅgasaṃyutte ratanasuttassa upadesato gahetabbo.

บทว่า เสยฺยถิทํ เป็นนิบาต มีเนื้อความว่า รัตนะเหล่านี้คืออะไร. ในบทเป็นต้นว่า จกฺกรตนํ มีอธิบายว่า ชื่อว่าจักรแก้ว เพราะเป็นทั้งจักร และเป็นรัตนะโดยอรรถว่าทำให้เกิดความยินดี. นัยนี้พึงทราบในทุกแห่ง. ก็ในบรรดารัตนะเหล่านี้ พระเจ้าจักรพรรดิพระองค์นี้ทรงพิชิตดินแดนที่ยังมิได้พิชิตด้วยจักรแก้ว, ทรงเที่ยวไปตามสบายในดินแดนที่ทรงพิชิตแล้วด้วยช้างแก้วและม้าแก้ว, ทรงคุ้มครองดินแดนที่ทรงพิชิตแล้วด้วยขุนพลแก้ว, ทรงเสวยสุขในการบริโภคด้วยรัตนะที่เหลือ. ด้วยรัตนะดวงแรก (จักรแก้ว) อุตสาหศักดิ์ของพระองค์ย่อมบริบูรณ์, ด้วยรัตนะดวงสุดท้าย (ปริณายกแก้ว) มนตศักดิ์ย่อมบริบูรณ์, ด้วยช้างแก้ว ม้าแก้ว และขุนคลังแก้ว Prabhuศักดิ์ย่อมบริบูรณ์, ด้วยนางแก้วและมณีแก้ว ผลแห่งศักดิ์ ๓ ประการย่อมบริบูรณ์. พระองค์ทรงเสวยโภคสุขด้วยนางแก้วและมณีแก้ว, ทรงเสวยอิสริยสุขด้วยรัตนะที่เหลือ. โดยพิเศษ พึงทราบว่า รัตนะ ๓ ประการแรกของพระองค์ย่อมเกิดขึ้นด้วยอานุภาพแห่งกรรมอันเกิดจากอโทสะกุศลมูล, รัตนะ ๓ ประการท่ามกลางเกิดขึ้นด้วยอานุภาพแห่งกรรมอันเกิดจากอโลภะกุศลมูล, รัตนะดวงสุดท้ายดวงหนึ่งเกิดขึ้นด้วยอานุภาพแห่งกรรมอันเกิดจากอโมหะกุศลมูล. นี้เป็นเนื้อความย่อในที่นี้. ส่วนเนื้อความพิสดาร พึงถือเอาตามแนวเทศนาแห่งรัตนสูตรในโพชฌังคสังยุต.

Parosahassanti atirekasahassaṃ. Sūrāti abhīrukajātikā. Vīraṅgarūpāti devaputtasadisakāyā. Evaṃ tāva eke vaṇṇayanti. Ayaṃ panettha sabbhāvo. Vīrāti uttamasūrā vuccanti, vīrānaṃ aṅgaṃ vīraṅgaṃ, vīrakāraṇaṃ vīriyanti vuttaṃ hoti. Vīraṅgarūpaṃ etesanti vīraṅgarūpā, vīriyamayasarīrā viyāti vuttaṃ hoti. Parasenappamaddanāti sace paṭimukhaṃ tiṭṭheyya parasenā taṃ parimaddituṃ samatthāti adhippāyo. Dhammenāti ‘‘pāṇo na hantabbo’’tiādinā pañcasīladhammena. Arahaṃ hoti sammāsambuddho loke vivaṭṭacchadoti ettha rāgadosamohamānadiṭṭhiavijjāduccaritachadanehi sattahi paṭicchanne kilesandhakāre loke taṃ chadanaṃ vivaṭṭetvā samantato sañjātāloko hutvā ṭhitoti vivaṭṭacchado. Tattha paṭhamena padena pūjārahatā. Dutiyena tassā hetu, yasmā sammāsambuddhoti, tatiyena buddhattahetubhūtā vivaṭṭacchadatā vuttāti veditabbā. Atha vā vivaṭṭo ca vicchado cāti vivaṭṭacchado, vaṭṭarahito chadanarahito cāti vuttaṃ hoti. Tena arahaṃ vaṭṭābhāvena, sammāsambuddho chadanābhāvenāti evaṃ purimapadadvayasseva hetudvayaṃ vuttaṃ hoti, dutiyena vesārajjena cettha purimasiddhi, paṭhamena dutiyasiddhi, tatiyacatutthehi tatiyasiddhi hoti. Purimañca dhammacakkhuṃ, dutiyaṃ buddhacakkhuṃ, tatiyaṃ samantacakkhuṃ sādhetīti veditabbaṃ. Tvaṃ mantānaṃ paṭiggahetāti iminā’ssa mantesu sūrabhāvaṃ janeti.

บทว่า ปโรสหสฺสํ คือ เกินกว่าพัน. บทว่า สูรา คือ ผู้มีชาติไม่ขลาดกลัว. บทว่า วีรงฺครูปา คือ ผู้มีกายเสมอด้วยเทวบุตร. อาจารย์บางพวกย่อมพรรณนาอย่างนี้ก่อน. ส่วนนี้เป็นสภาวะในบทนี้. บทว่า วีรา คือ ท่านเรียกว่ายอดนักรบ, องค์ประกอบของนักรบ ชื่อว่า วีรังคะ, ท่านกล่าวว่า เหตุแห่งความเป็นนักรบ คือ วิริยะ. ชื่อว่า วีรังครูปา เพราะมีรูปคือวีรังคะ, ท่านกล่าวว่า ราวกับมีสรีระที่สำเร็จด้วยวิริยะ. บทว่า ปรเสนปฺปมทฺทนา มีความว่า ถ้าหากกองทัพข้าศึกพึงตั้งอยู่เฉพาะหน้า ก็สามารถเพื่อจะย่ำยีกองทัพนั้นได้. บทว่า ธมฺเมน คือ ด้วยปัญจสีลธรรม มีอาทิว่า "ไม่พึงฆ่าสัตว์". ในบทว่า อรหํ โหติ สมฺมาสมฺพุทฺโธ โลเก วิวฏฺฏจฺฉโท นี้ มีอธิบายว่า ชื่อว่า วิวัฏฏัจฉะทะ เพราะทรงเปิดเครื่องมุงบังนั้นในโลกที่ถูกมุงบังไว้ด้วยเครื่องมุงบัง ๗ ประการ คือ ราคะ โทสะ โมหะ มานะ ทิฏฐิ อวิชชา และทุจริต อันเป็นความมืดคือกิเลส แล้วทรงดำรงอยู่โดยเป็นผู้มีแสงสว่างเกิดขึ้นโดยรอบ. ในบทเหล่านั้น ด้วยบทแรก (อรหํ) ท่านกล่าวถึงความเป็นผู้ควรแก่การบูชา. ด้วยบทที่สอง (สมฺมาสมฺพุทฺโธ) ท่านกล่าวถึงเหตุแห่งความเป็นผู้ควรแก่การบูชานั้น เพราะพระองค์เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า. พึงทราบว่า ด้วยบทที่สาม (วิวฏฺฏจฺฉโท) ท่านกล่าวถึงความเป็นผู้มีเครื่องมุงบังอันเปิดแล้ว อันเป็นเหตุแห่งความเป็นพระพุทธเจ้า. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า วิวัฏฏัจฉะทะ เพราะทรงเป็นผู้เปิดแล้วด้วย และทรงปราศจากเครื่องมุงบังด้วย, ท่านกล่าวว่า ทรงปราศจากวัฏฏะ (เครื่องกั้น) และปราศจากฉันนะ (เครื่องมุงบัง). เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงทรงเป็นพระอรหันต์ เพราะไม่มีวัฏฏะ, ทรงเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เพราะไม่มีฉันนะ, ด้วยประการฉะนี้ ท่านจึงกล่าวเหตุสองประการของสองบทแรกนั่นเอง. และในที่นี้ ความสำเร็จของบทแรก (อรหํ) ย่อมมีด้วยเวสารัชชะข้อที่สอง, ความสำเร็จของบทที่สอง (สมฺมาสมฺพุทฺโธ) ย่อมมีด้วยเวสารัชชะข้อแรก, ความสำเร็จของบทที่สาม (วิวฏฺฏจฺฉโท) ย่อมมีด้วยเวสารัชชะข้อที่สามและสี่. และพึงทราบว่า บทแรกย่อมยังธรรมจักษุให้สำเร็จ, บทที่สองย่อมยังพุทธจักษุให้สำเร็จ, บทที่สามย่อมยังสมันตจักษุให้สำเร็จ. ด้วยคำว่า "ท่านเป็นผู้รับมนต์ทั้งหลาย" นี้ ย่อมทำให้เขาเกิดความเป็นผู้กล้าหาญในมนต์ทั้งหลาย.

259. Sopi [Pg.224] tāya ācariyakathāya lakkhaṇesu vigatasammoho ekobhāsajāte viya buddhamante sampassamāno evaṃ bhoti āha. Tassattho – ‘yathā, bho, tvaṃ vadasi, evaṃ karissāmī’ti. Vaḷavārathamāruyhāti vaḷavāyuttaṃ rathaṃ abhirūhitvā. Brāhmaṇo kira yena rathena sayaṃ vicarati, tameva rathaṃ datvā māṇavaṃ pesesi. Māṇavāpi pokkharasātisseva antevāsikā. So kira tesaṃ – ‘‘ambaṭṭhena saddhiṃ gacchathā’’ti saññaṃ adāsi.

๒๕๙. แม้อัมพัฏฐมาณพนั้น ก็หมดความหลงใหลในลักษณะทั้งหลายเพราะคำของอาจารย์นั้น ราวกับเกิดแสงสว่างเป็นหนึ่งเดียว มองเห็นพุทธมนต์อยู่ จึงกล่าวว่า "อย่างนั้น ขอรับ ท่านอาจารย์". เนื้อความของคำนั้นคือ "ข้าแต่ท่านอาจารย์ ท่านกล่าวอย่างใด ข้าพเจ้าจักทำอย่างนั้น". บทว่า วฬวารถมารุยฺห คือ ขึ้นสู่รถที่เทียมด้วยม้าตัวเมีย. ได้ยินว่า พราหมณ์ (โปกขรสาติ) ได้ให้รถคันที่ตนเองใช้เดินทางนั่นแหละ แล้วส่งมาณพไป. แม้มาณพทั้งหลายก็เป็นอันเตวาสิกของโปกขรสาติพราหมณ์นั่นเอง. ได้ยินว่า พราหมณ์นั้นได้ให้สัญญาณแก่มาณพเหล่านั้นว่า "พวกเธอจงไปพร้อมกับอัมพัฏฐะ".

Yāvatikā yānassa bhūmīti yattakaṃ sakkā hoti yānena gantuṃ, ayaṃ yānassa bhūmi nāma. Yānā paccorohitvāti ayānabhūmiṃ, dvārakoṭṭhakasamīpaṃ gantvā yānato paṭiorohitvā.

บทว่า ยาวติกา ยานสฺส ภูมิ ความว่า ที่เพียงใดอันอาจเพื่อจะไปด้วยยานได้ ที่นั้นชื่อว่าภูมิของยาน. บทว่า ยานา ปจฺโจโรหิตฺวา คือ ไปถึงที่ที่ไม่ใช่ภูมิของยาน คือบริเวณใกล้ซุ้มประตู แล้วลงจากยาน.

Tena kho pana samayenāti yasmiṃ samaye ambaṭṭho ārāmaṃ pāvisi. Tasmiṃ pana samaye, ṭhitamajjhanhikasamaye. Kasmā pana tasmiṃ samaye caṅkamantīti? Paṇītabhojanapaccayassa thinamiddhassa vinodanatthaṃ, divāpadhānikā vā te. Tādisānañhi pacchābhattaṃ caṅkamitvā nhāyitvā sarīraṃ utuṃ gāhāpetvā nisajja samaṇadhammaṃ karontānaṃ cittaṃ ekaggaṃ hoti. Yena te bhikkhūti so kira – ‘‘kuhiṃ samaṇo gotamo’’ti pariveṇato pariveṇaṃ anāgantvā ‘‘pucchitvāva pavisissāmī’’ti vilokento araññahatthī viya mahācaṅkame caṅkamamāne paṃsukūlike bhikkhū disvā tesaṃ santikaṃ agamāsi. Taṃ sandhāya yena te bhikkhūtiādi vuttaṃ. Dassanāyāti daṭṭhuṃ, passitukāmā hutvāti attho.

บทว่า เตน โข ปน สมเยน คือ ในสมัยที่อัมพัฏฐะเข้าไปสู่อาราม. ก็ในสมัยนั้น เป็นเวลาเที่ยงวัน. ถามว่า ก็ทำไมภิกษุทั้งหลายจึงจงกรมในเวลานั้น? ตอบว่า เพื่อบรรเทาความง่วงเหงาหาวนอนอันมีโภชนะอันประณีตเป็นปัจจัย, หรืออีกอย่างหนึ่ง ภิกษุเหล่านั้นเป็นผู้ประกอบความเพียรในเวลากลางวัน. จริงอยู่ สำหรับภิกษุเช่นนั้น เมื่อจงกรมในเวลาหลังภัต อาบน้ำ ให้ร่างกายได้รับไออุ่น แล้วนั่งทำสมณธรรม จิตย่อมเป็นเอกัคคตา. บทว่า เยน เต ภิกฺขู ความว่า ได้ยินว่า อัมพัฏฐมาณพนั้นคิดว่า "พระสมณโคดมอยู่ที่ไหน" จึงไม่เดินไปจากปริเวณหนึ่งสู่ปริเวณหนึ่ง แต่คิดว่า "เราถามแล้วจึงจักเข้าไป" เมื่อมองหาอยู่ ได้เห็นภิกษุผู้ทรงผ้าบังสุกุลกำลังจงกรมอยู่ ณ ที่จงกรมใหญ่ ดุจช้างป่า จึงเข้าไปหาภิกษุเหล่านั้น. ท่านกล่าวบทเป็นต้นว่า เยน เต ภิกฺขู หมายถึงเรื่องนั้น. บทว่า ทสฺสนาย มีความว่า เพื่อจะเห็น คือ เป็นผู้ใคร่จะเห็น.

260. Abhiññātakolaññoti pākaṭakulajo. Tadā kira jambudīpe ambaṭṭhakulaṃ nāma pākaṭakulamahosi. Abhiññātassāti rūpajātimantakulāpadesehi pākaṭassa. Agarūti abhāriko. Yo hi ambaṭṭhaṃ ñāpetuṃ na sakkuṇeyya, tassa tena saddhiṃ kathāsallāpo garu bhaveyya. Bhagavato pana tādisānaṃ māṇavānaṃ satenāpi sahassenāpi [Pg.225] pañhaṃ puṭṭhassa vissajjane dandhāyitattaṃ natthīti maññamānā – ‘‘agaru kho panā’’ti cintayiṃsu. Vihāroti gandhakuṭiṃ sandhāya āhaṃsu.

๒๖๐. บทว่า อภิญฺญาตกุลญฺโญ คือ ผู้เกิดในตระกูลที่ปรากฏ. ได้ยินว่า ในครั้งนั้น ในชมพูทวีป ตระกูลชื่ออัมพัฏฐะได้เป็นตระกูลที่ปรากฏ. บทว่า อภิญฺญาตสฺส คือ ผู้ปรากฏด้วยข้ออ้างคือ รูป ชาติ มนต์ และตระกูล. บทว่า อครุ คือ ไม่เป็นภาระหนัก. จริงอยู่ ผู้ใดไม่สามารถจะทำให้อัมพัฏฐะเข้าใจได้ การสนทนาปราศรัยกับผู้นั้นก็พึงเป็นภาระหนักแก่ผู้นั้น. แต่ภิกษุทั้งหลายสำคัญว่า สำหรับพระผู้มีพระภาคเจ้า ความเชื่องช้าในการตอบปัญหาของมาณพเช่นนี้ แม้ร้อยคนหรือพันคนที่ทูลถามก็ไม่มี จึงคิดกันว่า "ก็ (การสนทนากับอัมพัฏฐะ) ไม่เป็นภาระหนักเลยหนอ". บทว่า วิหาโร คือ ภิกษุทั้งหลายกล่าวหมายถึงพระคันธกุฎี.

Ataramānoti aturito, saṇikaṃ padappamāṇaṭṭhāne padaṃ nikkhipanto vattaṃ katvā susammaṭṭhaṃ muttādalasinduvārasantharasadisaṃ vālikaṃ avināsentoti attho. Āḷindanti pamukhaṃ. Ukkāsitvāti ukkāsitasaddaṃ katvā. Aggaḷanti dvārakavāṭaṃ. Ākoṭehīti agganakhehi saṇikaṃ kuñcikacchiddasamīpe ākoṭehīti vuttaṃ hoti. Dvāraṃ kira atiupari amanussā, atiheṭṭhā dīghajātikā koṭenti. Tathā anākoṭetvā majjhe chiddasamīpe koṭetabbanti idaṃ dvārākoṭanavattanti dīpentā vadanti.

อรรถแห่งบทว่า อตรมาโน คือ ไม่รีบร้อน ค่อยๆ ก้าวเท้าลงในที่ประมาณชั่วก้าวเท้า ทำวัตรแล้ว ไม่ทำลายพื้นทรายที่กวาดไว้อย่างดี ดุจลานแก้วมุกดาและดุจพื้นที่ลาดด้วยดอกกรรณิการ์. บทว่า อาฬินฺทํ ได้แก่ มุข. บทว่า อุกฺกาสิตฺวา คือ ทำเสียงกระแอม. บทว่า อคฺคฬํ ได้แก่ บานประตู. บทว่า อาโกเฏหิ ท่านกล่าวหมายความว่า จงเคาะเบาๆ ด้วยปลายเล็บ ใกล้ๆ รูกุญแจ. ได้ยินว่า พวกอมนุษย์ย่อมเคาะประตูสูงเกินไป พวกสัตว์มีลำตัวยาว (เช่น งู) ย่อมเคาะต่ำเกินไป ท่านผู้รู้แสดงว่า ไม่พึงเคาะอย่างนั้น แต่พึงเคาะตรงกลางใกล้ๆ รูกุญแจ นี้เป็นวัตรในการเคาะประตู จึงกล่าวอย่างนั้น.

261. Vivari bhagavā dvāranti na bhagavā uṭṭhāya dvāraṃ vivari. Vivariyatūti pana hatthaṃ pasāresi. Tato ‘‘bhagavā tumhehi anekāsu kappakoṭīsu dānaṃ dadamānehi na sahatthā dvāravivaraṇakammaṃ kata’’nti sayameva dvāraṃ vivaṭaṃ. Taṃ pana yasmā bhagavato manena vivaṭaṃ, tasmā vivari bhagavā dvāranti vattuṃ vaṭṭati.

๒๖๑. บทว่า วิวริ ภควา ทฺวารํ (พระผู้มีพระภาคทรงเปิดประตู) นั้น ไม่ใช่ว่าพระผู้มีพระภาคเสด็จลุกขึ้นแล้วทรงเปิดประตู แต่พระองค์ทรงเหยียดพระหัตถ์ออกด้วยพระดำริว่า "จงเปิดเถิด" ลำดับนั้น ประตูก็เปิดออกเอง ประหนึ่งจะกราบทูลว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาค พระองค์ผู้ทรงบำเพ็ญทานมาตลอดหลายโกฏิกัปป์ มิเคยทรงทำการเปิดประตูด้วยพระหัตถ์ของพระองค์เองเลย" แต่เพราะเหตุที่ประตูนั้นเปิดออกได้ด้วยพระมนัสของพระผู้มีพระภาค ฉะนั้น จึงควรกล่าวว่า "พระผู้มีพระภาคทรงเปิดประตู".

Bhagavatā saddhiṃ sammodiṃsūti yathā khamanīyādīni pucchanto bhagavā tehi, evaṃ tepi bhagavatā saddhiṃ samappavattamodā ahesuṃ. Sītodakaṃ viya uṇhodakena sammoditaṃ ekībhāvaṃ agamaṃsu. Yāya ca ‘‘kacci, bho gotama, khamanīyaṃ; kacci yāpanīyaṃ, kacci bhoto ca gotamassa sāvakānañca appābādhaṃ, appātaṅkaṃ, lahuṭṭhānaṃ, balaṃ, phāsuvihāro’’tiādikāya kathāya sammodiṃsu, taṃ pītipāmojjasaṅkhātasammodajananato sammodituṃ yuttabhāvato ca sammodanīyaṃ, atthabyañjanamadhuratāya sucirampi kālaṃ sāretuṃ nirantaraṃ pavattetuṃ arahabhāvato saritabbabhāvato ca sāraṇīyaṃ. Suyyamānasukhato sammodanīyaṃ, anussariyamānasukhato ca sāraṇīyaṃ. Tathā byañjanaparisuddhatāya sammodanīyaṃ, atthaparisuddhatāya sāraṇīyaṃ. Evaṃ anekehi pariyāyehi sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā pariyosāpetvā niṭṭhapetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu.

บทว่า ภควตา สทฺธึ สมฺโมทึสุ (ได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาค) ความว่า พระผู้มีพระภาคทรงไต่ถามถึงทุกข์สุขเป็นต้นกับพราหมณ์เหล่านั้นฉันใด แม้พราหมณ์เหล่านั้นก็ได้มีความบันเทิงร่วมกันกับพระผู้มีพระภาคฉันนั้น ได้ถึงความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน ดุจน้ำเย็นที่ผสมกับน้ำร้อนเป็นอันเดียวกัน. และถ้อยคำที่ท่านใช้ปราศรัยกันว่า "ข้าแต่ท่านพระโคดม ท่านยังพอทนได้หรือ ยังพอเป็นไปได้หรือ ท่านพระโคดมและเหล่าสาวกมีอาพาธน้อย มีโรคน้อย กระปรี้กระเปร่า มีกำลัง และอยู่ผาสุกดีหรือ" เป็นต้นนั้น เป็นถ้อยคำที่น่าบันเทิง (สัมโมทนียา) เพราะก่อให้เกิดความบันเทิงคือนับเนื่องด้วยปีติและปราโมทย์ และเพราะเป็นเรื่องที่ควรแก่การบันเทิง และเป็นถ้อยคำที่ควรแก่การระลึกถึง (สารณียา) เพราะมีความไพเราะทั้งอรรถและพยัญชนะ จึงควรแก่การกล่าวถึง ควรแก่การดำเนินไปอย่างต่อเนื่องแม้เป็นเวลานาน และเพราะเป็นเรื่องที่ควรระลึกถึง. เป็นเรื่องน่าบันเทิงเพราะมีความสุขเมื่อได้ฟัง และเป็นเรื่องควรระลึกถึงเพราะมีความสุขเมื่อระลึกถึง. อีกนัยหนึ่ง เป็นเรื่องน่าบันเทิงเพราะพยัญชนะบริสุทธิ์ เป็นเรื่องควรระลึกถึงเพราะอรรถบริสุทธิ์. (พราหมณ์เหล่านั้น) ครั้นกล่าวถ้อยคำที่น่าบันเทิงและควรระลึกถึงด้วยปริยายหลายอย่างเช่นนี้ให้จบสิ้นลงแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง.

Ambaṭṭho [Pg.226] pana māṇavoti so kira bhagavato rūpasampattiyaṃ cittappasādamattampi akatvā ‘‘dasabalaṃ apasādessāmī’’ti udare baddhasāṭakaṃ muñcitvā kaṇṭhe olambetvā ekena hatthena dussakaṇṇaṃ gahetvā caṅkamaṃ abhirūhitvā kālena bāhuṃ, kālena udaraṃ, kālena piṭṭhiṃ dassento, kālena hatthavikāraṃ, kālena bhamukavikāraṃ karonto, ‘‘kacci te bho, gotama, dhātusamatā, kacci bhikkhāhārena na kilamatha, akilamathākāroyeva pana te paññāyati; thūlāni hi te aṅgapaccaṅgāni, pāsādikattha gatagataṭṭhāne. ‘te bahujanā rājapabbajitoti ca buddho’ti ca uppannabahumānā paṇītaṃ ojavantamāhāraṃ denti. Passatha, bho, gehaṃ, cittasālā viya, dibbapāsādo viya. Imaṃ mañcaṃ passatha, bimbohanaṃ passatha, kiṃ evarūpe ṭhāne vasantassa samaṇadhammaṃ kātuṃ dukkara’’nti evarūpaṃ uppaṇḍanakathaṃ anācārabhāvasāraṇīyaṃ katheti, tena vuttaṃ – ‘‘ambaṭṭho pana māṇavo caṅkamantopi nisinnena bhagavatā kiñci kiñci kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāreti, ṭhitopi nisinnena bhagavatā kiñci kiñci kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretī’’ti.

บทว่า อมฺพฏฺโฐ ปน มาณโว (ส่วนอัมพัฏฐมาณพ) ความว่า ได้ยินว่า อัมพัฏฐมาณพนั้น ไม่ได้ทำแม้เพียงความเลื่อมใสในพระรูปสมบัติของพระผู้มีพระภาคเลย คิดว่า "เราจักพูดให้พระทศพลไม่พอพระทัย" จึงแก้ผ้าสาฎกที่นุ่งไว้ออก แล้วคล้องไว้ที่คอ ใช้มือข้างหนึ่งจับชายผ้าไว้ แล้วขึ้นไปบนที่จงกรม บางครั้งก็แสดงแขน บางครั้งก็แสดงท้อง บางครั้งก็แสดงหลัง บางครั้งก็ทำท่าทางด้วยมือ บางครั้งก็ทำท่าทางด้วยคิ้ว แล้วกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านพระโคดม ธาตุของท่านสมบูรณ์ดีหรือ ท่านไม่ลำบากด้วยภิกขาหารหรือ แต่ปรากฏว่าท่านไม่มีอาการลำบากเลย เพราะอวัยวะน้อยใหญ่ของท่านอ้วนท้วน ในที่ที่ไปแล้วๆ เพื่อความน่าเลื่อมใส มหาชนเกิดความเคารพอย่างยิ่งว่า 'ท่านผู้นี้เป็นกษัตริย์ออกบวช' และ 'ท่านผู้นี้เป็นพระพุทธเจ้า' จึงถวายอาหารอันประณีตมีโอชา ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย จงดูที่อยู่สิ เหมือนศาลาที่วิจิตร เหมือนทิพยปราสาท จงดูเตียงนี้ จงดูหมอนนี้ การทำสมณธรรมของผู้ที่อยู่ในสถานที่เช่นนี้ จะลำบากอะไร" เขากล่าววาจาเยาะเย้ยอันควรระลึกถึงว่าเป็นความประพฤติที่ไม่สมควรเช่นนี้ ด้วยเหตุนั้น พระอานนทเถระจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "อมฺพฏฺโฐ ปน มาณโว... ส่วนอัมพัฏฐมาณพ แม้กำลังเดิน ก็ได้สนทนาปราศรัยถ้อยคำที่ควรระลึกถึงบางอย่างกับพระผู้มีพระภาคผู้ประทับนั่งอยู่ แม้ยืนอยู่ ก็ได้สนทนาปราศรัยถ้อยคำที่ควรระลึกถึงบางอย่างกับพระผู้มีพระภาคผู้ประทับนั่งอยู่".

262. Atha kho bhagavāti atha bhagavā – ‘‘ayaṃ māṇavo hatthaṃ pasāretvā bhavaggaṃ gahetukāmo viya, pādaṃ pasāretvā avīciṃ vicaritukāmo viya, mahāsamuddaṃ taritukāmo viya, sineruṃ ārohitukāmo viya ca aṭṭhāne vāyamati, handa, tena saddhiṃ mantemī’’ti ambaṭṭhaṃ māṇavaṃ etadavoca. Ācariyapācariyehīti ācariyehi ca tesaṃ ācariyehi ca.

๒๖๒. บทว่า อถ โข ภควา (ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาค) ความว่า ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงพระดำริว่า "มาณพผู้นี้พยายามในสิ่งที่ไม่ใช่ฐานะ เหมือนคนประสงค์จะจับภวัคคพรหมด้วยการเหยียดมือ เหมือนคนประสงค์จะเที่ยวไปในอเวจีมหานรกด้วยการเหยียดเท้า เหมือนคนประสงค์จะข้ามมหาสมุทร เหมือนคนประสงค์จะขึ้นสู่ภูเขาสิเนรุ เอาเถิด เราจะสนทนากับเขา" ดังนี้แล้ว จึงได้ตรัสคำนี้กับอัมพัฏฐมาณพ. บทว่า อาจริยปาจริเยหิ ได้แก่ กับอาจารย์และอาจารย์ของอาจารย์เหล่านั้น.

Paṭhamaibbhavādavaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยวาทะเรื่องคนชั้นต่ำครั้งแรก

263. Gacchanto vāti ettha kāmaṃ tīsu iriyāpathesu brāhmaṇo ācariyabrāhmaṇena saddhiṃ sallapitumarahati. Ayaṃ pana māṇavo mānathaddhatāya kathāsallāpaṃ karonto cattāropi iriyāpathe yojessāmīti ‘‘sayāno vā hi, bho gotama, sayānenā’’ti āha.

๒๖๓. ในบทว่า คจฺฉนฺโต วา นี้ พึงทราบว่า ตามปกติแล้ว ศิษย์พราหมณ์ย่อมควรสนทนากับอาจารย์พราหมณ์ได้ในอิริยาบถ 3 อย่าง (คือ เดิน ยืน นั่ง). แต่มาณพผู้นี้ เพราะมีความเย่อหยิ่งกระด้างด้วยมานะ เมื่อจะสนทนาจึงคิดว่า "เราจักใช้อิริยาบถทั้ง 4" ดังนี้แล้ว จึงกล่าวว่า "สยาโน วา หิ โภ โคตม สยาเนน (ข้าแต่ท่านพระโคดม หรือนอนสนทนากับท่านผู้นอนอยู่)".

Tato [Pg.227] kira taṃ bhagavā – ‘‘ambaṭṭha, gacchantassa vā gacchantena, ṭhitassa vā ṭhitena, nisinnassa vā nisinnenācariyena saddhiṃ kathā nāma sabbācariyesu labbhati. Tvaṃ pana sayāno sayānenācariyena saddhiṃ kathesi, kiṃ te ācariyo gorūpaṃ, udāhu tva’’nti āha. So kujjhitvā – ‘‘ye ca kho te, bho gotama, muṇḍakā’’tiādimāha. Tattha muṇḍe muṇḍāti samaṇe ca samaṇāti vattuṃ vaṭṭeyya. Ayaṃ pana hīḷento muṇḍakā samaṇakāti āha. Ibbhāti gahapatikā. Kaṇhāti kaṇhā, kāḷakāti attho. Bandhupādāpaccāti ettha bandhūti brahmā adhippeto. Tañhi brāhmaṇā pitāmahoti voharanti. Pādānaṃ apaccā pādāpaccā, brahmuno piṭṭhipādato jātāti adhippāyo. Tassa kira ayaṃ laddhi – brāhmaṇā brahmuno mukhato nikkhantā, khattiyā urato, vessā nābhito, suddā jāṇuto, samaṇā piṭṭhipādatoti. Evaṃ kathento ca panesa kiñcāpi aniyametvā katheti. Atha kho bhagavantameva vadāmīti katheti.

ได้ยินว่า ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับอัมพัฏฐมาณพนั้นว่า "ดูก่อนอัมพัฏฐะ การสนทนากับอาจารย์นั้น ศิษย์เดินสนทนากับอาจารย์ผู้กำลังเดิน หรือศิษย์ยืนสนทนากับอาจารย์ผู้กำลังยืน หรือศิษย์นั่งสนทนากับอาจารย์ผู้กำลังนั่ง ย่อมมีได้ในสำนักอาจารย์ทั้งปวง แต่เธอนอนสนทนากับอาจารย์ผู้นอนอยู่ อาจารย์ของเธอเป็นโค หรือว่าเธอเป็นโค" อัมพัฏฐมาณพนั้นโกรธแล้ว จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "เย จ โข เต โภ โคตม มุณฺฑกา" ในบทเหล่านั้น ควรจะกล่าวว่า มุณฺฑา สำหรับคนที่โกนศีรษะ และ สมณา สำหรับสมณะ แต่มาณพผู้นี้เมื่อจะกล่าวดูหมิ่น จึงกล่าวว่า มุณฺฑกา และ สมณกา. บทว่า อิทฺภา ได้แก่ พวกคฤหบดี. บทว่า กณฺหา ความว่า พวกคนดำ พวกคนผิวคล้ำ. ในบทว่า พนฺธุปาทาปจฺจา นี้ คำว่า พนฺธุ ท่านประสงค์เอาท้าวมหาพรหม เพราะพวกพราหมณ์เรียกท้าวมหาพรหมนั้นว่า ปิตามหะ (ปู่). ปาทาปจฺจา คือ ลูกของเท้า ความหมายคือ เกิดจากหลังเท้าของพรหม. ได้ยินว่า ลัทธิของอัมพัฏฐมาณพนั้นเป็นดังนี้ คือ พราหมณ์เกิดจากปากของพรหม, กษัตริย์เกิดจากอก, แพศย์เกิดจากนาภี, ศูทรเกิดจากเข่า, ส่วนสมณะเกิดจากหลังเท้าของพรหม. และเมื่อเขากล่าวอย่างนี้ แม้จะกล่าวโดยไม่เจาะจง แต่ก็กล่าวด้วยตั้งใจว่า "เราจะกล่าวถึงพระผู้มีพระภาคเท่านั้น".

Atha kho bhagavā – ‘‘ayaṃ ambaṭṭho āgatakālato paṭṭhāya mayā saddhiṃ kathayamāno mānameva nissāya kathesi, āsīvisaṃ gīvāyaṃ gaṇhanto viya, aggikkhandhaṃ āliṅganto viya, mattavāraṇaṃ soṇḍāya parāmasanto viya, attano pamāṇaṃ na jānāti. Handa naṃ jānāpessāmī’’ti cintetvā ‘‘atthikavato kho pana te, ambaṭṭhā’’tiādimāha. Tattha āgantvā kattabbakiccasaṅkhāto attho, etassa atthīti atthikaṃ, tassa māṇavassa cittaṃ. Atthikamassa atthīti atthikavā, tassa atthikavato tava idhāgamanaṃ ahosīti attho.

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงพระดำริว่า "อัมพัฏฐะนี้ จำเดิมแต่เวลาที่มา เมื่อเจรจากับเรา ก็อาศัยมานะอย่างเดียวกล่าวแล้ว, ไม่รู้จักประมาณของตน ราวกับคนจับอสรพิษที่คอ, ราวกับคนสวมกอดกองไฟ, ราวกับคนลูบคลำงวงช้างเมามัน, เอาล่ะ เราจักทำให้เขารู้ประมาณของตน" ดังนี้แล้ว จึงได้ตรัสคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนอัมพัฏฐะ ก็เธอนั้นผู้มีธุระมา" ในบทเหล่านั้น มีอรรถาธิบายว่า กิจที่พึงกระทำเมื่อมาถึง อันมีอยู่แก่จิตนี้ เหตุนั้น จิตนั้นจึงชื่อว่า อัตถิกะ ได้แก่จิตของมาณพนั้น, จิตที่มีธุระมีอยู่แก่เขา เหตุนั้น เขาจึงชื่อว่า อัตถิกวา, อธิบายว่า การมาที่นี่ของเธอผู้มีธุระนั้น ได้มีแล้ว

Kho panāti nipātamattaṃ. Yāyeva kho panatthāyāti yeneva kho panatthena. Āgaccheyyāthāti mama vā aññesaṃ vā santikaṃ yadā kadāci āgaccheyyātha. Tameva atthanti idaṃ purisaliṅgavaseneva vuttaṃ. Manasi kareyyāthāti citte kareyyātha. Idaṃ vuttaṃ hoti – tvaṃ ācariyena attano karaṇīyena pesito, na amhākaṃ paribhavanatthāya, tasmā tameva kiccaṃ manasi karohīti. Evamassa aññesaṃ santikaṃ āgatānaṃ vattaṃ dassetvā mānaniggaṇhanatthaṃ ‘‘avusitavāyeva kho panā’’tiādimāha. Tassattho passatha bho ayaṃ ambaṭṭho māṇavo ācariyakule avusitavā [Pg.228] asikkhito appassutova samāno. Vusitamānīti ‘‘ahaṃ vusitavā sikkhito bahussuto’’ti attānaṃ maññati. Etassa hi evaṃ pharusavacanasamudācāre kāraṇaṃ kimaññatra avusitattāti ācariyakule asaṃvuddhā asikkhitā appassutāyeva hi evaṃ vadantīti.

บทว่า โข ปน เป็นเพียงนิบาต. บทว่า ยาเยว โข ปนตฺถาย ได้แก่ ด้วยประโยชน์ใดนั่นเทียว. บทว่า อาคจฺเฉยฺยาถ คือ พวกท่านพึงมาสู่สำนักของเราหรือของผู้อื่นในกาลบางคราว. บทว่า ตเมว อตฺถํ นี้ ตรัสไว้โดยอำนาจปุริสลิงค์เท่านั้น. บทว่า มนสิ กเรยฺยาถ คือ พึงกระทำไว้ในใจ. ความหมายที่ต้องการกล่าวคืออย่างนี้: ท่านถูกอาจารย์ส่งมาด้วยกิจที่ตนพึงกระทำ ไม่ใช่เพื่อข่มพวกเรา เพราะฉะนั้น ท่านจงทำกิจนั้นแหละไว้ในใจ. ครั้นทรงแสดงวัตรของผู้มาสู่สำนักของผู้อื่นแก่อัมพัฏฐมาณพนั้นอย่างนี้แล้ว เพื่อจะข่มมานะ จึงได้ตรัสคำเป็นต้นว่า "อวุสิตวาเยว โข ปนา". อรรถแห่งคำนั้นคือ ท่านผู้เจริญทั้งหลาย จงดูเถิด อัมพัฏฐมาณพนี้เป็นผู้มิได้อยู่ประพฤติพรหมจรรย์ในสำนักอาจารย์ มิได้รับการอบรม มีสุตะน้อย. บทว่า วุสิตมานี คือ ย่อมสำคัญตนว่า "เราเป็นผู้อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว ได้รับการอบรมแล้ว เป็นพหูสูต". ก็อะไรเล่าจะเป็นเหตุแห่งการกล่าววาจาหยาบคายเช่นนี้ของเขา นอกจากความเป็นผู้มิได้อยู่ประพฤติพรหมจรรย์ เพราะว่า ผู้ที่มิได้เจริญในสำนักอาจารย์ มิได้รับการอบรม มีสุตะน้อยเท่านั้น ย่อมกล่าวเช่นนี้.

264. Kupitoti kuddho. Anattamanoti asakamano, kiṃ pana bhagavā tassa kujjhanabhāvaṃ ñatvā evamāha udāhu añatvāti? Ñatvā āhāti. Kasmā ñatvā āhāti? Tassa mānanimmadanatthaṃ. Bhagavā hi aññāsi – ‘‘ayaṃ mayā evaṃ vutte kujjhitvā mama ñātake akkosissati. Athassāhaṃ yathā nāma kusalo bhisakko dosaṃ uggiletvā nīharati, evameva gottena gottaṃ, kulāpadesena kulāpadesaṃ, uṭṭhāpetvā bhavaggappamāṇena viya uṭṭhitaṃ mānaddhajaṃ mūle chetvā nipātessāmī’’ti. Khuṃsentoti ghaṭṭento. Vambhentoti hīḷento. Pāpito bhavissatīti caṇḍabhāvādidosaṃ pāpito bhavissati.

๒๖๔. บทว่า กุปิโต คือ โกรธแล้ว. บทว่า อนตฺตมโน คือ มีใจไม่เป็นของตน. (ถามว่า) ก็พระผู้มีพระภาคทรงทราบภาวะที่เขาจะโกรธแล้วจึงตรัสอย่างนี้ หรือว่าไม่ทรงทราบจึงตรัส? (ตอบว่า) ทรงทราบแล้วจึงตรัส. (ถามว่า) เพราะเหตุไร ทรงทราบแล้วจึงตรัส? (ตอบว่า) เพื่อขจัดมานะของเขา. ด้วยว่า พระผู้มีพระภาคได้ทรงทราบแล้วว่า "ผู้นี้ เมื่อเรากล่าวอย่างนี้แล้ว จักโกรธแล้วด่าญาติของเรา. ลำดับนั้น เราจักยกโคตรขึ้นด้วยโคตร ยกข้ออ้างเรื่องตระกูลขึ้นด้วยข้ออ้างเรื่องตระกูล แล้วจักตัดธงคือมานะที่ตั้งขึ้นประหนึ่งมีภวัคคพรหมเป็นประมาณ ที่รากแล้วให้ตกไป เปรียบเหมือนนายแพทย์ผู้ฉลาด ให้คนไข้สำรอกโทษออกมาแล้วนำออก ฉันนั้น". บทว่า ขุํเสนฺโต คือ กระทบกระทั่ง. บทว่า วมฺเภนฺโต คือ ดูหมิ่น. บทว่า ปาปิโต ภวิสฺสติ คือ จักถูกทำให้ถึงโทษมีภาวะแห่งความเป็นคนดุร้ายเป็นต้น.

Caṇḍāti mānanissitakodhayuttā. Pharusāti kharā. Lahusāti lahukā. Appakeneva tussanti vā dussanti vā udakapiṭṭhe alābukaṭāhaṃ viya appakeneva uplavanti. Bhassāti bahubhāṇino. Sakyānaṃ mukhe vivaṭe aññassa vacanokāso natthīti adhippāyeneva vadati. Samānāti idaṃ santāti purimapadassa vevacanaṃ. Na sakkarontīti na brāhmaṇānaṃ sundarenākārena karonti. Na garuṃ karontīti brāhmaṇesu gāravaṃ na karonti. Na mānentīti na manena piyāyanti. Na pūjentīti mālādīhi nesaṃ pūjaṃ na karonti. Na apacāyantīti abhivādanādīhi nesaṃ apacitikammaṃ nīcavuttiṃ na dassenti tayidanti taṃ idaṃ. Yadime sakyāti yaṃ ime sakyā na brāhmaṇe sakkaronti…pe… na apacāyanti, taṃ tesaṃ asakkārakaraṇādi sabbaṃ na yuttaṃ, nānulomanti attho.

บทว่า จณฺฑา คือ ประกอบด้วยความโกรธที่อาศัยมานะ. บทว่า ผรุสา คือ หยาบคาย. บทว่า ลหุสา คือ เบา. ย่อมยินดีหรือยินร้ายด้วยเหตุเพียงเล็กน้อย ย่อมลอยขึ้นด้วยเหตุเพียงเล็กน้อย เหมือนกระโหลกน้ำเต้าบนผิวน้ำ. บทว่า ภสฺสา คือ พูดมาก. กล่าวด้วยความประสงค์ว่า เมื่อปากของพวกศากยะเปิดแล้ว โอกาสที่จะพูดของคนอื่นย่อมไม่มี. บทว่า สมานา นี้ เป็นไวพจน์ของบทหน้าคือ สันตา. บทว่า น สกฺกโรนฺติ คือ ไม่กระทำแก่พราหมณ์ทั้งหลายโดยอาการอันดี. บทว่า น ครุํ กโรนฺติ คือ ไม่กระทำความเคารพในพราหมณ์ทั้งหลาย. บทว่า น มาเนนฺติ คือ ไม่รักด้วยใจ. บทว่า น ปูเชนฺติ คือ ไม่ทำการบูชาแก่พราหมณ์เหล่านั้นด้วยระเบียบดอกไม้เป็นต้น. บทว่า น อปจายนฺติ คือ ไม่แสดงการกระทำความนอบน้อม คือความเป็นผู้ประพฤติตนต่ำต้อย แก่พราหมณ์เหล่านั้นด้วยการไหว้เป็นต้น. บทว่า ตยิทํ คือ ตํ อิทํ. อธิบายว่า การที่ศากยะเหล่านี้ไม่สักการะ...ฯลฯ...ไม่นอบน้อมต่อพราหมณ์ การกระทำมีอันไม่สักการะเป็นต้นทั้งหมดนั้นของศากยะเหล่านั้น ไม่สมควร ไม่คล้อยตาม (แก่สกุล).

Dutiyaibbhavādavaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยเหตุแห่งความเป็นผู้ดีประการที่ ๒

265. Aparaddhunti aparajjhiṃsu. Ekamidāhanti ettha idanti nipātamattaṃ. Ekaṃ ahanti attho. Sandhāgāranti rajjaanusāsanasālā. Sakyāti abhisittarājāno[Pg.229]. Sakyakumārāti anabhisittā. Uccesūti yathānurūpesu pallaṅkapīṭhakavettāsanaphalakacittattharaṇādibhedesu. Sañjagghantāti uppaṇḍanavasena mahāhasitaṃ hasantā. Saṃkīḷantāti hasitamatta karaṇaaṅgulisaṅghaṭṭanapāṇippahāradānādīni karontā. Mamaññeva maññeti evamahaṃ maññāmi, mamaññeva anuhasanti, na aññanti.

๒๖๕. บทว่า อปรทฺธุํ คือ ประทุษร้ายแล้ว. ในบทว่า เอกมิทาหํ นี้ บทว่า อิทํ เป็นเพียงนิบาต. อรรถว่า ข้าพเจ้าคนหนึ่ง. บทว่า สนฺธาคารํ คือ ศาลาที่ว่าราชการ. บทว่า สกฺยา คือ กษัตริย์ผู้ได้รับอภิเษกแล้ว. บทว่า สกฺยกุมารา คือ ราชกุมารผู้ยังไม่ได้รับอภิเษก. บทว่า อุจฺเจสุ คือ บนอาสนะต่างๆ อันสมควรแก่ตน มีบัลลังก์ ตั่ง เตียงหวาย แผ่นกระดาน และเครื่องปูลาดอันวิจิตร เป็นต้น. บทว่า สญฺชฆฺฆนฺตา คือ หัวเราะเสียงดังโดยอาการล้อเลียน. บทว่า สํกีฬนฺตา คือ กระทำการมีเพียงยิ้ม การดีดนิ้ว และการตบมือ เป็นต้น. บทว่า มมญฺเญว มญฺเญ คือ ข้าพเจ้าย่อมสำคัญอย่างนี้ว่า พวกเขาย่อมหัวเราะเยาะข้าพเจ้าผู้เดียว ไม่ใช่คนอื่น.

Kasmā pana te evamakaṃsūti? Te kira ambaṭṭhassa kulavaṃsaṃ jānanti. Ayañca tasmiṃ samaye yāva pādantā olambetvā nivatthasāṭakassa ekena hatthena dussakaṇṇaṃ gahetvā khandhaṭṭhikaṃ nāmetvā mānamadena matto viya āgacchati. Tato – ‘‘passatha bho amhākaṃ dāsassa kaṇhāyanagottassa ambaṭṭhassa āgamanakāraṇa’’nti vadantā evamakaṃsu. Sopi attano kulavaṃsaṃ jānāti. Tasmā ‘‘mamaññeva maññe’’ti takkayittha.

(ถามว่า) ก็เพราะเหตุไร ศากยะเหล่านั้นจึงได้กระทำอย่างนั้น? (ตอบว่า) ได้ยินว่า ศากยะเหล่านั้นย่อมรู้วงศ์ตระกูลของอัมพัฏฐะ. และอัมพัฏฐะนี้ในสมัยนั้น นุ่งผ้าสาฎกห้อยลงมาจนถึงปลายเท้า มือข้างหนึ่งจับชายผ้า ยักไหล่ มาประหนึ่งผู้เมาด้วยความเมาคือมานะ. เพราะเหตุนั้น ศากยะเหล่านั้นจึงกล่าวว่า "ท่านผู้เจริญทั้งหลาย จงดูเหตุแห่งการมาของอัมพัฏฐะ ผู้เป็นทาสของพวกเรา ผู้มีโคตรว่ากัณหายนะ" แล้วได้กระทำอย่างนั้น. แม้อัมพัฏฐะนั้นก็ย่อมรู้วงศ์ตระกูลของตน. เพราะฉะนั้น เขาจึงได้ตริตรองว่า "เห็นทีพวกเขาจะ (หัวเราะเยาะ) เราผู้เดียว".

Āsanenāti ‘‘idamāsanaṃ, ettha nisīdāhī’’ti evaṃ āsanena nimantanaṃ nāma hoti, tathā na koci akāsi.

บทว่า อาสเนน คือ การนิมนต์ด้วยอาสนะว่า "นี้อาสนะ เชิญท่านนั่งที่นี่" ดังนี้ ย่อมมีชื่อว่าการนิมนต์ด้วยอาสนะ, แต่ไม่มีใครได้กระทำอย่างนั้น.

Tatiyaibbhavādavaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยเหตุแห่งความเป็นผู้ดีประการที่ ๓

266. Laṭukikāti khettaleḍḍūnaṃ antarenivāsinī khuddakasakuṇikā. Kulāvaketi nivāsanaṭṭhāne. Kāmalāpinīti yadicchakabhāṇinī, yaṃ yaṃ icchati taṃ taṃ lapati, na taṃ koci haṃso vā koñco vā moro vā āgantvā ‘‘kiṃ tvaṃ lapasī’ti nisedheti. Abhisajjitunti kodhavasena laggituṃ.

๒๖๖. บทว่า ลฏุกิกา คือ นกเล็กๆ ที่อาศัยอยู่ระหว่างก้อนดินในนา. บทว่า กุลาวเก คือ ในที่อยู่ของตน. บทว่า กามลาปินี คือ พูดได้ตามความปรารถนา, ปรารถนาจะพูดคำใดๆ ก็พูดคำนั้นๆ ได้, ไม่มีหงส์ หรือนกกระเรียน หรือนกยูงตัวใด มาห้ามมันว่า "เจ้าพูดอะไร". บทว่า อภิสชฺชิตุํ คือ เพื่อจะเกาะเกี่ยวด้วยอำนาจความโกรธ.

Evaṃ vutte māṇavo – ‘‘ayaṃ samaṇo gotamo attano ñātake laṭukikasadise katvā amhe haṃsakoñcamorasadise karoti, nimmāno dāni jāto’’ti maññamāno uttari cattāro vaṇṇe dasseti.

เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว มาณพสำคัญว่า "พระสมณโคดมนี้ ทำญาติของตนให้เป็นเช่นกับนกลาตุกิกา ทำพวกเราให้เป็นเช่นกับหงส์ นกกระเรียน และนกยูง, บัดนี้ ท่านเป็นผู้ไม่มีมานะแล้ว" ดังนี้ จึงแสดงวรรณะ ๔ ยิ่งขึ้นไป.

Dāsiputtavādavaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยวาทะเรื่องบุตรของนางทาสี

267. Nimmādetīti nimmadeti nimmāne karoti. Yaṃnūnāhanti yadi panāhaṃ. ‘‘Kaṇhāyanohamasmi, bho gotamā’’ti idaṃ kira vacanaṃ ambaṭṭho tikkhattuṃ [Pg.230] mahāsaddena avoca. Kasmā avoca? Kiṃ asuddhabhāvaṃ na jānātīti? Āma jānāti. Jānantopi bhavapaṭicchannametaṃ kāraṇaṃ, taṃ anena na diṭṭhaṃ. Apassanto mahāsamaṇo kiṃ vakkhatīti maññamāno mānathaddhatāya avoca. Mātāpettikanti mātāpitūnaṃ santakaṃ. Nāmagottanti paṇṇattivasena nāmaṃ, paveṇīvasena gottaṃ. Anussaratoti anussarantassa kulakoṭiṃ sodhentassa. Ayyaputtāti sāmino puttā. Dāsiputtoti gharadāsiyāva putto. Tasmā yathā dāsena sāmino upasaṅkamitabbā, evaṃ anupasaṅkamantaṃ taṃ disvā sakyā anujagghiṃsūti dasseti.

๒๖๗. บทว่า Nimmādeti (ทำให้ไม่มีมานะ) ความว่า ทำให้เป็นผู้ไม่มีมานะ คือ ทำผู้ที่ไม่มีมานะให้เกิดขึ้น บทว่า Yaṃnūnāhaṃ (ถ้ากระไร เรา) ความว่า ถ้าหากว่าเรา... ได้ยินว่า อัมพัฏฐมาณพกล่าวคำนี้ว่า “ข้าพเจ้าเป็นกัณหายนะ ท่านพระโคดมผู้เจริญ” ดังนี้ ๓ ครั้งด้วยเสียงดัง ถามว่า ทำไมจึงกล่าว? เขาไม่รู้ความไม่บริสุทธิ์ (แห่งตระกูล) หรือ? ตอบว่า รู้ แม้เมื่อรู้ ก็สำคัญว่า เหตุนี้อันภพปิดบังไว้แล้ว พระสมณะนี้ยังไม่เห็น เมื่อไม่เห็น พระมหาสมณะจักตรัสอะไรได้ ดังนี้ จึงกล่าวด้วยความกระด้างเพราะมานะ บทว่า Mātāpettikaṃ (เป็นของมารดาบิดา) ได้แก่ เป็นของมารดาและบิดา บทว่า Nāmagottaṃ (ชื่อและโคตร) ได้แก่ ชื่อโดยเป็นบัญญัติ โคตรโดยเป็นประเพณี บทว่า Anussarato (เมื่อระลึกถึง) ได้แก่ เมื่อระลึกถึง เมื่อชำระต้นตระกูล บทว่า Ayyaputtā (บุตรของนาย) ได้แก่ บุตรของนาย บทว่า Dāsiputto (บุตรของนางทาสี) ได้แก่ บุตรของนางทาสีในเรือนเบี้ยนั่นเอง (พระผู้มีพระภาค) ทรงแสดงว่า เพราะเหตุนั้น พวกเจ้าศากยะเห็นท่านผู้ไม่เข้าไปหา เหมือนดังที่ทาสพึงเข้าไปหานาย ฉันใด ก็ฉันนั้น จึงได้พากันหัวเราะเยาะ

Ito paraṃ tassa dāsabhāvaṃ sakyānañca sāmibhāvaṃ pakāsetvā attano ca ambaṭṭhassa ca kulavaṃsaṃ āharanto sakyā kho panātiādimāha. Tattha dahantīti ṭhapenti, okkāko no pubbapurisoti, evaṃ karontīti attho. Tassa kira rañño kathanakāle ukkā viya mukhato pabhā niccharati, tasmā taṃ ‘‘okkāko’’ti sañjāniṃsūti. Pabbājesīti nīhari.

ต่อจากนี้ไป พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงประกาศความเป็นทาสของอัมพัฏฐมาณพนั้น และความเป็นนายของพวกเจ้าศากยะ และเมื่อจะทรงนำวงศ์ตระกูลของพระองค์และของอัมพัฏฐมาณพมาแสดง จึงตรัสคำมีอาทิว่า Sakyā kho pana (ดูก่อนอัมพัฏฐะ ก็พวกเจ้าศากยะ) ในบทเหล่านั้น บทว่า dahanti (ย่อมทรงถือ) ความว่า ย่อมตั้งไว้ คือกระทำอย่างนี้ว่า พระเจ้าโอกกากราชเป็นบุรุษต้นตระกูลของพวกเรา ได้ยินว่า ในเวลาที่พระราชานั้นตรัส เปลวไฟดังคบเพลิงย่อมออกจากพระโอษฐ์ เพราะเหตุนั้น ชนทั้งหลายจึงรู้จักพระองค์ว่า “โอกกากะ” บทว่า Pabbājesi (ได้ให้เนรเทศไป) ความว่า ได้ขับไล่ออกไป

Idāni te nāmavasena dassento – ‘‘okkāmukha’’ntiādimāha. Tatrāyaṃ anupubbī kathā – paṭhamakappikānaṃ kira rañño mahāsammatassa rojo nāma putto ahosi. Rojassa vararojo, vararojassa kalyāṇo, kalyāṇassa varakalyāṇo, varakalyāṇassa mandhātā, mandhātussa varamandhātā, varamandhātussa uposatho, uposathassa varo, varassa upavaro, upavarassa maghadevo, maghadevassa paramparāya caturāsītikhattiyasahassāni ahesuṃ. Tesaṃ pacchato tayo okkākavaṃsā ahesuṃ. Tesu tatiyaokkākassa pañca mahesiyo ahesuṃ – hatthā, cittā, jantu, jālinī, visākhāti. Ekekissā pañcapañcaitthisataparivārā. Sabbajeṭṭhāya cattāro puttā – okkāmukho, karakaṇḍu, hatthiniko, sinisūroti. Pañca dhītaro – piyā, suppiyā, ānandā, vijitā, vijitasenāti. Iti sā nava putte vijāyitvā kālamakāsi.

บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงพระราชกุมารเหล่านั้นโดยพระนาม จึงตรัสคำมีอาทิว่า “okkāmukha” ในเรื่องนั้น มีลำดับเรื่องดังนี้: ได้ยินว่า พระเจ้ามหาสมมตราชของปฐมกัปิกชน ทรงมีพระราชโอรสนามว่า โรชะ พระเจ้าโรชะมีพระราชโอรสนามว่า วรโรชะ, พระเจ้าวรโรชะมีพระราชโอรสนามว่า กัลยาณะ, พระเจ้ากัลยาณะมีพระราชโอรสนามว่า วรกัลยาณะ, พระเจ้าวรกัลยาณะมีพระราชโอรสนามว่า มันธาตุ, พระเจ้ามันธาตุมีพระราชโอรสนามว่า วรมันธาตุ, พระเจ้าวรมันธาตุมีพระราชโอรสนามว่า อุโปสถะ, พระเจ้าอุโปสถะมีพระราชโอรสนามว่า วระ, พระเจ้าวระมีพระราชโอรสนามว่า อุปวระ, พระเจ้าอุปวระมีพระราชโอรสนามว่า มฆเทวะ, โดยลำดับจากพระเจ้ามฆเทวะ ได้มีพระราชา ๘๔,๐๐๐ พระองค์ ภายหลังจากพระราชาเหล่านั้น ได้มีวงศ์ของพระเจ้าโอกกากราช ๓ วงศ์ ในวงศ์เหล่านั้น พระเจ้าโอกกากราชที่ ๓ มีพระมเหสี ๕ พระองค์ คือ หัตถา, จิตตา, ชันตุ, ชาลินี และวิสาขา แต่ละพระองค์มีหญิง ๕๐๐ คนเป็นบริวาร พระมเหสีองค์ใหญ่ที่สุดมีพระราชโอรส ๔ พระองค์ คือ โอกกามุขะ, กรกัณฑุ, หัตถินิกะ และสินิสุระ มีพระราชธิดา ๕ พระองค์ คือ ปิยา, สุปปิยา, อานันทา, วิชิตา และวิชิตเสนา ด้วยประการนี้ พระนางประสูติพระโอรสพระธิดา ๙ พระองค์แล้วได้สิ้นพระชนม์

Atha rājā aññaṃ dahariṃ abhirūpaṃ rājadhītaraṃ ānetvā aggamahesiṭṭhāne ṭhapesi. Sā jantuṃ nāma puttaṃ vijāyi. Atha naṃ pañcamadivase alaṅkaritvā [Pg.231] rañño dassesi. Rājā tuṭṭho tassā varaṃ adāsi. Sā ñātakehi saddhiṃ mantetvā puttassa rajjaṃ yāci. Rājā – ‘‘nassa, vasali, mama puttānaṃ antarāyaṃ icchasī’’ti tajjesi. Sā punappunaṃ raho rājānaṃ paritosetvā – ‘‘mahārāja, musāvādo nāma na vaṭṭatī’’tiādīni vatvā yācatiyeva. Atha rājā putte āmantesi – ‘‘ahaṃ tātā, tumhākaṃ kaniṭṭhaṃ jantukumāraṃ disvā tassa mātuyā sahasā varaṃ adāsiṃ, sā puttassa rajjaṃ pariṇāmetuṃ icchati. Tumhe ṭhapetvā maṅgalahatthiṃ maṅgalaassaṃ maṅgalarathañca yattake icchatha, tattake hatthiassarathe gahetvā gacchatha. Mamaccayena āgantvā rajjaṃ kareyyāthā’’ti, aṭṭhahi amaccehi saddhiṃ uyyojesi.

ลำดับนั้น พระเจ้าโอกกากราชทรงนำพระราชธิดาองค์อื่นที่ยังสาวและมีรูปงามมาสถาปนาไว้ในตำแหน่งอัครมเหสี พระนางประสูติพระราชโอรสนามว่า ชันตุ ต่อมาในวันที่ ๕ พระนางทรงประดับประดาพระกุมารนั้นแล้วทรงแสดงแด่พระราชา พระราชาทรงพอพระทัย จึงประทานพรแก่พระนาง พระนางทรงปรึกษากับพระญาติแล้วทูลขอราชสมบัติให้แก่พระโอรส พระราชาทรงขู่ว่า “จงฉิบหายไป นางหญิงถ่อย เจ้าปรารถนาอันตรายแก่บุตรของเรา” พระนางทรงทำให้พระราชาพอพระทัยในที่ลับบ่อยๆ แล้วตรัสคำมีอาทิว่า “ข้าแต่สมมติเทพ การตรัสมุสาไม่สมควรเลย” แล้วก็ทูลขออยู่ร่ำไป ลำดับนั้น พระราชาจึงรับสั่งเรียกพระราชโอรสทั้งหลายมาตรัสว่า “พ่อทั้งหลาย พ่อได้เห็นชันตุกุมาร น้องชายคนเล็กของพวกเจ้าแล้ว ได้พลั้งให้พรแก่แม่ของเขาไป นางปรารถนาจะน้อมราชสมบัติไปให้บุตรของตน พวกเจ้าจงเว้นช้างมงคล ม้ามงคล และราชรถมงคลไว้ แล้วปรารถนาช้าง ม้า และรถจำนวนเท่าใด ก็จงเอาไปเท่านั้นแล้วจงไปเสียเถิด เมื่อพ่อล่วงลับไปแล้ว พวกเจ้าจงกลับมาครองราชสมบัติ” แล้วทรงส่งพระราชโอรสเหล่านั้นไปพร้อมกับอำมาตย์ ๘ คน

Te nānappakāraṃ roditvā kanditvā – ‘‘tāta, amhākaṃ dosaṃ khamathā’’ti rājānañceva rājorodhe ca khamāpetvā, ‘‘mayampi bhātūhi saddhiṃ gacchāmā’’ti rājānaṃ āpucchitvā nagarā nikkhantā bhaginiyo ādāya caturaṅginiyā senāya parivutā nagarā nikkhamiṃsu. ‘‘Kumārā pituaccayena āgantvā rajjaṃ kāressanti, gacchāma ne upaṭṭhahāmā’’ti cintetvā bahū manussā anubandhiṃsu. Paṭhamadivase yojanamattā senā ahosi, dutiye dviyojanamattā, tatiye tiyojanamattā. Kumārā mantayiṃsu – ‘‘mahā balakāyo, sace mayaṃ kañci sāmantarājānaṃ madditvā janapadaṃ gaṇheyyāma, sopi no nappasaheyya. Kiṃ paresaṃ pīḷāya katāya, mahā ayaṃ jambudīpo, araññe nagaraṃ māpessāmā’’ti himavantābhimukhā gantvā nagaravatthuṃ pariyesiṃsu.

พระราชกุมารเหล่านั้นทรงกันแสงคร่ำครวญด้วยประการต่างๆ แล้วทูลขอขมาต่อพระราชาและเหล่าพระสนมว่า “ข้าแต่เสด็จพ่อ ขอทรงอดโทษแก่พวกหม่อมฉันด้วย” แล้วทูลลาพระราชาว่า “พวกหม่อมฉันก็จะไปกับพระเชษฐาและพระอนุชาด้วย” แล้วทรงพาพระภคินีทั้งหลายที่ออกจากพระนครไป มีเสนา ๔ เหล่าแวดล้อม เสด็จออกจากพระนคร มหาชนจำนวนมากคิดว่า “พระราชกุมารทั้งหลายจักเสด็จกลับมาครองราชสมบัติเมื่อพระบิดาสวรรคตแล้ว พวกเราจงไปเฝ้ารับใช้พระองค์เถิด” แล้วได้ติดตามไป ในวันแรก กองทัพมีประมาณ ๑ โยชน์, ในวันที่สอง มีประมาณ ๒ โยชน์, ในวันที่สาม มีประมาณ ๓ โยชน์ พระราชกุมารทั้งหลายทรงปรึกษากันว่า “กองทัพมีขนาดใหญ่ ถ้าพวกเราจะย่ำยีพระราชาชายแดนบางองค์แล้วยึดเอาชนบท แม้พระราชานั้นก็คงไม่สามารถครอบงำพวกเราได้ แต่จะมีประโยชน์อะไรด้วยการเบียดเบียนที่ทำแก่ผู้อื่น ชมพูทวีปนี้กว้างใหญ่ พวกเราจะสร้างเมืองในป่า” แล้วเสด็จมุ่งหน้าสู่ป่าหิมพานต์ แสวงหาพื้นที่สำหรับสร้างเมือง

Tasmiñca samaye amhākaṃ bodhisatto brāhmaṇamahāsālakule nibbattitvā kapilabrāhmaṇo nāma hutvā nikkhamma isipabbajjaṃ pabbajitvā himavantapasse pokkharaṇiyā tīre sākavanasaṇḍe paṇṇasālaṃ māpetvā vasati. So kira bhummajālaṃ nāma vijjaṃ jānāti, yāya uddhaṃ asītihatthe ākāse, heṭṭhā ca bhūmiyampi guṇadosaṃ passati. Etasmiṃ padese tiṇagumbalatā dakkhiṇāvaṭṭā pācīnābhimukhā jāyanti. Sīhabyagghādayo migasūkare sappabiḷārā ca maṇḍūkamūsike anubandhamānā taṃ padesaṃ patvā na sakkonti te anubandhituṃ. Tehi te aññadatthu [Pg.232] santajjitā nivattantiyeva. So – ‘‘ayaṃ pathaviyā aggapadeso’’ti ñatvā tattha attano paṇṇasālaṃ māpesi.

ในสมัยนั้น พระโพธิสัตว์ของเราบังเกิดในตระกูลพราหมณ์มหาศาล มีนามว่า กปิลพราหมณ์ ได้ออกบวชเป็นฤาษี สร้างบรรณศาลาอยู่ในดงไม้สักริมฝั่งสระโบกขรณีข้างป่าหิมพานต์ ได้ยินว่า ท่านรู้มนต์ชื่อว่า ภูมชาละ ซึ่งทำให้สามารถเห็นคุณและโทษในอากาศเบื้องบน ๘๐ ศอก และในแผ่นดินเบื้องล่างได้ ในบริเวณนั้น หญ้า กอไม้ และเถาวัลย์ จะงอกขึ้นเวียนขวาและหันหน้าไปทางทิศตะวันออก สัตว์ร้ายมีราชสีห์และเสือเป็นต้นที่ไล่ตามกวางและหมู หรือ งูและแมวที่ไล่ตามกบและหนู เมื่อมาถึงบริเวณนั้นแล้ว ไม่สามารถไล่ตามต่อไปได้ โดยที่แท้ สัตว์เหล่านั้น (ผู้ล่า) กลับถูกสัตว์เหล่านี้ (ผู้ถูกล่า) คุกคามเอาแล้วก็หันกลับไปเท่านั้น ท่านรู้ว่า “ที่นี่เป็นพื้นที่ประเสริฐที่สุดในแผ่นดิน” จึงได้สร้างบรรณศาลาของตนในที่นั้น

Atha te kumāre nagaravatthuṃ pariyesamāne attano vasanokāsaṃ āgate disvā pucchitvā taṃ pavattiṃ ñatvā tesu anukampaṃ janetvā avoca – ‘‘imasmiṃ paṇṇasālaṭṭhāne māpitaṃ nagaraṃ jambudīpe agganagaraṃ bhavissati. Ettha jātapurisesu ekeko purisasatampi purisasahassampi abhibhavituṃ sakkhissati. Ettha nagaraṃ māpetha, paṇṇasālaṭṭhāne rañño gharaṃ karotha. Imasmiñhi okāse ṭhatvā caṇḍālaputtopi cakkavattibalena atiseyyo’’ti. Nanu, bhante, ayyassa vasanokāsoti? ‘‘Mama vasanokāso’’ti mā cintayittha. Mayhaṃ ekapasse paṇṇasālaṃ katvā nagaraṃ māpetvā kapilavatthunti nāmaṃ karothā’’ti. Te tathā katvā tattha nivāsaṃ kappesuṃ.

ครั้งนั้น กบิลดาบสเห็นราชกุมารเหล่านั้นกำลังแสวงหาพื้นที่สร้างเมือง เสด็จมาถึงที่อยู่ของตน จึงสอบถาม ครั้นทราบเรื่องราวนั้นแล้ว ก็ยังความอนุเคราะห์ให้เกิดขึ้นในราชกุมารเหล่านั้น แล้วกล่าวว่า "นครที่สร้างขึ้นในที่ตั้งบรรณศาลานี้ จักเป็นนครอันเลิศในชมพูทวีป ในบรรดาบุรุษที่เกิดในนครนี้ แต่ละคนจักสามารถครอบงำบุรุษได้แม้ร้อยคน แม้พันคน พวกท่านจงสร้างนครในที่นี้เถิด จงสร้างพระราชวังของพระราชาในที่ตั้งบรรณศาลา เพราะว่า เมื่อตั้งอยู่ในที่นี้ แม้บุตรของคนจัณฑาลก็จักประเสริฐยิ่งด้วยกำลังแห่งพระเจ้าจักรพรรดิ" (ราชกุมารทั้งหลายทูลถามว่า) "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ที่นี่เป็นที่อยู่ของพระคุณเจ้ามิใช่หรือ" (ดาบสตอบว่า) "พวกท่านอย่าคิดว่า 'เป็นที่อยู่ของเรา' เลย พวกท่านจงสร้างบรรณศาลาให้เราที่ข้างหนึ่ง แล้วสร้างนคร ตั้งชื่อว่า 'กบิลพัสดุ์' เถิด" ราชกุมารเหล่านั้นทรงกระทำอย่างนั้นแล้ว ได้ประทับอยู่ ณ ที่นั้น

Athāmaccā – ‘‘ime dārakā vayappattā, sace nesaṃ pitā santike bhaveyya, so āvāhavivāhaṃ kareyya. Idāni pana amhākaṃ bhāro’’ti cintetvā kumārehi saddhiṃ mantayiṃsu. Kumārā amhākaṃ sadisā khattiyadhītaro nāma na passāma, nāpi bhaginīnaṃ sadise khattiyakumārake, asadisasaṃyoge ca no uppannā puttā mātito vā pitito vā aparisuddhā jātisambhedaṃ pāpuṇissanti. Tasmā mayaṃ bhaginīhiyeva saddhiṃ saṃvāsaṃ rocemāti. Te jātisambhedabhayena jeṭṭhakabhaginiṃ mātuṭṭhāne ṭhapetvā avasesāhi saṃvāsaṃ kappesuṃ.

ครั้งนั้น พวกอำมาตย์คิดว่า "เด็กเหล่านี้ถึงวัยเจริญพันธุ์แล้ว ถ้าหากพระบิดาของพวกเขาอยู่ใกล้ พระองค์ก็คงจะจัดพิธีอาวาหวิวาหมงคล แต่บัดนี้เป็นภาระของพวกเรา" จึงได้ปรึกษากับเหล่าราชกุมาร ราชกุมารทั้งหลายตรัสว่า "พวกเราไม่เห็นขัตติยธิดาที่คู่ควรกับพวกเราเลย และก็ไม่เห็นขัตติยกุมารที่คู่ควรกับพระขนิษฐาของเรา และเพราะการสมสู่กับผู้ที่ไม่คู่ควรกัน บุตรธิดาที่เกิดแก่เราจะไม่บริสุทธิ์ทางฝ่ายมารดาหรือฝ่ายบิดา จักถึงความปะปนแห่งชาติวรรณะ เพราะเหตุนั้น พวกเราพอใจที่จะอยู่ร่วมกับพระขนิษฐาของพวกเราเท่านั้น" ราชกุมารเหล่านั้น เพราะกลัวความปะปนแห่งชาติวรรณะ จึงทรงสถาปนาพระเชษฐภคินีไว้ในตำแหน่งพระมารดา แล้วได้ทรงอยู่ร่วมกับพระขนิษฐาที่เหลือ

Tesaṃ puttehi ca dhītāhi ca vaḍḍhamānānaṃ aparena samayena jeṭṭhakabhaginiyā kuṭṭharogo udapādi, koviḷārapupphasadisāni gattāni ahesuṃ. Rājakumārā imāya saddhiṃ ekato nisajjaṭṭhānabhojanādīni karontānampi upari ayaṃ rogo saṅkamatīti cintetvā ekadivasaṃ uyyānakīḷaṃ gacchantā viya taṃ yāne āropetvā araññaṃ pavisitvā bhūmiyaṃ pokkharaṇiṃ khaṇāpetvā tattha khādanīyabhojanīyena saddhiṃ taṃ pakkhipitvā gharasaṅkhepena upari padaraṃ paṭicchādetvā paṃsuṃ datvā pakkamiṃsu.

เมื่อราชกุมารเหล่านั้นกำลังเจริญด้วยบุตรและธิดา ในเวลาต่อมา โรคเรื้อนได้เกิดขึ้นแก่พระเชษฐภคินี พระวรกายมีลักษณะเหมือนดอกกัลปพฤกษ์ เหล่าราชกุมารทรงดำริว่า "โรคนี้ย่อมติดต่อกันได้แม้แก่ผู้ที่ทำการนั่ง ยืน บริโภค เป็นต้น ร่วมกันกับพระนางนี้" ดังนั้น ในวันหนึ่ง จึงทำทีเหมือนจะไปเล่นในอุทยาน เชิญพระนางขึ้นสู่ยาน เข้าไปสู่ป่า รับสั่งให้ขุดสระโบกขรณีในพื้นดิน แล้วใส่พระนางลงไปในสระนั้นพร้อมกับของเคี้ยวของฉัน ปิดทับข้างบนด้วยแผ่นกระดานดุจเป็นเรือน กลบด้วยดิน แล้วเสด็จจากไป

Tena [Pg.233] ca samayena rāmo nāma bārāṇasirājā kuṭṭharogo nāṭakitthīhi ca orodhehi ca jigucchiyamāno tena saṃvegena jeṭṭhaputtassa rajjaṃ datvā araññaṃ pavisitvā tattha paṇṇasālaṃ māpetvā mūlaphalāni paribhuñjanto nacirasseva arogo suvaṇṇavaṇṇo hutvā ito cito ca vicaranto mahantaṃ susirarukkhaṃ disvā tassabbhantare soḷasahatthappamāṇaṃ okāsaṃ sodhetvā dvārañca vātapānañca yojetvā nisseṇiṃ bandhitvā tattha vāsaṃ kappesi. So aṅgārakaṭāhe aggiṃ katvā rattiṃ migasūkarādīnaṃ sadde suṇanto sayati. So – ‘‘asukasmiṃ padese sīho saddamakāsi, asukasmiṃ byaggho’’ti sallakkhetvā pabhāte tattha gantvā vighāsamaṃsaṃ ādāya pacitvā khādati.

ก็ในสมัยนั้น พระราชาแห่งกรุงพาราณสีพระนามว่ารามะ ทรงเป็นโรคเรื้อน ถูกเหล่านางฟ้อนและนางสนมรังเกียจ ด้วยความสังเวชนั้น จึงพระราชทานราชสมบัติแก่พระโอรสองค์โต เสด็จเข้าไปสู่ป่า ทรงสร้างบรรณศาลาในป่านั้น เสวยรากไม้และผลไม้ ไม่นานนักก็ทรงหายจากโรค มีพระฉวีวรรณดุจทองคำ ขณะเสด็จเที่ยวไปในที่นั้นๆ ทอดพระเนตรเห็นต้นไม้ใหญ่มีโพรง จึงทรงทำความสะอาดพื้นที่ประมาณ 16 ศอกภายในโพรงนั้น ทรงประกอบประตูและหน้าต่าง ทรงทำบันได แล้วประทับอยู่ในที่นั้น พระองค์ทรงก่อไฟในเตาไฟ บรรทมฟังเสียงของเนื้อและสุกรเป็นต้นในเวลากลางคืน พระองค์ทรงกำหนดหมายว่า "ในที่โน้น ราชสีห์ส่งเสียง, ในที่โน้น เสือส่งเสียง" พอรุ่งเช้า ก็เสด็จไปที่นั่น ทรงนำเนื้อที่เป็นเดนมาปรุงแล้วเสวย

Athekadivasaṃ tasmiṃ paccūsasamaye aggiṃ jāletvā nisinne rājadhītāya sarīragandhena āgantvā byaggho tasmiṃ padese paṃsuṃ viyūhanto padare vivaramakāsi, tena ca vivarena sā byagghaṃ disvā bhītā vissaramakāsi. So taṃ saddaṃ sutvā – ‘‘itthisaddo eso’’ti ca sallakkhetvā pātova tattha gantvā – ‘‘ko etthā’’ti āha. Mātugāmo sāmīti. Kiṃ jātikāsīti? Okkākamahārājassa dhītā sāmīti. Nikkhamāti? Na sakkā sāmīti. Kiṃ kāraṇāti? Chavirogo me atthīti. So sabbaṃ pavattiṃ pucchitvā khattiyamānena anikkhamantiṃ – ‘‘ahampi khattiyo’’ti attano khattiyabhāvaṃ jānāpetvā nisseṇiṃ datvā uddharitvā attano vasanokāsaṃ netvā sayaṃ paribhuttabhesajjāniyeva datvā nacirasseva arogaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ katvā tāya saddhiṃ saṃvāsaṃ kappesi. Sā paṭhamasaṃvāseneva gabbhaṃ gaṇhitvā dve putte vijāyi, punapi dveti, evaṃ soḷasakkhattumpi vijāyi. Evaṃ dvattiṃsa bhātaro ahesuṃ. Te anupubbena vuḍḍhippatte pitā sabbasippāni sikkhāpesi.

ครั้งนั้น วันหนึ่ง เมื่อพระองค์ทรงก่อไฟประทับนั่งอยู่ในเวลาใกล้รุ่ง เสือตัวหนึ่งได้กลิ่นกายของราชธิดาจึงมาคุ้ยเขี่ยดินในที่นั้น ได้ทำช่องที่แผ่นกระดาน และราชธิดานั้นเห็นเสือทางช่องนั้น ก็ตกใจกลัว ร้องเสียงหลง พระราชาทรงได้ยินเสียงนั้น และทรงกำหนดหมายได้ว่า "นี่เป็นเสียงสตรี" จึงเสด็จไปที่นั่นแต่เช้าตรู่ ตรัสถามว่า "ใครอยู่ที่นี่" (นางทูลว่า) "มาตุคามเพคะ นายท่าน" (ตรัสถามว่า) "เธอมีชาติกำเนิดเป็นอะไร" (ทูลว่า) "เป็นธิดาของพระเจ้าโอกกากราชเพคะ นายท่าน" (ตรัสว่า) "จงออกมาเถิด" (ทูลว่า) "ออกมาไม่ได้เพคะ นายท่าน" (ตรัสถามว่า) "เพราะเหตุใด" (ทูลว่า) "หม่อมฉันเป็นโรคผิวหนังเพคะ" พระองค์ทรงสอบถามเรื่องราวทั้งหมดแล้ว จึงทรงแจ้งความเป็นกษัตริย์ของพระองค์แก่พระนางผู้ไม่ยอมออกมาด้วยขัตติยมานะว่า "เราก็เป็นกษัตริย์" แล้วทรงพาดบันไดนำพระนางขึ้นมา พาไปยังที่อยู่ของพระองค์ ประทานยาที่พระองค์เคยเสวยนั่นแหละ ไม่นานนักก็ทรงทำให้พระนางหายจากโรค มีพระฉวีวรรณดุจทองคำ แล้วทรงอยู่ร่วมกับพระนาง พระนางทรงตั้งครรภ์ตั้งแต่การอยู่ร่วมกันครั้งแรก ประสูติพระโอรสสองพระองค์ อีกครั้งก็สองพระองค์ ประสูติอย่างนี้ถึงสิบหกครั้ง ด้วยประการฉะนี้ จึงมีพี่น้องชายสามสิบสองคน เมื่อพระโอรสเหล่านั้นเจริญวัยขึ้นโดยลำดับ พระบิดาได้ทรงสอนศิลปะทั้งปวง

Athekadivasaṃ eko rāmarañño nagaravāsī vanacarako pabbate ratanāni gavesanto rājānaṃ disvā sañjānitvā āha – ‘‘jānāmahaṃ, deva, tumhe’’ti. Tato naṃ rājā sabbaṃ pavattiṃ pucchi. Tasmiṃyeva ca khaṇe te dārakā āgamiṃsu. So te disvā – ‘‘ke ime’’ti āha. ‘‘Puttā me’’ti ca vutte tesaṃ mātikavaṃsaṃ pucchitvā – ‘‘laddhaṃ dāni me [Pg.234] pābhata’’nti nagaraṃ gantvā rañño ārocesi. So ‘pitaraṃ ānayissāmī’ti caturaṅginiyā senāya tattha gantvā pitaraṃ vanditvā – ‘‘rajjaṃ, deva, sampaṭicchā’’ti yāci. So – ‘‘alaṃ, tāta, na tattha gacchāmi, idheva me imaṃ rukkhaṃ apanetvā nagaraṃ māpehī’’ti āha. So tathā katvā tassa nagarassa kolarukkhaṃ apanetvā katattā kolanagaranti ca byagghapathe katattā byagghapathanti cāti dve nāmāni āropetvā pitaraṃ vanditvā attano nagaraṃ agamāsi.

ครั้งนั้น วันหนึ่ง พรานป่าชาวเมืองของพระเจ้ารามะคนหนึ่ง ขณะแสวงหารัตนะบนภูเขา ได้เห็นพระราชาและจำได้ จึงกราบทูลว่า "ข้าแต่ฝ่าบาท ข้าพระองค์จำพระองค์ได้" ลำดับนั้น พระราชาจึงตรัสถามเรื่องราวทั้งหมดกับเขา และในขณะนั้นเอง เด็กเหล่านั้นก็มาถึง พรานป่าเห็นเด็กเหล่านั้นจึงทูลถามว่า "เหล่านี้คือใคร" เมื่อพระราชาตรัสตอบว่า "บุตรของเรา" เขาจึงได้ถามถึงวงศ์ของมารดาของเด็กเหล่านั้น แล้วคิดว่า "บัดนี้ เราได้ของกำนัลแล้ว" จึงไปยังเมืองแล้วกราบทูลแด่พระราชา (พระโอรส) พระราชานั้นทรงดำริว่า "เราจะไปทูลเชิญพระบิดามา" จึงเสด็จไปยังที่นั้นพร้อมด้วยเสนา 4 เหล่า ถวายบังคมพระบิดาแล้วทูลวิงวอนว่า "ข้าแต่ฝ่าบาท ขอทรงรับราชสมบัติเถิด" พระบิดานั้นตรัสว่า "พอเถิด ลูกพ่อ พ่อจะไม่ไปที่นั่น เธอจงกำจัดต้นไม้นี้แล้วสร้างเมืองให้พ่อในที่นี้แหละ" พระโอรสนั้นทรงกระทำอย่างนั้นแล้ว เพราะสร้างนครนั้นโดยกำจัดต้นกุ่ม (โกลพฤกษ์) จึงตั้งชื่อว่า "โกลิยนคร" และเพราะสร้างในทางเดินของเสือ จึงตั้งชื่อว่า "พยัคฆปถะ" ดังนี้ สองชื่อ แล้วถวายบังคมพระบิดา เสด็จกลับไปยังเมืองของพระองค์

Tato vayappatte kumāre mātā āha – ‘‘tātā, tumhākaṃ kapilavatthuvāsino sakyā mātulā santi. Mātuladhītānaṃ pana vo evarūpaṃ nāma kesaggahaṇaṃ hoti, evarūpaṃ dussagahaṇaṃ. Yadā tā nhānatitthaṃ āgacchanti, tadā gantvā yassa yā ruccati, so taṃ gaṇhatū’’ti. Te tatheva gantvā tāsu nhatvā sīsaṃ sukkhāpayamānāsu yaṃ yaṃ icchiṃsu, taṃ taṃ gahetvā nāmaṃ sāvetvā agamiṃsu. Sakyarājāno sutvā ‘‘hotu, bhaṇe, amhākaṃ ñātakā eva te’’ti tuṇhī ahesuṃ. Ayaṃ sakyakoliyānaṃ uppatti. Evaṃ tesaṃ sakyakoliyānaṃ aññamaññaṃ āvāhavivāhaṃ karontānaṃ yāva buddhakālā anupacchinnova vaṃso āgato. Tattha bhagavā sakyavaṃsaṃ dassetuṃ – ‘‘te raṭṭhasmā pabbājitā himavantapasse pokkharaṇiyā tīre’’tiādimāha. Tattha sammantīti vasanti. Sakyā vata bhoti raṭṭhasmā pabbājitā araññe vasantāpi jātisambhedamakatvā kulavaṃsaṃ anurakkhituṃ sakyā, samatthā, paṭibalāti attho. Tadaggeti taṃ aggaṃ katvā, tato paṭṭhāyāti attho. So ca nesaṃ pubbapurisoti so okkāko rājā etesaṃ pubbapuriso. Natthi etesaṃ gahapativaṃsena sambhedamattampīti.

ลำดับนั้น เมื่อพระกุมารทั้งหลายเจริญวัยแล้ว พระมารดาได้ตรัสว่า "พ่อทั้งหลาย พระเจ้าลุงของพวกเจ้าผู้เป็นศากยะ ประทับอยู่ในกรุงกบิลพัสดุ์มีอยู่ อนึ่ง ธิดาของพระเจ้าลุงของพวกเจ้า มีการเกล้าผมชื่ออย่างนี้ มีการนุ่งผ้าอย่างนี้ เมื่อใดนางเหล่านั้นมาสู่ท่าอาบน้ำ เมื่อนั้นพวกเจ้าจงไป กุมารองค์ใดชอบใจนางองค์ใด กุมารองค์นั้นจงจับนางองค์นั้นเถิด" พระกุมารเหล่านั้นไปแล้วอย่างนั้นเหมือนกัน ในขณะที่นางเหล่านั้นอาบน้ำแล้วกำลังทำให้ผมแห้ง ปรารถนาจะจับนางองค์ใดๆ ก็จับนางองค์นั้นๆ แล้วประกาศชื่อ (ของตน) กลับมาแล้ว เหล่ากษัตริย์ศากยะทรงสดับแล้ว ตรัสว่า "ช่างเถิด ท่านผู้เจริญ พวกเขาก็เป็นญาติของเราเหมือนกัน" แล้วได้ทรงนิ่งเสีย นี้คือความเป็นมาของศากยวงศ์และโกลิยวงศ์ เมื่อศากยวงศ์และโกลิยวงศ์เหล่านั้นทำการอาวาหวิวาหะกันและกันอย่างนี้ วงศ์สืบต่อมาไม่ขาดสายจนกระทั่งถึงพุทธกาล ในเรื่องนั้น เพื่อจะทรงแสดงศากยวงศ์ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำเป็นต้นว่า "พวกเขาถูกขับออกจากแว่นแคว้น (ได้อาศัยอยู่) ที่ฝั่งสระโบกขรณี ใกล้ภูเขาหิมพานต์" ในบทเหล่านั้น บทว่า สมฺมนฺติ คือ วสนฺติ (ย่อมอยู่) ความว่า น่าชมเชยหนอ ท่านผู้เจริญ พวกศากยะ แม้ถูกขับออกจากแว่นแคว้น อาศัยอยู่ในป่า ก็ไม่ทำการเจือปนด้วยชาติ (อื่น) สามารถเพื่อจะรักษาวงศ์ตระกูลไว้ได้, สามารถ, มีกำลัง บทว่า ตทคฺเค ความว่า ทำคำนั้นให้เป็นเบื้องต้น คือ ตั้งต้นแต่นั้นมา บทว่า โส จ เนสํ ปุพฺพปุริโส ความว่า พระเจ้าโอกกากราชพระองค์นั้นเป็นบุรุษคนแรกของกษัตริย์เหล่านี้ (ความว่า) แม้เพียงการเจือปนกับวงศ์ของคหบดีก็ไม่มีแก่กษัตริย์เหล่านี้

Evaṃ sakyavaṃsaṃ pakāsetvā idāni ambaṭṭhavaṃsaṃ pakāsento – ‘‘rañño kho panā’’tiādimāha. Kaṇhaṃ nāma janesīti kāḷavaṇṇaṃ antokucchiyaṃyeva sañjātadantaṃ parūḷhamassudāṭhikaṃ puttaṃ vijāyi. Pabyāhāsīti yakkho jātoti bhayena palāyitvā dvāraṃ pidhāya ṭhitesu gharamānusakesu ito cito ca vicaranto dhovatha mantiādīni vadanto uccāsaddamakāsi.

ครั้นทรงประกาศศากยวงศ์อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงประกาศอัมพัฏฐวงศ์ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "รญฺโญ โข ปน" บทว่า กณฺหํ นาม ชเนสิ คือ ได้คลอดบุตรมีผิวพรรณดำ มีฟันเกิดขึ้นในท้องนั่นเทียว มีหนวดและเคางอกงาม บทว่า ปพฺยาหาสิ คือ เมื่อคนในเรือนทั้งหลาย (กล่าวว่า) "ยักษ์เกิดแล้ว" แล้วกลัวหนีไปปิดประตูยืนอยู่ (กัณหกุมาร) เที่ยวไปในที่นี้และที่นี้ กล่าวคำเป็นต้นว่า "จงล้างเราเถิด" ได้ทำเสียงดัง

268. Te [Pg.235] māṇavakā bhagavantaṃ etadavocunti attano upārambhamocanatthāya – ‘‘etaṃ mā bhava’’ntiādivacanaṃ avocuṃ. Tesaṃ kira etadahosi – ‘‘ambaṭṭho amhākaṃ ācariyassa jeṭṭhantevāsī, sace mayaṃ evarūpe ṭhāne ekadvevacanamattampi na vakkhāma, ayaṃ no ācariyassa santike amhe paribhindissatī’’ti upārambhamocanatthaṃ evaṃ avocuṃ. Cittena panassa nimmadabhāvaṃ ākaṅkhanti. Ayaṃ kira mānanissitattā tesampi appiyova. Kalyāṇavākkaraṇoti madhuravacano. Asmiṃ vacaneti attanā uggahite vedattayavacane. Paṭimantetunti pucchitaṃ pañhaṃ paṭikathetuṃ, vissajjetunti attho. Etasmiṃ vā dāsiputtavacane. Paṭimantetunti uttaraṃ kathetuṃ.

๒๖๘. บทว่า เต มาณวกา ภควนฺตํ เอตทโวจุํ คือ มาณพเหล่านั้นได้กล่าวคำเป็นต้นว่า "เอตํ มา ภวํ" เพื่อต้องการจะเปลื้องตนจากการถูกตำหนิ ได้ยินว่า มาณพเหล่านั้นได้มีความคิดอย่างนี้ว่า "อัมพัฏฐะเป็นอันเตวาสิกผู้ใหญ่ของอาจารย์ของพวกเรา ถ้าพวกเราจักไม่กล่าวแม้เพียงคำหนึ่งหรือสองคำในที่เช่นนี้ ผู้นี้จักยุยงพวกเราในสำนักของอาจารย์ของพวกเรา" (เพราะเหตุนั้น) จึงได้กล่าวอย่างนี้เพื่อต้องการจะเปลื้องตนจากการถูกตำหนิ แต่โดยใจจริงแล้ว พวกเขาย่อมปรารถนาความเป็นผู้หมดมานะของอัมพัฏฐะนั้น ได้ยินว่า ผู้นี้เพราะเป็นผู้มีมานะจัด จึงเป็นผู้ไม่เป็นที่รักแม้ของมาณพเหล่านั้น บทว่า กลฺยาณวากฺกรณี คือ มีวาจาไพเราะ บทว่า อสฺมึ วจเน คือ ในถ้อยคำคือพระเวท 3 ที่ตนเรียนมา บทว่า ปฏิมนฺเตตุํ คือ เพื่อกล่าวตอบปัญหาที่ถูกถาม, เพื่อแก้ ความว่าอย่างนั้น หรือในคำว่า "บุตรของนางทาสี" นี้ บทว่า ปฏิมนฺเตตุํ คือ เพื่อกล่าวคำตอบ

269. Atha kho bhagavāti atha kho bhagavā – ‘‘sace ime māṇavakā ettha nisinnā evaṃ uccāsaddaṃ karissanti, ayaṃ kathā pariyosānaṃ na gamissati. Handa, ne nissadde katvā ambaṭṭheneva saddhiṃ kathemī’’ti te māṇavake etadavoca. Tattha mantavhoti mantayatha. Mayā saddhiṃ paṭimantetūti mayā saha kathetu. Evaṃ vutte māṇavakā cintayiṃsu – ‘‘ambaṭṭho tāva dāsiputtosīti vutte puna sīsaṃ ukkhipituṃ nāsakkhi. Ayaṃ kho jāti nāma dujjānā, sace aññampi kiñci samaṇo gotamo ‘tvaṃ dāso’ti vakkhati, ko tena saddhiṃ aḍḍaṃ karissati. Ambaṭṭho attanā baddhaṃ puṭakaṃ attanāva mocetū’’ti attānaṃ parimocetvā tasseva upari khipantā – ‘‘sujāto ca bho gotamā’’tiādimāhaṃsu.

๒๖๙. บทว่า อถ โข ภควา คือ ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาค (ทรงดำริว่า) "ถ้ามาณพเหล่านี้นั่งอยู่ในที่นี้ จักทำเสียงดังอย่างนี้ เรื่องนี้จักไม่ถึงที่สุด เอาล่ะ เราจะทำให้พวกเขาเงียบเสียงแล้วสนทนากับอัมพัฏฐะผู้เดียว" จึงได้ตรัสคำนี้กับมาณพเหล่านั้น ในบทเหล่านั้น บทว่า มนฺตโวฺห คือ มนฺตยถ (พวกท่านจงปรึกษากัน) บทว่า มยา สทฺธึ ปฏิมนฺเตตุ คือ มยา สห กเถตุ (จงให้เขาพูดกับเรา) เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว มาณพทั้งหลายคิดว่า "อัมพัฏฐะ พอถูกกล่าวว่า 'ท่านเป็นบุตรของนางทาสี' ก็ไม่สามารถจะเงยศีรษะขึ้นได้อีก ชาติกำเนิดนี้นี่แล รู้ได้ยากหนอ ถ้าพระสมณโคดมจักตรัสกับคนอื่นบางคนอีกว่า 'ท่านเป็นทาส' ใครเล่าจักโต้ตอบกับพระองค์ได้ อัมพัฏฐะจงแก้ห่อที่ตนผูกไว้ด้วยตนเองเถิด" (คิดดังนี้แล้ว) จึงเปลื้องตนออก โยน (ภาระ) ไปบนอัมพัฏฐะนั้นนั่นเทียว ได้กล่าวคำเป็นต้นว่า "สุชาโต จ โภ โคตมา"

270. Sahadhammikoti sahetuko sakāraṇo. Akāmā byākātabboti attanā anicchantenapi byākaritabbo, avassaṃ vissajjetabboti attho. Aññena vā aññaṃ paṭicarissasīti aññena vacanena aññaṃ vacanaṃ paṭicarissasi ajjhottharissasi, paṭicchādessasīti attho. Yo hi ‘‘kiṃ gotto tva’’nti evaṃ puṭṭho – ‘‘ahaṃ tayo vede jānāmī’’tiādīni vadati, ayaṃ aññena aññaṃ paṭicarati nāma. Pakkamissasi vāti pucchitaṃ pañhaṃ jānantova akathetukāmatāya uṭṭhāyāsanā pakkamissasi vā.

๒๗๐. บทว่า สหธมฺมิโก คือ มีเหตุ มีปัจจัย บทว่า อกามา พฺยากาตพฺโพ ความว่า แม้ตนไม่ปรารถนาก็พึงตอบ พึงแก้โดยแน่แท้ บทว่า อญฺเญน วา อญฺญํ ปฏิจริสฺสสิ ความว่า ท่านจักกลบเกลื่อน คือ ครอบงำ คือ ปิดบัง คำ (ที่ควรตอบ) ด้วยคำอื่น จริงอยู่ ผู้ใดถูกถามอย่างนี้ว่า "ท่านโคตรอะไร" ย่อมกล่าวคำเป็นต้นว่า "เรารู้พระเวท 3" ผู้นี้ชื่อว่าย่อมกลบเกลื่อนเรื่องหนึ่งด้วยอีกเรื่องหนึ่ง บทว่า ปกฺกมิสฺสสิ วา คือ หรือว่าท่านรู้อยู่ซึ่งปัญหาที่ถูกถามนั่นเทียว แต่เพราะความไม่ต้องการจะกล่าว จึงลุกจากอาสนะหลีกไปเสีย

Tuṇhī [Pg.236] ahosīti samaṇo gotamo maṃ sāmaṃyeva dāsiputtabhāvaṃ kathāpetukāmo, sāmaṃ kathite ca dāso nāma jātoyeva hoti. Ayaṃ pana dvatikkhattuṃ codetvā tuṇhī bhavissati, tato ahaṃ parivattitvā pakkamissāmīti cintetvā tuṇhī ahosi.

บทว่า ตุณฺหี อโหสิ คือ (อัมพัฏฐะ) คิดว่า "พระสมณโคดมมีความประสงค์จะให้เรากล่าวความเป็นบุตรของนางทาสีด้วยตนเอง และเมื่อกล่าวด้วยตนเองแล้ว ก็ชื่อว่าเป็นทาสโดยแท้ แต่ว่าท่านผู้นี้ ครั้นทวงถามสองสามครั้งแล้ว จักนิ่งเสีย แต่นั้น เราจักกลับหลีกไป" คิดดังนี้แล้ว จึงได้นิ่งเสีย

271. Vajiraṃ pāṇimhi assāti vajirapāṇi. Yakkhoti na yo vā so vā yakkho, sakko devarājāti veditabbo. Ādittanti aggivaṇṇaṃ. Sampajjalitanti suṭṭhu pajjalitaṃ. Sajotibhūtanti samantato jotibhūtaṃ, ekaggijālabhūtanti attho. Ṭhito hotīti mahantaṃ sīsaṃ, kandalamakuḷasadisā dāṭhā bhayānakāni akkhināsādīni evaṃ virūparūpaṃ māpetvā ṭhito.

๒๗๑. ชื่อว่าวชิรปาณี เพราะมีวชิราวุธในมือ บทว่า ยกฺโข คือ ไม่ใช่ยักษ์ตนใดตนหนึ่ง พึงทราบว่าคือท้าวสักกะจอมเทพ บทว่า อาทิตฺตํ คือ มีสีดังไฟ บทว่า สมฺปชฺชลิตํ คือ ลุกโชนดีแล้ว บทว่า สโชติภูตํ ความว่า มีเปลวไฟโดยรอบ เป็นกลุ่มเปลวไฟอันเดียวกัน บทว่า ฐิโต โหติ คือ นิรมิตรูปอันมีสัณฐานแปลกอย่างนี้ คือ มีศีรษะใหญ่ มีเขี้ยวเสมอด้วยดอกบัวหลวงตูม มีตาและจมูกเป็นต้นที่น่าสะพรึงกลัว แล้วยืนอยู่

Kasmā panesa āgatoti? Diṭṭhivissajjāpanatthaṃ. Api ca – ‘‘ahañceva kho pana dhammaṃ deseyyaṃ, pare ca me na ājāneyyu’’nti evaṃ dhammadesanāya appossukkabhāvaṃ āpanne bhagavati sakko mahābrahmunā saddhiṃ āgantvā – ‘‘bhagavā dhammaṃ desetha, tumhākaṃ āṇāya avattamāne mayaṃ vattāpessāma, tumhākaṃ dhammacakkaṃ hotu, amhākaṃ āṇācakka’’nti paṭiññaṃ akāsi. Tasmā – ‘‘ajja ambaṭṭhaṃ tāsetvā pañhaṃ vissajjāpessāmī’’ti āgato.

ก็เหตุไรท้าวสักกะนี้จึงเสด็จมา? ตอบว่า เพื่อทรงให้ (อัมพัฏฐะ) ละทิฏฐิ. อีกอย่างหนึ่ง เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงถึงความเป็นผู้มีพระอุตสาหะน้อยในการแสดงธรรมว่า "ถ้าเราพึงแสดงธรรมไซร้ สัตว์เหล่าอื่นก็จะไม่พึงรู้ทั่วถึงธรรมของเรา" ดังนี้ ท้าวสักกะพร้อมกับท้าวสหัมบดีมหาพรหมเสด็จมาแล้ว ได้ทรงกระทำปฏิญญาไว้ว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ขอพระองค์โปรดทรงแสดงธรรม ชนเหล่าใดไม่เป็นไปในอาณัติของพระองค์ ข้าพระองค์ทั้งหลายจักให้ชนเหล่านั้นเป็นไป ธรรมจักรของพระองค์จงมีเถิด อาณัติจักรของข้าพระองค์ทั้งหลายจงมีเถิด" ดังนี้. เพราะเหตุนั้น จึงเสด็จมาด้วยทรงดำริว่า "วันนี้ เราจักทำอัมพัฏฐะให้กลัวแล้วให้ตอบปัญหา" ดังนี้.

Bhagavā ceva passati ambaṭṭho cāti yadi hi taṃ aññepi passeyyuṃ, taṃ kāraṇaṃ agaru assa, ‘‘ayaṃ samaṇo gotamo ambaṭṭhaṃ attano vāde anotarantaṃ ñatvā yakkhaṃ āvāhetvā dassesi, tato ambaṭṭho bhayena kathesī’’ti vadeyyuṃ. Tasmā bhagavā ceva passati ambaṭṭho ca. Tassa taṃ disvāva sakalasarīrato sedā mucciṃsu. Antokucchi viparivattamānā mahāravaṃ viravi. So ‘‘aññepi nu kho passantī’’ti olokento kassaci lomahaṃsamattampi nāddasa. Tato – ‘‘idaṃ bhayaṃ mameva uppannaṃ, sacāhaṃ yakkhoti vakkhāmi, ‘kiṃ tavameva akkhīni atthi, tvameva yakkhaṃ passasi, paṭhamaṃ yakkhaṃ adisvā samaṇena gotamena vādasaṅghaṭṭe pakkhittova yakkhaṃ passasī’ti vadeyyu’’nti cintetvā ‘‘na dāni me [Pg.237] idha aññaṃ paṭisaraṇaṃ atthi, aññatra samaṇā gotamā’’ti maññamāno atha kho ambaṭṭho māṇavo…pe… bhagavantaṃ etadavoca.

ในบทว่า "พระผู้มีพระภาคเจ้าเท่านั้นทรงเห็น และอัมพัฏฐะก็เห็น" นั้น มีอธิบายว่า เพราะว่าถ้าแม้ชนเหล่าอื่นพึงเห็นยักษ์นั้น เหตุนั้นก็จะไม่หนักแน่น (คนอื่น) พึงกล่าวว่า "พระสมณโคดมนี้ ทรงทราบว่าอัมพัฏฐะไม่ยอมลงในวาทะของตน จึงทรงอัญเชิญยักษ์มาแสดงให้ดู เพราะเหตุนั้น อัมพัฏฐะจึงได้กล่าวเพราะความกลัว" ดังนี้. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเท่านั้นทรงเห็น และอัมพัฏฐะก็เห็น. พอเขาเห็นยักษ์นั้นเท่านั้น เหงื่อก็ไหลออกจากทั่วสรรพางค์กาย ท้องไส้ปั่นป่วน ส่งเสียงร้องดังลั่น. เขาแลดูอยู่ด้วยคิดว่า "คนอื่นเห็นบ้างหนอไม่" ก็มิได้เห็นแม้เพียงอาการขนพองสยองเกล้าของใครๆ เลย. แต่นั้น เขาจึงคิดว่า "ภัยนี้เกิดขึ้นแก่เราผู้เดียวเท่านั้น ถ้าเราจักบอกว่า 'นั่นยักษ์' คนอื่นก็จะพึงกล่าวว่า 'ท่านผู้เดียวเท่านั้นหรือมีตา ท่านผู้เดียวหรือเห็นยักษ์ ท่านไม่เห็นยักษ์มาก่อน แต่พอถูกพระสมณโคดมจับเข้าในการโต้ตอบวาทะ ก็เห็นยักษ์ขึ้นมา' ดังนี้" ครั้นคิดแล้ว จึงสำคัญว่า "บัดนี้ ที่พึ่งอื่นของเราในที่นี้ นอกจากพระสมณโคดม ย่อมไม่มี" ลำดับนั้น อัมพัฏฐมาณพ...ฯลฯ...ได้กราบทูลคำนี้แด่พระผู้มีพระภาคเจ้า.

272. Tāṇaṃ gavesīti tāṇaṃ gavesamāno. Leṇaṃ gavesīti leṇaṃ gavesamāno. Saraṇaṃ gavesīti saraṇaṃ gavesamāno. Ettha ca tāyati rakkhatīti tāṇaṃ. Nilīyanti etthāti leṇaṃ. Saratīti saraṇaṃ, bhayaṃ hiṃsati, viddhaṃsetīti attho. Upanisīditvāti upagamma heṭṭhāsane nisīditvā. Bravitūti vadatu.

๒๗๒. บทว่า ตาณํ คเวสี ความว่า แสวงหาเครื่องต้านทาน. บทว่า เลณํ คเวสี ความว่า แสวงหาที่หลีกเร้น. บทว่า สรณํ คเวสี ความว่า แสวงหาที่พึ่ง. และในบทเหล่านี้ พึงทราบความหมายดังนี้: ชื่อว่า ตานะ เพราะอรรถว่า ย่อมต้านทาน คือ ย่อมรักษา. ชื่อว่า เลณะ เพราะเป็นที่สัตว์ทั้งหลายหลีกเร้น. ชื่อว่า สรณะ เพราะอรรถว่า ย่อมกำจัด คือ ย่อมเบียดเบียน ย่อมทำลายภัย. บทว่า อุปนิสีทิตฺวา ความว่า เข้าไปนั่งในที่ต่ำ. บทว่า พฺรวีตุ ความว่า ขอจงตรัสเถิด.

Ambaṭṭhavaṃsakathā

เรื่องวงศ์ของอัมพัฏฐะ

273-274. Dakkhiṇajanapadanti dakkhiṇāpathoti pākaṭaṃ. Gaṅgāya dakkhiṇato pākaṭajanapadaṃ. Tadā kira dakkhiṇāpathe bahū brāhmaṇatāpasā honti, so tattha gantvā ekaṃ tāpasaṃ vattapaṭipattiyā ārādhesi. So tassa upakāraṃ disvā āha – ‘‘ambho, purisa, mantaṃ te demi, yaṃ icchasi, taṃ mantaṃ gaṇhāhī’’ti. So āha – ‘‘na me ācariya, aññena mantena, kiccaṃ atthi, yassānubhāvena āvudhaṃ na parivattati, taṃ me mantaṃ dehī’’ti. So – ‘‘bhadraṃ, bho’’ti tassa dhanuagamanīyaṃ ambaṭṭhaṃ nāma vijjaṃ adāsi, so taṃ vijjaṃ gahetvā tattheva vīmaṃsitvā – ‘‘idāni me manorathaṃ pūressāmī’’ti isivesaṃ gahetvā okkākassa santikaṃ gato. Tena vuttaṃ – ‘‘dakkhiṇajanapadaṃ gantvā brahmamante adhīyitvā rājānaṃ okkākaṃ upasaṅkamitvā’’ti.

๒๗๓-๒๗๔. บทว่า ทกฺขิณชนปทํ คือ ชนบทที่ปรากฏว่า ทักขิณาบถ. คือชนบทที่ปรากฏทางทิศใต้ของแม่น้ำคงคา. ได้ยินว่า ในครั้งนั้น ในทักขิณาบถ มีพราหมณ์ดาบสเป็นอันมาก กัณหดาบสนั้นไปที่นั่นแล้ว ได้บำรุงดาบสตนหนึ่งด้วยวัตรปฏิบัติ. ดาบสนั้นเห็นอุปการะของเขาแล้วจึงกล่าวว่า "แน่ะบุรุษ เราจะให้มนต์แก่ท่าน ท่านปรารถนามนต์ใด จงเรียนมนต์นั้นเถิด". กัณหดาบสกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านอาจารย์ ข้าพเจ้าไม่มีกิจด้วยมนต์อื่น ขอท่านจงให้มนต์นั้นแก่ข้าพเจ้า ซึ่งด้วยอานุภาพของมนต์นั้น อาวุธย่อมไม่หมุนกลับ". ดาบสนั้นกล่าวว่า "ดีละ ท่าน" แล้วได้ให้วิชชาชื่ออัมพัฏฐะ อันทำธนูไม่ให้มาได้ แก่กัณหดาบสนั้น กัณหดาบสนั้นเรียนวิชชานั้นแล้ว ทดลองในที่นั้นเองแล้วคิดว่า "บัดนี้ เราจักให้ความปรารถนาของเราเต็มเปี่ยม" ดังนี้ จึงถือเพศฤาษี ไปสู่สำนักของพระเจ้าโอกกากะ. เพราะเหตุนั้น พระสังคีติกาจารย์จึงกล่าวไว้ว่า "ไปสู่ทักขิณชนบท ศึกษาพรหมมนต์แล้ว เข้าไปเฝ้าพระเจ้าโอกกากะ" ดังนี้.

Ettha brahmamanteti ānubhāvasampannatāya seṭṭhamante. Ko nevaṃ’re ayaṃ mayhaṃ dāsiputtoti ko nu evaṃ are ayaṃ mama dāsiputto. So taṃ khurappanti so rājā taṃ māretukāmatāya sannahitaṃ saraṃ tassa mantānubhāvena neva khipituṃ na apanetuṃ sakkhi, tāvadeva sakalasarīre sañjātasedo bhayena vedhamāno aṭṭhāsi.

ในบทนี้ บทว่า พฺรหฺมมนฺเต คือ มนต์อันประเสริฐ เพราะถึงพร้อมด้วยอานุภาพ. บทว่า โก เนวํ’เร อยํ มยฺหํ ทาสิปุตฺโต ความว่า นี่อะไรกัน เจ้าคนนี้เป็นลูกทาสีของเรา. บทว่า โส ตํ ขุรปฺปํ ความว่า พระราชานั้นทรงประสงค์จะฆ่ากัณหดาบสนั้น จึงทรงน้าวลูกศรไว้ แต่ด้วยอานุภาพมนต์ของกัณหดาบสนั้น ไม่สามารถจะยิงไปได้ ทั้งไม่สามารถจะเอาลงได้ ในขณะนั้นเอง ก็มีเหงื่อโทรมทั่วพระวรกาย ทรงยืนตัวสั่นอยู่ด้วยความกลัว.

Amaccāti mahāmaccā. Pārisajjāti itare parisāvacarā. Etadavocunti – ‘‘daṇḍakīrañño kisavacchatāpase aparaddhassa āvudhavuṭṭhiyā sakalaraṭṭhaṃ vinaṭṭhaṃ[Pg.238]. Nāḷikero pañcasu tāpasasatesu ajjuno ca aṅgīrase aparaddho pathaviṃ bhinditvā nirayaṃ paviṭṭho’’ti cintayantā bhayena etaṃ sotthi, bhaddantetiādivacanaṃ avocuṃ.

บทว่า อมจฺจา คือ มหาอำมาตย์. บทว่า ปาริสชฺชา คือ ชนที่เหลือผู้เข้าประชุม. บทว่า เอตทโวจุํ ความว่า (อำมาตย์และบริษัท) คิดกันว่า "แว่นแคว้นทั้งหมดของพระเจ้าทัณฑกี ผู้ประทุษร้ายต่อกิสวัจฉดาบส ได้พินาศไปแล้วด้วยห่าฝนคือศัสตราวุธ. พระเจ้านาฬิเกระประทุษร้ายต่อดาบส ๕๐๐ ตน และพระเจ้าอัชชุนะประทุษร้ายต่ออังคีรสดาบส ก็ได้แหวกแผ่นดินเข้าสู่นรก" ดังนี้แล้ว จึงได้กราบทูลคำนี้ คือ "ขอความสวัสดีจงมีแด่พระองค์เถิด พระเจ้าข้า" เป็นต้น ด้วยความกลัว.

Sotthi bhavissati raññoti idaṃ vacanaṃ kaṇho ciraṃ tuṇhī hutvā tato anekappakāraṃ yācīyamāno – ‘‘tumhākaṃ raññā mādisassa isino khurappaṃ sannayhantena bhāriyaṃ kammaṃ kata’’ntiādīni ca vatvā pacchā abhāsi. Undriyissatīti bhijjissati, thusamuṭṭhi viya vippakiriyissatīti. Idaṃ so ‘‘janaṃ tāsessāmī’’ti musā bhaṇati. Sarasanthambhanamatteyeva hissa vijjāya ānubhāvo, na aññatra. Ito paresupi vacanesu eseva nayo.

กัณหดาบสนิ่งอยู่เป็นเวลานาน ต่อจากนั้น เมื่อถูกวิงวอนด้วยประการต่างๆ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "พระราชาของพวกท่าน เมื่อทรงน้าวลูกศรต่อฤาษีเช่นเรา ได้ทรงกระทำกรรมอันหนักไว้" แล้วจึงได้กล่าวคำนี้ในภายหลังว่า "ความสวัสดีจักมีแด่พระราชา". บทว่า อุนฺทฺริยิสฺสติ ความว่า จักแตก จักกระจายไปเหมือนกำแกลบ. คำนี้ กัณหดาบสนั้นกล่าวเท็จด้วยคิดว่า "เราจักทำให้มหาชนกลัว". จริงอยู่ อานุภาพแห่งวิชชาของเขามีอยู่เพียงแค่ทำให้ลูกศรแข็งทื่อเท่านั้น ไม่มีในกรณีอื่น. แม้ในคำทั้งหลายต่อจากนี้ไป ก็นัยนี้เช่นกัน.

Pallomoti pannalomo. Lomahaṃsanamattampissa na bhavissati. Idaṃ kira so ‘‘sace me rājā taṃ dārikaṃ dassatī’’ti paṭiññaṃ kāretvā avaca. Kumāre khurappaṃ patiṭṭhapesīti tena ‘‘saro otaratū’’ti mante parivatti, te kumārassa nābhiyaṃ patiṭṭhapesi. Dhītaraṃ adāsīti sīsaṃ dhovitvā adāsaṃ bhujissaṃ katvā dhītaraṃ adāsi, uḷāre ca taṃ ṭhāne ṭhapesi. Mā kho tumhe māṇavakāti idaṃ pana bhagavā – ‘‘ekena pakkhena ambaṭṭho sakyānaṃ ñāti hotī’’ti pakāsento tassa samassāsanatthaṃ āha. Tato ambaṭṭho ghaṭasatena abhisitto viya passaddhadaratho hutvā samassāsetvā samaṇo gotamo maṃ ‘‘tosessāmī’’ti ekena pakkhena ñātiṃ karoti, khattiyo kirāhamasmī’’ti cintesi.

บทว่า ปลฺโลโม คือ ผู้มีขนร่วงแล้ว. แม้เพียงการขนพองสยองเกล้าก็จักไม่มีแก่ราชกุมารนั้น. ได้ยินว่า กัณหดาบสนั้นให้พระราชาทรงทำปฏิญญาว่า "ถ้าพระราชาจักประทานพระธิดานั้นแก่เรา" แล้วจึงได้กล่าวคำนี้. บทว่า กุมาเร ขุรปฺปํ ปติฏฺฐเปสิ ความว่า กัณหดาบสนั้นบริกรรมมนต์ว่า "ขอให้ลูกศรจงลดลง" แล้วได้ทำให้ลูกศรนั้นตั้งอยู่ที่พระนาภีของราชกุมาร. บทว่า ธีตรํ อทาสิ ความว่า ทรงสระพระเศียรแล้ว ทำให้พ้นจากความเป็นทาส แล้วได้ประทานพระธิดา และได้ทรงตั้งกัณหดาบสนั้นไว้ในตำแหน่งอันสูงส่ง. ส่วนคำว่า มา โข ตุมฺเห มาณวกา นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเพื่อปลอบโยนอัมพัฏฐมาณพนั้น โดยทรงประกาศว่า "โดยฝ่ายหนึ่ง อัมพัฏฐะเป็นญาติของเหล่าศากยะ". ลำดับนั้น อัมพัฏฐะมีความกระวนกระวายสงบระงับแล้ว ได้รับความเบาใจ เหมือนถูกรดด้วยน้ำร้อยหม้อ คิดว่า "พระสมณโคดมทรงประสงค์จะทำให้เรายินดี จึงทรงทำให้เป็นญาติโดยฝ่ายหนึ่ง ได้ยินว่า เราเป็นกษัตริย์".

Khattiyaseṭṭhabhāvavaṇṇanā

อธิบายความเป็นผู้ประเสริฐที่สุดแห่งกษัตริย์

275. Atha kho bhagavā – ‘‘ayaṃ ambaṭṭho khattiyosmī’’ti saññaṃ karoti, attano akhattiyabhāvaṃ na jānāti, handa naṃ jānāpessāmīti khattiyavaṃsaṃ dassetuṃ uttaridesanaṃ vaḍḍhento – ‘‘taṃ kiṃ maññasi ambaṭṭhā’’tiādimāha. Tattha idhāti imasmiṃ loke. Brāhmaṇesūti brāhmaṇānaṃ antare. Āsanaṃ vā udakaṃ vāti aggāsanaṃ vā aggodakaṃ vā. Saddheti matake uddissa katabhatte. Thālipāketi maṅgalādibhatte. Yaññeti yaññabhatte. Pāhuneti pāhunakānaṃ katabhatte paṇṇākārabhatte vā. Api nussāti api nu assa khattiyaputtassa. Āvaṭaṃ vā assa anāvaṭaṃ vāti[Pg.239], brāhmaṇakaññāsu nivāraṇaṃ bhaveyya vā no vā, brāhmaṇadārikaṃ labheyya vā na vā labheyyāti attho. Anupapannoti khattiyabhāvaṃ apatto, aparisuddhoti attho.

๒๗๕. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงดำริว่า “อัมพัฏฐมาณพนี้มีความสำคัญว่า ‘เราเป็นกษัตริย์’ แต่ไม่รู้ภาวะที่ตนไม่ใช่กษัตริย์ เอาเถิด เราจะทำให้เขารู้” ดังนี้แล้ว เมื่อจะทรงแสดงเทศนาให้ยิ่งขึ้นไปเพื่อแสดงวงศ์กษัตริย์ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “อัมพัฏฐะ ท่านจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร” ในบทเหล่านั้น บทว่า อิธ (ใน...นี้) คือ ในโลกนี้ บทว่า พฺราหฺมเณสุ (ในหมู่พราหมณ์) คือ ในท่ามกลางของพราหมณ์ทั้งหลาย บทว่า อาสนํ วา อุทกํ วา (อาสนะหรือน้ำ) คือ อาสนะเลิศหรือน้ำเลิศ บทว่า สทฺเธ (ในงานศรัทธา) คือ ในภัตตาหารที่ทำอุทิศให้ผู้ตาย บทว่า ถาลิปาเก (ในถาลีปากะ) คือ ในภัตตาหารเนื่องในงานมงคลเป็นต้น บทว่า ยญฺเญ (ในยัญ) คือ ในภัตตาหารที่เป็นเครื่องบูชายัญ บทว่า ปาหุเน (ในปาหุนะ) คือ ในภัตตาหารที่ทำเพื่อแขก หรือภัตตาหารที่เป็นเครื่องบรรณาการ บทว่า อปิ นุสฺส (แม้แก่กษัตริย์บุตรนั้น) คือ แม้แก่บุตรของกษัตริย์นั้น บทว่า อาวฏํ วา อสฺส อนาวฏํ วา (จะถูกกีดกันหรือไม่ถูกกีดกัน) อธิบายว่า จะมีการห้ามในพวกหญิงสาวพราหมณ์หรือไม่ หรือว่าจะได้หญิงสาวพราหมณ์หรือไม่ บทว่า อนุปปนฺโน (ไม่ถึงพร้อม) อธิบายว่า ไม่ถึงความเป็นกษัตริย์ ไม่บริสุทธิ์

276. Itthiyā vā itthiṃ karitvāti itthiyā vā itthiṃ pariyesitvā. Kismiñcideva pakaraṇeti kismiñcideva dose brāhmaṇānaṃ ayutte akattabbakaraṇe. Bhassapuṭenāti bhasmapuṭena, sīse chārikaṃ okiritvāti attho.

๒๗๖. บทว่า อิตฺถิยา วา อิตฺถึ กริตฺวา (อาศัยสตรี หรือทำสตรีให้เป็นเหตุ) คือ แสวงหาสตรีโดยอาศัยสตรี บทว่า กิสฺมิญฺจิเทว ปกรเณ (ในกรณีใดกรณีหนึ่ง) คือ เพราะโทษอย่างใดอย่างหนึ่ง เพราะการกระทำสิ่งที่ไม่สมควร ไม่บังควรของพวกพราหมณ์ บทว่า ภสฺสปุเฏน (ด้วยห่อเถ้า) คือ ด้วยห่อขี้เถ้า อธิบายว่า โปรยขี้เถ้าบนศีรษะ

277. Janetasminti janitasmiṃ, pajāyāti attho. Ye gottapaṭisārinoti ye janetasmiṃ gottaṃ paṭisaranti – ‘‘ahaṃ gotamo, ahaṃ kassapo’’ti, tesu loke gottapaṭisārīsu khattiyo seṭṭho. Anumatā mayāti mama sabbaññutaññāṇena saddhiṃ saṃsanditvā desitā mayā anuññātā.

๒๗๗. บทว่า ชเนตสฺมึ (ในหมู่ชน) อธิบายว่า ในหมู่ประชา บทว่า เย โคตฺตปฏิสาริโน (ผู้ที่ยึดถือโคตร) คือ ชนเหล่าใดในหมู่ชนยึดถือโคตรว่า “เราเป็นโคตมะ เราเป็นกัสสปะ” ในบรรดาผู้ยึดถือโคตรในโลกนั้น กษัตริย์ประเสริฐที่สุด บทว่า อนุมา มยา (อันเราอนุญาตแล้ว) คือ อันเราแสดงแล้วโดยเทียบเคียงกับพระสัพพัญญุตญาณของเรา อันเราอนุญาตแล้ว

Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปฐมภาณวาร จบแล้ว

Vijjācaraṇakathāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยวิชชาและจรณะ

278. Imāya pana gāthāya vijjācaraṇasampannoti idaṃ padaṃ sutvā ambaṭṭho cintesi – ‘‘vijjā nāma tayo vedā, caraṇaṃ pañca sīlāni, tayidaṃ amhākaṃyeva atthi, vijjācaraṇasampanno ce seṭṭho, mayameva seṭṭhā’’ti niṭṭhaṃ gantvā vijjācaraṇaṃ pucchanto – ‘‘katamaṃ pana taṃ, bho gotama, caraṇaṃ, katamā ca pana sā vijjā’’ti āha. Athassa bhagavā taṃ brāhmaṇasamaye siddhaṃ jātivādādipaṭisaṃyuttaṃ vijjācaraṇaṃ paṭikkhipitvā anuttaraṃ vijjācaraṇaṃ dassetukāmo – ‘‘na kho ambaṭṭhā’’tiādimāha. Tattha jātivādoti jātiṃ ārabbha vādo, brāhmaṇassevidaṃ vaṭṭati, na suddassātiādi vacananti attho. Esa nayo sabbattha. Jātivādavinibaddhāti jātivāde vinibaddhā. Esa nayo sabbattha.

๒๗๘. ก็แล อัมพัฏฐมาณพได้ฟังบทว่า วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน ในคาถานี้แล้ว จึงคิดว่า “ที่ชื่อว่าวิชชา ได้แก่ ไตรเพท ที่ชื่อว่าจรณะ ได้แก่ ศีล ๕ วิชชาและจรณะนั้นมีอยู่เฉพาะในลัทธิของพวกเราเท่านั้น ถ้าผู้ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะเป็นผู้ประเสริฐสุด พวกเรานั่นแหละก็เป็นผู้ประเสริฐสุด” ดังนี้แล้ว เมื่อถึงความตกลงใจแล้ว ประสงค์จะถามถึงวิชชาและจรณะ จึงทูลถามว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ก็จรณะนั้นเป็นไฉน และวิชชานั้นเป็นไฉน” ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงปฏิเสธวิชชาและจรณะที่ปรากฏในลัทธิของพราหมณ์ ซึ่งประกอบด้วยชาติวาทะเป็นต้นนั้นแล้ว ทรงประสงค์จะแสดงอนุตตรวิชชาและจรณะ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “ดูกรอัมพัฏฐะ หามิได้” ในบทเหล่านั้น บทว่า ชาติวาโท (วาทะว่าด้วยชาติ) อธิบายว่า คือวาทะที่ปรารภชาติ เป็นคำกล่าวเป็นต้นว่า “การกระทำนี้สมควรแก่พราหมณ์เท่านั้น ไม่สมควรแก่ศูทร” นัยนี้พึงใช้ได้ในทุกแห่ง บทว่า ชาติวาทวินิพทฺธา (ผูกพันในวาทะว่าด้วยชาติ) คือ ผูกพันในวาทะว่าด้วยชาติ นัยนี้พึงใช้ได้ในทุกแห่ง

Tato ambaṭṭho – ‘‘yattha dāni mayaṃ laggissāmāti cintayimha, tato no samaṇo gotamo mahāvāte thusaṃ dhunanto viya dūrameva avakkhipi. Yattha pana mayaṃ na laggāma, tattha no niyojesi. Ayaṃ no vijjācaraṇasampadā ñātuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā puna vijjācaraṇasampadaṃ pucchi. Athassa [Pg.240] bhagavā samudāgamato pabhuti vijjācaraṇaṃ dassetuṃ – ‘‘idha ambaṭṭha tathāgato’’tiādimāha.

ลำดับนั้น อัมพัฏฐมาณพคิดว่า “บัดนี้ เราคิดว่าจะยึดหน่วงในที่ใด พระสมณโคดมก็ทรงขจัดเราเสียจากที่นั้นไปไกล เหมือนคนสลัดแกลบในลมแรง แต่ในที่ใดเราไม่ได้ยึดหน่วง พระองค์กลับทรงชักนำเราในที่นั้น สมควรที่เราจะรู้ความถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะนี้” ดังนี้แล้ว จึงทูลถามถึงความถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะอีกครั้ง ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงวิชชาและจรณะแก่เขาตั้งแต่ต้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “ดูกรอัมพัฏฐะ ตถาคต...”

279. Ettha ca bhagavā caraṇapariyāpannampi tividhaṃ sīlaṃ vibhajanto ‘‘idamassa hoti caraṇasmi’’nti aniyyātetvā ‘‘idampissa hoti sīlasmi’’nti sīlavaseneva niyyātesi. Kasmā? Tassapi hi kiñci kiñci sīlaṃ atthi, tasmā caraṇavasena niyyātiyamāne ‘‘mayampi caraṇasampannā’’ti tattha tattheva laggeyya. Yaṃ pana tena supinepi na diṭṭhapubbaṃ, tasseva vasena niyyātento paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Idampissa hoti caraṇasmiṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, idampissa hoti caraṇasmintiādimāha. Ettāvatā aṭṭhapi samāpattiyo caraṇanti niyyātitā honti, vipassanā ñāṇato pana paṭṭhāya aṭṭhavidhāpi paññā vijjāti niyyātitā.

๒๗๙. ในข้อนี้ พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงจำแนกศีล ๓ อย่างแม้จะสงเคราะห์เข้าในจรณะ ก็มิได้ทรงสรุปว่า “นี้เป็นจรณะของเขา” แต่ทรงสรุปโดยนัยแห่งศีลเท่านั้นว่า “แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเขา” เพราะเหตุไร? เพราะแม้มาณพนั้นก็มีศีลอยู่บ้างเล็กน้อย ฉะนั้น เมื่อทรงสรุปโดยนัยแห่งจรณะ เขาจะพึงยึดติดในข้อนั้นๆ ว่า “แม้พวกเราก็ถึงพร้อมด้วยจรณะ” แต่สิ่งที่เขาไม่เคยเห็นแม้ในความฝัน พระองค์เมื่อจะทรงสรุปโดยนัยแห่งสิ่งนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “เธอบรรลุปฐมฌานอยู่... แม้ข้อนี้ก็เป็นจรณะของเธอ... (ละ)... เธอบรรลุจตุตถฌานอยู่ แม้ข้อนี้ก็เป็นจรณะของเธอ” ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ สมาบัติทั้ง ๘ ก็เป็นอันทรงสรุปแล้วว่าเป็น “จรณะ” ส่วนปัญญาทั้ง ๘ อย่าง ตั้งแต่วิปัสสนาญาณเป็นต้นไป ก็ทรงสรุปแล้วว่าเป็น “วิชชา”

Catuapāyamukhakathāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยอบายมุข ๔

280. Apāyamukhānīti vināsamukhāni. Anabhisambhuṇamānoti asampāpuṇanto, avisahamāno vā. Khārividhamādāyāti ettha khārīti araṇī kamaṇḍalu sujādayo tāpasaparikkhārā. Vidhoti kājo. Tasmā khāribharitaṃ kājamādāyāti attho. Ye pana khārivividhanti paṭhanti, te ‘‘khārīti kājassa nāmaṃ, vividhanti bahukamaṇḍaluādiparikkhāra’’nti vaṇṇayanti. Pavattaphalabhojanoti patitaphalabhojano. Paricārakoti kappiyakaraṇapattapaṭiggahaṇapādadhovanādivattakaraṇavasena paricārako. Kāmañca guṇādhikopi khīṇāsavasāmaṇero puthujjanabhikkhuno vuttanayena paricārako hoti, ayaṃ pana na tādiso guṇavasenapi veyyāvaccakaraṇavasenapi lāmakoyeva.

๒๘๐. บทว่า อปายมุขานิ (อบายมุข) คือ ทางแห่งความพินาศ บทว่า อนภิสมฺภุณมาโน (ไม่อาจจะ) คือ ไม่สามารถจะบรรลุได้ หรือ ไม่สามารถจะทนได้ ในบทว่า ขาริวิธมาทาย (ถือเอาคานหาบ) นี้ บทว่า ขารี คือ บริขารของดาบส มีไม้สีไฟ คนโทน้ำ ทัพพี เป็นต้น บทว่า วิโธ คือ คานหาบ ฉะนั้น จึงมีความหมายว่า ถือเอาคานหาบที่เต็มไปด้วยบริขารของดาบส ส่วนอาจารย์เหล่าใดอ่านว่า ขาริวิวิธํ ท่านเหล่านั้นอธิบายว่า “ขารี เป็นชื่อของคานหาบ, วิวิธํ คือ บริขารต่างๆ มีคนโทน้ำจำนวนมากเป็นต้น” บทว่า ปวตฺตผลโภชโน (มีผลไม้หล่นเป็นอาหาร) คือ มีผลไม้ที่หล่นเองเป็นอาหาร บทว่า ปริจารโก (ผู้บำรุง) คือ ผู้รับใช้โดยการทำวัตร มีการทำกัปปิยะ การรับบาตร การล้างเท้า เป็นต้น และจริงอยู่ แม้สามเณรขีณาสพผู้มีคุณสูงกว่า ก็เป็นผู้รับใช้ของภิกษุปุถุชนโดยนัยที่กล่าวแล้วได้ แต่ดาบสนี้ไม่ใช่เช่นนั้น เป็นผู้เลวทรามโดยคุณและโดยการทำไวยาวัจจ์ด้วย

Kasmā pana tāpasapabbajjā sāsanassa vināsamukhanti vuttāti? Yasmā gacchantaṃ gacchantaṃ sāsanaṃ tāpasapabbajjāvasena osakkissati. Imasmiñhi sāsane pabbajitvā tisso sikkhā pūretuṃ asakkontaṃ lajjino sikkhākāmā – ‘‘natthi tayā saddhiṃ uposatho vā pavāraṇā vā saṅghakammaṃ vā’’ti jigucchitvā parivajjenti. So ‘‘dukkaraṃ khuradhārūpamaṃ sāsane paṭipattipūraṇaṃ dukkhaṃ, tāpasapabbajjā pana sukarā ceva bahujanasammatā cā’’ti vibbhamitvā tāpaso hoti. Aññe taṃ disvā – ‘‘kiṃ tayā kata’’nti pucchanti. So – ‘‘bhāriyaṃ tumhākaṃ sāsane kammaṃ, idha pana sachandacārino maya’’nti [Pg.241] vadati. Sopi, yadi evaṃ ahampi ettheva pabbajāmīti tassa anusikkhanto tāpaso hoti. Evamaññepi aññepīti kamena tāpasāva bahukā honti. Tesaṃ uppannakāle sāsanaṃ osakkitaṃ nāma bhavissati. Loke evarūpo buddho nāma uppajji, tassa īdisaṃ nāma sāsanaṃ ahosīti sutamattameva bhavissati. Idaṃ sandhāya bhagavā tāpasapabbajjaṃ sāsanassa vināsamukhanti āha.

ถามว่า ก็เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่าดาบสบรรพชาเป็นปากทางแห่งความเสื่อมแห่งพระศาสนา? ตอบว่า เพราะว่าพระศาสนาเมื่อกาลเวลาล่วงไปๆ ย่อมเสื่อมถอยไปเพราะอาศัยดาบสบรรพชา จริงอยู่ ในพระศาสนานี้ ภิกษุผู้บวชแล้วไม่อาจเพื่อบำเพ็ญสิกขาสามให้บริบูรณ์ได้ ภิกษุผู้มีความละอาย ผู้ใคร่ต่อการศึกษา ย่อมรังเกียจแล้วเว้นขาด โดยกล่าวว่า “อุปสมบทก็ดี ปวารณาก็ดี สังฆกรรมก็ดี ร่วมกับท่านไม่มี” ภิกษุนั้นครั้นสึกออกไปแล้ว ด้วยคิดว่า “การบำเพ็ญข้อปฏิบัติในพระศาสนาให้บริบูรณ์ทำได้ยาก เปรียบด้วยคมมีด เป็นทุกข์ ส่วนดาบสบรรพชานี้ทำได้ง่ายด้วย ทั้งเป็นที่ยอมรับของมหาชนด้วย” จึงกลายเป็นดาบสไป ภิกษุเหล่าอื่นเห็นดาบสนั้นแล้วจึงถามว่า “ท่านทำอะไร?” ดาบสนั้นตอบว่า “กรรมในศาสนาของพวกท่านเป็นภาระหนัก ส่วนในที่นี้ พวกเราเป็นผู้เที่ยวไปตามความพอใจของตน” แม้ภิกษุนั้นก็คิดว่า “ถ้าอย่างนั้น แม้เราก็จะบวชในที่นี้แหละ” แล้วบวชตามดาบสนั้น กลายเป็นดาบสไป ด้วยประการฉะนี้ แม้ภิกษุเหล่าอื่น ๆ ก็กลายเป็นดาบสไปโดยลำดับ ดาบสเท่านั้นจึงมีจำนวนมาก เมื่อดาบสเหล่านั้นเกิดขึ้นแล้ว ในกาลนั้น พระศาสนาจักชื่อว่าเสื่อมถอยไป จักเป็นเพียงแค่ได้ยินมาเท่านั้นว่า “พระพุทธเจ้าพระนามว่าอย่างนี้ได้อุบัติขึ้นแล้วในโลก พระศาสนาของพระองค์ชื่อว่าอย่างนี้ได้มีแล้ว” พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงข้อนี้ จึงตรัสว่าดาบสบรรพชาเป็นปากทางแห่งความเสื่อมแห่งพระศาสนา

Kudālapiṭakanti kandamūlaphalaggahaṇatthaṃ kudālañceva piṭakañca. Gāmasāmantaṃ vāti vijjācaraṇasampadādīni anabhisambhuṇanto, kasikammādīhi ca jīvitaṃ nipphādetuṃ dukkhanti maññamāno bahujanakuhāpanatthaṃ gāmasāmante vā nigamasāmante vā aggisālaṃ katvā sappiteladadhimadhuphāṇitatilataṇḍulādīhi ceva nānādārūhi ca homakaraṇavasena aggiṃ paricaranto acchati.

คำว่า กุทาลปิฏกํ (จอบและตะกร้า) หมายถึง จอบและตะกร้าเพื่อประโยชน์แก่การถือเอากันทะมูละและผลไม้ (หัวมัน รากไม้ และผลไม้) ส่วนคำว่า คามสามนฺตํ วา (ในที่ไม่ไกลจากบ้าน) หมายถึง ผู้ไม่อาจบรรลุวิชชาและจรณสัมปทาเป็นต้นได้ และสำคัญว่าการดำรงชีวิตด้วยกสิกรรมเป็นต้นเป็นทุกข์ เพื่อจะลวงมหาชน จึงทำศาลาไฟในที่ไม่ไกลจากบ้านหรือนิคมแล้ว บำเรอไฟอยู่ด้วยอาการทำโหม ด้วยเนยใส น้ำมัน นมส้ม น้ำผึ้ง น้ำอ้อย งา และข้าวสารเป็นต้นด้วย และด้วยฟืนชนิดต่าง ๆ ด้วย

Catudvāraṃ agāraṃ karitvāti catumukhaṃ pānāgāraṃ katvā tassa dvāre maṇḍapaṃ katvā tattha pānīyaṃ upaṭṭhapetvā āgatāgate pānīyena āpucchati. Yampissa addhikā kilantā pānīyaṃ pivitvā parituṭṭhā bhattapuṭaṃ vā taṇḍulādīni vā denti, taṃ sabbaṃ gahetvā ambilayāguādīni katvā bahutaraṃ āmisagahaṇatthaṃ kesañci annaṃ deti, kesañci bhattapacanabhājanādīni. Tehipi dinnaṃ āmisaṃ vā pubbaṇṇādīni vā gaṇhati, tāni vaḍḍhiyā payojeti. Evaṃ vaḍḍhamānavibhavo gomahiṃsadāsīdāsapariggahaṃ karoti, mahantaṃ kuṭumbaṃ saṇṭhapeti. Imaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ – ‘‘catudvāraṃ agāraṃ karitvā acchatī’’ti. ‘‘Tamahaṃ yathāsatti yathābalaṃ paṭipūjessāmī’’ti idaṃ panassa paṭipattimukhaṃ. Iminā hi mukhena so evaṃ paṭipajjatīti. Ettāvatā ca bhagavatā sabbāpi tāpasapabbajjā niddiṭṭhā honti.

คำว่า จตุทฺวารํ อคารํ กริตฺวา (ทำเรือนมีสี่ประตู) หมายถึง ทำศาลาที่พักน้ำมีสี่หน้า แล้วทำมณฑปที่ประตูศาลานั้น ตั้งน้ำดื่มไว้ในที่นั้นแล้ว ถามไถ่ผู้เดินทางไปมาด้วยน้ำดื่ม บรรดาผู้เดินทางที่เหน็ดเหนื่อย ครั้นดื่มน้ำแล้ว มีใจยินดี ย่อมให้ห่อข้าวหรือข้าวสารเป็นต้นใดแก่ดาบสนั้น เขารับของทั้งหมดนั้นแล้ว ทำข้าวต้มเปรี้ยวเป็นต้นแล้ว เพื่อจะรับอามิสให้มากขึ้น จึงให้ข้าวแก่บางคน ให้ภาชนะหุงข้าวเป็นต้นแก่บางคน เขาย่อมรับอามิสหรือบุพพัณชาติเป็นต้นที่คนเหล่านั้นให้แล้ว นำของเหล่านั้นไปใช้เพื่อให้เกิดดอกผล ด้วยประการฉะนี้ เขามีโภคทรัพย์เจริญขึ้น ย่อมทำการรวบรวมโค กระบือ ทาสี และทาส ตั้งครอบครัวใหญ่ขึ้น พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงข้อนี้จึงตรัสพระสูตรนี้ว่า “ทำเรือนมีสี่ประตูแล้วอยู่” ส่วนคำว่า “ตมหํ ยถาสตฺติ ยถาพลํ ปฏิปูเชสฺสามิ (เราจักบูชาท่านตามกำลังความสามารถ)” นี้เป็นเพียงเบื้องต้นแห่งข้อปฏิบัติของดาบสนั้น เพราะว่าดาบสนั้นย่อมปฏิบัติอย่างนี้โดยมีข้อนี้เป็นเบื้องต้น และด้วยคำเพียงเท่านี้ พระผู้มีพระภาคจึงชื่อว่าทรงแสดงดาบสบรรพชาแม้ทั้งหมดแล้ว

Kathaṃ? Aṭṭhavidhā hi tāpasā – saputtabhariyā, uñchācariyā, anaggipakkikā, asāmapākā, asmamuṭṭhikā, dantavakkalikā, pavattaphalabhojanā, paṇḍupalāsikāti. Tattha ye keṇiyajaṭilo viya kuṭumbaṃ saṇṭhapetvā vasanti, te saputtabhariyā nāma.

อย่างไร? จริงอยู่ ดาบสมี ๘ จำพวก คือ สปุตตภริยา (ผู้มีบุตรและภรรยา), อุญฉาจริยา (ผู้เที่ยวแสวงหาของตกหล่น), อนัคคิปักกิกา (ผู้ไม่บริโภคของที่หุงด้วยไฟ), อสามปากา (ผู้ไม่หุงต้มเอง), อัสมมุฏฐิกา (ผู้ใช้ก้อนหินขนาดเท่ากำปั้น), ทันตวักกลิกา (ผู้ใช้ฟันเลาะเปลือกไม้), ปวัตตผลโภชนา (ผู้บริโภคผลไม้ที่หล่น), และบัณฑุปลาสิกา (ผู้บริโภคใบไม้เหลือง) ในบรรดาดาบสเหล่านั้น ดาบสเหล่าใดตั้งครอบครัวอยู่เหมือนเกณิยชฎิล ดาบสเหล่านั้นชื่อว่า สปุตตภริยา

Ye [Pg.242] pana ‘‘saputtadārabhāvo nāma pabbajitassa ayutto’’ti lāyanamaddanaṭṭhānesu vīhimuggamāsatilādīni saṅkaḍḍhitvā pacitvā paribhuñjanti, te uñchācariyā nāma.

ส่วนดาบสเหล่าใดคิดว่า “ความเป็นผู้มีบุตรและภรรยาไม่สมควรแก่บรรพชิต” แล้วรวบรวมข้าวเปลือก ถั่วเขียว ถั่วเหลือง และงาเป็นต้นในที่เกี่ยวและที่นวด แล้วหุงต้มบริโภค ดาบสเหล่านั้นชื่อว่า อุญฉาจริยา

Ye ‘‘khalena khalaṃ vicaritvā vīhiṃ āharitvā koṭṭetvā paribhuñjanaṃ nāma ayutta’’nti gāmanigamesu taṇḍulabhikkhaṃ gahetvā pacitvā paribhuñjanti, te anaggipakkikā nāma.

ดาบสเหล่าใดคิดว่า “การเที่ยวไปตามลานนวดข้าวแล้วนำข้าวเปลือกมาตำบริโภคไม่สมควร” แล้วรับภิกษาคือข้าวสารในบ้านและนิคมแล้วหุงต้มบริโภค ดาบสเหล่านั้นชื่อว่า อนัคคิปักกิกา

Ye pana ‘‘kiṃ pabbajitassa sāmapākenā’’ti gāmaṃ pavisitvā pakkabhikkhameva gaṇhanti, te asāmapākā nāma.

ส่วนดาบสเหล่าใดคิดว่า “บรรพชิตจะต้องการอะไรด้วยการหุงต้มเอง” แล้วเข้าไปสู่บ้าน รับแต่ภิกษาที่หุงสุกแล้วเท่านั้น ดาบสเหล่านั้นชื่อว่า อสามปากา

Ye ‘‘divase divase bhikkhāpariyeṭṭhi nāma dukkhā pabbajitassā’’ti muṭṭhipāsāṇena ambāṭakādīnaṃ rukkhānaṃ tacaṃ koṭṭetvā khādanti, te asmamuṭṭhikā nāma.

ดาบสเหล่าใดคิดว่า “การแสวงหาภิกษาทุก ๆ วันเป็นทุกข์สำหรับบรรพชิต” แล้วใช้ก้อนหินขนาดเท่ากำปั้นทุบเปลือกของต้นไม้มะกอกเป็นต้นแล้วเคี้ยวกิน ดาบสเหล่านั้นชื่อว่า อัสมมุฏฐิกา

Ye pana ‘‘pāsāṇena tacaṃ koṭṭetvā vicaraṇaṃ nāma dukkha’’nti danteheva ubbāṭetvā khādanti, te dantavakkalikā nāma.

ส่วนดาบสเหล่าใดคิดว่า “การเที่ยวทุบเปลือกไม้ด้วยก้อนหินเป็นทุกข์” แล้วใช้ฟันเลาะเปลือกไม้ออกแล้วเคี้ยวกิน ดาบสเหล่านั้นชื่อว่า ทันตวักกลิกา

Ye ‘‘dantehi ubbāṭetvā khādanaṃ nāma dukkhaṃ pabbajitassā’’ti leḍḍudaṇḍādīhi paharitvā patitāni phalāni paribhuñjanti, te pavattaphalabhojanā nāma.

ดาบสเหล่าใดคิดว่า “การใช้ฟันเลาะเปลือกไม้แล้วเคี้ยวกินเป็นทุกข์สำหรับบรรพชิต” แล้วบริโภคผลไม้ที่หล่นลงเพราะถูกตีด้วยก้อนดินและท่อนไม้เป็นต้น ดาบสเหล่านั้นชื่อว่า ปวัตตผลโภชนา

Ye pana ‘‘leḍḍudaṇḍādīhi pātetvā paribhogo nāma asāruppo pabbajitassā’’ti sayaṃ patitāneva pupphaphalapaṇḍupalāsādīni khādantā yāpenti, te paṇḍupalāsikā nāma.

ส่วนดาบสเหล่าใดคิดว่า “การบริโภคผลไม้ที่ทำให้หล่นลงด้วยก้อนดินและท่อนไม้เป็นต้นไม่สมควรแก่บรรพชิต” แล้วยังชีพอยู่ด้วยการเคี้ยวกินดอกไม้ ผลไม้ และใบไม้เหลืองเป็นต้นที่หล่นเองเท่านั้น ดาบสเหล่านั้นชื่อว่า บัณฑุปลาสิกา

Te tividhā – ukkaṭṭhamajjhimamudukavasena. Tattha ye nisinnaṭṭhānato anuṭṭhāya hatthena pāpuṇanaṭṭhāneva patitaṃ gahetvā khādanti, te ukkaṭṭhā. Ye ekarukkhato aññaṃ rukkhaṃ na gacchanti, te majjhimā. Ye taṃ taṃ rukkhamūlaṃ gantvā pariyesitvā khādanti, te mudukā.

ดาบสเหล่านั้นมี ๓ จำพวก คือ โดยความเป็นผู้ปฏิบัติอย่างยิ่ง อย่างกลาง และอย่างอ่อน ในบรรดาดาบส ๓ จำพวกนั้น ดาบสเหล่าใดไม่ลุกจากที่นั่ง หยิบสิ่งที่หล่นในที่ที่มือเอื้อมถึงเท่านั้นแล้วเคี้ยวกิน ดาบสเหล่านั้นเป็นผู้ปฏิบัติอย่างยิ่ง ดาบสเหล่าใดไม่ไปจากต้นไม้ต้นหนึ่งไปยังต้นไม้อื่น ดาบสเหล่านั้นเป็นผู้ปฏิบัติอย่างกลาง ดาบสเหล่าใดไปสู่โคนต้นไม้นั้น ๆ แล้วแสวงหาเคี้ยวกิน ดาบสเหล่านั้นเป็นผู้ปฏิบัติอย่างอ่อน

Imā pana aṭṭhapi tāpasapabbajjā imāhi catūhiyeva saṅgahaṃ gacchanti. Kathaṃ? Etāsu hi saputtabhariyā ca uñchācariyā ca agāraṃ bhajanti. Anaggipakkikā ca asāmapākā ca agyāgāraṃ bhajanti. Asmamuṭṭhikā ca dantavakkalikā ca kandamūlaphalabhojanaṃ bhajanti. Pavattaphalabhojanā ca paṇḍupalāsikā ca pavattaphalabhojanaṃ bhajanti. Tena vuttaṃ – ‘‘ettāvatā ca bhagavatā sabbāpi tāpasapabbajjā niddiṭṭhā hontī’’ti.

ก็ดาบสบรรพชาแม้ทั้ง ๘ เหล่านี้ ย่อมถึงการสงเคราะห์เข้ากับบรรพชา ๔ อย่างเหล่านี้เท่านั้น อย่างไร? จริงอยู่ ในบรรพชา ๘ อย่างนั้น สปุตตภริยาและอุญฉาจริยา ย่อมเข้ากับอคาระ (การครองเรือน) อนัคคิปักกิกาและอสามปากา ย่อมเข้ากับอัคยาคาระ (ศาลาไฟ) อัสมมุฏฐิกาและทันตวักกลิกา ย่อมเข้ากับกันทมูลผลโภชนะ (การบริโภคหัวมัน รากไม้ และผลไม้) ปวัตตผลโภชนาและบัณฑุปลาสิกา ย่อมเข้ากับปวัตตผลโภชนะ (การบริโภคผลไม้ที่หล่น) เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงกล่าวว่า “และด้วยคำเพียงเท่านี้ พระผู้มีพระภาคจึงชื่อว่าทรงแสดงดาบสบรรพชาแม้ทั้งหมดแล้ว”

281-282. Idāni [Pg.243] bhagavā sācariyakassa ambaṭṭhassa vijjācaraṇasampadāya apāyamukhampi appattabhāvaṃ dassetuṃ taṃ kiṃ maññasi ambaṭṭhātiādimāha. Taṃ uttānatthameva. Attanā āpāyikopi aparipūramānoti attanā vijjācaraṇasampadāya āpāyikenāpi aparipūramānena.

๒๘๑-๒๘๒. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้า เพื่อจะทรงแสดงความเป็นผู้ไม่ถึงแม้ซึ่งทางแห่งความเสื่อมแห่งวิชชาและจรณะของอัมพัฏฐะผู้พร้อมด้วยอาจารย์ จึงตรัสพระดำรัสเป็นต้นว่า "ดูกรอัมพัฏฐะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน" พระดำรัสนั้นมีเนื้อความตื้นนั่นเทียว บทว่า "อตฺตนา อาปายิโกปิ อปริปูรมาโน" ความว่า แม้ตนเองจะเป็นผู้ประกอบด้วยเหตุแห่งความเสื่อมแห่งวิชชาและจรณะ แต่ก็ยังไม่บริบูรณ์ (ในเหตุแห่งความเสื่อมนั้น)

Pubbakaisibhāvānuyogavaṇṇanā

พรรณนาการประกอบความเป็นฤาษีในกาลก่อน

283. Dattikanti dinnakaṃ. Sammukhībhāvampi na dadātīti kasmā na dadāti? So kira sammukhā āvaṭṭaniṃ nāma vijjaṃ jānāti. Yadā rājā mahārahena alaṅkārena alaṅkato hoti, tadā rañño samīpe ṭhatvā tassa alaṅkārassa nāmaṃ gaṇhati. Tassa rājā nāme gahite na demīti vattuṃ na sakkoti. Datvā puna chaṇadivase alaṅkāraṃ āharathāti vatvā, natthi, deva, tumhehi brāhmaṇassa dinnoti vutto, ‘‘kasmā me dinno’’ti pucchi. Te amaccā ‘so brāhmaṇo sammukhā āvaṭṭanimāyaṃ jānāti. Tāya tumhe āvaṭṭetvā gahetvā gacchatī’ti āhaṃsu. Apare raññā saha tassa atisahāyabhāvaṃ asahantā āhaṃsu – ‘‘deva, etassa brāhmaṇassa sarīre saṅkhaphalitakuṭṭhaṃ nāma atthi. Tumhe etaṃ disvāva āliṅgatha parāmasatha, idañca kuṭṭhaṃ nāma kāyasaṃsaggavasena anugacchati, mā evaṃ karothā’’ti. Tato paṭṭhāya tassa rājā sammukhībhāvaṃ na deti.

๒๘๓. บทว่า "ทตฺติกํ" คือ ของที่เขาให้แล้ว บทว่า "สมฺมุขีภาวมฺปิ น ททาติ" (ไม่ให้แม้ซึ่งการอยู่เฉพาะหน้า) ถามว่า เพราะเหตุไรจึงไม่ให้? ตอบว่า ได้ยินว่า พราหมณ์นั้นรู้จักวิชชาชื่ออาวัฏฏนี (วิชชาทำให้หลง) ในที่เฉพาะหน้า. เมื่อใดที่พระราชาทรงประดับด้วยเครื่องประดับอันสมควรแก่ผู้ยิ่งใหญ่, เมื่อนั้น (พราหมณ์) ก็จะไปยืนอยู่ใกล้พระราชาแล้วเอ่ยชื่อเครื่องประดับนั้น. เมื่อชื่อ (เครื่องประดับ) ถูกเอ่ยแล้ว พระราชาของพราหมณ์นั้นก็ไม่สามารถจะตรัสว่า "เราไม่ให้" ได้. ครั้นพระราชทานแล้ว ต่อมาในวันนักขัตฤกษ์ เมื่อตรัสว่า "ท่านทั้งหลายจงนำเครื่องประดับมา" แล้วถูกกราบทูลว่า "ไม่มี พระเจ้าข้า พระองค์ได้พระราชทานแก่พราหมณ์แล้ว" จึงตรัสถามว่า "เราให้ไปเพราะเหตุไร". อำมาตย์เหล่านั้นกราบทูลว่า "พราหมณ์นั้นรู้จักมายาชื่ออาวัฏฏนีในที่เฉพาะหน้า เขาใช้มายานั้นลวงพระองค์แล้วถือเอาไป". ส่วนอำมาตย์พวกอื่น ทนไม่ได้ซึ่งความเป็นสหายสนิทของพราหมณ์นั้นกับพระราชา จึงกราบทูลว่า "ข้าแต่เทวะ ในร่างกายของพราหมณ์ผู้นี้ มีโรคเรื้อนชื่อสังขผลิฏะ (โรคเรื้อนด่างขาว) อยู่ พระองค์พอทอดพระเนตรเห็นพราหมณ์นี้ ก็ทรงสวมกอด ทรงลูบคลำ และโรคเรื้อนนี้ย่อมติดต่อได้เพราะการสัมผัสทางกาย ขอพระองค์อย่าได้ทรงกระทำอย่างนั้นเลย". จำเดิมแต่นั้นมา พระราชาจึงไม่ประทานความเป็นผู้ได้เข้าเฝ้าเฉพาะพระพักตร์แก่พราหมณ์นั้น.

Yasmā pana so brāhmaṇo paṇḍito khattavijjāya kusalo, tena saha mantetvā katakammaṃ nāma na virujjhati, tasmā sāṇipākārassa anto ṭhatvā bahi ṭhitena tena saddhiṃ manteti. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘tiro dussantena mantetī’’ti. Tattha tirodussantenāti tirodussena. Ayameva vā pāṭho. Dhammikanti anavajjaṃ. Payātanti abhiharitvā dinnaṃ. Kathaṃ tassa rājāti yassa rañño brāhmaṇo īdisaṃ bhikkhaṃ paṭiggaṇheyya, kathaṃ tassa brāhmaṇassa so rājā sammukhībhāvampi na dadeyya. Ayaṃ pana adinnakaṃ māyāya gaṇhati, tenassa sammukhībhāvaṃ rājā na detīti niṭṭhamettha gantabbanti ayamettha adhippāyo. ‘‘Idaṃ pana kāraṇaṃ ṭhapetvā rājānañceva brāhmaṇañca na añño koci jānāti. Tadetaṃ evaṃ rahassampi paṭicchannampi addhā sabbaññū samaṇo gotamoti niṭṭhaṃ gamissatī’’ti bhagavā pakāsesi.

ก็เพราะเหตุที่พราหมณ์นั้นเป็นบัณฑิต ฉลาดในขัตตวิชชา การงานที่ปรึกษากับเขาแล้วทำย่อมไม่ผิดพลาด เพราะฉะนั้น (พระราชา) จึงประทับยืนอยู่ภายในม่านผ้า แล้วทรงปรึกษากับพราหมณ์นั้นผู้ยืนอยู่ข้างนอก. หมายถึงข้อนั้น จึงมีคำกล่าวว่า "ปรึกษากันในที่มีผ้ากั้น". ในบทเหล่านั้น บทว่า "ติโรทุสฺสนฺเตน" คือ "ติโรทุสฺเสน" หรือว่า บทนี้แหละเป็นปาฐะ. บทว่า "ธมฺมิกํ" คือ ไม่มีโทษ. บทว่า "ปยตํ" คือ ของที่เขานำมาถวาย. บทว่า "กถํ ตสฺส ราชา" ความว่า พระราชาของพราหมณ์ใด ซึ่งพราหมณ์จะพึงรับภิกษาเช่นนี้ พระราชานั้นจะไม่พึงให้แม้ซึ่งการอยู่เฉพาะหน้าแก่พราหมณ์นั้นได้อย่างไร. แต่ว่าพราหมณ์ผู้นี้ ย่อมถือเอาของที่เขายังไม่ให้ด้วยมายา เพราะเหตุนั้น พระราชาจึงไม่ให้การอยู่เฉพาะหน้าแก่เขา พึงถึงความตกลงใจในข้อนี้ดังนี้ นี้เป็นอธิบายในข้อนี้. (พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงดำริว่า อัมพัฏฐะจักถึงความตกลงใจว่า) "ก็เหตุนี้ เว้นพระราชาและพราหมณ์เสีย คนอื่นใครๆ ก็ไม่รู้ เรื่องนั้นที่เป็นความลับและปิดบังไว้อย่างนี้ พระสมณโคดมผู้ทรงเป็นสัพพัญญูโดยแท้" ดังนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงประกาศเรื่องนั้น.

284. Idāni [Pg.244] ayañca ambaṭṭho, ācariyo cassa mante nissāya atimānino. Tena tesaṃ mantanissitamānanimmadanatthaṃ uttari desanaṃ vaḍḍhento taṃ kiṃ maññasi, ambaṭṭha, idha rājātiādimāha. Tattha rathūpatthareti rathamhi rañño ṭhānatthaṃ attharitvā sajjitapadese. Uggehi vāti uggatuggatehi vā amaccehi. Rājaññehīti anabhisittakumārehi. Kiñcideva mantananti asukasmiṃ dese taḷākaṃ vā mātikaṃ vā kātuṃ vaṭṭati, asukasmiṃ gāmaṃ vā nigamaṃ vā nagaraṃ vā nivesetunti evarūpaṃ pākaṭamantanaṃ. Tadeva mantananti yaṃ raññā mantitaṃ tadeva. Tādisehiyeva sīsukkhepabhamukkhepādīhi ākārehi manteyya. Rājabhaṇitanti yathā raññā bhaṇitaṃ, tassatthassa sādhanasamatthaṃ. Sopi tassatthassa sādhanasamatthameva bhaṇitaṃ bhaṇatīti attho.

๒๘๔. บัดนี้ ทั้งอัมพัฏฐะนี้และอาจารย์ของเขา อาศัยมนตร์ จึงมีมานะจัด. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงแสดงธรรมให้ยิ่งขึ้นไป เพื่อจะขจัดมานะอันอาศัยมนตร์ของเขาทั้งสอง จึงตรัสพระดำรัสเป็นต้นว่า "ดูกรอัมพัฏฐะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ในโลกนี้ พระราชา...". ในบทเหล่านั้น บทว่า "รถูปตฺถเร" คือ ในสถานที่ที่จัดแจงปูลาดไว้เพื่อเป็นที่ประทับของพระราชาบนรถ. บทว่า "อุคฺเคหิ วา" คือ หรือกับอำมาตย์ผู้มีชื่อเสียงโด่งดัง. บทว่า "ราชญฺเญหิ" คือ กับราชกุมารผู้ยังไม่ได้รับอภิเษก. บทว่า "กิญฺจิเทว มนฺตนํ" คือ การปรึกษาหารือที่เปิดเผยอย่างนี้ว่า "ในประเทศโน้น ควรสร้างสระหรือคู, ในประเทศโน้น ควรตั้งบ้าน นิคม หรือนคร". บทว่า "ตเทว มนฺตนํ" คือ เรื่องใดที่พระราชาทรงปรึกษาแล้ว ก็ปรึกษาเรื่องนั้นนั่นแหละ. (เขา) พึงปรึกษาด้วยอาการเช่นนั้นนั่นแหละ มีการผงกศีรษะและเลิกคิ้วเป็นต้น. บทว่า "ราชภณิตํ" ความว่า คำที่พระราชาตรัสแล้ว สามารถให้ประโยชน์นั้นสำเร็จได้ฉันใด แม้ผู้นั้นก็ย่อมกล่าวคำที่สามารถให้ประโยชน์นั้นสำเร็จได้เหมือนกัน ฉะนี้แล.

285. Pavattāroti pavattayitāro. Yesanti yesaṃ santakaṃ. Mantapadanti vedasaṅkhātaṃ mantameva. Gītanti aṭṭhakādīhi dasahi porāṇakabrāhmaṇehi sarasampattivasena sajjhāyitaṃ. Pavuttanti aññesaṃ vuttaṃ, vācitanti attho. Samihitanti samupabyūḷhaṃ rāsikataṃ, piṇḍaṃ katvā ṭhapitanti attho. Tadanugāyantīti etarahi brāhmaṇā taṃ tehi pubbe gītaṃ anugāyanti anusajjhāyanti. Tadanubhāsantīti taṃ anubhāsanti, idaṃ purimasseva vevacanaṃ. Bhāsitamanubhāsantīti tehi bhāsitaṃ sajjhāyitaṃ anusajjhāyanti. Vācitamanuvācentīti tehi aññesaṃ vācitaṃ anuvācenti.

๒๘๕. บทว่า "ปวตฺตาโร" คือ ผู้ให้เป็นไป. บทว่า "เยสํ" คือ เป็นสมบัติของฤาษีเหล่าใด. บทว่า "มนฺตปทํ" คือ มนตร์ที่เรียกว่าเวทนั่นเอง. บทว่า "คีตํ" คือ (มนตร์) ที่พราหมณ์โบราณ 10 ท่าน มีอัฏฏกะเป็นต้น สาธยายแล้วโดยความถึงพร้อมแห่งสระ. บทว่า "ปวุตฺตํ" คือ ที่บอกแก่ผู้อื่น, ความว่า ที่สอนแล้ว. บทว่า "สมิหิตํ" คือ ที่รวบรวมไว้ดีแล้ว ทำให้เป็นกอง, ความว่า ทำให้เป็นกลุ่มก้อนแล้ววางไว้. บทว่า "ตทนุคายนฺติ" คือ ในบัดนี้ พราหมณ์ทั้งหลายย่อมขับตาม คือสาธยายตามมนตร์บทนั้นที่ฤาษีเหล่านั้นขับไว้แล้วในกาลก่อน. บทว่า "ตทนุภาสนฺติ" คือ ย่อมกล่าวตามมนตร์บทนั้น, บทนี้เป็นไวพจน์ของบทก่อนนั่นเอง. บทว่า "ภาสิตมนุภาสนฺติ" คือ ย่อมสาธยายตามมนตร์บทที่ฤาษีเหล่านั้นกล่าวไว้ สาธยายไว้แล้ว. บทว่า "วาจิตมนุวาเจนฺติ" คือ ย่อมให้กล่าวตามมนตร์บทที่ฤาษีเหล่านั้นให้ผู้อื่นกล่าวแล้ว.

Seyyathidanti te katamehi attho. Aṭṭhakotiādīni tesaṃ nāmāni. Te kira dibbena cakkhunā oloketvā parūpaghātaṃ akatvā kassapasammāsambuddhassa bhagavato pāvacanena saha saṃsanditvā mante ganthiṃsu. Aparāpare pana brāhmaṇā pāṇātipātādīni pakkhipitvā tayo vede bhinditvā buddhavacanena saddhiṃ viruddhe akaṃsu. Netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti yena tvaṃ isi bhaveyyāsi, etaṃ kāraṇaṃ na vijjati. Idha bhagavā yasmā – ‘‘esa pucchiyamānopi, attano avattharaṇabhāvaṃ ñatvā paṭivacanaṃ na dassatī’’ti jānāti, tasmā paṭiññaṃ agahetvāva taṃ isibhāvaṃ paṭikkhipi.

บทว่า "เสยฺยถีทํ" มีความหมายว่า ฤาษีเหล่านั้นคือใครบ้าง. ชื่อมีอัฏฏกะเป็นต้น เป็นชื่อของฤาษีเหล่านั้น. ได้ยินว่า ฤาษีเหล่านั้นตรวจดูด้วยทิพยจักษุแล้ว ไม่ทำการเบียดเบียนผู้อื่น เปรียบเทียบกับพระปาพจน์ของพระผู้มีพระภาคเจ้ากัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้าแล้ว จึงร้อยกรองมนตร์ทั้งหลาย. ส่วนพราหมณ์ในยุคหลังๆ ได้ใส่เรื่องปาณาติบาตเป็นต้นเข้าไป ทำลายพระเวททั้งสาม แล้วทำสิ่งที่ขัดแย้งกับพุทธวจนะ. บทว่า "เนตํ ฐานํ วิชฺชติ" คือ เหตุที่ท่านจะเป็นฤาษีได้นั้นไม่มี. ในข้อนี้ เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบว่า "ผู้นี้แม้ถูกถามอยู่ ก็จักรู้ว่าตนจะถูกครอบงำ จึงจักไม่ให้คำตอบ" เพราะฉะนั้น จึงไม่ทรงให้เขารับปฏิญญาก่อน ก็ทรงปฏิเสธความเป็นฤาษีนั้นเสีย.

286. Idāni [Pg.245] yasmā te porāṇā dasa brāhmaṇā nirāmagandhā anitthigandhā rajojalladharā brahmacārino araññāyatane pabbatapādesu vanamūlaphalāhārā vasiṃsu. Yadā katthaci gantukāmā honti, iddhiyā ākāseneva gacchanti, natthi tesaṃ yānena kiccaṃ. Sabbadisāsu ca nesaṃ mettādibrahmavihārabhāvanāva ārakkhā hoti, natthi tesaṃ pākārapurisaguttīhi attho. Iminā ca ambaṭṭhena sutapubbā tesaṃ paṭipatti; tasmā imassa sācariyakassa tesaṃ paṭipattito ārakabhāvaṃ dassetuṃ – ‘‘taṃ kiṃ maññasi, ambaṭṭhā’’tiādimāha.

๒๘๖. บัดนี้ เพราะเหตุว่าพราหมณ์โบราณ ๑๐ คนเหล่านั้น ไม่มีกลิ่นคาวคือกิเลส ไม่มีกลิ่นสตรี ทรงไว้ซึ่งธุลีและมลทิน เป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์ มีรากไม้และผลไม้ในป่าเป็นอาหาร ได้อาศัยอยู่ในป่า ที่เชิงเขา ในกาลใด พราหมณ์เหล่านั้นปรารถนาจะไปในที่ไหนๆ ก็ย่อมไปด้วยฤทธิ์ทางอากาศเท่านั้น กิจด้วยยานของพราหมณ์เหล่านั้นย่อมไม่มี ก็ในทิศทั้งปวง การเจริญพรหมวิหารมีเมตตาเป็นต้นนั่นเทียว เป็นเครื่องรักษาของพราหมณ์เหล่านั้น ประโยชน์ด้วยกำแพงและบุรุษผู้คอยอารักขาย่อมไม่มีแก่พราหมณ์เหล่านั้น และปฏิปทาของพราหมณ์เหล่านั้น อันอัมพัฏฐมาณพนี้เคยได้ฟังมาแล้ว เพราะเหตุนั้น เพื่อจะทรงแสดงความที่(ปฏิปทาของตน)ห่างไกลจากปฏิปทาของพราหมณ์โบราณเหล่านั้น แก่อัมพัฏฐมาณพนี้พร้อมทั้งอาจารย์ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ‘อัมพัฏฐะ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน’

Tattha vicitakāḷakanti vicinitvā apanītakāḷakaṃ. Veṭhakanatapassāhīti dussapaṭṭadussaveṇi ādīhi veṭhakehi namitaphāsukāhi. Kuttavālehīti sobhākaraṇatthaṃ kappetuṃ, yuttaṭṭhānesu kappitavālehi. Ettha ca vaḷavānaṃyeva vālā kappitā, na rathānaṃ, vaḷavapayuttattā pana rathāpi ‘‘kuttavālā’’ti vuttā. Ukkiṇṇaparikhāsūti khataparikhāsu. Okkhittapalighāsūti ṭhapitapalighāsu. Nagarūpakārikāsūti ettha upakārikāti paresaṃ ārohanivāraṇatthaṃ samantā nagaraṃ pākārassa adhobhāge katasudhākammaṃ vuccati. Idha pana tāhi upakārikāhi yuttāni nagarāneva ‘‘nagarūpakārikāyo’’ti adhippetāni. Rakkhāpentīti tādisesu nagaresu vasantāpi attānaṃ rakkhāpenti. Kaṅkhāti ‘‘sabbaññū, na sabbaññū’’ti evaṃ saṃsayo. Vimatīti tasseva vevacanaṃ, virūpā mati, vinicchinituṃ asamatthāti attho. Idaṃ bhagavā ‘‘ambaṭṭhassa iminā attabhāvena maggapātubhāvo natthi, kevalaṃ divaso vītivattati, ayaṃ kho pana lakkhaṇapariyesanatthaṃ āgato, tampi kiccaṃ nassarati. Handassa satijananatthaṃ nayaṃ demī’’ti āha.

ในบทเหล่านั้น บทว่า วิจิตกาฬกํ ได้แก่ เลือกแล้ว นำส่วนดำออกแล้ว บทว่า เวฐกนตปสฺสาหิ ได้แก่ มีสีข้างอันน้อมลงแล้วด้วยเครื่องพันมีแผ่นผ้าและชายผ้าเป็นต้น บทว่า กุตฺตวาเลหิ ได้แก่ มีขนอันตัดแล้วในที่อันสมควร เพื่อกระทำให้งดงาม ในบทนี้ ขนของม้าอัสดรเท่านั้นที่ถูกตัด ไม่ใช่ของรถ แต่เพราะประกอบกับม้าอัสดร แม้รถทั้งหลายจึงเรียกว่า ‘กุตฺตวาลา’ บทว่า อุกฺกิณฺณปริขาสุ ได้แก่ มีคูอันขุดแล้ว บทว่า โอกฺขิตฺตปลิฆาสุ ได้แก่ มีลิ่มสลักอันวางไว้แล้ว ในบทว่า นครูปการิกาสุ นี้ บทว่า อุปการิกา หมายถึง งานปูนที่ทำไว้ที่ส่วนเบื้องล่างของกำแพงเมืองโดยรอบเพื่อป้องกันข้าศึกปีนขึ้นไป แต่ในที่นี้ ท่านประสงค์เอานครทั้งหลายที่ประกอบด้วยอุปการิกาเหล่านั้นนั่นเองว่า ‘นครูปการิกาโย’ บทว่า รกฺขาเปนฺติ ได้แก่ แม้อาศัยอยู่ในนครเช่นนั้น ก็ยังให้คนคุ้มครองตน บทว่า กงฺขาติ ได้แก่ ความสงสัยว่า ‘เป็นพระสัพพัญญูหรือไม่ใช่พระสัพพัญญู’ บทว่า วิมตีติ เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง อธิบายว่า ความรู้ที่ผิดแผก คือ ไม่สามารถที่จะวินิจฉัยได้ พระผู้มีพระภาคทรงดำริว่า ‘สำหรับอัมพัฏฐะนี้ การปรากฏขึ้นแห่งมรรคด้วยอัตภาพนี้ย่อมไม่มี วันคืนมีแต่จะล่วงไปเปล่า ก็มาณพนี้มาเพื่อต้องการตรวจดูมหาปุริสลักษณะ แม้กิจนั้นก็กำลังหลงลืมไป เอาล่ะ เราจะให้แนวทางเพื่อปลุกสติแก่เขา’ ดังนี้แล้ว จึงได้ตรัสคำนี้

Dvelakkhaṇadassanavaṇṇanā

คำพรรณนาว่าด้วยการแสดงลักษณะ ๒ ประการ

287. Evaṃ vatvā pana yasmā buddhānaṃ nisinnānaṃ vā nipannānaṃ vā koci lakkhaṇaṃ pariyesituṃ na sakkoti, ṭhitānaṃ pana caṅkamantānaṃ vā sakkoti. Āciṇṇañcetaṃ buddhānaṃ lakkhaṇapariyesanatthaṃ āgatabhāvaṃ ñatvā uṭṭhāyāsanā caṅkamādhiṭṭhānaṃ nāma, tena bhagavā uṭṭhāyāsanā bahi nikkhanto. Tasmā atha kho bhagavātiādi vuttaṃ.

๒๘๗. ครั้นตรัสอย่างนี้แล้ว แต่เพราะเหตุว่า เมื่อพระพุทธเจ้าทั้งหลายประทับนั่งอยู่หรือบรรทมอยู่ ใครๆ ไม่สามารถจะตรวจดูมหาปุริสลักษณะได้ แต่เมื่อประทับยืนอยู่หรือเสด็จจงกรมอยู่ ย่อมสามารถ ก็ข้อนี้เป็นธรรมเนียมของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย คือเมื่อทรงทราบว่ามีผู้มาเพื่อตรวจดูมหาปุริสลักษณะ จะทรงลุกจากอาสนะแล้วอธิษฐานจงกรม เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงเสด็จลุกจากอาสนะ เสด็จออกไปข้างนอก เพราะเหตุนั้น (พระอานนทเถระ) จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ‘ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาค...’

Samannesīti [Pg.246] gavesi, ekaṃ dveti vā gaṇayanto samānayi. Yebhuyyenāti pāyena, bahukāni addasa, appāni na addasāti attho. Tato yāni na addasa tesaṃ dīpanatthaṃ vuttaṃ – ‘‘ṭhapetvā dve’’ti. Kaṅkhatīti ‘‘aho vata passeyya’’nti patthanaṃ uppādeti. Vicikicchatīti tato tato tāni vicinanto kicchati na sakkoti daṭṭhuṃ. Nādhimuccatīti tāya vicikicchāya sanniṭṭhānaṃ na gacchati. Na sampasīdatīti tato – ‘‘paripuṇṇalakkhaṇo aya’’nti bhagavati pasādaṃ nāpajjati. Kaṅkhāya vā dubbalā vimati vuttā, vicikicchāya majjhimā, anadhimuccanatāya balavatī, asampasādena tehi tīhi dhammehi cittassa kālusiyabhāvo. Kosohiteti vatthikosena paṭicchanne. Vatthaguyheti aṅgajāte bhagavato hi varavāraṇasseva kosohitaṃ vatthaguyhaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ padumagabbhasamānaṃ. Taṃ so vatthapaṭicchannattā apassanto, antomukhagatāya ca jivhāya pahūtabhāvaṃ asallakkhento tesu dvīsu lakkhaṇesu kaṅkhī ahosi vicikicchī.

บทว่า สมนฺเนสิ ได้แก่ ค้นดูแล้ว หรือนับอยู่ว่า หนึ่ง สอง แล้วตรวจสอบดู บทว่า เยภุยฺเยน ได้แก่ โดยมาก อธิบายว่า เห็นแล้วเป็นส่วนมาก ที่ยังไม่เห็นมีเป็นส่วนน้อย เพราะฉะนั้น เพื่อจะแสดงลักษณะที่ยังไม่เห็นเหล่านั้น (พระเถระ) จึงกล่าวว่า ‘เว้นไว้เสีย ๒ อย่าง’ บทว่า กงฺขติ ได้แก่ ยังความปรารถนาให้เกิดขึ้นว่า ‘โอหนอ เราพึงได้เห็น’ บทว่า วิจิกิจฺฉติ ได้แก่ เที่ยวค้นหาลักษณะเหล่านั้นในที่นั้นๆ ย่อมลำบาก ไม่สามารถจะเห็นได้ บทว่า นาธิมุจฺจติ ได้แก่ เพราะความสงสัยนั้น จึงไม่ถึงซึ่งการตัดสินใจ บทว่า น สมฺปสีทติ ได้แก่ เพราะเหตุนั้น จึงไม่เกิดความเลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคว่า ‘ท่านผู้นี้มีลักษณะบริบูรณ์’ อีกอย่างหนึ่ง ด้วยบทว่า กงฺขา ท่านกล่าวถึงความลังเลที่อ่อนกำลัง, ด้วยบทว่า วิจิกิจฺฉา ท่านกล่าวถึงความลังเลปานกลาง, ด้วยบทว่า อนธิมุจฺจนตา ท่านกล่าวถึงความลังเลที่รุนแรง, ด้วยบทว่า อสมฺปสาทนะ ท่านกล่าวถึงความขุ่นมัวของจิตอันเกิดจากธรรม ๓ ประการนั้น บทว่า โกโสหิเต ได้แก่ อันเร้นอยู่ในฝัก บทว่า วตฺถคุยฺเห ได้แก่ ที่พระคุยหฐาน จริงอยู่ พระคุยหฐานของพระผู้มีพระภาคอันเร้นอยู่ในฝัก ดุจของพญาช้างชาติฉัททันต์ มีพระฉวีวรรณดังทองคำ ดุจดังเกษรปทุม อัมพัฏฐมาณพนั้น เมื่อไม่เห็นพระคุยหฐานนั้น เพราะมีผ้าปิดบังไว้ และเมื่อไม่กำหนดรู้ความที่พระชิวหามีขนาดใหญ่ เพราะอยู่ในภายในพระโอษฐ์ จึงได้เป็นผู้เคลือบแคลงสงสัยในมหาปุริสลักษณะ ๒ ประการนั้น

288. Tathārūpanti taṃ rūpaṃ. Kimettha aññena vattabbaṃ? Vuttametaṃ nāgasenatthereneva milindaraññā puṭṭhena – ‘‘dukkaraṃ, bhante, nāgasena, bhagavatā katanti. Kiṃ mahārājāti? Mahājanena hirikaraṇokāsaṃ brahmāyu brāhmaṇassa ca antevāsi uttarassa ca, bāvarissa antevāsīnaṃ soḷasabrāhmaṇānañca, selassa brāhmaṇassa ca antevāsīnaṃ tisatamāṇavānañca dassesi, bhanteti. Na, mahārāja, bhagavā guyhaṃ dassesi. Chāyaṃ bhagavā dassesi. Iddhiyā abhisaṅkharitvā nivāsananivatthaṃ kāyabandhanabaddhaṃ cīvarapārutaṃ chāyārūpakamattaṃ dassesi mahārājāti. Chāyaṃ diṭṭhe sati diṭṭhaṃyeva nanu, bhanteti? Tiṭṭhatetaṃ, mahārāja, hadayarūpaṃ disvā bujjhanakasatto bhaveyya, hadayamaṃsaṃ nīharitvā dasseyya sammāsambuddhoti. Kallosi, bhante, nāgasenā’’ti.

๒๘๘. บทว่า ตถารูปํ ได้แก่ รูปเช่นนั้น ในเรื่องนี้ ผู้อื่นจะพึงกล่าวอะไรอีก? เรื่องนี้ พระนาคเสนเถระถูกพระยามิลินท์ตรัสถาม ได้กล่าวไว้แล้วว่า ‘ข้าแต่พระนาคเสนผู้เจริญ กรรมอันทำได้ยาก พระผู้มีพระภาคได้ทรงกระทำแล้ว’ (พระเถระทูลถามว่า) ‘อะไรหรือ มหาบพิตร?’ (พระราชาตรัสว่า) ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระองค์ได้ทรงแสดงที่อันเป็นเหตุให้เกิดความละอายแก่พราหมณ์พรหมายุและอุตตรมาณพผู้เป็นอันเตวาสิก, แก่พราหมณ์ ๑๖ คนผู้เป็นอันเตวาสิกของพราหมณ์พาวรี, และแก่มาณพ ๓๐๐ คนผู้เป็นอันเตวาสิกของเสลพราหมณ์ ท่ามกลางมหาชน’ (พระเถระทูลว่า) ‘หามิได้ มหาบพิตร พระผู้มีพระภาคไม่ได้ทรงแสดงพระคุยหฐาน พระผู้มีพระภาคทรงแสดงรูปนิมิต มหาบพิตร พระองค์ทรงเนรมิตด้วยฤทธิ์ ทรงแสดงเพียงรูปนิมิตที่ทรงนุ่งสบง รัดประคดเอว และทรงครองจีวร’ (พระราชาตรัสว่า) ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เมื่อเห็นรูปนิมิต ก็ชื่อว่าเห็นแล้วมิใช่หรือ?’ (พระเถระทูลว่า) ‘มหาบพิตร เรื่องนั้นจงยกไว้ก่อนเถิด หากจะมีสัตว์ที่พึงตรัสรู้ได้เพราะเห็นรูปหัวใจ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าก็จะทรงควักเนื้อหทัยออกมาแสดง’ (พระราชาตรัสว่า) ‘ข้าแต่พระนาคเสนผู้เจริญ ท่านช่างฉลาดนัก’

Ninnāmetvāti nīharitvā. Anumasīti kathinasūciṃ viya katvā anumajji, tathākaraṇena cettha mudubhāvo, kaṇṇasotānumasanena dīghabhāvo, nāsikasotānumasanena tanubhāvo, nalāṭacchādanena puthulabhāvo pakāsitoti veditabbo.

บทว่า นินฺนาเมตฺวา ได้แก่ ทรงนำออกแล้ว บทว่า อนุสีติ ได้แก่ ทรงกระทำ(พระชิวหา)ให้เป็นประดุจเข็มที่แข็ง แล้วทรงลูบคลำ ก็ในข้อนี้ พึงทราบว่า ด้วยการกระทำเช่นนั้น (พระองค์)ได้ทรงแสดงความเป็นของอ่อนนุ่ม, ด้วยการทรงลูบคลำช่องพระกรรณ ได้ทรงแสดงความเป็นของยาว, ด้วยการทรงลูบคลำช่องพระนาสิก ได้ทรงแสดงความเป็นของบาง, ด้วยการทรงแผ่ปิดพระนลาฏ ได้ทรงแสดงความเป็นของกว้าง

289. Paṭimānentoti [Pg.247] āgamento, āgamanamassa patthento udikkhantoti attho.

๒๘๙. บทว่า ปฏิมาเนนฺโต ได้แก่ รอคอยอยู่ อธิบายว่า ปรารถนาการมาของเขา แลดูอยู่

290. Kathāsallāpoti kathā ca sallāpo ca, kathanaṃ paṭikathananti attho.

๒๙๐. บทว่า กถาสลฺลาโป ได้แก่ การพูดคุยและการสนทนา อธิบายว่า การกล่าวและการกล่าวตอบ

291. Aho vatāti garahavacanametaṃ. Reti idaṃ hīḷanavasena āmantanaṃ. Paṇḍitakāti tameva jigucchanto āha. Sesapadadvayepi eseva nayo. Evarūpena kira bho puriso atthacarakenāti idaṃ yādiso tvaṃ, edise atthacarake hitakārake sati puriso nirayaṃyeva gaccheyya, na aññatrāti imamatthaṃ sandhāya vadati. Āsajja āsajjāti ghaṭṭetvā ghaṭṭetvā. Amhepi evaṃ upaneyya upaneyyāti brāhmaṇo kho pana ambaṭṭha pokkharasātītiādīni vatvā evaṃ upanetvā upanetvā paṭicchannaṃ kāraṇaṃ āvikaritvā suṭṭhu dāsādibhāvaṃ āropetvā avaca, tayā amhe akkosāpitāti adhippāyo. Padasāyeva pavattesīti pādena paharitvā bhūmiyaṃ pātesi. Yañca so pubbe ācariyena saddhiṃ rathaṃ āruhitvā sārathi hutvā agamāsi, tampissa ṭhānaṃ acchinditvā rathassa purato padasā yevassa gamanaṃ akāsi.

๒๙๑. บทว่า อโห วต เป็นคำตำหนิ บทว่า เร นี้ เป็นคำร้องเรียกด้วยอำนาจแห่งการดูหมิ่น (พระผู้มีพระภาค) ตรัสว่า ปณฺฑิตก (เจ้าคนฉลาด) เพราะทรงรังเกียจเขาผู้นั้นนั่นเทียว ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน บทว่า เอวรูเปน กิร โภ ปุริโส อตฺถจรเกน ดังนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงเนื้อความนี้ว่า "บุรุษ (อาจารย์) เมื่อมีผู้บำเพ็ญประโยชน์ ผู้มุ่งประโยชน์เช่นเธอ ซึ่งเป็นเช่นใดอยู่ ก็พึงไปสู่นรกเท่านั้น ไม่ไปสู่ที่อื่น" บทว่า อาสชฺช อาสชฺช ความว่า กระทบกระทั่งแล้วๆ อธิบายว่า โปක්ขรสาติพราหมณ์ ครั้นกล่าวคำมีอาทิว่า "ดูก่อนอัมพัฏฐะ" แล้ว นำเข้ามาๆ อย่างนี้ เปิดเผยเหตุที่ปิดบังไว้ ยกขึ้นสู่ความเป็นทาสอย่างแท้จริงแล้วกล่าวว่า "เธอทำให้เราทั้งหลายถูกด่า" นี้เป็นความประสงค์ (ของพราหมณ์) บทว่า ปทสาเยว ปวตฺเตสิ ความว่า ใช้เท้าเตะให้ล้มลงบนพื้นดิน และในกาลก่อน เขา (อัมพัฏฐะ) ใด เคยขึ้นรถพร้อมกับอาจารย์ เป็นสารถีไป, (พราหมณ์) ก็ถอดถอนตำแหน่งนั้นของเขาเสีย แล้วให้เขาเดินไปด้วยเท้าของตนเองข้างหน้ารถ

Pokkharasātibuddhūpasaṅkamanavaṇṇanā

พรรณนาเรื่องโปක්ขรสาติพราหมณ์เข้าเฝ้าพระพุทธเจ้า

292-296. Ativikāloti suṭṭhu vikālo, sammodanīyakathāyapi kālo natthi. Āgamā nu khvidha bhoti āgamā nu kho idha bho. Adhivāsetūti sampaṭicchatu. Ajjatanāyāti yaṃ me tumhesu kāraṃ karoto ajja bhavissati puññañca pītipāmojjañca tadatthāya. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvenāti bhagavā kāyaṅgaṃ vā vācaṅgaṃ vā acopetvā abbhantareyeva khantiṃ dhārento tuṇhībhāvena adhivāsesi. Brāhmaṇassa anuggahaṇatthaṃ manasāva sampaṭicchīti vuttaṃ hoti.

๒๙๒-๒๙๖. บทว่า อติวิกาโล ความว่า เป็นเวลาเย็นมากแล้ว, แม้แต่เวลาสำหรับสัมโมทนียกถาก็ไม่มี บทว่า อาคมา นุ ขฺวิธ โภ ความว่า ท่านผู้เจริญ ท่านมาที่นี่หรือหนอ บทว่า อธิวาเสตูติ ความว่า ขอจงรับ บทว่า อชฺชตนาย ความว่า เพื่อประโยชน์แก่บุญและปีติปราโมทย์อันใด ที่จะพึงมีแก่ข้าพเจ้าผู้กระทำการต้อนรับในท่านทั้งหลายในวันนี้ บทว่า อธิวาเสสิ ภควา ตุณฺหีภาเวน ความว่า พระผู้มีพระภาคไม่ทรงไหวกายหรือวาจา ทรงดำรงความพอพระทัยไว้ภายในเท่านั้น ทรงรับด้วยดุษณีภาพ ความว่า ทรงรับด้วยพระทัยเท่านั้น เพื่ออนุเคราะห์แก่พราหมณ์

297. Paṇītenāti uttamena. Sahatthāti sahatthena. Santappesīti suṭṭhu tappesi paripuṇṇaṃ suhitaṃ yāvadatthaṃ akāsi. Sampavāresīti [Pg.248] suṭṭhu pavāresi, alaṃ alanti hatthasaññāya paṭikkhipāpesi. Bhuttāvinti bhuttavantaṃ. Onītapattapāṇinti pattato onītapāṇiṃ, apanītahatthanti vuttaṃ hoti. Onittapattapāṇintipi pāṭho. Tassattho – onittaṃ nānābhūtaṃ vinābhūtaṃ pattaṃ pāṇito assāti onittapattapāṇi, taṃ onittapattapāṇiṃ. Hatthe ca pattañca dhovitvā ekamante pattaṃ nikkhipitvā nisinnanti attho. Ekamantaṃ nisīdīti bhagavantaṃ evaṃ bhūtaṃ ñatvā ekasmiṃ okāse nisīdīti attho.

๒๙๗. บทว่า ปณีเตน คือ ประณีต บทว่า สหตฺถา คือ ด้วยมือของตน บทว่า สนฺตปฺเปสิ คือ ให้อิ่มหนำเป็นอย่างดี ได้ทำให้บริบูรณ์ อิ่มหนำ เพียงพอตามความต้องการ บทว่า สมฺปวาเรสิ คือ ปวารณาเป็นอย่างดี ได้ให้ห้ามด้วยสัญญาณมือว่า "พอแล้วๆ" บทว่า ภุตฺตาวึ คือ ผู้เสวยเสร็จแล้ว บทว่า โอนีตปตฺตปาณึ คือ ผู้มีพระหัตถ์นำออกจากบาตรแล้ว, ความว่า ผู้มีพระหัตถ์นำไปปราศแล้ว มีอีกปาฐะหนึ่งว่า โอณิตฺตปตฺตปาณึ อรรถแห่งปาฐะนั้นคือ บาตรอันปราศแล้ว แยกออกแล้ว พ้นแล้วจากพระหัตถ์ของพระองค์มีอยู่ เหตุนั้นจึงชื่อว่า โอณิตฺตปตฺตปาณิ, (ถวายอภิวาท) ซึ่งพระผู้มีพระภาคผู้เป็นโอนิตตปัตตปาณินั้น อธิบายว่า ทรงล้างพระหัตถ์และบาตรแล้ว ทรงวางบาตรไว้ ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งแล้วประทับนั่งอยู่ บทว่า เอกมนฺตํ นิสีทิ อธิบายว่า ทราบว่าพระผู้มีพระภาคเป็นเช่นนั้นแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง

298. Anupubbiṃ kathanti anupaṭipāṭikathaṃ. Ānupubbikathā nāma dānānantaraṃ sīlaṃ, sīlānantaraṃ saggo, saggānantaraṃ maggoti etesaṃ atthānaṃ dīpanakathā. Teneva – ‘‘seyyathidaṃ dānakatha’’ntiādimāha. Okāranti avakāraṃ lāmakabhāvaṃ. Sāmukkaṃsikāti sāmaṃ ukkaṃsikā, attanāyeva uddharitvā gahitā, sayambhūñāṇena diṭṭhā, asādhāraṇā aññesanti attho. Kā pana sāti? Ariyasaccadesanā. Tenevāha – ‘‘dukkhaṃ, samudayaṃ, nirodhaṃ, magga’’nti. Dhammacakkhunti ettha sotāpattimaggo adhippeto. Tassa uppattiākāradassanatthaṃ – ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti āha. Tañhi nirodhaṃ ārammaṇaṃ katvā kiccavasena evaṃ sabbasaṅkhataṃ paṭivijjhantaṃ uppajjati.

๒๙๘. บทว่า อนุปุพฺพึ กถํ คือ ถ้อยคำที่กล่าวไปตามลำดับ ชื่อว่า อานุปุพพิกถา คือ ถ้อยคำที่แสดงเนื้อความเหล่านี้ คือ ต่อจากทานเป็นศีล, ต่อจากศีลเป็นสวรรค์, ต่อจากสวรรค์เป็นมรรค ด้วยเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสคำมีอาทิว่า "เสยฺยถีทํ ทานกถํ" บทว่า โอการํ คือ ความเลวทราม ความต่ำช้า บทว่า สามุกฺกํสิกา คือ ที่พระองค์ทรงยกขึ้นแสดงเอง, ที่ทรงยกขึ้นถือเอาด้วยพระองค์เอง, ที่ทรงเห็นด้วยพระสยัมภูญาณ, ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น ถามว่า ก็ธรรมเทศนานั้นคืออะไร? ตอบว่า คือ อริยสัจจเทศนา ด้วยเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า "ทุกฺขํ, สมุทยํ, นิโรธํ, มคฺคํ" ในบทว่า ธมฺมจกฺขุํ นี้ ประสงค์เอาโสดาปัตติมรรค เพื่อแสดงอาการเกิดขึ้นแห่งโสดาปัตติมรรคนั้น จึงตรัสว่า "ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ, สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺมํ" จริงอยู่ ธรรมจักษุนั้น ทำนิโรธให้เป็นอารมณ์แล้ว ย่อมเกิดขึ้นโดยแทงตลอดสังขตธรรมทั้งปวงอย่างนี้ ด้วยอำนาจแห่งกิจ

Pokkharasātiupāsakattapaṭivedanāvaṇṇanā

พรรณนาเรื่องโปක්ขรสาติพราหมณ์แสดงตนเป็นอุบาสก

299. Diṭṭho ariyasaccadhammo etenāti diṭṭhadhammo. Esa nayo sesapadesupi. Tiṇṇā vicikicchā anenāti tiṇṇavicikiccho. Vigatā kathaṃkathā assāti vigatakathaṃkatho. Vesārajjappattoti visāradabhāvaṃ patto. Kattha? Satthusāsane. Nāssa paro paccayo, na parassa saddhāya ettha vattatīti aparappaccayo. Sesaṃ sabbattha vuttanayattā uttānatthattā ca pākaṭamevāti.

๒๙๙. ชื่อว่า ทิฏฐธัมโม เพราะอริยสัจธรรมอันท่านเห็นแล้ว นัยนี้ใช้ได้ในบทที่เหลือด้วย ชื่อว่า ติณณวิจิกิจโฉ เพราะวิจิกิจฉาอันท่านข้ามได้แล้ว ชื่อว่า วิคตกถังกโถ เพราะความสงสัยว่าอย่างไรหนอของท่านไปปราศแล้ว บทว่า เวสารชฺชปฺปตฺโต คือ ถึงแล้วซึ่งความเป็นผู้แกล้วกล้า ในที่ไหน? ในศาสนาของพระศาสดา ชื่อว่า อปรัปปัจจโย เพราะไม่มีผู้อื่นเป็นปัจจัย, ไม่เป็นไปในศาสนานี้ด้วยศรัทธาต่อผู้อื่น ส่วนที่เหลือในทุกแห่งชัดเจนดีแล้ว เพราะมีนัยที่กล่าวไว้แล้วและเพราะมีอรรถที่ตื้น

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

ในอรรถกถาแห่งทีฆนิกาย ชื่อสุมังคลวิลาสินี ดังนี้

Ambaṭṭhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

พรรณนาอัมพัฏฐสูตร จบ

4. Soṇadaṇḍasuttavaṇṇanā

๔. พรรณนาโสณทัณฑสูตร

300. Evaṃ [Pg.249] me sutaṃ…pe… aṅgesūti soṇadaṇḍasuttaṃ. Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā. Aṅgesūti aṅgā nāma aṅgapāsādikatāya evaṃ laddhavohārā jānapadino rājakumārā, tesaṃ nivāso ekopi janapado rūḷhisaddena aṅgāti vuccati, tasmiṃ aṅgesu janapade. Cārikanti idhāpi aturitacārikā ceva nibaddhacārikā ca adhippetā. Tadā kira bhagavato dasasahassilokadhātuṃ olokentassa soṇadaṇḍo brāhmaṇo ñāṇajālassa anto paññāyittha. Atha bhagavā ayaṃ brāhmaṇo mayhaṃ ñāṇajāle paññāyati. ‘Atthi nu khvassupanissayo’ti vīmaṃsanto addasa. ‘Mayi tattha gate etassa antevāsino dvādasahākārehi brāhmaṇassa vaṇṇaṃ bhāsitvā mama santike āgantuṃ na dassanti. So pana tesaṃ vādaṃ bhinditvā ekūnatiṃsa ākārehi mama vaṇṇaṃ bhāsitvā maṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchissati. So pañhavissajjanapariyosāne saraṇaṃ gamissatī’ti, disvā pañcasatabhikkhuparivāro taṃ janapadaṃ paṭipanno. Tena vuttaṃ – aṅgesu cārikaṃ caramāno…pe… yena campā tadavasarīti.

๓๐๐. บทว่า เอวํ เม สุตํ...เป... อํเคสุ คือ โสณทัณฑสูตร ในสูตรนั้น นี่คือการพรรณนาบทที่ไม่เคยมีมาก่อน บทว่า อํเคสุ: ชื่อว่า อังคะ ได้แก่เหล่าราชกุมารผู้เป็นเจ้าของชนบท ซึ่งได้ชื่ออย่างนั้นเพราะความงามแห่งอวัยวะ แม้ชนบทเดียวอันเป็นที่อยู่ของราชกุมารเหล่านั้น ก็เรียกว่า อังคะ ด้วยรูฬหิศัพท์ ในบทว่า อํเคสุ ชนปเท นั้น (หมายถึง) ในแคว้นอังคะ บทว่า จาริกํ: ในที่นี้ก็ประสงค์เอาการจาริกที่ไม่รีบร้อนและการจาริกที่ไม่ผูกพัน ได้ยินว่า ในครั้งนั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคทอดพระเนตรหมื่นโลกธาตุ โสณทัณฑพราหมณ์ได้ปรากฏขึ้นภายในข่ายแห่งพระญาณ ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงพิจารณาว่า "พราหมณ์ผู้นี้ปรากฏในข่ายแห่งญาณของเรา เขามีอุปนิสัยอยู่หรือหนอ" ดังนี้ ก็ได้ทอดพระเนตรเห็นว่า: "เมื่อเราไปที่นั่น เหล่าอันเตวาสิกของพราหมณ์นั้น จะกล่าวคุณของพราหมณ์ด้วยอาการ ๑๒ อย่าง แล้วจักไม่ยอมให้เขามาสู่สำนักของเรา แต่เขาจะทำลายวาทะของอันเตวาสิกเหล่านั้น กล่าวคุณของเราด้วยอาการ ๒๙ อย่าง เข้ามาหาเราแล้วถามปัญหา ในที่สุดแห่งการตอบปัญหา เขาจักถึงสรณะ" ครั้นทรงเห็นดังนั้นแล้ว จึงพร้อมด้วยภิกษุ ๕๐๐ รูปเป็นบริวาร เสด็จดำเนินไปยังชนบทนั้น เพราะเหตุนั้น พระอานนท์จึงกล่าวไว้ว่า "อํเคสุ จาริกํ จรมาโน...เป... เยน จมฺปา ตทวสริ" (เสด็จจาริกไปในแคว้นอังคะ... เสด็จถึงเมืองจัมปา)

Gaggarāya pokkharaṇiyā tīreti tassa campānagarassa avidūre gaggarāya nāma rājaggamahesiyā khaṇitattā gaggarāti laddhavohārā pokkharaṇī atthi. Tassā tīre samantato nīlādipañcavaṇṇakusumapaṭimaṇḍitaṃ mahantaṃ campakavanaṃ. Tasmiṃ bhagavā kusumagandhasugandhe campakavane viharati. Taṃ sandhāya gaggarāya pokkharaṇiyā tīreti vuttaṃ. Māgadhena seniyena bimbisārenāti ettha so rājā magadhānaṃ issarattā māgadho. Mahatiyā senāya samannāgatattā seniyo. Bimbīti suvaṇṇaṃ. Tasmā sārasuvaṇṇasadisavaṇṇatāya bimbisāroti vuccati.

คำว่า ที่ฝั่งสระโบกขรณีชื่อคัคครา มีคำอธิบายว่า ไม่ไกลจากกรุงจำปานั้น มีสระโบกขรณีสระหนึ่งซึ่งได้รับชื่อว่า "คัคครา" เพราะพระอัครมเหสีของพระราชาพระนามว่าคัคคราโปรดให้ขุดขึ้น ที่ฝั่งสระนั้นโดยรอบมีป่าจำปาใหญ่ ประดับด้วยดอกไม้ ๕ สี มีสีเขียวเป็นต้น ในป่าจำปานั้นซึ่งมีกลิ่นหอมฟุ้งด้วยกลิ่นดอกไม้ พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ พระเถระหมายถึงป่าจำปานั้นจึงกล่าวว่า ที่ฝั่งสระโบกขรณีชื่อคัคครา ในบทว่า อันพระเจ้าพิมพิสาร ผู้เป็นจอมทัพแห่งแคว้นมคธ มีคำอธิบายว่า พระราชานั้นชื่อว่า มาคโธ เพราะทรงเป็นใหญ่แห่งชาวมคธทั้งหลาย ชื่อว่า เสนิโย เพราะทรงประกอบด้วยเสนาหมู่ใหญ่ คำว่า พิมพิ แปลว่า ทองคำ เพราะฉะนั้น จึงเรียกว่า พิมพิสาร เพราะมีพระฉวีวรรณเหมือนสีทองคำเนื้อดี

301-302. Bahū bahū hutvā saṃhatāti saṅghā. Ekekissāya disāya saṅgho etesaṃ atthīti saṅghī. Pubbe nagarassa anto agaṇā bahi nikkhamitvā gaṇataṃ pattāti gaṇībhūtā. Khattaṃ āmantesīti. Khattā vuccati pucchitapañhe byākaraṇasamattho mahāmatto, taṃ āmantesi āgamentūti muhuttaṃ paṭimānentu, mā gacchantūti vuttaṃ hoti.

๓๐๑-๓๐๒. (พราหมณ์และคหบดี) เป็นหมู่ๆ รวมกันอยู่ ฉะนั้นจึงชื่อว่า สังฆา (ผู้เป็นหมู่) หมู่ของพราหมณ์และคหบดีเหล่านั้นมีอยู่ในทิศนั้นๆ ฉะนั้นจึงชื่อว่า สังฆี (ผู้มีหมู่) เมื่อก่อน ในภายในเมืองยังไม่เป็นคณะ ออกไปข้างนอกแล้วจึงถึงความเป็นคณะ ฉะนั้นจึงชื่อว่า คณีภูตา (ผู้กลายเป็นคณะ) บทว่า ตรัสเรียกอำมาตย์ผู้ใกล้ชิด มีคำอธิบายว่า มหาอำมาตย์ผู้สามารถตอบปัญหาที่ถูกถามได้ เรียกว่า ขัตตา (พระองค์) ตรัสเรียกอำมาตย์นั้น บทว่า ขอท่านทั้งหลายจงรอก่อน มีความว่า ขอท่านทั้งหลายจงรอก่อนสักครู่หนึ่ง อย่าเพิ่งไป

Soṇadaṇḍaguṇakathā

เรื่องคุณของโสณทัณฑพราหมณ์

303. Nānāverajjakānanti [Pg.250] nānāvidhesu rajjesu, aññesu aññesu kāsikosalādīsu rajjesu jātā, tāni vā tesaṃ nivāsā, tato vā āgatāti nānāverajjakā, tesaṃ nānāverajjakānaṃ. Kenacideva karaṇīyenāti tasmiṃ kira nagare dvīhi karaṇīyehi brāhmaṇā sannipatanti – yaññānubhavanatthaṃ vā mantasajjhāyanatthaṃ vā. Tadā ca tasmiṃ nagare yamaññā natthi. Soṇadaṇḍassa pana santike mantasajjhāyanatthaṃ ete sannipatitā. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘kenacideva karaṇīyenā’’ti. Te tassa gamanaṃ sutvā cintesuṃ – ‘‘ayaṃ soṇadaṇḍo uggatabrāhmaṇo yebhuyyena ca aññe brāhmaṇā samaṇaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gatā, ayameva na gato. Svāyaṃ sace tattha gamissati, addhā samaṇassa gotamassa āvaṭṭaniyā māyāya āvaṭṭito, taṃ saraṇaṃ gamissati. Tato etassāpi gehadvāre brāhmaṇānaṃ sannipāto na bhavissatī’’ti. ‘‘Handassa gamanantarāyaṃ karomā’’ti sammantayitvā tattha agamaṃsu. Taṃ sandhāya – atha kho te brāhmaṇātiādi vuttaṃ.

๓๐๓. บทว่า แห่งพราหมณ์ชาวแว่นแคว้นต่างๆ มีคำอธิบายว่า เกิดในแคว้นต่างๆ คือในแคว้นอื่นจากแคว้นจำปา เช่น แคว้นกาสีและแคว้นโกศลเป็นต้น หรือว่าแคว้นเหล่านั้นเป็นที่อยู่ของพราหมณ์เหล่านั้น หรือว่ามาจากแคว้นเหล่านั้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า นานาเวรชฺชกา (ผู้มาจากแว่นแคว้นต่างๆ) แห่งพราหมณ์ชาวแว่นแคว้นต่างๆ เหล่านั้น บทว่า ด้วยกรณียกิจบางอย่าง มีคำอธิบายว่า ได้ยินว่า ในเมืองนั้น พราหมณ์ทั้งหลายย่อมประชุมกันด้วยกรณียกิจ ๒ อย่าง คือ เพื่อบริโภคยัญ หรือเพื่อสาธยายมนตร์ ก็ในเวลานั้น ในเมืองนั้นไม่มียัญ แต่พราหมณ์เหล่านี้ประชุมกันในสำนักของโสณทัณฑพราหมณ์เพื่อสาธยายมนตร์ พระสังคีติกาจารย์หมายถึงกรณียกิจนั้นจึงกล่าวว่า "ด้วยกรณียกิจบางอย่าง" พราหมณ์เหล่านั้นครั้นได้ฟังเรื่องการไปของโสณทัณฑพราหมณ์นั้นแล้ว จึงคิดกันว่า "โสณทัณฑพราหมณ์ผู้นี้เป็นพราหมณ์ผู้มีชื่อเสียง และโดยส่วนมาก พราหมณ์อื่นๆ ก็ได้ถึงพระสมณโคดมเป็นสรณะแล้ว มีแต่ท่านผู้เดียวที่ยังไม่ได้ไป ถ้าท่านผู้นี้จักไปในที่นั้นไซร้ ก็จะถูกมายาอันเป็นเครื่องชักจูงของพระสมณโคดมชักจูงไป แล้วจักถึงพระองค์เป็นสรณะอย่างแน่นอน แต่นั้นไป การประชุมของพวกพราหมณ์ที่ประตูเรือนของท่านผู้นี้ก็จะไม่มี" (ครั้นคิดดังนี้แล้วจึงปรึกษากันว่า) "เอาล่ะ พวกเรามาทำอันตรายแก่การไปของท่านผู้นี้กันเถิด" แล้วได้พากันไปที่นั่น พระสังคีติกาจารย์หมายถึงเรื่องนั้นจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ครั้งนั้นแล พราหมณ์เหล่านั้น

Tattha imināpaṅgenāti imināpi kāraṇena. Evaṃ etaṃ kāraṇaṃ vatvā puna – ‘‘attano vaṇṇe bhaññamāne atussanakasatto nāma natthi. Handassa vaṇṇaṃ bhaṇanena gamanaṃ nivāressāmā’’ti cintetvā bhavañhi soṇadaṇḍo ubhato sujātotiādīni kāraṇāni āhaṃsu.

ในบทเหล่านั้น บทว่า แม้ด้วยองค์นี้ หมายความว่า แม้ด้วยเหตุนี้ (พราหมณ์เหล่านั้น) ครั้นกล่าวเหตุนี้อย่างนี้แล้ว จึงคิดต่อไปว่า "อันว่าสัตว์ผู้ไม่ยินดีเมื่อคุณของตนอันผู้อื่นกล่าวอยู่ ย่อมไม่มี เอาล่ะ พวกเราจักห้ามการไปของท่านผู้นี้ด้วยการกล่าวคุณของท่าน" แล้วจึงกล่าวเหตุผลทั้งหลายมีอาทิว่า ด้วยว่า ท่านโสณทัณฑะเป็นผู้เกิดดีแล้วทั้งสองฝ่าย

Ubhatoti dvīhi pakkhehi. Mātito ca pitito cāti bhoto mātā brāhmaṇī, mātumātā brāhmaṇī, tassāpi mātā brāhmaṇī; pitā brāhmaṇo, pitupitā brāhmaṇo, tassāpi pitā brāhmaṇoti, evaṃ bhavaṃ ubhato sujāto mātito ca pitito ca. Saṃsuddhagahaṇikoti saṃsuddhā te mātugahaṇī kucchīti attho. Samavepākiniyā gahaṇiyāti ettha pana kammajatejodhātu ‘‘gahaṇī’’ti vuccati.

บทว่า ทั้งสองฝ่าย คือ จากสองฝ่าย บทว่า ทั้งฝ่ายมารดาและฝ่ายบิดา มีคำอธิบายว่า มารดาของท่านเป็นพราหมณี ยายของท่านก็เป็นพราหมณี แม้มารดาของยายนั้นก็เป็นพราหมณี บิดาของท่านเป็นพราหมณ์ ปู่ของท่านก็เป็นพราหมณ์ แม้บิดาของปู่นั้นก็เป็นพราหมณ์ ด้วยเหตุนี้ ท่านจึงเป็นผู้เกิดดีแล้วทั้งสองฝ่าย คือทั้งฝ่ายมารดาและฝ่ายบิดา บทว่า มีครรภ์มารดาบริสุทธิ์ มีความว่า ครรภ์คือท้องของมารดาของท่านบริสุทธิ์ดี แต่ในบทว่า มีคหณีอันให้วิบากสม่ำเสมอ นั้น เตโชธาตุอันเกิดแต่กรรมเรียกว่า "คหณี"

Yāva sattamā pitāmahayugāti ettha pitupitā pitāmaho, pitāmahassa yugaṃ pitāmahayugaṃ. Yuganti āyuppamāṇaṃ vuccati. Abhilāpamattameva cetaṃ. Atthato pana pitāmahoyeva pitāmahayugaṃ. Tato uddhaṃ sabbepi pubbapurisā pitāmahaggahaṇeneva gahitā. Evaṃ yāva sattamo puriso[Pg.251], tāva saṃsuddhagahaṇiko. Atha vā akkhitto anupakuṭṭho jātivādenāti dassenti. Akkhittoti – ‘‘apanetha etaṃ, kiṃ iminā’’ti evaṃ akkhitto anavakkhitto. Anupakuṭṭhoti na upakuṭṭho, na akkosaṃ vā nindaṃ vā laddhapubbo. Kena kāraṇenāti? Jātivādena. Itipi – ‘‘hīnajātiko eso’’ti evarūpena vacanenāti attho.

ในบทว่า ตลอด ๗ ชั่วปู่ มีคำอธิบายดังนี้ บิดาของบิดาชื่อว่า ปิตามหะ (ปู่) ชั่วอายุของปู่ชื่อว่า ปิตามหยุคะ คำว่า ยุคะ หมายถึง ประมาณแห่งอายุ คำนี้เป็นเพียงคำกล่าวเท่านั้น แต่โดยอรรถแล้ว ปู่นั่นเองชื่อว่า ปิตามหยุคะ เบื้องบนแต่นั้นไป บรรพบุรุษทั้งหมดก็ถูกนับเข้าด้วยคำว่า ปิตามหะ ทั้งสิ้น ด้วยเหตุนี้ ตลอดบุรุษคนที่ ๗ ท่านจึงมีครรภ์มารดาบริสุทธิ์ อีกนัยหนึ่ง (พราหมณ์เหล่านั้น) แสดงความว่า ไม่ถูกคัดค้าน ไม่ถูกเหยียดหยามด้วยเรื่องชาติ บทว่า ไม่ถูกคัดค้าน คือ ไม่ถูกคัดค้าน ไม่ถูกทอดทิ้ง ด้วยคำพูดว่า "จงไล่คนนี้ไปเสีย จะมีประโยชน์อะไรด้วยคนนี้" บทว่า ไม่ถูกเหยียดหยาม คือ ไม่ถูกเหยียดหยาม ไม่เคยได้รับการด่าหรือการนินทามาก่อน ถามว่า ด้วยเหตุอะไร ตอบว่า ด้วยเรื่องชาติ ความว่า (ไม่ถูกคัดค้าน ไม่ถูกเหยียดหยาม) ด้วยคำพูดทำนองนี้ว่า "ผู้นี้เป็นคนมีชาติต่ำ"

Aḍḍhoti issaro. Mahaddhanoti mahatā dhanena samannāgato. Bhavato hi gehe pathaviyaṃ paṃsuvālikā viya bahudhanaṃ, samaṇo pana gotamo adhano bhikkhāya udaraṃ pūretvā yāpetīti dassenti. Mahābhogoti pañcakāmaguṇavasena mahāupabhogo. Evaṃ yaṃ yaṃ guṇaṃ vadanti, tassa tassa paṭipakkhavasena bhagavato aguṇaṃyeva dassemāti maññamānā vadanti.

บทว่า เป็นผู้มั่งคั่ง คือ เป็นใหญ่ บทว่า มีทรัพย์มาก คือ ประกอบด้วยทรัพย์เป็นอันมาก (พราหมณ์เหล่านั้นแสดงความว่า) "จริงอยู่ ในเรือนของท่านมีทรัพย์มากประดุจผงธุลีและทรายในแผ่นดิน แต่พระสมณโคดมเป็นคนไม่มีทรัพย์ ยังชีพอยู่ด้วยการขออาหารให้เต็มท้อง" บทว่า มีโภคะมาก คือ มีเครื่องอุปโภคบริโภคมากโดยอำนาจแห่งกามคุณ ๕ (พราหมณ์เหล่านั้น) กล่าวคุณข้อใดๆ ก็ย่อมกล่าวด้วยสำคัญว่า "เราจักแสดงส่วนที่มิใช่คุณของพระผู้มีพระภาคโดยนัยตรงกันข้ามของคุณข้อนั้นๆ"

Abhirūpoti aññehi manussehi abhirūpo adhikarūpo. Dassanīyoti divasampi passantānaṃ atittikaraṇato dassanayoggo. Dassaneneva cittapasādajananato pāsādiko. Pokkharatā vuccati sundarabhāvo, vaṇṇassa pokkharatā vaṇṇapokkharatā, tāya vaṇṇasampattiyā yuttoti attho. Porāṇā panāhu – ‘‘pokkharanti sarīraṃ vadanti, vaṇṇaṃ vaṇṇamevā’’ti. Tesaṃ matena vaṇṇañca pokkharañca vaṇṇapokkharāni. Tesaṃ bhāvo vaṇṇapokkharatā. Iti paramāya vaṇṇapokkharatāyāti uttamena parisuddhena vaṇṇena ceva sarīrasaṇṭhānasampattiyā cāti attho. Brahmavaṇṇīti seṭṭhavaṇṇī. Parisuddhavaṇṇesupi seṭṭhena suvaṇṇavaṇṇena samannāgatoti attho. Brahmavacchasīti mahābrahmuno sarīrasadiseneva sarīrena samannāgato. Akhuddāvakāso dassanāyāti ‘‘bhoto sarīre dassanassa okāso na khuddako mahā, sabbāneva te aṅgapaccaṅgāni dassanīyāneva, tāni cāpi mahantānevā’’ti dīpenti.

บทว่า อภิรูปา ความว่า มีรูปงาม คือมีรูปงามยิ่งกว่ามนุษย์เหล่าอื่น บทว่า ทสฺสนีโย ความว่า ควรแก่การดู เพราะทำให้ผู้ที่มองดูแม้ตลอดทั้งวันไม่รู้จักเบื่อ บทว่า ปาสาทิโก ความว่า น่าเลื่อมใส เพราะทำให้จิตเลื่อมใสได้ด้วยการเห็นเท่านั้น คำว่า โปกฺขรตา หมายถึง ความงาม, ความงามแห่งผิวพรรณ เรียกว่า วณฺณโปกฺขรตา อธิบายว่า ประกอบด้วยความถึงพร้อมแห่งผิวพรรณนั้น แต่อาจารย์โบราณทั้งหลายกล่าวว่า "ท่านกล่าวสรีระว่า โปกฺขร, กล่าวผิวพรรณว่า วณฺณ" ตามมติของอาจารย์เหล่านั้น ผิวพรรณและสรีระ เรียกว่า วณฺณโปกฺขรานิ ความเป็นแห่งผิวพรรณและสรีระเหล่านั้น เรียกว่า วณฺณโปกฺขรตา ดังนั้น บทว่า ปรมาย วณฺณโปกฺขรตาย จึงมีความหมายว่า ประกอบด้วยผิวพรรณอันบริสุทธิ์ยอดเยี่ยม และความถึงพร้อมแห่งสัณฐานสรีระ บทว่า พฺรหฺมวณฺณี ความว่า มีผิวพรรณประเสริฐ อธิบายว่า ประกอบด้วยผิวพรรณดุจทองคำอันประเสริฐ แม้ในบรรดาผู้มีผิวพรรณบริสุทธิ์ บทว่า พฺรหฺมวจฺฉสี ความว่า ประกอบด้วยพระวรกายดุจกายของมหาพรหม บทว่า อขุทฺทาวกาโส ทสฺสนาย ท่านแสดงความว่า "โอกาสเพื่อจะดูในสรีระของท่านนั้นไม่เล็กน้อย แต่ใหญ่โต อวัยวะน้อยใหญ่ทั้งหมดของท่านล้วนน่าดูน่าชม และอวัยวะเหล่านั้นก็ใหญ่โตด้วย"

Sīlamassa atthīti sīlavā. Vuddhaṃ vaddhitaṃ sīlamassāti vuddhasīlī. Vuddhasīlenāti vuddhena vaddhitena sīlena. Samannāgatoti yutto. Idaṃ vuddhasīlīpadasseva vevacanaṃ. Sabbametaṃ pañcasīlamattameva sandhāya vadanti.

บทว่า สีลวา ความว่า ศีลของท่านมีอยู่ เหตุนั้นจึงชื่อว่า ผู้มีศีล บทว่า วุฑฺฒสีลี ความว่า ศีลอันเจริญแล้ว งอกงามแล้วของท่านมีอยู่ เหตุนั้นจึงชื่อว่า ผู้มีศีลอันเจริญแล้ว บทว่า วุฑฺเฒน สีเลน ความว่า ด้วยศีลอันเจริญแล้ว งอกงามแล้ว บทว่า สมนฺนาคโต ความว่า ประกอบแล้ว นี้เป็นไวพจน์ของบทว่า วุฑฺฒสีลี นั่นเอง ทั้งหมดนี้ ท่านกล่าวหมายถึงเพียงเบญจศีลเท่านั้น

Kalyāṇavācotiādīsu kalyāṇā sundarā parimaṇḍalapadabyañjanā vācā assāti kalyāṇavāco. Kalyāṇaṃ madhuraṃ vākkaraṇaṃ assāti kalyāṇavākkaraṇo[Pg.252]. Vākkaraṇanti udāharaṇaghoso. Guṇaparipuṇṇabhāvena pure bhavāti porī. Pure vā bhavattā porī. Poriyā nāgarikitthiyā sukhumālattanena sadisāti porī, tāya poriyā. Vissaṭṭhāyāti apalibuddhāya sandiṭṭhavilambitādidosarahitāya. Anelagalāyāti elagaḷenavirahitāya. Yassa kassaci hi kathentassa elā gaḷanti, lālā vā paggharanti, kheḷaphusitāni vā nikkhamanti, tassa vācā elagaḷaṃ nāma hoti, tabbiparitāyāti attho. Atthassa viññāpaniyāti ādimajjhapariyosānaṃ pākaṭaṃ katvā bhāsitatthassa viññāpanasamatthāya.

ในบทว่า กลฺยาณวาโจ เป็นต้น (พึงทราบความดังนี้) วาจาที่ดีงาม ไพเราะ มีบทและพยัญชนะกลมกล่อมของท่านมีอยู่ เหตุนั้นจึงชื่อว่า กลฺยาณวาโจ (ผู้มีวาจาไพเราะ) เสียงพูดที่ดี ไพเราะของท่านมีอยู่ เหตุนั้นจึงชื่อว่า กลฺยาณวากฺกรโณ (ผู้มีเสียงพูดไพเราะ) บทว่า วากฺกรณํ คือ เสียงที่เปล่งออกมา วาจาใดเกิดในความบริบูรณ์ด้วยคุณ เหตุนั้นวาจานั้นชื่อว่า โตรี หรืออีกอย่างหนึ่ง วาจาใดเกิดในเมือง เหตุนั้นจึงชื่อว่า โตรี วาจาใดเหมือนกับหญิงชาวเมืองผู้มีความละเอียดอ่อน เหตุนั้นวาจานั้นจึงชื่อว่า โตรี ด้วยวาจาที่เป็นโตรีนั้น บทว่า วิสฺสฏฺฐาย คือ (ด้วยวาจา) ที่ไม่ติดขัด ปราศจากโทษมีถ้อยคำที่พูดไม่จบและพูดชักช้าเป็นต้น บทว่า อเนฬคฬาย คือ (ด้วยวาจา) ที่ปราศจากน้ำลายไหล จริงอยู่ เมื่อใครก็ตามพูดอยู่ น้ำลายย่อมไหล หรือน้ำลายย่อมยืด หรือฟองน้ำลายย่อมออกมา วาจาของผู้นั้นชื่อว่า เอฬคฬะ (มีน้ำลายไหล) อธิบายว่า (วาจาของพระองค์) ตรงกันข้ามกับวาจานั้น บทว่า อตฺถสฺส วิญฺญาปนิยา คือ (ด้วยวาจา) ที่สามารถทำให้เข้าใจเนื้อความที่กล่าวแล้ว โดยทำให้เบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดปรากฏชัด

Jiṇṇoti jarājiṇṇatāya jiṇṇo. Vuddhoti aṅgapaccaṅgānaṃ vuddhibhāvamariyādappatto. Mahallakoti jātimahallakatāya samannāgato. Cirakālappasutoti vuttaṃ hoti. Addhagatoti addhānaṃ gato, dve tayo rājaparivaṭṭe atītoti adhippāyo. Vayoanuppattoti pacchimavayaṃ sampatto, pacchimavayo nāma vassasatassa pacchimo tatiyabhāgo.

บทว่า ชิณฺโณ ความว่า แก่เพราะความชรา บทว่า วุฑฺโฒ ความว่า ถึงขีดแห่งความเจริญของอวัยวะน้อยใหญ่ บทว่า มหลฺลโก ความว่า ประกอบด้วยความเป็นผู้ใหญ่โดยชาติกำเนิด คือเกิดมานานแล้ว บทว่า อฑฺฒคโต ความว่า ล่วงกาลนานมาแล้ว มีความหมายว่า ผ่านรัชกาลของพระราชามาแล้ว 2-3 รัชกาล บทว่า วโยอนุปฺปตฺโต ความว่า ถึงปัจฉิมวัย ปัจฉิมวัยคือส่วนที่ 3 สุดท้ายของอายุ 100 ปี

Api ca jiṇṇoti porāṇo, cirakālappavattakulanvayoti vuttaṃ hoti. Vuddhoti sīlācārādiguṇavuddhiyā yutto. Mahallakoti vibhavamahantāya samannāgato. Addhagatoti maggappaṭipanno brāhmaṇānaṃ vatacariyādimariyādaṃ avītikkamma caraṇasīlo. Vayoanuppattoti jātivuddhabhāvampi antimavayaṃ anuppatto.

อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ชิณฺโณ ความว่า เป็นคนเก่าแก่ คือเป็นผู้สืบเชื้อสายมาจากตระกูลที่ดำรงมานาน บทว่า วุฑฺโฒ ความว่า ประกอบด้วยความเจริญด้วยคุณมีศีลและอาจาระเป็นต้น บทว่า มหลฺลโก ความว่า ประกอบด้วยความมีสมบัติมาก บทว่า อฑฺฒคโต ความว่า ผู้ดำเนินไปในทาง (ที่ถูก) คือผู้มีปกติประพฤติไม่ล่วงละเมิดขอบเขตมีวัตรและจริยาของพราหมณ์เป็นต้น บทว่า วโยอนุปฺปตฺโต ความว่า ถึงวัยสุดท้าย แม้ในความเป็นผู้เจริญโดยชาติ

Buddhaguṇakathā

พุทธคุณกถา

304. Evaṃ vutteti evaṃ tehi brāhmaṇehi vutte. Soṇadaṇḍo – ‘‘ime brāhmaṇā jātiādīhi mama vaṇṇaṃ vadanti, na kho pana metaṃ yuttaṃ attano vaṇṇe rajjituṃ. Handāhaṃ etesaṃ vādaṃ bhinditvā samaṇassa gotamassa mahantabhāvaṃ ñāpetvā etesaṃ tattha gamanaṃ karomī’’ti cintetvā tena hi – bho mamapi suṇāthātiādimāha. Tattha yepi ubhato sujātoti ādayo attano guṇehi sadisā guṇā tepi[Pg.253]; ‘‘ko cāhaṃ ke ca samaṇassa gotamassa jātisampattiādayo guṇā’’ti attano guṇehi uttaritareyeva maññamāno, itare pana ekanteneva bhagavato mahantabhāvadīpanatthaṃ pakāseti.

๓๐๔. บทว่า เอวํ วุตฺเต ความว่า เมื่อพราหมณ์เหล่านั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว โสณทัณฑพราหมณ์คิดว่า "พราหมณ์เหล่านี้กล่าวสรรเสริญคุณของเราด้วยชาติเป็นต้น แต่การที่เราจะกำหนัดยินดีในคุณของตนนั้นไม่สมควรเลย เอาล่ะ เราจะทำลายวาทะของพราหมณ์เหล่านี้ แล้วทำให้รู้ถึงความเป็นผู้ยิ่งใหญ่ของพระสมณโคดม แล้วจักทำให้พราหมณ์เหล่านี้ไปในที่นั้น" คิดดังนี้แล้ว จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ถ้าอย่างนั้น ท่านทั้งหลายจงฟังคำของเราบ้าง" ในคำนั้น แม้คุณเหล่าใดที่เหมือนกับคุณของตน มีความเป็นผู้มีชาติกำเนิดดีทั้งสองฝ่ายเป็นต้น ท่านก็ประกาศโดยสำคัญว่า "เราเป็นใครกัน และคุณสมบัติมีชาติสมบัติเป็นต้นของพระสมณโคดมเป็นอย่างไร" ว่าเป็นคุณที่สูงส่งกว่าคุณของตน ส่วนคุณอื่นๆ ท่านประกาศเพื่อแสดงความเป็นผู้ยิ่งใหญ่ของพระผู้มีพระภาคโดยส่วนเดียวแท้

Mayameva arahāmāti evaṃ niyāmentovettha idaṃ dīpeti – ‘‘yadi guṇamahantatāya upasaṅkamitabbo nāma hoti. Yathā hi sineruṃ upanidhāya sāsapo, mahāsamuddaṃ upanidhāya gopadakaṃ, sattasu mahāsaresu udakaṃ upanidhāya ussāvabindu paritto lāmako. Evameva samaṇassa gotamassa jātisampattiādayopi guṇe upanidhāya amhākaṃ guṇā parittā lāmakā; tasmā mayameva arahāma taṃ bhavantaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamitu’’nti.

ในบทว่า มยเมว อรหาม นี้ ท่านแสดงความนี้โดยกำหนดอย่างนี้ว่า "ถ้าบุคคลชื่อว่าควรเข้าไปหาเพราะความเป็นผู้ยิ่งใหญ่ด้วยคุณแล้วไซร้ เปรียบเหมือนเมล็ดพันธุ์ผักกาดเมื่อเทียบกับภูเขาสิเนรุ, น้ำในรอยเท้าโคเมื่อเทียบกับมหาสมุทร, หยาดน้ำค้างเมื่อเทียบกับน้ำในสระใหญ่ทั้ง 7 ย่อมเป็นของเล็กน้อย ต่ำต้อย ฉันใด คุณของเราทั้งหลายเมื่อเทียบกับคุณมีชาติสมบัติเป็นต้นของพระสมณโคดม ก็เป็นของเล็กน้อย ต่ำต้อย ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น เราทั้งหลายเท่านั้นจึงสมควรเพื่อจะเข้าไปเฝ้าท่านพระโคดมนั้น"

Mahantaṃ ñātisaṃghaṃ ohāyāti mātipakkhe asītikulasahassāni, pitipakkhe asītikulasahassānīti evaṃ saṭṭhikulasatasahassaṃ ohāya pabbajito.

บทว่า มหนฺตํ ญาติสงฺฆํ โอหาย ความว่า ทรงสละหมู่พระญาติหนึ่งแสนหกหมื่นสกุล คือ สกุลแปดหมื่นในฝ่ายพระมารดา และสกุลแปดหมื่นในฝ่ายพระบิดา แล้วเสด็จออกบรรพชา

Bhūmigatañca vehāsaṭṭhañcāti ettha rājaṅgaṇe ceva uyyāne ca sudhāmaṭṭhapokkharaṇiyo sattaratanānaṃ pūretvā bhūmiyaṃ ṭhapitaṃ dhanaṃ bhūmigataṃ nāma. Pāsādaniyūhādayo paripūretvā ṭhapitaṃ vehāsaṭṭhaṃ nāma. Etaṃ tāva kulapariyāyena āgataṃ. Tathāgatassa pana jātadivaseyeva saṅkho, elo, uppalo, puṇḍarīkoti cattāro nidhayo uggatā. Tesu saṅkho gāvutiko, elo aḍḍhayojaniko, uppalo tigāvutiko, puṇḍarīko yojaniko. Tesupi gahitaṃ gahitaṃ pūratiyeva, iti bhagavā pahūtaṃ hiraññasuvaṇṇaṃ ohāya pabbajitoti veditabbo.

ในบทว่า ภูมิคตญฺจ เวหาสฏฺฐญฺจ นี้ ทรัพย์ที่บรรจุรัตนะ 7 ประการจนเต็มสระโบกขรณีที่ฉาบด้วยปูนขาวทั้งในพระลานหลวงและในอุทยาน แล้วตั้งไว้บนพื้นดิน ชื่อว่า ภูมิคตะ (ทรัพย์ที่ตั้งอยู่บนดิน) ทรัพย์ที่บรรจุ (รัตนะ 7 ประการ) จนเต็มส่วนต่างๆ ของปราสาทมีชายคาเป็นต้น แล้วตั้งไว้ ชื่อว่า เวหาสัฏฐะ (ทรัพย์ที่ตั้งอยู่ในอากาศ) ทรัพย์นี้เป็นทรัพย์ที่สืบมาตามวงศ์ตระกูล ส่วนของพระตถาคต ในวันประสูตินั่นเอง ขุมทรัพย์ 4 ขุม คือ สังขะ เอละ อุปปละ และปุณฑรีกะ ได้ผุดขึ้น ในขุมทรัพย์เหล่านั้น ขุมทรัพย์สังขะมีขนาด 1 คาวุต, เอละมีขนาดครึ่งโยชน์, อุปปละมีขนาด 3 คาวุต, ปุณฑรีกะมีขนาด 1 โยชน์ แม้ในขุมทรัพย์เหล่านั้น รัตนะที่ถูกนำออกไปแล้วๆ ก็กลับเต็มขึ้นมาอีก พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคทรงสละเงินและทองเป็นอันมากแล้วเสด็จออกบรรพชา ด้วยประการฉะนี้

Daharova samānoti taruṇova samāno. Susukāḷakesoti suṭṭhu kāḷakeso, añjanavaṇṇasadisakeso hutvā vāti attho. Bhadrenāti bhaddakena. Paṭhamena vayasāti tiṇṇaṃ vayānaṃ paṭhamavayena. Akāmakānanti anicchamānānaṃ. Anādaratthe sāmivacanaṃ. Assūni mukhe etesanti assumukhā, tesaṃ assumukhānaṃ, assūhi kilinnamukhānanti attho. Rudantānanti [Pg.254] kanditvā rodamānānaṃ. Akhuddāvakāsoti ettha bhagavato aparimāṇoyeva dassanāya okāsoti veditabbo.

บทว่า ทหโรว สมาโน ความว่า ยังทรงพระเยาว์อยู่. บทว่า สุสุกาฬเกโส ความว่า มีพระเกศาดำสนิท คือมีพระเกศาเสมอด้วยสีเขม่า. บทว่า ภทฺเรน ความว่า ด้วยความเจริญ. บทว่า ปฐเมน วยสา ความว่า ด้วยปฐมวัยในบรรดาวัยทั้ง ๓. บทว่า อกามกานํ ความว่า เมื่อไม่ปรารถนาอยู่. (ศัพท์นี้) เป็นสามีวิภัตติในอรรถว่าไม่เอื้อเฟื้อ. น้ำตาทั้งหลายมีอยู่ที่ใบหน้าของชนเหล่านั้น เหตุนั้น ชนเหล่านั้นชื่อว่า อัสสุมุขา (ผู้มีใบหน้าอาบด้วยน้ำตา), อธิบายบทว่า เตสํ อสฺสุมุขานํ ว่า มีใบหน้าเปียกชุ่มด้วยน้ำตาทั้งหลาย. บทว่า รุรนฺตานํ ความว่า เมื่อร้องไห้คร่ำครวญอยู่. ในบทว่า อขุทฺทาวกาโส นี้ พึงทราบว่า โอกาสเพื่อการเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคไม่มีประมาณเลย.

Tatridaṃ vatthu – rājagahe kira aññataro brāhmaṇo samaṇassa gotamassa pamāṇaṃ gahetuṃ na sakkotīti sutvā bhagavato piṇḍāya pavisanakāle saṭṭhihatthaṃ veḷuṃ gahetvā nagaradvārassa bahi ṭhatvā sampatte bhagavati veḷuṃ gahetvā samīpe aṭṭhāsi. Veḷu bhagavato jāṇukamattaṃ pāpuṇi. Puna divase dve veḷū ghaṭetvā samīpe aṭṭhāsi. Bhagavāpi dvinnaṃ veḷūnaṃ upari kaṭimattameva paññāyamāno – ‘‘brāhmaṇa, kiṃ karosī’’ti āha. Tumhākaṃ pamāṇaṃ gaṇhāmīti. ‘‘Brāhmaṇa, sacepi tvaṃ sakalacakkavāḷagabbhaṃ pūretvā ṭhite veḷū ghaṭetvā āgamissasi, neva me pamāṇaṃ gahetuṃ sakkhissasi. Na hi mayā cattāri asaṅkhyeyāni kappasatasahassañca tathā pāramiyo pūritā, yathā me paro pamāṇaṃ gaṇheyya, atulo, brāhmaṇa, tathāgato appameyyo’’ti vatvā dhammapade gāthamāha –

ในเรื่องนั้น มีเรื่องดังนี้ ได้ยินว่า พราหมณ์คนหนึ่งในกรุงราชคฤห์ ได้ฟังว่า "ไม่มีใครสามารถจะวัดประมาณของพระสมณโคดมได้" จึงในเวลาที่พระผู้มีพระภาคเสด็จเข้าไปเพื่อบิณฑบาต ได้ถือเอาลำไม้ไผ่ยาว ๖๐ ศอก ยืนอยู่ที่นอกประตูพระนคร เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จมาถึง ก็ถือลำไม้ไผ่ยืนอยู่ใกล้ๆ. ลำไม้ไผ่สูงถึงเพียงพระชานุของพระผู้มีพระภาค. ในวันรุ่งขึ้น เขาต่อไม้ไผ่สองลำแล้วยืนอยู่ใกล้ๆ. แม้พระผู้มีพระภาคก็ทรงปรากฏพระองค์สูงเพียงพระกฤษฎีเหนือปลายไม้ไผ่ทั้งสองลำนั้น ตรัสถามว่า "ดูก่อนพราหมณ์ ท่านทำอะไร". (พราหมณ์ทูลว่า) "ข้าพระองค์กำลังวัดประมาณของพระองค์". (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) "ดูก่อนพราหมณ์ แม้ถ้าท่านจะต่อลำไม้ไผ่ทั้งหลายที่ตั้งอยู่เต็มทั่วท้องจักรวาลแล้วมา ก็จักไม่สามารถวัดประมาณของเราได้เลย เพราะว่า เรามิได้บำเพ็ญบารมีมาตลอดสี่อสงไขยแสนกัปป์โดยอาการที่ผู้อื่นจะพึงวัดประมาณของเราได้ ดูก่อนพราหมณ์ ตถาคตหาผู้เปรียบมิได้ ตถาคตประมาณมิได้" ตรัสดังนี้แล้ว ได้ตรัสพระคาถาในธรรมบทว่า

‘‘Te tādise pūjayato, nibbute akutobhaye;

Na sakkā puññaṃ saṅkhātuṃ, imettamapi kenacī’’ti. (dha. pa. 36);

"ใครๆ ก็ไม่สามารถจะนับบุญของบุคคลผู้บูชาท่านผู้เห็นปานนั้น ผู้ดับกิเลสแล้ว ผู้ไม่มีภัยแต่ที่ไหนๆ ได้ว่า 'บุญนี้มีประมาณเท่านี้' "

Gāthāpariyosāne caturāsītipāṇasahassāni amataṃ piviṃsu.

ในกาลจบพระคาถา สัตว์แปดหมื่นสี่พันได้ดื่มอมตธรรมแล้ว.

Aparampi vatthu – rāhu kira asurindo cattāri yojanasahassāni aṭṭha ca yojanasatāni ucco. Bāhantaramassa dvādasayojanasatāni. Bahalantarena cha yojanasatāni. Hatthatalapādatalānaṃ puthulato tīṇi yojanasatāni. Aṅgulipabbāni paṇṇāsayojanāni. Bhamukantaraṃ paṇṇāsayojanaṃ. Mukhaṃ dviyojanasataṃ tiyojanasatagambhīraṃ tiyojanasataparimaṇḍalaṃ. Gīvā tiyojanasataṃ. Nalāṭaṃ tiyojanasataṃ. Sīsaṃ navayojanasataṃ. ‘‘So ahaṃ uccosmi, satthāraṃ onamitvā oloketuṃ na sakkhissāmī’’ti cintetvā nāgacchi. So ekadivasaṃ bhagavato vaṇṇaṃ sutvā – ‘‘yathākathañca olokessāmī’’ti āgato.

ยังมีเรื่องอื่นอีก ได้ยินว่า อสุรินทราหูสูงสี่พันแปดร้อยโยชน์. ช่วงแขนของอสูรนั้นกว้างหนึ่งพันสองร้อยโยชน์. ความหนาของลำตัวหกร้อยโยชน์. ฝ่ามือและฝ่าเท้ากว้างสามร้อยโยชน์. ข้อนิ้วยาวห้าสิบโยชน์. ระหว่างคิ้วกว้างห้าสิบโยชน์. ปากกว้างสองร้อยโยชน์ ลึกสามร้อยโยชน์ กลมสามร้อยโยชน์. คอยาวสามร้อยโยชน์. หน้าผากกว้างสามร้อยโยชน์. ศีรษะโตเก้าร้อยโยชน์. เขาคิดว่า "เรานั้นสูงใหญ่ จักไม่สามารถก้มลงมองพระศาสดาได้" จึงไม่มา. วันหนึ่ง เขาได้ฟังพระคุณของพระผู้มีพระภาคแล้วคิดว่า "เราจักมองดูให้ได้ไม่ว่าโดยวิธีใด" แล้วจึงมา.

Atha bhagavā tassajjhāsayaṃ viditvā – ‘‘catūsu iriyāpathesu katarena dassessāmī’’ti cintetvā ‘‘ṭhitako nāma nīcopi ucco viya paññāyati. Nipannovassa [Pg.255] attānaṃ dassessāmī’’ti ‘‘ānanda, gandhakuṭipariveṇe mañcakaṃ paññāpehī’’ti vatvā tattha sīhaseyyaṃ kappesi. Rāhu āgantvā nipannaṃ bhagavantaṃ gīvaṃ unnāmetvā nabhamajjhe puṇṇacandaṃ viya ullokesi. Kimidaṃ asurindāti ca vutte – ‘‘bhagavā onamitvā oloketuṃ na sakkhissāmī’’ti nāgacchinti. Na mayā, asurinda, adhomukhena pāramiyo pūritā. Uddhaggameva katvā dānaṃ dinnanti. Taṃ divasaṃ rāhu saraṇaṃ agamāsi. Evaṃ bhagavā akhuddāvakāso dassanāya.

ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบอัธยาศัยของเขาแล้ว ทรงดำริว่า "เราจักแสดง (ตน) ด้วยอิริยาบถไหนในอิริยาบถทั้ง ๔" แล้วทรงดำริว่า "อันว่าผู้ยืน แม้จะเตี้ย ก็ย่อมปรากฏเหมือนสูง เราจักแสดงตนแก่เขาในท่าสำเร็จสีหไสยาสน์" จึงตรัสว่า "อานนท์ เธอจงปูเตียงน้อยในบริเวณพระคันธกุฎี" แล้วทรงสำเร็จสีหไสยาสน์ ณ ที่นั้น. ราหูมาแล้ว แหงนคอขึ้นมองพระผู้มีพระภาคผู้บรรทมอยู่ เหมือนมองพระจันทร์เต็มดวงในท่ามกลางท้องฟ้า. เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสว่า "นี่อะไรกัน อสุรินทร์" (ราหูทูลว่า) "ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์คิดว่า 'จักไม่สามารถก้มลงมองได้' จึงไม่มา". (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) "ดูก่อนอสุรินทร์ เรามิได้บำเพ็ญบารมีด้วยการก้มหน้า เราทำทานโดยเงยหน้าขึ้นเท่านั้น". ในวันนั้น ราหูได้ถึงสรณะ. ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคจึงมีโอกาสเพื่อการเข้าเฝ้าไม่น้อยเลย.

Catupārisuddhisīlena sīlavā, taṃ pana sīlaṃ ariyaṃ uttamaṃ parisuddhaṃ. Tenāha – ‘‘ariyasīlī’’ti. Tadetaṃ anavajjaṭṭhena kusalaṃ. Tenāha – ‘‘kusalasīlī’’ti. Kusalasīlenāti idamassa vevacanaṃ.

(พระองค์) เป็นผู้มีศีลด้วยจตุปาริสุทธิศีล, ก็ศีลนั้นเป็นของพระอริยะ เป็นของสูงสุด บริสุทธิ์ยิ่ง. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "อริยสีลี". ศีลนั้นแหละชื่อว่ากุศล เพราะอรรถว่าไม่มีโทษ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "กุสลสีลี". บทว่า กุสลสีเลน เป็นไวพจน์ของบทนั้น.

Bahūnaṃ ācariyapācariyoti bhagavato ekekāya dhammadesanāya caturāsītipāṇasahassāni aparimāṇāpi devamanussā maggaphalāmataṃ pivanti, tasmā bahūnaṃ ācariyo. Sāvakaveneyyānaṃ pana pācariyoti.

บทว่า พหูนํ อาจริยปาจริโย ความว่า ในธรรมเทศนาแต่ละครั้งของพระผู้มีพระภาค สัตว์แปดหมื่นสี่พัน และเทวดามนุษย์ประมาณมิได้ ย่อมดื่มอมตธรรมคือมรรคผล, เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงเป็นอาจารย์ของชนเป็นอันมาก. ส่วนที่เป็นปาจารย์ของเหล่าสาวกเวไนย.

Khīṇakāmarāgoti ettha kāmaṃ bhagavato sabbepi kilesā khīṇā. Brāhmaṇo pana te na jānāti. Attano jānanaṭṭhāneyeva guṇaṃ katheti. Vigatacāpalloti – ‘‘pattamaṇḍanā cīvaramaṇḍanā senāsanamaṇḍanā imassa vā pūtikāyassa…pe… kelanā paṭikelanā’’ti (vibha. 854) evaṃ vuttacāpallā virahito.

ในบทว่า ขีณกามราโค นี้ อันที่จริง กิเลสทั้งปวงของพระผู้มีพระภาคสิ้นแล้ว แต่พราหมณ์ไม่รู้กิเลสเหล่านั้น เขากล่าวคุณเฉพาะในฐานะที่ตนรู้. บทว่า วิคตจาปลฺโล คือ ปราศจากความคะนองที่กล่าวแล้วอย่างนี้ว่า "การประดับบาตร การประดับจีวร การประดับเสนาสนะ หรือ...แก่กายอันเน่าเปื่อยนี้...การเล่น การเล่นซ้ำ".

Apāpapurekkhāroti apāpe nava lokuttaradhamme purato katvā vicarati. Brahmaññāya pajāyāti sāriputtamoggallānamahākassapādibhedāya brāhmaṇapajāya, etissāya ca pajāya purekkhāro. Ayañhi pajā samaṇaṃ gotamaṃ purakkhatvā caratīti attho. Api ca apāpapurekkhāroti na pāpaṃ purekkhāro na pāpaṃ purato katvā carati, na pāpaṃ icchatīti attho. Kassa? Brahmaññāya pajāya. Attanā saddhiṃ paṭiviruddhāyapi brāhmaṇapajāya aviruddho hitasukhatthiko yevāti vuttaṃ hoti.

บทว่า อปาปปุเรกฺขาโร คือ ทรงทำโลกุตรธรรม ๙ อันไม่มีบาปไว้เบื้องหน้าแล้วเที่ยวไป. บทว่า พฺราหฺมญฺญาย ปชายา คือ แก่หมู่พราหมณ์ (ผู้ประเสริฐ) มีประเภทคือพระสารีบุตร พระโมคคัลลานะ พระมหากัสสปะ เป็นต้น, และเป็นผู้อันหมู่ชนนี้ทำไว้เบื้องหน้า. อธิบายว่า เพราะว่าหมู่ชนนี้ย่อมทำพระสมณโคดมไว้เบื้องหน้าแล้วเที่ยวไป. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า อปาปปุเรกฺขาโร คือ ไม่ทำบาปไว้เบื้องหน้า ไม่ทำบาปไว้ข้างหน้าแล้วเที่ยวไป อธิบายว่า ไม่ปรารถนาบาป. (ถามว่า) แก่ใคร? (ตอบว่า) แก่หมู่พราหมณ์ (ผู้ประเสริฐ). ความว่า แม้ต่อหมู่พราหมณ์ (โดยกำเนิด) ซึ่งเป็นปฏิปักษ์กับตน ก็ไม่เป็นปฏิปักษ์ เป็นผู้ปรารถนาประโยชน์และความสุขเท่านั้น.

Tiroraṭṭhāti pararaṭṭhato. Tirojanapadāti parajanapadato. Pañhaṃ pucchituṃ āgacchantīti khattiyapaṇḍitādayo ceva devabrahmanāgagandhabbādayo ca [Pg.256] – ‘‘pañhe abhisaṅkharitvā pucchissāmā’’ti āgacchanti. Tattha keci pucchāya vā dosaṃ vissajjanasampaṭicchane vā asamatthataṃ sallakkhetvā apucchitvāva tuṇhī nisīdanti. Keci pucchanti. Kesañci bhagavā pucchāya ussāhaṃ janetvā vissajjeti. Evaṃ sabbesampi tesaṃ vimatiyo tīraṃ patvā mahāsamuddassa ūmiyo viya bhagavantaṃ patvā bhijjanti.

บทว่า `ติโรรัฏฐา` คือ จากแว่นแคว้นอื่น. บทว่า `ติโรชนปทา` คือ จากชนบทอื่น. บทว่า `ปัญหัง ปุจฉิตุง อาคัจฉันติ` คือ เหล่าบัณฑิตกษัตริย์เป็นต้นด้วย เหล่าเทวดา พรหม นาค คนธรรพ์เป็นต้นด้วย ตระเตรียมปัญหาแล้วคิดว่า "เราจักทูลถาม" ดังนี้แล้ว ย่อมมากัน. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น บางพวกพิจารณาเห็นโทษในคำถามของตนบ้าง หรือเห็นความไม่สามารถในการรับคำตอบบ้าง จึงไม่ทูลถามเลย นั่งนิ่งเสีย. บางพวกก็ทูลถาม. แก่บางพวก พระผู้มีพระภาคทรงทำให้เกิดความอุตสาหะในการถามแล้วจึงทรงตอบ. ด้วยประการฉะนี้ ความสงสัยทั้งปวงของบุคคลเหล่านั้นทั้งหมด ถึงพระผู้มีพระภาคแล้ว ย่อมแตกสลายไป เหมือนคลื่นแห่งมหาสมุทรถึงฝั่งแล้วแตกสลายไป ฉะนั้น.

Ehi svāgatavādīti devamanussapabbajitagahaṭṭhesu taṃ taṃ attano santikaṃ āgataṃ – ‘‘ehi svāgata’’nti evaṃ vadatīti attho. Sakhiloti tattha katamaṃ sākhalyaṃ? ‘‘Yā sā vācā nelā kaṇṇasukhā’’tiādinā nayena vuttasākhalyena samannāgato, muduvacanoti attho. Sammodakoti paṭisanthārakusalo, āgatāgatānaṃ catunnaṃ parisānaṃ – ‘‘kacci, bhikkhave, khamanīyaṃ, kacci yāpanīya’’ntiādinā nayena sabbaṃ addhānadarathaṃ vūpasamento viya paṭhamataraṃ sammodanīyaṃ kathaṃ kattāti attho. Abbhākuṭikoti yathā ekacce parisaṃ patvā thaddhamukhā saṅkuṭitamukhā honti, na ediso, parisadassanena panassa bālātapasamphassena viya padumaṃ mukhapadumaṃ vikasati puṇṇacandasassirikaṃ hoti. Uttānamukhoti yathā ekacce nikujjitamukhā viya sampattāya parisāya na kiñci kathenti, atidullabhakathā honti, na evarūpo. Samaṇo pana gotamo sulabhakatho. Na tassa santikaṃ āgatāgatānaṃ – ‘‘kasmā mayaṃ idhāgatā’’ti vippaṭisāro uppajjati dhammaṃ pana sutvā attamanāva hontīti dasseti. Pubbabhāsīti bhāsanto ca paṭhamataraṃ bhāsati, tañca kho kālayuttaṃ pamāṇayuttaṃ atthanissitameva bhāsati, na niratthakakathaṃ.

บทว่า `เอหิสฺวาคตวาที` ความว่า มีปกติกล่าวอย่างนี้ต่อเทวดา มนุษย์ บรรพชิต และคฤหัสถ์นั้นๆ ผู้มาสู่สำนักของพระองค์ว่า "เชิญมาเถิด ท่านมาดีแล้ว". บทว่า `สขิโล` ความว่า ประกอบด้วยความเป็นผู้มีวาจาไพเราะที่กล่าวไว้โดยนัยเป็นต้นว่า "วาจาใดไพเราะ เสนาะโสต" คือ มีวาจาอ่อนหวาน. บทว่า `สัมโมทโก` ความว่า ฉลาดในปฏิสันถาร คือ มีปกติที่จะตรัสถ้อยคำอันน่าบันเทิงใจก่อนต่อบริษัท ๔ ที่มาแล้วๆ ราวกับทรงบรรเทาความเหน็ดเหนื่อยเมื่อยล้าจากการเดินทางไกลทั้งหมด โดยนัยเป็นต้นว่า "ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอยังพอทนได้หรือ ยังพอเป็นไปได้หรือ". บทว่า `อัพภากุฏิโก` คือ ไม่เป็นเช่นบางพวกที่เมื่อมาถึงบริษัทแล้วมีหน้าตาบึ้งตึง หน้าตานิ่วคิ้วขมวด แต่เพราะการได้เห็นบริษัท พระพักตร์อันเปรียบด้วยดอกปทุมของพระองค์ย่อมแย้มบาน เหมือนดอกปทุมแย้มบานเพราะสัมผัสแสงอ่อนๆ ของดวงอาทิตย์ที่เพิ่งขึ้น มีสิริเพียงดังพระจันทร์วันเพ็ญ. บทว่า `อุตฺตานมุโข` คือ ไม่เป็นเช่นบางพวกที่เหมือนมีหน้าคว่ำ ไม่กล่าวอะไรๆ กับบริษัทที่มาถึง มีวาจาที่ได้ฟังยากยิ่ง แต่พระสมณโคดมมีวาจาที่ได้ฟังง่าย. ความเดือดร้อนใจว่า "พวกเรามาที่นี่ทำไมหนอ" ย่อมไม่เกิดแก่ผู้ที่มาแล้วๆ สู่สำนักของพระองค์ แต่แสดงว่า (พวกเขา) ครั้นได้ฟังธรรมแล้ว ย่อมมีใจยินดี. บทว่า `ปุพฺพภาสี` คือ เมื่อจะตรัส ก็ตรัสก่อน และตรัสแต่วาจาที่สมควรแก่กาล เหมาะสมประมาณ และอิงอาศัยประโยชน์เท่านั้น ไม่ตรัสถ้อยคำที่ไร้สาระ.

Na tasmiṃ gāme vāti yattha kira bhagavā paṭivasati, tattha mahesakkhā devatā ārakkhaṃ gaṇhanti, taṃ nissāya manussānaṃ upaddavo na hoti, paṃsupisācakādayoyeva hi manusse viheṭhenti, te tāsaṃ ānubhāvena dūraṃ apakkamanti. Api ca bhagavato mettābalenapi na amanussā manusse viheṭhenti.

ในบทว่า `น ตสฺมึ คาเม วา` นี้ (มีความหมายแฝงว่า) ได้ยินว่า ในที่ใดที่พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ในที่นั้น เหล่าเทวดาผู้มีศักดิ์ใหญ่ย่อมให้ความคุ้มครอง เพราะอาศัยเทวดาเหล่านั้น อุปัทวะจึงไม่มีแก่มนุษย์ทั้งหลาย เพราะว่า เหล่าปังสุปิสาจกเป็นต้นนั่นแหละเบียดเบียนมนุษย์ทั้งหลาย พวกมันย่อมหลีกไปไกลด้วยอานุภาพของเทวดาเหล่านั้น. อีกอย่างหนึ่ง แม้ด้วยพลังแห่งเมตตาของพระผู้มีพระภาค เหล่าอมนุษย์ก็ไม่เบียดเบียนมนุษย์ทั้งหลาย.

Saṅghītiādīsu anusāsitabbo sayaṃ vā uppādito saṅgho assa atthīti saṅghī. Tādiso cassa gaṇo atthīti gaṇī. Purimapadasseva vā vevacanametaṃ. Ācārasikkhāpanavasena gaṇassa ācariyoti gaṇācariyo[Pg.257]. Puthutitthakarānanti bahūnaṃ titthakarānaṃ. Yathā vā tathā vāti yena vā tena vā acelakādimattakenāpi kāraṇena. Samudāgacchatīti samantato upagacchati abhivaḍḍhati.

ในบทว่า `สังฆี` เป็นต้น (มีความหมายว่า) หมู่ (สงฆ์) อันพระองค์พึงทรงสั่งสอน หรือหมู่ (อริยสงฆ์) ที่พระองค์ทรงให้เกิดขึ้นเอง มีอยู่แก่พระองค์นั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า `สังฆี` (ผู้มีหมู่). คณะเช่นนั้น มีอยู่แก่พระองค์นั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า `คณี` (ผู้มีคณะ). หรือว่า คำนี้เป็นไวพจน์ของบทก่อนนั่นเอง. เป็นอาจารย์ของคณะ ด้วยอำนาจแห่งการทรงให้อบรมในอาจาระ เหตุนั้นจึงชื่อว่า `คณาจริโย` (อาจารย์ของคณะ). บทว่า `ปุถุติฏฺฐกรานํ` คือ แห่งเจ้าลัทธิทั้งหลายจำนวนมาก. บทว่า `ยถา วา ตถา วา` คือ ด้วยเหตุอย่างใดอย่างหนึ่ง แม้เพียงความเป็นอเจลกะเป็นต้น. บทว่า `สมุทาคจฺฉติ` คือ ย่อมเข้าถึงโดยรอบ ย่อมเจริญขึ้น.

Atithi no te hontīti te amhākaṃ āgantukā, navakā pāhunakā hontīti attho. Pariyāpuṇāmīti jānāmi. Aparimāṇavaṇṇoti tathārūpeneva sabbaññunāpi appameyyavaṇṇo – ‘‘pageva mādisenā’’ti dasseti. Vuttampi cettaṃ –

บทว่า `อติถิ โน เต โหนฺติ` ความว่า ท่านเหล่านั้นเป็นอาคันตุกะ เป็นแขกใหม่ เป็นปาหุนะ (ผู้ควรแก่ของต้อนรับ) ของเรา. บทว่า `ปริยาปุณามิ` คือ ข้าพเจ้ารู้. บทว่า `อปริมาณวัณโณ` แสดงว่า มีคุณประมาณมิได้ แม้โดยพระสัพพัญญูพุทธเจ้าผู้มีพระรูปเช่นนั้น "จะป่วยกล่าวไปไยถึงบุคคลเช่นข้าพเจ้าเล่า". และคำนี้ท่านก็กล่าวไว้แล้วว่า –

‘‘Buddhopi buddhassa bhaṇeyya vaṇṇaṃ,Kappampi ce aññamabhāsamāno;

Khīyetha kappo ciradīghamantare,Vaṇṇo na khīyetha tathāgatassā’’ti.

"แม้พระพุทธเจ้า หากจะพรรณนาพระคุณของพระพุทธเจ้าพระองค์อื่น ตลอดกัป โดยไม่ตรัสเรื่องอื่นเลย, ในระหว่างกาลอันยาวนาน กัปพึงสิ้นไป แต่พระคุณของพระตถาคตไม่พึงสิ้นไปเลย."

305. Imaṃ pana satthu guṇakathaṃ sutvā te brāhmaṇā cintayiṃsu – yathā soṇadaṇḍo brāhmaṇo samaṇassa gotamassa vaṇṇe bhaṇati, anomaguṇo so bhavaṃ gotamo; evaṃ tassa guṇe jānamānena kho pana ācariyena aticiraṃ adhivāsitaṃ, handa naṃ anuvattāmāti anuvattiṃsu. Tasmā evaṃ vutte ‘‘te brāhmaṇā’’tiādi vuttaṃ. Tattha alamevāti yuttameva. Api puṭosenāti puṭosaṃ vuccati pātheyyaṃ, taṃ gahetvāpi upasaṅkamituṃ yuttamevāti attho. Puṭaṃsenātipi pāṭho, tassattho, puṭo aṃse assāti puṭaṃso, tena puṭaṃsena. Aṃsena hi pātheyyapuṭaṃ vahantenāpīti vuttaṃ hoti.

๓๐๕. แต่ครั้นได้ฟังคำพรรณนาพระคุณของพระศาสดานี้แล้ว พราหมณ์เหล่านั้นคิดว่า "โสณทัณฑพราหมณ์กล่าวคุณของพระสมณโคดมฉันใด ท่านพระโคดมนั้นก็มีคุณไม่ทราม (เป็นเช่นนั้นจริง); ก็เมื่ออาจารย์ของเรารู้คุณของท่านอย่างนี้แล้ว ได้อดกลั้น (คือไม่ไปเฝ้า) อยู่นานเหลือเกิน เอาล่ะ พวกเราจงตามท่านไปเถิด" ดังนี้แล้ว ก็ได้ติดตามไป. เพราะเหตุนั้น เมื่อโสณทัณฑพราหมณ์กล่าวอย่างนี้แล้ว ท่าน (พระอานนท์) จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "เต พฺราหฺมณา". ในบทเหล่านั้น บทว่า `อลเมว` คือ สมควรทีเดียว. ในบทว่า `อปิ ปุโฏเสนาติ` เสบียงเดินทางเรียกว่า `ปุโฏสะ` ความว่า แม้ถือเอาเสบียงนั้นไปเพื่อเข้าเฝ้า ก็สมควรทีเดียว. มีอีกปาฐะหนึ่งว่า `ปุฏํเสนาติ` อรรถของปาฐะนั้นคือ ห่อมีอยู่ที่บ่าของเขา เหตุนั้นเขาจึงชื่อว่า `ปุฏังสะ` โดยปุฏังสะนั้น คือ ท่านกล่าวหมายความว่า แม้จะแบกห่อเสบียงเดินทางด้วยบ่าไป.

Soṇadaṇḍaparivitakkavaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยความวิตกของโสณทัณฑพราหมณ์

306-308. Tirovanasaṇḍagatassāti antovanasaṇḍe gatassa, vihārabbhantaraṃ paviṭṭhassāti attho. Añjaliṃ paṇāmetvāti ete ubhatopakkhikā, te evaṃ cintayiṃsu – ‘‘sace no micchādiṭṭhikā codessanti – ‘kasmā tumhe samaṇaṃ gotamaṃ vanditthā’ti? Tesaṃ – ‘kiṃ añjalimattakaraṇenāpi vandanaṃ nāma hotī’ti vakkhāma. Sace no sammādiṭṭhikā codessanti – ‘kasmā tumhe bhagavantaṃ na vanditthā’ti. ‘Kiṃ sīsena bhūmiyaṃ paharanteneva vandanaṃ nāma hoti, nanu añjalikammampi vandanaṃ evā’ti [Pg.258] vakkhāmā’’ti. Nāmagottanti ‘‘bho, gotama, ahaṃ asukassa putto datto nāma, mitto nāma, idhāgato’’ti vadantā nāmaṃ sāventi nāma. ‘‘Bho, gotama, ahaṃ vāseṭṭho nāma, kaccāno nāma, idhāgato’’ti vadantā gottaṃ sāventi nāma. Ete kira daliddā jiṇṇā kulaputtā ‘‘parisamajjhe nāmagottavasena pākaṭā bhavissāmā’’ti evamakaṃsu. Ye pana tuṇhībhūtā nisīdiṃsu, te kerāṭikā ceva andhabālā ca. Tattha kerāṭikā – ‘‘ekaṃ dve kathāsallāpepi karonto vissāsiko hoti, atha vissāse sati ekaṃ dve bhikkhā adātuṃ na yutta’’nti tato attānaṃ mocetvā tuṇhī nisīdanti. Andhabālā aññāṇatāyeva avakkhittamattikāpiṇḍo viya yattha katthaci tuṇhībhūtā nisīdanti.

บทว่า Tirovanasaṇḍagatassa ความว่า ผู้ไปแล้วในภายในหมู่ไม้ คือ ผู้เข้าไปแล้วสู่ภายในวิหาร บทว่า Añjaliṃ paṇāmetvā ความว่า พราหมณ์และคหบดีเหล่านั้นเป็นพวกเข้าด้วยทั้งสองฝ่าย พวกเขาคิดกันอย่างนี้ว่า “ถ้าพวกมิจฉาทิฏฐิจะโจทนาเราว่า ‘ทำไมพวกท่านจึงไหว้พระสมณโคดม’ เราจะตอบพวกเขาว่า ‘เพียงแค่การทำอัญชลีจะชื่อว่าเป็นการไหว้หรือ’ ถ้าพวกสัมมาทิฏฐิจะโจทนาเราว่า ‘ทำไมพวกท่านจึงไม่ไหว้พระผู้มีพระภาค’ เราจะตอบว่า ‘การไหว้จะต้องเอาศีรษะโขกพื้นดินเท่านั้นหรือ การทำอัญชลีก็เป็นการไหว้มิใช่หรือ’” บทว่า Nāmagottaṃ ความว่า ชนผู้กล่าวว่า “ข้าแต่ท่านพระโคดม ข้าพเจ้าชื่อทัตตะ เป็นบุตรของคนชื่อโน้น มาที่นี่” “ข้าพเจ้าชื่อมิตตะ มาที่นี่” ชื่อว่าย่อมประกาศชื่อ ชนผู้กล่าวว่า “ข้าแต่ท่านพระโคดม ข้าพเจ้าชื่อวาสิฏฐะ มาที่นี่” “ข้าพเจ้าชื่อกัจจานะ มาที่นี่” ชื่อว่าย่อมประกาศโคตร ได้ยินว่า กุลบุตรผู้ยากจนและแก่เฒ่าเหล่านั้นได้ทำอย่างนั้น (ด้วยคิดว่า) “เราจักเป็นผู้ปรากฏในท่ามกลางบริษัทด้วยชื่อและโคตร” ส่วนพวกที่นั่งนิ่งเสีย เป็นคนเจ้าเล่ห์และคนเขลาบอด ในสองพวกนั้น พวกคนเจ้าเล่ห์คิดว่า “แม้ผู้สนทนาปราศรัยกันคำสองคำก็ย่อมเป็นผู้คุ้นเคยกัน ครั้นเมื่อมีความคุ้นเคยกันแล้ว การที่จะไม่ให้ภิกษาคำหนึ่งหรือสองคำก็ไม่สมควร” ดังนี้แล้ว จึงปลดตนให้พ้น (จากพันธะ) นั้นเสีย แล้วนั่งนิ่ง ส่วนพวกคนเขลาบอด เพราะความไม่รู้เท่านั่นเอง จึงนั่งนิ่งในที่ไหนๆ ก็ตาม เหมือนก้อนดินเหนียวที่ถูกโยนทิ้งไปฉะนั้น

Brāhmaṇapaññattivaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยบัญญัติแห่งพราหมณ์

309-310. Cetasā cetoparivitakkanti bhagavā – ‘‘ayaṃ brāhmaṇo āgatakālato paṭṭhāya adhomukho thaddhagatto kiṃ cintayamāno nisinno, kiṃ nu kho cintetī’’ti āvajjanto attano cetasā tassa cittaṃ aññāsi. Tena vuttaṃ – ‘‘cetasā cetoparivitakkamaññāyā’’ti. Vihaññatīti vighātaṃ āpajjati. Anuviloketvā parisanti bhagavato sakasamaye pañhapucchanena udake miyamāno ukkhipitvā thale ṭhapito viya samapassaddhakāyacitto hutvā parisaṃ saṅgaṇhanatthaṃ diṭṭhisañjāneneva ‘‘upadhārentu me bhonto vacana’’nti vadanto viya anuviloketvā parisaṃ bhagavantaṃ etadavoca.

บทว่า Cetasā cetoparivitakkaṃ ความว่า พระผู้มีพระภาคทรงรำพึงว่า “พราหมณ์ผู้นี้ ตั้งแต่เวลาที่มาถึง ก้มหน้า ตัวแข็งทื่อ นั่งคิดอะไรอยู่หนอ เขาคิดอะไรกันแน่” ดังนี้แล้ว ได้ทรงทราบจิตของพราหมณ์นั้นด้วยพระเจตัสของพระองค์ เพราะเหตุนั้น (พระอานนท์) จึงกล่าวว่า cetasā cetoparivitakkamaññāya (ทรงทราบความวิตกในใจด้วยพระเจตัส) บทว่า Vihaññati ความว่า ย่อมถึงความลำบากใจ บทว่า Anuviloketvā parisaṃ ความว่า (โสณทัณฑพราหมณ์) มีกายและจิตสงบระงับแล้ว ราวกับคนกำลังจะจมน้ำตาย แต่ได้รับการฉุดขึ้นมาวางไว้บนบก เพราะการที่พระผู้มีพระภาคทรงสอบถามปัญหาในลัทธิของตน เพื่อจะรวบรวมบริษัท จึงได้ตรวจดูบริษัทโดยรอบ ราวกับจะกล่าวว่า “ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ขอจงตั้งใจฟังคำของข้าพเจ้า” ด้วยการประกาศลัทธิของตนให้ทราบดีเท่านั้น แล้วได้กราบทูลคำนี้แด่พระผู้มีพระภาค

311-313. Sujaṃ paggaṇhantānanti yaññayajanatthāya sujaṃ gaṇhantesu brāhmaṇesu paṭhamo vā dutiyo vāti attho. Sujāya diyyamānaṃ mahāyāgaṃ paṭiggaṇhantānanti porāṇā. Iti brāhmaṇo sakasamayavasena sammadeva pañhaṃ vissajjesi. Bhagavā pana visesato uttamabrāhmaṇassa dassanatthaṃ – ‘‘imesaṃ panā’’tiādimāha. Etadavocunti sace jātivaṇṇamantasampanno brāhmaṇo na hoti, atha ko carahi loke brāhmaṇo [Pg.259] bhavissati? Nāseti no ayaṃ soṇadaṇḍo, handassa vādaṃ paṭikkhipissāmāti cintetvā etadavocuṃ. Apavadatīti paṭikkhipati. Anupakkhandatīti anupavisati. Idaṃ – ‘‘sace tvaṃ pasādavasena samaṇaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gantukāmo, gaccha; mā brāhmaṇassa samayaṃ bhindī’’ti adhippāyena āhaṃsu.

บทว่า Sujaṃ paggaṇhantānaṃ ความว่า เป็นคนที่หนึ่งหรือคนที่สองในหมู่พราหมณ์ผู้ถือเอาทัพพีเพื่อบูชายัญ โบราณาจารย์กล่าวว่า (หมายถึง) ในหมู่ผู้รับมหายัญที่เขากำลังถวายด้วยทัพพี ด้วยประการฉะนี้ พราหมณ์ (โสณทัณฑะ) ได้วิสัชนาปัญหาโดยชอบทีเดียวตามลัทธิของตน แต่พระผู้มีพระภาค เพื่อจะทรงแสดงอุดมพราหมณ์โดยพิเศษ จึงได้ตรัสพระดำรัสมีคำว่า imesaṃ pana เป็นต้น บทว่า Etadavocuṃ ความว่า (พราหมณ์เหล่านั้น) คิดว่า “ถ้าพราหมณ์ผู้สมบูรณ์ด้วยชาติ วรรณะ และมนต์ ไม่ใช่พราหมณ์แล้วไซร้ เมื่อนั้น ใครเล่าในโลกจักเป็นพราหมณ์ได้? โสณทัณฑพราหมณ์ผู้นี้กำลังทำลายพวกเราอยู่ เอาล่ะ เรามาคัดค้านวาทะของเขาเถิด” ดังนี้แล้ว จึงได้กล่าวคำนี้ บทว่า Apavadati แปลว่า ย่อมคัดค้าน บทว่า Anupakkhandati แปลว่า ย่อมแล่นเข้าไปตาม (พราหมณ์เหล่านั้น) กล่าวคำนี้ด้วยความประสงค์ว่า “ถ้าท่านมีความเลื่อมใส ประสงค์จะถึงพระสมณโคดมเป็นสรณะ ก็จงไปเถิด แต่อย่าทำลายลัทธิของพราหมณ์เลย”

314. Etadavocāti imesu brāhmaṇesu evaṃ ekappahāreneva viravantesu ‘‘ayaṃ kathā pariyosānaṃ na gamissati, handa ne nissadde katvā soṇadaṇḍeneva saddhiṃ kathemī’’ti cintetvā – ‘‘etaṃ sace kho tumhāka’’ntiādikaṃ vacanaṃ avoca.

๓๑๔. บทว่า Etadavoca ความว่า เมื่อพราหมณ์เหล่านี้กำลังส่งเสียงร้องขึ้นพร้อมกันทีเดียวอย่างนั้น (พระผู้มีพระภาค) ทรงดำริว่า “เรื่องนี้จะไม่ถึงที่สุดได้ เอาล่ะ เราจะทำให้พวกเขาเงียบเสียง แล้วสนทนากับโสณทัณฑพราหมณ์ผู้เดียว” ดังนี้แล้ว จึงได้ตรัสพระดำรัสนี้ มีคำว่า sace kho tumhākaṃ เป็นต้น

315-316. Sahadhammenāti sakāraṇena. Samasamoti ṭhapetvā ekadesasamattaṃ samabhāvena samo, sabbākārena samoti attho. Ahamassa mātāpitaro jānāmīti bhaginiyā puttassa mātāpitaro kiṃ na jānissati, kulakoṭiparidīpanaṃ sandhāyeva vadati. Musāvādampi bhaṇeyyāti atthabhañjanakaṃ musāvādaṃ katheyya. Kiṃ vaṇṇo karissatīti abbhantare guṇe asati kiṃ karissati? Kimassa brāhmaṇabhāvaṃ rakkhituṃ sakkhissatīti attho. Athāpi siyā puna – ‘‘pakatisīle ṭhitassa brāhmaṇabhāvaṃ sādhentī’’ti evampi sīlameva sādhessati, tasmiṃ hissa asati brāhmaṇabhāvo nāhosīti sammohamattaṃ vaṇṇādayo. Idaṃ pana sutvā te brāhmaṇā – ‘‘sabhāvaṃ ācariyo āha, akāraṇāva mayaṃ ujjhāyimhā’’ti tuṇhī ahesuṃ.

บทว่า Sahadhammena ได้แก่ โดยมีเหตุผล บทว่า Samasamo ความว่า เป็นผู้เสมอโดยความเสมอกัน เว้นความเสมอเพียงบางส่วน คือ เสมอกันโดยอาการทั้งปวง บทว่า Ahamassa mātāpitaro jānāmi ความว่า (พระผู้มีพระภาค) ตรัสอย่างนั้น โดยทรงหมายถึงการประกาศลำดับตระกูลว่า “จะไ่ม่รู้จักมารดาบิดาของบุตรแห่งน้องสาวได้อย่างไร” บทว่า Musāvādampi bhaṇeyya ความว่า พึงกล่าวคำเท็จอันทำลายประโยชน์ บทว่า Kiṃ vaṇṇo karissati ความว่า เมื่อคุณธรรมภายในไม่มี วรรณะจะทำอะไรได้? ความว่า จะสามารถรักษาความเป็นพราหมณ์ของเขาไว้ได้อย่างไร? อีกอย่างหนึ่ง หากจะพึงมีความคิดว่า “วรรณะเป็นต้นย่อมยังความเป็นพราหมณ์ให้สำเร็จแก่ผู้ตั้งอยู่ในปกติศีล” แม้อย่างนั้น ศีลเท่านั้นที่จะยังความเป็นพราหมณ์ให้สำเร็จได้ เพราะเมื่อเขาไม่มีศีลนั้นเสียแล้ว ความเป็นพราหมณ์ก็ไม่มี ฉะนั้น (การยึดถือ) วรรณะเป็นต้น (ว่าเป็นองค์แห่งความเป็นพราหมณ์) จึงเป็นเพียงความหลง แต่พราหมณ์เหล่านั้นครั้นได้ฟังดังนี้แล้ว ก็พากันนิ่งเงียบ (ด้วยคิดว่า) “พระอาจารย์ตรัสตามความเป็นจริง พวกเราติเตียนโดยไม่มีเหตุผลเสียแล้ว”

Sīlapaññākathāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยเรื่องศีลและปัญญา

317. Tato bhagavā ‘kathito brāhmaṇena pañho, kiṃ panettha patiṭṭhātuṃ sakkhissati, na sakkhissatī’ti? Tassa vīmaṃsanatthaṃ – ‘‘imesaṃ pana brāhmaṇā’’tiādimāha. Sīlaparidhotāti sīlaparisuddhā. Yattha sīlaṃ tattha paññāti yasmiṃ puggale sīlaṃ, tattheva paññā, kuto dussīle paññā? Paññārahite vā jaḷe eḷamūge kuto sīlanti? Sīlapaññāṇanti sīlañca paññāṇañca sīlapaññāṇaṃ. Paññāṇanti paññāyeva. Evametaṃ brāhmaṇāti [Pg.260] bhagavā brāhmaṇassa vacanaṃ anujānanto āha. Tattha sīlaparidhotā paññāti catupārisuddhisīlena dhotā. Kathaṃ pana sīlena paññaṃ dhovatīti? Yassa puthujjanassa sīlaṃ saṭṭhiasītivassāni akhaṇḍaṃ hoti, so maraṇakālepi sabbakilese ghātetvā sīlena paññaṃ dhovitvā arahattaṃ gaṇhāti. Kandarasālapariveṇe mahāsaṭṭhivassatthero viya. There kira maraṇamañce nipajjitvā balavavedanāya nitthunante, tissamahārājā ‘‘theraṃ passissāmī’’ti gantvā pariveṇadvāre ṭhito taṃ saddaṃ sutvā pucchi – ‘‘kassa saddo aya’’nti? Therassa nitthunanasaddoti. ‘‘Pabbajjāya saṭṭhivassena vedanāpariggahamattampi na kataṃ, na dāni naṃ vandissāmī’’ti nivattitvā mahābodhiṃ vandituṃ gato. Tato upaṭṭhākadaharo theraṃ āha – ‘‘kiṃ no, bhante, lajjāpetha, saddhopi rājā vippaṭisārī hutvā na vandissāmī’’ti gatoti. Kasmā āvusoti? Tumhākaṃ nitthunanasaddaṃ sutvāti. ‘‘Tena hi me okāsaṃ karothā’’ti vatvā vedanaṃ vikkhambhitvā arahattaṃ patvā daharassa saññaṃ adāsi – ‘‘gacchāvuso, idāni rājānaṃ amhe vandāpehī’’ti. Daharo gantvā – ‘‘idāni kira theraṃ, vandathā’’ti āha. Rājā saṃsumārapatitena theraṃ vandanto – ‘‘nāhaṃ ayyassa arahattaṃ vandāmi, puthujjanabhūmiyaṃ pana ṭhatvā rakkhitasīlameva vandāmī’’ti āha, evaṃ sīlena paññaṃ dhovati nāma. Yassa pana abbhantare sīlasaṃvaro natthi, ugghāṭitaññutāya pana catuppadikagāthāpariyosāne paññāya sīlaṃ dhovitvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇāti. Ayaṃ paññāya sīlaṃ dhovati nāma. Seyyathāpi santatimahāmatto.

๓๑๗. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงพระดำริเพื่อจะทรงทดลองพราหมณ์นั้นว่า ‘พราหมณ์แก้ปัญหาแล้ว แต่จักสามารถเพื่อจะตั้งมั่นในปัญหานี้ได้หรือไม่หนอ’ จึงตรัสพระดำรัสเป็นต้นว่า “อิเมสํ ปน พฺราหฺมณา” (ดูก่อนพราหมณ์ ก็ในบรรดาองค์ ๕ เหล่านี้) ดังนี้. บทว่า สีลปริโธตา ความว่า บริสุทธิ์ด้วยศีล. บทว่า ยตฺถ สีลํ ตตฺถ ปญฺญา ความว่า ศีลมีอยู่ในบุคคลใด ปัญญาก็มีอยู่ในบุคคลนั้นนั่นเทียว ปัญญาจักมีในคนทุศีลแต่ที่ไหนเล่า? หรือว่า ศีลจักมีในคนโง่เขลา ผู้ปราศจากปัญญา เป็นใบ้กินแต่ที่ไหนเล่า? บทว่า สีลปญฺญาณํ ความว่า ศีลด้วย ปัญญาด้วย ชื่อว่าศีลปัญญา. บทว่า ปญฺญาณํ ความว่า ปัญญานั่นเอง. พระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงอนุญาตคำของพราหมณ์ จึงตรัสว่า เอวเมตํ พฺราหฺมณ (อย่างนั้นแหละ พราหมณ์). ในบทเหล่านั้น บทว่า สีลปริโธตา ปญฺญา ความว่า ปัญญาอันศีลคือจตุปาริสุทธิศีลชำระแล้ว. ถามว่า ก็บุคคลย่อมชำระปัญญาด้วยศีลได้อย่างไร? ตอบว่า ศีลของปุถุชนใดไม่ขาดตลอด ๖๐ ปี ๘๐ ปี ปุถุชนนั้นแม้ในเวลาจะตาย ก็กำจัดกิเลสทั้งปวง ชำระปัญญาด้วยศีลแล้ว ย่อมบรรลุพระอรหัตได้. เหมือนพระมหาเถระผู้มีพรรษา ๖๐ ในกันทรสาลปริเวณะ. ได้ยินว่า เมื่อพระเถระนอนอยู่บนเตียงมรณะ กำลังครวญครางด้วยเวทนากล้า พระเจ้าติสสมหาราชเสด็จไปโดยดำริว่า “เราจักเยี่ยมพระเถระ” ประทับยืนอยู่ที่ประตูพระปริเวณ ทรงสดับเสียงนั้นแล้วจึงตรัสถามว่า “นี่เสียงของใคร?” พวกภิกษุตอบว่า “เสียงครวญครางของพระเถระ”. พระราชาทรงดำริว่า “บวชมา ๖๐ พรรษาแล้ว แม้เพียงการกำหนดเวทนาก็มิได้ทำ บัดนี้เราจักไม่ไหว้ท่าน” แล้วเสด็จกลับไปเพื่อถวายบังคมพระมหาโพธิ์. ลำดับนั้น ภิกษุหนุ่มผู้อุปัฏฐากได้กราบเรียนพระเถระว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านทำให้พวกกระผมอับอายทำไม แม้พระราชาผู้มีศรัทธาก็ทรงเกิดความเดือดร้อนพระทัย เสด็จกลับไปโดยดำริว่า ‘จักไม่ไหว้’”. พระเถระถามว่า “เพราะเหตุไร อาวุโส?”. ภิกษุหนุ่มตอบว่า “เพราะได้ฟังเสียงครวญครางของท่าน”. พระเถระจึงกล่าวว่า “ถ้าเช่นนั้น พวกเธอจงทำโอกาสให้แก่เรา” แล้วข่มเวทนาไว้ บรรลุพระอรหัตแล้ว ได้ให้สัญญาณแก่ภิกษุหนุ่มว่า “ไปเถิด อาวุโส บัดนี้จงให้พระราชาถวายบังคมเรา”. ภิกษุหนุ่มไปแล้วกราบทูลว่า “ได้ยินว่า บัดนี้ เชิญท่านถวายบังคมพระเถระเถิด”. พระราชาเมื่อถวายบังคมพระเถระด้วยอาการหมอบเหมือนจระเข้ ได้กราบทูลว่า “ข้าพระองค์มิได้ถวายบังคมความเป็นพระอรหันต์ของพระคุณเจ้า แต่ข้าพระองค์ถวายบังคมศีลที่ท่านรักษาไว้เมื่อยังดำรงอยู่ในปุถุชนภูมิเท่านั้น” ดังนี้. อย่างนี้ ชื่อว่าย่อมชำระปัญญาด้วยศีล. ส่วนบุคคลใดไม่มีศีลสังวรภายใน แต่เพราะความเป็นอุคฆฏิตัญญูบุคคล ในเวลาจบคาถา ๔ บาท ก็ชำระศีลด้วยปัญญา บรรลุพระอรหัตพร้อมด้วยปฏิสัมภิทาทั้งหลายได้. นี้ชื่อว่าย่อมชำระศีลด้วยปัญญา. เหมือนสันตติมหาอำมาตย์.

318. Katamaṃ pana taṃ brāhmaṇāti kasmā āha? Bhagavā kira cintesi – ‘‘brāhmaṇā brāhmaṇasamaye pañcasīlāni ‘sīla’nti paññāpenti, vedattayauggahaṇapaññā paññāti. Uparivisesaṃ na jānanti. Yaṃnūnāhaṃ brāhmaṇassa uttarivisesabhūtaṃ maggasīlaṃ, phalasīlaṃ, maggapaññaṃ, phalapaññañca dassetvā arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhapeyya’’nti. Atha naṃ kathetukamyatāya pucchanto – ‘‘katamaṃ pana taṃ, brāhmaṇa, sīlaṃ katamā sā paññā’’ti āha. Atha brāhmaṇo – ‘‘mayā sakasamayavasena pañho vissajjito. Samaṇo pana maṃ gotamo puna nivattitvā pucchati, idānissāhaṃ cittaṃ paritosetvā vissajjituṃ [Pg.261] sakkuṇeyyaṃ vā na vā? Sace na sakkhissaṃ paṭhamaṃ uppannāpi me lajjā bhijjissati. Asakkontassa pana na sakkomīti vacane doso natthī’’ti puna nivattitvā bhagavatoyeva bhāraṃ karonto ‘‘ettakaparamāva maya’’ntiādimāha. Tattha ettakaparamāti ettakaṃ sīlapaññāṇanti vacanameva paramaṃ amhākaṃ, te mayaṃ ettakaparamā, ito paraṃ etassa bhāsitassa atthaṃ na jānāmāti attho.

๓๑๘. เหตุไฉนจึงตรัสว่า กตมํ ปน ตํ พฺราหฺมณ (ดูก่อนพราหมณ์ ก็ศีลนั้นเป็นไฉน)? ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคทรงพระดำริว่า “พวกพราหมณ์ในสมัยของพราหมณ์ ย่อมบัญญัติศีล ๕ ว่าเป็น ‘ศีล’ บัญญัติปัญญาคือการเรียนไตรเพทว่าเป็น ‘ปัญญา’ พวกเขาย่อมไม่รู้คุณวิเศษที่สูงขึ้นไปกว่านั้น ไฉนหนอ เราพึงแสดงมรรคศีล ผลศีล มรรคปัญญา และผลปัญญา อันเป็นคุณวิเศษที่สูงขึ้นไปแก่พราหมณ์ แล้วพึงจบเทศนาลงด้วยยอดคือพระอรหัต”. ลำดับนั้น เมื่อจะทรงถามพราหมณ์นั้นด้วยความประสงค์จะให้กล่าว จึงตรัสว่า “กตมํ ปน ตํ พฺราหฺมณ สีลํ กตมา สา ปญฺญา” (ดูก่อนพราหมณ์ ก็ศีลนั้นเป็นไฉน ปัญญานั้นเป็นไฉน). ลำดับนั้น พราหมณ์คิดว่า “เราได้แก้ปัญหาไปตามสมัยของตนแล้ว แต่พระสมณโคดมกลับย้อนถามเราอีก บัดนี้ เราจะสามารถแก้ให้ถูกใจท่านได้หรือไม่หนอ? ถ้าเราไม่สามารถ แม้ความละอายที่เกิดขึ้นแก่เราในเบื้องต้นก็จะแตกไป แต่สำหรับผู้ไม่สามารถ การกล่าวว่า ‘ข้าพเจ้าไม่สามารถ’ ก็ไม่มีโทษ” ดังนี้แล้ว จึงกลับย้อนทำภาระให้เป็นของพระผู้มีพระภาคเท่านั้น กล่าวคำเป็นต้นว่า “เอตฺตกปรมาว มยํ” (พวกข้าพเจ้ามีประมาณเท่านี้เป็นอย่างยิ่ง). ในบทเหล่านั้น บทว่า เอตฺตกปรมา ความว่า คำว่า “ศีลและปัญญา” เพียงเท่านี้เป็นอย่างยิ่งของพวกเรา พวกเราเหล่านั้นชื่อว่ามีประมาณเท่านี้เป็นอย่างยิ่ง ความว่า พวกเราไม่ทราบเนื้อความแห่งคำที่กล่าวนี้ให้ยิ่งขึ้นไปกว่านี้.

Athassa bhagavā sīlapaññāya mūlabhūtassa tathāgatassa uppādato pabhuti sīlapaññāṇaṃ dassetuṃ – ‘‘idha brāhmaṇa, tathāgato’’tiādimāha. Tassattho sāmaññaphale vuttanayeneva veditabbo, ayaṃ pana viseso, idha tividhampi sīlaṃ – ‘‘idampissa hoti sīlasmi’’nti evaṃ sīlamicceva niyyātitaṃ paṭhamajjhānādīni cattāri jhānāni atthato paññāsampadā. Evaṃ paññāvasena pana aniyyātetvā vipassanāpaññāya padaṭṭhānabhāvamattena dassetvā vipassanāpaññāto paṭṭhāya paññā niyyātitāti.

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเพื่อจะทรงแสดงศีลและปัญญาแก่พราหมณ์นั้น จำเดิมแต่การอุบัติขึ้นแห่งพระตถาคตผู้เป็นมูลรากแห่งศีลและปัญญา จึงตรัสพระดำรัสเป็นต้นว่า “อิธ พฺราหฺมณ ตถาคโต” (ดูก่อนพราหมณ์ พระตถาคตเสด็จอุบัติขึ้นในโลกนี้). เนื้อความแห่งพระดำรัสนั้น พึงทราบโดยนัยที่ตรัสไว้แล้วในสามัญญผลสูตรนั่นเทียว แต่มีข้อแตกต่างดังนี้ คือ ในสูตรนี้ แม้ศีลทั้ง ๓ อย่าง ก็ทรงสรุปไว้ว่าเป็นศีลเท่านั้นอย่างนี้ว่า “อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสฺมึ” (แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอ) ฌาน ๔ มีปฐมฌานเป็นต้น โดยอรรถแล้วเป็นปัญญาสัมปทา แต่ในที่นี้มิได้ทรงสรุปโดยความเป็นปัญญา แต่ทรงแสดงโดยเป็นเพียงปทัฏฐานแห่งวิปัสสนาปัญญา แล้วจึงทรงสรุปปัญญาจำเดิมแต่วิปัสสนาปัญญาไป.

Soṇadaṇḍaupāsakattapaṭivedanākathā

กถาว่าด้วยการแสดงตนเป็นอุบาสกของโสณทัณฑพราหมณ์

319-322. Svātanāyāti padassa attho ajjatanāyāti ettha vuttanayeneva veditabbo. Tena maṃ sā parisā paribhaveyyāti tena tumhe dūratova disvā āsanā vuṭṭhitakāraṇena maṃ sā parisā – ‘‘ayaṃ soṇadaṇḍo pacchimavaye ṭhito mahallako, gotamo pana daharo yuvā nattāpissa nappahoti, so nāma attano nattumattabhāvampi appattassa āsanā vuṭṭhātī’’ti paribhaveyya. Āsanā me taṃ bhavaṃ gotamo paccuṭṭhānanti mama agāravena avuṭṭhānaṃ nāma natthi, bhoganāsanabhayena pana na vuṭṭhahissāmi, taṃ tumhe hi ceva mayā ca ñātuṃ vaṭṭati. Tasmā āsanā me etaṃ bhavaṃ gotamo paccuṭṭhānaṃ dhāretūti, iminā kira sadiso kuhako dullabho, bhagavati panassa agāravaṃ nāma natthi, tasmā bhoganāsanabhayā kuhanavasena evaṃ vadati. Parapadesupi eseva nayo. Dhammiyā kathāyātiādīsu taṅkhaṇānurūpāya dhammiyā kathāya diṭṭhadhammikasamparāyikaṃ atthaṃ sandassetvā kusale dhamme samādapetvā gaṇhāpetvā. Tattha naṃ samuttejetvā saussāhaṃ katvā tāya ca saussāhatāya aññehi ca vijjamānaguṇehi sampahaṃsetvā dhammaratanavassaṃ vassitvā uṭṭhāyāsanā [Pg.262] pakkāmi. Brāhmaṇo pana attano kuhakatāya evampi bhagavati dhammavassaṃ vassite visesaṃ nibbattetuṃ nāsakkhi. Kevalamassa āyatiṃ nibbānatthāya vāsanābhāgiyāya ca sabbā purimapacchimakathā ahosīti.

อรรถแห่งบทว่า สฺวาตนาย พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในบทว่า อชฺชตนาย นั่นเทียว. บทว่า เตน มํ สา ปริสา ปริภเวยฺย ดังนี้ ความว่า เพราะเหตุที่ลุกขึ้นจากอาสนะเมื่อเห็นท่านแต่ไกล บริษัทนั้นจะพึงดูหมิ่นข้าพเจ้าว่า ‘โสณทัณฑพราหมณ์นี้ ตั้งอยู่ในปัจฉิมวัย เป็นผู้ใหญ่ ส่วนพระโคดมยังหนุ่ม ยังเยาว์วัย แม้จะเป็นหลานของเขาก็ยังไม่สมควร ผู้นั้นแล ลุกขึ้นจากอาสนะแก่ผู้ที่ยังไม่ถึงความเป็นเพียงหลานของตน’ ดังนี้. บทว่า อาสนา เม ตํ ภวํ โคตโม ปจฺจุฏฺฐานํ ความว่า การไม่ลุกขึ้นเพราะความไม่เคารพของข้าพเจ้าไม่มีเลย แต่เพราะกลัวความเสื่อมแห่งโภคะ ข้าพเจ้าจักไม่ลุกขึ้น การที่ทั้งท่านและข้าพเจ้าจะพึงทราบเรื่องนั้น ย่อมควร. เพราะฉะนั้น ขอพระโคดมผู้เจริญโปรดทรงถือเอากิริยานี้ของข้าพเจ้าว่าเป็นการลุกขึ้นจากอาสนะเถิด. ได้ยินว่า คนเจ้าเล่ห์เสมอด้วยพราหมณ์นี้หาได้ยาก แต่ความไม่เคารพในพระผู้มีพระภาคของพราหมณ์นั้นไม่มีเลย เพราะฉะนั้น เพราะกลัวความเสื่อมแห่งโภคะ เขาจึงกล่าวอย่างนี้ด้วยความเป็นคนเจ้าเล่ห์. แม้ในบทหลังๆ ก็นัยนี้แหละ. ในบทว่า ธมฺมิยา กถาย เป็นต้น ความว่า ทรงแสดงให้เห็นประโยชน์ในปัจจุบันและประโยชน์ในภพหน้าด้วยธรรมีกถาอันสมควรแก่ขณะนั้น ทรงสมาทานให้ถือมั่นในกุศลธรรมทั้งหลาย ทรงทำให้พราหมณ์นั้นแกล้วกล้า ทำให้มีความกระตือรือร้นในกุศลธรรมเหล่านั้น และทรงทำให้ร่าเริงด้วยความกระตือรือร้นนั้นและด้วยคุณธรรมอื่นๆ ที่มีอยู่ ทรงให้ฝนคือธรรมรัตนะตกลงแล้ว เสด็จลุกจากอาสนะแล้วหลีกไป. ส่วนพราหมณ์ เพราะความเป็นคนเจ้าเล่ห์ของตน แม้เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงให้ฝนคือธรรมตกลงแล้วอย่างนี้ ก็ไม่สามารถทำให้คุณวิเศษบังเกิดขึ้นได้. เป็นแต่เพียงว่า วาจาทั้งหมดทั้งก่อนและหลังของพราหมณ์นั้น ได้เป็นไปเพื่อประโยชน์แก่นิพพานในอนาคต และเป็นส่วนแห่งวาสนาเท่านั้น.

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

ในอรรถกถาแห่งทีฆนิกาย ชื่อสุมังคลวิลาสินี ด้วยประการฉะนี้

Soṇadaṇḍasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาโสณทัณฑสูตร จบแล้ว.

5. Kūṭadantasuttavaṇṇanā

๕. อรรถกถากูฏทันตสูตร

323. Evaṃ [Pg.263] me sutaṃ…pe… magadhesūti kūṭadantasuttaṃ. Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā. Magadhesūti magadhā nāma jānapadino rājakumārā, tesaṃ nivāso ekopi janapado rūḷhīsaddena magadhāti vuccati, tasmiṃ magadhesu janapade. Ito paraṃ purimasuttadvaye vuttanayameva. Ambalaṭṭhikā brahmajāle vuttasadisāva. Kūṭadantoti tassa brāhmaṇassa nāmaṃ. Upakkhaṭoti sajjito. Vacchatarasatānīti vacchasatāni. Urabbhāti taruṇameṇḍakā vuccanti. Ete tāva pāḷiyaṃ āgatāyeva. Pāḷiyaṃ pana anāgatānampi anekesaṃ migapakkhīnaṃ sattasattasatāni sampiṇḍitānevāti veditabbāni. Sabbasattasatikayāgaṃ kiresa yajitukāmo hoti. Thūṇūpanītānīti bandhitvā ṭhapanatthāya yūpasaṅkhātaṃ thūṇaṃ upanītāni.

๓๒๓. กูฏทันตสูตร [ขึ้นต้นว่า] เอวํ เม สุตํ...เป... มคเธสุ. ในสูตรนั้น มีการพรรณนาบทที่ไม่เคยมีมาก่อนดังนี้. ในบทว่า มคเธสุ นั้น บทว่า มคธา ได้แก่ พระราชกุมารผู้เป็นเจ้าของชนบท, แม้ชนบทแห่งเดียวอันเป็นที่อยู่ของพระราชกุมารเหล่านั้น ก็เรียกว่า มคธา ด้วยรูฬหิศัพท์, [หมายถึง] ในแคว้นมคธนั้น. ต่อจากนี้ไป ก็มีนัยดังที่กล่าวไว้แล้วใน ๒ สูตรก่อนนั่นเทียว. อัมพลัฏฐิกา ก็เหมือนกับที่กล่าวไว้แล้วในพรหมชาลสูตรนั่นเทียว. บทว่า กูฏทันโต เป็นชื่อของพราหมณ์นั้น. บทว่า อุปกฺขโฏ คือ ตระเตรียมไว้แล้ว. บทว่า วจฺฉตรสตานิ คือ ลูกโคตัวผู้ร้อยตัว. บทว่า อุรพฺภา ได้แก่ แกะหนุ่ม. สัตว์เหล่านี้มาในบาลีโดยตรงทีเดียว. แต่พึงทราบว่า แม้เนื้อและนกเป็นอันมากที่ไม่ได้มาในบาลี ก็ถูกรวบรวมไว้ชนิดละเจ็ดร้อยเจ็ดร้อยเหมือนกัน. ได้ยินว่า พราหมณ์ผู้นี้ปรารถนาจะบูชายัญอันประกอบด้วยสัตว์ชนิดละเจ็ดร้อย. บทว่า ถูณูปนีตานิ คือ สัตว์ที่ถูกนำเข้าไปสู่เสาที่เรียกว่า ยูปะ เพื่อผูกไว้.

328. Tividhanti ettha vidhā vuccati ṭhapanā, tiṭṭhapananti attho. Soḷasaparikkhāranti soḷasaparivāraṃ.

๓๒๘. ในบทว่า ติวิธํ นี้ คำว่า วิธา หมายถึง ฐปนา (การตั้งไว้), อรรถว่า มีการตั้งไว้ ๓ อย่าง. บทว่า โสฬสปริกฺขารํ คือ มีบริวาร ๑๖.

330-336. Paṭivasantīti yaññānubhavanatthāya paṭivasanti. Bhūtapubbanti idaṃ bhagavā pathavīgataṃ nidhiṃ uddharitvā purato rāsiṃ karonto viya bhavapaṭicchannaṃ pubbacaritaṃ dassento āha. Mahāvijitoti so kira sāgarapariyantaṃ mahantaṃ pathavīmaṇḍalaṃ vijini, iti mahantaṃ vijitamassāti mahāvijito tveva saṅkhyaṃ agamāsi. Aḍḍhotiādīsu yo koci attano santakena vibhavena aḍḍho hoti, ayaṃ pana na kevalaṃ aḍḍhoyeva, mahaddhano mahatā aparimāṇasaṅkhyena dhanena samannāgato. Pañcakāmaguṇavasena mahantā uḷārā bhogā assāti mahābhogo. Piṇḍapiṇḍavasena ceva suvaṇṇamāsakarajatamāsakādivasena ca jātarūparajatassa pahūtatāya pahūtajātarūparajato, anekakoṭisaṅkhyena jātarūparajatena samannāgatoti attho. Vittīti tuṭṭhi, vittiyā upakaraṇaṃ vittūpakaraṇaṃ tuṭṭhikāraṇanti attho. Pahūtaṃ nānāvidhālaṅkārasuvaṇṇarajatabhājanādibhedaṃ vittūpakaraṇamassāti pahūtavittūpakaraṇo. Sattaratanasaṅkhātassa nidahitvā ṭhapitadhanassa sabbapubbaṇṇāparaṇṇasaṅgahitassa dhaññassa ca pahūtatāya pahūtadhanadhañño[Pg.264]. Athavā idamassa devasikaṃ paribbayadānaggahaṇādivasena parivattanadhanadhaññavasena vuttaṃ.

บทว่า ปฏิสันติ คือ ย่อมอยู่เพื่อเสวยยัญ. พระผู้มีพระภาคตรัสคำว่า ภูตปุพฺพํ นี้ เมื่อทรงแสดงบุรพจริยาที่ถูกภพปิดบังไว้ ประหนึ่งผู้ขุดขุมทรัพย์ที่อยู่ในแผ่นดินขึ้นมาแล้วทำเป็นกองไว้เบื้องหน้า. บทว่า มหาวิชิโต ความว่า ได้ยินว่า พระราชานั้นทรงพิชิตมณฑลแห่งแผ่นดินอันใหญ่หลวงมีมหาสมุทรเป็นขอบเขต เพราะเหตุนั้น เพราะมีดินแดนที่ทรงพิชิตได้อันใหญ่หลวง จึงได้นามว่า มหาวิชิตะ นั่นเทียว. ในบทว่า อฑฺโฒ เป็นต้น ใครๆ ก็เป็นผู้มั่งคั่งด้วยสมบัติที่เป็นของตน แต่พระราชานี้มิใช่เป็นเพียงผู้มั่งคั่งเท่านั้น ยังเป็นผู้มีทรัพย์มาก คือประกอบด้วยทรัพย์อันมากมายนับไม่ถ้วน. เพราะมีโภคะอันยิ่งใหญ่ไพบูลย์โดยอำนาจแห่งกามคุณ ๕ จึงชื่อว่า มหาโภโค. เพราะความมีทองและเงินเป็นอันมาก ทั้งโดยที่เป็นก้อน และโดยที่เป็นเหรียญทองเหรียญเงินเป็นต้น จึงชื่อว่า ปหูตชาตรูปรชโต, อรรถว่า ประกอบด้วยทองและเงินมีจำนวนหลายโกฏิ. บทว่า วิตฺติ คือ ความยินดี. เครื่องมือแห่งความยินดี ชื่อว่า วิตฺตูปกรณํ อรรถว่า เหตุแห่งความยินดี. เพราะมีเครื่องมือแห่งความยินดีอันมากมาย มีประเภทต่างๆ คือ เครื่องประดับ ภาชนะทอง ภาชนะเงิน เป็นต้น จึงชื่อว่า ปหูตวิตฺตูปกรโณ. เพราะความมีทรัพย์ที่เก็บสะสมไว้ที่เรียกว่ารัตนะ ๗ และธัญชาติทุกชนิดที่รวบรวมไว้เป็นอันมาก จึงชื่อว่า ปหูตธนธญฺโญ. อีกอย่างหนึ่ง คำนี้ท่านกล่าวหมายถึงทรัพย์และข้าวเปลือกที่หมุนเวียนเป็นประจำวันของพระราชานั้น โดยนัยแห่งการใช้จ่าย การให้ การรับ เป็นต้น.

Paripuṇṇakosakoṭṭhāgāroti koso vuccati bhaṇḍāgāraṃ, nidahitvā ṭhapitena dhanena paripuṇṇakoso, dhaññena paripuṇṇakoṭṭhāgāro cāti attho. Athavā catubbidho koso – hatthī, assā, rathā, pattīti. Koṭṭhāgāraṃ tividhaṃ – dhanakoṭṭhāgāraṃ, vatthakoṭṭhāgāraṃ, dhaññakoṭṭhāgāranti, taṃ sabbampi paripuṇṇamassāti paripuṇṇakosakoṭṭhāgāro. Udapādīti uppajji. Ayaṃ kira rājā ekadivasaṃ ratanāvalokanacārikaṃ nāma nikkhanto. So bhaṇḍāgārikaṃ pucchi – ‘‘tāta, idaṃ evaṃ bahudhanaṃ kena saṅgharita’’nti? Tumhākaṃ pitupitāmahādīhi yāva sattamā kulaparivaṭṭāti. Idaṃ pana dhanaṃ saṅgharitvā te kuhiṃ gatāti? Sabbeva te, deva, maraṇavasaṃ pattāti. Attano dhanaṃ agahetvāva gatā, tātāti? Deva, kiṃ vadetha, dhanaṃ nāmetaṃ pahāya gamanīyameva, no ādāya gamanīyanti. Atha rājā nivattitvā sirīgabbhe nisinno – ‘adhigatā kho me’tiādīni cintesi. Tena vuttaṃ – ‘‘evaṃ cetaso parivitakko udapādī’’ti.

ในบทว่า `ปริปุณฺณโกสโกฏฺฐาคาโร` นั้น คำว่า `โกโส` ท่านเรียกว่า คลังหลวง อธิบายว่า มีคลังหลวงอันเต็มเปี่ยมด้วยทรัพย์ที่เก็บสะสมไว้ และมีฉางอันเต็มเปี่ยมด้วยข้าวเปลือก อีกนัยหนึ่ง `โกสะ` มี ๔ อย่าง คือ กองช้าง กองม้า กองรถ กองทหารเดินเท้า `โกฏฐาคาร` มี ๓ อย่าง คือ คลังทรัพย์ คลังผ้า คลังข้าวเปลือก โกสะและโกฏฐาคารทั้งหมดนั้นของพระราชานั้นบริบูรณ์ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า `ปริปุณฺณโกสโกฏฺฐาคาโร` บทว่า `อุทปาทิ` ได้แก่ เกิดขึ้นแล้ว ได้ยินว่า วันหนึ่ง พระราชานี้เสด็จออกไปเพื่อทอดพระเนตรตรวจดูรัตนากร พระองค์ตรัสถามนายคลังว่า “พ่อคุณ ทรัพย์มากมายอย่างนี้ ใครเป็นผู้รวบรวมไว้” (นายคลังทูลว่า) “พระบิดา พระอัยกา เป็นต้นของพระองค์ จนถึงเจ็ดชั่วโคตร” (พระราชาตรัสถามว่า) “ก็เมื่อพวกเขารวบรวมทรัพย์นี้แล้ว ไปที่ไหนกัน” (นายคลังทูลว่า) “ข้าแต่เทวะ พวกเขาทั้งหมดล้วนตกอยู่ในอำนาจของความตาย” (พระราชาตรัสถามว่า) “พ่อคุณ พวกเขาไปโดยไม่ได้นำทรัพย์ของตนไปด้วยหรือ” (นายคลังทูลว่า) “ข้าแต่เทวะ พระองค์ตรัสอะไร ทรัพย์นี้เป็นสิ่งที่ต้องละทิ้งไปเท่านั้น ไม่ใช่สิ่งที่นำไปด้วยได้” ลำดับนั้น พระราชาเสด็จกลับ ประทับนั่งในพระตำหนัก ทรงดำริเรื่องต่างๆ มีอาทิว่า ‘เราได้บรรลุแล้วหนอ’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ความปริวิตกแห่งจิตได้เกิดขึ้นแล้วอย่างนี้”

337. Brāhmaṇaṃ āmantetvāti kasmā āmantesi? Ayaṃ kirevaṃ cintesi – ‘‘dānaṃ dentena nāma ekena paṇḍitena saddhiṃ mantetvā dātuṃ vaṭṭati, anāmantetvā katakammañhi pacchānutāpaṃ karotī’’ti. Tasmā āmantesi. Atha brāhmaṇo cintesi – ‘‘ayaṃ rājā mahādānaṃ dātukāmo, janapade cassa bahū corā, te avūpasametvā dānaṃ dentassa khīradadhitaṇḍulādike dānasambhāre āharantānaṃ nippurisāni gehāni corā vilumpissanti janapado corabhayeneva kolāhalo bhavissati, tato rañño dānaṃ na ciraṃ pavattissati, cittampissa ekaggaṃ na bhavissati, handa, naṃ etamatthaṃ saññāpemī’’ti tato tamatthaṃ saññāpento ‘‘bhoto, kho rañño’’tiādimāha.

๓๓๗. ในบทว่า `พฺราหฺมณํ อามนฺเตตฺวา` นั้น (มีคำถามว่า) ทำไมจึงตรัสเรียก (ตอบว่า) ได้ยินว่า พระราชานี้ทรงดำริอย่างนี้ว่า “อันผู้ที่ให้ทาน ควรปรึกษากับบัณฑิตสักคนหนึ่งแล้วจึงให้ทาน เพราะกรรมที่ทำโดยไม่ปรึกษาย่อมทำให้เดือดร้อนในภายหลัง” เพราะเหตุนั้นจึงตรัสเรียก ลำดับนั้น พราหมณ์ปุโรหิตคิดว่า “พระราชานี้มีพระประสงค์จะให้มหาทาน แต่ในชนบทของพระองค์มีโจรอยู่มาก เมื่อพระองค์ยังไม่ทรงปราบปรามโจรเหล่านั้นแล้วพระราชทานทานอยู่ พวกโจรก็จะปล้นเรือนที่ไม่มีผู้ชายของพวกคนที่นำเครื่องทานมีนมสด นมส้ม และข้าวสารเป็นต้นมา ชนบทก็จะเกิดโกลาหลเพราะภัยจากโจรนั่นเอง แต่นั้นทานของพระราชาก็จะดำเนินไปได้ไม่นาน และพระทัยของพระองค์ก็จักไม่มีอารมณ์เป็นหนึ่ง เอาล่ะ เราจะทูลให้พระองค์ทรงทราบเนื้อความนี้นั้น” ลำดับนั้น เมื่อจะทูลให้ทรงทราบเนื้อความนั้น จึงได้กราบทูลคำมีอาทิว่า “โภโต โข รญฺโญ”

338. Tattha sakaṇṭakoti corakaṇṭakehi sakaṇṭako. Panthaduhanāti panthaduhā, panthaghātakāti attho. Akiccakārī assāti akattabbakārī [Pg.265] adhammakārī bhaveyya. Dassukhīlanti corakhīlaṃ. Vadhena vāti māraṇena vā koṭṭanena vā. Bandhanenāti addubandhanādinā. Jāniyāti hāniyā; ‘‘sataṃ gaṇhatha, sahassaṃ gaṇhathā’’ti evaṃ pavattitadaṇḍenāti attho. Garahāyāti pañcasikhamuṇḍakaraṇaṃ, gomayasiñcanaṃ, gīvāya kudaṇḍakabandhananti evamādīni katvā garahapāpanena. Pabbājanāyāti raṭṭhato nīharaṇena. Samūhanissāmīti sammā hetunā nayena kāraṇena ūhanissāmi. Hatāvasesakāti matāvasesakā. Ussahantīti ussāhaṃ karonti. Anuppadetūti dinne appahonte puna aññampi bījañca bhattañca kasiupakaraṇabhaṇḍañca sabbaṃ detūti attho. Pābhataṃ anuppadetūti sakkhiṃ akatvā paṇṇe anāropetvā mūlacchejjavasena bhaṇḍamūlaṃ detūti attho. Bhaṇḍamūlassa hi pābhatanti nāmaṃ. Yathāha –

๓๓๘. ในบทเหล่านั้น บทว่า `สกณฺฏโก` คือ มีเสี้ยนหนามคือพวกโจร บทว่า `ปนฺถทูหนา` อธิบายว่า พวกผู้ประทุษร้ายทาง คือพวกโจรปล้นกลางทาง บทว่า `อกิจฺจการี อสฺสา` คือ พึงเป็นผู้ทำสิ่งที่ไม่ควรทำ เป็นผู้ทำสิ่งที่ไม่เป็นธรรม บทว่า `ทสฺสุขีลํ` คือ ตอคือโจร บทว่า `วเธน วา` คือ ด้วยการฆ่า หรือด้วยการทุบตี บทว่า `พนฺธเนน` คือ ด้วยเครื่องจองจำมีขื่อคาเป็นต้น บทว่า `ชานิยา` คือ ด้วยการทำให้เสียหาย อธิบายว่า ด้วยการลงโทษที่ตั้งขึ้นอย่างนี้ว่า “พวกท่านจงเอาไปร้อยหนึ่ง พวกท่านจงเอาไปพันหนึ่ง” บทว่า `ครหาย` คือ ด้วยการทำให้ได้รับคำครหา โดยกระทำการโกนผมเป็น ๕ หย่อม การรดด้วยมูลโค การผูกท่อนไม้เลวที่คอ เป็นต้นอย่างนี้ บทว่า `ปพฺพาชนาย` คือ ด้วยการขับไล่ออกจากแว่นแคว้น บทว่า `สมูหนิสฺสามิ` คือ เราจักกำจัดโดยชอบ โดยเหตุ โดยนัย โดยเหตุผล บทว่า `หตาเวเสสกา` คือ พวกที่เหลือจากคนที่ตาย บทว่า `อุสฺสหนฺติ` คือ ย่อมทำความพยายาม บทว่า `อนุปฺปเทตู` อธิบายว่า เมื่อของที่ให้ไปไม่เพียงพอ ขอจงให้เมล็ดพืช อาหาร และเครื่องมือทำกสิกรรมทั้งหมดแม้อย่างอื่นอีก บทว่า `ปาภตํ อนุปฺปเทตุ` อธิบายว่า ขอจงให้ทุนทรัพย์ โดยไม่ต้องมีพยาน ไม่ต้องจดลงในใบสัญญา โดยให้ขาดทุนไปเลย จริงอยู่ ทุนทรัพย์มีชื่อว่า `ปาภตํ` ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า –

‘‘Appakenapi medhāvī, pābhatena vicakkhaṇo;

Samuṭṭhāpeti attānaṃ, aṇuṃ aggiṃva sandhama’’nti. (jā. 1.1.4);

“ผู้มีปัญญาเฉียบแหลม มีทุนทรัพย์แม้น้อย ก็ย่อมตั้งตนได้ เหมือนคนก่อไฟน้อยๆ ให้ลุกโพลงขึ้น ฉะนั้น”

Bhattavetananti devasikaṃ bhattañceva māsikādiparibbayañca tassa tassa kusalakammasūrabhāvānurūpena ṭhānantaragāmanigamādidānena saddhiṃ detūti attho. Sakammapasutāti kasivāṇijjādīsu sakesu kammesu uyyuttā byāvaṭā. Rāsikoti dhanadhaññānaṃ rāsiko. Khemaṭṭhitāti khemena ṭhitā abhayā. Akaṇṭakāti corakaṇṭakarahitā. Mudā modamānāti modā modamānā. Ayameva vā pāṭho, aññamaññaṃ pamuditacittāti adhippāyo. Apārutagharāti corānaṃ abhāvena dvārāni asaṃvaritvā vivaṭadvārāti attho. Etadavocāti janapadassa sabbākārena iddhaphītabhāvaṃ ñatvā etaṃ avoca.

บทว่า `ภตฺตเวตนํ` อธิบายว่า ขอจงพระราชทานทั้งอาหารประจำวันและค่าใช้จ่ายรายเดือนเป็นต้น พร้อมกับการพระราชทานตำแหน่ง หมู่บ้าน นิคม เป็นต้น ตามสมควรแก่ความฉลาด การงาน และความเป็นผู้กล้าหาญของแต่ละคน บทว่า `สกมฺมปสุตา` คือ ขวนขวาย ประกอบในกิจการของตน มีกสิกรรมและพาณิชยกรรมเป็นต้น บทว่า `ราสิโก` คือ เป็นกองแห่งทรัพย์และข้าวเปลือก บทว่า `เขมฏฺฐิตา` คือ ตั้งอยู่โดยความเกษม ไม่มีภัย บทว่า `อกณฺฏกา` คือ ปราศจากเสี้ยนหนามคือโจร บทว่า `มุทา โมทมานา` คือ บางพวกยินดี บางพวกพลอยยินดี หรือว่า บทนี้ก็เป็นปาฐะอย่างนี้แหละ ความประสงค์คือ มีจิตยินดีต่อกันและกัน บทว่า `อปารุตฆรา` อธิบายว่า เพราะไม่มีโจร จึงไม่ต้องปิดประตู มีประตูเปิดไว้ บทว่า `เอตทโวจ` คือ ทรงทราบความเจริญรุ่งเรืองของชนบทโดยอาการทั้งปวงแล้ว จึงตรัสคำนี้

Catuparikkhāravaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยบริขาร ๔ อย่าง

339. Tena hi bhavaṃ rājāti brāhmaṇo kira cintesi – ‘‘ayaṃ rājā mahādānaṃ dātuṃ ativiya ussāhajāto. Sace pana attano anuyantā khattiyādayo anāmantetvā dassati. Nāssa te attamanā bhavissanti; yathā dānaṃ te attamanā honti, tathā karissāmī’’ti. Tasmā ‘‘tena hi bhava’’ntiādimāha. Tattha negamāti nigamavāsino. Jānapadāti janapadavāsino[Pg.266]. Āmantayatanti āmantetu jānāpetu. Yaṃ mama assāti yaṃ tumhākaṃ anujānanaṃ mama bhaveyya. Amaccāti piyasahāyakā. Pārisajjāti sesā āṇattikārakā. Yajataṃ bhavaṃ rājāti yajatu bhavaṃ, te kira – ayaṃ rājā ‘‘ahaṃ issaro’’ti pasayha dānaṃ adatvā amhe āmantesi, ahonena suṭṭhu kata’’nti attamanā evamāhaṃsu. Anāmantite panassa yaññaṭṭhānaṃ dassanāyapi na gaccheyyuṃ. Yaññakālo mahārājāti deyyadhammasmiñhi asati mahallakakāle ca evarūpaṃ dānaṃ dātuṃ na sakkā, tvaṃ pana mahādhano ceva taruṇo ca, etena te yaññakāloti dassentā vadanti. Anumatipakkhāti anumatiyā pakkhā, anumatidāyakāti attho. Parikkhārā bhavantīti parivārā bhavanti. ‘‘Ratho sīlaparikkhāro, jhānakkho cakkavīriyo’’ti (saṃ. ni. 5.4) ettha pana alaṅkāro parikkhāroti vutto.

๓๓๙. บทว่า Tena hi bhavaṃ rājā ความว่า ได้ยินว่าพราหมณ์คิดว่า “พระราชานี้ทรงมีอุตสาหะอย่างยิ่งเพื่อจะทรงให้มหาทาน แต่ถ้าหากพระองค์จักพระราชทานโดยมิได้ตรัสบอกแก่กษัตริย์เป็นต้นผู้เป็นบริวารของพระองค์ไซร้ ชนเหล่านั้นจักไม่พอใจในทานของพระองค์นั้น เราจักกระทำโดยประการที่ชนเหล่านั้นจักพอใจในทาน” เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า tena hi bhavaṃ ในบทเหล่านั้น บทว่า negamā คือ ชาวนิคม บทว่า jānapadā คือ ชาวชนบท บทว่า āmantayataṃ คือ จงบอก จงทำให้รู้ บทว่า yaṃ mama assā ความว่า การอนุญาตของท่านทั้งหลายใด พึงมีแก่เรา บทว่า amaccā คือ สหายที่รัก บทว่า pārisajjā คือ ผู้กระทำตามรับสั่งที่เหลือ บทว่า yajataṃ bhavaṃ rājā คือ ขอพระองค์จงบูชายัญเถิด ได้ยินว่า ชนเหล่านั้นมีความพอใจได้กล่าวอย่างนี้ว่า “พระราชานี้มิได้ทรงบังคับให้ทานด้วยทรงดำริว่า ‘เราเป็นใหญ่’ แต่ได้ตรัสบอกแก่พวกเรา โอ้ พระองค์ทรงทำดีแล้วหนอ” ก็ถ้าพระองค์ไม่ตรัสบอก ชนเหล่านั้นก็จะไม่พึงไปแม้เพื่อจะดูสถานบูชายัญ บทว่า yaññakālo mahārāja ความว่า (พวกเขากล่าวแสดงความหมายว่า) เพราะเมื่อไทยธรรมไม่มี และในวัยชรา ก็ไม่สามารถจะให้ทานเช่นนี้ได้ แต่พระองค์ทรงมีพระราชทรัพย์มากและยังทรงพระเยาว์ ด้วยเหตุนี้ จึงเป็นกาลบูชายัญของพระองค์ บทว่า anumatipakkhā คือ เป็นฝ่ายแห่งความเห็นชอบ อธิบายว่า เป็นผู้ให้ความเห็นชอบ บทว่า parikkhārā bhavanti คือ ย่อมเป็นบริวาร ส่วนในบทว่า ratho sīlaparikkhāro, jhānakkho cakkavīriyo (สังยุตตนิกาย 5.4) นี้ คำว่า parikkhāra ท่านกล่าวว่าหมายถึงเครื่องประดับ

Aṭṭhaparikkhāravaṇṇanā

อรรถาธิบายบริขาร ๘ ประการ

340. Aṭṭhahaṅgehīti ubhato sujātādīhi aṭṭhahi aṅgehi. Yasasāti āṇāṭhapanasamatthatāya. Saddhoti dānassa phalaṃ atthīti saddahati. Dāyakoti dānasūro. Na saddhāmattakeneva tiṭṭhati, pariccajitumpi sakkotīti attho. Dānapatīti yaṃ dānaṃ deti, tassa pati hutvā deti, na dāso, na sahāyo. Yo hi attanā madhuraṃ bhuñjati, paresaṃ amadhuraṃ deti, so dānasaṅkhātassa deyyadhammassa dāso hutvā deti. Yo yaṃ attanā bhuñjati, tadeva deti, so sahāyo hutvā deti. Yo pana attanā yena kenaci yāpeti, paresaṃ madhuraṃ deti, so pati jeṭṭhako sāmī hutvā deti, ayaṃ tādisoti attho. Samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikavaṇibbakayācakānanti ettha samitapāpā samaṇā, bāhitapāpā brāhmaṇā. Kapaṇāti duggatā daliddamanussā. Addhikāti pathāvino. Vaṇibbakāti ye – ‘‘iṭṭhaṃ dinnaṃ, kantaṃ, manāpaṃ, kālena anavajjaṃ dinnaṃ, dadaṃ cittaṃ pasādeyya, gacchatu bhavaṃ brahmaloka’’ntiādinā nayena dānassa vaṇṇaṃ thomayamānā vicaranti. Yācakāti ye – ‘‘pasatamattaṃ detha, sarāvamattaṃ dethā’’tiādīni vatvā yācamānā vicaranti. Opānabhūtoti udapānabhūto. Sabbesaṃ sādhāraṇaparibhogo, catumahāpathe khatapokkharaṇī [Pg.267] viya hutvāti attho. Sutajātassāti ettha sutameva sutajātaṃ. Atītānāgatapaccuppanne atthe cintetunti ettha – ‘‘atīte puññassa katattāyeva me ayaṃ sampattī’’ti, evaṃ cintento atītamatthaṃ cintetuṃ paṭibalo nāma hoti. ‘‘Idāni puññaṃ katvāva anāgate sakkā sampattiṃ pāpuṇitu’’nti cintento anāgatamatthaṃ cintetuṃ paṭibalo nāma hoti. ‘‘Idaṃ puññakammaṃ nāma sappurisānaṃ āciṇṇaṃ, mayhañca bhogāpi saṃvijjanti, dāyakacittampi atthi; handāhaṃ puññāni karomī’’ti cintento paccuppannamatthaṃ cintetuṃ paṭibalo nāma hotīti veditabbo. Iti imānīti evaṃ yathā vuttāni etāni. Etehi kira aṭṭhahaṅgehi samannāgatassa dānaṃ sabbadisāhi mahājano upasaṅkamati. ‘‘Ayaṃ dujjāto kittakaṃ kālaṃ dassati, idāni vippaṭisārī hutvā upacchindissatī’’ti evamādīni cintetvā na koci upasaṅkamitabbaṃ maññati. Tasmā etāni aṭṭhaṅgāni parikkhārā bhavantīti vuttāni.

๓๔๐. บทว่า aṭṭhahaṅgehi คือ ด้วยองค์ ๘ ประการ มีความเป็นผู้มีชาติกำเนิดดีทั้งสองฝ่ายเป็นต้น บทว่า yasasā คือ ด้วยอานุภาพคือความสามารถในการตั้งอาณัติ บทว่า saddho คือ ย่อมเชื่อว่าผลของทานมีอยู่ บทว่า dāyako คือ เป็นผู้แกล้วกล้าในการให้ อธิบายว่า ย่อมไม่หยุดอยู่เพียงแค่มีศรัทธาเท่านั้น แต่ยังสามารถสละได้ด้วย บทว่า dānapati คือ เมื่อให้ทานใด ย่อมเป็นนายของทานนั้นแล้วจึงให้ ไม่ได้เป็นทาส ไม่ได้เป็นสหาย จริงอยู่ ผู้ใดบริโภคของอร่อยด้วยตนเอง แต่ให้ของไม่อร่อยแก่ผู้อื่น ผู้นั้นชื่อว่าเป็นทาสของไทยธรรมอันชื่อว่าทานแล้วจึงให้ ผู้ใดบริโภคสิ่งใดด้วยตนเอง ย่อมให้สิ่งนั้นนั่นแหละ ผู้นั้นชื่อว่าเป็นสหายของไทยธรรมอันชื่อว่าทานแล้วจึงให้ ส่วนผู้ใดเลี้ยงชีพด้วยสิ่งใดสิ่งหนึ่ง แต่ให้ของอร่อยแก่ผู้อื่น ผู้นั้นชื่อว่าเป็นนาย เป็นผู้ใหญ่ เป็นเจ้าของของไทยธรรมอันชื่อว่าทานแล้วจึงให้ อธิบายว่า พระราชานี้เป็นเช่นนั้น ในบทว่า samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikavaṇibbakayācakānaṃ นี้ สมณะคือผู้มีบาปอันสงบแล้ว พราหมณ์คือผู้มีบาปอันลอยแล้ว บทว่า kapaṇā คือ คนยากจนเข็ญใจ บทว่า addhikā คือ คนเดินทาง บทว่า vaṇibbakā คือ ผู้ที่เที่ยวไปพลาง สรรเสริญคุณของทานด้วยนัยเป็นต้นว่า “ของที่น่าปรารถนาท่านให้แล้ว ของที่น่ารัก ของที่น่าพอใจ ท่านให้แล้วโดยกาล ของที่ไม่มีโทษท่านให้แล้ว ผู้ให้พึงทำจิตให้เลื่อมใส ขอท่านจงไปสู่พรหมโลกเถิด” บทว่า yācakā คือ ผู้ที่เที่ยวไปพลาง ขอพลาง กล่าวคำเป็นต้นว่า “ขอท่านจงให้สักฟายมือหนึ่ง ขอท่านจงให้สักถ้วยหนึ่ง” บทว่า opānabhūto คือ เป็นดุจบ่อน้ำ อธิบายว่า เป็นผู้มีเครื่องบริโภคทั่วไปแก่ชนทั้งปวง เป็นดุจสระโบกขรณีที่ขุดไว้ที่ทางใหญ่ ๔ แพร่ง ในบทว่า sutajātassa นี้ สุตะนั่นแหละชื่อว่าสุตชาตะ ในบทว่า atītānāgatapaccuppanne atthe cintetuṃ นี้ พึงทราบความดังนี้: ผู้ที่คิดอย่างนี้ว่า “สมบัตินี้ของเรามีได้ก็เพราะได้ทำบุญไว้ในอดีต” ชื่อว่าเป็นผู้สามารถเพื่อจะคิดถึงเรื่องในอดีตได้ ผู้ที่คิดว่า “บัดนี้ทำบุญแล้วจึงจะสามารถบรรลุสมบัติในอนาคตได้” ชื่อว่าเป็นผู้สามารถเพื่อจะคิดถึงเรื่องในอนาคตได้ ผู้ที่คิดว่า “บุญกรรมนี้เป็นสิ่งที่สัตบุรุษประพฤติมาแล้ว และโภคทรัพย์ของเราก็มีอยู่ จิตของผู้ให้ก็มีอยู่ เอาล่ะ เราจะทำบุญ” ชื่อว่าเป็นผู้สามารถเพื่อจะคิดถึงเรื่องในปัจจุบันได้ บทว่า iti imāni คือ องค์เหล่านี้ดังที่กล่าวมาแล้วอย่างนี้ ได้ยินว่า มหาชนจากทั่วทุกทิศย่อมเข้าไปหาทานของผู้ที่ประกอบด้วยองค์ ๘ ประการเหล่านี้ ไม่มีใครคิดว่าควรเข้าไปหา (ทานของคนที่ไม่ประกอบด้วยองค์ ๘) โดยคิดไปต่างๆ นานาว่า “คนชาติชั่วนี้จะให้ได้นานเท่าไร บัดนี้ก็จะเกิดความเดือดร้อนใจแล้วก็จะงดให้” เพราะเหตุนั้น องค์ ๘ ประการเหล่านี้ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่าย่อมเป็นบริขาร

Catuparikkhārādivaṇṇanā

อรรถาธิบายบริขาร ๔ ประการเป็นต้น

341. Sujaṃ paggaṇhantānanti mahāyāgapaṭiggaṇhanaṭṭhāne dānakaṭacchuṃ paggaṇhantānaṃ. Imehi catūhīti etehi sujātādīhi. Etesu hi asati – ‘‘evaṃ dujjātassa saṃvidhānena pavattadānaṃ kittakaṃ kālaṃ pavattissatī’’tiādīni vatvā upasaṅkamitāro na honti. Garahitabbābhāvato pana upasaṅkamantiyeva. Tasmā imānipi parikkhārā bhavantīti vuttāni.

๓๔๑. บทว่า sujaṃ paggaṇhantānaṃ คือ แก่ผู้ที่ถือทัพพีทานในสถานที่รับมหายัญ บทว่า imehi catūhi คือ ด้วยองค์เหล่านี้ มีความเป็นผู้มีชาติกำเนิดดีเป็นต้น จริงอยู่ เมื่อองค์เหล่านี้ไม่มี ผู้ที่จะเข้าไปหาก็ไม่มี โดยกล่าวคำเป็นต้นว่า “ทานที่ดำเนินไปด้วยการจัดการของคนชาติชั่วเช่นนี้ จักดำเนินไปได้นานเท่าไร” แต่เพราะไม่มีสิ่งที่จะพึงติเตียนได้ เขาย่อมเข้าไปหาโดยแท้ เพราะเหตุนั้น แม้องค์ ๔ ประการเหล่านี้ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่าย่อมเป็นบริขาร

342. Tisso vidhā desesīti tīṇi ṭhapanāni desesi. So kira cintesi – ‘‘dānaṃ dadamānā nāma tiṇṇaṃ ṭhānānaṃ aññatarasmiṃ calanti handāhaṃ imaṃ rājānaṃ tesu ṭhānesu paṭhamataraññeva niccalaṃ karomī’’ti. Tenassa tisso vidhā desesīti. So bhoto raññoti idaṃ karaṇatthe sāmivacanaṃ. Bhotā raññāti vā pāṭho. Vippaṭisāro na karaṇīyoti ‘‘bhogānaṃ vigamahetuko pacchānutāpo na kattabbo, pubbacetanā pana acalā patiṭṭhapetabbā, evañhi dānaṃ mahapphalaṃ hotī’’ti dasseti. Itaresupi dvīsu ṭhānesu eseva nayo. Muñcacetanāpi hi pacchāsamanussaraṇacetanā [Pg.268] ca niccalāva kātabbā. Tathā akarontassa dānaṃ na mahapphalaṃ hoti, nāpi uḷāresu bhogesu cittaṃ namati, mahāroruvaṃ upapannassa seṭṭhigahapatino viya.

๓๔๒. บทว่า ติสฺโส วิธา เทเสสิ ความว่า แสดงแล้วซึ่งธรรมเป็นที่ตั้ง ๓ อย่าง. ได้ยินว่า ปุโรหิตนั้นคิดว่า "ชื่อว่า ชนผู้ให้ทาน ย่อมหวาดหวั่นในฐานะแห่งใดแห่งหนึ่งแห่งฐานะ ๓ เอาเถิด เราจะกระทำพระราชานี้ให้ไม่หวั่นไหวในฐานะเหล่านั้นตั้งแต่เบื้องต้นทีเดียว" เพราะเหตุนั้น ท่านจึงแสดงวิธี ๓ อย่างแก่พระราชานั้น. บทว่า โส โภโต รญฺโญ นี้ เป็นสามีวิภัตติในอรรถกรณะ หรือมีปาฐะว่า โภตา รญฺญา. บทว่า วิปฺปฏิสาโร น กรณีโย แสดงความว่า "ความเดือดร้อนใจภายหลังอันมีความสิ้นไปแห่งโภคะเป็นเหตุ ไม่พึงกระทำ ส่วนปุพพเจตนาพึงตั้งไว้ให้ไม่หวั่นไหว เพราะว่าทานย่อมมีผลมากอย่างนี้". แม้ในฐานะที่เหลืออีก ๒ อย่าง ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. จริงอยู่ แม้มุญจนเจตนาและเจตนาที่ระลึกถึงในภายหลัง ก็พึงทำให้ไม่หวั่นไหวเหมือนกัน. ทานของผู้ไม่กระทำอย่างนั้น ย่อมไม่มีผลมาก ทั้งจิตก็ไม่น้อมไปในโภคะอันโอฬาร เหมือนจิตของเศรษฐีคหบดีผู้เข้าถึงมหานรกชื่อโรรุวะ.

343. Dasahākārehīti dasahi kāraṇehi. Tassa kira evaṃ ahosi – sacāyaṃ rājā dussīle disvā – ‘‘nassati vata me dānaṃ, yassa me evarūpā dussīlā bhuñjantī’’ti sīlavantesupi vippaṭisāraṃ uppādessati, dānaṃ na mahapphalaṃ bhavissati. Vippaṭisāro ca nāma dāyakānaṃ paṭiggāhakatova uppajjati, handassa paṭhamameva taṃ vippaṭisāraṃ vinodemīti. Tasmā dasahākārehi upacchijjituṃ yuttaṃ paṭiggāhakesupi vippaṭisāraṃ vinodesīti. Tesaññeva tenāti tesaññeva tena pāpena aniṭṭho vipāko bhavissati, na aññesanti dasseti. Yajataṃ bhavanti detu bhavaṃ. Sajjatanti vissajjatu. Antaranti abbhantaraṃ.

๓๔๓. บทว่า ทสหาการเรหิ ความว่า ด้วยเหตุ ๑๐ ประการ. ได้ยินว่า ปุโรหิตนั้นได้มีความคิดอย่างนี้ว่า "ถ้าพระราชานี้ทอดพระเนตรเห็นบุคคลผู้ทุศีลแล้ว จักยังความเดือดร้อนพระทัยให้เกิดขึ้นแม้ในบุคคลผู้มีศีลว่า 'ทานของเราหนอย่อมฉิบหาย ซึ่งทานของเราบุคคลผู้ทุศีลเห็นปานนี้บริโภคอยู่' ทานก็จักไม่มีผลมาก ก็ชื่อว่าความเดือดร้อนใจของทายกทั้งหลาย ย่อมเกิดขึ้นเพราะปฏิคาหกนั่นเทียว เอาเถิด เราจะบรรเทาความเดือดร้อนพระทัยนั้นของพระองค์เสียแต่เบื้องต้นทีเดียว" เพราะเหตุนั้น ท่านจึงบรรเทาความเดือดร้อนพระทัยแม้ในปฏิคาหกทั้งหลาย อันสมควรจะเกิดขึ้นได้ด้วยอาการ ๑๐ อย่าง. บทว่า เตสญฺเญว เตนา แสดงความว่า วิบากอันไม่น่าปรารถนาจักมีแก่บุคคลเหล่านั้นนั่นเทียวด้วยบาปนั้น จักไม่มีแก่บุคคลอื่น. บทว่า ยชตํ ภวํ ความว่า ขอพระองค์จงทรงให้. บทว่า สชฺชตํ ความว่า ขอจงทรงสละ. บทว่า อนฺตรํ ความว่า ภายใน.

344. Soḷasahi ākārehi cittaṃ sandassesīti idha brāhmaṇo rañño mahādānānumodanaṃ nāma āraddho. Tattha sandassesīti – ‘idaṃ dānaṃ dātā evarūpaṃ sampattiṃ labhatī’ti dassetvā dassetvā kathesi. Samādapesīti tadatthaṃ samādapetvā kathesi. Samuttejesīti vippaṭisāravinodanenassa cittaṃ vodāpesi. Sampahaṃsesīti ‘sundaraṃ te kataṃ, mahārāja, dānaṃ dadamānenā’ti thutiṃ katvā kathesi. Vattā dhammato natthīti dhammena samena kāraṇena vattā natthi.

๓๔๔. บทว่า โสฬสหิ อากาเรหิ จิตฺตํ สนฺทสฺเสสิ ความว่า ในที่นี้ พราหมณ์ได้เริ่มการอนุโมทนามหาทานของพระราชา. ในบทเหล่านั้น บทว่า สนฺทสฺเสสิ ความว่า กล่าวแล้ว แสดงแล้วๆ ว่า "ทายกผู้ให้ทานนี้ ย่อมได้สมบัติเห็นปานนี้". บทว่า สมาทเปสิ ความว่า กล่าวแล้ว ให้ทรงถือเอาดีแล้วซึ่งอรรถนั้น. บทว่า สมุตฺเตเชสิ ความว่า ทำให้พระทัยของพระราชานั้นผ่องแผ้วด้วยการบรรเทาความเดือดร้อนพระทัย. บทว่า สมฺปหํเสสิ ความว่า กล่าวแล้ว กระทำการสรรเสริญว่า "ข้าแต่มหาราชเจ้า กรรมอันดี พระองค์ผู้ทรงให้ทานได้ทรงกระทำแล้ว". บทว่า วตฺตา ธมฺมโต นตฺถิ ความว่า ผู้กล่าวติเตียนโดยธรรม โดยเหตุอันสงบ โดยเหตุผล ย่อมไม่มี.

345. Na rukkhā chijjiṃsu yūpatthāya na dabbhā lūyiṃsu barihisatthāyāti ye yūpanāmake mahāthambhe ussāpetvā – ‘‘asukarājā asukāmacco asukabrāhmaṇo evarūpaṃ nāma mahāyāgaṃ yajatī’’ti nāmaṃ likhitvā ṭhapenti. Yāni ca dabbhatiṇāni lāyitvā vanamālāsaṅkhepena yaññasālaṃ parikkhipanti, bhūmiyaṃ vā pattharanti, tepi na rukkhā chijjiṃsu, na dabbhā lūyiṃsu. Kiṃ pana gāvo vā ajādayo vā haññissantīti dasseti. Dāsāti antogehadāsādayo. Pessāti ye pubbameva dhanaṃ gahetvā kammaṃ karonti. Kammakarāti ye bhattavetanaṃ gahetvā karonti. Daṇḍatajjitā nāma daṇḍayaṭṭhimuggarādīni gahetvā – ‘‘kammaṃ karotha karothā’’ti evaṃ [Pg.269] tajjitā. Bhayatajjitā nāma – sace kammaṃ karosi, kusalaṃ. No ce karosi, chindissāma vā bandhissāma vā māressāma vāti evaṃ bhayena tajjitā. Ete pana na daṇḍatajjitā, na bhayatajjitā, na assumukhā rodamānā parikammāni akaṃsu. Atha kho piyasamudācāreneva samudācariyamānā akaṃsu. Na hi tattha dāsaṃ vā dāsāti, pessaṃ vā pessāti, kammakaraṃ vā kammakarāti ālapanti. Yathānāmavaseneva pana piyasamudācārena ālapitvā itthipurisabalavantadubbalānaṃ anurūpameva kammaṃ dassetvā – ‘‘idañcidañca karothā’’ti vadanti. Tepi attano rucivaseneva karonti. Tena vuttaṃ – ‘‘ye icchiṃsu, te akaṃsu; ye na icchiṃsu, na te akaṃsu. Yaṃ icchiṃsu, taṃ akaṃsu; yaṃ na icchiṃsu, na taṃ akaṃsū’’ti. Sappitelanavanītadadhimadhuphāṇitena ceva so yañño niṭṭhānamagamāsīti rājā kira bahinagarassa catūsu dvāresu antonagarassa ca majjheti pañcasu ṭhānesu mahādānasālāyo kārāpetvā ekekissāya sālāya satasahassaṃ satasahassaṃ katvā divase divase pañcasatasahassāni vissajjetvā sūriyuggamanato paṭṭhāya tassa tassa kālassa anurūpehi sahatthena suvaṇṇakaṭacchuṃ gahetvā paṇītehi sappitelādisammisseheva yāgukhajjakabhattabyañjanapānakādīhi mahājanaṃ santappesi. Bhājanāni pūretvā gaṇhitukāmānaṃ tatheva dāpesi. Sāyaṇhasamaye pana vatthagandhamālādīhi sampūjesi. Sappiādīnaṃ pana mahācāṭiyo pūrāpetvā – ‘‘yo yaṃ paribhuñjitukāmo, so taṃ paribhuñjatū’’ti anekasatesu ṭhānesu ṭhapāpesi. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘sappitelanavanītadadhimadhuphāṇitena ceva so yañño niṭṭhānamagamāsī’’ti.

๓๔๕. บทว่า น รุกฺขา ฉิชฺชึสุ ยูปตฺถาย น ทพฺภา ลูยึสุ พริหิสตฺถาย ความว่า เสาใหญ่ชื่อยุบะเหล่าใด ที่เขายกขึ้นตั้งแล้วเขียนชื่อว่า "พระราชาพระนามโน้น อำมาตย์ชื่อโน้น พราหมณ์ชื่อโน้น บูชามหายัญชื่อเห็นปานนี้" แล้วตั้งไว้ และหญ้าคาเหล่าใด ที่เขาเกี่ยวแล้วล้อมโรงยัญไว้โดยสังเขปคือพวงดอกไม้ป่า หรือปูลาดไว้บนพื้นดิน แม้ต้นไม้เหล่านั้นก็มิได้ถูกตัด แม้หญ้าคาเหล่านั้นก็มิได้ถูกเกี่ยว แสดงว่า ก็จะป่วยกล่าวไปไยถึงโคหรือแพะเป็นต้นจักถูกฆ่าเล่า (คือมิได้ถูกฆ่าเลย). บทว่า ทาสา ได้แก่ ทาสที่เกิดในเรือนเป็นต้น. บทว่า เปสฺสา ได้แก่ คนที่รับทรัพย์ไปก่อนแล้วจึงทำงาน. บทว่า กมฺมกรา ได้แก่ คนที่รับค่าจ้างเป็นภัตตาหารแล้วทำงาน. ชื่อว่า ทณฺฑตชฺชิตา ได้แก่ ผู้ถูกขู่ด้วยไม้เท้า ไม้เรียว ค้อนเป็นต้นว่า "พวกเจ้าจงทำงานๆ". ชื่อว่า ภยตชฺชิตา ได้แก่ ผู้ถูกขู่ด้วยภัยว่า "ถ้าเจ้าทำงาน ก็ดีไป แต่ถ้าไม่ทำ เราจะตัด หรือจะผูก หรือจะฆ่าเสีย". แต่ว่าชนเหล่านี้มิได้ถูกขู่ด้วยอาชญา มิได้ถูกขู่ด้วยภัย มิได้มีหน้านองด้วยน้ำตา ร้องไห้ ทำบริกรรม. แต่โดยที่แท้ พวกเขาถูกเรียกหาด้วยถ้อยคำอันเป็นที่รัก จึงได้ทำงาน. จริงอยู่ ในที่นั้น เขาไม่เรียกทาสว่า 'ทาส' ไม่เรียกคนใช้ว่า 'คนใช้' ไม่เรียกคนงานว่า 'คนงาน'. แต่เขาเรียกหาด้วยถ้อยคำอันเป็นที่รักตามสมควรแก่นาม แล้วแสดงงานอันสมควรแก่หญิงชาย ผู้มีกำลังและผู้ไม่มีกำลังว่า "พวกท่านจงทำงานนี้ๆ เถิด". แม้ชนเหล่านั้นก็ทำงานตามความพอใจของตน. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ชนเหล่าใดปรารถนา ชนเหล่านั้นได้ทำ, ชนเหล่าใดไม่ปรารถนา ชนเหล่านั้นไม่ได้ทำ. กรรมใดที่เขาปรารถนา กรรมนั้นเขาได้ทำ, กรรมใดที่เขาไม่ปรารถนา กรรมนั้นเขาไม่ได้ทำ". บทว่า สปฺปิเตลนวनीतทธิมธุผาณิเตน เจว โส ยญฺโญ นิฏฺฐานมคมาสิ ความว่า ได้ยินว่า พระราชาโปรดให้สร้างโรงทานใหญ่ไว้ ๕ แห่ง คือที่ประตู ๔ ทิศนอกพระนคร และท่ามกลางพระนคร แล้วทรงสละทรัพย์วันละ ๕ แสน โดยกำหนดไว้แห่งละ ๑ แสนๆ ในโรงทานแต่ละแห่ง ตั้งแต่เวลาพระอาทิตย์ขึ้นไป ทรงถือทัพพีทองคำด้วยพระหัตถ์ของพระองค์เอง ยังมหาชนให้อิ่มหนำสำราญด้วยยาคู ของขบเคี้ยว ข้าวสวย กับข้าว และเครื่องดื่มเป็นต้น อันประณีตที่ผสมด้วยเนยใสและน้ำมันเป็นต้น ตามสมควรแก่กาลนั้นๆ โปรดให้พระราชทานแก่ผู้ที่ต้องการจะรับโดยให้เต็มภาชนะตามนั้นทีเดียว. ส่วนในเวลาเย็น ก็ทรงบูชาด้วยผ้า ของหอม และพวงมาลัยเป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง โปรดให้บรรจุเนยใสเป็นต้นจนเต็มตุ่มใหญ่ๆ แล้วตั้งไว้ในที่หลายร้อยแห่ง ด้วยพระดำริว่า "ผู้ใดต้องการบริโภคสิ่งใด ผู้นั้นจงบริโภคสิ่งนั้นเถิด". พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงการนั้น จึงตรัสว่า "ยัญนั้นสำเร็จลงด้วยเนยใส น้ำมัน เนยข้น นมส้ม น้ำผึ้ง และน้ำอ้อยนั่นเทียว".

346. Pahūtaṃ sāpateyyaṃ ādāyāti bahuṃ dhanaṃ gahetvā. Te kira cintesuṃ – ‘‘ayaṃ rājā sappitelādīni janapadato anāharāpetvā attano santakameva nīharitvā mahādānaṃ deti. Amhehi pana ‘rājā na kiñci āharāpetī’ti na yuttaṃ tuṇhī bhavituṃ. Na hi rañño ghare dhanaṃ akkhayadhammameva, amhesu ca adentesu ko añño rañño dassati, handassa dhanaṃ upasaṃharāmā’’ti te gāmabhāgena ca nigamabhāgena ca nagarabhāgena ca sāpateyyaṃ saṃharitvā sakaṭāni pūretvā rañño upahariṃsu. Taṃ sandhāya – ‘‘pahūtaṃ sāpateyya’’ntiādimāha.

๓๔๖. บทว่า `Pahūtaṃ sāpateyyaṃ ādāya` ความว่า ถือเอาทรัพย์สมบัติเป็นอันมาก ได้ยินว่า ชนเหล่านั้นคิดกันว่า "พระราชานี้มิได้ทรงให้นำเนยใสและน้ำมันเป็นต้นมาจากชนบท ทรงนำแต่ทรัพย์สินส่วนพระองค์ออกมาพระราชทานมหาทาน ส่วนพวกเราคิดว่า 'พระราชาไม่ทรงให้นำอะไรมาเลย' แล้วจะพากันนิ่งเสียนั้นไม่สมควร จริงอยู่ ทรัพย์ในพระราชวังของพระราชาใช่ว่าจะมีสภาพไม่สิ้นไปก็หาไม่ และเมื่อพวกเราไม่ถวาย ใครอื่นเล่าจักถวายแด่พระราชา เอาเถิด พวกเราจงนำทรัพย์มาถวายแด่พระองค์เถิด" ดังนี้แล้ว ชนเหล่านั้นจึงรวบรวมทรัพย์สินตามส่วนของหมู่บ้านบ้าง ตามส่วนของนิคมบ้าง ตามส่วนของนครบ้าง บรรทุกจนเต็มเกวียนแล้ว นำเข้าไปถวายแด่พระราชา พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงเรื่องนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า `pahūtaṃ sāpateyyaṃ` ดังนี้

347. Puratthimena [Pg.270] yaññavāṭassāti puratthimato nagaradvāre dānasālāya puratthimabhāge. Yathā puratthimadisato āgacchantā khattiyānaṃ dānasālāya yāguṃ pivitvā rañño dānasālāya bhuñjitvā nagaraṃ pavisanti. Evarūpe ṭhāne paṭṭhapesuṃ. Dakkhiṇena yaññavāṭassāti dakkhiṇato nagaradvāre dānasālāya vuttanayeneva dakkhiṇabhāge paṭṭhapesuṃ. Pacchimuttaresupi eseva nayo.

๓๔๗. บทว่า `Puratthimena yaññavāṭassa` ความว่า ทางทิศตะวันออก ที่ประตูเมือง ด้านทิศตะวันออกของโรงทาน คือ (ตั้งไว้) โดยประการที่ชนทั้งหลายผู้มาจากทิศตะวันออก ดื่มข้าวต้มที่โรงทานของพวกกษัตริย์แล้ว บริโภคที่โรงทานของพระราชาแล้ว จึงเข้าสู่พระนคร พวกเขาได้จัดตั้งไว้ในสถานที่เช่นนี้ บทว่า `Dakkhiṇena yaññavāṭassa` ความว่า ทางทิศใต้ ที่ประตูเมือง พวกเขาได้จัดตั้งไว้ด้านทิศใต้ของโรงทานโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง แม้ในทิศตะวันตกและทิศเหนือ ก็นัยนี้เช่นกัน

348. Aho yañño, aho yaññasampadāti brāhmaṇā sappiādīhi niṭṭhānagamanaṃ sutvā – ‘‘yaṃ loke madhuraṃ, tadeva samaṇo gotamo katheti, handassa yaññaṃ pasaṃsāmā’’ti tuṭṭhacittā pasaṃsamānā evamāhaṃsu. Tuṇhībhūtova nisinno hotīti upari vattabbamatthaṃ cintayamāno nissaddova nisinno hoti. Abhijānāti pana bhavaṃ gotamoti idaṃ brāhmaṇo parihārena pucchanto āha. Itarathā hi – ‘‘kiṃ pana tvaṃ, bho gotama, tadā rājā ahosi, udāhu purohito brāhmaṇo’’ti evaṃ ujukameva pucchayamāno agāravo viya hoti.

๓๔๘. บทว่า `Aho yañño, aho yaññasampadā` ความว่า พวกพราหมณ์ได้ฟังถึงการที่ยัญสำเร็จลงด้วยเนยใสเป็นต้นแล้ว (คิดว่า) "สิ่งใดในโลกที่ไพเราะ พระสมณโคดมก็ตรัสแต่สิ่งนั้น เอาเถิด พวกเราจงสรรเสริญยัญของท่านเถิด" ดังนี้แล้ว มีจิตยินดี ชื่นชม กล่าวอย่างนี้ บทว่า `Tuṇhībhūtova nisinno hoti` ความว่า ทรงดำริถึงเนื้อความที่จะพึงตรัสต่อไปเบื้องหน้า จึงประทับนิ่งอยู่ บทว่า `Abhijānāti pana bhavaṃ gotamo` นี้ พราหมณ์ทูลถามโดยอ้อม จริงอยู่ หากทูลถามตรงๆ ว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ก็ในครั้งนั้น ท่านเป็นพระราชา หรือว่าเป็นปุโรหิตพราหมณ์" ดังนี้ ก็จะเป็นเหมือนไม่เคารพ

Niccadānaanukulayaññavaṇṇanā

อรรถาธิบายว่าด้วยนิจจทานและอนุกุลยัญ

349. Atthi pana, bho gotamāti – idaṃ brāhmaṇo ‘‘sakalajambudīpavāsīnaṃ uṭṭhāya samuṭṭhāya dānaṃ nāma dātuṃ garukaṃ sakalajanapado ca attano kammāni akaronto nassissati, atthi nu kho amhākampi imamhā yaññā añño yañño appasamārambhataro ceva mahapphalataro cā’’ti etamatthaṃ pucchanto āha. Niccadānānīti dhuvadānāni niccabhattāni. Anukulayaññānīti – ‘‘amhākaṃ pitupitāmahādīhi pavattitānī’’ti katvā pacchā duggatapurisehipi vaṃsaparamparāya pavattetabbāni yāgāni, evarūpāni kira sīlavante uddissa nibaddhadānāni tasmiṃ kule daliddāpi na upacchindanti.

๓๔๙. บทว่า `Atthi pana, bho gotama` นี้ พราหมณ์ทูลถามเนื้อความนี้ว่า "การที่ชาวชมพูทวีปทั้งสิ้นจะลุกขึ้นแข็งขันเพื่อถวายทานที่เรียกว่าทานนั้น เป็นภาระหนัก และชนบททั้งสิ้นก็จักพินาศเพราะไม่ทำการงานของตน ก็ยัญอื่น นอกจากยัญนี้ ที่มีความลำบากน้อยกว่าและมีผลมากกว่าสำหรับพวกข้าพระองค์ มีอยู่บ้างหรือไม่หนอ" บทว่า `Niccadānāni` ได้แก่ ทานที่ถวายเป็นประจำ คือภัตที่ถวายเป็นนิตย์ บทว่า `Anukulayaññāni` ได้แก่ ยัญที่พึงให้เป็นไปตามลำดับวงศ์ตระกูล แม้โดยบุรุษผู้ยากจนในภายหลัง ด้วยคิดว่า "เป็นยัญที่บิดาและปู่เป็นต้นของพวกเราได้จัดทำไว้" ได้ยินว่า ทานที่ถวายเป็นประจำเช่นนี้ ซึ่งอุทิศแด่ท่านผู้มีศีล แม้คนยากจนในตระกูลนั้นก็ไม่ตัดรอน

Tatridaṃ vatthu – anāthapiṇḍikassa kira ghare pañca niccabhattasatāni dīyiṃsu. Dantamayasalākāni pañcasatāni ahesuṃ. Atha taṃ kulaṃ anukkamena dāliddiyena abhibhūtaṃ, ekā tasmiṃ kule dārikā ekasalākato uddhaṃ dātuṃ nāsakkhi. Sāpi pacchā setavāhanarajjaṃ gantvā khalaṃ sodhetvā laddhadhaññena taṃ salākaṃ adāsi. Eko thero rañño [Pg.271] ārocesi. Rājā taṃ ānetvā aggamahesiṭṭhāne ṭhapesi. Sā tato paṭṭhāya puna pañcapi salākabhattasatāni pavattesi.

ในเรื่องนั้น มีเรื่องเล่าดังนี้ ได้ยินว่า ในเรือนของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขาถวายนิตยภัต ๕๐๐ ที่ มีสลากที่ทำด้วยงา ๕๐๐ อัน ต่อมา ตระกูลนั้นถูกความยากจนครอบงำโดยลำดับ เด็กหญิงคนหนึ่งในตระกูลนั้นไม่สามารถถวายเกินกว่าสลากเดียวได้ แม้นาง ภายหลังได้ไปยังแคว้นเสตวาหนะ ทำความสะอาดลานนวดข้าวแล้ว ได้ถวายสลากนั้นด้วยข้าวเปลือกที่ตนได้มา พระเถระรูปหนึ่งได้กราบทูลแด่พระราชา พระราชาทรงรับสั่งให้นำนางมาแล้ว ทรงสถาปนาไว้ในตำแหน่งอัครมเหสี นางจำเดิมแต่นั้นมา ก็ได้จัดสลากภัต ๕๐๐ ที่ให้เป็นไปอีก

Daṇḍappahārāti – ‘‘paṭipāṭiyā tiṭṭhatha tiṭṭhathā’’ti ujuṃ gantvā gaṇhatha gaṇhathāti ca ādīni vatvā dīyamānā daṇḍappahārāpi galaggāhāpi dissanti. Ayaṃ kho, brāhmaṇa, hetu…pe… mahānisaṃsatarañcāti. Ettha yasmā mahāyaññe viya imasmiṃ salākabhatte na bahūhi veyyāvaccakarehi vā upakaraṇehi vā attho atthi, tasmā etaṃ appaṭṭhataraṃ. Yasmā cettha na bahūnaṃ kammacchedavasena pīḷāsaṅkhāto samārambho atthi, tasmā appasamārambhataraṃ. Yasmā cetaṃ saṅghassa yiṭṭhaṃ pariccattaṃ, tasmā yaññanti vuttaṃ, yasmā pana chaḷaṅgasamannāgatāya dakkhiṇāya mahāsamudde udakasseva na sukaraṃ puññābhisandassa pamāṇaṃ kātuṃ, idañca tathāvidhaṃ. Tasmā taṃ mahapphalatarañca mahānisaṃsatarañcāti veditabbaṃ. Idaṃ sutvā brāhmaṇo cintesi – idampi niccabhattaṃ uṭṭhāya samuṭṭhāya dadato divase divase ekassa kammaṃ nassati. Navanavo ussāho ca janetabbo hoti, atthi nu kho itopi añño yañño appaṭṭhataro ca appasamārambhataro cāti. Tasmā ‘‘atthi pana, bho gotamā’’tiādimāha. Tattha yasmā salākabhatte kiccapariyosānaṃ natthi, ekena uṭṭhāya samuṭṭhāya aññaṃ kammaṃ akatvā saṃvidhātabbameva. Vihāradāne pana kiccapariyosānaṃ atthi. Paṇṇasālaṃ vā hi kāretuṃ koṭidhanaṃ vissajjetvā mahāvihāraṃ vā, ekavāraṃ dhanapariccāgaṃ katvā kāritaṃ sattaṭṭhavassānipi vassasatampi vassasahassampi gacchatiyeva. Kevalaṃ jiṇṇapatitaṭṭhāne paṭisaṅkharaṇamattameva kātabbaṃ hoti. Tasmā idaṃ vihāradānaṃ salākabhattato appaṭṭhataraṃ appasamārambhatarañca hoti. Yasmā panettha suttantapariyāyena yāvadeva sītassa paṭighātāyāti ādayo navānisaṃsā vuttā, khandhakapariyāyena.

บทว่า `Daṇḍappahārā` ความว่า เมื่อให้ทาน ก็กล่าวคำเป็นต้นว่า "จงยืนตามลำดับๆ" และ "จงเดินตรงไปรับๆ" การประหารด้วยท่อนไม้บ้าง การจับที่คอบ้าง ย่อมปรากฏ บทว่า `Ayaṃ kho, brāhmaṇa, hetu…pe… mahānisaṃsatarañca` ในบทนั้น พึงทราบความดังนี้ เพราะเหตุที่ในสลากภัตนี้ ไม่มีความต้องการด้วยคนรับใช้หรือด้วยเครื่องอุปกรณ์จำนวนมากเหมือนในมหายัญ เพราะฉะนั้น สลากภัตนี้จึงมีการตระเตรียมน้อยกว่า และเพราะเหตุที่ในสลากภัตนี้ ไม่มีความลำบากที่เรียกว่าการเบียดเบียนโดยการตัดการงานของคนจำนวนมาก เพราะฉะนั้น จึงมีความลำบากน้อยกว่า และเพราะเหตุที่สลากภัตนี้เป็นสิ่งที่บูชาและสละแล้วแก่สงฆ์ เพราะฉะนั้น จึงเรียกว่ายัญ อีกอย่างหนึ่ง เพราะเหตุที่ทักษิณาทานอันประกอบด้วยองค์ ๖ ไม่สามารถจะทำการประมาณกระแสแห่งบุญได้ง่าย เหมือนน้ำในมหาสมุทร และสลากภัตนี้ก็เป็นเช่นนั้น เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า สลากภัตนั้นมีผลมากกว่าและมีอานิสงส์มากกว่า พราหมณ์ได้ฟังดังนั้นแล้วจึงคิดว่า "แม้เมื่อบุคคลลุกขึ้นแข็งขันถวายนิตยภัตนี้ การงานของคนคนหนึ่งย่อมเสียไปทุกๆ วัน และต้องก่อความพยายามขึ้นใหม่ๆ อยู่เสมอ ก็ยัญอื่น นอกจากนี้ ที่มีการตระเตรียมน้อยกว่าและมีความลำบากน้อยกว่า มีอยู่บ้างหรือไม่หนอ" เพราะฉะนั้น จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า `Atthi pana, bho gotama` ในเรื่องนั้น เพราะเหตุที่ในสลากภัตไม่มีการสิ้นสุดแห่งกิจ คนคนหนึ่งต้องลุกขึ้นแข็งขัน ไม่ทำการงานอื่น จัดแจงแต่เรื่องนั้น ส่วนในวิหารทาน ย่อมมีการสิ้นสุดแห่งกิจ จริงอยู่ จะสร้างบรรณศาลา หรือสละทรัพย์หนึ่งโกฏิสร้างมหาวิหารก็ตาม ครั้นสละทรัพย์สร้างเสร็จเพียงครั้งเดียว ก็ย่อมดำรงอยู่ได้ ๗-๘ ปีบ้าง ๑๐๐ ปีบ้าง ๑,๐๐๐ ปีบ้าง มีเพียงการซ่อมแซมในที่ที่ชำรุดทรุดโทรมเท่านั้นที่พึงกระทำ เพราะฉะนั้น วิหารทานนี้จึงมีการตระเตรียมน้อยกว่าและมีความลำบากน้อยกว่าสลากภัต เพราะเหตุที่ในวิหารทานนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสอานิสงส์ ๙ ประการ มีคำเป็นต้นว่า `yāvadeva sītassa paṭighātāya` โดยสุตตันตปริยาย และโดยขันธกปริยาย

‘‘Sītaṃ uṇhaṃ paṭihanti, tato vāḷamigāni ca;

Siriṃsape ca makase ca, sisire cāpi vuṭṭhiyo.

(เสนาสนะ) ย่อมป้องกันความหนาวและความร้อน และป้องกันสัตว์ร้าย ทั้งสัตว์เลื้อยคลานและยุง ทั้งฝนในฤดูหนาว

Tato vātātapo ghoro, sañjāto paṭihaññati;

Leṇatthañca sukhatthañca, jhāyituñca vipassituṃ.

เพราะเหตุนั้น ลมและแดดที่ร้ายกาจซึ่งเกิดขึ้น ย่อมถูกกำจัดได้ (วิหารนั้นเป็นไป) เพื่อประโยชน์แก่การหลบเร้น เพื่อประโยชน์แก่ความสุข เพื่อการเพ่งฌาน และเพื่อการเจริญวิปัสสนา

Vihāradānaṃ saṅghassa, aggaṃ buddhena vaṇṇitaṃ;

Tasmā hi paṇḍito poso, sampassaṃ atthamattano;

Vihāre kāraye ramme, vāsayettha bahussute.

การถวายวิหารแก่สงฆ์ พระพุทธเจ้าทรงสรรเสริญว่าเป็นเลิศ เพราะเหตุนั้นแล บัณฑิตเมื่อเล็งเห็นประโยชน์ของตน พึงสร้างวิหารอันน่ารื่นรมย์ และพึงให้ท่านผู้เป็นพหูสูตอาศัยอยู่ในวิหารนั้น

Tasmā annañca pānañca, vatthasenāsanāni ca;

Dadeya ujubhūtesu, vippasannena cetasā.

เพราะเหตุนั้น พึงถวายข้าวและน้ำ ผ้าและเสนาสนะ แก่ท่านผู้ปฏิบัติตรง ด้วยจิตที่เลื่อมใส

Te tassa dhammaṃ desenti, sabbadukkhāpanūdanaṃ;

Yaṃ so dhammaṃ idhaññāya, parinibbāti anāsavo’’ti. (cūḷava. 295);

ท่านเหล่านั้นย่อมแสดงธรรมอันบรรเทาเสียซึ่งทุกข์ทั้งปวงแก่เขา เขาได้รู้แจ้งธรรมนั้นในโลกนี้แล้ว เป็นผู้ไม่มีอาสวะ ย่อมปรินิพพาน

Sattarasānisaṃsā vuttā. Tasmā etaṃ salākabhattato mahapphalatarañca mahānisaṃsatarañcāti veditabbaṃ. Saṅghassa pana pariccattattāva yaññoti vuccati. Idampi sutvā brāhmaṇo cintesi – ‘‘dhanapariccāgaṃ katvā vihāradānaṃ [Pg.272] nāma dukkaraṃ, attano santakā hi kākaṇikāpi parassa duppariccajā, handāhaṃ itopi appaṭṭhatarañca appasamārambhatarañca yaññaṃ pucchāmī’’ti. Tato taṃ pucchanto – ‘‘atthi pana bho’’tiādimāha.

อานิสงส์ ๑๗ ประการ (พระผู้มีพระภาค) ตรัสไว้แล้ว เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า การถวายวิหารนี้มีผลมากกว่าและมีอานิสงส์มากกว่าสลากภัต อนึ่ง เพราะเป็นการบริจาคแก่สงฆ์นั่นเทียว จึงเรียกว่ายัญญ์ แม้พราหมณ์ได้ฟังดังนี้แล้ว จึงคิดว่า 'การถวายวิหารที่ต้องทำด้วยการบริจาคทรัพย์ ชื่อว่าทำได้ยาก เพราะทรัพย์สมบัติของตนแม้เพียงกากณึกหนึ่งก็สละให้แก่ผู้อื่นได้ยาก เอาเถิด เราจะทูลถามถึงยัญญ์ที่มีกิจน้อยกว่าและมีความยุ่งยากน้อยกว่านี้ไปอีก' ดังนั้น เมื่อจะทูลถามถึงยัญญ์นั้น จึงได้กล่าวคำเป็นต้นว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็...' ดังนี้

350-351. Tattha yasmā sakiṃ pariccattepi vihāre punappunaṃ chādanakhaṇḍaphullappaṭisaṅkharaṇādivasena kiccaṃ atthiyeva, saraṇaṃ pana ekabhikkhussa vā santike saṅghassa vā gaṇassa vā sakiṃ gahitaṃ gahitameva hoti, natthi tassa punappunaṃ kattabbatā, tasmā taṃ vihāradānato appaṭṭhatarañca appasamārambhatarañca hoti. Yasmā ca saraṇagamanaṃ nāma tiṇṇaṃ ratanānaṃ jīvitapariccāgamayaṃ puññakammaṃ saggasampattiṃ deti, tasmā mahapphalatarañca mahānisaṃsatarañcāti veditabbaṃ. Tiṇṇaṃ pana ratanānaṃ jīvitapariccāgavasena yaññoti vuccati.

ในข้อนั้น เพราะเหตุว่า แม้ในวิหารที่บริจาคไปครั้งเดียว ก็ยังมีกิจที่ต้องทำอยู่เนืองๆ ด้วยการซ่อมแซมหลังคาและส่วนที่ชำรุดแตกหักเป็นต้น แต่สรณะที่บุคคลรับเอาแล้วครั้งหนึ่งในสำนักของภิกษุรูปเดียวก็ดี ของสงฆ์ก็ดี หรือของหมู่คณะก็ดี ก็เป็นอันรับเอาแล้วทีเดียว ไม่มีความจำเป็นที่จะต้องทำซ้ำแล้วซ้ำอีก เพราะฉะนั้น สรณคมน์นั้นจึงมีกิจน้อยกว่าและมีความยุ่งยากน้อยกว่าวิหารทาน และเพราะเหตุว่า การถึงสรณะ ชื่อว่าเป็นบุญกรรมที่สำเร็จด้วยการสละชีวิตแก่พระรัตนตรัย ย่อมให้สวรรคสมบัติ เพราะฉะนั้น พึงทราบว่ามีผลมากกว่าและมีอานิสงส์มากกว่า อนึ่ง เพราะเป็นการสละชีวิตแก่พระรัตนตรัย จึงเรียกว่ายัญญ์

352. Idaṃ sutvā brāhmaṇo cintesi – ‘‘attano jīvitaṃ nāma parassa pariccajituṃ dukkaraṃ, atthi nu kho itopi appaṭṭhataro yañño’’ti tato taṃ pucchanto puna ‘‘atthi pana, bho gotamā’’tiādimāha. Tattha pāṇātipātā veramaṇītiādīsu veramaṇī nāma virati. Sā tividhā hoti – sampattavirati, samādānavirati setughātaviratīti. Tattha yo sikkhāpadāni agahetvāpi kevalaṃ attano jātigottakulāpadesādīni anussaritvā – ‘‘na me idaṃ patirūpa’’nti pāṇātipātādīni na karoti, sampattavatthuṃ pariharati. Tato ārakā viramati. Tassa sā virati sampattaviratīti veditabbā.

๓๕๒. พราหมณ์ได้ฟังดังนี้แล้ว จึงคิดว่า 'การสละชีวิตของตนเพื่อผู้อื่น ชื่อว่าทำได้ยาก ยังจะมียัญญ์ที่มีกิจน้อยกว่านี้อีกหรือไม่หนอ' ดังนั้น เมื่อจะทูลถามถึงยัญญ์นั้น จึงได้กล่าวคำเป็นต้นว่า 'ข้าแต่ท่านพระโคดมผู้เจริญ ก็...' อีกครั้งหนึ่ง ในบทเหล่านั้นว่า ปาณาติปาตา เวรมณี เป็นต้น คำว่า เวรมณี ชื่อว่า วิรัติ วิรัตินั้นมี ๓ อย่าง คือ สัมปัตตวิรัติ สมาทานวิรัติ และเสตุฆาตวิรัติ ในวิรัติ ๓ อย่างนั้น ผู้ใดแม้ไม่ได้สมาทานสิกขาบท เพียงแต่ระลึกถึงชาติ โคตร ตระกูล เป็นต้นของตนแล้ว ไม่กระทำปาณาติบาตเป็นต้น ด้วยคิดว่า 'การกระทำนี้ไม่สมควรแก่เรา' ย่อมหลีกเลี่ยงวัตถุที่ประจวบเข้า งดเว้นห่างไกลจากสิ่งนั้น วิรัติของผู้นั้น พึงทราบว่าชื่อ สัมปัตตวิรัติ

‘‘Ajjatagge jīvitahetupi pāṇaṃ na hanāmī’’ti vā ‘‘pāṇātipātā viramāmī’’ti vā ‘‘veramaṇiṃ samādiyāmī’’ti vā evaṃ sikkhāpadāni gaṇhantassa pana virati samādānaviratīti veditabbā.

ส่วนวิรัติของผู้ที่สมาทานสิกขาบทอย่างนี้ว่า 'ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป แม้เพราะเหตุแห่งชีวิต เราก็จักไม่ฆ่าสัตว์' หรือว่า 'เรางดเว้นจากปาณาติบาต' หรือว่า 'เราสมาทานสิกขาบทคือเจตนาเครื่องงดเว้น' พึงทราบว่าชื่อ สมาทานวิรัติ

Ariyasāvakānaṃ pana maggasampayuttā virati setughātavirati nāma. Tattha purimā dve viratiyo yaṃ voropanādivasena vītikkamitabbaṃ jīvitindriyādivatthu, taṃ ārammaṇaṃ katvā pavattanti. Pacchimā nibbānārammaṇāva. Ettha ca yo pañca sikkhāpadāni ekato gaṇhati, tassa ekasmiṃ bhinne sabbāni bhinnāni honti. Yo ekekaṃ gaṇhati, so yaṃ vītikkamati, tadeva [Pg.273] bhijjati. Setughātaviratiyā pana bhedo nāma natthi, bhavantarepi hi ariyasāvako jīvitahetupi neva pāṇaṃ hanati na suraṃ pivati. Sacepissa surañca khīrañca missetvā mukhe pakkhipanti, khīrameva pavisati, na surā. Yathā kiṃ? Koñcasakuṇānaṃ khīramissake udake khīrameva pavisati? Na udakaṃ. Idaṃ yonisiddhanti ce, idaṃ dhammatāsiddhanti ca veditabbaṃ. Yasmā pana saraṇagamane diṭṭhiujukakaraṇaṃ nāma bhāriyaṃ. Sikkhāpadasamādāne pana viratimattakameva. Tasmā etaṃ yathā vā tathā vā gaṇhantassāpi sādhukaṃ gaṇhantassāpi appaṭṭhatarañca appasamārambhatarañca. Pañcasīlasadisassa pana dānassa abhāvato ettha mahapphalatā mahānisaṃsatā ca veditabbā. Vuttañhetaṃ –

ส่วนวิรัติที่สัมปยุตด้วยมรรคของพระอริยสาวก ชื่อว่า เสตุฆาตวิรัติ ในวิรัติ ๓ อย่างนั้น วิรัติ ๒ อย่างแรก ย่อมเป็นไปโดยกระทำวัตถุมีชีวิตินทรีย์เป็นต้นอันจะพึงล่วงละเมิดได้ด้วยการฆ่าเป็นต้นให้เป็นอารมณ์ ส่วนวิรัติสุดท้ายมีพระนิพพานเป็นอารมณ์อย่างเดียว และในข้อนี้ ผู้ใดสมาทานสิกขาบท ๕ พร้อมกัน เมื่อสิกขาบทหนึ่งขาด สิกขาบททั้งหมดก็เป็นอันขาด ผู้ใดสมาทานทีละข้อ เมื่อล่วงละเมิดข้อใด ข้อนั้นเท่านั้นที่ขาด แต่สำหรับเสตุฆาตวิรัติ การขาดไม่มีเลย เพราะว่า แม้ในภพอื่น พระอริยสาวกย่อมไม่ฆ่าสัตว์ ไม่ดื่มสุรา แม้เพราะเหตุแห่งชีวิต หากมีใครผสมสุรากับน้ำนมแล้วกรอกใส่ปากท่าน ก็จะมีแต่น้ำนมเท่านั้นที่เข้าไป สุราจะไม่เข้าไป เปรียบเหมือนอะไร? เหมือนกับนกกระเรียน ในน้ำที่เจือด้วยน้ำนม มีแต่น้ำนมเท่านั้นที่เข้าไป น้ำไม่เข้าไป หากมีผู้กล่าวว่า 'ข้อนี้สำเร็จได้ด้วยกำเนิด' พึงทราบว่า 'ข้อนี้สำเร็จได้ด้วยธรรมดา (แห่งธรรม)' อนึ่ง เพราะในสรณคมน์ การทำความเห็นให้ตรงเป็นภาระหนัก แต่ในการสมาทานสิกขาบทมีเพียงการงดเว้นเท่านั้น เพราะฉะนั้น การสมาทานสิกขาบทนี้ แม้ผู้ที่สมาทานอย่างใดอย่างหนึ่ง (ไม่ใส่ใจ) หรือผู้ที่สมาทานอย่างดี ก็มีกิจน้อยกว่าและมีความยุ่งยากน้อยกว่า แต่เพราะไม่มีทานใดเสมอด้วยศีล ๕ ในศีล ๕ นี้ พึงทราบว่ามีผลมากและมีอานิสงส์มาก ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า

‘‘Pañcimāni, bhikkhave, dānāni mahādānāni aggaññāni rattaññāni vaṃsaññāni porāṇāni asaṃkiṇṇāni asaṃkiṇṇapubbāni na saṅkiyanti na saṅkiyissanti appaṭikuṭṭhāni samaṇehi brāhmaṇehi viññūhi. Katamāni pañca? Idha, bhikkhave, ariyasāvako pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato hoti. Pāṇātipātā paṭivirato, bhikkhave, ariyasāvako aparimāṇānaṃ sattānaṃ abhayaṃ deti, averaṃ deti abyāpajjhaṃ deti. Aparimāṇānaṃ sattānaṃ abhayaṃ datvā averaṃ datvā abyāpajjhaṃ datvā aparimāṇassa abhayassa averassa abyāpajjhassa bhāgī hoti. Idaṃ, bhikkhave, paṭhamaṃ dānaṃ mahādānaṃ…pe… viññūhīti.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทาน ๕ ประการนี้เป็นมหาทาน อันบุคคลรู้ว่าเป็นทานเลิศ รู้ว่าเป็นทานมีมานาน รู้ว่าเป็นทานสืบเนื่องมาจากวงศ์ตระกูล เป็นของเก่า ไม่เจือปน ไม่เคยเจือปนในอดีต ไม่ถูกทำให้เจือปนในปัจจุบัน และจักไม่ถูกทำให้เจือปนในอนาคต อันสมณพราหมณ์ผู้รู้ไม่รังเกียจ ๕ ประการเป็นไฉน? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกในธรรมวินัยนี้ ละปาณาติบาต เป็นผู้งดเว้นจากปาณาติบาต ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้งดเว้นจากปาณาติบาต ย่อมชื่อว่าให้ความไม่มีภัย ให้ความไม่มีเวร ให้ความไม่เบียดเบียน แก่สัตว์ทั้งหลายหาประมาณมิได้ ครั้นให้ความไม่มีภัย ให้ความไม่มีเวร ให้ความไม่เบียดเบียนแก่สัตว์ทั้งหลายหาประมาณมิได้แล้ว ย่อมเป็นผู้มีส่วนแห่งความไม่มีภัย ความไม่มีเวร ความไม่เบียดเบียนอันหาประมาณมิได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นทานประการที่ ๑ ซึ่งเป็นมหาทาน...ฯลฯ...อันผู้รู้ไม่รังเกียจ

Puna caparaṃ, bhikkhave, ariyasāvako adinnādānaṃ pahāya…pe… kāmesumicchācāraṃ pahāya…pe… musāvādaṃ pahāya…pe… surāmerayamajjapamādaṭṭhānaṃ pahāya…pe… imāni kho, bhikkhave, pañca dānāni mahādānāni aggaññāni…pe… viññūhī’’ti (a. ni. 8.39).

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง อริยสาวกละอทินนาทาน...ฯลฯ... ละกาเมสุมิจฉาจาร...ฯลฯ... ละมุสาวาท...ฯลฯ... ละการดื่มสุราเมรัยอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท...ฯลฯ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้แล ทาน ๕ ประการที่เป็นมหาทาน อันบุคคลรู้ว่าเป็นทานเลิศ...ฯลฯ...อันผู้รู้ไม่รังเกียจ

Idañca pana sīlapañcakaṃ – ‘‘attasinehañca jīvitasinehañca pariccajitvā rakkhissāmī’’ti samādinnatāya yaññoti vuccati. Tattha kiñcāpi pañcasīlato saraṇagamanameva jeṭṭhakaṃ, idaṃ pana saraṇagamaneyeva patiṭṭhāya rakkhitasīlavasena mahapphalanti vuttaṃ.

อนึ่ง ศีล 5 ประการนี้ ท่านเรียกว่ายัญญะ เพราะสมาทานว่า "เราจักสละความรักในตนและความรักในชีวิตแล้วรักษาศีล" ในศีล 5 และสรณคมน์นั้น แม้ว่าสรณคมน์จะประเสริฐกว่าศีล 5 ก็จริง แต่ศีล 5 นี้ ท่านกล่าวว่ามีผลมาก ด้วยอำนาจแห่งศีลที่บุคคลตั้งมั่นอยู่ในสรณคมน์แล้วรักษาไว้

353. Idampi [Pg.274] sutvā brāhmaṇo cintesi – ‘‘pañcasīlaṃ nāma rakkhituṃ garukaṃ, atthi nu kho aññaṃ kiñci īdisameva hutvā ito appaṭṭhatarañca mahapphalatarañcā’’ti. Tato taṃ pucchanto punapi – ‘‘atthi pana, bho gotamā’’tiādimāha. Athassa bhagavā tividhasīlapāripūriyaṃ ṭhitassa paṭhamajjhānādīnaṃ yaññānaṃ appaṭṭhatarañca mahapphalatarañca dassetukāmo buddhuppādato paṭṭhāya desanaṃ ārabhanto ‘‘idha brāhmaṇā’’tiādimāha. Tattha yasmā heṭṭhā vuttehi guṇehi samannāgato paṭhamaṃ jhānaṃ, paṭhamajjhānādīsu ṭhito dutiyajjhānādīni nibbattento na kilamati, tasmā tāni appaṭṭhāni appasamārambhāni. Yasmā panettha paṭhamajjhānaṃ ekaṃ kappaṃ brahmaloke āyuṃ deti. Dutiyaṃ aṭṭhakappe. Tatiyaṃ catusaṭṭhikappe. Catutthaṃ pañcakappasatāni. Tadeva ākāsānañcāyatanādisamāpattivasena bhāvitaṃ vīsati, cattālīsaṃ, saṭṭhi, caturāsīti ca kappasahassāni āyuṃ deti; tasmā mahapphalatarañca mahānisaṃsatarañca. Nīvaraṇādīnaṃ pana paccanīkānaṃ dhammānaṃ pariccattattā taṃ yaññanti veditabbaṃ.

๓๕๓. พราหมณ์ได้ฟังดังนั้นแล้วจึงคิดว่า "อันศีล 5 นี้ รักษาได้ยากนัก ยังจะมียัญญะอื่นใดอีกไหมหนอ ที่เป็นเช่นเดียวกันนี้ แต่มีกิจน้อยกว่าและมีผลมากกว่านี้" ลำดับนั้น เมื่อจะทูลถามถึงยัญญะนั้น จึงได้กราบทูลอีกครั้งว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ยังมี..." เป็นต้น ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประสงค์จะแสดงความเป็นยัญญะที่มีกิจน้อยกว่าและมีผลมากกว่าของปฐมฌานเป็นต้น สำหรับผู้ตั้งอยู่ในความบริบูรณ์แห่งศีล 3 ประการ จึงทรงเริ่มเทศนาตั้งแต่การอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้า ตรัสว่า "ดูก่อนพราหมณ์ ในธรรมวินัยนี้..." เป็นต้น ในข้อนั้น เพราะเหตุที่บุคคลผู้ประกอบด้วยคุณธรรมที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำแล้ว บรรลุปฐมฌาน หรือบุคคลผู้ตั้งอยู่ในปฐมฌานเป็นต้นแล้ว บรรลุทุติยฌานเป็นต้น ย่อมไม่ลำบาก ฉะนั้น ฌานเหล่านั้นจึงมีกิจน้อย มีความยุ่งยากน้อย เพราะเหตุที่ในฌานเหล่านั้น ปฐมฌานย่อมให้อายุในพรหมโลกหนึ่งกัป ทุติยฌานแปดมหากัป ตติยฌานหกสิบสี่มหากัป จตุตถฌานห้าร้อยมหากัป จตุตถฌานนั้นนั่นแหละที่บุคคลเจริญแล้วด้วยอำนาจแห่งสมาบัติมีอากาสานัญจายตนะเป็นต้น ย่อมให้อายุสองหมื่นกัป สี่หมื่นกัป หกหมื่นกัป และแปดหมื่นสี่พันกัป ฉะนั้น ฌานเหล่านั้นจึงมีผลมากกว่าและมีอานิสงส์มากกว่า อนึ่ง พึงทราบว่า ฌานนั้นชื่อว่ายัญญะ เพราะสละธรรมที่เป็นข้าศึกมีนิวรณ์เป็นต้นได้

Vipassanāñāṇampi yasmā catutthajjhānapariyosānesu guṇesu patiṭṭhāya nibbattento na kilamati, tasmā appaṭṭhaṃ appasamārambhaṃ; vipassanāsukhasadisassa pana sukhassa abhāvā mahapphalaṃ. Paccanīkakilesapariccāgato yaññoti. Manomayiddhipi yasmā vipassanāñāṇe patiṭṭhāya nibbattento na kilamati, tasmā appaṭṭhā appasamārambhā; attano sadisarūpanimmānasamatthatāya mahapphalā. Attano paccanīkakilesapariccāgato yañño. Iddhividhañāṇādīnipi yasmā manomayañāṇādīsu patiṭṭhāya nibbattento na kilamati, tasmā appaṭṭhāni appasamārambhāni, attano attano paccanīkakilesappahānato yañño. Iddhividhaṃ panettha nānāvidhavikubbanadassanasamatthatāya. Dibbasotaṃ devamanussānaṃ saddasavanasamatthatāya; cetopariyañāṇaṃ paresaṃ soḷasavidhacittajānanasamatthatāya; pubbenivāsānussatiñāṇaṃ icchiticchitaṭṭhānasamanussaraṇasamatthatāya; dibbacakkhu icchiticchitarūpadassanasamatthatāya; āsavakkhayañāṇaṃ atipaṇītalokuttaramaggasukhanipphādanasamatthatāya mahapphalanti veditabbaṃ. Yasmā pana arahattato visiṭṭhataro añño yañño nāma natthi, tasmā arahattanikūṭeneva desanaṃ samāpento – ‘‘ayampi kho, brāhmaṇā’’tiādimāha.

แม้แต่วิปัสสนาญาณ เพราะบุคคลผู้ตั้งมั่นอยู่ในคุณธรรมทั้งหลายมีจตุตถฌานเป็นที่สุดแล้วให้เกิดขึ้น ย่อมไม่ลำบาก ฉะนั้น จึงมีกิจน้อย มีความยุ่งยากน้อย แต่อันว่ามีผลมาก เพราะไม่มีสุขอื่นเสมอด้วยวิปัสสนาสุข ชื่อว่ายัญญะ เพราะสละกิเลสอันเป็นข้าศึกได้ แม้แต่มโนมยิทธิ เพราะบุคคลผู้ตั้งมั่นอยู่ในวิปัสสนาญาณแล้วให้เกิดขึ้น ย่อมไม่ลำบาก ฉะนั้น จึงมีกิจน้อย มีความยุ่งยากน้อย ชื่อว่ามีผลมาก เพราะสามารถเนรมิตรูปที่เหมือนกับตนได้ ชื่อว่ายัญญะ เพราะสละกิเลสอันเป็นข้าศึกของตนได้ แม้แต่อิทธิวิธญาณเป็นต้น เพราะบุคคลผู้ตั้งมั่นอยู่ในมโนมยญาณเป็นต้นแล้วให้เกิดขึ้น ย่อมไม่ลำบาก ฉะนั้น จึงมีกิจน้อย มีความยุ่งยากน้อย ชื่อว่ายัญญะ เพราะละกิเลสอันเป็นข้าศึกของตนๆ ได้ ในญาณเหล่านั้น พึงทราบว่า อิทธิวิธญาณมีผลมาก เพราะสามารถแสดงการกระทำฤทธิ์ต่างๆ ได้, ทิพพโสตมีผลมาก เพราะสามารถได้ยินเสียงของเทวดาและมนุษย์ได้, เจโตปริยญาณมีผลมาก เพราะสามารถรู้จิต 16 อย่างของผู้อื่นได้, ปุพเพนิวาสานุสสติญาณมีผลมาก เพราะสามารถระลึกถึงภพชาติที่เคยอาศัยอยู่ในกาลก่อนตามที่ปรารถนาได้, ทิพพจักขุมีผลมาก เพราะสามารถเห็นรูปตามที่ปรารถนาได้, อาสวักขยญาณมีผลมาก เพราะสามารถทำให้เกิดสุขแห่งโลกุตตรมรรคอันประณีตยิ่งได้ ก็เพราะเหตุว่า ยัญญะอื่นชื่อว่าประเสริฐกว่าอรหัตผลไม่มี ฉะนั้น เมื่อทรงจบเทศนาลงด้วยอรหัตผลอันเป็นยอดสุด จึงตรัสว่า "ดูก่อนพราหมณ์ แม้อันนี้แล..." เป็นต้น

Kūṭadantaupāsakattapaṭivedanāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยการปฏิญาณตนเป็นอุบาสกของกูฏทันตพราหมณ์

354-358. Evaṃ [Pg.275] vutteti evaṃ bhagavatā vutte desanāya pasīditvā saraṇaṃ gantukāmo kūṭadanto brāhmaṇo – ‘etaṃ abhikkantaṃ bho, gotamā’tiādikaṃ vacanaṃ avoca. Upavāyatūti upagantvā sarīradarathaṃ nibbāpento tanusītalo vāto vāyatūti. Idañca pana vatvā brāhmaṇo purisaṃ pesesi – ‘‘gaccha, tāta, yaññavāṭaṃ pavisitvā sabbe te pāṇayo bandhanā mocehī’’ti. So ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā tathā katvā āgantvā ‘‘muttā bho, te pāṇayo’’ti ārocesi. Yāva brāhmaṇo taṃ pavattiṃ na suṇi, na tāva bhagavā dhammaṃ desesi. Kasmā? ‘‘Brāhmaṇassa citte ākulabhāvo atthī’’ti. Sutvā panassa ‘‘bahū vata me pāṇā mocitā’’ti cittacāro vippasīdati. Bhagavā tassa vippasannamanataṃ ñatvā dhammadesanaṃ ārabhi. Taṃ sandhāya – ‘‘atha kho bhagavā’’tiādi vuttaṃ. Puna ‘kallacitta’ntiādi ānupubbikathānubhāvena vikkhambhitanīvaraṇataṃ sandhāya vuttaṃ. Sesaṃ uttānatthamevāti.

ข้อว่า "Evaṃ vutte" ความว่า เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว กูฏทันตพราหมณ์เลื่อมใสในพระธรรมเทศนา มีความประสงค์จะถึงสรณะ จึงได้กราบทูลคำมีอาทิว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ไพเราะยิ่งนัก" ข้อว่า "Upavāyatu" ความว่า ขอให้ลมที่เบาและเย็นพัดเข้าไปดับความกระวนกระวายทางกาย อนึ่ง พราหมณ์ครั้นกล่าวคำนี้แล้ว ได้ส่งบุรุษไปว่า "ไปเถิด พ่อเจ้าจงเข้าไปยังโรงยัญ แล้วปล่อยสัตว์เหล่านั้นทั้งหมดจากเครื่องพันธนาการ" บุรุษนั้นรับคำว่า "ดีละขอรับ" แล้วกระทำตามนั้น กลับมาทูลว่า "ข้าแต่ท่าน สัตว์เหล่านั้นถูกปล่อยแล้ว" ตลอดเวลาที่พราหมณ์ยังไม่ได้ฟังเรื่องราวนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ยังไม่ทรงแสดงธรรม ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะในจิตของพราหมณ์ยังมีความวุ่นวายอยู่ แต่เมื่อได้ฟังแล้ว ความเป็นไปแห่งจิตของพราหมณ์นั้นย่อมผ่องใสเป็นพิเศษว่า "โอหนอ สัตว์จำนวนมากเราได้ให้ปล่อยแล้ว" พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบความที่จิตของพราหมณ์นั้นผ่องใสแล้ว จึงทรงเริ่มพระธรรมเทศนา ท่านหมายถึงเรื่องนั้นจึงกล่าวคำมีอาทิว่า "Atha kho bhagavā" อีกอย่างหนึ่ง คำมีอาทิว่า "kallacittaṃ" ท่านกล่าวหมายถึงความที่นิวรณ์ถูกข่มไว้ได้ด้วยอานุภาพแห่งอนุปุพพิกถา ส่วนที่เหลือมีความหมายตื้นทั้งนั้น

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

ในอรรถกถาแห่งทีฆนิกาย ชื่อสุมังคลวิลาสินี ฉะนี้แล

Kūṭadantasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถากูฏทันตสูตร จบ

6. Mahālisuttavaṇṇanā

๖. อรรถกถามหาลิสูตร

Brāhmaṇadūtavatthuvaṇṇanā

อรรถกถาพราหมณทูตวัตถุ

359. Evaṃ [Pg.276] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā vesāliyanti mahālisuttaṃ. Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā. Vesāliyanti punappunaṃ visālabhāvūpagamanato vesālīti laddhanāmake nagare. Mahāvaneti bahinagare himavantena saddhiṃ ekābaddhaṃ hutvā ṭhitaṃ sayaṃ jātavanaṃ atthi, yaṃ mahantabhāveneva mahāvananti vuccati, tasmiṃ mahāvane. Kūṭāgārasālāyanti tasmiṃ vanasaṇḍe saṅghārāmaṃ patiṭṭhapesuṃ. Tattha kaṇṇikaṃ yojetvā thambhānaṃ upari kūṭāgārasālāsaṅkhepena devavimānasadisaṃ pāsādaṃ akaṃsu, taṃ upādāya sakalopi saṅghārāmo ‘‘kūṭāgārasālā’’ti paññāyittha. Bhagavā taṃ vesāliṃ upanissāya tasmiṃ saṅghārāme viharati. Tena vuttaṃ – ‘‘vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāya’’nti. Kosalakāti kosalaraṭṭhavāsino. Māgadhakāti magadharaṭṭhavāsino. Karaṇīyenāti avassaṃ kattabbakammena. Yañhi akātumpi vaṭṭati, taṃ kiccanti vuccati, yaṃ avassaṃ kātabbameva, taṃ karaṇīyaṃ nāma.

๓๕๙. มหาลิสูตรเริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ – เอกํ สมยํ ภควา เวสาลิยํ (ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่เมืองเวสาลี) ในมหาลิสูตรนั้น มีการพรรณนาบทที่ไม่เคยมีมาก่อนดังนี้ บทว่า เวสาลิยํ ได้แก่ ในพระนครที่ได้นามว่า "เวสาลี" เพราะถึงความเป็นเมืองที่ไพศาลซ้ำแล้วซ้ำเล่า บทว่า มหาเวน ได้แก่ ในป่าใหญ่ ชื่อว่า มหาวัน เพราะมีป่าที่เกิดขึ้นเอง ตั้งอยู่เป็นพื้นที่เดียวกันกับป่าหิมพานต์นอกพระนคร ซึ่งถูกเรียกว่า "มหาวัน" ก็เพราะความเป็นป่าใหญ่นั่นเอง บทว่า กูฏาคารสาลายํ ได้แก่ (ชนทั้งหลาย) ได้สร้างสังฆารามไว้ในป่าไม้นั้น ในสังฆารามนั้น พวกเขาได้สร้างปราสาทอันเปรียบด้วยวิมานของเทวดา โดยมีลักษณะเป็นศาลาเรือนยอด คือประกอบยอดไว้บนเสาทั้งหลาย อาศัยปราสาทนั้น แม้สังฆารามทั้งหมดก็ปรากฏชื่อว่า "กูฏาคารศาลา" พระผู้มีพระภาคทรงอาศัยเมืองเวสาลีนั้น ประทับอยู่ในสังฆารามนั้น เพราะเหตุนั้น (พระอานนท์) จึงกล่าวว่า "เวสาลิยํ วิหรติ มหาเวน กูฏาคารสาลายํ" (ประทับอยู่ที่เมืองเวสาลี ในป่ามหาวัน ที่กูฏาคารศาลา) บทว่า โกสลกา ได้แก่ ชาวแคว้นโกศล บทว่า มาคธกา ได้แก่ ชาวแคว้นมคธ บทว่า กรณิเยน ได้แก่ ด้วยกรรมที่ต้องทำอย่างแน่นอน จริงอยู่ กรรมใด แม้ไม่ทำก็ควร กรรมนั้นเรียกว่า กิจจะ ส่วนกรรมใดที่ต้องทำอย่างแน่นอน กรรมนั้นชื่อว่า กรณียะ

360. Paṭisallīno bhagavāti nānārammaṇacārato paṭikkamma sallīno nilīno, ekībhāvaṃ upagamma ekattārammaṇe jhānaratiṃ anubhavatīti attho. Tatthevāti tasmiññeva vihāre. Ekamantanti tasmā ṭhānā apakkamma tāsu tāsu rukkhacchāyāsu nisīdiṃsu.

๓๖๐. บทว่า ปฏิสลฺลีโน ภควา ความว่า พระผู้มีพระภาคทรงหลีกออกจากอารมณ์ต่างๆ ทรงสงัด ทรงเร้นอยู่ คือ เข้าถึงความเป็นผู้เดียว เสวยฌานสมาบัติในอารมณ์อันเดียว บทว่า ตตฺเถว ได้แก่ ในวิหารนั้นนั่นเอง บทว่า เอกมนฺตํ ได้แก่ (พวกเขา) หลีกออกจากที่นั้นแล้ว นั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง คือที่ร่มไม้แห่งนั้นๆ

Oṭṭhaddhalicchavīvatthuvaṇṇanā

พรรณนาเรื่องโอฏฐัทธลิจฉวี

361. Oṭṭhaddhoti addhoṭṭhatāya evaṃladdhanāmo. Mahatiyā licchavīparisāyāti purebhattaṃ buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa dānaṃ datvā bhagavato santike uposathaṅgāni adhiṭṭhahitvā gandhamālādīni gāhāpetvā ugghosanāya mahatiṃ licchavirājaparisaṃ sannipātāpetvā tāya nīlapītādivaṇṇavatthābharaṇavilepanapaṭimaṇḍitāya tāvatiṃsaparisasappaṭibhāgāya mahatiyā licchaviparisāya saddhiṃ upasaṅkami. Akālo kho mahālīti [Pg.277] tassa oṭṭhaddhassa mahālīti mūlanāmaṃ, tena mūlanāmamattena naṃ thero mahālīti ālapati. Ekamantaṃ nisīdīti patirūpāsu rukkhacchāyāsu tāya licchaviparisāya saddhiṃ ratanattayassa vaṇṇaṃ kathayanto nisīdi.

๓๖๑. บทว่า โอฏฺฐทฺโธ ได้แก่ ผู้ได้ชื่ออย่างนั้นเพราะมีริมฝีปากบนกึ่งหนึ่ง (ปากแหว่ง) บทว่า มหติยา ลิจฺฉวิปริสายา ความว่า ในเวลาเช้า (โอฏฐัทธลิจฉวี) ได้ถวายทานแก่ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขแล้ว สมาทานองค์อุโบสถในสำนักของพระผู้มีพระภาคแล้ว ให้คนถือเอาของหอมและระเบียบดอกไม้เป็นต้นแล้ว ให้ประชุมบริษัทใหญ่ของกษัตริย์ลิจฉวีด้วยการป่าวประกาศแล้ว ได้เข้าไปเฝ้าพร้อมกับบริษัทลิจฉวีใหญ่นั้น ซึ่งประดับประดาด้วยเสื้อผ้าอาภรณ์และเครื่องลูบไล้มีสีเขียวสีเหลืองเป็นต้น ซึ่งเป็นดุจดังบริษัทแห่งทวยเทพชั้นดาวดึงส์ บทว่า อกาโล โข มหาลิ ความว่า ชื่อเดิมของโอฏฐัทธลิจฉวีนั้นคือ "มหาลิ" เพราะเหตุนั้น พระเถระจึงเรียกเขาว่า "มหาลิ" เพียงด้วยชื่อเดิมเท่านั้น บทว่า เอกมนฺตํ นิสีทิ ความว่า ได้นั่ง ณ ที่ร่มไม้ที่เหมาะสม กล่าวสรรเสริญคุณของพระรัตนตรัยอยู่กับบริษัทลิจฉวีนั้น

362. Sīho samaṇuddesoti āyasmato nāgitassa bhāgineyyo sattavassakāle pabbajitvā sāsane yuttapayutto ‘‘sīho’’ti evaṃnāmako sāmaṇero, so kira taṃ mahāparisaṃ disvā – ‘‘ayaṃ parisā mahatī, sakalaṃ vihāraṃ pūretvā nisinnā, addhā bhagavā ajja imissā parisāya mahantena ussāhena dhammaṃ desessati, yaṃnūnāhaṃ upajjhāyassācikkhitvā bhagavato mahāparisāya sannipatitabhāvaṃ ārocāpeyya’’nti cintetvā yenāyasmā nāgito tenupasaṅkami. Bhante kassapāti theraṃ gottena ālapati. Esā janatāti eso janasamūho.

๓๖๒. บทว่า สีโห สมณุทฺเทโส ได้แก่ สามเณรชื่อว่า "สีหะ" ผู้เป็นหลานของพระนาคิตเถระ บวชเมื่ออายุ ๗ ขวบ เป็นผู้หมั่นประกอบความเพียรในพระศาสนา ได้ยินว่า สามเณรนั้นเห็นมหาบริษัทนั้นแล้ว คิดว่า "บริษัทนี้ใหญ่หลวงนัก นั่งเต็มวิหารทั้งหมด แน่แท้ วันนี้พระผู้มีพระภาคจักทรงแสดงธรรมแก่บริษัทนี้ด้วยความอุตสาหะอย่างยิ่ง ไฉนหนอ เราพึงกราบเรียนพระอุปัชฌาย์แล้ว ให้ท่านกราบทูลความที่มหาบริษัทประชุมกันแล้วแด่พระผู้มีพระภาค" ดังนี้แล้ว จึงเข้าไปหาท่านพระนาคิตะ บทว่า ภนฺเต กสฺสป ความว่า เรียกพระเถระโดยโคตร บทว่า เอสา ชนตา ได้แก่ หมู่ชนนี้

Tvaññeva bhagavato ārocehīti sīho kira bhagavato vissāsiko, ayañhi thero thūlasarīro, tenassa sarīragarutāya uṭṭhānanisajjādīsu ālasiyabhāvo īsakaṃ appahīno viya hoti. Athāyaṃ sāmaṇero bhagavato kālena kālaṃ vattaṃ karoti. Tena naṃ thero ‘‘tvampi dasabalassa vissāsiko’’ti vatvā gaccha tvaññevārocehīti āha. Vihārapacchāyāyanti vihārachāyāyaṃ, kūṭāgāramahāgehacchāyāya pharitokāseti attho. Sā kira kūṭāgārasālā dakkhiṇuttarato dīghā pācīnamukhā, tenassā purato mahatī chāyā patthaṭā hoti, sīho tattha bhagavato āsanaṃ paññapesi.

ในบทว่า ตฺวญฺเญว ภควโต อาโรเจหิ (เธอเองนั่นแหละจงกราบทูลพระผู้มีพระภาคเถิด) นั้น (มีอธิบายว่า) ได้ยินว่า สามเณรสีหะเป็นผู้คุ้นเคยกับพระผู้มีพระภาค ส่วนพระเถระนี้มีร่างกายใหญ่ เพราะเหตุที่ร่างกายของท่านหนัก ความเกียจคร้านในการลุกการนั่งเป็นต้นจึงเป็นประดุจว่ายังละไม่ได้เล็กน้อย อนึ่ง สามเณรนี้ทำวัตรปฏิบัติแด่พระผู้มีพระภาคอยู่เป็นครั้งคราว เพราะเหตุนั้น พระเถระจึงกล่าวกับสามเณรนั้นว่า "แม้เธอก็เป็นผู้คุ้นเคยกับพระทศพล" แล้วกล่าวว่า "ไปเถิด เธอเองนั่นแหละจงกราบทูล" บทว่า วิหารปจฺฉายายํ ได้แก่ ที่เงาของวิหาร ความว่า ในบริเวณที่เงาของมหาเรือนยอดแผ่ไป ได้ยินว่า กูฏาคารศาลานั้นยาวจากทิศใต้ไปทิศเหนือ หันหน้าไปทางทิศตะวันออก เพราะเหตุนั้น เงาขนาดใหญ่จึงแผ่ไปเบื้องหน้าของศาลานั้น สามเณรสีหะได้ปูลาดอาสนะสำหรับพระผู้มีพระภาค ณ ที่นั้น

363. Atha kho bhagavā dvārantarehi ceva vātapānantarehi ca nikkhamitvā vidhāvantāhi vippharantīhi chabbaṇṇāhi buddharasmīhi saṃsūcitanikkhamano valāhakantarato puṇṇacando viya kūṭāgārasālato nikkhamitvā paññattavarabuddhāsane nisīdi. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho bhagavā vihārā nikkhamma vihārapacchāyāya paññatte āsane nisīdī’’ti.

๓๖๓. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จออกจากช่องประตูและช่องพระแกล (หน้าต่าง) มีการเสด็จออกอันพระพุทธรัศมี ๖ ประการที่แล่นไปแผ่ซ่านอยู่แสดงให้ปรากฏแล้ว ได้เสด็จออกจากกูฏาคารศาลา ดุจพระจันทร์วันเพ็ญออกจากระหว่างก้อนเมฆ แล้วประทับนั่งบนพุทธอาสน์อันประเสริฐที่เขาปูลาดไว้ เพราะเหตุนั้น (พระอานนท์) จึงกล่าวว่า "อถ โข ภควา วิหารา นิกฺขมฺม วิหารปจฺฉายาย ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ" (ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเสด็จออกจากวิหารแล้ว ประทับนั่งบนอาสนะที่เขาปูลาดไว้ในเงาของวิหาร)

364-365. Purimāni[Pg.278], bhante, divasāni purimatarānīti ettha hiyyo divasaṃ purimaṃ nāma, tato paraṃ purimataraṃ. Tato paṭṭhāya pana sabbāni purimāni ceva purimatarāni ca honti. Yadaggeti mūladivasato paṭṭhāya yaṃ divasaṃ aggaṃ parakoṭiṃ katvā viharāmīti attho, yāva vihāsinti vuttaṃ hoti. Idāni tassa parimāṇaṃ dassento ‘‘naciraṃ tīṇi vassānī’’ti āha. Atha vā yadaggeti yaṃ divasaṃ aggaṃ katvā naciraṃ tīṇi vassāni viharāmītipi attho. Yaṃ divasaṃ ādiṃ katvā naciraṃ vihāsiṃ tīṇiyeva vassānīti vuttaṃ hoti. Ayaṃ kira bhagavato pattacīvaraṃ gaṇhanto tīṇi saṃvaccharāni bhagavantaṃ upaṭṭhāsi, taṃ sandhāya evaṃ vadati. Piyarūpānīti piyajātikāni sātajātikāni. Kāmūpasaṃhitānīti kāmassādayuttāni. Rajanīyānīti rāgajanakāni. No ca kho dibbāni saddānīti kasmā sunakkhatto tāni na suṇāti? So kira bhagavantaṃ upasaṅkamitvā dibbacakkhuparikammaṃ yāci, tassa bhagavā ācikkhi, so yathānusiṭṭhaṃ paṭipanno dibbacakkhuṃ uppādetvā devatānaṃ rūpāni disvā cintesi ‘‘imasmiṃ sarīrasaṇṭhāne saddena madhurena bhavitabbaṃ, kathaṃ nu kho naṃ suṇeyya’’nti bhagavantaṃ upasaṅkamitvā dibbasotaparikammaṃ pucchi. Ayañca atīte ekaṃ sīlavantaṃ bhikkhuṃ kaṇṇasakkhaliyaṃ paharitvā badhiramakāsi. Tasmā parikammaṃ karontopi abhabbo dibbasotādhigamāya. Tenassa na bhagavā parikammaṃ kathesi. So ettāvatā bhagavati āghātaṃ bandhitvā cintesi – ‘‘addhā samaṇassa gotamassa evaṃ hoti – ‘ahampi khattiyo ayampi khattiyo, sacassa ñāṇaṃ vaḍḍhissati, ayampi sabbaññū bhavissatī’ti usūyāya mayhaṃ na kathesī’’ti. So anukkamena gihibhāvaṃ patvā tamatthaṃ mahālilicchavino kathento evamāha.

ในบทว่า ปุริมานิ ภนฺเต ทิวสานิ ปุริมตรานิ (ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วันก่อนๆ และวันก่อนๆ กว่านั้น) นั้น วันวานชื่อว่า ปุริมะ (วันก่อน) วันถัดจากวันนั้นไปชื่อว่า ปุริมตระ (วันก่อนกว่า) แต่จำเดิมแต่วันนั้นไป วันทั้งหมดเป็นทั้งปุริมะและปุริมตระ. ในบทว่า ยทคฺเค มีความว่า จำเดิมแต่วันต้น ข้าพระองค์อยู่โดยทำวันใดให้เป็นที่สุด คือเป็นยอดสุด ได้กล่าวไว้ว่า อยู่มาเพียงใด. บัดนี้ เมื่อจะแสดงปริมาณของกาลนั้น จึงกล่าวว่า นจิรํ ตีณิ วสฺสานิ (ไม่นานเลย 3 ปี). อีกอย่างหนึ่ง ในบทว่า ยทคฺเค มีความว่า ข้าพระองค์อยู่โดยทำวันใดให้เป็นเบื้องต้น เป็นเวลาไม่นาน 3 ปี. ได้กล่าวไว้ว่า ข้าพระองค์อยู่ไม่นาน โดยทำวันใดให้เป็นเบื้องต้น ก็เพียง 3 ปีเท่านั้น. ได้ยินว่า สุนักขัตตะนี้ถือบาตรและจีวรของพระผู้มีพระภาค อุปัฏฐากพระผู้มีพระภาคอยู่ 3 ปี ท่านหมายถึงเรื่องนั้นจึงกล่าวอย่างนี้. บทว่า ปิยรูปานิ คือ มีลักษณะน่ารัก มีลักษณะน่าพอใจ. บทว่า กามูปสํหิตานิ คือ ประกอบด้วยความใคร่. บทว่า รชนียานิ คือ ก่อให้เกิดความกำหนัด. ในบทว่า โน จ โข ทิพฺพานิ สทฺทานิ (แต่ไม่ได้ยินเสียงทิพย์) เหตุไรสุนักขัตตะจึงไม่ได้ยินเสียงเหล่านั้น? ได้ยินว่า ท่านเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้ว ทูลขอบริกรรมเพื่อทิพพจักขุ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสบอกแก่ท่าน ท่านปฏิบัติตามที่ทรงแนะนำแล้ว ทำให้ทิพพจักขุเกิดขึ้น เห็นรูปของเทวดาทั้งหลายแล้ว คิดว่า ‘ในสรีระสัณฐานนี้ พึงมีเสียงอันไพเราะ ทำอย่างไรหนอ เราจึงจะได้ยินเสียงนั้น’ ดังนี้แล้ว จึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ทูลถามถึงบริกรรมเพื่อทิพพโสต. และสุนักขัตตะนี้ ในอดีตได้ประหารภิกษุผู้มีศีลรูปหนึ่งที่ใบหู ทำให้เป็นคนหูหนวก. เพราะเหตุนั้น แม้ทำบริกรรมอยู่ ก็เป็นผู้ไม่สมควรเพื่อการบรรลุทิพพโสต. ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงมิได้ตรัสบอกบริกรรมแก่ท่าน. ท่านผูกอาฆาตในพระผู้มีพระภาคด้วยเหตุเพียงเท่านั้นแล้วคิดว่า ‘แน่แท้ พระสมณโคดมย่อมมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราก็เป็นกษัตริย์ แม้ผู้นี้ก็เป็นกษัตริย์ ถ้าญาณของเขาจักเจริญขึ้น แม้ผู้นี้ก็จักเป็นพระสัพพัญญู’ ดังนี้แล้ว จึงไม่บอกแก่เราเพราะความริษยา’. ท่านถึงความเป็นคฤหัสถ์โดยลำดับแล้ว เมื่อจะบอกเนื้อความนั้นแก่มหาลิลิจฉวี จึงกล่าวอย่างนี้.

366-371. Ekaṃsabhāvitoti ekaṃsāya ekakoṭṭhāsāya bhāvito, dibbānaṃ vā rūpānaṃ dassanatthāya dibbānaṃ vā saddānaṃ savanatthāya bhāvitoti attho. Tiriyanti anudisāya. Ubhayaṃsabhāvitoti ubhayaṃsāya ubhayakoṭṭhāsāya bhāvitoti attho. Ayaṃ kho mahāli hetūti ayaṃ dibbānaṃyeva rūpānaṃ dassanāya ekaṃsabhāvito samādhi hetu. Imamatthaṃ sutvā so licchavī cintesi – ‘‘idaṃ dibbasotena saddasuṇanaṃ imasmiṃ sāsane uttamatthabhūtaṃ maññe imassa nūna atthāya ete [Pg.279] bhikkhū paññāsampi saṭṭhipi vassāni apaṇṇakaṃ brahmacariyaṃ caranti, yaṃnūnāhaṃ dasabalaṃ etamatthaṃ puccheyya’’nti.

บทว่า เอกํสภาวิโต ความว่า อบรมแล้วเพื่อส่วนเดียว คือส่วนหนึ่ง หรืออบรมแล้วเพื่อประโยชน์แก่การเห็นรูปทิพย์ หรือเพื่อประโยชน์แก่การได้ยินเสียงทิพย์. บทว่า ติริยํ คือ ในทิศเฉียง. บทว่า อุภยํสภาวิโต ความว่า อบรมแล้วเพื่อสองส่วน คือทั้งสองส่วน. บทว่า อยํ โข มหาลิ เหตุ ความว่า ดูก่อนมหาลิ สมาธินี้ที่อบรมแล้วเพื่อส่วนเดียว คือเพื่อการเห็นรูปทิพย์เท่านั้น เป็นเหตุ. เจ้าลิจฉวีนั้นได้ฟังเนื้อความนี้แล้ว คิดว่า ‘เราเข้าใจว่า การได้ยินเสียงด้วยทิพพโสตนี้ เป็นประโยชน์สูงสุดในศาสนานี้ ภิกษุเหล่านี้คงจะประพฤติพรหมจรรย์อันไม่ผิดพลาดตลอด 50 ปีบ้าง 60 ปีบ้าง เพื่อประโยชน์นี้เป็นแน่แท้ ไฉนหนอ เราพึงทูลถามเนื้อความนี้กับพระทศพล’ ดังนี้.

372. Tato tamatthaṃ pucchanto ‘‘etāsaṃ nūna, bhante’’tiādimāha. Samādhibhāvanānanti ettha samādhiyeva samādhibhāvanā, ubhayaṃsabhāvitānaṃ samādhīnanti attho. Atha yasmā sāsanato bāhirā etā samādhibhāvanā, na ajjhattikā. Tasmā tā paṭikkhipitvā yadatthaṃ bhikkhū brahmacariyaṃ caranti, taṃ dassento bhagavā ‘‘na kho mahālī’’tiādimāha.

๓๗๒. ลำดับนั้น เมื่อจะทูลถามเนื้อความนั้น จึงได้กราบทูลคำเป็นต้นว่า เอตาสํ นูน ภนฺเต (ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพื่อประโยชน์แก่สมาธิภาวนาเหล่านี้แน่แท้). ในบทว่า สมาธิภาวนานํ นั้น สมาธิเองชื่อว่าสมาธิภาวนา ความว่า แห่งสมาธิทั้งหลายที่อบรมแล้วเพื่อประโยชน์ทั้งสองส่วน. ครั้งนั้น เพราะเหตุที่สมาธิภาวนาเหล่านี้เป็นเรื่องภายนอกพระศาสนา ไม่ใช่เรื่องภายใน. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงปฏิเสธสมาธิภาวนาเหล่านั้นแล้ว เมื่อจะทรงแสดงประโยชน์ที่ภิกษุทั้งหลายประพฤติพรหมจรรย์เพื่อประโยชน์นั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า น โข มหาลิ (ดูก่อนมหาลิ หามิได้).

Catuariyaphalavaṇṇanā

คำพรรณนาอริยผล ๔

373. Tiṇṇaṃ saṃyojanānanti sakkāyadiṭṭhiādīnaṃ tiṇṇaṃ bandhanānaṃ. Tāni hi vaṭṭadukkhamaye rathe satte saṃyojenti, tasmā saṃyojanānīti vuccanti. Sotāpanno hotīti maggasotaṃ āpanno hoti. Avinipātadhammoti catūsu apāyesu apatanadhammo. Niyatoti dhammaniyāmena niyato. Sambodhiparāyaṇoti uparimaggattayasaṅkhātā sambodhi paraṃ ayanaṃ assa, anena vā pattabbāti sambodhiparāyaṇo.

๓๗๓. บทว่า ติณฺณํ สํโยชนานํ คือ แห่งเครื่องผูก 3 อย่าง มีสักกายทิฏฐิเป็นต้น. จริงอยู่ สังโยชน์เหล่านั้นย่อมผูกสัตว์ทั้งหลายไว้ในรถคือวัฏทุกข์ เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่าสังโยชน์. บทว่า โสตาปนฺโน โหติ คือ เป็นผู้ถึงแล้วซึ่งกระแสแห่งมรรค. บทว่า อวินิปาตธมฺโม คือ มีความไม่ตกไปในอบาย 4 เป็นธรรมดา. บทว่า นิยโต คือ เป็นผู้เที่ยงโดยธรรมนิยาม. บทว่า สมฺโพธิปรายโณ คือ สัมโพธิที่เรียกว่ามรรคเบื้องบน 3 เป็นที่ไปเบื้องหน้าของท่าน หรืออันท่านพึงบรรลุ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า สัมโพธิปรายณะ.

Tanuttāti pariyuṭṭhānamandatāya ca kadāci karahaci uppattiyā ca tanubhāvā. Orambhāgiyānanti heṭṭhābhāgiyānaṃ, ye hi baddho upari suddhāvāsabhūmiyaṃ nibbattituṃ na sakkoti. Opapātikoti sesayonipaṭikkhepavacanametaṃ. Tattha parinibbāyīti tasmiṃ uparibhaveyeva parinibbānadhammo. Anāvattidhammoti tato brahmalokā puna paṭisandhivasena anāvattanadhammo. Cetovimuttinti cittavisuddhiṃ, sabbakilesabandhanavimuttassa arahattaphalacittassetaṃ adhivacanaṃ. Paññāvimuttinti etthāpi sabbakilesabandhanavimuttā arahattaphalapaññāva paññāvimuttīti veditabbā. Diṭṭheva dhammeti imasmiṃyeva attabhāve. Sayanti sāmaṃ. Abhiññāti abhijānitvā. Sacchikatvāti paccakkhaṃ katvā. Atha vā abhiññā sacchikatvāti abhiññāya abhivisiṭṭhena ñāṇena sacchikaritvātipi attho. Upasampajjāti patvā paṭilabhitvā. Idaṃ sutvā licchavirājā cintesi – ‘‘ayaṃ pana dhammo na sakuṇena viya uppatitvā, nāpi godhāya viya urena gantvā sakkā paṭivijjhituṃ[Pg.280], addhā pana imaṃ paṭivijjhantassa pubbabhāgappaṭipadāya bhavitabbaṃ, pucchāmi tāva na’’nti.

บทว่า ตนุตฺตา คือ เพราะมีความเบาบาง เนื่องจากความที่กิเลสอันกลุ้มรุมมีกำลังอ่อน และเนื่องจากการเกิดขึ้นเป็นบางครั้งบางคราว. บทว่า โอรมฺภาคิยานํ คือ แห่งกิเลสอันเป็นส่วนเบื้องต่ำ จริงอยู่ ผู้ที่ถูกกิเลสเหล่านั้นผูกไว้ ย่อมไม่สามารถที่จะบังเกิดในสุทธาวาสภูมิเบื้องบนได้. บทว่า โอปปาติโก เป็นคำปฏิเสธโยนิที่เหลือ. บทว่า ตตฺถ ปรินิพฺพายี คือ มีการปรินิพพานในภพเบื้องบนนั้นเองเป็นธรรมดา. บทว่า อนาวตฺติธมฺโม คือ มีการไม่กลับมาจากพรหมโลกนั้นอีกโดยปฏิสนธิเป็นธรรมดา. บทว่า เจโตวิมุตฺตึ คือ ความบริสุทธิ์แห่งจิต คำนี้เป็นชื่อของอรหัตตผลจิตที่หลุดพ้นจากเครื่องผูกคือกิเลสทั้งปวง. แม้ในบทว่า ปญฺญาวิมุตฺตึ ก็พึงทราบว่า ปัญญาในอรหัตตผลที่หลุดพ้นจากเครื่องผูกคือกิเลสทั้งปวงนั่นเอง ชื่อว่า ปัญญาวิมุตติ. บทว่า ทิฏฺเฐว ธมฺเม คือ ในอัตภาพนี้เอง. บทว่า สยํ คือ ด้วยตนเอง. บทว่า อภิญฺญา คือ รู้ยิ่งแล้ว. บทว่า สจฺฉิกตฺวา คือ กระทำให้แจ้ง. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา มีความว่า กระทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่ง คือด้วยญาณอันวิเศษ. บทว่า อุปสมฺปชฺช คือ เข้าถึงแล้ว ได้แล้ว. พระราชาลิจฉวีทรงสดับคำนี้แล้ว ทรงดำริว่า ‘ธรรมนี้แล อันบุคคลไม่อาจแทงตลอดได้ด้วยการบินขึ้นไปเหมือนนก หรือด้วยการเลื้อยไปด้วยอกเหมือนเหี้ย แต่แน่แท้ว่า สำหรับผู้ที่จะแทงตลอดธรรมนี้ได้ จะต้องมีบุพภาคปฏิปทา (ข้อปฏิบัติเบื้องต้น) เราจะทูลถามถึงข้อปฏิบัตินั้นก่อน’ ดังนี้.

Ariyaaṭṭhaṅgikamaggavaṇṇanā

คำพรรณนาอริยมรรคมีองค์ ๘

374-375. Tato bhagavantaṃ pucchanto ‘‘atthi pana bhante’’tiādimāha. Aṭṭhaṅgikoti pañcaṅgikaṃ turiyaṃ viya aṭṭhaṅgiko gāmo viya ca aṭṭhaṅgamattoyeva hutvā aṭṭhaṅgiko, na aṅgato añño maggo nāma atthi. Tenevāha – ‘‘seyyathidaṃ, sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhī’’ti. Tattha sammādassanalakkhaṇā sammādiṭṭhi. Sammā abhiniropanalakkhaṇo sammāsaṅkappo. Sammā pariggahaṇalakkhaṇā sammāvācā. Sammā samuṭṭhāpanalakkhaṇo sammākammanto. Sammā vodāpanalakkhaṇo sammāājīvo. Sammā paggahalakkhaṇo sammāvāyāmo. Sammā upaṭṭhānalakkhaṇā sammāsati. Sammā samādhānalakkhaṇo sammāsamādhi. Etesu ekekassa tīṇi tīṇi kiccāni honti. Seyyathidaṃ, sammādiṭṭhi tāva aññehipi attano paccanīkakilesehi saddhiṃ micchādiṭṭhiṃ pajahati, nirodhaṃ ārammaṇaṃ karoti, sampayuttadhamme ca passati tappaṭicchādakamohavidhamanavasena asammohato. Sammāsaṅkappādayopi tatheva micchāsaṅkappādīni pajahanti, nirodhañca ārammaṇaṃ karonti, visesato panettha sammāsaṅkappo sahajātadhamme abhiniropeti. Sammāvācā sammā pariggaṇhati. Sammākammanto sammā samuṭṭhāpeti. Sammāājīvo sammā vodāpeti. Sammāvāyāmo sammā paggaṇhati. Sammāsati sammā upaṭṭhāpeti. Sammāsamādhi sammā padahati.

๓๗๔-๓๗๕. ลำดับนั้น เมื่อจะทูลถามพระผู้มีพระภาค จึงได้กราบทูลคำเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็...มีอยู่หรือ" คำว่า อัฏฐังคิโก (มีองค์ ๘) ความว่า ชื่อว่าอัฏฐังคิโก เพราะเป็นเพียงธรรมมีองค์ ๘ เท่านั้น เหมือนดนตรีมีองค์ ๕ และเหมือนบ้านมีองค์ ๘ ก็หาไม่, มรรคชื่ออื่นนอกจากองค์ ๘ ไม่มี. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ได้แก่สิ่งเหล่านี้คือ สัมมาทิฏฐิ...ฯลฯ...สัมมาสมาธิ" ในองค์มรรคนั้น สัมมาทิฏฐิ มีการเห็นโดยชอบเป็นลักษณะ. สัมมาสังกัปปะ มีการน้อมใจไปโดยชอบเป็นลักษณะ. สัมมาวาจา มีการกำหนด(วจีทุจริต)โดยชอบเป็นลักษณะ. สัมมากัมมันตะ มีการให้ตั้งขึ้นโดยชอบเป็นลักษณะ. สัมมาอาชีวะ มีการทำให้บริสุทธิ์โดยชอบเป็นลักษณะ. สัมมาวายามะ มีการประคองไว้โดยชอบเป็นลักษณะ. สัมมาสติ มีการตั้งมั่นโดยชอบเป็นลักษณะ. สัมมาสมาธิ มีการตั้งจิตไว้โดยชอบเป็นลักษณะ. ในองค์มรรค ๘ เหล่านี้ แต่ละองค์มีกิจ ๓ อย่างๆ. ได้แก่สิ่งเหล่านี้คือ เบื้องต้น สัมมาทิฏฐิย่อมละมิจฉาทิฏฐิพร้อมกับกิเลสที่เป็นข้าศึกอื่นๆ ของตน ย่อมทำนิโรธให้เป็นอารมณ์ และย่อมเห็นสัมปยุตตธรรมทั้งหลายโดยไม่หลง ด้วยสามารถแห่งการกำจัดโมหะที่ปิดบังนิโรธนั้น. แม้สัมมาสังกัปปะเป็นต้น ก็ย่อมละมิจฉาสังกัปปะเป็นต้นเช่นนั้นเหมือนกัน และย่อมทำนิโรธให้เป็นอารมณ์ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ในองค์มรรคเหล่านั้น สัมมาสังกัปปะย่อมน้อมสหชาตธรรมทั้งหลายไป (ในอารมณ์). สัมมาวาจา ย่อมกำหนดโดยชอบ. สัมมากัมมันตะ ย่อมให้ตั้งขึ้นโดยชอบ. สัมมาอาชีวะ ย่อมทำให้บริสุทธิ์โดยชอบ. สัมมาวายามะ ย่อมประคองไว้โดยชอบ. สัมมาสติ ย่อมให้ตั้งมั่นโดยชอบ. สัมมาสมาธิ ย่อมตั้งไว้โดยชอบ.

Api cesā sammādiṭṭhi nāma pubbabhāge nānākkhaṇā nānārammaṇā hoti, maggakkhaṇe ekakkhaṇā ekārammaṇā. Kiccato pana ‘‘dukkhe ñāṇa’’ntiādīni cattāri nāmāni labhati. Sammāsaṅkappādayopi pubbabhāge nānākkhaṇā nānārammaṇā honti. Maggakkhaṇe ekakkhaṇā ekārammaṇā. Tesu sammāsaṅkappo kiccato ‘‘nekkhammasaṅkappo’’tiādīni tīṇi nāmāni labhati. Sammā vācādayo tisso viratiyopi honti, cetanādayopi honti, maggakkhaṇe pana viratiyeva. Sammāvāyāmo sammāsatīti idampi dvayaṃ kiccato sammappadhānasatipaṭṭhānavasena cattāri nāmāni labhati. Sammāsamādhi pana pubbabhāgepi maggakkhaṇepi sammāsamādhiyeva.

อีกอย่างหนึ่ง สัมมาทิฏฐินี้ ในเบื้องต้น (ปุพพภาค) ย่อมมีขณะต่างๆ มีอารมณ์ต่างๆ, ในมรรคขณะ ย่อมมีขณะเดียว มีอารมณ์เดียว. ส่วนโดยกิจ ย่อมได้ชื่อ ๔ อย่าง มี "ญาณในทุกข์" เป็นต้น. แม้สัมมาสังกัปปะเป็นต้น ในเบื้องต้น ก็มีขณะต่างๆ มีอารมณ์ต่างๆ. ในมรรคขณะ มีขณะเดียว มีอารมณ์เดียว. ในองค์มรรคเหล่านั้น สัมมาสังกัปปะ โดยกิจ ย่อมได้ชื่อ ๓ อย่าง มี "เนกขัมมสังกัปปะ" เป็นต้น. องค์มรรค ๓ อย่างมีสัมมาวาจาเป็นต้น เป็นวิรตี (เจตสิก) ก็มี เป็นเจตนาก็มี แต่ในมรรคขณะ เป็นวิรตีอย่างเดียว. แม้ธรรม ๒ อย่างนี้ คือ สัมมาวายามะและสัมมาสติ โดยกิจ ย่อมได้ชื่อ ๔ อย่าง โดยเป็นสัมมัปปธานและสติปัฏฐาน. ส่วนสัมมาสมาธิ เป็นสัมมาสมาธิอย่างเดียว ทั้งในเบื้องต้นและในมรรคขณะ.

Iti [Pg.281] imesu aṭṭhasu dhammesu bhagavatā nibbānādhigamāya paṭipannassa yogino bahukārattā paṭhamaṃ sammādiṭṭhi desitā. Ayañhi ‘‘paññāpajjoto paññāsattha’’nti (dha. sa. 20) ca vuttā. Tasmā etāya pubbabhāge vipassanāñāṇasaṅkhātāya sammādiṭṭhiyā avijjandhakāraṃ vidhamitvā kilesacore ghātento khemena yogāvacaro nibbānaṃ pāpuṇāti. Tena vuttaṃ – ‘‘nibbānādhigamāya paṭipannassa yogino bahukārattā paṭhamaṃ sammādiṭṭhi desitā’’ti.

ด้วยประการฉะนี้ ในธรรม ๘ ประการเหล่านี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงสัมมาทิฏฐิไว้เป็นอันดับแรก เพราะเป็นธรรมมีอุปการะมากแก่โยคีผู้ปฏิบัติเพื่อบรรลุพระนิพพาน. จริงอยู่ สัมมาทิฏฐินี้ พระองค์ตรัสเรียกว่า "ประทีปคือปัญญา" และ "ศัสตราคือปัญญา". เพราะฉะนั้น โยคาวจรย่อมบรรลุพระนิพพานได้อย่างเกษม เพราะอาศัยสัมมาทิฏฐินี้ ที่ในเบื้องต้นเรียกว่าวิปัสสนาญาณ กำจัดความมืดคืออวิชชา ประหารโจรคือกิเลส. เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงกล่าวว่า "พระผู้มีพระภาคทรงแสดงสัมมาทิฏฐิไว้เป็นอันดับแรก เพราะเป็นธรรมมีอุปการะมากแก่โยคีผู้ปฏิบัติเพื่อบรรลุพระนิพพาน".

Sammāsaṅkappo pana tassā bahukāro, tasmā tadanantaraṃ vutto. Yathā hi heraññiko hatthena parivaṭṭetvā parivaṭṭetvā cakkhunā kahāpaṇaṃ olokento – ‘‘ayaṃ cheko, ayaṃ kūṭo’’ti jānāti. Evaṃ yogāvacaropi pubbabhāge vitakkena vitakketvā vipassanāpaññāya olokayamāno – ‘‘ime dhammā kāmāvacarā, ime dhammā rūpāvacarādayo’’ti pajānāti. Yathā vā pana purisena koṭiyaṃ gahetvā parivaṭṭetvā parivaṭṭetvā dinnaṃ mahārukkhaṃ tacchako vāsiyā tacchetvā kamme upaneti, evaṃ vitakkena vitakketvā vitakketvā dinne dhamme yogāvacaro paññāya – ‘‘ime kāmāvacarā, ime rūpāvacarā’’tiādinā nayena paricchinditvā kamme upaneti. Tena vuttaṃ – ‘‘sammāsaṅkappo pana tassā bahukāro, tasmā tadanantaraṃ vutto’’ti. Svāyaṃ yathā sammādiṭṭhiyā evaṃ sammāvācāyapi upakārako. Yathāha – ‘‘pubbe kho, visākha, vitakketvā vicāretvā pacchā vācaṃ bhindatī’’ti, (ma. ni. 1.463) tasmā tadanantaraṃ sammāvācā vuttā.

ส่วนสัมมาสังกัปปะ เป็นธรรมมีอุปการะมากแก่สัมมาทิฏฐินั้น เพราะฉะนั้น จึงตรัสไว้ในลำดับต่อมา. เปรียบเหมือนช่างทอง พลิกดูเหรียญกษาปณ์ไปมาด้วยมือแล้วตรวจดูด้วยตา ย่อมรู้ได้ว่า "เหรียญนี้แท้ เหรียญนี้ปลอม" ฉันใด. ฉันนั้นเหมือนกัน แม้โยคาวจร ในเบื้องต้น ตรึกด้วยวิตกแล้วตรวจดูด้วยวิปัสสนาปัญญา ย่อมรู้ชัดว่า "ธรรมเหล่านี้เป็นกามาวจร ธรรมเหล่านี้เป็นรูปาวจรเป็นต้น". หรืออีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนช่างไม้ รับท่อนไม้ใหญ่ที่บุรุษจับที่ปลายแล้วพลิกไปมาให้มาถากด้วยขวานแล้วนำไปใช้ในงาน ฉันใด, ฉันนั้นเหมือนกัน โยคาวจร ตรึกไปมาด้วยวิตกในธรรมทั้งหลายที่ได้รับมาแล้ว กำหนดด้วยปัญญาโดยนัยเป็นต้นว่า "ธรรมเหล่านี้เป็นกามาวจร ธรรมเหล่านี้เป็นรูปาวจร" แล้วนำไปใช้ในกิจ (คือปริญญาและอภิสมัย). เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงกล่าวว่า "ส่วนสัมมาสังกัปปะ เป็นธรรมมีอุปการะมากแก่สัมมาทิฏฐินั้น เพราะฉะนั้น จึงตรัสไว้ในลำดับต่อมา". สัมมาสังกัปปะนั้น เป็นธรรมมีอุปการะแก่สัมมาทิฏฐิฉันใด ก็เป็นธรรมมีอุปการะแม้แก่สัมมาวาจาฉันนั้น. ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า "ดูก่อนวิสาขะ บุคคลตรึกตรองก่อนแล้วจึงเปล่งวาจาในภายหลัง" เพราะฉะนั้น จึงตรัสสัมมาวาจาไว้ในลำดับต่อมา.

Yasmā pana – ‘‘idañcidañca karissāmā’’ti paṭhamaṃ vācāya saṃvidahitvā loke kammante payojenti; tasmā vācā kāyakammassa upakārikāti sammāvācāya anantaraṃ sammākammanto vutto. Catubbidhaṃ pana vacīduccaritaṃ, tividhañca kāyaduccaritaṃ pahāya ubhayaṃ sucaritaṃ pūrentasseva yasmā ājīvaṭṭhamakaṃ sīlaṃ pūreti, na itarassa, tasmā tadubhayānantaraṃ sammāājīvo vutto. Evaṃ visuddhājīvena pana ‘‘parisuddho me ājīvo’’ti ettāvatā ca paritosaṃ katvā suttapamattena viharituṃ na yuttaṃ, atha kho ‘‘sabbiriyāpathesu idaṃ vīriyaṃ samārabhitabba’’nti dassetuṃ tadanantaraṃ sammāvāyāmo vutto. Tato ‘‘āraddhavīriyenapi kāyādīsu catūsu vatthūsu [Pg.282] sati sūpaṭṭhitā kātabbā’’ti dassanatthaṃ tadanantaraṃ sammāsati desitā. Yasmā panevaṃ sūpaṭṭhitā sati samādhissupakārānupakārānaṃ dhammānaṃ gatiyo samannesitvā pahoti ekattārammaṇe cittaṃ samādhātuṃ, tasmā sammāsatiyā anantaraṃ sammāsamādhi desitoti veditabbo. Etesaṃ dhammānaṃ sacchikiriyāyāti etesaṃ sotāpattiphalādīnaṃ paccakkhakiriyatthāya.

อีกอย่างหนึ่ง เพราะในโลกนี้ คนทั้งหลายตระเตรียมด้วยวาจาก่อนว่า "เราจักทำการงานสิ่งนี้ๆ" แล้วจึงประกอบการงานทั้งหลาย เพราะฉะนั้น วาจาจึงเป็นธรรมมีอุปการะแก่กายกรรม ด้วยเหตุนี้ จึงตรัสสัมมากัมมันตะไว้ในลำดับต่อจากสัมมาวาจา. อีกอย่างหนึ่ง เพราะศีลมีอาชีวะเป็นที่ ๘ ย่อมบริบูรณ์แก่ผู้ที่ละวจีทุจริต ๔ อย่างและกายทุจริต ๓ อย่าง แล้วบำเพ็ญสุจริตทั้งสองอย่างให้บริบูรณ์เท่านั้น, ไม่บริบูรณ์แก่บุคคลอื่น, เพราะฉะนั้น จึงตรัสสัมมาอาชีวะไว้ในลำดับต่อจากองค์มรรคทั้งสองนั้น. อีกอย่างหนึ่ง บุคคลผู้มีอาชีวะบริสุทธิ์แล้ว ไม่ควรทำความพอใจเพียงเท่านั้นว่า "อาชีวะของเราบริสุทธิ์แล้ว" แล้วเป็นผู้หลับใหลประมาทอยู่, แต่เพื่อจะทรงแสดงว่า "ควรปรารภความเพียรนี้ในอิริยาบถทั้งปวง" จึงตรัสสัมมาวายามะไว้ในลำดับต่อมา. ลำดับนั้น เพื่อทรงแสดงว่า "แม้ผู้ปรารภความเพียรแล้ว ก็พึงตั้งสติไว้ให้ดีในวัตถุ ๔ ประการ มีกายเป็นต้น" จึงทรงแสดงสัมมาสติไว้ในลำดับต่อมา. อีกอย่างหนึ่ง เพราะสติที่ตั้งมั่นไว้ดีแล้วอย่างนี้ ย่อมสามารถตั้งจิตไว้ในอารมณ์อันเดียวได้ หลังจากที่แสวงหาความเป็นไปของธรรมทั้งหลายที่เป็นอุปการะและไม่เป็นอุปการะแก่สมาธิ, เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ทรงแสดงสัมมาสมาธิไว้ในลำดับต่อจากสัมมาสติ. บทว่า เอเตสํ ธมฺมานํ สจฺฉิกิริยาย ความว่า เพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งธรรมเหล่านี้ มีโสดาปัตติผลเป็นต้น.

Dve pabbajitavatthuvaṇṇanā

อรรถกถาเรื่องปริพาชก 2 คน

376-377. Ekamidāhanti idaṃ kasmā āraddhaṃ? Ayaṃ kira rājā – ‘‘rūpaṃ attā’’ti evaṃladdhiko, tenassa desanāya cittaṃ nādhimuccati. Atha bhagavatā tassa laddhiyā āvikaraṇatthaṃ ekaṃ kāraṇaṃ āharituṃ idamāraddhaṃ. Tatrāyaṃ saṅkhepattho – ‘‘ahaṃ ekaṃ samayaṃ ghositārāme viharāmi, tatra vasantaṃ maṃ te dve pabbajitā evaṃ pucchiṃsu. Athāhaṃ tesaṃ buddhuppādaṃ dassetvā tantidhammaṃ nāma kathento idamavocaṃ – ‘‘āvuso, saddhāsampanno nāma kulaputto evarūpassa satthu sāsane pabbajito, evaṃ tividhaṃ sīlaṃ pūretvā paṭhamajjhānādīni patvā ṭhito ‘taṃ jīva’ntiādīni vadeyya, yuttaṃ nu kho etamassā’’ti? Tato tehi ‘‘yutta’’nti vutte ‘‘ahaṃ kho panetaṃ, āvuso, evaṃ jānāmi, evaṃ passāmi, atha ca panāhaṃ na vadāmī’’ti taṃ vādaṃ paṭikkhipitvā uttari khīṇāsavaṃ dassetvā ‘‘imassa evaṃ vattuṃ na yutta’’nti avocaṃ. Te mama vacanaṃ sutvā attamanā ahesunti. Evaṃ vutte sopi attamano ahosi. Tenāha – ‘‘idamavoca bhagavā. Attamano oṭṭhaddho licchavī bhagavato bhāsitaṃ abhinandī’’ti.

๓๗๖-๓๗๗. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงปรารภคำนี้ว่า เอกมิทาหํ เพราะเหตุไร? ได้ยินว่า พระราชานี้เป็นผู้มีลัทธิอย่างนี้ว่า “รูปเป็นอัตตา” เพราะเหตุนั้น จิตของพระราชานั้นจึงไม่เลื่อมใสในเทศนา. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงปรารภเรื่องนี้ เพื่อทรงนำเหตุอย่างหนึ่งมา เพื่อกระทำการประกาศลัทธิของพระราชานั้น. ในคำนั้น มีเนื้อความย่อดังนี้. “เราอยู่ในโฆสิตาราม สมัยหนึ่ง, ปริพาชก ๒ คนนั้น ได้ถามเราผู้ซึ่งอยู่ในที่นั้นอย่างนี้. ลำดับนั้น เราแสดงการอุบัติขึ้นแห่งพระพุทธเจ้าแก่ปริพาชกเหล่านั้นแล้ว เมื่อจะกล่าวธรรมอันเป็นแนวทาง จึงได้กล่าวคำนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส กุลบุตรชื่อว่าผู้ถึงพร้อมด้วยศรัทธา บวชแล้วในศาสนาของพระศาสดาผู้มีอย่างนี้ บำเพ็ญศีล ๓ อย่างให้บริบูรณ์อย่างนี้แล้ว บรรลุปฐมฌานเป็นต้นแล้ว ตั้งอยู่ พึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ‘ชีวะอันนั้น’ ดังนี้ คำกล่าวนั้นของกุลบุตรนั้นสมควรอยู่หรือหนอแล?’ ลำดับนั้น เมื่อปริพาชกเหล่านั้นกล่าวว่า ‘สมควร’ (เราจึงกล่าวว่า) ‘ดูก่อนอาวุโส แต่ว่าเรารู้ข้อนั้นอย่างนี้ เห็นอย่างนี้ แต่เราก็ไม่กล่าวอย่างนั้น’ ดังนี้แล้ว ทรงปฏิเสธวาทะนั้น ทรงแสดงพระขีณาสพต่อไป แล้วได้ตรัสว่า ‘การที่บุคคลนี้จะกล่าวอย่างนั้น ไม่สมควร’. ปริพาชกเหล่านั้นได้ฟังคำของเราแล้ว ก็มีใจยินดี. เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว แม้พระราชานั้นก็มีใจยินดี. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสคำนี้แล้ว โอฏฐัทธลิจฉวีมีใจยินดี ชื่นชมภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้า”.

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

ในอรรถกถาแห่งทีฆนิกาย ชื่อสุมังคลวิลาสินี

Mahālisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถามหาลิสูตร จบ.

7. Jāliyasuttavaṇṇanā

๗. อรรถกถาชาลิยสูตร

Dve pabbajitavatthuvaṇṇanā

อรรถกถาเรื่องปริพาชก ๒ คน

378. Evaṃ [Pg.283] me sutaṃ…pe… kosambiyanti jāliyasuttaṃ. Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā. Ghositārāmeti ghositena seṭṭhinā kate ārāme. Pubbe kira allakapparaṭṭhaṃ nāma ahosi. Tato kotūhaliko nāma daliddo chātakabhayena saputtadāro avantiraṭṭhaṃ gacchanto puttaṃ vahituṃ asakkonto chaḍḍetvā agamāsi, mātā nivattitvā taṃ gahetvā gatā, te ekaṃ gopālakagāmaṃ pavisiṃsu. Gopālakena ca tadā bahupāyāso paṭiyatto hoti, te tato pāyāsaṃ labhitvā bhuñjiṃsu. Atha so puriso balavapāyāsaṃ bhutto jīrāpetuṃ asakkonto rattibhāge kālaṃ katvā tattheva sunakhiyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gahetvā kukkuro jāto, so gopālakassa piyo ahosi. Gopālako ca paccekabuddhaṃ upaṭṭhahati. Paccekabuddhopi bhattakiccapariyosāne kukkurassa ekekaṃ piṇḍaṃ deti, so paccekabuddhe sinehaṃ uppādetvā gopālakena saddhiṃ paṇṇasālampi gacchati. Gopālake asannihite bhattavelāyaṃ sayameva gantvā kālārocanatthaṃ paṇṇasāladvāre bhussati, antarāmaggepi caṇḍamige disvā bhussitvā palāpeti. So paccekabuddhe mudukena cittena kālaṃkatvā devaloke nibbatti. Tatrassa ghosakadevaputto tveva nāmaṃ ahosi. So devalokato cavitvā kosambiyaṃ ekassa kulassa ghare nibbatti. Taṃ aputtako seṭṭhi tassa mātāpitūnaṃ dhanaṃ datvā puttaṃ katvā aggahesi. Atha attano putte jāte sattakkhattuṃ ghātāpetuṃ upakkami. So puññavantatāya sattasupi ṭhānesu maraṇaṃ appatvā avasāne ekāya seṭṭhidhītāya veyyattiyena laddhajīvito aparabhāge pituaccayena seṭṭhiṭṭhānaṃ patvā ghosakaseṭṭhi nāma jāto. Aññepi kosambiyaṃ kukkuṭaseṭṭhi[Pg.284], pāvāriyaseṭṭhīti dve seṭṭhino atthi, iminā saddhiṃ tayo ahesuṃ.

๓๗๘. พระสูตรว่า เอวํ เม สุตํ...ฯลฯ...โกสมฺพิยํ นี้ ชื่อชาลิยสูตร. ในชาลิยสูตรนั้น มีการพรรณนาบทที่ไม่เคยมีมาก่อนดังนี้. บทว่า โฆสิตาราเม ได้แก่ ในอารามที่โฆสิตเศรษฐีสร้าง. ได้ยินว่า ในกาลก่อน ได้มีรัฐชื่ออัลลกัปปะ. จากรัฐนั้น คนจนชื่อโกตูหลิกะ พร้อมบุตรภรรยา เพราะกลัวความอดอยาก เมื่อจะไปยังอวันตีรัฐ ไม่สามารถจะอุ้มบุตรไปได้ จึงทิ้งเสียแล้วไป. มารดาหวนกลับมาอุ้มบุตรนั้นไป. คนเหล่านั้นได้เข้าไปยังหมู่บ้านโคบาลแห่งหนึ่ง. และในเวลานั้น นายโคบาลได้เตรียมข้าวมธุปายาสไว้มาก. คนเหล่านั้นได้ข้าวมธุปายาสจากที่นั้นแล้วก็บริโภค. ลำดับนั้น บุรุษนั้นบริโภคข้าวมธุปายาสที่มีกำลังแล้ว ไม่สามารถจะย่อยได้ จึงทำกาละในเวลากลางคืน ถือปฏิสนธิในท้องของนางสุนัขในที่นั้นเอง เกิดเป็นสุนัข. สุนัขนั้นเป็นที่รักของนายโคบาล. และนายโคบาลก็อุปัฏฐากพระปัจเจกพุทธเจ้า. แม้พระปัจเจกพุทธเจ้า ในเวลาเสร็จภัตกิจ ก็ให้ข้าวหนึ่งก้อนแก่สุนัข. สุนัขนั้นยังความรักให้เกิดในพระปัจเจกพุทธเจ้าแล้ว ก็ไปสู่บรรณศาลาพร้อมกับนายโคบาล. เมื่อนายโคบาลไม่อยู่ใกล้ ในเวลาภัต ก็ไปเองแล้วเห่าที่ประตูบรรณศาลาเพื่อบอกเวลา. แม้ในระหว่างทาง เห็นสัตว์ร้าย ก็เห่าให้หนีไป. สุนัขนั้นมีจิตอ่อนโยนในพระปัจเจกพุทธเจ้า ทำกาละแล้ว บังเกิดในเทวโลก. ในเทวโลกนั้น เขามีชื่อว่าโฆสกเทวบุตรนั่นเทียว. เทวบุตรนั้นจุติจากเทวโลกแล้ว บังเกิดในเรือนของตระกูลหนึ่งในกรุงโกสัมพี. เศรษฐีผู้ไม่มีบุตร ให้ทรัพย์แก่บิดามารดาของเด็กนั้นแล้ว รับมาทำเป็นบุตร. ลำดับนั้น เมื่อบุตรของตนเกิดแล้ว ก็พยายามจะให้ฆ่าเด็กนั้นถึงเจ็ดครั้ง. เด็กนั้นเพราะความเป็นผู้มีบุญ จึงไม่ถึงความตายในที่ทั้งเจ็ดแห่ง ในที่สุดก็ได้ชีวิตรอดเพราะความฉลาดของธิดาเศรษฐีคนหนึ่ง. ในภายหลัง เมื่อบิดาล่วงลับไปแล้ว ก็ได้ตำแหน่งเศรษฐี มีชื่อว่าโฆสกเศรษฐี. ในกรุงโกสัมพี ยังมีเศรษฐีอื่นอีก ๒ คน คือ กุกกุฏเศรษฐี และปาวาริยเศรษฐี. รวมกับท่านผู้นี้ด้วย ก็เป็น ๓ คน.

Tena ca samayena himavantato pañcasatatāpasā sarīrasantappanatthaṃ antarantarākosambiṃ āgacchanti, tesaṃ ete tayo seṭṭhī attano attano uyyānesu paṇṇakuṭiyo katvā upaṭṭhānaṃ karonti. Athekadivasaṃ te tāpasā himavantato āgacchantā mahākantāre tasitā kilantā ekaṃ mahantaṃ vaṭarukkhaṃ patvā tattha adhivatthāya devatāya santikā saṅgahaṃ paccāsisantā nisīdiṃsu. Devatā sabbālaṅkāravibhūsitaṃ hatthaṃ pasāretvā tesaṃ pānīyapānakādīni datvā kilamathaṃ paṭivinodesi, ete devatāyānubhāvena vimhitā pucchiṃsu – ‘‘kiṃ nu kho, devate, kammaṃ katvā tayā ayaṃ sampatti laddhā’’ti? Devatā āha – ‘‘loke buddho nāma bhagavā uppanno, so etarahi sāvatthiyaṃ viharati, anāthapiṇḍiko gahapati taṃ upaṭṭhahati. So uposathadivasesu attano bhatakānaṃ pakatibhattavetanameva datvā uposathaṃ kārāpesi. Athāhaṃ ekadivasaṃ majjhanhike pātarāsatthāya āgato kañci bhatakakammaṃ akarontaṃ disvā – ‘ajja manussā kasmā kammaṃ na karontī’ti pucchiṃ. Tassa me tamatthaṃ ārocesuṃ. Athāhaṃ etadavocaṃ – ‘idāni upaḍḍhadivaso gato, sakkā nu kho upaḍḍhuposathaṃ kātu’nti. Tato seṭṭhissa paṭivedetvā ‘‘sakkā kātu’’nti āha. Svāhaṃ upaḍḍhadivasaṃ upaḍḍhuposathaṃ samādiyitvā tadaheva kālaṃ katvā imaṃ sampattiṃ paṭilabhi’’nti.

ก็โดยสมัยนั้น ดาบส ๕๐๐ รูปจากป่าหิมพานต์ ย่อมมาสู่กรุงโกสัมพีในระหว่างๆ เพื่อบำรุงร่างกาย. เศรษฐีทั้ง ๓ เหล่านี้ สร้างบรรณกุฎีในอุทยานของตนๆ แล้วทำการอุปัฏฐากแก่ดาบสเหล่านั้น. ครั้งนั้น วันหนึ่ง ดาบสเหล่านั้นมาจากป่าหิมพานต์ หิวกระหาย เหน็ดเหนื่อยในกันดารใหญ่ ได้ไปถึงต้นไทรใหญ่ต้นหนึ่ง. แล้วนั่งหวังการสงเคราะห์จากสำนักของเทวดาผู้สิงสถิตอยู่ที่ต้นไทรนั้น. เทวดาเหยียดมือที่ประดับด้วยเครื่องประดับทั้งปวงออกไป ให้ของคือ น้ำดื่มและน้ำปานะเป็นต้นแก่ดาบสเหล่านั้นแล้ว บรรเทาความเหน็ดเหนื่อย. ดาบสเหล่านี้ประหลาดใจด้วยอานุภาพของเทวดา จึงถามว่า ‘ข้าแต่เทวดา ท่านทำกรรมอะไรหนอแล จึงได้สมบัตินี้?’ เทวดากล่าวว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าพุทธะ อุบัติขึ้นแล้วในโลก. บัดนี้ พระองค์ประทับอยู่ที่กรุงสาวัตถี. อนาถบิณฑิกคหบดีอุปัฏฐากพระองค์อยู่. คหบดีนั้นในวันอุโบสถ ให้เพียงค่าจ้างและอาหารตามปกติแก่คนรับใช้ของตนแล้ว ให้รักษาอุโบสถ. ครั้งนั้น ข้าพเจ้าในวันหนึ่ง เวลาเที่ยง มาเพื่ออาหารเช้า เห็นคนรับใช้บางคนไม่ทำงาน จึงถามว่า ‘วันนี้ ทำไมคนทั้งหลายจึงไม่ทำงาน?’ พวกเขาได้บอกเนื้อความนั้นแก่ข้าพเจ้า. ครั้งนั้น ข้าพเจ้าได้กล่าวคำนี้ว่า ‘บัดนี้ กึ่งวันผ่านไปแล้ว จะสามารถรักษาอุโบสถครึ่งวันได้หรือไม่หนอแล?’ ลำดับนั้น ท่านเศรษฐีได้รับแจ้งแล้วกล่าวว่า ‘สามารถทำได้’. ข้าพเจ้านั้นสมาทานอุโบสถครึ่งวันตลอดกึ่งวันแล้ว ทำกาละในวันนั้นเอง ได้บรรลุสมบัตินี้’.

Atha te tāpasā ‘‘buddho kira uppanno’’ti sañjātapītipāmojjā tatova sāvatthiṃ gantukāmā hutvāpi – ‘‘bahukārā no upaṭṭhākaseṭṭhino tesampi imamatthamārocessāmā’’ti kosambiṃ gantvā seṭṭhīhi katasakkārabahumānā ‘‘tadaheva mayaṃ gacchāmā’’ti āhaṃsu. ‘‘Kiṃ, bhante, turitāttha, nanu tumhe pubbe cattāro pañca māse vasitvā gacchathā’’ti ca vutte taṃ pavattiṃ ārocesuṃ. ‘‘Tena hi, bhante, saheva gacchāmā’’ti ca vutte ‘‘gacchāma mayaṃ, tumhe saṇikaṃ āgacchathā’’ti sāvatthiṃ gantvā bhagavato santike pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Tepi seṭṭhino pañcasatapañcasatasakaṭaparivārā [Pg.285] sāvatthiṃ gantvā dānādīni datvā kosambiṃ āgamanatthāya bhagavantaṃ yācitvā paccāgamma tayo vihāre kāresuṃ. Tesu kukkuṭaseṭṭhinā kato kukkuṭārāmo nāma, pāvāriyaseṭṭhinā kato pāvārikambavanaṃ nāma, ghositaseṭṭhinā kato ghositārāmo nāma ahosi. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘kosambiyaṃ viharati ghositārāme’’ti.

ครั้งนั้น ดาบสเหล่านั้นได้ยินว่า “พระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นแล้ว” จึงมีปีติและปราโมทย์เกิดขึ้น แม้จะมีความประสงค์จะไปยังกรุงสาวัตถีจากที่นั้นนั่นเทียว (ก็คิดว่า) “เศรษฐีผู้อุปัฏฐากทั้งหลายเป็นผู้มีอุปการะมากแก่เรา เราทั้งหลายจักบอกเนื้อความนี้แม้แก่เศรษฐีเหล่านั้น” จึงไปยังกรุงโกสัมพี ได้รับสักการะและความเคารพอย่างมากจากเศรษฐีทั้งหลาย ได้กล่าวว่า “พวกเราจะไปในวันนั้นนั่นเทียว” เมื่อเศรษฐีทั้งหลายกล่าวว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เหตุไรพวกท่านจึงรีบร้อนนักเล่า แต่ก่อนพวกท่านเคยอยู่จำพรรษา ๔-๕ เดือนแล้วจึงไปมิใช่หรือ” (ดาบสเหล่านั้น) จึงได้แจ้งเรื่องราวนั้น เมื่อเศรษฐีทั้งหลายกล่าวอีกว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ถ้าเช่นนั้น พวกเราไปด้วยกันเถิด” (ดาบสเหล่านั้น) กล่าวว่า “พวกเราจะไปก่อน พวกท่านจงค่อยๆ ตามมาเถิด” แล้วไปยังกรุงสาวัตถี บวชในสำนักของพระผู้มีพระภาค บรรลุพระอรหัตแล้ว แม้เศรษฐีเหล่านั้น มีเกวียน ๕๐๐ เล่มเป็นบริวาร (แต่ละคน) ไปยังกรุงสาวัตถี ถวายทานเป็นต้นแล้ว ทูลขอพระผู้มีพระภาคเพื่อเสด็จมายังกรุงโกสัมพี กลับมาแล้ว ได้ให้สร้างวิหาร ๓ หลัง ในวิหารเหล่านั้น วิหารที่กุกกุฏเศรษฐีสร้างชื่อว่า กุกกุฏาราม วิหารที่ปาวาริกเศรษฐีสร้างชื่อว่า ปาวาริกัมพวัน วิหารที่โฆสิตเศรษฐีสร้างชื่อว่า โฆสิตาราม ได้มีแล้ว ท่านหมายถึงวิหารนั้นจึงกล่าวว่า “ประทับอยู่ที่โฆสิตาราม ในกรุงโกสัมพี”

Muṇḍiyoti idaṃ tassa nāmaṃ. Jāliyoti idampi itarassa nāmameva. Yasmā panassa upajjhāyo dārumayena pattena piṇḍāya carati, tasmā dārupattikantevāsīti vuccati. Etadavocunti upārambhādhippāyena vādaṃ āropetukāmā hutvā etadavocuṃ. Iti kira nesaṃ ahosi, sace samaṇo gotamo ‘‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’’nti vakkhati, athassa mayaṃ etaṃ vādaṃ āropessāma – ‘‘bho gotama, tumhākaṃ laddhiyā idheva satto bhijjati, tena vo vādo ucchedavādo hotī’’ti. Sace pana ‘‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’’nti vakkhati, athassetaṃ vādaṃ āropessāma ‘‘tumhākaṃ vāde rūpaṃ bhijjati, na satto bhijjati. Tena vo vāde satto sassato āpajjatī’’ti. Atha bhagavā ‘‘ime vādāropanatthāya pañhaṃ pucchanti, mama sāsane ime dve ante anupagamma majjhimā paṭipadā atthīti na jānanti, handa nesaṃ pañhaṃ avissajjetvā tassāyeva paṭipadāya āvibhāvatthaṃ dhammaṃ desemī’’ti cintetvā ‘‘tena hāvuso’’tiādimāha.

คำว่า มุณฑิยะ นี้เป็นชื่อของปริพาชกนั้น แม้คำว่า ชาลิยะ นี้ก็เป็นชื่อของปริพาชกอีกคนหนึ่งนั่นเทียว ก็เพราะเหตุที่อุปัชฌาย์ของปริพาชกนั้นเที่ยวบิณฑบาตด้วยบาตรที่ทำด้วยไม้ ฉะนั้น เขาจึงถูกเรียกว่า ทารุปัตติกอันเตวาสิก (ศิษย์ของผู้ใช้บาตรไม้) คำว่า เอตทโวจุง ความว่า ปริพาชกเหล่านั้นมีความประสงค์จะยกวาทะขึ้นกล่าวด้วยความมุ่งหมายที่จะข่มขี่ จึงได้กล่าวคำนี้ ได้ยินว่า ความคิดของปริพาชกเหล่านั้นได้มีแล้วดังนี้ว่า ถ้าหากพระสมณโคดมจักตรัสว่า “ชีวะนั้นก็คือสรีระนั้น” เมื่อนั้น เราทั้งหลายจักยกวาทะนี้แก่ท่านว่า “ข้าแต่ท่านโคดมผู้เจริญ ตามลัทธิของท่าน สัตว์ย่อมแตกทำลายในภพนี้เอง เพราะเหตุนั้น วาทะของท่านจึงเป็นอุจเฉทวาทะ (ขาดสูญ)” แต่ถ้าหากจักตรัสว่า “ชีวะเป็นอย่างอื่น สรีระเป็นอย่างอื่น” เมื่อนั้น เราทั้งหลายจักยกวาทะนี้แก่ท่านว่า “ในวาทะของท่าน รูปย่อมแตกทำลาย แต่สัตว์ไม่แตกทำลาย เพราะเหตุนั้น ในวาทะของท่าน สัตว์จึงกลายเป็นสัสสตวาทะ (เที่ยงแท้)” ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงดำริว่า “ปริพาชกเหล่านี้ถามปัญหาเพื่อจะยกวาทะขึ้นกล่าว ย่อมไม่รู้ว่าในศาสนาของเรามีมัชฌิมาปฏิปทาที่ไม่เข้าไปใกล้ส่วนสุดทั้งสองนี้อยู่ เอาเถิด เราจะไม่ตอบปัญหาของพวกเขา แต่จะแสดงธรรมเพื่อทำให้ปฏิปทานั้นนั่นแหละปรากฏชัด” จึงได้ตรัสคำเป็นต้นว่า “เตนหาวุโส” (ดูก่อนอาวุโส ถ้าเช่นนั้น)

379-380. Tattha kallaṃ nu kho tassetaṃ vacanāyāti tassetaṃ saddhāpabbajitassa tividhaṃ sīlaṃ paripūretvā paṭhamajjhānaṃ pattassa yuttaṃ nu kho etaṃ vattunti attho. Taṃ sutvā paribbājakā puthujjano nāma yasmā nibbicikiccho na hoti, tasmā kadāci evaṃ vadeyyāti maññamānā – ‘‘kallaṃ tassetaṃ vacanāyā’’ti āhaṃsu. Atha ca panāhaṃ na vadāmīti ahaṃ etamevaṃ jānāmi, no ca evaṃ vadāmi, atha kho kasiṇaparikammaṃ katvā bhāventassa paññābalena uppannaṃ mahaggatacittametanti saññaṃ ṭhapesiṃ. Na [Pg.286] kallaṃ tassetanti idaṃ te paribbājakā – ‘‘yasmā khīṇāsavo vigatasammoho tiṇṇavicikiccho, tasmā na yuttaṃ tassetaṃ vattu’’nti maññamānā vadanti. Sesamettha uttānatthamevāti.

๓๗๙-๓๘๐. ในบทเหล่านั้น บทว่า กัลลัง นุ โข ตัสเสตัง วจนายะ ความว่า การกล่าวคำนั้น สมควรแก่ภิกษุนั้นผู้บวชด้วยศรัทธา บำเพ็ญศีล ๓ อย่างให้บริบูรณ์แล้ว บรรลุปฐมฌานแล้ว หรือหนอแล ปริพาชกทั้งหลายได้ฟังดังนั้นแล้ว สำคัญว่า “โดยปกติปุถุชน เพราะยังไม่เป็นผู้สิ้นความสงสัย ฉะนั้น บางครั้งก็พึงกล่าวอย่างนั้น” จึงทูลว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ การกล่าวคำนั้นสมควรแก่ภิกษุนั้น” บทว่า อถ จ ปนาหัง น วทามิ ความว่า เราย่อมรู้อย่างนี้ แต่เราไม่กล่าวอย่างนั้น แต่ทว่า เราได้ตั้งความหมายไว้ว่า “นี้เป็นมหัคคตจิตที่เกิดขึ้นด้วยกำลังแห่งปัญญาของผู้ทำกสิณบริกรรมแล้วเจริญ (ฌาน) อยู่” ปริพาชกเหล่านั้นกล่าวคำนี้ว่า น กัลลัง ตัสเสตัง ด้วยสำคัญว่า “เพราะพระขีณาสพเป็นผู้ปราศจากความหลงใหล ข้ามพ้นความสงสัยได้แล้ว ฉะนั้น การกล่าวคำนั้นจึงไม่สมควรแก่ท่าน” บทที่เหลือในสูตรนี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้นแล

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

ในอรรถกถาแห่งทีฆนิกาย ชื่อสุมังคลวิลาสินี ดังนี้

Jāliyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาชาลิยสูตร จบแล้ว

8. Mahāsīhanādasuttavaṇṇanā

๘. อรรถกถามหาสีหนาทสูตร

Acelakassapavatthuvaṇṇanā

อรรถกถาเรื่องอเจลกัสสปะ

381. Evaṃ [Pg.287] me sutaṃ…pe… uruññāyaṃ viharatīti mahāsīhanādasuttaṃ. Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā. Uruññāyanti uruññāti tassa raṭṭhassapi nagarassapi etadeva nāmaṃ, bhagavā uruññānagaraṃ upanissāya viharati. Kaṇṇakatthale migadāyeti tassa nagarassa avidūre kaṇṇakatthalaṃ nāma eko ramaṇīyo bhūmibhāgo atthi. So migānaṃ abhayatthāya dinnattā ‘‘migadāyo’’ti vuccati, tasmiṃ kaṇṇakatthale migadāye. Aceloti naggaparibbājako. Kassapoti tassa nāmaṃ. Tapassinti tapanissitakaṃ. Lūkhājīvinti acelakamuttācārādivasena lūkho ājīvo assāti lūkhājīvī, taṃ lūkhājīviṃ. Upakkosatīti upaṇḍeti. Upavadatīti hīḷeti vambheti. Dhammassa ca anudhammaṃ byākarontīti bhotā gotamena vuttakāraṇassa anukāraṇaṃ kathenti. Sahadhammiko vādānuvādoti parehi vuttakāraṇena sakāraṇo hutvā tumhākaṃ vādo vā anuvādo vā viññūhi garahitabbaṃ, kāraṇaṃ koci appamattakopi kiṃ na āgacchati. Idaṃ vuttaṃ hoti, ‘‘kiṃ sabbākārenapi tava vāde gārayhaṃ kāraṇaṃ natthī’’ti. Anabbhakkhātukāmāti na abhūtena vattukāmā.

๓๘๑. มหาสีหนาทสูตร (เริ่มต้นว่า) เอวัมเม สุตัง...ฯลฯ...อุรุญญายัง วิหรติ ในมหาสีหนาทสูตรนั้น มีการพรรณนาบทที่ไม่เคยมีมาก่อนดังนี้ บทว่า อุรุญญายัง ความว่า อุรุญญา นี้เป็นชื่อทั้งของแคว้นนั้นและของเมืองนั้นนั่นเอง พระผู้มีพระภาคประทับอาศัยเมืองอุรุญญาอยู่ บทว่า กัณณกัตถเล มิคทาเย ความว่า ในที่ไม่ไกลจากเมืองนั้น มีภูมิภาคอันน่ารื่นรมย์แห่งหนึ่งชื่อว่า กัณณกัตถละ ภูมิภาคนั้น เพราะถูกมอบให้เพื่อเป็นเขตอภัยทานแก่หมู่เนื้อ จึงเรียกว่า “มิคทายะ” (ป่าที่ให้ความปลอดภัยแก่เนื้อ) ณ มิคทายะ ชื่อกัณณกัตถละนั้น บทว่า อเจโล คือ ปริพาชกเปลือย บทว่า กัสสโป คือ ชื่อของปริพาชกนั้น บทว่า ตปัสสิง คือ ผู้เนื่องด้วยตบะ (การบำเพ็ญเพียร) บทว่า ลูขาชีวิง ความว่า ผู้ที่มีอาชีวะเศร้าหมองด้วยวัตรปฏิบัติของอเจลกะและอาจาระที่ถูกทอดทิ้งเป็นต้น ชื่อว่า ลูขาชีวี (ผู้มีอาชีวะเศร้าหมอง), (หมายถึง) ลูขาชีวีนั้น บทว่า อุปักโกสติ คือ ย่อมเยาะเย้ย บทว่า อุปวทติ คือ ย่อมติเตียน ย่อมดูหมิ่น บทว่า ธัมมัสส จ อนุธัมมัง พยากโรนติ ความว่า ย่อมกล่าวเหตุผลตามเหตุผลที่ท่านพระโคดมผู้เจริญได้กล่าวไว้แล้ว บทว่า สหธัมมิโก วาทานุวาโท ความว่า วาทะหรืออนุวาทะของท่านทั้งหลาย ซึ่งเป็นไปพร้อมด้วยเหตุผลตามที่ผู้อื่นกล่าวไว้แล้วนั้น จะไม่ถึงเหตุที่วิญญูชนพึงติเตียนได้บ้างเลย แม้เพียงเล็กน้อยหรือ ความหมายที่กล่าวนี้คือ “ในวาทะของท่าน ไม่มีเหตุที่ควรติเตียนได้เลย แม้โดยประการทั้งปวงหรือ” บทว่า อนัพภักขาตุกามา คือ ไม่ประสงค์จะกล่าวด้วยเรื่องที่ไม่เป็นจริง

382. Ekaccaṃ tapassiṃ lūkhājīvintiādīsu idhekacco acelakapabbajjāditapanissitattā tapassī ‘‘lūkhena jīvitaṃ kappessāmī’’ti tiṇagomayādibhakkhanādīhi nānappakārehi attānaṃ kilameti, appapuññatāya ca sukhena jīvitavuttimeva na labhati, so tīṇi duccaritāni pūretvā niraye nibbattati.

๓๘๒. ในบททั้งหลายมีอาทิว่า เอกัจจัง ตปัสสิง ลูขาชีวิง ในโลกนี้ บุคคลบางคนชื่อว่า ตปัสสี (ผู้บำเพ็ญตบะ) เพราะอาศัยตบะมีการบวชเป็นอเจลกะเป็นต้น (คิดว่า) “เราจักยังชีวิตให้เป็นไปด้วยความเป็นอยู่ทีเศร้าหมอง” ย่อมยังตนให้ลำบากด้วยวิธีการต่างๆ มีการบริโภคหญ้าและมูลโคเป็นต้น และเพราะเป็นผู้มีบุญน้อย จึงไม่ได้แม้ซึ่งความเป็นอยู่โดยสะดวก บุคคลนั้นบำเพ็ญทุจริต ๓ ประการให้บริบูรณ์แล้ว ย่อมบังเกิดในนรก

Aparo tādisaṃ tapanissitopi puññavā hoti, labhati lābhasakkāraṃ. So ‘‘na dāni mayā sadiso atthī’’ti attānaṃ ucce ṭhāne sambhāvetvā ‘‘bhiyyosomattāya lābhaṃ uppādessāmī’’ti anesanavasena tīṇi duccaritāni pūretvā niraye nibbattati. Ime dve sandhāya paṭhamanayo vutto.

บุคคลอื่นอีก แม้จะอาศัยตบะเช่นนั้น ก็เป็นผู้มีบุญ ย่อมได้ลาภสักการะ. บุคคลนั้นสำคัญตนในที่สูงว่า "บัดนี้ ไม่มีใครเสมอเรา" แล้วคิดว่า "เราจักให้ลาภเกิดขึ้นโดยประมาณยิ่งขึ้นไป" จึงทำทุจริต 3 ให้บริบูรณ์ด้วยการแสวงหาอันไม่สมควร แล้วย่อมบังเกิดในนรก. พระผู้มีพระภาคตรัสนัยที่หนึ่ง ทรงหมายถึงบุคคล 2 จำพวกนี้.

Aparo tapanissitako lūkhājīvī appapuñño hoti, na labhati sukhena jīvitavuttiṃ. So ‘‘mayhaṃ pubbepi akatapuññatāya sukhajīvikā nuppajjati[Pg.288], handadāni puññāni karomī’’ti tīṇi sucaritāni pūretvā sagge nibbattati.

บุคคลอื่นผู้อาศัยตบะ มีความเป็นอยู่เศร้าหมอง เป็นผู้มีบุญน้อย ไม่ได้การเลี้ยงชีพโดยสะดวก. บุคคลนั้นคิดว่า "เพราะเราไม่ได้ทำบุญไว้แม้ในกาลก่อน การเลี้ยงชีพโดยสะดวกจึงไม่เกิดขึ้น เอาล่ะ บัดนี้เราจะทำบุญทั้งหลาย" ดังนี้แล้ว จึงทำสุจริต 3 ให้บริบูรณ์ ย่อมบังเกิดในสวรรค์.

Aparo lūkhājīvī puññavā hoti, labhati sukhena jīvitavuttiṃ. So – ‘‘mayhaṃ pubbepi katapuññatāya sukhajīvikā uppajjatī’’ti cintetvā anesanaṃ pahāya tīṇi sucaritāni pūretvā sagge nibbattati. Ime dve sandhāya dutiyanayo vutto.

บุคคลอื่นผู้มีความเป็นอยู่เศร้าหมอง แต่เป็นผู้มีบุญ ย่อมได้การเลี้ยงชีพโดยสะดวก. บุคคลนั้นคิดว่า "เพราะเราได้ทำบุญไว้แม้ในกาลก่อน การเลี้ยงชีพโดยสะดวกจึงเกิดขึ้น" ดังนี้แล้ว จึงละการแสวงหาอันไม่สมควรเสีย ทำสุจริต 3 ให้บริบูรณ์ ย่อมบังเกิดในสวรรค์. พระผู้มีพระภาคตรัสนัยที่สอง ทรงหมายถึงบุคคล 2 จำพวกนี้.

Eko pana tapassī appadukkhavihārī hoti bāhirakācārayutto tāpaso vā channaparibbājako vā, appapuññatāya ca manāpe paccaye na labhati. So anesanavasena tīṇi duccaritāni pūretvā attānaṃ sukhe ṭhapetvā niraye nibbattati.

ส่วนบุคคลหนึ่งผู้บำเพ็ญตบะ เป็นผู้มีปกติอยู่ด้วยความลำบากน้อย ประกอบด้วยอาจาระภายนอก (ศาสนา) เป็นดาบสหรือฉันนปริพาชก และเพราะความเป็นผู้มีบุญน้อย ย่อมไม่ได้ปัจจัยที่น่าพอใจ. บุคคลนั้นทำทุจริต 3 ให้บริบูรณ์ด้วยการแสวงหาอันไม่สมควร ตั้งตนไว้ในความสุขแล้ว ย่อมบังเกิดในนรก.

Aparo puññavā hoti, so – ‘‘na dāni mayā sadiso atthī’’ti mānaṃ uppādetvā anesanavasena lābhasakkāraṃ vā uppādento micchādiṭṭhivasena – ‘‘sukho imissā paribbājikāya daharāya mudukāya lomasāya samphasso’’tiādīni cintetvā kāmesu pātabyataṃ vā āpajjanto tīṇi duccaritāni pūretvā niraye nibbattati. Ime dve sandhāya tatiyanayo vutto.

บุคคลอื่นเป็นผู้มีบุญ, บุคคลนั้นยังมานะให้เกิดขึ้นว่า "บัดนี้ ไม่มีใครเสมอเรา" แล้วให้ลาภสักการะเกิดขึ้นด้วยการแสวงหาอันไม่สมควร หรือด้วยอำนาจแห่งมิจฉาทิฏฐิ คิดเป็นต้นว่า "สัมผัสของปริพาชิกานางนี้ ผู้ยังสาว อ่อนนุ่ม มีขนอ่อน เป็นสุขหนอ" หรือถึงความเป็นผู้พึงเสพในกามทั้งหลาย แล้วทำทุจริต 3 ให้บริบูรณ์ ย่อมบังเกิดในนรก. พระผู้มีพระภาคตรัสนัยที่สาม ทรงหมายถึงบุคคล 2 จำพวกนี้.

Aparo pana appadukkhavihārī appapuñño hoti, so – ‘‘ahaṃ pubbepi akatapuññatāya sukhena jīvikaṃ na labhāmī’’ti tīṇi sucaritāni pūretvā sagge nibbattati.

ส่วนบุคคลอื่นผู้มีปกติอยู่ด้วยความลำบากน้อย เป็นผู้มีบุญน้อย, บุคคลนั้นคิดว่า "เราไม่ได้การเลี้ยงชีพโดยสะดวก เพราะไม่ได้ทำบุญไว้แม้ในกาลก่อน" ดังนี้แล้ว จึงทำสุจริต 3 ให้บริบูรณ์ ย่อมบังเกิดในสวรรค์.

Aparo puññavā hoti, so – ‘‘pubbepāhaṃ katapuññatāya sukhaṃ labhāmi, idāni puññāni karissāmī’’ti tīṇi sucaritāni pūretvā sagge nibbattati. Ime dve sandhāya catutthanayo vutto. Idaṃ titthiyavasena āgataṃ, sāsanepi pana labbhati.

บุคคลอื่นเป็นผู้มีบุญ, บุคคลนั้นคิดว่า "แม้ในกาลก่อน เราได้ความสุขเพราะได้ทำบุญไว้ บัดนี้เราจักทำบุญทั้งหลาย" ดังนี้แล้ว จึงทำสุจริต 3 ให้บริบูรณ์ ย่อมบังเกิดในสวรรค์. พระผู้มีพระภาคตรัสนัยที่สี่ ทรงหมายถึงบุคคล 2 จำพวกนี้. คำอธิบายนี้มาโดยนัยของพวกเดียรถีย์ แต่ก็ใช้ได้แม้ในพระศาสนา.

Ekacco hi dhutaṅgasamādānavasena lūkhājīvī hoti, appapuññatāya vā sakalampi gāmaṃ vicaritvā udarapūraṃ na labhati. So – ‘‘paccaye uppādessāmī’’ti vejjakammādivasena vā anesanaṃ katvā, arahattaṃ vā paṭijānitvā, tīṇi vā kuhanavatthūni paṭisevitvā niraye nibbattati.

จริงอยู่ บุคคลบางคนเป็นผู้มีความเป็นอยู่เศร้าหมองด้วยอำนาจแห่งการสมาทานธุดงค์ หรือเพราะความเป็นผู้มีบุญน้อย เที่ยวไปทั่วทั้งหมู่บ้านแล้วก็ไม่ได้ (อาหาร) พอเต็มท้อง. บุคคลนั้นคิดว่า "เราจักให้ปัจจัยเกิดขึ้น" ดังนี้แล้ว จึงทำอนาสนา (การแสวงหาที่ไม่สมควร) มีเวชกรรมเป็นต้น หรือปฏิญาณอรหัตตผล หรือเสพโกหนวัตถุ 3 แล้วย่อมบังเกิดในนรก.

Aparo [Pg.289] ca tādisova puññavā hoti. So tāya puññasampattiyā mānaṃ janayitvā uppannaṃ lābhaṃ thāvaraṃ kattukāmo anesanavasena tīṇi duccaritāni pūretvā niraye uppajjati.

อนึ่ง บุคคลอื่นเช่นนั้นเหมือนกัน เป็นผู้มีบุญ. บุคคลนั้นยังมานะให้เกิดแล้วเพราะความถึงพร้อมด้วยบุญนั้น ประสงค์จะทำลาภที่เกิดขึ้นแล้วให้มั่นคง จึงทำทุจริต 3 ให้บริบูรณ์ด้วยการแสวงหาอันไม่สมควร แล้วย่อมบังเกิดในนรก.

Aparo samādinnadhutaṅgo appapuññova hoti, na labhati sukhena jīvitavuttiṃ. So – ‘‘pubbepāhaṃ akatapuññatāya kiñci na labhāmi, sace idāni anesanaṃ karissaṃ, āyatimpi dullabhasukho bhavissāmī’’ti tīṇi sucaritāni pūretvā arahattaṃ pattuṃ asakkonto sagge nibbattati.

บุคคลอื่นผู้สมาทานธุดงค์แล้ว เป็นผู้มีบุญน้อยนั่นเทียว ไม่ได้การเลี้ยงชีพโดยสะดวก. บุคคลนั้นคิดว่า "แม้ในกาลก่อน เราไม่ได้อะไรเลยเพราะไม่ได้ทำบุญไว้ ถ้าบัดนี้เราจักทำการแสวงหาอันไม่สมควร แม้ในกาลต่อไป เราก็จักเป็นผู้มีความสุขที่ได้โดยยาก" ดังนี้แล้ว จึงทำสุจริต 3 ให้บริบูรณ์ เมื่อไม่สามารถเพื่อจะบรรลุอรหัตตผล ก็ย่อมบังเกิดในสวรรค์.

Aparo puññavā hoti, so – ‘‘pubbepāhaṃ katapuññatāya etarahi sukhito, idānipi puññaṃ karissāmī’’ti anesanaṃ pahāya tīṇi sucaritāni pūretvā arahattaṃ pattuṃ asakkonto sagge nibbattati.

บุคคลอื่นเป็นผู้มีบุญ, บุคคลนั้นคิดว่า "แม้ในกาลก่อน เราได้ทำบุญไว้ ในบัดนี้จึงเป็นผู้มีสุข แม้บัดนี้เราก็จักทำบุญ" ดังนี้แล้ว จึงละการแสวงหาอันไม่สมควรเสีย ทำสุจริต 3 ให้บริบูรณ์ เมื่อไม่สามารถเพื่อจะบรรลุอรหัตตผล ก็ย่อมบังเกิดในสวรรค์.

383. Āgatiñcāti – ‘‘asukaṭṭhānato nāma ime āgatā’’ti evaṃ āgatiñca. Gatiñcāti idāni gantabbaṭṭhānañca. Cutiñcāti tato cavanañca. Upapattiñcāti tato cutānaṃ puna upapattiñca. Kiṃ sabbaṃ tapaṃ garahissāmīti – ‘‘kena kāraṇena garahissāmi, garahitabbameva hi mayaṃ garahāma, pasaṃsitabbaṃ pasaṃsāma, na bhaṇḍikaṃ karonto mahārajako viya dhotañca adhotañca ekato karomā’’ti dasseti. Idāni tamatthaṃ pakāsento – ‘‘santi kassapa eke samaṇabrāhmaṇā’’tiādimāha.

๓๘๓. บทว่า อาคตึ จ คือ ทั้งอาคติ (การมา) อย่างนี้ว่า "สัตว์เหล่านี้มาแล้วจากสถานชื่อโน้น". บทว่า คตึ จ คือ ทั้งสถานที่อันจะพึงไปในบัดนี้. บทว่า จุตึ จ คือ ทั้งการจุติจากที่นั้น. บทว่า อุปปตฺตึ จ คือ ทั้งการอุบัติอีกของสัตว์ทั้งหลายผู้จุติจากที่นั้น. บทว่า กึ สพฺพํ ตปํ ครหิสฺสามิ (เราจะติเตียนตบะทั้งหมดหรือ) ทรงแสดงความว่า "เราจะติเตียนด้วยเหตุอะไร, จริงอยู่ เราทั้งหลายย่อมติเตียนแต่ตบะที่ควรติเตียน ย่อมสรรเสริญตบะที่ควรสรรเสริญ, เราทั้งหลายไม่ทำ (ตบะที่ควรสรรเสริญและควรติเตียน) ให้เป็นอันเดียวกัน เหมือนช่างย้อมใหญ่ผู้ทำห่อผ้า ไม่ทำผ้าที่ซักแล้วและยังไม่ได้ซักให้รวมกัน". บัดนี้ เมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "สนฺติ กสฺสป เอเก สมณพฺราหฺมณา" (ดูกรกัสสป สมณพราหมณ์บางพวกมีอยู่).

384. Yaṃ te ekaccanti pañcavidhaṃ sīlaṃ, tañhi loke na koci ‘‘na sādhū’’ti vadati. Puna yaṃ te ekaccanti pañcavidhaṃ veraṃ, taṃ na koci ‘‘sādhū’’ti vadati. Puna yaṃ te ekaccanti pañcadvāre asaṃvaraṃ, te kira – ‘‘cakkhu nāma na nirundhitabbaṃ, cakkhunā manāpaṃ rūpaṃ daṭṭhabba’’nti vadanti, esa nayo sotādīsu. Puna yaṃ te ekaccanti pañcadvāre saṃvaraṃ.

๓๘๔. บทว่า ยํ เต เอกจฺจํ (สิ่งใดสิ่งหนึ่งของท่านเหล่านั้น) คือ ศีล 5 อย่าง, จริงอยู่ ในโลก ไม่มีใครกล่าวถึงศีลนั้นว่า "ไม่ดี". อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ยํ เต เอกจฺจํ คือ เวร 5 อย่าง, ไม่มีใครกล่าวถึงเวรนั้นว่า "ดี". อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ยํ เต เอกจฺจํ คือ ความไม่สำรวมในทวาร 5, ได้ยินว่า สมณพราหมณ์เหล่านั้นกล่าวว่า "ชื่อว่าจักษุ ไม่ควรห้าม, พึงเห็นรูปที่น่าพอใจด้วยจักษุ", นัยนี้ (พึงนำไปใช้) ในโสตะเป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ยํ เต เอกจฺจํ คือ ความสำรวมในทวาร 5.

Evaṃ paresaṃ vādena saha attano vādassa samānāsamānataṃ dassetvā idāni attano vādena saha paresaṃ vādassa samānāsamānataṃ dassento ‘‘yaṃ maya’’ntiādimāha. Tatrāpi pañcasīlādivaseneva attho veditabbo.

ครั้นทรงแสดงความเหมือนและความไม่เหมือนแห่งวาทะของพระองค์กับวาทะของผู้อื่นอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงความเหมือนและความไม่เหมือนแห่งวาทะของผู้อื่นกับวาทะของพระองค์ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ยํ มยํ" (สิ่งใดที่เราทั้งหลาย...). แม้ในคำนั้น พึงทราบเนื้อความโดยนัยแห่งเบญจศีลเป็นต้นนั่นเทียว.

Samanuyuñjāpanakathāvaṇṇanā

พรรณนาความในสมนุยุญชาปนกถา (เรื่องการสอบสวน)

385. Samanuyuñjantanti [Pg.290] samanuyuñjantu, ettha ca laddhiṃ pucchanto samanuyuñjati nāma, kāraṇaṃ pucchanto samanugāhati nāma, ubhayaṃ pucchanto samanubhāsati nāma. Satthārā vā satthāranti satthārā vā saddhiṃ satthāraṃ upasaṃharitvā – ‘‘kiṃ te satthā te dhamme sabbaso pahāya vattati, udāhu samaṇo gotamo’’ti. Dutiyapadepi eseva nayo.

๓๘๕. บทว่า สมนุยุญฺชนฺตํ คือ จงสอบสวนเถิด. และใน 3 บทนี้ ผู้ถามถึงลัทธิ ชื่อว่า ย่อมสอบสวน (สมนุยุญชติ), ผู้ถามถึงเหตุ ชื่อว่า ย่อมซักไซ้ (สมนุคาหติ), ผู้ถามถึงทั้งสองอย่าง ชื่อว่า ย่อมไต่สวน (สมนุภาสติ). บทว่า สตฺถารา วา สตฺถารํ คือ หรือนำศาสดาเข้าไปเทียบกับศาสดาแล้ว (ถามว่า) "ศาสดาของท่านละธรรมเหล่านั้นโดยสิ้นเชิงแล้วประพฤติอยู่ หรือว่าพระสมณโคดม (ละแล้วประพฤติอยู่)". แม้ในบทที่สอง ก็นัยนี้เหมือนกัน.

Idāni tamatthaṃ yojetvā dassento – ‘‘ye imesaṃ bhavata’’ntiādimāha. Tattha akusalā akusalasaṅkhātāti akusalā ceva ‘‘akusalā’’ti ca saṅkhātā ñātā koṭṭhāsaṃ vā katvā ṭhapitāti attho. Esa nayo sabbapadesu. Api cettha sāvajjāti sadosā. Na alamariyāti niddosaṭṭhena ariyā bhavituṃ nālaṃ asamatthā.

บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงเนื้อความนั้นโดยทรงประกอบ (กับบทว่าอกุศลเป็นต้น) จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “เย อิเมสํ ภวตํ” (ธรรมเหล่าใดของท่านเหล่านี้) ในบทเหล่านั้น บทว่า อกุสลา อกุสลสงฺขาตา ความว่า เป็นอกุศลด้วย และถูกนับว่า “อกุศล” ด้วย หรืออันเขารู้กัน หรืออันเขาทำเป็นส่วนๆ ไว้ นัยนี้พึงใช้ในบททั้งปวง อนึ่ง ในบทเหล่านั้น บทว่า สาวชฺชา คือ เป็นไปกับด้วยโทษ บทว่า น อลมริยา คือ ไม่สามารถ ไม่ควรเพื่อจะเป็นอริยะ เพราะไม่มีโทษ

386-392. Yaṃ viññū samanuyuñjantāti yena viññū amhe ca aññe ca pucchantā evaṃ vadeyyuṃ, taṃ ṭhānaṃ vijjati, atthi taṃ kāraṇanti attho. Yaṃ vā pana bhonto pare gaṇācariyāti pare pana bhonto gaṇācariyā yaṃ vā taṃ vā appamattakaṃ pahāya vattantīti attho. Amheva tattha yebhuyyena pasaṃseyyunti idaṃ bhagavā satthārā satthāraṃ samanuyuñjanepi āha – saṅghena saṃghaṃ samanuyuñjanepi. Kasmā? Saṅghapasaṃsāyapi satthuyeva pasaṃsāsiddhito. Pasīdamānāpi hi buddhasampattiyā saṅghe, saṅghasampattiyā ca buddhe pasīdanti, tathā hi bhagavato sarīrasampattiṃ disvā, dhammadesanaṃ vā sutvā bhavanti vattāro – ‘‘lābhā vata bho sāvakānaṃ ye evarūpassa satthu santikāvacarā’’ti, evaṃ buddhasampattiyā saṅghe pasīdanti. Bhikkhūnaṃ panācāragocaraṃ abhikkamapaṭikkamādīni ca disvā bhavanti vattāro – ‘‘santikāvacarānaṃ vata bho sāvakānaṃ ayañca upasamaguṇo satthu kīva rūpo bhavissatī’’ti, evaṃ saṅghasampattiyā buddhe pasīdanti. Iti yā satthupasaṃsā, sā saṅghassa. Yā saṅghassa pasaṃsā, sā satthūti saṅghapasaṃsāyapi satthuyeva pasaṃsāsiddhito bhagavā dvīsupi nayesu – ‘‘amheva tattha yebhuyyena pasaṃseyyu’’nti āha. Samaṇo gotamo ime dhamme anavasesaṃ pahāya vattati, yaṃ vā pana bhonto pare gaṇācariyātiādīsupi panettha ayamadhippāyo – sampattasamādānasetughātavasena [Pg.291] hi tisso viratiyo. Tāsu sampattasamādāna viratimattameva aññesaṃ hoti, setughātavirati pana sabbena sabbaṃ natthi. Pañcasu pana tadaṅgavikkhambhanasamucchedapaṭipassaddhinissaraṇappahānesu aṭṭhasamāpattivasena ceva vipassanāmattavasena ca tadaṅgavikkhambhanappahānamattameva aññesaṃ hoti. Itarāni tīṇi pahānāni sabbena sabbaṃ natthi. Tathā sīlasaṃvaro, khantisaṃvaro, ñāṇasaṃvaro, satisaṃvaro, vīriyasaṃvaroti pañca saṃvarā, tesu pañcasīlamattameva adhivāsanakhantimattameva ca aññesaṃ hoti, sesaṃ sabbena sabbaṃ natthi.

บทว่า ยํ วิญฺญู สมนุยุญฺชนฺตา ความว่า เพราะเหตุใด วิญญูชนทั้งหลายเมื่อสอบถามเราและผู้อื่น พึงกล่าวอย่างนี้ ฐานะนั้นย่อมมี เหตุนั้นมีอยู่ บทว่า ยํ วา ปน โภนฺโต ปเร คณาจริยา ความว่า ส่วนคณาจารย์อื่นผู้เจริญทั้งหลาย ละอกุศลเล็กน้อยอย่างใดอย่างหนึ่งแล้วเป็นอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสคำนี้ว่า “อเมฺหว ตตฺถ เยภุยฺเยน ปสํเสยฺยุํ” (ในเรื่องนั้น ชนทั้งหลายพึงสรรเสริญเราโดยส่วนมาก) แม้ในการสอบถามพระศาสดากับพระศาสดา แม้ในการสอบถามพระสงฆ์กับพระสงฆ์ เพราะเหตุไร? เพราะแม้ด้วยการสรรเสริญพระสงฆ์ การสรรเสริญพระศาสดาย่อมสำเร็จ จริงอยู่ ชนทั้งหลายผู้เลื่อมใส ย่อมเลื่อมใสในพระสงฆ์เพราะพุทธสมบัติ และเลื่อมใสในพระพุทธเจ้าเพราะสังฆสมบัติ อธิบายว่า ชนทั้งหลายเห็นพระสรีรสมบัติของพระผู้มีพระภาค หรือได้ฟังพระธรรมเทศนาแล้ว ย่อมเป็นผู้กล่าวว่า “เป็นลาภหนอ ท่านผู้เจริญ ของพระสาวกทั้งหลาย ผู้เป็นผู้เที่ยวไปในสำนักของพระศาสดาผู้มีพระรูปเช่นนี้” ดังนี้, ด้วยประการฉะนี้ ชนทั้งหลายย่อมเลื่อมใสในพระสงฆ์เพราะพุทธสมบัติ ส่วนชนทั้งหลายเห็นอาจารโคจรและอภิกกมปฏิิกกมะเป็นต้นของภิกษุทั้งหลายแล้ว ย่อมเป็นผู้กล่าวว่า “ท่านผู้เจริญ คุณคือความสงบนี้ของพระสาวกผู้เที่ยวไปในสำนักยังมีถึงเพียงนี้ คุณคือความสงบของพระศาสดาจักเป็นเช่นไรหนอ” ดังนี้, ด้วยประการฉะนี้ ชนทั้งหลายย่อมเลื่อมใสในพระพุทธเจ้าเพราะสังฆสมบัติ เพราะฉะนั้น การสรรเสริญใดเป็นของพระศาสดา การสรรเสริญนั้นเป็นของพระสงฆ์ การสรรเสริญใดเป็นของพระสงฆ์ การสรรเสริญนั้นเป็นของพระศาสดา เพราะแม้ด้วยการสรรเสริญพระสงฆ์ การสรรเสริญพระศาสดาย่อมสำเร็จ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสในนัยทั้งสองว่า “อเมฺหว ตตฺถ เยภุยฺเยน ปสํเสยฺยุํ” แม้ในบทเป็นต้นว่า “สมโณ โคตโม อิเม ธมฺเม อนวเสสํ ปหาย วตฺตติ, ยํ วา ปน โภนฺโต ปเร คณาจริยา” ในที่นี้มีอธิบายดังนี้ จริงอยู่ วิรัติมี ๓ อย่าง คือ สัมปัตตวิรัติ สมาทานวิรัติ และเสตุฆาตวิรัติ (สมุจเฉทวิรัติ) ในวิรัติเหล่านั้น มีเพียงสัมปัตตวิรัติและสมาทานวิรัติเท่านั้นที่เป็นของผู้อื่น ส่วนเสตุฆาตวิรัติไม่มีโดยประการทั้งปวง อนึ่ง ในปหาน ๕ คือ ตทังคปหาน วิกขัมภนปหาน สมุจเฉทปหาน ปฏิปัสสัทธิปหาน และนิสสรณปหาน มีเพียงตทังคปหานและวิกขัมภนปหานเท่านั้นที่เป็นของผู้อื่น ด้วยอำนาจอัฏฐสมาบัติและด้วยอำนาจวิปัสสนาเท่านั้น ปหาน ๓ อย่างที่เหลือไม่มีโดยประการทั้งปวง ฉันใดก็ฉันนั้น สังวร ๕ คือ สีลสังวร ขันติสังวร ญาณสังวร สติสังวร และวิริยสังวร ในสังวรเหล่านั้น มีเพียงเบญจศีลและอธิวาสนขันติเท่านั้นที่เป็นของผู้อื่น ที่เหลือไม่มีโดยประการทั้งปวง

Pañca kho panime uposathuddesā, tesu pañcasīlamattameva aññesaṃ hoti. Pātimokkhasaṃvarasīlaṃ sabbena sabbaṃ natthi. Iti akusalappahāne ca kusalasamādāne ca, tīsu viratīsu, pañcasu pahānesu, pañcasu saṃvaresu, pañcasu uddesesu, – ‘‘ahameva ca mayhañca sāvakasaṅgho loke paññāyati, mayā hi sadiso satthā nāma, mayhaṃ sāvakasaṅghena sadiso saṅgho nāma natthī’’ti bhagavā sīhanādaṃ nadati.

ก็อุโบสถอุเทศ ๕ เหล่านี้แล ในอุเทศเหล่านั้น มีเพียงเบญจศีลเท่านั้นที่เป็นของผู้อื่น ปาฏิโมกขสังวรศีลไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะฉะนั้น ในการละอกุศลและการสมาทานกุศล, ในวิรัติ ๓, ในปหาน ๕, ในสังวร ๕, ในอุเทศ ๕, พระผู้มีพระภาคทรงบันลือสีหนาทว่า “เราและหมู่สาวกของเราเท่านั้นย่อมปรากฏในโลก จริงอยู่ ศาสดาชื่อว่าผู้เสมอด้วยเราไม่มี หมู่สงฆ์ชื่อว่าผู้เสมอด้วยหมู่สาวกของเราไม่มี” ดังนี้

Ariyaaṭṭhaṅgikamaggavaṇṇanā

อรรถกถาอริยอัฏฐังคิกมรรค

393. Evaṃ sīhanādaṃ naditvā tassa sīhanādassa aviparītabhāvāvabodhanatthaṃ – ‘‘atthi, kassapa, maggo’’tiādimāha. Tattha maggoti lokuttaramaggo. Paṭipadāti pubbabhāgapaṭipadā. Kālavādītiādīni brahmajāle vaṇṇitāni. Idāni taṃ duvidhaṃ maggañca paṭipadañca ekato katvā dassento – ‘‘ayameva ariyo’’tiādimāha. Idaṃ pana sutvā acelo cintesi – ‘‘samaṇo gotamo mayhaṃyeva maggo ca paṭipadā ca atthi, aññesaṃ natthīti maññati, handassāhaṃ amhākampi maggaṃ kathemī’’ti. Tato acelakapaṭipadaṃ kathesi. Tenāha – ‘‘evaṃ vutte acelo kassapo bhagavantaṃ etadavoca…pe… udakorohanānuyogamanuyutto viharatī’’ti.

๓๙๓. ครั้นทรงบันลือสีหนาทอย่างนี้แล้ว เพื่อทรงให้ทรงทราบถึงความไม่วิปริตของสีหนาทนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “ดูก่อนกัสสปะ มรรคมีอยู่” ในบทเหล่านั้น บทว่า มคฺโค คือ โลกุตตรมรรค บทว่า ปฏิปทา คือ บุพพภาคปฏิปทา บทเป็นต้นว่า กาลวาที ข้าพเจ้าได้พรรณนาไว้แล้วในพรหมชาลสูตร บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงมรรคและปฏิปทาทั้งสองอย่างนั้นรวมกัน จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “อยเมว อริโย” (อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แล) ส่วนอเจลกัสสปะได้ฟังดังนั้นแล้วจึงคิดว่า “สมณโคดมย่อมสำคัญว่า มรรคและปฏิปทามีอยู่แก่เราผู้เดียวเท่านั้น ไม่มีแก่ผู้อื่น เอาล่ะ เราจะกล่าวถึงมรรคแม้ของเราแก่สมณโคดมนั้นบ้าง” ลำดับนั้น เขาจึงได้กล่าวถึงอเจลกปฏิปทา เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว อเจลกัสสปะได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้...ฯลฯ...เป็นผู้ประกอบความเพียรในการลงน้ำอยู่”

Tapopakkamakathāvaṇṇanā

อรรถกถาตโปปักกมกถา

394. Tattha tapopakkamāti tapārambhā, tapakammānīti attho. Sāmaññasaṅkhātāti samaṇakammasaṅkhātā. Brahmaññasaṅkhātāti brāhmaṇakammasaṅkhātā. Acelakoti niccolo, naggoti attho. Muttācāroti visaṭṭhācāro, uccārakammādīsu lokiyakulaputtācārena virahito [Pg.292] ṭhitakova uccāraṃ karoti, passāvaṃ karoti, khādati, bhuñjati ca. Hatthāpalekhanoti hatthe piṇḍamhi ṭhite jivhāya hatthaṃ apalikhati, uccāraṃ vā katvā hatthasmiññeva daṇḍakasaññī hutvā hatthena apalikhati. ‘‘Bhikkhāgahaṇatthaṃ ehi, bhante’’ti vutto na etīti na ehibhaddantiko. ‘‘Tena hi tiṭṭha, bhante’’ti vuttopi na tiṭṭhatīti natiṭṭhabhaddantiko. Tadubhayampi kira so – ‘‘etassa vacanaṃ kataṃ bhavissatī’’ti na karoti. Abhihaṭanti puretaraṃ gahetvā āhaṭaṃ bhikkhaṃ, uddissakatanti ‘‘imaṃ tumhe uddissa kata’’nti evaṃ ārocitaṃ bhikkhaṃ. Na nimantananti ‘‘asukaṃ nāma kulaṃ vā vīthiṃ vā gāmaṃ vā paviseyyāthā’’ti evaṃ nimantitabhikkhampi na sādiyati, na gaṇhati. Na kumbhimukhāti kumbhito uddharitvā diyyamānaṃ bhikkhaṃ na gaṇhati. Na kaḷopimukhāti kaḷopīti ukkhali vā pacchi vā, tatopi na gaṇhati. Kasmā? Kumbhikaḷopiyo maṃ nissāya kaṭacchunā pahāraṃ labhantīti. Na eḷakamantaranti ummāraṃ antaraṃ katvā diyyamānaṃ na gaṇhati. Kasmā? ‘‘Ayaṃ maṃ nissāya antarakaraṇaṃ labhatī’’ti. Daṇḍamusalesupi eseva nayo.

๓๙๔. ในบทเหล่านั้น บทว่า ตโปปักกมา มีอรรถว่า ความพากเพียรในตบะ, กรรมคือตบะ. บทว่า สามัญญสังขาตา คือ อันนับว่าเป็นกรรมของสมณะ. บทว่า พรหคัญญสังขาตา คือ อันนับว่าเป็นกรรมของพราหมณ์. บทว่า อเจลโก มีอรรถว่า ผู้ไม่มีผ้า, ผู้เปลือยกาย. บทว่า มุตตาจาโร คือ ผู้มีอาจาระอันปล่อยแล้ว, คือในกรรมมีการถ่ายอุจจาระเป็นต้น ปราศจากอาจาระของกุลบุตรชาวโลก ยืนถ่ายอุจจาระ ยืนถ่ายปัสสาวะ เคี้ยว และกิน. บทว่า หัตถาปเลขโน คือ เมื่อก้อนข้าวอยู่ในมือ ก็เลียมือด้วยลิ้น หรือถ่ายอุจจาระแล้ว มีความสำคัญว่าเป็นท่อนไม้ จึงเช็ดด้วยมือ. ชื่อว่า นะ เอหิภัททันติโก เพราะเมื่อถูกกล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ ขอจงมาเพื่อรับภิกษาเถิด" ก็ไม่มา. ชื่อว่า นะ ติฏฐภัททันติโก เพราะแม้ถูกกล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ ถ้าเช่นนั้น ขอจงหยุดก่อนเถิด" ก็ไม่หยุด. ได้ยินว่า อเจลกะผู้นั้นไม่กระทำแม้ทั้งสองอย่างนั้น ด้วยคิดว่า "จักเป็นการทำตามคำของผู้นี้". บทว่า อภิหฏัง คือ ภิกษาที่เขานำมาก่อน (ที่ตนจะไปถึง). บทว่า อุททิสสกตัง คือ ภิกษาที่เขาบอกว่า "สิ่งนี้ทำเจาะจงท่าน". บทว่า นะ นิมันตะนัง คือ ไม่รับ ไม่ยินดี แม้ภิกษาที่เขานิมนต์อย่างนี้ว่า "ขอท่านจงเข้าไปสู่ตระกูลชื่อโน้น หรือถนนชื่อโน้น หรือบ้านชื่อโน้นเถิด". บทว่า นะ กุมภิมุขา คือ ไม่รับภิกษาที่เขาตักจากหม้อถวาย. บทว่า นะ กโฬปิมุขา คือ คำว่า กโฬปิ ได้แก่ หม้อข้าว หรือ ตะกร้า, ไม่รับ (ภิกษาที่ตัก) จากภาชนะนั้น. เพราะเหตุไร? เพราะคิดว่า "หม้อและตะกร้าเหล่านี้อาศัยเรา จึงถูกทัพพีกระทบ". บทว่า นะ เอฬกมันตะรัง คือ ไม่รับ (ภิกษา) ที่เขาถวายโดยทำธรณีประตูไว้ในระหว่าง. เพราะเหตุไร? เพราะคิดว่า "สิ่งนี้ (ธรณีประตู) อาศัยเรา จึงถูกทำไว้ในระหว่าง". แม้ในสากและไม้ค้อน ก็นัยนี้เหมือนกัน.

Dvinnanti dvīsu bhuñjamānesu ekasmiṃ uṭṭhāya dente na gaṇhati. Kasmā? ‘‘Ekassa kabaḷantarāyo hotī’’ti. Na gabbhiniyātiādīsu pana ‘‘gabbhiniyā kucchiyaṃ dārako kilamati. Pāyantiyā dārakassa khīrantarāyo hoti, purisantaragatāya ratiantarāyo hotī’’ti na gaṇhati. Saṃkittīsūti saṃkittetvā katabhattesu, dubbhikkhasamaye kira acelakasāvakā acelakānaṃ atthāya tato tato taṇḍulādīni samādapetvā bhattaṃ pacanti. Ukkaṭṭho acelako tatopi na paṭiggaṇhati. Na yattha sāti yattha sunakho – ‘‘piṇḍaṃ labhissāmī’’ti upaṭṭhito hoti, tattha tassa adatvā āhaṭaṃ na gaṇhati. Kasmā? Etassa piṇḍantarāyo hotīti. Saṇḍasaṇḍacārinīti samūhasamūhacārinī, sace hi acelakaṃ disvā – ‘‘imassa bhikkhaṃ dassāmā’’ti manussā bhattagehaṃ pavisanti, tesu ca pavisantesu kaḷopimukhādīsu nilīnā makkhikā uppatitvā saṇḍasaṇḍā caranti, tato āhaṭaṃ bhikkhaṃ na gaṇhati. Kasmā? Maṃ nissāya makkhikānaṃ gocarantarāyo jātoti.

บทว่า ทวินนัง คือ เมื่อคนสองคนกำลังกินอยู่ คนหนึ่งลุกขึ้นถวาย ก็ไม่รับ. เพราะเหตุไร? เพราะคิดว่า "อันตรายแห่งคำข้าวของคนหนึ่งย่อมมี". ส่วนในบทว่า นะ คัพภินิยา เป็นต้น ไม่รับเพราะคิดว่า "ทารกในครรภ์ของหญิงมีครรภ์ย่อมลำบาก. อันตรายแห่งน้ำนมของทารกของหญิงผู้ให้นมย่อมมี, อันตรายแห่งความยินดีของหญิงผู้ไปหาชายอื่นย่อมมี". บทว่า สังกิตตีสุ คือ ในภัตที่เขารวบรวมกันทำ, ได้ยินว่า ในสมัยทุพภิกขภัย สาวกของอเจลกะทั้งหลาย เพื่อประโยชน์แก่อเจลกะทั้งหลาย จึงให้รวบรวมข้าวสารเป็นต้นจากที่นั้นๆ แล้วหุงภัต. อเจลกะผู้เคร่งครัดย่อมไม่รับแม้จากภัตนั้น. บทว่า นะ ยัตถะ สา คือ ในที่ใด สุนัขยืนอยู่ด้วยคิดว่า "เราจักได้ก้อนข้าว" ในที่นั้น ไม่รับ (ภัต) ที่เขานำมาถวายโดยไม่ให้แก่สุนัขนั้น. เพราะเหตุไร? เพราะคิดว่า "อันตรายแห่งก้อนข้าวของสุนัขนี้ย่อมมี". บทว่า สัณฑสัณฑจารินี คือ ผู้เที่ยวไปเป็นหมู่ๆ, ด้วยว่า ถ้ามนุษย์ทั้งหลายเห็นอเจลกะแล้วคิดว่า "เราจักถวายภิกษาแก่ท่านผู้นี้" แล้วเข้าไปสู่โรงครัว และเมื่อพวกเขาเข้าไป แมลงวันทั้งหลายที่เกาะอยู่ที่ปากหม้อข้าวเป็นต้น ก็บินขึ้นเที่ยวไปเป็นหมู่ๆ, ไม่รับภิกษาที่นำมาจากที่นั้น. เพราะเหตุไร? เพราะคิดว่า "อันตรายแห่งที่หาอาหารของแมลงวันทั้งหลายเกิดขึ้นแล้วเพราะอาศัยเรา".

Thusodakanti [Pg.293] sabbasassasambhārehi kataṃ sovīrakaṃ. Ettha ca surāpānameva sāvajjaṃ, ayaṃ pana sabbesupi sāvajjasaññī. Ekāgārikoti yo ekasmiṃyeva gehe bhikkhaṃ labhitvā nivattati. Ekālopikoti yo ekeneva ālopena yāpeti. Dvāgārikādīsupi eseva nayo. Ekissāpi dattiyāti ekāya dattiyā. Datti nāma ekā khuddakapāti hoti, yattha aggabhikkhaṃ pakkhipitvā ṭhapenti. Ekāhikanti ekadivasantarikaṃ. Addhamāsikanti addhamāsantarikaṃ. Pariyāyabhattabhojananti vārabhattabhojanaṃ, ekāhavārena dvīhavārena sattāhavārena aḍḍhamāsavārenāti evaṃ divasavārena āgatabhattabhojanaṃ.

บทว่า ถุโสทกัง คือ น้ำส้มสายชูที่ทำจากส่วนประกอบของธัญพืชทุกชนิด. และในบรรดาสิ่งเหล่านี้ การดื่มสุราเท่านั้นที่มีโทษ แต่อเจลกะผู้นี้มีความสำคัญว่ามีโทษในทุกสิ่ง. ชื่อว่า เอคาคาริโก คือ ผู้ใดได้รับภิกษาในเรือนหลังเดียวเท่านั้นแล้วกลับ. ชื่อว่า เอกาโลปิโก คือ ผู้ใดยังชีพด้วยคำข้าวคำเดียวเท่านั้น. แม้ในบทว่า ทวาคาริกะ เป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า เอกิสสาปิ ทัตติยา คือ ด้วยทัพพีเดียว. ชื่อว่า ทัตติ ได้แก่ ภาชนะเล็กๆ ใบหนึ่ง ซึ่งเขาใส่ภิกษาที่เป็นส่วนเลิศไว้. บทว่า เอากาหิกัง คือ เว้นวันหนึ่ง. บทว่า อัทธมาสิกัง คือ เว้นกึ่งเดือน. บทว่า ปริยายภัตตโภชนัง คือ การบริโภคภัตตามวาระ คือ การบริโภคภัตที่มาถึงตามวาระวันอย่างนี้ คือ โดยวาระเว้นวันหนึ่ง โดยวาระเว้นสองวัน โดยวาระเว้นเจ็ดวัน โดยวาระเว้นกึ่งเดือน.

395. Sākabhakkhoti allasākabhakkho. Sāmākabhakkhoti sāmākataṇḍulabhakkho. Nīvārādīsu nīvāro nāma araññe sayaṃjātā vīhijāti. Daddulanti cammakārehi cammaṃ likhitvā chaḍḍitakasaṭaṃ. Haṭaṃ vuccati silesopi sevālopi. Kaṇanti kuṇḍakaṃ. Ācāmoti bhattaukkhalikāya laggo jhāmakaodano, taṃ chaḍḍitaṭṭhānatova gahetvā khādati, ‘‘odanakañjiya’’ntipi vadanti. Piññākādayo pākaṭā eva. Pavattaphalabhojīti patitaphalabhojī.

๓๙๕. ชื่อว่า สากภักโข คือ ผู้บริโภคผักสดเป็นอาหาร. ชื่อว่า สามากภักโข คือ ผู้บริโภคข้าวฟ่างเป็นอาหาร. ในบทว่า นีวาระ เป็นต้น ชื่อว่า นีวาระ ได้แก่ ข้าวเปลือกชนิดหนึ่งที่เกิดขึ้นเองในป่า. บทว่า ทัททุลัง คือ กากหนังที่ช่างหนังขูดทิ้ง. แม้ยางไม้และสาหร่าย ก็เรียกว่า หฏะ. บทว่า กณัง คือ รำข้าว. บทว่า อาจาโม คือ ข้าวไหม้ที่ติดอยู่ที่หม้อข้าว เขานำข้าวนั้นจากที่ที่เขาทิ้งแล้วมากิน, บางทีก็เรียกว่า โอทนกัญจิยะ (น้ำข้าว). กากงาเป็นต้น ปรากฏชัดอยู่แล้ว. ชื่อว่า ปวัตตผลโภชี คือ ผู้บริโภคผลไม้ที่หล่นเอง.

396. Sāṇānīti sāṇavākacoḷāni. Masāṇānīti missakacoḷāni. Chavadussānīti matasarīrato chaḍḍitavatthāni, erakatiṇādīni vā ganthetvā katanivāsanāni. Paṃsukūlānīti pathaviyaṃ chaḍḍitanantakāni. Tirīṭānīti rukkhatacavatthāni. Ajinanti ajinamigacammaṃ. Ajinakkhipanti tadeva majjhe phālitakaṃ. Kusacīranti kusatiṇāni ganthetvā katacīraṃ. Vākacīraphalakacīresupi eseva nayo. Kesakambalanti manussakesehi katakambalaṃ. Yaṃ sandhāya vuttaṃ –

๓๙๖. บทว่า สาณานิ คือ ผ้าที่ทอด้วยเปลือกปอ. บทว่า มสาณานิ คือ ผ้าที่ทอด้วยเส้นใยผสม. บทว่า ฉวทุสสานิ คือ ผ้าที่ทิ้งจากซากศพ หรือผ้าที่ทำโดยการร้อยหญ้าปล้องเป็นต้น. บทว่า ปังสุกูลานิ คือ ผ้าที่ไม่มีชายซึ่งถูกทิ้งไว้บนพื้นดิน. บทว่า ติรีฏานิ คือ ผ้าเปลือกไม้. บทว่า อชินัง คือ หนังเสือ. บทว่า อชินักขิปัง คือ หนังเสือนั่นเองที่ผ่าตรงกลาง. บทว่า กุสจีรัง คือ ผ้าที่ทำโดยการร้อยหญ้าคา. แม้ในผ้าเปลือกไม้และผ้าที่ทำจากแผ่นไม้ ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า เกสกัมพลััง คือ ผ้ากัมพลที่ทำด้วยผมมนุษย์. ซึ่งทรงหมายถึงแล้วตรัสว่า –

‘‘Seyyathāpi bhikkhave, yāni kānici tantāvutāni vatthāni, kesakambalo tesaṃ paṭikiṭṭho akkhāyati. Kesakambalo, bhikkhave, sīte sīto, uṇhe uṇho appaggho ca dubbaṇṇo ca duggandho dukkhasamphasso’’ti.

"ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนว่า บรรดาผ้าที่ทอด้วยเส้นด้ายชนิดใดชนิดหนึ่ง ผ้ากัมพลที่ทำด้วยผมมนุษย์ บัณฑิตกล่าวว่าเลวที่สุด. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผ้ากัมพลที่ทำด้วยผมมนุษย์ ในฤดูหนาวก็เย็น ในฤดูร้อนก็ร้อน ทั้งมีราคาน้อย มีสีไม่ดี มีกลิ่นเหม็น และมีสัมผัสไม่ดี"

Vāḷakambalanti [Pg.294] assavālehi katakambalaṃ. Ulūkapakkhikanti ulūkapakkhāni ganthetvā katanivāsanaṃ. Ukkuṭikappadhānamanuyuttoti ukkuṭikavīriyaṃ anuyutto, gacchantopi ukkuṭikova hutvā uppatitvā uppatitvā gacchati. Kaṇṭakāpassayikoti ayakaṇṭake vā pakatikaṇṭake vā bhūmiyaṃ koṭṭetvā tattha cammaṃ attharitvā ṭhānacaṅkamādīni karoti. Seyyanti sayantopi tattheva seyyaṃ kappeti. Phalakaseyyanti rukkhaphalake seyyaṃ. Thaṇḍilaseyyanti thaṇḍile ucce bhūmiṭhāne seyyaṃ. Ekapassayikoti ekapasseneva sayati. Rajojalladharoti sarīraṃ telena makkhitvā rajuṭṭhānaṭṭhāne tiṭṭhati, athassa sarīre rajojallaṃ laggati, taṃ dhāreti. Yathāsanthatikoti laddhaṃ āsanaṃ akopetvā yadeva labhati, tattheva nisīdanasīlo. Vekaṭikoti vikaṭakhādanasīlo. Vikaṭanti gūthaṃ vuccati. Apānakoti paṭikkhittasītudakapāno. Sāyaṃ tatiyamassāti sāyatatiyakaṃ. Pāto, majjhanhike, sāyanti divasassa tikkhattuṃ pāpaṃ pavāhessāmīti udakorohanānuyogaṃ anuyutto viharatīti.

บทว่า วาฬกมฺพลํ ได้แก่ ผ้ากัมพลที่ทำด้วยขนหางม้า. บทว่า อุลูกปฺอกฺขิกํ ได้แก่ ผ้านุ่งที่ทำโดยการร้อยปีกนกเค้า. บทว่า อุกฺกุฏิกปฺปธานมนุยุตฺโต ได้แก่ เป็นผู้ประกอบความเพียรด้วยการนั่งกระโหย่ง แม้เมื่อเดิน ก็เดินไปโดยกระโดดหย็องๆ ไป. บทว่า กณฺฏกาปสฺสยิโก ได้แก่ ผู้ตอกหนามเหล็กหรือหนามไม้ลงบนพื้นดินแล้วปูหนังไว้บนนั้น ทำการยืน การจงกรม เป็นต้น. บทว่า เสยฺยํ ได้แก่ แม้เมื่อจะนอน ก็นอนบนที่นอนนั้นนั่นเอง. บทว่า ผลกเสยฺยํ ได้แก่ การนอนบนแผ่นกระดานไม้. บทว่า ถณฺฑิลเสยฺยํ ได้แก่ การนอนบนพื้นดินที่ไม่มีหญ้าซึ่งยกสูงขึ้น. บทว่า เอกปสฺสยิโก ได้แก่ ผู้นอนตะแคงข้างเดียว. บทว่า รโชชลฺลธโร ได้แก่ ผู้ที่ชโลมร่างกายด้วยน้ำมันแล้วไปยืนอยู่ในที่ที่มีฝุ่นฟุ้งขึ้น แล้วธุลีและของสกปรกก็ติดที่ร่างกายของเขา เขาก็ทรงไว้ซึ่งสิ่งนั้น. บทว่า ยถาสนฺถติโก ได้แก่ ผู้ที่ไม่เปลี่ยนอาสนะที่ได้รับแล้ว ได้อาสนะใด ก็มีปกติที่จะนั่งบนอาสนะนั้นนั่นเอง. บทว่า เวกฏิโก ได้แก่ ผู้มีปกติกินของไม่สะอาด. คำว่า วิกฏํ หมายถึง อุจจาระ. บทว่า อปานโก ได้แก่ ผู้ที่งดเว้นการดื่มน้ำเย็น. บทว่า สายนฺตติยกํ ความว่า การลงน้ำครั้งที่สามของเขามีในเวลาเย็น. เป็นผู้ประกอบตามซึ่งการลงไปในน้ำ ด้วยตั้งใจว่า ‘เราจักลอยบาปในเวลาเช้า เวลาเที่ยง และเวลาเย็น คือวันละ 3 ครั้ง’ อยู่ ดังนี้.

Tapopakkamaniratthakatāvaṇṇanā

วรรณนาว่าด้วยความไร้ผลแห่งความเพียรในการบำเพ็ญตบะ

397. Atha bhagavā sīlasampadādīhi vinā tesaṃ tapopakkamānaṃ niratthakataṃ dassento – ‘‘acelako cepi kassapa hotī’’tiādimāha. Tattha ārakā vāti dūreyeva. Averanti dosaveravirahitaṃ. Abyāpajjanti domanassabyāpajjarahitaṃ.

๓๙๗. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงแสดงความไร้ผลแห่งความเพียรในการบำเพ็ญตบะเหล่านั้น ที่ปราศจากศีลสัมปทาเป็นต้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ‘ดูก่อนกัสสปะ ถึงแม้จะเป็นอเจลกะ...’ ในบทเหล่านั้น บทว่า อารกา วา ความว่า อยู่ห่างไกลทีเดียว. บทว่า อเวรํ ความว่า ปราศจากเวรคือโทสะ. บทว่า อพฺยาปชฺชํ ความว่า ปราศจากความเบียดเบียนคือโทมนัส.

398. Dukkaraṃ, bho gotamāti idaṃ kassapo ‘‘mayaṃ pubbe ettakamattaṃ sāmaññañca brahmaññañcāti vicarāma, tumhe pana aññaṃyeva sāmaññañca brahmaññañca vadathā’’ti dīpento āha. Pakati kho esāti pakatikathā esā. Imāya ca, kassapa, mattāyāti ‘‘kassapa yadi iminā pamāṇena evaṃ parittakena paṭipattikkamena sāmaññaṃ vā brahmaññaṃ vā dukkaraṃ sudukkaraṃ nāma abhavissa, tato netaṃ abhavissa kallaṃ vacanāya dukkaraṃ sāmañña’’nti ayamettha padasambandhena saddhiṃ attho. Etena nayena sabbattha padasambandho veditabbo.

๓๙๘. กัสสปะได้กล่าวคำนี้ว่า ‘ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ การบำเพ็ญตบะเป็นสิ่งที่ทำได้ยาก’ เพื่อแสดงความหมายว่า ‘ในกาลก่อน พวกข้าพระองค์เที่ยวไปด้วยเข้าใจว่า การปฏิบัติเพียงเท่านี้เป็นสมณธรรมและพรหมจรรย์ แต่ท่านกลับกล่าวถึงสมณธรรมและพรหมจรรย์อย่างอื่นไปเสีย’. บทว่า ปกติ โข เอสา ความว่า นี่เป็นคำพูดตามปกติ. บทว่า อิมาย จ กสฺสป มตฺตาย ความว่า ‘ดูก่อนกัสสปะ หากว่าสมณธรรมหรือพรหมจรรย์จะชื่อว่าเป็นสิ่งที่ทำได้ยาก เป็นสิ่งที่ทำได้ยากอย่างยิ่ง ด้วยประมาณเท่านี้ ด้วยลำดับแห่งการปฏิบัติเพียงเล็กน้อยเท่านี้แล้วไซร้ เมื่อเป็นเช่นนั้น คำที่ว่า ‘สมณธรรมเป็นสิ่งที่ทำได้ยาก’ นี้ ก็ไม่ควรจะกล่าวได้เลย’ นี้คือเนื้อความพร้อมกับการเชื่อมบทในบทนี้. พึงทราบการเชื่อมบทในที่ทั้งปวงโดยนัยนี้.

399. Dujjānoti [Pg.295] idampi so ‘‘mayaṃ pubbe ettakena samaṇo vā brāhmaṇo vā hotīti vicarāma, tumhe pana aññathā vadathā’’ti idaṃ sandhāyāha. Athassa bhagavā taṃ pakativādaṃ paṭikkhipitvā sabhāvatova dujjānabhāvaṃ āvikaronto punapi – ‘‘pakati kho’’tiādimāha. Tatrāpi vuttanayeneva padasambandhaṃ katvā attho veditabbo.

๓๙๙. แม้คำว่า ทุชฺชาโน นี้ อเจลกัสสปะนั้นก็กล่าวหมายถึงความนี้ว่า ‘ในกาลก่อน พวกข้าพระองค์เที่ยวไปด้วยเข้าใจว่า บุคคลย่อมเป็นสมณะหรือพราหมณ์ได้ด้วยการปฏิบัติเพียงเท่านี้ แต่ท่านกลับกล่าวเป็นอย่างอื่น’. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงปฏิเสธคำพูดตามปกติของอเจลกัสสปะนั้นแล้ว เมื่อจะทรงประกาศความเป็นผู้ที่รู้ได้ยากโดยสภาวะทีเดียว จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ‘ปกติ โข’ อีกครั้ง. แม้ในบทนั้น ก็พึงทราบเนื้อความโดยทำความเชื่อมบทตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว.

Sīlasamādhipaññāsampadāvaṇṇanā

วรรณนาว่าด้วยศีลสมาธิปัญญาสัมปทา

400-401. Katamā pana sā, bho gotamāti kasmā pucchati. Ayaṃ kira paṇḍito bhagavato kathentasseva kathaṃ uggahesi, atha attano paṭipattiyā niratthakataṃ viditvā samaṇo gotamo – ‘‘tassa ‘cāyaṃ sīlasampadā, cittasampadā, paññāsampadā abhāvitā hoti asacchikatā, atha kho so ārakāva sāmaññā’tiādimāha. Handa dāni naṃ tā sampattiyo pucchāmī’’ti sīlasampadādivijānanatthaṃ pucchati. Athassa bhagavā buddhuppādaṃ dassetvā tantidhammaṃ kathento tā sampattiyo dassetuṃ – ‘‘idha kassapā’’tiādimāha. Imāya ca kassapa sīlasampadāyāti idaṃ arahattaphalameva sandhāya vuttaṃ. Arahattaphalapariyosānañhi bhagavato sāsanaṃ. Tasmā arahattaphalasampayuttāhi sīlacittapaññāsampadāhi aññā uttaritarā vā paṇītatarā vā sīlādisampadā natthīti āha.

๔๐๐-๔๐๑. เหตุไฉนจึงทูลถามว่า ‘ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ก็ข้อนั้นเป็นไฉน’. ได้ยินว่า อเจลกัสสปะนี้เป็นบัณฑิต ได้จดจำพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคขณะที่กำลังตรัสอยู่นั่นเอง ลำดับนั้น เมื่อทราบความไร้ผลแห่งการปฏิบัติของตนแล้ว จึงทูลถามเพื่อประสงค์จะทราบศีลสัมปทาเป็นต้น ด้วยดำริว่า ‘พระสมณโคดมตรัสคำเป็นต้นว่า ‘ศีลสัมปทา จิตตสัมปทา ปัญญาสัมปทาของผู้นั้นยังไม่ได้รับการอบรม ยังไม่ทำให้แจ้ง แต่เขายังอยู่ห่างไกลจากสมณธรรม’ เอาล่ะ บัดนี้เราจะทูลถามพระองค์ถึงสัมปทาเหล่านั้น’. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงสัมปทาเหล่านั้นแก่อเจลกัสสปะนั้น จึงทรงแสดงการอุบัติขึ้นแห่งพระพุทธเจ้าแล้ว ตรัสพระธรรมที่เป็นไปตามลำดับ ตรัสคำเป็นต้นว่า ‘ดูก่อนกัสสปะ...ในธรรมวินัยนี้’. คำว่า อิมาย จ กสฺสป สีลสมฺปทาย นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงอรหัตผลนั่นเอง. จริงอยู่ พระศาสนาของพระผู้มีพระภาคมีอรหัตผลเป็นที่สุด. เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า ศีลสัมปทาเป็นต้นอื่นที่ยิ่งกว่าหรือประณีตกว่าศีลสัมปทา จิตตสัมปทา และปัญญาสัมปทาที่สัมปยุตด้วยอรหัตผลนั้นไม่มี.

Sīhanādakathāvaṇṇanā

วรรณนาว่าด้วยสีหนาทกถา

402. Evañca pana vatvā idāni anuttaraṃ mahāsīhanādaṃ nadanto – ‘‘santi kassapa eke samaṇabrāhmaṇā’’tiādimāha. Tattha ariyanti nirupakkilesaṃ paramavisuddhaṃ. Paramanti uttamaṃ, pañcasīlāni hiādiṃ katvā yāva pātimokkhasaṃvarasīlā sīlameva, lokuttaramaggaphalasampayuttaṃ pana paramasīlaṃ nāma. Nāhaṃ tatthāti tattha sīlepi paramasīlepi ahaṃ attano samasamaṃ mama sīlasamena sīlena mayā samaṃ puggalaṃ na passāmīti attho. Ahameva tattha bhiyyoti ahameva tasmiṃ sīle uttamo. Katamasmiṃ? Yadidaṃ adhisīlanti yaṃ etaṃ uttamaṃ sīlanti attho. Iti imaṃ paṭhamaṃ sīhanādaṃ nadati.

๔๐๒. ครั้นตรัสดังนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงบันลือซึ่งมหา-สีหนาทอันยอดเยี่ยม จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ‘ดูก่อนกัสสปะ มีสมณพราหมณ์บางพวก...’. ในบทเหล่านั้น บทว่า อริยํ ความว่า ไม่มีอุปกิเลส บริสุทธิ์อย่างยิ่ง. บทว่า ปรมํ ความว่า สูงสุด, จริงอยู่ ศีลทั้งหลายมีเบญจศีลเป็นต้นจนถึงปาติโมกขสังวรศีลเป็นเพียงศีลเท่านั้น ส่วนศีลที่สัมปยุตด้วยโลกุตรมรรคและผลชื่อว่าปรมศีล. บทว่า นาหํ ตตฺถ ความว่า ในศีลนั้นก็ดี ในปรมศีลก็ดี เราไม่เห็นบุคคลผู้เสมอกับเราด้วยศีลที่เสมอด้วยศีลของเราเลย เนื้อความว่าดังนี้. บทว่า อหเมว ตตฺถ ภิยฺโย ความว่า เรานั่นแหละเป็นผู้สูงสุดในศีลนั้น. ถามว่า ในศีลไหน ตอบว่า ในอธิศีลนี้ คือศีลอันสูงสุดใด เนื้อความว่าดังนี้. พระองค์ทรงบันลือสีหนาทที่หนึ่งนี้ด้วยประการฉะนี้.

Tapojigucchavādāti [Pg.296] ye tapojigucchaṃ vadanti. Tattha tapatīti tapo, kilesasantāpakavīriyassetaṃ nāmaṃ, tadeva te kilese jigucchatīti jigucchā. Ariyā paramāti ettha niddosattā ariyā, aṭṭhaārambhavatthuvasenapi uppannā vipassanāvīriyasaṅkhātā tapojigucchā tapojigucchāva, maggaphalasampayuttā paramā nāma. Adhijegucchanti idha jigucchabhāvo jegucchaṃ, uttamaṃ jegucchaṃ adhijegucchaṃ, tasmā yadidaṃ adhijegucchaṃ, tattha ahameva bhiyyoti evamettha attho daṭṭhabbo. Paññādhikārepi kammassakatāpaññā ca vipassanāpaññā ca paññā nāma, maggaphalasampayuttā paramā paññā nāma. Adhipaññanti ettha liṅgavipallāso veditabbo, ayaṃ panetthattho – yāyaṃ adhipaññā nāma ahameva tattha bhiyyoti vimuttādhikāre tadaṅgavikkhambhanavimuttiyo vimutti nāma, samucchedapaṭipassaddhinissaraṇavimuttiyo pana paramā vimuttīti veditabbā. Idhāpi ca yadidaṃ adhivimuttīti yā ayaṃ adhivimutti, ahameva tattha bhiyyoti attho.

บทว่า ตโปชิคุจฉวาทา คือ ผู้ที่กล่าวถึงตโปชิคุจฉา. ในบทนั้น บทว่า ตโป คือ (สภาวะที่) แผดเผา เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า ตบะ นี้เป็นชื่อของวิริยะที่แผดเผากิเลส, (วิริยะ) นั้นนั่นแหละรังเกียจกิเลสเหล่านั้น เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า ชิคุจฉา. ในบทว่า อริยา ปรมา นั้น ชื่อว่า อริยา เพราะไม่มีโทษ, ตโปชิคุจฉาที่เรียกว่าวิปัสสนาวิริยะ อันเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งอารัมภวัตถุ ๘ ประการ ก็เป็นเพียงตโปชิคุจฉา, (ส่วนตโปชิคุจฉาที่) ประกอบด้วยมรรคและผล ชื่อว่า ปรมา. ในบทว่า อธิเชคุจฺฉํ นี้ ภาวะที่น่ารังเกียจ ชื่อว่า เชคุจฉะ, เชคุจฉะอย่างยิ่ง ชื่อว่า อธิเชคุจฉะ, เพราะฉะนั้น พึงเห็นเนื้อความในบทนี้อย่างนี้ว่า เชคุจฉะอย่างยิ่งอันใดนี้มีอยู่ ในเรื่องนั้น เราเท่านั้นยิ่งกว่า. แม้ในอธิการแห่งปัญญา กัมมัสสกตาปัญญาและวิปัสสนาปัญญา ชื่อว่า ปัญญา, (ส่วนปัญญาที่) ประกอบด้วยมรรคและผล ชื่อว่า ปรมปัญญา. ในบทว่า อธิปญฺญํ นี้ พึงทราบว่ามีการสับเปลี่ยนลิงค์, ก็แล นี้เป็นเนื้อความในบทนี้ว่า อธิปัญญาอันใดมีอยู่ เราเท่านั้นยิ่งกว่าในเรื่องนั้น. ในอธิการแห่งวิมุตติ ตทังควิมุตติและวิกขัมภนวิมุตติ ชื่อว่า วิมุตติ, ส่วนสมุจเฉทวิมุตติ ปฏิปัสสัทธิวิมุตติ และนิสสรณวิมุตติ พึงทราบว่าเป็น ปรมวิมุตติ. และแม้ในอธิการนี้ บทว่า ยทิทํ อธิวิมุตฺติ ความว่า อธิวิมุตติอันใดนี้มีอยู่ เราเท่านั้นยิ่งกว่าในเรื่องนั้น.

403. Suññāgāreti suññe ghare, ekakova nisīditvāti adhippāyo. Parisāsu cāti aṭṭhasu parisāsu. Vuttampi cetaṃ –

๔๐๓. บทว่า สุญฺญาคาเร คือ ในเรือนอันว่างเปล่า, ความประสงค์คือ นั่งอยู่ผู้เดียวเท่านั้น. บทว่า ปริสาสุ จ คือ ในบริษัท ๘. และคำนี้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้ว่า –

‘‘Cattārimāni, sāriputta, tathāgatassa vesārajjāni. Yehi vesārajjehi samannāgato tathāgato āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti, parisāsu sīhanādaṃ nadatī’’ti (ma. ni. 1.150) suttaṃ vitthāretabbaṃ.

พึงขยายความพระสูตร (ม.น. ๑.๑๕๐) ว่า “ดูก่อนสารีบุตร เวสารัชชญาณของตถาคตเหล่านี้มี ๔ ประการ. ตถาคตผู้ประกอบด้วยเวสารัชชญาณเหล่านี้ ย่อมปฏิญญาฐานะอันองอาจ บันลือสีหนาทในบริษัททั้งหลาย”.

Pañhañca naṃ pucchantīti paṇḍitā devamanussā naṃ pañhaṃ abhisaṅkharitvā pucchanti. Byākarotīti taṅkhaṇaññeva vissajjesi. Cittaṃ ārādhetīti pañhāvissajjanena mahājanassa cittaṃ paritosetiyeva. No ca kho sotabbaṃ maññantīti cittaṃ ārādhetvā kathentassapissa vacanaṃ pare sotabbaṃ na maññantīti, evañca vadeyyunti attho. Sotabbañcassa maññantīti devāpi manussāpi mahanteneva ussāhena sotabbaṃ maññanti. Pasīdantīti supasannā kallacittā muducittā honti. Pasannākāraṃ karontīti na muddhappasannāva honti, paṇītāni cīvarādīni veḷuvanavihārādayo ca mahāvihāre pariccajantā pasannākāraṃ karonti. Tathattāyāti yaṃ so dhammaṃ deseti tathā bhāvāya, dhammānudhammapaṭipattipūraṇatthāya paṭipajjantīti attho. Tathattāya ca paṭipajjantīti tathabhāvāya paṭipajjanti, tassa hi [Pg.297] bhagavato dhammaṃ sutvā keci saraṇesu keci pañcasu sīlesu patiṭṭhahanti, apare nikkhamitvā pabbajanti. Paṭipannā ca ārādhentīti tañca pana paṭipadaṃ paṭipannā pūretuṃ sakkonti, sabbākārena pana pūrenti, paṭipattipūraṇena tassa bhoto gotamassa cittaṃ ārādhentīti vattabbā.

บทว่า ปญฺหญฺจ นํ ปุจฺฉนฺติ คือ บัณฑิตทั้งเทวดาและมนุษย์ตกแต่งปัญหาแล้วย่อมทูลถามพระองค์. บทว่า พฺยากโรติ คือ (พระองค์) ย่อมทรงตอบในขณะนั้นนั่นเอง. บทว่า จิตฺตํ อาราเธติ คือ ย่อมทรงยังจิตของมหาชนให้ยินดียิ่งด้วยการตอบปัญหา. บทว่า โน จ โข โสตพฺพํ มญฺญนฺติ ความว่า แม้เมื่อพระองค์ทรงยังจิตให้ยินดีแล้วตรัสอยู่ ชนเหล่าอื่นก็ไม่สำคัญว่าคำของพระองค์นั้นควรฟัง และพึงกล่าวอย่างนี้. บทว่า โสตพฺพญฺจสฺส มญฺญนฺติ คือ แม้เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายย่อมสำคัญว่าควรฟังด้วยความพยายามอย่างยิ่ง. บทว่า ปสีทนฺติ คือ ย่อมเป็นผู้เลื่อมใสอย่างยิ่ง มีจิตอันเกษม มีจิตอ่อนโยน. บทว่า ปสนฺนาการํ กโรนฺติ คือ ย่อมไม่เป็นเพียงผู้เลื่อมใสเปล่าๆ แต่สละจีวรเป็นต้นอันประณีต และมหาวิหารทั้งหลายมีวัดเวฬุวันเป็นต้น ย่อมกระทำอาการของผู้เลื่อมใส. บทว่า ตถตฺตาย ความว่า พระองค์ทรงแสดงธรรมใด (ชนเหล่านั้น) ย่อมไม่ปฏิบัติเพื่อความเป็นอย่างนั้น คือเพื่อความบริบูรณ์แห่งธรรมานุธรรมปฏิบัติ. บทว่า ตถตฺตาย จ ปฏิปชฺชนฺติ คือ ย่อมปฏิบัติเพื่อความเป็นอย่างนั้น, จริงอยู่ ชนบางพวกได้ฟังธรรมของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นแล้ว ย่อมตั้งมั่นอยู่ในสรณะทั้งหลาย บางพวกย่อมตั้งมั่นอยู่ในศีล ๕, พวกอื่นออกบวช. บทว่า ปฏิปนฺนา จ อาราเธนฺติ คือ ผู้ปฏิบัติปฏิปทานั้นอยู่ ย่อมสามารถทำให้บริบูรณ์ได้, ก็แล ย่อมทำให้บริบูรณ์โดยอาการทั้งปวง, พึงกล่าวได้ว่า (พวกเขา) ย่อมยังจิตของพระโคดมผู้เจริญนั้นให้ยินดีด้วยความบริบูรณ์แห่งการปฏิบัติ.

Imasmiṃ panokāse ṭhatvā sīhanādā samodhānetabbā. Ekaccaṃ tapassiṃ niraye nibbattaṃ passāmīti hi bhagavato eko sīhanādo. Aparaṃ sagge nibbattaṃ passāmīti eko. Akusaladhammappahāne ahameva seṭṭhoti eko. Kusaladhammasamādānepi ahameva seṭṭhoti eko. Akusaladhammappahāne mayhameva sāvakasaṅgho seṭṭhoti eko. Kusaladhammasamādānepi mayhaṃyeva sāvakasaṅgho seṭṭhoti eko. Sīlena mayhaṃ sadiso natthīti eko. Vīriyena mayhaṃ sadiso natthīti eko. Paññāya…pe… vimuttiyā…pe… sīhanādaṃ nadanto parisamajjhe nisīditvā nadāmīti eko. Visārado hutvā nadāmīti eko. Pañhaṃ maṃ pucchantīti eko. Pañhaṃ puṭṭho vissajjemīti eko. Vissajjanena parassa cittaṃ ārādhemīti eko. Sutvā sotabbaṃ maññantīti eko. Sutvā me pasīdantīti eko. Pasannākāraṃ karontīti eko. Yaṃ paṭipattiṃ desemi, tathattāya paṭipajjantīti eko. Paṭipannā ca maṃ ārādhentīti eko. Iti purimānaṃ dasannaṃ ekekassa – ‘‘parisāsu ca nadatī’’ti ādayo dasa dasa parivārā. Evaṃ te dasa purimānaṃ dasannaṃ parivāravasena sataṃ purimā ca dasāti dasādhikaṃ sīhanādasataṃ hoti. Ito aññasmiṃ pana sutte ettakā sīhanādā dullabhā, tenidaṃ suttaṃ mahāsīhanādanti vuccati. Iti bhagavā ‘‘sīhanādaṃ kho samaṇo gotamo nadati, tañca kho suññāgāre nadatī’’ti evaṃ vādānu vādaṃ paṭisedhetvā idāni parisati naditapubbaṃ sīhanādaṃ dassento ‘‘ekamidāha’’ntiādimāha.

ก็ในโอกาสนี้ พึงประมวลสีหนาททั้งหลาย. จริงอยู่ คำว่า “เราย่อมเห็นนักพรตบางคนบังเกิดในนรก” นี้เป็นสีหนาทหนึ่งของพระผู้มีพระภาค. คำว่า “เราย่อมเห็นนักพรตอีกคนหนึ่งบังเกิดในสวรรค์” นี้เป็นอีกหนึ่ง. คำว่า “เราเท่านั้นประเสริฐที่สุดในการละอกุศลธรรม” นี้เป็นอีกหนึ่ง. คำว่า “แม้ในการสมาทานกุศลธรรม เราเท่านั้นประเสริฐที่สุด” นี้เป็นอีกหนึ่ง. คำว่า “ในการละอกุศลธรรม สาวกสงฆ์ของเราเท่านั้นประเสริฐที่สุด” นี้เป็นอีกหนึ่ง. คำว่า “แม้ในการสมาทานกุศลธรรม สาวกสงฆ์ของเราเท่านั้นประเสริฐที่สุด” นี้เป็นอีกหนึ่ง. คำว่า “ผู้เสมอด้วยเราโดยศีลไม่มี” นี้เป็นอีกหนึ่ง. คำว่า “ผู้เสมอด้วยเราโดยวิริยะไม่มี” นี้เป็นอีกหนึ่ง. โดยปัญญา...ฯลฯ... โดยวิมุตติ...ฯลฯ... คำว่า “เมื่อเราบันลือสีหนาท ย่อมนั่งบันลือในท่ามกลางบริษัท” นี้เป็นอีกหนึ่ง. คำว่า “เราเป็นผู้แกล้วกล้าแล้วบันลือ” นี้เป็นอีกหนึ่ง. คำว่า “พวกเขาย่อมถามปัญหาเรา” นี้เป็นอีกหนึ่ง. คำว่า “เราถูกถามปัญหาแล้วย่อมตอบ” นี้เป็นอีกหนึ่ง. คำว่า “เราย่อมยังจิตของผู้อื่นให้ยินดีด้วยการตอบ” นี้เป็นอีกหนึ่ง. คำว่า “พวกเขาฟังแล้วย่อมสำคัญว่าควรฟัง” นี้เป็นอีกหนึ่ง. คำว่า “พวกเขาฟังแล้วย่อมเลื่อมใสในเรา” นี้เป็นอีกหนึ่ง. คำว่า “พวกเขาย่อมกระทำอาการของผู้เลื่อมใส” นี้เป็นอีกหนึ่ง. คำว่า “เราแสดงปฏิปทาใด พวกเขาย่อมปฏิบัติเพื่อความเป็นอย่างนั้น” นี้เป็นอีกหนึ่ง. คำว่า “และผู้ปฏิบัติแล้วย่อมยังเราให้ยินดี” นี้เป็นอีกหนึ่ง. ด้วยประการฉะนี้ สีหนาท ๑๐ ประการข้างต้นแต่ละอย่าง มีบทว่า “ปริสาสุ จ นทติ” เป็นต้น เป็นบริวารอย่างละ ๑๐. ด้วยประการฉะนี้ สีหนาท ๑๐ ประการเหล่านั้น โดยนัยแห่งบริวารของสีหนาท ๑๐ ประการข้างต้นจึงเป็น ๑๐๐, และอีก ๑๐ ประการข้างต้น รวมเป็นสีหนาท ๑๑๐. ก็ในพระสูตรอื่นจากนี้ สีหนาทจำนวนเท่านี้หาได้ยาก, เพราะเหตุนั้น พระสูตรนี้จึงถูกเรียกว่า มหาสีหนาทสูตร. ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคทรงปฏิเสธวาทะของผู้กล่าวอย่างนั้นว่า “พระสมณโคดมย่อมบันลือสีหนาทแล, และพระองค์ย่อมบันลือสีหนาทนั้นในเรือนว่างเปล่า” แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงสีหนาทที่เคยบันลือแล้วในบริษัท จึงตรัสคำมีอาทิว่า “เอกมิทาหํ”.

Titthiyaparivāsakathāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยเรื่องปริวาสของเดียรถีย์

404. Tattha tatra maṃ aññataro tapabrahmacārīti tatra rājagahe gijjhakūṭe pabbate viharantaṃ maṃ aññataro tapabrahmacārī nigrodho nāma paribbājako[Pg.298]. Adhijeguccheti vīriyena pāpajigucchanādhikāre pañhaṃ pucchi. Idaṃ yaṃ taṃ bhagavā gijjhakūṭe mahāvihāre nisinno udumbarikāya deviyā uyyāne nisinnassa nigrodhassa ca paribbājakassa sandhānassa ca upāsakassa dibbāya sotadhātuyā kathāsallāpaṃ sutvā ākāsenāgantvā tesaṃ santike paññatte āsane nisīditvā nigrodhena adhijegucche puṭṭhapañhaṃ vissajjesi, taṃ sandhāya vuttaṃ. Paraṃ viya mattāyāti paramāya mattāya, atimahanteneva pamāṇenāti attho. Ko hi, bhanteti ṭhapetvā andhabālaṃ diṭṭhigatikaṃ añño paṇḍitajātiko ‘‘ko nāma bhagavato dhammaṃ sutvā na attamano assā’’ti vadati. Labheyyāhanti idaṃ so – ‘‘ciraṃ vata me aniyyānikapakkhe yojetvā attā kilamito, ‘sukkhanadītīre nhāyissāmī’ti samparivattentena viya thuse koṭṭentena viya na koci attho nipphādito. Handāhaṃ attānaṃ yoge yojessāmī’’ti cintetvā āha. Atha bhagavā yo anena khandhake titthiyaparivāso paññatto, yo aññatitthiyapubbo sāmaṇerabhūmiyaṃ ṭhito – ‘‘ahaṃ bhante, itthannāmo aññatitthiyapubbo imasmiṃ dhammavinaye ākaṅkhāmi upasampadaṃ, svāhaṃ, bhante, saṃghaṃ cattāro māse parivāsaṃ yācāmī’’tiādinā (mahāva. 86) nayena samādiyitvā parivasati, taṃ sandhāya – ‘‘yo kho, kassapa, aññatitthiyapubbo’’tiādimāha.

๔๐๔. ในบทว่า tatra maṃ aññataro tapabrahmacārī นั้น มีวิเคราะห์ดังนี้ ปริพาชกชื่อนิโครธ ผู้เป็นตปพรหมจารีคนหนึ่ง ทูลถามปัญหาในอธิการคือการรังเกียจบาปด้วยความเพียร กะเราผู้เมื่ออยู่ ณ ภูเขาคิชฌกูฏ ในกรุงราชคฤห์. คำว่า Idaṃ นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงปัญหาที่พระองค์ผู้ประทับนั่งในมหาวิหารที่ภูเขาคิชฌกูฏ ทรงได้ยินการสนทนาปราศรัยของนิโครธปริพาชกและของสันทาอุปาสกผู้นั่งอยู่ในอุทยานของพระนางอุทุมพริกาเทวี ด้วยทิพยโสตธาตุ แล้วเสด็จมาทางอากาศ ประทับนั่งบนอาสนะที่เขาปูลาดไว้ในสำนักของชนเหล่านั้นแล้ว ทรงวิสัชนาปัญหาที่นิโครธทูลถามในอธิเชคุจฉะ (ความรังเกียจอย่างยิ่ง). บทว่า Paraṃ viya mattāya ความว่า โดยประมาณอย่างยิ่ง คือโดยประมาณอันใหญ่หลวงนัก. บทว่า Ko hi, bhante ความว่า เว้นคนพาลผู้มืดบอด มีทิฏฐิวิบัติเสียแล้ว บัณฑิตชาติอื่นคนไหนเล่า ชื่อว่าฟังธรรมของพระผู้มีพระภาคแล้ว จะไม่พึงมีใจยินดี. บทว่า Labheyyāhaṃ นี้ อเจลกัสสปนั้นคิดว่า "โอหนอ เราประกอบตนไว้ในฝ่ายที่ไม่นำออก (จากทุกข์) สิ้นกาลนาน ทำให้ตนลำบากแล้ว ประโยชน์อะไรๆ ก็ไม่สำเร็จ เหมือนคนเดินวนเวียนไปมาด้วยคิดว่า 'จักอาบน้ำที่ฝั่งแม่น้ำที่แห้ง' หรือเหมือนคนทุบแกลบ ฉะนั้น เอาล่ะ เราจักประกอบตนไว้ในโยคะ (ข้อปฏิบัติที่ถูก)" ดังนี้แล้ว จึงกล่าวคำนี้. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงติตถิยปริวาสที่พระองค์ทรงบัญญัติไว้ในขันธกะ ซึ่งผู้เคยเป็นอัญเดียรถีย์ ตั้งอยู่ในภูมิสามเณรแล้ว สมาทานอยู่ด้วยนัยเป็นต้นว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าชื่อนี้ เคยเป็นอัญเดียรถีย์มาก่อน ประสงค์อุปสมบทในพระธรรมวินัยนี้ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้านั้นขอปริวาส ๔ เดือนต่อสงฆ์" จึงตรัสคำเป็นต้นว่า yo kho, kassapa, aññatitthiyapubbo (ดูก่อนกัสสป ก็ผู้ใดเคยเป็นอัญเดียรถีย์).

405. Tattha pabbajjanti vacanasiliṭṭhatāvaseneva vuttaṃ, aparivasitvāyeva hi pabbajjaṃ labhati. Upasampadatthikena pana nātikālena gāmappavesanādīni aṭṭha vattāni pūrentena parivasitabbaṃ. Āraddhacittāti aṭṭhavattapūraṇena tuṭṭhacittā, ayamettha saṅkhepattho. Vitthārato panesa titthiyaparivāso samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāyaṃ pabbajjakhandhakavaṇṇanāya vuttanayena veditabbo. Api ca metthāti api ca me ettha. Puggalavemattatā viditāti puggalanānattaṃ viditaṃ. ‘‘Ayaṃ puggalo parivāsāraho, ayaṃ na parivāsāraho’’ti idaṃ mayhaṃ pākaṭanti dasseti. Tato kassapo cintesi – ‘‘aho acchariyaṃ buddhasāsanaṃ, yattha evaṃ ghaṃsitvā koṭṭetvā yuttameva gaṇhanti, ayuttaṃ chaḍḍentī’’ti, tato suṭṭhutaraṃ pabbajjāya sañjātussāho – ‘‘sace bhante’’tiādimāha.

๔๐๕. ในบทเหล่านั้น บทว่า pabbajjaṃ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยความสละสลวยแห่งถ้อยคำเท่านั้น เพราะผู้ขอบรรพชาย่อมได้บรรพชาแม้ยังไม่ได้อยู่ปริวาส. แต่ผู้ประสงค์อุปสมบทพึงอยู่ปริวาส บำเพ็ญวัตร ๘ ประการ มีการไม่เข้าบ้านในเวลาเช้าเกินไป เป็นต้น. บทว่า Āraddhacittā ความว่า มีจิตยินดีแล้วเพราะการบำเพ็ญวัตร ๘ ประการให้บริบูรณ์, นี้เป็นอรรถโดยสังเขปในที่นี้. ส่วนติตถิยปริวาสนี้โดยพิสดาร พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในวรรณนาปัพพัชชาขันธกะ ในสมันตปาสาทิกา อรรถกถาพระวินัย. บทว่า Api ca mettha คือ api ca me ettha (อนึ่ง ในเรื่องนี้ เรา...). บทว่า Puggalavemattatā viditā ความว่า ความแตกต่างแห่งบุคคลเป็นสิ่งที่เรารู้แล้ว. พระผู้มีพระภาคทรงแสดงว่า "ข้อนี้ปรากฏแก่เราว่า 'บุคคลนี้สมควรแก่ปริวาส บุคคลนี้ไม่สมควรแก่ปริวาส'". แต่นั้น กัสสปะคิดว่า "โอ พระพุทธศาสนาน่าอัศจรรย์จริงหนอ ในศาสนานี้ ท่านทดสอบแล้วจึงรับเอาแต่ผู้ที่สมควร เหมือนขัดสีและทุบทอง ทิ้งผู้ที่ไม่สมควรเสีย" แต่นั้นจึงเกิดความอุตสาหะในบรรพชายิ่งขึ้น กล่าวคำเป็นต้นว่า sace bhante (ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ถ้าว่า...).

Atha [Pg.299] kho bhagavā tassa tibbacchandataṃ viditvā – ‘‘na kassapo parivāsaṃ arahatī’’ti aññataraṃ bhikkhuṃ āmantesi – ‘‘gaccha bhikkhu kassapaṃ nhāpetvā pabbājetvā ānehī’’ti. So tathā katvā taṃ pabbājetvā bhagavato santikaṃ āgamāsi. Bhagavā taṃ gaṇamajjhe nisīdāpetvā upasampādesi. Tena vuttaṃ – ‘‘alattha kho acelo kassapo bhagavato santike pabbajjaṃ, alattha upasampada’’nti. Acirūpasampannoti upasampanno hutvā nacirameva. Vūpakaṭṭhoti vatthukāmakilesakāmehi kāyena ceva cittena ca vūpakaṭṭho. Appamattoti kammaṭṭhāne satiṃ avijahanto. Ātāpīti kāyikacetasikasaṅkhātena vīriyātāpena ātāpī. Pahitattoti kāye ca jīvite ca anapekkhatāya pesitacitto vissaṭṭhaattabhāvo. Yassatthāyāti yassa atthāya. Kulaputtāti ācārakulaputtā. Sammadevāti hetunāva kāraṇeneva. Tadanuttaranti taṃ anuttaraṃ. Brahmacariyapariyosānanti maggabrahmacariyassa pariyosānabhūtaṃ arahattaphalaṃ. Tassa hi atthāya kulaputtā pabbajanti. Diṭṭheva dhammeti imasmiṃyeva attabhāve. Sayaṃ abhiññā sacchikatvāti attanāyeva paññāya paccakkhaṃ katvā, aparappaccayaṃ katvāti attho. Upasampajja vihāsīti pāpuṇitvā sampādetvā vihāsi, evaṃ viharanto ca khīṇā jāti…pe… abbhaññāsīti.

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบความมีฉันทะอย่างแรงกล้าของท่านแล้ว (ทรงดำริว่า) "กัสสปะไม่สมควรแก่ปริวาส" จึงรับสั่งเรียกภิกษุรูปหนึ่งว่า "ไปเถิดภิกษุ เธอจงให้กัสสปะอาบน้ำแล้วให้บรรพชาแล้วนำมา". ภิกษุนั้นทำอย่างนั้นแล้ว ให้ท่านบรรพชาแล้ว ได้มาสู่สำนักของพระผู้มีพระภาค. พระผู้มีพระภาคโปรดให้นั่งในท่ามกลางหมู่แล้วทรงให้อุปสมบท. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อเจลกัสสปะได้บรรพชา ได้อุปสมบทในสำนักของพระผู้มีพระภาคแล้ว". บทว่า Acirūpasampanno ความว่า อุปสมบทแล้วไม่นานนั่นเอง. บทว่า Vūpakaṭṭho ความว่า สงัดแล้วจากวัตถุกามและกิเลสกามทั้งทางกายและทางใจ. บทว่า Appamatto ความว่า ไม่ละสติในกรรมฐาน. บทว่า Ātāpī ความว่า มีความเพียรคือความเพียรที่เรียกว่ากายิกวิริยะและเจตสิกวิริยะ. บทว่า Pahitatto ความว่า มีจิตที่ส่งไปแล้ว มีอัตภาพที่สละแล้ว เพราะไม่มีความอาลัยในกายและชีวิต. บทว่า Yassatthāya คือ yassa atthāya (เพื่อประโยชน์แก่สิ่งใด). บทว่า Kulaputtā คือ กุลบุตรโดยอาจาระ. บทว่า Sammadeva คือ โดยเหตุ โดยเหตุผลนั่นเทียว. บทว่า Tadanuttaraṃ คือ taṃ anuttaraṃ (ซึ่งประโยชน์นั้นอันยอดเยี่ยม). บทว่า Brahmacariyapariyosānaṃ คือ อรหัตผลอันเป็นที่สุดแห่งมรรคพรหมจรรย์. จริงอยู่ กุลบุตรทั้งหลายย่อมบวชเพื่อประโยชน์แก่อรหัตผลนั้น. บทว่า Diṭṭheva dhamme คือ ในอัตภาพนี้นั่นเอง. บทว่า Sayaṃ abhiññā sacchikatvā ความว่า กระทำให้แจ้งด้วยปัญญาของตนนั่นเอง, กระทำให้ไม่ขึ้นกับผู้อื่น. บทว่า Upasampajja vihāsi ความว่า ถึงแล้ว บรรลุแล้ว อยู่แล้ว, และเมื่ออยู่อย่างนี้ ก็ได้รู้ยิ่งว่า... ชาติสิ้นแล้ว... ดังนี้.

Evamassa paccavekkhaṇabhūmiṃ dassetvā arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpetuṃ ‘‘aññataro kho panāyasmā kassapo arahataṃ ahosī’’ti vuttaṃ. Tattha aññataroti eko. Arahatanti arahantānaṃ, bhagavato sāvakānaṃ arahantānaṃ abbhantaro ahosīti ayamettha adhippāyo. Yaṃ yaṃ pana antarantarā na vuttaṃ, taṃ taṃ tattha tattha vuttattā pākaṭamevāti.

ครั้นทรงแสดงภูมิแห่งปัจจเวกขณญาณของท่านอย่างนี้แล้ว เพื่อทรงจบพระเทศนาลงด้วยยอดคืออรหัตผล จึงตรัสว่า "ก็ท่านพระกัสสปะได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่งในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลาย". ในบทเหล่านั้น บทว่า aññataro คือ องค์หนึ่ง. บทว่า Arahataṃ คือ แห่งพระอรหันต์ทั้งหลาย, อธิบายว่า ได้เป็นผู้หนึ่งในบรรดาพระอรหันต์สาวกของพระผู้มีพระภาค, นี้เป็นความประสงค์ในที่นี้. อนึ่ง บทใดๆ ที่มิได้กล่าวไว้ในระหว่างๆ บทนั้นๆ ก็เป็นอันปรากฏแล้ว เพราะได้กล่าวไว้ในที่นั้นๆ.

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

ในอรรถกถาแห่งทีฆนิกาย ชื่อสุมังคลวิลาสินี (มีนัยดังพรรณนามาฉะนี้).

Mahāsīhanādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถามหาสีหนาทสูตร จบ.

9. Poṭṭhapādasuttavaṇṇanā

๙. อรรถกถาโปฏฐปาทสูตร

Poṭṭhapādaparibbājakavatthuvaṇṇanā

วรรณนาเรื่องโปฏฐปาทปริพาชก

406. Evaṃ [Pg.300] me suttaṃ…pe… sāvatthiyanti poṭṭhapādasuttaṃ. Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā. Sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāmeti sāvatthiṃ upanissāya yo jetassa kumārassa vane anāthapiṇḍikena gahapatinā ārāmo kārito, tattha viharati. Poṭṭhapādo paribbājakoti nāmena poṭṭhapādo nāma channaparibbājako. So kira gihikāle brāhmaṇamahāsālo kāmesuādīnavaṃ disvā cattālīsakoṭiparimāṇaṃ bhogakkhandhaṃ pahāya pabbajitvā titthiyānaṃ gaṇācariyo jāto. Samayaṃ pavadanti etthāti samayappavādako, tasmiṃ kira ṭhāne caṅkītārukkhapokkharasātippabhutayo brāhmaṇā nigaṇṭhaacelakaparibbājakādayo ca pabbajitā sannipatitvā attano attano samayaṃ vadanti kathenti dīpenti, tasmā so ārāmo samayappavādakoti vuccati. Sveva ca tindukācīrasaṅkhātāya timbarūrukkhapantiyā parikkhittattā tindukācīro. Yasmā panettha paṭhamaṃ ekāva sālā ahosi, pacchā mahāpuññaṃ paribbājakaṃ nissāya bahū sālā katā. Tasmā tameva ekaṃ sālaṃ upādāya laddhanāmavasena ekasālakoti vuccati. Mallikāya pana pasenadirañño deviyā uyyānabhūto so pupphaphalasampanno ārāmoti katvā mallikāya ārāmoti saṅkhyaṃ gato. Tasmiṃ samayappavādake tindukācīre ekasālake mallikāya ārāme.

๔๐๖. โปฏฐปาทสูตร เริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตฺตํ...เป... สาวตฺถิยํ ดังนี้. ในโปฏฐปาทสูตรนั้น นี่คือการพรรณนาบทที่ไม่เคยมีมาก่อน. บทว่า สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม ความว่า ประทับอยู่ ณ อารามที่คหบดีชื่ออนาถบิณฑิกะให้สร้างขึ้นในสวนของเจ้าเชต อาศัยกรุงสาวัตถี. บทว่า โปฏฺฐปาโท ปริพฺพาชโก ความว่า ปริพาชกผู้ห่มผ้าชื่อว่าโปฏฐปาทะโดยชื่อ. ได้ยินว่า ในสมัยเป็นคฤหัสถ์ ท่านเป็นพราหมณ์มหาศาล เห็นโทษในกามทั้งหลายแล้ว สละกองโภคทรัพย์ประมาณสี่สิบล้าน ออกบวชแล้ว ได้เป็นคณาจารย์ของพวกเดียรถีย์. สถานที่ที่พวกเขากล่าวลัทธิของตน เหตุนั้นจึงชื่อว่า สมยัปปวาทกะ, ได้ยินว่า ในสถานที่นั้น พวกพราหมณ์มีจังกีพราหมณ์ ตารุกขพราหมณ์ และโปกขรสาติพราหมณ์เป็นต้น และพวกบรรพชิตมีนิครนถ์ อเจลกะ และปริพาชกเป็นต้น ประชุมกันแล้ว ย่อมกล่าว บอก แสดงลัทธิของตนๆ เหตุนั้น อารามนั้นจึงถูกเรียกว่า สมยัปปวาทกะ. และอารามนั้นนั่นเอง ถูกล้อมรอบด้วยแนวต้นมะพลับที่เรียกว่า ตินทุกจีระ เหตุนั้นจึงชื่อว่า ตินทุกจีระ. เพราะในอารามนี้ ในตอนแรกมีเพียงศาลาหลังเดียวเท่านั้น ภายหลังอาศัยปริพาชกผู้มีบุญมาก จึงได้มีการสร้างศาลาขึ้นหลายหลัง. เหตุนั้น อาศัยศาลาหลังเดียวนั้นนั่นแหละ โดยนัยแห่งชื่อที่ได้รับมา จึงถูกเรียกว่า เอกสาลกะ. อีกอย่างหนึ่ง อารามนั้นเป็นอุทยานของพระนางมัลลิกา พระเทวีของพระเจ้าปเสนทิ เป็นอารามที่สมบูรณ์ด้วยดอกไม้และผลไม้ ด้วยเหตุนี้ จึงได้ชื่อว่า อารามของพระนางมัลลิกา. (พระผู้มีพระภาคประทับอยู่) ณ อารามของพระนางมัลลิกา อันมีชื่อว่า สมยัปปวาทกะ ตินทุกจีระ และเอกสาลกะ นั้น.

Paṭivasatīti nivāsaphāsutāya vasati. Athekadivasaṃ bhagavā paccūsasamaye sabbaññutaññāṇaṃ pattharitvā lokaṃ pariggaṇhanto ñāṇajālassa antogataṃ paribbājakaṃ disvā – ‘‘ayaṃ poṭṭhapādo mayhaṃ ñāṇajāle paññāyati, kinnu kho bhavissatī’’ti upaparikkhanto addasa – ‘‘ahaṃ ajja tattha gamissāmi, atha maṃ poṭṭhapādo nirodhañca nirodhavuṭṭhānañca pucchissati, tassāhaṃ sabbabuddhānaṃ ñāṇena saṃsanditvā tadubhayaṃ kathessāmi, atha so katipāhaccayena cittaṃ hatthisāriputtaṃ gahetvā mama [Pg.301] santikaṃ āgamissati, tesamahaṃ dhammaṃ desessāmi, desanāvasāne poṭṭhapādo maṃ saraṇaṃ gamissati, citto hatthisāriputto mama santike pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇissatī’’ti. Tato pātova sarīrapaṭijagganaṃ katvā surattadupaṭṭaṃ nivāsetvā vijjulatāsadisaṃ kāyabandhanaṃ bandhitvā yugandharapabbataṃ parikkhipitvā ṭhitamahāmeghaṃ viya meghavaṇṇaṃ paṃsukūlaṃ ekaṃsavaragataṃ katvā paccagghaṃ selamayapattaṃ vāmaaṃsakūṭe laggetvā sāvatthiṃ piṇḍāya pavisissāmīti sīho viya himavantapādā vihārā nikkhami. Imamatthaṃ sandhāya – ‘‘atha kho bhagavā’’tiādi vuttaṃ.

บทว่า ปฏิวสติ ความว่า ย่อมอยู่เพราะความผาสุกในการอยู่. ครั้งนั้น วันหนึ่ง พระผู้มีพระภาค ในเวลาใกล้รุ่ง ทรงแผ่สัพพัญญุตญาณไปตรวจดูโลก ทอดพระเนตรเห็นปริพาชกผู้เข้าไปอยู่ในข่ายคือพระญาณแล้ว ทรงพิจารณาว่า "โปฏฐปาทะผู้นี้ปรากฏอยู่ในข่ายคือญาณของเรา, อะไรหนอจักมี" ดังนี้แล้ว ได้ทอดพระเนตรเห็นว่า "วันนี้เราจักไปที่นั่น, ครั้งนั้น โปฏฐปาทะจักถามเราถึงนิโรธ (ความดับสัญญา) และนิโรธวุฏฐาน (การออกจากนิโรธ), เราจักเทียบเคียงกับพระญาณของพระพุทธเจ้าทั้งปวงแล้ว กล่าวธรรมทั้งสองนั้นแก่เขา, ครั้งนั้น โดยล่วงไปสองสามวัน เขาจักพาจิตตหัตถิสารีบุตรมาสู่สำนักของเรา, เราจักแสดงธรรมแก่เขาทั้งสอง, ในเวลาจบเทศนา โปฏฐปาทะจักถึงเราเป็นสรณะ, จิตตหัตถิสารีบุตรจักบวชในสำนักของเราแล้ว จักบรรลุพระอรหัต" ดังนี้. ลำดับนั้น ในเวลาเช้าทีเดียว ทรงบำรุงพระสรีระแล้ว ทรงนุ่งสบงสองชั้นที่ย้อมดีแล้ว ทรงคาดประคดเอวที่เปรียบดังสายฟ้าแลบ ทรงทำผ้าบังสุกุลสีเหมือนเมฆ ห่มเฉวียงบ่าอันประเสริฐ ประดุจเมฆใหญ่ที่ตั้งอยู่ล้อมรอบภูเขายุคันธร ทรงคล้องบาตรศิลาใบใหม่เอี่ยมไว้ที่ยอดพระอังสาซ้ายแล้ว เสด็จออกจากวิหาร ดุจราชสีห์ออกจากเชิงเขาหิมพานต์ ด้วยพระดำริว่า "จักเข้าไปบิณฑบาตในกรุงสาวัตถี". พระอานนทเถระกล่าวคำว่า "อถ โข ภควา" เป็นต้น หมายถึงเนื้อความนี้.

407. Etadahosīti nagaradvārasamīpaṃ gantvā attano rucivasena sūriyaṃ oloketvā atippagabhāvameva disvā etaṃ ahosi. Yaṃnūnāhanti saṃsayaparidīpano viya nipāto, buddhānañca saṃsayo nāma natthi – ‘‘idaṃ karissāma, idaṃ na karissāma, imassa dhammaṃ desessāma, imassa na desessāmā’’ti evaṃ parivitakkapubbabhāgo panesa sabbabuddhānaṃ labbhati. Tenāha – ‘‘yaṃnūnāha’’nti, yadi panāhanti attho.

๔๐๗. บทว่า เอตทโหสิ ความว่า เสด็จไปใกล้ประตูเมืองแล้ว ทรงมองดูดวงอาทิตย์ตามพระอัธยาศัย ทรงเห็นว่ายังเช้าตรู่อยู่ทีเดียว ความคิดนี้จึงได้เกิดขึ้น. บทว่า ยนฺนูนาหํ เป็นนิบาตที่แสดงความสงสัย, แต่ความสงสัยย่อมไม่มีแก่พระพุทธเจ้าทั้งหลาย. อย่างไรก็ตาม การตรึกตรองในเบื้องต้นว่า "เราจักทำสิ่งนี้, เราจักไม่ทำสิ่งนี้, เราจักแสดงธรรมแก่ผู้นี้, เราจักไม่แสดงธรรมแก่ผู้นี้" เช่นนี้ ย่อมมีได้แก่พระพุทธเจ้าทั้งปวง. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ยนฺนูนาหํ" ซึ่งมีความหมายว่า "ถ้ากระไรเราพึง..."

408. Unnādiniyāti uccaṃ nadamānāya, evaṃ nadamānāya cassā uddhaṃ gamanavasena ucco, disāsu patthaṭavasena mahā saddoti uccāsaddamahāsaddāya, tesañhi paribbājakānaṃ pātova vuṭṭhāya kattabbaṃ nāma cetiyavattaṃ vā bodhivattaṃ vā ācariyupajjhāyavattaṃ vā yoniso manasikāro vā natthi. Tena te pātova vuṭṭhāya bālātape nisinnā – ‘‘imassa hattho sobhano, imassa pādo’’ti evaṃ aññamaññassa hatthapādādīni vā ārabbha, itthipurisadārakadārikādīnaṃ vaṇṇe vā, aññaṃ vā kāmassādabhavassādādivatthuṃ ārabbha kathaṃ samuṭṭhāpetvā anupubbena rājakathādianekavidhaṃ tiracchānakathaṃ kathenti. Tena vuttaṃ – ‘‘unnādiniyā uccāsaddamahāsaddāya anekavihitaṃ tiracchānakathaṃ kathentiyā’’ti.

๔๐๘. บทว่า อุนฺนาทินิยา ความว่า (ปริษัท) ที่ส่งเสียงดัง. และเมื่อปริษัทนั้นส่งเสียงดังอย่างนี้ เสียงย่อมดังสูงเพราะขึ้นไปเบื้องบน และเสียงย่อมดังใหญ่เพราะแผ่ไปในทิศทั้งหลาย เหตุนั้นจึงมีบทว่า อุจฺจาสทฺทมหาสทฺทาย (มีเสียงดังสูงและเสียงดังใหญ่). จริงอยู่ สำหรับปริพาชกเหล่านั้น เมื่อตื่นแต่เช้าตรู่แล้ว กิจที่ควรทำ เช่น เจติยวัตร โพธิวัตร หรืออาจริยุปัชฌายวัตร หรือการมนสิการโดยแยบคาย ย่อมไม่มี. เพราะเหตุนั้น พวกเขาจึงตื่นแต่เช้าตรู่นั่งผิงแดดอ่อนแล้ว ปรารภมือและเท้าเป็นต้นของกันและกันว่า "มือของคนนี้สวย, เท้าของคนนี้สวย" ดังนี้บ้าง, ปรารภคุณลักษณะของหญิงชายเด็กชายเด็กหญิงเป็นต้นบ้าง, หรือปรารภเรื่องอื่นอันเป็นวัตถุแห่งความเพลิดเพลินในกามและความเพลิดเพลินในภพเป็นต้นบ้าง แล้วเริ่มเรื่องพูดคุยกันไปตามลำดับจนเป็นติรัจฉานกถา (เรื่องราวที่ขวางทางสวรรค์และนิพพาน) หลายอย่าง มีราชกถาเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น พระอานนทเถระจึงกล่าวว่า "อุนฺนาทินิยา อุจฺจาสทฺทมหาสทฺทาย อเนกวิหิตํ ติรจฺฉานกถํ กเถนฺติยา" (ปริษัทที่กำลังส่งเสียงอื้ออึง มีเสียงดังสูงและเสียงดังใหญ่ พูดติรัจฉานกถาหลายอย่าง).

Tato poṭṭhapādo paribbājako te paribbājake oloketvā – ‘‘ime paribbājakā ativiya aññamaññaṃ agāravā, mayañca samaṇassa gotamassa pātubhāvato paṭṭhāya sūriyuggamane khajjopanakūpamā jātā, lābhasakkāropi no parihīno. Sace panimaṃ ṭhānaṃ samaṇo gotamo vā gotamassa sāvako vā gihī upaṭṭhāko vā tassa āgaccheyya[Pg.302], ativiya lajjanīyaṃ bhavissati, parisadoso kho pana parisajeṭṭhakasseva upari ārohatī’’ti itocito ca vilokento bhagavantaṃ addasa. Tena vuttaṃ – ‘‘addasā kho poṭṭhapādo paribbājako…pe… tuṇhī ahesu’’nti.

ลำดับนั้น โปฏฐปาทปริพาชกมองดูปริพาชกเหล่านั้นแล้ว (คิดว่า) "ปริพาชกเหล่านี้ไม่เคารพยำเกรงกันและกันอย่างยิ่ง, และพวกเรา ตั้งแต่การอุบัติขึ้นของพระสมณโคดม ก็เป็นเหมือนหิ่งห้อยในเวลาที่ดวงอาทิตย์ขึ้น, ลาภสักการะของพวกเราก็เสื่อมลง. ถ้าหากพระสมณโคดม หรือสาวกของพระโคดม หรือคฤหัสถ์ผู้อุปัฏฐากของท่าน มายังสถานที่นี้, ก็จักเป็นเรื่องน่าละอายอย่างยิ่ง, อนึ่ง โทษของบริษัท ย่อมตกอยู่เหนือหัวหน้าของบริษัทนั่นเอง" ดังนี้แล้ว มองไปทางโน้นทางนี้ ก็ได้เห็นพระผู้มีพระภาค. เพราะเหตุนั้น พระอานนทเถระจึงกล่าวว่า "อทฺทสา โข โปฏฺฐปาโท ปริพฺพาชโก...เป... ตุณฺหี อเหสุํ" (โปฏฐปาทปริพาชกได้เห็นแล้ว...ฯลฯ...ได้นิ่งเสีย).

409. Tattha saṇṭhapesīti sikkhāpesi, vajjamassā paṭicchādesi. Yathā susaṇṭhitā hoti, tathā naṃ ṭhapesi. Yathā nāma parisamajjhaṃ pavisanto puriso vajjapaṭicchādanatthaṃ nivāsanaṃ saṇṭhapeti, pārupanaṃ saṇṭhapeti, rajokiṇṇaṭṭhānaṃ puñchati; evamassā vajjapaṭicchādanatthaṃ – ‘‘appasaddā bhonto’’ti sikkhāpento yathā susaṇṭhitā hoti, tathā naṃ ṭhapesīti attho. Appasaddakāmoti appasaddaṃ icchati, eko nisīdati, eko tiṭṭhati, na gaṇasaṅgaṇikāya yāpeti. Upasaṅkamitabbaṃ maññeyyāti idhāgantabbaṃ maññeyya. Kasmā panesa bhagavato upasaṅkamanaṃ paccāsīsatīti? Attano vuddhiṃ patthayamāno. Paribbājakā kira buddhesu vā buddhasāvakesu vā attano santikaṃ āgatesu – ‘‘ajja amhākaṃ santikaṃ samaṇo gotamo āgato, sāriputto āgato, na kho pana te yassa vā tassa vā santikaṃ gacchanti, passatha amhākaṃ uttamabhāva’’nti attano upaṭṭhākānaṃ santike attānaṃ ukkhipanti, ucce ṭhāne ṭhapenti, bhagavatopi upaṭṭhāke gaṇhituṃ vāyamanti. Te kira bhagavato upaṭṭhāke disvā evaṃ vadanti – ‘‘tumhākaṃ satthā bhavaṃ gotamopi gotamasāvakāpi amhākaṃ santikaṃ āgacchanti, mayaṃ aññamaññaṃ samaggā. Tumhe pana amhe akkhīhipi passituṃ na icchatha, sāmīcikammaṃ na karotha, kiṃ vo amhehi aparaddha’’nti. Athekacce manussā – ‘‘buddhāpi etesaṃ santikaṃ gacchanti kiṃ amhāka’’nti tato paṭṭhāya te disvā nappamajjanti. Tuṇhī ahesunti poṭṭhapādaṃ parivāretvā nissaddā nisīdiṃsu.

๔๐๙. ในบทเหล่านั้น บทว่า สณฺฐเปสิ ความว่า ให้ศึกษาแล้ว, ปิดบังโทษของบริษัทนั้น. บริษัทตั้งอยู่ดีแล้วโดยประการใด ก็ได้ตั้งบริษัทนั้นไว้โดยประการนั้น. เปรียบเหมือนบุรุษผู้เข้าไปสู่ท่ามกลางบริษัท เพื่อจะปิดบังโทษ ย่อมจัดแจงผ้านุ่งให้เรียบร้อย ย่อมจัดแจงผ้าห่มให้เรียบร้อย ย่อมเช็ดสถานที่ที่เปื้อนฝุ่น ฉันใด, เพื่อจะปิดบังโทษของบริษัทนั้น สอนว่า “ท่านทั้งหลายจงอย่าทำเสียงดัง” บริษัทตั้งอยู่ดีแล้วโดยประการใด ก็ได้ตั้งบริษัทนั้นไว้โดยประการนั้น ฉันนั้น นี้คือเนื้อความ. บทว่า อปฺปสทฺทกาโม ความว่า ย่อมปรารถนาเสียงเบา, นั่งผู้เดียว, ยืนผู้เดียว, ไม่เป็นอยู่ด้วยการคลุกคลีด้วยหมู่คณะ. บทว่า อุปสงฺกมิตพฺพํ มญฺเญยฺย ความว่า พึงสำคัญว่าควรมาที่นี่. ก็เหตุไรเล่า โปฏฐปาทะนี้จึงหวังการเสด็จมาของพระผู้มีพระภาค? เพราะปรารถนาความเจริญของตน. ได้ยินว่า พวกปริพาชก เมื่อพระพุทธเจ้าทั้งหลายหรือพระพุทธสาวกทั้งหลายมาสู่สำนักของตน ย่อมยกย่องตน ตั้งตนไว้ในที่สูงในสำนักของอุปัฏฐากของตนว่า “วันนี้ พระสมณโคดมมาสู่สำนักของพวกเรา, พระสารีบุตรมาแล้ว, ก็ท่านเหล่านั้นหาได้ไปสู่สำนักของใครๆ ไม่, ท่านทั้งหลายจงดูความเป็นผู้สูงสุดของพวกเราเถิด” และพยายามจะยึดเอาอุปัฏฐากของพระผู้มีพระภาคด้วย. ได้ยินว่า ปริพาชกเหล่านั้น ครั้นเห็นอุปัฏฐากของพระผู้มีพระภาคแล้ว ย่อมกล่าวอย่างนี้ว่า “แม้พระโคดมผู้เจริญผู้เป็นศาสดาของท่านทั้งหลาย แม้พระสาวกของพระโคดม ก็ยังมาสู่สำนักของพวกเรา, พวกเราต่างก็สามัคคีกัน. แต่พวกท่านกลับไม่ปรารถนาจะมองดูพวกเราแม้ด้วยตา, ไม่ทำการเคารพ, พวกเราทำอะไรผิดต่อท่านหรือ”. ครั้งนั้น มนุษย์บางพวก (คิดว่า) “แม้พระพุทธเจ้าทั้งหลายก็ยังเสด็จไปสู่สำนักของคนเหล่านี้ จะป่วยกล่าวไปไยถึงพวกเราเล่า” จำเดิมแต่นั้นมา ครั้นเห็นปริพาชกเหล่านั้นแล้ว ก็ไม่ประมาท. บทว่า ตุณฺหี อเหสุํ ความว่า แวดล้อมโปฏฐปาทะแล้ว นั่งนิ่งไม่มีเสียง.

410. Svāgataṃ, bhanteti suṭṭhu āgamanaṃ, bhante, bhagavato; bhagavati hi no āgate ānando hoti, gate sokoti dīpeti. Cirassaṃ kho, bhanteti kasmā āha? Kiṃ bhagavā pubbepi tattha gatapubboti, na gatapubbo. Manussānaṃ pana – ‘‘kuhiṃ gacchantā, kuto āgatattha, kiṃ maggamūḷhattha, cirassaṃ āgatatthā’’ti evamādayo piyasamudācārā [Pg.303] honti, tasmā evamāha. Evañca pana vatvā na mānathaddho hutvā nisīdi, uṭṭhāyāsanā bhagavato paccuggamanamakāsi. Bhagavantañhi upagataṃ disvā āsanena animantento vā apacitiṃ akaronto vā dullabho. Kasmā? Uccākulīnatāya. Ayampi paribbājako attano nisinnāsanaṃ papphoṭetvā bhagavantaṃ āsanena nimantento – ‘‘nisīdatu, bhante, bhagavā idamāsanaṃ paññatta’’nti āha. Antarākathā vippakatāti nisinnānaṃ vo ādito paṭṭhāya yāva mamāgamanaṃ, etasmiṃ antare kā nāma kathā vippakatā, mamāgamanapaccayā katamā kathā pariyantaṃ na gatā, vadatha, yāva naṃ pariyantaṃ netvā demīti sabbaññupavāraṇaṃ pavāresi. Atha paribbājako – ‘‘niratthakakathā esā nissārā vaṭṭasannissitā, na tumhākaṃ purato vattabbataṃ arahatī’’ti dīpento ‘‘tiṭṭhatesā, bhante’’tiādimāha.

๔๑๐. บทว่า สฺวาคตํ ภนฺเต ความว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ การเสด็จมาของพระผู้มีพระภาคเป็นการเสด็จมาดีแล้ว, เพราะว่า เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จมาสู่สำนักของข้าพระองค์ทั้งหลาย ความยินดีก็มี เมื่อเสด็จไป ความโศกก็มี ดังนี้ ท่านแสดงความหมายนี้. เหตุไรจึงกล่าวคำว่า จิรสฺสํ โข ภนฺเต? พระผู้มีพระภาคเคยเสด็จไปที่นั่นแม้ในกาลก่อนหรือ? ไม่เคยเสด็จไป. แต่ว่า คำพูดอันเป็นที่รักของมนุษย์ทั้งหลายมีอยู่ มีอาทิว่า “ท่านไปไหนมา” “ท่านมาจากไหน” “ท่านหลงทางหรือ” “ท่านมานานแล้วหรือ” เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวอย่างนี้. และครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ก็มิได้นั่งอยู่ด้วยมานะอันกระด้าง แต่ลุกจากอาสนะ ทำการต้อนรับพระผู้มีพระภาค. เพราะว่า บุคคลผู้เห็นพระผู้มีพระภาคเสด็จมาถึงแล้ว ไม่นิมนต์ด้วยอาสนะหรือไม่ทำการเคารพนั้นหาได้ยาก. เพราะเหตุไร? เพราะความเป็นผู้มีตระกูลสูง (ของพระองค์). แม้ปริพาชกผู้นี้ก็ได้ปัดอาสนะที่ตนนั่งแล้ว นิมนต์พระผู้มีพระภาคด้วยอาสนะ กล่าวว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดประทับนั่ง อาสนะนี้ปูลาดไว้แล้ว”. บทว่า อนฺตรากถา วิปฺปกตา ความว่า จำเดิมแต่พวกท่านนั่งอยู่จนกระทั่งเรามาถึง ในระหว่างนี้ เรื่องที่พวกท่านพูดค้างไว้คือเรื่องอะไร, เรื่องอะไรที่ยังไม่จบลงเพราะเหตุที่เรามา, พวกเธอจงบอก เราจะนำเรื่องนั้นไปจนจบให้ ดังนี้ พระองค์ได้ทรงปวารณาอย่างพระสัพพัญญู. ครั้งนั้น ปริพาชก เมื่อจะแสดงว่า “เรื่องนี้เป็นเรื่องไร้ประโยชน์ ไร้สาระ เนื่องอยู่ในวัฏฏะ, ไม่ควรที่จะกล่าวในเบื้องพระพักตร์ของพระองค์” จึงได้กล่าวคำเป็นต้นว่า ติฏฺฐเตสา ภนฺเต.

Abhisaññānirodhakathāvaṇṇanā

วรรณนาอภิสัญญานิโรธกถา

411. Tiṭṭhatesā, bhanteti sace bhagavā sotukāmo bhavissati, pacchāpesā kathā na dullabhā bhavissati, amhākaṃ panimāya kathāya attho natthi. Bhagavato panāgamanaṃ labhitvā mayaṃ aññadeva sukāraṇaṃ pucchāmāti dīpeti. Tato taṃ pucchanto – ‘‘purimāni, bhante’’tiādimāha. Tattha kotūhalasālāyanti kotūhalasālā nāma paccekasālā natthi. Yattha pana nānātitthiyā samaṇabrāhmaṇā nānāvidhaṃ kathaṃ pavattenti, sā bahūnaṃ – ‘‘ayaṃ kiṃ vadati, ayaṃ kiṃ vadatī’’ti kotūhaluppattiṭṭhānato kotūhalasālāti vuccati. Abhisaññānirodheti ettha abhīti upasaggamattaṃ. Saññānirodheti cittanirodhe, khaṇikanirodhe kathā uppannāti attho. Idaṃ pana tassā uppattikāraṇaṃ. Yadā kira bhagavā jātakaṃ vā katheti, sikkhāpadaṃ vā paññapeti tadā sakalajambudīpe bhagavato kittighoso pattharati, titthiyā taṃ sutvā – ‘‘bhavaṃ kira gotamo pubbacariyaṃ kathesi, mayaṃ kiṃ na sakkoma tādisaṃ kiñci kathetu’’nti bhagavato paṭibhāgakiriyaṃ karontā ekaṃ bhavantarasamayaṃ kathenti – ‘‘bhavaṃ gotamo sikkhāpadaṃ paññapesi, mayaṃ kiṃ na sakkoma paññapetu’’nti attano sāvakānaṃ kiñcideva sikkhāpadaṃ paññapenti. Tadā pana [Pg.304] bhagavā aṭṭhavidhaparisamajjhe nisīditvā nirodhakathaṃ kathesi. Titthiyā taṃ sutvā – ‘‘bhavaṃ kira gotamo nirodhaṃ nāma kathesi, mayampi taṃ kathessāmā’’ti sannipatitvā kathayiṃsu. Tena vuttaṃ – ‘‘abhisaññānirodhe kathā udapādī’’ti.

๔๑๑. บทว่า ติฏฺฐเตสา ภนฺเต ความว่า ถ้าหากพระผู้มีพระภาคทรงประสงค์จะฟัง แม้ภายหลัง เรื่องนี้ก็จักไม่เป็นเรื่องที่หาฟังได้ยาก แต่พวกข้าพระองค์ไม่มีประโยชน์ด้วยเรื่องนี้ ก็เมื่อได้โอกาสที่พระผู้มีพระภาคเสด็จมาแล้ว พวกข้าพระองค์จะขอทูลถามเหตุผลที่ดีอย่างอื่น ดังนี้ ท่านแสดงความหมายนี้. เพราะเหตุนั้น เมื่อจะทูลถามเหตุผลที่ดีนั้น จึงได้กล่าวคำเป็นต้นว่า ปุริมานิ ภนฺเต. ในบทเหล่านั้น บทว่า โกตูหลสาลายํ ความว่า ศาลาชื่อว่าโกตูหลศาลาโดยเฉพาะไม่มี. แต่ในศาลาใด สมณพราหมณ์ผู้มีลัทธิต่างๆ กัน ย่อมยังเรื่องราวต่างๆ ให้เป็นไป, ศาลานั้น เพราะเป็นที่เกิดความสนใจใคร่รู้ของคนจำนวนมากว่า “ผู้นี้พูดอะไร ผู้นี้พูดอะไร” จึงถูกเรียกว่า โกตูหลศาลา. ในบทว่า อภิสญฺญานิโรเธ นี้ บทว่า อภิ เป็นเพียงอุปสรรค. บทว่า สญฺญานิโรเธ ความว่า เรื่องเกิดขึ้นในเรื่องความดับแห่งจิต, ในเรื่องความดับชั่วขณะ นี้คือเนื้อความ. ส่วนนี้เป็นเหตุเกิดของเรื่องนั้น. ได้ยินว่า เมื่อใด พระผู้มีพระภาคตรัสชาดก หรือทรงบัญญัติสิกขาบท เมื่อนั้น กิตติศัพท์ของพระผู้มีพระภาคก็แผ่ไปทั่วชมพูทวีป, พวกเดียรถีย์ได้ฟังดังนั้นแล้ว ก็ทำการเลียนแบบพระผู้มีพระภาค กล่าวเรื่องราวในภพอื่นเรื่องหนึ่ง (โดยกล่าวว่า) “ได้ยินว่า ท่านพระโคดมตรัสเรื่องบุรพจรรยา, พวกเราจะกล่าวเรื่องเช่นนั้นบ้างไม่ได้หรือ” (และเมื่อพระองค์ทรงบัญญัติสิกขาบท ก็กล่าวว่า) “ท่านพระโคดมทรงบัญญัติสิกขาบท, พวกเราจะบัญญัติบ้างไม่ได้หรือ” แล้วก็บัญญัติสิกขาบทบางอย่างแก่สาวกของตน. แต่ในครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคประทับนั่งในท่ามกลางบริษัท ๘ จำพวก แล้วตรัสเรื่องนิโรธ. พวกเดียรถีย์ได้ฟังดังนั้นแล้ว ก็ประชุมกันแล้วกล่าว (โดยปรึกษากันว่า) “ได้ยินว่า ท่านพระโคดมตรัสเรื่องที่ชื่อว่านิโรธ, แม้พวกเราก็จะกล่าวเรื่องนั้นบ้าง”. เพราะเหตุนั้น โปฏฐปาทะจึงกล่าวว่า “เรื่องเกิดขึ้นในอภิสัญญานิโรธ”.

Tatrekacceti tesu ekacce. Purimo cettha yvāyaṃ bāhire titthāyatane pabbajito cittappavattiyaṃ dosaṃ disvā acittakabhāvo santoti samāpattiṃ bhāvetvā ito cuto pañca kappasatāni asaññībhave ṭhatvā puna idha uppajjati. Tassa saññuppāde ca nirodhe ca hetuṃ apassanto – ahetū appaccayāti āha.

คำว่า ตตฺเรกจฺเจ ความว่า สมณพราหมณ์บางพวกในสมณพราหมณ์เหล่านั้น. บรรดาบุคคล ๔ จำพวกนั้น บุคคลที่ ๑ คือ บุคคลผู้นี้บวชในลัทธินอกพระศาสนา เห็นโทษในความเป็นไปแห่งจิตแล้ว (ดำริว่า) ‘ความเป็นผู้ไม่มีจิตเป็นภาวะสงบ’ จึงเจริญสมาบัติ เคลื่อนจากโลกนี้ไปแล้ว ดำรงอยู่ในอสัญญีภพตลอด ๕๐๐ มหากัป แล้วกลับมาเกิดในโลกนี้อีก. บุคคลนั้นไม่เห็นเหตุทั้งในความเกิดขึ้นแห่งสัญญาและในความดับแห่งสัญญา จึงกล่าวว่า ‘(สัญญาเกิดขึ้นและดับไป) ไม่มีเหตุ ไม่มีปัจจัย’.

Dutiyo naṃ nisedhetvā migasiṅgatāpasassa asaññakabhāvaṃ gahetvā – ‘‘upetipi apetipī’’ti āha. Migasiṅgatāpaso kira attantapo ghoratapo paramadhitindriyo ahosi. Tassa sīlatejena sakkavimānaṃ uṇhaṃ ahosi. Sakko devarājā ‘‘sakkaṭṭhānaṃ nu kho tāpaso patthetī’’ti alambusaṃ nāma devakaññaṃ – ‘tāpasassa tapaṃ bhinditvā ehī’ti pesesi. Sā tattha gatā. Tāpaso paṭhamadivase taṃ disvāva palāyitvā paṇṇasālaṃ pāvisi. Dutiyadivase kāmacchandanīvaraṇena bhaggo taṃ hatthe aggahesi, so tena dibbaphassena phuṭṭho visaññī hutvā tiṇṇaṃ saṃvaccharānaṃ accayena saññaṃ paṭilabhi. Taṃ so diṭṭhigatiko – ‘‘tiṇṇaṃ saṃvaccharānaṃ accayena nirodhā vuṭṭhito’’ti maññamāno evamāha.

บุคคลที่ ๒ ห้ามบุคคลนั้นแล้ว ถือเอาความเป็นผู้ไม่มีสัญญาของมิคสิงคดาบส กล่าวว่า ‘สัญญาเกิดขึ้นบ้าง ดับไปบ้าง’. ได้ยินว่า มิคสิงคดาบสเป็นผู้มีตบะเผากิเลสของตน มีตบะกล้า มีอินทรีย์ตั้งมั่นอย่างยิ่ง. วิมานของท้าวสักกะร้อนขึ้นด้วยเดชแห่งศีลของดาบสนั้น. ท้าวสักกะเทวราช (ทรงดำริว่า) ‘ดาบสปรารถนาตำแหน่งของสักกะกระมังหนอ’ จึงส่งนางอัปสรชื่ออสัมพุสาไป (สั่งว่า) ‘เธอจงไปทำลายตบะของดาบสแล้วกลับมา’. นางอัปสรนั้นได้ไป ณ ที่นั้น. ในวันแรก ดาบสพอเห็นนางเท่านั้นก็วิ่งหนีเข้าไปในบรรณศาลา. ในวันที่สอง (อัธยาศัยกุศล) ถูกกามฉันทนิวรณ์ทำลายแล้ว จึงจับมือนาง, ดาบสนั้นถูกทิพยสัมผัสนั้นถูกต้องแล้ว ก็สลบไป ได้สัญญากลับคืนมาโดยล่วงไป ๓ ปี. ผู้มีทิฏฐิเช่นนั้นเข้าใจการได้สัญญากลับคืนมานั้นว่า ‘(ดาบส) ออกจากนิโรธโดยล่วงไป ๓ ปี’ จึงกล่าวอย่างนี้.

Tatiyo naṃ nisedhetvā āthabbaṇapayogaṃ sandhāya ‘‘upakaḍḍhantipi apakaḍḍhantipī’’ti āha. Āthabbaṇikā kira āthabbaṇaṃ payojetvā sattaṃ sīsacchinnaṃ viya hatthacchinnaṃ viya mataṃ viya ca katvā dassenti. Tassa puna pākatikabhāvaṃ disvā so diṭṭhigatiko – ‘‘nirodhā vuṭṭhito aya’’nti maññamāno evamāha.

บุคคลที่ ๓ ห้ามบุคคลนั้นแล้ว หมายถึงการใช้อาถรรพณ์ กล่าวว่า ‘(สมณพราหมณ์ผู้มีฤทธิ์) ย่อมชักสัญญาเข้ามาบ้าง ย่อมชักสัญญาออกไปบ้าง’. ได้ยินว่า ผู้รู้อาถรรพเวท ใช้อาถรรพเวทแล้ว ทำสัตว์ให้เป็นเหมือนผู้มีศีรษะขาด เหมือนผู้มีมือขาด และเหมือนผู้ที่ตายแล้ว แสดงให้ดู. ครั้นเห็นความเป็นปกติของสัตว์นั้นอีก ผู้มีทิฏฐิเช่นนั้นเข้าใจว่า ‘สัตว์นี้ออกจากนิโรธ’ จึงกล่าวอย่างนี้.

Catuttho naṃ nisedhetvā yakkhadāsīnaṃ madaniddaṃ sandhāya ‘‘santi hi bho devatā’’tiādimāha. Yakkhadāsiyo kira sabbarattiṃ devatūpahāraṃ kurumānā naccitvā gāyitvā aruṇodaye ekaṃ surāpātiṃ pivitvā [Pg.305] parivattitvā supitvā divā vuṭṭhahanti. Taṃ disvā so diṭṭhigatiko – ‘‘suttakāle nirodhaṃ samāpannā, pabuddhakāle nirodhā vuṭṭhitā’’ti maññamāno evamāha.

บุคคลที่ ๔ ห้ามบุคคลนั้นแล้ว หมายถึงการหลับเพราะเมาสุราของนางทาสียักษ์ กล่าวคำเป็นต้นว่า ‘ดูก่อนท่านผู้เจริญ เทวดามีอยู่’. ได้ยินว่า นางทาสียักษ์ทั้งหลาย ทำการบูชาเทวดาตลอดคืน ฟ้อนรำและขับร้องแล้ว ในเวลารุ่งอรุณ ดื่มสุราหนึ่งถ้วย แล้วกลิ้งเกลือก หลับไป แล้วตื่นขึ้นในเวลากลางวัน. ผู้มีทิฏฐิเช่นนั้นเห็นการกระทำนั้นแล้ว เข้าใจว่า ‘ในเวลาหลับ นางยักษ์เหล่านั้นเข้าถึงนิโรธ, ในเวลาตื่น ก็ออกจากนิโรธ’ จึงกล่าวอย่างนี้.

Ayaṃ pana poṭṭhapādo paribbājako paṇḍitajātiko. Tenassa taṃ kathaṃ sutvā vippaṭisāro uppajji. ‘‘Imesaṃ kathā eḷamūgakathā viya cattāro hi nirodhe ete paññapenti, iminā ca nirodhena nāma ekena bhavitabbaṃ, na bahunā. Tenāpi ekena aññeneva bhavitabbaṃ, so pana aññena ñātuṃ na sakkā aññatra sabbaññunā. Sace bhagavā idha abhavissa ‘ayaṃ nirodho ayaṃ na nirodho’ti dīpasahassaṃ viya ujjāletvā ajjameva pākaṭaṃ akarissā’’ti dasabalaññeva anussari. Tasmā ‘‘tassa mayhaṃ bhante’’tiādimāha. Tattha aho nūnāti anussaraṇatthe nipātadvayaṃ, tena tassa bhagavantaṃ anussarantassa etadahosi ‘‘aho nūna bhagavā aho nūna sugato’’ti. Yo imesanti yo etesaṃ nirodhadhammānaṃ sukusalo nipuṇo cheko, so bhagavā aho nūna katheyya, sugato aho nūna katheyyāti ayamettha adhippāyo. Pakataññūti ciṇṇavasitāya pakatiṃ sabhāvaṃ jānātīti pakataññū. Kathaṃ nu khoti idaṃ paribbājako ‘‘mayaṃ bhagavā na jānāma, tumhe jānātha, kathetha no’’ti āyācanto vadati. Atha bhagavā kathento ‘‘tatra poṭṭhapādā’’tiādimāha.

ส่วนโปฏฐปาทปริพาชกนี้เป็นผู้มีชาติแห่งบัณฑิต. เพราะเหตุนั้น เมื่อเขาได้ฟังคำนั้นแล้ว ความเดือดร้อนใจจึงเกิดขึ้น. (เขาคิดว่า) ‘คำของสมณพราหมณ์เหล่านี้เหมือนคำพูดของคนใบ้กินน้ำลาย เพราะว่าสมณพราหมณ์เหล่านี้บัญญัตินิโรธ ๔ อย่าง, และโดยชื่อแล้ว นิโรธนี้ควรจะมีอย่างเดียว ไม่ควรมีมาก. แม้นิโรธอย่างเดียวนั้นก็ควรจะเป็นอย่างอื่น (จากที่พวกนี้กล่าว), แต่นิโรธนั้นบุคคลอื่นนอกจากพระสัพพัญญูไม่สามารถจะรู้ได้. ถ้าพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่นี่ พระองค์ก็จะทรงทำให้ปรากฏในวันนี้ทีเดียว โดยทรงจุดให้สว่างขึ้นเหมือนประทีปพันดวงว่า ‘นี้เป็นนิโรธ นี้ไม่ใช่นิโรธ’’ ดังนี้แล้ว ก็ระลึกถึงพระทศพลนั่นเทียว. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์นั้น’. ในคำนั้น บทว่า อโห นูน เป็นนิบาต ๒ บทในอรรถว่าระลึกเนืองๆ, เพราะเหตุนั้น เมื่อเขาระลึกถึงพระผู้มีพระภาคอยู่ ความคิดนี้ได้เกิดขึ้นว่า ‘โอหนอ พระผู้มีพระภาค โอหนอ พระสุคต’. คำว่า โย อิเมสํ ความว่า พระผู้มีพระภาคพระองค์ใดทรงฉลาดอย่างยิ่ง ทรงละเอียดอ่อน ทรงเฉียบแหลมในนิโรธธรรมเหล่านี้, พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น โอหนอ พึงตรัส, พระสุคต โอหนอ พึงตรัส, นี้เป็นความประสงค์ในที่นี้. ชื่อว่า ปกตัญญู เพราะทรงรู้ปกติ คือสภาวะ เนื่องจากทรงมีความชำนาญที่สั่งสมไว้. ปริพาชกกล่าวคำนี้ว่า กถํ นุ โข เพราะประสงค์จะทูลอ้อนวอนว่า ‘ข้าแต่พระผู้มีพระภาค พวกข้าพระองค์ไม่รู้ พระองค์ทรงรู้ ขอจงตรัสแก่พวกข้าพระองค์เถิด’. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะตรัส จึงตรัสพระดำรัสเป็นต้นว่า ‘ดูก่อนโปฏฐปาท ในบรรดาสมณพราหมณ์เหล่านั้น’.

Ahetukasaññuppādanirodhakathāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยความเกิดขึ้นและความดับแห่งสัญญาที่ไม่มีเหตุ

412. Tattha tatrāti tesu samaṇabrāhmaṇesu. Āditova tesaṃ aparaddhanti tesaṃ ādimhiyeva viraddhaṃ, gharamajjheyeva pakkhalitāti dīpeti. Sahetū sappaccayāti ettha hetupi paccayopi kāraṇasseva nāmaṃ, sakāraṇāti attho. Taṃ pana kāraṇaṃ dassento ‘‘sikkhā ekā’’ti āha. Tattha sikkhā ekā saññā uppajjantīti sikkhāya ekaccā saññā jāyantīti attho.

๔๑๒. ในบทเหล่านั้น บทว่า ตตฺร ได้แก่ ในสมณพราหมณ์เหล่านั้น. บทว่า อาทิโตว เตสํ อปรทฺธํ ทรงแสดงว่า ความผิดพลาดของสมณพราหมณ์เหล่านั้นมีอยู่แล้วในเบื้องต้นทีเดียว, (เปรียบเหมือน) พวกเขาสะดุดล้มในท่ามกลางเรือน. ในบทว่า สเหตู สปฺปจฺจยา นี้ ทั้งคำว่า เหตุ และคำว่า ปัจจัย เป็นชื่อของเหตุเท่านั้น, ความว่า มีเหตุ. แต่เมื่อจะทรงแสดงเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘สิกขาอย่างหนึ่ง’. ในบทนั้น บทว่า สิกฺขา เอกา สัญญา อุปฺปชฺชนฺติ ความว่า สัญญาบางอย่างย่อมเกิดขึ้นเพราะสิกขา.

413. Kā ca sikkhāti bhagavā avocāti katamā ca sā sikkhāti bhagavā vitthāretukamyatāpucchāvasena avoca. Atha yasmā adhisīlasikkhā adhicittasikkhā adhipaññāsikkhāti tisso sikkhā honti. Tasmā tā dassento bhagavā saññāya sahetukaṃ uppādanirodhaṃ dīpetuṃ buddhuppādato pabhuti tantidhammaṃ ṭhapento ‘‘idha poṭṭhapāda, tathāgato loke’’tiādimāha. Tattha adhisīlasikkhā [Pg.306] adhicittasikkhāti dve eva sikkhā sarūpena āgatā, tatiyā pana ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti kho poṭṭhapāda mayā ekaṃsiko dhammo desito’’ti ettha sammādiṭṭhisammāsaṅkappavasena pariyāpannattā āgatāti veditabbā. Kāmasaññāti pañcakāmaguṇikarāgopi asamuppannakāmacāropi. Tattha pañcakāmaguṇikarāgo anāgāmimaggena samugghātaṃ gacchati, asamuppannakāmacāro pana imasmiṃ ṭhāne vaṭṭati. Tasmā tassa yā purimā kāmasaññāti tassa paṭhamajjhānasamaṅgino yā pubbe uppannapubbāya kāmasaññāya sadisattā purimā kāmasaññāti vucceyya, sā nirujjhati, anuppannāva nuppajjatīti attho.

๔๑๓. บทว่า กา จ สิกฺขาติ ภควา อโวจ ความว่า พระผู้มีพระภาคตรัสด้วยอำนาจแห่งคำถามเพราะทรงมีพระประสงค์จะขยายความว่า ก็สิกขานั้นเป็นไฉน. ลำดับนั้น เพราะเหตุว่าสิกขามี ๓ อย่าง คือ อธิสีลสิกขา อธิจิตตสิกขา อธิปัญญาสิกขา. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงสิกขาเหล่านั้น เพื่อจะทรงแสดงความเกิดขึ้นและความดับแห่งสัญญาพร้อมทั้งเหตุ จึงทรงตั้งตันติธรรม (ธรรมที่เป็นแบบแผน) เริ่มตั้งแต่การอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้า ตรัสพระดำรัสเป็นต้นว่า ‘ดูก่อนโปฏฐปาท ตถาคตอุบัติขึ้นในโลกนี้’. ในบทนั้น สิกขาเพียง ๒ อย่าง คือ อธิสีลสิกขาและอธิจิตตสิกขา มาโดยสรูป, ส่วนสิกขาที่ ๓ พึงทราบว่ามาแล้วในบทนี้ว่า ‘ดูก่อนโปฏฐปาท ปฏิปทาที่ให้ถึงความดับทุกข์นี้เป็นธรรมที่เราแสดงไว้โดยส่วนเดียว’ เพราะนับเนื่องด้วยอำนาจแห่งสัมมาทิฏฐิและสัมมาสังกัปปะ. บทว่า กามสัญญา ได้แก่ ราคะที่อาศัยกามคุณ ๕ และกามจร (ความประพฤติในกาม) ที่ยังไม่เกิดขึ้น. ใน ๒ อย่างนั้น ราคะที่อาศัยกามคุณ ๕ ย่อมถึงการถูกถอนรากถอนโคนด้วยอนาคามิมรรค, ส่วนกามจรที่ยังไม่เกิดขึ้น ย่อมควรในที่นี้. เพราะเหตุนั้น บทว่า ตสฺส ยา ปุริมา กามสัญญา พึงกล่าวได้ว่า กามสัญญาที่มีมาก่อน เพราะเหมือนกับกามสัญญาที่เคยเกิดขึ้นแล้วในกาลก่อน ของภิกษุผู้เข้าปฐมฌานนั้น, กามสัญญานั้นย่อมดับไป ความว่า เป็นสัญญาที่ยังไม่เกิดขึ้นแล้วก็ไม่เกิดขึ้นอีก.

Vivekajapītisukhasukhumasaccasaññīyeva tasmiṃ samaye hotīti tasmiṃ paṭhamajjhānasamaye vivekajapītisukhasaṅkhātā sukhumasaññā saccā hoti, bhūtā hotīti attho. Atha vā kāmacchandādioḷārikaṅgappahānavasena sukhumā ca sā bhūtatāya saccā ca saññāti sukhumasaccasaññā, vivekajehi pītisukhehi sampayuttā sukhumasaccasaññāti vivekajapītisukhasukhumasaccasaññā sā assa atthīti vivekajapītisukhasukhumasaccasaññīti evamettha attho daṭṭhabbo. Esa nayo sabbattha. Evampi sikkhāti ettha yasmā paṭhamajjhānaṃ samāpajjanto adhiṭṭhahanto, vuṭṭhahanto ca sikkhati, tasmā taṃ evaṃ sikkhitabbato sikkhāti vuccati. Tenapi sikkhāsaṅkhātena paṭhamajjhānena evaṃ ekā vivekajapītisukhasukhumasaccasaññā uppajjati. Evaṃ ekā kāmasaññā nirujjhatīti attho. Ayaṃ sikkhāti bhagavā avocāti ayaṃ paṭhamajjhānasaṅkhātā ekā sikkhāti, bhagavā āha. Etenupāyena sabbattha attho daṭṭhabbo.

คำว่า 'ในสมัยนั้น ย่อมเป็นผู้มีวิเวกชปีติสุขสุขุมสัจจสัญญา' มีความว่า ในสมัยแห่งปฐมฌานนั้น สุขุมสัญญาอันชื่อว่าวิเวกชปีติสุข เป็นของจริง เป็นของมีอยู่. อีกนัยหนึ่ง สัญญานั้นละเอียดอ่อนเพราะละองค์ฌานที่หยาบมีกามฉันทะเป็นต้นได้ และเป็นของจริงเพราะมีอยู่จริง ฉะนั้นจึงชื่อว่าสุขุมสัจจสัญญา, สุขุมสัจจสัญญาที่สัมปยุตด้วยปีติและสุขอันเกิดจากวิเวก ชื่อว่าวิเวกชปีติสุขสุขุมสัจจสัญญา, สัญญานั้นมีอยู่แก่บุคคลนั้น ฉะนั้นบุคคลนั้นจึงชื่อว่าผู้มีวิเวกชปีติสุขสุขุมสัจจสัญญา พึงเห็นความหมายในบทนี้อย่างนี้. นัยนี้พึงใช้ได้ในทุกแห่ง. ในคำว่า 'แม้อย่างนี้ก็เป็นสิกขา' นั้น เพราะว่าบุคคลผู้เข้าปฐมฌาน ผู้อธิษฐาน และผู้ออกจากฌาน ย่อมชื่อว่าศึกษาอยู่ ฉะนั้น ปฐมฌานนั้นจึงถูกเรียกว่าสิกขา เพราะเป็นสิ่งที่พึงศึกษาอย่างนี้. แม้ด้วยปฐมฌานที่ชื่อว่าสิกขานั้น วิเวกชปีติสุขสุขุมสัจจสัญญาอย่างหนึ่งย่อมเกิดขึ้นอย่างนี้ กามสัญญาอย่างหนึ่งย่อมดับไปอย่างนี้. คำว่า 'พระผู้มีพระภาคตรัสว่า นี้เป็นสิกขา' คือ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า นี้เป็นสิกขาอย่างหนึ่งที่เรียกว่าปฐมฌาน. พึงเห็นความหมายในทุกแห่งด้วยอุบายนี้.

Yasmā pana aṭṭhamasamāpattiyā aṅgato sammasanaṃ buddhānaṃyeva hoti, sāvakesu sāriputtasadisānampi natthi, kalāpato sammasanaṃyeva pana sāvakānaṃ hoti, idañca ‘‘saññā saññā’’ti, evaṃ aṅgato sammasanaṃ uddhaṭaṃ. Tasmā [Pg.307] ākiñcaññāyatanaparamaṃyeva saññaṃ dassetvā puna tadeva saññagganti dassetuṃ ‘‘yato kho poṭṭhapāda…pe… saññaggaṃ phusatī’’ti āha.

ก็เพราะว่า การพิจารณาโดยองค์แห่งสมาบัติที่ ๘ ย่อมมีได้เฉพาะแต่พระพุทธเจ้าทั้งหลายเท่านั้น, แม้ในหมู่พระสาวก ผู้เช่นกับพระสารีบุตรก็ไม่มี, ส่วนการพิจารณาโดยความเป็นกลุ่มก้อนเท่านั้นย่อมมีได้แก่พระสาวก, และการพิจารณาโดยองค์อย่างนี้ว่า 'สัญญา สัญญา' นี้ พระองค์ทรงยกขึ้นแสดงแล้ว. เพราะเหตุนั้น ครั้นทรงแสดงสัญญาซึ่งมีอากิญจัญญายตนะเป็นอย่างยิ่งแล้ว เพื่อจะทรงแสดงสัญญานั้นนั่นแหละอีกว่าเป็นสัญญัคคะ (ยอดแห่งสัญญา) จึงตรัสว่า 'ดูก่อนโปฏฐปาทะ เมื่อใดแล...ฯลฯ...ย่อมถูกต้องซึ่งสัญญัคคะ' ดังนี้.

414. Tattha yato kho poṭṭhapāda bhikkhūti yo nāma poṭṭhapāda bhikkhu. Idha sakasaññī hotīti idha sāsane sakasaññī hoti, ayameva vā pāṭho, attano paṭhamajjhānasaññāya saññavā hotīti attho. So tato amutra tato amutrāti so bhikkhu tato paṭhamajjhānato amutra dutiyajjhāne, tatopi amutra tatiyajjhāneti evaṃ tāya tāya jhānasaññāya sakasaññī sakasaññī hutvā anupubbena saññaggaṃ phusati. Saññagganti ākiñcaññāyatanaṃ vuccati. Kasmā? Lokiyānaṃ kiccakārakasamāpattīnaṃ aggattā. Ākiñcaññāyatanasamāpattiyañhi ṭhatvā nevasaññānāsaññāyatanampi nirodhampi samāpajjanti. Iti sā lokiyānaṃ kiccakārakasamāpattīnaṃ aggattā saññagganti vuccati, taṃ phusati pāpuṇātīti attho.

๔๑๔. ในบทเหล่านั้น บทว่า 'ยโต โข โปฏฺฐปาท ภิกฺขู' หมายถึง ดูก่อนโปฏฐปาทะ ภิกษุรูปใดรูปหนึ่ง. บทว่า 'อิธ สกสัญฺญี โหติ' หมายถึง เป็นผู้มีสัญญาของตนในศาสนานี้ หรืออีกนัยหนึ่ง บทนี้ก็เป็นปาฐะอย่างนี้ ความว่า เป็นผู้มีสัญญาด้วยปฐมฌานสัญญาของตน. บทว่า 'โส ตโต อมุตฺร ตโต อมุตฺรา' หมายถึง ภิกษุนั้น จากปฐมฌานนั้นไปสู่ทุติยฌานโน้น, แม้จากทุติยฌานนั้นไปสู่ตติยฌานโน้น ด้วยประการฉะนี้ เป็นผู้มีสัญญาของตนด้วยฌานสัญญานั้นๆ ตามลำดับแล้ว ย่อมถูกต้องซึ่งสัญญัคคะ. อากิญจัญญายตนะ ท่านเรียกว่า สัญญัคคะ. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะเป็นสมาบัติชั้นสูงที่สุดในบรรดาโลกิยสมาบัติที่ทำกิจได้. จริงอยู่ บุคคลทั้งหลายตั้งอยู่ในอากิญจัญญายตนสมาบัติแล้ว ย่อมเข้าได้ทั้งเนวสัญญานาสัญญายตนะและนิโรธสมาบัติ. เพราะเหตุนั้น อากิญจัญญายตนสมาบัตินั้นจึงถูกเรียกว่าสัญญัคคะ เพราะเป็นสมาบัติชั้นสูงที่สุดในบรรดาโลกิยสมาบัติที่ทำกิจได้ ความว่า ย่อมถูกต้อง คือ ย่อมบรรลุถึงสัญญัคคะนั้น.

Idāni abhisaññānirodhaṃ dassetuṃ ‘‘tassa saññagge ṭhitassā’’tiādimāha. Tattha ceteyyaṃ, abhisaṅkhareyyanti padadvaye ca jhānaṃ samāpajjanto ceteti nāma, punappunaṃ kappetīti attho. Uparisamāpattiatthāya nikantiṃ kurumāno abhisaṅkharoti nāma. Imā ca me saññā nirujjheyyunti imā ākiñcaññāyatanasaññā nirujjheyyuṃ. Aññā ca oḷārikāti aññā ca oḷārikā bhavaṅgasaññā uppajjeyyuṃ. So na ceva ceteti na abhisaṅkharotīti ettha kāmaṃ cesa cetentova na ceteti, abhisaṅkharontova nābhisaṅkharoti. Imassa bhikkhuno ākiñcaññāyatanato vuṭṭhāya nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajjitvā ‘‘ekaṃ dve cittavāre ṭhassāmī’’ti ābhogasamannāhāro natthi. Uparinirodhasamāpattatthāya eva pana ābhogasamannāhāro atthi, svāyamattho puttagharācikkhaṇena dīpetabbo.

บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงอภิสัญญานิโรธ (ความดับแห่งสัญญาชั้นสูง) จึงตรัสคำเป็นต้นว่า 'ตสฺส สัญฺญคฺเค ฐิตสฺส' (เมื่อภิกษุนั้นตั้งอยู่ในสัญญัคคะ). ในบททั้งสองว่า 'เจเตยฺยํ, อภิสงฺขเรยฺยํ' นั้น บุคคลผู้เข้าฌาน ชื่อว่าย่อมเจตนา ความว่า ย่อมปรุงแต่งอยู่บ่อยๆ. บุคคลผู้ทำความใคร่เพื่อประโยชน์แก่สมาบัติชั้นสูงขึ้นไป ชื่อว่าย่อมปรุงแต่ง. บทว่า 'อิมา จ เม สัญญา นิรุชฺเฌยฺยุํ' หมายถึง ขอสัญญาเหล่านี้ คือ อากิญจัญญายตนสัญญาของเรา จงดับไป. บทว่า 'อัญญา จ โอฬาริกา' หมายถึง และสัญญาอื่นที่หยาบกว่า คือ ภวังคสัญญา จงเกิดขึ้น. ในบทว่า 'โส น เจว เจเตติ น อภิสงฺขโรติ' นี้ อันที่จริง ภิกษุนั้นแม้กำลังเจตนาอยู่ ก็ชื่อว่าไม่เจตนา แม้กำลังปรุงแต่งอยู่ ก็ชื่อว่าไม่ปรุงแต่ง. สำหรับภิกษุรูปนี้ เมื่อออกจากอากิญจัญญายตนะแล้ว เข้าเนวสัญญานาสัญญายตนะ ย่อมไม่มีอาโภคะและสมันนาหาระ (การน้อมใจใส่ใจ) ว่า 'เราจักอยู่ตลอดหนึ่งหรือสองจิตตวาระ'. แต่มีอาโภคะและสมันนาหาระเพื่อประโยชน์แก่นิโรธสมาบัติชั้นสูงขึ้นไปเท่านั้น, ความหมายนั้นพึงทำให้แจ่มแจ้งด้วยอุปมาเรื่องการบอกบ้านของบุตร.

Pitugharamajjhena kira gantvā pacchābhāge puttassa gharaṃ hoti, tato paṇītaṃ bhojanaṃ ādāya āsanasālaṃ āgataṃ daharaṃ thero – ‘‘manāpo piṇḍapāto kuto ābhato’’ti pucchi. So ‘‘asukassa gharato’’ti laddhagharameva ācikkhi. Yena panassa pitugharamajjhena gatopi āgatopi [Pg.308] tattha ābhogopi natthi. Tattha āsanasālā viya ākiñcaññāyatanasamāpatti daṭṭhabbā, pitugehaṃ viya nevasaññānāsaññāyatanasamāpatti, puttagehaṃ viya nirodhasamāpatti, āsanasālāya ṭhatvā pitugharaṃ amanasikaritvā puttagharācikkhaṇaṃ viya ākiñcaññāyatanato vuṭṭhāya nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajjitvā ‘‘ekaṃ dve cittavāre ṭhassāmī’’ti pitugharaṃ amanasikaritvāva uparinirodhasamāpattatthāya manasikāro, evamesa cetentova na ceteti, abhisaṅkharontova nābhisaṅkharoti. Tā ceva saññāti tā jhānasaññā nirujjhanti. Aññā cāti aññā ca oḷārikā bhavaṅgasaññā nuppajjanti. So nirodhaṃ phusatīti so evaṃ paṭipanno bhikkhu saññāvedayitanirodhaṃ phusati vindati paṭilabhati.

ได้ยินว่า ภิกษุหนุ่มเดินผ่านกลางบ้านของบิดาไป บ้านของบุตรชายจะอยู่ด้านหลัง, เธอรับอาหารอันประณีตจากที่นั่นแล้วมายังอาสนศาลา พระเถระจึงถามว่า 'บิณฑบาตที่น่าพอใจนี้ ท่านนำมาจากที่ไหน'. ภิกษุหนุ่มนั้นก็บอกแต่บ้านที่ตนได้รับมาว่า 'จากบ้านของคนชื่อโน้น'. แต่ทางที่เธอเดินผ่านกลางบ้านของบิดาไปและกลับนั้น แม้ความน้อมใจไปในบ้านนั้นก็ไม่มี. ในอุปมานั้น พึงเห็นอากิญจัญญายตนสมาบัติเปรียบเหมือนอาสนศาลา, เนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติเปรียบเหมือนเรือนของบิดา, นิโรธสมาบัติเปรียบเหมือนเรือนของบุตร. การมนสิการเพื่อประโยชน์แก่นิโรธสมาบัติชั้นสูงขึ้นไป โดยไม่มนสิการถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะ (เปรียบเหมือนเรือนบิดา) ว่า 'เราจักอยู่ตลอดหนึ่งหรือสองจิตตวาระ' หลังจากออกจากอากิญจัญญายตนะแล้วเข้าเนวสัญญานาสัญญายตนะ ก็เปรียบเหมือนการยืนอยู่ที่อาสนศาลาแล้วบอกบ้านของบุตรโดยมิได้มนสิการถึงเรือนของบิดา. ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุนั้นแม้กำลังเจตนาอยู่ ก็ชื่อว่าไม่เจตนา แม้กำลังปรุงแต่งอยู่ ก็ชื่อว่าไม่ปรุงแต่ง. บทว่า 'ตา เจว สัญญา' หมายถึง ฌานสัญญาเหล่านั้นย่อมดับไป. บทว่า 'อัญญา จ' หมายถึง และสัญญาอื่นที่หยาบกว่า คือ ภวังคสัญญา ย่อมไม่เกิดขึ้น. บทว่า 'โส นิโรธํ ผุสติ' หมายถึง ภิกษุผู้ปฏิบัติดังนี้ ย่อมถูกต้อง คือ ย่อมพบ ย่อมได้ซึ่งสัญญาเวทยิตนิโรธ.

Anupubbābhisaññānirodhasampajānasamāpattinti ettha abhīti upasaggamattaṃ, sampajānapadaṃ nirodhapadena antarikaṃ katvā vuttaṃ. Anupaṭipāṭiyā sampajānasaññānirodhasamāpattīti ayaṃ panetthattho. Tatrāpi sampajānasaññānirodhasamāpattīti sampajānantassa ante saññā nirodhasamāpatti sampajānantassa vā paṇḍitassa bhikkhuno saññānirodhasamāpattīti ayaṃ visesattho.

ในบทว่า 'อนุปุพฺพาภิสัญฺญานิโรธสมฺปชานสมาปตฺติ' นี้ บทว่า 'อภิ' เป็นเพียงอุปสรรค, บทว่า 'สมฺปชาน' พระองค์ตรัสโดยคั่นไว้ด้วยบทว่า 'นิโรธ'. แต่ความหมายในที่นี้คือ 'สัมปชานสัญญานิโรธสมาบัติโดยลำดับ'. แม้ในบทนั้น บทว่า 'สมฺปชานสัญฺญานิโรธสมาปตฺติ' หมายถึง สัญญานิโรธสมาบัติในที่สุดแห่งผู้รู้พร้อม หรือ สัญญานิโรธสมาบัติของภิกษุผู้มีปัญญา ผู้รู้พร้อม, นี้เป็นความหมายพิเศษ.

Idāni idha ṭhatvā nirodhasamāpattikathā kathetabbā. Sā panesā sabbākārena visuddhimagge paññābhāvanānisaṃsādhikāre kathitā, tasmā tattha kathitatova gahetabbā.

บัดนี้ พึงกล่าวเรื่องนิโรธสมาบัติในที่นี้ แต่ว่าเรื่องนิโรธสมาบัตินั้น เราได้กล่าวไว้แล้วโดยอาการทั้งปวงในวิสุทธิมรรค ในอธิการว่าด้วยอานิสงส์แห่งปัญญาภาวนา เพราะเหตุนั้น พึงถือเอาตามที่กล่าวไว้แล้วในวิสุทธิมรรคนั้นเทียว

Evaṃ bhagavā poṭṭhapādassa paribbājakassa nirodhakathaṃ kathetvā – atha naṃ tādisāya kathāya aññattha abhāvaṃ paṭijānāpetuṃ ‘‘taṃ kiṃ maññasī’’tiādimāha. Paribbājakopi ‘‘bhagavā ajja tumhākaṃ kathaṃ ṭhapetvā na mayā evarūpā kathā sutapubbā’’ti paṭijānanto, ‘‘no hetaṃ bhante’’ti vatvā puna sakkaccaṃ bhagavato kathāya uggahitabhāvaṃ dassento ‘‘evaṃ kho ahaṃ bhante’’tiādimāha. Athassa bhagavā ‘‘suuggahitaṃ tayā’’ti anujānanto ‘‘evaṃ poṭṭhapādā’’ti āha.

พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นตรัสเรื่องนิโรธแก่โปฏฐปาทปริพาชกอย่างนี้แล้ว ลำดับนั้น เพื่อจะทรงให้เขายอมรับความไม่มีแห่งเรื่องเช่นนั้นในที่อื่น จึงได้ตรัสคำเป็นต้นว่า “เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน” แม้ปริพาชก เมื่อจะยอมรับว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วันนี้ เว้นคำของพระองค์ท่านแล้ว เรื่องเช่นนี้ข้าพระองค์ไม่เคยได้ฟังมาก่อน” จึงกราบทูลว่า “ข้อนั้นไม่มีเลย พระเจ้าข้า” แล้วอีกครั้งหนึ่ง เมื่อจะแสดงภาวะที่ตนเรียนเอาคำของพระผู้มีพระภาคเจ้าโดยเคารพ จึงได้กราบทูลคำเป็นต้นว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์...” ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงอนุญาตแก่เขาว่า “เธอเรียนเอาดีแล้ว” จึงได้ตรัสว่า “อย่างนั้น โปฏฐปาทะ”

415. Atha paribbājako ‘‘bhagavatā ‘ākiñcaññāyatanaṃ saññagga’nti vuttaṃ. Etadeva nu kho saññaggaṃ, udāhu avasesasamāpattīsupi saññaggaṃ atthī’’ti cintetvā tamatthaṃ pucchanto ‘‘ekaññeva nu kho’’tiādimāha. Bhagavāpissa vissajjesi. Tattha puthūpīti bahūnipi. Yathā yathā kho, poṭṭhapāda, nirodhaṃ [Pg.309] phusatīti pathavīkasiṇādīsu yena yena kasiṇena, paṭhamajjhānādīnaṃ vā yena yena jhānena. Idaṃ vuttaṃ hoti – sace hi pathavīkasiṇena karaṇabhūtena pathavīkasiṇasamāpattiṃ ekavāraṃ samāpajjanto purimasaññānirodhaṃ phusati ekaṃ saññaggaṃ, atha dve vāre, tayo vāre, vārasataṃ, vārasahassaṃ, vārasatasahassaṃ vā samāpajjanto purimasaññānirodhaṃ phusati, satasahassaṃ, saññaggāni. Esa nayo sesakasiṇesu. Jhānesupi sace paṭhamajjhānena karaṇabhūtena ekavāraṃ purimasaññānirodhaṃ phusati ekaṃ saññaggaṃ. Atha dve vāre, tayo vāre, vārasataṃ, vārasahassaṃ, vārasatasahassaṃ vā purimasaññānirodhaṃ phusati, satasahassaṃ saññaggāni. Esa nayo sesajjhānasamāpattīsupi. Iti ekavāraṃ samāpajjanavasena vā sabbampi sañjānanalakkhaṇena saṅgahetvā vā ekaṃ saññaggaṃ hoti, aparāparaṃ samāpajjanavasena bahūni.

๔๑๕. ลำดับนั้น ปริพาชกคิดว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ‘อากิญจัญญายตนะเป็นสัญญัคคะ’ อากิญจัญญายตนะนี้เท่านั้นหรือหนอชื่อว่าสัญญัคคะ หรือว่าสัญญัคคะมีอยู่แม้ในสมาบัติที่เหลือ” ดังนี้แล้ว เมื่อจะทูลถามเนื้อความนั้น จึงได้กราบทูลคำเป็นต้นว่า “มีเพียงหนึ่งเท่านั้นหรือหนอ” แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ได้ทรงวิสัชนาแก่เขา ในคำเหล่านั้น บทว่า ปุถูปิ คือ แม้มาก ความว่า “ดูก่อนโปฏฐปาทะ บุคคลย่อมถูกต้องนิโรธโดยประการใดๆ” คือ ด้วยกสิณใดๆ ในปฐวีกสิณเป็นต้น หรือด้วยฌานใดๆ ในปฐมฌานเป็นต้น อธิบายว่า ก็ถ้าบุคคลผู้เข้าปฐวีกสิณสมาบัติด้วยปฐวีกสิณอันเป็นกรณะครั้งหนึ่ง ย่อมถูกต้องความดับแห่งสัญญาก่อนๆ (นั่นชื่อว่า) สัญญัคคะหนึ่ง อนึ่ง ถ้าบุคคลผู้เข้าสมาบัติ ๒ ครั้ง ๓ ครั้ง ๑๐๐ ครั้ง ๑,๐๐๐ ครั้ง หรือ ๑๐๐,๐๐๐ ครั้ง ย่อมถูกต้องความดับแห่งสัญญาก่อนๆ (นั่นชื่อว่า) สัญญัคคะ ๑๐๐,๐๐๐ นี้เป็นนัยในกสิณที่เหลือ แม้ในฌานทั้งหลาย ก็ถ้าบุคคลถูกต้องความดับแห่งสัญญาก่อนๆ ด้วยปฐมฌานอันเป็นกรณะครั้งหนึ่ง (นั่นชื่อว่า) สัญญัคคะหนึ่ง อนึ่ง ถ้าบุคคลถูกต้องความดับแห่งสัญญาก่อนๆ ๒ ครั้ง ๓ ครั้ง ๑๐๐ ครั้ง ๑,๐๐๐ ครั้ง หรือ ๑๐๐,๐๐๐ ครั้ง (นั่นชื่อว่า) สัญญัคคะ ๑๐๐,๐๐๐ นี้เป็นนัยแม้ในฌานสมาบัติที่เหลือ ด้วยเหตุนี้ สัญญัคคะหนึ่งย่อมมี ด้วยสามารถแห่งการเข้าสมาบัติครั้งหนึ่ง หรือโดยการรวบรวมทั้งหมดด้วยลักษณะคือการรู้พร้อม สัญญัคคะมากหลายย่อมมี ด้วยสามารถแห่งการเข้าสมาบัติบ่อยๆ

416. Saññā nu kho, bhanteti bhante nirodhasamāpajjanakassa bhikkhuno ‘‘saññā nu kho paṭhamaṃ uppajjatī’’ti pucchati. Tassa bhagavā ‘‘saññā kho, poṭṭhapādā’’ti byākāsi. Tattha saññāti jhānasaññā. Ñāṇanti vipassanāñāṇaṃ. Aparo nayo, saññāti vipassanā saññā. Ñāṇanti maggañāṇaṃ. Aparo nayo, saññāti maggasaññā. Ñāṇanti phalañāṇaṃ. Tipiṭakamahāsivatthero panāha –

๔๑๖. ความว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สัญญาหนอ” ดังนี้ คือ ทูลถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สัญญาของภิกษุผู้เข้าสมาบัติย่อมเกิดขึ้นก่อนหรือหนอ” พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงพยากรณ์แก่เขาว่า “ดูก่อนโปฏฐปาทะ สัญญาแล” ในคำนั้น บทว่า สัญญา คือ ฌานสัญญา บทว่า ญาณ คือ วิปัสสนาญาณ อีกนัยหนึ่ง บทว่า สัญญา คือ วิปัสสนาสัญญา บทว่า ญาณ คือ มรรคญาณ อีกนัยหนึ่ง บทว่า สัญญา คือ มรรคสัญญา บทว่า ญาณ คือ ผลญาณ ส่วนพระติปิฏกมหาศิวเถระกล่าวว่า

Kiṃ ime bhikkhū bhaṇanti, poṭṭhapādo heṭṭhā bhagavantaṃ nirodhaṃ pucchi. Idāni nirodhā vuṭṭhānaṃ pucchanto ‘‘bhagavā nirodhā vuṭṭhahantassa kiṃ paṭhamaṃ arahattaphalasaññā uppajjati, udāhu paccavekkhaṇañāṇa’’nti vadati. Athassa bhagavā yasmā phalasaññā paṭhamaṃ uppajjati, pacchā paccavekkhaṇañāṇaṃ. Tasmā ‘‘saññā kho poṭṭhapādā’’ti āha. Tattha saññuppādāti arahattaphalasaññāya uppādā, pacchā ‘‘idaṃ arahattaphala’’nti evaṃ paccavekkhaṇañāṇuppādo hoti. Idappaccayā kira meti phalasamādhisaññāpaccayā kira mayhaṃ paccavekkhaṇañāṇaṃ uppannanti.

ภิกษุเหล่านี้พูดอะไรกัน โปฏฐปาทะได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงเรื่องนิโรธในเบื้องต้นแล้ว บัดนี้ เมื่อจะทูลถามถึงการออกจากนิโรธ จึงกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อภิกษุออกจากนิโรธ อรหัตตผลสัญญาย่อมเกิดขึ้นก่อน หรือว่าปัจจเวกขณญาณเกิดขึ้นก่อน” ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะเหตุที่ผลสัญญาเกิดขึ้นก่อน ภายหลังปัจจเวกขณญาณจึงเกิดขึ้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ดูก่อนโปฏฐปาทะ สัญญาแล” ในคำนั้น บทว่า สัญญุปปาทา คือ เพราะความเกิดขึ้นแห่งอรหัตตผลสัญญา ภายหลังความเกิดขึ้นแห่งปัจจเวกขณญาณว่า “นี้คืออรหัตตผล” จึงมี ความว่า “อิทปฺปจฺจยา กิร เม” คือ ปัจจเวกขณญาณของเราเกิดขึ้นแล้วหนอ เพราะผลสมาธิสัญญาเป็นปัจจัย

Saññāattakathāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยสัญญาเป็นอัตตา

417. Idāni paribbājako yathā nāma gāmasūkaro gandhodakena nhāpetvā gandhehi anulimpitvā mālādāmaṃ piḷandhitvā sirisayane āropitopi [Pg.310] sukhaṃ na vindati, vegena gūthaṭṭhānameva gantvā sukhaṃ vindati. Evameva bhagavatā saṇhasukhumatilakkhaṇabbhāhatāya desanāya nhāpitavilittamaṇḍitopi nirodhakathāsirisayanaṃ āropitopi tattha sukhaṃ na vindanto gūthaṭṭhānasadisaṃ attano laddhiṃ gahetvā tameva pucchanto ‘‘saññā nu kho, bhante, purisassa attā’’tiādimāha. Athassānumatiṃ gahetvā byākātukāmo bhagavā – ‘‘kaṃ pana tva’’ntiādimāha. Tato so ‘‘arūpī attā’’ti evaṃ laddhiko samānopi ‘‘bhagavā desanāya sukusalo, so me āditova laddhiṃ mā viddhaṃsetū’’ti cintetvā attano laddhiṃ pariharanto ‘‘oḷārikaṃ kho’’tiādimāha. Athassa bhagavā tattha dosaṃ dassento ‘‘oḷāriko ca hi te’’tiādimāha. Tattha evaṃ santanti evaṃ sante. Bhummatthe hi etaṃ upayogavacanaṃ. Evaṃ santaṃ attānaṃ paccāgacchato tavāti ayaṃ vā ettha attho. Catunnaṃ khandhānaṃ ekuppādekanirodhattā kiñcāpi yā saññā uppajjati, sāva nirujjhati. Aparāparaṃ upādāya pana ‘‘aññā ca saññā uppajjanti, aññā ca saññā nirujjhantī’’ti vuttaṃ.

๔๑๗. บัดนี้ ปริพาชกเปรียบเหมือนสุกรบ้าน แม้จะถูกเขาให้อาบน้ำด้วยน้ำหอม ลูบไล้ด้วยของหอม ประดับด้วยพวงมาลา ให้นอนบนที่นอนอันงดงาม ก็หาได้ประสบสุขไม่ รีบไปยังที่เปื้อนคูถนั่นเทียวจึงประสบสุข ฉันใด แม้ฉันนั้นเหมือนกัน (ปริพาชก) แม้จะถูกพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงชำระล้าง ลูบไล้ ประดับแล้วด้วยเทศนาอันละเอียดอ่อนสุขุม ประทับด้วยไตรลักษณ์ ให้นั่งบนที่นอนอันงดงามคือนิโรธกถา ก็ไม่ประสบสุขในที่นั้น กลับยึดถือลัทธิของตนอันเปรียบด้วยที่เปื้อนคูถ แล้วทูลถามถึงลัทธินั้นนั่นแหละ จึงได้กราบทูลคำเป็นต้นว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สัญญาเป็นอัตตาของบุรุษหรือหนอ” ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงถือเอาความเห็นชอบของเขา มีพระประสงค์จะทรงพยากรณ์ จึงได้ตรัสคำเป็นต้นว่า “ก็เธอกล่าวถึงอัตตาไหนเล่า” ลำดับนั้น เขาแม้จะเป็นผู้มีลัทธิว่า “อัตตาไม่มีรูป” ก็คิดว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงฉลาดในเทศนา พระองค์อย่าได้ทรงทำลายลัทธิของเราเสียตั้งแต่ต้นเลย” ดังนี้แล้ว เมื่อจะป้องกันลัทธิของตน จึงได้กราบทูลคำเป็นต้นว่า “ข้าพระองค์กล่าวถึงอัตตาที่หยาบ” ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงแสดงโทษในลัทธินั้นแก่เขา จึงได้ตรัสคำเป็นต้นว่า “ก็ถ้าอัตตาของเธอเป็นของหยาบ” ในคำนั้น บทว่า เอวํ สนฺตํ คือ เอวํ สนฺเต (เมื่อเป็นเช่นนั้น) ศัพท์นี้เป็นอุปโยควจนะในอรรถแห่งภุมมัตถ์ หรืออรรถในบทนี้ว่า “ของเธอผู้รู้อัตตาอันเป็นเช่นนั้น” เพราะนามขันธ์ ๔ มีความเกิดขึ้นและความดับเป็นอย่างเดียวกัน แม้ว่าสัญญาใดเกิดขึ้น สัญญานั้นนั่นแหละย่อมดับไป แต่เพราะอาศัยสัญญาต่อๆ มา จึงตรัสว่า “สัญญาอื่นเกิดขึ้น สัญญาอื่นดับไป”

418-420. Idāni aññaṃ laddhiṃ dassento – ‘‘manomayaṃ kho ahaṃ, bhante’’tiādiṃ vatvā tatrāpi dose dinne yathā nāma ummattako yāvassa saññā nappatiṭṭhāti, tāva aññaṃ gahetvā aññaṃ vissajjeti, saññāpatiṭṭhānakāle pana vattabbameva vadati, evameva aññaṃ gahetvā aññaṃ vissajjetvā idāni attano laddhiṃyeva vadanto ‘‘arūpī kho’’tiādimāha. Tatrāpi yasmā so saññāya uppādanirodhaṃ icchati, attānaṃ pana sassataṃ maññati. Tasmā tathevassa dosaṃ dassento bhagavā ‘‘evaṃ santampī’’tiādimāha. Tato paribbājako micchādassanena abhibhūtattā bhagavatā vuccamānampi taṃ nānattaṃ ajānanto ‘‘sakkā panetaṃ, bhante, mayā’’tiādimāha. Athassa bhagavā yasmā so saññāya uppādanirodhaṃ passantopi saññāmayaṃ attānaṃ niccameva maññati. Tasmā ‘‘dujjānaṃ kho’’tiādimāha.

๔๑๘-๔๒๐. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงลัทธิอื่น (ของปริพาชก) จึงได้กราบทูลคำเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อัตตาของข้าพระองค์เป็นมโนมัย" เมื่อทรงประทานโทษในลัทธินั้นอีก (ปริพาชกก็เปลี่ยนลัทธิ) เปรียบเหมือนคนบ้า ตราบใดที่สัญญายังไม่ตั้งมั่น ตราบนั้นก็ยึดถือเรื่องหนึ่งแล้วก็ปล่อยเรื่องหนึ่ง แต่ในเวลาที่สัญญาตั้งมั่นแล้ว ย่อมกล่าวแต่สิ่งที่ควรกล่าวเท่านั้น ฉันใดก็ฉันนั้น ปริพาชกยึดถือลัทธิหนึ่งแล้วก็ปล่อยลัทธิหนึ่ง บัดนี้ เมื่อจะกล่าวเฉพาะลัทธิของตนเท่านั้น จึงได้กราบทูลคำเป็นต้นว่า "อัตตาเป็นอรูป" ในลัทธินั้นเล่า เพราะเหตุที่ปริพาชกนั้นปรารถนาความเกิดและความดับแห่งสัญญา แต่กลับสำคัญหมายอัตตาว่าเที่ยง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงโทษแก่เขาอย่างนั้นเหมือนกัน จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "แม้เมื่อเป็นเช่นนั้น" ลำดับนั้น ปริพาชกเพราะถูกมิจฉาทิฏฐิครอบงำ แม้พระผู้มีพระภาคตรัสอยู่ ก็ไม่รู้ความแตกต่างนั้น จึงกราบทูลคำเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้อนั้นข้าพระองค์จะพึงรู้ได้ละหรือ" ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสแก่เขาว่า เพราะเหตุที่ปริพาชกนั้น แม้เห็นความเกิดและความดับแห่งสัญญา ก็ยังสำคัญหมายอัตตาที่สำเร็จด้วยสัญญาว่าเที่ยงแท้ทีเดียว เพราะเหตุนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ข้อนั้นท่านรู้ได้ยาก"

Tatthāyaṃ saṅkhepattho – tava aññā diṭṭhi, aññā khanti, aññā ruci, aññathāyeva te dassanaṃ pavattaṃ, aññadeva ca te khamati ceva ruccati ca, aññatra [Pg.311] ca te āyogo, aññissāyeva paṭipattiyā yuttapayuttatā, aññattha ca te ācariyakaṃ, aññasmiṃ titthāyatane ācariyabhāvo. Tena tayā evaṃ aññadiṭṭhikena aññakhantikena aññarucikena aññatrāyogena aññatrācariyakena dujjānaṃ etanti. Atha paribbājako – ‘‘saññā vā purisassa attā hotu, aññā vā saññā, taṃ sassatādi bhāvamassa pucchissa’’nti puna ‘‘kiṃ pana bhante’’tiādimāha.

ในบทนั้น มีเนื้อความย่อดังนี้: ทิฏฐิของท่านอย่างหนึ่ง ความพอใจของท่านอย่างหนึ่ง ความชอบใจของท่านอย่างหนึ่ง ทัศนะของท่านเป็นไปโดยประการอื่นทีเดียว และท่านย่อมทนได้และชอบใจในสิ่งอื่นทีเดียว และความพากเพียรของท่านก็ในทางอื่น ความขยันหมั่นประกอบก็ในปฏิปทาอื่นทีเดียว และความเป็นอาจารย์ของท่านก็ในที่อื่น คือความเป็นอาจารย์ในลัทธิของเดียรถีย์อื่น เพราะเหตุนั้น ท่านผู้มีความเห็นเป็นอย่างอื่น มีความพอใจเป็นอย่างอื่น มีความชอบใจเป็นอย่างอื่น มีความพากเพียรในทางอื่น มีความเป็นอาจารย์ในที่อื่นเช่นนี้ จึงรู้ข้อนั้นได้ยาก ลำดับนั้น ปริพาชก (คิดว่า) "สัญญาจักเป็นอัตตาของบุรุษ หรือสัญญาจักเป็นอื่น (จากอัตตา) ก็ตามที เราจักทูลถามถึงความเป็นของเที่ยงเป็นต้นของอัตตานั้น" แล้วจึงทูลถามคำเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็..." อีก

Tattha lokoti attānaṃ sandhāya vadati. Na hetaṃ poṭṭhapāda atthasañhitanti poṭṭhapāda etaṃ diṭṭhigataṃ na idhalokaparalokaatthanissitaṃ, na attatthaparatthanissitaṃ. Na dhammasaṃhitanti na navalokuttaradhammanissitaṃ. Nādibrahmacariyakanti sikkhattayasaṅkhātassa sāsanabrahmacariyakassa na ādimattaṃ, adhisīlasikkhāmattampi na hoti. Na nibbidāyāti saṃsāravaṭṭe nibbindanatthāya na saṃvattati. Na virāgāyāti vaṭṭavirāgatthāya na saṃvattati. Na nirodhāyāti vaṭṭassa nirodhakaraṇatthāya na saṃvattati. Na upasamāyāti vaṭṭassa vūpasamanatthāya na saṃvattati. Na abhiññāyāti vaṭṭābhijānanāya paccakkhakiriyāya na saṃvattati. Na sambodhāyāti vaṭṭasambujjhanatthāya na saṃvattati. Na nibbānāyāti amatamahānibbānassa paccakkhakiriyāya na saṃvattati.

ในบทนั้น คำว่า "โลก" ท่านกล่าวหมายถึงอัตตา. ความว่า "ดูก่อนโปฏฐปาทะ ข้อนี้ไม่ประกอบด้วยประโยชน์" คือ ทิฏฐิอันนี้ไม่อาศัยประโยชน์ในโลกนี้และโลกหน้า ไม่อาศัยประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่น. ความว่า "ไม่ประกอบด้วยธรรม" คือ ไม่อาศัยโลกุตรธรรม ๙ ประการ. ความว่า "ไม่เป็นเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์" คือ ไม่เป็นแม้เพียงส่วนเบื้องต้นแห่งศาสนพรหมจรรย์อันนับเนื่องในสิกขา ๓ ไม่เป็นแม้เพียงอธิสีลสิกขา. ความว่า "ไม่เป็นไปเพื่อความเบื่อหน่าย" คือ ไม่เป็นไปเพื่อความเบื่อหน่ายในสังสารวัฏ. ความว่า "ไม่เป็นไปเพื่อความคลายกำหนัด" คือ ไม่เป็นไปเพื่อความคลายกำหนัดในวัฏฏะ. ความว่า "ไม่เป็นไปเพื่อความดับ" คือ ไม่เป็นไปเพื่อกระทำซึ่งความดับแห่งวัฏฏะ. ความว่า "ไม่เป็นไปเพื่อความสงบ" คือ ไม่เป็นไปเพื่อความสงบระงับแห่งวัฏฏะ. ความว่า "ไม่เป็นไปเพื่อความรู้ยิ่ง" คือ ไม่เป็นไปเพื่อการรู้แจ้งแทงตลอดวัฏฏะ. ความว่า "ไม่เป็นไปเพื่อความตรัสรู้" คือ ไม่เป็นไปเพื่อการตรัสรู้ชอบซึ่งวัฏฏะ. ความว่า "ไม่เป็นไปเพื่อนิพพาน" คือ ไม่เป็นไปเพื่อการกระทำให้แจ้งซึ่งอมตมหานิพพาน.

Idaṃ dukkhantiādīsu taṇhaṃ ṭhapetvā tebhūmakā pañcakkhandhā dukkhanti, tasseva dukkhassa pabhāvanato sappaccayā taṇhā dukkhasamudayoti. Ubhinnaṃ appavatti dukkhanirodhoti, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo dukkhanirodhagāminī paṭipadāti mayā byākatanti attho. Evañca pana vatvā bhagavā ‘‘imassa paribbājakassa maggapātubhāvo vā phalasacchikiriyā vā natthi, mayhañca bhikkhācāravelā’’ti cintetvā tuṇhī ahosi. Paribbājakopi taṃ ākāraṃ ñatvā bhagavato gamanakālaṃ ārocento viya ‘‘evameta’’ntiādimāha.

ในบทเป็นต้นว่า "นี้ทุกข์" มีเนื้อความว่า เว้นตัณหาเสีย ขันธ์ ๕ อันเป็นไปในภูมิ ๓ ชื่อว่าทุกข์, ตัณหาพร้อมด้วยปัจจัย เพราะเป็นเหตุให้เกิดทุกข์นั้นเอง ชื่อว่าทุกขสมุทัย, ความไม่เป็นไปแห่งธรรมทั้งสอง (ทุกข์และสมุทัย) ชื่อว่าทุกขนิโรธ, อริยมรรคมีองค์ ๘ ชื่อว่าทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา อันเราตถาคตได้ประกาศไว้แล้ว. อนึ่ง พระผู้มีพระภาค ครั้นตรัสดังนี้แล้ว ทรงดำริว่า "การปรากฏแห่งมรรคหรือการกระทำให้แจ้งซึ่งผล ย่อมไม่มีแก่ปริพาชกผู้นี้ และเวลาภิกขาจารของเราก็ถึงแล้ว" ดังนี้แล้ว จึงทรงนิ่งเสีย. แม้ปริพาชก ครั้นทราบอาการนั้นแล้ว ประหนึ่งจะกราบทูลบอกเวลาเสด็จกลับของพระผู้มีพระภาค จึงได้กราบทูลคำเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้อนี้เป็นอย่างนั้น"

421. Vācāsannitodakenāti vacanapatodena. Sañjhabbharimakaṃsūti sañjhabbharitaṃ nirantaraṃ phuṭṭhaṃ akaṃsu, upari vijjhiṃsūti vuttaṃ hoti. Bhūtanti sabhāvato vijjamānaṃ. Tacchaṃ, tathanti tasseva vevacanaṃ. Dhammaṭṭhitatanti navalokuttaradhammesu [Pg.312] ṭhitasabhāvaṃ. Dhammaniyāmatanti lokuttaradhammaniyāmataṃ. Buddhānañhi catusaccavinimuttā kathā nāma natthi. Tasmā sā edisā hoti.

๔๒๑. บทว่า วาจาสันนิโตทเกน ได้แก่ ด้วยประตักคือวาจา. บทว่า สัญฌัพภริมกังสู ความว่า ได้กระทำให้เต็มเปี่ยมโดยรอบ ไม่มีช่องว่าง ได้แทงแล้วในเบื้องบน. บทว่า ภูตัง ได้แก่ สิ่งที่มีอยู่โดยสภาวะ. บทว่า ตัจฉัง และ ตถัง เป็นไวพจน์ของบทว่า ภูตัง นั้นเอง. บทว่า ธัมมัฏฐิตตัง ได้แก่ สภาวะที่ตั้งมั่นอยู่ในโลกุตรธรรม ๙ ประการ. บทว่า ธัมมนิยามตัง ได้แก่ ความแน่นอนแห่งธรรมคือโลกุตรธรรม. จริงอยู่ กถาที่เว้นจากจตุราริยสัจของพระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมไม่มี เพราะเหตุนั้น กถานั้นจึงเป็นเช่นนี้.

Cittahatthisāriputtapoṭṭhapādavatthuvaṇṇanā

พรรณนาเรื่องจิตตหัตถิสารีบุตรและโปฏฐปาทะ

422. Citto ca hatthisāriputtoti so kira sāvatthiyaṃ hatthiācariyassa putto bhagavato santike pabbajitvā tīṇi piṭakāni uggahetvā sukhumesu atthantaresu kusalo ahosi, pubbe katapāpakammavasena pana sattavāre vibbhamitvā gihi jāto. Kassapasammāsambuddhassa kira sāsane dve sahāyakā ahesuṃ, aññamaññaṃ samaggā ekatova sajjhāyanti. Tesu eko anabhirato gihibhāve cittaṃ uppādetvā itarassa ārocesi. So gihibhāve ādīnavaṃ pabbajjāya ānisaṃsaṃ dassetvā taṃ ovadi. So taṃ sutvā abhiramitvā punekadivasaṃ tādise citte uppanne taṃ etadavoca ‘‘mayhaṃ āvuso evarūpaṃ cittaṃ uppajjati – ‘imāhaṃ pattacīvaraṃ tuyhaṃ dassāmī’ti’’. So pattacīvaralobhena tassa gihibhāve ānisaṃsaṃ dassetvā pabbajjāya ādīnavaṃ kathesi. Athassa taṃ sutvāva gihibhāvato cittaṃ virajjitvā pabbajjāyameva abhirami. Evamesa tadā sīlavantassa bhikkhuno gihibhāve ānisaṃsakathāya kathitattā idāni cha vāre vibbhamitvā sattame vāre pabbajito. Mahāmoggallānassa, mahākoṭṭhikattherassa ca abhidhammakathaṃ kathentānaṃ antarantarā kathaṃ opāteti. Atha naṃ mahākoṭṭhikatthero apasādeti. So mahāsāvakassa kathite patiṭṭhātuṃ asakkonto vibbhamitvā gihi jāto. Poṭṭhapādassa panāyaṃ gihisahāyako hoti. Tasmā vibbhamitvā dvīhatīhaccayena poṭṭhapādassa santikaṃ gato. Atha naṃ so disvā ‘‘samma kiṃ tayā kataṃ, evarūpassa nāma satthu sāsanā apasakkantosi, ehi pabbajituṃ idāni te vaṭṭatī’’ti taṃ gahetvā bhagavato santikaṃ agamāsi. Tena vuttaṃ ‘‘citto ca hatthisāriputto poṭṭhapādo ca paribbājako’’ti.

๔๒๒. คำว่า จิตโต จ หัตถิสาริปุตโต (จิตตคฤหบดีบุตรของสารถีช้าง). ได้ยินว่า ท่านจิตตะนั้นเป็นบุตรของอาจารย์ฝึกช้างในกรุงสาวัตถี บวชในสำนักของพระผู้มีพระภาคแล้ว เรียนพระไตรปิฎก ๓ ปิฎก เป็นผู้ฉลาดในอรรถอันสุขุมต่างๆ แต่เพราะอำนาจแห่งบาปกรรมที่ทำไว้ในปางก่อน ท่านจึงสึกถึง ๗ ครั้ง กลายเป็นคฤหัสถ์. ได้ยินว่า ในศาสนาของพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้า มีสหาย ๒ คน เป็นผู้สามัคคีกัน สาธยายร่วมกัน. ในสองคนนั้น รูปหนึ่งไม่ยินดี เกิดจิตคิดในภาวะคฤหัสถ์ จึงบอกแก่อีกรูปหนึ่ง. รูปนั้นแสดงโทษในภาวะคฤหัสถ์และอานิสงส์ในบรรพชาแล้ว ได้ตักเตือนท่าน. ท่านได้ฟังดังนั้นแล้วก็ยินดี ต่อมาวันหนึ่งเมื่อจิตเช่นนั้นเกิดขึ้นอีก จึงกล่าวคำนี้กะท่านรูปนั้นว่า “อาวุโส จิตเช่นนี้เกิดขึ้นแก่ข้าพเจ้าว่า ‘เราจะให้บาตรและจีวรนี้แก่ท่าน’”. รูปนั้นด้วยความโลภในบาตรและจีวร จึงแสดงอานิสงส์ในภาวะคฤหัสถ์และกล่าวโทษในบรรพชาแก่ท่าน. ลำดับนั้น ท่านได้ฟังคำนั้นแล้ว จิตก็คลายจากภาวะคฤหัสถ์ ยินดียิ่งในบรรพชานั่นเทียว. ด้วยเหตุที่ในครั้งนั้น ท่านได้กล่าวถ้อยคำอันเป็นอานิสงส์ในภาวะคฤหัสถ์แก่ภิกษุผู้มีศีล ฉันใด ในบัดนี้ ท่านจึงสึกถึง ๖ ครั้ง แล้วบวชในครั้งที่ ๗ ฉันนั้น. เมื่อพระมหาโมคคัลลานะและพระมหาโกฏฐิกเถระกำลังสนทนาอภิธรรมกถา ท่านได้สอดแทรกคำพูดขึ้นในระหว่าง. ลำดับนั้น พระมหาโกฏฐิกเถระจึงได้ข่มท่าน. ท่านไม่อาจดำรงอยู่ได้ในคำพูดของพระมหาสาวก จึงสึกกลายเป็นคฤหัสถ์. ก็ท่านผู้นี้เป็นสหายคฤหัสถ์ของโปฏฐปาทะ. เพราะเหตุนั้น เมื่อสึกแล้ว โดยล่วงไป ๒-๓ วัน จึงไปสู่สำนักของโปฏฐปาทะ. ลำดับนั้น โปฏฐปาทะเห็นท่านแล้วจึงกล่าวว่า “สหาย ท่านทำอะไรลงไป ชื่อว่าหลีกไปจากศาสนาของพระศาสดาเช่นนี้ มาเถิด บัดนี้ท่านควรจะบวช” แล้วพาท่านไปสู่สำนักของพระผู้มีพระภาค. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “จิตตหัตถิสาริบุตรและโปฏฐปาทปริพาชก” ดังนี้.

423. Andhāti paññācakkhuno natthitāya andhā, tasseva abhāvena acakkhukā. Tvaṃyeva nesaṃ eko cakkhumāti subhāsitadubbhāsitajānanabhāvamattena paññācakkhunā cakkhumā. Ekaṃsikāti ekakoṭṭhāsā. Paññattāti [Pg.313] ṭhapitā. Anekaṃsikāti na ekakoṭṭhāsā ekeneva koṭṭhāsena sassatāti vā asassatāti vā na vuttāti attho.

๔๒๓. คำว่า อันธา (คนบอด) คือ บอดเพราะไม่มีปัญญาจักษุ, เพราะไม่มีปัญญาจักษุนั้นนั่นแหละ จึงชื่อว่า อจักขุกา (ไม่มีจักษุ). คำว่า ตฺวํเยว เนสํ เอโก จกฺขุมา (ท่านผู้เดียวเป็นผู้มีจักษุในหมู่ชนเหล่านั้น) คือ เป็นผู้มีจักษุด้วยปัญญาจักษุเพียงสักว่ามีความสามารถในการรู้สุภาษิตและทุพภาสิต. คำว่า เอกํสิกา คือ มีส่วนเดียว. คำว่า ปญฺญตฺตา คือ ที่ถูกตั้งไว้. คำว่า อเนกํสิกา คือ ไม่มีส่วนเดียว อธิบายว่า ไม่ได้กล่าวโดยส่วนเดียวเท่านั้นว่าเป็นสัสสตทิฏฐิ (เห็นว่าเที่ยง) หรือ อสัสสตทิฏฐิ (เห็นว่าไม่เที่ยง).

Ekaṃsikadhammavaṇṇanā

อรรถาธิบายเอกังสิกธรรม

424-425. Santi poṭṭhapādāti idaṃ bhagavā kasmā ārabhi? Bāhirakehi paññāpitaniṭṭhāya aniyyānikabhāvadassanatthaṃ. Sabbe hi titthiyā yathā bhagavā amataṃ nibbānaṃ, evaṃ attano attano samaye lokathupikādivasena niṭṭhaṃ paññapenti, sā ca na niyyānikā. Yathā paññattā hutvā na niyyāti na gacchati, aññadatthu paṇḍitehi paṭikkhittā nivattati, taṃ dassetuṃ bhagavā evamāha. Tattha ekantasukhaṃ lokaṃ jānaṃ passanti puratthimāya disāya ekantasukho loko pacchimādīnaṃ vā aññatarāyāti evaṃ jānantā evaṃ passantā viharatha. Diṭṭhapubbāni kho tasmiṃ loke manussānaṃ sarīrasaṇṭhānādīnīti. Appāṭihīrakatanti appāṭihīrakataṃ paṭiharaṇavirahitaṃ, aniyyānikanti vuttaṃ hoti.

๔๒๔-๔๒๕. พระผู้มีพระภาคทรงปรารภคำนี้ว่า สนฺติ โปฏฺฐปาท (ดูกรโปฏฐปาทะ มีอยู่) เป็นต้น เพราะเหตุไร? เพื่อทรงแสดงความเป็นอนิยยานิกะ (ภาวะที่นำออกจากทุกข์ไม่ได้) แห่งทิฏฐิที่พวกพาหิรกะ (นักบวชนอกศาสนา) บัญญัติไว้. ด้วยว่า พวกเดียรถีย์ทั้งหมด ย่อมบัญญัติทิฏฐิในสมัยของตนๆ โดยนัยเป็นต้นว่า โลกเป็นยอดสุด ฉันใด ก็เหมือนกับที่พระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติอมตนิพพาน ฉันนั้น, และทิฏฐินั้นก็ไม่เป็นนิยยานิกะ (นำออกจากทุกข์ไม่ได้). เมื่อเป็นไปตามที่บัญญัติไว้ ย่อมนำออกไปไม่ได้ ไปไม่ได้, ตรงกันข้าม กลับถูกบัณฑิตทั้งหลายคัดค้านแล้วถอยกลับ, เพื่อทรงแสดงความข้อนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสดังนี้. ในบทเหล่านั้น บทว่า เอกนฺตสุขํ โลกํ ชานํ ปสฺสนฺติ (ย่อมรู้ ย่อมเห็นโลกที่สุขอย่างเดียว) ความว่า ท่านทั้งหลายอยู่ด้วยการรู้อย่างนี้ เห็นอย่างนี้ว่า โลกที่สุขอย่างเดียวมีอยู่ในทิศบูรพา หรือในทิศใดทิศหนึ่งในบรรดาทิศปัจฉิมเป็นต้น. บทว่า ทิฏฺฐปุพฺพานิ โข ตสฺมึ โลเก มนุสฺสานํ สรีรสณฺฐานาทีนีติ (สรีระสัณฐานเป็นต้นของมนุษย์ในโลกนั้น ท่านเคยเห็นแล้วหรือ). บทว่า อปฺปาฏิหีรกตํ (ทำไม่ให้มีปฏิหาริย์) คือ อปฺปาฏิหีรกตํ ปฏิหรณวิรหิตํ (ปราศจากการโต้ตอบ) ท่านกล่าวว่า อนิยฺยานิกํ (นำออกจากทุกข์ไม่ได้).

426-427. Janapadakalyāṇīti janapade aññāhi itthīhi vaṇṇasaṇṭhānavilāsākappādīhi asadisā.

๔๒๖-๔๒๗. คำว่า ชนปทกัลยาณี คือ หญิงที่หาผู้เสมอเหมือนมิได้ในชนบท ด้วยวรรณะ สัณฐาน วิลาส อาภรณ์ เป็นต้น เมื่อเทียบกับหญิงอื่นๆ.

Tayoattapaṭilābhavaṇṇanā

อรรถาธิบายอัตตปฏิลาภะ ๓

428. Evaṃ bhagavā paresaṃ niṭṭhāya aniyyānikattaṃ dassetvā attano niṭṭhāya niyyānikabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘tayo kho me poṭṭhapādā’’tiādimāha. Tattha attapaṭilābhoti attabhāvapaṭilābho, ettha ca bhagavā tīhi attabhāvapaṭilābhehi tayo bhave dassesi. Oḷārikattabhāvapaṭilābhena avīcito paṭṭhāya paranimmitavasavattipariyosānaṃ kāmabhavaṃ dassesi. Manomayaattabhāvapaṭilābhena paṭhamajjhānabhūmito paṭṭhāya akaniṭṭhabrahmalokapariyosānaṃ rūpabhavaṃ dassesi. Arūpaattabhāvapaṭilābhena ākāsānañcāyatanabrahmalokato paṭṭhāya nevasaññānāsaññāyatanabrahmalokapariyosānaṃ arūpabhavaṃ dassesi. Saṃkilesikā dhammā nāma dvādasa akusalacittuppādā. Vodāniyā dhammā nāma samathavipassanā.

๔๒๘. พระผู้มีพระภาค ครั้นทรงแสดงความเป็นอนิยยานิกะ (ภาวะที่นำออกจากทุกข์ไม่ได้) แห่งทิฏฐิของชนเหล่าอื่นอย่างนี้แล้ว เพื่อจะทรงแสดงความเป็นนิยยานิกะ (ภาวะที่นำออกจากทุกข์ได้) แห่งทิฏฐิของพระองค์ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ตโย โข เม โปฏฺฐปาท (ดูกรโปฏฐปาทะ อัตตปฏิลาภะ ๓ อย่างเหล่านี้ของเรา). ในบทเหล่านั้น บทว่า อตฺตปฏิลาโภ คือ การได้อัตภาพ, และในที่นี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงภพ ๓ ด้วยอัตตภาพปฏิลาภะ ๓. ด้วยโอฬาริกัตตภาวปฏิลาภะ (การได้อัตภาพอันหยาบ) ทรงแสดงกามภพ ตั้งแต่อเวจีมหานรกจนถึงที่สุดคือปรนิมมิตวสวัตตีสวรรค์. ด้วยมโนมยัตตภาวปฏิลาภะ (การได้อัตภาพอันสำเร็จด้วยใจ) ทรงแสดงรูปภพ ตั้งแต่ปฐมฌานภูมิจนถึงที่สุดคืออกนิฏฐพรหมโลก. ด้วยอรูปัตตภาวปฏิลาภะ (การได้อัตภาพอันเป็นอรูป) ทรงแสดงอรูปภพ ตั้งแต่อากาสานัญจายตนพรหมโลกจนถึงที่สุดคือเนวสัญญานาสัญญายตนพรหมโลก. ธรรมที่ชื่อว่า สังกิเลสิกา (ธรรมเป็นที่ตั้งแห่งความเศร้าหมอง) ได้แก่ อกุศลจิตตุปบาท ๑๒. ธรรมที่ชื่อว่า โวทานิยา (ธรรมเป็นที่ตั้งแห่งความผ่องแผ้ว) ได้แก่ สมถะและวิปัสสนา.

429. Paññāpāripūriṃ [Pg.314] vepullattanti maggapaññāphalapaññānaṃ pāripūriñceva vipulabhāvañca. Pāmujjanti taruṇapīti. Pītīti balavatuṭṭhi. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yaṃ avocumha ‘‘sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihiratī’’ti, tattha tassa evaṃ viharato taṃ pāmojjañceva bhavissati, pīti ca nāmakāyapassaddhi ca sati ca sūpaṭṭhitā uttamañāṇañca sukho ca vihāro. Sabbavihāresu ca ayameva vihāro ‘‘sukho’’ti vattuṃ yutto ‘‘upasanto paramamadhuro’’ti. Tattha paṭhamajjhāne pāmojjādayo chapi dhammā labbhanti, dutiyajjhāne dubbalapītisaṅkhātaṃ pāmojjaṃ nivattati, sesā pañca labbhanti. Tatiye pīti nivattati, sesā cattāro labbhanti. Tathā catutthe. Imesu catūsu jhānesu sampasādanasutte suddhavipassanā pādakajjhānameva kathitaṃ. Pāsādikasutte catūhi maggehi saddhiṃ vipassanā kathitā. Dasuttarasutte catutthajjhānikaphalasamāpatti kathitā. Imasmiṃ poṭṭhapādasutte pāmojjaṃ pītivevacanameva katvā dutiyajjhānikaphalasamāpattināma kathitāti veditabbā.

๔๒๙. คำว่า ปัญญาปาริปูริง เวปุลลัตตัง ได้แก่ ความเต็มเปี่ยมและความไพบูลย์แห่งมรรคปัญญาและผลปัญญา. คำว่า ปามุชชะ ได้แก่ ปีติอย่างอ่อน. คำว่า ปีติ ได้แก่ ความยินดีอย่างมีกำลัง. ความว่าอย่างไร? ความที่เรากล่าวไว้ว่า "ย่อมเข้าถึงอยู่ เพราะทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเอง" นั้น ในข้อนั้น เมื่อภิกษุนั้นอยู่อย่างนั้น ปราโมทย์นั้นก็จักมี ปีติ กายปัสสัทธิ สติที่ตั้งมั่นดี และญาณอันสูงสุด และวิหารธรรมอันเป็นสุขก็จักมี. และในวิหารธรรมทั้งปวง วิหารธรรมนี้นี่แหละ สมควรจะกล่าวได้ว่า "เป็นสุข" "สงบระงับ" "หวานล้ำอย่างยิ่ง". ในข้อนั้น ในปฐมฌาน ย่อมได้ธรรมแม้ทั้ง ๖ ประการ มีปราโมทย์เป็นต้น, ในทุติยฌาน ปราโมทย์อันเรียกว่าปีติอย่างอ่อนย่อมระงับไป, ย่อมได้ธรรมที่เหลือ ๕ ประการ. ในตติยฌาน ปีติย่อมระงับไป, ย่อมได้ธรรมที่เหลือ ๔ ประการ. ในจตุตถฌานก็เช่นกัน. ในฌาน ๔ เหล่านี้ ในสัมปสาทนสูตร ทรงตรัสไว้เฉพาะฌานอันเป็นบาทแห่งวิปัสสนาล้วน. ในปาสาทิกสูตร ทรงตรัสวิปัสสนาพร้อมด้วยมรรค ๔. ในทสุตตรสูตร ทรงตรัสผลสมาบัติที่ประกอบด้วยจตุตถฌาน. ในโปฏฐปาทสูตรนี้ พึงทราบว่า ทรงตรัสถึงสมาบัติที่เรียกว่าทุติยฌานิกผลสมาบัติ โดยทรงทำปราโมทย์ให้เป็นไวพจน์ของปีตินั่นเอง.

432-437. Ayaṃ vā soti ettha vā saddo vibhāvanattho hoti. Ayaṃ soti evaṃ vibhāvetvā pakāsetvā byākareyyāma. Yathāpare ‘‘ekantasukhaṃ attānaṃ sañjānāthā’’ti puṭṭhā ‘‘no’’ti vadanti, na evaṃ vadāmāti attho. Sappāṭihīrakatanti sappāṭiharaṇaṃ, niyyānikanti attho. Mogho hotīti tuccho hoti, natthi so tasmiṃ samayeti adhippāyo. Sacco hotīti bhūto hoti, sveva tasmiṃ samaye sacco hotīti attho. Ettha panāyaṃ citto attano asabbaññutāya tayo attapaṭilābhe kathetvā attapaṭilābho nāma paññattimattaṃ etanti uddharituṃ nāsakkhi, attapaṭilābho tveva niyyātesi. Athassa bhagavā rūpādayo cettha dhammā, attapaṭilābhoti pana nāmamattametaṃ, tesu tesu rūpādīsu sati evarūpā vohārā hontīti dassetukāmo tasseva kathaṃ gahetvā nāmapaññattivasena niyyātanatthaṃ ‘‘yasmiṃ citta samaye’’tiādimāha.

๔๓๒-๔๓๗. ในบทว่า อยํ วา โส นี้ วา ศัพท์ มีอรรถว่าชี้แจง. เราพึงพยากรณ์โดยชี้แจงแสดงอย่างนี้ว่า นี้คืออัตตภาพนั้น. อธิบายว่า สมณพราหมณ์เหล่าอื่นถูกถามว่า "ท่านรู้ชัดอัตตาที่เป็นสุขโดยส่วนเดียวหรือไม่" ย่อมตอบว่า "ไม่" ฉันใด เราไม่ตอบอย่างนั้น ฉันนั้น. คำว่า สปฺปาฏิหีรกตํ ได้แก่ เป็นคำตอบที่สามารถกำจัดคำโต้แย้งได้, อธิบายว่า เป็นคำตอบที่นำออกจากข้อกล่าวหาได้. คำว่า โมโฆ โหติ ความว่า เป็นของว่างเปล่า, อธิบายว่า อัตตภาพนั้นไม่มีในสมัยนั้น. คำว่า สจฺโจ โหติ ความว่า เป็นของจริง, อธิบายว่า อัตตภาพนั้นนั่นแหละเป็นของจริงในสมัยนั้น. แต่ในข้อนี้ จิตตคฤหบดีนี้ เพราะความที่ตนไม่เป็นสัพพัญญู เมื่อกล่าวถึงอัตตปฏิลาภ ๓ อย่างแล้ว ไม่สามารถจะยกขึ้นแสดงได้ว่า "สิ่งนี้ที่ชื่อว่าอัตตปฏิลาภเป็นเพียงบัญญัติ" จึงสรุปความลงเพียงว่า "อัตตปฏิลาภ" เท่านั้น. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีพระประสงค์จะแสดงว่า "ในโลกนี้มีธรรมทั้งหลายมีรูปเป็นต้นอยู่ ส่วนคำว่าอัตตปฏิลาภนี้เป็นเพียงชื่อเท่านั้น เมื่อมีรูปเป็นต้นนั้นๆ อยู่ โวหารเช่นนี้จึงมีขึ้น" จึงทรงถือเอาคำพูดของจิตตคฤหบดีนั้นนั่นแหละ เพื่อทรงสรุปความโดยความเป็นนามบัญญัติ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ยสฺมึ จิตฺต สมเย.

438. Evañca pana vatvā paṭipucchitvā vinayanatthaṃ puna ‘‘sace taṃ, citta, evaṃ puccheyyu’’ntiādimāha. Tattha yo me ahosi atīto attapaṭilābho[Pg.315], sveva me attapaṭilābho, tasmiṃ samaye sacco ahosi, mogho anāgato mogho paccuppannoti ettha tāva imamatthaṃ dasseti – yasmā ye te atītā dhammā, te etarahi natthi, ahesunti pana saṅkhyaṃ gatā, tasmā sopi me attapaṭilābho tasmiṃyeva samaye sacco ahosi. Anāgatapaccuppannānaṃ pana dhammānaṃ tadā abhāvā tasmiṃ samaye ‘‘mogho anāgato, mogho paccuppanno’’ti, evaṃ atthato nāmamattameva attapaṭilābhaṃ paṭijānāti. Anāgatapaccuppannesupi eseva nayo.

๔๓๘. อีกอย่างหนึ่ง ครั้นตรัสอย่างนี้แล้ว ทรงย้อนถามเพื่อทรงแนะนำ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า สเจ ตํ จิตฺต เอวํ ปุจฺเฉยฺยุํ อีก. ในข้อนั้น ในวาระว่า โย เม อโหสิ อตีโต อตฺตปฏิลาโภ, โสเยว เม อตฺตปฏิลาโภ, ตสฺมึ สมเย สจฺโจ อโหสิ, โมโฆ อนาคโต โมโฆ ปจฺจุปฺปนฺโน (อัตตปฏิลาภในอดีตใดของเราได้มีแล้ว, อัตตปฏิลาภนั้นนั่นแหละเป็นอัตตปฏิลาภของเรา, ในสมัยนั้นเป็นของจริง, อัตตปฏิลาภในอนาคตเป็นของเปล่า, อัตตปฏิลาภในปัจจุบันเป็นของเปล่า) นี้ พระองค์ทรงแสดงเนื้อความนี้ก่อนว่า เพราะเหตุว่า ธรรมเหล่าใดที่เป็นอดีต, ธรรมเหล่านั้นไม่มีในบัดนี้, แต่ถึงการนับว่า "ได้มีแล้ว", เพราะเหตุนั้น แม้อัตตปฏิลาภนั้นของเราก็ได้เป็นของจริงในสมัยนั้นนั่นเอง. แต่เพราะความไม่มีแห่งธรรมที่เป็นอนาคตและปัจจุบันในกาลนั้น ในสมัยนั้นจึงว่า "อนาคตเป็นของเปล่า, ปัจจุบันเป็นของเปล่า" อย่างนี้ ชื่อว่าทรงยอมรับอัตตปฏิลาภว่าเป็นเพียงชื่อโดยอรรถ. แม้ในอัตตปฏิลาภในอนาคตและปัจจุบัน ก็นัยนี้แหละ.

439-443. Atha bhagavā tassa byākaraṇena saddhiṃ attano byākaraṇaṃ saṃsandituṃ ‘‘evameva kho cittā’’tiādīni vatvā puna opammato tamatthaṃ sādhento ‘‘seyyathāpi citta gavā khīra’’ntiādimāha. Tatrāyaṃ saṅkhepattho, yathā gavā khīraṃ, khīrādīhi ca dadhiādīni bhavanti, tattha yasmiṃ samaye khīraṃ hoti, na tasmiṃ samaye dadhīti vā navanītādīsu vā aññataranti saṅkhyaṃ niruttiṃ nāmaṃ vohāraṃ gacchati. Kasmā? Ye dhamme upādāya dadhītiādi vohārā honti, tesaṃ abhāvā. Atha kho khīraṃ tveva tasmiṃ samaye saṅkhyaṃ gacchati. Kasmā? Ye dhamme upādāya khīranti saṅkhyā nirutti nāmaṃ vohāro hoti, tesaṃ bhāvāti. Esa nayo sabbattha. Imā kho cittāti oḷāriko attapaṭilābho iti ca manomayo attapaṭilābho iti ca arūpo attapaṭilābho iti ca imā kho citta lokasamaññā loke samaññāmattakāni samanujānanamattakāni etāni. Tathā lokaniruttimattakāni vacanapathamattakāni vohāramattakāni nāmapaṇṇattimattakāni etānīti. Evaṃ bhagavā heṭṭhā tayo attapaṭilābhe kathetvā idāni sabbametaṃ vohāramattakanti vadati. Kasmā? Yasmā paramatthato satto nāma natthi, suñño tuccho esa loko.

๔๓๙-๔๔๓. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเพื่อจะทรงเทียบเคียงคำพยากรณ์ของพระองค์กับคำพยากรณ์ของจิตตคฤหบดีนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า เอวเมว โข จิตฺต แล้วทรงแสดงเนื้อความนั้นให้สำเร็จด้วยอุปมาอีก จึงตรัสคำเป็นต้นว่า เสยฺยถาปิ จิตฺต ควา ขีรํ. ในข้อนั้น มีเนื้อความย่อดังนี้: เหมือนอย่างว่า นมสดเกิดจากแม่โค และนมส้มเป็นต้นเกิดจากนมสดเป็นต้น, ในกาลนั้น ในสมัยใดมีนมสดอยู่, ในสมัยนั้น ย่อมไม่ถึงการนับ การเรียก ชื่อ โวหารว่า "นมส้ม" หรืออย่างใดอย่างหนึ่งในเนยข้นเป็นต้น. เพราะเหตุไร? เพราะไม่มีธรรมเหล่านั้นที่อาศัยแล้วเกิดโวหารว่า "นมส้ม" เป็นต้น. แต่โดยที่แท้ ในสมัยนั้น ย่อมถึงการนับว่า "นมสด" เท่านั้น. เพราะเหตุไร? เพราะมีธรรมเหล่านั้นที่อาศัยแล้วเกิดการนับ การเรียก ชื่อ โวหารว่า "นมสด". นี้เป็นนัยในทุกแห่ง. บทว่า อิมา โข จิตฺต ความว่า ดูก่อนจิตตะ โอฬาริกอัตตปฏิลาภ (การได้อัตภาพอย่างหยาบ) ก็ดี มโนมยอัตตปฏิลาภ (การได้อัตภาพสำเร็จด้วยใจ) ก็ดี อรูปอัตตปฏิลาภ (การได้อัตภาพอันเป็นอรูป) ก็ดี เหล่านี้แล เป็นสมัญญาของโลก. เหล่านี้เป็นเพียงสมัญญา เป็นเพียงการยอมรับรู้กันในโลก. ฉันนั้นเหมือนกัน เหล่านี้เป็นเพียงนิรุตติของโลก เป็นเพียงทางแห่งถ้อยคำ เป็นเพียงโวหาร เป็นเพียงนามบัญญัติ. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตรัสอัตตปฏิลาภ ๓ อย่างไว้ในเบื้องต้นอย่างนี้แล้ว บัดนี้จึงตรัสว่า ทั้งหมดนี้เป็นเพียงโวหาร. เพราะเหตุไร? เพราะโดยปรมัตถ์ สัตว์ชื่อว่าสัตว์ไม่มี, โลกนี้ว่างเปล่า เป็นของสูญ.

Buddhānaṃ pana dve kathā sammutikathā ca paramatthakathā ca. Tattha ‘‘satto poso devo brahmā’’tiādikā ‘‘sammutikathā’’ nāma. ‘‘Aniccaṃ dukkhamanattā khandhā dhātuyo āyatanāni satipaṭṭhānā sammappadhānā’’tiādikā paramatthakathā nāma. Tattha yo sammutidesanāya ‘‘satto’’ti vā ‘‘poso’’ti vā ‘‘devo’’ti vā ‘‘brahmā’’ti vā vutte vijānituṃ paṭivijjhituṃ niyyātuṃ [Pg.316] arahattajayaggāhaṃ gahetuṃ sakkoti, tassa bhagavā āditova ‘‘satto’’ti vā ‘‘poso’’ti vā ‘‘devo’’ti vā ‘‘brahmā’’ti vā katheti, yo paramatthadesanāya ‘‘anicca’’nti vā ‘‘dukkha’’nti vātiādīsu aññataraṃ sutvā vijānituṃ paṭivijjhituṃ niyyātuṃ arahattajayaggāhaṃ gahetuṃ sakkoti, tassa ‘‘anicca’’nti vā ‘‘dukkha’’nti vātiādīsu aññatarameva katheti. Tathā sammutikathāya bujjhanakasattassāpi na paṭhamaṃ paramatthakathaṃ katheti. Sammutikathāya pana bodhetvā pacchā paramatthakathaṃ katheti. Paramatthakathāya bujjhanakasattassāpi na paṭhamaṃ sammutikathaṃ katheti. Paramatthakathāya pana bodhetvā pacchā sammutikathaṃ katheti. Pakatiyā pana paṭhamameva paramatthakathaṃ kathentassa desanā lūkhākārā hoti, tasmā buddhā paṭhamaṃ sammutikathaṃ kathetvā pacchā paramatthakathaṃ kathenti. Sammutikathaṃ kathentāpi saccameva sabhāvameva amusāva kathenti. Paramatthakathaṃ kathentāpi saccameva sabhāvameva amusāva kathenti.

ก็แล พระดำรัสของพระพุทธเจ้าทั้งหลายมี ๒ อย่าง คือ สมมุติกถา และปรมัตถกถา. ในพระดำรัส ๒ อย่างนั้น พระดำรัสมีอาทิว่า "สัตว์ บุคคล เทวดา พรหม" ชื่อว่า สมมุติกถา. พระดำรัสมีอาทิว่า "อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา ขันธ์ ธาตุ อายตนะ สติปัฏฐาน สัมมัปปธาน" ชื่อว่า ปรมัตถกถา. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลใดสามารถจะรู้แจ้ง แทงตลอด ออกไป (จากวัฏฏะ) ยึดธงชัยคือพระอรหัตได้ ด้วยสมมุติเทศนา เมื่อตรัสว่า "สัตว์" บ้าง "บุคคล" บ้าง "เทวดา" บ้าง "พรหม" บ้าง, พระผู้มีพระภาคย่อมตรัสกะบุคคลนั้นว่า "สัตว์" บ้าง "บุคคล" บ้าง "เทวดา" บ้าง "พรหม" บ้าง ตั้งแต่ต้นทีเดียว. บุคคลใดสามารถจะรู้แจ้ง แทงตลอด ออกไป (จากวัฏฏะ) ยึดธงชัยคือพระอรหัตได้ ด้วยปรมัตถเทศนา ครั้นได้ฟังธรรมอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาธรรมมีอาทิว่า "อนิจจัง" บ้าง "ทุกขัง" บ้าง, พระองค์ย่อมตรัสธรรมอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาธรรมมีอาทิว่า "อนิจจัง" บ้าง "ทุกขัง" บ้าง แก่บุคคลนั้น. อีกอย่างหนึ่ง แม้แก่สัตว์ผู้จะพึงตรัสรู้ด้วยสมมุติกถา พระองค์ก็ไม่ตรัสปรมัตถกถาในเบื้องต้นก่อน. แต่ทรงสอนด้วยสมมุติกถาแล้ว จึงตรัสปรมัตถกถาในภายหลัง. แม้แก่สัตว์ผู้จะพึงตรัสรู้ด้วยปรมัตถกถา พระองค์ก็ไม่ตรัสสมมุติกถาในเบื้องต้นก่อน. แต่ทรงสอนด้วยปรมัตถกถาแล้ว จึงตรัสสมมุติกถาในภายหลัง. ก็โดยปกติแล้ว เทศนาของผู้ที่ตรัสปรมัตถกถาตั้งแต่ต้นทีเดียวย่อมมีลักษณะกระด้าง, เพราะเหตุนั้น พระพุทธเจ้าทั้งหลาย ครั้นตรัสสมมุติกถาในเบื้องต้นแล้ว จึงตรัสปรมัตถกถาในภายหลัง. แม้เมื่อตรัสสมมุติกถา ก็ตรัสแต่สิ่งที่เป็นจริงแท้ เป็นสภาวะแท้ ไม่เป็นเท็จ. แม้เมื่อตรัสปรมัตถกถา ก็ตรัสแต่สิ่งที่เป็นจริงแท้ เป็นสภาวะแท้ ไม่เป็นเท็จ.

Duve saccāni akkhāsi, sambuddho vadataṃ varo;

Sammutiṃ paramatthañca, tatiyaṃ nūpalabbhati.

พระสัมพุทธเจ้าผู้ประเสริฐกว่าวาทะทั้งหลาย ได้ตรัสสัจจะไว้ ๒ อย่าง คือ สมมุติสัจจะและปรมัตถสัจจะ, สัจจะที่ ๓ ย่อมไม่มี.

Saṅketavacanaṃ saccaṃ, lokasammutikāraṇaṃ;

Paramatthavacanaṃ saccaṃ, dhammānaṃ bhūtalakkhaṇanti.

วาจาที่เป็นเครื่องหมาย (แห่งสมมุติ) เป็นของจริง เพราะเป็นเหตุแห่งสมมุติในโลก; วาจาที่เป็นปรมัตถ์เป็นของจริง เพราะเป็นลักษณะตามความเป็นจริงของธรรมทั้งหลาย ดังนี้.

Yāhi tathāgato voharati aparāmasanti yāhi lokasamaññāhi lokaniruttīhi tathāgato taṇhāmānadiṭṭhiparāmāsānaṃ abhāvā aparāmasanto voharatīti desanaṃ vinivaṭṭetvā arahattanikūṭena niṭṭhāpesi. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

(ความว่า) พระตถาคตย่อมตรัสโวหารโดยไม่ทรงลูบคลำด้วยบัญญัติอันเป็นที่รู้กันในโลกและนิรุตติของโลกเหล่าใด, (คือ) พระตถาคตย่อมตรัสโวหารโดยไม่ทรงลูบคลำ เพราะไม่มีการลูบคลำด้วยตัณหา มานะ และทิฏฐิ ดังนี้, (พระผู้มีพระภาค) ทรงหักเทศนา (จากวัฏฏกถา) แล้วทรงจบลงด้วยยอดคือพระอรหัต. บทที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่ง ดังนี้แล.

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

ในอรรถกถาแห่งทีฆนิกาย ชื่อสุมังคลวิลาสินี ด้วยประการฉะนี้

Poṭṭhapādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาโปฏฐปาทสูตร จบแล้ว.

10. Subhasuttavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถาสุภสูตร

Subhamāṇavakavatthuvaṇṇanā

เรื่องสุภมาณพ

444. Evaṃ [Pg.317] me sutaṃ…pe… sāvatthiyanti subhasuttaṃ. Tatrāyaṃ anuttānapadavaṇṇanā. Aciraparinibbute bhagavatīti aciraṃ parinibbute bhagavati, parinibbānato uddhaṃ māsamatte kāle. Nidānavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva bhagavato pattacīvaraṃ ādāya āgantvā khīravirecanaṃ pivitvā vihāre nisinnadivasaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Todeyyaputtoti todeyyabrāhmaṇassa putto, so kira sāvatthiyā avidūre tudigāmo nāma atthi, tassa adhipatittā todeyyoti saṅkhyaṃ gato. Mahaddhano pana hoti pañcacattālīsakoṭivibhavo, paramamaccharī – ‘‘dadato bhogānaṃ aparikkhayo nāma natthī’’ti cintetvā kassaci kiñci na deti, puttampi āha –

๔๔๔. สุตตันตะว่า เอวํ เม สุตํ...ฯลฯ...สาวตฺถิยํ นี้ ชื่อว่า สุภสูตร. ในสุภสูตรนั้น มีการพรรณนาบทที่ไม่ตื้นดังต่อไปนี้. บทว่า อจิรปรินิพฺพุเต ภควติ ความว่า เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานแล้วไม่นาน คือ ในเวลาราวหนึ่งเดือนล่วงแล้วแต่กาลปรินิพพาน. คำนี้ (พระอานนท์) กล่าวหมายถึงวันที่ท่านรับบาตรและจีวรของพระผู้มีพระภาคมาแล้ว ดื่มยาถ่ายคือขีรวิเรจนะ แล้วนั่งอยู่ในวิหาร ตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในนิทานวรรณนานั่นเอง. บทว่า โตเทยฺยปุตฺโต ความว่า บุตรของโตเทยยพราหมณ์. ได้ยินว่า มีหมู่บ้านชื่อตุทิคาม อยู่ไม่ไกลจากกรุงสาวัตถี, พราหมณ์นั้นได้ชื่อว่า โตเทยยะ เพราะเป็นใหญ่ในหมู่บ้านนั้น. ก็พราหมณ์นั้นเป็นผู้มั่งคั่ง มีทรัพย์สมบัติ ๔๕ โกฏิ แต่เป็นคนตระหนี่อย่างยิ่ง, เขาคิดว่า "ชื่อว่าความไม่สิ้นไปแห่งโภคทรัพย์ของผู้ให้ ย่อมไม่มี" จึงไม่ให้อะไรแก่ใครๆ เลย, แม้บุตรก็สอนว่า –

‘‘Añjanānaṃ khayaṃ disvā, vammikānañca sañcayaṃ;

Madhūnañca samāhāraṃ, paṇḍito gharamāvase’’ti.

"บัณฑิตเห็นความสิ้นไปแห่งยาหยอดตา การพอกพูนขึ้นแห่งจอมปลวก และการรวบรวมน้ำผึ้ง (ของหมู่ผึ้ง) แล้ว พึงอยู่ในเรือน" ดังนี้.

Evaṃ adānameva sikkhāpetvā kāyassa bhedā tasmiṃyeva ghare sunakho hutvā nibbatto. Subho taṃ sunakhaṃ ativiya piyāyati. Attano bhuñjanakabhattaṃyeva bhojeti, ukkhipitvā varasayane sayāpeti. Atha bhagavā ekadivasaṃ nikkhante māṇave taṃ gharaṃ piṇḍāya pāvisi. Sunakho bhagavantaṃ disvā bhukkāraṃ karonto bhagavato samīpaṃ gato. Tato naṃ bhagavā avoca ‘‘todeyya tvaṃ pubbepi maṃ ‘bho, bho’ti paribhavitvā sunakho jāto, idānipi bhukkāraṃ katvā avīciṃ gamissasī’’ti. Sunakho taṃ kathaṃ sutvā vippaṭisārī hutvā uddhanantare chārikāya nipanno, manussā naṃ ukkhipitvā sayane sayāpetuṃ nāsakkhiṃsu.

(โตเทยยพราหมณ์) สอนแต่เรื่องการไม่ให้เช่นนี้แล้ว เพราะกายแตก ได้ไปเกิดเป็นสุนัขในเรือนนั้นเอง. สุภมาณพรักสุนัขนั้นอย่างยิ่ง. ให้กินข้าวที่ตนเองจะบริโภคนั่นแหละ, อุ้มขึ้นไปให้นอนบนที่นอนอันประเสริฐ. ครั้งนั้น วันหนึ่ง เมื่อมาณพออกไปข้างนอกแล้ว พระผู้มีพระภาคได้เสด็จเข้าไปยังเรือนนั้นเพื่อบิณฑบาต. สุนัขเห็นพระผู้มีพระภาคแล้ว ก็เห่าเข้าไปใกล้พระผู้มีพระภาค. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกะสุนัขนั้นว่า "โตเทยยะ ท่านแต่ก่อนก็ดูหมิ่นเราว่า 'โภ โภ' จึงได้เกิดเป็นสุนัข, แม้บัดนี้ก็ยังเห่าอีก จักไปอเวจี". สุนัขได้ฟังพระดำรัสนั้นแล้ว ก็เกิดความเดือดร้อนใจ นอนซบบนขี้เถ้าในระหว่างเตา, พวกมนุษย์อุ้มมันขึ้นไปให้นอนบนที่นอนก็ไม่สามารถ.

Subho āgantvā ‘‘kenāyaṃ sunakho sayanā oropito’’ti āha. Manussā ‘‘na kenacī’’ti vatvā taṃ pavattiṃ ārocesuṃ. Māṇavo sutvā ‘‘mama pitā brahmaloke nibbatto, samaṇo pana gotamo me pitaraṃ sunakhaṃ karoti yaṃ kiñci esa mukhārūḷhaṃ bhāsatī’’ti kujjhitvā bhagavantaṃ musāvādena [Pg.318] codetukāmo vihāraṃ gantvā taṃ pavattiṃ pucchi. Bhagavā tassa tatheva vatvā avisaṃvādanatthaṃ āha – ‘‘atthi pana te, māṇava, pitarā na akkhātaṃ dhana’’nti. Atthi, bho gotama, satasahassagghanikā suvaṇṇamālā, satasahassagghanikā suvaṇṇapādukā, satasahassagghanikā suvaṇṇapāti, satasahassañca kahāpaṇanti. Gaccha taṃ sunakhaṃ appodakaṃ madhupāyāsaṃ bhojetvā sayanaṃ āropetvā īsakaṃ niddaṃ okkantakāle puccha, sabbaṃ te ācikkhissati, atha naṃ jāneyyāsi – ‘‘pitā me eso’’ti. So tathā akāsi. Sunakho sabbaṃ ācikkhi, tadā naṃ – ‘‘pitā me’’ti ñatvā bhagavati pasannacitto gantvā bhagavantaṃcuddasa pañhe pucchitvā vissajjanapariyosāne bhagavantaṃ saraṇaṃ gato, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘subho māṇavo todeyyaputto’’ti. Sāvatthiyaṃ paṭivasatīti attano bhogagāmato āgantvā vasati.

สุภมาณพมาแล้วได้ถามว่า “ใครนำสุนัขนี้ลงจากที่นอน” พวกมนุษย์ตอบว่า “ไม่มีใครนำลง” แล้วได้เล่าเรื่องราวนั้นให้ฟัง มาณพได้ฟังแล้วจึงโกรธว่า “บิดาของเราบังเกิดในพรหมโลก แต่สมณโคดมกลับทำให้บิดาของเราเป็นสุนัข สมณะผู้นี้พูดอะไรก็ตามที่นึกขึ้นได้” ด้วยความประสงค์จะโจทก์พระผู้มีพระภาคด้วยคำเท็จ จึงไปยังพระวิหารแล้วทูลถามเรื่องราวนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสแก่เขาอย่างนั้นเหมือนกัน แล้วเพื่อจะทรงแสดงความไม่ผิดพลาดแห่งพระดำรัสของพระองค์ จึงตรัสว่า “ดูก่อนมาณพ ทรัพย์ที่บิดาของท่านยังไม่ได้บอก มีอยู่หรือ” (สุภมาณพทูลว่า) “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ มีอยู่ คือ รองเท้าทองคำค่าหนึ่งแสน ถาดทองคำค่าหนึ่งแสน และกหาปณะหนึ่งแสน” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “เธอจงไป ให้สุนัขนั้นกินข้าวมธุปายาสที่ไม่เจือน้ำ แล้วให้นอนบนที่นอน เมื่อมันเคลิ้มหลับไปเล็กน้อย จงถามดู มันจะบอกทรัพย์ทั้งหมดแก่เธอ เมื่อนั้น เธอพึงรู้ว่า ‘นี่คือบิดาของเรา’” เขาได้ทำเช่นนั้น สุนัขได้บอกทรัพย์ทั้งหมด ครั้งนั้น เขารู้ว่า “นี่คือบิดาของเรา” จึงมีจิตเลื่อมใสในพระผู้มีพระภาค ไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ทูลถามปัญหา ๑๔ ข้อ ในที่สุดแห่งการวิสัชนา ได้ถึงพระผู้มีพระภาคเป็นสรณะ อาศัยเรื่องนั้น จึงมีคำกล่าวว่า “สุภมาณพ โตเทยยบุตร” บทว่า Sāvatthiyaṃ paṭivasati (ย่อมอาศัยอยู่ในกรุงสาวัตถี) หมายความว่า มาจากโภคคามของตนแล้วอาศัยอยู่

445-446. Aññataraṃ māṇavakaṃ āmantesīti satthari parinibbute ‘‘ānandatthero kirassa pattacīvaraṃ gahetvā āgato, mahājano taṃ dassanatthāya upasaṅkamatī’’ti sutvā ‘‘vihāraṃ kho pana gantvā mahājanamajjhe na sakkā sukhena paṭisanthāraṃ vā kātuṃ, dhammakathaṃ vā sotuṃ gehaṃ āgataṃyeva naṃ disvā sukhena paṭisanthāraṃ karissāmi, ekā ca me kaṅkhā atthi, tampi naṃ pucchissāmī’’ti cintetvā aññataraṃ māṇavakaṃ āmantesi. Appābādhantiādīsu ābādhoti visabhāgavedanā vuccati, yā ekadese uppajjitvā cattāro iriyāpathe ayapaṭṭena ābandhitvā viya gaṇhati, tassā abhāvaṃ pucchāti vadati. Appātaṅkoti kicchajīvitakaro rogo vuccati, tassāpi abhāvaṃ pucchāti vadati. Gilānasseva ca uṭṭhānaṃ nāma garukaṃ hoti, kāye balaṃ na hoti, tasmā niggelaññabhāvañca balañca pucchāti vadati. Phāsuvihāranti gamanaṭhānanisajjasayanesu catūsu iriyāpathesu sukhavihāraṃ pucchāti vadati. Athassa pucchitabbākāraṃ dassento ‘‘subho’’tiādimāha.

๔๔๕-๔๔๖. บทว่า Aññataraṃ māṇavakaṃ āmantesi (เรียกมาณพคนหนึ่งมา) ความว่า เมื่อพระศาสดาปรินิพพานแล้ว สุภมาณพได้ฟังว่า “ได้ยินว่า พระอานนทเถระถือบาตรและจีวรของพระองค์มา มหาชนพากันเข้าไปเฝ้าเพื่อจะเห็นท่าน” จึงคิดว่า “ก็การไปวิหารแล้วจะทำปฏิสันถารโดยสะดวก หรือจะฟังธรรมกถาในท่ามกลางมหาชน ย่อมไม่อาจทำได้ เราเห็นท่านผู้มาถึงเรือนแล้วนั่นแหละ จักทำปฏิสันถารโดยสะดวก อนึ่ง เรามีความสงสัยอย่างหนึ่งอยู่ เราจักถามความสงสัยแม้นั้นกะท่าน” คิดดังนี้แล้ว จึงเรียกมาณพคนหนึ่งมา ในบทเป็นต้นว่า Appābādhaṃ (ความไม่มีอาพาธ) นั้น คำว่า อาพาธ หมายถึง เวทนาที่ไม่สม่ำเสมอ ซึ่งเกิดขึ้นในส่วนใดส่วนหนึ่ง (ของร่างกาย) แล้วครอบงำอิริยาบถทั้ง ๔ ประดุจถูกรัดไว้ด้วยแผ่นเหล็ก กล่าวคือ ให้ถามถึงความไม่มีแห่งเวทนานั้น คำว่า อาตังคะ หมายถึง โรคที่ทำให้ดำรงชีวิตอยู่ลำบาก กล่าวคือ ให้ถามถึงความไม่มีแห่งโรคนั้นด้วย และการลุกขึ้นของผู้ป่วยนั้นย่อมหนัก ร่างกายไม่มีกำลัง เพราะฉะนั้น กล่าวคือ ให้ถามถึงความเป็นผู้ไม่มีโรคและกำลังกาย บทว่า Phāsuvihāraṃ (การอยู่ผาสุก) กล่าวคือ ให้ถามถึงการอยู่เป็นสุขในอิริยาบถ ๔ คือ การเดิน การยืน การนั่ง การนอน ลำดับนั้น เมื่อจะแสดงอาการที่พึงถามแก่มาณพนั้น จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า Subho

447. Kālañca samayañca upādāyāti kālañca samayañca paññāya gahetvā upadhāretvāti attho. Sace amhākaṃ sve gamanakālo bhavissati, kāye balamattā ceva pharissati, gamanapaccayā ca añño aphāsuvihāro [Pg.319] na bhavissati, athetaṃ kālañca gamanakāraṇasamavāyasaṅkhātaṃ samayañca upadhāretvā – ‘‘api eva nāma sve āgaccheyyāmā’’ti vuttaṃ hoti.

๔๔๗. บทว่า Kālañca samayañca upādāya (อาศัยกาลและสมัย) มีความหมายว่า ถือเอาคือพิจารณาถึงกาลและสมัยด้วยปัญญา (ความว่า) ถ้าในวันพรุ่งนี้ จักเป็นเวลาไปของเรา และกำลังเล็กน้อยจักแผ่ไปในกาย และความไม่ผาสุกอื่นเพราะการเดินทางเป็นปัจจัยจักไม่มี เมื่อนั้น พิจารณาถึงกาลนั้นและสมัยอันได้แก่ความพรั่งพร้อมแห่งเหตุที่จะไปนั้นแล้ว จึงเป็นอันกล่าวว่า “บางทีในวันพรุ่งนี้ พวกเราพึงมา”

448. Cetakena bhikkhunāti cetiraṭṭhe jātattā cetakoti evaṃ laddhanāmena. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyanti bho, ānanda, dasabalassa ko nāma ābādho ahosi, kiṃ bhagavā paribhuñji. Api ca satthu parinibbānena tumhākaṃ soko udapādi, satthā nāma na kevalaṃ tumhākaṃyeva parinibbuto, sadevakassa lokassa mahājāni, ko dāni añño maraṇā muccissati, yatra so sadevakassa lokassa aggapuggalo parinibbuto, idāni kaṃ aññaṃ disvā maccurājā lajjissatīti evamādinā nayena maraṇapaṭisaṃyuttaṃ sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā therassa hiyyo pītabhesajjānurūpaṃ āhāraṃ datvā bhattakiccāvasāne ekamantaṃ nisīdi.

๔๔๘. บทว่า Cetakena bhikkhunā (กับภิกษุชาวเจตะ) หมายถึง ภิกษุผู้ได้ชื่ออย่างนี้ว่า เจตกะ เพราะเกิดในเจติรัฐ (สุภมาณพ) กล่าวถ้อยคำที่น่าบันเทิงใจ ควรระลึกถึง (กับพระเถระ) ว่า “ข้าแต่ท่านอานนท์ พระทศพลทรงมีอาพาธชื่ออะไร พระผู้มีพระภาคเสวยอะไร อีกอย่างหนึ่ง ความโศกของพวกท่านเกิดขึ้นเพราะการปรินิพพานของพระศาสดามิใช่หรือ พระศาสดานั้นมิได้ปรินิพพานเพื่อพวกท่านพวกเดียวเท่านั้น แต่เป็นความเสื่อมครั้งใหญ่ของโลกพร้อมทั้งเทวโลก บัดนี้ ใครอื่นจักพ้นจากความตายได้ ในเมื่อพระองค์ผู้เป็นอัครบุคคลของโลกพร้อมทั้งเทวโลกยังปรินิพพาน บัดนี้ มัจจุราชเห็นใครอื่นแล้วจักละอายเล่า” โดยนัยเป็นต้นดังนี้ กล่าวถ้อยคำที่น่าบันเทิงใจ ควรระลึกถึง ประกอบด้วยเรื่องความตายให้จบสิ้นแล้ว ได้ถวายอาหารที่เหมาะแก่ยาที่พระเถระฉันเมื่อวานนี้ ในเวลาเสร็จภัตกิจแล้ว ได้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง

Upaṭṭhāko santikāvacaroti upaṭṭhāko hutvā santikāvacaro, na randhagavesī. Na vīmaṃsanādhippāyo. Samīpacārīti idaṃ purimapadasseva vevacanaṃ. Yesaṃ so bhavaṃ gotamoti kasmā pucchati? Tassa kira evaṃ ahosi ‘‘yesu dhammesu bhavaṃ gotamo imaṃ lokaṃ patiṭṭhapesi, te tassa accayena naṭṭhā nu kho, dharanti nu kho, sace dharanti, ānando jānissati, handa naṃ pucchāmī’’ti, tasmā pucchi.

บทว่า Upaṭṭhāko santikāvacaro (เป็นอุปัฏฐาก ผู้เที่ยวไปในที่ใกล้) หมายความว่า เป็นอุปัฏฐากแล้วจึงเป็นผู้เที่ยวไปในที่ใกล้ ไม่ใช่เป็นผู้แสวงหาช่องโหว่ ไม่ใช่มีความประสงค์จะทดลอง บทว่า Samīpacārī นี้ เป็นไวพจน์ของบทก่อนนั่นเอง (คือ santikāvacaro) (สุภมาณพ) ทูลถามว่า Yesaṃ so bhavaṃ gotamo (พระโคดมผู้เจริญทรงเป็นผู้สรรเสริญธรรมเหล่าใด) เพราะเหตุไร? ได้ยินว่า เขามีความคิดอย่างนี้ว่า “ธรรมเหล่าใดที่พระโคดมผู้เจริญทรงประดิษฐานโลกนี้ไว้ ธรรมเหล่านั้นเสื่อมสิ้นไปแล้วเพราะการล่วงไป (ปรินิพพาน) ของพระองค์ หรือว่ายังทรงอยู่ ถ้ายังทรงอยู่ พระอานนท์ก็จักรู้ เอาล่ะ เราจะถามท่าน” เพราะเหตุนั้นจึงทูลถาม

449. Athassa thero tīṇi piṭakāni tīhi khandhehi saṅgahetvā dassento ‘‘tiṇṇaṃ kho’’tiādimāha. Māṇavo saṅkhittena kathitaṃ asallakkhento – ‘‘vitthārato pucchissāmī’’ti cintetvā ‘‘katamesaṃ tiṇṇa’’ntiādimāha.

๔๔๙. ลำดับนั้น พระเถระเมื่อจะทรงรวบรวมพระไตรปิฎกด้วยขันธ์ ๓ แสดงแก่เขา จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า Tiṇṇaṃ kho (ดูก่อนมาณพ ธรรม ๓ หมวด) มาณพไม่สามารถกำหนดธรรมที่ท่านกล่าวโดยย่อได้ จึงคิดว่า “เราจักทูลถามโดยพิสดาร” แล้วกล่าวคำเป็นต้นว่า Katamesaṃ tiṇṇaṃ (ในบรรดาธรรม ๓ หมวดนั้น หมวดไหนบ้าง)

Sīlakkhandhavaṇṇanā

พรรณนาสีลขันธ์

450-453. Tato therena ‘‘ariyassa sīlakkhandhassā’’ti tesu dassitesu puna ‘‘katamo pana so, bho ānanda, ariyo sīlakkhandho’’ti ekekaṃ pucchi. Theropissa buddhuppādaṃ dassetvā tantidhammaṃ desento anukkamena bhagavatā vuttanayeneva sabbaṃ vissajjesi. Tattha atthi [Pg.320] cevettha uttarikaraṇīyanti ettha bhagavato sāsane na sīlameva sāro, kevalañhetaṃ patiṭṭhāmattameva hoti. Ito uttari pana aññampi kattabbaṃ atthi yevāti dassesi. Ito bahiddhāti buddhasāsanato bahiddhā.

๔๕๐-๔๕๓. ลำดับนั้น เมื่อพระเถระแสดงธรรมเหล่านั้นว่า ariyassa sīlakkhandhassa (แห่งอริยสีลขันธ์) เป็นต้นแล้ว มาณพได้ทูลถามทีละอย่างอีกว่า “ข้าแต่ท่านอานนท์ ก็อริยสีลขันธ์นั้นเป็นไฉน” แม้พระเถระก็ทรงแสดงการอุบัติขึ้นแห่งพระพุทธเจ้าแก่เขา เมื่อจะทรงแสดงธรรมอันเป็นแนวแห่งพระบาลี ก็ได้ทรงวิสัชนาทั้งหมดโดยลำดับตามนัยที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วนั่นเอง ในคำเหล่านั้น บทว่า atthi cevettha uttarikaraṇīyaṃ (ก็กิจที่ควรทำยิ่งขึ้นไปในศาสนานี้ยังมีอยู่) พระอานนท์แสดงว่า ในพระศาสนานี้ของพระผู้มีพระภาค ศีลมิใช่สาระอย่างเดียว เป็นแต่เพียงที่ตั้งเท่านั้น แต่เบื้องหน้าแต่นี้ไป กิจอื่นที่ควรทำก็ยังมีอยู่อีก บทว่า Ito bahiddhā (ภายนอกแต่นี้) หมายถึง ภายนอกพระพุทธศาสนา

Samādhikkhandhavaṇṇanā

พรรณนาสมาธิขันธ์

454. Kathañca, māṇava, bhikkhu indriyesu guttadvāro hotīti idamāyasmā ānando ‘‘katamo pana so, bho ānanda, ariyo samādhikkhandho’’ti evaṃ samādhikkhandhaṃ puṭṭhopi ye te ‘‘sīlasampanno indriyesu guttadvāro satisampajaññena samannāgato santuṭṭho’’ti evaṃ sīlānantaraṃ indriyasaṃvarādayo sīlasamādhīnaṃ antare ubhinnampi upakārakadhammā uddiṭṭhā, te niddisitvā samādhikkhandhaṃ dassetukāmo ārabhi. Ettha ca rūpajjhānāneva āgatāni, na arūpajjhānāni, ānetvā pana dīpetabbāni. Catutthajjhānena hi asaṅgahitā arūpasamāpatti nāma natthiyeva.

๔๕๔. พระอานนท์ผู้มีอายุ แม้จะถูกทูลถามถึงสมาธิขันธ์ว่า “ข้าแต่ท่านอานนท์ผู้เจริญ ก็อริยสมาธิขันธ์เป็นไฉน” แต่ท่านปรารถนาจะแสดงสมาธิขันธ์โดยจำแนกธรรมที่เป็นอุปการะแก่ทั้งศีลและสมาธิทั้งสอง ซึ่งได้แก่ อินทรียสังวรเป็นต้น อันพระผู้มีพระภาคทรงยกขึ้นแสดงไว้ในลำดับแห่งศีลว่า “เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีล เป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย ประกอบด้วยสติสัมปชัญญะ เป็นผู้สันโดษ” ดังนี้ จึงได้เริ่มคำว่า “ดูก่อนมาณพ ภิกษุเป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลายอย่างไร” ในคำเหล่านั้น มีเพียงรูปฌานเท่านั้นที่มาในพระบาลี อรูปฌานไม่ได้มา แต่ก็พึงนำมาแสดงด้วย เพราะว่า อรูปสมาบัติชื่อว่าอันจตุตถฌานมิได้สงเคราะห์ไว้นั้น ไม่มีเลย

471-480. Atthi cevettha uttarikaraṇīyanti ettha bhagavato sāsane na cittekaggatāmattakeneva pariyosānappatti nāma atthi, itopi uttari pana aññaṃ kattabbaṃ atthi yevāti dasseti. Natthi cevettha uttarikaraṇīyanti ettha bhagavato sāsane ito uttari kātabbaṃ nāma natthiyeva, arahattapariyosānañhi bhagavato sāsananti dasseti. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

๔๗๑-๔๘๐. ในบทว่า “อตฺถิ เจเวตฺถ อุตฺตริกรณีฺยํ” (ยังมีกิจที่ควรทำยิ่งขึ้นไปในศาสนานี้) นั้น ท่านแสดงว่า ในพระศาสนาของพระผู้มีพระภาค การถึงที่สุดย่อมไม่มีเพียงด้วยความเป็นผู้มีจิตเป็นหนึ่ง แต่ยังมีกิจอื่นที่ควรทำยิ่งขึ้นไปกว่านี้อีก ในบทว่า “นตฺถิ เจเวตฺถ อุตฺตริกรณีฺยํ” (ไม่มีกิจที่ควรทำยิ่งขึ้นไปในศาสนานี้) นั้น ท่านแสดงว่า ในพระศาสนาของพระผู้มีพระภาค กิจที่ควรทำยิ่งขึ้นไปกว่านี้ (คืออรหัตผล) ย่อมไม่มี เพราะพระศาสนาของพระผู้มีพระภาคมีอรหัตผลเป็นที่สุด บทที่เหลือในที่ทั้งปวงมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

ในอรรถกถาแห่งทีฆนิกาย ชื่อสุมังคลวิลาสินี ด้วยประการฉะนี้

Subhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาพรรณนาสุภสูตร จบแล้ว

11. Kevaṭṭasuttavaṇṇanā

๑๑. อรรถกถาพรรณนาเกวัฏฏสูตร

Kevaṭṭagahapatiputtavatthuvaṇṇanā

พรรณนาเรื่องเกวัฏฏคหบดีบุตร

481. Evaṃ [Pg.321] me sutaṃ…pe… nāḷandāyanti kevaṭṭasuttaṃ. Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā. Pāvārikambavaneti pāvārikassa ambavane. Kevaṭṭoti idaṃ tassa gahapatiputtassa nāmaṃ. So kira cattālīsakoṭidhano gahapatimahāsālo ativiya saddho pasanno ahosi. So saddhādhikattāyeva ‘‘sace eko bhikkhu aḍḍhamāsantarena vā māsantarena vā saṃvaccharena vā ākāse uppatitvā vividhāni pāṭihāriyāni dasseyya, sabbo jano ativiya pasīdeyya. Yaṃnūnāhaṃ bhagavantaṃ yācitvā pāṭihāriyakaraṇatthāya ekaṃ bhikkhuṃ anujānāpeyya’’nti cintetvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā evamāha.

๔๘๑. สูตรว่า “เอวํ เม สุตํ...ฯลฯ...นาฬนฺทายํ” นี้ ชื่อว่าเกวัฏฏสูตร ในสูตรนั้น มีการพรรณนาบทที่ไม่เคยมีมาก่อนดังนี้ บทว่า “ปาวาริกมฺพวเน” คือ ในสวนมะม่วงของปาวาริกเศรษฐี บทว่า “เกวฏฺโฏ” นี้เป็นชื่อของคหบดีบุตรนั้น ได้ยินว่า คหบดีบุตรนั้นเป็นคหบดีมหาศาล มีทรัพย์ ๔๐ โกฏิ เป็นผู้มีศรัทธาเลื่อมใสอย่างยิ่ง เขาเพราะมีความศรัทธาเป็นอย่างยิ่งนั่นเอง จึงคิดว่า “ถ้าภิกษุรูปหนึ่งเหาะขึ้นไปในอากาศแล้วแสดงปาฏิหาริย์ต่างๆ ทุกกึ่งเดือน หรือทุกเดือน หรือทุกปี ชนทั้งปวงจะเลื่อมใสอย่างยิ่ง ไฉนหนอ เราทูลขอพระผู้มีพระภาคแล้ว พึงให้ทรงอนุญาตภิกษุรูปหนึ่งเพื่อกระทำปาฏิหาริย์” ดังนี้แล้ว จึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วได้กราบทูลอย่างนี้

Tattha iddhāti samiddhā phītāti nānābhaṇḍaussannatāya vuddhippattā. Ākiṇṇamanussāti aṃsakūṭena aṃsakūṭaṃ paharitvā viya vicarantehi manussehi ākiṇṇā. Samādisatūti āṇāpetu ṭhānantare ṭhapetu. Uttarimanussadhammāti uttarimanussānaṃ dhammato, dasakusalasaṅkhātato vā manussadhammato uttari. Bhiyyosomattāyāti pakatiyāpi pajjalitapadīpo telasnehaṃ labhitvā viya atirekappamāṇena abhippasīdissati. Na kho ahanti bhagavā rājagahaseṭṭhivatthusmiṃ sikkhāpadaṃ paññapesi, tasmā ‘‘na kho aha’’ntiādimāha.

ในบทเหล่านั้น บทว่า “อิทฺธา” คือ สมบูรณ์ บทว่า “ผีตา” คือ ถึงความเจริญเพราะมีสิ่งของต่างๆ มากมาย บทว่า “อากิณฺณมนุสฺสา” คือ หนาแน่นไปด้วยมนุษย์ที่เดินไปมาประหนึ่งว่ากระทบไหล่ต่อไหล่ บทว่า “สมาทิสตูติ” คือ ขอทรงบัญชา ขอทรงแต่งตั้งในตำแหน่ง บทว่า “อุตฺตริมนุสฺสธมฺมา” คือ ยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ คือจากธรรมของมนุษย์ผู้ยิ่งใหญ่ (คือฌานีบุคคลและอริยบุคคล) หรือยิ่งกว่ามนุสสธรรมคือกุศลกรรมบถ ๑๐ บทว่า “ภิยฺโยโสมตฺตาย” คือ จักเลื่อมใสยิ่งขึ้นโดยประมาณอันยิ่ง ประหนึ่งประทีปที่ลุกโพลงอยู่โดยปกติ เมื่อได้น้ำมันแล้วก็ลุกโพลงยิ่งขึ้น พระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติสิกขาบทไว้ในเรื่องของราชคหเศรษฐี เพราะเหตุนั้นจึงตรัสคำเป็นต้นว่า “น โข อหํ”

482. Na dhaṃsemīti na guṇavināsanena dhaṃsemi, sīlabhedaṃ pāpetvā anupubbena uccaṭṭhānato otārento nīcaṭṭhāne na ṭhapemi, atha kho ahaṃ buddhasāsanassa vuddhiṃ paccāsīsanto kathemīti dasseti. Tatiyampi khoti yāvatatiyaṃ buddhānaṃ kathaṃ paṭibāhitvā kathetuṃ visahanto nāma natthi. Ayaṃ pana bhagavatā saddhiṃ vissāsiko vissāsaṃ vaḍḍhetvā vallabho hutvā atthakāmosmīti tikkhattuṃ kathesi.

๔๘๒. บทว่า “น ธํเสมิ” (ข้าพระองค์มิได้ทำลาย) คือ ข้าพระองค์มิได้ทำลายด้วยการทำลายคุณ มิได้ให้ถึงความแตกแห่งศีลแล้วฉุดลงจากที่สูงโดยลำดับแล้วตั้งไว้ในที่ต่ำ แต่แสดงว่า ข้าพระองค์หวังความเจริญแห่งพระพุทธศาสนาจึงกราบทูล บทว่า “ตติยมฺปิ โข” คือ ผู้ที่กล้ากราบทูลโดยห้ามพระดำรัสของพระพุทธเจ้าทั้งหลายถึงสามครั้งย่อมไม่มี แต่อุบาสกนี้มีความคุ้นเคยกับพระผู้มีพระภาค จึงเพิ่มความคุ้นเคย เป็นที่รักแล้ว (คิดว่า) “เราเป็นผู้หวังประโยชน์” จึงกราบทูลถึงสามครั้ง

Iddhipāṭihāriyavaṇṇanā

พรรณนาอิทธิปาฏิหาริย์

483-484. Atha bhagavā ayaṃ upāsako mayi paṭibāhantepi punappunaṃ yācatiyeva. ‘‘Handassa pāṭihāriyakaraṇe ādīnavaṃ dassemī’’ti cintetvā [Pg.322] ‘‘tīṇi kho’’tiādimāha. Tattha amāhaṃ bhikkhunti amuṃ ahaṃ bhikkhuṃ. Gandhārīti gandhārena nāma isinā katā, gandhāraraṭṭhe vā uppannā vijjā. Tattha kira bahū isayo vasiṃsu, tesu ekena katā vijjāti adhippāyo. Aṭṭīyāmīti aṭṭo pīḷito viya homi. Harāyāmīti lajjāmi. Jigucchāmīti gūthaṃ disvā viya jigucchaṃ uppādemi.

๔๘๓-๔๘๔. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงดำริว่า “อุบาสกนี้ แม้เราห้ามอยู่ ก็ยังทูลขออยู่ร่ำไป เอาล่ะ เราจะแสดงโทษในการทำปาฏิหาริย์แก่อุบาสกนี้” ดังนี้แล้ว จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “ตีณิ โข” ในบทเหล่านั้น บทว่า “อมาหํ ภิกฺขุ” คือ ภิกษุนั้น เรา บทว่า “คนฺธารี” คือ วิชชาที่ฤาษีชื่อคันธาระทำขึ้น หรือวิชชาที่เกิดขึ้นในแคว้นคันธาระ ได้ยินว่า ในแคว้นนั้นมีฤาษีอยู่มาก อธิบายว่า เป็นวิชชาที่ฤาษีตนหนึ่งในบรรดาฤาษีเหล่านั้นทำขึ้น บทว่า “อฏฺฏียามิ” คือ เราเป็นเหมือนถูกเบียดเบียน บทว่า “หรายามิ” คือ เราละอาย บทว่า “ชิคุจฺฉามิ” คือ เราให้เกิดความรังเกียจเหมือนเห็นอุจจาระ

Ādesanāpāṭihāriyavaṇṇanā

พรรณนาอาเทสนาปาฏิหาริย์

485. Parasattānanti aññesaṃ sattānaṃ. Dutiyaṃ tasseva vevacanaṃ. Ādisatīti katheti. Cetasikanti somanassadomanassaṃ adhippetaṃ. Evampi te manoti evaṃ tava mano somanassito vā domanassito vā kāmavitakkādisampayutto vā. Dutiyaṃ tasseva vevacanaṃ. Itipi te cittanti iti tava cittaṃ, idañcidañca atthaṃ cintayamānaṃ pavattatīti attho. Maṇikā nāma vijjāti cintāmaṇīti evaṃ laddhanāmā loke ekā vijjā atthi. Tāya paresaṃ cittaṃ jānātīti dīpeti.

๔๘๕. บทว่า “ปรสตฺตานํ” คือ ของสัตว์เหล่าอื่น บทที่สอง (ปรปุคฺคลานํ) เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง บทว่า “อาทิสติ” คือ บอก ในบทว่า “เจตสิกํ” นี้ ประสงค์เอาโสมนัสและโทมนัส บทว่า “เอวมฺปิ เต มโน” คือ ใจของท่านเป็นไปอย่างนี้ คือเป็นไปประกอบด้วยโสมนัส หรือโทมนัส หรือกามวิตกเป็นต้น บทที่สอง (อิตฺถมฺปิ เต มโน) เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง บทว่า “อิติปิ เต จิตฺตํ” คือ จิตของท่านเป็นไปอย่างนี้ คือเป็นไปโดยคิดถึงเรื่องนั้นๆ นี้เป็นความหมาย บทว่า “มณิกา นาม วิชฺชา” คือ มีวิชชาอย่างหนึ่งในโลกที่ได้ชื่อว่า จินตามณี ท่านแสดงว่า เขารู้จิตของผู้อื่นได้ด้วยวิชชานั้น

Anusāsanīpāṭihāriyavaṇṇanā

พรรณนาอนุสาสนีปาฏิหาริย์

486. Evaṃ vitakkethāti nekkhammavitakkādayo evaṃ pavattentā vitakketha. Mā evaṃ vitakkayitthāti evaṃ kāmavitakkādayo pavattentā mā vitakkayittha. Evaṃ manasi karothāti evaṃ aniccasaññameva, dukkhasaññādīsu vā aññataraṃ manasi karotha. Mā evanti ‘‘nicca’’ntiādinā nayena mā manasi karittha. Idanti idaṃ pañcakāmaguṇikarāgaṃ pajahatha. Idaṃ upasampajjāti idaṃ catumaggaphalappabhedaṃ lokuttaradhammameva upasampajja pāpuṇitvā nipphādetvā viharatha. Iti bhagavā iddhividhaṃ iddhipāṭihāriyanti dasseti, parassa cittaṃ ñatvā kathanaṃ ādesanāpāṭihāriyanti. Sāvakānañca buddhānañca satataṃ dhammadesanā anusāsanīpāṭihāriyanti.

๔๘๖. บทว่า “เอวํ วิตกฺเกถ” คือ ท่านทั้งหลายจงให้วิตกเช่นนี้คือเนกขัมมวิตกเป็นต้นเป็นไปแล้วจงตรึก บทว่า “มา เอวํ วิตกฺกยิตฺถ” คือ ท่านทั้งหลายจงอย่าให้วิตกเช่นนี้คือกามวิตกเป็นต้นเป็นไปแล้วอย่าตรึก บทว่า “เอวํ มนสิกโรถ” คือ ท่านทั้งหลายจงทำไว้ในใจซึ่งสัญญาเช่นนี้คืออนิจจสัญญาเท่านั้น หรือสัญญาอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาทุกขสัญญาเป็นต้น บทว่า “มา เอวํ” คือ ท่านทั้งหลายอย่าทำไว้ในใจโดยนัยเป็นต้นว่า “เที่ยง” บทว่า “อิทํ” คือ ท่านทั้งหลายจงละราคะในกามคุณ ๕ นี้ บทว่า “อิทํ อุปสมฺปชฺช” คือ ท่านทั้งหลายจงเข้าถึง บรรลุ ทำให้สำเร็จซึ่งโลกุตรธรรมอันมีประเภทแห่งมรรค ๔ ผล ๔ นี้เท่านั้นแล้วอยู่เถิด ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงอิทธิวิธะว่าเป็นอิทธิปาฏิหาริย์ ทรงแสดงการรู้จิตของผู้อื่นแล้วบอกว่าเป็นอาเทสนาปาฏิหาริย์ ทรงแสดงการแสดงธรรมเป็นนิตย์ของพระสาวกและพระพุทธเจ้าทั้งหลายว่าเป็นอนุสาสนีปาฏิหาริย์

Tattha iddhipāṭihāriyena anusāsanīpāṭihāriyaṃ mahāmoggallānassa āciṇṇaṃ, ādesanāpāṭihāriyena anusāsanīpāṭihāriyaṃ dhammasenāpatissa. Devadatte saṃghaṃ bhinditvā pañca bhikkhusatāni gahetvā gayāsīse buddhalīḷāya tesaṃ dhammaṃ desante hi bhagavatā pesitesu dvīsu aggasāvakesu dhammasenāpati tesaṃ cittācāraṃ ñatvā dhammaṃ desesi[Pg.323], therassa dhammadesanaṃ sutvā pañcasatā bhikkhū sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu. Atha nesaṃ mahāmoggallāno vikubbanaṃ dassetvā dassetvā dhammaṃ desesi, taṃ sutvā sabbe arahattaphale patiṭṭhahiṃsu. Atha dvepi mahānāgā pañca bhikkhusatāni gahetvā vehāsaṃ abbhuggantvā veḷuvanamevāgamiṃsu. Anusāsanīpāṭihāriyaṃ pana buddhānaṃ satataṃ dhammadesanā, tesu iddhipāṭihāriyaādesanāpāṭihāriyāni saupārambhāni sadosāni, addhānaṃ na tiṭṭhanti, addhānaṃ atiṭṭhanato na niyyanti. Anusāsanīpāṭihāriyaṃ anupārambhaṃ niddosaṃ, addhānaṃ tiṭṭhati, addhānaṃ tiṭṭhanato niyyāti. Tasmā bhagavā iddhipāṭihāriyañca ādesanāpāṭihāriyañca garahati, anusāsanīpāṭihāriyaṃyeva pasaṃsati.

บรรดาปาฏิหาริย์เหล่านั้น อนุสาสนีปาฏิหาริย์พร้อมด้วยอิทธิปาฏิหาริย์ เป็นวัตรที่พระมหาโมคคัลลานะสั่งสมไว้, อนุสาสนีปาฏิหาริย์พร้อมด้วยอาเทสนาปาฏิหาริย์ เป็นวัตรที่พระธรรมเสนาบดีสั่งสมไว้. จริงอยู่ เมื่อพระเทวทัตทำสงฆ์ให้แตกแล้ว พาภิกษุ ๕๐๐ รูปไปแสดงธรรมแก่ภิกษุเหล่านั้นด้วยพุทธลีลาที่คยาสีสะ ในบรรดาอัครสาวก ๒ รูปที่พระผู้มีพระภาคทรงส่งไป พระธรรมเสนาบดีทราบจิตจริยาของภิกษุเหล่านั้นแล้ว จึงแสดงธรรม, ภิกษุ ๕๐๐ รูปฟังธรรมเทศนาของพระเถระแล้ว ได้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล. ครั้งนั้น พระมหาโมคคัลลานะแสดงอิทธิฤทธิ์ต่างๆ ซ้ำๆ แล้วแสดงธรรมแก่ภิกษุเหล่านั้น, ภิกษุทั้งหมดฟังธรรมนั้นแล้ว ได้ตั้งอยู่ในอรหัตผล. ครั้งนั้น พระมหานาคทั้งสองรูปพาภิกษุ ๕๐๐ รูปเหาะขึ้นไปในอากาศ กลับมายังวัดเวฬุวันนั่นเทียว. ส่วนอนุสาสนีปาฏิหาริย์เป็นธรรมเทศนาที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงแสดงอยู่เป็นนิตย์, ในปาฏิหาริย์เหล่านั้น อิทธิปาฏิหาริย์และอาเทสนาปาฏิหาริย์เป็นสิ่งที่มีการข่มขี่ เป็นสิ่งที่มีโทษ ย่อมไม่ตั้งอยู่นาน เพราะไม่ตั้งอยู่นาน จึงไม่นำออกจากทุกข์. อนุสาสนีปาฏิหาริย์ไม่มีการข่มขี่ ไม่มีโทษ ย่อมตั้งอยู่นาน เพราะตั้งอยู่นาน จึงนำออกจากทุกข์ได้. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงติเตียนอิทธิปาฏิหาริย์และอาเทสนาปาฏิหาริย์ ทรงสรรเสริญอนุสาสนีปาฏิหาริย์อย่างเดียว.

Bhūtanirodhesakavatthuvaṇṇanā

อรรถกถาเรื่องภิกษุผู้แสวงหาความดับแห่งมหาภูตรูป

487. Bhūtapubbanti idaṃ kasmā bhagavatā āraddhaṃ. Iddhipāṭihāriyaādesanāpāṭihāriyānaṃ aniyyānikabhāvadassanatthaṃ, anusāsanīpāṭihāriyasseva niyyānikabhāvadassanatthaṃ. Api ca sabbabuddhānaṃ mahābhūtapariyesako nāmeko bhikkhu hotiyeva. Yo mahābhūte pariyesanto yāva brahmalokā vicaritvā vissajjetāraṃ alabhitvā āgamma buddhameva pucchitvā nikkaṅkho hoti. Tasmā buddhānaṃ mahantabhāvappakāsanatthaṃ, idañca kāraṇaṃ paṭicchannaṃ, atha naṃ vivaṭaṃ katvā desentopi bhagavā ‘‘bhūtapubba’’ntiādimāha.

๔๘๗. พระผู้มีพระภาคทรงปรารภคำนี้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาแล้ว" เพราะเหตุไร? เพื่อทรงแสดงความเป็นธรรมไม่นำออกจากทุกข์ของอิทธิปาฏิหาริย์และอาเทสนาปาฏิหาริย์ และเพื่อทรงแสดงความเป็นธรรมนำออกจากทุกข์ของอนุสาสนีปาฏิหาริย์อย่างเดียว. อีกอย่างหนึ่ง สำหรับพระพุทธเจ้าทุกพระองค์ ย่อมมีภิกษุรูปหนึ่งชื่อว่าผู้แสวงหามหาภูตรูปอยู่เป็นแน่. ภิกษุใดแสวงหามหาภูตรูป เที่ยวไปจนถึงพรหมโลก เมื่อไม่ได้ผู้ตอบ จึงกลับมาทูลถามพระพุทธเจ้าเท่านั้นแล้วเป็นผู้หมดความสงสัย. เพราะเหตุนั้น (ทรงปรารภ) เพื่อประกาศความเป็นผู้ยิ่งใหญ่ของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย และเหตุนี้ถูกปิดบังไว้ ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงกระทำเหตุนั้นให้เปิดเผยแล้วแสดงธรรม จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาแล้ว".

Tattha kattha nu khoti kismiṃ ṭhāne kiṃ āgamma kiṃ pattassa te anavasesā appavattivasena nirujjhanti. Mahābhūtakathā panesā sabbākārena visuddhimagge vuttā, tasmā sā tatova gahetabbā.

ในบทเหล่านั้น บทว่า "ที่ไหนหนอ" มีความว่า มหาภูตรูปเหล่านี้ย่อมดับไปโดยไม่เหลือ ด้วยอำนาจแห่งการไม่เป็นไปอีก ในที่ไหน อาศัยอะไร (บุคคล) ผู้ถึงอะไรแล้ว? ก็เรื่องมหาภูตรูปนี้ ท่านกล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรคโดยอาการทั้งปวง เพราะเหตุนั้น พึงถือเอาเรื่องนั้นจากคัมภีร์วิสุทธิมรรคนั้นเทียว.

488. Devayāniyo maggoti pāṭiyekko devalokagamanamaggo nāma natthi, iddhividhañāṇasseva panetaṃ adhivacanaṃ. Tena hesa yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vattento devalokaṃ yāti. Tasmā ‘‘taṃ devayāniyo maggo’’ti vuttaṃ. Yena cātumahārājikāti samīpe ṭhitampi bhagavantaṃ apucchitvā dhammatāya codito devatā mahānubhāvāti maññamāno upasaṅkami. Mayampi kho, bhikkhu, na jānāmāti buddhavisaye pañhaṃ [Pg.324] pucchitā devatā na jānanti, tenevamāhaṃsu. Atha kho so bhikkhu ‘‘mama imaṃ pañhaṃ na kathetuṃ na labbhā, sīghaṃ kathethā’’ti tā devatā ajjhottharati, punappunaṃ pucchati, tā ‘‘ajjhottharati no ayaṃ bhikkhu, handa naṃ hatthato mocessāmā’’ti cintetvā ‘‘atthi kho bhikkhu cattāro mahārājāno’’tiādimāhaṃsu. Tattha abhikkantatarāti atikkamma kantatarā. Paṇītatarāti vaṇṇayasaissariyādīhi uttamatarā etena nayena sabbavāresu attho veditabbo.

๔๘๘. บทว่า "ทางอันเป็นที่ไปแห่งทวยเทพ" นั้น ทางไปสู่เทวโลกโดยเฉพาะชื่อว่า... ย่อมไม่มี, ก็คำนี้เป็นชื่อเรียกของอิทธิวิธญาณนั่นเอง. เพราะว่า ภิกษุนี้ย่อมไปยังเทวโลกด้วยอิทธิวิธญาณนั้น ยังอำนาจให้เป็นไปทางกายได้แม้จนถึงพรหมโลก. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวถึงอิทธิวิธญาณนั้นว่า "ทางอันเป็นที่ไปแห่งทวยเทพ". บทว่า "ไปยังที่อยู่ของท้าวจาตุมหาราช" คือ ไม่ทูลถามพระผู้มีพระภาคซึ่งประทับอยู่ใกล้ๆ แต่ถูกธรรมดาตักเตือนแล้ว สำคัญว่า "เทวดาทั้งหลายมีอานุภาพมาก" จึงเข้าไปหา. บทว่า "ดูก่อนภิกษุ แม้พวกเราก็ไม่รู้" คือ เทวดาทั้งหลายถูกถามปัญหาในพุทธวิสัย ย่อมไม่รู้ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวอย่างนี้. ครั้งนั้น ภิกษุนั้นข่มขู่เทวดาเหล่านั้นว่า "พวกท่านจะยังไม่ตอบปัญหานี้ของข้าพเจ้าไม่ได้ จงตอบโดยเร็ว" แล้วถามแล้วถามเล่า, เทวดาเหล่านั้นคิดว่า "ภิกษุนี้ข่มขู่พวกเรา เอาเถิด เราจะให้นางพ้นจากมือของเรา" แล้วจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุ ยังมีท้าวมหาราช ๔ พระองค์". ในบทเหล่านั้น บทว่า "งามยิ่งกว่า" คือ งามน่าใคร่ยิ่งกว่าโดยก้าวล่วงไป. บทว่า "ประณีตกว่า" คือ ประเสริฐกว่าด้วยวรรณะ ยศ และความเป็นใหญ่ เป็นต้น พึงทราบเนื้อความในวาระทั้งปวงโดยนัยนี้.

491-493. Ayaṃ pana viseso – sakko kira devarājā cintesi ‘‘ayaṃ pañho buddhavisayo, na sakkā aññena vissajjituṃ, ayañca bhikkhu aggiṃ pahāya khajjopanakaṃ dhamanto viya, bheriṃ pahāya udaraṃ vādento viya ca, loke aggapuggalaṃ sammāsambuddhaṃ pahāya devatā pucchanto vicarati, pesemi naṃ satthusantika’’nti. Tato punadeva so cintesi ‘‘sudūrampi gantvā satthu santikeva nikkaṅkho bhavissati. Atthi ceva puggalo nāmesa, thokaṃ tāva āhiṇḍanto kilamatu pacchā jānissatī’’ti. Tato taṃ ‘‘ahampi kho’’tiādimāha. Brahmayāniyopi devayāniyasadisova. Devayāniyamaggoti vā brahmayāniyamaggoti vā dhammasetūti vā ekacittakkhaṇikaappanāti vā sanniṭṭhānikacetanāti vā mahaggatacittanti vā abhiññāñāṇanti vā sabbametaṃ iddhividhañāṇasseva nāmaṃ.

ส่วนนี้เป็นข้อพิเศษ – ได้ยินว่า ท้าวสักกะจอมเทพทรงดำริว่า "ปัญหานี้เป็นพุทธวิสัย ผู้อื่นไม่สามารถจะตอบได้ และภิกษุนี้ละไฟเสียแล้วเป่าหิ่งห้อยอยู่ก็ปานกัน ละกลองใหญ่เสียแล้วตีท้องอยู่ก็ปานกัน ละพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เป็นบุคคลเลิศในโลกแล้วเที่ยวถามเทวดาอยู่ เราจะส่งเธอไปสู่สำนักของพระศาสดา". ต่อจากนั้น ท้าวเธอทรงดำริอีกว่า "แม้ไปไกลแล้ว ก็จักเป็นผู้หมดความสงสัยในสำนักของพระศาสดานั่นเทียว บุคคลเช่นนี้ก็มีอยู่ ขอเธอจงเที่ยวไปลำบากสักหน่อยก่อนเถิด ภายหลังจักรู้เอง". เพราะเหตุนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "แม้ข้าพเจ้าก็..." แก่ภิกษุนั้น. แม้ทางไปพรหมโลกก็เหมือนกับทางไปเทวโลกนั่นเทียว. คำว่า "ทางไปเทวโลก" ก็ดี "ทางไปพรหมโลก" ก็ดี "ธรรมเสตุ" ก็ดี "อัปปนาที่มีจิตตขณะเดียว" ก็ดี "สัณณิฏฐานิกเจตนา" ก็ดี "มหัคคตจิต" ก็ดี หรือ "อภิญญาญาณ" ก็ดี ทั้งหมดนี้เป็นชื่อของอิทธิวิธญาณนั่นเอง.

494. Pubbanimittanti āgamanapubbabhāge nimittaṃ sūriyassa udayato aruṇuggaṃ viya. Tasmā idāneva brahmā āgamissati, evaṃ mayaṃ jānāmāti dīpayiṃsu. Pāturahosīti pākaṭo ahosi. Atha kho so brahmā tena bhikkhunā puṭṭho attano avisayabhāvaṃ ñatvā sacāhaṃ ‘‘na jānāmī’’ti vakkhāmi, ime maṃ paribhavissanti, atha jānanto viya yaṃ kiñci kathessāmi, ayaṃ me bhikkhu veyyākaraṇena anāraddhacitto vādaṃ āropessati. ‘‘Ahamasmi bhikkhu brahmā’’tiādīni pana me bhaṇantassa na koci vacanaṃ saddahissati. Yaṃnūnāhaṃ vikkhepaṃ katvā imaṃ bhikkhuṃ satthusantikaṃyeva peseyyanti cintetvā ‘‘ahamasmi bhikkhu brahmā’’tiādimāha.

๔๙๔. บทว่า "บุพพนิมิต" คือ นิมิตในส่วนเบื้องต้นแห่งการมา เหมือนแสงอรุณขึ้นก่อนดวงอาทิตย์อุทัย. (พรหมปาริสัชชา) แสดงความว่า "เพราะเหตุนั้น บัดนี้ท้าวมหาพรหมจักมา พวกเราย่อมรู้อย่างนี้". บทว่า "ได้ปรากฏแล้ว" คือ ได้ปรากฏชัดแล้ว. ครั้งนั้น ท้าวมหาพรหมนั้นถูกภิกษุนั้นถามแล้ว ทราบว่าไม่ใช่เรื่องของตน จึงคิดว่า "ถ้าเราจักกล่าวว่า 'เราไม่รู้' พรหมเหล่านี้จักดูหมิ่นเรา, หรือถ้าเราจักกล่าวอะไรๆ เหมือนผู้รู้ ภิกษุนี้จักไม่พอใจในคำตอบของเราแล้วยกวาทะขึ้น. แต่เมื่อเรากล่าวคำเป็นต้นว่า 'ดูก่อนภิกษุ เราคือพรหม' ก็ไม่มีใครจักไม่เชื่อคำของเรา. ไฉนหนอ เราพึงทำการบ่ายเบี่ยงแล้วส่งภิกษุนี้ไปยังสำนักของพระศาสดานั่นเทียว" คิดดังนี้แล้ว จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุ เราคือพรหม".

495-496. Ekamantaṃ [Pg.325] apanetvāti kasmā evamakāsi? Kuhakattā. Bahiddhā pariyeṭṭhinti telatthiko vālikaṃ nippīḷiyamāno viya yāva brahmalokā bahiddhā pariyesanaṃ āpajjati.

บทว่า "นำไป ณ ที่ส่วนข้างหนึ่ง" ถามว่า ทำไมจึงทำอย่างนั้น? ตอบว่า เพราะความเป็นผู้โอ้อวด. บทว่า "การแสวงหาในภายนอก" คือ ย่อมถึงการแสวงหาในภายนอก (พระศาสนา) จนถึงพรหมโลก เหมือนบุคคลผู้ต้องการน้ำมันบีบเค้นทราย.

497. Sakuṇanti kākaṃ vā kulalaṃ vā. Na kho eso, bhikkhu, pañho evaṃ pucchitabboti idaṃ bhagavā yasmā padesenesa pañho pucchitabbo, ayañca kho bhikkhu anupādinnakepi gahetvā nippadesato pucchati, tasmā paṭisedheti. Āciṇṇaṃ kiretaṃ buddhānaṃ, pucchāmūḷhassa janassa pucchāya dosaṃ dassetvā pucchaṃ sikkhāpetvā pucchāvissajjanaṃ. Kasmā? Pucchituṃ ajānitvā paripucchanto duviññāpayo hoti. Pañhaṃ sikkhāpento pana ‘‘kattha āpo cā’’tiādimāha.

๔๙๗. บทว่า สกุณํ ได้แก่ กา หรือ เหยี่ยว. พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำว่า "ดูก่อนภิกษุ ปัญหานี้ เธอไม่ควรถามอย่างนี้" นี้ เพราะเหตุว่า ปัญหานี้ควรถามโดยส่วนเดียว แต่ภิกษุรูปนี้กลับถือเอามหาภูตรูปที่มิใช่อุปาทินนกะด้วยแล้วถามโดยไม่มีส่วนเหลือ เพราะเหตุนั้นจึงทรงห้าม. ได้ยินว่า นี้เป็นธรรมเนียมของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย คือ การแสดงโทษแห่งปัญหาแก่ผู้ที่หลงในคำถาม แล้วทรงสอนวิธีถามปัญหา แล้วจึงทรงวิสัชนาปัญหา. เพราะเหตุไร? เพราะผู้ที่ไม่รู้วิธีถามแล้วเที่ยวถาม เป็นผู้ที่ทำให้เข้าใจได้ยาก. ส่วนพระองค์เมื่อจะทรงสอนปัญหา จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "กตฺถ อาโป จา".

498. Tattha na gādhatīti na patiṭṭhāti, ime cattāro mahābhūtā kiṃ āgamma appatiṭṭhā bhavantīti attho. Upādinnaṃyeva sandhāya pucchati. Dīghañca rassañcāti saṇṭhānavasena upādārūpaṃ vuttaṃ. Aṇuṃ thūlanti khuddakaṃ vā mahantaṃ vā, imināpi upādārūpe vaṇṇamattameva kathitaṃ. Subhāsubhanti subhañca asubhañca upādārūpameva kathitaṃ. Kiṃ pana upādārūpaṃ subhanti asubhanti atthi? Natthi. Iṭṭhāniṭṭhārammaṇaṃ paneva kathitaṃ. Nāmañca rūpañcāti nāmañca dīghādibhedaṃ rūpañca. Uparujjhatīti nirujjhati, kiṃ āgamma asesametaṃ nappavattatīti.

๔๙๘. ในบทเหล่านั้น บทว่า น คาธติ ความว่า ย่อมไม่ตั้งอยู่ อธิบายว่า มหาภูตรูป ๔ เหล่านี้ อาศัยอะไรจึงตั้งอยู่ไม่ได้. ท่านถามโดยหมายถึงอุปาทินนกรูปเท่านั้น. บทว่า ทีฆญฺจ รสฺสญฺจ ท่านกล่าวถึงอุปาทายรูปโดยสัณฐาน. บทว่า อณุํ ถูลํ ได้แก่ รูปเล็กหรือใหญ่ แม้ด้วยบทนี้ ท่านก็กล่าวถึงเพียงวัณณรูปในอุปาทายรูปเท่านั้น. บทว่า สุภาสุภํ ท่านกล่าวถึงอุปาทายรูปที่งามและไม่งาม. ก็อุปาทายรูปที่ชื่อว่างามและไม่งามมีอยู่หรือ? ไม่มี. แต่ท่านกล่าวถึงอิฏฐารมณ์และอนิฏฐารมณ์เท่านั้น. บทว่า นามญฺจ รูปญฺจ ได้แก่ นามและรูปมีประเภทยาวเป็นต้น. บทว่า อุปุรชฺฌติ ความว่า ย่อมดับไป อธิบายว่า นามรูปทั้งหมดนี้อาศัยอะไรจึงไม่เป็นไปอีก.

Evaṃ pucchitabbaṃ siyāti pucchaṃ dassetvā idāni vissajjanaṃ dassento tatra veyyākaraṇaṃ bhavatīti vatvā – ‘‘viññāṇa’’ntiādimāha.

ครั้นทรงแสดงวิธีถามว่า "พึงถามอย่างนี้" แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงคำวิสัชนา จึงตรัสว่า "ตตฺร เวยฺยากรณํ ภวติ" (ในปัญหานั้นมีคำแก้ดังนี้) แล้วตรัสคำเป็นต้นว่า "วิญฺญาณํ".

499. Tattha viññātabbanti viññāṇaṃ nibbānassetaṃ nāmaṃ, tadetaṃ nidassanābhāvato anidassanaṃ. Uppādanto vā vayanto vā ṭhitassa aññathattanto vā etassa natthīti anantaṃ. Pabhanti panetaṃ kira titthassa nāmaṃ, tañhi papanti etthāti papaṃ, pakārassa pana bhakāro kato. Sabbato pabhamassāti sabbatopabhaṃ. Nibbānassa kira yathā mahāsamuddassa yato yato otaritukāmā honti, taṃ tadeva titthaṃ, atitthaṃ nāma natthi. Evameva aṭṭhatiṃsāya kammaṭṭhānesu yena yena mukhena nibbānaṃ otaritukāmā honti, taṃ tadeva titthaṃ, nibbānassa atitthaṃ nāma natthi. Tena vuttaṃ ‘‘sabbatopabha’’nti. Ettha āpo cāti ettha [Pg.326] nibbāne idaṃ nibbānaṃ āgamma sabbametaṃ āpotiādinā nayena vuttaṃ upādinnaka dhammajātaṃ nirujjhati, appavattaṃ hotīti.

๔๙๙. ในบทเหล่านั้น บทว่า วิญฺญาณํ คือ สภาวะที่พึงรู้แจ้ง นี้เป็นชื่อของพระนิพพาน. พระนิพพานนั้นชื่อว่า อนิทัสสนะ เพราะไม่มีเครื่องชี้. ชื่อว่า อนันตะ เพราะไม่มีที่สุดคือความเกิด ความดับ หรือความแปรปรวนในขณะที่ตั้งอยู่. ส่วนบทว่า ปภํ ได้ยินว่าเป็นชื่อของท่า (น้ำ). จริงอยู่ สัตว์ทั้งหลายย่อมดื่มในที่นั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปปํ แต่ ป อักษร ถูกทำเป็น ภ อักษร. ชื่อว่า สัพพโตปภํ เพราะมีทางเข้าโดยรอบ. ได้ยินว่า พระนิพพานนั้นเปรียบเหมือนมหาสมุทร คือ บุคคลประสงค์จะลงทางใดๆ ทางนั้นๆ ก็เป็นท่า ที่มิใช่ท่าไม่มี. ฉันใดก็ฉันนั้น ในกรรมฐาน ๓๘ อย่าง บุคคลประสงค์จะเข้าถึงพระนิพพานโดยทางใดๆ ทางนั้นๆ ก็เป็นท่า ที่มิใช่ท่าสำหรับพระนิพพานไม่มี. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "สัพพโตปภํ". บทว่า เอตฺถ อาโป จาติ ความว่า ในพระนิพพานนี้ เมื่ออาศัยพระนิพพานนี้แล้ว หมู่ธรรมที่เป็นอุปาทินนกะทั้งหมดที่กล่าวไว้โดยนัยเป็นต้นว่า อาโป นี้ ย่อมดับไป คือไม่เป็นไปอีก.

Idānissa nirujjhanūpāyaṃ dassento ‘‘viññāṇassa nirodhena etthetaṃ uparujjhatī’’ti āha. Tattha viññāṇanti carimakaviññāṇampi abhisaṅkhāraviññāṇampi, carimakaviññāṇassāpi hi nirodhena etthetaṃ uparujjhati. Vijjhātadīpasikhā viya apaṇṇattikabhāvaṃ yāti. Abhisaṅkhāraviññāṇassāpi anuppādanirodhena anuppādavasena uparujjhati. Yathāha ‘‘sotāpattimaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhena ṭhapetvā sattabhave anamatagge saṃsāre ye uppajjeyyuṃ nāmañca rūpañca etthete nirujjhantī’’ti sabbaṃ cūḷaniddese vuttanayeneva veditabbaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงอุบายแห่งการดับของนามรูปนั้น จึงตรัสว่า "วิญฺญาณสฺส นิโรเธน เอตฺเถตํ อุปุรชฺฌติ" (เพราะวิญญาณดับ นามรูปนี้จึงดับในนิพพานนี้). ในบทเหล่านั้น บทว่า วิญฺญาณํ ได้แก่ จริมกวิญญาณ (วิญญาณดวงสุดท้าย) และอภิสังขารวิญญาณ (วิญญาณที่เป็นตัวปรุงแต่ง). จริงอยู่ แม้เพราะการดับแห่งจริมกวิญญาณ นามรูปนี้จึงดับในนิพพานนี้ ย่อมถึงความบัญญัติไม่ได้ ดุจเปลวประทีปที่ดับไป. แม้เพราะการดับโดยไม่เกิดอีกแห่งอภิสังขารวิญญาณ นามรูปก็ย่อมดับโดยภาวะที่ไม่เกิดอีก. ดังที่ตรัสไว้ว่า "เพราะการดับแห่งอภิสังขารวิญญาณด้วยโสดาปัตติมรรคญาณ นามและรูปที่พึงเกิดขึ้นในสงสารอันหาเบื้องต้นมิได้ นอกจากเจ็ดภพ ย่อมดับในนิพพานนี้" ทั้งหมดพึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในจูฬนิทเทส. ส่วนที่เหลือในทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น.

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

ดังนี้ ในอรรถกถาแห่งทีฆนิกาย ชื่อสุมังคลวิลาสินี

Kevaṭṭasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเกวัฏฏสูตร จบ.

12. Lohiccasuttavaṇṇanā

๑๒. อรรถกถาโลหิจจสูตร

Lohiccabrāhmaṇavatthuvaṇṇanā

อรรถกถาเรื่องโลหิจจพราหมณ์

501. Evaṃ [Pg.327] me sutaṃ…pe… kosalesūti lohiccasuttaṃ. Tatrāyaṃ anuttānapadavaṇṇanā. Sālavatikāti tassa gāmassa nāmaṃ, so kira vatiyā viya samantato sālapantiyā parikkhitto. Tasmā sālavatikāti vuccati. Lohiccoti tassa brāhmaṇassa nāmaṃ.

๕๐๑. พระสูตรว่า เอวํ เม สุตํ...เป... โกสเลสุ ชื่อว่า โลหิจจสูตร. ในพระสูตรนั้น มีการพรรณนาบทที่ยังไม่แจ่มแจ้งดังนี้. บทว่า สาลวติกา เป็นชื่อของหมู่บ้านนั้น. ได้ยินว่า หมู่บ้านนั้นถูกล้อมรอบไว้โดยรอบด้วยแนวต้นสาละประดุจรั้ว. เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า สาลวติกา. บทว่า โลหิจฺโจ เป็นชื่อของพราหมณ์นั้น.

502-503. Pāpakanti parānukampā virahitattā lāmakaṃ, na pana ucchedasassatānaṃ aññataraṃ. Uppannaṃ hotīti jātaṃ hoti, na kevalañca citte jātamattameva. So kira tassa vasena parisamajjhepi evaṃ bhāsatiyeva. Kiñhi paro parassāti paro yo anusāsīyati, so tassa anusāsakassa kiṃ karissati. Attanā paṭiladdhaṃ kusalaṃ dhammaṃ attanāva sakkatvā garuṃ katvā vihātabbanti vadati.

บทว่า ปาปกํ ได้แก่ ความเห็นที่เลวทราม เพราะปราศจากความอนุเคราะห์ผู้อื่น แต่ไม่ใช่ความเห็นอย่างใดอย่างหนึ่งในอุจเฉททิฏฐิและสัสสตทิฏฐิ. บทว่า อุปฺปนฺนํ โหติ ความว่า เกิดขึ้นแล้ว และมิใช่เพียงแค่เกิดขึ้นในจิตเท่านั้น. ได้ยินว่า โลหิจจพราหมณ์นั้น อาศัยอำนาจแห่งทิฏฐินั้น ย่อมกล่าวอย่างนี้แม้ในท่ามกลางบริษัททีเดียว. บทว่า กิญฺหิ ปโร ปรสฺส ความว่า คนอื่นที่ถูกสั่งสอนนั้น จักทำอะไรให้แก่ผู้สั่งสอนของตน. เขากล่าวว่า "ธรรมะที่เป็นกุศลที่ตนได้บรรลุแล้ว ตนเองนั่นแหละพึงสักการะ เคารพ แล้วอยู่".

504-407. Rosikaṃ nhāpitaṃ āmantesīti rosikāti evaṃ itthiliṅgavasena laddhanāmaṃ nhāpitaṃ āmantesi. So kira bhagavato āgamanaṃ sutvā cintesi – ‘‘vihāraṃ gantvā diṭṭhaṃ nāmaṃ bhāro, gehaṃ pana āṇāpetvā passissāmi ceva yathāsatti ca āgantukabhikkhaṃ dassāmī’’ti, tasmā evaṃ nhāpitaṃ āmantesi.

บทว่า โรสิกํ นฺหาปิตํ อามนฺเตสิ ความว่า ได้เรียกช่างกัลบกผู้ได้นามว่า "โรสิกา" ตามแบบอิตถีลิงค์. ได้ยินว่า โลหิจจพราหมณ์นั้น ครั้นได้ฟังการเสด็จมาของพระผู้มีพระภาคแล้ว จึงคิดว่า "การไปวิหารเพื่อเข้าเฝ้าเป็นภาระ แต่เราจะให้คนไปนิมนต์มาที่เรือน แล้วจักได้เห็นด้วย และจักถวายภัตตาหารแก่ภิกษุอาคันตุกะตามกำลังด้วย" เพราะเหตุนั้น จึงได้เรียกช่างกัลบกมาดังนี้.

508. Piṭṭhito piṭṭhitoti kathāphāsukatthaṃ pacchato pacchato anubandho hoti. Vivecetūti vimocetu, taṃ diṭṭhigataṃ vinodetūti vadati. Ayaṃ kira upāsako lohiccassa brāhmaṇassa piyasahāyako. Tasmā tassa atthakāmatāya evamāha. Appeva nāma siyāti ettha paṭhamavacanena bhagavā gajjati, dutiyavacanena anugajjati. Ayaṃ kirettha adhippāyo – rosike etadatthameva mayā cattāri asaṅkhyeyyāni. Kappasatasahassañca vividhāni dukkarāni karontena pāramiyo pūritā, etadatthameva sabbaññutaññāṇaṃ paṭividdhaṃ, na me lohiccassa diṭṭhigataṃ bhindituṃ bhāroti, imamatthaṃ dassento paṭhamavacanena bhagavā gajjati. Kevalaṃ rosike [Pg.328] lohiccassa mama santike āgamanaṃ vā nisajjā vā allāpasallāpo vā hotu, sacepi lohiccasadisānaṃ satasahassassa kaṅkhā hoti, paṭibalo ahaṃ vinodetuṃ lohiccassa pana ekassa diṭṭhivinodane mayhaṃ ko bhāroti imamatthaṃ dassento dutiyavacanena bhagavā anugajjatīti veditabbo.

๕๐๘. บทว่า ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต ความว่า เป็นการกล่าวเพื่อให้สะดวกปาก ความว่า ติดตามไปข้างหลังๆ บทว่า วิเวเจตุ ความว่า ขอพระองค์ทรงโปรดให้เปลื้อง, ขอพระองค์ทรงโปรดบรรเทาทิฏฐิอันชั่วช้านั้นเสีย ดังนี้ กล่าวอยู่ ได้ยินว่า อุบาสกนี้เป็นสหายที่รักของโลหิจจพราหมณ์ เพราะเหตุนั้น เขาจึงได้กล่าวดังนี้ด้วยความปรารถนาประโยชน์แก่โลหิจจพราหมณ์นั้น ในบทว่า อปฺเปว นาม สิยา นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบันลือสีหนาทด้วยพระดำรัสแรก ทรงบันลือตามด้วยพระดำรัสที่สอง ได้ยินว่า อธิบายในบทนั้นมีดังนี้ – ดูก่อนโรสิกะ ตถาคตบำเพ็ญบารมีทั้งหลายให้บริบูรณ์แล้ว ด้วยการทำทุกกรกิริยาต่างๆ สิ้นสี่อสงไขยกับอีกแสนกัปป์ ก็เพื่อประโยชน์นี้แหละ, ได้แทงตลอดแล้วซึ่งพระสัพพัญญุตญาณ ก็เพื่อประโยชน์นี้แหละ, การทำลายทิฏฐิอันชั่วช้าของโลหิจจพราหมณ์ ไม่เป็นภาระแก่ตถาคตเลย ดังนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงแสดงเนื้อความนี้ จึงทรงบันลือสีหนาทด้วยพระดำรัสแรก ดูก่อนโรสิกะ เพียงแต่การมา การนั่ง หรือการสนทนาปราศรัยของโลหิจจพราหมณ์ในสำนักของเราจงมีเถิด ถึงแม้ว่าความสงสัยของคนทั้งหลายจำนวนแสนคนผู้เช่นกับโลหิจจพราหมณ์พึงมี เราก็สามารถเพื่อจะบรรเทาได้ แต่ว่าในการบรรเทาทิฏฐิของโลหิจจพราหมณ์เพียงคนเดียว จะเป็นภาระอะไรแก่เราเล่า ดังนี้ พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงแสดงเนื้อความนี้ จึงทรงบันลือตามด้วยพระดำรัสที่สอง

Lohiccabrāhmaṇānuyogavaṇṇanā

พรรณนาการสอบถามโลหิจจพราหมณ์

509. Samudayasañjātīti samudayassa sañjāti bhoguppādo, tato uṭṭhitaṃ dhanadhaññanti attho. Ye taṃ upajīvantīti ye ñātiparijanadāsakammakarādayo janā taṃ nissāya jīvanti. Antarāyakaroti lābhantarāyakaro. Hitānukampīti ettha hitanti vuḍḍhi. Anukampatīti anukampī, icchatīti attho, vuḍḍhiṃ icchati vā no vāti vuttaṃ hoti. Nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vāti sace sā micchādiṭṭhi sampajjati, niyatā hoti, ekaṃsena niraye nibbattati, no ce, tiracchānayoniyaṃ nibbattatīti attho.

๕๐๙. บทว่า สมุทยสญฺชาติ ความว่า การเกิดขึ้นแห่งสมุทัย คือการเกิดขึ้นแห่งโภคทรัพย์ อธิบายว่า ทรัพย์และข้าวเปลือกที่เกิดขึ้นจากที่นั้น บทว่า เย ตํ อุปชีวนฺติ ความว่า ชนเหล่าใด คือ ญาติ บริวาร ทาส กรรมกร เป็นต้น อาศัยท่านเลี้ยงชีพ บทว่า อนฺตรายกโร ความว่า เป็นผู้ทำอันตรายแก่ลาภ ในบทว่า หิตานุกมฺปี นี้ บทว่า หิตํ คือความเจริญ บทว่า อนุกมฺปี ความว่า ย่อมอนุเคราะห์ คือ ย่อมปรารถนา อธิบายว่า เป็นอันกล่าวว่า ปรารถนาหรือไม่ปรารถนาความเจริญ บทว่า นิรยํ วา ติรจฺฉานโยนึ วา ความว่า ถ้ามิจฉาทิฏฐินั้นถึงความสมบูรณ์ เป็นทิฏฐิที่แน่นอน ย่อมบังเกิดในนรกโดยส่วนเดียว แต่ถ้าไม่เป็นเช่นนั้น ย่อมบังเกิดในกำเนิดเดรัจฉาน

510-512. Idāni yasmā yathā attano lābhantarāyena sattā saṃvijjanti na tathā paresaṃ, tasmā suṭṭhutaraṃ brāhmaṇaṃ pavecetukāmo ‘‘taṃ kiṃ maññasī’’ti dutiyaṃ upapattimāha. Ye cimeti ye ca ime tathāgatassa dhammadesanaṃ sutvā ariyabhūmiṃ okkamituṃ asakkontā kulaputtā dibbā gabbhāti upayogatthe paccattavacanaṃ, dibbe gabbheti attho. Dibbā, gabbhāti ca channaṃ devalokānametaṃ adhivacanaṃ. Paripācentīti devalokagāminiṃ paṭipadaṃ pūrayamānā dānaṃ, dadamānā, sīlaṃ rakkhamānā, gandhamālādīhi, pūjaṃ kurumānā bhāvanaṃ bhāvayamānā pācenti vipācenti paripācenti pariṇāmaṃ gamenti. Dibbānaṃ bhavānaṃ abhinibbattiyāti dibbabhavā nāma devānaṃ vimānāni, tesaṃ nibbattanatthāyāti attho. Atha vā dibbā gabbhāti dānādayo puññavisesā. Dibbā bhavāti devaloke vipākakkhandhā, tesaṃ nibbattanatthāya tāni puññāni karontīti attho. Tesaṃ antarāyakaroti tesaṃ maggasampattiphalasampattidibbabhavavisesānaṃ antarāyakaro. Iti bhagavā ettāvatā aniyamiteneva opammavidhinā yāva bhavaggā [Pg.329] uggataṃ brāhmaṇassa mānaṃ bhinditvā idāni codanārahe tayo satthāre dassetuṃ ‘‘tayo kho me, lohiccā’’tiādimāha.

ลำดับ ๕๑๐-๕๑๒ บัดนี้ เพราะเหตุว่า สัตว์ทั้งหลายย่อมหวาดสะดุ้งเพราะอันตรายแก่ลาภของตนฉันใด ย่อมไม่หวาดสะดุ้งเพราะอันตรายแก่ลาภของผู้อื่นฉันนั้น เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีพระประสงค์จะให้พราหมณ์สลดใจอย่างยิ่ง จึงตรัสอุปปัตติคือเหตุผลที่สองว่า ตํ กึ มญฺญสิ เป็นต้น บทว่า เย จิเม ความว่า ก็กุลบุตรเหล่านี้เหล่าใด ฟังธรรมเทศนาของพระตถาคตแล้ว ไม่สามารถเพื่อจะหยั่งลงสู่อริยภูมิได้ บทว่า ทิพฺพา คพฺภา เป็นปฐมาวิภัตติลงในอรรถทุติยาวิภัตติ ความว่า สู่ครรภ์อันเป็นทิพย์ อนึ่ง บทว่า ทิพฺพา คพฺภา นี้ เป็นชื่อของเทวโลก ๖ ชั้น บทว่า ปริปาเจนฺติ ความว่า (กุลบุตรเหล่านั้น) เมื่อบำเพ็ญปฏิปทาอันยังสัตว์ให้ถึงเทวโลกให้บริบูรณ์, เมื่อให้ทาน, เมื่อรักษาศีล, เมื่อทำการบูชาด้วยของหอมและระเบียบดอกไม้เป็นต้น, เมื่อเจริญภาวนาอยู่, ย่อมทำให้แก่, ย่อมทำให้แก่รอบ, ย่อมทำให้แก่รอบโดยสิ้นเชิง, ย่อมยังผลให้ถึงความแก่รอบ บทว่า ทิพฺพานํ ภวานํ อภินิพฺพตฺติยา ความว่า ที่ชื่อว่า ทิพยภพ ได้แก่ วิมานของทวยเทพ อธิบายว่า เพื่อการบังเกิดแห่งวิมานเหล่านั้น อีกนัยหนึ่ง บทว่า ทิพฺพา คพฺภา ได้แก่ บุญวิเศษทั้งหลายมีทานเป็นต้น บทว่า ทิพฺพา ภวา ได้แก่ วิปากขันธ์ในเทวโลก อธิบายว่า (กุลบุตรเหล่านั้น) ย่อมทำบุญเหล่านั้นเพื่อการบังเกิดแห่งวิปากขันธ์เหล่านั้น บทว่า เตสํ อนฺตรายกโร ความว่า เป็นผู้ทำอันตรายแก่มรรคสมบัติ ผลสมบัติ และทิพยภพวิเศษของชนเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นทรงทำลายมานะของพราหมณ์ที่ตั้งขึ้นไปจนถึงภวัคคพรหม ด้วยอุปมาวิธีที่มิได้ทรงกำหนดไว้โดยแน่นอน ด้วยประการฉะนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงศาสดา ๓ จำพวกผู้ควรถูกโจทนา จึงตรัสพระดำรัสว่า ตโย โข เม โลหิจฺจ เป็นอาทิ

Tayo codanārahavaṇṇanā

พรรณนาศาสดา ๓ จำพวกผู้ควรถูกโจทนา

513. Tattha sā codanāti tayo satthāre codentassa codanā. Na aññā cittaṃ upaṭṭhapentīti aññāya ājānanatthāya cittaṃ na upaṭṭhapenti. Vokkammāti nirantaraṃ tassa sāsanaṃ akatvā tato ukkamitvā vattantīti attho. Osakkantiyā vā ussakkeyyāti paṭikkamantiyā upagaccheyya, anicchantiyā iccheyya, ekāya sampayogaṃ anicchantiyā eko iccheyyāti vuttaṃ hoti. Parammukhiṃ vā āliṅgeyyāti daṭṭhumpi anicchamānaṃ parammukhiṃ ṭhitaṃ pacchato gantvā āliṅgeyya. Evaṃsampadamidanti imassāpi satthuno ‘‘mama ime sāvakā’’ti sāsanā vokkamma vattamānepi te lobhena anusāsato imaṃ lobhadhammaṃ evaṃsampadameva īdisameva vadāmi. Iti so evarūpo tava lobhadhammo yena tvaṃ osakkantiyā ussakkanto viya parammukhiṃ āliṅganto viya ahosītipi taṃ codanaṃ arahati. Kiñhi paro parassa karissatīti yena dhammena pare anusāsi, attānameva tāva tattha sampādehi, ujuṃ karohi. Kiñhi paro parassa karissatīti codanaṃ arahati.

๕๑๓. ในบทเหล่านั้น บทว่า สา โจทนา คือ การโจทนาของบุคคลผู้โจทนาศาสดา ๓ จำพวก บทว่า น อญฺญา จิตฺตํ อุปฏฺฐเปนฺติ ความว่า ย่อมไม่น้อมจิตเข้าไปเพื่อรู้ เพื่อจะรู้แจ้ง บทว่า โวกฺกมฺม ความว่า ไม่ทำตามคำสอนของศาสดานั้นเป็นนิตย์ ประพฤติโดยก้าวล่วงจากคำสอนนั้น บทว่า โอสกฺกนฺติยา วา อุสฺสกฺเกยฺย ความว่า พึงเข้าไปหาหญิงที่กำลังถอยหนี, พึงปรารถนาหญิงที่ไม่ปรารถนา, เป็นอันกล่าวว่า บุรุษคนหนึ่งพึงปรารถนาหญิงคนหนึ่งผู้ไม่ปรารถนาการสมสู่ บทว่า ปรมฺมุขึ วา อาลิงฺเคยฺย ความว่า พึงตามไปข้างหลังแล้วสวมกอดหญิงที่ยืนหันหลังให้ ผู้ไม่ปรารถนาแม้แต่จะมอง บทว่า เอวํสมฺปทมิทํ ความว่า แม้ศาสดานี้ เมื่อสาวกเหล่านั้นประพฤติโดยก้าวล่วงจากคำสอนอยู่ ก็ยังอนุศาสน์ด้วยความโลภ โดยคิดว่า 'เหล่านี้เป็นสาวกของเรา' เราย่อมกล่าวธรรมคือโลภะนี้ว่ามีความถึงพร้อมอย่างนี้แหละ เป็นเช่นนี้แหละ ดังนี้ เพราะเหตุนั้น ธรรมคือโลภะของท่านอันมีสภาพเช่นนี้ ซึ่งทำให้ท่านเป็นดุจผู้เข้าไปหาหญิงที่กำลังถอยหนี เป็นดุจผู้สวมกอดหญิงที่หันหลังให้ ย่อมควรซึ่งการโจทนานั้นแม้ด้วยเหตุนี้ บทว่า กิญฺหิ ปโร ปรสฺส กริสฺสติ ความว่า ท่านอนุศาสน์ชนเหล่าอื่นด้วยธรรมใด ท่านจงยังตนนั่นแหละให้ถึงพร้อมในธรรมนั้นก่อนเถิด, จงทำให้ตรงเถิด. (ศาสดานั้น) ย่อมควรซึ่งการโจทนาว่า 'คนอื่นจักทำอะไรให้คนอื่นได้เล่า'

514. Niddāyitabbanti sassarūpakāni tiṇāni uppāṭetvā parisuddhaṃ kātabbaṃ.

๕๑๔. บทว่า นิทฺทายิตพฺพํ ความว่า พึงถอนหญ้าที่มีรูปร่างคล้ายข้าวเปลือกออก ทำให้บริสุทธิ์

515. Tatiyacodanāya kiñhi paro parassāti anusāsanaṃ asampaṭicchanakālato paṭṭhāya paro anusāsitabbo, parassa anusāsakassa kiṃ karissatīti nanu tattha appossukkataṃ āpajjitvā attanā paṭividdhadhammaṃ attanāva mānetvā pūjetvā vihātabbanti evaṃ codanaṃ arahatīti attho.

๕๑๕. ในการโจทนาที่สาม บทว่า กิญฺหิ ปโร ปรสฺส ความว่า จำเดิมแต่กาลที่สาวกไม่รับเอาอนุศาสนี สาวกอื่นผู้พึงได้รับการสั่งสอน จักทำอะไรให้แก่อาจารย์อื่นผู้สั่งสอนได้เล่า อธิบายว่า ก็ในสาวกนั้น ไม่ควรหรือที่จะเป็นผู้ขวนขวายน้อย แล้วอยู่ด้วยการเคารพนับถือธรรมที่ตนแทงตลอดแล้วด้วยตนเอง ดังนี้ ย่อมควรซึ่งการโจทนา

Na codanārahasatthuvaṇṇanā

พรรณนาศาสดาผู้ไม่ควรถูกโจทนา

516. Na [Pg.330] codanārahoti ayañhi yasmā paṭhamameva attānaṃ patirūpe patiṭṭhāpetvā sāvakānaṃ dhammaṃ deseti. Sāvakā cassa assavā hutvā yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjanti, tāya ca paṭipattiyā mahantaṃ visesamadhigacchanti. Tasmā na codanārahoti.

๕๑๖. บทว่า น โจทนารโห ความว่า ก็ศาสดานี้ไม่ควรถูกโจทนา เพราะเหตุว่า ท่านตั้งตนไว้ในธรรมอันสมควรก่อนทีเดียวแล้วจึงแสดงธรรมแก่สาวกทั้งหลาย และสาวกทั้งหลายของท่านก็เป็นผู้ว่าง่าย ปฏิบัติตามที่ท่านสั่งสอน และย่อมบรรลุคุณวิเศษอันยิ่งใหญ่ด้วยปฏิปทานั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงไม่ควรถูกโจทนา

517. Narakapapātaṃ papatantoti mayā gahitāya diṭṭhiyā ahaṃ narakapapātaṃ papatanto. Uddharitvā thale patiṭṭhāpitoti taṃ diṭṭhiṃ bhinditvā dhammadesanāhatthena apāyapatanato uddharitvā saggamaggathale ṭhapitomhīti vadati. Sesamettha uttānamevāti.

๕๑๗. บทว่า `นรกปปาตํ ปปตนฺโต` ความว่า ข้าพระองค์กำลังตกลงสู่เหวคือนรกด้วยทิฏฐิที่ข้าพระองค์ยึดถือไว้. บทว่า `อุทฺธริตฺวา ถเล ปติฏฺฐาปิโต` ความว่า พระองค์ทรงทำลายทิฏฐินั้นแล้ว ทรงฉุดข้าพระองค์ขึ้นจากการตกไปสู่อบายด้วยพระหัตถ์คือธรรมเทศนา แล้วทรงตั้งไว้บนบกคือสวรรค์และมรรค ดังนี้ กราบทูล. บทที่เหลือในพระสูตรนี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้นแล.

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

ในอรรถกถาแห่งทีฆนิกาย ชื่อสุมังคลวิลาสินี ด้วยประการฉะนี้

Lohiccasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาโลหิจจสูตร จบแล้ว.

13. Tevijjasuttavaṇṇanā

๑๓. อรรถกถาเตวิชชสูตร

518. Evaṃ [Pg.331] me sutaṃ…pe… kosalesūti tevijjasuttaṃ. Tatrāyaṃ anuttānapadavaṇṇanā. Manasākaṭanti tassa gāmassa nāmaṃ. Uttarena manasākaṭassāti manasākaṭato avidūre uttarapasse. Ambavaneti taruṇaambarukkhasaṇḍe, ramaṇīyo kira so bhūmibhāgo, heṭṭhā rajatapaṭṭasadisā vālikā vippakiṇṇā, upari maṇivitānaṃ viya ghanasākhāpattaṃ ambavanaṃ. Tasmiṃ buddhānaṃ anucchavike pavivekasukhe ambavane viharatīti attho.

๕๑๘. พระสูตรว่า `เอวํ เม สุตํ…เป… โกสเลสุ` นี้ ชื่อว่าเตวิชชสูตร. ในพระสูตรนั้น มีการพรรณนาบทที่ไม่ปรากฏชัดดังนี้. บทว่า `มนสากฏํ` เป็นชื่อของหมู่บ้านนั้น. บทว่า `อุตฺตเรน มนสากฏสฺส` ความว่า ในทิศเหนือ ไม่ไกลจากหมู่บ้านมนสากฏะ. บทว่า `อมฺพวเน` ความว่า ในหมู่ไม้มะม่วงหนุ่ม, ได้ยินว่า ภูมิภาคนั้นน่ารื่นรมย์, เบื้องล่างมีทรายขาวเหมือนแผ่นเงินเกลื่อนกลาด, เบื้องบนมีป่ามะม่วงมีกิ่งและใบหนาทึบประดุจเพดานแก้วมณี. ความว่า ประทับอยู่ในป่ามะม่วงนั้น อันเป็นที่สงัดสุข สมควรแก่พระพุทธเจ้าทั้งหลาย.

519. Abhiññātā abhiññātāti kulacārittādisampattiyā tattha tattha paññātā. Caṅkītiādīni tesaṃ nāmāni. Tattha caṅkī opāsādavāsiko. Tārukkho icchānaṅgalavāsiko. Pokkharasātī ukkaṭṭhavāsiko. Jāṇusoṇī sāvatthivāsiko. Todeyyo tudigāmavāsiko. Aññe cāti aññe ca bahujanā. Attano attano nivāsaṭṭhānehi āgantvā mantasajjhāyakaraṇatthaṃ tattha paṭivasanti. Manasākaṭassa kira ramaṇīyatāya te brāhmaṇā tattha nadītīre gehāni kāretvā parikkhipāpetvā aññesaṃ bahūnaṃ pavesanaṃ nivāretvā antarantarā tattha gantvā vasanti.

๕๑๙. บทว่า `อภิญฺญาตา อภิญฺญาตา` ความว่า เป็นผู้ปรากฏในที่นั้นๆ เพราะความถึงพร้อมด้วยความเป็นผู้มีสกุลและจรรยาเป็นต้น. ชื่อว่า จังกี เป็นต้น เป็นชื่อของพราหมณ์เหล่านั้น. ในพราหมณ์เหล่านั้น จังกีพราหมณ์เป็นชาวเมืองโอปาสาทะ. ตารุกขพราหมณ์เป็นชาวเมืองอิจฉานังคละ. โปกขรสาติพราหมณ์เป็นชาวเมืองอุกกัฏฐะ. ชาณุโสณีพราหมณ์เป็นชาวเมืองสาวัตถี. โตเทยยพราหมณ์เป็นชาวบ้านตุทิ. บทว่า `อญฺเญ จ` ความว่า และชนอื่นๆ อีกมาก. (พราหมณ์เหล่านั้น) มาจากที่อยู่ของตนๆ แล้วอาศัยอยู่ในที่นั้น เพื่อทำการสาธยายมนตร์. ได้ยินว่า เพราะความที่หมู่บ้านมนสากฏะเป็นที่น่ารื่นรมย์ พราหมณ์เหล่านั้นจึงให้สร้างเรือน ให้ทำรั้วล้อมไว้ที่ริมฝั่งแม่น้ำในที่นั้น ห้ามการเข้าไปของชนอื่นจำนวนมาก แล้วไปอยู่ในที่นั้นเป็นครั้งคราว.

520-521. Vāseṭṭhabhāradvājānanti vāseṭṭhassa ca pokkharasātino antevāsikassa, bhāradvājassa ca tārukkhantevāsikassa. Ete kira dve jātisampannā tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū ahesuṃ. Jaṅghavihāranti aticiranisajjapaccayā kilamathavinodanatthāya jaṅghacāraṃ. Te kira divasaṃ sajjhāyaṃ katvā sāyanhe vuṭṭhāya nhānīyasambhāragandhamālateladhotavatthāni gāhāpetvā attano parijanaparivutā nhāyitukāmā nadītīraṃ gantvā rajatapaṭṭavaṇṇe vālikāsaṇḍe aparāparaṃ caṅkamiṃsu. Ekaṃ caṅkamantaṃ itaro anucaṅkami, puna itaraṃ itaroti. Tena vuttaṃ ‘‘anucaṅkamantānaṃ anuvicarantāna’’nti. Maggāmaggeti magge ca amagge ca. Katamaṃ nu kho paṭipadaṃ pūretvā katamena maggena sakkā sukhaṃ brahmalokaṃ gantunti evaṃ maggāmaggaṃ ārabbha kathaṃ samuṭṭhāpesunti attho. Añjasāyanoti ujumaggassetaṃ vevacanaṃ, añjasā [Pg.332] vā ujukameva etena āyanti āgacchantīti añjasāyano niyyāniko niyyātīti niyyāyanto niyyāti, gacchanto gacchatīti attho.

๕๒๐-๕๒๑. บทว่า `วาเสฏฺฐภารทฺวาชานํ` คือ ของวาเสฏฐะผู้เป็นศิษย์ของโปกขรสาติพราหมณ์ และของภารทวาชะผู้เป็นศิษย์ของตารุกขพราหมณ์. ได้ยินว่า ทั้งสองท่านนี้เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยชาติ เป็นผู้ถึงฝั่งแห่งไตรเพท. บทว่า `ชงฺฆวิหารํ` คือ การเดินด้วยแข้ง เพื่อบรรเทาความเมื่อยล้าอันเกิดจากการนั่งนานเกินไป. ได้ยินว่า ท่านทั้งสองสาธยายมนตร์ตลอดวันแล้ว ลุกขึ้นในเวลาเย็น ให้คนถือเครื่องอาบน้ำ ของหอม ระเบียบดอกไม้ น้ำมัน และผ้าที่ซักแล้ว มีบริวารของตนแวดล้อม ประสงค์จะอาบน้ำ จึงไปสู่ฝั่งแม่น้ำ แล้วเดินจงกรมกลับไปกลับมาบนหาดทรายที่มีสีเหมือนแผ่นเงิน. คนหนึ่งเดินจงกรมอยู่ อีกคนหนึ่งก็เดินตาม, อีกคนหนึ่ง (เดิน) อีกคนหนึ่งก็เดินตามอีก. เพราะเหตุนั้น (พระอานนทเถระ) จึงกล่าวว่า `อนจงฺกมนฺตานํ อนุวิจรนฺตานํ`. บทว่า `มคฺคามคฺเค` คือ ในทางและมิใช่ทาง. ความว่า ปรารภทางและมิใช่ทางว่า "บำเพ็ญข้อปฏิบัติข้อไหนหนอ จึงจะสามารถไปสู่พรหมโลกโดยสวัสดีได้ด้วยทางสายไหน" แล้วได้ยกถ้อยคำขึ้นมาอย่างนี้. บทว่า `อญฺชสายโน` นี้เป็นไวพจน์ของบทว่า อุชุมคฺค (ทางตรง), หรือว่า สัตว์ทั้งหลายย่อมมา ย่อมถึงโดยทางนี้อย่างตรงๆ ทีเดียว ฉะนั้น ทางนั้นชื่อว่า อัญชสายนะ. บทว่า `นิยฺยานิโก นิยฺยาติ` ความว่า ย่อมออกไป คือ ออกไป, ย่อมไป คือ ไป.

Takkarassa brahmasahabyatāyāti yo taṃ maggaṃ karoti paṭipajjati, tassa brahmunā saddhiṃ sahabhāvāya, ekaṭṭhāne pātubhāvāya gacchatīti attho. Yvāyanti yo ayaṃ. Akkhātoti kathito dīpito. Brāhmaṇena pokkharasātināti attano ācariyaṃ apadisati. Iti vāseṭṭho sakameva ācariyavādaṃ thometvā paggaṇhitvā vicarati. Bhāradvājopi sakamevāti. Tena vuttaṃ ‘‘neva kho asakkhi vāseṭṭho’’tiādi.

บทว่า `ตกฺกรสฺส พฺรหฺมสหพฺยตาย` ความว่า บุคคลใดกระทำ ปฏิบัติทางนั้น, (ทางนั้น) ย่อมเป็นไปเพื่อความเป็นสหายกับพรหมของบุคคลนั้น, เพื่อปรากฏในที่เดียวกัน. บทว่า `ยฺวายํ` คือ โย อยํ (ทางใดนี้). บทว่า `อกฺขาโต` คือ อัน...บอกแล้ว, แสดงแล้ว. ด้วยบทว่า `พฺราหฺมเณน โปกฺขรสาตินา` (วาเสฏฐะ) ย่อมอ้างอาจารย์ของตน. ด้วยประการฉะนี้ วาเสฏฐะย่อมสรรเสริญ ยกย่องวาทะของอาจารย์ของตนเท่านั้นเที่ยวไป. แม้ภารทวาชะก็ (สรรเสริญ ยกย่องวาทะของอาจารย์) ของตนเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น (พระอานนทเถระ) จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า `เนว โข อสกฺขิ วาเสฏฺโฐ`.

Tato vāseṭṭho ‘‘ubhinnampi amhākaṃ kathā aniyyānikāva, imasmiñca loke maggakusalo nāma bhotā gotamena sadiso natthi, bhavañca gotamo avidūre vasati, so no tulaṃ gahetvā nisinnavāṇijo viya kaṅkhaṃ chindissatī’’ti cintetvā tamatthaṃ bhāradvājassa ārocetvā ubhopi gantvā attano kathaṃ bhagavato ārocesuṃ. Tena vuttaṃ ‘‘atha kho vāseṭṭho…pe… yvāyaṃ akkhāto brāhmaṇena tārukkhenā’’ti.

ลำดับนั้น วาเสฏฐะคิดว่า "คำพูดของเราทั้งสองคนไม่เป็นทางออกเลย, และในโลกนี้ ผู้ที่ชื่อว่าฉลาดในทาง เสมอด้วยท่านพระโคดมไม่มี, อีกทั้งท่านพระโคดมก็ประทับอยู่ไม่ไกล, ท่านผู้นั้นจักตัดความสงสัยของเรา เหมือนพ่อค้านั่งถือตราชั่ง (ตัดสิน)" ดังนี้แล้ว จึงบอกเนื้อความนั้นแก่ภารทวาชะ แล้วทั้งสองคนไปกราบทูลเรื่องของตนแด่พระผู้มีพระภาค. เพราะเหตุนั้น (พระอานนทเถระ) จึงกล่าวว่า `อถ โข วาเสฏฺโฐ…เป… ยฺวายํ อกฺขาโต พฺราหฺมเณน ตารุกฺเขน`.

522. Ettha bho gotamāti etasmiṃ maggāmagge. Viggaho vivādotiādīsu pubbuppattiko viggaho. Aparabhāge vivādo. Duvidhopi eso nānāācariyānaṃ vādato nānāvādo.

๕๒๒. บทว่า `เอตฺถ โภ โคตม` ความว่า ในทางและมิใช่ทางนี้. ในบทเป็นต้นว่า `วิคฺคโห วิวาโท` การถือเอาความเห็นขัดแย้งที่เกิดขึ้นก่อน ชื่อว่า วิคคหะ. (การถือเอาความเห็นขัดแย้ง) ในภายหลัง ชื่อว่า วิวาทะ. การขัดแย้งแม้นี้ทั้งสองอย่าง ชื่อว่า นานาวาทะ เพราะเป็นวาทะของอาจารย์ต่างๆ กัน.

523. Atha kismiṃ pana voti tvampi ayameva maggoti attano ācariyavādameva paggayha tiṭṭhasi, bhāradvājopi attano ācariyavādameva, ekassāpi ekasmiṃ saṃsayo natthi. Evaṃ sati kismiṃ vo viggahoti pucchati.

๕๒๓. บทว่า `อถ กิสฺมึ ปน โว` ความว่า พระองค์ตรัสถามว่า "แม้ท่านก็ยกย่องวาทะของอาจารย์ตนว่า 'นี้แหละคือทาง' แล้วยืนกรานอยู่, แม้ภารทวาชะก็ (ยกย่อง) วาทะของอาจารย์ตนเท่านั้น, ความสงสัยในวาทะหนึ่งของคนใดคนหนึ่งก็ไม่มี. เมื่อเป็นเช่นนี้ การขัดแย้งของพวกท่านมีในเรื่องอะไร".

524. Maggāmagge, bho gotamāti magge bho gotama amagge ca, ujumagge ca anujumagge cāti attho. Esa kira ekabrāhmaṇassāpi maggaṃ ‘‘na maggo’’ti na vadati. Yathā pana attano ācariyassa maggo ujumaggo, na [Pg.333] evaṃ aññesaṃ anujānāti, tasmā tamevatthaṃ dīpento ‘‘kiñcāpi bho gotamā’’tiādimāha.

๕๒๔. บทว่า `มคฺคามคฺเค โภ โคตม` ความว่า ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ (การขัดแย้งมี) ในทางและมิใช่ทาง, ในทางตรงและทางไม่ตรง. ได้ยินว่า วาเสฏฐะนี้ไม่กล่าวทางของพราหมณ์คนใดคนหนึ่งว่า "มิใช่ทาง". แต่ทางของอาจารย์ตนเป็นทางตรงฉันใด, เขาก็ไม่ยอมรับ (ทาง) ของคนอื่น (ว่าเป็นทางตรง) ฉันนั้น, เพราะฉะนั้น เมื่อจะแสดงเนื้อความนั้นนั่นแหละ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า `กิญฺจาปิ โภ โคตม`.

Sabbāni tānīti liṅgavipallāsena vadati, sabbe teti vuttaṃ hoti. Bahūnīti aṭṭha vā dasa vā. Nānāmaggānīti mahantāmahantajaṅghamaggasakaṭamaggādivasena nānāvidhāni sāmantā gāmanadītaḷākakhettādīhi āgantvā gāmaṃ pavisanamaggāni.

บทว่า `สพฺพานิ ตานิ` (วาเสฏฐะ) กล่าวด้วยการสับเปลี่ยนลิงค์, เป็นอันกล่าวว่า `สพฺเพ เต` (ทางทั้งหมดเหล่านั้น). บทว่า `พหูนิ` คือ ๘ หรือ ๑๐. บทว่า `นานามคฺคานิ` คือ ทางสำหรับเข้าสู่หมู่บ้าน ซึ่งมาจากบ้าน, แม่น้ำ, สระ, นา เป็นต้น ในที่ใกล้ๆ อันมีประเภทต่างๆ กัน โดยเป็นทางเดินเท้าใหญ่บ้างเล็กบ้าง ทางเกวียนบ้าง เป็นต้น.

525-526. ‘‘Niyyantīti vāseṭṭha vadesī’’ti bhagavā tikkhattuṃ vacībhedaṃ katvā paṭiññaṃ kārāpesi. Kasmā? Titthiyā hi paṭijānitvā pacchā niggayhamānā avajānanti. So tathā kātuṃ na sakkhissatīti.

๕๒๕-๕๒๖. พระผู้มีพระภาคทรงเปล่งพระวาจา ๓ ครั้งว่า `นิยฺยนฺตีติ วาเสฏฺฐ วเทสิ` (ดูก่อนวาเสฏฐะ ท่านกล่าวว่า (ทางเหล่านั้น) ย่อมนำออกไปหรือ) แล้วทรงให้ (วาเสฏฐะ) ทำปฏิญญา. เพราะเหตุไร? เพราะว่าพวกเดียรถีย์รับปฏิญญาแล้ว เมื่อถูกข่มขี่ในภายหลัง ย่อมไม่ยอมรับ. (พระองค์ทรงเห็นว่า) วาเสฏฐะนั้นจักไม่สามารถทำเช่นนั้นได้.

527-529. Teva tevijjāti te tevijjā. Vakāro āgamasandhimattaṃ. Andhaveṇīti andhapaveṇī, ekena cakkhumatā gahitayaṭṭhiyā koṭiṃ eko andho gaṇhati, taṃ andhaṃ añño taṃ aññoti evaṃ paṇṇāsasaṭṭhi andhā paṭipāṭiyā ghaṭitā andhaveṇīti vuccati. Paramparasaṃsattāti aññamaññaṃ laggā, yaṭṭhigāhakenapi cakkhumatā virahitāti attho. Eko kira dhutto andhagaṇaṃ disvā ‘‘asukasmiṃ nāma gāme khajjabhojjaṃ sulabha’’nti ussāhetvā ‘‘tena hi tattha no sāmi nehi, idaṃ nāma te demā’’ti vutte, lañjaṃ gahetvā antarāmagge maggā okkamma mahantaṃ gacchaṃ anuparigantvā purimassa hatthena pacchimassa kacchaṃ gaṇhāpetvā ‘‘kiñci kammaṃ atthi, gacchatha tāva tumhe’’ti vatvā palāyi, te divasampi gantvā maggaṃ avindamānā ‘‘kuhiṃ no cakkhumā, kuhiṃ maggo’’ti paridevitvā maggaṃ avindamānā tattheva mariṃsu. Te sandhāya vuttaṃ ‘‘paramparasaṃsattā’’ti. Purimopīti purimesu dasasu brāhmaṇesu ekopi. Majjhimopīti majjhimesu ācariyapācariyesu ekopi. Pacchimopīti idāni tevijjesu brāhmaṇesu ekopi. Hassakaññevāti hasitabbameva. Nāmakaññevāti lāmakaṃyeva. Tadetaṃ atthābhāvena rittakaṃ, rittakattāyeva tucchakaṃ. Idāni brahmaloko tāva tiṭṭhatu, yo tevijjehi na diṭṭhapubbova. Yepi candimasūriye tevijjā passanti, tesampi sahabyatāya maggaṃ desetuṃ nappahontīti dassanatthaṃ ‘‘taṃ kiṃ maññasī’’tiādimāha.

บทว่า เตว เตวิชฺชาติ ความว่า พราหมณ์ผู้รู้ไตรเพทเหล่านั้นนั่นแล. ว-อักษร เป็นเพียงอาคมสนธิ. บทว่า อนฺธเวณีติ ได้แก่ แถวคนตาบอด คือ เหมือนอย่างว่า คนตาดีคนหนึ่งถือไม้เท้า คนตาบอดคนหนึ่งจับปลายไม้เท้า คนตาบอดอีกคนหนึ่งจับคนตาบอดคนนั้น คนตาบอดอีกคนหนึ่งก็จับคนตาบอดคนนั้นต่อไปอีก ด้วยประการฉะนี้ คนตาบอด ๕๐ หรือ ๖๐ คนเกี่ยวเนื่องกันเป็นลำดับไป ท่านเรียกว่า อันธเวณี (แถวคนตาบอด). บทว่า ปรมฺปรสํสตฺตาติ ความว่า เกาะเกี่ยวกันและกัน อธิบายว่า ปราศจากแม้คนตาดีผู้ถือไม้เท้า. ได้ยินว่า นักเลงคนหนึ่งเห็นหมู่คนตาบอดแล้ว ชักชวนว่า "ในบ้านชื่อโน้น ของเคี้ยวของฉันหาได้ง่าย" เมื่อพวกคนตาบอดกล่าวว่า "ถ้าเช่นนั้น ท่านเจ้าข้า โปรดนำพวกข้าพเจ้าไปยังบ้านนั้นเถิด พวกข้าพเจ้าจะให้ของชื่อนี้แก่ท่าน" เขารับสินบนแล้ว ในระหว่างทางแวะออกจากทาง เดินวนรอบพุ่มไม้ใหญ่ แล้วให้คนตาบอดคนแรกใช้มือจับชายพกของคนตาบอดคนสุดท้าย แล้วกล่าวว่า "ข้าพเจ้ามีธุระบางอย่าง พวกท่านจงไปก่อนเถิด" แล้วก็หนีไป. คนตาบอดเหล่านั้นเดินไปแม้ตลอดวัน ไม่พบทาง จึงคร่ำครวญว่า "คนตาดีของพวกเราอยู่ที่ไหน ทางอยู่ที่ไหน" เมื่อไม่พบทาง ก็ตายกัน ณ ที่นั้นเอง. พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงคนตาบอดเหล่านั้นจึงตรัสว่า "ปรมฺปรสํสตฺตา" (เกาะเกี่ยวสืบๆ กันมา). บทว่า ปุริโมปีติ คือ แม้แต่คนเดียวในหมู่พราหมณ์ ๑๐ คนในสมัยก่อน. บทว่า มชฺฌิโมปีติ คือ แม้แต่คนเดียวในหมู่คณาจารย์และอาจารย์ของอาจารย์ในสมัยกลาง. บทว่า ปจฺฉิโมปีติ คือ แม้แต่คนเดียวในหมู่พราหมณ์ผู้รู้ไตรเพทในบัดนี้. บทว่า หสฺสกญฺเญวาติ คือ เป็นเรื่องน่าหัวเราะเท่านั้น. บทว่า นามกญฺเญวาติ คือ เป็นเรื่องเลวทรามเท่านั้น. คำพูดนั้นว่างเปล่าเพราะไม่มีเนื้อความ เป็นของสูญเปล่าก็เพราะความที่ว่างเปล่านั่นเอง. บัดนี้ พรหมโลกซึ่งพราหมณ์ผู้รู้ไตรเพทไม่เคยเห็นมาก่อนเลยนั้น จงพักไว้ก่อนเถิด. แม้ดวงจันทร์และดวงอาทิตย์เหล่าใดที่พราหมณ์ผู้รู้ไตรเพทเห็นอยู่ เขาก็ยังไม่สามารถเพื่อจะแสดงทางเพื่อความเป็นสหายกับดวงจันทร์และดวงอาทิตย์เหล่านั้นได้ เพื่อทรงแสดงความข้อนี้ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ตํ กึ มญฺญสิ".

530. Tattha [Pg.334] yato candimasūriyā uggacchantīti yasmiṃ kāle uggacchanti. Yattha ca oggacchantīti yasmiṃ kāle atthamenti, uggamanakāle ca atthaṅgamanakāle ca passantīti attho. Āyācantīti ‘‘udehi bhavaṃ canda, udehi bhavaṃ sūriyā’’ti evaṃ āyācanti. Thomayantīti ‘‘sommo cando, parimaṇḍalo cando, sappabho cando’’tiādīni vadantā pasaṃsanti. Pañjalikāti paggahitaañjalikā. Namassamānāti ‘‘namo namo’’ti vadamānā.

๕๓๐. ในบทเหล่านั้น บทว่า ยโต จนฺทิมสูริยา อุคฺคจฺฉนฺตีติ ความว่า ดวงจันทร์และดวงอาทิตย์อุทัยขึ้นในกาลใด. บทว่า ยตฺถ จ โอคฺคจฺฉนฺตีติ ความว่า ย่อมอัสดงในกาลใด อธิบายว่า ย่อมเห็นในเวลาอุทัยและในเวลาอัสดง. บทว่า อายาจนฺตีติ คือ ย่อมอ้อนวอนอย่างนี้ว่า "ข้าแต่พระจันทร์ผู้เจริญ ขอจงอุทัยขึ้นเถิด ข้าแต่พระอาทิตย์ผู้เจริญ ขอจงอุทัยขึ้นเถิด". บทว่า โถมยนฺตีติ คือ ย่อมกล่าวสรรเสริญด้วยคำเป็นต้นว่า "พระจันทร์น่ารื่นรมย์ พระจันทร์กลม พระจันทร์มีรัศมี". บทว่า ปญฺชลิกาติ คือ มีอัญชลีอันประคองขึ้นแล้ว. บทว่า นมสฺสมานาติ คือ กล่าวอยู่ว่า "นโม นโม" (ขอนอบน้อม ขอนอบน้อม).

531-532. Yaṃ passantīti ettha yanti nipātamattaṃ. Kiṃ pana na kirāti ettha idha pana kiṃ vattabbaṃ. Yattha kira tevijjehi brāhmaṇehi na brahmā sakkhidiṭṭhoti evamattho daṭṭhabbo.

ในบทว่า ยํ ปสฺสนฺตีติ นี้ บทว่า ยํ เป็นเพียงนิบาต. ในบทว่า กึ ปน น กิราติ นี้ พึงเห็นความอย่างนี้ว่า ก็ในเรื่องนี้จะกล่าวอะไรได้เล่า. ได้ยินว่า ในเรื่องที่พราหมณ์ผู้รู้ไตรเพทไม่เคยเห็นพรหมเฉพาะพระพักตร์นั้น (จะกล่าวอะไรได้).

Aciravatīnadīupamākathā

อุปมากถาด้วยแม่น้ำอจิรวดี

542. Samatittikāti samabharitā. Kākapeyyāti yattha katthaci tīre ṭhitena kākena sakkā pātunti kākapeyyā. Pāraṃ taritukāmoti nadiṃ atikkamitvā paratīraṃ gantukāmo. Avheyyāti pakkoseyya. Ehi pārāpāranti ambho pāra apāraṃ ehi, atha maṃ sahasāva gahetvā gamissasi, atthi me accāyikakammanti attho.

๕๔๒. บทว่า สมติตฺติกาติ คือ เต็มเปี่ยมเสมอกัน. บทว่า กากเปยฺยาติ คือ แม่น้ำที่กาซึ่งยืนอยู่ที่ฝั่งแห่งใดแห่งหนึ่งสามารถจะดื่มได้ ฉะนั้นจึงชื่อว่า กากเปยยา (แม่น้ำที่กาดื่มได้). บทว่า ปารํ ตริตุกาโมติ คือ ผู้ประสงค์จะข้ามแม่น้ำไปสู่ฝั่งโน้น. บทว่า อวฺเหยฺยาติ คือ พึงเรียก. บทว่า เอหิ ปาราปารนฺติ อธิบายว่า ดูก่อนฝั่งโน้น ท่านจงมาสู่ฝั่งนี้เถิด แต่นั้นท่านจักพาเราไปโดยเร็วพลัน เรามีกิจรีบด่วน.

544. Ye dhammā brāhmaṇakārakāti ettha pañcasīladasakusalakammapathabhedā dhammā brāhmaṇakārakāti veditabbā, tabbiparītā abrāhmaṇakārakā. Indamavhāyāmāti indaṃ avhāyāma pakkosāma. Evaṃ brāhmaṇānaṃ avhāyanassa niratthakataṃ dassetvā punapi bhagavā aṇṇavakucchiyaṃ sūriyo viya jalamāno pañcasatabhikkhuparivuto aciravatiyā tīre nisinno aparampi nadīupamaṃyeva āharanto ‘‘seyyathāpī’’tiādimāha.

๕๔๔. ในบทว่า เย ธมฺมา พฺราหฺมณการกาติ นี้ พึงทราบว่า ธรรมทั้งหลายอันมีประเภทคือศีล ๕ และกุศลกรรมบถ ๑๐ ชื่อว่า พราหมณการกธรรม (ธรรมที่ทำให้เป็นพราหมณ์), ธรรมที่ตรงกันข้ามกับธรรมเหล่านั้น ชื่อว่า อพราหมณการกธรรม (ธรรมที่ไม่ทำให้เป็นพราหมณ์). บทว่า อินฺทมวฺหายามาติ คือ เราทั้งหลายเรียกหา, ร้องเรียกพระอินทร์. พระผู้มีพระภาค ครั้นทรงแสดงความไร้ประโยชน์แห่งการเรียกหาของพราหมณ์ทั้งหลายอย่างนี้แล้ว อีกครั้งหนึ่ง ทรงรุ่งเรืองประดุจพระอาทิตย์ในท้องมหาสมุทร มีภิกษุ ๕๐๐ รูปแวดล้อม ประทับนั่ง ณ ริมฝั่งแม่น้ำอจิรวดี เมื่อจะทรงนำอุปมาด้วยแม่น้ำมาแสดงอีก จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "เสยฺยถาปิ".

546. Kāmaguṇāti kāmayitabbaṭṭhena kāmā, bandhanaṭṭhena guṇā. ‘‘Anujānāmi bhikkhave, ahatānaṃ vatthānaṃ diguṇaṃ saṅghāṭi’’nti (mahāva. 348) ettha hi paṭalaṭṭho guṇaṭṭho. ‘‘Accenti kālā tarayanti rattiyo, vayoguṇā anupubbaṃ jahantī’’ti ettha rāsaṭṭho guṇaṭṭho. ‘‘Sataguṇā dakkhiṇā pāṭikaṅkhitabbā’’ti [Pg.335] (ma. ni. 3.379) ettha ānisaṃsaṭṭho guṇaṭṭho. ‘‘Antaṃ antaguṇaṃ (khu. pā. 3.1) kayirā mālāguṇe bahū’’ti (dha. pa. 53) ca ettha bandhanaṭṭho guṇaṭṭho. Idhāpi eseva adhippeto. Tena vuttaṃ ‘‘bandhanaṭṭhena guṇā’’ti. Cakkhuviññeyyāti cakkhuviññāṇena passitabbā. Etenupāyena sotaviññeyyādīsupi attho veditabbo. Iṭṭhāti pariyiṭṭhā vā hontu, mā vā, iṭṭhārammaṇabhūtāti attho. Kantāti kāmanīyā. Manāpāti manavaḍḍhanakā. Piyarūpāti piyajātikā. Kāmūpasañhitāti ārammaṇaṃ katvā uppajjamānena kāmena upasañhitā. Rajanīyāti rañjanīyā, rāguppattikāraṇabhūtāti attho.

๕๔๖. บทว่า กามคุณาติ ชื่อว่า กาม เพราะอรรถว่า อันบุคคลพึงใคร่, ชื่อว่า คุณ เพราะอรรถว่า เป็นเครื่องผูก. จริงอยู่ ในบทว่า "อนุชานามิ ภิกฺขเว อหตานํ วตฺถานํ ทิคุณํ สงฺฆาฏึ" (ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตสังฆาฏิ ๒ ชั้นแห่งผ้าใหม่) นี้ คุณศัพท์ มีอรรถว่า ชั้น. ในบทว่า "อจฺเจนฺติ กาลา ตรยนฺติ รตฺติโย, วโยคุณา อนุปุพฺพํ ชหนฺติ" (กาลย่อมล่วงไป ราตรีย่อมผ่านไป, หมู่แห่งวัยย่อมละไปโดยลำดับ) นี้ คุณศัพท์ มีอรรถว่า หมู่. ในบทว่า "สตคุณา ทกฺขิณา ปาฏิกงฺขิตพฺพา" (พึงหวังทักษิณาที่มีอานิสงส์ร้อยเท่า) นี้ คุณศัพท์ มีอรรถว่า อานิสงส์. และในบทว่า "อนฺตํ อนฺตคุณํ" (ไส้ใหญ่ ไส้น้อย) และ "กยิรา มาลาคุเณ พหู" (พึงทำพวงดอกไม้ให้มาก) นี้ คุณศัพท์ มีอรรถว่า เครื่องผูก. แม้ในที่นี้ ก็ประสงค์เอาอรรถว่าเครื่องผูกนี้เหมือนกัน. เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงกล่าวว่า "พนฺธนฏฺเฐน คุณา" (ชื่อว่า คุณ เพราะอรรถว่า เป็นเครื่องผูก). บทว่า จกฺขุวิญฺเญยฺยาติ คือ อันจักขุวิญญาณพึงเห็น. พึงทราบความในบททั้งหลายมี โสตวิญเญยยะ เป็นต้น ด้วยอุบายนี้. บทว่า อิฏฺฐาติ อธิบายว่า จะเป็นสิ่งที่แสวงหามาหรือไม่ก็ตาม แต่เป็นอารมณ์ที่น่าปรารถนา. บทว่า กนฺตาติ คือ น่าใคร่. บทว่า มนาปาติ คือ ทำให้ใจเจริญ. บทว่า ปิยรูปาติ คือ มีสภาพเป็นที่รัก. บทว่า กามูปสญฺหิตาติ คือ ประกอบด้วยกิเลสกามที่เกิดขึ้นโดยกระทำ (รูป) ให้เป็นอารมณ์. บทว่า รชนียาติ คือ เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด อธิบายว่า เป็นเหตุให้เกิดราคะ.

Gadhitāti gedhena abhibhūtā hutvā. Mucchitāti mucchākārappattāya adhimattakāya taṇhāya abhibhūtā. Ajjhopannāti adhiopannā ogāḷhā ‘‘idaṃ sāra’’nti pariniṭṭhānappattā hutvā. Anādīnavadassāvinoti ādīnavaṃ apassantā. Anissaraṇapaññāti idamettha nissaraṇanti, evaṃ parijānanapaññāvirahitā, paccavekkhaṇaparibhogavirahitāti attho.

บทว่า คธิตาติ คือ ถูกความโลภครอบงำแล้ว. บทว่า มุจฺฉิตาติ คือ ถูกตัณหาอย่างแรงกล้าที่ถึงความมัวเมาครอบงำแล้ว. บทว่า อชฺโฌปนฺนาติ คือ หยั่งลงแล้ว จมลงแล้ว ถึงความตกลงใจว่า "นี่แหละเป็นสาระ". บทว่า อนาทีนวทสฺสาวิโนติ คือ ไม่เห็นโทษ. บทว่า อนิสฺสรณปญฺญาติ คือ ปราศจากปัญญาที่กำหนดรู้ว่า "นี่เป็นทางออกในเรื่องนี้" อธิบายว่า ปราศจากการบริโภคด้วยการพิจารณา.

548. Āvaraṇātiādīsu āvarantīti āvaraṇā. Nivārentīti nīvaraṇā. Onandhantīti onāhanā. Pariyonandhantīti pariyonāhanā. Kāmacchandādīnaṃ vitthārakathā visuddhimaggato gahetabbā.

๕๔๘. ในบททั้งหลายมีอาวรณะเป็นต้น (พึงทราบความดังนี้) ธรรมเหล่าใด ย่อมกั้นไว้ เหตุนั้น ธรรมเหล่านั้นจึงชื่อว่า อาวรณะ. ธรรมเหล่าใด ย่อมห้ามไว้ เหตุนั้น ธรรมเหล่านั้นจึงชื่อว่า นีวรณะ. ธรรมเหล่าใด ย่อมผูกรัดไว้ เหตุนั้น ธรรมเหล่านั้นจึงชื่อว่า โอนาหนะ. ธรรมเหล่าใด ย่อมผูกรัดไว้โดยรอบ เหตุนั้น ธรรมเหล่านั้นจึงชื่อว่า ปริโยนาหนะ. เรื่องราวโดยพิสดารของธรรมมีกามฉันทะเป็นต้น พึงถือเอาจากคัมภีร์วิสุทธิมรรค.

549-550. Āvutā nivutā onaddhā pariyonaddhāti padāni āvaraṇādīnaṃ vasena vuttāni. Sapariggahoti itthipariggahena sapariggahoti pucchati. Apariggaho bho gotamātiādīsupi kāmacchandassa abhāvato itthipariggahena apariggaho. Byāpādassa abhāvato kenaci saddhiṃ veracittena avero. Thinamiddhassa abhāvato cittagelaññasaṅkhātena byāpajjena abyāpajjo. Uddhaccakukkuccābhāvato uddhaccakukkuccādīhi saṃkilesehi asaṃkiliṭṭhacitto suparisuddhamānaso. Vicikicchāya abhāvato cittaṃ vase vatteti. Yathā ca brāhmaṇā cittagatikā hontīti, cittassa vasena vattanti, na tādisoti vasavattī.

๕๔๙-๕๕๐. บทว่า อาวุตา นิวุตา โอนทฺธา ปริโยนทฺธา ตรัสไว้โดยความหมายว่าเครื่องกั้นเป็นต้น บทว่า สปริคฺคโห ความว่า ทรงถามว่า เป็นผู้มีความห่วงใยด้วยการมีสตรีเป็นเครื่องห่วงใยหรือ แม้ในบทเป็นต้นว่า อปริคฺคโห โภ โคตม ความว่า เพราะไม่มีกามฉันทะ จึงชื่อว่าไม่มีความห่วงใยด้วยการมีสตรีเป็นเครื่องห่วงใย เพราะไม่มีพยาบาท จึงชื่อว่าไม่มีเวร คือไม่มีจิตคิดร้ายกับใครๆ เพราะไม่มีถีนมิทธะ จึงชื่อว่าไม่มีความเบียดเบียน คือไม่มีความป่วยไข้ทางจิต เพราะไม่มีอุทธัจจกุกกุจจะ จึงชื่อว่ามีจิตไม่เศร้าหมอง มีใจบริสุทธิ์ยิ่ง เพราะกิเลสทั้งหลายมีอุทธัจจกุกกุจจะ เป็นต้น เพราะไม่มีวิจิกิจฉา จึงยังจิตให้เป็นไปในอำนาจได้ และเหมือนอย่างที่พวกพราหมณ์เป็นผู้มีจิตเป็นคติ คือเป็นไปตามอำนาจของจิต พระองค์ไม่เป็นเช่นนั้น จึงชื่อว่า วสวัตตี (ผู้ยังอำนาจให้เป็นไปได้)

552. Idha [Pg.336] kho panāti idha brahmalokamagge. Āsīditvāti amaggameva ‘‘maggo’’ti upagantvā. Saṃsīdantīti ‘‘samatala’’nti saññāya paṅkaṃ otiṇṇā viya anuppavisanti. Saṃsīditvā visāraṃ pāpuṇantīti evaṃ paṅke viya saṃsīditvā visāraṃ aṅgamaṅgasaṃbhañjanaṃ pāpuṇanti. Sukkhataraṃ maññe tarantīti marīcikāya vañcetvā ‘‘kākapeyyā nadī’’ti saññāya ‘‘tarissāmā’’ti hatthehi ca pādehi ca vāyamamānā sukkhataraṇaṃ maññe taranti. Tasmā yathā hatthapādādīnaṃ saṃbhañjanaṃ paribhañjanaṃ, evaṃ apāyesu saṃbhañjanaṃ paribhañjanaṃ pāpuṇanti. Idheva ca sukhaṃ vā sātaṃ vā na labhanti. Tasmā idaṃ tevijjānaṃ brāhmaṇānanti tasmā idaṃ brahmasahabyatāya maggadīpakaṃ tevijjakaṃ pāvacanaṃ tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ. Tevijjāiriṇanti tevijjāaraññaṃ iriṇanti hi agāmakaṃ mahāaraññaṃ vuccati. Tevijjāvivananti pupphaphalehi aparibhogarukkhehi sañchannaṃ nirudakaṃ araññaṃ. Yattha maggato ukkamitvā parivattitumpi na sakkā honti, taṃ sandhāyāha ‘‘tevijjāvivanantipi vuccatī’’ti. Tevijjābyasananti tevijjānaṃ pañcavidhabyasanasadisametaṃ. Yathā hi ñātirogabhoga diṭṭhi sīlabyasanappattassa sukhaṃ nāma natthi, evaṃ tevijjānaṃ tevijjakaṃ pāvacanaṃ āgamma sukhaṃ nāma natthīti dasseti.

๕๕๒. บทว่า อิธ โข ปน ความว่า ในหนทางไปสู่พรหมโลกนี้ บทว่า อาสีทิตฺวา ความว่า เข้าไปหาทางที่ไม่ใช่ทางโดยสำคัญว่าเป็นทาง บทว่า สํสีทนฺติ ความว่า ย่อมจมลงไปโดยลำดับ เหมือนคนผู้ลงไปสู่เปือกตมด้วยสำคัญว่าเป็นพื้นที่ราบเรียบ บทว่า สํสีทิตฺวา วิสารํ ปาปุณนฺติ ความว่า จมลงแล้วอย่างนี้ เหมือนจมลงในเปือกตม ย่อมถึงความวิบัติ คือความแตกหักแห่งอวัยวะน้อยใหญ่ บทว่า สุกฺขตรํ มญฺเญ ตรนฺติ ความว่า ถูกพยับแดดลวงแล้ว สำคัญว่า "เป็นแม่น้ำที่กาสามารถดื่มได้" จึงคิดว่า "เราจักข้ามไป" พยายามอยู่ด้วยมือและเท้า ย่อมข้ามไปในที่แห้ง เหมือนกำลังข้ามแม่น้ำ เพราะฉะนั้น เหมือนกับการแตกหักแห่งอวัยวะมีมือและเท้าเป็นต้น ฉันใด พวกเขาก็ย่อมถึงความแตกหักในอบายทั้งหลาย ฉันนั้น และในอัตภาพนี้เอง ก็ไม่ได้รับความสุขหรือความสำราญเลย บทว่า ตสฺมา อิทํ เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ ความว่า เพราะฉะนั้น ปาพจน์อันเป็นไตรเพทนี้ ซึ่งเป็นเครื่องชี้ทางเพื่อความเป็นสหายของพรหม จึงเป็นของพราหมณ์ผู้รู้ไตรเพท บทว่า เตวิชฺชาอิริณํ ความว่า ป่าใหญ่ของพราหมณ์ผู้รู้ไตรเพท เพราะป่าใหญ่ที่ไม่มีหมู่บ้านเรียกว่า อิริณะ บทว่า เตวิชฺชาวิวนํ ความว่า ป่าทึบที่ไม่มีน้ำ ปกคลุมไปด้วยต้นไม้ที่ดอกและผลบริโภคไม่ได้ ในป่าใด เมื่อหลีกออกจากทางแล้ว แม้จะกลับมาก็ไม่สามารถทำได้ ทรงหมายถึงป่านั้นจึงตรัสว่า "เรียกว่า เตวิชฺชาวิวนํ บ้าง" บทว่า เตวิชฺชาพฺยสนํ ความว่า ปาพจน์นี้เปรียบเหมือนพยสนะ ๕ ประการของพราหมณ์ผู้รู้ไตรเพท คือ ทรงแสดงว่า เหมือนอย่างบุคคลผู้ประสบพยสนะคือความเสื่อมแห่งญาติ โรค โภคะ ทิฏฐิ และศีล ย่อมไม่มีความสุขฉันใด พราหมณ์ผู้รู้ไตรเพทอาศัยปาพจน์อันเป็นไตรเพทแล้ว ก็ย่อมไม่มีความสุขฉันนั้น

554. Jātasaṃvaḍḍhoti jāto ca vaḍḍhito ca, yo hi kevalaṃ tattha jātova hoti, aññattha vaḍḍhito, tassa samantā gāmamaggā na sabbaso paccakkhā honti, tasmā jātasaṃvaḍḍhoti āha. Jātasaṃvaḍḍhopi yo ciranikkhanto, tassa na sabbaso paccakkhā honti. Tasmā ‘‘tāvadeva avasaṭa’’nti āha, taṅkhaṇameva nikkhantanti attho. Dandhāyitattanti ayaṃ nu kho maggo, ayaṃ na nukhoti kaṅkhāvasena cirāyitattaṃ. Vitthāyitattanti yathā sukhumaṃ atthajātaṃ sahasā pucchitassa kassaci sarīraṃ thaddhabhāvaṃ gaṇhāti, evaṃ thaddhabhāvaggahaṇaṃ. Na tvevāti iminā sabbaññutaññāṇassa appaṭihatabhāvaṃ dasseti. Tassa hi purisassa mārāvaṭṭanādivasena siyā ñāṇassa [Pg.337] paṭighāto. Tena so dandhāyeyya vā vitthāyeyya vā. Sabbaññutaññāṇaṃ pana appaṭihataṃ, na sakkā tassa kenaci antarāyo kātunti dīpeti.

๕๕๔. บทว่า ชาตสํวฑฺโฒ ความว่า ทั้งเกิดและเจริญเติบโต เพราะว่าผู้ใดเพียงแต่เกิดในที่นั้น แต่ไปเจริญเติบโตในที่อื่น ทางเข้าหมู่บ้านโดยรอบย่อมไม่ประจักษ์แก่ผู้นั้นโดยสิ้นเชิง เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า ชาตสํวฑฺโฒ แม้ผู้ที่เกิดและเจริญเติบโตแล้ว แต่จากไปนาน ทางเหล่านั้นก็ไม่ประจักษ์แก่เขาโดยสิ้นเชิง เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า "ตาวเทว อวสฏ" ความว่า ผู้จากไปในขณะนั้นนั่นเอง บทว่า ทนฺธายิตตฺตํ ความว่า ความเป็นผู้ชักช้าเพราะความสงสัยว่า "ทางนี้หนอเป็นทาง หรือทางนี้หนอไม่ใช่ทาง" บทว่า วิตฺถายิตตฺตํ ความว่า การที่กายแข็งทื่อ เหมือนร่างกายของใครบางคนที่ถูกถามถึงเนื้อความอันสุขุมโดยฉับพลันแล้วเกิดอาการแข็งทื่อ ด้วยบทว่า น ตฺเวว นี้ ทรงแสดงถึงความที่พระสัพพัญญุตญาณไม่มีอะไรขัดขวางได้ จริงอยู่ ญาณของบุรุษนั้นอาจจะขัดข้องได้ด้วยอำนาจการลวงของมารเป็นต้น เพราะเหตุนั้น เขาจึงพึงชักช้าหรือเกิดอาการแข็งทื่อได้ ส่วนพระสัพพัญญุตญาณนั้นไม่มีอะไรขัดขวางได้ ทรงชี้แจงว่า ใครๆ ไม่สามารถทำอันตรายแก่พระญาณนั้นได้

555. Ullumpatu bhavaṃ gotamoti uddharatu bhavaṃ gotamo. Brāhmaṇiṃ pajanti brāhmaṇadārakaṃ, bhavaṃ gotamo mama brāhmaṇaputtaṃ apāyamaggato uddharitvā brahmalokamagge patiṭṭhapetūti attho. Athassa bhagavā buddhuppādaṃ dassetvā saddhiṃ pubbabhāgapaṭipadāya mettāvihārādibrahmalokagāmimaggaṃ desetukāmo ‘‘tena hi vāseṭṭhā’’tiādimāha. Tattha ‘‘idha tathāgato’’tiādi sāmaññaphale vitthāritaṃ. Mettāsahagatenātiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ sabbaṃ visuddhimagge brahmavihārakammaṭṭhānakathāyaṃ vuttaṃ. Seyyathāpi vāseṭṭha balavā saṅkhadhamotiādi pana idha apubbaṃ. Tattha balavāti balasampanno. Saṅkhadhamoti saṅkhadhamako. Appakasirenāti akicchena adukkhena. Dubbalo hi saṅkhadhamo saṅkhaṃ dhamantopi na sakkoti catasso disā sarena viññāpetuṃ, nāssa saṅkhasaddo sabbato pharati. Balavato pana vipphāriko hoti, tasmā ‘‘balavā’’tiādimāha. Mettāya cetovimuttiyāti ettha mettāti vutte upacāropi appanāpi vaṭṭati, ‘‘cettovimuttī’’ti vutte pana appanāva vaṭṭati. Yaṃ pamāṇakataṃ kammanti pamāṇakataṃ kammaṃ nāma kāmāvacaraṃ vuccati. Appamāṇakataṃ kammaṃ nāma rūpārūpāvacaraṃ. Tañhi pamāṇaṃ atikkamitvā odissakaanodissakadisāpharaṇavasena vaḍḍhetvā katattā appamāṇakatanti vuccati. Na taṃ tatrāvasissati na taṃ tatrāvatiṭṭhatīti taṃ kāmāvacarakammaṃ tasmiṃ rūpāvacarārūpāvacarakamme na ohīyati, na tiṭṭhati. Kiṃ vuttaṃ hoti – taṃ kāmāvacarakammaṃ tassa rūpārūpāvacarakammassa antarā laggituṃ vā ṭhātuṃ vā rūpārūpāvacarakammaṃ pharitvā pariyādiyitvā attano okāsaṃ gahetvā patiṭṭhātuṃ na sakkoti. Atha kho rūpāvacarārūpāvacarakammameva kāmāvacaraṃ mahogho viya parittaṃ udakaṃ pharitvā pariyādiyitvā attano okāsaṃ gahetvā tiṭṭhati. Tassa vipākaṃ paṭibāhitvā sayameva brahmasahabyataṃ upanetīti. Evaṃvihārīti evaṃ mettādivihārī.

๕๕๕. บทว่า 'อุลฺลุมฺปตุ ภวํ โคตโม' ความว่า ขอพระโคดมผู้เจริญจงทรงฉุดช่วย บทว่า 'พฺราหฺมณึ ปชํ' ความว่า ซึ่งบุตรของพราหมณ์ อธิบายว่า ขอพระโคดมผู้เจริญทรงฉุดข้าพระองค์ผู้เป็นบุตรพราหมณ์ขึ้นจากทางแห่งอบายแล้ว โปรดให้ตั้งมั่นอยู่ในทางแห่งพรหมโลกเถิด ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงการอุบัติขึ้นแห่งพระพุทธเจ้าแก่มาณพนั้นแล้ว มีพระประสงค์จะทรงแสดงมรรคมีเมตตาวิหารเป็นต้น อันเป็นทางไปสู่พรหมโลก พร้อมด้วยบุพภาคปฏิปทา จึงตรัสคำเป็นต้นว่า 'เตน หิ วาเสฏฺฐา' ในบทเหล่านั้น บทเป็นต้นว่า 'อิธ ตถาคโต' ข้าพเจ้าได้อธิบายให้พิสดารแล้วในสามัญญผลสูตร ในบททั้งหลายเป็นต้นว่า 'เมตฺตาสหคเตน' คำใดที่พึงกล่าว คำนั้นทั้งหมดข้าพเจ้ากล่าวไว้แล้วในพรหมวิหารกัมมัฏฐานกถา ในคัมภีร์วิสุทธิมรรค ส่วนคำเป็นต้นว่า 'เสยฺยถาปิ วาเสฏฺฐ พลวา สงฺขธโม' เป็นข้อความที่ยังไม่เคยกล่าวมาก่อนในที่นี้ ในบทเหล่านั้น บทว่า 'พลวา' หมายถึง ผู้ถึงพร้อมด้วยกำลัง บทว่า 'สงฺขธโม' หมายถึง คนเป่าสังข์ บทว่า 'อปฺปกสิเรน' หมายถึง โดยไม่ลำบาก โดยไม่ยาก เพราะว่า คนเป่าสังข์ที่ไม่มีกำลัง แม้เป่าสังข์อยู่ ก็ไม่สามารถจะยังทิศทั้งสี่ให้รู้ได้ด้วยเสียง เสียงสังข์ของเขาย่อมไม่แผ่ไปทั่ว ส่วนเสียงสังข์ของผู้มีกำลังย่อมแผ่ไปได้กว้างไกล เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสคำเป็นต้นว่า 'พลวา' ในบทว่า 'เมตฺตาย เจโตวิมุตฺติยา' นี้ เมื่อกล่าวว่า 'เมตฺตา' ย่อมหมายถึงได้ทั้งอุปจารเมตตาและอัปปนาเมตตา แต่เมื่อกล่าวว่า 'เจโตวิมุตฺติ' ย่อมหมายถึงอัปปนาเมตตาเท่านั้น ในบทว่า 'ยํ ปมาณกตํ กมฺมํ' กรรมที่ชื่อว่า 'ปมาณกตกรรม' ได้แก่ กามาวจรกรรม กรรมที่ชื่อว่า 'อัปปมาณกตกรรม' ได้แก่ รูปาวจรและอรูปาวจรกรรม เพราะว่า กรรมนั้นล่วงเลยประมาณไป เพราะทำให้เจริญขึ้นด้วยอำนาจแห่งการแผ่ไปในทิศโดยเจาะจงและไม่เจาะจง ฉะนั้นจึงเรียกว่า 'อัปปมาณกตกรรม' ในบทว่า 'น ตํ ตตฺราวสิสฺสติ น ตํ ตตฺราวติฏฺฐติ' ความว่า กามาวจรกรรมนั้น เมื่อมีรูปาวจรและอรูปาวจรกรรมนั้นอยู่ ย่อมไม่เหลืออยู่ ย่อมไม่ตั้งอยู่ ความว่าอย่างไร? คือ กามาวจรกรรมนั้น ไม่สามารถจะเข้าไปติดอยู่หรือตั้งอยู่ในระหว่างแห่งรูปาวจรและอรูปาวจรกรรมนั้น หรือครอบงำย่ำยีรูปาวจรและอรูปาวจรกรรมแล้วยึดเอาโอกาสของตนตั้งอยู่ได้ แต่โดยที่แท้ รูปาวจรและอรูปาวจรกรรมนั่นแหละ ครอบงำย่ำยีกามาวจรกรรม เหมือนกระแสน้ำใหญ่ครอบงำย่ำยีน้ำเพียงเล็กน้อย แล้วยึดเอาโอกาสของตนตั้งอยู่ได้ (รูปาวจรและอรูปาวจรกรรมนั้น) ห้ามวิบากของกามาวจรกรรมนั้นแล้ว ตนเองนั่นแหละย่อมนำเข้าไปสู่ความเป็นสหายของพรหม บทว่า 'เอวํวิหารี' หมายถึง ผู้มีปกติอยู่ด้วยเมตตาเป็นต้นอย่างนี้

559. Ete [Pg.338] mayaṃ bhavantaṃ gotamanti idaṃ tesaṃ dutiyaṃ saraṇagamanaṃ. Paṭhamameva hete majjhimapaṇṇāsake vāseṭṭhasuttaṃ sutvā saraṇaṃ gatā, imaṃ pana tevijjasuttaṃ sutvā dutiyampi saraṇaṃ gatā. Katipāhaccayena pabbajitvā aggaññasutte upasampadañceva arahattañca alatthuṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

๕๕๙. การถึงสรณะว่า 'เอเต มยํ ภวนฺตํ โคตมํ' นี้ เป็นการถึงสรณะครั้งที่สองของมาณพเหล่านั้น เพราะว่า มาณพเหล่านี้ได้ฟังวาเสฏฐสูตรในมัชฌิมปัณณาสก์แล้วถึงสรณะเป็นครั้งแรกแล้ว ส่วนครั้งนี้ ได้ฟังเตวิชชสูตรนี้แล้วจึงถึงสรณะเป็นครั้งที่สองอีก โดยล่วงไปสองสามวัน ก็ได้บวชแล้ว และได้รับอุปสมบทและบรรลุพระอรหัตในอัคคัญญสูตร ข้อความที่เหลือในที่ทั้งปวง ตื้นทั้งนั้นแล

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

ในอรรถกถาแห่งทีฆนิกาย ชื่อ สุมังคลวิลาสินี ด้วยประการฉะนี้

Tevijjasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาพรรณนาเตวิชชสูตร จบแล้ว

Niṭṭhitā ca terasasuttapaṭimaṇḍitassa sīlakkhandhavaggassa

จบแล้วแล แห่งสีลขันธวรรค อันประดับด้วยสิบสามสูตร

Atthavaṇṇanāti.

อรรถกถาพรรณนาเนื้อความ

Sīlakkhandhavaggaṭṭhakathā niṭṭhitā.

อรรถกถาสีลขันธวรรค จบแล้ว