Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ပူဇော်အထူးကို ခံတော်မူထိုက်သော၊ သစ္စာလေးပါးတရားတို့ကို ကိုယ်တိုင်ကိုယ်ကျ မှန်ကန်စွာ သိတော်မူသော ထိုမြတ်စွာဘုရားအား ရှိခိုးပါ၏။

Dīghanikāye

ဒီဃနိကာယ်၌။

Pāthikavaggaṭṭhakathā

ပါထိကဝဂ္ဂအဋ္ဌကထာ။

1. Pāthikasuttavaṇṇanā

၁. ပါထိကသုတ်အဖွင့်။

Sunakkhattavatthuvaṇṇanā

သုနက္ခတ္တဝတ္ထုအဖွင့်။

1. Evaṃ [Pg.1] me sutaṃ…pe… mallesu viharatīti pāthikasuttaṃ. Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā. Mallesu viharatīti mallā nāma jānapadino rājakumārā, tesaṃ nivāso ekopi janapado ruḷhīsaddena ‘‘mallā’’ti vuccati, tasmiṃ mallesu janapade. ‘‘Anupiyaṃ nāma mallānaṃ nigamo’’ti anupiyanti evaṃnāmako mallānaṃ janapadassa eko nigamo, taṃ gocaragāmaṃ katvā ekasmiṃ chāyūdakasampanne vanasaṇḍe viharatīti attho. Anopiyantipi pāṭho. Pāvisīti paviṭṭho. Bhagavā pana na tāva paviṭṭho, pavisissāmīti nikkhantattā pana pāvisīti vutto. Yathā kiṃ, yathā ‘‘gāmaṃ gamissāmī’’ti nikkhanto puriso taṃ gāmaṃ apattopi ‘‘kuhiṃ itthannāmo’’ti vutte ‘‘gāmaṃ gato’’ti vuccati, evaṃ. Etadahosīti gāmasamīpe ṭhatvā sūriyaṃ olokentassa etadahosi. Atippago khoti ativiya pago kho, na tāva kulesu yāgubhattaṃ niṭṭhitanti. Kiṃ pana bhagavā kālaṃ ajānitvā nikkhantoti? Na ajānitvā. Paccūsakāleyeva hi bhagavā ñāṇajālaṃ pattharitvā lokaṃ volokento ñāṇajālassa anto paviṭṭhaṃ bhaggavagottaṃ channaparibbājakaṃ disvā ‘‘ajjāhaṃ imassa paribbājakassa mayā pubbe katakāraṇaṃ samāharitvā dhammaṃ kathessāmi, sā dhammakathā [Pg.2] assa mayi pasādappaṭilābhavasena saphalā bhavissatī’’ti ñatvāva paribbājakārāmaṃ pavisitukāmo atippagova nikkhami. Tasmā tattha pavisitukāmatāya evaṃ cittaṃ uppādesi.

၁. “ဧဝံ မေ သုတံ၊ ပ၊ မလ္လေသု ဝိဟရတိ” ဟူသော သုတ်သည် ပါထိကသုတ် ဖြစ်သည်။ ထိုပါထိကသုတ်၌ ဤဆိုလတ္တံ့သည်ကား ရှေးအဋ္ဌကထာတို့၌ မဖွင့်ဖူးသေးသော ပုဒ်တို့၏ အဖွင့်တည်း။ “မလ္လေသု ဝိဟရတိ” ဟူသောပုဒ်၌ “မလ္လာ” မည်သည်ကား ဇနပုဒ်ရှိသော မင်းသားတို့တည်း။ ထိုမင်းသားတို့၏ နေရာဖြစ်သော တစ်ခုတည်းသော ဇနပုဒ်ကိုလည်း အမည်တင်စားသောအားဖြင့် “မလ္လာ” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုမလ္လာဇနပုဒ်၌။ “အနုပိယံ နာမ မလ္လာနံ နိဂမော” ဟူသည်ကား အနုပိယဟု အမည်ရသော၊ မလ္လာမင်းသားတို့၏ ဇနပုဒ်၌ရှိသော တစ်ခုသော နိဂုံးရွာတည်း။ ထိုနိဂုံးရွာကို ဆွမ်းခံရွာပြု၍ အရိပ်ရေနှင့် ပြည့်စုံသော တောအုပ်တစ်ခု၌ သီတင်းသုံးနေတော်မူ၏ဟု အနက်ရသည်။ “အနောပိယံ” ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိသည်။ “ပါဝိသိ” ဟူသည်ကား ဝင်တော်မူပြီ ဟု ဆိုလိုသည်။ သို့သော် မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုစဉ်က မဝင်ရသေးချေ။ “ဝင်အံ့” ဟု တောအုပ်မှ ထွက်တော်မူသောကြောင့် “ဝင်တော်မူပြီ” ဟု မိန့်တော်မူခြင်းဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် “ရွာသို့ သွားအံ့” ဟု ထွက်လာသောသူသည် ထိုရွာသို့ မရောက်သေးသော်လည်း “ဘယ်သူ ဘယ်ဝါ ဘယ်သွားသလဲ” ဟု မေးလျှင် “ရွာသို့ သွားပြီ” ဟု ပြောစမှတ်ပြုသကဲ့သို့ပင် ဖြစ်သည်။ “ဧတဒဟောသိ” ဟူသည်မှာ ရွာအနီး၌ ရပ်တော်မူလျက် နေကို ကြည့်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားအား ဤသို့သော အကြံတော် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကို ဆိုသည်။ “အတိပ္ပဂေါ ခေါ” ဟူသည်မှာ အလွန်စောလွန်းသေး၏၊ ဒါယကာအိမ်တို့၌ ယာဂုနှင့် ဆွမ်းတို့ မပြီးသေးဟု အနက်ရသည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် အချိန်အခါကို မသိဘဲ ထွက်တော်မူသလောဟူမူ— မသိဘဲ ထွက်တော်မူသည် မဟုတ်ပေ။ စင်စစ်သော်ကား မြတ်စွာဘုရားသည် မိုးသောက်ယံအချိန်၌သာလျှင် ဉာဏ်တော်ကွန်ရက်ကို ဖြန့်ကျက်၍ လောကကို ကြည့်ရှုတော်မူသောအခါ ဉာဏ်တော်ကွန်ရက်အတွင်းသို့ ဝင်လာသော ဘဂ္ဂဝအနွယ်ရှိသော အဝတ်ဝတ်သော ပရိဗိုဇ်ကို မြင်တော်မူ၍ “ယနေ့ ငါသည် ဤပရိဗိုဇ်အား ငါနှင့် ရှေးက ပြုဖူးသော အကြောင်းကို ဆောင်ယူကာ တရားဟောအံ့။ ထိုတရားစကားသည် သူ့အား ငါ့အပေါ်၌ ကြည်ညိုခြင်းကို ရရှိစေခြင်းဖြင့် အကျိုးရှိလိမ့်မည်” ဟု သိတော်မူသဖြင့် ပရိဗိုဇ်၏ အာရမ်သို့ ဝင်လိုသဖြင့် အလွန်စောစောကပင် ထွက်တော်မူခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ထိုအာရမ်သို့ ဝင်လိုသော ဆန္ဒဖြင့် ဤသို့ အကြံတော် ဖြစ်ပေါ်စေခြင်း ဖြစ်သည်။

2. Etadavocāti bhagavantaṃ disvā mānathaddhataṃ akatvā satthāraṃ paccuggantvā etaṃ etu kho, bhantetiādikaṃ vacanaṃ avoca. Imaṃ pariyāyanti imaṃ vāraṃ, ajja imaṃ āgamanavāranti attho. Kiṃ pana bhagavā pubbepi tattha gatapubboti? Na gatapubbo, lokasamudācāravasena pana evamāha. Lokiyā hi cirassaṃ āgatampi anāgatapubbampi manāpajātikaṃ āgataṃ disvā ‘‘kuto bhavaṃ āgato, cirassaṃ bhavaṃ āgato, kathaṃ te idhāgamanamaggo ñāto, kiṃ maggamūḷhosī’’tiādīni vadanti. Tasmā ayampi lokasamudācāravasena evamāhāti veditabbo. Idamāsananti attano nisinnāsanaṃ papphoṭetvā sampādetvā dadamāno evamāha. Sunakkhatto licchaviputtoti sunakkhatto nāma licchavirājaputto. So kira tassa gihisahāyo hoti, kālena kālaṃ tassa santikaṃ gacchati. Paccakkhātoti ‘‘paccakkhāmi dānāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ na dānāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ uddissa viharissāmī’’ti evaṃ paṭiakkhāto nissaṭṭho pariccatto.

၂. “ဧတဒဝေါစ” ဟူသည်ကား မြတ်စွာဘုရားကို မြင်၍ မာန်မာန ခက်ထန်ခြင်းကို မပြုဘဲ မြတ်စွာဘုရားအား ခရီးဦးကြိုဆိုလျက် “အရှင်ဘုရား၊ ကြွလာတော်မူပါ” အစရှိသော ဤစကားကို လျှောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ “ဤပရိယာယ်ကို” ဟူသည်မှာ ဤအလှည့်ကို၊ ယနေ့ ဤသို့ ကြွလာခြင်းအလှည့်ကို ဟု အနက်ရသည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် ရှေးကလည်း ထိုနေရာသို့ ကြွဖူးသလောဟူမူ— မကြွဖူးပေ။ သို့သော် လူတို့၏ အပြန်အလှန် ပြောဆိုရိုးစကားအတိုင်း ဤသို့ ပြောခြင်းဖြစ်သည်။ လူတို့သည် ကြာမြင့်မှ ရောက်လာသူကို ဖြစ်စေ၊ တစ်ခါမျှ မလာဖူးသော်လည်း နှစ်သက်ဖွယ်ရှိသောသူ လာသည်ကို မြင်လျှင် ဖြစ်စေ “အရှင် ဘယ်ကလာသလဲ၊ အရှင် လာခဲလှပါဘိ၊ ဒီကိုလာတဲ့လမ်းကို ဘယ်လိုသိသလဲ၊ လမ်းမှားလာတာလား” စသည်ဖြင့် ပြောဆိုတတ်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ဤပရိဗိုဇ်သည်လည်း လူတို့၏ ပြောဆိုရိုးအတိုင်း ဤသို့ လျှောက်ထားခြင်းဖြစ်သည်ဟု သိအပ်သည်။ “ဤသည်ကား နေရာဖြစ်ပါသည်” ဟူသည်မှာ မိမိထိုင်နေသော နေရာကို ဖုန်ခါ၍ ကောင်းမွန်အောင် ပြင်ဆင်ပေးလျက် လျှောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ “သုနက္ခတ် လိစ္ဆဝီမင်းသား” ဟူသည်မှာ သုနက္ခတ်အမည်ရှိသော လိစ္ဆဝီမင်း၏ သားဖြစ်သည်။ ထိုမင်းသားသည် ထိုဘဂ္ဂဝပရိဗိုဇ်၏ လူဘဝက အဆွေခင်ပွန်းဖြစ်ခဲ့ဖူးပြီး အခါအားလျော်စွာ ထိုပရိဗိုဇ်ထံသို့ သွားလေ့ရှိသည်ဟု ဆိုသည်။ “စွန့်ပယ်အပ်ပြီ” ဟူသည်မှာ “အရှင်ဘုရား၊ ယခုအခါ အကျွန်ုပ်သည် မြတ်စွာဘုရားကို စွန့်ပယ်ပါ၏။ အရှင်ဘုရား၊ ယခုအခါ အကျွန်ုပ်သည် မြတ်စွာဘုရားကို ရည်ညွှန်း၍ မနေတော့ပါ” ဟု ဤသို့ ငြင်းပယ်ခြင်း၊ စွန့်လွှတ်ခြင်း၊ စွန့်ပယ်ခြင်း ဖြစ်သည်။

3. Bhagavantaṃ uddissāti bhagavā me satthā ‘‘bhagavato ahaṃ ovādaṃ paṭikaromī’’ti evaṃ apadisitvā. Ko santo kaṃ paccācikkhasīti yācako vā yācitakaṃ paccācikkheyya, yācitako vā yācakaṃ. Tvaṃ pana neva yācako na yācitako, evaṃ sante, moghapurisa, ko santo ko samāno kaṃ paccācikkhasīti dasseti. Passa moghapurisāti passa tucchapurisa. Yāvañca te idaṃ aparaddhanti yattakaṃ idaṃ tava aparaddhaṃ, yattako te aparādho tattako dosoti evāhaṃ bhaggava tassa dosaṃ āropesinti dasseti.

၃. “မြတ်စွာဘုရားကို ရည်ညွှန်း၍” ဟူသည်မှာ “မြတ်စွာဘုရားသည် ငါ၏ဆရာ ဖြစ်တော်မူ၏၊ ငါသည် မြတ်စွာဘုရား၏ အဆုံးအမကို လိုက်နာအံ့” ဟု ဤသို့ ရည်ညွှန်းခြင်း ဖြစ်သည်။ “အဘယ်သူဖြစ်၍ အဘယ်သူကို စွန့်ပယ်သနည်း” ဟူသည်မှာ တောင်းပန်သူက တောင်းပန်အပ်သူကို စွန့်ပယ်ရာ၏၊ သို့မဟုတ် တောင်းပန်အပ်သူက တောင်းပန်သူကို စွန့်ပယ်ရာ၏။ သင်မူကား တောင်းပန်သူလည်း မဟုတ်၊ တောင်းပန်အပ်သူလည်း မဟုတ်ပေ။ ထိုသို့ဖြစ်ပါလျက် အချည်းနှီးသောယောက်ျား၊ သင်သည် အဘယ်သူဖြစ်၍ အဘယ်သူကို ငြင်းပယ်စွန့်လွှတ်သနည်းဟု ပြလိုရင်းဖြစ်သည်။ “ရှုလော့၊ အချည်းနှီးသောယောက်ျား” ဟူသည်မှာ မဂ်ဖိုလ်မှ ကင်းဆိတ်သော ယောက်ျား၊ ရှုလော့ဟု ဆိုလိုသည်။ “သင့်အား ဤအပြစ်သည် အဘယ်မျှလောက် ချွတ်ယွင်းသနည်း” ဟူသည်မှာ သင့်၌ ဤချွတ်ယွင်းချက် မည်မျှရှိသနည်း၊ သင့်၌ ချွတ်ယွင်းချက် မည်မျှရှိသနည်း၊ ထိုမျှလောက် အပြစ်ရှိသည်ဟု “ဘဂ္ဂဝ၊ ငါသည် ထိုသူအား အပြစ်တင်ခဲ့၏” ဟု ပြလိုရင်းဖြစ်သည်။

4. Uttarimanussadhammāti pañcasīladasasīlasaṅkhātā manussadhammāuttari. Iddhipāṭihāriyanti iddhibhūtaṃ pāṭihāriyaṃ. Kate vāti katamhi vā. Yassatthāyāti yassa dukkhakkhayassa atthāya. So niyyāti takkarassāti [Pg.3] so dhammo takkarassa yathā mayā dhammo desito, tathā kārakassa sammā paṭipannassa puggalassa sabbavaṭṭadukkhakkhayāya amatanibbānasacchikiriyāya gacchati, na gacchati, saṃvattati, na saṃvattatīti pucchati. Tatra sunakkhattāti tasmiṃ sunakkhatta mayā desite dhamme takkarassa sammā dukkhakkhayāya saṃvattamāne kiṃ uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriyaṃ kataṃ karissati, ko tena katena attho. Tasmiñhi katepi akatepi mama sāsanassa parihāni natthi, devamanussānañhi amatanibbānasampāpanatthāya ahaṃ pāramiyo pūresiṃ, na pāṭihāriyakaraṇatthāyāti pāṭihāriyassa niratthakataṃ dassetvā ‘‘passa, moghapurisā’’ti dutiyaṃ dosaṃ āropesi.

၄. “လူတို့၏တရားထက် လွန်မြတ်သောတရား” ဟူသည်မှာ ငါးပါးသီလ၊ ဆယ်ပါးသီလဟု ဆိုအပ်သော လူတို့၏ ကျင့်ဝတ်တရားထက် မြင့်မြတ်သောတရားကို ဆိုသည်။ “တန်ခိုးပြာဋိဟာ” ဟူသည်မှာ တန်ခိုးဖြစ်၍ဖြစ်သော ပြာဋိဟာတည်း။ “ပြုအပ်သည်ရှိသော်” ဟူသည်မှာ ပြုလုပ်အပ်သော်လည်းကောင်း ဟု ဆိုလိုသည်။ “အကြင်အကျိုးငှာ” ဟူသည်မှာ ဆင်းရဲကုန်ရာ နိဗ္ဗာန်အကျိုးငှာ ဖြစ်သည်။ “ထိုတရားသည် ကျင့်ဆောင်သူအား ဆင်းရဲကုန်ခြင်းသို့ ရောက်စေသလော” ဟူသည်မှာ ထိုတရားသည် ထိုတရားကို ကျင့်ဆောင်သူအား ငါဘုရား ဟောကြားတော်မူသည့်အတိုင်း လိုက်နာကျင့်ကြံသော၊ ကောင်းစွာကျင့်သော ပုဂ္ဂိုလ်အတွက် ဝဋ်ဆင်းရဲအားလုံး ကုန်ဆုံးစေရန်၊ အမြိုက်နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြုရန် ဖြစ်စေသလော၊ မဖြစ်စေသလော၊ အကျိုးပြုသလော၊ မပြုသလောဟု မေးတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ “သုနက္ခတ်၊ ထိုသို့ဖြစ်လျှင်” ဟူသည်မှာ သုနက္ခတ်၊ ငါဟောကြားအပ်သော တရားသည် ထိုအတိုင်း ကျင့်ဆောင်သောသူအား ဆင်းရဲကုန်ဆုံးခြင်းငှာ အကျိုးပြုနေပါလျက်၊ လူတို့၏တရားထက် လွန်မြတ်သော တန်ခိုးပြာဋိဟာကို ပြုခြင်းသည် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း။ ထိုသို့ပြုခြင်းဖြင့် သင့်အား အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း (အကျိုးမရှိပါဟု ဆိုလိုသည်)။ အကြောင်းမူကား ထိုပြာဋိဟာကို ပြုသည်ဖြစ်စေ၊ မပြုသည်ဖြစ်စေ ငါ၏ သာသနာတော် ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးခြင်း မရှိပေ။ ငါသည် နတ်၊ လူတို့အား အမြိုက်နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်စေခြင်းအကျိုးငှာ ပါရမီတော်တို့ကို ဖြည့်ကျင့်တော်မူခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး တန်ခိုးပြာဋိဟာ ပြုလုပ်ရန်အတွက် မဟုတ်ပေဟု ပြာဋိဟာ၏ အကျိုးမရှိပုံကို ပြတော်မူပြီးလျှင် “အချည်းနှီးသောယောက်ျား၊ ရှုလော့” ဟု ဒုတိယအကြိမ် အပြစ်တင်တော်မူခဲ့သည်။

5. Aggaññanti lokapaññattiṃ. ‘‘Idaṃ nāma lokassa agga’’nti evaṃ jānitabbampi aggaṃ mariyādaṃ na taṃ paññapetīti vadati. Sesamettha anantaravādānusāreneva veditabbaṃ.

၅. “အဂ္ဂည” ဟူသည်မှာ လောကပညတ်ကို ဆိုသည်။ “ဤသည်ကား လောက၏ အစဦးတည်း” ဟု ဤသို့ သိအပ်သော လောက၏ အစအဦး အပိုင်းအခြားကို ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် မပြဋ္ဌာန်းပေး ဟု ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤနေရာ၌ ကျန်ရှိသောစကားကို ရှေ့၌ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းသာလျှင် သိအပ်သည်။

6. Anekapariyāyena khoti idaṃ kasmā āraddhaṃ. Sunakkhatto kira ‘‘bhagavato guṇaṃ makkhessāmi, ‘‘dosaṃ paññapessāmī’’ti ettakaṃ vippalapitvā bhagavato kathaṃ suṇanto appatiṭṭho niravo aṭṭhāsi.

၆. “အနေကပရိယာယေန ခေါ” ဟူသော ဤစကားကို အဘယ်ကြောင့် အစပျိုးတော်မူသနည်း။ ကြားရသည်မှာ သုနက္ခတ်သည် “ငါသည် မြတ်စွာဘုရား၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ဖျက်ဆီးအံ့၊ အပြစ်ကို ဖော်ထုတ်အံ့” ဟု နှလုံးသွင်းကာ ဤမျှလောက်သော စကားတို့ကို မြည်တမ်းပြီးလျှင် မြတ်စွာဘုရား၏ စကားတော်ကို ကြားနာရသောအခါ ကိုးကွယ်ရာမရှိ၊ အသံမထွက်နိုင်ဘဲ ဆွံ့အလျက် ရပ်တည်နေခဲ့ရလေသည်။

Atha bhagavā – ‘‘sunakkhatta, evaṃ tvaṃ makkhibhāve ṭhito sayameva garahaṃ pāpuṇissasī’’ti makkhibhāve ādīnavadassanatthaṃ anekapariyāyenātiādimāha. Tattha anekapariyāyenāti anekakāraṇena. Vajjigāmeti vajjirājānaṃ gāme, vesālīnagare no visahīti nāsakkhi. So avisahantoti so sunakkhatto yassa pubbe tiṇṇaṃ ratanānaṃ vaṇṇaṃ kathentassa mukhaṃ nappahoti, so dāni teneva mukhena avaṇṇaṃ katheti, addhā avisahanto asakkonto brahmacariyaṃ carituṃ attano bālatāya avaṇṇaṃ kathetvā hīnāyāvatto. Buddho pana subuddhova, dhammo svākkhātova, saṅgho suppaṭipannova. Evaṃ tīṇi ratanāni thomentā manussā tuyheva dosaṃ dassessantīti. Iti kho teti evaṃ kho te, sunakkhatta, vattāro bhavissanti. Tato evaṃ dose uppanne satthā atītānāgate appaṭihatañāṇo, mayhaṃ evaṃ doso uppajjissatīti jānantopi puretaraṃ na kathesīti vattuṃ na lacchasīti dasseti. Apakkamevāti [Pg.4] apakkamiyeva, apakkanto vā cutoti attho. Yathā taṃ āpāyikoti yathā apāye nibbattanāraho satto apakkameyya, evameva apakkamīti attho.

ထိုသို့ သုနက္ခတ်သည် ဆိတ်ဆိတ်နေသောအခါတွင် မြတ်စွာဘုရားသည် "သုနက္ခတ်၊ သင်သည် ဤသို့ ကျေးဇူးကို ချေဖျက်သည့်အဖြစ်၌ တည်နေပါက မိမိကိုယ်တိုင်ပင် ပစ္စုပ္ပန်မျက်မှောက်၌ ကဲ့ရဲ့ခြင်းသို့ ရောက်လတ္တံ့" ဟု ကျေးဇူးချေဖျက်ခြင်း၏ အပြစ်ကို ပြခြင်းငှာ "အထူးထူးသော အကြောင်းဖြင့်" အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၌ "အထူးထူးသော အကြောင်းဖြင့်" ဟူသည်မှာ များစွာသော အကြောင်းဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဝဇ္ဇီရွာ၌" ဟူသည်မှာ ဝဇ္ဇီမင်းတို့၏ရွာဖြစ်သော ဝေသာလီပြည်၌ ဖြစ်သည်။ "မစွမ်းနိုင်" ဟူသည်မှာ မတတ်နိုင် ဟူလို။ "မစွမ်းနိုင်သဖြင့်" ဟူသည်မှာ ထိုသုနက္ခတ်သည် ရှေး၌ ရတနာသုံးပါး၏ ကျေးဇူးကို ချီးမွမ်းပြောဆိုရာတွင် ခံတွင်းပင် မလောက်မဆံ့နိုင်အောင် ပြောဆိုခဲ့သော်လည်း ယခုအခါတွင်မူ ထိုရတနာသုံးပါးတို့၏ ကျေးဇူးကို ပြောဆိုခဲ့သော ခံတွင်းဖြင့်ပင်လျှင် ကျေးဇူးမဲ့ ကဲ့ရဲ့စကားကို ဆိုပြန်၏။ စင်စစ်သော်ကား မြတ်သောအကျင့်ကို မကျင့်နိုင်သဖြင့် မိမိ၏မိုက်မဲမှုကြောင့် ကဲ့ရဲ့ပြစ်တင်စကားကို ဆို၍ လူထွက်လေပြီ (သို့မဟုတ် ယုတ်ညံ့သောသူ၏အဖြစ်သို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိလေပြီ)။ "မြတ်စွာဘုရားသည် ကောင်းစွာ သိတော်မူသော ဘုရားသာလျှင် ဖြစ်တော်မူ၏၊ တရားတော်သည်လည်း ကောင်းစွာ ဟောတော်မူအပ်သော တရားသာလျှင် ဖြစ်တော်မူ၏၊ သံဃာတော်သည်လည်း ကောင်းစွာ ကျင့်တော်မူသော သံဃာသာလျှင် ဖြစ်တော်မူ၏" ဟု ဤသို့ ရတနာသုံးပါးကို ချီးမွမ်းကြကုန်သော လူတို့သည် သင့်အားသာ အပြစ်ကို ပြကြကုန်လတ္တံ့။ "သင့်အား ဤသို့လျှင်" ဟူသည်မှာ "သုနက္ခတ်၊ သင့်အား ဤသို့ ကဲ့ရဲ့ပြစ်တင် ပြောဆိုကြကုန်လတ္တံ့" ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုသို့ သူတစ်ပါးတို့ ကဲ့ရဲ့ပြစ်တင်ခြင်းဟူသော အပြစ် ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ၌ "မြတ်စွာဘုရားသည် အတိတ်၊ အနာဂတ်၌ အပိတ်အပင် အဆီးအတားမရှိသော ဉာဏ်တော် ရှိတော်မူပါလျက်လည်း ငါ့အား ဤကဲ့သို့သော အပြစ် ဖြစ်လတ္တံ့သည်ကို သိတော်မူပါလျက် ရှေးဦးစွာကပင် အဘယ်ကြောင့် မမိန့်ကြားသနည်း" ဟု မြတ်စွာဘုရားကို စွပ်စွဲပြောဆိုရန် အခွင့်မရစေခြင်းငှာ ဤအနက်သဘောကို ပြတော်မူသည်။ "ဖဲလေသည်သာလျှင်တည်း" ဟူသည်မှာ ဖဲခွာသွားခြင်း (သို့မဟုတ်) ရွေ့လျောသွားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "အပါယ်သို့ ကျရောက်ထိုက်သော သတ္တဝါကဲ့သို့" ဟူသည်မှာ အပါယ်ဘုံ၌ ဖြစ်ထိုက်သော သတ္တဝါသည် ဖဲခွာသွားရာသကဲ့သို့ ထိုနည်းတူစွာပင် ဖဲခွာသွားလေပြီ ဟု အနက်ရသည်။

Korakkhattiyavatthuvaṇṇanā

ကောရက္ခတ္တိယဝတ္ထုအဖွင့်

7. Ekamidāhanti iminā kiṃ dasseti? Idaṃ suttaṃ dvīhi padehi ābaddhaṃ iddhipāṭihāriyaṃ na karotīti ca aggaññaṃ na paññapetīti ca. Tattha ‘‘aggaññaṃ na paññapetī’’ti idaṃ padaṃ suttapariyosāne dassessati. ‘‘Pāṭihāriyaṃ na karotī’’ti imassa pana padassa anusandhidassanavasena ayaṃ desanā āraddhā.

၇. "ဧကမိဒါဟံ" ဟူသော ဤစကားဖြင့် အဘယ်ကို ပြတော်မူသနည်း။ ဤပါထိကသုတ်သည် "တန်ခိုးပြာဋိဟာရိယကို မပြ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "အဦးအဖျားဖြစ်သော တရားကို မပြဋ္ဌာန်း" ဟူ၍လည်းကောင်း ဤနှစ်ပါးသော ဝါကျတို့နှင့် စပ်လျဉ်း၏။ ထိုနှစ်ပါးသော စကားတို့တွင် "အဦးအဖျားဖြစ်သော တရားကို မပြဋ္ဌာန်း" ဟူသော ဤပုဒ်ကို သုတ်၏အဆုံး၌ ပြလတ္တံ့။ "တန်ခိုးပြာဋိဟာရိယကို မပြ" ဟူသော ဤပုဒ်၏ အနုသန္ဓေကို ပြခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ဤဒေသနာတော်ကို အားထုတ်တော်မူအပ်၏ ဟု ဤအနက်သဘောကို ပြသည်။

Tattha ekamidāhanti ekasmiṃ ahaṃ. Samayanti samaye, ekasmiṃ kāle ahanti attho. Thūlūsūti thūlū nāma janapado, tattha viharāmi. Uttarakā nāmāti itthiliṅgavasena uttarakāti evaṃnāmako thūlūnaṃ janapadassa nigamo, taṃ nigamaṃ gocaragāmaṃ katvāti attho. Aceloti naggo. Korakkhattiyoti antovaṅkapādo khattiyo. Kukkuravatikoti samādinnakukkuravato sunakho viya ghāyitvā khādati, uddhanantare nipajjati, aññampi sunakhakiriyameva karoti. Catukkuṇḍikoti catusaṅghaṭṭito dve jāṇūni dve ca kappare bhūmiyaṃ ṭhapetvā vicarati. Chamānikiṇṇanti bhūmiyaṃ nikiṇṇaṃ pakkhittaṃ ṭhapitaṃ. Bhakkhasanti bhakkhaṃ yaṃkiñci khādanīyaṃ bhojanīyaṃ. Mukhenevāti hatthena aparāmasitvā khādanīyaṃ mukheneva khādati, bhojanīyampi mukheneva bhuñjati. Sādhurūpoti sundararūpo. Ayaṃ samaṇoti ayaṃ arahataṃ samaṇo ekoti. Tattha vatāti patthanatthe nipāto. Evaṃ kirassa patthanā ahosi ‘‘iminā samaṇena sadiso añño samaṇo nāma natthi, ayañhi appicchatāya vatthaṃ na nivāseti, ‘esa papañco’ti maññamāno bhikkhābhājanampi na pariharati, chamānikiṇṇameva khādati, ayaṃ samaṇo nāma. Mayaṃ pana kiṃ samaṇā’’ti? Evaṃ sabbaññubuddhassa pacchato carantova imaṃ pāpakaṃ vitakkaṃ vitakkesi.

ထိုစကား၌ "ဧကမိဒါဟံ" ဟူသည်မှာ ငါသည် တစ်ခုသောအခါ၌ (တစ်ပါးသော အခါ၌) ဟူသော အနက် ဖြစ်၏။ "ထူလူသု" ဟူသော ပုဒ်၌ "ထူလူ" မည်သည်မှာ ဇနပုဒ် ဖြစ်၏။ ထိုဇနပုဒ်၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၏။ "ဥတ္တရကာ" မည်သည်ကား ဣတ္ထိလိင်အစွမ်းဖြင့် ဥတ္တရကာဟု အမည်ရှိသော ထူလူမင်းသားတို့၏ ဇနပုဒ်၌ရှိသော နိဂုံး (မြို့ငယ်) ဖြစ်၏။ ထိုနိဂုံးကို ဆွမ်းခံရွာပြု၍ သီတင်းသုံးတော်မူ၏ ဟူသော အနက် ဖြစ်၏။ "အစေလက" ဟူသည်မှာ အဝတ်မရှိသော အချည်းနှီးသောသူ ဖြစ်၏။ "ကောရက္ခတ္တိယ" ဟူသည်မှာ အတွင်းသို့ ကောက်သောခြေရှိသော မင်းမျိုးဖြစ်၏။ "ခွေးအကျင့်ရှိသူ" ဟူသည်မှာ ဆောက်တည်အပ်သော ခွေးအကျင့်ရှိသောကြောင့် ခွေးကဲ့သို့ နမ်း၍ စား၏။ ခုံလောက်ကြား၌ အိပ်၏။ ထိုမှတစ်ပါးလည်း ခွေးတို့ ပြုမူတတ်သော လေးဘက်ထောက်၍သွားခြင်း၊ လက်ဝဲခြေမြှောက်၍ ကျင်ငယ်စွန့်ခြင်း စသည်တို့ကို ပြုလုပ်၏။ "လေးဘက်ထောက်သူ" ဟူသည်မှာ ဒူးနှစ်ဖက်နှင့် တံတောင်ဆစ်နှစ်ဖက်တို့ကို မြေ၌ထောက်၍ သွားလာလှည့်လည်တတ်၏။ "မြေ၌ချထားအပ်သော" ဟူသည်မှာ မြေပေါ်၌ ချထားသော (သွန်ထားသော) ဟူလို။ "စားတတ်၏" ဟူသည်မှာ အမှတ်မရှိသော ခဲဖွယ်ဘောဇဉ်ကို စားတတ်၏ ဟူလို။ "ခံတွင်းဖြင့်သာ" ဟူသည်မှာ လက်ဖြင့် မကိုင်တွယ်ဘဲ ခဲဖွယ်ကို ခံတွင်းဖြင့်သာ ကိုက်ခဲစားတတ်၏။ ဘောဇဉ်ကိုလည်း ခံတွင်းဖြင့်သာ စားတတ်၏။ "သာဓုရူပ" ဟူသည်မှာ ကောင်းသောသဘော ရှိသည်ဖြစ်၍ "ဤရဟန်းသည် ရဟန္တာတို့တွင် တစ်ပါးသော ရဟန်းတည်း" ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုစကား၌ "ဝတ" ဟူသောပုဒ်သည် ချီးမွမ်းခြင်း (တောင့်တခြင်း) အနက်ရှိသော နိပါတ်ဖြစ်၏။ ထိုသုနက္ခတ်အား "ဤရဟန်းနှင့် တူသော အခြားရဟန်းမည်သည် မရှိ၊ ဤရဟန်းသည် အလိုနည်းသောကြောင့် အဝတ်ကို မဝတ်ဆင်၊ 'အဝတ်ဝတ်ခြင်းသည် ကြန့်ကြာသောအမှုတည်း' ဟု အောက်မေ့သဖြင့် ဆွမ်းစားခွက်ကိုလည်း မဆောင်၊ မြေပေါ်၌ ချထားသော ခဲဖွယ်ဘောဇဉ်ကိုသာ စားတတ်၏။ ဤသူသည်သာ စင်စစ် ရဟန်းမည်၏။ ငါတို့သည်ကား အဘယ်မှာ ရဟန်းမည်ပါအံ့နည်း" ဟု ဤသို့ တောင့်တခြင်း ဖြစ်သတတ်။ ဤသို့လျှင် သဗ္ဗညုဘုရားရှင်၏ နောက်တော်သို့ လိုက်ပါလျက်ပင်လျှင် ဤယုတ်မာသော အကြံကို ကြံစည်မိလေ၏။

Etadavocāti bhagavā kira cintesi ‘‘ayaṃ sunakkhatto pāpajjhāsayo, kiṃ nu imaṃ disvā cintesī’’ti? Athevaṃ cintento tassa ajjhāsayaṃ viditvā ‘‘ayaṃ moghapuriso mādisassa sabbaññuno pacchato āgacchanto [Pg.5] acelaṃ arahāti maññati, idheva dānāyaṃ bālo niggahaṃ arahatī’’ti anivattitvāva etaṃ tvampi nāmātiādivacanamavoca. Tattha tvampi nāmāti garahatthe pikāro. Garahanto hi naṃ bhagavā ‘‘tvampi nāmā’’ti āha. ‘‘Tvampi nāma evaṃ hīnajjhāsayo, ahaṃ samaṇo sakyaputtiyoti evaṃ paṭijānissasī’’ti ayañhettha adhippāyo. Kiṃ pana maṃ, bhanteti mayhaṃ, bhante, kiṃ gārayhaṃ disvā bhagavā ‘‘evamāhā’’ti pucchati. Athassa bhagavā ācikkhanto ‘‘nanu te’’tiādimāha. Maccharāyatīti ‘‘mā aññassa arahattaṃ hotū’’ti kiṃ bhagavā evaṃ arahattassa maccharāyatīti pucchati. Na kho ahanti ahaṃ, moghapurisa, sadevakassa lokassa arahattappaṭilābhameva paccāsīsāmi, etadatthameva me bahūni dukkarāni karontena pāramiyo pūritā, na kho ahaṃ, moghapurisa, arahattassa maccharāyāmi. Pāpakaṃ diṭṭhigatanti na arahantaṃ arahāti, arahante ca anarahantoti evaṃ tassa diṭṭhi uppannā. Taṃ sandhāya ‘‘pāpakaṃ diṭṭhigata’’nti āha. Yaṃ kho panāti yaṃ etaṃ acelaṃ evaṃ maññasi. Sattamaṃ divasanti sattame divase. Alasakenāti alasakabyādhinā. Kālaṅkarissatīti uddhumātaudaro marissati.

မြတ်စွာဘုရားသည် "ဤသုနက္ခတ်သည် ယုတ်မာသော အလိုရှိသည်ဖြစ်၍ ဤကောရက္ခတ္တိယကို မြင်သော် အဘယ်သို့ ကြံစည်သနည်း" ဟု ကြံစည်တော်မူ၏။ ထိုသို့ ကြံစည်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် သုနက္ခတ်၏ စိတ်အလိုကို သိတော်မူ၍ "ဤအချည်းနှီးသော ယောက်ျားသည် ငါကဲ့သို့သော သဗ္ဗညုဘုရားရှင်၏ နောက်တော်သို့ လိုက်ပါပါလျက် အဝတ်မရှိသော ပရိဗိုဇ်ကို ရဟန္တာဟု မှတ်ထင်ဘိ၏၊ ယခုပင်လျှင် ဤငမိုက်သည် ဤအရပ်၌ပင် နှိပ်ကွပ်ခြင်းကို ထိုက်၏" ဟု ဆုတ်နစ်တော်မမူဘဲ "သင်သည်လည်း" အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၌ "သင်သည်လည်း" ဟူသော ပုဒ်၌ "ပိ" အက္ခရာသည် ကဲ့ရဲ့ခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုသုနက္ခတ်ကို ကဲ့ရဲ့တော်မူသဖြင့် "သင်သည်လည်း" ဟူသော စကားကို မိန့်တော်မူ၏။ "ယုတ်မာသောအလိုရှိသော သင်ကဲ့သို့သောသူသည်လည်း ငါ့ကို သာကီဝင်မင်းသား ဘုရားဖြစ်သော ရဟန်းဟူ၍ ဤသို့ ဝန်ခံဘိ၏တကား" ဟု ဤသည်မှာ ဤစကားရပ်၌ မြတ်စွာဘုရား၏ အလိုတော်တည်း။ "အရှင်ဘုရား၊ အကျွန်ုပ်၏ အဘယ်ကဲ့ရဲ့အပ်သောအဖြစ်ကို မြင်၍ မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ မိန့်တော်မူသနည်း" ဟု မေးလျှောက်၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ၎င်းအား ပြောကြားလိုသဖြင့် "သင့်အား ... မဟုတ်ပါလော" အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူ၏။ "ဝန်တိုသလော" ဟူသည်မှာ "သူတစ်ပါးအား အရဟတ္တဖိုလ် မဖြစ်ပါစေလင့်" ဟု မြတ်စွာဘုရားသည် အရဟတ္တဖိုလ်အပေါ်၌ ဤသို့ ဝန်တိုတော်မူသလော ဟု မေးမြန်းခြင်းတည်း။ "ငါသည် ဝန်တိုသည်မဟုတ်" ဟူသည်မှာ "အချည်းနှီးသောယောက်ျား၊ ငါသည် နတ်နှင့်တကွသော လောကသားတို့၏ အရဟတ္တဖိုလ် ရရှိခြင်းကိုသာ တောင့်တတော်မူ၏။ ဤအရဟတ္တဖိုလ် အကျိုးငှာသာလျှင် ငါသည် များစွာသော ပြုနိုင်ခဲသော အမှုတို့ကို ပြုလျက် ပါရမီတော်တို့ကို ဖြည့်ကျင့်တော်မူခဲ့၏။ အချည်းနှီးသောယောက်ျား၊ ငါသည် အရဟတ္တဖိုလ်၌ ဝန်တိုသည် မဟုတ်ပါ" ဟု ဆိုလိုသည်။ "ယုတ်မာသော မိစ္ဆာအယူ" ဟူသည်မှာ ရဟန္တာမဟုတ်သူကို ရဟန္တာဟူ၍လည်းကောင်း၊ ရဟန္တာတို့ကို ရဟန္တာမဟုတ်ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့ သုနက္ခတ်အား မိစ္ဆာအယူ ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထိုမိစ္ဆာအယူကို ရည်ညွှန်း၍ "ယုတ်မာသော မိစ္ဆာအယူ" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "အကြင်အစေလကကို" ဟူသည်မှာ ဤအဝတ်မရှိသော ပရိဗိုဇ်ကို ဤသို့ မှတ်ထင်သည်ကို ဆိုလိုသည်။ "ခုနစ်ရက်မြောက်သောနေ့၌" ဟူသည်မှာ ခုနစ်ရက်မြောက်သော နေ့၌ ဟု ဆိုလိုသည်။ "အစာမကျေသောအနာဖြင့်" ဟူသည်မှာ အစာမကျေသောရောဂါ (သို့မဟုတ် စာပိုးနင့်သောအနာ) ဖြင့်။ "ကွယ်လွန်လတ္တံ့" ဟူသည်မှာ ဖူးဖူးရောင်သောဝမ်းရှိသည်ဖြစ်၍ သေလတ္တံ့ ဟု ဆိုလိုသည်။

Kālakañcikāti tesaṃ asurānaṃ nāmaṃ. Tesaṃ kira tigāvuto attabhāvo appamaṃsalohito purāṇapaṇṇasadiso kakkaṭakānaṃ viya akkhīni nikkhamitvā matthake tiṭṭhanti, mukhaṃ sūcipāsakasadisaṃ matthakasmiṃyeva hoti, tena oṇamitvā gocaraṃ gaṇhanti. Bīraṇatthambaketi bīraṇatiṇatthambo tasmiṃ susāne atthi, tasmā taṃ bīraṇatthambakanti vuccati.

"ကာလကဉ္စိက" ဟူသည်မှာ ထိုပြိတ္တာအသုရာတို့၏ အမည်တည်း။ ထိုကာလကဉ္စိက အသုရာတို့၏ ကိုယ်ခန္ဓာအတ္တဘောသည် သုံးဂါဝုတ် (ခြောက်မိုင်ခန့်) ရှိသတတ်။ အသားအသွေး အနည်းငယ်သာ ရှိ၍ သစ်ရွက်ခြောက် ရော်ရော်နှင့် တူသတတ်။ ပုဇွန်တို့၏ မျက်စိများ ပြူးထွက်နေသကဲ့သို့ ၎င်းတို့၏ မျက်စိများသည်လည်း ဦးခေါင်းထိပ်၌ ပြူးထွက်၍ တည်ရှိကုန်၏။ ခံတွင်းသည် အပ်နဖားတွင်းကဲ့သို့ ကျဉ်းမြောင်းပြီး ဦးခေါင်းထိပ်၌သာ ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် ခေါင်းကို ညွတ်၍ အစာကို ရှာဖွေစားသောက်ကြရကုန်၏။ "ဗီရဏတ္ထမ္ဗက၌" ဟူသည်မှာ ထိုသင်းချိုင်း၌ ပြိတ်မြက်ချုံ ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုသင်းချိုင်းကို ဗီရဏတ္ထမ္ဗကဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။

Tenupasaṅkamīti bhagavati ettakaṃ vatvā tasmiṃ gāme piṇḍāya caritvā vihāraṃ gate vihārā nikkhamitvā upasaṅkami. Yena tvanti yena kāraṇena tvaṃ. Yasmāpi bhagavatā byākato, tasmāti attho. Mattaṃ mattanti pamāṇayuttaṃ pamāṇayuttaṃ. ‘‘Mantā mantā’’tipi pāṭho, paññāya upaparikkhitvā upaparikkhitvāti attho. Yathā samaṇassa gotamassāti yathā samaṇassa gotamassa micchā vacanaṃ assa, tathā kareyyāsīti āha. Evaṃ vutte acelo sunakho viya uddhanaṭṭhāne nipanno sīsaṃ ukkhipitvā akkhīni ummīletvā olokento kiṃ kathesi ‘‘samaṇo nāma [Pg.6] gotamo amhākaṃ verī visabhāgo, samaṇassa gotamassa uppannakālato paṭṭhāya mayaṃ sūriye uggate khajjopanakā viya jātā. Samaṇo gotamo amhe, evaṃ vācaṃ vadeyya aññathā vā. Verino pana kathā nāma tacchā na hoti, gaccha tvaṃ ahamettha kattabbaṃ jānissāmī’’ti vatvā punadeva nipajji.

‘Tenupasaṅkami’ ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရားသည် ‘သုနက္ခတ်... ထိုဘုံ၌ ဖြစ်၏’ ဟူသော ဤမျှလောက်သော စကားကို မိန့်တော်မူ၍၊ ထိုဥတ္တရကရွာ၌ ဆွမ်းအလို့ငှာ လှည့်လည်ပြီးလျှင် ကျောင်းတော်သို့ ကြွတော်မူသောအခါ (သုနက္ခတ်သည်) ကျောင်းမှ ထွက်၍ (ကောရက္ခတ္တိယထံသို့) ချဉ်းကပ်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘Yena tvaṃ’ ဟူသည်မှာ အကြင်အကြောင်းကြောင့် သင်သည် (မြတ်စွာဘုရား၏ ဗျာဒိတ်တော်ကို ခံရသနည်း)၊ ထိုကြောင့်... ဟု အနက်ရသည်။ ‘Mattaṃ mattaṃ’ ဟူသည်မှာ အတိုင်းအရှည်နှင့် ညီညွတ်သော ခဲဖွယ်ဘောဇဉ်ကို ဆိုလိုသည်။ ‘Mantā mantā’ ဟုလည်း ပါဌ်ရှိရာ၊ ပညာဖြင့် အဖန်ဖန် စူးစမ်းဆင်ခြင်၍ ဟု အနက်ရသည်။ ‘Yathā samaṇassa gotamassa’ ဟူသည်မှာ ရဟန်းဂေါတမ၏ စကား ချွတ်ယွင်းပျက်ပြားသွားစေရန် ထိုသို့သောနည်းဖြင့် ပြုလုပ်ပါလော့ဟု ပြောကြားခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုသို့ ပြောဆိုအပ်သည်ရှိသော်၊ ခွေးကဲ့သို့ ပြာပုံ (သို့မဟုတ်) ဖိုခနောက်နေရာ၌ လျောင်းစက်နေသော အဝတ်မဝတ်သော ကောရက္ခတ္တိယတက္ကတွန်းသည် ဦးခေါင်းကို မော့လျက် မျက်စိတို့ကို ဖွင့်ကြည့်ကာ ဤသို့ ပြောဆို၏ - ‘ရဟန်းဂေါတမဟူသည် ငါတို့၏ ရန်သူ၊ သဘောမတူသော ဆန့်ကျင်ဘက်ပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်၏။ ရဟန်းဂေါတမ ပေါ်ထွန်းလာသော အချိန်မှစ၍ ငါတို့သည် နေထွက်လာသောအခါ ပိုးစုန်းကြူးများကဲ့သို့ ဖြစ်သွားကြရသည်။ ရဟန်းဂေါတမသည် ငါတို့ကို ဤသို့သော စကားကိုလည်းကောင်း၊ ထိုမှတစ်ပါးသော စကားကိုလည်းကောင်း ပြောဆိုပေလိမ့်မည်။ သို့ရာတွင် ရန်သူ၏ စကားသည် ဘယ်သောအခါမျှ အမှန်မဖြစ်နိုင်။ သင်သွားပါတော့၊ ဤကိစ္စကို ငါကိုယ်တိုင် စီမံသိရှိပါလိမ့်မည်’ ဟု ပြောဆိုကာ တစ်ဖန် ပြန်လည်အိပ်စက်လေ၏။

8. Ekadvīhikāyāti ekaṃ dveti vatvā gaṇesi. Yathā tanti yathā asaddahamāno koci gaṇeyya, evaṃ gaṇesi. Ekadivasañca tikkhattuṃ upasaṅkamitvā eko divaso atīto, dve divasā atītāti ārocesi. Sattamaṃ divasanti so kira sunakkhattassa vacanaṃ sutvā sattāhaṃ nirāhārova ahosi. Athassa sattame divase eko upaṭṭhāko ‘‘amhākaṃ kulūpakasamaṇassa ajja sattamo divaso gehaṃ anāgacchantassa aphāsu nu kho jāta’’nti sūkaramaṃsaṃ pacāpetvā bhattamādāya gantvā purato bhūmiyaṃ nikkhipi. Acelo disvā cintesi ‘‘samaṇassa gotamassa kathā tacchā vā atacchā vā hotu, āhāraṃ pana khāditvā suhitassa me maraṇampi sumaraṇa’’nti dve hatthe jaṇṇukāni ca bhūmiyaṃ ṭhapetvā kucchipūraṃ bhuñji. So rattibhāge jīrāpetuṃ asakkonto alasakena kālamakāsi. Sacepi hi so ‘‘na bhuñjeyya’’nti cinteyya, tathāpi taṃ divasaṃ bhuñjitvā alasakena kālaṃ kareyya. Advejjhavacanā hi tathāgatāti.

၈. ‘Ekadvīhikāya’ ဟူသည်မှာ ‘တစ်ရက်၊ နှစ်ရက်’ ဟု ဆို၍ ရေတွက်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘Yathā taṃ’ ဟူသည်မှာ မယုံကြည်သော တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူသည် ရေတွက်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဘုရားရှင်၏ စကားတော်ကို မယုံကြည်သဖြင့် ရေတွက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ တစ်ရက်လျှင် သုံးကြိမ် ချဉ်းကပ်၍ ‘တစ်ရက် လွန်မြောက်ခဲ့ပြီ၊ နှစ်ရက် လွန်မြောက်ခဲ့ပြီ’ ဟု ပြောကြားလေသည်။ ‘Sattamaṃ divasaṃ’ ဟူသည်ကား ထိုကောရက္ခတ္တိယတက္ကတွန်းသည် သုနက္ခတ်၏ စကားကို ကြားရသဖြင့် ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး အစာမစားဘဲ နေခဲ့သည်ဟု ဆိုစမှတ်ပြုကြသည်။ ထိုအခါ ခုနစ်ရက်မြောက်သောနေ့၌ သူ၏ အလုပ်အကျွေး တစ်ယောက်သည် ‘ငါတို့အိမ်သို့ ကြွမလာသော ငါတို့ ကိုးကွယ်ရာရဟန်းသည် ယနေ့ ခုနစ်ရက်မြောက်ရှိပြီ၊ မကျန်းမမာ ဖြစ်နေလေသလော’ ဟု တွေးတောကာ ဝက်သားကို ချက်စေ၍ ဆွမ်းနှင့်တကွ ယူဆောင်သွားပြီးလျှင် သူ၏ရှေ့ မြေပြင်၌ ချထားလေ၏။ ကောရက္ခတ္တိယသည် မြင်လျှင် ‘ရဟန်းဂေါတမ၏ စကားသည် မှန်သည်ဖြစ်စေ၊ မှားသည်ဖြစ်စေ၊ ငါမူကား အာဟာရကို ဝအောင် စားသောက်ပြီးမှ သေရခြင်းက မြတ်လှပေ၏’ ဟု နှလုံးသွင်းကာ လက်နှစ်ဖက်နှင့် ဒူးနှစ်ဖက်တို့ကို မြေ၌ ထောက်၍ ဝမ်းပြည့်အောင် စားလေ၏။ ထိုသူသည် ညဉ့်အခါ၌ အစာမကြေနိုင်သဖြင့် အစာမကြေသော (သို့မဟုတ်) စားပိုးနင့်သောရောဂါဖြင့် ကွယ်လွန်လေ၏။ အကယ်၍ သူသည် ‘ငါမစားတော့အံ့’ ဟု တွေးကြံသော်လည်း၊ ဘုရားရှင်တို့မည်သည် စကားတော် နှစ်ခွမရှိ (အမှန်သာ မိန့်တော်မူတတ်) သောကြောင့် ထိုနေ့၌ပင် စားမိပြီး အစာမကြေသည့်ရောဂါဖြင့် ကွယ်လွန်ရမည်သာ ဖြစ်သည်။

Bīraṇatthambaketi titthiyā kira ‘‘kālaṅkato korakkhattiyo’’ti sutvā divasāni gaṇetvā idaṃ tāva saccaṃ jātaṃ, idāni naṃ aññattha chaḍḍetvā ‘‘musāvādena samaṇaṃ gotamaṃ niggaṇhissāmā’’ti gantvā tassa sarīraṃ valliyā bandhitvā ākaḍḍhantā ‘‘ettha chaḍḍessāma, ettha chaḍḍessāmā’’ti gacchanti. Gatagataṭṭhānaṃ aṅgaṇameva hoti. Te kaḍḍhamānā bīraṇatthambakasusānaṃyeva gantvā susānabhāvaṃ ñatvā ‘‘aññattha chaḍḍessāmā’’ti ākaḍḍhiṃsu. Atha nesaṃ valli chijjittha, pacchā cāletuṃ nāsakkhiṃsu. Te tatova pakkantā. Tena vuttaṃ – ‘‘bīraṇatthambake susāne chaḍḍesu’’nti.

‘Bīraṇatthambake’ ဟူသည်မှာ တိတ္ထိတို့သည် ‘ကောရက္ခတ္တိယ သေဆုံးလေပြီ’ ဟု ကြားသိရ၍ ရက်များကို ရေတွက်ကြည့်ကာ ‘ရဟန်းဂေါတမ၏ ဤစကားသည်ကား ဦးစွာ မှန်ကန်သွားလေပြီ။ ယခုအခါ ငါတို့သည် ဤတက္ကတွန်း၏ အလောင်းကို အခြားတစ်နေရာ၌ စွန့်ပစ်ပြီးလျှင် ရဟန်းဂေါတမအား မဟုတ်မမှန်သော စကားဖြင့် နှိပ်ကွပ်ကြကုန်အံ့’ ဟု ကြံစည်ကြပြီးလျှင်၊ သွား၍ သူ၏ အလောင်းကို နွယ်ကြိုးဖြင့် ချည်နှောင်ကာ ဆွဲငင်လျက် ‘ဤအရပ်၌ စွန့်ပစ်အံ့၊ ထိုအရပ်၌ စွန့်ပစ်အံ့’ ဟု ဆိုကာ သွားကြကုန်၏။ သို့သော် ရောက်လေရာရာ အရပ်သည် ကွင်းပြင်ကြီး ဖြစ်သွားလေသည်။ ထိုတိတ္ထိတို့သည် ဆွဲငင်သွားကြရာ ပြိတ်မြက်ချုံများရှိသော သင်းချိုင်းသို့သာ ရောက်ရှိသွားပြီး သုသာန်အဖြစ်ကို သိ၍ ‘အခြားတစ်နေရာ၌ စွန့်ပစ်အံ့’ ဟု ထပ်မံဆွဲငင်ကြသော်လည်း၊ နွယ်ကြိုးသည် ပြတ်တောက်သွားပြီးနောက် ထိုအလောင်းကို လှုပ်ရှားစေခြင်းငှာပင် မတတ်နိုင်ကြတော့သဖြင့် ထိုနေရာမှပင် ဖဲခွာသွားကြရလေသည်။ ထိုကြောင့် ‘ပြိတ်မြက်ချုံရှိသော သင်းချိုင်း၌ စွန့်ပစ်ကြကုန်၏’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

9. Tenupasaṅkamīti kasmā upasaṅkami? So kira cintesi ‘‘avasesaṃ tāva samaṇassa gotamassa vacanaṃ sameti, matassa pana uṭṭhāya aññena saddhiṃ kathanaṃ nāma natthi, handāhaṃ gantvā pucchāmi. Sace katheti, sundaraṃ. No [Pg.7] ce katheti, samaṇaṃ gotamaṃ musāvādena niggaṇhissāmī’’ti iminā kāraṇena upasaṅkami. Ākoṭesīti pahari. Jānāmi āvusoti matasarīraṃ uṭṭhahitvā kathetuṃ samatthaṃ nāma natthi, idaṃ kathaṃ kathesīti? Buddhānubhāvena. Bhagavā kira korakkhattiyaṃ asurayonito ānetvā sarīre adhimocetvā kathāpesi. Tameva vā sarīraṃ kathāpesi, acinteyyo hi buddhavisayo.

၉. ‘Tenupasaṅkami’ ဟူသော ပုဒ်၌ အဘယ်ကြောင့် ချဉ်းကပ်သနည်း။ ထိုသုနက္ခတ်သည် ‘ရဟန်းဂေါတမ၏ စကားသည် အလောင်းကောင် စကားပြောဆိုမည့် အချက်မှတစ်ပါး အခြားသော စကားအားလုံးသည် မှန်ကန်ညီညွတ်ပေပြီ။ သို့သော် သေလွန်ပြီးသော အလောင်းကောင်သည် ထ၍ အခြားသူနှင့် စကားပြောဆိုသည်ဟူသည် မရှိနိုင်။ ငါသွား၍ မေးမြန်းအံ့။ အကယ်၍ ပြောဆိုပါမူ ကောင်းပေ၏။ အကယ်၍ မပြောဆိုပါမူ ရဟန်းဂေါတမအား မုသာဝါဒဖြင့် နှိပ်ကွပ်အံ့’ ဟု ကြံစည်သောကြောင့် ချဉ်းကပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘Ākoṭesi’ ဟူသည်မှာ ပုတ်ခတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘Jānāmi āvuso’ ဟူသည်မှာ ‘သေပြီးသော အလောင်းကောင်သည် ထ၍ ပြောဆိုနိုင်စွမ်း မရှိပါဘဲလျက်၊ ဤအလောင်းကောင်သည် အဘယ်သို့ စကားပြောသနည်း’ ဟူသော အမေးဖြစ်သည်။ ဘုရားရှင်၏ အာနုဘော်တော်ကြောင့် ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် ကောရက္ခတ္တိယတက္ကတွန်းကို အသုရာဘုံမှ ခေါ်ဆောင်ကာ အလောင်းကောင်၌ ပူးကပ်စွဲမှီစေ၍ ပြောဆိုစေတော်မူသည် (သို့မဟုတ်) ထိုအလောင်းကောင်ကိုပင် ပြောဆိုစေတော်မူသည်။ စင်စစ် ဘုရားရှင်တို့၏ အရာသည် မကြံစည်အပ် (အစိန္တေယျ) ဖြစ်ပေသည်။

10. Tatheva taṃ vipākanti tassa vacanassa vipākaṃ tatheva, udāhu noti liṅgavipallāso kato, tatheva so vipākoti attho. Keci pana ‘‘vipakka’’ntipi paṭhanti, nibbattanti attho.

၁၀. ‘Tatheva taṃ vipākaṃ’ ဟူသည်မှာ ထိုစကား၏ အကျိုးသည် ငါဘုရား ဟောကြားတော်မူသည့်အတိုင်းပင် ဖြစ်သလော သို့မဟုတ် မဖြစ်သလောဟု မေးမြန်းခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤနေရာ၌ လိင်ဖလှယ်ခြင်း (ပုလ္လိင်ကို နပုံလိင်ပြုခြင်း) ပြုထားသဖြင့် ‘ထိုအကျိုးသည် ထိုအတိုင်းပင် ဖြစ်သလော’ ဟု အနက်ရသည်။ အချို့သော ဆရာတို့သည် ‘Vipakkaṃ’ ဟုလည်း ဖတ်ကြပြီး ‘ပြီးစီးခြင်း ဖြစ်သလော’ ဟု အနက်ရသည်။

Ettha ṭhatvā pāṭihāriyāni samānetabbāni. Sabbāneva hetāni pañca pāṭihāriyāni honti. ‘‘Sattame divase marissatī’’ti vuttaṃ, so tatheva mato, idaṃ paṭhamaṃ pāṭihāriyaṃ. ‘‘Alasakenā’’ti vuttaṃ, alasakeneva mato, idaṃ dutiyaṃ. ‘‘Kālakañcikesu nibbattissatī’’ti vuttaṃ, tattheva nibbatto, idaṃ tatiyaṃ. ‘‘Bīraṇatthambake susāne chaḍḍessantī’’ti vuttaṃ, tattheva chaḍḍito, idaṃ catutthaṃ. ‘‘Nibbattaṭṭhānato āgantvā sunakkhattena saddhiṃ kathessatī’’ti vutto, so kathesiyeva, idaṃ pañcamaṃ pāṭihāriyaṃ.

ဤနေရာ၌ ရပ်တန့်၍ ပြာဋိဟာများကို ပေါင်းစပ်ဆင်ခြင်အပ်ကုန်၏။ ဤပြာဋိဟာ အားလုံးတို့သည် ငါးပါးသော ပြာဋိဟာတို့ ဖြစ်ကြသည်။ ‘ခုနစ်ရက်မြောက်သောနေ့၌ သေလတ္တံ့’ ဟု မိန့်တော်မူသည့်အတိုင်း ထိုတက္ကတွန်းသည် သေဆုံးသွားခြင်းသည် ပထမပြာဋိဟာ ဖြစ်သည်။ ‘အစာမကြေသော ရောဂါဖြင့် သေလတ္တံ့’ ဟု မိန့်တော်မူသည့်အတိုင်း အစာမကြေသော ရောဂါဖြင့်သာ သေဆုံးခြင်းသည် ဒုတိယပြာဋိဟာ ဖြစ်သည်။ ‘ကာလကဉ္စိကပြိတ္တာတို့၌ ဖြစ်လတ္တံ့’ ဟု မိန့်တော်မူသည့်အတိုင်း ထိုဘုံ၌ ဖြစ်ရခြင်းသည် တတိယပြာဋိဟာ ဖြစ်သည်။ ‘ပြိတ်မြက်ချုံရှိသော သင်းချိုင်း၌ စွန့်ပစ်ကြကုန်လတ္တံ့’ ဟု မိန့်တော်မူသည့်အတိုင်း ထိုနေရာ၌ စွန့်ပစ်ခြင်းခံရခြင်းသည် စတုတ္ထပြာဋိဟာ ဖြစ်သည်။ ‘လားရာအရပ်မှ ပြန်လာ၍ သုနက္ခတ်နှင့် စကားပြောဆိုလတ္တံ့’ ဟု ဟောကြားသည့်အတိုင်း ထိုအလောင်းသည် အမှန်တကယ် စကားပြောဆိုခြင်းသည် ပဉ္စမပြာဋိဟာ ဖြစ်သည်။

Acelakaḷāramaṭṭakavatthuvaṇṇanā

အစေလကဠာရမဋ္ဋကဝတ္ထုအဖွင့်။

11. Kaḷāramaṭṭakoti nikkhantadantamattako. Nāmameva vā tassetaṃ. Lābhaggappattoti lābhaggaṃ patto, aggalābhaṃ pattoti vuttaṃ hoti. Yasaggappattoti yasaggaṃ aggaparivāraṃ patto. Vatapadānīti vatāniyeva, vatakoṭṭhāsā vā. Samattānīti gahitāni. Samādinnānīti tasseva vevacanaṃ. Puratthimena vesālinti vesālito avidūre puratthimāya disāya. Cetiyanti yakkhacetiyaṭṭhānaṃ. Esa nayo sabbattha.

၁၁. ‘Kaḷāramaṭṭaka’ ဟူသည်မှာ ပုံမှန်အတိုင်းအထက်သို့ ထွက်ပြူနေသော သွားရှိသူ သို့မဟုတ် ထိုအစေလတက္ကတွန်း၏ အမည်ရင်းသာ ဖြစ်သည်။ ‘Lābhaggappatta’ ဟူသည်မှာ မြတ်သော လာဘ်အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘Yasaggappatta’ ဟူသည်မှာ မြတ်သော အခြံအရံ (အကျော်အစော) ရှိသော အဖြစ်သို့ ရောက်ရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘Vatapadāni’ ဟူသည်မှာ ကျင့်ဝတ်များကိုလည်းကောင်း၊ ကျင့်ဝတ်အပိုင်းအခြားများကိုလည်းကောင်း ဆိုလိုသည်။ ‘Samattāni’ ဟူသည်မှာ ဆောက်တည်ယူအပ်ကုန်သော အရာများ ဖြစ်သည်။ ‘Samādinnāni’ ဟူသောပုဒ်သည် ‘Samattāni’ ဟူသောပုဒ်၏ ဝေဝုစ် (အဓိပ္ပာယ်တူပုဒ်) သာ ဖြစ်သည်။ ‘Puratthimena vesāliṃ’ ဟူသည်မှာ ဝေသာလီပြည်နှင့် မလှမ်းမကမ်း အရှေ့ဘက် အရပ်မျက်နှာ၌ ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘Cetiya’ ဟူသည်မှာ ပူဇော်ရာ ဘီလူးနတ်တို့ တည်ရှိရာနေရာ သို့မဟုတ် နတ်ကွန်းကို ဆိုလိုသည်။ နေရာတိုင်း၌ ဤနည်းအတိုင်း အဓိပ္ပာယ်ကို နားလည်အပ်၏။

12. Yena acelakoti bhagavato vattaṃ katvā yena acelo kaḷāramaṭṭako tenupasaṅkami. Pañhaṃ apucchīti gambhīraṃ tilakkhaṇāhataṃ pañhaṃ pucchi. Na sampāyāsīti na sammā ñāṇagatiyā pāyāsi, andho viya visamaṭṭhāne tattha tattheva pakkhali. Neva ādiṃ, na pariyosānamaddasa. Atha [Pg.8] vā ‘‘na sampāyāsī’’ti na sampādesi, sampādetvā kathetuṃ nāsakkhi. Asampāyantoti kabarakkhīni parivattetvā olokento ‘‘asikkhitakassa santike vuṭṭhosi, anokāsepi pabbajito pañhaṃ pucchanto vicarasi, apehi mā etasmiṃ ṭhāne aṭṭhāsī’’ti vadanto. Kopañca dosañca appaccayañca pātvākāsīti kuppanākāraṃ kopaṃ, dussanākāraṃ dosaṃ, atuṭṭhākārabhūtaṃ domanassasaṅkhātaṃ appaccayañca pākaṭamakāsi. Āsādimhaseti āsādiyimha ghaṭṭayimha. Mā vata no ahosīti aho vata me na bhaveyya. Maṃ vata no ahosītipi pāṭho. Tattha manti sāmivacanatthe upayogavacanaṃ, ahosi vata nu mamāti attho. Evañca pana cintetvā ukkuṭikaṃ nisīditvā ‘‘khamatha me, bhante’’ti taṃ khamāpesi. Sopi ito paṭṭhāya aññaṃ kiñci pañhaṃ nāma na pucchissasīti. Āma na pucchissāmīti. Yadi evaṃ gaccha, khamāmi teti taṃ uyyojesi.

၁၂. ထိုစကားရပ်၌ 'ယေန အစေလော' ဟူသည် မြတ်စွာဘုရားအား ဝတ်ပြုပြီးနောက် အစေလကဠာရမဋ္ဋက (ကဠာရမဋ္ဋကမည်သော တက္ကတွန်း) ရှိရာ အရပ်သို့ ချဉ်းကပ်ခဲ့၏။ 'ပဥှံ အပုစ္ဆိ' ဟူသည် နက်နဲသော လက္ခဏာရေးသုံးပါးနှင့် ယှဉ်သော ပြဿနာကို မေးခဲ့၏။ 'န သမ္ပါယာသိ' ဟူသည် ကောင်းစွာ ဉာဏ်ဖြင့် မရောက်နိုင်၊ မျက်စိမမြင်သော သူသည် မညီမညွတ်သောအရပ်၌ ချွတ်ချော်သကဲ့သို့ ထိုပြဿနာ၌ပင် ထပ်ခါထပ်ခါ ချွတ်ချော်ခဲ့၏။ ထိုပြဿနာ၏ အစကိုလည်း မမြင်၊ အဆုံးကိုလည်း မမြင်။ သို့မဟုတ် 'န သမ္ပါယာသိ' ဟူသည် ပြည့်စုံအောင် မဖြေဆိုနိုင်၊ ပြည့်စုံအောင် ဖြေဆိုရန် မစွမ်းနိုင်ခဲ့။ 'အသမ္ပါယန္တော' ဟူသည် တုန်လှုပ်သော မျက်စိတို့ကို လည်စေလျက် (မျက်လုံးပြူး မျက်လုံးပျက်ဖြင့်) ကြည့်ကာ 'သင်သည် မသင်ကြားဖူးသောသူ၏အနီး၌ တည်၏၊ ရဟန်းဖြစ်လျက် မသင့်တော်သောနေရာ၌လည်း ပြဿနာကို မေးမြန်းလျက် လှည့်လည်နေ၏၊ ဖဲသွားလော့၊ ဤနေရာ၌ မရပ်လင့်' ဟု ပြောဆိုလျက်၊ 'ကောပဉ္စ ဒေါသဉ္စ အပစ္စယဉ္စ ပါတွာကာသိ' ဟူသည် စိတ်ပျက်ပြားသော အခြင်းအရာဖြစ်သော အမျက် (ကောပ)၊ အာရုံကို ပြစ်မှားသော အခြင်းအရာဖြစ်သော ရန်ငြိုး (ဒေါသ) နှင့် မနှစ်သက်သော အခြင်းအရာဖြစ်၍ ဒေါမနဿဟူသော နှလုံးမသာယာခြင်း (အပစ္စယ) ကို ထင်ရှားစွာ ပြုခဲ့၏။ 'အာသာဒိမှသေ' ဟူသည် ထိပါးနှောင့်ယှက်မိလေပြီ။ 'မာ ဝတ နော အဟောသိ' ဟူသည် ငါ့အား စီးပွားမဲ့ခြင်း၊ ဆင်းရဲခြင်း မဖြစ်ပါမူကား ကောင်းလေစွ။ 'မံ ဝတ နော အဟောသိ' ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိ၏။ ထိုပါဌ်၌ 'မံ' ဟူသော ပုဒ်သည် သာမိသဒ္ဒါ (ဆဋ္ဌီဝိဘတ်) အနက်၌ရှိသော ဒုတိယဝိဘတ်ပုဒ်ဖြစ်၍ 'စင်စစ် ငါ၏ စီးပွားမဲ့၊ ဆင်းရဲခြင်း ဖြစ်လေသလော' ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဤသို့ ကြံစည်ပြီးနောက် ဆောင့်ကြောင့်ထိုင်လျက် 'အရှင်ဘုရား၊ သည်းခံတော်မူပါ' ဟု ဝန်ချတောင်းပန်၏။ ထိုကဠာရမဋ္ဋကကလည်း 'ယနေ့မှစ၍ အခြား ပြဿနာတစ်စုံတစ်ခုကိုမျှ မမေးတော့ပါအံ့' ဟု ဆိုရာ၊ 'အကယ်၍ မမေးပါက သွားလေတော့၊ သင့်အား ငါသည်းခံ၏' ဟု ဆိုကာ သုနက္ခတ်ကို လွှတ်လိုက်၏။

14. Parihitoti paridahito nivatthavattho. Sānucārikoti anucārikā vuccati bhariyā, saha anucārikāya sānucāriko, taṃ taṃ brahmacariyaṃ pahāya sabhariyoti attho. Odanakummāsanti surāmaṃsato atirekaṃ odanampi kummāsampi bhuñjamāno. Yasā nihīnoti yaṃ lābhaggayasaggaṃ patto, tato parihīno hutvā. ‘‘Kataṃ hoti uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriya’’nti idha sattavatapadātikkamavasena satta pāṭihāriyāni veditabbāni.

၁၄. 'ပရိဟိတော' ဟူသည် အဝတ်ကို ဝတ်ဆင်ထားသူ ဖြစ်သည်။ 'သာနုစာရိကော' ဟူသည် ဇနီးမယားကို 'အနုစာရိကာ' ဟု ခေါ်၏၊ ဇနီးမယားနှင့်တကွ ဖြစ်သောကြောင့် 'သာနုစာရိက' မည်၏။ ထိုထို မိမိဆောက်တည်ထားသော မြတ်သော အကျင့် (ဗြဟ္မစရိယ) ကို စွန့်ပယ်၍ ဇနီးမယားနှင့်တကွ လှည့်လည်သူဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'ဩဒနကုမ္မာသံ' ဟူသည် သေရည်နှင့် အသား (သေအမဲ) ထက် ပိုလွန်သော ထမင်းကိုလည်းကောင်း၊ မုယောမုန့်ကိုလည်းကောင်း စားလျက်။ 'ယသာ နိဟီနော' ဟူသည် ရရှိပြီးသော အမြတ်ဆုံးသော လာဘ်သပ်ပကာနှင့် အခြံအရံအကျော်အစောမှ ဆုတ်ယုတ်သွားသူဖြစ်၍။ 'ကတံ ဟောတိ ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မာ ဣဒ္ဓိပါဋိဟာရိယံ' ဟူသော ဤစကားရပ်၌ ခုနစ်ပါးသော ကျင့်ဝတ်တို့ကို လွန်ကျူးခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ခုနစ်ပါးသော ပြာဋိဟာတို့ကို သိအပ်ကုန်၏။

Acelapāthikaputtavatthuvaṇṇanā

အစေလပါထိကပုတ္တဝတ္ထုဝဏ္ဏနာ (အစေလပါထိကပုတ္တဝတ္ထုအဖွင့်)

15. Pāthikaputtoti pāthikassa putto. Ñāṇavādenāti ñāṇavādena saddhiṃ. Upaḍḍhapathanti yojanaṃ ce, no antare bhaveyya, gotamo aḍḍhayojanaṃ, ahaṃ aḍḍhayojanaṃ. Esa nayo aḍḍhayojanādīsu. Ekapadavārampi atikkamma gacchato jayo bhavissati, anāgacchato parājayoti. Te tatthāti te mayaṃ tattha samāgataṭṭhāne. Taddiguṇaṃ taddiguṇāhanti tato tato diguṇaṃ diguṇaṃ ahaṃ karissāmi, bhagavatā saddhiṃ pāṭihāriyaṃ kātuṃ asamatthabhāvaṃ jānantopi ‘‘uttamapurisena saddhiṃ paṭṭhapetvā asakkuṇantassāpi pāsaṃso hotī’’ti ñatvā evamāha. Nagaravāsinopi [Pg.9] taṃ sutvā ‘‘asamattho nāma evaṃ na gajjati, addhā ayampi arahā bhavissatī’’ti tassa mahantaṃ sakkāramakaṃsu.

၁၅. 'ပါထိကပုတ္တော' ဟူသည် ပါထိကပရိဗိုဇ်၏ သားဖြစ်၏။ 'ဉာဏဝါဒေန' ဟူသည် သဗ္ညုတဉာဏ်ကို ဝန်ခံလေ့ရှိသော ငါနှင့်တကွ။ 'ဥပဍ္ဎပထံ' ဟူသည် ငါတို့နှစ်ဦးကြား၌ တစ်ယူဇနာခရီး ရှိအံ့၊ ရဟန်းဂေါတမသည် ယူဇနာဝက် ခရီးသို့လာရာ၏၊ ငါသည်လည်း ယူဇနာဝက်ခရီးသို့ သွားအံ့။ ယူဇနာဝက်စသော ခရီးတို့၌ ဤဆိုခဲ့ပြီးသောနည်းသည်ပင် သိကြောင်းနည်းလမ်း ဖြစ်၏။ တစ်လှမ်းမျှသော်လည်း လွန်၍ သွားသူအား အောင်နိုင်ခြင်း ဖြစ်လတ္တံ့၊ မလာသောသူအား ရှုံးနိမ့်ခြင်း ဖြစ်လတ္တံ့။ 'တေ တတ္ထာ' ဟူသည် ငါတို့သည် ထိုဆုံတွေ့ရာအရပ်၌။ 'တဒ္ဒိဂုဏံ တဒ္ဒိဂုဏာဟံ' ဟူသည် ထိုအရှင်ဂေါတမ ပြုလုပ်သော တန်ခိုးပြာဋိဟာထက် နှစ်ဆနှစ်ဆသော တန်ခိုးပြာဋိဟာကို ငါပြုအံ့။ မြတ်စွာဘုရားနှင့်အတူ တန်ခိုးပြာဋိဟာ မပြနိုင်သည်ကို သိလျက်လည်း 'မြတ်သော ယောက်ျားနှင့် ယှဉ်ပြိုင်ရန် အားထုတ်၍ မစွမ်းနိုင်သောသူအားလည်း ချီးမွမ်းထိုက်သည်သာ ဖြစ်၏' ဟု နှလုံးသွင်းကာ ဤသို့ ပြောဆိုခဲ့၏။ မြို့သူမြို့သားတို့သည်လည်း ထိုစကားကို ကြားရသဖြင့် 'မစွမ်းနိုင်သောသူသည် ဤသို့ မကြုံးဝါးဝံ့၊ မုချ ဤပါထိကပုတ္တသည်လည်း ရဟန္တာ ဖြစ်ပေလိမ့်မည်' ဟု ယူဆကာ ထိုပါထိကပုတ္တအား ကြီးစွာသော ပူဇော်သက္ကာရကို ပြုကြကုန်၏။

16. Yenāhaṃ tenupasaṅkamīti ‘‘sunakkhatto kira pāthikaputto evaṃ vadatī’’ti assosi. Athassa hīnajjhāsayattā hīnadassanāya cittaṃ udapādi.

၁၆. 'ယေနာဟံ တေနုပသင်္ကမိ' ဟူသည် 'သုနက္ခတ်သည် ပါထိကပုတ္တ ဤသို့ ပြောဆိုကြောင်း ကြားသိရ၏' ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုအခါ ထိုသုနက္ခတ်အား ယုတ်ညံ့သော အလိုဆန္ဒ (ဟီနဇ္ဈာသယ) ရှိသည်ဖြစ်သောကြောင့် ယုတ်ညံ့သူကို ကြည့်ရှုလိုသောစိတ် (ဟီနဒဿနစိတ္တ) သည် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာ၏။

So bhagavato vattaṃ katvā bhagavati gandhakuṭiṃ paviṭṭhe pāthikaputtassa santikaṃ gantvā pucchi ‘‘tumhe kira evarūpiṃ kathaṃ kathethā’’ti? ‘‘Āma, kathemā’’ti. Yadi evaṃ ‘‘mā bhāyittha vissatthā punappunaṃ evaṃ vadatha, ahaṃ samaṇassa gotamassa upaṭṭhāko, tassa visayaṃ vijānāmi, tumhehi saddhiṃ pāṭihāriyaṃ kātuṃ na sakkhissati, ahaṃ samaṇassa gotamassa kathetvā bhayaṃ uppādetvā taṃ aññato gahetvā gamissāmi, tumhe mā bhāyitthā’’ti taṃ assāsetvā bhagavato santikaṃ gato. Tena vuttaṃ ‘‘yenāhaṃ tenupasaṅkamī’’ti. Taṃ vācantiādīsu ‘‘ahaṃ abuddhova samāno buddhomhīti vicariṃ, abhūtaṃ me kathitaṃ nāhaṃ buddho’’ti vadanto taṃ vācaṃ pajahati nāma. Raho nisīditvā cintayamāno ‘‘ahaṃ ‘ettakaṃ kālaṃ abuddhova samāno buddhomhī’ti vicariṃ, ito dāni paṭṭhāya nāhaṃ buddho’’ti cintayanto taṃ cittaṃ pajahati nāma. ‘‘Ahaṃ ‘ettakaṃ kālaṃ abuddhova samāno buddhomhī’ti pāpakaṃ diṭṭhiṃ gahetvā vicariṃ, ito dāni paṭṭhāya imaṃ diṭṭhiṃ pajahāmī’’ti pajahanto taṃ diṭṭhiṃ paṭinissajjati nāma. Evaṃ akaronto pana taṃ vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvāti vuccati. Vipateyyāti bandhanā muttatālapakkaṃ viya gīvato pateyya, sattadhā vā pana phaleyya.

ထိုသုနက္ခတ်သည် မြတ်စွာဘုရားအား ဝတ်ပြုပြီးနောက် မြတ်စွာဘုရား ဂန္ဓကုဋိတိုက်သို့ ဝင်တော်မူသောအခါ ပါထိကပုတ္တထံ သွား၍ 'သင်တို့သည် ဤသို့သော စကားမျိုးကို ပြောဆိုကြသလော' ဟု မေး၏။ 'ဟုတ်ပါသည်၊ ပြောဆိုပါသည်' ဟု ဆိုသော်၊ 'အကယ်၍ ပြောဆိုပါက မကြောက်ကြကုန်လင့်၊ ရဲရဲဝံ့ဝံ့ (ရွံ့ရှာခြင်းကင်းစွာ) ထပ်တလဲလဲ ဤသို့ ပြောဆိုကြလော့။ ငါသည် ရဟန်းဂေါတမ၏ လုပ်ကျွေးသော အလုပ်အကျွေး ဖြစ်၏၊ ထိုရဟန်းဂေါတမ၏ စွမ်းနိုင် မစွမ်းနိုင်သော အရာကို ငါသိ၏၊ သင်တို့နှင့်အတူ တန်ခိုးပြာဋိဟာ မပြနိုင်လတ္တံ့။ ငါသည် ရဟန်းဂေါတမအား ပြောဆို၍ ကြောက်ရွံ့ခြင်းကို ဖြစ်စေပြီးလျှင် ထိုရဟန်းဂေါတမကို အခြားတစ်ပါးသော အရပ်သို့ ခေါ်ဆောင်သွားအံ့၊ သင်တို့ မကြောက်ကြလင့်' ဟု ထိုပါထိကပုတ္တအား သက်သာရာရစေလျက် မြတ်စွာဘုရားထံသို့ ပြန်သွား၏။ ထို့ကြောင့် 'ယေနာဟံ တေနုပသင်္ကမိ' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'တံ ဝါစံ' စသော ပါဠိရပ်တို့၌ - 'ငါသည် ဘုရားမဟုတ်ပါဘဲလျက် ဘုရားဖြစ်၏ဟု လှည့်လည်ပြောဆိုမိပြီ၊ ငါသည် မဟုတ်မမှန်သော စကားကို ပြောဆိုမိပြီ၊ ငါသည် ဘုရားမဟုတ်ပါ' ဟု ပြောဆိုသောသူသည် ထိုစကားကို စွန့်ပယ်သည်မည်၏။ ဆိတ်ကွယ်ရာအရပ်၌ ထိုင်၍ ကြံစည်လျက် 'ငါသည် ဤမျှလောက်သော ကာလပတ်လုံး ဘုရားမဟုတ်ပါဘဲလျက် ဘုရားဖြစ်၏ဟု လှည့်လည်ပြောဆိုမိပြီ၊ ယခုအခါမှစ၍ ငါသည် ဘုရားမဟုတ်ပါ' ဟု ကြံစည်သောသူသည် ထိုစိတ်ကို စွန့်ပယ်သည်မည်၏။ 'ငါသည် ဤမျှလောက်သော ကာလပတ်လုံး ဘုရားမဟုတ်ဘဲလျက် ဘုရားဖြစ်၏ဟု ယုတ်မာသော မိစ္ဆာအယူကို ယူ၍ လှည့်လည်မိပြီ၊ ယခုအခါမှစ၍ ဤမိစ္ဆာအယူကို စွန့်အံ့' ဟု စွန့်လွှတ်သောသူသည် ထိုမိစ္ဆာအယူကို အပြီးတိုင် စွန့်လွှတ်သည်မည်၏။ ဤသို့ မပြုလုပ်သောသူကိုမူ 'ထိုစကားကို မစွန့်ဘဲ၊ ထိုစိတ်ကို မစွန့်ဘဲ၊ ထိုမိစ္ဆာအယူကို မစွန့်လွှတ်ဘဲ' ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ 'ဝိပတေယျာ' ဟူသည် အညှာမှ ပြုတ်ကျသော ထန်းသီးမှည့်သည် ကျသကဲ့သို့ လည်ပင်းမှ ဦးခေါင်းပြုတ်ကျရာ၏၊ သို့မဟုတ် ခုနစ်စိတ် ကွဲရာ၏။

17. Rakkhatetanti rakkhatu etaṃ. Ekaṃsenāti nippariyāyena. Odhāritāti bhāsitā. Acelo ca, bhante, pāthikaputtoti evaṃ ekaṃsena bhagavato vācāya odhāritāya sace acelo pāthikaputto. Virūparūpenāti vigatarūpena vigacchitasabhāvena rūpena attano rūpaṃ pahāya adissamānena kāyena. Sīhabyagghādivasena vā vividharūpena sammukhībhāvaṃ āgaccheyya. Tadassa bhagavato musāti evaṃ sante bhagavato taṃ vacanaṃ musā bhaveyyāti musāvādena niggaṇhāti. Ṭhapetvā kira etaṃ na aññena bhagavā musāvādena niggahitapubboti.

၁၇. 'ရက္ခတေတံ' ဟူသည် ဤစကားကို စောင့်ရှောက်ပါစေ။ 'ဧကံသေန' ဟူသည် ပရိယာယ်ကင်းသဖြင့် (စင်စစ်အားဖြင့်)။ 'ဩဓာရိတာ' ဟူသည် (နှလုံးသွင်းအပ်ပြီ) ဟောကြားအပ်ပြီ (မိန့်ကြားအပ်ပြီ)။ 'အစေလော စ ဘန္တေ ပါထိကပုတ္တော' ဟူသည် ဤသို့ စင်စစ်အားဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ မိန့်ကြားချက်ကို နှလုံးသွင်းအပ်သည်ရှိသော် အကယ်၍ ပါထိကပုတ္တ အစေလသည် 'ဝိရူပရူပေန' ဟူသည် ပကတိကိုယ်ကို စွန့်ပယ်၍ တန်ခိုးအာနုဘော်ဖြင့် မထင်ရှားသော ကိုယ်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ခြင်္သေ့၊ ကျား စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ထူးခြားသောအသွင်သဏ္ဌာန် အမျိုးမျိုးဖြင့်သော်လည်းကောင်း မျက်မှောက်သို့ ရောက်လာငြားအံ့။ 'တဒဿ ဘဂဝတော မုသာ' ဟူသည် ဤသို့ဖြစ်ပါက မြတ်စွာဘုရား၏ ထိုစကားတော်သည် မဟုတ်မမှန် (ချွတ်ယွင်း) ရာ၏ ဟု ဆိုလိုလျက် မဟုတ်မမှန်သော စကားဖြင့် (မြတ်စွာဘုရားကို) နှိပ်ကွပ်ရန် ကြိုးစား၏။ ဤသုနက္ခတ်ကို ချန်လှပ်၍ အခြားသူ မည်သူမျှ မြတ်စွာဘုရားကို မဟုတ်မမှန်သောစကားဖြင့် မနှိပ်ကွပ်ဖူးချေ။

18. Dvayagāminīti [Pg.10] sarūpena atthibhāvaṃ, atthena natthibhāvanti evaṃ dvayagāminī. Alikatucchanipphalavācāya etaṃ adhivacanaṃ.

၁၈. 'ဒွယဂါမိနီ' ဟူသည်ကား ကိုယ်တိုင်ဝန်ခံခြင်းအားဖြင့် 'ရှိသည်' ဟူသောအဖြစ်သို့လည်းကောင်း၊ အနက်သဘောအားဖြင့် 'မရှိသည်' ဟူသောအဖြစ်သို့လည်းကောင်း ဤသို့ နှစ်မျိုးသော အခြေအနေသို့ ရောက်သောစကား ဖြစ်၏။ ဤစကားသည် မဟုတ်မမှန်၊ အချည်းနှီးဖြစ်သော၊ အကျိုးမဲ့သော စကား၏ အမည်ထူး ဖြစ်၏။

19. Ajitopi nāma licchavīnaṃ senāpatīti so kira bhagavato upaṭṭhāko ahosi, so kālamakāsi. Athassa sarīrakiccaṃ katvā manussā pāthikaputtaṃ pucchiṃsu ‘‘kuhiṃ nibbatto senāpatī’’ti? So āha – ‘‘mahāniraye nibbatto’’ti. Idañca pana vatvā puna āha ‘‘tumhākaṃ senāpati mama santikaṃ āgamma ahaṃ tumhākaṃ vacanamakatvā samaṇassa gotamassa vādaṃ patiṭṭhapetvā niraye nibbattomhī’’ti paroditthāti. Tenupasaṅkami divāvihārāyāti ettha ‘‘pāṭihāriyakaraṇatthāyā’’ti kasmā na vadati? Abhāvā. Sammukhībhāvopi hissa tena saddhiṃ natthi, kuto pāṭihāriyakaraṇaṃ, tasmā tathā avatvā ‘‘divāvihārāyā’’ti āha.

၁၉. အဇိတ အမည်ရှိသော လိစ္ဆဝီမင်းတို့၏ စစ်သူကြီးသည် မြတ်စွာဘုရား၏ အလုပ်အကျွေး ဖြစ်ဖူးသတတ်။ ထိုအဇိတ စစ်သူကြီးသည် ကွယ်လွန်သွားသောအခါ လူတို့သည် သူ၏အလောင်းကို သင်္ဂြိုဟ်ပြီးနောက် ပါထိကပုတ္တအား 'စစ်သူကြီးသည် အဘယ်အရပ်၌ သွားရောက်ဖြစ်ထွန်းပါသနည်း' ဟု မေးကြကုန်၏။ ထိုပါထိကပုတ္တက 'ငရဲကြီး၌ ဖြစ်၏' ဟု ပြောကြား၏။ ဤစကားကို ပြောဆိုပြီးနောက် 'သင်တို့၏ စစ်သူကြီးသည် ငါ့ထံသို့ လာပြီးလျှင် "ငါသည် သင်တို့၏ စကားကို မလိုက်နာဘဲ ရဟန်းဂေါတမ၏ အယူဝါဒကို တည်စေမိ၍ ငရဲ၌ ဖြစ်ရပါ၏" ဟု ပြောဆိုကာ ငိုကြွေးလေသည်' ဟု ထပ်မံပြောဆိုပြန်၏။ 'ထိုကြောင့် နေ့သန့်စင်ခြင်း (နေ့သန့်ရာအရပ်) သို့ ချဉ်းကပ်တော်မူ၏' ဟူသော ဤစကား၌ 'တန်ခိုးပြာဋိဟာရ ပြုခြင်းငှာ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဟောတော်မမူသနည်း ဟူမူ - ပြာဋိဟာရ ပြုစရာမရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ စင်စစ် ထိုပါထိကပုတ္တသည် မြတ်စွာဘုရားနှင့် မျက်မှောက်တွေ့ဆုံခြင်းပင် မရှိရာ တန်ခိုးပြာဋိဟာရ ပြုခြင်းကား အဘယ်မှာ ရှိနိုင်အံ့နည်း။ ထို့ကြောင့် ထိုသို့မဟောဘဲ 'နေ့သန့်စင်ခြင်း (နေ့သန့်ရာအရပ်) သို့' ဟုသာ ဟောတော်မူ၏။

Iddhipāṭihāriyakathāvaṇṇanā

တန်ခိုးပြာဋိဟာရဆိုင်ရာ စကားအဖွင့်

20. Gahapatinecayikāti gahapati mahāsālā. Tesañhi mahādhanadhaññanicayo, tasmā ‘‘necayikā’’ti vuccanti. Anekasahassāti sahassehipi aparimāṇagaṇanā. Evaṃ mahatiṃ kira parisaṃ ṭhapetvā sunakkhattaṃ añño sannipātetuṃ samattho natthi. Teneva bhagavā ettakaṃ kālaṃ sunakkhattaṃ gahetvā vicari.

၂၀. နေစယိကသူကြွယ်ဟူသည် စည်းစိမ်ဥစ္စာ အလွန်များပြားသော သူကြွယ်ကြီးများကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသူတို့အား များစွာသော ဥစ္စာစပါးတို့ကို ဆည်းပူးစုဆောင်းခြင်းရှိသောကြောင့် 'နေစယိက' ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ 'အနေကသဟဿ' ဟူသည် အထောင်မက များပြားလှသော အရေအတွက်ရှိခြင်းတည်း။ ဤမျှလောက် များပြားလှသော ပရိသတ်ကို သုနက္ခတ်မှတစ်ပါး အခြား စည်းဝေးစေခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်သူ မရှိ။ ထိုသို့ စည်းဝေးစေနိုင်သောကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ဤမျှလောက်သော ကာလပတ်လုံး သုနက္ခတ်ကို ခေါ်ဆောင်၍ လှည့်လည်တော်မူ၏။

21. Bhayanti cittutrāsabhayaṃ. Chambhitattanti sakalasarīracalanaṃ. Lomahaṃsoti lomānaṃ uddhaggabhāvo. So kira cintesi – ‘‘ahaṃ atimahantaṃ kathaṃ kathetvā sadevake loke aggapuggalena saddhiṃ paṭiviruddho, mayhaṃ kho panabbhantare arahattaṃ vā pāṭihāriyakaraṇahetu vā natthi, samaṇo pana gotamo pāṭihāriyaṃ karissati, athassa pāṭihāriyaṃ disvā mahājano ‘tvaṃ dāni pāṭihāriyaṃ kātuṃ asakkonto kasmā attano pamāṇamajānitvā loke aggapuggalena saddhiṃ paṭimallo hutvā gajjasī’ti kaṭṭhaleḍḍudaṇḍādīhi viheṭhessatī’’ti. Tenassa mahājanasannipātañceva tena bhagavato ca āgamanaṃ sutvā bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā lomahaṃso vā udapādi. So tato dukkhā muccitukāmo tindukakhāṇukaparibbājakārāmaṃ agamāsi. Tamatthaṃ dassetuṃ atha kho bhagavātiādimāha[Pg.11]. Tattha upasaṅkamīti na kevalaṃ upasaṅkami, upasaṅkamitvā pana dūraṃ aḍḍhayojanantaraṃ paribbājakārāmaṃ paviṭṭho. Tatthapi cittassādaṃ alabhamāno antantena āvijjhitvā ārāmapaccante ekaṃ gahanaṭṭhānaṃ upadhāretvā pāsāṇaphalake nisīdi. Atha bhagavā cintesi – ‘‘sace ayaṃ bālo kassacideva kathaṃ gahetvā idhāgaccheyya, mā nassatu bālo’’ti ‘‘nisinnapāsāṇaphalakaṃ tassa sarīre allīnaṃ hotū’’ti adhiṭṭhāsi. Saha adhiṭṭhānacittena taṃ tassa sarīre allīyi. So mahāaddubandhanabaddho viya chinnapādo viya ca ahosi.

၂၁. ဘယံ ဟူသည် စိတ်၏ ထိတ်လန့်ခြင်းတည်းဟူသော ကြောက်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ချမ္ဘိတတ္တံ ဟူသည် တစ်ကိုယ်လုံး တုန်လှုပ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ လောမဟံသော ဟူသည် အမွေးအမျှင်တို့ ထောင်မတ်ခြင်း (ကြက်သီးထခြင်း) ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုပါထိကပုတ္တသည် ဤသို့ ကြံစည်သတတ် - 'ငါသည် အလွန်ကြီးကျယ်သော စကားကို ပြောဆို၍ နတ်လူတို့၏ အထွတ်အထိပ်ဖြစ်သော ပုဂ္ဂိုလ် (မြတ်စွာဘုရား) နှင့် ဆန့်ကျင်ဘက် ပြုမိလေပြီ။ စင်စစ် ငါ့သန္တာန်၌ ရဟတ်ဖိုလ်သော်လည်းကောင်း၊ တန်ခိုးပြာဋိဟာရ ပြုခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော ဈာန်အဘိညာဉ်သော်လည်းကောင်း မရှိ။ ရဟန်းဂေါတမသည်ကား တန်ခိုးပြာဋိဟာရ ပြုလိမ့်မည်။ ထိုအခါ လူအများက သူ၏ ပြာဋိဟာရကို မြင်၍ "ဟယ်ချင်း... သင်သည် ယခုအခါ ပြာဋိဟာရကို မပြနိုင်ဘဲလျက် အဘယ်ကြောင့် မိမိအတိုင်းအရှည်ကို မသိဘဲ လောက၌ အထွတ်အထိပ် ပုဂ္ဂိုလ်နှင့် ယှဉ်ပြိုင်ဘက်ဖြစ်ကာ ကြုံးဝါးဘိသနည်း" ဟု ဆိုလျက် သစ်သား၊ ခဲ၊ တုတ် စသည်တို့ဖြင့် ညှဉ်းဆဲကြလိမ့်မည်' ဟု ကြံစည်လေသည်။ ထို့ကြောင့် သူသည် လူအများ စည်းဝေးလာခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ မြတ်စွာဘုရား ကြွလာတော်မူခြင်းကိုလည်းကောင်း ကြားရသဖြင့် ကြောက်ရွံ့ခြင်း၊ တုန်လှုပ်ခြင်း၊ ကြက်သီးမွေးညင်းထခြင်းတို့ ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ သူသည် ထိုဆင်းရဲမှ လွတ်မြောက်လိုသဖြင့် တိန္ဒုကခါဏု အမည်ရှိသော ပရိဗိုဇ်တို့၏ အရံသို့ သွားလေ၏။ ထိုအကြောင်းကို ပြရန် 'အထ ခေါ ဘဂဝါ' စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူ၏။ ထို၌ 'ဥပသင်္ကမိ' ဟူသည် ချဉ်းကပ်ရုံမျှတင် မဟုတ်ဘဲ၊ ချဉ်းကပ်ပြီးလျှင် ယူဇနာခွဲမျှ ဝေးသော ပရိဗိုဇ်အရံသို့ ဝင်သွားခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုအရံ၌လည်း စိတ်သက်သာရာ မရသဖြင့် အရံအတွင်းစွန်းမှ လှည့်လည်ကာ အရံအစွန်းရှိ ချုံနွယ်ပိတ်ပေါင်း ထူထပ်သော အရပ်တစ်ခုကို ရှာဖွေပြီး ကျောက်ဖျာတစ်ခုပေါ်၌ ထိုင်နေ၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် 'ဤလူမိုက်သည် သုနက္ခတ်ကဲ့သို့သော သူတစ်ဦးဦး၏ စကားကို နားထောင်၍ ငါ့ထံသို့ လာခဲ့သော် ထိုလူမိုက် မပျက်စီးပါစေနှင့်' ဟု ကြံစည်တော်မူကာ 'သူထိုင်နေသော ကျောက်ဖျာသည် သူ၏ ကိုယ်၌ ကပ်ငြိပါစေသတည်း' ဟု အဓိဋ္ဌာန်တော်မူ၏။ အဓိဋ္ဌာန်တော်မူသော စိတ်နှင့်အတူ ထိုကျောက်ဖျာသည် သူ၏ကိုယ်၌ ကပ်ငြိသွားလေ၏။ ထိုအခါ သူသည် ကြီးစွာသော သံခြေကျင်းဖြင့် ခတ်နှောင်ထားသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ခြေပြတ်နေသော သူကဲ့သို့လည်းကောင်း ဖြစ်သွားလေသည်။

Assosīti ito cito ca pāthikaputtaṃ pariyesamānā parisā tassa anupadaṃ gantvā nisinnaṭṭhānaṃ ñatvā āgatena aññatarena purisena ‘‘tumhe kaṃ pariyesathā’’ti vutte pāthikaputtanti. So ‘‘tindukakhāṇukaparibbājakārāme nisinno’’ti vuttavacanena assosi.

အဿောသိ ဟူသည် ဟိုဟိုသည်သည် ပါထိကပုတ္တကို ရှာဖွေနေသော ပရိသတ်သည် သူ၏ ခြေရာစဉ်အတိုင်း လိုက်သွားကာ သူထိုင်နေသော နေရာကို သိ၍ ပြန်လာသော ယောက်ျားတစ်ယောက်က 'သင်တို့ အဘယ်သူကို ရှာနေကြသနည်း' ဟု မေးရာ 'ပါထိကပုတ္တကို ရှာနေကြသည်' ဟု ပြောသဖြင့် ထိုယောက်ျားက 'သူသည် တိန္ဒုကခါဏု ပရိဗိုဇ်အရံ၌ ထိုင်နေ၏' ဟု ပြောကြားသော စကားကို ကြားသိရခြင်း ဖြစ်သည်။

22. Saṃsappatīti osīdati. Tattheva sañcarati. Pāvaḷā vuccati ānisadaṭṭhikā.

၂၂. သံသပ္ပတိ ဟူသည် ဆုတ်နစ်သွားခြင်း၊ ထိုနေရာ၌ပင် ထိုင်လျက် ရွေ့လျားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ပါဝဠာ ဟူသည် တင်ပါးဆုံရိုး (တင်ရိုး) ကို ဆိုလိုသည်။

23. Parābhūtarūpoti parājitarūpo, vinaṭṭharūpo vā.

၂၃. ပရာဘူတရူပေါ ဟူသည် ရှုံးနိမ့်သော အသွင်ရှိသော၊ သို့မဟုတ် လာဘ်သပ္ပကာနှင့် ကျော်စောမှုများ ပျက်စီးသွားသော အသွင်ရှိသောသူကို ဆိုလိုသည်။

25. Goyugehīti goyuttehi satamattehi vā sahassamattehi vā yugehi. Āviñcheyyāmāti ākaḍḍheyyāma. Chijjeyyunti chindeyyuṃ. Pāthikaputto vā bandhaṭṭhāne chijjeyya.

၂၅. ဂေါယုဂေဟိ ဟူသည် နွားကသော ထမ်းပိုး တစ်ရာခန့် သို့မဟုတ် တစ်ထောင်ခန့်တို့ဖြင့် ဆွဲငင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ အာဝိဉ္ဆေယျာမ ဟူသည် ဆွဲငင်ငြားအံ့ ဟု အနက်ရသည်။ ဆိဇ္ဇေယျုန္တိ ဟူသည် ပြတ်ကုန်ရာ၏။ ထိုသို့ ဆွဲပါက ကြိုးများသာ ပြတ်ကုန်ရာ၏၊ သို့မဟုတ် ပါထိကပုတ္တသည်သာ ချည်နှောင်ထားသော နေရာမှ ပြတ်တောက်သွားရာ၏။

26. Dārupattikantevāsīti dārupattikassa antevāsī. Tassa kira etadahosi ‘‘tiṭṭhatu tāva pāṭihāriyaṃ, samaṇo gotamo ‘acelo pāthikaputto āsanāpi na vuṭṭhahissatī’ti āha. Handāhaṃ gantvā yena kenaci upāyena taṃ āsanā vuṭṭhāpemi. Ettāvatā ca samaṇassa gotamassa parājayo bhavissatī’’ti. Tasmā evamāha.

၂၆. ဒါရုပတ္တိကန္တေဝါသီ ဟူသည် သစ်သပိတ်ဆောင် ပရိဗိုဇ်၏ တပည့်ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုတပည့်အား ဤသို့သော အကြံ ဖြစ်ဖူးသတတ် - 'ပြာဋိဟာရ ပြုခြင်းသည် ခေတ္တ တည်ရှိပါစေဦး။ ရဟန်းဂေါတမက "အဝတ်မဝတ်သော ပါထိကပုတ္တသည် နေရာမှပင် မထနိုင်လတ္တံ့" ဟု ပြောဆိုခဲ့၏။ ယခု ငါသွား၍ တစ်ခုခုသော နည်းလမ်းဖြင့် ထိုပါထိကပုတ္တကို နေရာမှ ထစေအံ့။ ဤမျှဖြင့်ပင် ရဟန်းဂေါတမ၏ ရှုံးနိမ့်ခြင်း ဖြစ်ပေလိမ့်မည်' ဟု ကြံစည်မိသဖြင့် ထိုသို့ ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။

27. Sīhassāti cattāro sīhā tiṇasīho ca kāḷasīho ca paṇḍusīho ca kesarasīho ca. Tesaṃ catunnaṃ sīhānaṃ kesarasīho aggataṃ gato, so idhādhippeto. Migaraññoti sabbacatuppadānaṃ rañño. Āsayanti nivāsaṃ. Sīhanādanti abhītanādaṃ. Gocarāya [Pg.12] pakkameyyanti āhāratthāya pakkameyyaṃ. Varaṃ varanti uttamuttamaṃ, thūlaṃ thūlanti attho. Mudumaṃsānīti mudūni maṃsāni. ‘‘Madhumaṃsānī’’tipi pāṭho, madhuramaṃsānīti attho. Ajjhupeyyanti upagaccheyyaṃ. Sīhanādaṃ naditvāti ye dubbalā pāṇā, te palāyantūti attano sūrabhāvasannissitena kāruññena naditvā.

၂၇. သီဟဿ ဟူသော စကား၌ တိဏသီဟ၊ ကာဠသီဟ၊ ပဏ္ဍုသီဟ၊ ကေသရသီဟ ဟု ခြင်္သေ့လေးမျိုး ရှိကုန်၏။ ထိုလေးမျိုးတို့တွင် ကေသရသီဟ (ကေသရာခြင်္သေ့မင်း) သည် အမြတ်ဆုံးဖြစ်၍ ဤနေရာ၌ ကေသရာခြင်္သေ့မင်းကို အလိုရှိအပ်သည်။ မိဂရညော ဟူသည် ခြေလေးချောင်းရှိသော သားအပေါင်းတို့၏ မင်းဖြစ်သော ခြင်္သေ့ကို ဆိုလိုသည်။ အာသယံ ဟူသည် နေရာအရပ်ကို ဆိုလိုသည်။ သီဟနာဒံ ဟူသည် မကြောက်မရွံ့ ရဲရင့်သော အသံကို ဆိုလိုသည်။ ဂေါစရာယ ပက္ကမေယျံ ဟူသည် အာဟာရရှာဖွေခြင်းငှာ ထွက်ခွာရာ၏ ဟု အနက်ရသည်။ ဝရံ ဝရံ ဟူသည် အလွန်မွန်မြတ်သော၊ ထူလံ ထူလံ ဟူသည် ဆူဖြိုးသော အသားကို ဆိုလိုသည်။ မုဒုမံသာနိ ဟူသည် နူးညံ့သော အသားများကို ဆိုလိုသည်။ 'မဓုမံသာနိ' ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိ၍ ချိုမြိန်သော အသားများဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ အဇ္ဈုပေယျံ ဟူသည် ကပ်ရောက်ရာ၏ (စားသုံးရာ၏)။ သီဟနာဒံ နဒိတွာ ဟူသည် 'အားနည်းသော သတ္တဝါတို့ ပြေးကြစေကုန်သတည်း' ဟု မိမိ၏ ရဲရင့်ခြင်းအပေါ် အခြေခံသော ကရုဏာစိတ်ဖြင့် ဟောက်ပြီးလျှင် ဟု ဆိုလိုသည်။

28. Vighāsasaṃvaḍḍhoti vighāsena saṃvaḍḍho, vighāsaṃ bhakkhitā tirittamaṃsaṃ khāditvā vaḍḍhito. Dittoti dappito thūlasarīro. Balavāti balasampanno. Etadahosīti kasmā ahosi? Asmimānadosena.

၂၈. ဝိဃာသသံဝဍ္ဎော ဟူသည် သူတစ်ပါး စားကြွင်းစားကျန်ဖြင့် ကြီးပွားလာသောသူ၊ သူတစ်ပါးတို့ စား၍ ကြွင်းကျန်သော အသားကို စားကာ ကြီးထွားလာသူကို ဆိုလိုသည်။ ဒိတ္တော ဟူသည် ဆူဖြိုးထွားကျိုင်းသော ကိုယ်ရှိသော (ခိုင်မာထွားကျိုင်းသော)။ ဗလဝါ ဟူသည် အားနှင့် ပြည့်စုံသော။ ဧတဒဟောသိ ဟူသော စကား၌ ထိုမြေခွေးအိုအား ဤသို့သော အကြံ အဘယ်ကြောင့် ဖြစ်သနည်း ဟူမူ - ငါဟူသော မာန်မာန ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။

Tatrāyaṃ anupubbikathā – ekadivasaṃ kira so sīho gocarato nivattamāno taṃ siṅgālaṃ bhayena palāyamānaṃ disvā kāruññajāto hutvā ‘‘vayasa, mā bhāyi, tiṭṭha ko nāma tva’’nti āha. Jambuko nāmāhaṃ sāmīti. Vayasa, jambuka, ito paṭṭhāya maṃ upaṭṭhātuṃ sakkhissasīti. Upaṭṭhahissāmīti. So tato paṭṭhāya upaṭṭhāti. Sīho gocarato āgacchanto mahantaṃ mahantaṃ maṃsakhaṇḍaṃ āharati. So taṃ khāditvā avidūre pāsāṇapiṭṭhe vasati. So katipāhaccayeneva thūlasarīro mahākhandho jāto. Atha naṃ sīho avoca – ‘‘vayasa, jambuka, mama vijambhanakāle avidūre ṭhatvā ‘viroca sāmī’ti vattuṃ sakkhissasī’’ti. Sakkomi sāmīti. So tassa vijambhanakāle tathā karoti. Tena sīhassa atireko asmimāno hoti.

ထိုအရာ၌ အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်သော စကားကား ဤသို့တည်း - တစ်နေ့သ၌ ထိုကေသရာခြင်္သေ့မင်းသည် ကျက်စားရာမှ ပြန်လာစဉ် ထိုမြေခွေးအို ကြောက်လန့်တကြား ပြေးနေသည်ကို မြင်၍ ကရုဏာဖြစ်သဖြင့် 'အဆွေ... မကြောက်လင့်၊ ရပ်ဦးလော့၊ သင်သည် အဘယ်အမည်ရှိသနည်း' ဟု မေး၏။ မြေခွေးက 'အရှင်... ကျွန်ုပ်သည် ဇမ္ဗုက မည်ပါသည်' ဟု လျှောက်၏။ 'အဆွေ ဇမ္ဗုက... ယနေ့မှစ၍ ငါ့ကို လုပ်ကျွေးနိုင်မည်လော' ဟု မေးရာ၊ 'လုပ်ကျွေးပါမည် အရှင်' ဟု လျှောက်၏။ ထိုအခါမှစ၍ မြေခွေးသည် ခြင်္သေ့ကို ခစားလုပ်ကျွေးလေသည်။ ခြင်္သေ့သည် အစာရှာရာမှ ပြန်လာတိုင်း ကြီးစွာသော အသားတစ်ပိုင်းကို ယူဆောင်လာလေ့ရှိသည်။ မြေခွေးသည် ထိုအသားကို စား၍ မလှမ်းမကမ်းရှိ ကျောက်ဖျာတစ်ခု၌ နေထိုင်၏။ နှစ်ရက်သုံးရက်မျှ လွန်သောအခါ သူသည် ဆူဖြိုးသောကိုယ်၊ ကြီးသော လည်ကုတ် ရှိလာလေသည်။ ထိုအခါ ခြင်္သေ့က သူ့အား 'အဆွေ ဇမ္ဗုက... ငါ ဟိန်းဟောက် စွမ်းရည်ပြသောအခါ မလှမ်းမကမ်း၌ ရပ်လျက် "အရှင်မင်းကြီး... တင့်တယ်လှပပါပေသည်" ဟု ပြောဆိုနိုင်မည်လော' ဟု မေးရာ၊ 'ပြောဆိုနိုင်ပါသည် အရှင်' ဟု ပြန်လျှောက်၏။ သူသည် ခြင်္သေ့ ဟိန်းဟောက် စွမ်းရည်ပြသောအခါ ထိုအတိုင်းပင် ပြုလုပ်ပေး၏။ ထိုအကြောင်းကြောင့် ထိုမြေခွေးအား ခြင်္သေ့ထက်ပင် လွန်ကဲသော 'ငါသည်လည်း ခြင်္သေ့ကဲ့သို့ ဖြစ်သည်' ဟူသော မာန်မာန ဖြစ်ပေါ်လာလေသည်။

Athekadivasaṃ jarasiṅgālo udakasoṇḍiyaṃ pānīyaṃ pivanto attano chāyaṃ olokento addasa attano thūlasarīratañceva mahākhandhatañca. Disvā ‘jarasiṅgālosmī’ti manaṃ akatvā ‘‘ahampi sīho jāto’’ti maññi. Tato attanāva attānaṃ etadavoca – ‘‘vayasa, jambuka, yuttaṃ nāma tava iminā attabhāvena parassa ucchiṭṭhamaṃsaṃ khādituṃ, kiṃ tvaṃ puriso na hosi, sīhassāpi cattāro pādā dve dāṭhā dve kaṇṇā ekaṃ naṅguṭṭhaṃ, tavapi sabbaṃ tatheva, kevalaṃ tava kesarabhāramattameva natthī’’ti. Tassevaṃ cintayato asmimāno vaḍḍhi. Athassa tena asmimānadosena etaṃ ‘‘ko cāha’’ntiādi maññitamahosi. Tattha ko cāhanti ahaṃ ko, sīho migarājā ko, na me ñāti, na sāmiko, kimahaṃ [Pg.13] tassa nipaccakāraṃ karomīti adhippāyo. Siṅgālakaṃyevāti siṅgālaravameva. Bheraṇḍakaṃyevāti appiyaamanāpasaddameva. Ke ca chave siṅgāleti ko ca lāmako siṅgālo. Ke pana sīhanādeti ko pana sīhanādo siṅgālassa ca sīhanādassa ca ko sambandhoti adhippāyo. Sugatāpadānesūti sugatalakkhaṇesu. Sugatassa sāsanasambhūtāsu tīsu sikkhāsu. Kathaṃ panesa tattha jīvati? Etassa hi cattāro paccaye dadamānā sīlādiguṇasampannānaṃ sambuddhānaṃ demāti denti, tena esa abuddho samāno buddhānaṃ niyāmitapaccaye paribhuñjanto sugatāpadānesu jīvati nāma. Sugatātirittānīti tesaṃ kira bhojanāni dadamānā buddhānañca buddhasāvakānañca datvā pacchā avasesaṃ sāyanhasamaye denti. Evamesa sugatātirittāni bhuñjati nāma. Tathāgateti tathāgataṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ āsādetabbaṃ ghaṭṭayitabbaṃ. Atha vā ‘‘tathāgate’’tiādīni upayogabahuvacanāneva. Āsādetabbanti idampi bahuvacanameva ekavacanaṃ viya vuttaṃ. Āsādanāti ahaṃ buddhena saddhiṃ pāṭihāriyaṃ karissāmīti ghaṭṭanā.

ထိုအခါ တစ်နေ့သောအခါ၌ မြေခွေးအိုတစ်ကောင်သည် ရေအိုင်၌ သောက်ရေသောက်စဉ် မိမိ၏အရိပ်ကို ကြည့်ရှုလျက် မိမိ၏ ဆူဖြိုးသော ကိုယ်ခန္ဓာနှင့် ကြီးမားသော လည်ကုတ်ရှိခြင်းကို မြင်လေ၏။ ထိုသို့မြင်သဖြင့် 'ငါသည် မြေခွေးအိုဖြစ်၏' ဟု နှလုံးမသွင်းဘဲ 'ငါသည်လည်း ခြင်္သေ့ဖြစ်ပြီ' ဟု အောက်မေ့ထင်မှတ်၏။ ထိုသို့ အောက်မေ့ပြီးနောက် မိမိကိုယ်ကို မိမိ ဤသို့ ပြောဆို၏ - 'အဆွေ မြေခွေး... သင့်အား ဤကဲ့သို့သော အတ္တဘောဖြင့် သူတစ်ပါး၏ စားကြွင်းအသားကို စားရန် သင့်တော်ပါမည်လော။ သင်သည် ရဲရင့်သောယောက်ျား မဟုတ်သလော။ ခြင်္သေ့အားလည်း ခြေလေးခု၊ အစွယ်နှစ်ခု၊ နားနှစ်ခုနှင့် အမြီးတစ်ချောင်း ရှိ၏။ သင့်အားလည်း အလုံးစုံသော အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းတို့သည် ထိုခြင်္သေ့နှင့် တူညီသည်သာ ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား သင့်အား လည်ဆံမွှေးတည်းဟူသော ဝန်မျှသာ မရှိခြင်းဖြစ်၏' ဟု ပြောဆို၏။ ဤသို့ ကြံစည်သော ထိုမြေခွေးအိုအား ငါဟူသော မာန်မာန တိုးပွားလာ၏။ ထိုအခါ ထိုမြေခွေးအိုအား ငါဟူသော မာန်မာန အပြစ်ကြောင့် 'ငါက ဘယ်သူလဲ' စသော ထင်မှတ်ခြင်း ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထိုစကားရပ်၌ 'ကိုစာဟံ' (ငါကား အဘယ်သူနည်း) ဆိုသည်မှာ 'ငါသည် အဘယ်သို့သော သဘောရှိသူနည်း၊ သားရဲတို့၏မင်းဖြစ်သော ခြင်္သေ့သည် အဘယ်သူနည်း၊ ငါ့အား ဆွေမျိုးလည်းမဟုတ်၊ အရှင်သခင်လည်းမဟုတ်၊ ငါသည် အဘယ်ကြောင့် ထိုခြင်္သေ့အား ရိုသေစွာ ဦးညွှတ်ရအံ့နည်း' ဟူသော အလိုဆန္ဒ ဖြစ်၏။ 'သိင်္ဂါလကံယေဝ' ဆိုသည်မှာ မြေခွေးအော်သံ သက်သက်ကိုသာ ဆိုလိုသည်။ 'ဘေရဏ္ဍကံယေဝ' ဆိုသည်မှာ မနှစ်သက်ဖွယ် နှလုံးမသာယာဖွယ်ရှိသော အသံကိုသာ ဆိုလိုသည်။ 'ကေ စ ဆဝေ သိင်္ဂါလေ' ဆိုသည်မှာ ယုတ်ညံ့သော မြေခွေး သို့မဟုတ် မြေခွေးသံသည် အဘယ်သို့သော သဘောရှိသနည်း ဟူလို။ 'ကေ ပန သီဟနာဒေ' ဆိုသည်မှာ ခြင်္သေ့သံသည် အဘယ်သို့သော သဘောရှိသနည်း၊ မြေခွေးနှင့် ခြင်္သေ့သံတို့၏ ဆက်သွယ်မှုသည် အဘယ်သို့သော သဘောရှိသနည်း ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ 'သုဂတာပဒါနေသု' ဆိုသည်မှာ မြတ်စွာဘုရား၏ လက္ခဏာတော်တို့၌ သို့မဟုတ် မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်၌ ဖြစ်ပေါ်သော သိက္ခာသုံးပါးတို့၌ ဟူလို။ 'ထိုသိက္ခာသုံးပါးတို့၌ ဤတက္ကတွန်းသည် အဘယ်သို့ အသက်မွေးသနည်း' ဟူမူ - ထိုပါထိကပရဗိုဇ်၏ သားဖြစ်သော တက္ကတွန်းအား ပစ္စည်းလေးပါးကို လှူဒါန်းကြသော သူတို့သည် သီလစသော ဂုဏ်ကျေးဇူးနှင့် ပြည့်စုံတော်မူကြကုန်သော ဘုရားရှင်တို့အား လှူဒါန်းကြကုန်အံ့ဟု နှလုံးပိုက်၍ လှူဒါန်းကြ၏။ ထိုသို့ ဘုရားရှင်ဟူသော အမှတ်ဖြင့် လှူဒါန်းခြင်းကြောင့် ဤတက္ကတွန်းသည် ဘုရားမဟုတ်ပါဘဲလျက် ဘုရားရှင်တို့အား ရည်မှတ်လှူဒါန်းသော ပစ္စည်းတို့ကို သုံးဆောင်ရသဖြင့် မြတ်စွာဘုရားတို့၏ သုတ်သင်ကြောင်းဖြစ်သော သိက္ခာသုံးပါးတို့၌ အသက်မွေးသည် မည်၏။ 'သုဂတာတိရိတ္တာနိ' ဆိုသည်မှာ ထိုတက္ကတွန်းတို့အား ဘောဇဉ်တို့ကို ပေးလှူကြသော သူတို့သည် ဘုရားရှင်နှင့် ဘုရားတပည့်သားတော်တို့အား လှူဒါန်းပြီးနောက် ကြွင်းကျန်သော အစားအစာတို့ကို ညနေချမ်းအချိန်၌ ပေးလှူကြ၏။ ဤသို့ဖြင့် ထိုတက္ကတွန်းသည် မြတ်စွာဘုရား၏ စားကြွင်းစားကျန်ဟု ဆိုအပ်သော ဘောဇဉ်တို့ကို စားသုံးသည် မည်၏။ 'တထာဂတေ' ဆိုသည်မှာ ရှေးဘုရားတို့ကဲ့သို့ လာခြင်းကောင်းတော်မူသော၊ ပူဇော်အထူးကို ခံတော်မူထိုက်သော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရားကို ပြစ်မှားစော်ကားအပ် ဖျက်ဆီးအပ်၏ဟု ထင်မှတ်၏။ သို့မဟုတ် ပြစ်မှားစော်ကားခြင်းကို ထင်မှတ်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် 'tathāgate' စသော ပုဒ်တို့သည် ဒုတိယာဗဟုဝုစ်ဝိဘတ်ရှိသော ပုဒ်များသာ ဖြစ်ကုန်၏။ 'āsādetabbaṃ' ဟူသော ဤပုဒ်သည်လည်း ဗဟုဝုစ်ပုဒ်ဖြစ်သော်လည်း ဝစနဝိပလ္လာသအားဖြင့် ဧကဝုစ်ကဲ့သို့ ဟောတော်မူအပ်၏။ 'အာသာဒနာ' ဆိုသည်မှာ 'ငါသည် မြတ်စွာဘုရားနှင့်အတူ တန်ခိုးပြာဋိဟာပြိုင်အံ့' ဟု ထိခိုက်စော်ကားခြင်းတည်း။

29. Samekkhiyānāti samekkhitvā, maññitvāti attho. Amaññīti puna amaññittha kotthūti siṅgālo.

၂၉. 'Samekkhiyānā' ဟူသည် မိစ္ဆာအမြင်အားဖြင့် ရှု၍၊ ထင်မှတ်၍ ဟူသော အနက်တည်း။ 'Amaññī' ဟူသည် တစ်ဖန် ထင်မှတ်ပြန်ပြီ ဟူလို။ 'Kotthū' ဟူသည် မြေခွေးကို ဆိုလိုသည်။

30. Attānaṃ vighāse samekkhiyāti soṇḍiyaṃ ucchiṭṭhodake thūlaṃ attabhāvaṃ disvā. Yāva attānaṃ na passatīti yāva ahaṃ sīhavighāsasaṃvaḍḍhitako jarasiṅgāloti evaṃ yathābhūtaṃ attānaṃ na passati. Byagghoti maññatīti sīhohamasmīti maññati, sīhena vā samānabalo byagghoyeva ahanti maññati.

၃၀. 'Attānaṃ vighāse samekkhiya' ဟူသည် ရေအိုင်ရှိ သောက်ကြွင်းရေ၌ မိမိ၏ ဆူဖြိုးသော ကိုယ်ခန္ဓာကို မြင်၍ ဟူလို။ 'Yāva attānaṃ na passati' ဟူသည် 'ငါသည် ခြင်္သေ့၏ စားကြွင်းစားကျန်ဖြင့် ကြီးပွားလာသော မြေခွေးအိုမျှသာ ဖြစ်၏' ဟု ဤသို့ ဟုတ်မှန်သည့်အတိုင်း မိမိကိုယ်ကို မသိမြင်သေးသမျှ ကာလပတ်လုံး ဟူလို။ 'Byagghoti maññati' ဟူသည် 'ငါသည် ခြင်္သေ့ဖြစ်ပြီ' ဟု ထင်မှတ်ခြင်း သို့မဟုတ် 'ငါသည် ခြင်္သေ့နှင့် ခွန်အားချင်းတူသော ကျားသာလျှင် ဖြစ်၏' ဟု ထင်မှတ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

31. Bhutvāna bheketi āvāṭamaṇḍūke khāditvā. Khalamūsikāyoti khalesu mūsikāyo ca khāditvā. Kaṭasīsu khittāni ca koṇapānīti susānesu chaḍḍitakuṇapāni ca khāditvā. Mahāvaneti mahante vanasmiṃ. Suññavaneti tucchavane. Vivaḍḍhoti vaḍḍhito. Tatheva so siṅgālakaṃ anadīti evaṃ saṃvaḍḍhopi migarājāhamasmīti maññitvāpi yathā pubbe dubbalasiṅgālakāle, tatheva so siṅgālaravaṃyeva aravīti[Pg.14]. Imāyapi gāthāya bhekādīni bhutvā vaḍḍhitasiṅgālo viya lābhasakkāragiddho tvanti pāthikaputtameva ghaṭṭesi.

၃၁. 'Bhutvāna bheke' ဟူသည် တွင်းအောင်းဖားတို့ကို စား၍ ဟူလို။ 'Khalamūsikāyo' ဟူသည် ကောက်နယ်တလင်းတို့ရှိ ကြွက်တို့ကို စား၍ ဟူလို။ 'Kaṭasīsu khittāni ca kuṇapāni' ဟူသည် သုသာန်တို့၌ စွန့်ပစ်ထားသော အကောင်ပုပ်တို့ကို စား၍ ဟူလို။ 'Mahāvane' ဟူသည် ကြီးမားသောတော၌ ဟူလို။ 'Suññavane' ဟူသည် လူသူဆိတ်သုဉ်းသော တော၌ ဟူလို။ 'Vivaḍḍho' ဟူသည် ကြီးပွားလာသော ဟူလို။ 'Tatheva so siṅgālakaṃ anadi' ဟူသည် ဤသို့ဆိုအပ်ခဲ့သော တွင်းဖား၊ တလင်းကြွက်၊ သုသာန်၌ စွန့်ပစ်ထားသော အကောင်ပုပ်တည်းဟူသော အစာဖြင့် ကြီးပွားလာသော်လည်း 'ငါသည် သားတို့၏မင်းဖြစ်သော ကေသရာခြင်္သေ့ဖြစ်၏' ဟု ထင်မှတ်သော်လည်း ယခင် အားနည်းသော မြေခွေးဘဝက မြေခွေးသံကိုသာ အော်မြည်သကဲ့သို့၊ ထိုကြီးပွားလာသော မြေခွေးသည်လည်း မြေခွေးအော်သံကိုသာ အော်မြည်လေ၏ ဟူသော အနက်တည်း။ ဤဂါထာဖြင့်လည်း 'ဖားစသည်တို့ကို စား၍ ကြီးပွားလာသော မြေခွေးကဲ့သို့ သင်သည် လာဘ်သက္ကာရနှင့် အရိုအသေပြုခြင်းတို့၌ မက်မောသူ ဖြစ်၏' ဟု ပါထိကပုတ္တတက္ကတွန်းကိုသာ ထိခိုက်နှိပ်စက်တော်မူ၏။

Nāgehīti hatthīhi. Mahābandhanāti mahatā kilesabandhanā mocetvā. Mahāviduggāti mahāviduggaṃ nāma cattāro oghā. Tato uddharitvā nibbānathale patiṭṭhapetvā.

'Nāgehi' ဟူသည် ဆင်တို့ဖြင့် ဟူလို။ 'Mahābandhanā' ဟူသည် တဏှာတည်းဟူသော (သို့မဟုတ် သံယောဇဉ်ဆယ်ပါးတည်းဟူသော) ကြီးစွာသော ကိလေသာအဖွဲ့အနှောင်မှ လွတ်ကင်းစေ၍ ဟူလို။ 'Mahāviduggā' ဟူသည် ဤနေရာ၌ 'မဟာဝိဒုဂ္ဂ' မည်သည် ကူးဖြတ်ရန် ခဲယဉ်းလှစွာသော ဩဃလေးပါးကို ဆိုလိုသည်။ ထိုဩဃလေးပါးမှ ဆယ်တင်ထုတ်ဆောင်၍ နိဗ္ဗာန်တည်းဟူသော ကုန်းမြေပေါ်၌ တည်စေလျက် ဟူလို။

Aggaññapaññattikathāvaṇṇanā

အဂ္ဂညပညတ္တိကထာဝဏ္ဏနာ (အဂ္ဂညပညတ် စကားအဖွင့်)

36. Iti ‘‘bhagavā ettakena kathāmaggena pāṭihāriyaṃ na karotī’’ti padassa anusandhiṃ dassetvā idāni ‘‘na aggaññaṃ paññāpetī’’ti imassa anusandhiṃ dassento aggaññañcāhanti desanaṃ ārabhi. Tattha aggaññañcāhanti ahaṃ, bhaggava, aggaññañca pajānāmi lokuppatticariyavaṃsañca. Tañca pajānāmīti na kevalaṃ aggaññameva, tañca aggaññaṃ pajānāmi. Tato ca uttaritaraṃ sīlasamādhito paṭṭhāya yāva sabbaññutaññāṇā pajānāmi. Tañca pajānaṃ na parāmasāmīti tañca pajānantopi ahaṃ idaṃ nāma pajānāmīti taṇhādiṭṭhimānavasena na parāmasāmi. Natthi tathāgatassa parāmāsoti dīpeti. Paccattaññeva nibbuti viditāti attanāyeva attani kilesanibbānaṃ viditaṃ. Yadabhijānaṃ tathāgatoti yaṃ kilesanibbānaṃ jānanto tathāgato. No anayaṃ āpajjatīti aviditanibbānā titthiyā viya anayaṃ dukkhaṃ byasanaṃ nāpajjati.

၃၆. ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် ဤမျှသော စကားအစဉ်ဖြင့် 'မြတ်စွာဘုရားသည် တန်ခိုးပြာဋိဟာကို မပြု' ဟူသော စကားရပ်၏ အဆက်အစပ်ကို ပြသတော်မူပြီး၍၊ ယခုအခါ 'အဂ္ဂည (လောကပညတ်) ကို မဟောကြား' ဟူသော စကားရပ်၏ အဆက်အစပ်ကို ပြသလိုသဖြင့် 'အဂ္ဂညဉ္စာဟံ' ဟူသော တရားဒေသနာကို စတင်တော်မူ၏။ ထိုဒေသနာ၌ 'အဂ္ဂညဉ္စာဟံ' ဟူသည် 'ဘဂ္ဂဝ... ငါဘုရားသည် လောကပညတ်ဟု ဆိုအပ်သော လောကဦးအစကိုလည်းကောင်း၊ လောကဖြစ်ပေါ်မှု အစဉ်အဆက်ကိုလည်းကောင်း အထူးသိ၏' ဟူလို။ 'တဉ္စ ပဇာနာမိ' ဟူသည် လောကဦးအစဖြစ်သော လောကပညတ်ကိုသာ သိသည်မဟုတ်၊ ထိုလောကဦးအစကိုလည်း သိ၏၊ ထိုထက်လွန်မြတ်သော သီလ၊ သမာဓိမှစ၍ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တိုင်အောင်သော တရားအပေါင်းတို့ကိုလည်း သိတော်မူ၏ ဟူလို။ 'တဉ္စ ပဇာနံ န ပရာမသာမိ' ဟူသည် ထိုလောကပညတ်ကိုလည်းကောင်း၊ ထိုထက် လွန်မြတ်သော သီလ၊ သမာဓိမှစ၍ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တိုင်အောင်သော တရားအပေါင်းကိုလည်းကောင်း သိသော်လည်း ငါသည် 'ဤမည်သောတရားကို သိ၏' ဟု တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိ၊ မာနတို့၏ အစွမ်းဖြင့် စွဲလမ်းငြိတွယ်ခြင်း မပြုဟူလို။ မြတ်စွာဘုရား၌ မှားယွင်းစွာ ငြိတွယ်ခြင်း မရှိဟူသော အနက်ကို ပြတော်မူ၏။ 'ပစ္စတ္တညေဝ နိဗ္ဗုတိ ဝိဒိတာ' ဟူသည် မိမိကိုယ်တိုင်သာ မိမိ၌ ကိလေသာငြိမ်းအေးခြင်း နိဗ္ဗာန်ကို သိမြင်အပ်ပြီ ဟူလို။ 'ယဒဘိဇာနံ တထာဂတော' ဟူသည် ကိလေသာငြိမ်းခြင်းကို သိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် ဟူလို။ 'နော အနယံ အာပဇ္ဇတိ' ဟူသည် နိဗ္ဗာန်ကို မသိမြင်ကြကုန်သော တိတ္ထိတို့သည် ဆင်းရဲခြင်း ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ကြရသကဲ့သို့ ဆင်းရဲဒုက္ခ ပျက်စီးခြင်းသို့ မရောက် ဟူလို။

37. Idāni yaṃ taṃ titthiyā aggaññaṃ paññapenti, taṃ dassento santi bhaggavātiādimāha. Tattha issarakuttaṃ brahmakuttanti issarakataṃ brahmakataṃ, issaranimmitaṃ brahmanimmitanti attho. Brahmā eva hi ettha ādhipaccabhāvena issaroti veditabbo. Ācariyakanti ācariyabhāvaṃ ācariyavādaṃ. Tattha ācariyavādo aggaññaṃ. Aggaññaṃ pana ettha desitanti katvā so aggaññaṃ tveva vutto. Kathaṃ vihitakanti kena vihitaṃ kinti vihitaṃ. Sesaṃ brahmajāle vitthāritanayeneva veditabbaṃ.

၃၇. ယခုအခါ တိတ္ထိတို့ ပြဋ္ဌာန်းပညတ်ကြကုန်သော ထိုလောကဦးအစ (အဂ္ဂည) ကို ပြသတော်မူလိုသဖြင့် 'သန္တိ ဘဂ္ဂဝ' စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကားရပ်၌ 'ဣဿရကုတ္တံ ဗြဟ္မကုတ္တံ' ဟူသည် အစိုးရသော ဗြဟ္မာ ဖန်ဆင်းအပ်သော၊ ဗြဟ္မာ ဖန်ဆင်းအပ်သော အရာကို ဆိုလိုသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဤနေရာ၌ ဗြဟ္မာကိုသာလျှင် အစိုးရသူဖြစ်ခြင်းကြောင့် 'ဣဿရ' ဟု သိအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဣဿရကုတ္တံ ဗြဟ္မကုတ္တံ ဟု မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ 'အာစရိယကံ' ဟူသည် ဆရာ၏အဖြစ် သို့မဟုတ် ဆရာ၏အယူဝါဒကို ဆိုလိုသည်။ ထိုအရာ၌ ဆရာ၏အယူဝါဒသည် အဂ္ဂည (လောကဦးအစ) မည်၏။ ထိုသို့မဟုတ်သော်လည်း ဤနေရာ၌ ထိုအာစရိယဝါဒကို အဂ္ဂညဟူ၍သာ ဟောတော်မူအပ်၏။ 'ကထံ ဝိဟိတကံ' ဟူသည် အဘယ်သို့သော အခြင်းအရာဖြင့် စီရင်အပ်သနည်း၊ အဘယ်သို့ စီရင်အပ်သနည်း ဟူလို။ ကြွင်းသောအနက်ကို ဗြဟ္မဇာလသုတ်၌ ဖွင့်ဆိုထားပြီးသော နည်းအတိုင်းသာ သိအပ်၏။

41. Khiḍḍāpadosikanti khiḍḍāpadosikamūlaṃ.

၄၁. 'Khiḍḍāpadosika' ဟူသည် မြူးထူးပျော်ပါးခြင်းကြောင့် ပျက်စီးရသောနတ် အရင်းခံအကြောင်းရှိသော ဟူလို။

47. Asatāti [Pg.15] avijjamānena, asaṃvijjamānaṭṭhenāti attho. Tucchāti tucchena antosāravirahitena. Musāti musāvādena. Abhūtenāti bhūtatthavirahitena. Abbhācikkhantīti abhiācikkhanti. Viparītoti viparītasañño viparītacitto. Bhikkhavo cāti na kevalaṃ samaṇo gotamoyeva, ye ca assa anusiṭṭhiṃ karonti, te bhikkhū ca viparītā. Atha yaṃ sandhāya viparītoti vadanti, taṃ dassetuṃ samaṇo gotamotiādi vuttaṃ. Subhaṃ vimokkhanti vaṇṇakasiṇaṃ. Asubhantvevāti subhañca asubhañca sabbaṃ asubhanti evaṃ pajānāti. Subhantveva tasmiṃ samayeti subhanti eva ca tasmiṃ samaye pajānāti, na asubhaṃ. Bhikkhavo cāti ye te evaṃ vadanti, tesaṃ bhikkhavo ca antevāsikasamaṇā viparītā. Pahotīti samattho paṭibalo.

၄၇. ‘အသတာ’ ဟူသည် မရှိသော၊ အရှိတရားမဟုတ်သော အနက်ရသည်။ ‘တုစ္ဆာ’ ဟူသည် အချည်းနှီးသော၊ အတွင်း၌ ဟုတ်မှန်သော သဘောတည်းဟူသော အနှစ်သာရမှ ကင်းသော (အနက် ဖြစ်သည်)။ ‘မုသာ’ ဟူသည် မဟုတ်မမှန်သော စကားဖြင့် ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘အဘူတေန’ ဟူသည် ဟုတ်မှန်သော သဘောမှ ကင်းသော (အနက် ဖြစ်သည်)။ ‘အဗ္ဘာစိက္ခန္တိ’ ဟူသည် စွပ်စွဲကုန်၏ သို့မဟုတ် နှိပ်စက်၍ ဆိုကုန်၏။ ‘ဝိပရီတော’ ဟူသည် ဖောက်ပြန်သော သညာ၊ ဖောက်ပြန်သော စိတ် ရှိသည်။ ‘ဘိက္ခဝေါ စ’ ဟူသည် ရဟန်းဂေါတမ တစ်ပါးတည်းသာ ဖောက်ပြန်သော သညာစိတ်ရှိသည် မဟုတ်၊ ထိုရဟန်းဂေါတမ၏ ဆုံးမဩဝါဒကို လိုက်နာကြကုန်သော ရဟန်းတို့သည်လည်း ဖောက်ပြန်ကြကုန်၏။ ထို့နောက် အကြင်အယူဝါဒကို ရည်ညွှန်း၍ ‘ဖောက်ပြန်၏’ ဟု ပြောဆိုကြသည်ကို ပြသရန် ‘သမဏော ဂေါတမော’ အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ‘သုဘံ ဝိမောက္ခံ’ ဟူသည် ဝဏ္ဏကသိုဏ်းကို (သို့မဟုတ် ဝဏ္ဏကသိုဏ်းကို အာရုံပြုသော ဈာန်ကို) ဆိုလိုသည်။ ‘အသုဘန္တွေဝ’ ဟူသည်မှာ တင့်တယ်သော သုဘဝဏ္ဏကသိုဏ်းကိုလည်းကောင်း၊ မတင့်တယ်သော အသုဘဝဏ္ဏကသိုဏ်းကိုလည်းကောင်း အားလုံးကို ‘မတင့်တယ် (အသုဘ)’ ဟူ၍သာ သိ၏။ ‘သုဘန္တွေဝ တသ္မိံ သမယေ’ ဟူသည် ထိုသို့ သုဘဟု နှလုံးသွင်းလျက် ဈာန်သို့ ကပ်၍ နေသောအခါ၌ ‘တင့်တယ်သည် (သုဘ)’ ဟူ၍သာ သိ၏၊ မတင့်တယ်ဟု မသိ။ ‘ဘိက္ခဝေါ စ’ ဟူသည် ဤသို့ မြတ်စွာဘုရားကို စွပ်စွဲပြောဆိုကြကုန်သော ရဟန်းပုဏ္ဏားတို့၏ တပည့်ဖြစ်သော ရဟန်းတို့သည်လည်း ဖောက်ပြန်သော စိတ်ရှိကြကုန်၏။ ‘ပဟောတိ’ ဟူသည် စွမ်းနိုင်၏၊ တတ်နိုင်၏။

48. Dukkaraṃ khoti ayaṃ paribbājako yadidaṃ ‘‘evaṃpasanno ahaṃ, bhante’’tiādimāha, taṃ sāṭheyyena kohaññena āha. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘samaṇo gotamo mayhaṃ ettakaṃ dhammakathaṃ kathesi, tamahaṃ sutvāpi pabbajituṃ na sakkomi, mayā etassa sāsanaṃ paṭipannasadisena bhavituṃ vaṭṭatī’’ti. Tato so sāṭheyyena kohaññena evamāha. Tenassa bhagavā mammaṃ ghaṭṭento viya ‘‘dukkaraṃ kho etaṃ, bhaggava tayā aññadiṭṭhikenā’’tiādimāha. Taṃ poṭṭhapādasutte vuttatthameva. Sādhukamanurakkhāti suṭṭhu anurakkha.

၄၈. ‘ဒုက္ကရံ ခေါ’ ဟူသည်မှာ ထိုဘဂ္ဂဝပရိဗိုဇ်သည် ‘အရှင်ဘုရား၊ အကျွန်ုပ်သည် ဤသို့ ကြည်ညိုပါ၏’ အစရှိသည်ဖြင့် ပြောဆိုခြင်းသည် လှည့်ပတ်လိုသော ကောက်ကျစ်စဉ်းလဲသောစိတ်ဖြင့် ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုပရိဗိုဇ်အား ဤသို့ စိတ်အကြံ ဖြစ်သတတ်- ‘ရဟန်းဂေါတမသည် ငါ့အား ဤမျှလောက်သော တရားစကားကို ဟောကြားတော်မူပြီ၊ ငါသည် ထိုတရားစကားကို ကြားနာရသော်လည်း သာသနာဘောင်သို့ ဝင်ရောက် ရဟန်းပြုရန် မစွမ်းနိုင်ပေ၊ ငါသည် ထိုရဟန်းဂေါတမ၏ သာသနာကို ကျင့်သုံးသူနှင့် တူအောင် ပြုမူနေထိုင်ရန် သင့်တော်ပေသည်’ ဟု ဖြစ်သည်။ ထိုကြောင့် ထိုပရိဗိုဇ်သည် ကောက်ကျစ်စဉ်းလဲသောစိတ်ဖြင့် ဤသို့ ပြောဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုကြောင့် ထိုဘဂ္ဂဝအား မြတ်စွာဘုရားသည် မကောင်းသောအနာကို ထိခိုက်စေဘိသကဲ့သို့ (ရင်ကို ဆောင့်ဘိသကဲ့သို့) ‘ဒုက္ကရံ ခေါ ဧတံ၊ ဘဂ္ဂဝ တယာ အညဒိဋ္ဌိကေန’ (ဘဂ္ဂဝ... အခြားသောအယူဝါဒ ရှိသော သင်သည် ဤတရားကို သိနိုင်ရန် ခဲယဉ်းလှ၏) အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်သည် ပေါဋ္ဌပါဒသုတ်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်အတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ‘သာဓုကမနုရက္ခာ’ ဟူသည် ကောင်းစွာ စောင့်ရှောက်လော့။

Iti bhagavā pasādamattānurakkhaṇe paribbājakaṃ niyojesi. Sopi evaṃ mahantaṃ suttantaṃ sutvāpi nāsakkhi kilesakkhayaṃ kātuṃ. Desanā panassa āyatiṃ vāsanāya paccayo ahosi. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

ဤသို့ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ဘုရား တရားတော်တို့၌ ကြည်ညိုရုံမျှကို စောင့်ရှောက်ခြင်း၌ ပရိဗိုဇ်ကို တိုက်တွန်းတော်မူ၏။ ထိုပရိဗိုဇ်သည်လည်း ဤမျှကြီးကျယ်သော သုတ္တန်ဒေသနာတော်ကို ကြားနာရသော်လည်း ကိလေသာကုန်အောင် ပြုခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်ခဲ့ပေ။ သို့သော်လည်း ထိုဒေသနာတော်သည် ထိုဘဂ္ဂဝပရိဗိုဇ်အား နောင်အခါ၌ ကိလေသာကုန်စင်စေတတ်သော အကျင့်၌ ထုံမွှန်းခြင်း (ဝါသနာ) အကျိုးငှာ အထောက်အပံ့ ဖြစ်ခဲ့လေသည်။ ကြွင်းသော စကားရပ်အားလုံးသည် ထင်ရှားသော အနက်ရှိသည်ချည်းတည်း။

Sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya

သုမင်္ဂလဝိလာသိနီ အမည်ရှိသော ဒီဃနိကာယ် အဋ္ဌကထာ၌

Pāthikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ပါထိကသုတ် အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

2. Udumbarikasuttavaṇṇanā

၂. ဥဒုမ္ဗရိကသုတ်အဖွင့်

Nigrodhaparibbājakavatthuvaṇṇanā

နိဂြောဓပရိဗိုဇ်ဝတ္ထုအဖွင့်

49. Evaṃ [Pg.16] me sutanti udumbarikasuttaṃ. Tatrāyamapubbapadavaṇṇanā – paribbājakoti channaparibbājako. Udumbarikāya paribbājakārāmeti udumbarikāya deviyā santake paribbājakārāme. Sandhānoti tassa nāmaṃ. Ayaṃ pana mahānubhāvo parivāretvā vicarantānaṃ pañcannaṃ upāsakasatānaṃ aggapuriso anāgāmī bhagavatā mahāparisamajjhe evaṃ saṃvaṇṇito –

၄၉. ‘ဧဝံ မေ သုတံ’ အစရှိသော သုတ်သည် ဥဒုမ္ဗရိကသုတ် ဖြစ်သည်။ ထိုသုတ်၌ အစဉ်အတိုင်းသော ပုဒ်တို့၏ ဖွင့်ဆိုချက်မှာ ဤသို့ဖြစ်သည်- ‘ပရိဗ္ဗာဇကော’ ဟူသည် အဝတ်ဖြင့် ဖုံးလွှမ်းသော (သို့မဟုတ် ဝတ်ဆင်သော) ပရိဗိုဇ် ဖြစ်သည်။ ‘ဥဒုမ္ဗရိကာယ ပရိဗ္ဗာဇကာရာမေ’ ဟူသည် ဥဒုမ္ဗရိကာ အမည်ရှိသော မိဖုရားပိုင်ဆိုင်သော ပရိဗိုဇ်တို့၏ အရံ၌ ဖြစ်သည်။ ‘သန္ဓာနော’ ဟူသည်မှာ ထိုသူကြွယ်၏ အမည်တည်း။ ဤသန္ဓာနသူကြွယ်သည်ကား ကြီးမြတ်သော အာနုဘော်ရှိပြီး ခြံရံလှည့်လည်ကြကုန်သော ငါးရာသော ဥပါသကာတို့၏ အကြီးအမှူး ခေါင်းဆောင်ဖြစ်သော အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်သည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် များစွာသော ပရိသတ်အလယ်၌ ထိုသူကြွယ်ကို ဤသို့ ချီးမွမ်းတော်မူခဲ့သည်-

‘‘Chahi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato sandhāno gahapati tathāgate niṭṭhaṅgato saddhamme iriyati. Katamehi chahi? Buddhe aveccappasādena dhamme aveccappasādena saṅghe aveccappasādena ariyena sīlena ariyena ñāṇena ariyāya vimuttiyā. Imehi kho, bhikkhave, chahi aṅgehi samannāgato sandhāno gahapati tathāgate niṭṭhaṅgato saddhamme iriyatī’’ti (a. ni. 6.120-139).

‘ချစ်သားရဟန်းတို့... သန္ဓာနသူကြွယ်သည် အင်္ဂါခြောက်ပါးနှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၌ လွန်စွာယုံကြည်သောအားဖြင့် ဆုံးဖြတ်ခြင်းသို့ ရောက်လျက် သူတော်ကောင်းတရား၌ တည်နေ၏ (ဖြစ်၏)။ အဘယ်ခြောက်ပါးတို့နည်းဟူမူ- မြတ်စွာဘုရား၌ သက်ဝင်ယုံကြည်ခြင်း၊ တရားတော်၌ သက်ဝင်ယုံကြည်ခြင်း၊ သံဃာတော်၌ သက်ဝင်ယုံကြည်ခြင်း၊ မြတ်သော (လောကုတ္တရာ) သီလရှိခြင်း၊ မြတ်သောဉာဏ်ရှိခြင်း၊ မြတ်သော ဖိုလ်စိတ် (အနာဂါမိဖိုလ်) နှင့် ပြည့်စုံခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။ ချစ်သားရဟန်းတို့... သန္ဓာနသူကြွယ်သည် ဤအင်္ဂါခြောက်ပါးတို့နှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် တထာဂတမြတ်စွာဘုရား၌ လွန်စွာယုံကြည်လျက် သူတော်ကောင်းတရား၌ တည်၏’ ဟု (မြတ်စွာဘုရားသည် များစွာသော ပရိသတ်အလယ်၌ ချီးမွမ်းတော်မူအပ်၏။)

So pātoyeva uposathaṅgāni adhiṭṭhāya pubbaṇhasamaye buddhappamukhassa saṅghassa dānaṃ datvā bhikkhūsu vihāraṃ gatesu ghare khuddakamahallakānaṃ dārakānaṃ saddena ubbāḷho satthu santike ‘‘dhammaṃ sossāmī’’ti nikkhanto. Tena vuttaṃ divā divassa rājagahā nikkhamīti. Tattha divā divassāti divasassa divā nāma majjhanhātikkamo, tasmiṃ divasassāpi divābhūte atikkantamatte majjhanhike nikkhamīti attho. Paṭisallīnoti tato tato rūpādigocarato cittaṃ paṭisaṃharitvā nilīno jhānaratisevanāvasena ekībhāvaṃ gato. Manobhāvanīyānanti manavaḍḍhakānaṃ. Ye ca āvajjato manasikaroto cittaṃ vinīvaraṇaṃ hoti unnamati vaḍḍhati.

ထိုသန္ဓာနသူကြွယ်သည် စောစောကပင် ဥပုသ်သီလ ဆောက်တည်၍ နံနက်ပိုင်း၌ ဘုရားအမှူးရှိသော ရဟန်းသံဃာအား အလှူဝတ္ထုတို့ကို လှူဒါန်းပြီးနောက် ရဟန်းတော်များ ကျောင်းသို့ ကြွသွားသောအခါ၊ အိမ်၌ ရှိကုန်သော ငယ်ရွယ်သူ၊ ကြီးသူ သူငယ်တို့၏ ဆူညံသောအသံဖြင့် နှောင့်ယှက်အပ်သဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ ထံတော်၌ ‘တရားနာယူအံ့’ ဟု ကြံစည်၍ အိမ်မှ ထွက်ခဲ့၏။ ထိုကြောင့် ‘နေ့မွန်းလွဲသောအခါ ရာဇဂြိုဟ်ပြည်မှ ထွက်ခဲ့၏’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထိုစကားရပ်၌ ‘ဒိဝါ ဒိဝဿ’ ဟူသည် နေ့၏ ‘ဒိဝါ’ အမည်ရှိသော မွန်းတည့်ကျော်ချိန်ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသို့ နေ့၏ မွန်းတည့်ချိန်ကို လွန်ကာမျှဖြစ်သော အခါ၌ ထွက်ခဲ့၏ဟု အနက်ရသည်။ ‘ပဋိသလ္လီနော’ ဟူသည် ထိုထို ရူပါရုံစသော အာရုံတို့မှ စိတ်ကို သိမ်းဆည်းပယ်ခွာ၍ ကိန်းအောင်းတော်မူခြင်း၊ ဈာန်၌ မွေ့လျော်ခြင်းကို မှီဝဲခြင်းဖြင့် တစ်ပါးတည်း တိတ်ဆိတ်စွာ နေတော်မူခြင်းသို့ ရောက်၏။ ‘မနောဘာဝနီယာနံ’ ဟူသည် ဝဋ်ကင်းရာကိုမှီသော စိတ်ကို တိုးပွားစေတတ်ကုန်သော တရားတို့ကို ဆိုလိုသည်။ အကြင်တရားတို့ကို ဆင်ခြင် နှလုံးသွင်းသော ပုဂ္ဂိုလ်အား စိတ်သည် နီဝရဏကင်း၍ တက်ကြွတိုးပွားလာ၏။

50. Unnādiniyātiādīni poṭṭhapādasutte vitthāritanayeneva veditabbāni.

၅၀. ‘ဥန္နာဒِနိယာ’ အစရှိသော ပုဒ်တို့ကို ပေါဋ္ဌပါဒသုတ်၌ ဖွင့်ပြခဲ့သော အကျယ်နည်းအတိုင်းပင် သိအပ်ကုန်၏။

51. Yāvatāti [Pg.17] yattakā. Ayaṃ tesaṃ aññataroti ayaṃ tesaṃ abbhantaro eko sāvako, bhagavato kira sāvakā gihianāgāminoyeva pañcasatā rājagahe paṭivasanti. Yesaṃ ekekassa pañca pañca upāsakasatāni parivārā, te sandhāya ‘‘ayaṃ tesaṃ aññataro’’ti āha. Appeva nāmāti tassa upasaṅkamanaṃ patthayamāno āha. Patthanākāraṇaṃ pana poṭṭhapādasutte vuttameva.

၅၁. ‘ယာဝတာ’ ဟူသည် အကြင်မျှလောက်သော (အနက် ရ၏)။ ‘အယံ တေသံ အညတရော’ ဟူသည် ဤသန္ဓာနသူကြွယ်သည် ထိုတပည့်တို့၏ အတွင်း၌ တစ်ယောက်အပါအဝင်ဖြစ်သော တပည့်ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ရာဇဂြိုဟ်ပြည်၌ မြတ်စွာဘုရား၏ တပည့်ဖြစ်သော လူဝတ်ကြောင် အနာဂါမ်ငါးရာတို့သည် နေထိုင်ကြကုန်သတတ်။ ထိုအနာဂါမ် တစ်ဦးစီတွင် ဒါယကာ ဥပါသကာ ငါးရာစီ ခြံရံလျက် ရှိကြသည်။ ထိုငါးရာသော အနာဂါမ် လူတပည့်တို့ကို ရည်ညွှန်း၍ ‘ဤသန္ဓာနသည် ထိုသူတို့တွင် တစ်ယောက်အပါအဝင် ဖြစ်သည်’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ‘အပ္ပေဝ နာမ’ ဟူသော စကားကို ထိုသန္ဓာနသူကြွယ် မိမိထံသို့ ကပ်ခြင်းကို တောင့်တလျက် ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ တောင့်တရခြင်း၏ အကြောင်းကို ပေါဋ္ဌပါဒသုတ်၌ ဆိုခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။

52. Etadavocāti āgacchanto antarāmaggeyeva tesaṃ kathāya sutattā etaṃ aññathā kho imetiādivacanaṃ avoca. Tattha aññatitthiyāti dassanenapi ākappenapi kuttenapi ācārenapi vihārenapi iriyāpathenapi aññe titthiyāti aññatitthiyā. Saṅgamma samāgammāti saṅgantvā samāgantvā rāsi hutvā nisinnaṭṭhāne. Araññavanapatthānīti araññavanapatthāni gāmūpacārato muttāni dūrasenāsanāni. Pantānīti dūratarāni manussūpacāravirahitāni. Appasaddānīti vihārūpacārena gacchato addhikajanassapi saddena mandasaddāni. Appanigghosānīti avibhāvitatthena nigghosena mandanigghosāni. Vijanavātānīti antosañcārino janassa vātena vigatavātāni. Manussarāhasseyyakānīti manussānaṃ rahassakaraṇassa yuttāni anucchavikāni. Paṭisallānasāruppānīti ekībhāvassa anurūpāni. Iti sandhāno gahapati ‘‘aho mama satthā yo evarūpāni senāsanāni paṭisevatī’’ti añjaliṃ paggayha uttamaṅge sirasmiṃ patiṭṭhapetvā imaṃ udānaṃ udānento nisīdi.

၅၂. ‘ဧတဒဝေါစ’ ဟူသည်မှာ (သန္ဓာနသူကြွယ်သည်) လာခဲ့စဉ် လမ်းခရီးအကြား၌ ထိုပရိဗိုဇ်တို့၏ (ဖီလာတရားဖြစ်သော တိရစ္ဆာန) စကားသံကို ကြားရသဖြင့် ‘ဤသူတို့သည် အမှန်ပင် အခြားတစ်မျိုး ဖြစ်ကုန်၏’ အစရှိသော စကားကို ဆိုခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုစကား၌ ‘အညတိတ္ထိယာ’ ဟူသည် အယူဝါဒအမြင်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အသွင်အပြင်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အပြုအမူအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အကျင့်သီလအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ နေထိုင်ခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သွားလာခြင်း ဣရိယာပုဒ်အားဖြင့်လည်းကောင်း အခြားသော မိစ္ဆာအယူရှိသော ဆိပ်သဖွယ် ဖြစ်ကုန်သောကြောင့် ‘အညတိတ္ထိယ’ မည်ကုန်၏။ ‘သင်္ဂမ္မ သမာဂမ္မ’ ဟူသည် စည်းဝေးလာရောက်ကြပြီး နေရာအရပ်၌ စုရုံးကာ ထိုင်နေကြခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘အရညဝနပတ္ထာနိ’ ဟူသည် ရွာ၏ဥပစာမှ လွတ်ကုန်သော တောကြီး တောအုပ်ကြီးများအတွင်းရှိ ဝေးကွာသော ကျောင်းအိပ်ရာနေရာတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ‘ပန္တာနိ’ ဟူသည် လူတို့၏ ဥပစာမှ ကင်းဝေးပြီး သာ၍ ဝေးကွာသော အရပ်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ ‘အပ္ပသဒ္ဒါနိ’ ဟူသည် ကျောင်းဥပစာသို့ လာကြကုန်သော ခရီးသွားလူစု၏ အသံတို့ပင် မရှိသလောက် နည်းပါးသော အသံရှိသော အရပ်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ ‘အပ္ပနိဂ္ဃေါသာနိ’ ဟူသည် မထင်ရှားသော စုပေါင်းအော်ဟစ်သံများ မရှိဘဲ ဆူညံသံ ကင်းဆိတ်သော အရပ်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ ‘ဝိဇနဝါတာနိ’ ဟူသည် အတွင်း၌ ဖြတ်သန်းသွားလာသော လူတို့၏ အနံ့အသက် (သို့မဟုတ် စကားသံ) မှ ကင်းဆိတ်သော အရပ်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ ‘မနုဿရာဟဿေယျကာနိ’ ဟူသည် လူတို့၏ ဆိတ်ကွယ်ရာ လျှို့ဝှက်သောအမှုကို ပြခြင်းငှာ လျောက်ပတ်သော အရပ်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ ‘ပဋိသလ္လာနသာရုပ္ပါနိ’ ဟူသည် တစ်ပါးတည်း တိတ်ဆိတ်စွာ ကိန်းအောင်းခြင်းအား လျောက်ပတ်သော အရပ်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ ဤသို့ဖြင့် သန္ဓာနသူကြွယ်သည် ‘ငါ၏ဆရာဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့သဘောရှိသော ကျောင်းအိပ်ရာနေရာတို့ကို မှီဝဲတော်မူပေစွတကား၊ အံ့ဩဖွယ် ကောင်းလှဘိ၏’ ဟု နှလုံးသွင်းကာ လက်အုပ်ချီ၍ ဦးခေါင်းထက်၌ တင်လျက် ဤဥဒါန်းစကားကို မြွက်ဆိုကာ ထိုင်နေလေသည်။

53. Evaṃ vutteti evaṃ sandhānena gahapatinā udānaṃ udānentena vutte. Nigrodho paribbājako ayaṃ gahapati mama santike nisinnopi attano satthāraṃyeva thometi ukkaṃsati, amhe pana atthītipi na maññati, etasmiṃ uppannakopaṃ samaṇassa gotamassa upari pātessāmīti sandhānaṃ gahapatiṃ etadavoca.

၅၃. ‘ဧဝံ ဝုတ္တေ’ ဟူသည်မှာ သန္ဓာနသူကြွယ်သည် ဤသို့ ဥဒါန်းစကားကို မြွက်ဆိုလျက် ပြောဆိုအပ်သည်ရှိသော်။ နိဂြောဓပရိဗိုဇ်သည် ‘ဤသန္ဓာနသူကြွယ်သည် ငါ့ထံ၌ ထိုင်နေပါလျက် မိမိ၏ ဆရာကိုသာလျှင် ချီးမွမ်းမြှောက်စား၍ ပြောဆိုနေ၏၊ ငါတို့ကိုမူကား ရှိသည်ဟူ၍ပင် မမှတ်ထင်ချေ’ ဟု နှလုံးသွင်းကာ ထိုသူကြွယ်အပေါ်၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော အမျက်ဒေါသကို ရဟန်းဂေါတမအပေါ်၌ ကျရောက်စေအံ့ဟူသော အကြံဖြင့် သန္ဓာနသူကြွယ်အား ဤစကားကို ပြောဆိုခဲ့သည်။

Yaggheti codanatthe nipāto. Jāneyyāsīti bujjheyyāsi passeyyāsi. Kena samaṇo gotamo saddhiṃ sallapatīti kena kāraṇena kena puggalena saddhiṃ samaṇo gotamo sallapati vadati bhāsati. Kiṃ [Pg.18] vuttaṃ hoti – ‘‘yadi kiñci sallāpakāraṇaṃ bhaveyya, yadi vā koci samaṇassa gotamassa santikaṃ sallāpatthiko gaccheyya, sallapeyya, na pana kāraṇaṃ atthi, na tassa santikaṃ koci gacchati, svāyaṃ kena samaṇo gotamo saddhiṃ sallapati, asallapanto kathaṃ unnādī bhavissatī’’ti.

‘ယဂ္ဃေ’ ဟူသော စကားလုံးသည် တိုက်တွန်းနှိုးဆော်ခြင်းအနက်၌ ရှိသော နိပါတ်ပုဒ် ဖြစ်သည်။ ‘ဇာနေယျာသိ’ ဟူသည်မှာ သိလော့၊ ရှုလော့ ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘ကေန သမဏော ဂေါတမော သဒ္ဓိံ သလ္လပတိ’ ဟူသည်မှာ အဘယ်အကြောင်းကြောင့်၊ အဘယ်ပုဂ္ဂိုလ်နှင့်အတူ ရဟန်းဂေါတမသည် စကားပြောဆို ဆွေးနွေးပါသနည်း ဟု ဆိုလိုသည်။ ဆိုလိုရင်းအဓိပ္ပာယ်မှာ— ‘အကယ်၍ တစုံတခုသော ပြောဆိုဆွေးနွေးစရာ အကြောင်း ရှိခဲ့လျှင် သို့မဟုတ် စကားပြောဆိုလိုသူ တစုံတယောက်သည် ရဟန်းဂေါတမထံသို့ သွားရောက်ခဲ့လျှင် ပြောဆိုဆွေးနွေးနိုင်ရာ၏။ သို့သော် ထိုသို့သော အကြောင်းမျိုး မရှိပါ၊ ထိုရဟန်းဂေါတမထံသို့ မည်သူမျှ မသွားကြချေ။ သို့ဖြစ်ပါလျက် ထိုရဟန်းဂေါတမသည် မည်သူနှင့် စကားပြောဆိုပါသနည်း၊ မည်သူနှင့်မျှ စကားမပြောဆိုဘဲနှင့် အဘယ်သို့လျှင် ပဲ့တင်ထပ်သံ (ဆူညံသံ) ရှိနေပါသနည်း’ ဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်သည်။

Sākacchanti saṃsandanaṃ. Paññāveyyattiyanti uttarapaccuttaranayena ñāṇabyattabhāvaṃ. Suññāgārahatāti suññāgāresu naṭṭhā, samaṇena hi gotamena bodhimūle appamattikā paññā adhigatā, sāpissa suññāgāresu ekakassa nisīdato naṭṭhā. Yadi pana mayaṃ viya gaṇasaṅgaṇikaṃ katvā nisīdeyya, nāssa paññā nasseyyāti dasseti. Aparisāvacaroti avisāradattā parisaṃ otarituṃ na sakkoti. Nālaṃ sallāpāyāti na samattho sallāpaṃ kātuṃ. Antamantānevāti koci maṃ pañhaṃ puccheyyāti pañhābhīto antamantāneva pantasenāsanāni sevati. Gokāṇāti ekakkhihatā kāṇagāvī. Sā kira pariyantacārinī hoti, antamantāneva sevati. Sā kira kāṇakkhibhāvena vanantābhimukhīpi na sakkoti bhavituṃ. Kasmā? Yasmā pattena vā sākhāya vā kaṇṭakena vā pahārassa bhāyati. Gunnaṃ abhimukhīpi na sakkoti bhavituṃ. Kasmā? Yasmā siṅgena vā kaṇṇena vā vālena vā pahārassa bhāyati. Iṅghāti codanatthe nipāto. Saṃsādeyyāmāti ekapañhapucchaneneva saṃsādanaṃ visādamāpannaṃ kareyyāma. Tucchakumbhīva nanti rittaghaṭaṃ viya naṃ. Orodheyyāmāti vinandheyyāma. Pūritaghaṭo hi ito cito ca parivattetvā na suvinandhanīyo hoti. Rittako yathāruci parivattetvā sakkā hoti vinandhituṃ, evameva hatapaññatāya rittakumbhisadisaṃ samaṇaṃ gotamaṃ vādavinandhanena samantā vinandhissāmāti vadati.

‘သာကစ္ဆံ’ ဟူသည်မှာ တကွ ညှိနှိုင်းဆွေးနွေးခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ပညာဝေယျတ္တိယံ’ ဟူသည်မှာ အမေးအဖြေ အမေးအပြန်အလှန်ပြုခြင်း နည်းလမ်းဖြင့် ပညာရဲရင့် ထက်မြက်သည်၏ အဖြစ်ကို ဆိုလိုသည်။ ‘သုညှာဂါရဟတာ’ ဟူသည်မှာ ဆိတ်ငြိမ်ရာအရပ်တို့၌ ပျက်စီးကွယ်ပျောက်သွားခြင်း ဖြစ်သည်။ အကြောင်းမူကား ရဟန်းဂေါတမသည် ဗောဓိပင်ရင်း၌ နည်းငယ်မျှသော ပညာကိုသာ ရရှိခဲ့ပြီး၊ ထိုပညာသည်လည်း ဆိတ်ငြိမ်ရာအရပ်တို့၌ တစ်ဦးတည်း နေထိုင်စဉ် ပျောက်ကွယ်သွားခဲ့ပြီ။ အကယ်၍ ငါတို့ကဲ့သို့ အပေါင်းအသင်းနှင့် မွေ့လျော်ကာ နေထိုင်မည်ဆိုပါက သူ၏ပညာသည် ပျောက်ကွယ်လိမ့်မည်မဟုတ်ဟု ပြသခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘အပရိသာဝစရော’ ဟူသည်မှာ မရဲရင့်သောကြောင့် ပရိသတ်အလယ်သို့ သက်ဝင်ခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်သောသူ ဖြစ်သည်။ ‘နာလံ သလ္လာပါယ’ ဟူသည်မှာ စကားပြောဆိုခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘အန္တမန္တာနေဝ’ ဟူသည်မှာ တစုံတယောက်က ငါ့ကို မေးခွန်းမေးလိမ့်မည်ကို ကြောက်ရွံ့သဖြင့် အစွန်အဖျား၌ရှိသော တောကျောင်းများကိုသာ မှီဝဲခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ဂေါကာဏာ’ ဟူသည်မှာ မျက်စိတစ်ဖက်ကန်းသော နွားမ ဖြစ်သည်။ ထိုနွားမသည် အစွန်အဖျား၌သာ လှည့်လည်သွားလာလေ့ရှိသတတ်။ တစ်ဖက်ကန်းနေခြင်းကြောင့် တောအုပ်၏ အလယ်ဗဟိုသို့ ရှေးရှုမသွားဝံ့ချေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သစ်ရွက်၊ သစ်ခက်၊ ဆူး သို့မဟုတ် ကြိုးတို့ဖြင့် ထိခိုက်မိမည်ကို ကြောက်သောကြောင့်တည်း။ နွားအုပ်၏ အလယ်ဗဟိုသို့လည်း ရှေးရှုမသွားဝံ့ချေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဦးချို၊ နားရွက် သို့မဟုတ် အမြီးတို့ဖြင့် တိုက်ခိုက်မိမည်ကို ကြောက်သောကြောင့်တည်း။ ‘ဣင်္ဃ’ ဟူသည်မှာ တိုက်တွန်းခြင်းအနက်ရှိ နိပါတ်ပုဒ် ဖြစ်သည်။ ‘သံသာဒေယျာမ’ ဟူသည်မှာ ပြဿနာတစ်ခုတည်းကို မေးရုံမျှဖြင့် ဆုတ်နစ်စိတ်ပျက်ခြင်းသို့ ရောက်အောင် ပြုလုပ်ကုန်အံ့ ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘တုစ္ဆကုမ္ဘီဝ နံ’ ဟူသည်မှာ ထိုရဟန်းဂေါတမကို အချည်းနှီးသောအိုးကဲ့သို့ ဖြစ်စေကာ ဟူ၏။ ‘ဩရောဓေယျာမ’ ဟူသည်မှာ မိမိတို့၏ ဝါဒကွန်ရက်ဖြင့် နှောင်ဖွဲ့မြှေးယှက်ကုန်အံ့ ဟု ဆိုလိုသည်။ အကယ်စင်စစ် ရေပြည့်သောအိုးကို ဟိုဘက်ဒီဘက် လှည့်လည်၍ မြှေးယှက်ရန် မလွယ်ကူသော်လည်း၊ အချည်းနှီးသော အိုးအလွတ်ကိုမူ စိတ်ကြိုက်လှည့်လည်၍ မြှေးယှက်ရန် လွယ်ကူသကဲ့သို့၊ ဤအတူပင် ပညာမရှိသဖြင့် အိုးအလွတ်နှင့် တူသော ရဟန်းဂေါတမကို ငါတို့၏ ဝါဒကွန်ရက်ဖြင့် ပတ်ပတ်လည်မှ နှောင်ဖွဲ့မြှေးယှက်ကြကုန်အံ့ဟု ဆိုလိုသည်။

Iti paribbājako satthu suvaṇṇavaṇṇaṃ nalāṭamaṇḍalaṃ apassanto dasabalassa parammukhā attano balaṃ dīpento asambhinnaṃ khattiyakumāraṃ jātiyā ghaṭṭayanto caṇḍālaputto viya asambhinnakesarasīhaṃ migarājānaṃ thāmena ghaṭṭento jarasiṅgālo viya ca nānappakāraṃ tucchagajjitaṃ gajji. Upāsakopi cintesi ‘‘ayaṃ paribbājako ati viya gajjati, avīciphusanatthāya pādaṃ, bhavaggaggahaṇatthāya hatthaṃ pasārayanto viya niratthakaṃ vāyamati. Sace me satthā imaṃ ṭhānamāgaccheyya, imassa paribbājakassa [Pg.19] yāva bhavaggā ussitaṃ mānaddhajaṃ ṭhānasova opāteyyā’’ti.

ဤသို့ဖြင့် နိဂြောဓပရဗိုဇ်သည် မြတ်စွာဘုရား၏ ရွှေအဆင်းနှင့်တူသော နဖူးတော်အဝန်းကို မမြင်ရဘဲ၊ မြတ်စွာဘုရား၏ ကွယ်ရာ၌ မိမိ၏ အနှစ်သာရမရှိသော ခွန်အားကို ပြသလျက်၊ မြင့်မြတ်သော မင်းမျိုးမင်းနွယ် မင်းသားငယ်ကို ဇာတ်အနိမ့်စားဖြင့် ထိပါးပုတ်ခတ်စော်ကားသော ဒွန်းစဏ္ဍားသားကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ အမျိုးမရောယှက်သော ကေသရာ ခြင်္သေ့မင်းကို ခွန်အားချင်း ယှဉ်ပြိုင်ထိပါးသော မြေခွေးအိုကဲ့သို့လည်းကောင်း အမျိုးမျိုးသော အချည်းနှီး ကြုံးဝါးခြင်းကို ပြုလေသည်။ သန္ဓာနသူကြွယ်သည်လည်း— ‘ဤပရိဗိုဇ်သည် အလွန်အမင်း ကြုံးဝါးနေဘိ၏။ အဝီစိငရဲသို့ ရောက်ရှိရန် ခြေဆန့်တန်းသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဘဝဂ်ကို လှမ်းယူရန် လက်ဆန့်တန်းသကဲ့သို့လည်းကောင်း အကျိုးမဲ့ အားထုတ်နေသည်။ အကယ်၍ ငါ၏ မြတ်စွာဘုရားသည် ဤအရပ်သို့ ကြွလာတော်မူပါက ဤပရိဗိုဇ်၏ ဘဝဂ်တိုင်အောင် မြှင့်တင်ထားသော မာန်မာနတည်းဟူသော တံခွန်ကို ချက်ချင်းပင် နှိမ့်ချပစ်တော်မူလိမ့်မည်’ ဟု ကြံစည်လေသည်။

54. Bhagavāpi tesaṃ taṃ kathāsallāpaṃ assosiyeva. Tena vuttaṃ ‘‘assosi kho imaṃ kathāsallāpa’’nti.

၅၄. မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ထိုသူတို့၏ စကားပြောဆို ဆွေးနွေးသံကို ကြားတော်မူသည်သာလျှင် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘ထိုစကားပြောဆိုသံကို ကြားတော်မူ၏’ ဟု ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။

Sumāgadhāyāti sumāgadhā nāma pokkharaṇī, yassā tīre nisinno aññataro puriso padumanāḷantarehi asurabhavanaṃ pavisantaṃ asurasenaṃ addasa. Moranivāpoti nivāpo vuccati bhattaṃ, yattha morānaṃ abhayena saddhiṃ nivāpo dinno, taṃ ṭhānanti attho. Abbhokāseti aṅgaṇaṭṭhāne. Assāsapattāti tuṭṭhipattā somanassapattā. Ajjhāsayanti uttamanissayabhūtaṃ. Ādibrahmacariyanti purāṇabrahmacariyasaṅkhātaṃ ariyamaggaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘ko nāma so, bhante, dhammo yena bhagavatā sāvakā vinītā ajjhāsayādibrahmacariyabhūtaṃ ariyamaggaṃ pūretvā arahattādhigamavasena assāsapattā paṭijānantī’’ti.

‘သုမာဂဓာယ’ ဟူသည်မှာ သုမာဂဓာ မည်သော ရေကန်ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုရေကန်၏ ကမ်းပါး၌ ထိုင်နေသော ယောကျ်ားတစ်ဦးသည် ပဒုမ္မာကြာရိုးတို့၏ အကြားမှတစ်ဆင့် အသုရာပြည်သို့ ဝင်သွားသော အသုရာစစ်သည်များကို မြင်ဖူးလေသည်။ ‘မောရနိဝါပေါ’ ဟူသော ပုဒ်၌ ‘နိဝါပ’ ဟူသည်မှာ အစာကို ဆိုလိုသည်။ အကြင်အရပ်၌ ဥဒေါင်းတို့အား ဘေးမဲ့ပေးခြင်းနှင့်အတူ အစာကျွေးလေ့ရှိသဖြင့် ထိုအရပ်ကို ဥဒေါင်းတို့အား အစာကျွေးရာအရပ်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ‘အဗ္ဘောကာသေ’ ဟူသည်မှာ လွင်တီးပြင်၌ ဖြစ်သည်။ ‘အဿာသပတ္တာ’ ဟူသည်မှာ နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်ခြင်းသို့ ရောက်ကုန်သည် ဖြစ်၍ ဟူ၏။ ‘အဇ္ဈာသယံ’ ဟူသည်မှာ မြတ်သောမှီရာ ဖြစ်သော ဟူ၏။ ‘အာဒိဗြဟ္မစရိယံ’ ဟူသည်မှာ ရှေးဟောင်းမြတ်သောအကျင့်ဟု ဆိုအပ်သော အရိယမဂ် ဖြစ်သည်။ ဆိုလိုရင်းအဓိပ္ပာယ်မှာ— ‘မြတ်စွာဘုရား၊ မြတ်စွာဘုရား ဆုံးမတော်မူသော တပည့်သာဝကတို့သည် မြတ်သောမှီရာဖြစ်သော၊ ရှေးဦးမြတ်သောအကျင့် ဖြစ်သော အရိယမဂ်ကို ဖြည့်ကျင့်ကာ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိခြင်းဖြင့် နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်ခြင်းသို့ ရောက်ရှိကြောင်း ဝန်ခံကြကုန်၏။ ထိုတရားတော်သည် အဘယ်တရားတော်နည်း’ ဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်သည်။

Tapojigucchāvādavaṇṇanā

တပေါဇိဂုစ္ဆာဝါဒ အဖွင့်

55. Vippakatāti mamāgamanapaccayā aniṭṭhitā, va hutvā ṭhitā, kathehi, ahametaṃ niṭṭhapetvā matthakaṃ pāpetvā dassemīti sabbaññupavāraṇaṃ pavāresi.

၅၅. ‘ဝိပ္ပကတာ’ ဟူသည်မှာ ငါ၏ ကြွလာခြင်းအကြောင်းကြောင့် မပြီးဆုံးသေးဘဲ ရပ်တန့်နေသော စကားကို ဆိုလိုသည်။ ထိုစကားကို ဆက်လက်ပြောဆိုပါဦးလော့၊ ငါသည် ထိုစကားကို အပြီးသတ်သို့ ရောက်စေကာ ဖြေရှင်းပြသအံ့ဟု သဗ္ဗညုမြတ်စွာဘုရား၏ ဖိတ်ကြားခြင်းကို ဖိတ်ကြားတော်မူ၏။

56. Dujjānaṃ khoti bhagavā paribbājakassa vacanaṃ sutvā ‘‘ayaṃ paribbājako mayā sāvakānaṃ desetabbaṃ dhammaṃ tehi pūretabbaṃ paṭipattiṃ pucchati, sacassāhaṃ āditova taṃ kathessāmi, kathitampi naṃ na jānissati, ayaṃ pana vīriyena pāpajigucchanavādo, handāhaṃ etasseva visaye pañhaṃ pucchāpetvā puthusamaṇabrāhmaṇānaṃ laddhiyā niratthakabhāvaṃ dassemi. Atha pacchā imaṃ pañhaṃ byākarissāmī’’ti cintetvā dujjānaṃ kho etantiādimāha. Tattha sake ācariyaketi attano ācariyavāde. Adhijeguccheti vīriyena pāpajigucchanabhāve. Kathaṃ santāti kathaṃ bhūtā. Tapojigucchāti vīriyena pāpajigucchā pāpavivajjanā. Paripuṇṇāti parisuddhā. Kathaṃ aparipuṇṇāti kathaṃ aparisuddhā hotīti evaṃ pucchāti. Yatra hi nāmāti yo nāma.

၅၆. ‘ဒုဇ္ဇာနံ ခေါ’ ဟူသော စကားရပ်၌— မြတ်စွာဘုရားသည် ပရဗိုဇ်၏ စကားကို ကြားတော်မူပြီးနောက် ‘ဤပရဗိုဇ်သည် ငါဘုရားက တပည့်သာဝကတို့အား ဟောကြားအပ်သော တရားတော်နှင့် ၎င်းတို့ ကျင့်သုံးအပ်သော အကျင့်ပဋိပတ်ကို မေးမြန်းနေသည်။ အကယ်၍ ငါသည် ထိုတရားကို အစပိုင်းကတည်းက ဟောကြားခဲ့ပါမူ သူသည် နားလည်နိုင်လိမ့်မည် မဟုတ်ချေ။ အကြောင်းမူကား ဤပရဗိုဇ်သည် မိမိကိုယ်ကို ပင်ပန်းဆင်းရဲစေသော အကျင့်ဖြင့် မကောင်းမှုကို စက်ဆုပ်သည့် ဝါဒရှိသူ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ငါသည် ဤပရဗိုဇ်၏ ကိုယ်ပိုင်အယူဝါဒ နယ်ပယ်၌သာ မေးခွန်းပြန်လည် မေးမြန်းစေပြီးလျှင်၊ များစွာသော ရဟန်းပုဏ္ဏားတို့၏ အယူဝါဒ အကျိုးမဲ့ပုံကို ပြသအံ့။ ထို့နောက်မှသာ ဤပရဗိုဇ် မေးသော မေးခွန်းကို ဖြေကြားအံ့’ ဟု ကြံစည်တော်မူ၍ ‘ဒုဇ္ဇာနံ ခေါ ဧတံ’ အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကား၌ ‘သကေ အာစရိယကေ’ ဟူသည်မှာ မိမိ၏ ဆရာ့ဝါဒ၌ ဟူ၏။ ‘အဓိဇေဂုစ္ဆေ’ ဟူသည်မှာ မိမိကိုယ်ကို ပင်ပန်းဆင်းရဲစေသော ဝီရိယဖြင့် မကောင်းမှုကို စက်ဆုပ်သော အဖြစ်၌ ဟူ၏။ ‘ကထံ သန္တာ’ ဟူသည်မှာ အဘယ်သို့ ဖြစ်ကုန်သနည်း ဟူ၏။ ‘တပေါဇိဂုစ္ဆာ’ ဟူသည်မှာ မိမိကိုယ်ကို ပင်ပန်းဆင်းရဲစေသော လုံ့လဖြင့် မကောင်းမှုကို စက်ဆုပ်ခြင်း၊ မကောင်းမှုကို ရှောင်ကြဉ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ပရိပုဏ္ဏာ’ ဟူသည်မှာ စင်ကြယ်သနည်း ဟု မေးမြန်းခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ကထံ အပရိပုဏ္ဏာ’ ဟူသည်မှာ အဘယ်သို့ မစင်ကြယ်သနည်း ဟု ဤသို့ မေးမြန်းခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ယတြ ဟိ နာမ’ ဟူသည်မှာ အကြင်သူသည် ဟူ၏။

57. Appasadde [Pg.20] katvāti nirave appasadde katvā. So kira cintesi – ‘‘samaṇo gotamo ekaṃ pañhampi na katheti, sallāpakathāpissa atibahukā natthi, ime pana ādito paṭṭhāya samaṇaṃ gotamaṃ anuvattanti ceva pasaṃsanti ca, handāhaṃ ime nissadde katvā sayaṃ kathemī’’ti. So tathā akāsi. Tena vuttaṃ ‘‘appasadde katvā’’ti. ‘‘Tapojigucchavādā’’tiādīsu tapojigucchaṃ vadāma, manasāpi tameva sārato gahetvā vicarāma, kāyenapimhā tameva allīnā, nānappakārakaṃ attakilamathānuyogamanuyuttā viharāmāti attho.

၅၇. ‘အပ္ပသဒ္ဒေ ကတွာ’ ဟူသည်မှာ အသံမရှိအောင် တိတ်ဆိတ်စေခြင်းကို ပြု၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုနိဂြောဓပရဗိုဇ်သည်— ‘ရဟန်းဂေါတမသည် ပြဿနာတစ်ခုကိုမျှ မဖြေဆိုနိုင်ချေ၊ သူ၌ ဆွေးနွေးပြောဆိုစရာ စကားလည်း များများစားစား မရှိ။ သို့သော် ဤသူတို့သည် အစကတည်းက ရဟန်းဂေါတမနောက်သို့ လိုက်ပါကာ ချီးမွမ်းနေကြသည်။ ငါသည် ယခု ဤသူတို့ကို တိတ်ဆိတ်သွားအောင် ပြုလုပ်၍ ကိုယ်တိုင် စကားပြောအံ့’ ဟု ကြံစည်သတတ်။ သူသည် ကြံစည်သည့်အတိုင်း ပြုလုပ်ခဲ့သဖြင့် ‘တိတ်ဆိတ်စေပြီးလျှင်’ ဟု ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘တပေါဇိဂုစ္ဆာဝါဒါ’ အစရှိသော စကားတို့၌— မိမိကိုယ်ကို ပင်ပန်းဆင်းရဲအောင် အားထုတ်ခြင်းဖြင့် မကောင်းမှုကို စက်ဆုပ်ခြင်းဝါဒကို ဆိုကုန်၏။ စိတ်ဖြင့်လည်း ထိုမကောင်းမှု စက်ဆုပ်ခြင်းကိုသာ အနှစ်သာရအဖြစ် ယူ၍ လှည့်လည်ကုန်၏။ ကိုယ်ဖြင့်လည်း ထိုအကျင့်၌ပင် ကပ်ငြိနေကြကုန်၏။ အထူးထူးအပြားပြားသော မိမိကိုယ်ကို ပင်ပန်းဆင်းရဲအောင် အားထုတ်ခြင်း၌ စွဲမြဲစွာ ယှဉ်စပ်လျက် နေထိုင်ကြကုန်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

Upakkilesavaṇṇanā

ဥပက္ကိလေသ အဖွင့်

58. Tapassīti tapanissitako. ‘‘Acelako’’tiādīni sīhanāde (dī. ni. aṭṭha. 1.393) vitthāritanayeneva veditabbāni. Tapaṃ samādiyatīti acelakabhāvādikaṃ tapaṃ sammā ādiyati, daḷhaṃ gaṇhāti. Attamano hotīti ko añño mayā sadiso imasmiṃ tape atthīti tuṭṭhamano hoti. Paripuṇṇasaṅkappoti alamettāvatāti evaṃ pariyositasaṅkappo, idañca titthiyānaṃ vasena āgataṃ. Sāsanāvacarenāpi pana dīpetabbaṃ. Ekacco hi dhutaṅgaṃ samādiyati, so teneva dhutaṅgena ko añño mayā sadiso dhutaṅgadharoti attamano hoti paripuṇṇasaṅkappo. Tapassino upakkileso hotīti duvidhassāpetassa tapassino ayaṃ upakkileso hoti. Ettāvatāyaṃ tapo upakkileso hotīti vadāmi.

၅၈. တပဿီဟူသည် ခြိုးခြံသောအကျင့်ကို မှီဝဲသောသူ ဖြစ်သည်။ ‘အစေလက’ စသော စကားလုံးတို့ကို သီဟနာဒသုတ်၌ ချဲ့ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်ကုန်၏။ ‘တပံ သမာဒိယတိ’ ဟူသည် အဝတ်မဝတ်ခြင်း စသော ခြိုးခြံသောအကျင့်ကို ကောင်းစွာ ဆောက်တည်၏၊ မြဲမြံစွာ ခံယူ၏။ ‘အတ္တမနော ဟောတိ’ ဟူသည် ‘ဤခြိုးခြံသောအကျင့်၌ ငါနှင့်တူသော အခြားသူ မည်သူရှိအံ့နည်း’ ဟု နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်သော စိတ်ရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘ပရိပုဏ္ဏသင်္ကပ္ပော’ ဟူသည် ‘ဤမျှလောက်သော အကျင့်ဖြင့် တန်ပြီ’ ဟု ဤသို့ စိတ်အကြံကို အဆုံးသတ်စေခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤစကားသည် တိတ္ထိတို့၏ အစွမ်းဖြင့် လာသော်လည်း သာသနာတော်၌ ကျင့်ကြံသော ရဟန်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်း ပြအပ်၏။ အချို့သော ရဟန်းသည် ဓုတင်ကို ဆောက်တည်၏။ ထိုရဟန်းသည် မိမိဆောက်တည်သော ထိုဓုတင်ဖြင့်ပင်လျှင် ‘ငါနှင့်တူသော ဓုတင်ဆောင်ရဟန်း အခြားမည်သူရှိအံ့နည်း’ ဟု နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်သော စိတ်ရှိလျက် ‘ဤမျှဖြင့် တန်ပြီ’ ဟု အကြံပြည့်စုံသူ ဖြစ်၏။ ‘တပဿိနော ဥပက္ကိလေသော ဟောတိ’ ဟူသည် ထိုသို့သော သာသနာပ တိတ္ထိနှင့် သာသနာတွင်း ရဟန်း နှစ်မျိုးလုံး၌ ဤကဲ့သို့ မိမိကိုယ်ကို နှစ်သက်ကျေနပ်ခြင်း၊ အကြံပြည့်စုံခြင်းဟူသော စိတ်အကြံသည် ညစ်ညူးကြောင်း ကိလေသာ ဖြစ်၏။ ‘ဤမျှလောက်သော အကျင့်ဖြင့် ငါနှင့်တူသူမရှိဟု မာန်တက်ခြင်း၊ တန်ပြီဟု ကျေနပ်ခြင်းဖြင့် ဤခြိုးခြံသောအကျင့်သည် ညစ်ညူးခြင်း ဖြစ်၏’ ဟု ငါဘုရား ဟောတော်မူ၏။

Attānukkaṃsetīti ‘‘ko mayā sadiso atthī’’ti attānaṃ ukkaṃsati ukkhipati. Paraṃ vambhetīti ‘‘ayaṃ na mādiso’’ti paraṃ saṃhāreti avakkhipati.

‘အတ္တာနုက္ကံသေတိ’ ဟူသည် ‘ငါနှင့်တူသူ မည်သူရှိသနည်း’ ဟု မိမိကိုယ်ကို ချီးမြှောက်ခြင်း၊ သူတပါးထက် အထက်၌ ထားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘ပရံ ဝမ္ဘေတိ’ ဟူသည် ‘ဤသူသည် ငါကဲ့သို့ မဟုတ်၊ ငါနှင့်မတူ’ ဟု သူတပါးကို နှိမ့်ချခြင်း၊ မထေမဲ့မြင် ပြုခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

Majjatīti mānamadakaraṇena majjati. Mucchatīti mucchito hoti gadhito ajjhāpanno. Pamādamāpajjatīti etadeva sāranti pamādamāpajjati. Sāsane pabbajitopi dhutaṅgasuddhiko hoti, na kammaṭṭhānasuddhiko. Dhutaṅgameva arahattaṃ viya sārato pacceti.

‘မဇ္ဇတိ’ ဟူသည် မာန်ယစ်ခြင်းကို ပြုသဖြင့် ယစ်မူး၏။ ‘မုစ္ဆတိ’ ဟူသည် မိန်းမောတွေဝေလျက် ကပ်ငြိလွှမ်းမိုးခြင်း ခံရ၏။ ‘ပမာဒမာပဇ္ဇတိ’ ဟူသည် ထိုခြိုးခြံသောအကျင့်ကိုပင် အနှစ်သာရဟု ထင်မှတ်၍ မေ့လျော့ခြင်းသို့ ရောက်၏။ သာသနာတော်၌ ရဟန်းပြုသော်လည်း ဓုတင်အားဖြင့်သာ စင်ကြယ်သူ ဖြစ်ပြီး ကမ္မဋ္ဌာန်းအားဖြင့် စင်ကြယ်သူ မဖြစ်ဘဲ၊ ဓုတင်ကိုသာလျှင် အရဟတ္တဖိုလ်ကဲ့သို့ အနှစ်သာရအားဖြင့် ယုံကြည်ခံယူ၏။

59. Lābhasakkārasilokanti [Pg.21] ettha cattāro paccayā labbhantīti lābhā, teyeva suṭṭhu katvā paṭisaṅkharitvā laddhā sakkāro, vaṇṇabhaṇanaṃ siloko. Abhinibbattetīti acelakādibhāvaṃ terasadhutaṅgasamādānaṃ vā nissāya mahālābho uppajjati, tasmā ‘‘abhinibbattetī’’ti vutto. Sesamettha purimavāranayeneva duvidhassāpi tapassino vasena veditabbaṃ.

၅၉. ‘လာဘသက္ကာရသိလောက’ ဟူသော စကား၌ ပစ္စည်းလေးပါးတို့ကို ရအပ်သောကြောင့် ‘လာဘ် (လာဘ)’ မည်၏။ ထိုပစ္စည်းလေးပါးတို့ကိုပင် ကောင်းစွာ ပြင်ဆင်စီမံ၍ ရရှိခြင်းကို ‘သက္ကာရ’ မည်၏။ ကျေးဇူးကို ချီးမွမ်းပြောဆိုခြင်းကို ‘သိလောက’ မည်၏။ ‘အဘိနိဗ္ဗတ္တေတိ’ ဟူသည် အဝတ်မဝတ်ခြင်း စသော အဖြစ်ကိုဖြစ်စေ၊ ဆယ့်သုံးပါးသော ဓုတင်ကို ဆောက်တည်ခြင်းကိုဖြစ်စေ အမှီပြု၍ များစွာသော လာဘ်သက္ကာရ ဖြစ်ပေါ်လာတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘အဘိနိဗ္ဗတ္တေတိ’ ဟု ဆိုသည်။ ဤ၌ ကြွင်းသောစကားကို ရှေး၌ ပြဆိုခဲ့သော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သာသနာပ တိတ္ထိနှင့် သာသနာတွင်း ရဟန်း နှစ်မျိုးလုံး၏ အစွမ်းဖြင့် သိအပ်၏။

60. Vodāsaṃ āpajjatīti dvebhāgaṃ āpajjati, dve bhāge karoti. Khamatīti ruccati. Nakkhamatīti na ruccati. Sāpekkho pajahatīti sataṇho pajahati. Kathaṃ? Pātova khīrabhattaṃ bhutto hoti. Athassa maṃsabhojanaṃ upaneti. Tassa evaṃ hoti ‘‘idāni evarūpaṃ kadā labhissāma, sace jāneyyāma, pātova khīrabhattaṃ na bhuñjeyyāma, kiṃ mayā sakkā kātuṃ, gaccha bho, tvameva bhuñjā’’ti jīvitaṃ pariccajanto viya sāpekkho pajahati. Gadhitoti gedhajāto. Mucchitoti balavataṇhāya mucchito saṃmuṭṭhassatī hutvā. Ajjhāpannoti āmise atilaggo, ‘‘bhuñjissatha, āvuso’’ti dhammanimantanamattampi akatvā mahante mahante kabaḷe karoti. Anādīnavadassāvītiādīnavamattampi na passati. Anissaraṇapaññoti idha mattaññutānissaraṇapaccavekkhaṇaparibhogamattampi na karoti. Lābhasakkārasilokanikantihetūti lābhādīsu taṇhāhetu.

၆၀. ‘ဝေါဒါသံ အာပဇ္ဇတိ’ ဟူသည် (နှစ်သက်ဖွယ်၊ မနှစ်သက်ဖွယ်အားဖြင့်) နှစ်စုနှစ်ဖွဲ့ ကွဲပြားခြင်းသို့ ရောက်၏၊ နှစ်ပိုင်းနှစ်ကဏ္ဍ ပြု၏။ ‘ခမတိ’ ဟူသည် နှစ်သက်၏။ ‘နက္ခမတိ’ ဟူသည် မနှစ်သက်။ ‘သာပေက္ခော ပဇဟတိ’ ဟူသည် တဏှာတပ်မက်မှုရှိလျက် စွန့်၏။ မည်သို့စွန့်သနည်း? နံနက်စောစောကပင် နို့ဃနာဆွမ်းကို စားပြီးဖြစ်၏။ ထို့နောက်မှ သူ့အား အမဲသားဆွမ်းကို ဆက်ကပ်၏။ ထိုသူအား ‘ဤကဲ့သို့သော ဘောဇဉ်ကို ယခုအခါ၌ မည်သည့်အချိန်မှ တစ်ဖန် ရနိုင်ပါဦးမည်နည်း၊ ဤသို့သော ဘောဇဉ်ကို ရရှိမည်မှန်း အကယ်၍ ကြိုတင်သိခဲ့ပါမူ နံနက်စောစောကပင် နို့ဃနာဆွမ်းကို စားလိမ့်မည်မဟုတ်ပေ၊ ယခုမူ ငါသည် အဘယ်သို့ ပြုနိုင်ပါအံ့နည်း၊ အချင်း... သွားလော့၊ သင်ကိုယ်တိုင်ပင် စားလော့’ ဟု အသက်ကို စွန့်သကဲ့သို့ (နှမြောတသစွာဖြင့်) တဏှာတပ်မက်လျက် စွန့်၏။ ‘ဂဓိတော’ ဟူသည် အလွန်တရာ မက်မောခြင်း ရှိသည်ဖြစ်၍။ ‘မုစ္ဆိတော’ ဟူသည် အားကြီးသော တဏှာကြောင့် သတိလွတ်လျက် မိန်းမောတွေဝေ၏။ ‘အဇ္ဈာပန္နော’ ဟူသည် အာမိသ၌ အလွန်ကပ်ငြိသဖြင့် ‘ငါ့ရှင်တို့ စားကြပါကုန်ဦးလော့’ ဟု တရားသံဖြင့် ဖိတ်ကြားခြင်းမျှကိုပင် မပြုဘဲ ကြီးစွာသော ဆွမ်းလုပ်တို့ကို ပြု၍ စား၏။ ‘အနာဒီနဝဒဿာဝီ’ ဟူသည် မက်မောခြင်းအစရှိသော အာရုံဖြင့် ပစ္စည်းလေးပါးကို သုံးဆောင်ရာ၌ အနည်းငယ်မျှသော အပြစ်ကိုမျှလည်း မမြင်။ ‘အနိဿရဏပညော’ ဟူသည် ဤအာမိသ၌ အတိုင်းအရှည်ကိုသိခြင်း၊ ဝဋ်မှထွက်မြောက်ကြောင်း ဆင်ခြင်သုံးဆောင်ခြင်းမျှကိုလည်း မပြု။ ‘လာဘသက္ကာရသိလောကနိကန္တိဟေတု’ ဟူသည် လာဘ်အစရှိသည်တို့၌ တပ်မက်ခြင်း တဏှာတည်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။

61. Saṃbhakkhetīti saṃkhādati. Asanivicakkanti vicakkasaṇṭhānā asaniyeva. Idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘asanivicakkaṃ imassa dantakūṭaṃ mūlabījādīsu na kiñci na saṃbhuñjati. Atha ca pana naṃ samaṇappavādena samaṇoti sañjānantī’’ti. Evaṃ apasādeti avakkhipati. Idaṃ titthiyavasena āgataṃ. Bhikkhuvasena panettha ayaṃ yojanā, attanā dhutaṅgadharo hoti, so aññaṃ evaṃ apasādeti ‘‘kiṃ samaṇā nāma ime samaṇamhāti vadanti, dhutaṅgamattampi natthi, uddesabhattādīni pariyesantā paccayabāhullikā vicarantī’’ti. Lūkhājīvinti acelakādivasena vā dhutaṅgavasena vā lūkhājīviṃ. Issāmacchariyanti parassa sakkārādisampattikhīyanalakkhaṇaṃ issaṃ, sakkārādikaraṇaakkhamanalakkhaṇaṃ macchariyañca.

၆၁. ‘သမ္ဘက္ခေတိ’ ဟူသည် ကြိတ်ခွဲဝါးစား၏။ ‘အသနိဝိစက္ကံ’ ဟူသည် ပြန့်ကျယ်သော စက်ဝန်းသဏ္ဌာန်ရှိသော မိုးကြိုးစက်ကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ဤ၌ ဆိုလိုရင်း အဓိပ္ပာယ်မှာ— ‘မိုးကြိုးစက်ကဲ့သို့ ပြန့်ကျယ်သော စက်ဝန်းရှိသော ဤရဟန်း၏ သွားတည်းဟူသော တူသည် အမြစ် မျိုးစေ့ အစရှိသည်တို့တွင် တစ်စုံတစ်ခုသော မျိုးစေ့ကိုမျှ မစားဘဲ မနေ၊ စားသည်သာလျှင် ဖြစ်၏။ သို့သော်လည်း ရဟန်းဟူသော ခေါ်ဝေါ်သမုတ်မှုဖြင့် ရဟန်းဟူ၍ လူတို့က သိမှတ်ကြကုန်၏’ ဟု ဤသို့ ကဲ့ရဲ့ရှုတ်ချ၍ နှိမ့်ချကာ မထေမဲ့မြင် ပြုခြင်းဖြစ်သည်။ ဤစကားသည် တိတ္ထိတို့၏ အစွမ်းဖြင့် လာသော်လည်း၊ သာသနာတွင်း ရဟန်း၏ အစွမ်းဖြင့်မူ ဤသို့ ယှဉ်စပ်အပ်၏— မိမိကိုယ်တိုင်သည် ဓုတင်ဆောင်ရဟန်း ဖြစ်၏။ ထိုရဟန်းသည် အခြားသော ရဟန်းတစ်ပါးအား ‘ဤရဟန်းတို့သည် ငါတို့သည် ရဟန်းများဖြစ်ကြကုန်၏ ဟု ပြောဆိုကြကုန်၏။ ဤသူတို့သည် အဘယ်မှာ ရဟန်းမည်ပါအံ့နည်း၊ ၎င်းတို့၌ ဓုတင်မျှပင် မရှိ၊ ဥဒ္ဒေသဘတ် စသည်တို့ကို ရှာဖွေလျက် ပစ္စည်းပေါများလိုမှုဖြင့်သာ လှည့်လည်သွားလာနေကြကုန်၏’ ဟု ရှုတ်ချမောင်းမဲခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘လူခါဇီဝိံ’ ဟူသည် အဝတ်မဝတ်ခြင်း စသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဓုတင်အားဖြင့်လည်းကောင်း ခေါင်းပါးကျပ်တည်းစွာ အသက်မွေးသူကို ဆိုလိုသည်။ ‘ဣဿာမစ္ဆရိယံ’ ဟူသည် သူတပါး၏ လာဘသက္ကာရ စသော ပြည့်စုံမှုကို မနာလို ရှုတ်ချခြင်း လက္ခဏာရှိသော ငြူစူခြင်း (ဣဿာ) နှင့် သူတပါးတို့အား ပူဇော်သက္ကာရ ပြုသည်ကို သည်းမခံနိုင်ခြင်း လက္ခဏာရှိသော ဝန်တိုခြင်း (မစ္ဆရိယ) တို့ကို ဆိုလိုသည်။

62. Āpāthakanisādī [Pg.22] hotīti manussānaṃ āpāthe dassanaṭṭhāne nisīdati. Yattha te passanti, tattha ṭhito vaggulivataṃ carati, pañcātapaṃ tappati, ekapādena tiṭṭhati, sūriyaṃ namassati. Sāsane pabbajitopi samādinnadhutaṅgo sabbarattiṃ sayitvā manussānaṃ cakkhupathe tapaṃ karoti, mahāsāyanheyeva cīvarakuṭiṃ karoti, sūriye uggate paṭisaṃharati, manussānaṃ āgatabhāvaṃ ñatvā ghaṇḍiṃ paharitvā cīvaraṃ matthake ṭhapetvā caṅkamaṃ otarati, sammuñjaniṃ gahetvā vihāraṅgaṇaṃ sammajjati.

၆၂. ‘အာပါထကနိသာဒီ ဟောတိ’ ဟူသည် လူတို့အား ထင်ရှားသော၊ မြင်ကောင်းသော နေရာ၌ ထိုင်နေ၏။ လူတို့ မြင်နိုင်သော ထိုနေရာ၌ ရပ်လျက် လင်းနို့တို့၏ အကျင့်ကို ကျင့်၏၊ ပဉ္စာတပအကျင့် (အပူငါးပါးဖြင့် ပူစေခြင်း) ကို ကျင့်၏၊ ခြေတစ်ဖက်တည်းဖြင့် ရပ်၏၊ နေမင်းကို ရှိခိုးပူဇော်၏။ သာသနာတော်၌ ရဟန်းပြုသော သူသည်လည်း ဓုတင်ကို ဆောက်တည်လျက် တစ်ညဉ့်လုံး အိပ်စက်ပြီးနောက်၊ လူတို့ မြင်ကွင်း၌ ခြိုးခြံသော အကျင့်ကို ပြု၏။ ညနေချမ်း အခါ၌သာ သင်္ကန်းဖြင့် ပြုအပ်သော ကွက်ငယ် (သင်္ကန်းကုဋီ) ကို ဆောက်လုပ်၏၊ နေထွက်သောအခါ၌ ပြန်လည်သိမ်းဆည်း၏။ လူတို့ လာရောက်သည်ကို သိသော် ခေါင်းလောင်းကို ထိုး၍၊ သင်္ကန်းကို ဦးခေါင်းထက်၌ တင်ကာ တရားအားထုတ်သကဲ့သို့ စင်္ကြံသို့ သက်ဆင်း၏။ တံမြက်စည်းကို ကိုင်၍ ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ်ကို ဖြည့်ကျင့်သကဲ့သို့ ကျောင်းရင်ပြင်ကို လှည်းကျင်း၏။

Attānanti attano guṇaṃ adassayamānoti ettha a-kāro nipātamattaṃ, dassayamānoti attho. Idampi me tapasminti idampi kammaṃ mameva tapasmiṃ, paccatte vā bhummaṃ, idampi mama tapoti attho. So hi asukasmiṃ ṭhāne acelako atthi muttācārotiādīni sutvā amhākaṃ esa tapo, amhākaṃ so antevāsikotiādīni bhaṇati. Asukasmiṃ vā pana ṭhāne paṃsukūliko bhikkhu atthītiādīni sutvā amhākaṃ esa tapo, amhākaṃ so antevāsikotiādīni bhaṇati.

‘အတ္တာနံ’ ဟူသော ပုဒ်၌ ‘အတ္တနော ဂုဏံ အဒဿယမာနော’ ဟူသော စကားတွင် ‘အ’ အက္ခရာသည် နိပါတ်မျှသာ ဖြစ်၍ ‘ဒဿယမာနော (ပြသလျက်)’ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ‘ဣဒမ္ပိ မေ တပသ္မိံ’ ဟူသည် ‘ဤအကျင့်သည်လည်း ငါ၏ အကျင့်အပေါင်း၌ ငါပြုအပ်သော အမှုသာတည်း’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် သတ္တမီဝိဘတ်ကို ပထမာဝိဘတ်၏ အနက်၌ ထား၍ ‘ဤအကျင့်သည်လည်း ငါ၏ အကျင့်တည်း’ ဟူ၍လည်းကောင်း အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ စင်စစ်သော်ကား ထိုခြိုးခြံသောသူသည် ‘ထိုထိုအရပ်၌ အဝတ်မဝတ်သော အစေလက ရှိ၏၊ ရပ်လျက် ကျင်ကြီးကျင်ငယ် စွန့်သောသူ ရှိ၏’ စသည်တို့ကို ကြားရသော် ‘ဤအကျင့်သည် ငါတို့၏ အကျင့်တည်း၊ ထိုသူသည် ငါတို့၏ တပည့်တည်း’ စသည်ဖြင့် ပြောဆိုတတ်၏။ သို့မဟုတ်လည်း ‘ထိုထိုအရပ်၌ ပံ့သုကူဆောင်သော ရဟန်းရှိ၏’ စသည်ကို ကြားလျှင် ‘ဤအကျင့်သည် ငါတို့၏ အကျင့်တည်း၊ ထိုရဟန်းသည် ငါတို့၏ တပည့်တည်း’ စသည်ဖြင့် ပြောဆိုတတ်၏။

Kiñcidevāti kiñci vajjaṃ diṭṭhigataṃ vā. Paṭicchannaṃ sevatīti yathā aññe na jānanti, evaṃ sevati. Akkhamamānaṃ āha khamatīti aruccamānaṃyeva ruccati meti vadati. Attanā kataṃ atimahantampi vajjaṃ appamattakaṃ katvā paññapeti, parena kataṃ dukkaṭamattaṃ vītikkamampi pārājikasadisaṃ katvā dasseti. Anuññeyyanti anujānitabbaṃ anumoditabbaṃ.

‘ကိဉ္စိဒေဝ’ ဟူသည် တစ်စုံတစ်ခုသော ကိုယ်၊ နှုတ် အပြစ်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ မိစ္ဆာအယူကိုသော်လည်းကောင်း ဆိုလိုသည်။ ‘ပဋိစ္ဆန္နံ သေဝတိ’ ဟူသည် အခြားသူတို့ မသိနိုင်သော နည်းလမ်းဖြင့် တိတ်တဆိတ် မှီဝဲသုံးစွဲ၏။ ‘အက္ခမမာနံ အာဟ ခမတိ’ ဟူသည် မိမိမနှစ်သက်သော အရာကိုပင် ‘ငါနှစ်သက်၏’ ဟု ပြောဆိုတတ်၏။ မိမိပြုအပ်သော အလွန်ကြီးလေးသော ကိုယ်၊ နှုတ် အပြစ်ကိုမူ အနည်းငယ်မျှသာ ပြု၍ လူသိစေ၏၊ သူတပါးပြုသော ဒုက္ကဋ်မျှကိုသော်လည်းကောင်း၊ စိတ်အကြံဖြင့် လွန်ကျူးခြင်းမျှကိုသော်လည်းကောင်း ပါရာဇိကအာပတ်နှင့် တူညီအောင် ပြု၍ ပြသတတ်၏။ ‘အနုညေယျံ’ ဟူသည် ခွင့်ပြုအပ်သော၊ ဝမ်းမြောက်အပ်သော အရာဖြစ်သည်။

63. Kodhano hoti upanāhīti kujjhanalakkhaṇena kodhena, veraappaṭinissaggalakkhaṇena upanāhena ca samannāgato. Makkhī hoti paḷāsīti paraguṇamakkhanalakkhaṇena makkhena, yugaggāhalakkhaṇena paḷāsena ca samannāgato.

၆၃. ‘ကောဓနော ဟောတိ ဥပနာဟီ’ ဟူသည် အမျက်ထွက်ခြင်း လက္ခဏာရှိသော ‘အမျက်ထွက်ခြင်း (ကောဓ)’ နှင့် ရန်ငြိုးကို မစွန့်လွှတ်ခြင်း လက္ခဏာရှိသော ‘ရန်ငြိုးဖွဲ့ခြင်း (ဥပနာဟ)’ တို့နှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်သည်။ ‘မက္ခီ ဟောတိ ပဠာသီ’ ဟူသည် သူတပါး၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ချေဖျက်ခြင်း လက္ခဏာရှိသော ‘ကျေးဇူးချေခြင်း (မက္ခ)’ နှင့် ဂုဏ်ပြိုင်ခြင်း လက္ခဏာရှိသော ‘အင်တူပြိုင်ခြင်း (ပဠာသ)’ တို့နှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်သည်။

Issukī hoti maccharīti parasakkārādīsu usūyanalakkhaṇāya issāya, āvāsakulalābhavaṇṇadhammesu maccharāyanalakkhaṇena pañcavidhamaccherena ca samannāgato hoti. Saṭho hoti māyāvīti kerāṭikalakkhaṇena sāṭheyyena, katappaṭicchādanalakkhaṇāya māyāya ca samannāgato [Pg.23] hoti. Thaddho hoti atimānīti nissinehanikkaruṇathaddhalakkhaṇena thambhena, atikkamitvā maññanalakkhaṇena atimānena ca samannāgato hoti. Pāpiccho hotīti asantasambhāvanapatthanalakkhaṇāya pāpicchatāya samannāgato hoti. Pāpikānanti tāsaṃyeva lāmakānaṃ icchānaṃ vasaṃ gato. Micchādiṭṭhikoti natthi dinnantiādinayappavattāya ayāthāvadiṭṭhiyā upeto. Antaggāhikāyāti sāyeva diṭṭhi ucchedantassa gahitattā ‘‘antaggāhikā’’ti vuccati, tāya samannāgatoti attho. Sandiṭṭhiparāmāsītiādīsu sayaṃ diṭṭhi sandiṭṭhi, sandiṭṭhimeva parāmasati gahetvā vadatīti sandiṭṭhiparāmāsī. Ādhānaṃ vuccati daḷhaṃ suṭṭhu ṭhapitaṃ, tathā katvā gaṇhātīti ādhānaggāhī. Ariṭṭho viya na sakkā hoti paṭinissajjāpetunti duppaṭinissaggī. Yadimeti yadi ime.

"Issukī hoti maccharī" ဟူသည်မှာ သူတစ်ပါးတို့အား အရိုအသေပြုခြင်း စသည်တို့၌ ငြူစူခြင်းလက္ခဏာရှိသော ငြူစူခြင်း (ဣဿာ) နှင့်လည်းကောင်း၊ ကျောင်း၊ အမျိုး၊ လာဘ်၊ အဆင်း၊ ကျေးဇူးတရားတို့၌ ဝန်တိုခြင်းလက္ခဏာရှိသော ငါးပါးသော ဝန်တိုခြင်း (မစ္ဆရိယ) နှင့်လည်းကောင်း ပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်သည်။ "Saṭho hoti māyāvī" ဟူသည်မှာ စဉ်းလဲခြင်းလက္ခဏာရှိသော သာထေယျနှင့်လည်းကောင်း၊ ပြုအပ်ပြီးသော အပြစ်ကို ဖုံးလွှမ်းခြင်းလက္ခဏာရှိသော လှည့်ပတ်ခြင်း (မာယာ) နှင့်လည်းကောင်း ပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်သည်။ "Thaddho hoti atimānī" ဟူသည်မှာ ချစ်ခြင်းမရှိခြင်း၊ ကရုဏာမရှိခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ခိုင်မာခြင်းလက္ခဏာရှိသော ခိုင်မာခြင်း (ထမ္ဘ) နှင့်လည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါးကို လွန်မင်း၍ မိမိကိုယ်ကို ထောင်လွှားအောက်မေ့ခြင်း လက္ခဏာရှိသော အလွန်အမင်း ထောင်လွှားခြင်း (အတိမာန) နှင့်လည်းကောင်း ပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်သည်။ "Pāpiccho hoti" ဟူသည်မှာ မိမိ၌ ထင်ရှားမရှိသော ဂုဏ်ဖြင့် ချီးမွမ်းခြင်းကို တောင့်တခြင်းလက္ခဏာရှိသော ယုတ်မာသော အလိုရှိသောသူ၏အဖြစ် (ဆန္ဒလောဘပြဓာန်းသော အကုသိုလ်) နှင့် ပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်သည်။ "Pāpikānaṃ" ဟူသည်မှာ ထိုယုတ်မာကုန်သော အလိုတို့၏ အလိုသို့သာလျှင် လိုက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "Micchādiṭṭhiko" ဟူသည်မှာ "ပေးလှူခြင်း၏ အကျိုးသည်မရှိ" စသောနည်းဖြင့် ဖြစ်သော ဖောက်ပြန်မှားယွင်းသော မိစ္ဆာအယူနှင့် ပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်သည်။ "Antaggāhikāya" ဟူသည်မှာ ထိုမိစ္ဆာအယူကိုပင်လျှင် ဥစ္ဆေဒတည်းဟူသော အစွန်း၏ ယူအပ်သော အဖြစ်ကြောင့် "အန္တဂ္ဂါဟိက" ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိနှင့် ပြည့်စုံခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "Sandiṭṭhiparāmāsī" စသော ပုဒ်တို့၌ မိမိ၏အယူသည် သန္ဒိဋ္ဌိမည်၏၊ မိမိ၏အယူကိုပင်လျှင် မှားယွင်းစွာ သုံးသပ်၍ ယူကာ ပြောဆိုတတ်သောကြောင့် "သန္ဒိဋ္ဌိပရာမာသီ" မည်၏။ မြဲမြံစွာ၊ ကောင်းစွာ ထားခြင်းကို "အာဓာန" ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုသို့ မြဲမြံစွာထား၍ ယူတတ်သောကြောင့် "အာဓာနဂ္ဂါဟီ" မည်၏။ အရိဋ္ဌရဟန်းကဲ့သို့ အယူကို စွန့်လွှတ်စေရန် မတတ်နိုင်သောကြောင့် "ဒုပ္ပဋိနိဿဂ္ဂီ" မည်၏။ "Yadimeti" ဟူသည်မှာ "Yadi ime" ဖြစ်ပြီး၊ ထိုခြိုးခြံသောအကျင့်ဖြင့် နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်ခြင်းစသည်တို့သည် အကယ်၍ ဖြစ်ကုန်အံ့၊ ဤခြိုးခြံသောအကျင့်တို့သည် (ဟု ပါဌသေသနှင့်တကွ တွဲစပ်ရမည်)။

Parisuddhapapaṭikappattakathāvaṇṇanā

စင်ကြယ်သော အပွေးသို့ ရောက်ခြင်းဆိုင်ရာ စကားအဖွင့် (ပရိသုဒ္ဓပပဋိကပ္ပတ္တကထာဝဏ္ဏနာ)။

64. Idha, nigrodha, tapassīti evaṃ bhagavā aññatitthiyehi gahitaladdhiṃ tesaṃ rakkhitaṃ tapaṃ sabbameva saṃkiliṭṭhanti upakkilesapāḷiṃ dassetvā idāni parisuddhapāḷidassanatthaṃ desanamārabhanto idha, nigrodhātiādimāha. Tattha ‘‘na attamano’’tiādīni vuttavipakkhavaseneva veditabbāni. Sabbavāresu ca lūkhatapassino ceva dhutaṅgadharassa ca vasena yojanā veditabbā. Evaṃ so tasmiṃ ṭhāne parisuddho hotīti evaṃ so tena na attamanatā na paripuṇṇasaṅkappabhāvasaṅkhātena kāraṇena parisuddho nirupakkileso hoti, uttari vāyamamāno kammaṭṭhānasuddhiko hutvā arahattaṃ pāpuṇāti. Iminā nayena sabbavāresu attho veditabbo.

၆၄. ၆၄။ "Idha nigrodha tapassī" ဟူ၍ မြတ်စွာဘုရားသည် သာသနာပ တိတ္ထိတို့ ယူအပ်သော အယူရှိသော၊ စောင့်ရှောက်အပ်သော အလုံးစုံသော ခြိုးခြံသော အကျင့်သည် ညစ်ညူးမှုရှိ၏ဟု ဥပက္ကိလေသပါဠိကို ပြတော်မူပြီး၍၊ ယခုအခါ၌ အယူစင်ကြယ်ကြောင်းပြသော ပါဠိကို ပြခြင်းငှာ ဒေသနာတော်ကို အားထုတ်လိုသဖြင့် "Idha nigrodha" စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထို "Idha nigrodha" စသော စကား၌ "Na attamano" စသည်တို့ကို ဆိုအပ်ပြီးသောနည်း၏ ဆန့်ကျင်ဘက် အစွမ်းဖြင့်သာ သိအပ်ကုန်၏။ ခပ်သိမ်းသော ဝါရတို့၌လည်း ခေါင်းပါးသော အကျင့်ရှိသော ရဟန်း၏လည်းကောင်း၊ ဓုတင်ဆောင်သော ရဟန်း၏လည်းကောင်း အစွမ်းဖြင့် တွဲစပ်ခြင်းကို သိအပ်၏။ "Evaṃ so tasmiṃ ṭhāne parisuddho hotī" ဟူသည်မှာ ထိုရဟန်းသည် ဤသို့ နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်ခြင်းမရှိခြင်း၊ ပြည့်စုံသော စိတ်အကြံမရှိခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ထိုအကြောင်းကြောင့် စင်ကြယ်သည်၊ ညစ်ညူးခြင်းမရှိသည် ဖြစ်၏။ အလွန် အားထုတ်သော် ကမ္မဋ္ဌာန်းဖြင့် စင်ကြယ်ခြင်းရှိသည်ဖြစ်၍ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်၏။ ဤနည်းဖြင့် ခပ်သိမ်းသော ဝါရတို့၌ အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။

69. Addhā kho, bhanteti bhante evaṃ sante ekaṃseneva vīriyena pāpajigucchanavādo parisuddho hotīti anujānāti. Ito parañca aggabhāvaṃ vā sārabhāvaṃ vā ajānanto aggappattā sārappattā cāti āha. Athassa bhagavā sārappattabhāvaṃ paṭisedhento na kho nigrodhātiādimāha. Papaṭikappattā hotīti sāravato rukkhassa sāraṃ phegguṃ tacañca atikkamma bahipapaṭikasadisā hotīti dasseti.

၆၉. ၆၉။ "Addhā kho bhante" ဟူသည်မှာ "အရှင်ဘုရား၊ ဤသို့ဖြစ်ပါမူ စင်စစ် လုံ့လဝီရိယဖြင့် မကောင်းမှုကို စက်ဆုပ်ခြင်းဝါဒသည် စင်ကြယ်ပါပေ၏" ဟု ဝန်ခံလျှောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤဆိုအပ်ပြီးသော နည်းထက်သာလွန်သော အမြတ်၏ အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ အနှစ်၏ အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း မသိသဖြင့် "အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်၏၊ အနှစ်သို့ ရောက်၏" ဟု လျှောက်ထား၏။ ထိုအခါ ထိုနိဂြောဓပရိဗိုဇ်အား မြတ်စွာဘုရားသည် အနှစ်သို့ ရောက်သည်၏အဖြစ်ကို မြစ်တော်မူလိုသဖြင့် "Na kho nigrodha" စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ "Papaṭikappattā hotī" ဟူသော စကားဖြင့် အနှစ်ရှိသော သစ်ပင်၏ အနှစ်၊ အကာ၊ အခွံတို့ကို ကျော်လွန်၍ အပြင်ပ၌ ဖြစ်သော အပွေးနှင့်တူသည် ဖြစ်၏ဟူသော ဤအဓိပ္ပာယ်ကို ပြတော်မူသည်။

Parisuddhatacappattādikathāvaṇṇanā

စင်ကြယ်သော အခွံသို့ ရောက်ခြင်းစသော စကားအဖွင့် (ပရိသုဒ္ဓတစပ္ပတ္တာဒိကထာဝဏ္ဏနာ)။

70. Aggaṃ [Pg.24] pāpetūti desanāvasena aggaṃ pāpetvā desetu, sāraṃ pāpetvā desetūti dasabalaṃ yācati. Cātuyāmasaṃvarasaṃvutoti catubbidhena saṃvarena pihito. Na pāṇaṃ atipātetīti pāṇaṃ na hanati. Na bhāvitamāsīsatīti bhāvitaṃ nāma tesaṃ saññāya pañca kāmaguṇā, te na āsīsati na sevatīti attho.

၇၀. ၇၀။ "Aggaṃ pāpetu" ဟူသည်မှာ ဒေသနာတော်အားဖြင့် အမြတ်သို့ ရောက်စေ၍ ဟောတော်မူပါလော့၊ အနှစ်သို့ ရောက်စေ၍ ဟောတော်မူပါလော့ဟု ဆယ်ပါးသော အားတော်ရှင် မြတ်စွာဘုရားကို တောင်းပန်လျှောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ "Cātuyāmasaṃvarasaṃvuto" ဟူသည်မှာ လေးပါးသော စောင့်စည်းခြင်း (သံဝရ) ဖြင့် ကာယဒွါရ၊ ဝစီဒွါရတို့ကို ပိတ်ဆို့အပ်၏။ "Na pāṇaṃ atipāteti" ဟူသည်မှာ သတ္တဝါတို့၏ အသက်ကို မသတ်။ "Na bhāvitamāsīsati" ဟူသော ဤပုဒ်၌ "ဘဝိတ" မည်သည်ကား ထိုသာသနာပ တိတ္ထိတို့၏ အမှတ်သညာဖြင့် ငါးပါးသော ကာမဂုဏ်တို့ ဖြစ်သည်၊ ထိုကာမဂုဏ်ငါးပါးတို့ကို မတောင့်တ၊ မမှီဝဲဟူသော ဤအဓိပ္ပာယ် ဖြစ်သည်။

Aduṃ cassa hotīti etañcassa idāni vuccamānaṃ ‘‘so abhiharatī’’tiādilakkhaṇaṃ. Tapassitāyāti tapassibhāvena hoti. Tattha so abhiharatīti so taṃ sīlaṃ abhiharati, uparūpari vaḍḍheti. Sīlaṃ me paripuṇṇaṃ, tapo āraddho, alamettāvatāti na vīriyaṃ vissajjeti. No hīnāyāvattatīti hīnāya gihibhāvatthāya na āvattati. Sīlato uttari visesādhigamatthāya vīriyaṃ karotiyeva, evaṃ karonto so vivittaṃ senāsanaṃ bhajati. ‘‘Arañña’’ntiādīni sāmaññaphale (dī. ni. aṭṭha. 1.216) vitthāritāneva. ‘‘Mettāsahagatenā’’tiādīni visuddhimagge vaṇṇitāni. Tacappattāti papaṭikato abbhantaraṃ tacaṃ pattā. Phegguppattāti tacato abbhantaraṃ phegguṃ pattā, pheggusadisā hotīti attho.

"Aduṃ cassa hoti" ဟူသည်မှာ ယခုအခါ၌ ဆိုအပ်လတ္တံ့သော ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ "So abhiharati" စသော လက္ခဏာရှိသော ထိုလွန်ကဲခြင်းသို့ဆောင်ခြင်း၊ ယုတ်ညံ့သူသို့ မလှည့်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "Tapassitāya" ဟူသည်မှာ ခြိုးခြံသော အကျင့်ရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို "So abhiharati" ဟူသော ပုဒ်၌ "So abhiharati" ဟူသည်မှာ ထိုရဟန်းသည် ထိုစတုပါရိသုဒ္ဓိသီလကို လွန်ကဲခြင်းသို့ ဆောင်၏၊ အဆင့်ဆင့် ပွားများစေ၏၊ "ငါ၏ သီလသည် ပြည့်စုံပြီ၊ ခြိုးခြံသော အကျင့်ကို အားထုတ်ပြီးပြီ၊ ဤမျှလောက်ဖြင့် တန်ပြီ" ဟု လုံ့လဝီရိယကို မစွန့်လွှတ်။ "No hīnāyāvattati" ဟူသည်မှာ ယုတ်ညံ့သော လူဝတ်လဲခြင်းတည်းဟူသော အကျိုးငှာ ပြန်မလှည့်။ သီလထက် သာလွန်ထူးကဲသော တရားထူး (ဈာန်မဂ်ဖိုလ်) ကို ရခြင်းငှာ လုံ့လဝီရိယကို ပြုသည်သာလျှင်တည်း။ ဤသို့ ပြုသော ထိုရဟန်းသည် ဆိတ်ငြိမ်သော ကျောင်း၊ အိပ်ရာ၊ နေရာသို့ ဆည်းကပ်၏။ "Araññaṃ" စသော ပုဒ်တို့ကို သာမညဖလသုတ်၌ အကျယ်ဖွင့်ဆိုခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။ "Mettāsahagatena" စသည်တို့ကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ ဖွင့်ပြတော်မူခဲ့ပြီ။ "Tacappattā" ဟူသည်မှာ အပွေးမှ အတွင်း၌ ဖြစ်သော အခွံသို့ ရောက်၏။ "Phegguppattā" ဟူသည်မှာ အခွံမှ အတွင်း၌ ဖြစ်သော အကာသို့ ရောက်၏၊ အကာနှင့် တူသည်ဖြစ်၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ် ဖြစ်သည်။

74. ‘‘Ettāvatā, kho nigrodha, tapojigucchā aggappattā ca hoti sārappattā cā’’ti idaṃ bhagavā titthiyānaṃ vasenāha. Titthiyānañhi lābhasakkāro rukkhassa sākhāpalāsasadiso. Pañcasīlamattakaṃ papaṭikasadisaṃ. Aṭṭhasamāpattimattaṃ tacasadisaṃ. Pubbenivāsañāṇāvasānā abhiññā pheggusadisā. Dibbacakkhuṃ panete arahattanti gahetvā vicaranti. Tena nesaṃ taṃ rukkhassa sārasadisaṃ. Sāsane pana lābhasakkāro sākhāpalāsasadiso. Sīlasampadā papaṭikasadisā. Jhānasamāpattiyo tacasadisā. Lokiyābhiññā pheggusadisā. Maggaphalaṃ sāro. Iti bhagavatā attano sāsanaṃ onatavinataphalabhārabharitarukkhūpamāya upamitaṃ. So desanākusalatāya tato tacasārasampattito mama sāsanaṃ uttaritarañceva paṇītatarañca, taṃ tuvaṃ kadā jānissasīti attanodesanāya visesabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘iti kho nigrodhā’’ti desanaṃ ārabhi[Pg.25]. Te paribbājakāti te tassa parivārā tiṃsasatasaṅkhyā paribbājakā. Ettha mayaṃ anassāmāti ettha acelakapāḷiādīsu, idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘amhākaṃ acelakapāḷimattampi natthi, kuto parisuddhapāḷi. Amhākaṃ parisuddhapāḷimattampi natthi, kuto cātuyāmasaṃvarādīni. Cātuyāmasaṃvaropi natthi, kuto araññavāsādīni. Araññavāsopi natthi, kuto nīvaraṇappahānādīni. Nīvaraṇappahānampi natthi, kuto brahmavihārādīni. Brahmavihāramattampi natthi, kuto pubbenivāsādīni. Pubbenivāsañāṇamattampi natthi, kuto amhākaṃ dibbacakkhu. Ettha mayaṃ saācariyakā naṭṭhā’’ti. Ito bhiyyo uttaritaranti ito dibbacakkhuñāṇādhigamato bhiyyo aññaṃ uttaritaraṃ visesādhigamaṃ mayaṃ sutivasenāpi na jānāmāti vadanti.

၇၄. "Ettāvatā kho nigrodha tapojigucchā aggappattā ca hoti sārappattā ca" ဟူသော ဤစကားကို မြတ်စွာဘုရားသည် တိတ္ထိတို့၏ အစွမ်းဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ မှန်ပေ၏၊ တိတ္ထိတို့အား ရအပ်သော ပစ္စည်းလေးပါး (လာဘသက္ကာရ) သည် သစ်ပင်၏ အခက်အလက် အရွက်နှင့် တူ၏။ ငါးပါးသော သီလမျှသည် အပွေးနှင့် တူ၏။ ရှစ်ပါးသော သမာပတ်မျှသည် အခွံနှင့် တူ၏။ ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏ် အဆုံးရှိသော အဘိညာဉ်တို့သည် အကာနှင့် တူကုန်၏။ ထိုတိတ္ထိတို့သည် ဒိဗ္ဗစက္ခုအဘိညာဉ်ကို အရဟတ္တဖိုလ်ဟု ယူ၍ လှည့်လည်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုတိတ္ထိတို့အား ထိုဒိဗ္ဗစက္ခုအဘိညာဉ်သည် သစ်ပင်၏ အနှစ်နှင့် တူ၏။ သာသနာတော်၌မူကား ရအပ်သော ပစ္စည်းလေးပါး (လာဘသက္ကာရ) သည် အခက်အရွက်နှင့် တူ၏။ သီလ၏ ပြည့်စုံခြင်း (သို့မဟုတ် ပြည့်စုံသော စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလ) သည် အပွေးနှင့် တူ၏။ ဈာန်သမာပတ်တို့သည် အခွံနှင့် တူကုန်၏။ လောကီအဘိညာဉ်သည် အကာနှင့် တူ၏။ မဂ်ဖိုလ်သည် အနှစ်မည်၏။ ဤသို့ မြတ်စွာဘုရားသည် မိမိ၏ သာသနာတော်ကို ကိုင်းညွတ်၍ အသီးဟူသော ဝန်ကိုဆောင်သော သစ်ပင်ဥပမာဖြင့် နှိုင်းယှဉ်တော်မူအပ်၏။ ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် ဒေသနာတော်၌ လိမ္မာတော်မူသည်၏အဖြစ်ကြောင့် ထိုအခွံ၊ အနှစ်နှင့် ပြည့်စုံသော သစ်ပင်ထက် ငါ၏ သာသနာတော်သည် အထူးသဖြင့် လွန်လည်း လွန်ကဲ၏၊ အထူးသဖြင့် မြတ်လည်း မြတ်၏၊ ထိုအထူးသဖြင့် လွန်ကဲ မြတ်ပြောင်သော ငါဘုရား၏ သာသနာတော်ကို သင်သည် အဘယ်အခါ၌ သိနိုင်အံ့နည်းဟု မိမိဒေသနာတော်၏ ထူးခြားသော အဖြစ်ကို ပြခြင်းငှာ "Iti kho nigrodha" စသော ဒေသနာတော်ကို အားထုတ်တော်မူ၏။ "Te paribbājakā" ဟူသည်မှာ ထိုနိဂြောဓပရိဗိုဇ်၏ အခြံအရံဖြစ်သော သုံးရာသော အရေအတွက်ရှိသော ပရိဗိုဇ်တို့ ဖြစ်သည်။ "Ettha mayaṃ anassāma" ဟူသည်မှာ ဤအစေလကပါဠိ စသည်တို့၌ ဤသို့သော အဓိပ္ပာယ်ကို ပြောလိုရင်း ဖြစ်သည်။ "ငါတို့အား အစေလကပါဠိ၌ လာသော အကျင့်မျှသော်လည်း မရှိ၊ စင်ကြယ်သော ပါဠိ၌လာသော အကျင့်သည် အဘယ်မှာ ရှိအံ့နည်း။ ငါတို့အား လေးပါးသော စောင့်စည်းခြင်း (စတုယာမသံဝရ) မျှလည်း မရှိ၊ တောကျောင်း၌ နေခြင်းစသည်တို့သည် အဘယ်မှာ ရှိအံ့နည်း။ တောကျောင်း၌ နေခြင်းမျှလည်း မရှိ၊ နီဝရဏကို ပယ်ခြင်းစသည်တို့သည် အဘယ်မှာ ရှိအံ့နည်း။ နီဝရဏကို ပယ်ခြင်းမျှလည်း မရှိ၊ ဗြဟ္မဝိဟာရတရား စသည်တို့သည် အဘယ်မှာ ရှိအံ့နည်း။ ဗြဟ္မဝိဟာရတရားမျှလည်း မရှိ၊ ငါတို့အား ဒိဗ္ဗစက္ခုအဘိညာဉ်သည် အဘယ်မှာ ရှိအံ့နည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ငါတို့သည် ဆရာနှင့်တကွ ပျက်စီးကြလေပြီ" ဟု ဤသို့ အဓိပ္ပာယ်ကို ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်သည်။ "Ito bhiyyo uttaritaraṃ" ဟူသည်မှာ ဤဒိဗ္ဗစက္ခုအဘိညာဉ်တရားကို ရခြင်းထက် သာလွန်ထူးကဲသော တရားထူးကို ကြားဖူးရုံမျှဖြင့်လည်း ငါတို့ မသိကုန်ဟု ဆိုကြကုန်၏။

Nigrodhassapajjhāyanavaṇṇanā

နိဂြောဓပရိဗိုဇ် တွေးတောပူပန်ခြင်းဆိုင်ရာ စကားအဖွင့် (နိဂြောဓဿပဇ္ဈာယနဝဏ္ဏနာ)။

75. Atha nigrodhaṃ paribbājakanti evaṃ kirassa ahosi ‘‘ime paribbājakā idāni bhagavato bhāsitaṃ sussūsanti, iminā ca nigrodhena bhagavato parammukhā kakkhaḷaṃ durāsadavacanaṃ vuttaṃ, idāni ayampi sotukāmo jāto, kālo dāni me imassa mānaddhajaṃ nipātetvā bhagavato sāsanaṃ ukkhipitu’’nti. Atha nigrodhaṃ paribbājakaṃ etadavoca. Aparampissa ahosi ‘‘ayaṃ mayi akathente satthāraṃ na khamāpessati, tadassa anāgate ahitāya dukkhāya saṃvattissati, mayā pana kathite khamāpessati, tadassa bhavissati dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti. Atha nigrodhaṃ paribbājakaṃ etadavoca. Aparisāvacaraṃ pana naṃ karothāti ettha panāti nipāto, atha naṃ aparisāvacaraṃ karothāti attho. ‘‘Aparisāvacareta’’ntipi pāṭho, aparisāvacaraṃ vā etaṃ karotha, gokāṇādīnaṃ vā aññataranti attho.

၇၅. ၇၅။ \"Atha nigrodhaṃ paribbājakanti\" ဟူသော စကားရပ်၌ ထိုသန္ဓာနသူကြွယ်အား ဤသို့ စိတ်အကြံ ဖြစ်သတတ်။ \"ဤပရိဗိုဇ်တို့သည် ယခုအခါ မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူအပ်သော တရားတော်ကို ကောင်းစွာ နာယူလိုကြကုန်၏။ ဤနိဂြောဓပရိဗိုဇ်သည်လည်း မြတ်စွာဘုရား၏ မျက်ကွယ်၌ ရုန်းရင်းကြမ်းတမ်းသော၊ မပြောဆိုအပ်သော စကားကို ပြောဆိုခဲ့ပြီ။ ယခုအခါ ဤဘဂ္ဂဝပရိဗိုဇ်သည်လည်း တရားနာလိုစိတ် ဖြစ်ပေါ်နေ၏။ ယခုအခါ ငါသည် ဤနိဂြောဓပရိဗိုဇ်၏ မာန်တည်းဟူသော တံခွန်ကို ချ၍ မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်ကို ချီးမြှောက်ရမည့် အချိန်အခါ ဖြစ်သည်\" ဟု ဤသို့ စိတ်အကြံ ဖြစ်၏။ ထိုနောက်မှ နိဂြောဓပရိဗိုဇ်အား ဤစကားကို ပြောဆို၏။ ထိုသန္ဓာနသူကြွယ်အား တစ်ပါးသော ဤသို့သော စိတ်အကြံလည်း ဖြစ်ပြန်၏။ \"ဤနိဂြောဓပရိဗိုဇ်သည် ငါမပြောဆိုဘဲ နေခဲ့သော် မြတ်စွာဘုရားကို ဝန်ချတောင်းပန်လိမ့်မည်မဟုတ်။ ထိုသို့ ဝန်မချတောင်းပန်ခြင်းသည် ထိုနိဂြောဓပရိဗိုဇ်အား နောင်အနာဂတ်ကာလ၌ စီးပွားမဲ့ခြင်းငှာ၊ ဆင်းရဲခြင်းငှာ ဖြစ်လတ္တံ့။ ငါက ပြောဆိုလိုက်ပါက ဝန်ချတောင်းပန်လိမ့်မည်။ ထိုသို့ ဝန်ချတောင်းပန်ခြင်းသည် ထိုနိဂြောဓပရိဗိုဇ်အား ရှည်မြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံး စီးပွားချမ်းသာခြင်းငှာ ဖြစ်လတ္တံ့\" ဟု ဤသို့သော အကြံ ဖြစ်ပြန်၏။ ထိုနောက်မှ နိဂြောဓပရိဗိုဇ်အား ဤစကားကို ပြောဆို၏။ \"Aparisāvacaraṃ pana naṃ karothā\" ဟူသော စကားရပ်၌ \"pana\" ဟူသည်မှာ နိပါတ်တည်း။ \"ထိုမြတ်စွာဘုရားကို ပရိသတ်၌ မကျင်လည်သူ ဖြစ်အောင် ပြကြကုန်လော့\" ဟု အနက်ရ၏။ \"Aparisāvacaretanti\" ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိ၏။ \"ထိုမြတ်စွာဘုရားကို ပရိသတ်၌ မကျင်လည်သူ ဖြစ်အောင်သော်လည်း ပြကြကုန်လော့၊ သို့မဟုတ် နွားကန်း စသည်တို့တွင် တစ်ပါးပါးနှင့် တူအောင်သော်လည်း ပြကြကုန်လော့\" ဟု အနက်ရ၏။

Gokāṇanti etthāpi gokāṇaṃ pariyantacāriniṃ viya karothāti attho. Tuṇhībhūtoti tuṇhībhāvaṃ upagato. Maṅkubhūtoti nittejataṃ āpanno. Pattakkhandhoti onatagīvo. Adhomukhoti heṭṭhāmukho.

\"Gokāṇanti\" ဟူသော စကားရပ်၌လည်း အစွန်အနား၌ ကျက်စားတတ်သော နွားကန်းကဲ့သို့ ပြုကြကုန်လော့ဟု အနက်ရ၏။ \"Tuṇhībhūto\" ကား ဆိတ်ဆိတ်နေခြင်းသို့ ရောက်သော။ \"Maṅkubhūto\" ကား အရှိန်အစော် ကင်းမဲ့ခြင်းသို့ ရောက်သော။ \"Pattakkhandho\" ကား အောက်သို့ ညွတ်သော လည်ကုပ်ရှိသည်ဖြစ်၍။ \"Adhomukho\" ကား အောက်သို့ မျက်နှာချထားသည် ဖြစ်၍။

76. Buddho [Pg.26] so bhagavā bodhāyāti sayaṃ buddho sattānampi catusaccabodhatthāya dhammaṃ deseti. Dantoti cakkhutopi danto…pe… manatopi danto. Damathāyāti aññesampi damanatthāya eva, na vādatthāya. Santoti rāgasantatāya santo, dosamohasantatāya sabba akusalasabbābhisaṅkhārasantatāya santo. Samathāyāti mahājanassa rāgādisamanatthāya dhammaṃ deseti. Tiṇṇoti cattāro oghe tiṇṇo. Taraṇāyāti mahājanassa oghanittharaṇatthāya. Parinibbutoti kilesaparinibbānena parinibbuto. Parinibbānāyāti mahājanassāpi sabbakilesaparinibbānatthāya dhammaṃ deseti.

၇၆. ၇၆။ \"Buddho so bhagavā bodhāya\" ကား မြတ်စွာဘုရားသည် မိမိကိုယ်တိုင် သစ္စာလေးပါးတရားကို သိတော်မူ၍ သတ္တဝါတို့အားလည်း သစ္စာလေးပါးတရားကို သိစေခြင်းအကျိုးငှာ တရားတော်ကို ဟောတော်မူ၏။ \"Danto\" ကား စက္ခုဒွါရမှလည်း ယဉ်ကျေးတော်မူသည်ဖြစ်၍။ပ။ မနောဒွါရမှလည်း ယဉ်ကျေးတော်မူသည်ဖြစ်၍။ \"Damathāya\" ကား သူတစ်ပါးတို့အား ဆုံးမရန်အလို့ငှာသာ တရားဟောတော်မူ၏။ သူတစ်ပါးတို့၏ အယူဝါဒကို ဖျက်ဆီးရန်အလို့ငှာ ဟောတော်မူသည်မဟုတ်။ \"Santo\" ကား ရာဂ ငြိမ်းအေးခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဒေါသ မောဟတို့ ငြိမ်းအေးခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အလုံးစုံသော အကုသိုလ်၊ အလုံးစုံသော အဘိသင်္ခါရတို့ ငြိမ်းအေးခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ငြိမ်သက်တော်မူသည်ဖြစ်၍။ \"Samathāya\" ကား လူအများအား ရာဂစသော ကိလေသာများ ငြိမ်းအေးစေရန် တရားဟောတော်မူ၏။ \"Tiṇṇo\" ကား ဩဃလေးပါးကို ကူးမြောက်ပြီးသည်ဖြစ်၍။ \"Taraṇāya\" ကား လူအများအား ဩဃလေးသွယ် သံသရာပင်လယ်မှ ကယ်တင်ရန် အကျိုးငှာ။ \"Parinibbuto\" ကား ကိလေသာငြိမ်းခြင်းဖြင့် ငြိမ်းအေးတော်မူ၍။ \"Parinibbānāya\" ကား လူအများအားလည်း အလုံးစုံသော ကိလေသာတို့ ငြိမ်းအေးစေရန် တရားတော်ကို ဟောတော်မူ၏။

Brahmacariyapariyosānādivaṇṇanā

ဗြဟ္မစရိယ ပရိယောသာနာဒိဝဏ္ဏနာ (ဗြဟ္မစရိယပရိယောသာနသုတ် အဖွင့်)

77. Accayotiādīni sāmaññaphale (dī. ni. aṭṭha. 1.250) vuttāni. Ujujātikoti kāyavaṅkādivirahito ujusabhāvo. Ahamanusāsāmīti ahaṃ tādisaṃ puggalaṃ anusāsāmi, dhammaṃ assa desemi. Sattāhanti sattadivasāni, idaṃ sabbampi bhagavā dandhapaññaṃ puggalaṃ sandhāyāha asaṭho pana amāyāvī ujujātiko taṃmuhutteneva arahattaṃ pattuṃ sakkhissati. Iti bhagavā ‘‘asaṭha’’ntiādivacanena saṭho hi vaṅkavaṅko, mayāpi na sakkā anusāsitunti dīpento paribbājakaṃ pādesu gahetvā mahāmerupādatale viya khipittha. Kasmā? Ayañhi atisaṭho, kuṭilacitto satthari evaṃ kathentepi buddhadhammasaṅghesu nādhimuccati, adhimuccanatthāya sotaṃ na odahati, kohaññe ṭhito satthāraṃ khamāpeti. Tasmā bhagavā tassajjhāsayaṃ viditvā ‘‘etu viññū puriso asaṭho’’tiādimāha. Saṭhaṃ panāhaṃ anusāsituṃ na sakkomīti.

၇၇. ၇၇။ \"Accayoti\" စသည်တို့ကို သာမညဖလသုတ်၌ ဖွင့်ဆိုအပ်ခဲ့ပြီး။ \"Ujujātiko\" ကား ကိုယ်နှုတ်နှလုံး ကောက်ကျစ်ခြင်းစသည်မှ ကင်း၍ ဖြောင့်မတ်သော သဘောရှိသောသူ။ \"Ahamanusāsāmi\" ကား ငါသည် ထိုကဲ့သို့သော ဖြောင့်မတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆုံးမအံ့၊ တရားဟောအံ့။ \"Sattāhaṃ\" ကား ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး။ ဤ \"သတ္တဝဿာနိ\" အစ \"သတ္တဟံ\" အဆုံးရှိသော အလုံးစုံသော စကားကို မြတ်စွာဘုရားသည် ပညာနုံ့နှေးသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ရည်ညွှန်း၍ ဟောတော်မူ၏။ စဉ်းလဲခြင်းမရှိ၊ လှည့်ပတ်ခြင်းမရှိ၊ ဖြောင့်မတ်သော သဘောရှိသောသူမူကား ထိုငါဘုရား ဟောတော်မူသော ขဏ၌ပင် ရဟန္တာအဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်လတ္တံ့။ ဤသို့ မြတ်စွာဘုရားသည် \"asaṭhaṃ\" စသော စကားဖြင့် \"စဉ်းလဲသော၊ ကောက်ကျစ်သောသူကို ငါသည်လည်း ဆုံးမခြင်းငှာ မတတ်နိုင်\" ဟု ပြတော်မူသည်ဖြစ်၍ ပရိဗိုဇ်ကို ခြေ၌ကိုင်ကာ မြင်းမိုရ်တောင်ခြေအပြင်သို့ ပစ်ချသကဲ့သို့ ပစ်ချတော်မူ၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူကား ဤနိဂြောဓပရိဗိုဇ်သည် အလွန်စဉ်းလဲ၏၊ ကောက်ကျစ်သော စိတ်ရှိ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ ဟောတော်မူသော်လည်း ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာတို့၌ သက်ဝင်မညွတ်။ သက်ဝင်ညွတ်ခြင်းအကျိုးငှာ နားကိုလည်း မစိုက်။ အံ့ဖွယ်သူရဲအဖြစ်၌ တည်လျက် မြတ်စွာဘုရားကို ဝန်ချတောင်းပန်စေ၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုနိဂြောဓပရိဗိုဇ်၏ အလိုအဇ္ဈာသယကို သိတော်မူ၍ \"ဉာဏ်ရှိသောသူသည် လာပါစေ၊ စဉ်းလဲခြင်းမရှိစေနှင့်\" စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူ၏။ \"စဉ်းလဲသောသူကိုမူကား ငါသည် ဆုံးမခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်\" ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။

78. Antevāsikamyatāti antevāsikamyatāya, amhe antevāsike icchanto. Evamāhāti ‘‘etu viññupuriso’’tiādimāha. Yo eva vo ācariyoti yo eva tumhākaṃ pakatiyā ācariyo. Uddesā no cāvetukāmoti attano anusāsaniṃ gāhāpetvā amhe amhākaṃ uddesato cāvetukāmo. So eva vo uddeso hotūti yo tumhākaṃ pakatiyā uddeso, so tumhākaṃyeva hotu[Pg.27], na mayaṃ tumhākaṃ uddesena atthikā. Ājīvāti ājīvato. Akusalasaṅkhātāti akusalāti koṭṭhāsaṃ pattā. Akusalā dhammāti dvādasa akusalacittuppādadhammā taṇhāyeva vā visesena. Sā hi punabbhavakaraṇato ‘‘ponobbhavikā’’ti vuttā. Sadarathāti kilesadarathasampayuttā. Jātijarāmaraṇiyāti jātijarāmaraṇānaṃ paccayabhūtā. Saṃkilesikā dhammāti dvādasa akusalacittuppādā. Vodāniyāti, samathavipassanā dhammā. Te hi satte vodāpenti, tasmā ‘‘vodāniyā’’ti vuccanti. Paññāpāripūrinti maggapaññāpāripūriṃ. Vepullattañcāti phalapaññāvepullataṃ, ubhopi vā etāni aññamaññavevacanāneva. Idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘tato tumhe maggapaññañceva phalapaññañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā’’ti. Evaṃ bhagavā paribbājake ārabbha attano ovādānusāsaniyā phalaṃ dassento arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhapesi.

၇၈. ၇၈။ \"Antevāsikamyatā\" ကား တပည့်အဖြစ်ကို အလိုရှိသဖြင့်၊ ငါတို့ကို တပည့်ဖြစ်စေလိုသဖြင့်။ \"Evamāha\" ကား \"ဉာဏ်ရှိသောသူသည် လာပါစေ\" စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူ၏။ \"Yo eva vo ācariyo\" ကား ပကတိအားဖြင့် သင်တို့၏ အကြင်ဆရာသည်သာလျှင် ဆရာဖြစ်၏။ \"Uddesā no cāvetukāmo\" ကား မိမိ၏ အဆုံးအမကို ခံယူစေ၍ ငါတို့ကို ငါတို့၏ ပါဠိသင်အံခြင်းမှ ရွေ့လျောစေလိုသဖြင့်။ \"So eva vo uddeso hotu\" ကား ပကတိအားဖြင့် သင်တို့၏ အကြင်ပါဠိသင်အံခြင်းသည် ဖြစ်၏၊ သင်တို့အားသာလျှင် ထိုပါဠိသင်အံခြင်းသည် ဖြစ်ပါစေ။ ငါတို့သည် သင်တို့၏ ပါဠိသင်အံခြင်းကို အလိုမရှိကုန်။ \"Ājīvā\" ကား အသက်မွေးခြင်းမှ။ \"Akusalasaṅkhātā\" ကား အကုသိုလ်ဟူသော အစုသို့ ရောက်ကုန်သော။ \"Akusalā dhammā\" ကား တဆယ့်နှစ်ပါးသော အကုသိုလ်စိတ္တုပ္ပါဒ်တရားတို့တည်း။ သို့မဟုတ် အထူးသဖြင့် တဏှာတရားသာလျှင် အကုသိုလ်တရား မည်ကုန်၏။ အမှန်အားဖြင့် ထိုတဏှာသည် တစ်ဖန်ဘဝသစ်ကို ပြုတတ်သောကြောင့် \"ponobbhavikā\" ဟု ဆိုအပ်၏။ \"Sadarathā\" ကား ကိလေသာပူပန်ခြင်းနှင့် ယှဉ်ကုန်သော။ \"Jātijarāmaraṇiyā\" ကား ဇာတိ ဇရာ မရဏတို့၏ အကြောင်းဖြစ်၍ ဖြစ်ကုန်သော။ \"Saṅkilesikā dhammā\" ကား တဆယ့်နှစ်ပါးသော အကုသိုလ်စိတ္တုပ္ပါဒ်တို့တည်း။ \"Vodāniyā\" ကား သမထ ဝိပဿနာဟု ဆိုအပ်သော တရားတို့တည်း။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုသမထ ဝိပဿနာတရားတို့သည် သတ္တဝါတို့ကို ဖြူစင်စေတတ်သောကြောင့် \"vodāniyā\" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏။ \"Paññāpāripūriṃ\" ကား မဂ်ပညာ၏ ပြည့်စုံခြင်းကိုလည်းကောင်း။ \"Vepullattañca\" ကား ဖိုလ်ပညာ၏ ပြန့်ပြောကြီးပွားခြင်းကိုလည်းကောင်း။ သို့မဟုတ် ဤ \"paññāpāripūriṃ\" နှင့် \"vepullataṃ\" ဟူသော ပုဒ်နှစ်ပါးလုံးသည် အချင်းချင်း ဝေဝုစ်များသာ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့ ဆိုလိုရင်းရှိ၏ - \"ထိုသံကိလေသိကတရားကို ပယ်ခြင်း၊ ဝေါဒါနတရားကို ပွားများစေခြင်းကြောင့် သင်တို့သည် မဂ်ပညာကိုလည်းကောင်း၊ ဖိုလ်ပညာကိုလည်းကောင်း ယခုမျက်မှောက်ဘဝ၌ပင် ကိုယ်တိုင် ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် သိ၍၊ မျက်မှောက်ပြုကာ၊ ပြည့်စုံစေ၍ နေကြရလတ္တံ့\" ဟု ဆိုလို၏။ ဤသို့ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် သုံးရာသော ပရိဗိုဇ်တို့ကို အကြောင်းပြု၍ မိမိ၏ အဆုံးအမဩဝါဒ၏ အကျိုးကို ပြတော်မူလိုသဖြင့် အရဟတ္တဖိုလ်ဖြင့် အထွတ်တင်ကာ ဒေသနာတော်ကို ပြီးဆုံးစေတော်မူ၏။

79. Yathā taṃ mārenāti yathā mārena pariyuṭṭhitacittā nisīdanti evameva tuṇhībhūtā…pe… appaṭibhānā nisinnā.

၇၉. ၇၉။ \"Yathā taṃ mārena\" ကား မာရ်နတ်နှိပ်စက်အပ်သော စိတ်ရှိကြသဖြင့် ဆိတ်ဆိတ်နေကြသကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် ဆိတ်ဆိတ်နေလျက်။ပ။ စကားပြန်ဆိုနိုင်ခြင်း မရှိဘဲ ထိုင်နေကြကုန်၏။

Māro kira satthā ativiya gajjanto buddhabalaṃ dīpetvā imesaṃ paribbājakānaṃ dhammaṃ deseti, kadāci dhammābhisamayo bhaveyya, handāhaṃ pariyuṭṭhāmīti so tesaṃ cittāni pariyuṭṭhāsi. Appahīnavipallāsānañhi cittaṃ mārassa yathākāmakaraṇīyaṃ hoti. Tepi mārena pariyuṭṭhitacittā thaddhaṅgapaccaṅgā viya tuṇhī appaṭibhānā nisīdiṃsu. Atha satthā ime paribbājakā ativiya niravā hutvā nisinnā, kiṃ nu khoti āvajjanto mārena pariyuṭṭhitabhāvaṃ aññāsi. Sace pana tesaṃ maggaphaluppattihetu bhaveyya, māraṃ paṭibāhitvāpi bhagavā dhammaṃ deseyya, so pana tesaṃ natthi. ‘‘Sabbepi me tucchapurisā’’ti aññāsi. Tena vuttaṃ ‘‘atha kho bhagavato etadahosi sabbepi me moghapurisā’’tiādi.

မာရ်နတ်သည် မြတ်စွာဘုရားသည် အလွန်တရာ ကြုံးဝါးတော်မူလျက် ဘုရားရှင်၏ စွမ်းပကားကို ပြ၍ ဤပရိဗိုဇ်တို့အား တရားဟောတော်မူ၏၊ တစ်ရံတစ်ခါ ထိုပရိဗိုဇ်တို့အား သစ္စာလေးပါးတရားကို သိမြင်ခြင်း ဖြစ်ရာ၏၊ ယခု ငါသည် ထိုပရိဗိုဇ်တို့၏ စိတ်ကို နှိပ်စက်မြှေးယှက်အံ့ဟု ကြံစည်၍ ထိုပရိဗိုဇ်သုံးရာတို့၏ စိတ်ကို နှိပ်စက်မြှေးယှက်သတတ်။ အမှန်အားဖြင့် မပယ်ရသေးသော ဝိပ္ပလ္လာသ (ဖောက်ပြန်သော သညာ၊ စိတ်၊ ဒိဋ္ဌိ) ရှိသော သတ္တဝါတို့၏ စိတ်သည် မာရ်နတ်၏ အလိုရှိတိုင်း ပြုအပ်သည် ဖြစ်၏။ ထိုပရိဗိုဇ်တို့သည်လည်း မာရ်နတ် နှိပ်စက်အပ်သော စိတ်ရှိကုန်သဖြင့် ခြေလက်အင်္ဂါ တောင့်တင်းနေသူများကဲ့သို့ (အချည်ခံရသကဲ့သို့) ဆိတ်ဆိတ်၊ စကားဆိုနိုင်ခြင်းမရှိဘဲ ထိုင်နေကြကုန်၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် \"ဤပရိဗိုဇ်တို့သည် အလွန်တိတ်ဆိတ်လျက် ထိုင်နေကြကုန်၏၊ အဘယ်ကြောင့်နည်း\" ဟု ဆင်ခြင်တော်မူသော် မာရ်နတ်သည် နှိပ်စက်မြှေးယှက်ထားကြောင်းကို သိတော်မူ၏။ အကယ်၍ ထိုပရိဗိုဇ်တို့အား မဂ်ဖိုလ်ရခြင်း၏ အကြောင်းရှိငြားအံ့၊ မြတ်စွာဘုရားသည် မာရ်နတ်ကို တားမြစ်၍လည်း တရားဟောတော်မူပေလိမ့်မည်။ သို့သော် ထိုမဂ်ဖိုလ်ရခြင်း၏ အကြောင်းသည် ထိုပရိဗိုဇ်တို့အား မရှိချေ။ \"ဤပရိဗိုဇ်အားလုံးတို့သည် တရားမှ အချည်းနှီးဖြစ်သော ယောကျာ်းတို့ချည်းသာ ဖြစ်ကုန်၏\" ဟု သိတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် \"ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားအား ဤသို့သော စိတ်အကြံ ဖြစ်တော်မူ၏၊ ငါ၏ တပည့်တို့တွင် ဤသူအားလုံးတို့သည် အချည်းနှီးသော ယောက်ျားတို့တည်း\" စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။

Tattha phuṭṭhā pāpimatāti pāpimatā mārena phuṭṭhā. Yatra hi nāmāti yesu nāma. Aññāṇatthampīti jānanatthampi. Kiṃ karissati sattāhoti samaṇena gotamena paricchinnasattāho amhākaṃ kiṃ karissati. Idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘samaṇena gotamena ‘sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissati sattāha’nti vuttaṃ, so sattāho amhākaṃ kiṃ apphāsukaṃ karissati. [Pg.28] Handa mayaṃ sattāhabbhantare etaṃ dhammaṃ sacchikātuṃ sakkā, na sakkāti aññāṇatthampi brahmacariyaṃ carissāmā’’ti. Atha vā jānāma tāvassa dhammanti ekadivase ekavāraṃ aññāṇatthampi etesaṃ cittaṃ nuppannaṃ, sattāho pana etesaṃ kusītānaṃ kiṃ karissati, kiṃ sakkhissanti te sattāhaṃ pūretunti ayamettha adhippāyo. Sīhanādanti paravādabhindanaṃ sakavādasamussāpanañca abhītanādaṃ naditvā. Paccupaṭṭhāsīti patiṭṭhito. Tāvadevāti tasmiññeva khaṇe. Rājagahaṃ pāvisīti rājagahameva paviṭṭho. Tesaṃ pana paribbājakānaṃ kiñcāpi idaṃ suttantaṃ sutvā viseso na nibbatto, āyatiṃ pana nesaṃ vāsanāya paccayo bhavissatīti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

ထိုပါဌ်၌ 'phuṭṭhā pāpimatā' ဟူသည် ယုတ်မာသော အလိုရှိသော မာရ်နတ်သည် နှိပ်စက်မြှေးယှက်အပ်သည်ကို ဆိုလိုသည်။ 'yatra hi nāma' ဟူသည် အကြင်ပရဗိုဇ်သုံးရာတို့တွင် ဟူသောအနက်ကို ဆိုလိုသည်။ 'aññāṇatthampi' ဟူသည် သိခြင်းအကျိုးငှာလည်း (အ-သဒ္ဒါသည် အနက်မရှိ၊ အကျိုးကို သိရန်သာ) ဟု ဆိုလိုသည်။ 'kiṃ karissati sattāho' ဟူသည် ရဟန်းဂေါတမ ပိုင်းခြားသတ်မှတ်အပ်သော ခုနစ်ရက်သည် ငါတို့အား အဘယ်အကျိုးကို ပြုနိုင်အံ့နည်း ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ရဟန်းဂေါတမသည် ကိုယ်တိုင် ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် မျက်မှောက်ပြုကာ ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး ကျင့်သုံးနေလိမ့်မည်ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏၊ ထိုခုနစ်ရက်သည် ငါတို့အား အဘယ်မချမ်းသာမှုကို ပြုနိုင်အံ့နည်း။ ငါတို့သည် ယခု ခုနစ်ရက်အတွင်း၌ ထိုအရဟတ္တဖိုလ်တရားကို မျက်မှောက်ပြုခြင်းငှာ တတ်နိုင်သလော မတတ်နိုင်သလောဟု သိခြင်းအကျိုးငှာ မြတ်သောကျင့်ဝတ်ကို ကျင့်ကြကုန်အံ့' ဟု ကြံစည်သောစိတ်သည် မဖြစ်စဖူး။ သို့မဟုတ် 'ငါတို့သည် ထိုရဟန်းဂေါတမ၏ တရားကို ကျင့်ကြကုန်အံ့' ဟု တစ်နေ့၌ တစ်ကြိမ်မျှသော်လည်း ထိုသုံးရာသော ပရဗိုဇ်တို့အား စိတ်မဖြစ်စဖူး။ ပျင်းရိသော ထိုပရဗိုဇ်တို့အား ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး ကျင့်ခြင်းသည် အဘယ်သို့ ပြုနိုင်အံ့နည်း၊ သူတို့သည် ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး မြတ်သောကျင့်ဝတ်ကို ဖြည့်ကျင့်ခြင်းငှာ အဘယ်မှာ စွမ်းနိုင်ကုန်လတ္တံ့နည်း ဟူသည် ဤပါဌ်၌ ပရဗိုဇ်တို့၏ အလိုတည်း။ 'sīhanāda' ဟူသည် သူတစ်ပါးအယူကို ဖျက်ဆီးတတ်ခြင်း၊ မိမိအယူကို ချီးမြှောက်တတ်ခြင်းနှင့် မကြောက်မရွံ့သော စကားကို ဆို၍ဟု ဆိုလိုသည်။ 'paccupaṭṭhāsi' ဟူသည် တည်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'tāvadevap' ဟူသည် ထိုခဏ၌သာလျှင် ဟု ဆိုလိုသည်။ 'rājagahaṃ pāvisi' ဟူသည် ရာဇဂြိုဟ်ပြည်သို့သာလျှင် ဝင်တော်မူ၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုပရဗိုဇ်တို့အား ဤသုတ္တန်တရားကို နာကြားရသဖြင့် ဈာန်၊ မဂ်၊ ဖိုလ်တရားထူးများ တစ်စုံတစ်ရာ မဖြစ်ထွန်းခဲ့သော်လည်း နောင်အနာဂတ်၌ သစ္စာလေးပါးတရားကို သိမြင်ထုံမွမ်းရန် အကြောင်း (ဝါသနာ) ဖြစ်လိမ့်မည်။ ဤသည်မှာ ဒေသနာတော်၏ အကျိုးတည်း။ ကြွင်းသောစကားရပ်တို့သည် အရပ်ခပ်သိမ်း၌ အနက်ထင်ရှားလှ၏။

Sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya

ဒီဃနိကာယ်အဋ္ဌကထာဖြစ်သော သုမင်္ဂလဝိလာသိနီ၌

Udumbarikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ဥဒုမ္ဗရိကသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

3. Cakkavattisuttavaṇṇanā

၃. စက္ကဝတ္တိသုတ်အဖွင့်

Attadīpasaraṇatāvaṇṇanā

အတ္တဒီပသရဏတာ (မိမိကိုယ်ကို ကိုးကွယ်ရာပြုခြင်း) အဖွင့်

80. Evaṃ [Pg.29] me sutanti cakkavattisuttaṃ. Tatrāyamanuttānapadavaṇṇanā – mātulāyanti evaṃnāmake nagare. Taṃ nagaraṃ gocaragāmaṃ katvā avidūre vanasaṇḍe viharati. ‘‘Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesī’’ti ettha ayamanupubbikathā –

၈၀. "Evaṃ me sutaṃ" စသော ဤသုတ်သည် စက္ကဝတ္တိသုတ် ဖြစ်သည်။ ထိုစက္ကဝတ္တိသုတ်၌ အနက်မထင်ရှားသော ပုဒ်တို့၏ အဖွင့်ကား ဤသို့ ဖြစ်၏— "mātulāya" ဟူသည် မာတုလအမည်ရှိသော မြို့၌ ဟု ဆိုလိုသည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုမြို့ကို ဆွမ်းခံရွာပြု၍ မနီးမဝေးသော တောအုပ်၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၏။ "ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ရဟန်းတို့ကို ခေါ်တော်မူ၏" ဟူသော ဤပါဌ်၌ အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်သော စကားကား ဤသို့တည်း—

Bhagavā kira imassa suttassa samuṭṭhānasamaye paccūsakāle mahākaruṇāsamāpattito vuṭṭhāya lokaṃ volokento imāya anāgatavaṃsadīpikāya suttantakathāya mātulanagaravāsīnaṃ caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayaṃ disvā pātova vīsatibhikkhusahassaparivāro mātulanagaraṃ sampatto. Mātulanagaravāsino khattiyā ‘‘bhagavā āgato’’ti sutvā paccuggamma dasabalaṃ nimantetvā mahāsakkārena nagaraṃ pavesetvā nisajjaṭṭhānaṃ saṃvidhāya bhagavantaṃ mahārahe pallaṅke nisīdāpetvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ adaṃsu. Bhagavā bhattakiccaṃ niṭṭhāpetvā cintesi – ‘‘sacāhaṃ imasmiṃ ṭhāne imesaṃ manussānaṃ dhammaṃ desessāmi, ayaṃ padeso sambādho, manussānaṃ ṭhātuṃ vā nisīdituṃ vā okāso na bhavissati, mahatā kho pana samāgamena bhavitabba’’nti.

ကြားသိရသည်ကား မြတ်စွာဘုရားသည် ဤစက္ကဝတ္တိသုတ် ဖြစ်ပေါ်လာမည့် မိုးသောက်ထအချိန်တွင် မဟာကရုဏာသမာပတ်မှ ထတော်မူ၍ လောကကို ကြည့်ရှုတော်မူသောအခါ၊ အနာဂတ်အနွယ်တော်ကို ပြတတ်သော ဤစက္ကဝတ္တိသုတ်တရားတော်ဖြင့် မာတုလမြို့သူမြို့သားဖြစ်သော ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော သတ္တဝါတို့ တရားသိမြင်ကျွတ်တမ်းဝင်ကြမည့်အဖြစ်ကို မြင်တော်မူသဖြင့် စောစောကပင်လျှင် ရဟန်းတော် နှစ်သောင်းခြံရံလျက် မာတုလမြို့သို့ ကြွရောက်တော်မူ၏။ မာတုလမြို့၌ နေထိုင်ကြသော မင်းတို့သည် "မြတ်စွာဘုရား ကြွလာတော်မူပြီ" ဟု ကြားသိရသဖြင့် ခရီးဦးကြိုဆိုကာ ဆယ်ပါးသောအားရှင် မြတ်စွာဘုရားကို ပင့်ဖိတ်၍ ကြီးစွာသော ပူဇော်သက္ကာရဖြင့် မြို့သို့ သွင်းပြီးလျှင် နေရာထိုင်ခင်းတို့ကို စီမံလျက်၊ မြတ်စွာဘုရားကို မြတ်သောပလ္လင်၌ သီတင်းသုံးစေကာ ဘုရားအမှူးရှိသော သံဃာတော်များအား ကြီးစွာသောအလှူကို လှူဒါန်းကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဆွမ်းဘုဉ်းပေးခြင်းကိစ္စ ပြီးဆုံးသောအခါ "ငါသည် ဤနေရာ၌ ဤလူတို့အား တရားဟောကြားမည်ဆိုပါက ဤအရပ်သည် ကျဉ်းမြောင်းလှ၏။ လူတို့ ရပ်ရန် သို့မဟုတ် ထိုင်ရန် အခွင့်အလမ်းရှိလိမ့်မည်မဟုတ်။ ကြီးစွာသော ပရိသတ်အစည်းအဝေး ဖြစ်ပေါ်လာလိမ့်မည်" ဟု ကြံစည်တော်မူ၏။

Atha rājakulānaṃ bhattānumodanaṃ akatvāva pattaṃ gahetvā nagarato nikkhami. Manussā cintayiṃsu – ‘‘satthā amhākaṃ anumodanampi akatvā gacchati, addhā bhattaggaṃ amanāpaṃ ahosi, buddhānaṃ nāma na sakkā cittaṃ gahetuṃ, buddhehi saddhiṃ vissāsakaraṇaṃ nāma samussitaphaṇaṃ āsīvisaṃ gīvāya gahaṇasadisaṃ hoti; etha bho, tathāgataṃ khamāpessāmā’’ti. Sakalanagaravāsino bhagavatā saheva nikkhantā. Bhagavā gacchantova magadhakkhette ṭhitaṃ sākhāviṭapasampannaṃ sandacchāyaṃ karīsamattabhūmipatthaṭaṃ ekaṃ mātularukkhaṃ disvā imasmiṃ rukkhamūle nisīditvā dhamme desiyamāne ‘‘mahājanassa ṭhānanisajjanokāso bhavissatī’’ti. Nivattitvā [Pg.30] maggā okkamma rukkhamūlaṃ upasaṅkamitvā dhammabhaṇḍāgārikaṃ ānandattheraṃ olokesi. Thero olokitasaññāya eva ‘‘satthā nisīditukāmo’’ti ñatvā sugatamahācīvaraṃ paññapetvā adāsi. Nisīdi bhagavā paññatte āsane. Athassa purato manussā nisīdiṃsu. Ubhosu passesu pacchato ca bhikkhusaṅgho, ākāse devatā aṭṭhaṃsu, evaṃ mahāparisamajjhagato tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi.

ထိုအခါ မင်းအိမ်တို့အား ဆွမ်းအနုမောဒနာ မပြုဘဲသာလျှင် သပိတ်တော်ကို ယူ၍ မြို့မှ ထွက်ခွာတော်မူ၏။ လူတို့သည် "မြတ်စွာဘုရားသည် ငါတို့အား အနုမောဒနာပြုခြင်းကိုမျှ မလုပ်ဘဲ ကြွသွားတော်မူ၏။ ဧကန်စင်စစ် ဆွမ်းစားမဏ္ဍပ်၌ မနှစ်သက်ဖွယ်ရာ တစ်ခုခုရှိခဲ့လေသလော။ ဘုရားရှင်တို့၏ စိတ်တော်ကို သိနိုင်ရန် မလွယ်ကူ။ ဘုရားရှင်တို့နှင့် အကျွမ်းတဝင်ပြုခြင်းမည်သည် ပါးပျဉ်းထောင်ထားသော အဆိပ်ပြင်းသော မြွေဟောက်ကို လည်ပင်း၌ ကိုင်သည်နှင့် တူပေသည်။ လာကြကုန်လော့၊ မြတ်စွာဘုရားအား တောင်းပန်ကန်တော့ကြကုန်အံ့" ဟု ကြံစည်ကြပြီးလျှင် တစ်မြို့လုံးရှိ လူအပေါင်းတို့သည် မြတ်စွာဘုရားနှင့်အတူ ထွက်ခွာခဲ့ကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ကြွတော်မူစဉ် မဂဓတိုင်းလယ်ကွင်း၌ တည်ရှိသော အခက်အလက်အပွင့်တို့နှင့် ပြည့်စုံကာ အေးမြလှသောအရိပ်ရှိသည့် တစ်ပယ်မျှလောက်သော မြေသို့ ဖြန့်ကျက်ထားသော မာတုလအမည်ရှိသော သစ်ပင်တစ်ပင်ကို မြင်တော်မူ၍ "ဤသစ်ပင်ရင်း၌ နေထိုင်ကာ တရားဟောကြားပါက လူအပေါင်း ရပ်ရန် ထိုင်ရန် နေရာအခွင့်အလမ်း ရှိလိမ့်မည်" ဟု ကြံစည်လျက်၊ ခရီးလမ်းမှ ဖဲခွာကာ သစ်ပင်ရင်းသို့ ကြွတော်မူပြီးလျှင် တရားဘဏ္ဍာစိုးဖြစ်သော အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်ကို ကြည့်တော်မူ၏။ မထေရ်သည် ကြည့်တော်မူရုံမျှဖြင့် "မြတ်စွာဘုရားသည် သီတင်းသုံးလိုတော်မူ၏" ဟု သိ၍ ဘုရားရှင်၏ မြတ်သော သင်းပိုင်သင်္ကန်းကြီးကို ခင်း၍ ကပ်လှူ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ခင်းအပ်သော နေရာ၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရား၏ ရှေ့၌ လူတို့သည် ထိုင်နေကြကုန်၏။ ဘေးနှစ်ဖက်နှင့် နောက်ကွယ်တို့၌ သံဃာတော်များ ဝိုင်းရံထိုင်နေကြပြီး ကောင်းကင်၌ နတ်ဗြဟ္မာတို့သည် တည်ရှိကြကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ကြီးစွာသော ပရိသတ်အလယ်သို့ ရောက်တော်မူလျက် ထိုနေရာ၌ မြတ်စွာဘုရားသည် ရဟန်းတို့ကို ခေါ်တော်မူ၏။

Te bhikkhūti tatra upaviṭṭhā dhammappaṭiggāhakā bhikkhū. Attadīpāti attānaṃ dīpaṃ tāṇaṃ leṇaṃ gatiṃ parāyaṇaṃ patiṭṭhaṃ katvā viharathāti attho. Attasaraṇāti idaṃ tasseva vevacanaṃ. Anaññasaraṇāti idaṃ aññasaraṇapaṭikkhepavacanaṃ. Na hi añño aññassa saraṇaṃ hoti, aññassa vāyāmena aññassa asujjhanato. Vuttampi cetaṃ ‘‘attā hi attano nātho, ko hi nātho paro siyā’’ti (dha. pa. 160). Tenāha ‘‘anaññasaraṇā’’ti. Ko panettha attā nāma, lokiyalokuttaro dhammo. Tenāha – ‘‘dhammadīpā dhammasaraṇā anaññasaraṇā’’ti. ‘‘Kāye kāyānupassī’’tiādīni mahāsatipaṭṭhāne vitthāritāni.

"te bhikkhū" ဟူသည် ထိုနေရာ၌ တရားနာယူရန် ထိုင်နေကြကုန်သော ရဟန်းတို့ကို ဆိုလိုသည်။ "attadīpā" ဟူသည် မိမိကိုယ်ကိုသာ ကျွန်းကဲ့သို့၊ စောင့်ရှောက်ရာကဲ့သို့၊ မှီခိုရာကဲ့သို့၊ အားကိုးရာကဲ့သို့၊ တည်ရာကဲ့သို့ ပြု၍ နေကြကုန်လော့ဟု ဆိုလိုသည်။ "attasaraṇā" ဟူသော ဤပုဒ်သည် ထို "attadīpā" ဟူသောပုဒ်၏ ဝေဝုစ်ပရိယာယ် (တူညီသော စကားလုံး) ဖြစ်သည်။ "anaññasaraṇā" ဟူသော ဤပုဒ်သည် တရားတော်မှတစ်ပါး အခြားသော ကိုးကွယ်ရာကို ငြင်းပယ်သောစကား ဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သူတစ်ပါး၏ လုံ့လအားထုတ်မှုဖြင့် အခြားသူတစ်ဦးသည် စင်ကြယ်ခြင်းသို့ မရောက်နိုင်သောကြောင့် သူတစ်ပါးသည် အခြားသူတစ်ပါး၏ ကိုးကွယ်ရာ မဖြစ်နိုင်ပေ။ ဤသို့လည်း ဟောတော်မူအပ်၏— "မိမိသည်သာ မိမိ၏ ကိုးကွယ်ရာဖြစ်၏၊ အခြားသူသည် အဘယ်မှာ ကိုးကွယ်ရာ ဖြစ်နိုင်အံ့နည်း"။ ထို့ကြောင့် "anaññasaraṇā" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဤနေရာ၌ "အတ္တ" (မိမိ) မည်သည် အဘယ်နည်း၊ လောကီ လောကုတ္တရာ တရားတော်ကို ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် "dhammadīpā dhammasaraṇā anaññasaraṇā" (တရားတော်ကိုသာ ကျွန်းကဲ့သို့ ကိုးကွယ်ရာပြု၍ အခြားကိုးကွယ်ရာမရှိဘဲ နေကြကုန်လော့) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "kāye kāyānupassī" စသည်တို့ကို မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ်၌ အကျယ်ချဲ့အပ်ပြီး ဖြစ်သည်။

Gocareti carituṃ yuttaṭṭhāne. Saketi attano santake. Pettike visayeti pitito āgatavisaye. Caratanti carantānaṃ. ‘‘Caranta’’ntipi pāṭho, ayamevattho. Na lacchatīti na labhissati na passissati. Māroti devaputtamāropi, maccumāropi, kilesamāropi. Otāranti randhaṃ chiddaṃ vivaraṃ. Ayaṃ panattho leḍḍuṭṭhānato nikkhamma toraṇe nisīditvā bālātapaṃ tapantaṃ lāpaṃ sakuṇaṃ gahetvā. Pakkhandasenasakuṇavatthunā dīpetabbo. Vuttañhetaṃ –

"gocare" ဟူသည် ကျက်စားရန် သင့်လျော်သော အရပ်၌ ဟု ဆိုလိုသည်။ "sake" ဟူသည် မိမိ၏ ဥစ္စာဖြစ်သော ဟု ဆိုလိုသည်။ "pettike visaye" ဟူသည် ဖခင်သဖွယ်ဖြစ်သော မြတ်စွာဘုရားထံမှ လာသော အရာ၌ ဟု ဆိုလိုသည်။ "carataṃ" ဟူသည် ကျက်စားကုန်သော သူတို့အား ဟု ဆိုလိုသည်။ "carantaṃ" ဟူ၍လည်း ပုဒ်ဖတ်ရှိ၏၊ အနက်ကား အတူတူပင် ဖြစ်သည်။ "na lacchati" ဟူသည် မရလတ္တံ့၊ မမြင်လတ္တံ့ ဟု ဆိုလိုသည်။ "māra" ဟူသည် ဒေဝပုတ္တမာရ်၊ မစ္စုမာရ်၊ ကိလေသာမာရ်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ "otāra" ဟူသည် အခွင့်အရေး၊ အပေါက်အလမ်း၊ ဟာကွက်ကို ဆိုလိုသည်။ မိမိတို့ ကျင့်အပ်သော အရာ၌ လေ့ကျက်သော ရဟန်းတို့အား မာရ်နတ်က အခွင့်မရခြင်းဟူသော ဤအနက်ကို လယ်ကွင်းထွန်ကျစ်ခဲရှိရာမှ ထွက်လာပြီး တုရိုဏ်တိုင်၌ နားလျက် နေပူဆာလှုံနေသော ဘီလုံးငှက်ကို သိမ်းငှက်က ဖမ်းယူသော သိမ်းငှက်ဝတ္ထုဖြင့် ရှင်းလင်းပြသအပ်သည်။ ဤသို့လည်း ဟောတော်မူအပ်၏—

‘‘Bhūtapubbaṃ, bhikkhave, sakuṇagghi lāpaṃ sakuṇaṃ sahasā ajjhappattā aggahesi. Atha kho, bhikkhave, lāpo sakuṇo sakuṇagghiyā hariyamāno evaṃ paridevasi ‘mayamevamha alakkhikā, mayaṃ appapuññā, ye mayaṃ agocare carimha paravisaye, sacejja mayaṃ gocare careyyāma sake pettike visaye, na myāyaṃ sakuṇagghi alaṃ abhavissa yadidaṃ yuddhāyā’ti. Ko pana te lāpa gocaro sako pettiko visayoti? Yadidaṃ [Pg.31] naṅgalakaṭṭhakaraṇaṃ leḍḍuṭṭhānanti. Atha kho, bhikkhave, sakuṇagghi sake bale apatthaddhā sake bale asaṃvadamānā lāpaṃ sakuṇaṃ pamuñci gaccha kho tvaṃ lāpa, tatrapi gantvā na mokkhasīti.

ရဟန်းတို့၊ ရှေးကဖြစ်ဖူးသည်ကို ဟောတော်မူအံ့။ သိမ်းငှက်တစ်ကောင်သည် ဘီလုံးငှက်ငယ်တစ်ကောင်ကို အဆောတလျင် လွှမ်းမိုး၍ ဖမ်းယူလေ၏။ ရဟန်းတို့၊ ထိုအခါ ဘီလုံးငှက်ငယ်သည် သိမ်းငှက်က သယ်ဆောင်သွားစဉ် ဤသို့ ငိုကြွေးမြည်တမ်းရှာ၏— 'ငါတို့သည် အသရေမရှိသူများသာ ဖြစ်ကြ၏၊ ဘုန်းကံနည်းသူများသာ ဖြစ်ကြ၏။ ငါတို့သည် မိမိတို့ကျက်စားရာမဟုတ်သော သူတစ်ပါးတို့၏နယ်ပယ်၌ ကျက်စားမိကြကုန်၏။ အကယ်၍ ငါတို့သည် ယနေ့ မိမိတို့အပိုင်ဖြစ်သော၊ အဖအစဉ်အဆက်မှ ဆင်းသက်လာသော၊ ကျက်စားရာနယ်ပယ်ဖြစ်သော ထွန်ကျစ်ခဲအရပ်၌သာ ကျက်စားခဲ့ပါမူ ဤသိမ်းငှက်သည် ငါနှင့် ယှဉ်ပြိုင်တိုက်ခိုက်ရန် စွမ်းဆောင်နိုင်မည်မဟုတ်ချေ' ဟု (ငိုကြွေး၏)။ 'ဘီလုံးငှက်၊ သင့်အဖဘိုးဘေးတို့၏အပိုင်ဖြစ်သော သင့်ကျက်စားရာနယ်ပယ်သည် အဘယ်နည်း' ဟု (သိမ်းငှက်က မေး၏)။ 'ထွန်ဖြင့် ထွန်ယက်ထားသော ထွန်ကျစ်ခဲများရှိရာအရပ်သည် ကျွန်ုပ်၏ ကျက်စားရာနယ်ပယ် ဖြစ်ပါသည်' ဟု (ဘီလုံးငှက်က) ပြန်ပြော၏။ ရဟန်းတို့၊ ထိုအခါ သိမ်းငှက်သည် မိမိ၏ခွန်အားအပေါ် အလွန်ရဲတင်းကာ စိတ်ချလှသဖြင့် ဘီလုံးငှက်ကို 'ဘီလုံးငှက်ငယ်၊ သွားချေတော့၊ ထိုထွန်ကျစ်ခဲရှိရာအရပ်သို့ ရောက်သွားသော်လည်း သင်သည် ငါ့လက်မှ မလွတ်နိုင်ပါ' ဟု ဆိုကာ လွှတ်လိုက်လေ၏။

Atha kho, bhikkhave, lāpo sakuṇo naṅgalakaṭṭhakaraṇaṃ leḍḍuṭṭhānaṃ gantvā mahantaṃ leḍḍuṃ abhiruhitvā sakuṇagghiṃ vadamāno aṭṭhāsi ‘‘ehi kho dāni me sakuṇagghi, ehi kho dāni me sakuṇagghī’’ti. Atha kho sā, bhikkhave, sakuṇagghi sake bale apatthaddhā sake bale asaṃvadamānā ubho pakkhe sannayha lāpaṃ sakuṇaṃ sahasā ajjhappattā. Yadā kho, bhikkhave, aññāsi lāpo sakuṇo bahuāgatā kho myāyaṃ sakuṇagghīti, atha kho tasseva leḍḍussa antaraṃ paccupādi. Atha kho, bhikkhave, sakuṇagghi tattheva uraṃ paccatāḷesi. Evañhi taṃ, bhikkhave, hoti yo agocare carati paravisaye.

ရဟန်းတို့၊ ထိုအခါ ဘီလုံးငှက်ငယ်သည် ထွန်ယက်ထားသော ထွန်ကျစ်ခဲရှိရာအရပ်သို့ သွားပြီးလျှင် ကြီးမားသော ထွန်ကျစ်ခဲကြီးတစ်ခုပေါ်သို့ တက်ကာ သိမ်းငှက်အား 'သိမ်းငှက်၊ ယခု လာခဲ့တော့၊ သိမ်းငှက်၊ ယခု လာခဲ့တော့' ဟု စိန်ခေါ်ခေါ်ယူလျက် ရပ်နေ၏။ ရဟန်းတို့၊ ထိုအခါ သိမ်းငှက်သည် မိမိ၏ခွန်အားအပေါ် အလွန်ယုံကြည်လှသဖြင့် အတောင်နှစ်ဖက်ကို ကောင်းစွာ ဖြန့်ဆန့်ကာ ဘီလုံးငှက်ငယ်ဆီသို့ အဟုန်ပြင်းစွာဖြင့် တိုးဝင်ဆင်းသက်လာ၏။ ရဟန်းတို့၊ ဘီလုံးငှက်ငယ်သည် 'သိမ်းငှက်သည် ငါ့ထံသို့ အရှိန်အဟုန်ပြင်းစွာ နီးကပ်စွာ ရောက်လာပြီ' ဟု သိသောအခါ ထိုထွန်ကျစ်ခဲ၏ ကြားထဲသို့ ချက်ချင်း ဝင်ရောက်ပုန်းကွယ်လိုက်၏။ ရဟန်းတို့၊ ထိုအခါ သိမ်းငှက်သည် ထိုထွန်ကျစ်ခဲ၌ပင် ရင်ဘတ်ဖြင့် အရှိန်ပြင်းစွာ စောင့်မိတိုက်မိလေ၏။ ရဟန်းတို့၊ မိမိကျက်စားရာမဟုတ်သော သူတစ်ပါး၏ နယ်ပယ်၌ ကျက်စားသောသူအား ဤကဲ့သို့ပင် ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ရမြဲဖြစ်၏။

Tasmātiha, bhikkhave, mā agocare carittha paravisaye, agocare, bhikkhave, carataṃ paravisaye lacchati māro otāraṃ, lacchati māro ārammaṇaṃ. Ko ca, bhikkhave, bhikkhuno agocaro paravisayo, yadidaṃ pañca kāmaguṇā. Katame pañca? Cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā, sotaviññeyyā saddā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā, ghānaviññeyyā gandhā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā, jivhāviññeyyā rasā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā, kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Ayaṃ, bhikkhave, bhikkhuno agocaro paravisayo.

ထို့ကြောင့် ရဟန်းတို့၊ ဤသာသနာတော်၌ မိမိတို့ ကျက်စားရာမဟုတ်သော သူတစ်ပါး၏ နယ်ပယ်၌ မကျက်စားကြကုန်လင့်။ ရဟန်းတို့၊ မိမိတို့ ကျက်စားရာမဟုတ်သော သူတစ်ပါး၏ နယ်ပယ်၌ ကျက်စားသောသူတို့အား မာရ်နတ်သည် တိုက်ခိုက်ရန် အခွင့်အရေး ရလိမ့်မည်၊ အာရုံကိုလည်း ရလိမ့်မည်။ ရဟန်းတို့၊ ရဟန်း၏ ကျက်စားရာမဟုတ်သော သူတစ်ပါး၏ နယ်ပယ်ဟူသည် အဘယ်နည်း။ ကာမဂုဏ်ငါးပါးတို့ ဖြစ်၏။ ငါးပါးတို့ဟူသည် အဘယ်နည်းဟူမူ— မျက်စိဖြင့် သိအပ်သော၊ အလိုရှိအပ် နှစ်သက်အပ် နှလုံးမွေ့လျော်ဖွယ်ရှိသော၊ ချစ်ခင်ဖွယ် သဘောရှိသော၊ ကာမနှင့် စပ်ယှဉ်သော၊ တပ်မက်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော ရူပါရုံတို့လည်းကောင်း၊ နားဖြင့် သိအပ်သော ... သဒ္ဒါရုံတို့လည်းကောင်း၊ နှာခေါင်းဖြင့် သိအပ်သော ... ဂန္ဓာရုံတို့လည်းကောင်း၊ လျှာဖြင့် သိအပ်သော ... ရသာရုံတို့လည်းကောင်း၊ ကိုယ်ဖြင့် သိအပ်သော၊ အလိုရှိအပ် နှစ်သက်အပ် နှလုံးမွေ့လျော်ဖွယ်ရှိသော၊ ချစ်ခင်ဖွယ် သဘောရှိသော၊ ကာမနှင့် စပ်ယှဉ်သော၊ တပ်မက်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံတို့လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏။ ရဟန်းတို့၊ ဤသည်ကား ရဟန်းတို့၏ ကျက်စားရာမဟုတ်သော သူတစ်ပါး၏ နယ်ပယ် ဖြစ်၏။

Gocare, bhikkhave, caratha…pe… na lacchati māro ārammaṇaṃ. Ko ca, bhikkhave, bhikkhuno gocaro sako pettiko visayo, yadidaṃ cattāro satipaṭṭhānā. Katame cattāro? Idha bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhijjhādomanassaṃ; vedanāsu vedanānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhijjhādomanassaṃ; citte cittānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhijjhādomanassaṃ; dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhijjhādomanassaṃ – ayaṃ, bhikkhave, bhikkhuno gocaro sako pettiko visayoti (saṃ. ni. 5.371).

ရဟန်းတို့၊ မိမိတို့ ကျက်စားရာနယ်ပယ်၌သာ ကျက်စားကြကုန်လော့။ ... မာရ်နတ်သည် တိုက်ခိုက်ရန် အခွင့်အရေးကိုလည်းကောင်း၊ အာရုံကိုလည်းကောင်း ရလိမ့်မည်မဟုတ်ချေ။ ရဟန်းတို့၊ ရဟန်း၏ မိမိပိုင်ဖြစ်သော၊ အဖဖြစ်သော မြတ်စွာဘုရားထံမှ ဆင်းသက်လာသော ကျက်စားရာနယ်ပယ်ဟူသည် အဘယ်နည်း။ သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့ ဖြစ်၏။ လေးပါးတို့ဟူသည် အဘယ်နည်းဟူမူ— ရဟန်းတို့၊ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် ရုပ်အပေါင်း (ကာယ) ၌ ရုပ်အပေါင်းကို အဖန်တလဲလဲ ရှုလေ့ရှိသည်ဖြစ်၍၊ ပြင်းစွာ အားထုတ်သော လုံ့လရှိသည်ဖြစ်၍၊ ဆင်ခြင်တုံတရားရှိသည်ဖြစ်၍၊ သတိရှိသည်ဖြစ်၍၊ လောက၌ လောဘနှင့် မကျေနပ်မှုကို ပယ်ဖျောက်လျက် နေ၏။ ဝေဒနာတို့၌ ဝေဒနာကို အဖန်တလဲလဲ ရှုလေ့ရှိသည်ဖြစ်၍ ... နေ၏။ စိတ်၌ စိတ်ကို အဖန်တလဲလဲ ရှုလေ့ရှိသည်ဖြစ်၍ ... နေ၏။ သဘောတရား (ဓမ္မ) တို့၌ သဘောတရားကို အဖန်တလဲလဲ ရှုလေ့ရှိသည်ဖြစ်၍ ပြင်းစွာ အားထုတ်သော လုံ့လရှိသည်ဖြစ်၍၊ ဆင်ခြင်တုံတရားရှိသည်ဖြစ်၍၊ သတိရှိသည်ဖြစ်၍၊ လောက၌ လောဘနှင့် မကျေနပ်မှုကို ပယ်ဖျောက်လျက် နေ၏။ ရဟန်းတို့၊ ဤသည်ကား ရဟန်း၏ မိမိပိုင်ဖြစ်သော၊ အဖထံမှ ဆင်းသက်လာသော ကျက်စားရာနယ်ပယ် ဖြစ်၏။

Kusalānanti anavajjalakkhaṇānaṃ. Samādānahetūti samādāya vattanahetu. Evamidaṃ puññaṃ pavaḍḍhatīti evaṃ idaṃ lokiyalokuttaraṃ puññaphalaṃ vaḍḍhati, puññaphalanti ca uparūpari puññampi puññavipākopi veditabbo.

ကုသလာနံ ဟူသည်မှာ အပြစ်ကင်းသော သဘောရှိသော တရားတို့၏ ဟူလို။ သမာဒါနဟေတု ဟူသည်မှာ ဆောက်တည်၍ ကျင့်ခြင်းတည်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် ဟူလို။ ဧဝမိဒံ ပုညံ ပဝဍ္ဎတိ ဟူသည်မှာ ဤသို့လျှင် ဤလောကီ လောကုတ္တရာဖြစ်သော ကောင်းမှုအကျိုးသည် တိုးပွား၏ ဟူလို။ 'ပုညဖလ' (ကောင်းမှု၏ အကျိုး) ဟူသော စကားဖြင့် အဆင့်ဆင့် တိုးပွားသော ကောင်းမှုကိုလည်းကောင်း၊ ကောင်းမှု၏ အကျိုးတရားကိုလည်းကောင်း သိအပ်၏။

Daḷhanemicakkavattirājakathāvaṇṇanā

ဒဠှနေမိ စကြဝတေးမင်းဝတ္ထု ဖွင့်ဆိုချက်

81. Tattha [Pg.32] duvidhaṃ kusalaṃ vaṭṭagāmī ca vivaṭṭagāmī ca. Tattha vaṭṭagāmikusalaṃ nāma mātāpitūnaṃ puttadhītāsu puttadhītānañca mātāpitūsu sinehavasena mudumaddavacittaṃ. Vivaṭṭagāmikusalaṃ nāma ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’tiādibhedā sattatiṃsa bodhipakkhiyadhammā. Tesu vaṭṭagāmipuññassa pariyosānaṃ manussaloke cakkavattisirīvibhavo. Vivaṭṭagāmikusalassa maggaphalanibbānasampatti. Tattha vivaṭṭagāmikusalassa vipākaṃ suttapariyosāne dassessati.

၈၁. ထိုစကား၌ ကုသိုလ်သည် ဝဋ်သို့လည်စေတတ်သော 'ဝဋ္ဋဂါမိကုသိုလ်'၊ ဝဋ်မှထွက်မြောက်စေတတ်သော 'ဝိဝဋ္ဋဂါမိကုသိုလ်' ဟု နှစ်မျိုးရှိ၏။ ထိုတွင် ဝဋ္ဋဂါမိကုသိုလ်ဟူသည် မိဘတို့၏ သားသမီးတို့အပေါ်၌လည်းကောင်း၊ သားသမီးတို့၏ မိဘတို့အပေါ်၌လည်းကောင်း ချစ်ခင်စိုးရိမ်စိတ်ဖြင့် နူးညံ့သိမ်မွေ့သော ကုသိုလ်စိတ် ဖြစ်၏။ ဝိဝဋ္ဋဂါမိကုသိုလ်ဟူသည် 'သတိပဋ္ဌာန်လေးပါး' အစရှိသော သုံးဆယ့်ခုနစ်ပါးသော ဗောဓိပက္ခိယတရားတို့ ဖြစ်၏။ ထိုနှစ်မျိုးတွင် ဝဋ္ဋဂါမိကုသိုလ်၏ အဆုံးစွန်သော အကျိုးမှာ လူ့ပြည်၌ စကြဝတေးမင်း၏ အသရေစည်းစိမ် ချမ်းသာဖြစ်၏။ ဝိဝဋ္ဋဂါမိကုသိုလ်၏ အဆုံးစွန်သော အကျိုးမှာမူ မဂ်၊ ဖိုလ်၊ နိဗ္ဗာန်ချမ်းသာနှင့် ပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုနှစ်မျိုးတွင် ဝိဝဋ္ဋဂါမိကုသိုလ်၏ အကျိုးတရားကို ဤသုတ်တော်၏ အဆုံး၌ ပြသတော်မူလတ္တံ့။

Idha pana vaṭṭagāmikusalassa vipākadassanatthaṃ, bhikkhave, yadā puttadhītaro mātāpitūnaṃ ovāde na aṭṭhaṃsu, tadā āyunāpi vaṇṇenāpi issariyenāpi parihāyiṃsu. Yadā pana aṭṭhaṃsu, tadā vaḍḍhiṃsūti vatvā vaṭṭagāmikusalānusandhivasena ‘‘bhūtapubbaṃ, bhikkhave’’ti desanaṃ ārabhi. Tattha cakkavattītiādīni mahāpadāne (dī. ni. aṭṭha. 2.33) vitthāritāneva.

ဤနေရာ၌မူ ဝဋ္ဋဂါမိကုသိုလ်၏ အကျိုးတရားကို ပြသခြင်းငှာ ရဟန်းတို့၊ သားသမီးတို့သည် မိဘတို့၏ အဆုံးအမ၌ မလိုက်နာ မတည်ကြသောအခါ ထိုသူတို့၏ အသက်၊ ရုပ်အဆင်းနှင့် တန်ခိုးအာဏာတို့သည် ယုတ်လျော့ဆုတ်ယုတ်ကြရကုန်၏။ အဆုံးအမ၌ လိုက်နာတည်ကြသောအခါမူ တိုးပွားကြရကုန်၏ဟု မိန့်တော်မူပြီးလျှင် ဝဋ္ဋဂါမိကုသိုလ်၏ အနုသန္ဓေအစွမ်းဖြင့် 'ရဟန်းတို့၊ ရှေးကဖြစ်ဖူးသည်ကား' ဟု အစချီကာ ဤဒေသနာတော်ကို ဟောကြားတော်မူ၏။ ထိုစကားရပ်၌ ပါဝင်သော 'စကြဝတေးမင်း' အစရှိသော စကားလုံးတို့ကို မဟာပဒါနသုတ်၌ အကျယ်တဝင့် ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းခဲ့ပြီး ဖြစ်၏။

82. Osakkitanti īsakampi avasakkitaṃ. Ṭhānā cutanti sabbaso ṭhānā apagataṃ. Taṃ kira cakkaratanaṃ antepuradvāre akkhāhataṃ viya vehāsaṃ aṭṭhāsi. Athassa ubhosu passesu dve khadiratthambhe nikhaṇitvā cakkaratanamatthake nemiabhimukhaṃ ekaṃ suttakaṃ bandhiṃsu. Adhobhāgepi nemiabhimukhaṃ ekaṃ bandhiṃsu. Tesu uparimasuttato appamattakampi ogataṃ cakkaratanaṃ osakkitaṃ nāma hoti, heṭṭhā suttassa ṭhānaṃ uparimakoṭiyā atikkantagataṃ ṭhānā cutaṃ nāma hoti, tadetaṃ atibalavadose sati evaṃ hoti. Suttamattampi ekaṅguladvaṅgulamattaṃ vā bhaṭṭhaṃ ṭhānā cutameva hoti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ ‘‘osakkitaṃ ṭhānā cuta’’nti.

၈၂. ဩသက္ကိတ ဟူသည် စဉ်းငယ်မျှ ဆုတ်နစ်ခြင်းကို ဆိုလို၏။ ဌာနာ စုတ ဟူသည် တည်ရာမှ အလုံးစုံ ကင်းကွာရွေ့လျောခြင်းကို ဆိုလို၏။ ထိုစကြာရတနာသည် နန်းတော်တွင်းတံခါးဝ၌ ဝင်ရိုးတိုင်၌ စိုက်ထူထားသကဲ့သို့ ကောင်းကင်၌ တည်ရှိနေသတတ်။ ထိုအခါ ထိုစကြာရတနာ၏ ဘေးနှစ်ဖက်တို့၌ ရှားသားတိုင် နှစ်တိုင်ကို စိုက်ထူကာ စကြာရတနာ၏ အထက်ပိုင်း အကွပ်မျက်နှာမူရာ၌ ချည်ကြိုးတစ်ချောင်းကို ချည်နှောင်ထားကြ၏။ အောက်ပိုင်း အကွပ်မျက်နှာမူရာ၌လည်း ချည်ကြိုးတစ်ချောင်းကို ချည်နှောင်ထားကြ၏။ ထိုချည်ကြိုးနှစ်ချောင်းအနက် အထက်ရှိ ချည်ကြိုးထက် အနည်းငယ်မျှ အောက်သို့ ရောက်ရှိသွားလျှင် စကြာရတနာ 'ဆုတ်နစ်ခြင်း' (ဩသက္ကိတ) မည်၏။ အောက်ရှိ ချည်ကြိုး၏ တည်ရာနေရာထက် ကျော်လွန်ကာ အောက်သို့ ရောက်သွားလျှင် 'တည်ရာမှ ရွေ့လျောခြင်း' (ဌာနာ စုတ) မည်၏။ ဤအခြင်းအရာသည် အလွန်ကြီးမားသော အပြစ်ရှိသောအခါ၌ ဤသို့ ဖြစ်တတ်၏။ ချည်မျှင်တစ်မျှင်မျှသော်လည်းကောင်း၊ လက်တစ်သစ် နှစ်သစ်မျှသော်လည်းကောင်း လျှောကျသွားပါက တည်ရာမှ ရွေ့လျောသည်သာ မည်၏။ ထိုသို့ ရွေ့လျောခြင်းကို ရည်ညွှန်း၍ 'ဩသက္ကိတံ ဌာနာစုတံ' ဟု မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူခဲ့သည်။

Atha me āroceyyāsīti tāta, tvaṃ ajja ādiṃ katvā divasassa tikkhattuṃ cakkaratanassa upaṭṭhānaṃ gaccha, evaṃ gacchanto yadā cakkaratanaṃ īsakampi osakkitaṃ ṭhānā cutaṃ passasi, atha mayhaṃ ācikkheyyāsi. Jīvitañhi me tava hatthe nikkhittanti. Addasāti appamatto divasassa tikkhattuṃ gantvā olokento ekadivasaṃ addasa.

အထ မေ အာရောစေယျာသိ ဟူသည်မှာ 'အမောင်၊ သင်သည် ယနေ့မှစ၍ တစ်နေ့လျှင် သုံးကြိမ် စကြာရတနာကို သွားရောက်ပူဇော် ခစားလော့။ ဤသို့ သွားရောက်ကြည့်ရှုစဉ် စကြာရတနာသည် စဉ်းငယ်မျှ ဆုတ်နစ်ခြင်းသော်လည်းကောင်း၊ တည်ရာမှ ရွေ့လျောခြင်းသော်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်ကို မြင်လျှင် ငါ့အား ချက်ချင်း လျှောက်ထားလော့။ ငါ၏ အသက်ကို သင့်လက်ထဲ၌ အပ်နှံထား၏' ဟု (မင်းကြီးက ဆိုလို၏)။ အဒ္ဒသ ဟူသည်မှာ မမေ့မလျော့ဘဲ တစ်နေ့လျှင် သုံးကြိမ် သွားရောက်ကြည့်ရှုရာ တစ်နေ့သောအခါ၌ ထိုသို့ဖြစ်သည်ကို မြင်လေ၏။

83. Atha [Pg.33] kho, bhikkhaveti bhikkhave, atha rājā daḷhanemi ‘‘cakkaratanaṃ osakkita’’nti sutvā uppannabalavadomanasso ‘‘na dāni mayā ciraṃ jīvitabbaṃ bhavissati, appāvasesaṃ me āyu, na me dāni kāme paribhuñjanakālo, pabbajjākālo me idānī’’ti roditvā paridevitvā jeṭṭhaputtaṃ kumāraṃ āmantāpetvā etadavoca. Samuddapariyantanti parikkhittaekasamuddapariyantameva. Idaṃ hissa kulasantakaṃ. Cakkavāḷapariyantaṃ pana puññiddhivasena nibbattaṃ, na taṃ sakkā dātuṃ. Kulasantakaṃ pana niyyātento ‘‘samuddapariyanta’’nti āha. Kesamassunti tāpasapabbajjaṃ pabbajantāpi hi paṭhamaṃ kesamassuṃ ohārenti. Tato paṭṭhāya parūḷhakese bandhitvā vicaranti. Tena vuttaṃ – ‘‘kesamassuṃ ohāretvā’’ti.

၈၃. ရဟန်းတို့၊ ထိုအခါ ဒဠှေနေမိမင်းကြီးသည် 'စကြာရတနာသည် ရွေ့လျောပြီ' ဟု ကြားသဖြင့် ပြင်းစွာသော နှလုံးမသာယာခြင်း ဖြစ်ပေါ်လျက် 'ယခုအခါ ငါသည် အသက်ရှည်ရှည် နေရတော့မည်မဟုတ်၊ ငါ့အသက်သည် နည်းငယ်သာ ကျန်တော့၏၊ ယခုအခါ ငါသည် ကာမဂုဏ်တို့ကို ခံစားရမည့် အချိန်မဟုတ်၊ ယခုအခါ ငါရဟန်းပြုရမည့် အချိန်ဖြစ်သည်' ဟု ငိုကြွေးမြည်တမ်းကာ သားကြီးရတနာ မင်းသားကို ခေါ်စေ၍ ဤသို့ ပြောကြားခဲ့၏။ 'samuddapariyantaṃ' ဟူသည်မှာ သမုဒ္ဒရာတစ်ခုတည်းဖြင့် ဝန်းရံအပ်သော အပိုင်းအခြားရှိသော ဇမ္ဗူဒိပ်မြေအပြင်ကို ဆိုလိုသည်။ အမှန်အားဖြင့် ဤဇမ္ဗူဒိပ်မြေအပြင်သည် ထိုစကြာမင်း၏ အမျိုးအနွယ်ပိုင် ဥစ္စာဖြစ်သည်။ စကြာဝဠာအဆုံးရှိသော မြေအပြင်သည်ကား စကြာမင်းဖြစ်စေတတ်သော ကောင်းမှုတန်ခိုးကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းဖြစ်၍ ထိုမြေအပြင်ကို (သူတပါးအား) ပေးခြင်းငှာ မတတ်နိုင်ပေ။ အမျိုးအနွယ်ပိုင်ဖြစ်သော ဇမ္ဗူဒိပ်မြေအပြင်ကိုသာ အမွေပေးအပ်လိုသဖြင့် 'samuddapariyantaṃ' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ 'kesamassuṃ' ဟူသည်မှာ ရသေ့ရဟန်းပြုကြသူတို့သည် ရှေးဦးစွာ ဆံပင်နှင့် မုတ်ဆိတ်တို့ကို ရိတ်ပယ်ကြကုန်၏။ ထိုသို့ရိတ်ပယ်ပြီးသည့်နောက်မှစ၍ ရှည်လာသော ဆံပင်တို့ကို စုထုံး၍ လှည့်လည်သွားလာကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် 'kesamassuṃ ohāretvā' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Kāsāyānīti kasāyarasapītāni. Ādito evaṃ katvā pacchā vakkalānipi dhārenti. Pabbajīti pabbajito. Pabbajitvā ca attano maṅgalavanuyyāneyeva vasi. Rājisimhīti rājaīsimhi. Brāhmaṇapabbajitā hi ‘‘brāhmaṇisayo’’ti vuccanti. Setacchattaṃ pana pahāya rājapabbajitā rājisayoti. Antaradhāyīti antarahitaṃ nibbutadīpasikhā viya abhāvaṃ upagataṃ. Paṭisaṃvedesīti kandanto paridevanto jānāpesi. Pettikanti pitito āgataṃ dāyajjaṃ na hoti, na sakkā kusītena hīnavīriyena dasa akusalakammapathe samādāya vattantena pāpuṇituṃ. Attano pana sukataṃ kammaṃ nissāya dasavidhaṃ dvādasavidhaṃ vā cakkavattivattaṃ pūrentenevetaṃ pattabbanti dīpeti. Atha naṃ vattapaṭipattiyaṃ codento ‘‘iṅgha tva’’ntiādimāha. Tattha ariyeti niddose. Cakkavattivatteti cakkavattīnaṃ vatte.

'kāsāyāni' ဟူသည်မှာ ဖန်ရည်စွန်းသော (ဖန်ရည်စိမ်သော) အဝတ်သင်္ကန်းတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ရှေးဦးစွာ ထိုသို့ပြုလုပ်၍ ဝတ်ရုံကြပြီးနောက် သစ်ခေါက်လျှော်တေ တို့ကိုလည်း ဝတ်ရုံကြကုန်၏။ 'pabbaji' ဟူသည်မှာ ရဟန်းပြုခဲ့ပြီ။ ရဟန်းပြုပြီးနောက် မိမိ၏ မင်္ဂလာဥယျာဉ်၌သာ နေထိုင်ခဲ့၏။ 'rājisi' (သို့မဟုတ် ရာဇိသျှီ) ဟူသည်မှာ မင်းဖြစ်သော ရသေ့တည်း။ ဗြာဟ္မဏမျိုးဖြစ်၍ ရဟန်းပြုသောသူတို့ကို 'ဗြာဟ္မဏိသျှီ (ဗြာဟ္မဏရသေ့)' ဟု ခေါ်ဆိုကြကုန်၏။ ထီးဖြူကို စွန့်၍ ရဟန်းပြုသော မင်းမျိုးတို့ကိုမူ 'ရာဇိသျှီ (မင်းရသေ့)' ဟု ခေါ်ဆိုကြကုန်၏။ 'antaradhāyi' ဟူသည်မှာ ကွယ်ပျောက်သွားခြင်း၊ ငြိမ်းသွားသော ဆီမီးလျှံကဲ့သို့ မရှိခြင်းသို့ ရောက်သွားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'paṭisaṃvedesi' ဟူသည်မှာ ငိုကြွေးမြည်တမ်းလျက် သိစေခဲ့၏။ 'pettikaṃ' ဟူသည်မှာ ဖခင်ထံမှ ဆင်းသက်လာသော အမွေသက်သက်မဟုတ်ပေ။ ပျင်းရိသူ၊ လုံ့လဝီရိယ ညံ့ဖျင်းသူ၊ အကုသိုလ်ကမ္မပထတရား ၁၀ ပါးကို ဆောက်တည်ကျင့်သုံးသူတို့သည် ဤစကြာရတနာကို မရနိုင်ကြပေ။ မိမိ ကောင်းစွာပြုအပ်သော ကံကို အမှီပြု၍ ၁၀ ပါး သို့မဟုတ် ၁၂ ပါးရှိသော စကြာမင်းတို့၏ အကျင့်ဝတ်ကို ပြည့်စုံအောင် ဖြည့်ကျင့်သူသာလျှင် ဤစကြာရတနာကို ရရှိနိုင်ကြောင်း ပြသလို၍ ဖြစ်သည်။ ထို့နောက် မင်းသားအား ကျင့်ဝတ်များကို ကျင့်သုံးရန် တိုက်တွန်းလိုသဖြင့် 'iṅgha tvaṃ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကား၌ 'ariye' ဟူသည်မှာ အပြစ်ကင်းသော၊ 'cakkavattivatte' ဟူသည်မှာ စကြာမင်းတို့၏ ကျင့်ဝတ်၌ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

Cakkavattiariyavattavaṇṇanā

စကြာမင်းတို့၏ မြတ်သော အကျင့်ဝတ် (စက္ကဝတ္တိအရိယဝတ်) ကို ဖွင့်ဆိုချက်။

84. Dhammanti dasakusalakammapathadhammaṃ. Nissāyāti tadadhiṭṭhānena cetasā tameva nissayaṃ katvā. Dhammaṃ sakkarontoti yathā kato so dhammo suṭṭhu kato hoti, evametaṃ karonto. Dhammaṃ garuṃ karontoti tasmiṃ gāravuppattiyā taṃ garuṃ karonto. Dhammaṃ mānentoti tameva dhammaṃ piyañca bhāvanīyañca katvā viharanto. Dhammaṃ pūjentoti taṃ apadisitvā gandhamālādipūjanenassa pūjaṃ karonto. Dhammaṃ apacayamānoti tasseva dhammassa añjalikaraṇādīhi nīcavuttitaṃ karonto. Dhammaddhajo [Pg.34] dhammaketūti taṃ dhammaṃ dhajamiva purakkhatvā ketumiva ca ukkhipitvā pavattiyā dhammaddhajo dhammaketu ca hutvāti attho. Dhammādhipateyyoti dhammādhipatibhūto āgatabhāvena dhammavaseneva sabbakiriyānaṃ karaṇena dhammādhipateyyo hutvā. Dhammikaṃ rakkhāvaraṇaguttiṃ saṃvidahassūti dhammo assā atthīti dhammikā, rakkhā ca āvaraṇañca gutti ca rakkhāvaraṇagutti. Tattha ‘‘paraṃ rakkhanto attānaṃ rakkhatī’’ti (saṃ. ni. 5.385) vacanato khantiādayo rakkhā. Vuttañhetaṃ ‘‘kathañca, bhikkhave, paraṃ rakkhanto attānaṃ rakkhati. Khantiyā avihiṃsāya mettacittatā anuddayatā’’ti (saṃ. ni. 5.385). Nivāsanapārupanagehādīnaṃ nivāraṇā āvaraṇaṃ, corādiupaddavanivāraṇatthaṃ gopāyanā gutti, taṃ sabbampi suṭṭhu saṃvidahassu pavattaya ṭhapehīti attho. Idāni yattha sā saṃvidahitabbā, taṃ dassento antojanasmintiādimāha.

၈၄. 'dhammaṃ' ဟူသည်မှာ ဆယ်ပါးသော ကုသလကမ္မပထတရားကို ဆိုလိုသည်။ 'nissāya' ဟူသည်မှာ ထိုတရား၌ ခိုင်ခံ့စွာ တည်ဆောက်ထားသော စိတ်ဖြင့် ထိုကုသလကမ္မပထတရားကိုသာလျှင် မှီရာပြု၍။ 'dhammaṃ sakkaronto' ဟူသည်မှာ ထိုတရားကို ကောင်းစွာ ကျင့်သုံးဆောင်ရွက်ခြင်းဖြင့် ပူဇော်သမှုပြုလျက်။ 'dhammaṃ garuṃ karonto' ဟူသည်မှာ ထိုကုသလကမ္မပထတရား ဆယ်ပါး၌ ရိုသေခြင်းကို ဖြစ်စေသဖြင့် အလေးအမြတ် ပြုလျက်။ 'dhammaṃ mānento' ဟူသည်မှာ ထိုကုသလကမ္မပထတရား ဆယ်ပါးကိုသာလျှင် ချစ်မြတ်နိုးဖွယ်၊ ပွားများအပ်သော တရားအဖြစ် ပြု၍ နေထိုင်လျက်။ 'dhammaṃ pūjento' ဟူသည်မှာ ထိုတရားတော်ကို ရည်ညွှန်း၍ နံ့သာ ပန်း စသည်တို့ဖြင့် ပူဇော်သမှုပြုလျက်။ 'dhammaṃ apacayamāno' ဟူသည်မှာ ထိုတရားတော်အား လက်အုပ်ချီခြင်း စသည်တို့ဖြင့် ရိုသေနှိမ့်ချမှုကို ပြုလျက်။ 'dhammaddhajo dhammaketu' ဟူသည်မှာ ထိုတရားတော်ကို တံခွန်ကဲ့သို့ ရှေ့ရှုပြုလျက်၊ လှံ သို့မဟုတ် အလံကဲ့သို့ ချီးမြှောက်၍ ကျင့်သုံးခြင်းဖြင့် တရားတည်းဟူသော တံခွန်ရှိသည်လည်းကောင်း၊ တရားတည်းဟူသော အလံရှိသည်လည်းကောင်း ဖြစ်၍ ဟူသော အနက်တည်း။ 'dhammādhipateyyo' ဟူသည်မှာ တရားတော်ကိုသာလျှင် အကြီးအမှူး ပြုခြင်းသို့ ရောက်သည်ဖြစ်၍၊ တရားတော်၏ အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် အလုံးစုံသော အမှုကိစ္စတို့ကို ဆောင်ရွက်သဖြင့် တရားလျှင် အကြီးအမှူး ရှိသည်ဖြစ်၍။ 'dhammikaṃ rakkhāvaraṇaguttiṃ saṃvidahassu' ဟူသည်မှာ စောင့်ရှောက်ခြင်း၊ တားဆီးခြင်း၊ လုံခြုံစေခြင်း၌ တရားနှင့် ညီညွတ်သောကြောင့် 'ဓမ္မိက (တရားနှင့်ညီညွတ်သော)' ဟု ဆိုအပ်၏။ ရက္ခာ (စောင့်ရှောက်ခြင်း)၊ အာဝရဏ (တားဆီးခြင်း)၊ ဂုတ္တိ (လုံခြုံစေခြင်း) တို့ကို 'ရက္ခာဝရဏဂုတ္တိ' ဟု ခေါ်သည်။ ထိုသုံးပါးတို့တွင် 'သူတစ်ပါးကို စောင့်ရှောက်သောသူသည် မိမိကိုယ်ကို စောင့်ရှောက်ရာရောက်၏' ဟု ဟောတော်မူအပ်သော စကားအရ သည်းခံခြင်းစသည်တို့သည် 'ရက္ခာ (စောင့်ရှောက်ခြင်း)' မည်၏။ 'ရဟန်းတို့၊ သူတစ်ပါးကို စောင့်ရှောက်သောသူသည် အဘယ်သို့ မိမိကိုယ်ကို စောင့်ရှောက်ရာရောက်သနည်းဟူမူ - သည်းခံခြင်း၊ မညှဉ်းဆဲခြင်း၊ မေတ္တာစိတ်ရှိခြင်း၊ သနားကြင်နာခြင်းတို့ဖြင့် စောင့်ရှောက်ခြင်းဖြစ်သည်' ဟု ဟောကြားတော်မူခဲ့၏။ အဝတ်တန်ဆာ၊ ခြုံစရာနှင့် အိမ်စသည်တို့ဖြင့် အအေး အပူ စသည်တို့ကို တားမြစ်ခြင်းသည် 'အာဝရဏ (ကာကွယ်တားဆီးခြင်း)' မည်၏။ ခိုးသူစသော ဘေးရန်ဥပဒ္ဒဝေါတို့ကို ကာကွယ်ရန် လုံခြုံအောင် စောင့်ရှောက်ခြင်းသည် 'ဂုတ္တိ (လုံခြုံစေခြင်း)' မည်၏။ ထိုအလုံးစုံကို ကောင်းစွာ စီရင်လော့၊ ဖြစ်စေလော့၊ တည်ထားလော့ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ယခုအခါ မည်သည့် ပုဂ္ဂိုလ်များ၌ ထိုတရားနှင့်လျော်သော စောင့်ရှောက်မှု၊ တားဆီးမှု၊ လုံခြုံမှုကို စီရင်အပ်သနည်းဟူသည်ကို ပြလိုသဖြင့် 'antojanasmim' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Tatrāyaṃ saṅkhepattho – antojanasaṅkhātaṃ tava puttadāraṃ sīlasaṃvare patiṭṭhapehi, vatthagandhamālādīni cassa dehi, sabbopaddave cassa nivārehi. Balakāyādīsupi eseva nayo. Ayaṃ pana viseso – balakāyo kālaṃ anatikkamitvā bhattavetanasampadānenapi anuggahetabbo. Abhisittakhattiyā bhadrassājāneyyādiratanasampadānenapi upasaṅgaṇhitabbā. Anuyantakhattiyā tesaṃ anurūpayānavāhanasampadānenapi paritosetabbā. Brāhmaṇā annapānavatthādinā deyyadhammena. Gahapatikā bhattabījanaṅgalaphālabalibaddādisampadānena. Tathā nigamavāsino negamā, janapadavāsino ca jānapadā. Samitapāpabāhitapāpā samaṇabrāhmaṇā samaṇaparikkhārasampadānena sakkātabbā. Migapakkhino abhayadānena samassāsetabbā.

ထိုပါဌ်၌ အကျဉ်းချုပ်အနက်မှာ ဤသို့ဖြစ်သည် - 'အတွင်းလူ' ဟု ဆိုအပ်သော သင့်ဇနီး မယားနှင့် သားသမီးတို့ကို သီလစောင့်ထိန်းခြင်း၌ တည်စေလော့၊ ထိုသူတို့အား အဝတ်အထည်၊ နံ့သာ၊ ပန်း စသည်တို့ကို ပေးကမ်းလော့၊ အလုံးစုံသော ဘေးရန်တို့ကိုလည်း တားဆီးကာကွယ်ပေးလော့။ စစ်သည်ဗိုလ်ပါ စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ကျင့်ဆောင်အပ်၏။ ဤ၌ အထူးကား - စစ်သည်ဗိုလ်ပါတို့ကို အချိန်ကာလကို မကျော်လွန်စေဘဲ ရိက္ခာနှင့် လစာတို့ကို ပေးသဖြင့် ချီးမြှောက်အပ်၏။ ဘိသိက်သွန်းပြီးသော မင်းတို့ကို မြင်းကောင်း၊ အဿဇာနည်မြင်း စသော ရတနာတို့ကို ပေးသဖြင့် ချီးမြှောက်အပ်၏။ အဘိသိက်မသွန်းရသေးဘဲ နောက်တော်သို့ လိုက်ပါသော မင်းတို့ကို ၎င်းတို့နှင့် လျောက်ပတ်သော ယာဉ်ရထား၊ စီးတော်ယာဉ်တို့ကို ပေးသဖြင့် ကျေနပ်နှစ်သိမ့်စေအပ်၏။ ပုဏ္ဏားတို့ကို ဆွမ်း၊ ရေ၊ အဝတ် စသော လှူဖွယ်ဝတ္ထုတို့ဖြင့် ကျေနပ်စေအပ်၏။ သူဌေး သူကြွယ်တို့ကို စားစရာ၊ မျိုးစေ့၊ ထွန်တုံး၊ ထွန်သွား၊ နွားလား စသည်တို့ကို ပေးသဖြင့် ကူညီကျေနပ်စေအပ်၏။ ထို့အတူပင် နိဂုံး၌ နေကြကုန်သော ကုန်သည်အမျိုးအနွယ် (နေဂမ) တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ဇနပုဒ်၌ နေကြကုန်သော တောသူတောင်သား (ဇာနပုဒ်) တို့ကိုလည်းကောင်း (စားစရာ၊ မျိုးစေ့၊ ထွန်တုံး၊ ထွန်သွား၊ နွားလား စသည်တို့ကို ပေးသဖြင့် ကျေနပ်စေအပ်၏)။ မကောင်းမှုကို ငြိမ်းစေပြီးသော၊ မကောင်းမှုကို ဖယ်ရှားပြီးသော ရဟန်းပုဏ္ဏားတို့ကို ရဟန်းပရိက္ခရာတို့ကို ပေးလှူသဖြင့် ရိုသေပူဇော်အပ်၏။ သားငှက်တိရစ္ဆာန်တို့ကို ဘေးမဲ့ပေးသဖြင့် ဘေးကင်းသက်သာရာ ရစေအပ်၏။

Vijiteti attano āṇāpavattiṭṭhāne. Adhammakāroti adhammakiriyā. Mā pavattitthāti yathā nappavattati, tathā naṃ paṭipādehīti attho. Samaṇabrāhmaṇāti samitapāpabāhitapāpā. Madappamādā paṭiviratāti navavidhā mānamadā, pañcasu kāmaguṇesu cittavossajjanasaṅkhātā pamādā ca paṭiviratā. Khantisoracce niviṭṭhāti adhivāsanakhantiyañca suratabhāve ca patiṭṭhitā. Ekamattānanti attano rāgādīnaṃ damanādīhi ekamattānaṃ damenti samenti parinibbāpentīti vuccanti. Kālena kālanti kāle kāle[Pg.35]. Abhinivajjeyyāsīti gūthaṃ viya visaṃ viya aggiṃ viya ca suṭṭhu vajjeyyāsi. Samādāyāti surabhikusumadāmaṃ viya amataṃ viya ca sammā ādāya pavatteyyāsi.

'vijite' ဟူသည်မှာ မိမိ၏ အာဏာပျံ့နှံ့ရာ အရပ်ဒေသ၌။ 'adhammakāro' ဟူသည်မှာ မတရားသော အမှုကိစ္စကို ဆိုလိုသည်။ 'mā pavattittha' ဟူသည်မှာ မတရားမှုများ မဖြစ်ပေါ်စေရန် ထိုအတိုင်း စီမံဆောင်ရွက်လော့ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'samaṇabrāhmaṇā' ဟူသည်မှာ မကောင်းမှုကို ငြိမ်းစေပြီးသော၊ မကောင်းမှုကို ဖယ်ရှားပြီးသော ရဟန်းပုဏ္ဏားတို့တည်း။ 'madappamādā paṭiviratā' ဟူသည်မှာ ကိုးပါးသော မာနယစ်မူးခြင်းမှလည်းကောင်း၊ ကာမဂုဏ်ငါးပါးတို့၌ စိတ်လွှတ်ခြင်းတည်းဟူသော မေ့လျော့ခြင်းမှလည်းကောင်း ကြဉ်ရှောင်ကြကုန်သော။ 'khantisoracce niviṭṭhā' ဟူသည်မှာ သည်းခံခြင်းတည်းဟူသော ခန္တီ၌လည်းကောင်း၊ ကောင်းမွန်သော အမူအရာရှိခြင်းတည်းဟူသော သောရစ္စ၌လည်းကောင်း တည်ကြကုန်သော။ 'ekamattānaṃ' ဟူသည်မှာ မိမိ၏ ရာဂစသည်တို့ကို ဆုံးမခြင်း စသည်တို့ဖြင့် စိတ်တစ်ခုတည်းကိုသာလျှင် ဆုံးမကြကုန်၏၊ ငြိမ်းအေးစေကြကုန်၏၊ ကိလေသာ ကင်းငြိမ်းစေကြကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ 'kālena kālaṃ' ဟူသည်မှာ အခါအားလျော်စွာ။ 'abhinivajjeyyāsi' ဟူသည်မှာ မစင်ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ အဆိပ်ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ မီးကဲ့သို့လည်းကောင်း ကောင်းစွာ ကြဉ်ရှောင်လော့။ 'samādāya' ဟူသည်မှာ မွှေးကြိုင်သော ပန်းဆိုင်းကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ အမြိုက်အရသာကဲ့သို့လည်းကောင်း ရိုသေစွာ ခံယူဆောက်တည်၍ ကျင့်သုံးလော့။

Idha ṭhatvā vattaṃ samānetabbaṃ. Antojanasmiṃ balakāyepi ekaṃ, khattiyesu ekaṃ, anuyantesu ekaṃ, brāhmaṇagahapatikesu ekaṃ, negamajānapadesu ekaṃ, samaṇabrāhmaṇesu ekaṃ, migapakkhīsu ekaṃ, adhammakārappaṭikkhepo ekaṃ, adhanānaṃ dhanānuppadānaṃ ekaṃ samaṇabrāhmaṇe upasaṅkamitvā pañhapucchanaṃ ekanti evametaṃ dasavidhaṃ hoti. Gahapatike pana pakkhijāte ca visuṃ katvā gaṇentassa dvādasavidhaṃ hoti. Pubbe avuttaṃ vā gaṇentena adhammarāgassa ca visamalobhassa ca pahānavasena dvādasavidhaṃ veditabbaṃ. Idaṃ kho tāta tanti idaṃ dasavidhaṃ dvādasavidhañca ariyacakkavattivattaṃ nāma. Vattamānassāti pūretvā vattamānassa. Tadahuposathetiādi mahāsudassane vuttaṃ.

ဤအရာ၌ ရပ်တန့်၍ စကြာမင်းတို့၏ အကျင့်ဝတ်ကို ဆောင်အပ်၏။ သို့မဟုတ် (ဆယ်ပါး၊ တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးဟူသော သင်္ချာနှင့်) ညီမျှအောင် ပြုအပ်၏။ "အတွင်းလူဖြစ်သော စစ်သည်ဗိုလ်ပါတို့၌" ဟူသည် အကျင့်ဝတ်တစ်ခု၊ "မင်းညီမင်းသားတို့၌" ဟူသည် အကျင့်ဝတ်တစ်ခု၊ "နောက်လိုက်ခြံရံသူတို့၌" ဟူသည် အကျင့်ဝတ်တစ်ခု၊ "ပုဏ္ဏားနှင့် သူကြွယ်တို့၌" ဟူသည် အကျင့်ဝတ်တစ်ခု၊ "နိဂုံးဇနပုဒ်သားတို့၌" ဟူသည် အကျင့်ဝတ်တစ်ခု၊ "ရဟန်းပုဏ္ဏားတို့၌" ဟူသည် အကျင့်ဝတ်တစ်ခု၊ "သားငှက်တိရစ္ဆာန်တို့၌" ဟူသည် အကျင့်ဝတ်တစ်ခု၊ မတရားသောအမှုကို တားမြစ်ခြင်းသည် အကျင့်ဝတ်တစ်ခု၊ ဆင်းရဲသားတို့အား ဥစ္စာပေးကမ်းခြင်းသည် အကျင့်ဝတ်တစ်ခု၊ ရဟန်းပုဏ္ဏားတို့ထံ ချဉ်းကပ်၍ ပြဿနာမေးမြန်းခြင်းသည် အကျင့်ဝတ်တစ်ခု ဤသို့လျှင် ဤဝတ်တရားသည် ဆယ်ပါးအပြား ရှိ၏။ သူကြွယ်နှင့် ငှက်တို့ကို အသီးအခြား ခွဲ၍ ရေတွက်ယူလျှင် တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးအပြား ရှိ၏။ ရှေး၌ မဆိုအပ်သေးသည်ကို ယူလိုသောသူသည် မတရားသောရာဂနှင့် မတရားသဖြင့် လောဘကြီးခြင်းတို့ကို ပယ်ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် (ကျင့်ဝတ်) တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးဟု သိအပ်၏။ "ချစ်သား... ဤသည်ကား" ဟူသော ဤဆယ်ပါးအပြား၊ တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးအပြားရှိသော ဝတ်သည် "မြတ်သော စကြာမင်းတို့၏ ကျင့်ဝတ်" မည်၏။ "ကျင့်သောသူအား" ဟူသည် (ကျင့်ဝတ်ကို) ဖြည့်ကျင့်သောသူအား။ "ထိုနေ့ ဥပုသ်နေ့၌" စသော စကားကို မဟာသုဒဿနသုတ် အဖွင့်၌ ဆိုအပ်၏။

90. Samatenāti attano matiyā. Sudanti nipātamattaṃ. Pasāsatīti anusāsati. Idaṃ vuttaṃ hoti – porāṇakaṃ rājavaṃsaṃ rājapaveṇiṃ rājadhammaṃ pahāya attano matimatte ṭhatvā janapadaṃ anusāsatīti. Evamayaṃ maghadevavaṃsassa kaḷārajanako viya daḷhanemivaṃsassa upacchedako antimapuriso hutvā uppanno. Pubbenāparanti pubbakālena sadisā hutvā aparakālaṃ. Janapadā na pabbantīti na vaḍḍhanti. Yathā taṃ pubbakānanti yathā pubbakānaṃ rājūnaṃ pubbe ca pacchā ca sadisāyeva hutvā pabbiṃsu, tathā na pabbanti. Katthaci suññā honti hataviluttā, telamadhuphāṇitādīsu ceva yāgubhattādīsu ca ojāpi parihāyitthāti attho.

၉၀. "သမတေန" ဟူသည် မိမိ၏ အယူဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ "သုဒံ" ဟူသည် နိပါတ်ပုဒ်မျှသာ ဖြစ်သည်။ "ပသာသတိ" ဟူသည် ဆုံးမ၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ရှေးဟောင်း မင်းမျိုးမင်းနွယ်၊ မင်းတို့၏ အဆက်အနွယ်နှင့် မင်းကျင့်တရားတို့ကို စွန့်၍ မိမိ၏ အယူအဆမျှ၌သာ တည်လျက် တိုင်းပြည်ကို ဆုံးမ အုပ်ချုပ်၏ ဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤသို့လျှင် ဤတိုင်းပြည်ကို အုပ်ချုပ်သော မင်းသည် မဃဒေဝမင်း၏ အနွယ်ကို ဖြတ်တတ်သော ကဠာရဇနကမင်း ကဲ့သို့၊ ဒဠှနေမိမင်း၏ အနွယ်ကို ဖြတ်တတ်သော အဆုံးစွန်သော ယောက်ျားဖြစ်၍ ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ "ပုဗ္ဗေနာပရံ" ဟူသည် ရှေးကာလနှင့် တူညီလျက် နောက်ကာလ၌ (မရှိခြင်း)။ "တိုင်းပြည် ဇနပုဒ်တို့ မပွားများကုန်" ဟူသည် မတိုးတက်၊ မပွားများကုန်။ "ရှေးမင်းတို့၏ တိုင်းပြည်ကဲ့သို့" ဟူသည် ရှေးမင်းတို့၏ တိုင်းပြည်များသည် ရှေး၌လည်းကောင်း၊ နောက်၌လည်းကောင်း အလားတူပင် ပြည့်စုံသကဲ့သို့ ထိုသို့ မပြည့်စုံကုန်။ အချို့အရပ်၌ ဆိတ်သုဉ်းကုန်၏၊ အချို့အရပ်၌ သတ်ဖြတ်လုယက် ဖျက်ဆီးအပ်ကုန်၏၊ ဆီ၊ ပျား၊ တင်လဲတို့၌လည်းကောင်း၊ ယာဂု၊ ဆွမ်းစသည်တို့၌လည်းကောင်း ဩဇာသည် ယုတ်လျော့သွား၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

Amaccā pārisajjāti amaccā ceva parisāvacarā ca. Gaṇakamahāmattāti acchiddakādipāṭhagaṇakā ceva mahāamaccā ca. Anīkaṭṭhāti hatthiācariyādayo. Dovārikāti dvārarakkhino. Mantassājīvinoti mantā vuccati paññā, taṃ nissayaṃ katvā ye jīvanti paṇḍitā mahāmattā, tesaṃ etaṃ nāmaṃ.

"အမစ္စာ ပါရိသဇ္ဇာ" ဟူသည် အမတ်များနှင့် ပရိသတ်၌ ကျင်လည်ကုန်သော သူများ ဖြစ်သည်။ "ဂဏက မဟာမတ္တာ" ဟူသည် အစ္ဆိဒ္ဒက စသော ကိုးခုအဆုံးရှိသော သင်္ချာကို တတ်သော ဂဏန်းသမားများနှင့် အမတ်ကြီးများ ဖြစ်သည်။ "အနီကဋ္ဌာ" ဟူသည် ဆင်ဆရာ စသည်တို့ ဖြစ်သည်။ "ဒေါဝါရိကာ" ဟူသည် တံခါးစောင့်များ ဖြစ်သည်။ "မန္တဿာဇီဝိနော" ဟူရာ၌ "မန္တာ" ဟူသည် ပညာကို ဆိုသည်။ ပညာရှိကုန်သော မင်းတိုင်ပင် အမတ်ကြီးတို့သည် ထိုပညာကို အမှီပြု၍ အသက်မွေးကုန်၏၊ ထိုသူတို့၏ အမည် ဖြစ်သည်။

Āyuvaṇṇādiparihānikathāvaṇṇanā

သက်တမ်း၊ အဆင်းစသည် ယုတ်လျော့ခြင်းဆိုင်ရာ စကား၏ အဖွင့်

91. No [Pg.36] ca kho adhanānanti balavalobhattā pana adhanānaṃ daliddamanussānaṃ dhanaṃ nānuppadāsi. Nānuppadiyamāneti ananuppadiyamāne, ayameva vā pāṭho. Dāliddiyanti daliddabhāvo. Attanā ca jīvāhīti sayañca jīvaṃ yāpehīti attho. Uddhaggikantiādīsu uparūparibhūmīsu phaladānavasena uddhamaggamassāti uddhaggikā. Saggassa hitā tatrupapattijananatoti sovaggikā. Nibbattaṭṭhāne sukho vipāko assāti sukhavipākā. Suṭṭhu aggānaṃ dibbavaṇṇādīnaṃ dasannaṃ visesānaṃ nibbattanato saggasaṃvattanikā. Evarūpaṃ dakkhiṇaṃ dānaṃ patiṭṭhapetīti attho.

၉၁. "နော စ ခေါ အဓနာနံ" ဟူသည် အားကြီးသော လောဘရှိသဖြင့် ဥစ္စာမရှိသော ဆင်းရဲသားတို့အား ဥစ္စာကို မပေးကမ်းခြင်းကို ဆိုသည်။ "နာနုပ္ပဒီယမာနေ" ဟူသည် မပေးအပ်သည်ရှိသော် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရပြီး ဤ "အနနုပ္ပဒီယမာနေ" ဟူသော ပါဌ်သည်ပင် ရှိ၏။ "ဒါလိဒ္ဒိယံ" ဟူသည် ဆင်းရဲခြင်း အဖြစ်တည်း။ "အတ္တနာ စ ဇီဝါဟိ" ဟူသည် "မိမိကိုယ်တိုင်လည်း အသက်မွေးမှုကို မျှစေလော့" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "ဥဒ္ဓဂ္ဂိကံ" စသည်တို့၌ အနက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏— ထိုအလှူဒါနအား အဆင့်ဆင့်သော နတ်ပြည်ခြောက်ထပ်၌ အကျိုးပေးခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် အထက်၌ မြတ်သော အကျိုးသည် ရှိသောကြောင့် "ဥဒ္ဓဂ္ဂိက" မည်၏။ နတ်ပြည်၏ အကျိုးစီးပွားဖြစ်စေတတ်၍ ထိုနတ်ပြည်၌ ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သောကြောင့် "သောဝဂ္ဂိက" မည်၏။ ဖြစ်ရာအရပ်၌ ချမ်းသာသော အကျိုးရှိသောကြောင့် "သုခဝိပါက" မည်၏။ ကောင်းစွာ မြတ်ကုန်သော နတ်၌ဖြစ်သော အဆင်းစရှိသော အကျိုးထူးဆယ်ပါးကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် "သဂ္ဂသံဝတ္တနိက" မည်၏။ ဤသို့သော မြတ်သောအလှူကို တည်စေလော့ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

92. Pavaḍḍhissatīti vaḍḍhissati bahuṃ bhavissati. Sunisedhaṃ nisedheyyanti suṭṭhu nisiddhaṃ nisedheyyaṃ. Mūlaghaccanti mūlahataṃ. Kharassarenāti pharusasaddena. Paṇavenāti vajjhabheriyā.

၉၂. "ပဝဍ္ဎိဿတိ" ဟူသည် တိုးပွားလတ္တံ့၊ များပြားလတ္တံ့။ "သုနိသေဓံ နိသေဓေယျံ" ဟူသည် ကောင်းစွာ တားမြစ်ခြင်းကို တားမြစ်အံ့။ "မူလဃစ္စံ" ဟူသည် ဇီဝိတိန္ဒြေမှ ချလျက် အမြစ်ပြတ် သတ်ခြင်းကို ဆိုသည်။ "ခရဿရေန" ဟူသည် ကြမ်းတမ်းသော အသံဖြင့်။ "ပဏဝေန" ဟူသည် သတ်စည် (သို့မဟုတ်) ထက်စည်ဖြင့်။

93. Sīsāni nesaṃ chindissāmāti yesaṃ antamaso mūlakamuṭṭhimpi harissāma, tesaṃ tatheva sīsāni chindissāma, yathā koci haṭabhāvampi na jānissati, amhākaṃ dāni kimettha rājāpi evaṃ uṭṭhāya paraṃ māretīti ayaṃ nesaṃ adhippāyo. Upakkamiṃsūti ārabhiṃsu. Panthaduhananti panthaghātaṃ, panthe ṭhatvā corakammaṃ.

၉၃. "ဦးခေါင်းများကို ဖြတ်ကုန်အံ့" ဟူသည် အနည်းဆုံး ဆန်ရင်းတစ်ဆုပ်မျှကိုပင် ခိုးယူသော သူတို့၏ ဦးခေါင်းကိုလည်း ဖြတ်ပစ်ကုန်အံ့၊ မည်သူမျှ သတ်ဖြတ်ခံရသည်ကို မသိနိုင်လောက်အောင် သတ်ပစ်ကုန်အံ့၊ ဤသို့ သတ်ဖြတ်ခြင်း၌ ငါတို့အတွက် အဘယ်အရပ်၌ ပြောဖွယ်ရှိအံ့နည်း၊ မင်းကြီးကိုယ်တိုင်လည်း ထ၍ သူတပါးကို သတ်စေသည် မဟုတ်လော ဟု ဤသည်မှာ ထိုသူခိုးတို့၏ အလိုတည်း။ "ဥပက္ကမံသု" ဟူသည် အားထုတ်ကုန်၏။ "ပန္ထဒုဟနံ" ဟူသည် ခရီးသွားတို့ကို သတ်ဖြတ်ခြင်း၊ လမ်းခရီး၌ တည်လျက် ခိုးဆိုးလုယက်ခြင်း အမှုကို ပြုခြင်းတည်း။

94. Na hi, devāti so kira cintesi – ‘‘ayaṃ rājā saccaṃ devāti mukhapaṭiññāya dinnāya mārāpeti, handāhaṃ musāvādaṃ karomī’’ti, maraṇabhayā ‘‘na hi devā’’ti avoca.

၉၄. "အရှင်မင်းကြီး... မခိုးပါ" ဟူသည် ထိုခိုးသူသည် "ဤမင်းကြီးသည် ဟုတ်မှန်စွာ ဝန်ခံပါက သတ်လေ၏၊ ယခု ငါသည် မုသာဝါဒကို ပြောအံ့" ဟု ကြံစည်ပြီး သေဘေးမှ ကြောက်သောကြောင့် "အရှင်မင်းကြီး... မခိုးပါ" ဟု ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။

96. Ekidanti ettha idanti nipātamattaṃ, eke sattāti attho. Cārittanti micchācāraṃ. Abhijjhābyāpādāti abhijjhā ca byāpādo ca. Micchādiṭṭhīti natthi dinnantiādikā antaggāhikā paccanīkadiṭṭhi.

၉၆. "ဧကိဒံ" ဟူရာ၌ "ဣဒံ" ဟူသော ပုဒ်သည် နိပါတ်မျှသာ ဖြစ်၍ "အချို့သော သတ္တဝါတို့" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "စာရိတ္တ" ဟူသည် ကာမဂုဏ်၌ မှားယွင်းစွာ ကျင့်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "အဘိဇ္ဈာဗျာပါဒ" ဟူသည် အဘိဇ္ဈာ (သူတပါးစည်းစိမ်ကို ရှေးရှုကြံစည်ခြင်း) နှင့် ဗျာပါဒ (သူတပါး ပျက်စီးစေလိုခြင်း) တို့ ဖြစ်သည်။ "မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ" ဟူသည် ပေးလှူအပ်သောအလှူ၏ အကျိုးမရှိ စသည်ဖြင့် ယူဆသော သမ္မာဒိဋ္ဌိ၏ ဆန့်ကျင်ဘက် မိစ္ဆာအယူ ဖြစ်သည်။

101. Adhammarāgoti mātā mātucchā pitucchā mātulānītiādike ayuttaṭṭhāne rāgo. Visamalobhoti paribhogayuttesupi ṭhānesu atibalavalobho. Micchādhammoti purisānaṃ purisesu itthīnañca itthīsu chandarāgo.

၁၀၁. "အဓမ္မရာဂ" ဟူသည် အမိ၊ မိထွေး၊ အဘ၊ ဘထွေး၊ ဦးရီးမယား စသော မတပ်အပ်သော အရာတို့၌ တပ်မက်ခြင်း ရာဂ ဖြစ်သည်။ "ဝိသမလောဘ" ဟူသည် သုံးဆောင်ရန် သင့်လျော်သော အရာတို့၌ပင် အလွန်တရာ ပြင်းထန်သော လောဘကြီးခြင်း ဖြစ်သည်။ "မိစ္ဆာဓမ္မ" ဟူသည် ယောက်ျားအချင်းချင်း၌လည်းကောင်း၊ မိန်းမအချင်းချင်း၌လည်းကောင်း ပြင်းပြစွာ တပ်မက်သော ရာဂ ဖြစ်သည်။

Amatteyyatātiādīsu [Pg.37] mātu hito matteyyo, tassa bhāvo matteyyatā, mātari sammā paṭipattiyā etaṃ nāmaṃ. Tassā abhāvo ceva tappaṭipakkhatā ca amatteyyatā. Apetteyyatādīsupi eseva nayo. Na kule jeṭṭhāpacāyitāti kule jeṭṭhānaṃ apacitiyā nīcavuttiyā akaraṇabhāvo.

"အမတ္တေယျတာ" စသည်တို့၌ မိခင်၏ အကျိုးစီးပွားသည် မတ္တေယျ မည်၏၊ ထိုအစီးအပွား၏အဖြစ်သည် အမတ္တေယျတာ မည်၏၊ ၎င်းသည် မိခင်အပေါ် ကောင်းစွာ ကျင့်ကြံခြင်း (မေတ္တာ၊ ကရုဏာ စသော ကိုယ်အမူအရာ နှုတ်အမူအရာ) ၏ အမည် ဖြစ်သည်။ ထိုကောင်းစွာကျင့်ခြင်း မရှိခြင်းနှင့် ထိုအကျင့်၏ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖောက်ပြန်သော အကျင့်ရှိခြင်းသည် "အမတ္တေယျတာ" မည်၏။ "အပေတ္တေယျတာ" စသည်တို့၌လည်း နည်းတူပင် ဖြစ်သည်။ "န ကုလေ ဇေဋ္ဌာပစာယိတာ" ဟူသည် အမျိုး၌ ဘထွေး၊ ဘကြီးစသော ကြီးသူတို့အား အရိုအသေပြုခြင်းနှင့် နှိမ့်ချစွာ ပြုမူခြင်းကို မပြုခြင်း ဖြစ်သည်။

Dasavassāyukasamayavaṇṇanā

အသက်တစ်ဆယ်တမ်း ကာလ၏ အဖွင့်

103. Yaṃ imesanti yasmiṃ samaye imesaṃ. Alaṃpateyyāti patino dātuṃ yuttā. Imāni rasānīti imāni loke aggarasāni. Atibyādippissantīti ativiya dippissanti, ayameva vā pāṭho. Kusalantipi na bhavissatīti kusalanti nāmampi na bhavissati, paññattimattampi na paññāyissatīti attho. Pujjā ca bhavissanti pāsaṃsā cāti pūjārahā ca bhavissanti pasaṃsārahā ca. Tadā kira manussā ‘‘asukena nāma mātā pahatā, pitā pahato, samaṇabrāhmaṇā jīvitā voropitā, kule jeṭṭhānaṃ atthibhāvampi na jānāti, aho puriso’’ti tameva pūjessanti ceva pasaṃsissanti ca.

၁၀၃. "ယံ ဣမေသံ" ဟူသည် အကြင်အခါ၌ ဤလူတို့၏။ "အလံပတေယျာ" ဟူသည် လင်အား ပေးခြင်းငှာ သင့်လျော်ကုန်၏။ "ဣမာနိ ရသာနိ" ဟူသည် ဤလောက၌ ထောပတ်၊ ဆီဦးစသော မြတ်သော အရသာတို့ ဖြစ်သည်။ "အတိဗျာဒိပ္ပိဿန္တိ" ဟူသည် အလွန်တောက်ပကုန်လတ္တံ့၊ သို့မဟုတ် "အတိဝိယဒိဗ္ဗဿန္တိ" ဟူသော ပါဌ်လည်း ရှိ၏။ "ကုသလန္တိပိ န ဘဝိဿတိ" ဟူသည် ကုသိုလ်ဟူသော အမည်မျှပင် မရှိတော့လတ္တံ့၊ ပညတ်မျှလည်း ထင်ရှားရှိတော့မည်မဟုတ် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "ပုဇ္ဇာ စ ဘဝိဿန္တိ ပါသံသာ စ" ဟူသည် ပူဇော်ထိုက်သူ၊ ချီးမွမ်းထိုက်သူ ဖြစ်ကုန်လတ္တံ့။ ထိုအခါ၌ လူတို့သည် "ဤမည်သောသူသည် မိခင်ကို ရိုက်ပုတ်အပ်၏၊ ဖခင်ကို ရိုက်ပုတ်အပ်၏၊ ရဟန်းပုဏ္ဏားတို့ကို အသက်မှ ချအပ်၏၊ အမျိုး၌ ဘထွေး၊ ဘကြီးစသော လူကြီးမိဘတို့၏ ရှိသည်ကိုပင် မသိ၊ ဩော်... အံ့ဖွယ်ကောင်းသော ယောက်ျားပါတကား" ဟု ထိုသို့ ပြုမူသောသူကိုသာ ပူဇော်ချီးမွမ်းကုန်လတ္တံ့။

Na bhavissati mātāti vāti ayaṃ mayhaṃ mātāti garucittaṃ na bhavissati. Gehe mātugāmaṃ viya nānāvidhaṃ asabbhikathaṃ kathayamānā agāravupacārena upasaṅkamissanti. Mātucchādīsupi eseva nayo. Ettha ca mātucchāti mātubhaginī. Mātulānīti mātulabhariyā. Ācariyabhariyāti sippāyatanāni sikkhāpakassa ācariyassa bhariyā. Garūnaṃ dārāti cūḷapitumahāpituādīnaṃ bhariyā. Sambhedanti missībhāvaṃ, mariyādabhedaṃ vā.

"အမိဟူ၍ မရှိလတ္တံ့" ဟူသည် "ဤသူသည် ငါ့မိခင်ဖြစ်သည်" ဟူ၍ အလေးအမြတ်ပြုသော စိတ်မရှိလတ္တံ့။ အိမ်၌ ကျွန်မဖြစ်သော မိန်းမကဲ့သို့ အထူးထူးသော မဖွယ်မရာ ရိုင်းစိုင်းသော စကားတို့ကို ပြောဆိုလျက် အရိုအသေမရှိသော အပြုအမူဖြင့် ချဉ်းကပ်ကုန်လတ္တံ့။ မိထွေးစသည်တို့၌လည်း ဤနည်းတူပင် ဖြစ်သည်။ ဤရာ၌ "မာတုစ္ဆာ" ဟူသည် မိခင်၏ ညီမ (မိထွေး) တည်း။ "မာတုလာနီ" ဟူသည် ဦးရီးမယားတည်း။ "အာစရိယဘရိယာ" ဟူသည် အတတ်ပညာသင်ကြားပေးသော ဆရာ၏ မယားတည်း။ "ဂရုနံ ဒါရာ" ဟူသည် ဘထွေး၊ ဘကြီးစသော သူတို့၏ မယားတည်း။ "သမ္ဘေဒံ" ဟူသည် အတူတကွ ရောနှောခြင်း (မေထုန်ပြုခြင်း) သို့မဟုတ် အပိုင်းအခြား ပျက်စီးခြင်းတည်း။

Tibbo āghāto paccupaṭṭhito bhavissatīti balavakopo punappunaṃ uppattivasena paccupaṭṭhito bhavissati. Aparāni dve etasseva vevacanāni. Kopo hi cittaṃ āghātetīti āghāto. Attano ca parassa ca hitasukhaṃ byāpādetīti byāpādo. Manopadūsanato manopadosoti vuccati. Tibbaṃ vadhakacittanti piyamānassāpi paraṃ māraṇatthāya vadhakacittaṃ. Tassa vatthuṃ dassetuṃ mātupi puttamhītiādi vuttaṃ. Māgavikassāti migaluddakassa.

"Tibbo āghāto paccupaṭṭhito bhavissati" ဟူသည် အားကြီးသော အမျက်ဒေါသသည် အဖန်တလဲလဲ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ရှေးရှုထင်ရှား တည်လတ္တံ့ဟု ဆိုလိုသည်။ ကျန်ရှိသော "ကောပ" နှင့် "ဗျာပါဒ" ဟူသော ပုဒ်နှစ်ခုသည်လည်း ဤ "အာဃာတ" ဟူသော ပုဒ်၏ ဝေဝုစ် (ပရိယာယ်) များသာ ဖြစ်ကြသည်။ အမျက်ဒေါသသည် စိတ်ကို နှိပ်စက်တတ်သောကြောင့် "အာဃာတ" ဟု ခေါ်သည်။ မိမိနှင့် သူတပါးတို့၏ စီးပွားချမ်းသာကို ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် "ဗျာပါဒ" ဟု ခေါ်သည်။ ပီတိသုခနှင့် ယှဉ်သောစိတ်ကို ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် "မနောပဒေါသ" ဟု ခေါ်သည်။ "Tibbaṃ vadhakacittaṃ" ဟူသည် ချစ်အပ်သောသူ၏ အပေါ်၌သော်လည်းကောင်း၊ သူတပါးကို သေစေခြင်းငှာ သတ်လိုသော ပြင်းထန်သော သတ်လိုစိတ် ဖြစ်သည်။ ထိုအာဃာတစသည်တို့ ဖြစ်ပေါ်ရာ ပုဂ္ဂိုလ်ကို ပြသခြင်းငှာ "mātupi puttamhi" (မိခင်သည် သားအပေါ်၌လည်းကောင်း) အစရှိသဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ "Māgavikassa" ဟူသည် သားမုဆိုး၏ဟု အနက်ရသည်။

104. Satthantarakappoti [Pg.38] satthena antarakappo. Saṃvaṭṭakappaṃ appatvā antarāva lokavināso. Antarakappo ca nāmesa dubbhikkhantarakappo rogantarakappo satthantarakappoti tividho. Tattha lobhussadāya pajāya dubbhikkhantarakappo hoti. Mohussadāya rogantarakappo. Dosussadāya satthantarakappo. Tattha dubbhikkhantarakappena naṭṭhā yebhuyyena pettivisaye upapajjanti. Kasmā? Āhāranikantiyā balavattā. Rogantarakappena naṭṭhā yebhuyyena sagge nibbattanti kasmā? Tesañhi ‘‘aho vataññesaṃ sattānaṃ evarūpo rogo na bhaveyyā’’ti mettacittaṃ uppajjatīti. Satthantarakappena naṭṭhā yebhuyyena niraye upapajjanti. Kasmā? Aññamaññaṃ balavāghātatāya.

၁၀၄. "Satthantarakappa" ဟူသည် ဓားလက်နက်ဖြင့် သံဝဋ္ဋကပ်သို့ မရောက်မီ အကြားကာလ၌ သတ္တလောက၏ ပျက်စီးခြင်း ဖြစ်သည်။ သံဝဋ္ဋကပ်သို့ မရောက်သေးဘဲ ကြားကာလ၌သာ သတ္တလောက ပျက်စီးခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုအန္တရကပ်သည် ဒုဗ္ဘิက္ခန္တရကပ် (ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးမှုကြောင့် ကြားကာလ၌ ပျက်စီးခြင်း)၊ ရောဂန္တရကပ် (အနာရောဂါကြောင့် ကြားကာလ၌ ပျက်စီးခြင်း)၊ သတ္ထန္တရကပ် (ဓားလက်နက်ကြောင့် ကြားကာလ၌ ပျက်စီးခြင်း) ဟု သုံးပါးရှိသည်။ ထိုသုံးပါးတို့တွင် လောဘများသော သတ္တဝါတို့၌ ဒုဗ္ဘิက္ခန္တရကပ် ဖြစ်ပေါ်တတ်သည်။ မောဟများသော သတ္တဝါတို့၌ ရောဂန္တရကပ် ဖြစ်ပေါ်တတ်သည်။ ဒေါသများသော သတ္တဝါတို့၌ သတ္ထန္တရကပ် ဖြစ်ပေါ်တတ်သည်။ ထိုသုံးပါးတို့တွင် ဒုဗ္ဘိက္ခန္တရကပ်ကြောင့် ပျက်စီးသေဆုံးကြသော သတ္တဝါတို့သည် များသောအားဖြင့် ပြိတ္တာဘုံ၌ ဖြစ်ကြရသည်။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ အာဟာရအပေါ်၌ တပ်မက်သော တဏှာ အားကြီးသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ရောဂန္တရကပ်ကြောင့် ပျက်စီးသေဆုံးကြသော သတ္တဝါတို့သည် များသောအားဖြင့် နတ်ပြည်၌ ဖြစ်ကြရသည်။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ ထိုသူတို့အား "အို... အခြားသော သတ္တဝါတို့၌ ဤကဲ့သို့သော ရောဂါဝေဒနာမျိုး မဖြစ်ပါစေလင့်" ဟူ၍ မေတ္တာနှင့်ယှဉ်သောစိတ် ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ သတ္ထန္တရကပ်ကြောင့် ပျက်စီးသေဆုံးကြသော သတ္တဝါတို့သည် များသောအားဖြင့် ငရဲဘုံ၌ ဖြစ်ကြရသည်။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ အချင်းချင်း အားကြီးသော အမျက်ဒေါသ အာဃာတ ရှိကြသောကြောင့် ဖြစ်သည်။

Migasaññanti ‘‘ayaṃ migo, ayaṃ migo’’ti saññaṃ. Tiṇhāni satthāni hatthesu pātubhavissantīti tesaṃ kira hatthena phuṭṭhamattaṃ yaṃkiñci antamaso tiṇapaṇṇaṃ upādāya āvudhameva bhavissati. Mā ca mayaṃ kañcīti mayaṃ kañci ekapurisampi jīvitā mā voropayimha. Mā ca amhe kocīti amhepi koci ekapuriso jīvitā mā voropayittha. Yaṃnūna mayanti ayaṃ lokavināso paccupaṭṭhito, na sakkā dvīhi ekaṭṭhāne ṭhitehi jīvitaṃ laddhunti maññamānā evaṃ cintayiṃsu. Vanagahananti vanasaṅkhātehi tiṇagumbalatādīhi gahanaṃ duppavesaṭṭhānaṃ. Rukkhagahananti rukkhehi gahanaṃ duppavesaṭṭhānaṃ. Nadīvidugganti nadīnaṃ antaradīpādīsu duggamanaṭṭhānaṃ. Pabbatavisamanti pabbatehi visamaṃ, pabbatesupi vā visamaṭṭhānaṃ. Sabhāgāyissantīti yathā ahaṃ jīvāmi diṭṭhā bho sattā, tvampi tathā jīvasīti evaṃ sammodanakathāya attanā sabhāge karissanti.

"Migasaññā" ဟူသည် "ဤသူကား တောသား (တောတိရစ္ဆာန်) တည်း၊ ဤသူကား တောသားတည်း" ဟု မှတ်ထင်သော အမှတ်သညာ ဖြစ်သည်။ "ထက်မြက်သော လက်နက်တို့သည် လက်တို့၌ ထင်ရှားပေါ်ပေါက်လတ္တံ့" ဟူသည် ထိုသူတို့ လက်ဖြင့် ထိရုံမျှဖြင့် အယုတ်သဖြင့် မြက်သစ်ရွက်ကို အစပြု၍ မည်သည့်ဝတ္ထုမဆို လက်နက်သာလျှင် ဖြစ်လတ္တံ့သတတ်။ "Mā ca mayaṃ kañci" ဟူသည် ငါတို့သည် မည်သည့် ယောက်ျားတစ်ယောက်ကိုမျှ အသက်မှ မချွေချပါစေလင့်။ "Mā ca amhe koci" ဟူသည် ငါတို့ကိုလည်း မည်သည့် ယောက်ျားတစ်ဦးတစ်ယောက်မျှ အသက်မှ မချွေချပါစေလင့်။ "Yaṃnūna mayaṃ" ဟူသည် "ဤလောကပျက်စီးခြင်းသည် ရှေးရှုထင်ရှား တည်ရှိနေပြီ၊ တစ်နေရာတည်းတွင် လူနှစ်ယောက် အတူတူနေခြင်းဖြင့် အသက်ရှင်ခွင့်ရရန် မဖြစ်နိုင်" ဟု အောက်မေ့တွေးတောကာ ဤသို့ ကြံစည်ကြကုန်၏။ "Vanagahana" ဟူသည် တောဟုခေါ်ဆိုအပ်သော မြက်၊ ချုံနွယ်၊ နွယ်ပင် စသည်တို့ဖြင့် ထူထပ်၍ ဝင်ရောက်နိုင်ခဲသော အရပ်တည်း။ "Rukkhagahana" ဟူသည် သစ်ပင်တို့ဖြင့် ထူထပ်၍ ဝင်ရောက်နိုင်ခဲသော အရပ်တည်း။ "Nadīvidugga" ဟူသည် မြစ်တို့၏ အလယ်ကျွန်း စသည်တို့၌ ကူးဖြတ်သွားလာနိုင်ခဲသော အရပ်တည်း။ "Pabbatavisama" ဟူသည် တောင်တို့ကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ တောင်တို့၌သော်လည်းကောင်း မညီမညွတ် ခရီးသွားလာရ ခက်ခဲသော အရပ်တည်း။ "Sabhāgāyissanti" ဟူသည် "အချင်းတို့... ငါ အသက်ရှင်နေသည်ကို မြင်ရသကဲ့သို့ သင်သည်လည်း ထိုအတူ အသက်ရှင်ပါပေ၏" ဟူ၍ ဤသို့ ဝမ်းမြောက်ဖွယ် စကားဖြင့် မိမိနှင့် ရောယှက်နှီးနှောခြင်း၊ မိမိနှင့် အသက်ရှင်ခြင်း သဘောတူညီအောင် ပြုကြလတ္တံ့။

Āyuvaṇṇādivaḍḍhanakathāvaṇṇanā

အာယုဝဏ္ဏာဒိဝဍ္ဎနကထာဝဏ္ဏနာ (အသက်၊ ဆင်းအရောင် စသည်တို့ ပွားများခြင်းဆိုင်ရာ စကားကို ဖွင့်ဆိုချက်)။

105. Āyatanti mahantaṃ. Pāṇātipātā virameyyāmāti pāṇātipātato osakkeyyāma. Pāṇātipātaṃ virameyyāmātipi sajjhāyanti, tattha pāṇātipātaṃ pajaheyyāmāti attho. Vīsativassāyukāti mātāpitaro [Pg.39] pāṇātipātā paṭiviratā, puttā kasmā vīsativassāyukā ahesunti khettavisuddhiyā. Tesañhi mātāpitaro sīlavanto jātā. Iti sīlagabbhe vaḍḍhitattā imāya khettavisuddhiyā dīghāyukā ahesuṃ. Ye panettha kālaṃ katvā tattheva nibbattā, te attanova sīlasampattiyā dīghāyukā ahesuṃ.

၁၀၅. "Āyataံ" ဟူသည် ကြီးစွာသော။ "Pāṇātipātā virameyyāma" ဟူသည် သူ့အသက်သတ်ခြင်းမှ ဆုတ်နစ် (ရှောင်ကြဉ်) ကုန်အံ့။ "Pāṇātipātaံ virameyyāma" ဟူ၍လည်း ရွတ်ဖတ်သရဇ္ဈာယ်ကြကုန်၏၊ ထိုစကား၌ သူ့အသက်သတ်ခြင်းကို စွန့်လွှတ်ကုန်အံ့ဟု အနက်ရသည်။ "Vīsativassāyukā" ဟူသော စကား၌ မိဘတို့သည် သူ့အသက်သတ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ကြသော်လည်း သားသမီးတို့သည် အဘယ်ကြောင့် အသက်နှစ်ဆယ်တမ်းမျှသာ ရှိကုန်သနည်းဟူမူ မိဘတို့ဟူသော ဖြစ်ရာခေတ် (လယ်ယာ) စင်ကြယ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ အမှန်စင်စစ် ထိုသူတို့၏ မိဘများသည် သီလရှိသူများ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ဤသို့ သီလရှိသော မိခင်ဝမ်းတိုက်၌ ကြီးပွားလာရခြင်း တည်းဟူသော ဖြစ်ရာခေတ်၏ စင်ကြယ်ခြင်းကြောင့် အသက်ရှည်ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုမှတစ်ပါး ဤသတ္တဝါတို့တွင် အကြင်သူတို့သည် ကွယ်လွန်သေဆုံးပြီးနောက် ထိုသီလရှိသော မိဘတို့၏ ဝမ်း၌သာ ပြန်လည်မွေးဖွားလာကြကုန်၏၊ ထိုသူတို့သည် မိမိတို့ကိုယ်တိုင်၏ သီလပြည့်စုံမှုကြောင့်လည်း အသက်ရှည်ကြခြင်း ဖြစ်သည်။

Assāmāti bhaveyyāma. Cattārīsavassāyukātiādayo koṭṭhāsā adinnādānādīhi paṭiviratānaṃ vasena veditabbā.

"Assāma" ဟူသည် ဖြစ်ကုန်အံ့ (ဖြစ်ကြပါစို့)။ "Cattārīsavassāyukā" အစရှိသည်တို့သည် အနှစ်ရှစ်သောင်းသက်တမ်း အဆုံးရှိကုန်သော တစ်ဆယ့်တစ်ပါးသော အစုအဆုပ်တို့ကို မပေးသည်ကို ယူခြင်း (အဒိန္နာဒါန) စသည်တို့မှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်းတို့၏ အစွမ်းဖြင့် သိအပ်ကုန်၏။

Saṅkharājauppattivaṇṇanā

သင်္ခရာဇဥပ္ပတ္တိဝဏ္ဏနာ (သင်္ခမင်း ပေါ်ပေါက်လာခြင်းကို ဖွင့်ဆိုချက်)။

106. Icchāti mayhaṃ bhattaṃ dethāti evaṃ uppajjanakataṇhā. Anasananti na asanaṃ avipphārikabhāvo kāyālasiyaṃ, bhattaṃ bhuttānaṃ bhattasammadapaccayā nipajjitukāmatājanako kāyadubbalabhāvoti attho. Jarāti pākaṭajarā. Kukkuṭasampātikāti ekagāmassa chadanapiṭṭhato uppatitvā itaragāmassa chadanapiṭṭhe patanasaṅkhāto kukkuṭasampāto. Etāsu atthīti kukkuṭasampātikā. ‘‘Kukkuṭasampādikā’’tipi pāṭho, gāmantarato gāmantaraṃ kukkuṭānaṃ padasā gamanasaṅkhāto kukkuṭasampādo etāsu atthīti attho. Ubhayampetaṃ ghananivāsataṃyeva dīpeti. Avīci maññe phuṭo bhavissatīti avīcimahānirayo viya nirantarapūrito bhavissati.

၁၀၆. "Icchā" ဟူသည် "ငါ့အား ထမင်းပေးကြကုန်လော့" ဟု ဤသို့ နှုတ်မြွက်ခြင်းသို့ ရောက်စေခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်တတ်သော တဏှာတည်း။ "Anasana" ဟူသည် အစာမစားလိုခြင်း၊ ပြန့်ပွားမှုမရှိခြင်းနှင့် ကိုယ်လက်ပျင်းရိခြင်း တည်းဟူသော ကိုယ်၏အကြောအခြင်များ လေးလံထိုင်းမှိုင်းခြင်း ဖြစ်သည်။ အစားအစာ စားပြီးနောက် ထမင်းယစ်ခြင်း တည်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် အိပ်လိုသောစိတ်ကို ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သည့် ခန္ဓာကိုယ်၏ အားအင်ချည့်နဲ့မှုဟု အနက်ရသည်။ "Jarā" ဟူသည် သွားကျိုးခြင်း၊ ဆံဖြူခြင်းစသည်တို့ဖြင့် ထင်ရှားသော ဇရာတည်း။ "Kukkuṭasampātikā" ဟူသည် ထိုရွာ၊ နိဂုံး၊ ဇနပုဒ်၊ မင်းနေပြည်တို့၌ ရွာတစ်ရွာ၏ အမိုးစွန်းမှ ပျံတက်ပြီး အခြားတစ်ရွာ၏ အမိုးပေါ်သို့ ကျရောက်ခြင်းတည်းဟူသော ကြက်ပျံ၍ ကျနိုင်လောက်အောင် အိမ်ခြေနီးကပ်မှုကို ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် "Kukkuṭasampātikā" ဟု ခေါ်သည်။ "Kukkuṭasampādikā" ဟူသော စာဖတ်နည်းလည်း ရှိ၏။ ယင်း၏အနက်မှာ တစ်ရွာမှ တစ်ရွာသို့ ကြက်တို့၏ ခြေကျင်လျှောက်သွားနိုင်လောက်အောင် အိမ်ခြေစိပ်လှသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤနှစ်မျိုးစလုံးသည် ရွာ၊ နိဂုံး၊ ဇနပုဒ်နှင့် မင်းနေပြည်တို့၏ အိမ်ခြေတခဲနက် တည်ရှိနေပုံကိုသာ ပြသသည်။ "Avīci maññe phuṭo bhavissati" ဟူသည် အဝီစိငရဲကြီးကဲ့သို့ အကြားအလပ်မရှိ ပြည့်နှက်နေလတ္တံ့ဟု ဆိုလိုသည်။

107. ‘‘Asītivassasahassāyukesu, bhikkhave, manussesu metteyyo nāma bhagavā loke uppajjissatī’’ti na vaḍḍhamānakavasena vuttaṃ. Na hi buddhā vaḍḍhamāne āyumhi nibbattanti, hāyamāne pana nibbattanti. Tasmā yadā taṃ āyu vaḍḍhitvā asaṅkheyyataṃ patvā puna hāyamānaṃ asītivassasahassakāle ṭhassati, tadā uppajjissatīti attho. Pariharissatīti idaṃ pana parivāretvā vicarantānaṃ vasena vuttaṃ. Yūpoti pāsādo. Raññā mahāpanādena kārāpitoti raññā hetubhūtena tassatthāya sakkena devarājena vissakammadevaputtaṃ pesetvā kārāpito. Pubbe kira dve pitāputtā naḷakārā paccekabuddhassa naḷehi ca udumbarehi [Pg.40] ca paṇṇasālaṃ kārāpetvā taṃ tattha vāsāpetvā catūhi paccayehi upaṭṭhahiṃsu. Te kālaṃ katvā devaloke nibbattā. Tesu pitā devalokeyeva aṭṭhāsi. Putto devalokā cavitvā surucissa rañño deviyā sumedhāya kucchismiṃ nibbatto. Mahāpanādo nāma kumāro ahosi. So aparabhāge chattaṃ ussāpetvā mahāpanādo nāma rājā jāto. Athassa puññānubhāvena sakko devarājā vissakammadevaputtaṃ rañño pāsādaṃ karohīti pahiṇi so tassa pāsādaṃ nimmini pañcavīsatiyojanubbedhaṃ sattaratanamayaṃ satabhūmakaṃ. Yaṃ sandhāya jātake vuttaṃ –

၁၀၇. "ရဟန်းတို့... အသက်ရှစ်သောင်းတမ်းရှိသော လူတို့၏ကာလ၌ မေတ္တေယျအမည်ရှိသော မြတ်စွာဘုရားသည် လောက၌ ပွင့်တော်မူလတ္တံ့" ဟူသော ဤစကားကို အသက်တက်ကပ် (ပွားဆဲသော အာယုကပ်) ၏ အစွမ်းဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်မဟုတ်။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ ဘုရားရှင်တို့သည် အသက်တက်ကပ်၌ ပွင့်တော်မမူကြဘဲ အသက်ဆုတ်ကပ်၌သာ ပွင့်တော်မူကြသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် အသက်တမ်းသည် တိုးပွားရာမှ အသင်္ချေယျသက်တမ်းသို့ ရောက်ရှိပြီးလျှင် တစ်ဖန် ပြန်လည်ဆုတ်ယုတ်လျက် အနှစ်ရှစ်သောင်းသက်တမ်းသို့ ရောက်ရှိ တည်တံ့သောအခါ၌ ပွင့်တော်မူလတ္တံ့ဟု အနက်ယူအပ်သည်။ "Pariharissati" (ဆောင်အံ့) ဟူသော စကားကိုမူ ခြံရံလျက် လှည့်လည်သွားလာကြကုန်သော ရဟန်းတို့၏ အစွမ်းဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ "Yūpa" ဟူသည် ပြာသာဒ် ဖြစ်သည်။ "မဟာပနာဒမင်း ပြုလုပ်စေအပ်သည်" ဟူသည် အကြောင်းရင်းဖြစ်သော မဟာပနာဒမင်းကြောင့် ထိုမင်း၏အကျိုးငှာ နတ်တို့၏သနင်း သိကြားမင်းသည် ဝိသုကြုံနတ်သားကို စေလွှတ်၍ ဆောက်လုပ်စေအပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ရှေးအခါက ဘသားနှစ်ယောက်တို့သည် ကျူထရံသည် ဖြစ်ကြ၍ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါအရှင်အား ကျူတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ရေသဖန်းပင်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း သစ်ရွက်မိုးသင်္ခမ်း (ကျောင်း) ကို ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းပြီး ထိုကျောင်း၌ သီတင်းသုံးစေလျက် ပစ္စည်းလေးပါးတို့ဖြင့် လုပ်ကျွေးပြုစုခဲ့ကြသည်။ ထိုဘသားနှစ်ယောက်တို့သည် ကွယ်လွန်ပြီးနောက် နတ်ပြည်၌ ဖြစ်ကြ၏။ ထိုသူတို့တွင် ဖခင်ဖြစ်သူသည် နတ်ပြည်၌သာ ရှိနေသေး၏။ သားဖြစ်သူမူကား နတ်ပြည်မှ စုတေ၍ သုရုစိမင်း၏ မိဖုရား သုမေဓာ၏ ဝမ်းတိုက်၌ ပဋိသန္ဓေတည်နေ၍ မဟာပနာဒအမည်ရှိသော မင်းသား ဖြစ်လာသည်။ ထိုမင်းသားသည် နောင်အခါတွင် ထီးနန်းစိုက်ထူ၍ မဟာပနာဒမင်း ဖြစ်လာသည်။ ထိုအခါ သူ၏ကောင်းမှုကံ အာနုဘော်ကြောင့် သိကြားမင်းသည် ဝိသုကြုံနတ်သားကို "မင်းကြီး၏ ပြာသာဒ်ကို ဆောက်လုပ်လော့" ဟု စေလွှတ်သဖြင့် ဝိသုကြုံနတ်သားသည် ယူဇနာနှစ်ဆယ့်ငါးယူဇနာ အမြင့်ရှိသော၊ ရတနာခုနစ်ပါးဖြင့် ပြီးသော၊ ဘုံဆင့်တစ်ရာရှိသော ပြာသာဒ်ကို ဖန်ဆင်းဆောက်လုပ်ပေးခဲ့သည်။ ထိုပြာသာဒ်ကို ရည်ညွှန်း၍ ဇာတ်တော်၌ ဤသို့ မိန့်တော်မူသည်။

‘‘Panādo nāma so rājā, yassa yūpo suvaṇṇayo;

Tiriyaṃ soḷasubbedho, uddhamāhu sahassadhā.

"ထိုမင်းသည် ပနာဒအမည်ရှိ၏။ ထိုမင်း၏ ပြာသာဒ်သည် ရွှေဖြင့်ပြီး၏။ အကျယ်အနံအားဖြင့် မြားတစ်ဆယ့်ခြောက်စင်းကျ (၁၆ စင်း) ရှိ၍ အမြင့်အစောက်အားဖြင့် မြားကျတစ်ထောင် ပမာဏ ရှိ၏။"

Sahassakaṇḍo satageṇḍu, dhajālu haritāmayo;

Anaccuṃ tattha gandhabbā, cha sahassāni sattadhā.

"ထိုပြာသာဒ်သည် ဘုံဆင့်တစ်ထောင်၊ ထုပ်လျှောက်တစ်ရာရှိပြီး ရွှေတမ်းခွန် ငွေတမ်းခွန်တို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော ရွှေစင်ရွှေသားဖြင့်ပြီး၏။ ထိုပြာသာဒ်၌ ကချေသည် (ဂန္ဓဗ္ဗနတ်) ခြောက်ထောင်တို့သည် ခုနစ်ပါးသော အရပ်တို့၌ မဟာပနာဒမင်း မွေ့လျော်ပျော်ပိုက်စေရန် ကခုန်တီးမှုတ်ကြကုန်၏။"

Evametaṃ tadā āsi, yathā bhāsasi bhaddaji;

Sakko ahaṃ tadā āsiṃ, veyyāvaccakaro tavā’’ti. (jā. 5.3.42);

"ချစ်သား ဘဒ္ဒဇိ... သင် ပြောဆိုသည့်အတိုင်း ထိုပြာသာဒ်သည် ထိုအခါက ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပေသည်။ ထိုစဉ်က ငါသည် သင်၏ အမှုကြီးငယ်ကို ဆောင်ရွက်ပေးသော သိကြားမင်း ဖြစ်ခဲ့ဖူး၏။"

So rājā tattha yāvatāyukaṃ vasitvā kālaṃ katvā devaloke nibbatti. Tasmiṃ devaloke nibbatte so pāsādo mahāgaṅgāya anusotaṃ pati. Tassa dhurasopānasammukhaṭṭhāne payāgapatiṭṭhānaṃ nāma nagaraṃ māpitaṃ. Thupikāsammukhaṭṭhāne koṭigāmo nāma. Aparabhāge amhākaṃ bhagavato kāle so naḷakāradevaputto devalokato cavitvā manussapathe bhaddajiseṭṭhi nāma hutvā satthu santike pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇi. So nāvāya gaṅgātaraṇadivase bhikkhusaṅghassa taṃ pāsādaṃ dassetīti vatthu vitthāretabbaṃ. Kasmā panesa pāsādo na antarahitoti? Itarassa ānubhāvā. Tena saddhiṃ puññaṃ katvā devaloke nibbattakulaputto anāgate saṅkho nāma rājā bhavissati. Tassa paribhogatthāya so pāsādo uṭṭhahissati, tasmā na antarahitoti.

ထိုမဟာပနာဒမင်းသည် ထိုပြာသာဒ်၌ အသက်ထက်ဆုံး နေထိုင်ကာ ကွယ်လွန်ပြီးနောက် နတ်ပြည်၌ ဖြစ်လေ၏။ ထိုမင်း နတ်ပြည်၌ ဖြစ်သောအခါ ထိုပြာသာဒ်သည် ဂင်္ဂါမြစ်ထဲသို့ ရေအယဉ်အတိုင်း ကျဆင်းသွားလေ၏။ ထိုပြာသာဒ်၏ စောင်းတန်းဦးနှင့် ရှေးရှုကျသောအရပ်၌ ပယာဂတိတ္ထမည်သော မြို့ကို ဖန်ဆင်းအပ်၏။ အထွတ်ဦးနှင့် ရှေးရှုကျသောအရပ်၌ ကောဋိဂါမမည်သော ရွာကို ဖန်ဆင်းအပ်၏။ နောင်သောအခါ ငါတို့မြတ်စွာဘုရားလက်ထက်တော်၌ ထိုကျူထရံသည် ဖြစ်ဖူးသော နတ်သားသည် နတ်ပြည်မှ စုတေ၍ လူ့ပြည်၌ ဘဒ္ဒဇိမည်သော သူဌေးဖြစ်ပြီးလျှင် မြတ်စွာဘုရားအထံတော်၌ ရဟန်းပြု၍ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်လေ၏။ ထိုမဟာပနာဒမင်း (ဘဒ္ဒဇိမထေရ်) သည် လှေဖြင့် ဂင်္ဂါမြစ်ကို ကူးသောနေ့၌ ရဟန်းသံဃာအား ထိုပြာသာဒ်ကို ပြ၏ဟူသော အစရှိသော ဝတ္ထုကို ချဲ့ထွင်၍ သိအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့် ထိုပြာသာဒ်သည် ကွယ်ပျောက်မသွားသနည်းဟူမူ - အခြားသူ၏ အာနုဘော်ကြောင့် မပျောက်ကွယ်ခြင်း မဟုတ်ပေ။ ထိုဘဒ္ဒဇိမထေရ်နှင့်အတူ ကောင်းမှုကုသိုလ်ကို ပြု၍ နတ်ပြည်၌ ဖြစ်သော အမျိုးသားသည် နောင်အခါ၌ သင်္ခမည်သော မင်းဖြစ်လတ္တံ့။ ထိုသင်္ခမင်း သုံးဆောင်ရန်အလို့ငှာ ထိုပြာသာဒ်သည် ပြန်လည်ပေါ်ပေါက်လာလတ္တံ့၊ ထို့ကြောင့် မကွယ်ပျောက်ခြင်း ဖြစ်သတည်းဟူသော အဖြေတည်း။

108. Ussāpetvāti [Pg.41] taṃ pāsādaṃ uṭṭhāpetvā. Ajjhāvasitvāti tattha vasitvā. Taṃ datvā vissajjitvāti taṃ pāsādaṃ dānavasena datvā nirapekkho pariccāgavasena ca vissajjitvā. Kassa ca evaṃ datvāti? Samaṇādīnaṃ. Tenāha – ‘‘samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikavanibbakayācakānaṃ dānaṃ datvā’’ti. Kathaṃ pana so ekaṃ pāsādaṃ bahūnaṃ dassatīti? Evaṃ kirassa cittaṃ uppajjissati ‘‘ayaṃ pāsādo vippakiriyatū’’ti. So khaṇḍakhaṇḍaso vippakirissati. So taṃ alaggamānova hutvā ‘‘yo yattakaṃ icchati, so tattakaṃ gaṇhatū’’ti dānavasena vissajjissati. Tena vuttaṃ – ‘‘dānaṃ datvā metteyyassa bhagavato…pe… viharissatī’’ti. Ettakena bhagavā vaṭṭagāmikusalassa anusandhiṃ dasseti.

၁၀၈. ၁၀၈။ 'ဥဿာပေတွာ' ဟူသည်မှာ ထိုပြာသာဒ်ကို ဆောက်လုပ်စိုက်ထူစေ၍ ဟူလို။ 'အဇ္ဈာဝသိတွာ' ဟူသည်မှာ ထိုပြာသာဒ်၌ နေထိုင်၍ ဟူလို။ 'တံ ဒတွာ ဝိဿဇ္ဇေတွာ' ဟူသည်မှာ ထိုပြာသာဒ်ကို အလှူအတိုင်းအတာဖြင့် ပေးလှူ၍၊ ငဲ့ကွက်ခြင်းမရှိ စွန့်ကြဲခြင်းဖြင့် စွန့်လွှတ်၍ ဟူလို။ 'အဘယ်သူအား ဤသို့ ပေးလှူ၍ ရဟန်းပြုအံ့နည်း' ဟူမူ ရဟန်း ပုဏ္ဏားစသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား လှူဒါန်း၍ ရဟန်းပြုအံ့ဟူသော အဖြေတည်း။ ထို့ကြောင့် 'သမဏဗြာဟ္မဏkပဏဒ္ဓိကဝဏိဗ္ဗကယာစကာနံ ဒါနံ ဒတွာ' (ရဟန်း၊ ပုဏ္ဏား၊ ဆင်းရဲသား၊ ခရီးသည်၊ ဖုန်းတောင်းယာစကတို့အား အလှူပေး၍) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အသို့လျှင် ထိုမင်းသည် တစ်ခုတည်းသော ပြာသာဒ်ကို လူအများအား ပေးလှူနိုင်အံ့နည်းဟူမူ - ထိုသင်္ခမင်းအား 'ဤပြာသာဒ်သည် အပိုင်းအပိုင်း ကွဲပြားအံ့' ဟု စိတ်အကြံ ဖြစ်လတ္တံ့။ ထိုပြာသာဒ်သည် အပိုင်းအပိုင်းပြိုကွဲသွားလတ္တံ့။ ထိုမင်းသည် ထိုပြာသာဒ်၌ တွယ်တာကပ်ငြိခြင်းမရှိဘဲ 'အကြင်သူသည် အလိုရှိသမျှသော အဆောက်အဦကို ယူစေသတည်း' ဟု အလှူအတိုင်းအတာဖြင့် စွန့်ကြဲပေးလှူလတ္တံ့ဟူသော အဖြေတည်း။ ထို့ကြောင့် 'ဒါနံ ဒတွာ မေတ္တေယျဿ ဘဂဝတော...ပ... ဝိဟရိဿတိ' (အလှူပေး၍ မေတ္တေယျမြတ်စွာဘုရား၏...ပ... နေလတ္တံ့) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဤမျှလောက်သော ဒေသနာတော်စဉ်ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ဝဋ်၌ကျင်လည်ကြောင်း ကုသိုလ်တရား၏ အစဉ်စပ်စပ်မှုကို ပြတော်မူသည်။

109. Idāni vivaṭṭagāmikusalassa anusandhiṃ dassento puna attadīpā, bhikkhave, viharathātiādimāha.

၁၀၉. ၁၀၉။ ယခုအခါ ဝဋ်မှထွက်မြောက်ကြောင်း ကုသိုလ်၏ အဆက်အစပ်ကို ပြလိုသဖြင့် တစ်ဖန် 'ချစ်သားရဟန်းတို့၊ မိမိကိုယ်ကိုသာ ကိုးကွယ်ရာပြု၍ နေကြလော့' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။

Bhikkhuno āyuvaṇṇādivaḍḍhanakathāvaṇṇanā

ရဟန်း၏ အသက်၊ အဆင်း စသည် တိုးပွားခြင်းဆိုင်ရာ စကား၏ ဖွင့်ဆိုချက်။

110. Idaṃ kho, bhikkhave, bhikkhuno āyusminti bhikkhave yaṃ vo ahaṃ āyunāpi vaḍḍhissathāti avocaṃ, tattha idaṃ bhikkhuno āyusmiṃ idaṃ āyukāraṇanti attho. Tasmā tumhehi āyunā vaḍḍhitukāmehi ime cattāro iddhipādā bhāvetabbāti dasseti.

၁၁၀. ၁၁၀။ 'ဣဒံ ခေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘိက္ခုနော အာယုသ္မိံ' ဟူသည်မှာ 'ရဟန်းတို့၊ ငါဘုရားသည် သင်တို့အား အသက်ဖြင့်လည်း တိုးပွားစေကုန်အံ့ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သော စကား၌ ဤဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးကို ပွားများခြင်းသည် ရဟန်း၏ အသက်ဖြစ်၏၊ ဤသည်ကား အသက်ရှည်ခြင်း၏ အကြောင်းတည်း' ဟု အနက်ရ၏။ ထို့ကြောင့် အသက်ရှည်ခြင်းကို လိုလားသော သင်တို့သည် ဤဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးကို ပွားများအပ်ကုန်၏ဟု ပြတော်မူသည်။

Vaṇṇasminti yaṃ vo ahaṃ vaṇṇenapi vaḍḍhissathāti avocaṃ, idaṃ tattha vaṇṇakāraṇaṃ. Sīlavato hi avippaṭisārādīnaṃ vasena sarīravaṇṇopi kittivasena guṇavaṇṇopi vaḍḍhati. Tasmā tumhehi vaṇṇena vaḍḍhitukāmehi sīlasampannehi bhavitabbanti dasseti.

'ဝဏ္ဏသ္မိံ' ဟူသည်မှာ ငါဘုရားသည် သင်တို့အား အဆင်းဖြင့်လည်း တိုးပွားစေကုန်အံ့ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သော စကား၌ ဤသီလနှင့် ပြည့်စုံခြင်းသည် အဆင်း၏အကြောင်း ဖြစ်၏။ သီလရှိသူအား နှလုံးမသာယာခြင်း စသည်တို့ မရှိခြင်းကြောင့် ကိုယ်အဆင်းသည်လည်းကောင်း၊ ကျော်စောခြင်းကြောင့် ဂုဏ်အဆင်းသည်လည်းကောင်း တိုးပွား၏။ ထို့ကြောင့် အဆင်းဖြင့် တိုးပွားလိုသော သင်တို့သည် သီလနှင့် ပြည့်စုံရမည်ဟု ပြတော်မူသည်။

Sukhasminti yaṃ vo ahaṃ sukhenapi vaḍḍhissathāti avocaṃ, idaṃ tattha vivekajaṃ pītisukhādinānappakārakaṃ jhānasukhaṃ. Tasmā tumhehi sukhena vaḍḍhitukāmehi imāni cattāri jhānāni bhāvetabbāni.

'သုခသ္မိံ' ဟူသည်မှာ ငါဘုရားသည် သင်တို့အား ချမ်းသာခြင်းဖြင့်လည်း တိုးပွားစေကုန်အံ့ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သော စကား၌ နီဝရဏ ကင်းဆိတ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော၊ ပီတိ သုခ စသည်ဖြင့် ထူးခြားဆန်းပြားသော ဤဈာန်ချမ်းသာသည် ရဟန်း၏ ချမ်းသာမည်၏။ ထို့ကြောင့် ချမ်းသာခြင်းဖြင့် တိုးပွားလိုသော သင်တို့သည် ဤဈာန်လေးပါးတို့ကို ပွားများအပ်ကုန်၏။

Bhogasminti yaṃ vo ahaṃ bhogenapi vaḍḍhissathāti avocaṃ, ayaṃ so appamāṇānaṃ sattānaṃ appaṭikūlatāvaho sukhasayanādi ekādasānisaṃso sabbadisāvipphāritabrahmavihārabhogo. Tasmā tumhehi bhogena vaḍḍhitukāmehi ime brahmavihārā bhāvetabbā.

'ဘောဂသ္မိံ' ဟူသည်မှာ ငါဘုရားသည် သင်တို့အား စည်းစိမ်ဖြင့်လည်း တိုးပွားစေကုန်အံ့ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သော စကား၌ အတိုင်းအဆမရှိသော သတ္တဝါတို့အား ဘေးရန်မရှိစေဘဲ ချမ်းသာစွာ အိပ်စက်ရခြင်း စသော အကျိုးတရား ၁၁-ပါးကို ဆောင်တတ်သော၊ အရပ်မျက်နှာအားလုံးသို့ ပြန့်နှံ့သော ဤဗြဟ္မဝိဟာရတရားဟူသော စည်းစိမ်သည် ရဟန်း၏ စည်းစိမ်မည်၏။ ထို့ကြောင့် စည်းစိမ်ဖြင့် တိုးပွားလိုသော သင်တို့သည် ဤဗြဟ္မဝိဟာရတရားတို့ကို ပွားများအပ်ကုန်၏။

Balasminti [Pg.42] yaṃ vo ahaṃ balenapi vaḍḍhissathāti avocaṃ, idaṃ āsavakkhayapariyosāne uppannaṃ arahattaphalasaṅkhātaṃ balaṃ. Tasmā tumhehi balena vaḍḍhitukāmehi arahattappattiyā yogo karaṇīyo.

'ဗလသ္မိံ' ဟူသည်မှာ ငါဘုရားသည် သင်တို့အား ခွန်အားဗလဖြင့်လည်း တိုးပွားစေကုန်အံ့ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သော စကား၌ အာသဝေါကုန်ရာ အရဟတ္တမဂ်၏ အဆုံး၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော အရဟတ္တဖိုလ်ဟု ဆိုအပ်သော ဤခွန်အားဗလသည် ရဟန်း၏ ခွန်အားဗလမည်၏။ ထို့ကြောင့် ခွန်အားဗလနှင့် တိုးပွားလိုသော သင်တို့သည် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ခြင်းငှာ အားထုတ်ခြင်းကို ပြုအပ်၏။

Yathayidaṃ, bhikkhave, mārabalanti yathā idaṃ devaputtamāramaccumārakilesamārānaṃ balaṃ duppasahaṃ durabhisambhavaṃ, evaṃ aññaṃ loke ekabalampi na samanupassāmi. Tampi balaṃ idameva arahattaphalaṃ pasahati abhibhavati ajjhottharati. Tasmā ettheva yogo karaṇīyoti dasseti.

'ယထယိဒံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ မာရဗလံ' ဟူသည်မှာ ဒေဝပုတ္တမာရ်၊ မစ္စုမာရ်၊ ကိလေသာမာရ်တို့၏ ဤခွန်အားသည် သည်းခံနိုင်ခဲသကဲ့သို့ နှိပ်စက်နိုင်ခဲသကဲ့သို့ ကမ္ဘာလောက၌ အခြားသော ခွန်အားတစ်ခုကိုမျှ ငါဘုရားသည် မမြင်တော်မူ။ ထိုမာရ်တို့၏ ခွန်အားကိုလည်း ဤအရဟတ္တဖိုလ်တည်းဟူသော အားသာလျှင် လွှမ်းမိုးနိုင်၏၊ နှိပ်စက်နိုင်၏၊ တိုက်ဖျက်နိုင်၏။ ထို့ကြောင့် ဤအရဟတ္တဖိုလ်၌သာလျှင် အားထုတ်ခြင်းကို ပြုအပ်၏ဟု ပြတော်မူသည်။

Evamidaṃ puññanti evaṃ idaṃ lokuttarapuññampi yāva āsavakkhayā pavaḍḍhatīti vivaṭṭagāmikusalānusandhiṃ niṭṭhapento arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhapesi. Suttapariyosāne vīsati bhikkhusahassāni arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Caturāsīti pāṇasahassāni amatapānaṃ piviṃsūti.

'ဧဝမိဒံ ပုညံ' ဟူသည်မှာ ဤသို့လျှင် ဤလောကုတ္တရာ ကုသိုလ်သည်လည်းကောင်း၊ ထိုကုသိုလ်၏ အကျိုးဆက်ဖြစ်သော ကုသိုလ်သည်လည်းကောင်း အာသဝေါကုန်ခန်းသည့်တိုင်အောင် တိုးပွား၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဝဋ်မှထွက်မြောက်ကြောင်း ကုသိုလ်၏ အဆက်အစပ်ကို ပြီးဆုံးစေလိုသဖြင့် အရဟတ္တဖိုလ်ကို အထွတ်တင်၍ ဒေသနာတော်ကို ပြီးဆုံးစေတော်မူ၏။ သုတ်ဒေသနာတော်၏ အဆုံး၌ ရဟန်းနှစ်သောင်းတို့သည် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိတော်မူကြကုန်၏။ ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော သတ္တဝါတို့သည် အမြိုက်တရားတော်ကို သောက်ကြရကုန်၏။

Sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya

သုမင်္ဂလဝိလာသိနီ အမည်ရှိသော ဒီဃနိကာယ် အဋ္ဌကထာ၌ -

Cakkavattisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

စက္ကဝတ္တိသုတ် အဖွင့်စကား ပြီးဆုံးပါပြီ။

4. Aggaññasuttavaṇṇanā

၄. အဂ္ဂညသုတ် အဖွင့်စကား

Vāseṭṭhabhāradvājavaṇṇanā

ဝါသေဋ္ဌနှင့် ဘာရဒွါဇတို့၏ ဖွင့်ဆိုချက်

111. Evaṃ [Pg.43] me sutanti aggaññasuttaṃ. Tatrāyamanuttānapadavaṇṇanā – pubbārāme migāramātupāsādeti ettha ayaṃ anupubbikathā. Atīte satasahassakappamatthake ekā upāsikā padumuttaraṃ bhagavantaṃ nimantetvā buddhappamukhassa bhikkhusatasahassassa dānaṃ datvā bhagavato pādamūle nipajjitvā ‘‘anāgate tumhādisassa buddhassa aggupaṭṭhāyikā homī’’ti patthanaṃ akāsi. Sā kappasatasahassaṃ devesu ceva manussesu ca saṃsaritvā amhākaṃ bhagavato kāle bhaddiyanagare meṇḍakaseṭṭhiputtassa dhanañcayaseṭṭhino gehe sumanadeviyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi. Jātakāle tassā visākhāti nāmaṃ akaṃsu. Sā yadā bhagavā bhaddiyanagaraṃ āgamāsi, tadā pañcadāsisatehi saddhiṃ bhagavato paccuggamanaṃ katvā paṭhamadassanamhiyeva sotāpannā ahosi.

၁၁၁. ၁၁၁။ 'ဧဝံ မေ သုတံ' အစရှိသည်ကား အဂ္ဂညသုတ်တည်း။ ထိုသုတ်၌ မထင်ရှားသော စကားလုံးတို့၏ ဖွင့်ဆိုချက်ကား အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်၏ - 'ပုဗ္ဗာရာမေ မိဂါရမာတုပါသာဒေ' ဟူသော စကားရပ်၌ အစဉ်စပ်စပ်သော စကားကား ဤသို့တည်း။ အတိတ်ကာလ ကမ္ဘာတစ်သိန်းထက်၌ ဒါယိကာမတစ်ဦးသည် ပဒုမုတ္တရ မြတ်စွာဘုရားကို ပင့်ဖိတ်၍ ဘုရားအမှူးရှိသော ရဟန်းတစ်သိန်းတို့အား အလှူကို ပေးလှူပြီးလျှင် မြတ်စွာဘုရား၏ ခြေတော်ရင်း၌ ဝပ်စင်းကာ 'နောင်အခါ၌ အရှင်ဘုရားတို့ကဲ့သို့သော မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ မြတ်သော အလုပ်အကျွေး ဒါယိကာမ ဖြစ်ရပါလို၏' ဟု ဆုပန်ခဲ့လေ၏။ ထိုဒါယိကာမသည် ကမ္ဘာတစ်သိန်းပတ်လုံး နတ်ပြည်၌လည်းကောင်း၊ လူ့ပြည်၌လည်းကောင်း ကျင်လည်ခဲ့၍ ငါတို့ မြတ်စွာဘုရားရှင် လက်ထက်တော်၌ ဘဒ္ဒိယမြို့ရှိ မေဏ္ဍကသူဌေး၏သား ဖြစ်သော ဓနဉ္စယသူဌေးအိမ်၌ သုမနဒေဝီ မည်သော သူဌေးကတော်၏ ဝမ်း၌ ပဋိသန္ဓေ နေလေ၏။ ထိုကလေးမကို ဖွားမြင်သောအခါ 'ဝိသာခါ' ဟူ၍ အမည်မှည့်ခေါ်ကြကုန်၏။ ထိုဝိသာခါသည် မြတ်စွာဘုရား ဘဒ္ဒိယမြို့သို့ ကြွရောက်တော်မူသောအခါ၌ ကျွန်မငါးရာတို့နှင့်အတူ မြတ်စွာဘုရားရှင်အား ခရီးဦးကြိုဆိုခြင်းကို ပြု၍ ရှေးဦးစွာ ဖူးမြင်ရသော အခိုက်အတန့်၌ပင် သောတာပန် ဖြစ်လေ၏။

Aparabhāge sāvatthiyaṃ migāraseṭṭhiputtassa puṇṇavaḍḍhanakumārassa gehaṃ gatā. Tattha naṃ migāraseṭṭhi mātuṭṭhāne ṭhapesi. Tasmā migāramātāti vuccati. Patikulaṃ gacchantiyā cassā pitā mahālatāpiḷandhanaṃ nāma kārāpesi. Tasmiṃ piḷandhane catasso vajiranāḷiyo upayogaṃ agamaṃsu, muttānaṃ ekādasa nāḷiyo, pavāḷassa dvāvīsati nāḷiyo, maṇīnaṃ tettiṃsa nāḷiyo. Iti etehi ca aññehi ca sattahi ratanehi niṭṭhānaṃ agamāsi. Taṃ sīse paṭimukkaṃ yāva pādapiṭṭhiyā bhassati. Pañcannaṃ hatthīnaṃ balaṃ dhārayamānāva naṃ itthī dhāretuṃ sakkoti. Sā aparabhāge dasabalassa aggupaṭṭhāyikā hutvā taṃ pasādhanaṃ vissajjetvā navahi koṭīhi bhagavato vihāraṃ kārayamānā karīsamatte bhūmibhāge pāsādaṃ kāresi. Tassa uparibhūmiyaṃ pañca gabbhasatāni honti, heṭṭhimabhūmiyaṃ pañcāti gabbhasahassappaṭimaṇḍito ahosi. Sā ‘‘suddhapāsādova na sobhatī’’ti taṃ parivāretvā pañca duvaḍḍhagehasatāni, pañca cūḷapāsādasatāni, pañca dīghasālasatāni ca kārāpesi. Vihāramaho catūhi māsehi niṭṭhānaṃ agamāsi.

နောင်အခါ သာဝတ္ထိပြည်၌ မိဂါရသူဌေးသား ပုဏ္ဏဝဍ္ဎနသတို့သား၏ အိမ်သို့ ဝိသာခါ ရောက်ရှိသွား၏။ ထိုအိမ်၌ မိဂါရသူဌေးသည် ထိုဝိသာခါအား မိမိ၏ သီလအကျင့်သီဝေနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊ ရိုသေလေးမြတ်ထိုက်သော အရာ၌တည်ခြင်းတို့ကြောင့် မိခင်၏အရာ၌ ထားရှိလေသည်။ ထို့ကြောင့် ဝိသာခါအား "မိဂါရမာတာ" (မိဂါရ၏မိခင်) ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ လင်အိမ်သို့ သွားခါနီးတွင် ထိုဝိသာခါအား ဖခင်ဖြစ်သူက မဟာလတာမည်သော တန်ဆာကို ပြုလုပ်ပေးခဲ့၏။ ထိုတန်ဆာ၌ ဝရဇိန် (စိန်) လေးကွမ်းစား၊ ပုလဲ တစ်ဆယ့်တစ်ကွမ်းစား၊ သန္တာ နှစ်ဆယ့်နှစ်ကွမ်းစား၊ ပတ္တမြား သုံးဆယ့်သုံးကွမ်းစားတို့ကို အသုံးပြုခဲ့ရသည်။ ဤသို့လျှင် ထိုရတနာတို့နှင့်တကွ အခြားသော ရတနာတို့ဖြင့် ထိုတန်ဆာကို ပြီးမြောက်အောင် ပြုလုပ်ခဲ့၏။ ထိုတန်ဆာကို ဦးခေါင်း၌ စွပ်ဆင်လိုက်သောအခါ ခြေဖမိုးတိုင်အောင် ကျဆင်းလျက် ရှိ၏။ ဆင်ငါးစီး၏ အားအင်ကို ဆောင်နိုင်သော အမျိုးသမီးသာလျှင် ထိုတန်ဆာကို ဆောင်ဆင်ခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်၏။ ထိုဝိသာခါသည် နောင်အခါ မြတ်စွာဘုရား၏ မြတ်သော အလုပ်အကျွေး ဒါယိကာမ ဖြစ်လာပြီးလျှင် ထိုမဟာလတာတန်ဆာကို စွန့်လွှတ် (ရောင်းချ) ၍ ကိုးကုဋေသော ဥစ္စာတို့ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားအား ကျောင်းတော်ကို ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းရာ၌ တပယ်မျှလောက်သော မြေအရပ်၌ ပြာသာဒ်ကျောင်းဆောင်ကြီးကို ဆောက်လုပ်စေခဲ့၏။ ထိုပြာသာဒ်၏ အထက်ထပ်၌ အခန်းပေါင်း ငါးရာ၊ အောက်ထပ်၌ အခန်းပေါင်း ငါးရာ ရှိသဖြင့် အခန်းပေါင်း တစ်ထောင်ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သည်။ ထိုဝိသာခါသည် "ပြာသာဒ်သက်သက်မျှသာ ဖြစ်က မတင့်တယ်သေး" ဟု နှလုံးသွင်းကာ ထိုပြာသာဒ်ကို ခြံရံ၍ ပတ်လည်ကျောင်းငယ် ငါးရာ၊ ပြာသာဒ်ငယ် ငါးရာနှင့် ကျောင်းတန်းကြီး ငါးရာတို့ကိုလည်း ဆောက်လုပ်စေခဲ့၏။ ကျောင်းတော်ရေစက်ချပွဲကြီးသည် လေးလဖြင့် ပြီးမြောက်ခြင်းသို့ ရောက်ခဲ့လေသည်။

Mātugāmattabhāve [Pg.44] ṭhitāya visākhāya viya aññissā buddhasāsane dhanapariccāgo nāma natthi, purisattabhāve ṭhitassa anāthapiṇḍikassa viya aññassāti. So hi catupaṇṇāsakoṭiyo vissajjetvā sāvatthiyā dakkhiṇabhāge anurādhapurassa mahāvihārasadise ṭhāne jetavanamahāvihāraṃ nāma kāresi. Visākhā sāvatthiyā pācīnabhāge uttaradeviyā vihārasadise ṭhāne pubbārāmaṃ nāma kāresi. Bhagavā imesaṃ dvinnaṃ kulānaṃ anukampāya sāvatthiṃ nissāya viharanto imesu dvīsu vihāresu nibaddhavāsaṃ vasi. Ekaṃ antovassaṃ jetavane vasati, ekaṃ pubbārāme. Tasmiṃ samaye pana bhagavā pubbārāme viharati. Tena vuttaṃ ‘‘pubbārāme migāramātupāsāde’’ti.

အမျိုးသမီးဘဝ၌ တည်သော ဝိသာခါကဲ့သို့ သာသနာတော်၌ ဥစ္စာပစ္စည်း အမြောက်အမြား စွန့်ကြဲလှူဒါန်းသော အခြားအမျိုးသမီးဟူ၍ မရှိသကဲ့သို့၊ အမျိုးသားဘဝ၌ တည်သော အနာထပိဏ်သူဌေးကဲ့သို့ သာသနာတော်၌ ဥစ္စာပစ္စည်း စွန့်ကြဲလှူဒါန်းသော အခြားအမျိုးသားဟူ၍လည်း မရှိပေ။ အမှန်စင်စစ် ထိုအနာထပိဏ်သူဌေးသည် ငါးဆယ့်လေးကုဋေသော ဥစ္စာတို့ကို စွန့်လွှတ်၍ သာဝတ္ထိပြည်၏ တောင်ဘက်မျက်နှာ၌ အနုရာဓပုရရှိ မဟာဝိဟာရကျောင်းတော်နှင့် တူသော အရပ်၌ ဇေတဝန်မဟာဝိဟာရကျောင်းတော်ကို ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းခဲ့၏။ ဝိသာခါသည်လည်း သာဝတ္ထိပြည်၏ အရှေ့ဘက်မျက်နှာ၌ ဥတ္တရဒေဝီကျောင်းနှင့် တူသော အရပ်၌ ပုဗ္ဗာရုံကျောင်းတော်ကို ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းခဲ့၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုအမျိုးနှစ်ပါးကို သနားစောင့်ရှောက်သောအားဖြင့် သာဝတ္ထိပြည်ကို အမှီပြု၍ သီတင်းသုံးတော်မူစဉ် ထိုကျောင်းတော်နှစ်ခုတို့၌ အမြဲတစေ သီတင်းသုံးတော်မူခဲ့၏။ ဝါတွင်းတစ်တွင်း၌ ဇေတဝန်ကျောင်း၌ သီတင်းသုံးတော်မူလျှင်၊ နောက်ဝါတွင်းတစ်တွင်း၌ ပုဗ္ဗာရုံကျောင်း၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၏။ ထိုအခါ၌မူ မြတ်စွာဘုရားသည် ပုဗ္ဗာရုံကျောင်း၌ သီတင်းသုံးတော်မူလျက်ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် ပါဠိတော်၌ "ပုဗ္ဗာရုံကျောင်း မိဂါရမာတာ၏ ပြာသာဒ်၌" ဟု ဟောတော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

Vāseṭṭhabhāradvājāti vāseṭṭho ca sāmaṇero bhāradvājo ca. Bhikkhūsu parivasantīti te neva titthiyaparivāsaṃ vasanti, na āpattiparivāsaṃ. Aparipuṇṇavassattā pana bhikkhubhāvaṃ patthayamānā vasanti. Tenevāha ‘‘bhikkhubhāvaṃ ākaṅkhamānā’’ti. Ubhopi hete udiccabrāhmaṇamahāsālakule nibbattā, cattālīsa cattālīsa koṭivibhavā tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū majjhimanikāye vāseṭṭhasuttaṃ sutvā saraṇaṃ gatā, tevijjasuttaṃ sutvā pabbajitvā imasmiṃ kāle bhikkhubhāvaṃ ākaṅkhamānā parivasanti. Abbhokāse caṅkamatīti uttaradakkhiṇena āyatassa pāsādassa puratthimadisābhāge pāsādacchāyāyaṃ yantarajjūhi ākaḍḍhiyamānaṃ ratanasatubbedhaṃ suvaṇṇaagghikaṃ viya anilapathe vidhāvantīhi chabbaṇṇāhi buddharasmīhi sobhamāno aparāparaṃ caṅkamati.

"ဝါသေဋ္ဌဘာရဒွါဇ" ဟူသည် ဝါသေဋ္ဌသာမဏေနှင့် ဘာရဒွါဇသာမဏေတို့ကို ဆိုလိုသည်။ "ရဟန်းတို့၌ ပရိဝသ်ဆောက်တည်နေကြကုန်၏" ဟူသည် ထိုသာမဏေတို့သည် တိတ္ထိတို့၏ ပရိဝသ်နေခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ အာပတ်ကြောင့် ပရိဝသ်ဆောက်တည်နေခြင်းကိုလည်းကောင်း နေကြသည်မဟုတ်ပေ။ စင်စစ်သော်ကား ရဟန်းအဖြစ်အတွက် အသက်နှစ်ဆယ်မပြည့်သေးသောကြောင့် ရဟန်းအဖြစ်ကို တောင်းတလျက် နေကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် "ရဟန်းအဖြစ်ကို အလိုရှိကုန်သည်ဖြစ်၍" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုသာမဏေနှစ်ဦးလုံးသည် မြောက်ပိုင်းတိုင်းသား ပုဏ္ဏားသူဌေးကြီးအမျိုး၌ မွေးဖွားလာကြပြီး၊ တစ်ဦးလျှင် ကုဋေလေးဆယ်စီသော စည်းစိမ်ချမ်းသာရှိကြကုန်၏။ ဗေဒင်သုံးပုံတို့၏ တစ်ဖက်ကမ်းသို့ ရောက်ကြကုန်၏။ မဇ္ဈိမနိကာယ်လာ ဝါသေဋ္ဌသုတ်ကို ကြားနာရသဖြင့် သရဏဂုံ ဆောက်တည်ခဲ့ကြပြီး၊ တေဝိဇ္ဇသုတ်ကို ကြားနာရသဖြင့် ရှင်ပြု၍ ယခုအခါ၌ ရဟန်းအဖြစ်ကို အလိုရှိကြသဖြင့် ပရိဝသ်ဆောက်တည်ကာ နေကြကုန်၏။ "လဟာပြင်၌ စင်္ကြံကြွတော်မူ၏" ဟူသည် တောင် မြောက် ရှည်လျားသော ပြာသာဒ်၏ အရှေ့ဘက်မျက်နှာ ပြာသာဒ်ရိပ်၌ စက်ကြိုးများဖြင့် ဆွဲယူအပ်သော အတောင်တစ်ရာမြင့်သော ရွှေစေတီကဲ့သို့ ကောင်းကင်ယံ၌ ဟိုမှသည်း ပြေးလွှားလျက်ရှိသော ခြောက်သွယ်သော ဘုရားရောင်ခြည်တော်တို့ဖြင့် တင့်တယ်လျက် ဟိုမှသည် စင်္ကြံကြွတော်မူ၏။

113. Anucaṅkamiṃsūti añjaliṃ paggayha onatasarīrā hutvā anuvattamānā caṅkamiṃsu. Vāseṭṭhaṃ āmantesīti so tesaṃ paṇḍitataro gahetabbaṃ vissajjetabbañca jānāti, tasmā taṃ āmantesi. Tumhe khvatthāti tumhe kho attha. Brāhmaṇajaccāti, brāhmaṇajātikā. Brāhmaṇakulīnāti brāhmaṇesu kulīnā kulasampannā. Brāhmaṇakulāti brāhmaṇakulato, bhogādisampannaṃ brāhmaṇakulaṃ pahāyāti attho. Na akkosantīti dasavidhena akkosavatthunā na akkosanti. Na paribhāsantīti nānāvidhāya paribhavakathāya na paribhāsantīti attho. Iti [Pg.45] bhagavā ‘‘brāhmaṇā ime sāmaṇere akkosanti paribhāsantī’’ti jānamānova pucchati. Kasmā? Ime mayā apucchitā paṭhamataraṃ na kathessanti, akathite kathā na samuṭṭhātīti kathāsamuṭṭhāpanatthāya. Tagghāti ekaṃsavacane nipāto, ekaṃseneva no, bhante, brāhmaṇā akkosanti paribhāsantīti vuttaṃ hoti. Attarūpāyāti attano anurūpāya. Paripuṇṇāyāti yathāruci padabyañjanāni āropetvā āropetvā paripūritāya. No aparipuṇṇāyāti antarā aṭṭhapitāya nirantaraṃ pavattāya.

၁၁၃. "အစဉ်လိုက်၍ စင်္ကြံကြွကြကုန်၏" ဟူသည် လက်အုပ်ချီမိုးကာ ကိုင်းညွတ်သော ကိုယ်ရှိကြကုန်လျက် အစဉ်လိုက်၍ စင်္ကြံကြွကြကုန်၏။ "ဝါသေဋ္ဌကို ခေါ်တော်မူ၏" ဟူသည် ထိုသာမဏေတို့တွင် ဝါသေဋ္ဌသည် သာ၍ ပညာရှိ၏။ ယူသင့်သောအနက်နှင့် စွန့်သင့်သောအနက်ကို ကောင်းစွာ သိ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုဝါသေဋ္ဌကို ခေါ်တော်မူ၏။ "သင်တို့သည် စင်စစ် ဖြစ်ကုန်၏" ဟူသည် "တုမှေ ခေါ အတ္ထ" ပင်တည်း။ "ဗြာဟ္မဏဇစ္စာ" ဟူသည် ပုဏ္ဏားအနွယ်ဝင် အမျိုးသားများ ဖြစ်ကြသည်။ "ဗြာဟ္မဏကုလီနာ" ဟူသည် ပုဏ္ဏားတို့တွင် မြတ်သောအမျိုးနှင့် ပြည့်စုံကြသူများ ဖြစ်သည်။ "ဗြာဟ္မဏကုလာ" ဟူသည် ပုဏ္ဏားအသိုက်အဝန်းမှ စည်းစိမ်ဥစ္စာနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဏ္ဏားမျိုးရိုးကို စွန့်ခွာလာသူများဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "ဆဲရေးခြင်း မပြုကြကုန်လော" ဟူသည် ဆယ်ပါးသောအပြားရှိသော ဆဲရေးကြောင်း ဝတ္ထုတို့ဖြင့် ဆဲရေးခြင်း မပြုကြကုန်လော။ "နှိမ်ချရေရွတ်ခြင်း မပြုကြကုန်လော" ဟူသည် အထူးထူးအပြားပြားရှိသော နှိမ်ချသောစကားဖြင့် မရေရွတ်ကြကုန်လော ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် "ပုဏ္ဏားတို့သည် ဤသာမဏေတို့ကို ဆဲရေးရေရွတ်ကြကုန်၏" ဟု သိတော်မူပါလျက် မေးတော်မူ၏။ အဘယ်ကြောင့် မေးတော်မူသနည်းဟူမူ - ငါဘုရားက မမေးမြန်းဘဲ ထိုသူတို့သည် ရှေးဦးစွာ လျှောက်ထားကြလိမ့်မည်မဟုတ်၊ မလျှောက်ထားပါက တရားစကား မစတင်နိုင်၊ ထို့ကြောင့် တရားစကား စတင်ဖြစ်ပေါ်စေခြင်းငှာ မေးတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ "တဂ္ဃ" ဟူသည် ဧကန်အမှန်ဟောသော နိပါတ်ပုဒ်ဖြစ်၏။ "အရှင်ဘုရား၊ ပုဏ္ဏားတို့သည် အကျွန်ုပ်တို့ကို ဧကန်အမှန် ဆဲရေးရေရွတ်ကြပါကုန်၏" ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။ "အတ္တရူပါယ" ဟူသည် မိမိ၏အလိုနှင့် လျော်ညီသော။ "ပရိပုဏ္ဏာယ" ဟူသည် စိတ်တိုင်းကျ ပုဒ်ဗျည်းတို့ကို အထပ်ထပ် ဖြည့်စွက်၍ ပြည့်စုံစေအပ်သော။ "နော အပရိပုဏ္ဏာယ" ဟူသည် အကြား၌ မရပ်တန့်ဘဲ အဆက်မပြတ် ဖြစ်ပွားစေအပ်သော။

Kasmā pana brāhmaṇā ime sāmaṇere akkosantīti? Appatiṭṭhatāya. Ime hi sāmaṇerā aggabrāhmaṇānaṃ puttā tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū jambudīpe brāhmaṇānaṃ antare pākaṭā sambhāvitā tesaṃ pabbajitattā aññe brāhmaṇaputtā pabbajiṃsu. Atha kho brāhmaṇā ‘‘apatiṭṭhā mayaṃ jātā’’ti imāya appatiṭṭhatāya gāmadvārepi antogāmepi te disvā ‘‘tumhehi brāhmaṇasamayo bhinno, muṇḍasamaṇakassa pacchato pacchato rasagiddhā hutvā vicarathā’’tiādīni ceva pāḷiyaṃ āgatāni ‘‘brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo’’tiādīni ca vatvā akkosanti. Sāmaṇerā tesu akkosantesupi kopaṃ vā āghātaṃ vā akatvā kevalaṃ bhagavatā puṭṭhā ‘‘taggha no, bhante, brāhmaṇā akkosanti paribhāsantī’’ti ārocesuṃ. Atha ne bhagavā akkosanākāraṃ pucchanto yathā kathaṃ pana voti pucchati. Te ācikkhantā brāhmaṇā bhantetiādimāhaṃsu.

အဘယ်ကြောင့် ပုဏ္ဏားတို့သည် ဤသာမဏေတို့ကို ဆဲရေးကြသနည်းဟူမူ တည်ရာမှီရာ ကင်းမဲ့သွားကြသည့်အတွက်ကြောင့် ဖြစ်၏။ အမှန်စင်စစ် ဤသာမဏေတို့သည် အမြတ်ဆုံးသော ပုဏ္ဏားတို့၏ သားများ ဖြစ်ကြကုန်၏၊ ဗေဒင်သုံးပုံ၏ တစ်ဖက်ကမ်းသို့ ရောက်ကြကုန်၏၊ ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်းရှိ ပုဏ္ဏားတို့အလယ်၌ ထင်ရှားကျော်ကြား ချီးမွမ်းခံရသူများ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုဝါသေဋ္ဌနှင့် ဘာရဒွါဇတို့၏ ရှင်ရဟန်းပြုခြင်းကြောင့် အခြားသော ပုဏ္ဏားသားတို့သည်လည်း လိုက်လံရှင်ပြုကြကုန်၏။ ထိုအခါ ပုဏ္ဏားတို့သည် "ငါတို့သည် ကိုးကွယ်ရာမှီရာ ကင်းမဲ့ကြကုန်ပြီ" ဟု နှလုံးသွင်းကာ ထိုမှီရာမဲ့ခြင်းကြောင့် ရွာတံခါးဝ၌သော်လည်းကောင်း၊ ရွာတွင်း၌သော်လည်းကောင်း ထိုသာမဏေတို့ကို မြင်လျှင် "သင်တို့သည် ပုဏ္ဏားတို့၏ အယူဝါဒကို ဖျက်ဆီးကြပြီ၊ ဦးပြည်းရဟန်းနောက်သို့ တကောက်ကောက်လိုက်၍ အရသာကို တပ်မက်သူများ ဖြစ်ကြကုန်ပြီ" ဟုလည်းကောင်း၊ ပါဠိတော်၌ လာရှိသော "ပုဏ္ဏားမျိုးသည်သာ မြတ်သော အမျိုးဖြစ်၏" အစရှိသည်တို့ကိုလည်းကောင်း ပြောဆိုကာ ဆဲရေးကြကုန်၏။ သာမဏေတို့သည် ထိုပုဏ္ဏားတို့ ဆဲရေးကြသော်လည်း အမျက်ထွက်ခြင်း၊ ရန်ငြိုးဖွဲ့ခြင်းတို့ကို မပြုကြဘဲ မြတ်စွာဘုရား၏ မေးမြန်းတော်မူချက်ကြောင့်သာ "အရှင်ဘုရား၊ ပုဏ္ဏားတို့သည် အကျွန်ုပ်တို့ကို ဧကန်စင်စစ် ဆဲရေးရေရွတ်ကြပါကုန်၏" ဟု လျှောက်ထားကြခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုသာမဏေတို့အား ဆဲရေးပုံအခြင်းအရာကို မေးမြန်းလိုသဖြင့် "ထိုသူတို့သည် သင်တို့အား အဘယ်သို့ ဆဲရေးကြသနည်း" ဟု မေးတော်မူ၏။ ထိုသာမဏေတို့သည် ဆဲရေးပုံကို ပြောပြလိုသဖြင့် "အရှင်ဘုရား၊ ပုဏ္ဏားတို့သည်..." အစရှိသဖြင့် လျှောက်ထားခဲ့ကြလေသည်။

Tattha seṭṭho vaṇṇoti jātigottādīnaṃ paññāpanaṭṭhāne brāhmaṇova seṭṭhoti dassenti. Hīnā aññe vaṇṇāti itare tayo vaṇṇā hīnā lāmakāti vadanti. Sukkoti paṇḍaro. Kaṇhoti kāḷako. Sujjhantīti jātigottādīnaṃ paññāpanaṭṭhāne sujjhanti. Brahmuno puttāti mahābrahmuno puttā. Orasā mukhato jātāti ure vasitvā mukhato nikkhantā, ure katvā saṃvaḍḍhitāti vā orasā. Brahmajāti brahmato nibbattā. Brahmanimmitāti brahmunā nimmitā. Brahmadāyādāti brahmuno dāyādā. Hīnamattha vaṇṇaṃ ajjhupagatāti hīnaṃ vaṇṇaṃ ajjhupagatā attha. Muṇḍake [Pg.46] samaṇaketi nindantā jigucchantā vadanti, na muṇḍakamattañceva samaṇamattañca sandhāya. Ibbheti gahapatike. Kaṇheti kāḷake. Bandhūti mārassa bandhubhūte mārapakkhike. Pādāpacceti mahābrahmuno pādānaṃ apaccabhūte pādato jāteti adhippāyo.

ထိုစကားရပ်၌ “မြတ်သော အမျိုး” ဟူသည်မှာ အမျိုးအနွယ် စသည်တို့ကို ဖော်ပြသိစေရာ၌ ပုဏ္ဏားမျိုးသည်သာ မြတ်၏ဟု ပြသကြသည်။ “အခြားသော အမျိုးတို့သည် ယုတ်ညံ့ကုန်၏” ဟူသည်မှာ ကြွင်းသော အမျိုးသုံးပါးတို့သည် ယုတ်ညံ့ သိမ်ဖျင်းကုန်၏ဟု ပြောဆိုကြသည်။ “ဖြူစင်၏” ဟူသည်မှာ ဖြူဖွေး စင်ကြယ်၏။ “မည်းညစ်၏” ဟူသည်မှာ မည်းညစ် ညစ်နွမ်း၏။ “စင်ကြယ်ကုန်၏” ဟူသည်မှာ အမျိုးအနွယ် စသည်တို့ကို ပြသရာ၌ စင်ကြယ်ကြကုန်၏။ “ဗြဟ္မာ၏ သားများ” ဟူသည်မှာ မဟာဗြဟ္မာ၏ သားများ ဖြစ်ကြသည်။ “ရင်မှ ဖြစ်သော ခံတွင်းမှ မွေးဖွားသူများ” ဟူသည်မှာ (ဗြဟ္မာကြီး၏) ရင်၌ နေ၍ ခံတွင်းမှ ထွက်လာကြကုန်၏၊ သို့မဟုတ် ရင်၌ ပိုက်ပွေ့ကာ ကျွေးမွေး ကြီးပြင်းစေအပ်ကုန်သောကြောင့် ရင်နှစ်သည်းချာ သားအရင်း (ဥရသ) မည်ကုန်၏။ “ဗြဟ္မာမှ ဖြစ်သူများ” ဟူသည်မှာ ဗြဟ္မာမှ ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်၏။ “ဗြဟ္မာ ဖန်ဆင်းသူများ” ဟူသည်မှာ ဗြဟ္မာကြီးက ဖန်ဆင်းအပ်ကုန်၏။ “ဗြဟ္မာ၏ အမွေခံများ” ဟူသည်မှာ ဗြဟ္မာကြီး၏ (ဗေဒင်ကျမ်း စသော) အမွေကို ခံယူတတ်ကုန်၏ (သို့မဟုတ်) အမွေခံများ ဖြစ်ကြကုန်၏။ “ယုတ်ညံ့သော အမျိုးသို့ ကပ်ရောက်ကုန်၏” ဟူသည်မှာ ယုတ်ညံ့သော အမျိုးအစားသို့ ကပ်ရောက်ကြကုန်၏ဟု အနက်ရသည်။ “ဦးပြည်း ရဟန်းငယ်များ” ဟူသည်မှာ ကဲ့ရဲ့လို၍လည်းကောင်း၊ စက်ဆုပ်ရွံရှာလို၍လည်းကောင်း ပြောဆိုကြခြင်းဖြစ်သည်၊ ဦးပြည်းကာမျှကိုသော်လည်းကောင်း၊ ရဟန်းဖြစ်ကာမျှကိုသော်လည်းကောင်း ရည်ညွှန်း၍ ပြောဆိုခြင်းမဟုတ်ပေ။ “သူဌေး သူကြွယ်” (ဣဗ္ဘ) ဟူသည်မှာ အိမ်ရှင် (ဂဟပတိ) တို့ကို ဆိုလိုသည်။ “မည်းသူများ” ဟူသည်မှာ မည်းညစ်သောသူများကို ဆိုလိုသည်။ “အဆွေအမျိုး” ဟူသည်မှာ မာရ်နတ်၏ အဆွေဖြစ်သော၊ မာရ်နတ်၏ အပင်းအသင်းဝင် ဖြစ်သောသူများ ဖြစ်သည်။ “ခြေမှ မွေးဖွားသော သားသမီးများ” ဟူသည်မှာ မဟာဗြဟ္မာ၏ ခြေဖဝါးတို့မှ ဖြစ်ပေါ်လာသော သားသမီးများ ဖြစ်ကြကုန်၏၊ ခြေမှ ဖွားမြင်သူများဟူ၍ ဆိုလိုသည်။

114. ‘‘Taggha vo, vāseṭṭha, brāhmaṇā porāṇaṃ assarantā evamāhaṃsū’’ti ettha voti nipātamattaṃ, sāmivacanaṃ vā, tumhākaṃ brāhmaṇāti attho. Porāṇanti porāṇakaṃ aggaññaṃ lokuppatticariyavaṃsaṃ. Assarantāti assaramānā. Idaṃ vuttaṃ hoti, ekaṃsena vo, vāseṭṭha, brāhmaṇā porāṇaṃ lokuppattiṃ ananussarantā ajānantā evaṃ vadantīti. ‘‘Dissanti kho panā’’ti evamādi tesaṃ laddhibhindanatthāya vuttaṃ. Tattha brāhmaṇiyoti brāhmaṇānaṃ puttappaṭilābhatthāya āvāhavivāhavasena kulaṃ ānītā brāhmaṇiyo dissanti. Tā kho panetā aparena samayena utuniyopi honti, sañjātapupphāti attho. Gabbhiniyoti sañjātagabbhā. Vijāyamānāti puttadhītaro janayamānā. Pāyamānāti dārake thaññaṃ pāyantiyo. Yonijāva samānāti brāhmaṇīnaṃ passāvamaggena jātā samānā. Evamāhaṃsūti evaṃ vadanti. Kathaṃ? ‘‘Brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo…pe… brahmadāyādā’’ti. Yadi pana nesaṃ taṃ saccavacanaṃ siyā, brāhmaṇīnaṃ kucchi mahābrahmassa uro bhaveyya, brāhmaṇīnaṃ passāvamaggo mahābrahmuno mukhaṃ bhaveyya, na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ. Tenāha ‘‘te ca brahmūnañceva abbhācikkhantī’’tiādi.

၁၁၄. “ဝါသေဋ္ဌ၊ ပုဏ္ဏားတို့သည် ရှေးဟောင်းအစဉ်အဆက်ကို မမှတ်မိဘဲ ဤသို့ ပြောဆိုကြ၏” ဟူသော စကား၌ “ဝေါ” (vo) ဟူသည်မှာ နိပါတ်မျှသာ ဖြစ်၏၊ သို့မဟုတ် “သင်တို့၏” ဟု အနက်ရသော ဆဋ္ဌီဝိဘတ်စကားတည်း၊ “သင်တို့၏ ပုဏ္ဏားတို့သည်” ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ “ပေါရာဏံ” ဟူသည်မှာ ရှေးကဦးစွာ ဖြစ်ပေါ်လာသော ကမ္ဘာဦး သတ္တလောက၏ အစဉ်အဆက်ကို ဆိုလိုသည်။ “အဿရန္တာ” ဟူသည်မှာ မမှတ်မိကြကုန်သဖြင့် (မသိကြကုန်သဖြင့်)။ ဤသို့ ဆိုလိုသည်မှာ- “ဝါသေဋ္ဌ၊ သင်တို့၏ ပုဏ္ဏားတို့သည် ရှေးကဖြစ်သော လောကဖြစ်စဉ်ကို ဧကန်မသိ၊ မမှတ်မိကြသဖြင့် ဤသို့ ပြောဆိုကြခြင်းဖြစ်သည်” ဟု ဆိုလိုသည်။ “ဒိဿန္တိ ခေါ ပန” စသော စကားကို ထိုပုဏ္ဏားတို့၏ “ပုဏ္ဏားတို့သည် ဗြဟ္မာ၏ သားအရင်းများ ဖြစ်ကြ၏” စသော အယူဝါဒကို ဖျက်ဆီးခြင်းငှာ မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကား၌ “ဗြာဟ္မဏိယော” ဟူသည်မှာ ပုဏ္ဏားတို့ သားသမီး ရရှိရန်အတွက် ထိမ်းမြားလက်ထပ်ခြင်း (အာဝါဟဝိဝါဟ) အားဖြင့် အမျိုးသို့ ဆောင်ယူအပ်ကုန်သော ပုဏ္ဏေးမတို့ကို တွေ့မြင်နေရ၏။ ထိုပုဏ္ဏေးမတို့သည်လည်း နောင်အခါ၌ ဥတုသွေး လာကုန်သည်လည်း ဖြစ်ကြကုန်၏၊ သန္ဓေတည်နိုင်သော ဥတုပန်းပွင့်ခြင်း ရှိကြကုန်၏ ဟု အနက်ရသည်။ “ဂဗ္ဘိနိယော” ဟူသည်မှာ သန္ဓေတည်လျက်ရှိကုန်၏။ “ဝိဇာယမာနာ” ဟူသည်မှာ သားသမီးများကို ဖွားမြင်ကုန်၏။ “ပါယမာနာ” ဟူသည်မှာ သူငယ်တို့ကို နို့ရည် တိုက်ကျွေးကုန်၏။ “ယောနိဇာဝ သမာနာ” ဟူသည်မှာ ပုဏ္ဏေးမတို့၏ မွေးလမ်းကြောင်းမှ ဖွားမြင်လာသူများ ဖြစ်ကြပါလျက်။ “ဧဝမာဟံသု” ဟူသည်မှာ ဤသို့ ပြောဆိုကြကုန်၏။ အသို့နည်းဟူမူ- “ပုဏ္ဏားမျိုးသည်သာ မြတ်သော အမျိုးဖြစ်၏...ပ... ဗြဟ္မာ၏ အမွေခံများ ဖြစ်ကြကုန်၏” ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ ထိုပုဏ္ဏားတို့၏ စကားသည် မှန်ကန်ခဲ့အံ့၊ ပုဏ္ဏေးမတို့၏ ဝမ်းဗိုက်သည် မဟာဗြဟ္မာကြီး၏ ရင်အုပ် ဖြစ်ရာ၏၊ ပုဏ္ဏေးမတို့၏ မွေးလမ်းကြောင်းသည် မဟာဗြဟ္မာကြီး၏ ခံတွင်း ဖြစ်ရာ၏။ စင်စစ်အားဖြင့်မူ ဤသို့ မမှတ်အပ်ပေ။ ထို့ကြောင့် “ထိုသူတို့သည် ဗြဟ္မာကြီးကိုလည်း စွပ်စွဲကဲ့ရဲ့ကြကုန်၏” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Catuvaṇṇasuddhivaṇṇanā

အမျိုးလေးပါး စင်ကြယ်ခြင်းကို ပြဆိုရာ (စတုဝဏ္ဏသုဒ္ဓိဝဏ္ဏနာ)။

Ettāvatā ‘‘mayaṃ mahābrahmuno ure vasitvā mukhato nikkhantāti vattuṃ mā labhantū’’ti imaṃ mukhacchedakavādaṃ vatvā puna cattāropi vaṇṇā kusale dhamme samādāya vattantāva sujjhantīti dassanatthaṃ cattārome, vāseṭṭha, vaṇṇātiādimāha. Akusalasaṅkhātāti akusalāti saṅkhātā akusalakoṭṭhāsabhūtā vā. Esa nayo sabbattha. Na alamariyāti ariyabhāve asamatthā. Kaṇhāti pakatikāḷakā. Kaṇhavipākāti vipākopi [Pg.47] nesaṃ kaṇho dukkhoti attho. Khattiyepi teti khattiyamhipi te. Ekacceti ekasmiṃ. Esa nayo sabbattha.

ဤမျှဖြင့် “ငါတို့သည် မဟာဗြဟ္မာကြီး၏ ရင်၌နေ၍ ခံတွင်းမှ ထွက်လာကြကုန်၏ဟု မပြောဆိုနိုင်ကြစေကုန်သတည်း” ဟု ဤနှုတ်ပိတ်စကားကို မိန့်တော်မူပြီးလျှင်၊ တစ်ဖန် အမျိုးလေးပါးတို့သည်လည်း ကုသိုလ်တရားတို့ကို ဆောက်တည်၍ ကျင့်ကြံအားထုတ်ကြပါမှသာ စင်ကြယ်ကြကုန်၏ဟု ပြသခြင်းငှာ “ဝါသေဋ္ဌ၊ အမျိုးလေးပါးတို့သည်” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ “အကုသလသင်္ခါတာ” ဟူသည်မှာ အကုသိုလ်ဟု ဆိုအပ်ကုန်သော၊ သို့မဟုတ် အကုသိုလ်အဖို့အစု ဖြစ်ကုန်သော တရားများကို ဆိုလိုသည်။ နေရာတိုင်း၌ ဤနည်းအတိုင်းပင် အနက်ယူအပ်၏။ “န အလမရိယာ” ဟူသည်မှာ စင်ကြယ်သော အရိယာအဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းငှာ မစွမ်းဆောင်နိုင်ကြကုန်သော။ “ကဏှာ” ဟူသည်မှာ ပင်ကိုယ်အားဖြင့် မည်းညစ်သော သဘောရှိကုန်သော။ “ကဏှဝိပါကာ” ဟူသည်မှာ ထိုအကုသိုလ်တရားတို့၏ အကျိုးသည်လည်း မည်းညစ်၏၊ ဆင်းရဲခြင်းအကျိုးရှိ၏ ဟု အနက်ရသည်။ “ခတ္တိယေပိ တေ” ဟူသည်မှာ ထိုတရားတို့သည် မင်းမျိုး၌လည်း ဖြစ်ကုန်၏။ “ဧကစ္စေ” ဟူသည်မှာ အချို့သောသူတို့၌။ နေရာတိုင်း၌ ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

Sukkāti nikkilesabhāvena paṇḍarā. Sukkavipākāti vipākopi nesaṃ sukko sukhoti attho.

“သုက္ကာ” ဟူသည်မှာ ကိလေသာမရှိသောကြောင့် ဖြူစင်ကုန်သော။ “သုက္ကဝိပါကာ” ဟူသည်မှာ ထိုကုသိုလ်တရားတို့၏ အကျိုးသည်လည်း ဖြူစင်၏၊ ချမ်းသာခြင်းအကျိုးရှိ၏ ဟု အနက်ရသည်။

116. Ubhayavokiṇṇesu vattamānesūti ubhayesu vokiṇṇesu missībhūtesu hutvā vattamānesu. Katamesu ubhayesūti? Kaṇhasukkesu dhammesu viññugarahitesu ceva viññuppasatthesu ca. Yadettha brāhmaṇā evamāhaṃsūti ettha etesu kaṇhasukkadhammesu vattamānāpi brāhmaṇā yadetaṃ evaṃ vadanti ‘‘brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo’’tiādi. Taṃ nesaṃ viññū nānujānantīti ye loke paṇḍitā, te nānumodanti, na pasaṃsantīti attho. Taṃ kissa hetu? Imesañhi vāseṭṭhātiādimhi ayaṃ saṅkhepattho. Yaṃ vuttaṃ nānujānantīti, taṃ kasmāti ce? Yasmā imesaṃ catunnaṃ vaṇṇānaṃ yo bhikkhu arahaṃ…pe… sammadaññā vimutto, so tesaṃ aggamakkhāyati, te ca na evarūpā. Tasmā nesaṃ viññū nānujānanti.

၁၁၆. “ဥဘယဝေါကိဏ္ဏေသု ဝတ္တမာနေသု” ဟူသည်မှာ ကုသိုလ်, အကုသိုလ် နှစ်ပါးစုံသော တရားတို့ ရောနှောဖြစ်ပေါ်နေကြသည်ရှိသော်။ “အဘယ်နှစ်ပါးသော တရားတို့ ရောနှောဖြစ်ပေါ်နေသနည်း” ဟူမူ- ပညာရှိတို့ ကဲ့ရဲ့အပ်ကုန်သော တရား (အကုသိုလ်) နှင့် ပညာရှိတို့ ချီးမွမ်းအပ်ကုန်သော တရား (ကုသိုလ်) တည်းဟူသော မည်းသောတရား ဖြူသောတရားတို့ ရောနှောဖြစ်ပေါ်နေကြသည်ရှိသော် ဟု ဖြေဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ “ယဒေတ္ထ ဗြာဟ္မဏာ ဧဝမာဟံသု” ဟူသည်မှာ ဤသို့ ကုသိုလ် အကုသိုလ်တရားတို့ ရောနှောဖြစ်ပေါ်နေကြပါလျက်လည်း ပုဏ္ဏားတို့သည် “ပုဏ္ဏားမျိုးသည်သာ မြတ်သော အမျိုးဖြစ်၏” စသည်ဖြင့် အကြင်စကားကို ဆိုကြကုန်၏။ “တံ နေသံ ဝိညူ နာနုဇာနန္တိ” ဟူသည်မှာ လောက၌ ပညာရှိ ဖြစ်ကြသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ထိုပုဏ္ဏားတို့၏ စကားကို သဘောမတူ လက်မခံကြကုန်၊ မချီးမွမ်းကြကုန်ဟု အနက်ရသည်။ “ထိုသို့ ဖြစ်ရခြင်းမှာ အဘယ်ကြောင့်နည်း၊ ဝါသေဋ္ဌ” စသော စကား၌ ဤသည်ကား အကျဉ်းချုပ် အနက်ဖြစ်၏။ “ခွင့်မပြု (လက်မခံ) ကြကုန်” ဟု ဆိုအပ်သော စကားသည် အဘယ်ကြောင့် ခွင့်မပြုကြပါသနည်းဟူမူ- အကြင်ကြောင့်ဆိုသော် ဤအမျိုးလေးပါးတို့တွင် အကြင်ရဟန်းသည် ပူဇော်အထူးကို ခံယူထိုက်သော ရဟန္တာ ဖြစ်၍...ပ... ကောင်းစွာ သိ၍ ကိလေသာမှ လွတ်မြောက်ပြီးသော ရဟန်းသည် ထိုအမျိုးလေးပါးတို့ထက် အမြတ်ဆုံး ဖြစ်၏ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုပုဏ္ဏားတို့သည်ကား ဤကဲ့သို့သော ရဟန္တာ၏ ဂုဏ်ထူးတရားနှင့် ပြည့်စုံသူများ မဟုတ်ကြကုန်။ ထို့ကြောင့် ထိုပုဏ္ဏားတို့၏ စကားကို ပညာရှိတို့သည် လက်မခံ သဘောမတူကြပေ။

Arahantiādipadesu cettha kilesānaṃ ārakattādīhi kāraṇehi arahaṃ. Āsavānaṃ khīṇattā khīṇāsavo. Satta sekkhā puthujjanakalyāṇakā ca brahmacariyavāsaṃ vasanti nāma. Ayaṃ pana vutthavāsoti vusitavā. Catūhi maggehi catūsu saccesu parijānanādikaraṇīyaṃ kataṃ assāti katakaraṇīyo. Kilesabhāro ca khandhabhāro ca ohito assāti ohitabhāro. Ohitoti ohārito. Sundaro attho, sako vā attho sadattho, anuppatto sadattho etenāti anuppattasadattho. Bhavasaṃyojanaṃ vuccati taṇhā, sā parikkhīṇā assāti parikkhīṇabhavasaṃyojano. Sammadaññā vimuttoti sammā hetunā kāraṇena jānitvā vimutto. Janetasminti jane etasmiṃ, imasmiṃ loketi attho. Diṭṭhe ceva dhamme abhisamparāyañcāti idhattabhāve ca parattabhāve.

ဤ ရဟန္တာ (အရဟံ) စသော ပုဒ်တို့၌ ကိလေသာတို့မှ ဝေးကွာတော်မူခြင်း စသော အကြောင်းတို့ကြောင့် “အရဟံ” (ပူဇော်အထူးကို ခံယူထိုက်သူ) မည်၏။ အာသဝေါတရားတို့ ကုန်ခန်းပြီးသောကြောင့် “ခီဏာသဝေါ” (အာသဝေါကုန်ပြီးသူ) မည်၏။ သေက္ခပုဂ္ဂိုလ် ခုနစ်ယောက်နှင့် ပုထုဇဉ် သူတော်ကောင်းတို့သည် မြတ်သောအကျင့်ကို ကျင့်သုံးနေဆဲ (နေဆဲ) ဖြစ်ကြကုန်၏။ ဤရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်သည်ကား ကျင့်သုံးအပ်ပြီးသော မြတ်သောအကျင့် ရှိတော်မူသောကြောင့် “ဝုသိတဝါ” (ကျင့်သုံးပြီးသူ) မည်၏။ မဂ်လေးပါးတို့ဖြင့် သစ္စာလေးပါးတို့၌ ပိုင်းခြား၍ သိခြင်း စသော ပြုဖွယ်ကိစ္စကို ပြုပြီးသောကြောင့် “ကတကရဏီယော” (ပြုဖွယ်ကိစ္စကို ပြုပြီးသူ) မည်၏။ ကိလေသာတည်းဟူသော ဝန်၊ ခန္ဓာတည်းဟူသော ဝန်ကို ချထားပြီးသောကြောင့် “အောဟိတဘာရော” (ဝန်ချပြီးသူ) မည်၏။ အောဟိတ ဟူသည်မှာ ချထားအပ်ပြီးသော (စွန့်ပစ်အပ်ပြီးသော) ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ကောင်းမြတ်သော အကျိုး (သို့မဟုတ်) မိမိ၏ ကိုယ်ပိုင်အကျိုးကို “သဒတ္ထ” ဟု ဆို၏၊ ထိုမိမိ၏ ကိုယ်ပိုင်အကျိုးဖြစ်သော အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိတော်မူသောကြောင့် “အနုပ္ပတ္တသဒတ္ထော” (မိမိအကျိုးသို့ ရောက်ပြီးသူ) မည်၏။ တဏှာကို “ဘဝသံယောဇဉ်” ဟု ခေါ်ဆို၏၊ ထိုဘဝသံယောဇဉ် ကုန်ခန်းပြီးသောကြောင့် “ပရိက္ခီဏဘဝသံယောဇနော” (ဘဝသံယောဇဉ် ကုန်ပြီးသူ) မည်၏။ “သမ္မဒညာ ဝိမုတ္တော” ဟူသည်မှာ သင့်တင့်လျောက်ပတ်သော အကြောင်းဖြင့် ကောင်းစွာ သိ၍ ကိလေသာမှ လွတ်မြောက်တော်မူသောသူ ဖြစ်သည်။ “ဇနေတသ္မိံ” ဟူသည်မှာ ဤလူအပေါင်း၌ (သို့မဟုတ်) ဤသတ္တလောက၌ ဟု အနက်ရသည်။ “ဒိဋ္ဌေ စေဝ ဓမ္မေ အဘိသမ္ပရာယဉ္စ” ဟူသည်မှာ ဤပစ္စုပ္ပန်ဘဝ၌လည်းကောင်း၊ တမလွန်ဘဝ၌လည်းကောင်း ဟု အနက်ရသည်။

117. Anantarāti [Pg.48] antaravirahitā, attano kulena sadisāti attho. Anuyuttāti vasavattino. Nipaccakāranti mahallakatarā nipaccakāraṃ dassenti. Daharatarā abhivādanādīni karonti. Tattha sāmīcikammanti taṃtaṃvattakaraṇādi anucchavikakammaṃ.

၁၁၇. “အနန္တရာ” ဟူသည်မှာ အကြားအခြားမရှိကုန်ဘဲ မိမိ၏ အမျိုးနှင့် တူမျှကုန်သော ဟု အနက်ရသည်။ “အနုယုတ္တာ” ဟူသည်မှာ အလိုသို့ လိုက်ကြရကုန်သော။ “နိပစ္စကာရံ” ဟူသည်မှာ အသက်အရွယ် ကြီးရင့်ကြကုန်သော သာကီဝင်မင်းတို့သည် ရိုသေခြင်းကို ပြကြကုန်၏၊ အရွယ်ငယ်သော မင်းတို့သည် ရှိခိုးခြင်းစသည်ကို ပြုကြကုန်၏။ ထိုရိုသေခြင်းစသည်တို့၌ “သာမီစိကမ္မံ” ဟူသည်မှာ ထိုထိုဝတ်ကြီးဝတ်ငယ်ကို ပြုခြင်းစသော လျောက်ပတ်သော အမှုအပြားကို ဆိုလိုသည်။

118. Niviṭṭhāti abhiniviṭṭhā acalaṭṭhitā. Kassa pana evarūpā saddhā hotīti? Sotāpannassa. So hi niviṭṭhasaddho asinā sīse chejjamānepi buddho abuddhoti vā, dhammo adhammoti vā, saṅgho asaṅghoti vā na vadati. Patiṭṭhitasaddho hoti sūrambaṭṭho viya.

၁၁၈. “နိဝိဋ္ဌာ” ဟူသည်မှာ သက်ဝင်၍တည်သော၊ တုန်လှုပ်ခြင်းမရှိဘဲ ခိုင်မြဲစွာ တည်သော။ အဘယ်ပုဂ္ဂိုလ်အား ဤကဲ့သို့သော သဒ္ဓါတရား ရှိသနည်းဟူမူ- သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်အား ရှိ၏။ ထိုသောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်သည် တုန်လှုပ်ခြင်းမရှိဘဲ ခိုင်မြဲစွာ တည်သော သဒ္ဓါတရားရှိသောကြောင့် သန်လျက်ဖြင့် ဦးခေါင်းကို ဖြတ်တောက်နေသော်လည်း “မြတ်စွာဘုရားသည် ဘုရားမဟုတ်” ဟုလည်းကောင်း၊ “တရားတော်သည် တရားမဟုတ်” ဟုလည်းကောင်း၊ “သံဃာတော်သည် သံဃာမဟုတ်” ဟုလည်းကောင်း ဘယ်သောအခါမျှ မပြောဆိုပေ။ သုရမ္ဗဋ္ဌ သူဌေးကဲ့သို့ သဒ္ဓါတရား အမြစ်တွယ်၍ ခိုင်ခံ့စွာ တည်ပြီးသောသူ ဖြစ်သည်။

So kira satthu dhammadesanaṃ sutvā sotāpanno hutvā gehaṃ agamāsi. Atha māro dvattiṃsavaralakkhaṇappaṭimaṇḍitaṃ buddharūpaṃ māpetvā tassa gharadvāre ṭhatvā ‘‘satthā āgato’’ti sāsanaṃ pahiṇi. Sūrambaṭṭho cintesi ‘‘ahaṃ idāneva satthu santike dhammaṃ sutvā āgato, kiṃ nu kho bhavissatī’’ti upasaṅkamitvā satthusaññāya vanditvā aṭṭhāsi. Māro āha – ‘‘ambaṭṭha, yaṃ te mayā ‘rūpaṃ aniccaṃ…pe… viññāṇaṃ aniccanti kathitaṃ, taṃ dukkathitaṃ. Anupadhāretvāva hi mayā evaṃ vuttaṃ. Tasmā tvaṃ ‘rūpaṃ niccaṃ…pe… viññāṇaṃ nicca’nti gaṇhāhī’’ti. So cintesi – ‘‘aṭṭhānametaṃ yaṃ buddhā anupadhāretvā apaccakkhaṃ katvā kiñci katheyyuṃ, addhā ayaṃ mayhaṃ vicchindajananatthaṃ māro āgato’’ti. Tato naṃ ‘‘tvaṃ mārosī’’ti āha. So musāvādaṃ kātuṃ nāsakkhi. ‘‘Āma mārosmī’’ti paṭijānāti. ‘‘Kasmā āgatosī’’ti? Tava saddhācālanatthanti āha. ‘‘Kaṇha pāpima, tvaṃ tāva eko tiṭṭha, tādisānaṃ mārānaṃ satampi sahassampi satasahassampi mama saddhaṃ cāletuṃ asamatthaṃ, maggena āgatasaddhā nāma thirā silāpathaviyaṃ patiṭṭhitasineru viya acalā hoti, kiṃ tvaṃ etthā’’ti accharaṃ pahari. So ṭhātuṃ asakkonto tattheva antaradhāyi. Evarūpaṃ saddhaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ ‘‘niviṭṭhā’’ti.

ထိုသုရမ္ဗဋ္ဌသည် မြတ်စွာဘုရား၏ တရားဒေသနာတော်ကို ကြားနာရ၍ သောတာပန်ဖြစ်ပြီးလျှင် အိမ်သို့ ပြန်သွားလေ၏။ ထိုအခါ မာရ်နတ်သည် သုံးဆယ့်နှစ်ပါးသော ယောက်ျားမြတ်တို့၏ လက္ခဏာတော်တို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော ဘုရားရှင်၏ အဆင်းသဏ္ဌာန်ကို ဖန်ဆင်း၍ ထိုသုရမ္ဗဋ္ဌ၏ အိမ်တံခါး၌ ရပ်လျက် "မြတ်စွာဘုရား ကြွလာတော်မူပြီ" ဟု သတင်းစကား ပေးပို့လိုက်၏။ သုရမ္ဗဋ္ဌသည် "ငါသည် ယခုပင် မြတ်စွာဘုရားထံမှ တရားနာပြီး ပြန်လာခဲ့၏၊ အဘယ်သို့သော အကြောင်းဖြစ်ပါလိမ့်နည်း" ဟု ကြံစည်ပြီးလျှင် ချဉ်းကပ်၍ ဘုရားဟူသော အမှတ်သညာဖြင့် ရှိခိုးကာ ရပ်နေ၏။ မာရ်နတ်က "အမ္ဗဋ္ဌ... ငါသည် သင့်အား 'ရုပ်သည် မမြဲ... ပေ... ဝိညာဉ်သည် မမြဲ' ဟု ဟောကြားခဲ့သော စကားသည် မကောင်းသဖြင့် ဟောကြားအပ်သော စကားဖြစ်၏။ ငါသည် မစူးစမ်း မဆင်ခြင်ဘဲ ထိုသို့ ပြောဆိုခဲ့မိ၏။ ထို့ကြောင့် သင်သည် 'ရုပ်သည် မြဲ၏... ပေ... ဝိညာဉ်သည် မြဲ၏' ဟု မှတ်ယူလော့" ဟု ပြောဆို၏။ ထိုသုရမ္ဗဋ္ဌသည် "မြတ်စွာဘုရားတို့သည် မစူးစမ်း မဆင်ခြင်ဘဲ ကိုယ်တိုင် မျက်မှောက်မပြုဘဲ တစ်စုံတစ်ခုသော တရားကို ဟောကြားတော်မူသည်ဟူသောအရာသည် မရှိနိုင်။ ဤသူသည် ငါ၏ ရတနာသုံးပါး၌ ဖြစ်သော သဒ္ဓါတရားကို ဖြတ်တောက်ရန် လာသော မာရ်နတ် ဧကန်ပင် ဖြစ်လိမ့်မည်" ဟု ကြံစည်ပြီးလျှင် "သင်သည် မာရ်နတ် ဖြစ်သလော" ဟု မေး၏။ ထိုမာရ်နတ်သည် မုသာဝါဒကို မပြောဆိုနိုင်သဖြင့် "ဟုတ်ပါသည်၊ ငါသည် မာရ်နတ် ဖြစ်ပါသည်" ဟု ဝန်ခံ၏။ "အဘယ်ကြောင့် လာသနည်း" ဟု မေးသော် "သင်၏ သဒ္ဓါတရားကို လှုပ်ခါစေခြင်းငှာ လာခြင်းဖြစ်သည်" ဟု ဆို၏။ "အို... ယုတ်မာ မည်းညစ်သော မာရ်နတ်၊ သင် တစ်ယောက်တည်းသာ မဟုတ်၊ သင့်ကဲ့သို့သော မာရ်နတ်ပေါင်း တစ်ရာ၊ တစ်ထောင်၊ တစ်သိန်းပင် ဖြစ်သော်လည်း ငါ၏ သဒ္ဓါတရားကို လှုပ်ခါစေခြင်းငှာ မတတ်နိုင်။ မဂ်ဖြင့် ရရှိအပ်သော သဒ္ဓါတရားမည်သည်မှာ အလွန် ခိုင်ခံ့၏။ ကျောက်အတိပြီးသော မြေ၌ စိုက်ထူထားသော မြင်းမိုရ်တောင်ကဲ့သို့ မလှုပ်မယှက် တည်၏။ ဤအရပ်၌ သင် အဘယ်ကြောင့် ရပ်နေသနည်း" ဟု ဆိုကာ လက်ဖျစ်ခတ်လိုက်၏။ မာရ်နတ်သည် ထိုနေရာ၌ ဆက်လက် ရပ်တည်မနေနိုင်တော့ဘဲ ထိုနေရာ၌ပင် ကွယ်ပျောက်သွားလေ၏။ ဤသို့သော သဒ္ဓါတရားကို ရည်ညွှန်း၍ "နိဝိဋ္ဌာ (မြဲမြံစွာ တည်ဆောက်ထားသော)" ဟု ပြောဆိုအပ်၏။

Mūlajātā patiṭṭhitāti maggamūlassa sañjātattā tena maggamūlena patiṭṭhitā. Daḷhāti thirā. Asaṃhāriyāti sunikhātaindakhīlo viya kenaci cāletuṃ asakkuṇeyyā. Tassetaṃ kallaṃ vacanāyāti tassa ariyasāvakassa yuttametaṃ vattuṃ. Kinti? ‘‘Bhagavatomhi putto oraso’’ti [Pg.49] evamādi. So hi bhagavantaṃ nissāya ariyabhūmiyaṃ jātoti bhagavato putto. Ure vasitvā mukhato nikkhantadhammaghosavasena maggaphalesu patiṭṭhitattā oraso mukhato jāto. Ariyadhammato jātattā ariyadhammena ca nimmitattā dhammajo dhammanimmito. Navalokuttaradhammadāyajjaṃ arahatīti dhammadāyādo. Taṃ kissa hetūti yadetaṃ ‘‘bhagavatomhi putto’’ti vatvā ‘‘dhammajo dhammanimmito’’ti vuttaṃ, taṃ kasmāti ce? Idānissa atthaṃ dassento tathāgatassa hetantiādimāha. Tattha ‘‘dhammakāyo itipī’’ti kasmā tathāgato ‘‘dhammakāyo’’ti vutto? Tathāgato hi tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ hadayena cintetvā vācāya abhinīhari. Tenassa kāyo dhammamayattā dhammova. Iti dhammo kāyo assāti dhammakāyo. Dhammakāyattā eva brahmakāyo. Dhammo hi seṭṭhatthena brahmāti vuccati. Dhammabhūtoti dhammasabhāvo. Dhammabhūtattā eva brahmabhūto.

"မူးလဇာတာ ပတိဋ္ဌိတာ" ဟူသည် မဂ်တည်းဟူသော အခြေခံအကြောင်းတရား ဖြစ်ပေါ်ပြီးဖြစ်၍ ထိုမဂ်တည်းဟူသော အခြေခံအကြောင်းတရားဖြင့် မြဲမြံစွာတည်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ဒဠှာ" ဟူသည် ခိုင်ခံ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ "အသံဟာရိယာ" ဟူသည် မြဲမြံစွာ စိုက်ထူအပ်သော တံခါးတိုင်ကဲ့သို့ တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူမျှ မလှုပ်ရှားနိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "တဿေတံ ကလ္လံ ဝစနာယ" ဟူသည် ထိုအရိယာသာဝကအား "ငါသည် မြတ်စွာဘုရား၏ ရင်သွေးတော် စစ်ဖြစ်၏" စသော စကားမျိုးကို ပြောဆိုရန် သင့်လျော်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ အကြောင်းမူကား ထိုအရိယာသာဝကသည် မြတ်စွာဘုရားကို မှီ၍ အရိယာအဖြစ်၌ ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် မြတ်စွာဘုရား၏ သားတော် မည်၏။ မြတ်စွာဘုရား၏ ရင်၌ တည်ကာ ခံတွင်းတော်မှ ထွက်သော တရားဒေသနာတော် အစွမ်းဖြင့် မဂ်ဖိုလ်တို့၌ တည်သောကြောင့် ရင်၌ဖြစ်သောသား (သြရသ)၊ ခံတွင်းတော်မှ ဖြစ်သောသား မည်၏။ အရိယာတရားမှ ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အရိယာတရားဖြင့် ဖန်ဆင်းအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း "ဓမ္မဇ (တရားမှ ဖြစ်သောသား)"၊ "ဓမ္မနိမ္မိတ (တရားဖြင့် ဖန်ဆင်းအပ်သောသား)" မည်၏။ ကိုးပါးသော လောကုတ္တရာတရားတည်းဟူသော အမွေကို ခံထိုက်သောကြောင့် "ဓမ္မဒါယာဒ (တရားအမွေခံ)" မည်၏။ "တံ ကိဿ ဟေတု" ဟူသည် "ငါသည် မြတ်စွာဘုရား၏ သားတော်ဖြစ်၏" ဟု ဆိုပြီးနောက် "ဓမ္မဇ၊ ဓမ္မနိမ္မိတ" ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုရသနည်းဟု မေးအံ့။ ယခုအခါ ထိုစကား၏ အနက်ကို ပြလိုသဖြင့် "တထာဂတဿ ဟေတံ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၌ "ဓမ္မကာယော ဣတိပိ" ဟူသော အရပ်၌ အဘယ်ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားကို "ဓမ္မကာယ" ဟု ခေါ်ဆိုသနည်း။ အဖြေမှာ မြတ်စွာဘုရားသည် ပိဋကတ်သုံးပုံတည်းဟူသော ဗုဒ္ဓဝစနကို စိတ်နှလုံးတော်ဖြင့် ကြံစည်၍ နှုတ်တော်ဖြင့် ဟောကြားတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ ကိုယ်တော်သည် တရားဖြင့် ပြီးသည်၏အဖြစ်ကြောင့် တရားသာလျှင် ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် တရားကိုယ်တော်ရှိသောကြောင့် "ဓမ္မကာယ" မည်၏။ ဓမ္မကာယဖြစ်သောကြောင့်ပင် "ဗြဟ္မကာယ" လည်း မည်၏။ အကြောင်းမူကား တရားကို မြတ်သော အနက်ကြောင့် "ဗြဟ္မ" ဟု ခေါ်ဆိုသောကြောင့် ဖြစ်၏။ "ဓမ္မဘူတ" ဟူသည် တရားသဘောရှိသူ ဖြစ်သည်။ ဓမ္မဘူတ ဖြစ်သောကြောင့်ပင် "ဗြဟ္မဘူတ" လည်း မည်၏။

119. Ettāvatā bhagavā seṭṭhacchedakavādaṃ dassetvā idāni aparenapi nayena seṭṭhacchedakavādameva dassetuṃ hoti kho so, vāseṭṭha, samayotiādimāha. Tattha saṃvaṭṭavivaṭṭakathā brahmajāle vitthāritāva. Itthattaṃ āgacchantīti itthabhāvaṃ manussattaṃ āgacchanti. Tedha honti manomayāti te idha manussaloke nibbattamānāpi opapātikā hutvā maneneva nibbattāti manomayā. Brahmaloke viya idhāpi nesaṃ pītiyeva āhārakiccaṃ sādhetīti pītibhakkhā. Eteneva nayena sayaṃpabhādīnipi veditabbānīti.

၁၁၉. မြတ်စွာဘုရားသည် ဤမျှဖြင့် ပုဏ္ဏားမျိုးသာ အမြတ်ဆုံးဖြစ်သည်ဟူသော ဝါဒကို ဖြတ်တောက်သော စကားကို ပြသတော်မူပြီး၍ ယခုအခါ အခြားသော နည်းဖြင့်လည်း ပုဏ္ဏားတို့၏ အမြတ်ဆုံးဟူသော ဝါဒကို ဖြတ်တောက်ကြောင်း ပြသရန် "ဟောတိ ခေါ သော ဝါသေဋ္ဌ သမယော" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၌ ကမ္ဘာပျက်ခြင်း ကမ္ဘာတည်ခြင်း အကြောင်းကို ဗြဟ္မဇာလသုတ်၌ အကျယ် ချဲ့ပြခဲ့ပြီး ဖြစ်၏။ "ဣတ္ထတ္တံ အာဂစ္ဆန္တိ" ဟူသည် လူ့ဘဝ လူ့အဖြစ်သို့ ရောက်လာကြကုန်၏။ "တေဓ ဟောန္တိ မနောမယာ" ဟူသည် ထိုကမ္ဘာဦးသူတို့သည် ဤလူ့ပြည်၌ ဖြစ်လာကြသော်လည်း ကိုယ်ထင်ရှားရှိသော ဥပပါတိက သတ္တဝါများ ဖြစ်၍ စိတ်ဖြင့်သာ ဖြစ်ပေါ်လာကြသောကြောင့် "မနောမယ" မည်ကုန်၏။ ဗြဟ္မာ့ပြည်၌ ပီတိသည် အာဟာရ၏ ကိစ္စကို ပြီးစေသကဲ့သို့ ဤလူ့ပြည်၌လည်း ထိုသူတို့အား ပီတိသည်သာလျှင် အာဟာရ၏ ကိစ္စကို ပြီးစေသောကြောင့် "ပီတိဘက္ခ" မည်ကုန်၏။ ဤနည်းဖြင့်ပင် "သယံပဘ (ကိုယ်ရောင်ကိုယ်ဝါ ရှိခြင်း)" စသည်တို့ကိုလည်း သိအပ်ကုန်၏။

Rasapathavipātubhāvavaṇṇanā

ရသပထဝီ (မြေဆီလွှာ) ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာပုံကို ဖွင့်ဆိုချက်။

120. Ekodakībhūtanti sabbaṃ cakkavāḷaṃ ekodakameva bhūtaṃ. Andhakāroti tamo. Andhakāratimisāti cakkhuviññāṇuppattinivāraṇena andhabhāvakaraṇaṃ bahalatamaṃ. Samatanīti patiṭṭhahi samantato patthari. Payaso tattassāti tattassa khīrassa. Vaṇṇasampannāti vaṇṇena sampannā. Kaṇikārapupphasadiso hissā vaṇṇo ahosi. Gandhasampannāti gandhena sampannā [Pg.50] dibbagandhaṃ vāyati. Rasasampannāti rasena sampannā pakkhittadibbojā viya hoti. Khuddamadhunti khuddakamakkhikāhi katamadhuṃ. Aneḷakanti niddosaṃ makkhikaṇḍakavirahitaṃ. Lolajātikoti lolasabhāvo. Atītānantarepi kappe loloyeva. Ambhoti acchariyajāto āha. Kimevidaṃ bhavissatīti vaṇṇopissā manāpo gandhopi, raso panassā kīdiso bhavissatīti attho. Yo tattha uppannalobho, so rasapathaviṃ aṅguliyā sāyi, aṅguliyā gahetvā jivhagge ṭhapesi.

၁၂၀. "ဧကောဒကီဘူတံ" ဟူသည် စကြဝဠာတစ်ခုလုံး တစ်ပြင်တည်းသော ရေပြင်ကြီးသာ ဖြစ်လာသည်ကို ဆိုလိုသည်။ "အန္ဓကာရော" ဟူသည် အမိုက်မှောင်တည်း။ "အန္ဓကာရတိမိသာ" ဟူသည် စက္ခုဝိညာဉ် ဖြစ်ပေါ်မှုကို တားမြစ်ခြင်းဖြင့် မျက်စိမမြင်ခြင်းကို ပြုတတ်သော ထူထပ်လှစွာသော အမိုက်မှောင် ဖြစ်သည်။ "သမတနိ" ဟူသည် ထက်ဝန်းကျင်မှ ပျံ့နှံ့ တည်ရှိလေ၏။ "ပယသော တတ္တဿ" ဟူသည် ကျိုချက်ထားသော နို့ရည်၏။ "ဝဏ္ဏသမ္ပန္နာ" ဟူသည် အဆင်းနှင့် ပြည့်စုံ၏။ အမှန်အားဖြင့် ထိုရသပထဝီ၏ အဆင်းသည် မဟာလှေကားပွင့်နှင့် တူ၏။ "ဂန္ဓသမ္ပန္နာ" ဟူသည် အနံ့နှင့် ပြည့်စုံ၏၊ နတ်၌ဖြစ်သော အနံ့မျိုး လှိုင်၏။ "ရသသမ္ပန္နာ" ဟူသည် ကောင်းမြတ်သော အရသာနှင့် ပြည့်စုံ၏၊ နတ်သြဇာ ထည့်သွင်းထားသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ "ခုဒ္ဒမဓုံ" ဟူသည် ပျားငယ်တို့ ပြုလုပ်အပ်သော ပျားရည် ဖြစ်သည်။ "အဏေဠကံ" ဟူသည် အပြစ်မရှိသော၊ ပျားကောင် ပျားဥတို့မှ ကင်းစင်သော ပျားရည် ဖြစ်သည်။ "လောလဇာတိကော" ဟူသည် လျှပ်ပေါ်လော်လည်သော သဘောရှိသူ ဖြစ်သည်။ လွန်လေပြီးသော ဘဝ ကမ္ဘာ၌လည်း လျှပ်ပေါ်သောသူ ဖြစ်ခဲ့ဖူး၏။ "အမ္ဘော" ဟူသည် အံ့သြဖွယ်ဖြစ်၍ အော်ဟစ်ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ "ကိမေဝိဒံ ဘဝိဿတိ" ဟူသည် ဤမြေဆီ၏ အဆင်းသည်လည်း နှစ်သက်ဖွယ်ရှိ၏၊ အနံ့သည်လည်း နှစ်သက်ဖွယ်ရှိ၏၊ အရသာသည်ကား အဘယ်သို့ ရှိပါလိမ့်နည်းဟု ကြံစည်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုသူတို့တွင် ဖြစ်ပေါ်လာသော လောဘရှိသောသူသည် ထိုရသပထဝီကို လက်ညှိုးဖြင့် တို့၍ လျက်၏၊ လက်ဖြင့် ယူ၍ လျှာဖျား၌ တင်၏။

Acchādesīti jivhagge ṭhapitamattā satta rasaharaṇīsahassāni pharitvā manāpā hutvā tiṭṭhati. Taṇhā cassa okkamīti tattha cassa taṇhā uppajji.

"အစ္ဆာဒေသိ" ဟူသည် လျှာဖျား၌ တင်လိုက်ရုံမျှဖြင့် ခုနစ်ထောင်သော ရသာရုံဆောင် အကြောတို့ကို ပျံ့နှံ့စေကာ နှစ်သက်ဖွယ် ဖြစ်စေလျက် တည်၏။ "တဏှာ စဿ သြက္ကမိ" ဟူသည် ထိုရသပထဝီ၌ ထိုသူအား တဏှာလောဘ ဖြစ်ပေါ်လာလေ၏။

Candimasūriyādipātubhāvavaṇṇanā

လ၊ နေ စသည်တို့ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာပုံကို ဖွင့်ဆိုချက်။

121. Āluppakārakaṃ upakkamiṃsu paribhuñjitunti ālopaṃ katvā piṇḍe piṇḍe chinditvā paribhuñjituṃ ārabhiṃsu. Candimasūriyāti candimā ca sūriyo ca. Pāturahesunti pātubhaviṃsu.

၁၂၁. "အာလုပ္ပကာရကံ ဥပက္ကမိံသု ပရိဘုဉ္ဇိတုံ" ဟူသည် အလုပ်အလုတ် ပြုလုပ်၍၊ အဆုပ်ဆုပ် အခဲခဲ ဖြတ်တောက်ကာ စားသုံးရန် အားထုတ်ကြကုန်၏။ "စန္ဒိမသူရိယာ" ဟူသည် လနှင့် နေတို့ ဖြစ်သည်။ "ပါတုရဟေသုံ" ဟူသည် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်၏။

Ko pana tesaṃ paṭhamaṃ pātubhavi, ko kasmiṃ vasati, kassa kiṃ pamāṇaṃ, ko upari, ko sīghaṃ gacchati, kati nesaṃ vīthiyo, kathaṃ caranti, kittake ṭhāne ālokaṃ karontīti? Ubho ekato pātubhavanti. Sūriyo paṭhamataraṃ paññāyati. Tesañhi sattānaṃ sayaṃpabhāya antarahitāya andhakāro ahosi. Te bhītatasitā ‘‘bhaddakaṃ vatassa sace āloko pātubhaveyyā’’ti cintayiṃsu. Tato mahājanassa sūrabhāvaṃ janayamānaṃ sūriyamaṇḍalaṃ uṭṭhahi. Tenevassa sūriyoti nāmaṃ ahosi. Tasmiṃ divasaṃ ālokaṃ katvā atthaṅgate puna andhakāro ahosi. Te ‘‘bhaddakaṃ vatassa sace añño āloko uppajjeyyā’’ti cintayiṃsu. Atha nesaṃ chandaṃ ñatvāva candamaṇḍalaṃ uṭṭhahi. Tenevassa candoti nāmaṃ ahosi.

"ထို လနှင့် နေတို့တွင် အဘယ်အရာသည် အစဦးဆုံး ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာသနည်း၊ အဘယ်သူသည် အဘယ်ဗိမာန်၌ နေသနည်း၊ ထို လ, နေတို့၏ ပမာဏသည် အဘယ်မျှ ရှိသနည်း၊ အဘယ်သူသည် အထက်၌ ရှိသနည်း၊ အဘယ်သူသည် လျင်မြန်စွာ သွားသနည်း၊ ထိုသူတို့၏ သွားရာခရီးလမ်းသည် ဘယ်နှစ်ခုရှိသနည်း၊ မည်သို့ သွားလာကြသနည်း၊ မည်မျှသော အရပ်၌ အလင်းရောင်ကို ပေးကြသနည်း" ဟူသော အမေးများ ဖြစ်သည်။ နေနှင့် လ နှစ်ပါးလုံးသည် တစ်ပြိုင်နက် ထင်ရှားမဖြစ်ပေါ်ကြကုန်။ နေသည် ရှေးဦးစွာ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်၏။ အကြောင်းမူကား ထိုကမ္ဘာဦးသူတို့၏ ကိုယ်ရောင်ကိုယ်ဝါ ကွယ်ပျောက်သွားသောအခါ အမှောင်ထု ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထိုသူတို့သည် ကြောက်လန့်ကြသဖြင့် "အကယ်၍ အလင်းရောင် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာပါက အလွန် ကောင်းလေစွ" ဟု ကြံစည်ကြ၏။ ထိုအခါ လူအများအား ရဲရင့်ခြင်းကို ဖြစ်စေလျက် နေဝန်းသည် ပေါ်ထွက်လာ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုနေဝန်းအား "သူရိယ" ဟု အမည်မှည့်ခေါ်ကြ၏။ ထိုနေ့၌ အလင်းရောင်ကို ပေးပြီးနောက် နေဝင်သွားသောအခါ တစ်ဖန် အမှောင်ထု ပြန်လည်ဖြစ်ပေါ်လာပြန်၏။ ထိုသူတို့သည် "အကယ်၍ အခြားသော အလင်းရောင်တစ်ခု ပေါ်ပေါက်လာပါက အလွန် ကောင်းလေစွ" ဟု ကြံစည်ကြပြန်၏။ ထိုအခါ ထိုသူတို့၏ အလိုဆန္ဒကို သိသကဲ့သို့ လဝန်းသည် ပေါ်ထွက်လာ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုလဝန်းအား "စန္ဒ" ဟု အမည်မှည့်ခေါ်ကြ၏။

Tesu cando antomaṇivimāne vasati. Taṃ bahi rajatena parikkhittaṃ. Ubhayampi sītalameva ahosi. Sūriyo antokanakavimāne vasati. Taṃ bāhiraṃ phalikaparikkhittaṃ hoti. Ubhayampi uṇhameva.

ထိုနေမင်း၊ လမင်းတို့တွင် လမင်းသည် ပတ္တမြားဗိမာန်၏ အတွင်း၌ နေ၏။ ထိုလဗိမာန်ကို အပြင်ပ၌ ငွေဖြင့် ခြံရံအပ်၏။ ပတ္တမြားနှင့် ငွေ နှစ်မျိုးလုံးသည်လည်း အေးမြသည်သာ ဖြစ်၏။ နေမင်းသည် ရွှေဗိမာန်၏ အတွင်း၌ နေ၏။ ထိုနေဗိမာန်ကို အပြင်ပ၌ ဖန် (ဖလ်) ဖြင့် ခြံရံအပ်၏။ ရွှေနှင့် ဖန် နှစ်မျိုးလုံးသည်လည်း ပူနွေးသည်သာ ဖြစ်၏။

Pamāṇato [Pg.51] cando ujukaṃ ekūnapaññāsayojano. Parimaṇḍalato tīhi yojanehi ūnadiyaḍḍhasatayojano. Sūriyo ujukaṃ paññāsayojano, parimaṇḍalato diyaḍḍhasatayojano.

အတိုင်းအတာအားဖြင့် လမင်းသည် အချင်းဖြောင့်ဖြောင့်အားဖြင့် ၄၉ ယူဇနာ ရှိ၏။ လုံးပတ်အဝန်းအားဖြင့် သုံးယူဇနာလျော့သော ယူဇနာနှစ်ရာ၏ အခွဲ (၁၄၇ ယူဇနာ) ရှိ၏။ နေမင်းသည် အချင်းဖြောင့်ဖြောင့်အားဖြင့် ၅၀ ယူဇနာ ရှိ၏။ လုံးပတ်အဝန်းအားဖြင့် ယူဇနာနှစ်ရာ၏ အခွဲ (၁၅၀ ယူဇနာ) ရှိ၏။

Cando heṭṭhā, sūriyo upari, antarā nesaṃ yojanaṃ hoti. Candassa heṭṭhimantato sūriyassa uparimantato yojanasataṃ hoti.

လမင်းသည် အောက်၌ ရှိ၍ နေမင်းသည် အထက်၌ ရှိ၏။ ထိုနှစ်ခုတို့၏ အကြား၌ ကွာဝေးသော အကွာအဝေးသည် တစ်ယူဇနာ ရှိ၏။ လမင်း၏ အောက်အစွန်းမှ နေမင်း၏ အထက်အစွန်းအထိ ယူဇနာတစ်ရာ ရှိ၏။

Cando ujukaṃ saṇikaṃ gacchati, tiriyaṃ sīghaṃ. Dvīsu passesu nakkhattatārakā gacchanti. Cando dhenu viya vacchaṃ taṃ taṃ nakkhattaṃ upasaṅkamati. Nakkhattāni pana attano ṭhānaṃ na vijahanti. Sūriyassa ujukaṃ gamanaṃ sīghaṃ, tiriyaṃ gamanaṃ dandhaṃ. So kāḷapakkhauposathato pāṭipadadivase yojanānaṃ satasahassaṃ candamaṇḍalaṃ ohāya gacchati. Atha cando lekhā viya paññāyati. Pakkhassa dutiyāya satasahassanti evaṃ yāva uposathadivasā satasahassaṃ satasahassaṃ ohāya gacchati. Atha cando anukkamena vaḍḍhitvā uposathadivase paripuṇṇo hoti. Puna pāṭipadadivase yojanānaṃ satasahassaṃ dhāvitvā gaṇhāti. Dutiyāya satasahassanti evaṃ yāva uposathadivasā satasahassaṃ satasahassaṃ dhāvitvā gaṇhāti. Atha cando anukkamena hāyitvā uposathadivase sabbaso na paññāyati. Candaṃ heṭṭhā katvā sūriyo upari hoti. Mahatiyā pātiyā khuddakabhājanaṃ viya candamaṇḍalaṃ pidhīyati. Majjhanhike gehacchāyā viya candassa chāyā na paññāyati. So chāyāya apaññāyamānāya dūre ṭhitānaṃ divā padīpo viya sayampi na paññāyati.

လမင်းသည် အဖြောင့်ခရီးကို ဖြည်းညှင်းစွာ သွား၍ ဘေးစောင်းခရီးကို လျင်မြန်စွာ သွား၏။ ဘေးနှစ်ဖက်တို့၌ နက္ခတ်ကြယ်တို့သည် သွားကြကုန်၏။ နွားမသည် နွားငယ်ထံသို့ ချဉ်းကပ်သကဲ့သို့ လမင်းသည် ထိုထိုနက္ခတ်တို့ထံသို့ ချဉ်းကပ်၏။ နက္ခတ်တို့သည်ကား မိမိတို့သွားရာအရပ်ကို စွန့်ခွာခြင်း မရှိကြကုန်။ နေမင်း၏ အဖြောင့်သွားခြင်းသည် မြန်၍ ဘေးစောင်းသွားခြင်းသည် နှေး၏။ ထိုနေမင်းသည် လကွယ်ဥပုသ်နေ့မှစ၍ လဆန်း တစ်ရက်နေ့၌ လဝန်းထက် ယူဇနာတစ်သိန်း ကျော်လွန်၍ သွား၏။ ထိုအခါ လမင်းသည် ရေးခြစ်ထားသော မျဉ်းကြောင်းကဲ့သို့ ထင်ရှား၏။ လဆန်း နှစ်ရက်နေ့၌ ယူဇနာတစ်သိန်း ကျော်လွန်၍ သွား၏၊ ဤနည်းဖြင့် လပြည့်ဥပုသ်နေ့တိုင်အောင် ယူဇနာတစ်သိန်းစီ ကျော်လွန်၍ သွား၏။ ထိုအခါ လမင်းသည် အစဉ်သဖြင့် တိုးပွားလာပြီး လပြည့်ဥပုသ်နေ့၌ ပြည့်ဝသော လဝန်း ဖြစ်လာ၏။ တစ်ဖန် လပြည့်ပြီးနောက် လဆုတ် တစ်ရက်နေ့၌ ယူဇနာတစ်သိန်း ပြေး၍ ဖမ်းယူ၏။ နှစ်ရက်နေ့၌ ယူဇနာတစ်သိန်း ပြေး၍ ဖမ်းယူ၏၊ ဤနည်းဖြင့် လကွယ်ဥပုသ်နေ့တိုင်အောင် ယူဇနာတစ်သိန်းစီ ပြေး၍ ဖမ်းယူ၏။ ထိုအခါ လမင်းသည် အစဉ်သဖြင့် ဆုတ်ယုတ်သွားပြီး လကွယ်ဥပုသ်နေ့၌ လုံးဝ မထင်ရှားတော့ပေ။ လမင်းကို အောက်၌ထား၍ နေမင်းသည် အထက်၌ ရှိ၏။ ကြီးမားသော လင်ပန်းဖြင့် ခွက်ငယ်ကို ဖုံးအုပ်ထားသကဲ့သို့ လဝန်းကို ဖုံးအုပ်ထား၏။ မွန်းတည့်ချိန်၌ အိမ်ရိပ်ကဲ့သို့ လမင်း၏ အရိပ်သည် မထင်ရှားပေ။ ထိုလမင်းသည် အရိပ်မထင်ရှားသောအခါ ဝေးကွာသော အရပ်၌ ရှိသူတို့အား နေ့အခါ၌ ထွန်းညှိထားသော ဆီမီးကဲ့သို့ မိမိကိုယ်တိုင်လည်း မထင်ရှားတော့ပေ။

Kati nesaṃ vīthiyoti ettha pana ajavīthi, nāgavīthi, govīthīti tisso vīthiyo honti. Tattha ajānaṃ udakaṃ paṭikūlaṃ hoti, hatthināgānaṃ manāpaṃ. Gunnaṃ sītuṇhasamatāya phāsu hoti. Tasmā yaṃ kālaṃ candimasūriyā ajavīthiṃ āruhanti, tadā devo ekabindumpi na vassati. Yadā nāgavīthiṃ ārohanti, tadā bhinnaṃ viya nabhaṃ paggharati. Yadā govīthiṃ ārohanti, tadā utusamatā sampajjati. Candimasūriyā chamāse sineruto bahi nikkhamanti, chamāse anto vicaranti. Te hi āsāḷhamāse sinerusamīpena vicaranti. Tato pare dve māse nikkhamitvā bahi vicarantā paṭhamakattikamāse majjhena gacchanti. Tato cakkavāḷābhimukhā gantvā tayo māse cakkavāḷasamīpena caritvā puna nikkhamitvā [Pg.52] citramāse majjhena gantvā tato dve māse sinerubhimukhā pakkhanditvā puna āsāḷhe sinerusamīpena caranti.

ထိုလမင်း နေမင်းတို့၏ သွားရာ လမ်းခရီး (ဝီထိ) သည် ဘယ်နှစ်ပါး ရှိသနည်းဟူမူ - ဤပုစ္ဆာ၌ အဇဝီထိ (ဆိတ်လမ်း)၊ နာဂဝီထိ (ဆင်လမ်း)၊ ဂေါဝီထိ (နွားလမ်း) ဟူ၍ လမ်းခရီး သုံးပါး ရှိကုန်၏။ ထိုလမ်းခရီးတို့တွင် ဆိတ်တို့အား ရေသည် စက်ဆုပ်ဖွယ် ဖြစ်၏။ ဆင်တို့အား ရေသည် နှစ်သက်ဖွယ် ဖြစ်၏။ နွားတို့အား အေးပူမျှတသောကြောင့် ရေသည် နေထိုင်ရ ချမ်းသာစေ၏။ ထို့ကြောင့် လမင်း၊ နေမင်းတို့သည် အဇဝီထိသို့ တက်ရောက်သောအခါ၌ မိုးသည် တစ်ပေါက်မျှပင် မရွာသွန်းပေ။ နာဂဝီထိသို့ တက်ရောက်သောအခါ ကောင်းကင်ကြီး ကွဲအက်နေသကဲ့သို့ မိုးသည် သည်းထန်စွာ ရွာသွန်း၏။ ဂေါဝီထိသို့ တက်ရောက်သောအခါ၌ ရာသီဥတု မျှတခြင်းသို့ ရောက်၏။ လမင်း၊ နေမင်းတို့သည် ခြောက်လပတ်လုံး မြင်းမိုရ်တောင်၏ အပြင်ဘက်သို့ ထွက်၍ သွားလာကြကုန်၏၊ ခြောက်လပတ်လုံး အတွင်းဘက်သို့ ဝင်၍ သွားလာကြကုန်၏။ ထိုလ, နေတို့သည် ဝါဆိုလ၌ မြင်းမိုရ်တောင်၏ အနီး၌ သွားလာကြ၏။ ထိုမှတစ်ဖန် နှစ်လပတ်လုံး ထွက်၍ အပြင်ဘက်၌ သွားလာကြလျက် သီတင်းကျွတ်လ၌ အလယ်လမ်း (မဇ္ဈေဝီထိ) ဖြင့် သွားလာကြ၏။ ထိုမှတစ်ဖန် စကြဝဠာဘက်သို့ ရှေးရှုလျက် သုံးလပတ်လုံး စကြဝဠာတောင်၏ အနီး၌ သွားလာပြီးလျှင် တစ်ဖန် ပြန်ထွက်၍ တန်ခူးလ၌ အလယ်လမ်းဖြင့် သွားကြ၏။ ထိုမှတစ်ဖန် နောက်ထပ် နှစ်လပတ်လုံး မြင်းမိုရ်တောင်ဘက်သို့ ရှေးရှုဝင်ရောက်ပြီးလျှင် တစ်ဖန် ဝါဆိုလ၌ မြင်းမိုရ်တောင်၏ အနီး၌ သွားလာကြကုန်၏။

Kittake ṭhāne ālokaṃ karontīti? Ekappahārena tīsu dīpesu ālokaṃ karonti. Kathaṃ? Imasmiñhi dīpe sūriyuggamanakālo pubbavidehe majjhanhiko hoti, uttarakurūsu atthaṅgamanakālo, aparagoyāne majjhimayāmo. Pubbavidehamhi uggamanakālo uttarakurūsu majjhanhiko, aparagoyāne atthaṅgamanakālo, idha majjhimayāmo. Uttarakurūsu uggamanakālo aparagoyāne majjhanhiko, idha atthaṅgamanakālo, pubbavidehe majjhimayāmo. Aparagoyānadīpe uggamanakālo idha majjhanhiko, pubbavidehe atthaṅgamanakālo, uttarakurūsu majjhimayāmoti.

မည်မျှလောက်သော အရပ်၌ အလင်းကို ပြုကုန်သနည်းဟူမူ - တစ်ပြိုင်နက်တည်းဖြင့် ကျွန်းသုံးကျွန်းတို့၌ အလင်းကို ပြုကုန်၏။ မည်သို့ ပြုသနည်းဟူမူ - ဤဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်း၌ နေထွက်သောအချိန်သည် အရှေ့ကျွန်း၌ မွန်းတည့်ချိန် ဖြစ်၏၊ မြောက်ကျွန်း၌ နေဝင်ချိန် ဖြစ်၏၊ အနောက်ကျွန်း၌ သန်းခေါင်ယံအချိန် ဖြစ်၏။ အရှေ့ကျွန်း၌ နေထွက်ချိန်ဖြစ်သောအခါ မြောက်ကျွန်း၌ မွန်းတည့်ချိန် ဖြစ်၏၊ အနောက်ကျွန်း၌ နေဝင်ချိန် ဖြစ်၏၊ ဤဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်း၌ သန်းခေါင်ယံအချိန် ဖြစ်၏။ မြောက်ကျွန်း၌ နေထွက်ချိန်ဖြစ်သောအခါ အနောက်ကျွန်း၌ မွန်းတည့်ချိန် ဖြစ်၏၊ ဤဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်း၌ နေဝင်ချိန် ဖြစ်၏၊ အရှေ့ကျွန်း၌ သန်းခေါင်ယံအချိန် ဖြစ်၏။ အနောက်ကျွန်း၌ နေထွက်ချိန်ဖြစ်သောအခါ ဤဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်း၌ မွန်းတည့်ချိန် ဖြစ်၏၊ အရှေ့ကျွန်း၌ နေဝင်ချိန် ဖြစ်၏၊ မြောက်ကျွန်း၌ သန်းခေါင်ယံအချိန် ဖြစ်၏။ ဤသို့ ဖြေကြားအပ်၏။

Nakkhattāni tārakarūpānīti kattikādinakkhattāni ceva sesatārakarūpāni ca candimasūriyehi saddhiṃyeva pāturahesuṃ. Rattindivāti tato sūriyatthaṅgamanato yāva aruṇuggamanā ratti, aruṇuggamanato yāva sūriyatthaṅgamanā divāti evaṃ rattindivā paññāyiṃsu. Atha pañcadasa rattiyo aḍḍhamāso, dve aḍḍhamāsā māsoti evaṃ māsaḍḍhamāsā paññāyiṃsu. Atha cattāro māsā utu, tayo utū saṃvaccharoti evaṃ utusaṃvaccharā paññāyiṃsu.

နက္ခတ်ကြယ်အပေါင်းတို့ဟူသည်မှာ ကတ္တိကာစသော နက္ခတ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ ကြွင်းသော ကြယ်တာရာအပေါင်းတို့သည်လည်းကောင်း လမင်း, နေမင်းတို့နှင့် အတူတကွပင် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်၏။ နေ့နှင့်ညဉ့်ဟူသည်မှာ နေဝင်သော အချိန်မှစ၍ အရုဏ်တက်သည့်တိုင်အောင်သော ကာလကို ညဉ့်ဟုလည်းကောင်း၊ အရုဏ်တက်ချိန်မှစ၍ နေဝင်သည့်တိုင်အောင်သော ကာလကို နေ့ဟုလည်းကောင်း ခေါ်ဆိုသဖြင့် နေ့နှင့်ညဉ့်တို့သည် ထင်ရှားဖြစ်လာကုန်၏။ ထိုမှတစ်ဖန် တစ်ဆယ့်ငါးရက်ကို လခွဲ (ပက္ခ) ဟုလည်းကောင်း၊ လခွဲနှစ်ခုကို တစ်လဟုလည်းကောင်း ခေါ်ဆိုသဖြင့် လခွဲနှင့် လတို့သည် ထင်ရှားဖြစ်လာကုန်၏။ ထိုမှတစ်ဖန် လေးလကို တစ်ဥတုဟုလည်းကောင်း၊ သုံးဥတုကို တစ်နှစ်ဟုလည်းကောင်း ခေါ်ဆိုသဖြင့် ဥတုနှင့် နှစ်တို့သည် ထင်ရှားဖြစ်လာကုန်၏။

122. Vaṇṇavevaṇṇatā cāti vaṇṇassa vivaṇṇabhāvo. Tesaṃ vaṇṇātimānapaccayāti tesaṃ vaṇṇaṃ ārabbha uppannaatimānapaccayā. Mānātimānajātikānanti punappunaṃ uppajjamānātimānasabhāvānaṃ. Rasāya pathaviyāti sampannarasattā rasāti laddhanāmāya pathaviyā. Anutthuniṃsūti anubhāsiṃsu. Aho rasanti aho amhākaṃ madhurarasaṃ antarahitaṃ. Aggaññaṃ akkharanti lokuppattivaṃsakathaṃ. Anusarantīti anugacchanti.

၁၂၂. အဆင်း ဖောက်ပြန်ခြင်းဟူသည် အဆင်းပုံပန်းသဏ္ဌာန် ပျက်စီးခြင်း (သို့မဟုတ် အဆင်းမလှမပ ဖြစ်ခြင်း) တည်း။ ထိုသတ္တဝါတို့၏ အဆင်းကို အလွန်အမင်း မာန်မူခြင်းကြောင့်ဟူသည် ၎င်းတို့၏ အဆင်းကို အာရုံပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ပြင်းထန်သော မာန်မာနကြောင့် ဖြစ်၏။ မကြာခဏ မာန်မူတတ်သော သဘောရှိသူတို့အားဟူသည် ထပ်ခါတလဲလဲ ဖြစ်ပေါ်တတ်သော ထောင်လွှားသော မာနသဘော ရှိသူတို့အား ဆိုလို၏။ မြေဆီလွှာ အရသာဟူသည် ပြည့်စုံလှသော အရသာရှိခြင်းကြောင့် ရသဟူသောအမည်ကို ရရှိသည့် မြေဆီလွှာတည်း။ ညည်းတွားကြကုန်၏ဟူသည် စိတ်ပျက်အားလျော့စွာ မြည်တမ်းကြကုန်၏။ အချင်းတို့ အရသာရှိလှပေစွဟူသည် ငါတို့၏ ချိုမြိန်လှသော မြေဆီလွှာ အရသာသည် ကွယ်ပျောက်လေပြီတကားဟု မြည်တမ်းကြကုန်၏။ ကမ္ဘာဦးအစ ကမ္ဘာဦးစကား (အက္ခရာ) ဟူသည် လောကဖြစ်ပေါ်လာပုံ အစဉ်အဆက်ကို ဆိုသောစကားတည်း။ အစဉ်လိုက်ကြကုန်၏ဟူသည် ထိုဖြစ်စဉ်နောက်သို့ အစဉ်တစိုက် လိုက်နာကြကုန်၏။

Bhūmipappaṭakapātubhāvādivaṇṇanā

မြေလွှာ (မြေမှို) ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာပုံ အစရှိသည်တို့ကို ပြဆိုခြင်း။

123. Evameva pāturahosīti ediso hutvā uṭṭhahi, antovāpiyaṃ udake chinne sukkhakalalapaṭalaṃ viya ca uṭṭhahi.

၁၂၃. ဤသို့လျှင် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာ၏ဟူသည် ဤသို့သော မှိုငုံကဲ့သို့သော သဘောရှိသော မြေလွှာသည် ပေါ်ထွက်လာ၏။ ရေအိုင်အတွင်း၌ ရေများ ခန်းခြောက်သွားသောအခါ ခြောက်သွေ့သော ရွှံ့ညွန်လွှာကဲ့သို့ ပေါ်ထွက်လာသကဲ့သို့ ပေါ်ပေါက်လာ၏။

124. Padālatāti ekā madhurarasā bhaddālatā. Kalambukāti nāḷikā. Ahu vata noti madhurarasā vata no padālatā ahosi. Ahāyi vata noti sā no etarahi antarahitāti.

၁၂၄. ပဒါလတာဟူသည် ချိုမြိန်သော အရသာရှိသော ကောင်းမြတ်သော နွယ်ချိုတစ်မျိုးတည်း။ ကလမ္ဗုကဟူသည် ကံစွန်းနွယ်တည်း။ ငါတို့အား ဖြစ်ပေစွတကားဟူသည် ငါတို့အား ချိုမြိန်သော အရသာရှိသော နွယ်ချိုသည် ဖြစ်ပေါ်လာလေပြီတကားဟု ဆိုလို၏။ ငါတို့အား ဆုံးရှုံးလေပြီတကားဟူသည် ထိုနွယ်ချိုသည် ယခုအခါ ငါတို့အား ကွယ်ပျောက်လေပြီတကားဟု မြည်တမ်းကြကုန်၏။

125. Akaṭṭhapākoti [Pg.53] akaṭṭheyeva bhūmibhāge uppanno. Akaṇoti nikkuṇḍako. Athusoti nitthuso. Sugandhoti dibbagandhaṃ vāyati. Taṇḍulapphaloti suparisuddhaṃ paṇḍaraṃ taṇḍulameva phalati. Pakkaṃ paṭivirūḷhanti sāyaṃ gahitaṭṭhānaṃ pāto pakkaṃ hoti, puna virūḷhaṃ paṭipākatikameva gahitaṭṭhānaṃ na paññāyati. Nāpadānaṃ paññāyatīti alāyitaṃ hutvā anūnameva paññāyati.

၁၂၅. မစိုက်ပျိုးဘဲ အလိုအလျောက် သီးမှည့်သောစပါးဟူသည် ထွန်ယက်ခြင်း မရှိဘဲ မြေ၌ အလိုလို ပေါက်ရောက်လာသော စပါးတည်း။ ဆန်ကွဲမရှိသောစပါးဟူသည် ဆန်ကွဲမပါဘဲ သန့်စင်သော ဆန်လုံးရှိသော စပါးတည်း။ ဖွဲမရှိသောစပါးဟူသည် အခွံ ဖွဲမရှိသော စပါးတည်း။ မွှေးကြိုင်သောစပါးဟူသည် နတ်တို့၏ ရနံ့ကဲ့သို့ မွှေးပျံ့သော အနံ့ရှိသော စပါးတည်း။ ဆန်လုံးသာ သီးသောစပါးဟူသည် အလွန်စင်ကြယ်ဖွေးဖွေသော ဆန်လုံးသက်သက်ကိုသာ သီးပွင့်စေခြင်းတည်း။ မှည့်ပြီးသားနေရာ၌ ပြန်လည်ပေါက်ရောက်ခြင်းဟူသည် ညချမ်းအချိန်၌ ရိတ်သိမ်းယူငင်သောနေရာသည် နံနက်ခင်းအချိန်၌ ပြန်လည်မှည့်ဝင်းလျက် ရှိ၏၊ တစ်ဖန် ပြန်လည် ပေါက်ရောက်စည်ပင်သဖြင့် မူလပကတိအတိုင်းပင် ဖြစ်နေ၍ ရိတ်သိမ်းထားသော နေရာဟူ၍ မထင်ရှားပေ။ ရိတ်သိမ်းထားသော အရာမထင်ခြင်းဟူသည် ရိတ်သိမ်းပြီးသော်လည်း ယုတ်လျော့သွားခြင်းမရှိဘဲ အပြည့်အဝပင် ပြန်လည် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်နေခြင်းကို ဆိုလို၏။

Itthipurisaliṅgādipātubhāvavaṇṇanā

မိန်းမ၊ ယောက်ျား အင်္ဂါလက္ခဏာ (လိင်) အစရှိသည်တို့ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာပုံကို ပြဆိုခြင်း။

126. Itthiyā cāti yā pubbe manussakāle itthī, tassa itthiliṅgaṃ pātubhavati, pubbe purisassa purisaliṅgaṃ. Mātugāmo nāma hi purisattabhāvaṃ labhanto anupubbena purisattapaccaye dhamme pūretvā labhati. Puriso itthattabhāvaṃ labhanto kāmesumicchācāraṃ nissāya labhati. Tadā pana pakatiyā mātugāmassa itthiliṅgaṃ, purisassa purisaliṅgaṃ pāturahosi. Upanijjhāyatanti upanijjhāyantānaṃ olokentānaṃ. Pariḷāhoti rāgapariḷāho. Seṭṭhinti chārikaṃ. Nibbuyhamānāyāti niyyamānāya.

၁၂၆. အမျိုးသမီးဟူသည်မှာ ကမ္ဘာဦးမတိုင်မီ ရှေးဘဝလူဖြစ်စဉ်က အမျိုးသမီးဖြစ်ခဲ့ဖူးသော သတ္တဝါအား အမျိုးသမီးအင်္ဂါ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်ပြီး၊ ရှေးက အမျိုးသားဖြစ်ခဲ့ဖူးသူအား အမျိုးသားအင်္ဂါ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ စင်စစ် အမျိုးသမီးသည် ယောက်ျားအဖြစ်ကို ရရှိလိုပါက ယောက်ျားဖြစ်ကြောင်း တရားများကို အစဉ်အတိုင်း ဖြည့်ကျင့်၍ ရရှိနိုင်သည်။ ယောက်ျားသည် အမျိုးသမီးအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိပါက ကာမေသုမိစ္ဆာစာရကံကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ရသည်။ ထိုကမ္ဘာဦးအခါ၌မူကား ပကတိအတိုင်းပင် အမျိုးသမီးအား အမျိုးသမီးအင်္ဂါ၊ အမျိုးသားအား အမျိုးသားအင်္ဂါများ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာ၏။ 'စူးစိုက်ကြည့်ရှုကြကုန်သော' ဟူသည်မှာ ကပ်၍ စူးစိုက်ကြည့်ရှုကြသူများ သို့မဟုတ် တစိန်းစိန်း စောင့်ကြည့်ကြသူများကို ဆိုလိုသည်။ 'ပူပန်ခြင်း' ဟူသည်မှာ ရာဂကြောင့် ဖြစ်သော ပူပန်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ပြာ' (သေဋ္ဌိ) ဟူသည်မှာ ပြာကို ဆိုသည်။ 'နှင်ထုတ်အပ်သည်ရှိသော်' (နိဗ္ဗုယှမာနာယ) ဟူသည်မှာ အပြင်သို့ နှင်ထုတ် ဆောင်ယူသွားခြင်းခံရသည်ရှိသော်ဟု ဆိုလိုသည်။

127. Adhammasammatanti taṃ paṃsukhipanādi adhammoti sammataṃ. Tadetarahi dhammasammatanti taṃ idāni dhammoti sammataṃ, dhammoti taṃ gahetvā vicaranti. Tathā hi ekaccesu jānapadesu kalahaṃ kurumānā itthiyo ‘‘tvaṃ kasmā kathesi? Yā gomayapiṇḍamattampi nālatthā’’ti vadanti. Pātabyatanti sevitabbataṃ. Sannidhikārakanti sannidhiṃ katvā. Apadānaṃ paññāyitthāti chinnaṭṭhānaṃ ūnameva hutvā paññāyittha. Saṇḍasaṇḍāti ekekasmiṃ ṭhāne kalāpabandhā viya gumbagumbā hutvā.

၁၂၇. 'မတရားဟု သမုတ်အပ်သော' ဟူသည်မှာ ထိုကမ္ဘာဦးအခါက မြေမှုန့်ပစ်ပေါက်ခြင်း စသည်ကို မတရားသောအမှု (အဓမ္မ) ဟု သမုတ်ခဲ့ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ယခုအခါ တရားဟု သမုတ်အပ်သော' ဟူသည်မှာ ယခုအခါ၌မူ ထိုမြေမှုန့်ပစ်ခြင်း စသည်ကိုပင် မင်္ဂလာတရား (ဓလေ့ထုံးတမ်း) ဟု သမုတ်အပ်၏၊ ထိုမြေမှုန့်ပစ်ခြင်းစသည်ကိုပင် တရားအဖြစ် လက်ခံလျက် လှည့်လည်ပြုလုပ်ကြကုန်၏။ စင်စစ် ထိုအကြောင်းကြောင့်ပင် အချို့သော ဇနပုဒ်တို့၌ ရန်ဖြစ်ငြင်းခုံကြသော အမျိုးသမီးတို့သည် 'နင်သည် (မင်္ဂလာဆောင်စဉ်က) နွားချေးခဲမျှဖြင့် ပစ်ပေါက်ခြင်းကိုပင် မရခဲ့ဘဲ အဘယ်ကြောင့် စကားပြောနေသနည်း' ဟု ပြောဆိုကြကုန်၏။ 'ပါတဗျတံ' ဟူသည်မှာ မှီဝဲအပ်သည်၏ အဖြစ်ကို ဆိုလိုသည်။ 'သိုမှီးခြင်းကို ပြုလုပ်၍' (သန္နိဓိကာရကံ) ဟူသည်မှာ သိုမှီးသိမ်းဆည်းမှုကို ပြုလုပ်၍ ဖြစ်သည်။ 'အပြတ်အတောက် ထင်ရှား၏' ဟူသည်မှာ စပါးရိတ်ပြီးသော ဖြတ်ရာနေရာ၌ ယုတ်လျော့သွားသည်သာ ထင်ရှားပေါ်လွင်လာခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'အစုလိုက်အစုလိုက်' (သဏ္ဍသဏ္ဍာ) ဟူသည်မှာ တစ်နေရာစီတွင် အစုအဖွဲ့များကဲ့သို့ ခြုံနွယ်တောများသဖွယ် အစုလိုက်အအုပ်လိုက် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကို ဆိုသည်။

128. Mariyādaṃ ṭhapeyyāmāti sīmaṃ ṭhapeyyāma. Yatra hi nāmāti yo hi nāma. Pāṇinā pahariṃsūti tayo vāre vacanaṃ agaṇhantaṃ pāṇinā pahariṃsu. Tadagge khoti taṃ aggaṃ katvā.

၁၂၈. 'နယ်နိမိတ်သတ်မှတ်ကြကုန်အံ့' ဟူသည်မှာ လယ်မြေအပိုင်းအခြားကို သတ်မှတ်ကြကုန်အံ့ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ယတြ ဟိ နာမ' ဟူသည်မှာ 'အကြင်သူမည်သည်ကား' ဟု ဆိုလိုသည်။ 'လက်ဖြင့် ရိုက်ပုတ်ကြကုန်၏' ဟူသည်မှာ သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် ပြောဆိုဆုံးမသောစကားကို မနာယူသောသူအား လက်ဖြင့် ရိုက်ပုတ်ကြခြင်းကို ဆိုသည်။ 'ထိုအခါမှစ၍' (တဒဂ္ဂေ) ဟူသည်မှာ ထိုသို့ သူတစ်ပါးဝေစုဖြစ်သော သလေးစပါးကို ခိုးယူခြင်းကို အစပြု၍ဟု ဆိုလိုသည်။

Mahāsammatarājavaṇṇanā

မဟာသမ္မတမင်းကို ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းချက်။

130. Khīyitabbaṃ khīyeyyāti pakāsetabbaṃ pakāseyya khipitabbaṃ khipeyya, hāretabbaṃ hāreyyāti vuttaṃ hoti. Yo nesaṃ sattoti yo [Pg.54] tesaṃ satto. Ko pana soti? Amhākaṃ bodhisatto. Sālīnaṃ bhāgaṃ anupadassāmāti mayaṃ ekekassa khettato ambaṇambaṇaṃ āharitvā tuyhaṃ sālibhāgaṃ dassāma, tayā kiñci kammaṃ na kātabbaṃ, tvaṃ amhākaṃ jeṭṭhakaṭṭhāne tiṭṭhāti.

၁၃၀. 'အပြစ်ပြထိုက်သူကို အပြစ်ပြရာ၏' ဟူသည်မှာ အပြစ်ကို ထင်ရှားစွာ ဖော်ထုတ်ပြသထိုက်သူအား ထင်ရှားစွာ ဖော်ထုတ်ပြသရာ၏၊ ကဲ့ရဲ့ရှုတ်ချထိုက်သူကို ကဲ့ရဲ့ရှုတ်ချရာ၏၊ နှင်ထုတ်ထိုက်သူကို နှင်ထုတ်ရာ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ထိုသတ္တဝါတို့တွင် အကြင်သတ္တဝါသည်' ဟူသည်မှာ ထိုကမ္ဘာဦးဖြစ် သတ္တဝါတို့တွင် လွန်ကဲသော အဆင်းစသော ဂုဏ်တို့နှင့် ပြည့်စုံသော သတ္တဝါကို ဆိုသည်။ ထိုသူသည် အဘယ်သူနည်းဟု မေးသော် ငါတို့၏ ဘုရားအလောင်းတော် ဖြစ်သည်။ 'သလေးစပါးဝေစုကို ပေးကြကုန်အံ့' ဟူသည်မှာ 'ငါတို့သည် တစ်ဦးချင်းစီ၏ လယ်မြေမှ တစ်အမ္ဗဏစီ (စပါးတင်းအနည်းငယ်စီ) ယူဆောင်၍ သင့်အား သလေးစပါးဝေစု ပေးကြကုန်အံ့၊ သင့်အနေဖြင့် မည်သည့်လယ်ယာလုပ်ငန်းကိုမျှ လုပ်ဆောင်ရန် မလိုပါ၊ သင်သည် ငါတို့၏ အကြီးအကဲအရာ၊ အမြတ်ဆုံးအရာ၌ တည်နေပါလော့' ဟု ဆိုကြကုန်၏။

131. Akkharaṃ upanibbattanti saṅkhā samaññā paññatti vohāro uppanno. Khattiyo khattiyotveva dutiyaṃ akkharanti na kevalaṃ akkharameva, te panassa khettasāmino tīhi saṅkhehi abhisekampi akaṃsu. Rañjetīti sukheti pineti. Aggaññenāti agganti ñātena, agge vā ñātena lokuppattisamaye uppannena abhinibbatti ahosīti.

၁၃၁. 'အမည်စကား ဖြစ်ပေါ်လာ၏' ဟူသည်မှာ အမည်၊ သမညာ၊ ပညတ်၊ ဝေါဟာရများ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ခတ္တိယ ခတ္တိယဟူ၍ ဒုတိယအမည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏' ဟူသည်မှာ သက်သက် အမည်နာမပညတ်မျှကိုသာ ပြုလုပ်ခဲ့ခြင်းမဟုတ်ဘဲ ထိုကမ္ဘာဦးသူတို့သည် ထိုသူအား 'လယ်ယာမြေတို့၏ အရှင်ဖြစ်ပေ၏' ဟု သတ်မှတ်ကာ မင်းမျိုး၊ ပုဏ္ဏား၊ သူကြွယ် သို့မဟုတ် ရွာ၊ နိဂုံး၊ ဇနပုဒ်သား သုံးစုသောသူတို့၏ ခရုသင်းသုံးလုံးဖြင့် အဘိသိက်သွန်းခြင်းကိုလည်း ပြုလုပ်ခဲ့ကြကုန်၏။ 'နှစ်သက်စေတတ်၏' (ရဉ္ဇေတိ) ဟူသည်မှာ ချမ်းသာစေတတ်၏၊ နှစ်သက်စေတတ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ 'အမြတ်ဆုံးဟု သိအပ်သောအားဖြင့်' (အဂ္ဂညေန) ဟူသည်မှာ အမြတ်ဆုံးဟု အများသိကြသော သို့မဟုတ် လောကဦးဦး၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော အမည်ပညတ်အားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်သည်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြစ်သည်။

Brāhmaṇamaṇḍalādivaṇṇanā

ဗြာဟ္မဏအနွယ်အစရှိသည်တို့ကို ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းချက်။

132. Vītaṅgārā vītadhūmāti pacitvā khāditabbābhāvato vigatadhūmaṅgārā. Pannamusalāti koṭṭetvā pacitabbābhāvato patitamusalā. Ghāsamesamānāti bhikkhācariyavasena yāgubhattaṃ pariyesantā. Tamenaṃ manussā disvāti te ete manussā passitvā. Anabhisambhuṇamānāti asahamānā asakkontā. Ganthe karontāti tayo vede abhisaṅkharontā ceva vācentā ca. Acchantīti vasanti, ‘‘acchentī’’tipi pāṭho. Esevattho. Hīnasammatanti ‘‘mante dhārenti mante vācentī’’ti kho, vāseṭṭha, idaṃ tena samayena hīnasammataṃ. Tadetarahi seṭṭhasammatanti taṃ idāni ‘‘ettake mante dhārenti ettake mante vācentī’’ti seṭṭhasammataṃ jātaṃ. Brāhmaṇamaṇḍalassāti brāhmaṇagaṇassa.

၁၃၂. 'မီးကျီးမရှိ မီးခိုးမရှိကြကုန်' ဟူသည်မှာ ချက်ပြုတ်စားသောက်ဖွယ် မရှိသောကြောင့် ကင်းစင်သော မီးခိုး မီးကျီး ရှိကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ကျည်ပွေ့ ချထားကြကုန်၏' ဟူသည်မှာ စပါးထောင်း၍ ချက်ပြုတ်စရာ မရှိသောကြောင့် ချထားအပ်သော ကျည်ပွေ့ ရှိကုန်၏။ 'အစာကို ရှာဖွေကြကုန်သော' ဟူသည်မှာ ဆွမ်းခံလှည့်လည်ခြင်းဖြင့် ယာဂု ဆွမ်းခဲဖွယ်တို့ကို ရှာဖွေကြကုန်သည်ဖြစ်၍။ 'ထိုသူတို့ကို လူတို့ မြင်ကြကုန်သော်' ဟူသည်မှာ တောကျောင်း၌ ဈာန်ပွားများနေသော ထိုရသေ့တို့ကို လူတို့က မြင်တွေ့ရသော်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'မတတ်နိုင်ကြကုန်သည်ဖြစ်၍' ဟူသည်မှာ ဈာန်တရားကို မပွားများနိုင်၊ မစွမ်းဆောင်နိုင်ကြသဖြင့်။ 'ကျမ်းဂန်တို့ကို ပြုစုကြကုန်၏' ဟူသည်မှာ ဗေဒင်သုံးပုံကို ပြုစုစီရင်ကြကုန်သည်လည်းကောင်း၊ သင်ကြားပို့ချပေးကြကုန်သည်လည်းကောင်း ဖြစ်၍။ 'နေကြကုန်၏' (အစ္ဆန္တိ) ဟူသည်မှာ နေထိုင်ကြကုန်၏။ 'အစ္ဆေန္တိ' ဟူသော စာဖတ်နည်းလည်း ရှိပြီး အနက်မှာ အတူတူပင် ဖြစ်သည်။ 'ယုတ်ညံ့သည်ဟု သမုတ်အပ်၏' ဟူသည်မှာ 'ဝါသေဋ္ဌ၊ ထိုခေတ်အခါက ဗေဒင်တို့ကို ဆောင်ကြကုန်၏၊ သင်ကြားပို့ချကြကုန်၏ဟူ၍ ထိုဗေဒင်ဆောင်ခြင်း ပို့ချခြင်းကို ယုတ်ညံ့သောအမှုဟု သမုတ်ခဲ့ကြကုန်၏'။ 'ယခုအခါ အမြတ်ဆုံးဟု သမုတ်အပ်၏' ဟူသည်မှာ ယခုအခါ၌မူ ထိုဗေဒင်ကျမ်းဂန်တို့ကို ဆောင်ခြင်း ပို့ချခြင်းကိုပင် 'ဤမျှလောက်သော ဗေဒင်တို့ကို ဆောင်ကြကုန်၏၊ ဤမျှလောက်သော ဗေဒင်တို့ကို ရွတ်ဖတ်ပို့ချကြကုန်၏' ဟု အမြတ်ဆုံးဟု သမုတ်ကြကုန်၏။ 'ဗြာဟ္မဏမဏ္ဍလ' ဟူသည်မှာ ပုဏ္ဏားအစုအပေါင်းကို ဆိုလိုသည်။

133. Methunaṃ dhammaṃ samādāyāti methunadhammaṃ samādiyitvā. Visukammante payojesunti gorakkha vāṇijakammādike vissute uggate kammante payojesuṃ.

၁၃၃. 'မေထုန်အကျင့်ကို ဆောက်တည်၍' ဟူသည်မှာ ရာဂနှိပ်စက်သဖြင့် တူညီသောအကျင့်ရှိကြကုန်သော သူနှစ်ဦးတို့၏ အကျင့်ကို ဆောက်တည်ကျင့်သုံး၍။ 'အမျိုးမျိုးသော လုပ်ငန်းများကို လုပ်ဆောင်ကြကုန်၏' (ဝိသူကမ္မန္တေ ပယောဇေသုံ) ဟူသည်မှာ နွားကျောင်းခြင်း၊ ကုန်သွယ်ခြင်း အစရှိသော ထင်ရှားကျော်စောသော အမှုကိစ္စလုပ်ငန်းတို့ကို ယှဉ်စပ်လုပ်ကိုင်ကြကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။

134. Suddā suddāti tena luddācārakammakhuddācārakammunā suddaṃ suddaṃ lahuṃ lahuṃ kucchitaṃ gacchanti, vinassantīti attho. Ahu khoti hoti kho.

၁၃၄. 'သုဒ္ဒါ သုဒ္ဒါ' ဟူသည်မှာ ထိုသူတစ်ပါးအား ညှဉ်းဆဲခြင်းစသော ကြမ်းကြုတ်သောအမှု၊ ယုတ်ညံ့သောအမှုတို့ဖြင့် လျင်မြန်စွာပင် စက်ဆုပ်ရွံရှာဖွယ်အဖြစ်သို့ ရောက်ရှိကြကုန်၏၊ ပျက်စီးကြကုန်၏ ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြစ်သည်။ 'အဟု ခေါ' ဟူသည်မှာ 'ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်သာတည်း' (ဟောတိ ခေါ) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

135. Sakaṃ [Pg.55] dhammaṃ garahamānoti na setacchattaṃ ussāpanamattena sujjhituṃ sakkāti evaṃ attano khattiyadhammaṃ nindamāno. Esa nayo sabbattha. ‘‘Imehi kho, vāseṭṭha, catūhi maṇḍalehī’’ti iminā imaṃ dasseti ‘‘samaṇamaṇḍalaṃ nāma visuṃ natthi, yasmā pana na sakkā jātiyā sujjhituṃ, attano attano sammāpaṭipattiyā visuddhi hoti. Tasmā imehi catūhi maṇḍalehi samaṇamaṇḍalassa abhinibbatti hoti. Imāni maṇḍalāni samaṇamaṇḍalaṃ anuvattanti, anuvattantāni ca dhammeneva anuvattanti, no adhammena. Samaṇamaṇḍalañhi āgamma sammāpaṭipattiṃ pūretvā suddhiṃ pāpuṇantī’’ti.

၁၃၅. 'မိမိ၏ တရားကို ကဲ့ရဲ့ရှုတ်ချလျက်' (သကံ ဓမ္မံ ဂရဟမာနော) ဟူသည်မှာ 'ထီးဖြူဆောင်းကာမျှဖြင့် ကိလေသာမှ မစင်ကြယ်နိုင်' ဟူ၍ မိမိ၏ မင်းကျင့်တရားကို ကဲ့ရဲ့ရှုတ်ချခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ခပ်သိမ်းသောနေရာတို့၌ ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ 'ဝါသေဋ္ဌ၊ ဤသို့သော အနွယ်လေးမျိုးတို့ဖြင့်' ဟူသော စကားဖြင့် ဤအနက်ကို ပြသ၏— 'ရဟန်းအနွယ် (သာမဏမဏ္ဍလ) ဟူ၍ သီးခြားမရှိပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဇာတ်အားဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ အမျိုးအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း စင်ကြယ်ခြင်းငှာ မတတ်နိုင်၊ မိမိ၏ ကောင်းသော ကျင့်ဝတ် (သမ္မာပဋိပတ်) ဖြင့်သာလျှင် စင်ကြယ်ခြင်း ဖြစ်ရ၏။ ထို့ကြောင့် ဤအနွယ်လေးမျိုးတို့မှပင် ရဟန်းအနွယ် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤအနွယ်အစုအဝေးတို့သည် ရဟန်းအနွယ်သို့ အစဉ်လိုက်ကုန်၏။ အစဉ်လိုက်ကုန်သော်လည်း တရားသဖြင့်သာ အစဉ်လိုက်ကုန်၏၊ မတရားသဖြင့် အစဉ်မလိုက်ကုန်။ စင်စစ် ရဟန်းအနွယ်ကို အမှီပြု၍ သမ္မာပဋိပတ်ကို ပြည့်စုံစေလျက် စင်ကြယ်ခြင်းသို့ ရောက်ကြကုန်၏' ဟူသော အနက်ကို ပြသခြင်း ဖြစ်သည်။

Duccaritādikathāvaṇṇanā

ဒုစရိုက်တရားအစရှိသည်တို့ကို ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းချက်။

136. Idāni yathājātiyā na sakkā sujjhituṃ, sammāpaṭipattiyāva sujjhanti, tamatthaṃ pākaṭaṃ karonto khattiyopi kho, vāseṭṭhāti desanaṃ ārabhi. Tattha micchādiṭṭhikammasamādānahetūti micchādiṭṭhivasena samādinnakammahetu, micchādiṭṭhikammassa vā samādānahetu.

၁၃၆. ယခုအခါ၌ အမျိုးဇာတ်အားဖြင့် စင်ကြယ်ခြင်းငှာ မတတ်နိုင်၊ ကောင်းသော ကျင့်ဝတ် (သမ္မာပဋိပတ်) ဖြင့်သာလျှင် စင်ကြယ်ကြကုန်၏ဟူသော ထိုအနက်ကို ထင်ရှားစေလိုသဖြင့် 'ဝါသေဋ္ဌ၊ မင်းမျိုးသော်လည်းကောင်း' အစရှိသော ဒေသနာတော်ကို စတင်ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ ထိုဒေသနာ၌ 'မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကမ္မသမာဒါနဟေတု' ဟူသည်မှာ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိအားဖြင့် ဆောက်တည်အပ်သော ကံတည်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် သော်လည်းကောင်း၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကံကို ဆောက်တည်ခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

137. Dvayakārīti kālena kusalaṃ karoti, kālena akusalanti evaṃ ubhayakārī. Sukhadukkhappaṭisaṃvedī hotīti ekakkhaṇe ubhayavipākadānaṭṭhānaṃ nāma natthi. Yena pana akusalaṃ bahuṃ kataṃ hoti, kusalaṃ mandaṃ, so taṃ kusalaṃ nissāya khattiyakule vā brāhmaṇakule vā nibbattati. Atha naṃ akusalakammaṃ kāṇampi karoti khujjampi pīṭhasappimpi. So rajjassa vā anaraho hoti, abhisittakāle vā evaṃbhūto bhoge paribhuñjituṃ na sakkoti. Aparassa maraṇakāle dve balavamallā viya te dvepi kusalākusalakammāni upaṭṭhahanti. Tesu akusalaṃ balavataraṃ hoti, taṃ kusalaṃ paṭibāhitvā tiracchānayoniyaṃ nibbattāpeti. Kusalakammampi pavattivedanīyaṃ hoti. Tamenaṃ maṅgalahatthiṃ vā karonti maṅgalaassaṃ vā maṅgalausabhaṃ vā. So sampattiṃ anubhavati. Idaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘sukhadukkhappaṭisaṃvedī hotī’’ti.

၁၃၇. 'နှစ်ပါးစုံကို ပြုသူ' (ဒွယကာရီ) ဟူသည်မှာ ရံခါ ကုသိုလ်ကို ပြုလုပ်၍ ရံခါ အကုသိုလ်ကို ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် ကုသိုလ် အကုသိုလ် နှစ်ပါးလုံးကို ပြုလေ့ရှိသူကို ဆိုလိုသည်။ 'ချမ်းသာ ဆင်းရဲ နှစ်မျိုးလုံးကို ခံစားရသူဖြစ်၏' ဟူသည်မှာ တစ်ပြိုင်နက်တည်းသော ခဏ၌ ကုသိုလ် အကုသိုလ် နှစ်ပါးစုံ၏ အကျိုးကို တစ်ပြိုင်နက် ပေးခြင်းမည်သည် မရှိပေ။ အကြင်သူသည် အကုသိုလ်ကို များစွာ ပြုလုပ်ခဲ့ပြီး ကုသိုလ်ကို နည်းပါးစွာ ပြုလုပ်ခဲ့ပါက ထိုသူသည် ထိုကုသိုလ်ကံကို အမှီပြု၍ မင်းမျိုး၌လည်းကောင်း၊ ပုဏ္ဏားမျိုး၌လည်းကောင်း ဖြစ်လာတတ်၏။ သို့သော်လည်း ထိုသူ့ကို ထိုအကုသိုလ်ကံက မျက်စိကန်းသူ၊ ကုန်းသူ၊ သို့မဟုတ် ခြေဆွံ့လက်ဆွံ့သူ ဖြစ်စေတတ်၏။ ထိုသို့ ချို့တဲ့သူသည် မင်းအဖြစ်ကို ရယူရန် မထိုက်တန်ပေ။ သို့မဟုတ် အဘိသိက်သွန်းပြီးမှ ထိုသို့ ချို့တဲ့သွားပါကလည်း မင်းစည်းစိမ်တို့ကို ခံစားခြင်းငှာ မတတ်နိုင်ပေ။ အခြားသောသူအား သေခါနီးကာလ၌ အားကြီးသော လက်ပန်းသည် နှစ်ဦးကဲ့သို့ ကုသိုလ်ကံနှင့် အကုသိုလ်ကံ နှစ်ပါးစုံ ထင်ရှားလာတတ်ကုန်၏။ ထိုကံနှစ်ပါးတို့တွင် အကုသိုလ်ကံက ပို၍ အားကြီးပါက ထိုအကုသိုလ်ကံသည် ကုသိုလ်ကံကို တားမြစ်၍ တိရစ္ဆာန်ဘုံ၌ ဖြစ်စေတတ်၏။ သို့ရာတွင် ထိုကုသိုလ်ကံသည်လည်း ပဝတ္တိအခါ၌ ခံစားအပ်သော အကျိုးကို ပေးတတ်သဖြင့် ထိုတိရစ္ဆာန်ဘုံ၌ ဖြစ်သော သတ္တဝါကို မင်္ဂလာဆင်တော်၊ မင်္ဂလာမြင်းတော် သို့မဟုတ် မင်္ဂလာနွားလားဥသဘ ဖြစ်စေတတ်၏၊ ထိုသတ္တဝါသည် ထိုတိရစ္ဆာန်စည်းစိမ်ကို ခံစားရ၏။ ဤသို့ အကျိုးပေးပုံကို ရည်ရွယ်၍ မြတ်စွာဘုရားက 'ချမ်းသာ ဆင်းရဲ နှစ်မျိုးလုံးကို ခံစားရသူဖြစ်၏' ဟု ဟောတော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

Bodhipakkhiyabhāvanāvaṇṇanā

ဗောဓိပက္ခိယတရားပွားများခြင်းကို ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းချက်။

138. Sattannaṃ bodhipakkhiyānanti ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’ti ādikoṭṭhāsavasena sattannaṃ, paṭipāṭiyā pana sattatiṃsāya bodhipakkhiyānaṃ dhammānaṃ[Pg.56]. Bhāvanamanvāyāti bhāvanaṃ anugantvā, paṭipajjitvāti attho. Parinibbāyatīti kilesaparinibbānena parinibbāyati. Iti bhagavā cattāro vaṇṇe dassetvā vinivattetvā paṭividdhacatusaccaṃ khīṇāsavameva devamanussesu seṭṭhaṃ katvā dassesi.

၁၃၈. စတ္တန္နံ ဗောဓိပက္ခိယာနံ ဟူသည်မှာ 'စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ' အစရှိသော အစု၏အစွမ်းဖြင့် ခုနစ်ပါးသော၊ အစဉ်အတိုင်းအားဖြင့်မူ သုံးဆယ်ခုနစ်ပါးသော ဗောဓိပက္ခိယတရားတို့၏ (ပွားများခြင်းကို ဆိုလိုသည်)။ 'ဘာဝနမနွာယာတိ' ဟူသည်မှာ ပွားများခြင်းသို့ အစဉ်တစိုက်ရောက်၍ ကျင့်ကြံခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ပရိနိဗ္ဗာယတိ' ဟူသည်မှာ ကိလေသာငြိမ်းခြင်းဖြင့် ငြိမ်းအေး၏။ ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် (ခတ္တိယစသော) အမျိုးလေးပါးတို့ကို ထင်ရှားပြသကာ (ထိုအမျိုးဇာတ်တို့ကို) နစ်မြုပ်စေ၍ (ပယ်ဖျောက်၍)၊ သစ္စာလေးပါးကို ထိုးထွင်းသိမြင်ပြီးသော ရဟန္တာအရှင်မြတ်ကိုသာလျှင် နတ်, လူတို့တွင် အမြတ်ဆုံးဖြစ်စေ၍ ပြသတော်မူသည်။

140. Idāni tamevatthaṃ lokasammatassa brahmunopi vacanadassanānusārena daḷhaṃ katvā dassento imesañhi vāseṭṭha catunnaṃ vaṇṇānantiādimāha. ‘‘Brahmunāpesā’’tiādi ambaṭṭhasutte vitthāritaṃ. Iti bhagavā ettakena iminā kathāmaggena seṭṭhacchedakavādameva dassetvā suttantaṃ vinivattetvā arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi. Attamanā vāseṭṭhabhāradvājāti vāseṭṭhabhāradvāja sāmaṇerāpi hi sakamanā tuṭṭhamanā ‘‘sādhu, sādhū’’ti bhagavato bhāsitaṃ abhinandiṃsu. Idameva suttantaṃ āvajjantā anumajjantā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇiṃsūti.

၁၄၀. ယခုအခါ ထိုအနက်ကိုပင် လောကသမုတိဗြဟ္မာ၏ စကားအစဉ်ကို လျှောက်ထားခြင်းအားဖြင့် ခိုင်မြဲစေလျက် ပြသတော်မူလိုသဖြင့် 'ဣမေသဉှိ ဝါသေဋ္ဌ စတုန္နံ ဝဏ္ဏာနံ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ 'ဗြဟ္မုနာပေသာ' စသည်ကို အမ္ဗဋ္ဌသုတ်၌ အကျယ်ပြသခဲ့ပြီ။ ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် ဤမျှလောက်သော ဒေသနာလမ်းစဉ်ဖြင့် အမျိုးဇာတ်ကို အမြတ်ပြု၍ ပြောဆိုသောဝါဒကို ဖြတ်တောက်တတ်သော စကားကိုသာ ပြသတော်မူပြီးလျှင်၊ ရှေးဦး၌ လောကီဓမ္မကို ပြခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သော အဂ္ဂညသုတ်ကို လောကီဓမ္မမှ နစ်မြုပ်စေ၍ (ထုတ်နုတ်၍) အရဟတ္တဖိုလ်ကို အထွတ်တင်လျက် ဒေသနာတော်ကို ပြီးဆုံးစေတော်မူသည်။ 'အတ္တမနာ ဝါသေဋ္ဌဘာရဒွါဇာ' ဟူသည်မှာ ဝါသေဋ္ဌနှင့် ဘာရဒွါဇ သာမဏေတို့သည်လည်း မိမိတို့၏ စိတ်အလိုရှိသည်ဖြစ်၍ နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်သော စိတ်ရှိကြကုန်သည်ဖြစ်၍ 'သာဓု သာဓု' ဟု မြတ်စွာဘုရား၏ ဟောကြားချက်ကို အလွန်နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်ကြကုန်ပြီ။ ထိုသာမဏေတို့သည် ဤအဂ္ဂညသုတ်ကိုပင် ဖန်တလဲလဲ ဆင်ခြင်သုံးသပ်လျက် ပဋိသမ္ဘိဒါတို့နှင့်တကွ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်တော်မူကြလေကုန်သတည်း။

Sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya

သုမင်္ဂလဝိလာသိနီအမည်ရှိသော ဒီဃနိကာယ်အဋ္ဌကထာ၌

Aggaññasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

အဂ္ဂညသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။

5. Sampasādanīyasuttavaṇṇanā

၅. သမ္ပသာဒနီယသုတ်အဖွင့်

Sāriputtasīhanādavaṇṇanā

သာရိပုတ္တသီဟနာဒအဖွင့်

141. Evaṃ [Pg.57] me sutanti sampasādanīyasuttaṃ. Tatrāyamanuttānapadavaṇṇanā – nāḷandāyanti nāḷandāti evaṃnāmake nagare, taṃ nagaraṃ gocaragāmaṃ katvā. Pāvārikambavaneti dussapāvārikaseṭṭhino ambavane. Taṃ kira tassa uyyānaṃ ahosi. So bhagavato dhammadesanaṃ sutvā bhagavati pasanno tasmiṃ uyyāne kuṭileṇamaṇḍapādipaṭimaṇḍitaṃ bhagavato vihāraṃ katvā niyyātesi. So vihāro jīvakambavanaṃ viya ‘‘pāvārikambavana’’ntveva saṅkhyaṃ gato, tasmiṃ pāvārikambavane viharatīti attho. Bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘evaṃpasanno ahaṃ, bhante, bhagavatī’’ti. Kasmā evaṃ avoca? Attano uppannasomanassapavedanatthaṃ.

၁၄၁. 'ဧဝံ မေ သုတံ' အစရှိသည်ကား သမ္ပသာဒနီယသုတ် ဖြစ်သည်။ ထိုသုတ်၌ မထင်ရှားသော စကားလုံးတို့၏ အဖွင့်ကား အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည် - 'နာဠန္ဒာယံ' ဟူသည်မှာ နာဠန္ဒာအမည်ရှိသော မြို့၌ ထိုမြို့ကို ဆွမ်းခံရာရွာပြု၍ ဟူလိုသည်။ 'ပါဝါရိကမ္ဗဝနေ' ဟူသည်မှာ ဒုဿပါဝါရိက (ပုဆိုးကုန်သည်) သူဌေး၏ သရက်တော၌ ဟူလိုသည်။ ထိုသရက်တောသည် ထိုသူဌေး၏ ဥယျာဉ် ဖြစ်သည်ဟူ၏။ ထိုသူဌေးသည် မြတ်စွာဘုရား၏ တရားဒေသနာကို ကြားနာရ၍ ကြည်ညိုသဖြင့် ထိုဥယျာဉ်၌ ကုဋီ, ဂူလိုဏ်, မဏ္ဍပ် စသည်တို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော ကျောင်းတိုက်ကို မြတ်စွာဘုရားအား ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းခဲ့သည်။ ထိုကျောင်းတော်သည် ဇီဝက၏ သရက်ဥယျာဉ်ကဲ့သို့ပင် 'ပါဝါရိကသရက်တော' ဟူ၍သာ ခေါ်ဝေါ်ခြင်းသို့ ရောက်၏။ ထိုပါဝါရိကသရက်တော၌ သီတင်းသုံးတော်မူသည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'မြတ်စွာဘုရားအား ဤသို့ လျှောက်ထား၏ - အရှင်ဘုရား၊ အကျွန်ုပ်သည် မြတ်စွာဘုရား၌ ဤသို့ ကြည်ညိုပါသည်' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဤသို့ လျှောက်ထားသနည်း? မိမိသန္တာန်၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော သောမနဿဝေဒနာကို ကြားလျှောက်လိုသောကြောင့် ဖြစ်သည်။

Tatrāyamanupubbikathā – thero kira taṃdivasaṃ kālasseva sarīrappaṭijagganaṃ katvā sunivatthanivāsano pattacīvaramādāya pāsādikehi abhikkantādīhi devamanussānaṃ pasādaṃ āvahanto nāḷandavāsīnaṃ hitasukhamanubrūhayanto piṇḍāya pavisitvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto vihāraṃ gantvā satthu vattaṃ dassetvā satthari gandhakuṭiṃ paviṭṭhe satthāraṃ vanditvā attano divāṭṭhānaṃ agamāsi. Tattha saddhivihārikantevāsikesu vattaṃ dassetvā paṭikkantesu divāṭṭhānaṃ sammajjitvā cammakkhaṇḍaṃ paññapetvā udakatumbato udakena hatthapāde sītale katvā tisandhipallaṅkaṃ ābhujitvā kālaparicchedaṃ katvā phalasamāpattiṃ samāpajji.

ထိုအရာ၌ အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်သော စကားကား ဤသို့တည်း - ထိုနေ့၌ အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်သည် စောစောကပင် ကိုယ်တော်ကို သုတ်သင်ခြင်း (ကိုယ်လက်သန့်စင်ခြင်း) ကို ပြုတော်မူ၍ သင်းပိုင်ကို ကောင်းစွာဝတ်ရုံလျက် သပိတ်, သင်္ကန်းကို ယူဆောင်ကာ ကြည်ညိုဖွယ်ရှိသော ရှေ့သို့တက်ခြင်း စသည်တို့ဖြင့် နတ်, လူတို့၏ ကြည်ညိုခြင်းကို ဆောင်လျက်၊ နာဠန္ဒာမြို့သူ မြို့သားတို့၏ စီးပွားချမ်းသာကို တိုးပွားစေလျက် ဆွမ်းခံဝင်တော်မူသည်။ ဆွမ်းဘုဉ်းပေးပြီးနောက် ဆွမ်းခံရာမှ ဖဲခွာခဲ့၍ ကျောင်းသို့ပြန်ကာ မြတ်စွာဘုရားအား ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ်ကို ပြုပြီးလျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် ဂန္ဓကုဋိတိုက်သို့ ဝင်တော်မူသောအခါ ရှိခိုး၍ မိမိ၏ နေ့သန့်ရာအရပ်သို့ ကြွတော်မူ၏။ ထိုနေ့သန့်ရာအရပ်၌ အတူနေတပည့်နှင့် အတွင်းတပည့်တို့သည် ဝတ်ပြုပြီးနောက် ပြန်ကြကုန်သောအခါ နေ့သန့်ရာနေရာကို တံမြက်လှည်း၍ သားရေထိုင်ပိုင်းကို ခင်းကျင်းကာ၊ ရေဘူးမှ ရေဖြင့် လက်ခြေတို့ကို အေးမြစေပြီးလျှင် သုံးပါးသော အဆစ်ရှိသော ထက်ဝယ်ကို ခွေလျက်၊ အချိန်ကာလကို ပိုင်းခြား၍ ဖလသမာပတ် (အရဟတ္တဖလသမာပတ်) သို့ ဝင်စားတော်မူ၏။

So yathāparicchinnakālavasena samāpattito vuṭṭhāya attano guṇe anussaritumāraddho. Athassa guṇe anussarato sīlaṃ āpāthamāgataṃ. Tato paṭipāṭiyāva samādhi paññā vimutti vimuttiñāṇadassanaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ dutiyaṃ jhānaṃ tatiyaṃ jhānaṃ catutthaṃ jhānaṃ ākāsānañcāyatanasamāpatti viññānañcāyatanasamāpatti ākiñcaññāyatanasamāpatti nevasaññānāsaññāyatanasamāpatti vipassanāñāṇaṃ manomayiddhiñāṇaṃ iddhividhañāṇaṃ dibbasotañāṇaṃ cetopariyañāṇaṃ pubbenivāsānussatiñāṇaṃ dibbacakkhuñāṇaṃ…pe… sotāpattimaggo sotāpattiphalaṃ…pe… arahattamaggo arahattaphalaṃ atthapaṭisambhidā dhammapaṭisambhidā niruttipaṭisambhidā paṭibhānapaṭisambhidā sāvakapāramīñāṇaṃ. Ito paṭṭhāya kappasatasahassādhikassa asaṅkhyeyyassa upari anomadassībuddhassa pādamūle kataṃ abhinīhāraṃ ādiṃ katvā attano guṇe anussarato yāva nisinnapallaṅkā guṇā upaṭṭhahiṃsu.

ထိုအရှင်သာရိပုတ္တရာသည် မိမိပိုင်းခြားအပ်သော ကာလအစွမ်းဖြင့် သမာပတ်မှ ထတော်မူ၍ မိမိ၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ကို ဆင်ခြင်အောက်မေ့ရန် အားထုတ်တော်မူ၏။ ထိုသို့ ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ကို အောက်မေ့တော်မူသောအခါ သီလသည် ဉာဏ်မျက်စိ၌ ထင်ရှားလာ၏။ ထိုမှတစ်ဆင့် အစဉ်အတိုင်း သမာဓိ၊ ပညာ၊ ဝိမုတ္တိ၊ ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿန၊ ပထမဈာန်၊ ဒုတိယဈာန်၊ တတိယဈာန်၊ စတုတ္ထဈာန်၊ အာကာသာနဉ္စာယတနသမာပတ်၊ ဝိညာဏဉ္စာယတနသမာပတ်၊ အာကိဉ္စညာယတနသမာပတ်၊ နေဝသညာနာသညာယတနသမာပတ်၊ ဝိပဿနာဉာဏ်၊ မနောမယိဒ္ဓိဉာဏ်၊ ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏ်၊ ဒိဗ္ဗသောတဉာဏ်၊ စေတောပရိယဉာဏ်၊ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ်၊ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ် ...ပ... သောတာပတ္တိမဂ်၊ သောတာပတ္တိဖိုလ် ...ပ... အရဟတ္တမဂ်၊ အရဟတ္တဖိုလ်၊ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏ်၊ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏ်၊ နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏ်၊ ပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏ်နှင့် သာဝကပါရမီဉာဏ်တို့သည် ဉာဏ်မျက်စိ၌ ထင်ရှားလာကုန်၏။ ဤထက်ဝယ်ဖွဲ့ခွေ ထိုင်နေသောအချိန်မှစ၍ ကမ္ဘာတစ်သိန်းအလွန်ရှိသော အသင်္ချေထက်၌ အနောမဒဿီမြတ်စွာဘုရား၏ ခြေတော်ရင်း၌ ပြုအပ်သော ဆုတောင်းခြင်း (ပါရမီဖြည့်ခြင်း) ကို အစပြု၍ ယခုထက်ဝယ်ဖွဲ့ခွေ ထိုင်နေသည်တိုင်အောင် မိမိ၏ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ကို ဆင်ခြင်အောက်မေ့သော မထေရ်အား ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့သည် ထင်ရှားလာကုန်၏။

Evaṃ [Pg.58] thero attano guṇe anussaramāno guṇānaṃ pamāṇaṃ vā paricchedaṃ vā daṭṭhuṃ nāsakkhi. So cintesi – ‘‘mayhaṃ tāva padesañāṇe ṭhitassa sāvakassa guṇānaṃ pamāṇaṃ vā paricchedo vā natthi. Ahaṃ pana yaṃ satthāraṃ uddissa pabbajito, kīdisā nu kho tassa guṇā’’ti dasabalassa guṇe anussarituṃ āraddho. So bhagavato sīlaṃ nissāya, samādhiṃ paññaṃ vimuttiṃ vimuttiñāṇadassanaṃ nissāya, cattāro satipaṭṭhāne nissāya, cattāro sammappadhāne cattāro iddhipāde cattāro magge cattāri phalāni catasso paṭisambhidā catuyoniparicchedakañāṇaṃ cattāro ariyavaṃse nissāya dasabalassa guṇe anussaritumāraddho.

ဤသို့လျှင် မထေရ်သည် မိမိ၏ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ကို ဆင်ခြင်အောက်မေ့သော်လည်း ထိုဂုဏ်တို့၏ ပမာဏကိုလည်းကောင်း၊ အပိုင်းအခြားကိုလည်းကောင်း မမြင်နိုင်ခဲ့ပေ။ ထိုမထေရ်သည် 'ငါသည် တစ်စိတ်တစ်ဒေသမျှသော ပဒေသဉာဏ်၌ တည်သော သာဝကဖြစ်ပါလျက် ငါ၏ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့၏ အတိုင်းအရှည် ပမာဏသော်လည်းကောင်း၊ အပိုင်းအခြားသော်လည်းကောင်း မရှိပေ။ ငါသည် အကြင်မြတ်စွာဘုရားကို ရည်မှန်း၍ ရဟန်းပြုခဲ့၏၊ ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးတော်တို့သည် အဘယ်သို့သော သဘောရှိကုန်သနည်း' ဟု ကြံစည်လျက် ဒသမဗလ (ဆယ်ပါးသောအားတော်ရှင်) မြတ်စွာဘုရား၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးတော်တို့ကို ဆင်ခြင်အောက်မေ့ရန် အားထုတ်လေသည်။ ထိုမထေရ်သည် မြတ်စွာဘုရား၏ သီလတော်၊ သမာဓိတော်၊ ပညာတော်၊ ဝိမုတ္တိတော်၊ ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနတော်တို့ကို အာရုံပြု၍လည်းကောင်း၊ သတိပဋ္ဌာန်လေးပါး၊ သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါး၊ ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါး၊ မဂ်လေးပါး၊ ဖိုလ်လေးပါး၊ ပဋိသမ္ဘိဒါလေးပါး၊ လေးပါးသော ယောနိတို့ကို ပိုင်းခြားတတ်သောဉာဏ်၊ အရိယဝံသတရားလေးပါးတို့ကို အာရုံပြု၍လည်းကောင်း၊ ဆယ်ပါးသော အားတော်ရှင် မြတ်စွာဘုရား၏ ဂုဏ်တော်တို့ကို ဆင်ခြင်အောက်မေ့ရန် အားထုတ်တော်မူ၏။

Tathā pañca padhāniyaṅgāni, pañcaṅgikaṃsammāsamādhiṃ, pañcindriyāni, pañca balāni, pañca nissaraṇiyā dhātuyo, pañca vimuttāyatanāni, pañca vimuttiparipācaniyā paññā, cha sāraṇīye dhamme, cha anussatiṭṭhānāni, cha gārave, cha nissaraṇiyā dhātuyo, cha satatavihāre, cha anuttariyāni, cha nibbedhabhāgiyā paññā, cha abhiññā, cha asādhāraṇañāṇāni, satta aparihāniye dhamme, satta ariyadhanāni, satta bojjhaṅge, satta sappurisadhamme, satta nijjaravatthūni, satta paññā, satta dakkhiṇeyyapuggale, satta khīṇāsavabalāni, aṭṭha paññāpaṭilābhahetū, aṭṭha sammattāni, aṭṭha lokadhammātikkame, aṭṭha ārambhavatthūni, aṭṭha akkhaṇadesanā, aṭṭha mahāpurisavitakke, aṭṭha abhibhāyatanāni, aṭṭha vimokkhe, nava yonisomanasikāramūlake dhamme, nava pārisuddhipadhāniyaṅgāni, nava sattāvāsadesanā, nava āghātappaṭivinaye, nava paññā, nava nānattāni, nava anupubbavihāre, dasa nāthakaraṇe dhamme, dasa kasiṇāyatanāni, dasa kusalakammapathe, dasa tathāgatabalāni, dasa sammattāni, dasa ariyavāse, dasa asekkhadhamme, ekādasa mettānisaṃse, dvādasa dhammacakkākāre, terasa dhutaṅgaguṇe, cuddasa buddhañāṇāni, pañcadasa vimuttiparipācaniye dhamme, soḷasavidhaṃ ānāpānassatiṃ, aṭṭhārasa buddhadhamme, ekūnavīsati paccavekkhaṇañāṇāni, catucattālīsa ñāṇavatthūni, paropaṇṇāsa kusaladhamme, sattasattati ñāṇavatthūni, catuvīsatikoṭisatasahassasamāpattisañcaramahāvajirañāṇaṃ nissāya dasabalassa guṇe anussarituṃ ārabhi.

ထိုမှတစ်ပါး၊ (တရားအားထုတ်ခြင်းရှိသော ရဟန်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော) ပဓာနိယင်္ဂတရား ငါးပါး၊ အင်္ဂါငါးပါးရှိသော သမ္မာသမာဓိ၊ ဣန္ဒြေငါးပါး၊ ဗိုလ်ငါးပါး၊ (ကာမစသည်တို့မှ) ထွက်မြောက်တတ်သော ဓာတ်ငါးပါး၊ ကိလေသာမှ လွတ်မြောက်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော ဝိမုတ္တာယတနတရား ငါးပါး၊ အရဟတ္တဖိုလ်ကို ရင့်စေတတ်သော ပညာငါးပါး၊ (အသက်ထက်ဆုံး အောက်မေ့အပ်သော) သာရဏီယတရား ခြောက်ပါး၊ အနုဿတိဌာန ခြောက်ပါး၊ ဂါရဝတရား ခြောက်ပါး၊ (ဗျာပါဒဝိဟိံသာစသည်မှ) ထွက်မြောက်တတ်သော ဓာတ်ခြောက်ပါး၊ (ရဟန္တာတို့၏ အမြဲနေခြင်းဖြစ်သော) သတတဝိဟာရတရား ခြောက်ပါး၊ အနုတ္တရိယတရား ခြောက်ပါး၊ (ကိလေသာကို ဖောက်ခွဲ၍ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်စေတတ်သော) နိဗ္ဗေဓဘာဂိယပညာ ခြောက်ပါး၊ အဘိညာဉ် ခြောက်ပါး၊ အသာဓာရဏဉာဏ် ခြောက်ပါး၊ မဆုတ်ယုတ်ကြောင်းတရား ခုနစ်ပါး၊ အရိယာဥစ္စာ ခုနစ်ပါး၊ ဗောဇ္ဈင် ခုနစ်ပါး၊ သူတော်ကောင်းတရား ခုနစ်ပါး၊ (ကိလေသာကို ကုန်စင်စေတတ်သော) နိဇ္ဇရဝတ္ထု ခုနစ်ပါး၊ သညာ ခုနစ်ပါး၊ အလှူခံထိုက်သော ပုဂ္ဂိုလ် (ဒက္ခိဏေယျပုဂ္ဂိုလ်) ခုနစ်ပါး၊ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏ အားအစွမ်း ခုနစ်ပါး၊ ပညာရခြင်း၏ အကြောင်း ရှစ်ပါး၊ မှန်ကန်သောတရား (သမ္မတ္တ) ရှစ်ပါး၊ လောကဓံကို လွန်မြောက်ခြင်း ရှစ်ပါး၊ အားထုတ်ခြင်း၏ အကြောင်း (အာရမ္ဘဝတ္ထု) ရှစ်ပါး၊ အက္ခဏဒေသနာ ရှစ်ပါး၊ ယောက်ျားမြတ်တို့၏ အကြံ (မဟာပုရိသဝိတက်) ရှစ်ပါး၊ အဘိဘာယတနဈာန် ရှစ်ပါး၊ ဝိမောက္ခ ရှစ်ပါး၊ နှလုံးသွင်းမှန်ခြင်း (ယောနိသောမနသိကာရ) လျှင် အခြေခံရှိသော တရား ကိုးပါး၊ စင်ကြယ်သော တရားအားထုတ်ခြင်း၏ အင်္ဂါ (ပါရိသုဒ္ဓိပဓာနိယင်္ဂ) ကိုးပါး၊ သတ္တာဝါသဒေသနာ ကိုးပါး၊ ရန်ငြိုးဖွဲ့မှုကို ပယ်ဖျောက်ခြင်း ကိုးပါး၊ ပညာ ကိုးပါး၊ နာနတ္တတရား ကိုးပါး၊ အစဉ်အတိုင်း ဝင်စားအပ်သော သမာပတ် (အနုပုဗ္ဗဝိဟာရ) ကိုးပါး၊ ကိုးကွယ်ရာကို ပြုတတ်သော တရား တစ်ဆယ်ပါး၊ ကသိုဏ်းဈာန် (ကသိဏာယတန) တစ်ဆယ်ပါး၊ ကုသိုလ်ကမ္မပထ တစ်ဆယ်ပါး၊ တထာဂတအားတော် တစ်ဆယ်ပါး၊ သမ္မတ္တတရား တစ်ဆယ်ပါး၊ အရိယာဝါသတရား တစ်ဆယ်ပါး၊ ရဟန္တာတို့၏ အသေက္ခတရား တစ်ဆယ်ပါး၊ မေတ္တာ၏ အကျိုးအာနိသင် တစ်ဆယ့်တစ်ပါး၊ ဓမ္မစက်၏ အခြင်းအရာ တစ်ဆယ့်နှစ်ပါး၊ ဓုတင်အကျင့် တစ်ဆယ့်သုံးပါး၊ ဗုဒ္ဓဉာဏ်တော် တစ်ဆယ့်လေးပါး၊ ကိလေသာမှ လွတ်မြောက်ခြင်းကို ရင့်ကျက်စေတတ်သော တရား တစ်ဆယ့်ငါးပါး၊ တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော အာနာပါနဿတိ၊ မြတ်စွာဘုရား၏ ကျေးဇူးတရား (ဗုဒ္ဓဓမ္မ) တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါး၊ ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ် တစ်ဆယ့်ကိုးပါး၊ ဉာဏ်၏ တည်ရာဝတ္ထု လေးဆယ့်လေးပါး၊ ငါးဆယ်ကျော်သော ကုသိုလ်တရားများ၊ ဉာဏ်၏ တည်ရာဝတ္ထု ခုနစ်ဆယ့်ခုနစ်ပါးနှင့် ကုဋေနှစ်သိန်းလေးသောင်းသော သမာပတ်တို့၌ လှည့်လည်ဖြစ်ပွားတတ်သော မဟာဝဇိရဉာဏ်ကို အမှီပြု၍ ဆယ်ပါးသော အားတော်ရှင် မြတ်စွာဘုရား၏ ဂုဏ်တော်တို့ကို အောက်မေ့ဆင်ခြင်ခြင်းငှာ အားထုတ်တော်မူ၏။

Tasmiṃyeva [Pg.59] ca divāṭṭhāne nisinnoyeva upari ‘‘aparaṃ pana, bhante, etadānuttariya’’nti āgamissanti soḷasa aparampariyadhammā, tepi nissāya anussarituṃ ārabhi. So ‘‘kusalapaññattiyaṃ anuttaro mayhaṃ satthā, āyatanapaññattiyaṃ anuttaro, gabbhāvakkantiyaṃ anuttaro, ādesanāvidhāsu anuttaro, dassanasamāpattiyaṃ anuttaro, puggalapaññattiyaṃ anuttaro, padhāne anuttaro, paṭipadāsu anuttaro, bhassasamācāre anuttaro, purisasīlasamācāre anuttaro, anusāsanīvidhāsu anuttaro, parapuggalavimuttiñāṇe anuttaro, sassatavādesu anuttaro, pubbenivāsañāṇe anuttaro, dibbacakkhuñāṇe anuttaro, iddhividhe anuttaro, iminā ca iminā ca anuttaro’’ti evaṃ dasabalassa guṇe anussaranto bhagavato guṇānaṃ neva antaṃ, na pamāṇaṃ passi. Thero attanopi tāva guṇānaṃ antaṃ vā pamāṇaṃ vā nāddasa, bhagavato guṇānaṃ kiṃ passissati? Yassa yassa hi paññā mahatī ñāṇaṃ visadaṃ, so so buddhaguṇe mahantato saddahati. Lokiyamahājano ukkāsitvāpi khipitvāpi ‘‘namo buddhāna’’nti attano attano upanissaye ṭhatvā buddhānaṃ guṇe anussarati. Sabbalokiyamahājanato eko sotāpanno buddhaguṇe mahantato saddahati. Sotāpannānaṃ satatopi sahassatopi eko sakadāgāmī. Sakadāgāmīnaṃ satatopi sahassatopi eko anāgāmī. Anāgāmīnaṃ satatopi sahassatopi eko arahā buddhaguṇe mahantato saddahati. Avasesaarahantehi asīti mahātherā buddhaguṇe mahantato saddahanti. Asītimahātherehi cattāro mahātherā. Catūhi mahātherehi dve aggasāvakā. Tesupi sāriputtatthero, sāriputtattheratopi eko paccekabuddho buddhaguṇe mahantato saddahati. Sace pana sakalacakkavāḷagabbhe saṅghāṭikaṇṇena saṅghāṭikaṇṇaṃ pahariyamānā nisinnā paccekabuddhā buddhaguṇe anussareyyuṃ, tehi sabbehipi eko sabbaññubuddhova buddhaguṇe mahantato saddahati.

ထိုနေ့သန့်ရာ ဇရပ်၌ ထိုင်တော်မူလျက်ပင်လျှင် "အရှင်ဘုရား၊ ဤတရားသည်လည်း လွန်ကဲသော တရားဖြစ်ပါသေး၏" ဟု နောင်၌ လျှောက်ထားအပ်သော တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော အပရမ္ပရိယတရားတို့ကိုလည်း အမှီပြု၍ (ဂုဏ်တော်တို့ကို) အောက်မေ့တော်မူ၏။ ထိုအရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်သည် "ငါ၏ဆရာဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် ကုသိုလ်တရားတို့ကို ပညတ်တော်မူခြင်း၌ အတုမရှိ မြတ်လှပေ၏။ အာယတနတို့ကို ပညတ်တော်မူခြင်း၌ အတုမရှိ မြတ်လှပေ၏။ မယ်တော်ဝမ်းသို့ သက်ခြင်း၌ အတုမရှိ မြတ်လှပေ၏။ သူတပါးတို့၏ စိတ်ကို ညွှန်ပြခြင်း အစီအရင်တို့၌ အတုမရှိ မြတ်လှပေ၏။ (ကောဋ္ဌာသတို့ကို) ရှုခြင်းတည်းဟူသော သမာပတ်၌ အတုမရှိ မြတ်လှပေ၏။ ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ပညတ်တော်မူခြင်း၌ အတုမရှိ မြတ်လှပေ၏။ (ဗောဇ္ဈင်တို့ကို) အားထုတ်ခြင်း၌ အတုမရှိ မြတ်လှပေ၏။ အကျင့်တို့၌ အတုမရှိ မြတ်လှပေ၏။ စကားပြောဆိုခြင်း၌ အတုမရှိ မြတ်လှပေ၏။ ယောက်ျားတို့၏ သီလအကျင့်၌ အတုမရှိ မြတ်လှပေ၏။ ဆုံးမပဲ့ပြင်ခြင်း နည်းနာအစီအရင်တို့၌ အတုမရှိ မြတ်လှပေ၏။ သူတစ်ပါးတို့၏ လွတ်မြောက်ခြင်းကို သိသောဉာဏ်၌ အတုမရှိ မြတ်လှပေ၏။ သဿတဝါဒတို့၌ အတုမရှိ မြတ်လှပေ၏။ ပုဗ္ဗေနิဝါသာနုဿတိဉာဏ်၌ အတုမရှိ မြတ်လှပေ၏။ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်၌ အတုမရှိ မြတ်လှပေ၏။ ဣဒ္ဓိဝိဓအဘိညာဉ်၌ အတုမရှိ မြတ်လှပေ၏။ ဤသို့သော အကြောင်း၊ ထိုသို့သော အကြောင်းတို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် အတုမရှိ မြတ်လှပေ၏" ဟု ဤသို့ ဆယ်ပါးသော အားတော်ရှင်၏ ဂုဏ်တော်တို့ကို အောက်မေ့တော်မူသော် မြတ်စွာဘုရား၏ ဂုဏ်တော်တို့၏ အဆုံးကိုသော်လည်းကောင်း၊ အတိုင်းအရှည်ကိုသော်လည်းကောင်း မမြင်တော်မူချေ။ မထေရ်မြတ်သည် မိမိ၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့၏ အဆုံး သို့မဟုတ် အတိုင်းအရှည်ကိုပင် မမြင်နိုင်သေးပါမူ၊ မြတ်စွာဘုရား၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့၏ အဆုံးကို အဘယ်မှာ မြင်နိုင်ပါအံ့နည်း။ အကြင်သူ၏ ပညာသည် ကြီးကျယ်၍ ဉာဏ်တော်သည် သန့်ရှင်းစင်ကြယ်၏၊ ထိုသူသည် ဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်တော်တို့ကို သာ၍ ကြီးမြတ်သောအားဖြင့် သက်ဝင်ယုံကြည်၏။ လောကီလူအပေါင်းတို့သည် ချောင်းဆိုးသော်လည်းကောင်း၊ နှာချေသော်လည်းကောင်း "နမော ဗုဒ္ဓါနံ" ဟု မိမိတို့၏ အားကြီးသော အကြောင်း (ဥပနိဿယ) ၌ တည်၍ ဘုရားရှင်တို့၏ ဂုဏ်တော်တို့ကို အောက်မေ့ကြကုန်၏။ လောကီလူအပေါင်းတို့ထက် သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးသည် ဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်တော်တို့ကို သာ၍ ကြီးမြတ်သောအားဖြင့် သက်ဝင်ယုံကြည်၏။ သောတာပန် ရာပေါင်း၊ ထောင်ပေါင်းတို့ထက် သကဒါဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးသည် သာ၍ သက်ဝင်ယုံကြည်၏။ သကဒါဂါမ် ရာပေါင်း၊ ထောင်ပေါင်းတို့ထက် အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးသည် သာ၍ သက်ဝင်ယုံကြည်၏။ အနာဂါမ် ရာပေါင်း၊ ထောင်ပေါင်းတို့ထက် ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးသည် ဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်တော်တို့ကို သာ၍ သက်ဝင်ယုံကြည်၏။ ကြွင်းကျန်သော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့ထက် ရှစ်ကျိပ်သော မဟာထေရ်တို့သည် ဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်တော်တို့ကို သာ၍ သက်ဝင်ယုံကြည်ကြကုန်၏။ ရှစ်ကျိပ်သော မဟာထေရ်တို့ထက် မဟာထေရ်ကြီး လေးပါးတို့သည် သာ၍ သက်ဝင်ယုံကြည်ကြကုန်၏။ မဟာထေရ်ကြီး လေးပါးတို့ထက် အဂ္ဂသာဝက နှစ်ပါးတို့သည် သာ၍ သက်ဝင်ယုံကြည်ကြကုန်၏။ ထိုအဂ္ဂသာဝက နှစ်ပါးတို့တွင်လည်း အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်သည် သာ၍ သက်ဝင်ယုံကြည်၏။ အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်ထက် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတစ်ဆူသည် ဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်တော်တို့ကို သာ၍ သက်ဝင်ယုံကြည်၏။ စင်စစ်သော်ကား စကြဝဠာတစ်ခုလုံး၏ အတွင်း၌ ဒုကုဋ်စွန်းချင်း ထိခတ်မိလောက်အောင် ပြည့်နှက်စွာ ထိုင်နေကြကုန်သော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါအားလုံးတို့ထက် သဗ္ဗညုဘုရားရှင်တစ်ဆူတည်းသည်သာလျှင် ဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်တော်တို့ကို အကြီးမြတ်ဆုံးသောအားဖြင့် သက်ဝင်ယုံကြည်တော်မူ၏။

Seyyathāpi nāma mahājano ‘‘mahāsamuddo gambhīro uttāno’’ti jānanatthaṃ yottāni vaṭṭeyya, tattha koci byāmappamāṇaṃ yottaṃ vaṭṭeyya, koci dve byāmaṃ, koci dasabyāmaṃ, koci vīsatibyāmaṃ, koci tiṃsabyāmaṃ, koci cattālīsabyāmaṃ, koci paññāsabyāmaṃ, koci satabyāmaṃ, koci sahassabyāmaṃ[Pg.60], koci caturāsītibyāmasahassaṃ. Te nāvaṃ āruyha, samuddamajjhe uggatapabbatādimhi vā ṭhatvā attano attano yottaṃ otāreyyuṃ, tesu yassa yottaṃ byāmamattaṃ, so byāmamattaṭṭhāneyeva udakaṃ jānāti…pe… yassa caturāsītibyāmasahassaṃ, so caturāsītibyāmasahassaṭṭhāneyeva udakaṃ jānāti. Parato udakaṃ ettakanti na jānāti. Mahāsamudde pana na tattakaṃyeva udakaṃ, atha kho anantamaparimāṇaṃ. Caturāsītiyojanasahassaṃ gambhīro hi mahāsamuddo, evameva ekabyāmayottato paṭṭhāya navabyāmayottena ñātaudakaṃ viya lokiyamahājanena diṭṭhabuddhaguṇā veditabbā. Dasabyāmayottena dasabyāmaṭṭhāne ñātaudakaṃ viya sotāpannena diṭṭhabuddhaguṇā. Vīsatibyāmayottena vīsatibyāmaṭṭhāne ñātaudakaṃ viya sakadāgāminā diṭṭhabuddhaguṇā. Tiṃsabyāmayottena tiṃsabyāmaṭṭhāne ñātaudakaṃ viya anāgāminā diṭṭhabuddhaguṇā. Cattālīsabyāmayottena cattālīsabyāmaṭṭhāne ñātaudakaṃ viya arahatā diṭṭhabuddhaguṇā. Paññāsabyāmayottena paññāsabyāmaṭṭhāne ñātaudakaṃ viya asītimahātherehi diṭṭhabuddhaguṇā. Satabyāmayottena satabyāmaṭṭhāne ñātaudakaṃ viya catūhi mahātherehi diṭṭhabuddhaguṇā. Sahassabyāmayottena sahassabyāmaṭṭhāne ñātaudakaṃ viya mahāmoggallānattherena diṭṭhabuddhaguṇā. Caturāsītibyāmasahassayottena caturāsītibyāmasahassaṭṭhāne ñātaudakaṃ viya dhammasenāpatinā sāriputtattherena diṭṭhabuddhaguṇā. Tattha yathā so puriso mahāsamudde udakaṃ nāma na ettakaṃyeva, anantamaparimāṇanti gaṇhāti, evameva āyasmā sāriputto dhammanvayena anvayabuddhiyā anumānena nayaggāhena sāvakapāramīñāṇe ṭhatvā dasabalassa guṇe anussaranto ‘‘buddhaguṇā anantā aparimāṇā’’ti saddahi.

ဥပမာအားဖြင့် လူအများတို့သည် 'မဟာသမုဒ္ဒရာသည် နက်သလော၊ တိမ်သလော' ဟု သိရှိနိုင်ရန် ကြိုးလွန်တို့ကို ကျစ်ကြကုန်ရာ၏။ ထိုသူတို့တွင် အချို့သောသူသည် တစ်လံအတိုင်းအရှည်ရှိသော ကြိုးကို ကျစ်ရာ၏။ အချို့သည် နှစ်လံရှိသော ကြိုးကို ကျစ်ရာ၏။ အချို့သည် တစ်ဆယ်လံ၊ အချို့သည် အလံနှစ်ဆယ်၊ အချို့သည် အလံသုံးဆယ်၊ အချို့သည် အလံလေးဆယ်၊ အချို့သည် အလံငါးဆယ်၊ အချို့သည် အလံတစ်ရာ၊ အချို့သည် အလံတစ်ထောင်၊ အချို့သည် အလံရှစ်သောင်းလေးထောင်ရှိသော ကြိုးကို ကျစ်ရာ၏။ ထိုသူတို့သည် လှေပေါ်သို့တက်၍ ဖြစ်စေ၊ သမုဒ္ဒရာအလယ်ရှိ ပေါ်ထွန်းနေသော တောင်ထိပ်စသည်၌ ရပ်၍ဖြစ်စေ မိမိတို့၏ ကြိုးများကို ချကြကုန်ရာ၏။ ထိုသူတို့တွင် အကြင်သူ၏ ကြိုးသည် တစ်လံမျှသာရှိ၏၊ ထိုသူသည် တစ်လံမျှသော အရပ်၌သာ ရေကို သိနိုင်၏။ ...ပ... အကြင်သူ၏ ကြိုးသည် အလံရှစ်သောင်းလေးထောင်ရှိ၏၊ ထိုသူသည် အလံရှစ်သောင်းလေးထောင်ရှိသော အရပ်၌သာ ရေကို သိနိုင်၏။ ထိုထက်ကျော်လွန်သော အရပ်၌ရှိသော ရေကို 'ဤမျှရှိသည်' ဟု မသိနိုင်ပေ။ စင်စစ်သော်ကား မဟာသမုဒ္ဒရာ၌ ထိုမိမိတို့ ကြိုးချရာမျှလောက်သာ ရေရှိသည်မဟုတ်ဘဲ အတိုင်းအဆမရှိ များပြားလှစွာသော ရေသည် ရှိပေ၏။ အမှန်စင်စစ် မဟာသမုဒ္ဒရာသည် ယူဇနာ ရှစ်သောင်းလေးထောင် နက်၏။ ထို့အတူပင် တစ်လံမှစ၍ ကိုးလံသော ကြိုးဖြင့် သိရသော ရေကဲ့သို့ လောကီလူအများ မြင်အပ်သော ဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးတော်များကို သိအပ်ကုန်၏။ ဆယ်လံသော ကြိုးဖြင့် ဆယ်လံအရပ်ရှိ ရေကို သိရသကဲ့သို့ သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ် မြင်အပ်သော ဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးတော်များကို သိအပ်ကုန်၏။ အလံနှစ်ဆယ်ရှိသော ကြိုးဖြင့် အလံနှစ်ဆယ်အရပ်ရှိ ရေကို သိရသကဲ့သို့ သကဒါဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ် မြင်အပ်သော ဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးတော်များကို သိအပ်ကုန်၏။ အလံသုံးဆယ်ရှိသော ကြိုးဖြင့် အလံသုံးဆယ်အရပ်ရှိ ရေကို သိရသကဲ့သို့ အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ် မြင်အပ်သော ဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးတော်များကို သိအပ်ကုန်၏။ အလံလေးဆယ်ရှိသော ကြိုးဖြင့် အလံလေးဆယ်အရပ်ရှိ ရေကို သိရသကဲ့သို့ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ် မြင်အပ်သော ဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးတော်များကို သိအပ်ကုန်၏။ အလံငါးဆယ်ရှိသော ကြိုးဖြင့် အလံငါးဆယ်အရပ်ရှိ ရေကို သိရသကဲ့သို့ အသီတိမဟာသာဝက မထေရ်မြတ်ကြီးရှစ်ဆယ်တို့ မြင်အပ်သော ဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးတော်များကို သိအပ်ကုန်၏။ အလံတစ်ရာရှိသော ကြိုးဖြင့် အလံတစ်ရာအရပ်ရှိ ရေကို သိရသကဲ့သို့ မဟာသာဝကကြီး လေးပါးတို့ မြင်အပ်သော ဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးတော်များကို သိအပ်ကုန်၏။ အလံတစ်ထောင်ရှိသော ကြိုးဖြင့် အလံတစ်ထောင်အရပ်ရှိ ရေကို သိရသကဲ့သို့ အရှင်မဟာမောဂ္ဂလန်မထေရ် မြင်အပ်သော ဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးတော်များကို သိအပ်ကုန်၏။ အလံရှစ်သောင်းလေးထောင်ရှိသော ကြိုးဖြင့် အလံရှစ်သောင်းလေးထောင်အရပ်ရှိ ရေကို သိရသကဲ့သို့ တရားစစ်သူကြီးဖြစ်တော်မူသော အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ် မြင်အပ်သော ဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးတော်များကို သိအပ်ကုန်၏။ ထိုဥပမာ၌ ထိုယောကျာ်းသည် မဟာသမုဒ္ဒရာ၌ ရေဟူသည် 'ဤမျှလောက်သာ မဟုတ်၊ အတိုင်းအဆမရှိ အနန္တဖြစ်၏' ဟု နှလုံးသွင်းယူသကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်သည်လည်း ပစ္စက္ခဉာဏ်ကို အစဉ်လျှောက်သော အနုမာနဉာဏ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ မြင်ဖူးသော နည်းဖြင့် နှိုင်းရှည်ယူသော ဉာဏ်ဖြင့်လည်းကောင်း သာဝကပါရမီဉာဏ်၌ တည်လျက် ဆယ်ပါးသော အားတော်ရှင် ဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးတော်တို့ကို ဆင်ခြင်အောက်မေ့တော်မူသဖြင့် 'ဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်တော်တို့သည် အနန္တအပရိမာဏ အတိုင်းအဆမရှိ များပြားကုန်စွတကား' ဟု သက်ဝင်ယုံကြည်တော်မူ၏။

Therena hi diṭṭhabuddhaguṇehi dhammanvayena gahetabbabuddhaguṇāyeva bahutarā. Yathā kathaṃ viya? Yathā ito nava ito navāti aṭṭhārasa yojanāni avattharitvā gacchantiyā candabhāgāya mahānadiyā puriso sūcipāsena udakaṃ gaṇheyya, sūcipāsena gahitaudakato aggahitameva bahu hoti. Yathā vā pana puriso mahāpathavito aṅguliyā paṃsuṃ gaṇheyya, aṅguliyā gahitapaṃsuto avasesapaṃsuyeva bahu hoti. Yathā vā pana puriso mahāsamuddābhimukhiṃ aṅguliṃ kareyya, aṅguliabhimukhaudakato [Pg.61] avasesaṃ udakaṃyeva bahu hoti. Yathā ca puriso ākāsābhimukhiṃ aṅguliṃ kareyya, aṅguliabhimukhaākāsato sesaākāsappadesova bahu hoti. Evaṃ therena diṭṭhabuddhaguṇehi adiṭṭhā guṇāva bahūti veditabbā. Vuttampi cetaṃ –

အမှန်စင်စစ် အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ် သိမြင်အပ်သော ဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်တော်တို့ထက် ဉာဏ်တော်ဖြင့် ဆင်ခြင်မှန်းဆ၍ ယူအပ်သော ဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်တော်တို့သည်သာလျှင် သာလွန်၍ များပြားကုန်၏။ ဘယ်ကဲ့သို့နည်းဟူသော် - ယခုအရပ်မှ ကိုးယူဇနာ၊ ထိုအရပ်မှ ကိုးယူဇနာအားဖြင့် တစ်ဆယ့်ရှစ်ယူဇနာသော အရပ်ကို လွှမ်းမိုးပြန့်နှံ့၍ စီးဆင်းသွားသော စန္ဒဘာဂါမြစ်ကြီး၌ ယောကျာ်းတစ်ယောက်သည် အပ်နဖားဖြင့် ရေကို ယူငြားအံ့၊ ထိုအပ်နဖားဖြင့် ယူအပ်သော ရေထက် မယူရသေးသော ရေသည်သာလျှင် သာလွန်၍ များပြားသကဲ့သို့လည်းကောင်း။ သို့မဟုတ် တစ်ဖန် ယောက်ျားတစ်ဦးသည် မဟာပထဝီမြေကြီးမှ လက်ညှိုးဖြင့် မြေမှုန့်ကို ယူငြားအံ့၊ လက်ညှိုးဖြင့် ယူအပ်သော မြေမှုန့်ထက် ကျန်ရှိသော မြေမှုန့်သည်သာလျှင် သာလွန်၍ များပြားသကဲ့သို့လည်းကောင်း။ သို့မဟုတ် တစ်ဖန် ယောက်ျားတစ်ဦးသည် မဟာသမုဒ္ဒရာဘက်သို့ လက်ညှိုးကို ညွှန်ပြရာ၏၊ လက်ညှိုးညွှန်ရာ ရေထက် ကျန်ရှိသော ရေသည်သာလျှင် သာလွန်၍ များပြားသကဲ့သို့လည်းကောင်း။ သို့မဟုတ် တစ်ဖန် ယောက်ျားတစ်ဦးသည် ကောင်းကင်သို့ လက်ညှိုးကို ညွှန်ပြရာ၏၊ လက်ညှိုးညွှန်ရာ ကောင်းကင်ထက် ကျန်ရှိသော ကောင်းကင်ပြင်သည်သာလျှင် သာလွန်၍ များပြားသကဲ့သို့လည်းကောင်း။ ဤနည်းအတူပင် အရှင်မထေရ်သည် မြင်အပ်သော ဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်တော်တို့ထက် မမြင်အပ်သေးသော ဂုဏ်တော်တို့သည်သာလျှင် ပိုမို၍ များပြားကုန်၏ဟု သိအပ်ပေ၏။ ဤစကားကိုလည်း ရှေးဆရာမြတ်တို့ မိန့်ကြားတော်မူခဲ့၏ -

‘‘Buddhopi buddhassa bhaṇeyya vaṇṇaṃ,Kappampi ce aññamabhāsamāno;

Khīyetha kappo ciradīghamantare,Vaṇṇo na khīyetha tathāgatassā’’ti.

'ဘုရားရှင်တစ်ဆူသည် အခြားသော တရားစကားကို မဟောကြားဘဲ တစ်ဆူသော ဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ကမ္ဘာပတ်လုံး အကယ်၍ ဟောကြားငြားအံ့၊ ကာလရှည်လျားလှစွာသော ထိုကမ္ဘာသည်သာ ကုန်ဆုံးသွားရာ၏၊ မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးတော်ကား ကုန်ဆုံးသွားလိမ့်မည် မဟုတ်ပေ' ဟု မိန့်ကြားတော်မူအပ်၏။

Evaṃ therassa attano ca satthu ca guṇe anussarato yamakamahānadīmahogho viya abbhantare pītisomanassaṃ avattharamānaṃ vāto viya bhastaṃ, ubbhijjitvā uggataudakaṃ viya mahārahadaṃ sakalasarīraṃ pūreti. Tato therassa ‘‘supatthitā vata me patthanā, suladdhā me pabbajjā, yvāhaṃ evaṃvidhassa satthu santike pabbajito’’ti āvajjantassa balavataraṃ pītisomanassaṃ uppajji.

ဤသို့ မိမိ၏ ဂုဏ်နှင့် ဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်တော်တို့ကို ဆင်ခြင်အောက်မေ့တော်မူသော အရှင်မထေရ်အား အစုံစီးဆင်းသော မြစ်ကြီးတို့၏ ကြီးစွာသော ရေအလျဉ်ကဲ့သို့ ကိုယ်တွင်း၌ နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်ခြင်းသည် လွှမ်းမိုးလျက်၊ လေသည် သားရေအိတ်ကို ပြည့်စေသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ပေါက်ထွက်၍ တက်လာသော ရေသည် ကြီးစွာသော အိုင်ကြီးကို ပြည့်စေသကဲ့သို့လည်းကောင်း အလုံးစုံသော ကိုယ်ခန္ဓာကို ပြည့်စေ၏။ ထိုအခါ အရှင်မထေရ်အား 'ငါ၏ ဆုတောင်းခြင်းသည် ကောင်းစွာ တည်စွတကား၊ ငါ၏ ရဟန်းပြုရခြင်းသည် ကောင်းစွာ ရအပ်စွတကား၊ ငါသည် ဤသို့သော သဘောရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ ထံတော်၌ ရဟန်းပြုခွင့်ရပေပြီ' ဟု ဆင်ခြင်နှလုံးသွင်းစဉ် အလွန်တရာ အားကြီးသော ပီတိသောမနဿသည် ဖြစ်ပေါ်လာလေ၏။

Atha thero ‘‘kassāhaṃ imaṃ pītisomanassaṃ āroceyya’’nti cintento añño koci samaṇo vā brāhmaṇo vā devo vā māro vā brahmā vā mama imaṃ pasādaṃ anucchavikaṃ katvā paṭiggahetuṃ na sakkhissati, ahaṃ imaṃ somanassaṃ satthunoyeva pavedeyyāmi, satthāva me paṭiggaṇhituṃ sakkhissati, so hi tiṭṭhatu mama pītisomanassaṃ, mādisassa samaṇasatassa vā samaṇasahassassa vā samaṇasatasahassassa vā somanassaṃ pavedentassa sabbesaṃ manaṃ gaṇhanto paṭiggahetuṃ sakkoti. Seyyathāpi nāma aṭṭhārasa yojanāni avattharamānaṃ gacchantiṃ candabhāgamahānadiṃ kusumbhā vā kandarā vā sampaṭicchituṃ na sakkonti, mahāsamuddova taṃ sampaṭicchati. Mahāsamuddo hi tiṭṭhatu candabhāgā, evarūpānaṃ nadīnaṃ satampi sahassampi satasahassampi sampaṭicchati, na cassa tena ūnattaṃ vā pūrattaṃ vā paññāyati, evameva satthā mādisassa samaṇasatassa samaṇasahassassa samaṇasatasahassassa vā pītisomanassaṃ pavedentassa sabbesaṃ manaṃ gaṇhanto paṭiggahetuṃ sakkoti. Sesā samaṇabrāhmaṇādayo candabhāgaṃ kusumbhakandarā viya mama somanassaṃ sampaṭicchituṃ na sakkonti[Pg.62]. Handāhaṃ mama pītisomanassaṃ satthunova ārocemīti pallaṅkaṃ vinibbhujitvā cammakkhaṇḍaṃ papphoṭetvā ādāya sāyanhasamaye pupphānaṃ vaṇṭato chijjitvā paggharaṇakāle satthāraṃ upasaṅkamitvā attano somanassaṃ pavedento evaṃpasanno ahaṃ, bhantetiādimāha. Tattha evaṃpasannoti evaṃ uppannasaddho, evaṃ saddahāmīti attho. Bhiyyobhiññataroti bhiyyataro abhiññāto, bhiyyatarābhiñño vā, uttaritarañāṇoti attho. Sambodhiyanti sabbaññutaññāṇe arahattamaggañāṇe vā, arahattamaggeneva hi buddhaguṇā nippadesā gahitā honti. Dve hi aggasāvakā arahattamaggeneva sāvakapāramīñāṇaṃ paṭilabhanti. Paccekabuddhā paccekabodhiñāṇaṃ. Buddhā sabbaññutaññāṇañceva sakale ca buddhaguṇe. Sabbañhi nesaṃ arahattamaggeneva ijjhati. Tasmā arahattamaggañāṇaṃ sambodhi nāma hoti. Tena uttaritaro bhagavatā natthi. Tenāha ‘‘bhagavatā bhiyyobhiññataro yadidaṃ sambodhiya’’nti.

ထိုအခါ မထေရ်သည် 'ငါသည် ဤပီတိသောမနဿကို အဘယ်သူအား ကြားရအံ့နည်း' ဟု ကြံစည်သော်၊ 'မြတ်စွာဘုရားမှတစ်ပါး အခြားသော သမဏသည်လည်းကောင်း၊ ဗြာဟ္မဏသည်လည်းကောင်း၊ နတ်၊ မာရ်နတ်၊ ဗြဟ္မာသည်လည်းကောင်း ငါ၏ ဤကြည်ညိုခြင်းကို လျောက်ပတ်အောင်ပြု၍ လက်ခံခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်လတ္တံ့။ ငါသည် ဤသောမနဿကို မြတ်စွာဘုရားအားသာလျှင် ကြားလျှောက်အံ့။ မြတ်စွာဘုရားသာလျှင် ငါ၏သောမနဿကို လက်ခံခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်လတ္တံ့' ဟု ကြံစည်၏။ စင်စစ်သော်ကား ငါ၏ ပီတိသောမနဿသည် ရှိပါစေဦး၊ ငါကဲ့သို့သော သမဏတစ်ရာ၊ တစ်ထောင်၊ တစ်သိန်းတို့၏ သောမနဿကို ကြားလျှောက်သည်ရှိသော် အလုံးစုံသောသူတို့၏ စိတ်ကို ယူလျက် လက်ခံခြင်းငှာ မြတ်စွာဘုရားသည် စွမ်းနိုင်တော်မူ၏။ ဥပမာသော်ကား တစ်ဆယ့်ရှစ်ယူဇနာမျှ လွှမ်းမိုးလျက် စီးဆင်းသွားသော စန္ဒဘာဂမည်သော မြစ်ကြီးကို ထုံးအိုင်တို့သည်လည်းကောင်း၊ ချောက်တို့သည်လည်းကောင်း လက်ခံခြင်းငှာ မတတ်နိုင်ကုန်၊ မဟာသမုဒ္ဒရာသည်သာလျှင် ထိုစန္ဒဘာဂမြစ်ကြီးကို လက်ခံနိုင်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ မဟာသမုဒ္ဒရာသည် စန္ဒဘာဂမြစ်ကို ထားဘိဦး၊ ဤသို့သော သဘောရှိကုန်သော မြစ်တစ်ရာ၊ တစ်ထောင်၊ တစ်သိန်းတို့ကိုသော်လည်း လက်ခံနိုင်၏။ ထိုသို့ လက်ခံသော်လည်း ထိုမဟာသမုဒ္ဒရာ၏ ယုတ်ခြင်း သို့မဟုတ် ပြည့်ခြင်းသည် မထင်ရှားသကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် မြတ်စွာဘုရားသည် ငါကဲ့သို့သော သမဏတစ်ရာ၊ တစ်ထောင်၊ တစ်သိန်းတို့၏ ပီတိသောမနဿကို ကြားလျှောက်သည်ရှိသော် အလုံးစုံသောသူတို့၏ စိတ်ကို ယူလျက် လက်ခံခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်တော်မူ၏။ ကြွင်းသော သမဏဗြာဟ္မဏစသည်တို့သည် စန္ဒဘာဂမြစ်ကို ထုံးအိုင်ချောက်တို့ လက်မခံနိုင်သကဲ့သို့ ငါ၏သောမနဿကို လက်ခံခြင်းငှာ မတတ်နိုင်ကြကုန်။ ယခုအခါ ငါသည် ငါ၏ ပီတိသောမနဿကို မြတ်စွာဘုရားအားသာလျှင် လျှောက်ထားအံ့ဟု ကြံစည်၍ တင်ပလ္လင်ခွေကို ဖြေလျက်၊ သားရေပိုင်းကို ခါ၍ ယူပြီးလျှင် ညချမ်းအချိန်၌ ပန်းတို့သည် အညှာမှ ပြတ်၍ ကြွေကျသောအခါ၌ မြတ်စွာဘုရားထံသို့ ချဉ်းကပ်၍ မိမိ၏ သောမနဿကို ကြားလျှောက်လျက် 'အရှင်ဘုရား ဤသို့ ကြည်ညိုပါသည်' အစရှိသည်ကို လျှောက်ထား၏။ ထိုစကားရပ်၌ 'ဧဝံပသန္နော' ဆိုသည်မှာ ဤသို့ ဖြစ်သော သဒ္ဓါတရား ရှိ၏၊ ဤသို့ ယုံကြည်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'ဘိယျောဘိညတရော' ဆိုသည်မှာ အထူးသဖြင့် လွန်ကဲစွာ သိအပ်သောသူ သို့မဟုတ် အထူးသဖြင့် သိတတ်သော ဉာဏ်ပညာဖြင့် လွန်ကဲသောသူ၊ လွန်ကဲသောဉာဏ်ရှိသောသူ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'သမ္ဗောဓိယံ' ဆိုသည်မှာ သဗ္ဗညုတဉာဏ်၌ သို့မဟုတ် အရဟတ္တမဂ်ဉာဏ်၌ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ စင်စစ်သော်ကား အရဟတ္တမဂ်ဖြင့်သာလျှင် အကြွင်းမရှိသော ဘုရားရှင်၏ဂုဏ်တို့ကို ယူအပ်ကုန်၏။ သာဝကကြီးနှစ်ပါးတို့သည် အရဟတ္တမဂ်ဖြင့်သာ သာဝကပါရမီဉာဏ်ကို ရရှိကြကုန်၏။ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့သည် ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်ကို ရရှိကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားတို့သည် သဗ္ဗညုတဉာဏ်နှင့်တကွ အလုံးစုံသော ဘုရားဂုဏ်တို့ကို ရရှိတော်မူကြကုန်၏။ ထိုအရှင်တို့၏ အလုံးစုံသော တရားတို့သည် အရဟတ္တမဂ်ဖြင့်သာ ပြည့်စုံ၏။ ထို့ကြောင့် အရဟတ္တမဂ်ဉာဏ်ကို သမ္ဗောဓိဉာဏ်ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုအရဟတ္တမဂ်ဉာဏ်ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားထက် လွန်ကဲသောသူသည် မရှိ။ ထို့ကြောင့် 'သမ္ဗောဓိတရား၌ မြတ်စွာဘုရားထက် သာလွန်ထူးကဲစွာ သိသူမရှိ' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

142. Uḷārāti seṭṭhā. Ayañhi uḷārasaddo ‘‘uḷārāni khādanīyāni khādantī’’tiādīsu (ma. ni. 1.366) madhure āgacchati. ‘‘Uḷārāya khalu bhavaṃ, vacchāyano, samaṇaṃ gotamaṃ pasaṃsāya pasaṃsatī’’tiādīsu (ma. ni. 3.280) seṭṭhe. ‘‘Appamāṇo uḷāro obhāso’’tiādīsu (dī. ni. 2.32) vipule. Svāyamidha seṭṭhe āgato. Tena vuttaṃ – ‘‘uḷārāti seṭṭhā’’ti. Āsabhīti usabhassa vācāsadisī acalā asampavedhī. Ekaṃso gahitoti anussavena vā ācariyaparamparāya vā itikirāya vā piṭakasampadānena vā ākāraparivitakkena vā diṭṭhinijjhānakkhantiyā vā takkahetu vā nayahetu vā akathetvā paccakkhato ñāṇena paṭivijjhitvā viya ekaṃso gahito, sanniṭṭhānakathāva kathitāti attho.

၁၄၂. 'ဥဠာရာ' ဆိုသည်မှာ မြင့်မြတ်သော သို့မဟုတ် မွန်မြတ်သော ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဤ 'ဥဠာရ' သဒ္ဒါသည် 'ဥဠာရာနိ ခါဒနီယာနိ ခါဒန္တိ' စသည်တို့၌ 'ချိုမြိန်သာယာသော အနက်' ၌ လာ၏။ 'ဥဠာရာယ ခလု ဘဝံ ဝစ္ဆာယနော သမဏံ ဂေါတမံ ပသံသာယ ပသံသတိ' စသည်တို့၌ 'မြတ်သော' အနက်၌ လာ၏။ 'အပ္ပမာဏော ဥဠာရော ဩဘာသော' စသည်တို့၌ 'ပြန့်ပြောသော' အနက်၌ လာ၏။ ဤပါဠိ၌ ထို 'ဥဠာရ' သဒ္ဒါသည် 'မြတ်သော' အနက်၌ လာ၏။ ထို့ကြောင့် 'ဥဠာရာတိ သေဋ္ဌာ' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'အာသဘီ' ဆိုသည်မှာ မတုန်မလှုပ်၊ ယိမ်းယိုင်ခြင်းမရှိဘဲ မြတ်သော ဥသဘမင်း၏ အသံနှင့် တူသောစကားတည်း။ 'ဧကံသော ဂဟိတော' ဆိုသည်မှာ သူတစ်ပါးထံမှ တစ်ဆင့်ကြားသဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဆရာအဆက်ဆက်တို့၏ သွန်သင်ချက်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ 'ဤသို့ ဖြစ်သတတ်' ဟူသော ကောလာဟလဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပိဋကတ်စာပေ သင်ကြားမှုဖြင့်လည်းကောင်း၊ အခြင်းအရာကို ကြံစည်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဉာဏ်ဖြင့် ဆင်ခြင်၍ သဘောကျခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကြံဆရုံမျှသော အကြောင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ နည်းမှီခြင်း ဟူသော အကြောင်းကြောင့်လည်းကောင်း မဟုတ်ဘဲ၊ ကိုယ်တိုင် မျက်မှောက်ထွင်းဖောက်သိသော ဉာဏ်ဖြင့် ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ခိုင်မာစွာ ရယူထားသကဲ့သို့ ပြတ်သားသော ဆုံးဖြတ်ချက်စကားကိုသာ ပြောဆိုအပ်သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

Sīhanādoti seṭṭhanādo, neva dandhāyantena na gaggarāyantena sīhena viya uttamanādo naditoti attho. Kiṃ te sāriputtāti imaṃ desanaṃ kasmā ārabhīti? Anuyogadāpanatthaṃ. Ekacco hi sīhanādaṃ naditvā attano sīhanāde anuyogaṃ dātuṃ na sakkoti, nighaṃsanaṃ nakkhamati, lepe patitamakkaṭo viya hoti. Yathā dhamamānaṃ aparisuddhalohaṃ jhāyitvā jhāmaaṅgāro hoti, evaṃ jhāmaṅgāro viya hoti[Pg.63]. Eko sīhanāde anuyogaṃ dāpiyamāno dātuṃ sakkoti, nighaṃsanaṃ khamati, dhamamānaṃ niddosajātarūpaṃ viya adhikataraṃ sobhati, tādiso thero. Tena naṃ bhagavā ‘‘anuyogakkhamo aya’’nti ñatvā sīhanāde anuyogadāpanatthaṃ imampi desanaṃ ārabhi.

'သီဟနာဒေါ' ဆိုသည်မှာ မြင့်မြတ်သော အသံကို ဆိုလို၏။ မနှေးမဖင့်၊ မတုန်မလှုပ်၊ မတွန့်ဆုတ်ဘဲ ခြင်္သေ့မင်းသည် မြတ်သော အသံကို ဟောက်သကဲ့သို့ မြတ်သောအသံကို မြည်ဟီးခြင်း ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'ကိံ တေ သာရိပုတ္တ' စသော ဤဒေသနာတော်ကို အဘယ်ကြောင့် စတင်ဟောကြားတော်မူသနည်း။ မေးမြန်းစိစစ်မှုကို ခံနိုင်ရည်ရှိစေရန် ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား အချို့သောသူတို့သည် ရဲရင့်သော စကားကို ဆိုပြီးနောက် မိမိ၏ ထိုရဲရင့်သော စကားနှင့် ပတ်သက်၍ မေးခွန်းထုတ် စိစစ်မေးမြန်းခြင်းကို မခံနိုင်ကြကုန်၊ နှိပ်ကွပ်ခြင်းကို သည်းမခံနိုင်ကြကုန်၊ ရွှံ့ညွန်၌ ကျသော မျောက်ကဲ့သို့ ဖြစ်တတ်၏။ ပန်းထိမ်သည်တို့ မှုတ်အပ်သော မစင်ကြယ်သော သံသည် လောင်ကျွမ်း၍ မီးသွေး ဖြစ်သွားသကဲ့သို့ ဖြစ်တတ်၏။ အချို့သောသူသည်ကား မိမိ၏ ရဲရင့်သောစကားအပေါ် မေးခွန်းထုတ် စိစစ်လာသော်လည်း ဖြေကြားနိုင်၏၊ နှိပ်ကွပ်မှုကို သည်းခံနိုင်၏၊ မှုတ်အပ်သော အပြစ်ကင်းစင်သော ရွှေစင်ရွှေကောင်းကဲ့သို့ သာလွန်ထူးကဲစွာ တောက်ပလာ၏။ အရှင်သာရိပုတ္တရာထေရ်သည် ထိုကဲ့သို့သော ပုဂ္ဂိုလ်မျိုး ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် 'ဤသာရိပုတ္တရာသည် စိစစ်မေးမြန်းမှုကို ခံနိုင်ရည်ရှိသူ ဖြစ်၏' ဟု သိတော်မူ၍ ရဲရင့်သော စကား၌ မေးခွန်းထုတ် စိစစ်မှုကို ပေးစေခြင်းငှာ ဤဒေသနာတော်ကို စတင် ဟောကြားတော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

Tattha sabbe teti sabbe te tayā. Evaṃsīlātiādīsu lokiyalokuttaravasena sīlādīni pucchati. Tesaṃ vitthārakathā mahāpadāne kathitāva.

ထိုစကားရပ်၌ 'သဗ္ဗေ တေ' ဆိုသည်မှာ 'ထိုလွန်လေပြီးသော ဘုရားရှင် အားလုံးတို့ကို သင်သည်' ဟု ဆိုလို၏။ 'ဧဝံသီလာ' စသည်တို့၌ လောကီလောကုတ္တရာအားဖြင့် သီလစသည်တို့ကို မေးမြန်းတော်မူ၏။ ထိုဘုရားရှင်တို့၏ အကျယ်စကားကို မဟာပဒါနသုတ်၌ ဟောကြားအပ်ပြီးဖြစ်၏။

Kiṃ pana te, sāriputta, ye te bhavissantīti atītā ca tāva niruddhā, apaṇṇattikabhāvaṃ gatā dīpasikhā viya nibbutā, evaṃ niruddhe apaṇṇattikabhāvaṃ gate tvaṃ kathaṃ jānissasi, anāgatabuddhānaṃ pana guṇā kinti tayā attano cittena paricchinditvā viditāti pucchanto evamāha. Kiṃ pana te, sāriputta, ahaṃ etarahīti anāgatāpi buddhā ajātā anibbattā anuppannā, tepi kathaṃ tvaṃ jānissasi? Tesañhi jānanaṃ apade ākāse padadassanaṃ viya hoti. Idāni mayā saddhiṃ ekavihāre vasasi, ekato bhikkhāya carasi, dhammadesanākāle dakkhiṇapasse nisīdasi, kiṃ pana mayhaṃ guṇā attano cetasā paricchinditvā viditā tayāti anuyuñjanto evamāha.

'သာရိပုတ္တရာ၊ နောင်ပွင့်လတ္တံ့သော ဘုရားရှင်တို့သည်...' ဟူသော စကားကို မေးမြန်းတော်မူရာ၌ - လွန်လေပြီးသော ဘုရားရှင်တို့သည် ချုပ်ငြိမ်းတော်မူကြပြီ၊ ပညတ်အပ်သောအဖြစ်သို့ မရောက်နိုင်တော့ဘဲ ဆီမီးလျှံ ငြိမ်းသွားသကဲ့သို့ ခန္ဓာငါးပါး ငြိမ်းချုပ်သွားကြပြီ။ ဤသို့ ချုပ်ငြိမ်း၍ ပညတ်မရနိုင်သော အခြေအနေသို့ ရောက်ရှိသွားသော ထိုဘုရားရှင်တို့ကို သင်သည် အဘယ်သို့ သိနိုင်ပါမည်နည်း။ နောင်ပွင့်လတ္တံ့သော ဘုရားရှင်တို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ကိုလည်း သင်သည် မိမိ၏စိတ်ဖြင့် ပိုင်းခြား၍ သိအပ်ပါသလော ဟု မေးမြန်းလိုသဖြင့် ဤသို့ မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'သာရိပုတ္တရာ၊ ယခုအခါ ပွင့်တော်မူဆဲဖြစ်သော ငါဘုရားသည်...' ဟူသော စကား၌လည်းကောင်း - နောင်ပွင့်လတ္တံ့သော ဘုရားရှင်တို့သည်လည်း ပဋိသန္ဓေအားဖြင့် မဖြစ်ကြသေး၊ ခန္ဓာကိုယ် ထင်ရှားမဖြစ်ကြသေး၊ ပစ္စုပ္ပန်ကာလ၌ ပွင့်ထွန်းမလာကြသေး၊ ထိုဘုရားရှင်တို့ကို သင်သည် အဘယ်သို့ သိနိုင်ပါမည်နည်း။ ထိုဘုရားရှင်တို့ကို သိရခြင်းသည် ခြေရာမရှိသော ကောင်းကင်ပြင်၌ ခြေရာကို လိုက်ရှာကြည့်ရှုရသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ယခုအခါ ငါနှင့်အတူ တစ်ကျောင်းတည်း၌ အတူတကွ နေထိုင်၏၊ အတူတကွ ဆွမ်းခံလှည့်လည်၏၊ တရားဟောကြားသောအခါ လက်ယာဘက်၌ ထိုင်နေ၏။ သို့ပါလျက် ငါ၏ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ကို သင်၏စိတ်ဖြင့် ပိုင်းခြား၍ သိအပ်ပါသလော ဟု စိစစ်မေးမြန်းလိုသဖြင့် ဤသို့ မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

Thero pana pucchite pucchite ‘‘no hetaṃ, bhante’’ti paṭikkhipati. Therassa ca viditampi atthi aviditampi atthi, kiṃ so attano viditaṭṭhāne paṭikkhepaṃ karoti, aviditaṭṭhāneti? Viditaṭṭhāne na karoti, aviditaṭṭhāneyeva karotīti. Thero kira anuyoge āraddheyeva aññāsi. Na ayaṃ anuyogo sāvakapāramīñāṇe, sabbaññutaññāṇe ayaṃ anuyogoti attano sāvakapāramīñāṇe paṭikkhepaṃ akatvā aviditaṭṭhāne sabbaññutaññāṇe paṭikkhepaṃ karoti. Tena idampi dīpeti ‘‘bhagavā mayhaṃ atītānāgatapaccuppannānaṃ buddhānaṃ sīlasamādhipaññāvimuttikāraṇajānanasamatthaṃ sabbaññutaññāṇaṃ natthī’’ti.

မထေရ်သည် မြတ်စွာဘုရား မေးမြန်းတော်မူအပ်တိုင်းသော အချက်တို့၌ 'အရှင်ဘုရား ဤသို့ မဟုတ်ပါ' ဟု ငြင်းပယ်၏။ ထိုမထေရ်အား မိမိသိသော အရာလည်းရှိ၏၊ မသိသော အရာလည်းရှိ၏။ သို့ဆိုလျှင် မထေရ်သည် မိမိသိသော အရာ၌ ငြင်းပယ်ခြင်းကို ပြုပါသလော သို့မဟုတ် မသိသော အရာ၌ ပြုပါသလော ဟု မေးသော် - မိမိသိသော အရာ၌ ငြင်းပယ်ခြင်းကို မပြုပါ၊ မသိသော အရာ၌သာ ငြင်းပယ်ခြင်းကို ပြုပါသည် ဟု ဖြေရမည်။ အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်သည် မြတ်စွာဘုရား၏ မေးမြန်းစိစစ်ခြင်းကို စတင်သည်နှင့်တပြိုင်နက် - 'ဤမေးခွန်းထုတ်စိစစ်ချက်သည် သာဝကပါရမီဉာဏ်နှင့် မသက်ဆိုင်၊ သဗ္ဗညုတဉာဏ်နှင့်သာ သက်ဆိုင်သည်' ဟု သိတော်မူသဖြင့် မိမိ၏ သာဝကပါရမီဉာဏ်ကို မငြင်းပယ်ဘဲ၊ မိမိမသိအပ်သော အရာဖြစ်သည့် သဗ္ဗညုတဉာဏ်အရာ၌သာ ငြင်းပယ်ခြင်းကို ပြုခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုစကားရပ်ဖြင့် 'အရှင်ဘုရား၊ အကျွန်ုပ်အား အတိတ်၊ အနာဂတ်၊ ပစ္စုပ္ပန်ဖြစ်သော ဘုရားရှင်တို့၏ သီလ၊ သမာဓိ၊ ပညာ၊ ဝိမုတ္တိ အကြောင်းအရာတို့ကို သိနိုင်စွမ်းသော သဗ္ဗညုတဉာဏ်သည် မရှိပါ' ဟူသော အနက်ကိုလည်း ပြရာရောက်ပေသည်။

Etthāti etesu atītādibhedesu buddhesu. Atha kiñcarahīti atha kasmā evaṃ ñāṇe asati tayā evaṃ kathitanti vadati.

"ဤ၌" (ဧတ္ထ) ဟူသည် အတိတ်အစရှိသော ကွဲပြားမှုရှိသော ထိုဘုရားရှင်တို့၌ ဖြစ်သည်။ "ထိုသို့ဖြစ်လျက် အဘယ်ကြောင့်နည်း" (အထ ကိဉ္စရဟိ) ဟူသည်မှာ ထိုသို့ သဗ္ဗညုတဉာဏ် မရှိပါဘဲလျက် သင်သည် အဘယ်ကြောင့် ဤသို့ ပြောဆိုရသနည်းဟု မေးမြန်းခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

143. Dhammanvayoti dhammassa paccakkhato ñāṇassa anuyogaṃ anugantvā uppannaṃ anumānañāṇaṃ nayaggāho vidito. Sāvakapāramīñāṇe ṭhatvāva imināva [Pg.64] ākārena jānāmi bhagavāti vadati. Therassa hi nayaggāho appamāṇo apariyanto. Yathā sabbaññutaññāṇassa pamāṇaṃ vā pariyanto vā natthi, evaṃ dhammasenāpatino nayaggāhassa. Tena so ‘‘iminā evaṃvidho, iminā anuttaro satthā’’ti jānāti. Therassa hi nayaggāho sabbaññutaññāṇagatiko eva. Idāni taṃ nayaggāhaṃ pākaṭaṃ kātuṃ upamāya dassento seyyathāpi, bhantetiādimāha. Tattha yasmā majjhimapadese nagarassa uddhāpapākārādīni thirāni vā hontu, dubbalāni vā, sabbaso vā pana mā hontu, corāsaṅkā na hoti, tasmā taṃ aggahetvā paccantimanagaranti āha. Daḷhuddhāpanti thirapākārapādaṃ. Daḷhapākāratoraṇanti thirapākārañceva thirapiṭṭhasaṅghāṭañca. Ekadvāranti kasmā āha? Bahudvāre hi nagare bahūhi paṇḍitadovārikehi bhavitabbaṃ. Ekadvāre ekova vaṭṭati. Therassa ca paññāya sadiso añño natthi. Tasmā attano paṇḍitabhāvassa opammatthaṃ ekaṃyeva dovārikaṃ dassetuṃ ekadvāra’’nti āha. Paṇḍitoti paṇḍiccena samannāgato. Byattoti veyyattiyena samannāgato visadañāṇo. Medhāvīti ṭhānuppattikapaññāsaṅkhātāya medhāya samannāgato. Anupariyāyapathanti anupariyāyanāmakaṃ pākāramaggaṃ. Pākārasandhinti dvinnaṃ iṭṭhakānaṃ apagataṭṭhānaṃ. Pākāravivaranti pākārassa chinnaṭṭhānaṃ.

၁၄၃. "ဓမ္မနွယ" ဟူသည် တရား၏သဘောအားလျော်စွာ ကိုယ်တိုင်မျက်မှောက်သိအပ်သော ဉာဏ်သို့ အစဉ်လျှောက်၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော အနုမာနဉာဏ်ဟူသော နည်းယူဉာဏ်ကို ဆိုလိုသည်။ "မြတ်စွာဘုရား၊ အကျွန်ုပ်သည် သာဝကပါရမီဉာဏ်၌ တည်၍ ဤနည်းဖြင့် သိပါ၏" ဟု လျှောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်၏ နည်းယူဉာဏ် (အနုမာနဉာဏ်) သည် အတိုင်းအဆမရှိ၊ အဆုံးအပိုင်းအခြားမရှိပေ။ သဗ္ဗညုတဉာဏ်၏ အတိုင်းအရှည် သို့မဟုတ် အပိုင်းအခြားသည် မရှိသကဲ့သို့ တရားစစ်သူကြီးဖြစ်သော အရှင်သာရိပုတ္တရာ၏ နည်းယူဉာဏ်၏ အတိုင်းအရှည် သို့မဟုတ် အပိုင်းအခြားသည်လည်း မရှိပေ။ ထိုအနုမာနဉာဏ်ဖြင့် မထေရ်သည် "သတ္တဝါတို့သည် ဤအကြောင်းကြောင့် ဤသို့သော သဘောရှိကြကုန်၏၊ မြတ်စွာဘုရားသည် ဤအကြောင်းကြောင့် အတုမရှိ မြတ်လှပေ၏" ဟု သိတော်မူ၏။ မထေရ်၏ နည်းယူဉာဏ်သည် သဗ္ဗညုတဉာဏ်နှင့် အလားတူသည်သာ ဖြစ်၏။ ယခုအခါ ထိုနည်းယူဉာဏ်ကို ထင်ရှားစေရန် ဥပမာဖြင့် ပြလိုသဖြင့် "မြတ်စွာဘုရား၊ ဥပမာသော်ကား..." စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ထိုစကား၌ အလယ်ပိုင်းဒေသရှိ မြို့များတွင် မြို့တံတိုင်းခြေ တံတိုင်းစသည်တို့သည် ခိုင်ခံ့သည်ဖြစ်စေ၊ အားနည်းသည်ဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် လုံးဝမရှိသည်ဖြစ်စေ ခိုးသူဘေးအတွက် စိုးရိမ်စရာမရှိပေ။ ထို့ကြောင့် ထိုအလယ်ပိုင်းမြို့ကို မယူဘဲ "နယ်စပ်မြို့" (ပစ္စန္တိမနဂရံ) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "ဒဠှုဒ္ဓါပ" ဟူသည် ခိုင်ခံ့သော တံတိုင်းခြေရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ဒဠှပါကာရတောရဏံ" ဟူသည် ခိုင်ခံ့သော တံတိုင်းရှိခြင်းနှင့် ခိုင်ခံ့သော တံခါးတိုင်ရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "တံခါးတစ်ခုတည်းရှိသော" ဟု အဘယ်ကြောင့် မိန့်တော်မူသနည်း။ တံခါးများစွာရှိသော မြို့၌ ပညာရှိသော တံခါးစောင့်များစွာ ရှိရမည် ဖြစ်သည်။ တံခါးတစ်ခုတည်းရှိသော မြို့၌မူ ပညာရှိသော တံခါးစောင့်တစ်ဦးတည်းသာ ရှိသင့်သည်။ မထေရ်၏ ပညာနှင့်တူသော အခြားသူမရှိပေ။ ထို့ကြောင့် မိမိ၏ ပညာရှိသောအဖြစ်ကို ဥပမာပြခြင်းငှာ တံခါးစောင့်တစ်ဦးတည်းကို ပြလိုသဖြင့် "တံခါးတစ်ခုတည်းရှိသော" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "ပဏ္ဍိတ" ဟူသည် ပညာနှင့် ပြည့်စုံသောသူ ဖြစ်သည်။ "ဗျတ္တ" ဟူသည် ထက်မြက်သော ဉာဏ်ပညာရှိ၍ သန့်ရှင်းသော ဉာဏ်ရှိသူ ဖြစ်သည်။ "မေဓာဝီ" ဟူသည် ထိုထိုခဏ၌ ဖြစ်ပေါ်သော ဉာဏ်ပညာဟုဆိုအပ်သော မေဓာဉာဏ်နှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်သည်။ "အနုပရိယာယပထ" ဟူသည် မြို့တံတိုင်းကို လှည့်လည်သွားလာသော တံတိုင်းလမ်းခရီး ဖြစ်သည်။ "ပါကာရသန္ဓိ" ဟူသည် အုတ်နှစ်ချပ်တို့ ကင်းကွာပြတ်တောက်ရာအရပ် (တံတိုင်းအက်ကြောင်း) ဖြစ်သည်။ "ပါကာရဝိဝရ" ဟူသည် တံတိုင်းပြိုပျက်ရာအရပ် (တံတိုင်းပေါက်) ဖြစ်သည်။

Cetaso upakkileseti pañca nīvaraṇāni cittaṃ upakkilesenti kiliṭṭhaṃ karonti upatāpenti vibādhenti, tasmā ‘‘cetaso upakkilesā’’ti vuccanti. Paññāya dubbalīkaraṇeti nīvaraṇā uppajjamānā anuppannāya paññāya uppajjituṃ na denti, uppannāya paññāya vaḍḍhituṃ na denti, tasmā ‘‘paññāya dubbalīkaraṇā’’ti vuccanti. Suppatiṭṭhitacittāti catūsu satipaṭṭhānesu suṭṭhu ṭhapitacittā hutvā. Satta bojjhaṅge yathābhūtanti satta bojjhaṅge yathāsabhāvena bhāvetvā. Anuttaraṃ sammāsambodhinti arahattaṃ sabbaññutaññāṇaṃ vā paṭivijjhiṃsūti dasseti.

"စိတ်ကို ညစ်နွမ်းစေတတ်သော တရားများ" ဟူသည်မှာ နီဝရဏငါးပါးတို့သည် စိတ်ကို ညစ်နွမ်းစေကုန်၏၊ ညစ်ညူးစေကုန်၏၊ ပူပန်စေကုန်၏၊ နှိပ်စက်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် "စိတ်၏ ညစ်နွမ်းကြောင်းတရားများ" ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ "ပညာကို အားနည်းအောင် ပြုတတ်သော တရားများ" ဟူသည်မှာ နီဝရဏတရားတို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာသည်ရှိသော် မဖြစ်သေးသော ပညာကို မဖြစ်ပေါ်စေရန် တားမြစ်ကုန်၏၊ ဖြစ်ပေါ်ပြီးသော ပညာကိုလည်း တိုးပွားခွင့်မပေးကုန်။ ထို့ကြောင့် "ပညာကို အားနည်းစေတတ်သော တရားများ" ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ "ကောင်းစွာတည်ရှိသော စိတ်ရှိကုန်သည်ဖြစ်၍" ဟူသည် သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့၌ စိတ်ကို ကောင်းစွာ သက်ဝင်တည်စေကုန်လျက်။ "ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့ကို ဟုတ်မှန်သော သဘောအားဖြင့်" ဟူသည်မှာ ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့ကို ဟုတ်မှန်သော သဘောအားလျော်စွာ ပွားများ၍ "အတုမဲ့ မဂ်ဉာဏ် သို့မဟုတ် သဗ္ဗညုတဉာဏ်ကို ထိုးထွင်းသိမြင်တော်မူကြပြီ" ဟု ပြတော်မူသည်။

Apicettha satipaṭṭhānāti vipassanā. Sambojjhaṅgā maggo. Anuttarāsammāsambodhi arahattaṃ. Satipaṭṭhānāti vā maggāti vā bojjhaṅgamissakā. Sammāsambodhi arahattameva. Dīghabhāṇakamahāsīvatthero panāha ‘‘satipaṭṭhāne [Pg.65] vipassanāti gahetvā bojjhaṅge maggo ca sabbaññutaññāṇañcāti gahite sundaro pañho bhaveyya, na panevaṃ gahita’’nti. Iti thero sabbaññubuddhānaṃ nīvaraṇappahāne satipaṭṭhānabhāvanāya sambodhiyañca majjhe bhinnasuvaṇṇarajatānaṃ viya nānattābhāvaṃ dasseti.

တစ်နည်းကား၊ ဤ၌ သတိပဋ္ဌာန်ဟူသည် ဝိပဿနာတည်း။ ဗောဇ္ဈင်ဟူသည် မဂ်တည်း။ အတုမဲ့ သမ္မာသမ္ဗောဓိဟူသည် အရဟတ္တမဂ်တည်း။ သို့မဟုတ် သတိပဋ္ဌာန် ဟူ၍လည်းကောင်း၊ မဂ်ဟူ၍လည်းကောင်း ဗောဇ္ဈင်နှင့် ရောနှောသောတရားတို့ကို ဆိုလိုသည်။ သမ္မာသမ္ဗောဓိဟူသည် အရဟတ္တမဂ်သာတည်း။ ဒီဃဘာဏက မဟာသီဝမထေရ်ကမူ "သတိပဋ္ဌာန်ကို ဝိပဿနာဟု ယူ၍၊ ဗောဇ္ဈင်တို့ကို မဂ်နှင့် သဗ္ဗညုတဉာဏ်ဟု ယူပါက အမေးအဖြေသည် ကောင်းမြတ်ရာ၏။ သို့သော် ရှေးဆရာတို့သည် ဤသို့မယူခဲ့ကြပေ" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဤသို့ဖြင့် မထေရ်သည် သဗ္ဗညုဘုရားရှင်တို့၏ နီဝရဏပယ်သတ်ခြင်း၊ သတိပဋ္ဌာန်ပွားများခြင်း၊ သမ္ဗောဓိဉာဏ်ရခြင်းတို့၏ အလယ်၌ ကျိုးပြတ်နေသော ရွှေငွေတို့ကဲ့သို့ တစ်ပါးစီ ကွဲပြားမှုမရှိပုံကို ပြတော်မူသည်။

Idha ṭhatvā upamā saṃsandetabbā – āyasmā hi sāriputto paccantanagaraṃ dassesi, pākāraṃ dassesi, pariyāyapathaṃ dassesi, dvāraṃ dassesi, paṇḍitadovārikaṃ dassesi, nagaraṃ pavesanakanikkhamanake oḷārike pāṇe dassesi, paṇḍitadovārikassa tesaṃ pāṇānaṃ pākaṭabhāvañca dassesi. Tattha kiṃ kena sadisanti ce. Nagaraṃ viya hi nibbānaṃ, pākāro viya sīlaṃ, pariyāyapatho viya hirī, dvāraṃ viya ariyamaggo, paṇḍitadovāriko viya dhammasenāpati, nagarappavisanakanikkhamanakaoḷārikapāṇā viya atītānāgatapaccuppannā buddhā, dovārikassa tesaṃ pāṇānaṃ pākaṭabhāvo viya āyasmato sāriputtassa atītānāgatapaccuppannabuddhānaṃ sīlasamathādīhi pākaṭabhāvo. Ettāvatā therena bhagavā evamahaṃ sāvakapāramīñāṇe ṭhatvā dhammanvayena nayaggāhena jānāmīti attano sīhanādassa anuyogo dinno hoti.

ဤနေရာ၌ ဥပမာကို နှိုင်းယှဉ်အပ်၏။ အဘယ်သို့ နှိုင်းယှဉ်ရအံ့နည်း။ အရှင်သာရိပုတ္တရာသည် နယ်စပ်မြို့ကို ပြတော်မူ၏၊ တံတိုင်းကို ပြတော်မူ၏၊ တံတိုင်းပတ်လမ်းကို ပြတော်မူ၏၊ တံခါးကို ပြတော်မူ၏၊ ပညာရှိသော တံခါးစောင့်ကို ပြတော်မူ၏၊ မြို့သို့ ဝင်ထွက်သွားလာသော ကြမ်းတမ်းကြီးမားသော သတ္တဝါတို့ကို ပြတော်မူ၏၊ ပညာရှိတံခါးစောင့်အား ထိုသတ္တဝါတို့ ထင်ရှားသိသာပုံကိုလည်း ပြတော်မူ၏။ ထိုတွင် အဘယ်အရာသည် အဘယ်အရာနှင့် တူသနည်း။ မြို့နှင့်တူသည်ကား နိဗ္ဗာန်တည်း။ တံတိုင်းနှင့်တူသည်ကား သီလတည်း။ တံတိုင်းပတ်လမ်းနှင့်တူသည်ကား ဟိရီ (အရှက်) တည်း။ တံခါးနှင့်တူသည်ကား အရိယမဂ်တည်း။ ပညာရှိတံခါးစောင့်နှင့်တူသည်ကား တရားစစ်သူကြီး (အရှင်သာရိပုတ္တရာ) တည်း။ မြို့သို့ ဝင်ထွက်သွားလာသော ကြီးမားသောသတ္တဝါတို့နှင့်တူသည်ကား အတိတ်၊ အနာဂတ်၊ ပစ္စုပ္ပန် ဖြစ်တော်မူကုန်သော ဘုရားရှင်တို့တည်း။ တံခါးစောင့်အား ထိုသတ္တဝါတို့ ထင်ရှားစွာ မြင်ရသကဲ့သို့ အရှင်သာရိပုတ္တရာအား အတိတ်၊ အနာဂတ်၊ ပစ္စုပ္ပန် ဖြစ်တော်မူကုန်သော ဘုရားရှင်တို့၏ သီလ၊ သမာဓိစသည်တို့ ထင်ရှားစွာ သိမြင်ရခြင်းတည်း။ ဤမျှဖြင့် မထေရ်သည် "မြတ်စွာဘုရား၊ အကျွန်ုပ်သည် သာဝကပါရမီဉာဏ်၌ တည်၍ ဓမ္မအစဉ်လျှောက်သော နည်းယူဉာဏ်ဖြင့် ဤသို့ သိပါ၏" ဟု မိမိ၏ သီဟနာဒ (ရဲရဲတောက်စကား) ကို ထောက်ခံပြောဆိုရာရောက်ပေသည်။

144. Idhāhaṃ, bhante, yena bhagavāti imaṃ desanaṃ kasmā ārabhi? Sāvakapāramīñāṇassa nipphattidassanatthaṃ. Ayañhettha adhippāyo, bhagavā ahaṃ sāvakapāramīñāṇaṃ paṭilabhanto pañcanavutipāsaṇḍe na aññaṃ ekampi samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā upasaṅkamitvā sāvakapāramīñāṇampi paṭilabhiṃ, tumheyeva upasaṅkamitvā tumhe payirupāsanto paṭilabhinti. Tattha idhāti nipātamattaṃ. Upasaṅkamiṃ dhammasavanāyāti tumhe upasaṅkamanto panāhaṃ na cīvarādihetu upasaṅkamanto, dhammasavanatthāya upasaṅkamanto. Evaṃ upasaṅkamitvā sāvakapāramīñāṇaṃ paṭilabhiṃ. Kadā pana thero dhammasavanatthāya upasaṅkamantoti. Sūkarakhataleṇe bhāgineyyadīghanakhaparibbājakassa vedanāpariggahasuttantakathanadivase (ma. ni. 2.205) upasaṅkamanto, tadāyeva sāvakapāramīñāṇaṃ paṭilabhīti. Taṃdivasañhi thero tālavaṇṭaṃ gahetvā bhagavantaṃ bījamāno ṭhito taṃ desanaṃ sutvā tattheva sāvakapāramīñāṇaṃ [Pg.66] hatthagataṃ akāsi. Uttaruttaraṃ paṇītapaṇītanti uttaruttarañceva paṇītapaṇītañca katvā desesi. Kaṇhasukkasappaṭibhāganti kaṇhañceva sukkañca. Tañca kho sappaṭibhāgaṃ savipakkhaṃ katvā. Kaṇhaṃ paṭibāhitvā sukkaṃ, sukkaṃ paṭibāhitvā kaṇhanti evaṃ sappaṭibhāgaṃ katvā kaṇhasukkaṃ desesi, kaṇhaṃ desentopi ca saussāhaṃ savipākaṃ desesi, sukkaṃ desentopi saussāhaṃ savipākaṃ desesi.

၁၄၄. "အရှင်ဘုရား၊ အကျွန်ုပ်သည် မြတ်စွာဘုရားရှိရာသို့..." စသော ဤဒေသနာကို အဘယ်ကြောင့် အစပြုခဲ့သနည်း။ သာဝကပါရမီဉာဏ် ပြည့်စုံပုံကို ပြခြင်းငှာ အစပြုခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤ၌ မထေရ်၏ အလိုဆန္ဒကား "မြတ်စွာဘုရား၊ အကျွန်ုပ်သည် သာဝကပါရမီဉာဏ်ကို ရရှိရန် ကိုးဆယ့်ငါးပါးသော တိတ္ထိအယူရှိသူတို့တွင် အခြားတစ်ဦးတည်းသော သမဏဗြာဟ္မဏထံသို့မျှ ချဉ်းကပ်၍ သာဝကပါရမီဉာဏ်ကို မရရှိခဲ့ပေ။ မြတ်စွာဘုရားထံသို့သာ ချဉ်းကပ်၍ ဆည်းကပ်ခယားလျက်သာ ရရှိခဲ့ပါသည်" ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုစကား၌ "ဣဓ" ဟူသည် နိပါတ်မျှသာတည်း။ "တရားနာယူရန်အလို့ငှာ ချဉ်းကပ်ခဲ့၏" ဟူသည် "အကျွန်ုပ်သည် မြတ်စွာဘုရားထံသို့ ချဉ်းကပ်သောအခါ သင်္ကန်းစသည်တို့ကို ရလိုသဖြင့် ချဉ်းကပ်ခြင်းမဟုတ်၊ တရားနာယူရန်အလို့ငှာ ချဉ်းကပ်ခြင်းဖြစ်ပါသည်" ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသို့ ချဉ်းကပ်၍ သာဝကပါရမီဉာဏ်ကို ရရှိခဲ့သည်။ မထေရ်သည် တရားနာယူရန်အလို့ငှာ အဘယ်အချိန်၌ ချဉ်းကပ်ခဲ့သနည်း။ သုကရခတလိုဏ်ဂူ၌ တူဖြစ်သော ဒီဃနခပရိဗိုဇ်အား ဝေဒနာပရိဂ္ဂဟသုတ္တန်ကို ဟောတော်မူသောနေ့၌ ချဉ်းကပ်ခဲ့ပြီး ထိုနေ့၌ပင် သာဝကပါရမီဉာဏ်ကို ရရှိခဲ့သည်။ ထိုနေ့၌ မထေရ်သည် ယပ်ဝန်းကို ကိုင်ဆောင်လျက် မြတ်စွာဘုရားအား ယပ်ခပ်ပေးရင်း ရပ်တည်လျက် ထိုဒေသနာကို ကြားနာရသဖြင့် ထိုနေရာ၌ပင် သာဝကပါရမီဉာဏ်ကို လက်ဝယ်သို့ ရောက်ရှိစေခဲ့သည် (ရရှိခဲ့သည်)။ "အထက်ထက်ထက် သာလွန်ထူးကဲ၍ မွန်မြတ်သထက် မွန်မြတ်အောင်" ဟူသည် အထက်ထက်သော တရားထက် သာလွန်ထူးကဲ၍ မွန်မြတ်သထက် မွန်မြတ်အောင် ပြု၍ ဟောတော်မူ၏။ "အမည်းအဖြူတရားကို ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်အောင်" ဟူသည် အမည်း (အညစ်) တရားနှင့် အဖြူ (အစင်) တရားကို ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်အောင် ပြု၍၊ အမည်းတရားကို မြစ်ပယ်လျက် အဖြူတရားကိုလည်းကောင်း၊ အဖြူတရားကို မြစ်ပယ်လျက် အမည်းတရားကိုလည်းကောင်း ဤသို့ ဆန့်ကျင်ဘက် အစုံပြု၍ အမည်း အဖြူတရားကို ဟောတော်မူ၏။ အမည်းတရားကို ဟောတော်မူသောအခါ၌လည်း အကျိုးသက်ရောက်မှု ရှိအောင်၊ အကျိုးပေးမှုနှင့်တကွ ဖြစ်အောင် ဟောတော်မူ၏။ အဖြူတရားကို ဟောတော်မူသောအခါ၌လည်း အကျိုးသက်ရောက်မှု ရှိအောင်၊ အကျိုးပေးမှုနှင့်တကွ ဖြစ်အောင် ဟောတော်မူ၏။

Tasmiṃ dhamme abhiññā idhekaccaṃ dhammaṃ dhammesu niṭṭhamagamanti tasmiṃ desite dhamme ekaccaṃ dhammaṃ nāma sāvakapāramīñāṇaṃ sañjānitvā dhammesu niṭṭhamagamaṃ. Katamesu dhammesūti? Catusaccadhammesu. Etthāyaṃ therasallāpo, kāḷavallavāsī sumatthero tāva vadati ‘‘catusaccadhammesu idāni niṭṭhagamanakāraṇaṃ natthi. Assajimahāsāvakassa hi diṭṭhadivaseyeva so paṭhamamaggena catusaccadhammesu niṭṭhaṃ gato, aparabhāge sūkarakhataleṇadvāre upari tīhi maggehi catusaccadhammesu niṭṭhaṃ gato, imasmiṃ pana ṭhāne ‘dhammesū’ti buddhaguṇesu niṭṭhaṃ gato’’ti. Lokantaravāsī cūḷasīvatthero pana ‘‘sabbaṃ tatheva vatvā imasmiṃ pana ṭhāne ‘dhammesū’ti arahatte niṭṭhaṃ gato’’ti āha. Dīghabhāṇakatipiṭakamahāsīvatthero pana ‘‘tatheva purimavādaṃ vatvā imasmiṃ pana ṭhāne ‘dhammesū’ti sāvakapāramīñāṇe niṭṭhaṃ gato’’ti vatvā ‘‘buddhaguṇā pana nayato āgatā’’ti āha.

"Tasmiṃ dhamme abhiññā idhekaccaṃ dhammaṃ dhammesu niṭṭhamagamanti" ဟူသော ပါဠိ၌ - ထိုဟောကြားအပ်သော တရားတော်၌ တစ်စုံတစ်ခုသော တရားတည်းဟူသော သာဝကပါရမီဉာဏ်ကို သိရှိနားလည်၍ တရားတို့၌ ဆုံးဖြတ်ခြင်းသို့ ရောက်၏။ အဘယ်သို့သော တရားတို့၌ ဆုံးဖြတ်ချက်သို့ ရောက်သနည်း ဟူမူ - သစ္စာလေးပါးတရားတို့၌ ဆုံးဖြတ်ချက်သို့ ရောက်၏ ဟု ဖြေဆိုအပ်၏။ ဤနေရာ၌ မထေရ်တို့ အချင်းချင်း အဆုံးအဖြတ် စကားပြောဆိုဆွေးနွေးချက် ရှိ၏။ ကာဠဝလ္လကျောင်း၌ သီတင်းသုံးတော်မူသော သုမထေရ်က ရှေးဦးစွာ မိန့်ဆိုသည်မှာ - 'ယခု "ဣဓာဟံ ဘန္တေ" စသော စကားကို လျှောက်ထားသော အခါ၌ သစ္စာလေးပါးတရားတို့၌ ဆုံးဖြတ်ချက်သို့ ရောက်ကြောင်း အကြောင်းရင်းမရှိပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် မဟာသာဝကဖြစ်သော အရှင်အဿဇိကို ဖူးမြင်ရသော နေ့၌ပင်လျှင် ထိုအရှင်သာရိပုတ္တရာသည် ပထမမဂ် (သောတာပတ္တိမဂ်) ဖြင့် သစ္စာလေးပါးတရားတို့၌ ဆုံးဖြတ်ချက်သို့ ရောက်ခဲ့ပြီးဖြစ်သောကြောင့်၎င်း၊ နောက်ပိုင်းတွင် သုကရခတလိုဏ်ဂူတံခါးဝ၌ အထက်မဂ်သုံးပါးဖြင့် သစ္စာလေးပါးတရားတို့၌ ဆုံးဖြတ်ချက်သို့ ရောက်ခဲ့ပြီးဖြစ်သောကြောင့်၎င်း ဖြစ်သည်။ သို့သော် ဤစကားကို လျှောက်ထားရာ နေရာ၌မူကား "dhammesu" (တရားတို့၌) ဟူသည် ဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်တော်တို့၌ ဆုံးဖြတ်ချက်သို့ ရောက်ခြင်း (သက်ဝင်ယုံကြည်ခြင်း) ကို ဆိုလိုသည်' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ လောကန္တရကျောင်း၌ သီတင်းသုံးတော်မူသော စူဠသီဝမထေရ်ကမူ - 'အလုံးစုံကို ထိုအရှင်သုမထေရ် အဆိုအတိုင်းပင် မိန့်ဆိုပြီးနောက် ဤနေရာ၌ "dhammesu" ဟူသည် အရဟတ္တဖိုလ်တရား၌ ဆုံးဖြတ်ချက်သို့ ရောက်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဒီဃဘာဏက တိပိဋက မဟာသီဝမထေရ်ကမူ - 'ထိုနည်းတူစွာပင် ရှေးမထေရ်တို့၏ အယူဝါဒကို မိန့်ဆိုပြီးနောက် ဤနေရာ၌ "dhammesu" ဟူသည် သာဝကပါရမီဉာဏ်၌ ဆုံးဖြတ်ချက်သို့ ရောက်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်' ဟု မိန့်ဆိုပြီးလျှင် 'ဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်တော်တို့သည်ကား အကျဉ်းနည်းအားဖြင့် ပါဝင်ပြီးဖြစ်သည်' ဟု မိန့်တော်မူ၏။

Satthari pasīdinti evaṃ sāvakapāramīñāṇadhammesu niṭṭhaṃ gantvā bhiyyosomattāya ‘‘sammāsambuddho vata so bhagavā’’ti satthari pasīdiṃ. Svākkhāto bhagavatā dhammoti suṭṭhu akkhāto sukathito niyyāniko maggo phalatthāya niyyāti rāgadosamohanimmadanasamattho.

"Satthari pasīdi" ဟူသည်မှာ ဤသို့ သာဝကပါရမီဉာဏ်တရားတို့၌ ဆုံးဖြတ်ချက်သို့ ရောက်ပြီးလျှင် အတိုင်းအရှည်ထက် လွန်ကဲစွာ "ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် စင်စစ် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ ဖြစ်တော်မူပေစွတကား" ဟု မြတ်စွာဘုရား၌ လွန်စွာ ကြည်ညိုခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "Svākkhāto bhagavatā dhammo" ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာ ဟောကြားတော်မူအပ်သော၊ ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်တတ်သော မဂ်တရားသည် ဖိုလ်တရားအကျိုးငှာ ထွက်မြောက်တတ်၏၊ ရာဂ၊ ဒေါသ၊ မောဟတို့ကို နှိပ်နင်းခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်၏ ဟု မြတ်စွာဘုရားနှင့် တရားတော်အပေါ် ကြည်ညိုစိတ် ရှိကြောင်းကို ပြသရာရောက်၏။

Suppaṭipanno saṅghoti buddhassa bhagavato sāvakasaṅghopi vaṅkādidosavirahitaṃ sammāpaṭipadaṃ paṭipannattā suppaṭipannoti pasannomhi bhagavatīti dasseti.

"Suppaṭipanno saṅgho" (သံဃာတော်သည် ကောင်းစွာ ကျင့်တော်မူ၏) ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရား၏ သာဝကသံဃာတော်သည်လည်း ကောက်ခြင်းစသော အပြစ်တို့မှ ကင်းစင်သော ကောင်းသော အကျင့်ကို ကျင့်တော်မူသောကြောင့် ကောင်းစွာကျင့်သော သံဃာတော် ဖြစ်၏ ဟု မြတ်စွာဘုရားနှင့် သံဃာတော်အပေါ် ကြည်ညိုစိတ် ရှိကြောင်းကို ပြသခြင်း ဖြစ်သည်။

Kusaladhammadesanāvaṇṇanā

ကုသိုလ်တရား ဟောကြားခြင်းဆိုင်ရာ ဖွင့်ဆိုချက် (ကုသလဓမ္မဒေသနာဝဏ္ဏနာ)

145. Idāni divāṭṭhāne nisīditvā samāpajjite soḷasa aparāpariyadhamme dassetuṃ aparaṃ pana bhante etadānuttariyanti desanaṃ ārabhi. Tattha [Pg.67] anuttariyanti anuttarabhāvo. Yathā bhagavā dhammaṃ desetīti yathā yenākārena yāya desanāya bhagavā dhammaṃ deseti, sā tumhākaṃ desanā anuttarāti vadati. Kusalesu dhammesūti tāya desanāya desitesu kusalesu dhammesupi bhagavāva anuttaroti dīpeti. Yā vā sā desanā, tassā bhūmiṃ dassentopi ‘‘kusalesu dhammesū’’ti āha. Tatrime kusalā dhammāti tatra kusalesu dhammesūti vuttapade ime kusalā dhammā nāmāti veditabbā. Tattha ārogyaṭṭhena, anavajjaṭṭhena, kosallasambhūtaṭṭhena, niddarathaṭṭhena, sukhavipākaṭṭhenāti pañcadhā kusalaṃ veditabbaṃ. Tesu jātakapariyāyaṃ patvā ārogyaṭṭhena kusalaṃ vaṭṭati. Suttantapariyāyaṃ patvā anavajjaṭṭhena. Abhidhammapariyāyaṃ patvā kosallasambhūtaniddarathasukhavipākaṭṭhena. Imasmiṃ pana ṭhāne bāhitikasuttantapariyāyena (ma. ni. 2.358) anavajjaṭṭhena kusalaṃ daṭṭhabbaṃ.

၁၄၅. ယခုအခါ နေ့သန့်ရာအရပ်၌ သီတင်းသုံးနေစဉ် ကောင်းစွာ ကျင့်သုံးအပ်သော တရားတို့နှင့် ဆက်စပ်၍ ဆယ့်ခြောက်ပါးသော အဆက်ဆက်ဖြစ်သော တရားတို့ကို ပြသခြင်းငှာ "aparaṃ pana bhante etadānuttariyaṃ" အစရှိသော ဒေသနာတော်ကို စတင် ဟောကြားတော်မူ၏။ ထိုပါဠိ၌ "anuttariyaṃ" ဟူသည် အတုမရှိ မြတ်သည်၏ အဖြစ်တည်း။ "yathā bhagavā dhammaṃ deseti" ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရားသည် အကြင်အခြင်းအရာအားဖြင့်၊ အကြင်ဒေသနာတော်ဖြင့် တရားဟောတော်မူ၏၊ ထိုအရှင်ဘုရား၏ ဒေသနာတော်သည် အတုမရှိ မြတ်လှပေ၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ "kusalesu dhammesu" ဟူသည်မှာ ထိုဒေသနာတော်ဖြင့် ဟောကြားအပ်သော ကုသိုလ်တရားတို့၌လည်း မြတ်စွာဘုရားသည်သာလျှင် အတုမရှိ မြတ်တော်မူ၏ ဟု ပြဆိုရာရောက်၏။ သို့မဟုတ် ထိုဒေသနာတော်၏ ဖြစ်ရာအာရုံကို ပြလိုသဖြင့်လည်း "kusalesu dhammesu" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "tatra ime kusalā dhammā" ဟူသည်မှာ ထို "kusalesu dhammesu" ဟူသော ပုဒ်၌ ဤဖော်ပြလတ္တံ့သော တရားတို့ကို ကုသိုလ်တရားများ ဟူ၍ သိအပ်၏။ ထို၌ ကုသိုလ်တရားကို (၁) အနာရောဂါ ကင်းခြင်းသဘော (ārogyaṭṭha)၊ (၂) အပြစ်မရှိခြင်းသဘော (anavajjaṭṭha)၊ (၃) ပညာကြောင့် ဖြစ်ခြင်းသဘော (kosallasambhūtaṭṭha)၊ (၄) ပူပန်ခြင်းမရှိခြင်းသဘော (niddarathaṭṭha)၊ (၅) ချမ်းသာသော အကျိုးပေးခြင်းသဘော (sukhavipākaṭṭha) ဟု ငါးပါးသောအနက်ဖြင့် သိအပ်၏။ ထိုငါးပါးတို့တွင် ဇာတ်တော်ဒေသနာအဖွင့်သို့ ရောက်သောအခါ အနာရောဂါကင်းခြင်းဟူသော အနက်ဖြင့် ကုသိုလ်ဟု ခေါ်ထိုက်၏။ သုတ္တန်ဒေသနာအဖွင့်သို့ ရောက်သောအခါ အပြစ်မရှိခြင်းဟူသော အနက်ဖြင့် ကုသိုလ်ဟု ခေါ်ထိုက်၏။ အဘိဓမ္မာဒေသနာအဖွင့်သို့ ရောက်သောအခါ ပညာကြောင့်ဖြစ်ခြင်း၊ ပူပန်ခြင်းမရှိခြင်း၊ ချမ်းသာသောအကျိုးကိုပေးခြင်း ဟူသောအနက်တို့ဖြင့် ကုသိုလ်ဟု ခေါ်ထိုက်၏။ ဤနေရာ၌မူကား ဗာဟိတိကသုတ္တန် ဒေသနာအဖွင့်အားဖြင့် အပြစ်မရှိခြင်းဟူသော အနက်သဘောဖြင့် ကုသိုလ်တရားဟု ရှုမြင်အပ်၏။

Cattāro satipaṭṭhānāti cuddasavidhena kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ, navavidhena vedanānupassanāsatipaṭṭhānaṃ, soḷasavidhena cittānupassanāsatipaṭṭhānaṃ, pañcavidhena dhammānupassanāsatipaṭṭhānanti evaṃ nānānayehi vibhajitvā samathavipassanāmaggavasena lokiyalokuttaramissakā cattāro satipaṭṭhānā desitā. Phalasatipaṭṭhānaṃ pana idha anadhippetaṃ. Cattāro sammappadhānāti paggahaṭṭhena ekalakkhaṇā, kiccavasena nānākiccā. ‘‘Idha bhikkhu anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāyā’’tiādinā nayena samathavipassanāmaggavasena lokiyalokuttaramissakāva cattāro sammappadhānā desitā. Cattāro iddhipādāti ijjhanaṭṭhena ekasaṅgahā, chandādivasena nānāsabhāvā. ‘‘Idha bhikkhu chandasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāvetī’’tiādinā nayena samathavipassanāmaggavasena lokiyalokuttaramissakāva cattāro iddhipādā desitā.

"cattāro satipaṭṭhānā" (သတိပဋ္ဌာန်လေးပါး) ဟူသည်မှာ တစ်ဆယ့်လေးပါးသော နည်းဖြင့် ကာယာနုပဿနာ သတိပဋ္ဌာန်၊ ကိုးပါးသောနည်းဖြင့် ဝေဒနာနုပဿနာ သတိပဋ္ဌာန်၊ တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသောနည်းဖြင့် စိတ္တာနုပဿနာ သတိပဋ္ဌာန်၊ ငါးပါးသောနည်းဖြင့် ဓမ္မာနုပဿနာ သတိပဋ္ဌာန် ဟု ဤသို့ များစွာသော နည်းတို့ဖြင့် ခွဲခြား၍ သမထ ဝိပဿနာ မဂ်၏အစွမ်းဖြင့် လောကီ လောကုတ္တရာ ရောနှောလျက်ရှိသော သတိပဋ္ဌာန်း လေးပါးတို့ကို ဟောကြားတော်မူအပ်ကုန်၏။ ဖိုလ်နှင့်ယှဉ်သော သတိပဋ္ဌာန်းကိုမူကား ဤနေရာ၌ မရည်ရွယ်အပ်ပေ။ "cattāro sammappadhānā" (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါး) ဟူသည်မှာ အားပေးချီးမြှောက်ခြင်း လက္ခဏာအားဖြင့် တစ်ခုတည်းသော လက္ခဏာရှိကုန်သော်လည်း၊ ကိစ္စ၏အစွမ်းဖြင့် မဖြစ်သေးသော အကုသိုလ်တို့ကို မဖြစ်စေခြင်း အစရှိသော အထူးထူးသော ကိစ္စရှိကုန်၏။ "ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် မဖြစ်သေးသော ယုတ်မာသော အကုသိုလ်တရားတို့ကို မဖြစ်စေရန်..." အစရှိသော နည်းဖြင့် သမထ ဝိပဿနာ မဂ်၏အစွမ်းဖြင့် လောကီ လောကုတ္တရာ ရောနှောလျက်ရှိသော သမ္မပ္ပဓာန် လေးပါးတို့ကို ဟောကြားတော်မူအပ်ကုန်၏။ "cattāro iddhipādā" (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါး) ဟူသည်မှာ ပြီးပြည့်စုံခြင်း အနက်သဘောအားဖြင့် တစ်ခုတည်းသော ရေတွက်ခြင်း ရှိကုန်သော်လည်း ဆန္ဒအစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ထူးခြားသော သဘောသဘာဝရှိကုန်၏။ "ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် ဆန္ဒသမာဓိ ပဓာနသင်္ခါရနှင့် ပြည့်စုံသော ဣဒ္ဓိပါဒ်ကို ပွားများ၏..." အစရှိသော နည်းဖြင့် သမထ ဝိပဿနာ မဂ်၏အစွမ်းဖြင့် လောကီ လောကုတ္တရာ ရောနှောလျက်ရှိသော ဣဒ္ဓိပါဒ် လေးပါးတို့ကို ဟောကြားတော်မူအပ်ကုန်၏။

Pañcindriyānīti ādhipateyyaṭṭhena ekalakkhaṇāni, adhimokkhādisabhāvavasena nānāsabhāvāni. Samathavipassanāmaggavaseneva ca lokiyalokuttaramissakāni saddhādīni pañcindriyāni desitāni. Pañca balānīti upatthambhanaṭṭhena akampiyaṭṭhena vā ekasaṅgahāni, salakkhaṇena nānāsabhāvāni[Pg.68]. Samathavipassanāmaggavaseneva lokiyalokuttaramissakāni saddhādīni pañca balāni desitāni. Satta bojjhaṅgāti niyyānaṭṭhena ekasaṅgahā, upaṭṭhānādinā salakkhaṇena nānāsabhāvā. Samathavipassanā maggavaseneva lokiyalokuttaramissakā satta bojjhaṅgā desitā.

"pañcindriyāni" (အိန္ဒြေငါးပါး) ဟူသည်မှာ အစိုးရခြင်း (အကြီးအမှူး) အနက်သဘောဖြင့် တစ်ခုတည်းသော လက္ခဏာရှိကုန်သော်လည်း၊ နှလုံးသွင်းခြင်း စသော သဘောအားဖြင့် ထူးခြားသော သဘောသဘာဝရှိကုန်၏။ သမထ ဝိပဿနာ မဂ်၏အစွမ်းဖြင့် လောကီ လောကုတ္တရာ ရောနှောလျက်ရှိသော သဒ္ဓါအစရှိသော အိန္ဒြေငါးပါးတို့ကို ဟောကြားတော်မူအပ်ကုန်၏။ "pañca balāni" (ဗိုလ်ငါးပါး) ဟူသည်မှာ သမ္ပယုတ်တရားတို့ကို ထောက်ပံ့ခိုင်ခံ့စေခြင်း သို့မဟုတ် မတုန်မလှုပ်သော အနက်သဘောဖြင့် တစ်ခုတည်းသော ရေတွက်ခြင်း ရှိကုန်သော်လည်း မိမိတို့၏ လက္ခဏာအားဖြင့် ထူးခြားသော သဘောသဘာဝရှိကုန်၏။ သမထ ဝိပဿနာ မဂ်၏အစွမ်းဖြင့် လောကီ လောကုတ္တရာ ရောနှောလျက်ရှိသော သဒ္ဓါအစရှိသော ဗိုလ်ငါးပါးတို့ကို ဟောကြားတော်မူအပ်ကုန်၏။ "satta bojjhaṅgā" (ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါး) ဟူသည်မှာ ကိလေသာ သံသရာမှ ထွက်မြောက်ကြောင်းဖြစ်သော အနက်သဘောဖြင့် တစ်ခုတည်းသော ရေတွက်ခြင်း ရှိကုန်သော်လည်း၊ အာရုံသို့ ကပ်၍တည်ခြင်း စသော မိမိတို့၏ လက္ခဏာအားဖြင့် ထူးခြားသော သဘောသဘာဝရှိကုန်၏။ သမထ ဝိပဿနာ မဂ်၏အစွမ်းဖြင့် လောကီ လောကုတ္တရာ ရောနှောလျက်ရှိသော ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့ကို ဟောကြားတော်မူအပ်ကုန်၏။

Ariyo aṭṭhaṅgiko maggoti hetuṭṭhena ekasaṅgaho, dassanādinā salakkhaṇena nānāsabhāvo. Samathavipassanāmaggavaseneva lokiyalokuttaramissako ariyo aṭṭhaṅgiko maggo desitoti attho.

"ariyo aṭṭhaṅgiko maggo" (အင်္ဂါရှစ်ပါးရှိသော အရိယာမဂ်) ဟူသည်မှာ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်း အနက်သဘောဖြင့် တစ်ခုတည်းသော ရေတွက်ခြင်း ရှိသော်လည်း၊ မြင်ခြင်း စသော မိမိတို့၏ လက္ခဏာအားဖြင့် ထူးခြားသော သဘောသဘာဝရှိ၏။ သမထ ဝိပဿနာ မဂ်၏အစွမ်းဖြင့် လောကီ လောကုတ္တရာ ရောနှောလျက်ရှိသော အင်္ဂါရှစ်ပါးရှိသော အရိယာမဂ်ကို ဟောကြားတော်မူအပ်၏ ဟု အနက်အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

Idha, bhante, bhikkhu āsavānaṃ khayāti idaṃ kimatthaṃ āraddhaṃ? Sāsanassa pariyosānadassanatthaṃ. Sāsanassa hi na kevalaṃ maggeneva pariyosānaṃ hoti, arahattaphalena pana hoti. Tasmā taṃ dassetuṃ idamāraddhanti veditabbaṃ. Etadānuttariyaṃ, bhante, kusalesu dhammesūti bhante yā ayaṃ kusalesu dhammesu evaṃdesanā, etadānuttariyaṃ. Taṃ bhagavāti taṃ desanaṃ bhagavā asesaṃ sakalaṃ abhijānāti. Taṃ bhagavatoti taṃ desanaṃ bhagavato asesaṃ abhijānato. Uttari abhiññeyyaṃ natthīti taduttari abhijānitabbaṃ natthi, ayaṃ nāma ito añño dhammo vā puggalo vā yaṃ bhagavā na jānātīti idaṃ natthi. Yadabhijānaṃ añño samaṇo vāti yaṃ tumhehi anabhiññātaṃ, taṃ añño samaṇo vā brāhmaṇo vā abhijānanto bhagavatā bhiyyobhiññataro assa, adhikatarapañño bhaveyya. Yadidaṃ kusalesu dhammesūti ettha yadidanti nipātamattaṃ, kusalesu dhammesu bhagavatā uttaritaro natthīti ayametthattho. Iti bhagavāva kusalesu dhammesu anuttaroti dassento ‘‘imināpi kāraṇena evaṃpasanno ahaṃ, bhante, bhagavatī’’ti dīpeti. Ito paresu aparaṃ panātiādīsu visesamattameva vaṇṇayissāma. Purimavārasadisaṃ pana vuttanayeneva veditabbaṃ.

“အရှင်ဘုရား၊ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အာသဝေါတရားတို့ ကုန်ခြင်းကြောင့်...” ဟူသော ဤစကားကို အဘယ်ကြောင့် အစပြု၍ ဟောကြားတော်မူသနည်း။ သာသနာတော်၏ အဆုံး (ပန်းတိုင်) ကို ပြခြင်းငှာ အစပြုတော်မူသည်။ သာသနာတော်၏ အဆုံးသည် မဂ်မျှဖြင့်သာ မပြီးစီးနိုင်၊ အရဟတ္တဖိုလ်ဖြင့်သာ ပြီးစီးနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် သာသနာတော်၏ အဆုံးဖြစ်သော ထိုအရဟတ္တဖိုလ်ကို ပြသခြင်းငှာ ဤစကားကို အစပြု၍ ဟောကြားတော်မူသည်ဟု သိအပ်သည်။ “အရှင်ဘုရား၊ ကုသိုလ်တရားတို့၌ ဤသည်ကား အတုမရှိ မြတ်သောတရား ဖြစ်ပါသည်” ဟူသော စကား၌ “အရှင်ဘုရား၊ ကုသိုလ်တရားတို့၌ ဤသို့သော ဟောကြားချက် (ဒေသနာ) သည် အတုမရှိ မြတ်လှပါပေ၏” ဟု ဆိုလိုသည်။ “ထိုတရားကို မြတ်စွာဘုရားသည်” ဟူသော စကား၌ ထိုကုသိုလ်တရားတို့ကို အပြားအားဖြင့် ဟောကြားတတ်သော ဒေသနာကို မြတ်စွာဘုရားသည် အကြွင်းမဲ့ အလုံးစုံကို ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် သိတော်မူ၏။ “ထိုမြတ်စွာဘုရားအား” ဟူသော စကား၌ ထိုဒေသနာကို အကြွင်းမဲ့ ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် သိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားအား “ထက်ထွန်လွန်ကဲ၍ သိအပ်သော တရားမရှိ” ဟူသော စကား၌ ထိုကိုယ်တော်တိုင် သိတော်မူအပ်သော တရားထက် လွန်ကဲ၍ ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် သိအပ်သော တရားမရှိ၊ မြတ်စွာဘုရား မသိအပ်သော ဤမည်သော အခြား ပရမတ်တရားသော်လည်းကောင်း၊ ပညတ်ပုဂ္ဂိုလ်သော်လည်းကောင်း ရှိ၏ဟူ၍ ဤသို့ ကိုယ်တော်မသိအပ်သော အရာမရှိဟု ဆိုလိုသည်။ “အကြင်တရားကို သိလျက် အခြား သမဏသည်လည်းကောင်း...” ဟူသော စကား၌ “အရှင်ဘုရားတို့ မသိအပ်သော အကြင်တရားကို အခြားသော သမဏ သို့မဟုတ် ဗြာဟ္မဏသည် သိရှိသဖြင့် အရှင်ဘုရားထက် ပိုမိုထူးကဲသော ဉာဏ်ရှိသူ၊ သာလွန်ထူးကဲသော ပညာရှိသူ ဖြစ်ရာအံ့” ဟု ဆိုလိုသည်။ “ကုသိုလ်တရားတို့၌ အကြင်ဤတရား” ဟူသော ဤစကား၌ “ယဒိဒံ” ဟူသည် နိပါတ်မျှသာ ဖြစ်သည်။ “ကုသိုလ်တရားတို့၌ မြတ်စွာဘုရားထက် သာလွန်လွန်ကဲသောသူ မရှိ” ဟူသည် ဤပုဒ်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ် ဖြစ်သည်။ ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည်သာ ကုသိုလ်တရားတို့၌ အတုမရှိ မြတ်တော်မူ၏ဟု ပြသလျက် “အရှင်ဘုရား၊ အကျွန်ုပ်သည် ဤအကြောင်းကြောင့်လည်း မြတ်စွာဘုရားအပေါ်၌ ဤသို့ ကြည်ညိုပါသည်” ဟု ဖော်ပြတော်မူသည်။ ဤမှတစ်ပါးသော “တစ်ဖန် နောက်ထပ်...” အစရှိသော သုတ်တို့၌ ထူးခြားသော အချက်မျှကိုသာ ဖွင့်ပြပါအံ့။ ရှေးဝါရနှင့် တူသော စကားရပ်တို့ကိုမူ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းသာ သိအပ်သည်။

Āyatanapaṇṇattidesanāvaṇṇanā

အာယတနပဏ္ဏတ္တိဒေသနာဝဏ္ဏနာ (အာယတန ပညတ်ခြင်းဆိုင်ရာ ဒေသနာတော် အဖွင့်)

146. Āyatanapaṇṇattīsūti āyatanapaññāpanāsu. Idāni tā āyatanapaññattiyo dassento chayimāni, bhantetiādimāha. Āyatanakathā panesā visuddhimagge vitthārena kathitā, tena na taṃ vitthārayissāma, tasmā tattha vuttanayeneva sā vitthārato veditabbā.

၁၄၆. “အာယတနပဏ္ဏတ္တီသု” ဟူသည် အာယတနတို့ကို အပြားအားဖြင့် သိစေခြင်း (သို့မဟုတ် အာယတနတို့ကို ပညတ်ခြင်း) တို့၌ ဟူလို။ ယခုအခါ ထိုအာယတနပညတ်ချက်တို့ကို ပြသလိုသဖြင့် “အရှင်ဘုရား၊ ဤအာယတန ခြောက်ပါးတို့သည်...” အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူသည်။ အာယတနနှင့်ပတ်သက်သော စကားအကျယ်ကိုမူ ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ အကျယ်တဝင့် ဟောကြားထားပြီး ဖြစ်သဖြင့် ဤ၌ အကျယ်မချဲ့တော့ပေ။ ထို့ကြောင့် ထိုဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်းသာလျှင် ထိုအာယတနကထာကို အကျယ်အားဖြင့် သိမှတ်အပ်သည်။

Etadānuttariyaṃ[Pg.69], bhante, āyatanapaṇṇattīsūti yāyaṃ āyatanapaṇṇattīsu ajjhattikabāhiravavatthānādivasena evaṃ desanā, etadānuttariyaṃ. Sesaṃ vuttanayameva.

“အရှင်ဘုရား၊ အာယတနပညတ်ချက်တို့၌ ဤသည်ကား အတုမရှိ မြတ်သောတရား ဖြစ်ပါသည်” ဟူသော စကား၌ အာယတန ပညတ်ချက်တို့၌ အတွင်းအာယတန၊ ပြင်ပအာယတနတို့ကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်း စသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် ဤသို့ ဟောကြားအပ်သော အကြင်ဒေသနာသည် ရှိ၏၊ ထိုဒေသနာသည် အတုမရှိ မြတ်လှပေ၏ ဟူလို။ ကြွင်းသောစကားသည် ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်းသာ ဖြစ်သည်။

Gabbhāvakkantidesanāvaṇṇanā

ဂဗ္ဘာဝက္ကန္တိဒေသနာဝဏ္ဏနာ (အမိဝမ်းတိုက်သို့ သက်ဆင်းခြင်းဆိုင်ရာ ဒေသနာတော် အဖွင့်)

147. Gabbhāvakkantīsūti gabbhokkamanesu. Tā gabbhāvakkantiyo dassento catasso imā, bhantetiādimāha. Tattha asampajānoti ajānanto sammūḷho hutvā. Mātukucchiṃ okkamatīti paṭisandhivasena pavisati. Ṭhātīti vasati. Nikkhamatīti nikkhamantopi asampajāno sammūḷhova nikkhamati. Ayaṃ paṭhamāti ayaṃ pakatilokiyamanussānaṃ paṭhamā gabbhāvakkanti.

၁၄၇. “ဂဗ္ဘာဝက္ကန္တီသု” ဟူသည် အမိဝမ်းတိုက်သို့ သက်ဆင်းခြင်းတို့၌ ဟူလို။ ထိုအမိဝမ်းသို့ သက်ဆင်းခြင်းတို့ကို ပြသလိုသဖြင့် “အရှင်ဘုရား၊ ဤအမိဝမ်းသို့ သက်ဆင်းခြင်းတို့သည် လေးပါးတို့ဖြစ်ကြပါကုန်၏” အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူသည်။ ထိုစကားရပ်၌ “အသမ္ပဇာနော” ဟူသည် မသိဘဲ တွေဝေမိန်းမောလျက် ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုသည်။ “အမိဝမ်းသို့ သက်ဆင်း၏” ဟူသည် ပဋိသန္ဓေအားဖြင့် ဝင်ရောက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ “တည်နေ၏” ဟူသည် (အမိဝမ်း၌) နေထိုင်ခြင်းကို ဆိုသည်။ “ဖွားမြင်၏ (ထွက်၏)” ဟူသည် အမိဝမ်းမှ ထွက်လာသောအခါ၌လည်း မသိဘဲ တွေဝေလျက်သာ ထွက်လာခြင်းကို ဆိုသည်။ “ဤသည်ကား ပထမဖြစ်၏” ဟူသည် ဤသို့ အမိဝမ်းသို့ ဝင်သောအခါ၊ အမိဝမ်း၌ တည်နေသောအခါ၊ အမိဝမ်းမှ ဖွားမြင်သောအခါဟူသော သုံးပါးသောကာလတို့၌ မသိဘဲလျက် အမိဝမ်းသို့ သက်ဆင်းခြင်းသည် သာမန်လောကီလူသားတို့၏ ပထမမြောက် အမိဝမ်းသို့ သက်ဆင်းခြင်း ဖြစ်သည်။

Sampajāno mātukucchiṃ okkamatīti okkamanto sampajāno asammūḷho hutvā okkamati.

“သိလျက် အမိဝမ်းသို့ သက်ဆင်း၏” ဟူသည်မှာ အမိဝမ်းသို့ သက်ဆင်းဝင်ရောက်သောအခါ၌ မတွေမဝေ သိရှိလျက် ဝင်ရောက်ခြင်း ဖြစ်သည်။

Ayaṃ dutiyāti ayaṃ asītimahātherānaṃ sāvakānaṃ dutiyā gabbhāvakkanti. Te hi pavisantāva jānanti, vasantā ca nikkhamantā ca na jānanti.

“ဤသည်ကား ဒုတိယဖြစ်၏” ဟူသည်မှာ ဤသို့ အမိဝမ်းသို့ ဝင်ရောက်သော အခါ၌သာ သိရှိပြီး၊ အမိဝမ်း၌ တည်နေစဉ်နှင့် အမိဝမ်းမှ ဖွားမြင်စဉ်အခါ နှစ်ပါးတို့၌ မသိရှိခြင်းသည် ရှစ်ကျိပ်သော မဟာသာဝကကြီးတို့၏ ဒုတိယမြောက် အမိဝမ်းသို့ သက်ဆင်းခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုမဟာသာဝကကြီးတို့သည် အမိဝမ်းသို့ ဝင်သောအခါ၌သာ သိကြ၍၊ နေထိုင်စဉ်နှင့် ဖွားမြင်စဉ်အခါတို့၌မူ မသိကြပေ။

Ayaṃ tatiyāti ayaṃ dvinnañca aggasāvakānaṃ paccekabodhisattānañca tatiyā gabbhāvakkanti. Te kira kammajehi vātehi adhosirā uddhaṃpādā anekasataporise papāte viya yonimukhe khittā tāḷacchiggaḷena hatthī viya sambādhena yonimukhena nikkhamamānā anantaṃ dukkhaṃ pāpuṇanti. Tena nesaṃ ‘‘mayaṃ nikkhamamhā’’ti sampajānatā na hoti. Evaṃ pūritapāramīnampi ca sattānaṃ evarūpe ṭhāne mahantaṃ dukkhaṃ uppajjatīti alameva gabbhāvāse nibbindituṃ alaṃ virajjituṃ.

“ဤသည်ကား တတိယဖြစ်၏” ဟူသည်မှာ ဤသို့ အမိဝမ်းသို့ ဝင်ရောက်စဉ်နှင့် အမိဝမ်း၌ တည်နေစဉ်အခါ၌ သိရှိပြီး၊ အမိဝမ်းမှ ဖွားမြင်စဉ်အခါ၌ မသိရှိခြင်းသည် အဂ္ဂသာဝက နှစ်ပါးတို့နှင့် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါအလောင်းလျာတို့၏ တတိယမြောက် အမိဝမ်းသို့ သက်ဆင်းခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုအဂ္ဂသာဝကနှင့် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါအလောင်းတို့သည် ကံကြောင့်ဖြစ်သော လေတို့ကြောင့် ဦးခေါင်းစောက်ထိုး ခြေမိုးမျှော်လျက် အသူတစ်ရာမကရှိသော ချောက်ထဲသို့ ပစ်ချလိုက်သကဲ့သို့ အမိဝမ်း၏ သားအိမ်ဝ (ပဿာဝမဂ်ဝ) သို့ ရောက်ရှိကာ၊ ဆင်ပြောင်ကြီးအား သံကောက်ပေါက်ငယ်မှ ထွက်စေဘိသကဲ့သို့ ကျဉ်းမြောင်းလှသော လမ်းကြောင်းမှတစ်ဆင့် ထွက်လာကြရသဖြင့် အတိုင်းမသိ ကြီးစွာသော ဆင်းရဲဒုက္ခသို့ ရောက်ကြရကုန်၏။ ထိုသို့ ဆင်းရဲဒုက္ခ ခံရသောကြောင့် “ငါတို့သည် အမိဝမ်းမှ ထွက်ခဲ့ကြပြီ” ဟူသော သတိသမ္ပဇဉ် ဉာဏ်အမြင်သည် ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့အား မဖြစ်ပေါ်နိုင်ပေ။ ဤသို့ ပါရမီဖြည့်ကျင့်တော်မူကြကုန်သော သတ္တဝါတို့အားပင်လျှင် ဤသို့သော နေရာ၌ ကြီးစွာသော ဆင်းရဲဒုက္ခ ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် အမိဝမ်းတွင်း၌ နေရခြင်းအပေါ် ငြီးငွေ့စက်ဆုပ်ရန် သင့်လျော်လှပေ၏၊ တပ်မက်မှု ကင်းကွာရန် သင့်မြတ်လှပေတော့သည်။

Ayaṃ catutthāti ayaṃ sabbaññubodhisattānaṃ vasena catutthā gabbhāvakkanti. Sabbaññubodhisattā hi mātukucchismiṃ paṭisandhiṃ gaṇhantāpi jānanti, tattha vasantāpi jānanti, nikkhamantāpi jānanti, nikkhamanakālepi ca te kammajavātā uddhaṃpāde adhosire katvā khipituṃ na sakkonti, dve hatthe pasāretvā akkhīni ummīletvā ṭhitakāva nikkhamanti. Bhavaggaṃ upādāya avīciantare añño tīsu kālesu sampajāno nāma natthi ṭhapetvā sabbaññubodhisatte. Teneva nesaṃ mātukucchiṃ okkamanakāle ca nikkhamanakāle [Pg.70] ca dasasahassilokadhātu kampatīti. Sesamettha vuttanayeneva veditabbaṃ.

“ဤသည်ကား စတုတ္ထဖြစ်၏” ဟူသည်မှာ သဗ္ဗညုဘုရားအလောင်းတော်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် စတုတ္ထမြောက် အမိဝမ်းသို့ သက်ဆင်းခြင်း ဖြစ်သည်။ သဗ္ဗညုဘုရားအလောင်းတော်တို့သည် အမိဝမ်း၌ ပဋိသန္ဓေနေစဉ်လည်း သိကြကုန်၏၊ ထိုအမိဝမ်း၌ တည်နေစဉ်လည်း သိကြကုန်၏၊ အမိဝမ်းမှ ဖွားမြင်စဉ်လည်း သိကြကုန်၏။ အမိဝမ်းမှ ဖွားမြင်ချိန်၌လည်း ထိုဘုရားအလောင်းတော်တို့ကို ကမ္မဇလေတို့သည် ခြေမိုးမျှော် ဦးခေါင်းစောက်ထိုး ဖြစ်စေ၍ မပစ်ချနိုင်ကြကုန်၊ လက်နှစ်ဖက်ကို ဆန့်တန်းကာ မျက်စိနှစ်ဖက်ကို ဖွင့်ကြည့်လျက် ရပ်လျက်အနေအထားဖြင့်သာ ထွက်တော်မူကြကုန်၏။ သဗ္ဗညုဘုရားအလောင်းတော်တို့ကို ချန်လှပ်၍ ဘဝဂ်အထွဋ်မှ အစပြုလျက် အဝီစိငရဲတိုင်အောင် ကြားကာလ၌ ဤသို့သော သုံးပါးသောကာလတို့၌ အမြဲသိမြင်သော သမ္ပဇဉ်ရှိသူ မည်သည် မရှိပေ။ ထိုသို့ သဗ္ဗညုဘုရားအလောင်းတော်တို့ ဖြစ်တော်မူသောကြောင့် ထိုအလောင်းတော်တို့ အမိဝမ်းသို့ သက်ဆင်းစဉ်အခါ၌လည်းကောင်း၊ အမိဝမ်းမှ ဖွားမြင်တော်မူစဉ်အခါ၌လည်းကောင်း တစ်သောင်းသော လောကဓာတ်သည် တုန်လှုပ်၏ဟု သိအပ်သည်။ ဤ၌ ကြွင်းသော စကားရပ်တို့ကို ရှေး၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းသာ သိအပ်သည်။

Ādesanavidhādesanāvaṇṇanā

အာဒေသနာဝိဓာဒေသနာဝဏ္ဏနာ (သူတစ်ပါးစိတ်ကို ကြံစည်သိမြင်ကြောင်းဖြစ်သော ဒေသနာတော် အဖွင့်)

148. Ādesanavidhāsūti ādesanakoṭṭhāsesu. Idāni tā ādesanavidhā dassento catasso imātiādimāha. Nimittena ādisatīti āgatanimittena gatanimittena ṭhitanimittena vā idaṃ nāma bhavissatīti katheti.

၁၄၈. “အာဒေသနာဝိဓာသု” ဟူသည် သူတစ်ပါးစိတ်ကို ကြံစည်သိမြင်ကြောင်းဖြစ်သော ကဏ္ဍ (အစု) တို့၌ ဟူလို။ ယခုအခါ ထိုသူတစ်ပါးစိတ်ကို ညွှန်းဆိုနည်းတို့ကို ပြသလိုသဖြင့် “အရှင်ဘုရား၊ ဤသူတစ်ပါးစိတ်ကို ညွှန်းဆိုနည်းတို့သည် လေးပါးတို့ဖြစ်ကြပါကုန်၏” အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူသည်။ “နိမိတ်ဖြင့် ညွှန်းဆို၏” ဟူသည်မှာ ကပ်ရောက်လာသော နိမိတ်၊ သွားခြင်းနိမိတ် သို့မဟုတ် အနီး၌ ကပ်၍ရပ်တည်ခြင်း နိမိတ်တို့အားဖြင့် “ဤမည်သောအကျိုးသည် ဖြစ်လတ္တံ့” ဟု ဟောကြားပြောဆိုခြင်းကို ဆိုသည်။

Tatridaṃ vatthu – eko rājā tisso muttā gahetvā purohitaṃ pucchi ‘‘kiṃ me, ācariya, hatthe’’ti? So ito cito ca olokesi. Tena ca samayena ekā sarabū ‘‘makkhikaṃ gahessāmī’’ti pakkhandi, gahaṇakāle makkhikā palātā, so makkhikāya muttattā ‘‘muttā mahārājā’’ti āha. Muttā tāva hotu, kati muttāti? So puna nimittaṃ olokesi. Atha avidūre kukkuṭo tikkhattuṃ saddaṃ nicchāresi. Brāhmaṇo ‘‘tisso mahārājā’’ti āha. Evaṃ ekacco āgatanimittena katheti. Etenupāyena gataṭhitani mittehipi kathanaṃ veditabbaṃ.

ထိုနိမိတ်ဖြင့် ညွှန်းဆိုခြင်းနှင့် ပတ်သက်၍ ဤဝတ္ထုဇာတ်လမ်းရှိ၏။ တစ်ခုသောအချိန်၌ မင်းတစ်ပါးသည် ပုလဲသုံးလုံးကို လက်၌ ဆုပ်ကိုင်လျက် ပုရောဟိတ်ကို “ဆရာ၊ အကျွန်ုပ်၏ လက်ထဲ၌ အဘယ်အရာရှိသနည်း” ဟု မေးမြန်းတော်မူ၏။ ထိုပုရောဟိတ်သည် ဟိုဟိုသည်သည် ကြည့်ရှုလေသည်။ ထိုအချိန်၌ အနီးအနားရှိ အိမ်မြှောင်တစ်ကောင်သည် “ယင်ကောင်ကို ဖမ်းအံ့” ဟု ပြေးသွားရာ၊ ဖမ်းယူသောအခါ၌ ယင်ကောင်သည် လွတ်မြောက်ပြေးသွားလေ၏။ ပုရောဟိတ်သည် ထိုယင်ကောင်၏ လွတ်မြောက်သွားခြင်း (မုတ္တ-လွတ်မြောက်ခြင်း) နိမိတ်ကို ကြည့်ကာ “မြတ်သောမင်းကြီး၊ ပုလဲ (မုတ္တာ) များဖြစ်ပါသည်” ဟု လျှောက်တင်လေ၏။ မင်းကြီးက “ပုလဲ ဖြစ်သည်မှာ ထားပါဦးတော့၊ ပုလဲ မည်မျှ ရှိသနည်း” ဟု ထပ်မံမေးမြန်းပြန်သည်။ ပုရောဟိတ်သည် တစ်ဖန် နိမိတ်ကို ကြည့်ပြန်၏။ ထိုစဉ် မနီးမဝေးသောနေရာမှ ကြက်တစ်ကောင်သည် သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် တွန်သံပြုလေ၏။ ပုရောဟိတ် ပုဏ္ဏားသည် “မြတ်သောမင်းကြီး၊ သုံးလုံးဖြစ်ပါသည်” ဟု လျှောက်တင်လေသည်။ ဤသို့လျှင် အချို့သောသူသည် ကပ်ရောက်လာသော နိမိတ်ဖြင့် ပြောဆိုတတ်၏။ ဤနည်းတူစွာပင် သွားခြင်းနိမိတ်၊ ရပ်တည်ခြင်းနိမိတ်တို့ဖြင့် ပြောဆိုခြင်းကိုလည်း သိမှတ်အပ်သည်။

Amanussānanti yakkhapisācādīnaṃ. Devatānanti cātumahārājikādīnaṃ. Saddaṃ sutvāti aññassa cittaṃ ñatvā kathentānaṃ saddaṃ sutvā. Vitakkavipphārasaddanti vitakkavipphāravasena uppannaṃ vippalapantānaṃ suttapamattādīnaṃ saddaṃ. Sutvāti taṃ saddaṃ sutvā. Yaṃ vitakkayato tassa so saddo uppanno, tassa vasena ‘‘evampi te mano’’ti ādisati. Manosaṅkhārā paṇihitāti cittasaṅkhārā suṭṭhapitā. Vitakkessatīti vitakkayissati pavattessatīti pajānāti. Jānanto ca āgamanena jānāti, pubbabhāgena jānāti, antosamāpattiyaṃ cittaṃ oloketvā jānāti. Āgamanena jānāti nāma kasiṇaparikammakāleyeva yenākārena esa kasiṇabhāvanaṃ āraddho paṭhamajjhānaṃ vā…pe… catutthajjhānaṃ vā aṭṭhasamāpattiyo vā nibbattessatīti jānāti. Pubbabhāgena jānāti nāma samathavipassanāya āraddhāyeva jānāti, yenākārena esa vipassanaṃ āraddho sotāpattimaggaṃ vā nibbattessati, sakadāgāmimaggaṃ vā nibbattessati, anāgāmimaggaṃ vā nibbattessati, arahattamaggaṃ vā nibbattessatīti jānāti. Antosamāpattiyaṃ cittaṃ oloketvā jānāti nāma yenākārena imassa manosaṅkhārā suṭṭhapitā, imassa nāma cittassa anantarā [Pg.71] imaṃ nāma vitakkaṃ vitakkessati. Ito vuṭṭhitassa etassa hānabhāgiyo vā samādhi bhavissati, ṭhitibhāgiyo vā visesabhāgiyo vā nibbedhabhāgiyo vā abhiññāyo vā nibbattessatīti jānāti.

"Amanussānaṃ" ဟူသည်မှာ ဘီလူး၊ မြေဘုတ်ဘီလူး စသည်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ "Devatānaṃ" ဟူသည်မှာ စာတုမဟာရာဇ်နတ် စသည်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ "Saddaṃ sutvā" ဟူသည်မှာ သူတစ်ပါး၏ စိတ်ကိုသိ၍ ပြောဆိုနေကြသောသူတို့၏ အသံကို ကြားရခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "Vitakkavipphārasaddaṃ" ဟူသည်မှာ ဝိတက်ပျံ့လွင့်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော၊ ယောင်ယမ်း၍ ပြောဆိုနေကြကုန်သော အိပ်ပျော်နေသူ၊ မေ့လျော့နေသူ စသည်တို့၏ အသံကို ဆိုလိုသည်။ "Sutvā" ဟူသည်မှာ ထိုအသံကို ကြား၍၊ အကြင်အကြံကို ကြံစည်နေသောသူအား ထိုအသံသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ထိုအကြံ၏အစွမ်းဖြင့် "သင့်စိတ်သည် ဤသို့သော သဘောရှိ၏" ဟု ညွှန်ပြတတ်၏။ "Manosaṅkhārā paṇihitā" ဟူသည်မှာ စိတ်၏ ပြုပြင်စီရင်အပ်သော ဝေဒနာ၊ သညာ (စိတ္တသင်္ခါရ) တို့ကို ကောင်းစွာ ထားအပ်ကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ "Vitakkessati" ဟူသည်မှာ ကြံစည်လတ္တံ့၊ ဖြစ်စေလတ္တံ့ဟု သိ၏။ သိသော်လည်း (၁) ဈာန်၏အကြောင်းဖြစ်သော ကသိုဏ်းပရိကံအားဖြင့် သိ၏၊ (၂) မဂ်၏ရှေးအဖို့၌ ဖြစ်သော သမထဝိပဿနာအားဖြင့် သိ၏၊ (၃) သမာပတ်အတွင်း၌ စိတ်ကို ကြည့်ရှု၍ သိ၏။ ကသိုဏ်းပရိကံအားဖြင့် သိသည်ဆိုသည်မှာ ကသိုဏ်းပရိကံကို အားထုတ်စဉ်အခါ၌သာလျှင် ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် အဘယ်သို့သော အခြင်းအရာဖြင့် ကသိုဏ်းဘာဝနာကို အားထုတ်သနည်း၊ ထိုအခြင်းအရာအားဖြင့် ပထမဈာန်ကိုလည်းကောင်း၊ ပ၊ စတုတ္ထဈာန်ကိုလည်းကောင်း၊ သမာပတ်ရှစ်ပါးတို့ကိုလည်းကောင်း ဖြစ်စေလတ္တံ့ဟု သိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ မဂ်၏ရှေးအဖို့၌ ဖြစ်သော သမထဝိပဿနာအားဖြင့် သိသည်ဆိုသည်မှာ သမထဝိပဿနာကို အားထုတ်ဆဲအခါ၌ပင်လျှင် ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် အဘယ်သို့သော အခြင်းအရာဖြင့် ဝိပဿနာကို အားထုတ်သနည်း၊ ထိုအခြင်းအရာအားဖြင့် သောတာပတ္တိမဂ်ကိုလည်းကောင်း၊ သကဒါဂါမိမဂ်ကိုလည်းကောင်း၊ အနာဂါမိမဂ်ကိုလည်းကောင်း၊ အရဟတ္တမဂ်ကိုလည်းကောင်း ဖြစ်စေလတ္တံ့ဟု သိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ သမာပတ်အတွင်း၌ စိတ်ကို ကြည့်ရှု၍ သိသည်ဆိုသည်မှာ ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် အဘယ်သို့သော အခြင်းအရာဖြင့် စိတ်၏ ပြုပြင်စီရင်အပ်သော ဝေဒနာ သညာတို့ကို ကောင်းစွာ ထားအပ်သနည်း၊ ဤစိတ်၏ အခြားမဲ့၌ ဤမည်သော အကြံဝိတက်ကို ကြံစည်လတ္တံ့၊ ဤသမာပတ်မှ ထမြောက်သော ဤပုဂ္ဂိုလ်အား ယုတ်လျော့ခြင်းအဖို့ရှိသော သမာဓိသည်လည်းကောင်း၊ တည်တံ့ခြင်းအဖို့ရှိသော သမာဓိသည်လည်းကောင်း၊ ထူးခြားခြင်းအဖို့ရှိသော သမာဓိသည်လည်းကောင်း၊ ကိလေသာကို ဖောက်ခွဲဖျက်ဆီးခြင်းအဖို့ရှိသော သမာဓိသည်လည်းကောင်း ဖြစ်လတ္တံ့၊ သို့မဟုတ် အဘိညာဉ်တို့ကို ဖြစ်စေလတ္တံ့ဟု သိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

Tattha puthujjano cetopariyañāṇalābhī puthujjanānaṃyeva cittaṃ jānāti, na ariyānaṃ. Ariyesupi heṭṭhimo heṭṭhimo uparimassa uparimassa cittaṃ na jānāti, uparimo pana heṭṭhimassa jānāti. Etesu ca sotāpanno sotāpattiphalasamāpattiṃ samāpajjati. Sakadāgāmī, anāgāmī, arahā, arahattaphalasamāpattiṃ samāpajjati. Uparimo heṭṭhimaṃ na samāpajjati. Tesañhi heṭṭhimā heṭṭhimā samāpatti tatrupapattiyeva hoti. Tatheva taṃ hotīti idaṃ ekaṃsena tatheva hoti. Cetopariyañāṇavasena ñātañhi aññathābhāvī nāma natthi. Sesaṃ purimanayeneva yojetabbaṃ.

ထိုသူတစ်ပါး၏ စိတ်ကိုသိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့တွင် စေတောပရိယဉာဏ် ရရှိသော ပုထုဇဉ်သည် ပုထုဇဉ်တို့၏ စိတ်ကိုသာ သိနိုင်၏၊ အရิယာတို့၏ စိတ်ကို မသိနိုင်။ အရิယာပုဂ္ဂိုလ်တို့တွင်လည်း အောက်အောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် အထက်အထက်သော ပုဂ္ဂိုလ်၏ စိတ်ကို မသိနိုင်။ အထက်ပုဂ္ဂိုလ်သည်ကား အောက်ပုဂ္ဂိုလ်၏ စိတ်ကို သိနိုင်၏။ ထိုအရိယာတို့တွင် သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်သည် သောတာပတ္တိဖလသမာပတ်ကို ဝင်စား၏။ သကဒါဂါမ်၊ အနာဂါမ်၊ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည်လည်း သက်ဆိုင်ရာ ဖလသမာပတ်ကို ဝင်စားကြကုန်၏။ အထက်၌ ဖြစ်သော အရိယာပုဂ္ဂိုလ်သည် အောက်၌ ဖြစ်သော သမာပတ်ကို မဝင်စားချေ။ အကြောင်းမူကား ထိုအထက်၌ ဖြစ်သော အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အောက်အောက်သော သမာပတ်သည် ထိုအောက်အောက်ဖြစ်သော လောကုတ္တရာဘုံ၌သာ လည်ပတ်တည်ရှိနေသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ "Tatheva taṃ hoti" ဟူသည်မှာ ဤသူတစ်ပါးစိတ်ကို ညွှန်းဆိုခြင်းသည် မုချဧကန် ထိုညွှန်းဆိုသည့်အတိုင်းသာ ဖြစ်၏။ စေတောပရိယဉာဏ်ဖြင့် သိအပ်သော စိတ်သည် သိရှိသောအခြင်းအရာမှတစ်ပါး အခြားတစ်မျိုး ဖြစ်သွားသည်ဟူ၍ မရှိပေ။ ကြွင်းသောစကားရပ်ကို ရှေ့နည်းအတိုင်းသာ နှိုင်းယှဉ်၍ ယူအပ်၏။

Dassanasamāpattidesanāvaṇṇanā

ဒဿနသမာပတ္တိဒေသနာဝဏ္ဏနာ

149. Ātappamanvāyātiādi brahmajāle vitthāritameva. Ayaṃ panettha saṅkhepo, ātappanti vīriyaṃ. Tadeva padahitabbato padhānaṃ. Anuyuñjitabbato anuyogo. Appamādanti satiavippavāsaṃ. Sammāmanasikāranti anicce aniccantiādivasena pavattaṃ upāyamanasikāraṃ. Cetosamādhinti paṭhamajjhānasamādhiṃ. Ayaṃ paṭhamā dassanasamāpattīti ayaṃ dvattiṃ sākāraṃ paṭikūlato manasikatvā paṭikūladassanavasena uppāditā paṭhamajjhānasamāpatti paṭhamā dassanasamāpatti nāma, sace pana taṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā sotāpanno hoti, ayaṃ nippariyāyeneva paṭhamā dassanasamāpatti.

၁၄၉. "Ātappamanvāya" စသော ပါဌ်ကို ဗြဟ္မဇာလသုတ်အဖွင့်၌ အကျယ်ဖွင့်ဆိုခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။ ဤပါဌ်၏ အကျဉ်းချုပ်မှာ "Ātappa" ဟူသည် ဝီရိယ (လုံ့လ) ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုလုံ့လသည်ပင်လျှင် အားထုတ်အပ်သောကြောင့် "ပဓာန" မည်၏၊ အဖန်တလဲလဲ ယှဉ်စပ်အပ်သောကြောင့် "အနုယောဂ" မည်၏။ "Appamāda" ဟူသည် သတိနှင့် မကင်းခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "Sammāmanasikāra" ဟူသည် မမြဲသောအရာ၌ မမြဲဟု နှလုံးသွင်းခြင်းစသည်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော သင့်တင့်လျောက်ပတ်သော အကြောင်းဖြင့် နှလုံးသွင်းခြင်း (ဥပါယမနသိကာရ) ကို ဆိုလိုသည်။ "Cetosamādhi" ဟူသည် ပထမဈာန်သမာဓိကို ဆိုလိုသည်။ "Ayaṃ paṭhamā dassanasamāpatti" ဟူသည် သုံးဆယ့်နှစ်ပါးသော ကောဋ္ဌာသအစုကို စက်ဆုပ်ဖွယ်အစုအဖြစ် နှလုံးသွင်း၍ စက်ဆုပ်ဖွယ်ဟု ရှုခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သော ဤပထမဈာန်သမာပတ်သည် ပထမဒဿနသမာပတ် မည်၏။ အကယ်၍ ထိုဈာန်ကို အခြေခံပြု၍ သောတာပန် ဖြစ်ခဲ့အံ့၊ ဤသောတာပတ္တိဖိုလ်သည် မုချအားဖြင့် ပထမဒဿနသမာပတ် မည်၏။

Atikkamma cāti atikkamitvā ca. Chavimaṃsalohitanti chaviñca maṃsañca lohitañca. Aṭṭhiṃ paccavekkhatīti aṭṭhi aṭṭhīti paccavekkhati. Aṭṭhi aṭṭhīti paccavekkhitvā uppāditā aṭṭhiārammaṇā dibbacakkhupādakajjhānasamāpatti dutiyā dassanasamāpatti nāma. Sace pana taṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā sakadāgāmimaggaṃ nibbatteti. Ayaṃ nippariyāyena dutiyā dassanasamāpatti. Kāḷavallavāsī sumatthero pana ‘‘yāva tatiyamaggā vaṭṭatī’’ti āha.

"Atikkamma ca" ဟူသည် လွန်မြောက်၍လည်း ဟူလို။ "Chavimaṃsalohita" ဟူသည် အရေ၊ အသား၊ အသွေးတို့ကို ဆိုလိုသည်။ "Aṭṭhiṃ paccavekkhati" ဟူသည် 'အရိုး၊ အရိုး' ဟု ဆင်ခြင်၏။ 'အရိုး၊ အရိုး' ဟု ဆင်ခြင်၍ ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သော၊ အရိုးအာရုံရှိသော၊ ဒိဗ္ဗစက္ခုအဘိညာဉ်၏ အခြေခံဖြစ်သော ဈာန်သမာပတ်သည် ဒုတိယဒဿနသမာပတ် မည်၏။ အကယ်၍ ထိုဈာန်ကို အခြေခံပြု၍ သကဒါဂါမိမဂ်ကို ဖြစ်စေအံ့၊ ဤသကဒါဂါမိဖိုလ်သည် မုချအားဖြင့် ဒုတိယဒဿနသမာပတ် မည်၏။ ကာဠဝလ္လကျောင်း၌ သီတင်းသုံးသော အရှင်သုမထေရ်ကမူ "တတိယမဂ်တိုင်အောင် သင့်လျော်၏" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

Viññāṇasotanti [Pg.72] viññāṇameva. Ubhayato abbocchinnanti dvīhipi bhāgehi acchinnaṃ. Idha loke patiṭṭhitañcāti chandarāgavasena imasmiñca loke patiṭṭhitaṃ. Dutiyapadepi eseva nayo. Kammaṃ vā kammato upagacchantaṃ idha loke patiṭṭhitaṃ nāma. Kammabhavaṃ ākaḍḍhantaṃ paraloke patiṭṭhitaṃ nāma. Iminā kiṃ kathitaṃ? Sekkhaputhujjanānaṃ cetopariyañāṇaṃ kathitaṃ. Sekkhaputhujjanānañhi cetopariyañāṇaṃ tatiyā dassanasamāpatti nāma.

"Viññāṇasota" ဟူသည် ဝိညာဉ်အစဉ်ကိုပင် ဆိုလိုသည်။ "Ubhayato abbocchinna" ဟူသည် (ဤဘဝ၊ ဟိုဘဝ) နှစ်ဘက်စလုံးမှ ပြတ်တောက်မှု မရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "Idha loke patiṭṭhitañca" ဟူသည် ဆန္ဒရာဂအစွမ်းဖြင့် ဤပစ္စုပ္ပန်လောက၌ တည်သော ဝိညာဉ်ကို ဆိုလိုသည်။ ဒုတိယပုဒ်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် ကုသိုလ်ကံ၊ အကုသိုလ်ကံသို့ ကံ၏အစွမ်းဖြင့် ကပ်ရောက်သော ကမ္မဝိညာဉ်သည် "ဤလောက၌ တည်သည်" မည်၏။ ကမ္မဘဝကို ငင်ဆောင်တတ်သော ဝိညာဉ်သည် "တမလွန်လောက၌ တည်သည်" မည်၏။ ဤပါဌ်ဖြင့် အဘယ်အရာကို ဟောတော်မူသနည်း။ သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်နှင့် ပုထုဇဉ်တို့၏ စေတောပရိယဉာဏ်ကို ဟောတော်မူသည်။ သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်နှင့် ပုထုဇဉ်တို့၏ စေတောပရိယဉာဏ်သည် တတိယဒဿနသမာပတ် မည်၏။

Idha loke appatiṭṭhitañcāti nicchandarāgattā idhaloke ca appatiṭṭhitaṃ. Dutiyapadepi eseva nayo. Kammaṃ vā kammato na upagacchantaṃ idha loke appatiṭṭhitaṃ nāma. Kammabhavaṃ anākaḍḍhantaṃ paraloke appatiṭṭhitaṃ nāma. Iminā kiṃ kathitaṃ? Khīṇāsavassa cetopariyañāṇaṃ kathitaṃ. Khīṇāsavassa hi cetopariyañāṇaṃ catutthā dassanasamāpatti nāma.

"Idha loke appatiṭṭhitañca" ဟူသည် ဆန္ဒရာဂ ကင်းစင်သောကြောင့် ဤလောက၌ မတည်သည်မည်၏။ ဒုတိယပုဒ်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် ကံသို့ ကံအားဖြင့် မကပ်ရောက်သော ဝိညာဉ်သည် "ဤလောက၌ မတည်သည်" မည်၏။ ကမ္မဘဝကို ဆွဲငင်ခြင်းမရှိသော ဝိညာဉ်သည် "တမလွန်လောက၌ မတည်သည်" မည်၏။ ဤပါဌ်ဖြင့် အဘယ်အရာကို ဟောတော်မူသနည်း။ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ် (ခီဏာသဝ) ၏ စေတောပရိယဉာဏ်ကို ဟောတော်မူသည်။ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏ စေတောပရိယဉာဏ်သည် စတုတ္ထဒဿနသမာပတ် မည်၏။

Apica dvattiṃsākāre āraddhavipassanāpi paṭhamā dassanasamāpatti. Aṭṭhiārammaṇe āraddhavipassanā dutiyā dassanasamāpatti. Sekkhaputhujjanānaṃ cetopariyañāṇaṃ khīṇāsavassa cetopariyañāṇanti idaṃ padadvayaṃ niccalameva. Aparo nayo paṭhamajjhānaṃ paṭhamā dassanasamāpatti. Dutiyajjhānaṃ dutiyā. Tatiyajjhānaṃ tatiyā. Catutthajjhānaṃ catutthā dassanasamāpatti. Tathā paṭhamamaggo paṭhamā dassanasamāpatti. Dutiyamaggo dutiyā. Tatiyamaggo tatiyā. Catutthamaggo catutthā dassanasamāpattīti. Sesamettha purimanayeneva yojetabbaṃ.

တစ်နည်းအားဖြင့် သုံးဆယ့်နှစ်ပါးသော ကောဋ္ဌာသ၌ ဝိပဿနာပွားများအားထုတ်ခြင်းသည်လည်း ပထမဒဿနသမာပတ် မည်၏။ အရိုးအာရုံ၌ ဝိပဿနာပွားများအားထုတ်ခြင်းသည် ဒုတိယဒဿနသမာပတ် မည်၏။ သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်နှင့် ပုထုဇဉ်တို့၏ စေတောပရိယဉာဏ်၊ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏ စေတောပရိယဉာဏ်ဟူသော ဤပုဒ်နှစ်ခုသည် မလှုပ်မယိမ်း (မပြောင်းလဲဘဲ) အတည်ပင် ဖြစ်သည်။ အခြားတစ်နည်းကား ပထမဈာန်သည် ပထမဒဿနသမာပတ် မည်၏။ ဒုတိယဈာန်သည် ဒုတိယဒဿနသမာပတ် မည်၏။ တတိယဈာန်သည် တတိယဒဿနသမာပတ် မည်၏။ စတုတ္ထဈာန်သည် စတုတ္ထဒဿနသမာပတ် မည်၏။ ထို့အတူ ပထမမဂ်သည် ပထမဒဿနသမာပတ် မည်၏။ ဒုတိယမဂ်သည် ဒုတိယဒဿနသမာပတ် မည်၏။ တတိယမဂ်သည် တတိယဒဿနသမာပတ် မည်၏။ စတုတ္ထမဂ်သည် စတုတ္ထဒဿနသမာပတ် မည်၏ဟု သိအပ်၏။ ဤ၌ ကြွင်းသောစကားရပ်ကို ရှေ့နည်းအတိုင်းသာ နှိုင်းယှဉ်၍ ယူအပ်၏။

Puggalapaṇṇattidesanāvaṇṇanā

ပုဂ္ဂလပဏ္ဏတ္တိဒေသနာဝဏ္ဏနာ

150. Puggalapaṇṇattīsūti lokavohāravasena ‘‘satto puggalo naro poso’’ti evaṃ paññāpetabbāsu lokapaññattīsu. Buddhānañhi dve kathā sammutikathā, paramatthakathāti poṭṭhapādasutte (dī. ni. aṭṭha. 1.439-443) vitthāritā.

၁၅၀. "Puggalapaṇṇattīsu" ဟူသည် လောကဝေါဟာရအားဖြင့် "သတ္တဝါ၊ ပုဂ္ဂိုလ်၊ လူ၊ ယောက်ျား" ဟု ဤသို့ ပညတ်အပ်ကုန်သော လောကပညတ်တို့၌ ဖြစ်သည်။ အမှန်စင်စစ် မြတ်စွာဘုရားတို့၏ ဟောကြားတော်မူခြင်း စကားသည် သမ္မုတိကထာ (သမ္မုတိသစ္စာစကား) နှင့် ပရမတ္ထကထာ (ပရမတ္ထသစ္စာစကား) ဟု နှစ်မျိုးရှိသည်။ ဤအကြောင်းအရာတို့ကို ပေါဋ္ဌပါဒသုတ်အဖွင့်၌ အကျယ်တဝံ့ ရှင်းလင်းပြဆိုခဲ့ပြီးဖြစ်သည်။

Tattha puggalapaṇṇattīsūti ayaṃ sammutikathā. Idāni ye puggale paññapento puggalapaṇṇattīsu bhagavā anuttaro hoti, te dassento sattime bhante puggalā. Ubhatobhāgavimuttotiādimāha. Tattha ubhatobhāgavimuttoti dvīhi bhāgehi vimutto, arūpasamāpattiyā rūpakāyato [Pg.73] vimutto, maggena nāmakāyato. So catunnaṃ arūpasamāpattīnaṃ ekekato vuṭṭhāya saṅkhāre sammasitvā arahattappattānaṃ, catunnaṃ, nirodhā vuṭṭhāya arahattappattaanāgāmino ca vasena pañcavidho hoti.

ထိုစကားရပ်တွင် 'ပုဂ္ဂလပညတ်တို့၌' ဟူသော စကားသည် သမ္မုတိကထာ (သမုတိစကား) ဖြစ်၏။ ယခုအခါ ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ပညတ်တော်မူရာတွင် ပုဂ္ဂလပညတ်တို့၌ မြတ်စွာဘုရားသည် အတုမရှိ မြတ်လှစွာသောကြောင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ပြလိုသဖြင့် 'အရှင်ဘုရား... ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တ အစရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ဤခုနစ်ယောက်တို့တည်း' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ 'ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တ' ဟူသည် အဖို့နှစ်ခုဖြင့် ကိလေသာမှ လွတ်မြောက်သောသူ ဖြစ်၏။ အရူပသမာပတ်ဖြင့် ရူပကာယမှ လွတ်မြောက်၏၊ မဂ်ဖြင့် နာမကာယမှ လွတ်မြောက်၏။ ထိုဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်သည် အရူပသမာပတ်လေးပါးတို့တွင် တစ်ပါးစီသော သမာပတ်မှထ၍ သင်္ခါရတရားတို့ကို ဝိပဿနာဉာဏ်ဖြင့် သုံးသပ်ကာ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်လေးဦးအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ နိရောဓသမာပတ်မှထ၍ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်သော အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်အားဖြင့်လည်းကောင်း ငါးမျိုးရှိပေသည်။

Pāḷi panettha ‘‘katamo ca puggalo ubhatobhāgavimutto? Idhekacco puggalo aṭṭhavimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontī’’ti (dhātu. 24) evaṃ aṭṭhavimokkhalābhino vasena āgatā. Paññāya vimuttoti paññāvimutto. So sukkhavipassako ca, catūhi jhānehi vuṭṭhāya arahattaṃ pattā cattāro cāti imesaṃ vasena pañcavidhova hoti.

ဤဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်၌ ပါဠिတော်သည်ကား 'အဘယ်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ အချို့သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ရှစ်ပါးသော ဝိမောက္ခတို့ကို နာမကာယဖြင့် ကိုယ်တိုင်တွေ့ထိခံစား၍ နေ၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ပညာဖြင့်လည်း (သစ္စာလေးပါးကို) မြင်၍ အာသဝေါတရားတို့သည် ကုန်ခန်းကုန်၏' ဟူ၍ ရှစ်ပါးသော ဝိမောက္ခကို ရရှိသောပုဂ္ဂိုလ်၏ အစွမ်းဖြင့် လာရှိပေသည်။ ပညာဖြင့် (ကိလေသာမှ) လွတ်မြောက်သောကြောင့် 'ပညာဝိမုတ္တ' မည်၏။ ထိုပညာဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်သည် သုက္ခဝိပဿကပုဂ္ဂိုလ် (ဈာန်မရဘဲ ဝိပဿနာသက်သက်ဖြင့် မဂ်ဖိုလ်ရသူ) နှင့် ရူပဈာန်လေးပါးတို့မှထ၍ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်လေးဦးတို့အားဖြင့် ငါးမျိုးသာလျှင် ဖြစ်ပေသည်။

Pāḷi panettha aṭṭhavimokkhapaṭikkhepavaseneva āgatā. Yathāha ‘‘na heva kho aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati. Paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati puggalo paññāvimutto’’ti (dhātu. 25).

ဤပညာဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်၌ ပါဠိတော်သည်ကား ရှစ်ပါးသော ဝိမောက္ခတို့ကို မရရှိခြင်း (ငြင်းပယ်ခြင်း) ၏ အစွမ်းဖြင့်သာ လာရှိပေသည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် 'ရှစ်ပါးသော ဝိမောက္ခတို့ကို နာမကာယဖြင့် ကိုယ်တိုင်တွေ့ကြုံ၍ မနေပေ၊ သို့သော်လည်း ပညာဖြင့် မြင်သဖြင့် အာသဝေါတရားတို့သည် ကုန်ခန်းကုန်၏။ ဤပုဂ္ဂိုလ်ကို ပညာဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်ဟူ၍ ဆိုအပ်၏' ဟု ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။

Phuṭṭhantaṃ sacchi karotīti kāyasakkhi. So jhānaphassaṃ paṭhamaṃ phusati, pacchā nirodhaṃ nibbānaṃ sacchikaroti, so sotāpattiphalaṭṭhaṃ ādiṃ katvā yāva arahattamaggaṭṭhā chabbidho hotīti veditabbo. Tenevāha ‘‘idhekacco puggalo aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā ekacce āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati puggalo kāyasakkhī’’ti (dhātu. 26).

တွေ့ထိခံစားအပ်သော အရူပဈာန်၏အဆုံး၌ (နိဗ္ဗာန်ကို) မျက်မှောက်ပြုတတ်သောကြောင့် 'ကာယသက္ခိ' မည်၏။ ထိုကာယသက္ခိပုဂ္ဂိုလ်သည် ရှေးဦးစွာ ဈာန်၏အတွေ့ကို ခံစားရပြီးမှ နောက်၌ ချုပ်ငြိမ်းရာ နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြု၏။ ထိုကာယသက္ခိပုဂ္ဂိုလ်သည် သောတာပတ္တိဖိုလ်၌ တည်သောပုဂ္ဂိုလ်မှစ၍ အရဟတ္တမဂ်၌ တည်သောပုဂ္ဂိုလ်တိုင်အောင် ခြောက်မျိုးရှိသည်ဟု သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း 'ဤသာသနာတော်၌ အချို့သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ရှစ်ပါးသော ဝိမောက္ခတို့ကို နာမကာယဖြင့် ကိုယ်တိုင်တွေ့ထိခံစား၍ နေ၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ပညာဖြင့်လည်း မြင်၍ အချို့သော အာသဝေါတရားတို့သည် ကုန်ခန်းကုန်၏။ ဤပုဂ္ဂိုလ်ကို ကာယသက္ခိပုဂ္ဂိုလ်ဟူ၍ ဆိုအပ်၏' ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။

Diṭṭhantaṃ pattoti diṭṭhippatto. Tatridaṃ saṅkhepalakkhaṇaṃ, dukkhā saṅkhārā sukho nirodhoti ñātaṃ hoti diṭṭhaṃ viditaṃ sacchikataṃ passitaṃ paññāyāti diṭṭhippatto. Vitthārato panesopi kāyasakkhi viya chabbidho hoti. Tenevāha – ‘‘idhekacco puggalo idaṃ dukkhanti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti yathābhūtaṃ pajānāti, tathāgatappaveditā cassa dhammā paññāya vodiṭṭhā honti vocaritā, paññāya cassa disvā ekacce āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati puggalo diṭṭhippatto’’ti (dhātu. 27).

မြင်အပ်သော သောတာပတ္တိမဂ်ဉာဏ်၏အဆုံး၌ (နိဗ္ဗာန်သို့) ရောက်သောကြောင့် 'ဒိဋ္ဌိပတ္တ' မည်၏။ ထိုစကား၌ အကျဉ်းလက္ခဏာမှာ— သင်္ခါရတရားတို့သည် ဆင်းရဲကုန်၏၊ နိဗ္ဗာန်သည် ချမ်းသာ၏ဟူ၍ သိအပ်၏။ မြင်အပ်၊ သိအပ်၊ မျက်မှောက်ပြုအပ်သော နိဗ္ဗာန်ကို ပညာဖြင့် မြင်အပ်သောကြောင့် 'ဒိဋ္ဌိပတ္တ' ဟု ဆိုအပ်၏။ အကျယ်အားဖြင့်မူ ဤဒိဋ္ဌိပတ္တပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း ကာယသက္ခိပုဂ္ဂိုလ်ကဲ့သို့ပင် ခြောက်မျိုးရှိ၏။ ထို့ကြောင့်လည်း 'ဤသာသနာတော်၌ အချို့သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် 'ဤကား ဆင်းရဲတည်း' ဟူ၍ ဟုတ်မှန်သည့်အတိုင်း သိ၏၊ ... 'ဤကား ဆင်းရဲချုပ်ရာသို့ ရောက်ကြောင်း အကျင့်တည်း' ဟူ၍ ဟုတ်မှန်သည့်အတိုင်း သိ၏။ မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားအပ်သော တရားတို့ကို ပညာဖြင့် ကောင်းစွာ မြင်အပ်ကုန်၏၊ ကောင်းစွာ လေ့ကျက်အပ်ကုန်၏၊ ပညာဖြင့်လည်း မြင်သဖြင့် အချို့သော အာသဝေါတရားတို့သည် ကုန်ခန်းကုန်၏။ ဤပုဂ္ဂိုလ်ကို ဒိဋ္ဌိပတ္တပုဂ္ဂိုလ်ဟူ၍ ဆိုအပ်၏' ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။

Saddhāya [Pg.74] vimuttoti saddhāvimutto. Sopi vuttanayeneva chabbidho hoti. Tenevāha – ‘‘idhekacco puggalo idaṃ dukkhanti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ dukkhasamudayoti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ dukkhanirodhoti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti yathābhūtaṃ pajānāti, tathāgatappaveditā cassa dhammā paññāya vodiṭṭhā honti vocaritā, paññāya cassa disvā ekacce āsavā parikkhīṇā honti no ca kho yathā diṭṭhippattassa. Ayaṃ vuccati puggalo saddhāvimutto’’ti (dhātu. 28). Etesu hi saddhāvimuttassa pubbabhāgamaggakkhaṇe saddahantassa viya, okappentassa viya, adhimuccantassa viya ca kilesakkhayo hoti. Diṭṭhippattassa pubbabhāgamaggakkhaṇe kilesacchedakaṃ ñāṇaṃ adandhaṃ tikhiṇaṃ sūraṃ hutvā vahati. Tasmā yathā nāma nātitikhiṇena asinā kadaliṃ chindantassa chinnaṭṭhānaṃ na maṭṭhaṃ hoti, asi na sīghaṃ vahati, saddo suyyati, balavataro vāyāmo kātabbo hoti, evarūpā saddhāvimuttassa pubbabhāgamaggabhāvanā. Yathā pana atinisitena asinā kadaliṃ chindantassa chinnaṭṭhānaṃ maṭṭhaṃ hoti, asi sīghaṃ vahati, saddo na suyyati, balavataraṃ vāyāmakiccaṃ na hoti, evarūpā paññāvimuttassa pubbabhāgamaggabhāvanā veditabbā.

သဒ္ဓါတရားဖြင့် (ကိလေသာမှ) လွတ်မြောက်သောကြောင့် 'သဒ္ဓါဝိမုတ္တ' မည်၏။ ထိုသဒ္ဓါဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ခြောက်မျိုးရှိ၏။ ထို့ကြောင့်လည်း 'ဤသာသနာတော်၌ အချို့သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် 'ဤကား ဆင်းရဲတည်း' ဟု ဟုတ်မှန်သည့်အတိုင်း သိ၏၊ 'ဤကား ဆင်းရဲဖြစ်ကြောင်းတည်း' ဟု ဟုတ်မှန်သည့်အတိုင်း သိ၏၊ 'ဤကား ဆင်းရဲချုပ်ရာတည်း' ဟု ဟုတ်မှန်သည့်အတိုင်း သိ၏၊ 'ဤကား ဆင်းရဲချုပ်ရာသို့ ရောက်ကြောင်း အကျင့်တည်း' ဟု ဟုတ်မှန်သည့်အတိုင်း သိ၏။ မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားအပ်သော တရားတို့ကို ပညာဖြင့် ကောင်းစွာ မြင်အပ် ကောင်းစွာ လေ့ကျက်အပ်ကုန်၏၊ ပညာဖြင့်လည်း မြင်သဖြင့် အချို့သော အာသဝေါတရားတို့သည် ကုန်ခန်းကုန်၏။ သို့သော် ဒိဋ္ဌိပတ္တပုဂ္ဂိုလ်အား ကုန်သကဲ့သို့ကား မဟုတ်ပေ။ ဤပုဂ္ဂိုလ်ကို သဒ္ဓါဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်ဟူ၍ ဆိုအပ်၏' ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။ စင်စစ်အားဖြင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ်နှစ်ဦးတို့တွင် သဒ္ဓါဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်အား ရှေးအဖို့ဖြစ်သော မဂ်ခဏ၌ ယုံကြည်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ သက်ဝင်ယုံကြည်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ အာရုံ၌ ညွတ်ကိုင်းသကဲ့သို့လည်းကောင်း ကိလေသာကုန်ခြင်း ဖြစ်၏။ ဒိဋ္ဌိပတ္တပုဂ္ဂိုလ်အား ရှေးအဖို့မဂ်ခဏ၌ ကိလေသာကို ဖြတ်တောက်တတ်သော ဉာဏ်သည် မနှေးဘဲ ထက်မြက်ရဲရင့်စွာ လည်ပတ်ဆောင်ရွက်၏။ ထို့ကြောင့် ဥပမာအားဖြင့် အလွန်မထက်သော ဓားဖြင့် ငှက်ပျောပင်ကို ဖြတ်လျှင် ပြတ်ရာနေရာသည် မချောမွတ်၊ ဓားသည် လျင်မြန်စွာ မဖြတ်နိုင်၊ အသံကို ကြားရ၏၊ သာလွန်အားကြီးသော လုံ့လကို စိုက်ထုတ်ရ၏။ သဒ္ဓါဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်၏ ရှေးဦးမဂ်ပွားများခြင်းသည် ဤကဲ့သို့ သဘောရှိ၏ဟု သိအပ်၏။ အလွန်ထက်သော ဓားဖြင့် ငှက်ပျောပင်ကို ဖြတ်လျှင် ပြတ်ရာနေရာသည် ချောမွတ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဓားသည် လျင်မြန်စွာ ဖြတ်သွားသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ အသံမကြားရသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ အားကြီးသော လုံ့လစိုက်ထုတ်မှု မလိုသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ပညာဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်၏ ရှေးဦးမဂ်ပွားများခြင်းကို ဤသို့သဘောရှိ၏ဟု သိအပ်၏။

Dhammaṃ anussaratīti dhammānusārī. Dhammoti paññā, paññāpubbaṅgamaṃ maggaṃ bhāvetīti attho. Saddhānusārimhipi eseva nayo, ubhopete sotāpattimaggaṭṭhāyeva. Vuttampi cetaṃ ‘‘yassa puggalassa sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannassa paññindriyaṃ adhimattaṃ hoti, paññāvāhiṃ paññāpubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāveti. Ayaṃ vuccati puggalo dhammānusārī’’ti.

တရား (ပညာ) သို့ အစဉ်လျှောက်တတ်သောကြောင့် 'ဓမ္မာနုသာရီ' မည်၏။ တရားဟူသည် ပညာဖြစ်၏။ ပညာလျှင် ရှေ့သွားရှိသော မဂ်ကို ပွားစေ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ 'သဒ္ဓါနုသာရီ' ပုဒ်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်နှစ်ဦးလုံးသည် သောတာပတ္တိမဂ်၌ တည်သောသူများသာ ဖြစ်ကြ၏။ ဤသို့လည်း ဟောတော်မူခဲ့သည်— 'သောတာပတ္တိဖိုလ်ကို မျက်မှောက်ပြုရန် ကျင့်ကြံအားထုတ်သော အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်အား ပညိန္ဒြေသည် လွန်ကဲထက်မြက်၏။ ပညာရှိသော ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ပညာရှေ့သွားရှိသော အရိယမဂ်ကို ပွားစေ၏။ ဤပုဂ္ဂိုလ်ကို 'ဓမ္မာနုသာရီပုဂ္ဂိုလ်' ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။'

Tathā ‘‘yassa puggalassa sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannassa saddhindriyaṃ adhimattaṃ hoti, saddhāvāhiṃ saddhāpubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāveti. Ayaṃ vuccati puggalo saddhānusārī’’ti. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato panesā ubhatobhāgavimuttādikathā visuddhimagge paññābhāvanādhikāre vuttā. Tasmā tattha vuttanayeneva veditabbā. Sesamidhāpi purimanayeneva yojetabbaṃ.

ထို့အတူ 'သောတာပတ္တိဖိုလ်ကို မျက်မှောက်ပြုရန် ကျင့်ကြံအားထုတ်သော အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်အား သဒ္ဓိန္ဒြေသည် လွန်ကဲထက်မြက်၏။ သဒ္ဓါတရားရှိသော ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် သဒ္ဓါတရားရှေ့သွားရှိသော အရိယမဂ်ကို ပွားစေ၏။ ဤပုဂ္ဂိုလ်ကို 'သဒ္ဓါနုသာရီပုဂ္ဂိုလ်' ဟူ၍ ဆိုအပ်၏' ဟုလည်း ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ ဤသည်မှာ ဤအရာ၌ အကျဉ်းချုပ်မျှသာ ဖြစ်၏။ အကျယ်အားဖြင့်မူ ဤဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တ အစရှိသော စကားစဉ်ကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်ကျမ်း ပညာဘာဝနာအခန်းတွင် ဟောကြားပြီး ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ ဟောကြားထားသည့်အတိုင်းသာလျှင် သိမှတ်အပ်၏။ ကြွင်းသောအချက်များကိုလည်း ဤကျမ်း၌ ရှေးနည်းတူပင် ယှဉ်စပ်ယူအပ်၏။

Padhānadesanāvaṇṇanā

ပဓာနဒေသနာဝဏ္ဏနာ (ပဓာနဒေသနာ အဖွင့်)

151. Padhānesūti idha padahanavasena ‘‘satta bojjhaṅgā padhānā’’ti vuttā. Tesaṃ vitthārakathā mahāsatipaṭṭhāne vuttanayeneva veditabbā. Sesamidhāpi purimanayeneva yojetabbaṃ.

၁၅၁. 'ပဓာနတို့၌' ဟူသော ပါဌ်၌— ဤအရာ၌ တရားအားထုတ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် 'ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့ကို ပဓာနတရားများ' ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ ထိုဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့၏ အကျယ်ဖွင့်ဆိုချက်ကို မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ်အဖွင့်၌ ပြဆိုခဲ့သည့် နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိမှတ်အပ်၏။ ကြွင်းသောအချက်များကိုလည်း ဤပဓာနကထာ၌ ရှေးနည်းအတိုင်းပင် ယှဉ်စပ်ယူအပ်၏။

Paṭipadādesanāvaṇṇanā

ပဋိပဒါဒေသနာဝဏ္ဏနာ (ပဋိပဒါဒေသနာ အဖွင့်)

152. Dukkhapaṭipadādīsu [Pg.75] ayaṃ vitthāranayo – ‘‘tattha katamā dukkhapaṭipadā dandhābhiññā paññā? Dukkhena kasirena samādhiṃ uppādentassa dandhaṃ taṃ ṭhānaṃ abhijānantassa yā paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi, ayaṃ vuccati dukkhapaṭipadā dandhābhiññā paññā. Tattha katamā dukkhapaṭipadā khippābhiññā paññā? Dukkhena kasirena samādhiṃ uppādentassa khippaṃ taṃ ṭhānaṃ abhijānantassa yā paññā pajānanā…pe… sammādiṭṭhi, ayaṃ vuccati dukkhapaṭipadā khippābhiññā paññā. Tattha katamā sukhapaṭipadā dandhābhiññā paññā? Akicchena akasirena samādhiṃ uppādentassa dandhaṃ taṃ ṭhānaṃ abhijānantassa yā paññā pajānanā…pe… sammādiṭṭhi, ayaṃ vuccati sukhapaṭipadā dandhābhiññā paññā. Tattha katamā sukhapaṭipadā khippābhiññā paññā? Akicchena akasirena samādhiṃ uppādentassa khippaṃ taṃ ṭhānaṃ abhijānantassa yā paññā pajānanā…pe… sammādiṭṭhi, ayaṃ vuccati sukhapaṭipadā khippābhiññā paññā’’ti (vibha. 801). Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimagge vutto. Sesamidhāpi purimanayeneva yojetabbaṃ.

၁၅၂. ဒုက္ခပဋိပဒါ စသည်တို့နှင့် ပတ်သက်၍ အကျယ်နည်းမှာ ဤသို့ဖြစ်သည်— "ထိုဒုက္ခပဋိပဒါ ဒန္ဓာဘိညာစသည်တို့တွင် ဆင်းရဲငြိုငြင်သော အကျင့်၊ နှေးသောအဘိညာဏ်ဟု ဆိုအပ်သော (ဒုက္ခပဋိပဒါ ဒန္ဓာဘိညာ) ပညာသည် အဘယ်နည်းဟူမူ— ဆင်းရဲပင်ပန်းစွာ သမာဓိကို ဖြစ်စေရသော၊ ထိုသမာဓိကိုလည်း နှေးကွေးစွာ သိမြင်နိုင်သော ပုဂ္ဂိုလ်၏ အကြင်ပညာ၊ အကြင်သိမြင်ခြင်း...ပ... အာမောဟ (မတွေဝေခြင်း)၊ ဓမ္မဝိစယ၊ သမ္မာဒိဋ္ဌိသည် ရှိ၏။ ဤတရားကို ဒုက္ခပဋိပဒါ ဒန္ဓာဘိညာပညာဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ ထိုတို့တွင် ဆင်းရဲငြိုငြင်သော အကျင့်၊ လျင်မြန်သောအဘိညာဏ်ဟု ဆိုအပ်သော (ဒုက္ခပဋိပဒါ ခိပ္ပါဘိညာ) ပညာသည် အဘယ်နည်းဟူမူ— ဆင်းရဲပင်ပန်းစွာ သမာဓိကို ဖြစ်စေရသော်လည်း၊ ထိုသမာဓိကို လျင်မြန်စွာ သိမြင်နိုင်သော ပုဂ္ဂိုလ်၏ အကြင်ပညာ၊ အကြင်သိမြင်ခြင်း...ပ... သမ္မာဒိဋ္ဌိသည် ရှိ၏။ ဤတရားကို ဒုက္ခပဋိပဒါ ခိပ္ပါဘိညာပညာဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ ထိုတို့တွင် လွယ်ကူသော အကျင့်၊ နှေးသောအဘိညာဏ်ဟု ဆိုအပ်သော (သုခပဋိပဒါ ဒန္ဓာဘိညာ) ပညာသည် အဘယ်နည်းဟူမူ— မပင်မပန်း မငြိုမငြင်ဘဲ သမာဓိကို ဖြစ်စေနိုင်သော်လည်း၊ ထိုသမာဓိကို နှေးကွေးစွာ သိမြင်နိုင်သော ပုဂ္ဂိုလ်၏ အကြင်ပညာ၊ အကြင်သိမြင်ခြင်း...ပ... သမ္မာဒိဋ္ဌိသည် ရှိ၏။ ဤတရားကို သုခပဋိပဒါ ဒန္ဓာဘိညာပညာဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ ထိုတို့တွင် လွယ်ကူသော အကျင့်၊ လျင်မြန်သောအဘိညာဏ်ဟု ဆိုအပ်သော (သုခပဋိပဒါ ခိပ္ပါဘိညာ) ပညာသည် အဘယ်နည်းဟူမူ— မပင်မပန်း မငြိုမငြင်ဘဲ သမာဓိကို ဖြစ်စေနိုင်ပြီး၊ ထိုသမာဓိကိုလည်း လျင်မြန်စွာ သိမြင်နိုင်သော ပုဂ္ဂိုလ်၏ အကြင်ပညာ၊ အကြင်သိမြင်ခြင်း...ပ... သမ္မာဒိဋ္ဌိသည် ရှိ၏။ ဤတရားကို သုခပဋိပဒါ ခိပ္ပါဘိညာပညာဟူ၍ ဆိုအပ်၏" (ဝိဘင်း ၈၀၁)။ ဤကား ဤနေရာ၌ အကျဉ်းမျှသာ ဖြစ်သည်၊ အကျယ်ကိုမူ ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ ပြဆိုခဲ့ပြီး ဖြစ်၏။ ဤပဋိပဒါကထာ၌ ကျန်ရှိသော အချက်များကိုလည်း ရှေးနည်းအတိုင်းပင် ယှဉ်စပ်အပ်၏။

Bhassasamācārādivaṇṇanā

ဘဿသမာစာရ (စကားပြောဟောခြင်းဟူသော အကျင့်) စသည်တို့ကို ဖွင့်ပြခြင်း

153. Na ceva musāvādūpasañhitanti bhassasamācāre ṭhitopi kathāmaggaṃ anupacchinditvā kathentopi idhekacco bhikkhu na ceva musāvādūpasañhitaṃ bhāsati. Aṭṭha anariyavohāre vajjetvā aṭṭha ariyavohārayuttameva bhāsati. Na ca vebhūtiyanti bhassasamācāre ṭhitopi bhedakaravācaṃ na bhāsati. Na ca pesuṇiyanti tassāyevetaṃ vevacanaṃ. Vebhūtiyavācā hi piyabhāvassa suññakaraṇato ‘‘pesuṇiya’’nti vuccati. Nāmamevassā etanti mahāsīvatthero avoca. Na ca sārambhajanti sārambhajā ca yā vācā, tañca na bhāsati. ‘‘Tvaṃ dussīlo’’ti vutte, ‘‘tvaṃ dussīlo tavācariyo dussīlo’’ti vā, ‘‘tuyhaṃ āpattī’’ti vutte, ‘‘ahaṃ piṇḍāya caritvā pāṭaliputtaṃ gato’’tiādinā nayena bahiddhā vikkhepakathāpavattaṃ vā karaṇuttariyavācaṃ na bhāsati. Jayāpekkhoti jayapurekkhāro hutvā, yathā hatthako sakyaputto titthiyā nāma dhammenapi adhammenapi jetabbāti saccālikaṃ yaṃkiñci bhāsati, evaṃ [Pg.76] jayāpekkho jayapurekkhāro hutvā na bhāsatīti attho. Mantā mantā ca vācaṃ bhāsatīti ettha mantāti vuccati paññā, mantāya paññāya. Puna mantāti upaparikkhitvā. Idaṃ vuttaṃ hoti, bhassasamācāre ṭhito divasabhāgampi kathento paññāya upaparikkhitvā yuttakathameva kathetīti. Nidhānavatinti hadayepi nidahitabbayuttaṃ. Kālenāti yuttapattakālena.

၁၅၃. "Na ceva musāvādūpasañhitaṃ" ဟူသော စကားရပ်မှာ— စကားပြောဆိုခြင်းဟူသော သီလအကျင့်၌ တည်သောသူသည် စကားအစဉ်ကို မပြတ်ဘဲ စဉ်ဆက်မပြတ် ပြောဆိုနေသော်လည်း၊ ဤသာသနာတော်၌ အချို့သော ရဟန်းသည် မုသားစကားနှင့် စပ်ဆိုင်သော စကားကို မပြောဆိုပေ။ အရိယာသူတော်ကောင်းတို့ မပြောဆိုအပ်သော စကားညစ် (အနရိယဝေါဟာရ) ရှစ်မျိုးကို ကြဉ်ရှောင်၍ အရိယာသူတော်ကောင်းတို့ ပြောဆိုအပ်သော စကား (အရိယဝေါဟာရ) ရှစ်မျိုးနှင့် ယှဉ်သောစကားကိုသာ ပြောဆို၏။ "Na ca vebhūtiyaṃ" ဟူသော စကားရပ်မှာ— စကားပြောဆိုခြင်း အကျင့်၌ တည်သော်လည်း သူတစ်ပါးချင်းစီ ကွဲပြားစေတတ်သော စကား သို့မဟုတ် အချင်းချင်း ချစ်ခြင်းပျက်စေတတ်သော စကားကို မပြောဆိုပေ။ "Na ca pesuṇiyaṃ" ဟူသော စကားရပ်သည် ထို "Vebhūtiya" ဟူသော စကား၏ အဓိပ္ပာယ်တူ ဝေဝုစ်မျှသာ ဖြစ်၏။ စင်စစ် ကွဲပြားစိစစ်စေတတ်သော စကားသည် ချစ်ခင်မြတ်နိုးမှုကို ဆိတ်သုဉ်းစေတတ်သောကြောင့် "ကုန်းတိုက်စကား (pesuṇiya)" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ၎င်းသည် ကုန်းတိုက်စကား၏ အမည်မျှသာ ဖြစ်သည်ဟု မဟာသီဝမထေရ်က မိန့်ကြားတော်မူ၏။ "Na ca sārambhajaṃ" ဟူသော စကားရပ်မှာ— ဂုဏ်ပြိုင်လိုစိတ်ဖြင့် ချုတ်ချယ်ပြောဆိုခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အကြင်စကားမျိုးကို မပြောဆိုပေ။ "သင်သည် သီလမရှိသူဖြစ်သည်" ဟု အပြောခံရလျှင် "သင်သာ သီလမရှိသူဖြစ်သည်၊ သင့်ဆရာလည်း သီလမရှိသူဖြစ်သည်" ဟု ပြန်လည်၍ အသာစီးရအောင် တုံ့ပြန်ပြောဆိုခြင်း၊ သို့မဟုတ် "သင့်အား အာပတ်သင့်၏" ဟု အပြောခံရလျှင် "ငါသည် ဆွမ်းခံလှည့်လည်ပြီး ပါဋလိပုတ်ပြည်သို့ သွားခဲ့၏" စသည်ဖြင့် အပြင်ဘက်သို့ ပျံ့လွင့်သောစကားကို လွှဲဖယ်ပြောဆိုခြင်းဟူသော မိမိအမှားကို ဖုံးကွယ်လို၍ အသာစီးရအောင် တုံ့ပြန်ပြောဆိုတတ်သော စကားမျိုးကို မပြောဆိုပေ။ "Jayāpekkho" ဟူသည် အောင်နိုင်ခြင်းကို ရှေ့တန်းတင်ခြင်းဖြစ်၏။ သကျနွယ်ဝင် ဟတ္ထကမည်သော ရဟန်းသည် "တိတ္ထိတို့ကို တရားသဖြင့်ဖြစ်စေ၊ မတရားသဖြင့်ဖြစ်စေ အောင်နိုင်ရမည်" ဟု ရှေးရှုလျက် မှန်သည်ဖြစ်စေ၊ မှားသည်ဖြစ်စေ အမှတ်မရှိသော စကားမျိုးစုံကို ပြောဆိုသကဲ့သို့၊ မိမိက အောင်နိုင်လိုစိတ်ဖြင့် အောင်နိုင်ခြင်းကို ရှေ့တန်းတင်ကာ စကားမပြောဆိုခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "Mantā mantā ca vācaṃ bhāsati" ဟူသော စကားရပ်၌ "မန္တာ" ဟု ဆိုအပ်သည်မှာ ပညာဖြစ်၏၊ ပညာဖြင့်သာ (ပြောဆိုခြင်းဖြစ်၏)။ တစ်ဖန် "မန္တာ" ဟု ထပ်မံဆိုခြင်းမှာ စုံစမ်းဆင်ခြင်၍ ပြောဆိုခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဆိုလိုရင်းမှာ စကားပြောခြင်းအကျင့်၌ တည်သောသူသည် တစ်နေ့ပတ်လုံးပင် စကားပြောဆိုသော်လည်း ပညာဖြင့် စုံစမ်းဆင်ခြင်၍ သင့်မြတ်လျောက်ပတ်သော စကားကိုသာ ပြောဆို၏ဟု ဆိုလိုသည်။ "Nidhānavatiṃ" ဟူသည် စိတ်နှလုံးထဲ၌ သိုမှီးသိမ်းဆည်းထားထိုက်သော စကားဖြစ်၏။ "Kālene" ဟူသည် သင့်တင့်လျောက်ပတ်သော အခါကာလ၌ (ပြောဆိုခြင်း) ဖြစ်သည်။

Evaṃ bhāsitā hi vācā amusā ceva hoti apisuṇā ca apharusā ca asaṭhā ca asamphappalāpā ca. Evarūpā ca ayaṃ vācā catusaccanissitātipi sikkhattayanissitātipi dasakathāvatthunissitātipi terasadhutaṅganissitātipi sattattiṃsabodhipakkhiyadhammanissitātipi magganissitātipi vuccati. Tenāha etadānuttariyaṃ, bhante, bhassasamācāreti taṃ purimanayeneva yojetabbaṃ.

အကျိုးကို ဆိုရသော် ဤသို့ အင်္ဂါလေးပါးနှင့် ပြည့်စုံသော အချင်းအရာဖြင့် ပြောဆိုအပ်သော စကားသည် မုသားစကား မဟုတ်သည်လည်းဖြစ်၏၊ ကုန်းတိုက်စကား မဟုတ်သည်လည်းဖြစ်၏၊ ရုန့်ရင်းကြမ်းတမ်းသော စကားမဟုတ်သည်လည်းဖြစ်၏၊ စဉ်းလဲသော စကားမဟုတ်သည်လည်းဖြစ်၏၊ ပြိန်ဖျင်းသော စကားမဟုတ်သည်လည်း ဖြစ်၏။ ဤသို့သော စကားကို သစ္စာလေးပါးကို မှီသောစကားဟူ၍၎င်း၊ သိက္ခာသုံးပါးကို မှီသောစကားဟူ၍၎င်း၊ ကထာဝတ္ထုဆယ်ပါးကို မှီသောစကားဟူ၍၎င်း၊ ဓုတင်တစ်ဆယ့်သုံးပါးကို မှီသောစကားဟူ၍၎င်း၊ ဗောဓိပက္ခိယတရား သုံးဆယ့်ခုနစ်ပါးကို မှီသောစကားဟူ၍၎င်း၊ မဂ်ကို မှီသောစကားဟူ၍၎င်း ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် "အရှင်ဘုရား၊ ဤစကားပြောဆိုခြင်း အကျင့်သည် အမြတ်ဆုံးဖြစ်ပါသည်" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုစကားကိုလည်း ရှေးနည်းအတိုင်းပင် ယှဉ်စပ်အပ်၏။

Sacco cassa saddho cāti sīlācāre ṭhito bhikkhu sacco ca bhaveyya saccakatho saddho ca saddhāsampanno. Nanu heṭṭhā saccaṃ kathitameva, idha kasmā puna vuttanti? Heṭṭhā vācāsaccaṃ kathitaṃ. Sīlācāre ṭhito pana bhikkhu antamaso hasanakathāyapi musāvādaṃ na karotīti dassetuṃ idha vuttaṃ. Idāni so dhammena samena jīvitaṃ kappetīti dassanatthaṃ na ca kuhakotiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘kuhako’’tiādīni brahmajāle vitthāritāni.

"Sacco cassa saddho ca" ဟူသော စကားရပ်၌— သီလာစာရ (သီလအကျင့်) ၌ တည်သောရဟန်းသည် သစ္စာရှိသူလည်း ဖြစ်ရာ၏၊ သစ္စာစကားကို ပြောဆိုလေ့ရှိသူလည်း ဖြစ်၏။ သဒ္ဓါတရားရှိသူ၊ သဒ္ဓါတရားနှင့် ပြည့်စုံသူလည်း ဖြစ်၏။ "အောက်ပိုင်းဝစီသမာစာရကထာ၌ သစ္စာရှိခြင်းကို ပြောခဲ့ပြီးဖြစ်ပါလျက် အဘယ်ကြောင့် ဤနေရာ၌ တစ်ဖန် ပြောဆိုရသနည်း" ဟု မေးစရာရှိ၏။ အောက်ပိုင်း၌ စကား၏ မှန်ကန်ခြင်း (ဝစီသစ္စာ) ကိုသာ ပြောဆိုခဲ့သည်။ သီလအကျင့်၌ တည်သော ရဟန်းသည် အနည်းဆုံးအားဖြင့် ရယ်ရွှင်မြူးထူးသော စကားဖြင့်သော်လည်း မုသားစကားကို မပြောဆိုကြောင်း ပြသရန် ဤနေရာ၌ တစ်ဖန် ဟောကြားခြင်း ဖြစ်သည်။ ယခုအခါ၌ ထိုရဟန်းသည် တရားသဖြင့် မျှတစွာ အသက်မွေးမှုကို ပြု၏ဟု ပြသခြင်းငှာ "Na ca kuhako" စသည်ကို ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ "Kuhako" စသည်တို့၏ အဓိပ္ပာယ်ကို ဗြဟ္မဇာလသုတ်၌ အကျယ်ဖွင့်ပြခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။

Indriyesu guttadvāro, bhojane mattaññūti chasu indriyesu guttadvāro bhojanepi pamāṇaññū. Samakārīti samacārī, kāyena vācāya manasā ca kāyavaṅkādīni pahāya samaṃ caratīti attho. Jāgariyānuyogamanuyuttoti rattindivaṃ cha koṭṭhāse katvā ‘‘divasaṃ caṅkamena nisajjāyā’’ti vuttanayeneva jāgariyānuyogaṃ yuttappayutto viharati. Atanditoti nittandī kāyālasiyavirahito. Āraddhavīriyoti kāyikavīriyenāpi āraddhavīriyo hoti, gaṇasaṅgaṇikaṃ vinodetvā catūsu iriyāpathesu aṭṭhaārabbhavatthuvasena ekavihārī. Cetasikavīriyenāpi āraddhavīriyo hoti, kilesasaṅgaṇikaṃ pahāya vinodetvā aṭṭhasamāpattivasena ekavihārī. Api ca yathā tathā kilesuppattiṃ nivārento cetasikavīriyena āraddhavīriyo hoti. Jhāyīti ārammaṇalakkhaṇūpanijjhānavasena [Pg.77] jhāyī. Satimāti cirakatādianussaraṇasamatthāya satiyā samannāgato.

"Indriyesu guttadvāro bhojene mattaññū" ဟူသော စကားရပ်၌— ဒွါရခြောက်ပေါက် (ဣန္ဒြေခြောက်ပါး) တို့၌ သတိတည်းဟူသော တံခါးဖြင့် စောင့်စည်းအပ်သော ကာယဒွါရ၊ မနောဒွါရရှိသူ၊ ဘောဇဉ်၌လည်း သုံးဆောင်မှုအတိုင်းအရှည်ကို သိရှိသူ ဖြစ်သည်။ "Samakārī" ဟူသည် အညီအညွတ် ကျင့်လေ့ရှိသူ (သမစာရီ) ကို ဆိုလိုသည်။ ကိုယ်၊ နှုတ်၊ စိတ်တို့ဖြင့် ကိုယ်ကောက်ခြင်း စသည်တို့ကို ပယ်စွန့်၍ ညီညွတ်စွာ ကျင့်တတ်၏ဟု အနက်ရသည်။ "Jāgariyānuyogamanuyutto" ဟူသည်မှာ— နေ့နှင့်ညကို ခြောက်စု ခွဲခြား၍ "နေ့အခါ၌ စင်္ကြံသွားခြင်း၊ ထိုင်ခြင်းတို့ဖြင့်" ဟူ၍ ဆိုအပ်ခဲ့သည့်နည်းအတိုင်းပင် နိုးကြားမှုလုံ့လကို လွန်စွာအားထုတ်လျက် နေထိုင်သူ ဖြစ်သည်။ "Atandito" ဟူသည် ပျင်းရိခြင်းမရှိဘဲ ကိုယ်၏ပျင်းရိခြင်းမှ ကင်းဝေးသူ ဖြစ်သည်။ "Āraddhavīriyo" ဟူသည်မှာ— ကာယဝီရိယ (ကိုယ်၌ဖြစ်သော ဝီရိယ) ဖြင့်လည်း အားထုတ်အပ်သော လုံ့လရှိသူဖြစ်ရာ၊ အပေါင်းအဖော်နှင့် စုဝေးပေါင်းသင်းခြင်းကို ဖျောက်ဖျက်၍ ဣရိယာပုတ်လေးပါးတို့၌ အာရမ္ဘဝတ္ထု (ဝီရိယစိုက်ထုတ်ရာ အကြောင်းရင်း) ရှစ်ပါး၏ အစွမ်းဖြင့် တစ်ယောက်တည်း နေလေ့ရှိသူ ဖြစ်သည်။ စေတသိကဝီရိယ (စိတ်၌ဖြစ်သော ဝီရိယ) ဖြင့်လည်း အားထုတ်အပ်သော လုံ့လရှိသူ ဖြစ်ရာ၊ ကိလေသာနှင့် ပေါင်းသင်းစုဝေးခြင်းကို ပယ်စွန့်ဖျောက်ဖျက်၍ သမာပတ်ရှစ်ပါး၏ အစွမ်းဖြင့် တစ်ယောက်တည်း နေလေ့ရှိသူ ဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့်မူ— ကိလေသာဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကို တားမြစ်ပိတ်ပင်လျက် စိတ်ဝီရိယဖြင့် အားထုတ်သောသူ ဖြစ်သည်။ "Jhāyī" ဟူသည် အာရမ္မဏူပနိဇ္ဈာန် (အာရုံသို့ကပ်၍ ရှုခြင်း)၊ လက္ခဏူပနိဇ္ဈာန် (လက္ခဏာရေးကို ကပ်၍ ရှုခြင်း) ၏ အစွမ်းဖြင့် ရှုလေ့ရှိသူ ဖြစ်သည်။ "Satimā" ဟူသည် ကာလကြာမြင့်စွာ ပြုလုပ်ခဲ့ဖူးသော အမှု၊ ပြောဆိုခဲ့ဖူးသော စကားစသည်ကို ပြန်လည်အောက်မေ့ရန် စွမ်းဆောင်နိုင်သော သတိတရားနှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်သည်။

Kalyāṇapaṭibhānoti vākkaraṇasampanno ceva hoti paṭibhānasampanno ca. Yuttapaṭibhāno kho pana hoti no muttapaṭibhāno. Sīlasamācārasmiñhi ṭhitabhikkhu muttapaṭibhāno na hoti, yuttapaṭibhāno pana hoti vaṅgīsatthero viya. Gatimāti gamanasamatthāya paññāya samannāgato. Dhitimāti dhāraṇasamatthāya paññāya samannāgato. Matimāti ettha pana matīti paññāya nāmameva, tasmā paññavāti attho. Iti tīhipi imehi padehi paññāva kathitā. Tattha heṭṭhā samaṇadhammakaraṇavīriyaṃ kathitaṃ, idha buddhavacanagaṇhanavīriyaṃ. Tathā heṭṭhā vipassanāpaññā kathitā, idha buddhavacanagaṇhanapaññā. Na ca kāmesu giddhoti vatthukāmakilesakāmesu agiddho. Sato ca nipako cāti abhikkantapaṭikkantādīsu sattasu ṭhānesu satiyā ceva ñāṇena ca samannāgato caratīti attho. Nepakkanti paññā, tāya samannāgatattā nipakoti vutto. Sesamidhāpi purimanayeneva yojetabbaṃ.

ကောင်းသောဉာဏ်ပညာစကား ရှိသူ (ကလျာဏပဋိဘာန) ဟူသည် သာယာသောစကားနှင့် ပြည့်စုံသည်လည်း ဖြစ်၏၊ ရဲရင့်သော ဉာဏ်ပညာနှင့် ပြည့်စုံသည်လည်း ဖြစ်၏။ အကျိုးအကြောင်းနှင့် စပ်သော စကားသာ ရှိ၍ ဖရိုဖရဲ ပြောဆိုသော စကား မရှိသူ ဖြစ်၏။ စင်ကြယ်သော သီလ အကျင့်၌ တည်သော ရဟန်းသည် အရှင်ဝင်္ဂီသထေရ်ကဲ့သို့ ဖရိုဖရဲ ပြောဆိုသော စကား မရှိဘဲ အကျိုးအကြောင်းနှင့် စပ်သော စကားသာ ရှိ၏။ ဂတိမာ ဟူသည် မကြားဖူးသော တရားသို့ ရောက်ခြင်းငှာ (ထိုးထွင်းသိမြင်ရန်) စွမ်းနိုင်သော ပညာနှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်၏။ ဓိတိမာ ဟူသည် ဆောင်ထားခြင်းငှာ (မှတ်သားဆောင်ထားရန်) စွမ်းနိုင်သော ပညာနှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်၏။ မတိမာ ဟူသော ပုဒ်၌မူ ‘မတိ’ ဟူသည် ပညာ၏ အမည်သာ ဖြစ်သောကြောင့် ပညာရှိသူဟု အနက်ရ၏။ ဤသို့လျှင် ဂတိမာ၊ ဓိတိမာ၊ မတိမာ ဟူသော ပုဒ်သုံးခုတို့ဖြင့် ပညာကိုသာလျှင် ဟောတော်မူအပ်၏။ ထိုစကားစဉ်၌ အောက်တွင် ရဟန်းတရား အားထုတ်ခြင်း၌ ဝီရိယကို ဟောကြားတော်မူခဲ့ပြီး၊ ဤနေရာ၌မူ ဘုရားစကားတော်ကို သင်ယူဆောင်ရွက်ခြင်းဆိုင်ရာ ဝီရိယကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ထို့အတူ အောက်တွင် ဝိပဿနာပညာကို ဟောကြားတော်မူခဲ့ပြီး၊ ဤနေရာ၌မူ ဘုရားစကားတော်ကို သင်ယူဆောင်ရွက်ခြင်းဆိုင်ရာ ပညာကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ကာမတို့၌ မမက်မောသူ (န စ ကာမေသု ဂိဒ္ဓေါ) ဟူသည် ဝတ္ထုကာမ ကိလေသာကာမတို့၌ မမက်မောသူကို ဆိုလိုသည်။ သတိရှိ၍ နိပကဖြစ်သူ (သတော စ နိပကော စ) ဟူသည် ရှေ့သို့တက်ခြင်း၊ နောက်သို့ဆုတ်ခြင်း အစရှိသော နေရာခုနစ်ပါးတို့၌ သတိနှင့်လည်းကောင်း၊ ဉာဏ်နှင့်လည်းကောင်း ပြည့်စုံစွာ ကျင့်ကြံနေထိုင်သူဟု အနက်ရ၏။ ‘နေပက္က’ ဟူသည် ပညာ ဖြစ်ပြီး၊ ထိုပညာနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် ‘နိပက’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤ၌ ကြွင်းသောစကားကို ရှေးနည်းအတိုင်းသာ နှီးနှောအပ်၏။

Anusāsanavidhādivaṇṇanā

အနုသာသနီပေးခြင်း အစီအစဉ် အစရှိသည်ကို ဖွင့်ဆိုချက်။

154. Paccattaṃ yoniso manasikārāti attano upāyamanasikārena. Yathānusiṭṭhaṃ tathā paṭipajjamānoti yathā mayā anusiṭṭhaṃ anusāsanī dinnā, tathā paṭipajjamāno. Tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayātiādi vuttatthameva. Sesamidhāpi purimanayeneva yojetabbaṃ.

၁၅၄. မိမိအချင်းချင်း သင့်တင့်လျောက်ပတ်စွာ နှလုံးသွင်းခြင်း (ပစ္စတ္တံ ယောနိသော မနသိကာရာ) ဟူသည် မိမိ၏ သင့်တင့်လျောက်ပတ်သော အကြောင်းဥပါယ်ဖြင့် နှလုံးသွင်းခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဆုံးမသည့်အတိုင်း လိုက်နာကျင့်ကြံသူ (ယထာနုသိဋ္ဌံ တထာ ပဋိပဇ္ဇမာနော) ဟူသည် ငါဘုရား ဆုံးမအပ်သော အနုသာသနီ ပေးတော်မူအပ်သည့်အတိုင်း ကျင့်ကြံအားထုတ်သူ ဖြစ်သည်။ “သံယောဇဉ်သုံးပါးတို့ ကုန်ခြင်းကြောင့်” အစရှိသော ပုဒ်တို့၏ အနက်သည် ဆိုခဲ့ပြီးသည်အတိုင်းသာ ဖြစ်၏။ ဤ၌ ကြွင်းသောစကားကို ရှေးနည်းအတိုင်းသာ နှီးနှောအပ်၏။

155. Parapuggalavimuttiñāṇeti sotāpannādīnaṃ parapuggalānaṃ tena tena maggena kilesavimuttiñāṇe. Sesamidhāpi purimanayeneva yojetabbaṃ.

၁၅၅. သူတစ်ပါးတို့၏ လွတ်မြောက်မှုဉာဏ် (ပရပုဂ္ဂလဝိမုတ္တိဉာဏေ) ဟူသည် သောတာပန် အစရှိသော သူတစ်ပါးတို့၏ သက်ဆိုင်ရာ မဂ်ဉာဏ်ဖြင့် ကိလေသာမှ လွတ်မြောက်မှုကို သိသော ဉာဏ်၌ ဖြစ်၏။ ဤ၌လည်း ကြွင်းသောစကားကို ရှေးနည်းအတိုင်းသာ နှီးနှောအပ်၏။

156. Amutrāsiṃ evaṃnāmoti eko pubbenivāsaṃ anussaranto nāmagottaṃ pariyādiyamāno gacchati. Eko suddhakhandheyeva anussarati, eko hi sakkoti, eko na sakkoti. Tattha yo sakkoti, tassa vasena aggahetvā asakkontassa vasena gahitaṃ. Asakkonto pana kiṃ karoti? Suddhakhandheyeva anussaranto gantvā anekajātisatasahassamatthake ṭhatvā nāmagottaṃ pariyādiyamāno otarati. Taṃ dassento evaṃnāmotiādimāha[Pg.78]. So evamāhāti so diṭṭhigatiko evamāha. Tattha kiñcāpi sassatoti vatvā ‘‘te ca sattā saṃsarantī’’ti vadantassa vacanaṃ pubbāparaviruddhaṃ hoti. Diṭṭhigatikattā panesa etaṃ na sallakkhesi. Diṭṭhigatikassa hi ṭhānaṃ vā niyamo vā natthi. Imaṃ gahetvā imaṃ vissajjeti, imaṃ vissajjetvā imaṃ gaṇhātīti brahmajāle vitthāritamevetaṃ. Ayaṃ tatiyo sassatavādoti thero lābhisseva vasena tayo sassatavāde āha. Bhagavatā pana takkīvādampi gahetvā brahmajāle cattāro vuttā. Etesaṃ pana tiṇṇaṃ vādānaṃ vitthārakathā brahmajāle (dī. ni. aṭṭha. 1.30) vuttanayeneva veditabbā. Sesamidhāpi purimanayeneva vitthāretabbaṃ.

၁၅၆. “ထိုဘဝ၌ ဤသို့သော အမည်ရှိ၏” (အမုတြာသိံ ဧဝံနာမော) ဟူသည်မှာ အချို့သောသူသည် ရှေး၌ နေဖူးသော ခန္ဓာအစဉ် (ပုဗ္ဗေနိဝါသ) ကို ပြန်လည်အောက်မေ့သည်ရှိသော် အမည်နှင့် အမျိုးအနွယ်ကို အကုန်အစင် မှတ်မိလျက် သွား၏။ အချို့မူကား သက်သက်သော ခန္ဓာတို့ကိုသာ ပြန်လည်အောက်မေ့၏။ အချို့သူသည် ရှေးဦးဘဝများ၌ အကုန်အစင် မှတ်မိရန် စွမ်းနိုင်သော်လည်း၊ အချို့သူသည် မစွမ်းနိုင်ပေ။ ထိုသူတို့အနက် စွမ်းနိုင်သူ၏ အစွမ်းဖြင့် မယူဘဲ ရှေးဦးဘဝများ၌ အကုန်အစင် မမှတ်မိနိုင်သူ၏ အစွမ်းဖြင့် ယူအပ်၏။ မစွမ်းနိုင်သောသူသည် အဘယ်သို့ ပြုသနည်းဟူမူ— သက်သက်သော ခန္ဓာတို့ကိုသာ ပြန်လည်အောက်မေ့လျက် သွားပြီးလျှင်၊ များစွာသော ဘဝတစ်သိန်း၏ ထိပ်ဆုံး၌ တည်လျက် အမည်နှင့် အမျိုးအနွယ်ကို အကုန်အစင် မှတ်မိလျက် ပြန်ဆင်းလာ၏။ ထိုသူကို ပြလိုသဖြင့် “ဤသို့သော အမည်ရှိ၏” အစရှိသည်ကို ဟောတော်မူ၏။ “ထိုသူသည် ဤသို့ ပြောဆို၏” (သော ဧဝမာဟ) ဟူသည်မှာ ထိုမိစ္ဆာအယူရှိသူသည် ဤသို့ ပြောဆိုခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသဿတဝါဒ၌ “မြဲ၏” ဟု ဆိုပြီးနောက် “ထိုသတ္တဝါတို့သည် ကျင်လည်ကြကုန်၏” ဟု ပြောဆိုသော မိစ္ဆာအယူရှိသူ၏ စကားသည် ရှေ့နောက် ဆန့်ကျင်လျက် ရှိ၏။ သို့သော်လည်း ထိုသူသည် မိစ္ဆာအယူရှိသူ ဖြစ်သောကြောင့် ဤ ရှေ့နောက် ဆန့်ကျင်မှုကို သတိမပြုမိပေ။ စင်စစ် မိစ္ဆာအယူရှိသူအား အယူဝါဒတစ်ခုတည်း၌ တည်မြဲခြင်း သို့မဟုတ် စနစ်တကျ ရှိခြင်းဟူသည် မရှိပေ။ ဤအယူဝါဒကို ယူပြီးလျှင် ဤအယူဝါဒကို စွန့်၏၊ ဤအယူကို စွန့်ပြီးလျှင် ဤအယူကို ပြန်ယူ၏ဟူသော အချက်ကို ဗြဟ္မဇာလသုတ်၌ အကျယ်တဝံ့ ဖွင့်ဆိုခဲ့ပြီး ဖြစ်၏။ “ဤသည်ကား တတိယမြောက် သဿတဝါဒ ဖြစ်၏” (အယံ တတိယော သဿတဝါဒေါ) ဟူရာ၌ အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်သည် ဈာန်အဘိညာဉ်ကို ရသောသူတို့၏ အစွမ်းဖြင့် သဿတဝါဒ သုံးမျိုးကိုသာ ဟောကြားတော်မူ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည်မူကား ကြံဆတွေးတောသူ (တက္ကီဝါဒ) တို့၏ အယူကိုပါ ထည့်သွင်း၍ ဗြဟ္မဇာလသုတ်၌ သဿတဝါဒ လေးမျိုးကို ဟောတော်မူခဲ့သည်။ ထိုဝါဒသုံးမျိုးတို့၏ အကျယ်ဖွင့်ဆိုချက်ကို ဗြဟ္မဇာလသုတ်၌ ဖွင့်ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ ဤ၌လည်း ကြွင်းသောစကားကို ရှေးနည်းအတိုင်းသာ အကျယ် ဖွင့်ဆိုအပ်၏။

157. Gaṇanāya vāti piṇḍagaṇanāya. Saṅkhānenāti acchiddakavasena manogaṇanāya. Ubhayathāpi piṇḍagaṇanameva dasseti. Idaṃ vuttaṃ hoti, vassānaṃ satavasena sahassavasena satasahassavasena koṭivasena piṇḍaṃ katvāpi ettakāni vassasatānīti vā ettakā vassakoṭiyoti vā evaṃ saṅkhātuṃ na sakkā. Tumhe pana attano dasannaṃ pāramīnaṃ pūritattā sabbaññutaññāṇassa suppaṭividdhattā yasmā vo anāvaraṇañāṇaṃ sūraṃ vahati. Tasmā desanāñāṇakusalataṃ purakkhatvā vassagaṇanāyapi pariyantikaṃ katvā kappagaṇanāyapi paricchinditvā ettakanti dassethāti dīpeti. Pāḷiyattho panettha vuttanayoyeva. Sesamidhāpi purimanayeneva yojetabbaṃ.

၁၅၇. “ရေတွက်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း” (ဂဏနာယ ဝါ) ဟူသည် အစုအပေါင်းကို ရေတွက်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ “တွက်ချက်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း” (သင်္ခါနေန) ဟူသည် အစဉ်မပြတ် စိတ်ဖြင့် ရေတွက်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၍ နှစ်မျိုးလုံးဖြင့် အစုအပေါင်း ရေတွက်ခြင်းကိုပင် ပြဆို၏။ ဤသို့ ဆိုလိုသည်မှာ— နှစ်များကို ရာဂဏန်း၊ ထောင်ဂဏန်း၊ သိန်းဂဏန်း၊ ကုဋေဂဏန်းဖြင့် အစုပြု၍သော်လည်း “ဤမျှလောက်သော နှစ်အရာရှိ၏၊ ဤမျှလောက်သော နှစ်ကုဋေရှိ၏” ဟု ဤသို့ ရေတွက်ရန် မစွမ်းနိုင်ပေ။ အရှင်ဘုရားတို့သည်မူကား မိမိတို့၏ ပါရမီဆယ်ပါးကို ဖြည့်ကျင့်တော်မူခဲ့ပြီး ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ကို ကောင်းစွာ ထိုးထွင်းသိမြင်ပြီး ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အပိတ်အပင်အတားအဆီးမရှိသော (အနာဝရဏ) ဉာဏ်တော်သည် ရဲရင့်စွာ ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဒေသနာဉာဏ်၌ ကျွမ်းကျင်မှုကို ရှေးရှု၍ နှစ်အရေအတွက်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကမ္ဘာအရေအတွက်ဖြင့်လည်းကောင်း အပိုင်းအခြား သတ်မှတ်ပိုင်းခြားပြီးလျှင် “ဤမျှရှိ၏” ဟု ပြသတော်မူကြကုန်၏ဟု ဖော်ပြသည်။ ဤ၌ ပါဠိအနက်သည် ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ဤ၌လည်း ကြွင်းသောစကားကို ရှေးနည်းအတိုင်းသာ နှီးနှောအပ်၏။

158. Etadānuttariyaṃ, bhante, sattānaṃ cutūpapātañāṇeti bhante yāpi ayaṃ sattānaṃ cutipaṭisandhivasena ñāṇadesanā, sāpi tumhākaṃyeva anuttarā. Atītabuddhāpi evameva desesuṃ. Anāgatāpi evameva desessanti. Tumhe tesaṃ atītānāgatabuddhānaṃ ñāṇena saṃsanditvāva desayittha. ‘‘Imināpi kāraṇena evaṃpasanno ahaṃ bhante bhagavatī’’ti dīpeti. Pāḷiyattho panettha vitthāritoyeva.

၁၅၈. “အရှင်ဘုရား၊ သတ္တဝါတို့၏ စုတူပပါတဉာဏ်တော်၌ ဤသည်ကား အတုမရှိ မြတ်သော တရားဖြစ်ပါ၏” (ဧတဒါနုတ္တရိယံ ဘန္တေ သတ္တာနံ စုတူပပါတဉာဏေ) ဟူသည်— အရှင်ဘုရား၊ သတ္တဝါတို့၏ စုတိ ပဋိသန္ဓေအားဖြင့် သိသော ဉာဏ်တော်ကို ဟောကြားတော်မူသော ဤဒေသနာတော်သည်လည်း အရှင်ဘုရားတို့၌သာ အတုမရှိ မြတ်လှပေ၏။ ပွင့်တော်မူပြီးသော အတိတ်ဘုရားတို့သည်လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဟောကြားတော်မူခဲ့ကြကုန်ပြီ။ ပွင့်တော်မူလတ္တံ့သော အနာဂတ်ဘုရားတို့သည်လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဟောကြားတော်မူကြလတ္တံ့။ အရှင်ဘုရားတို့သည် ထိုအတိတ် အနာဂတ် ဘုရားရှင်တို့၏ ဉာဏ်တော်နှင့် နှိုင်းယှဉ်နှီးနှော၍သာလျှင် ဟောကြားတော်မူခဲ့ပါ၏။ “အရှင်ဘုရား၊ ဤအကြောင်းကြောင့်လည်း မြတ်စွာဘုရား၌ ဤသို့ ကြည်ညိုလှပါသည်” ဟု ပြဆိုရာရောက်၏။ ဤ၌ ပါဠိအနက်သည် အကျယ်ရှင်းပြခဲ့ပြီးသည်အတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

159. Sāsavā saupadhikāti sadosā saupārambhā. No ariyāti vuccatīti ariyiddhīti na vuccati. Anāsavā anupadhikāti niddosā anupārambhā. Ariyāti vuccatīti ariyiddhīti vuccati. Appaṭikūlasaññī [Pg.79] tattha viharatīti kathaṃ appaṭikūlasaññī tattha viharatīti? Paṭikūle satte mettaṃ pharati, saṅkhāre dhātusaññaṃ upasaṃharati. Yathāha ‘‘kathaṃ paṭikūle appaṭikūlasaññī viharati (paṭi. ma. 3.97)? Aniṭṭhasmiṃ vatthusmiṃ mettāya vā pharati, dhātuto vā upasaṃharatī’’ti. Paṭikūlasaññī tattha viharatīti appaṭikūle satte asubhasaññaṃ pharati, saṅkhāre aniccasaññaṃ upasaṃharati. Yathāha ‘‘kathaṃ appaṭikūle paṭikūlasaññī viharati? Iṭṭhasmiṃ vatthusmiṃ asubhāya vā pharati, aniccato vā upasaṃharatī’’ti. Evaṃ sesapadesupi attho veditabbo.

၁၅၉. “အာသဝနှင့်တကွဖြစ်၍ ဥပဓိနှင့်တကွဖြစ်သော” (သာသဝါ သဥပဓိကာ) ဟူသည် အပြစ်နှင့်တကွဖြစ်ခြင်း၊ အပြစ်တင်စွပ်စွဲခြင်းနှင့်တကွ ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “အရိယာတို့၏ တန်ခိုးမဟုတ်ဟု ဆိုအပ်၏” (နော အရိယာတိ ဝုစ္စတိ) ဟူသည် အရိယိဒ္ဓိ ဟု မခေါ်ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ “အာသဝကင်း၍ ဥပဓိကင်းသော” (အနာသဝါ အနုပဓိကာ) ဟူသည် အပြစ်မရှိခြင်း၊ အပြစ်တင်စွပ်စွဲခြင်းမရှိခြင်း ဖြစ်၏။ “အရိယာတို့၏ တန်ခိုးဟု ဆိုအပ်၏” (အရိယာတိ ဝုစ္စတိ) ဟူသည် အရိယိဒ္ဓိ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ “ထိုစက်ဆုပ်ဖွယ်ရှိသော အာရုံ၌ စက်ဆုပ်ဖွယ်မရှိဟု အမှတ်ပြုလျက် နေ၏” (အပ္ပဋိကူလသညီ တတ္ထ ဝိဟရတိ) ဟူရာ၌ စက်ဆုပ်ဖွယ်ရှိသော အာရုံ၌ စက်ဆုပ်ဖွယ်မရှိဟု နှလုံးသွင်းကာ အဘယ်သို့ နေထိုင်သနည်းဟူမူ— စက်ဆုပ်ဖွယ်ရှိသော သတ္တဝါတို့၌ မေတ္တာပွားများစေ၏၊ သင်္ခါရတရားတို့၌ ဓာတ်သဘောမျှသာဟု နှလုံးသွင်း၏။ မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူအပ်သည့်အတိုင်း— “စက်ဆုပ်ဖွယ်ရှိသော အာရုံ၌ စက်ဆုပ်ဖွယ်မရှိဟု နှလုံးသွင်းကာ အဘယ်သို့ နေထိုင်သနည်းဟူမူ— အလိုမရှိအပ်သော ဝတ္ထုအာရုံ၌ မေတ္တာပွားများခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဓာတ်သဘောအားဖြင့် နှလုံးသွင်းခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း နေထိုင်၏” ဟု ဟောတော်မူ၏။ “ထိုစက်ဆုပ်ဖွယ်မရှိသော အာရုံ၌ စက်ဆုပ်ဖွယ်ရှိဟု အမှတ်ပြုလျက် နေ၏” (ပဋိကူလသညီ တတ္ထ ဝိဟရတိ) ဟူရာ၌ စက်ဆုပ်ဖွယ်မရှိသော သတ္တဝါတို့၌ အသုဘ (မတင့်တယ်သောအမှတ်) ကို ပွားများစေ၏၊ သင်္ခါရတရားတို့၌ အနိစ္စ (မမြဲသောအမှတ်) ကို နှလုံးသွင်း၏။ မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူအပ်သည့်အတိုင်း— “စက်ဆုပ်ဖွယ်မရှိသော အာရုံ၌ စက်ဆုပ်ဖွယ်ရှိဟု နှလုံးသွင်းကာ အဘယ်သို့ နေထိုင်သနည်းဟူမူ— အလိုရှိအပ်သော ဝတ္ထုအာရုံ၌ အသုဘအားဖြင့် ပွားများခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အနိစ္စအားဖြင့် နှလုံးသွင်းခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း နေထိုင်၏” ဟု ဟောတော်မူ၏။ ဤနည်းတူစွာပင် ကြွင်းသောပုဒ်တို့၌လည်း အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။

Upekkhako tattha viharatīti iṭṭhe arajjanto aniṭṭhe adussanto yathā aññe asamapekkhanena mohaṃ uppādenti, evaṃ anuppādento chasu ārammaṇesu chaḷaṅgupekkhāya upekkhako viharati. Etadānuttariyaṃ, bhante, iddhividhāsūti, bhante, yā ayaṃ dvīsu iddhīsu evaṃdesanā, etadānuttariyaṃ. Taṃ bhagavāti taṃ desanaṃ bhagavā asesaṃ sakalaṃ abhijānāti. Taṃ bhagavatoti taṃ desanaṃ bhagavato asesaṃ abhijānato. Uttari abhiññeyyaṃ natthīti uttari abhijānitabbaṃ natthi. Ayaṃ nāma ito añño dhammo vā puggalo vā yaṃ bhagavā na jānāti idaṃ natthi. Yadabhijānaṃ añño samaṇo vā brāhmaṇo vāti yaṃ tumhehi anabhiññātaṃ añño samaṇo vā brāhmaṇo vā abhijānanto bhagavatā bhiyyobhiññataro assa, adhikatarapañño bhaveyya. Yadidaṃ iddhividhāsūti ettha yadidanti nipātamattaṃ. Iddhividhāsu bhagavatā uttaritaro natthi. Atītabuddhāpi hi imā dve iddhiyo desesuṃ, anāgatāpi imāva desessanti. Tumhepi tesaṃ ñāṇena saṃsanditvā imāva desayittha. Iti bhagavā iddhividhāsu anuttaroti dassento ‘‘imināpi kāraṇena evaṃpasanno ahaṃ, bhante, bhagavatī’’ti dīpeti. Ettāvatā ye dhammasenāpati divāṭṭhāne nisīditvā soḷasa aparampariyadhamme sammasi, teva dassitā honti.

‘ဥပေက္ခကော တတ္ထ ဝိဟရတိ’ ဟူသည်မှာ ကောင်းသော (ဣဋ္ဌ) အာရုံ၌ မတပ်မက်ဘဲ၊ မကောင်းသော (အနိဋ္ဌ) အာရုံ၌ မပြစ်မှားဘဲ၊ အခြားသူများသည် မသင့်လျော်သော ရှုမြင်ခြင်းဖြင့် မောဟကို ဖြစ်စေသကဲ့သို့ မဖြစ်စေဘဲ အာရုံခြောက်ပါးတို့၌ ဆဠင်္ဂုပေက္ခာ (ခြောက်ပါးသော အာရုံတို့၌ လျစ်လျူရှုခြင်း) ဖြင့် လျစ်လျူရှုကာ နေထိုင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘ဧတဒါနုတ္တရိယံ၊ ဘန္တေ၊ ဣဒ္ဓိဝိဓာသူ’ တိ ဟူသည်မှာ “အရှင်ဘုရား၊ တန်ခိုးနှစ်ပါးတို့၌ ဤကဲ့သို့ ဟောတော်မူခြင်းသည် အမြတ်ဆုံး ဖြစ်ပါသည်” ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘တံ ဘဂဝါ’ တိ ဟူသည်မှာ ထိုတန်ခိုးနှစ်ပါးနှင့် စပ်လျဉ်းသည့် ဒေသနာကို မြတ်စွာဘုရားသည် အကြွင်းမဲ့ အလုံးစုံ သိတော်မူ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘တံ ဘဂဝတော’ တိ ဟူသည်မှာ ထိုဒေသနာကို အကြွင်းမဲ့ သိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားအား... ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘ဥတ္တရိ အဘိညေယျံ နတ္ထီ’ တိ ဟူသည်မှာ အလွန်အကဲ ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် သိအပ်သောတရား မရှိတော့ပြီဟု ဆိုလိုသည်။ မြတ်စွာဘုရား မသိအပ်သော ဤမည်သော တရား သို့မဟုတ် ပုဂ္ဂိုလ်ဟူ၍ ဤသိအပ်သော တရားထက် အလွန် သိစရာမရှိတော့ပြီ။ ‘ယဒဘိဇာနံ အညော သမဏော ဝါ ဗြာဟ္မဏော ဝါ’ တိ ဟူသည်မှာ “အရှင်ဘုရားတို့ ထိုးထွင်း၍ မသိအပ်ဘဲ အခြားသမဏ သို့မဟုတ် ဗြာဟ္မဏက သိသဖြင့် မြတ်စွာဘုရားထက် လွန်ကဲသော အထူးသဖြင့် သိတတ်သောဉာဏ်ရှိသူ သို့မဟုတ် သာလွန်ထူးကဲသော ပညာရှိသူဟူ၍ မရှိနိုင်ရာ” ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘ယဒိဒံ ဣဒ္ဓိဝိဓာသူ’ တိ ဤနေရာ၌ ‘ယဒိဒံ’ ဟူသော ပုဒ်သည် နိပါတ်မျှသာ ဖြစ်သည်။ တန်ခိုးအမျိုးမျိုးတို့၌ မြတ်စွာဘုရားထက် သာလွန်သူ မရှိပေ။ စင်စစ်သော်ကား အတိတ်ဘုရားရှင်တို့သည်လည်း ဤတန်ခိုးနှစ်ပါးတို့ကို ဟောတော်မူခဲ့ကြကုန်ပြီ၊ အနာဂတ်ဘုရားရှင်တို့သည်လည်း ဤတန်ခိုးနှစ်ပါးတို့ကိုပင် ဟောတော်မူကြလတ္တံ့။ အရှင်ဘုရားသည်လည်း ထိုအတိတ်၊ အနာဂတ် ဘုရားရှင်တို့၏ ဉာဏ်တော်နှင့် နှိုင်းယှဉ်ညှိနှိုင်း၍ ဤတန်ခိုးတို့ကိုပင် ဟောတော်မူအပ်ပြီ။ ဤသို့ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် တန်ခိုးပြာဋိဟာရိယတို့၌ အတုမဲ့ (အနုတ္တရ) ဖြစ်တော်မူကြောင်း ပြသလျက် “အရှင်ဘုရား၊ ဤအကြောင်းကြောင့်လည်း အကျွန်ုပ်သည် မြတ်စွာဘုရား၌ ဤသို့ သက်ဝင်ကြည်ညိုပါသည်” ဟု ဖော်ပြသည်။ ဤမျှဖြင့် သာသနာ့ဗိုလ်ချုပ် (ဓမ္မသေနာပတိ ရှင်သာရိပုတ္တရာ) သည် နေ့သန့်ရာ၌ ထိုင်နေတော်မူစဉ် သုံးသပ်ဆင်ခြင်ခဲ့သော ဆယ့်ခြောက်ပါးသော နောက်နောက်သော တရားတို့ကို ပြသပြီး ဖြစ်ပေသည်။

Aññathāsatthuguṇadassanādivaṇṇanā

အခြားနည်းဖြင့် ဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်တော်များကို ပြသခြင်းစသည်ကို ဖွင့်ဆိုခြင်း

160. Idāni aparenapi ākārena bhagavato guṇe dassento yaṃ taṃ bhantetiādimāha. Tattha saddhena kulaputtenāti saddhā kulaputtā [Pg.80] nāma atītānāgatapaccuppannā bodhisattā. Tasmā yaṃ sabbaññubodhisattena pattabbanti vuttaṃ hoti. Kiṃ pana tena pattabbaṃ? Nava lokuttaradhammā. Āraddhavīriyenātiādīsu ‘‘vīriyaṃ thāmo’’tiādīni sabbāneva vīriyavevacanāni. Tattha āraddhavīriyenāti paggahitavīriyena. Thāmavatāti thāmasampannena thiravīriyena. Purisathāmenāti tena thāmavatā yaṃ purisathāmena pattabbanti vuttaṃ hoti. Anantarapadadvayepi eseva nayo. Purisadhorayhenāti yā asamadhurehi buddhehi vahitabbā dhurā, taṃ dhuraṃ vahanasamatthena mahāpurisena. Anuppattaṃ taṃ bhagavatāti taṃ sabbaṃ atītānāgatabuddhehi pattabbaṃ, sabbameva anuppattaṃ, bhagavato ekaguṇopi ūno natthīti dasseti. Kāmesu kāmasukhallikānuyoganti vatthukāmesu kāmasukhallikānuyogaṃ. Yathā aññe keṇiyajaṭilādayo samaṇabrāhmaṇā ‘‘ko jānāti paralokaṃ. Sukho imissā paribbājikāya mudukāya lomasāya bāhāya samphasso’’ti moḷibandhāhi paribbājikāhi paricārenti sampattaṃ sampattaṃ rūpādiārammaṇaṃ anubhavamānā kāmasukhamanuyuttā, na evamanuyuttoti dasseti.

၁၆၀. ယခုအခါ တစ်ပါးသောနည်းဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ ဂုဏ်တော်များကို ပြသလိုသဖြင့် ‘ယံ တံ ဘန္တေ’ စသော စကားကို မိန့်တော်မူသည်။ ထိုပါဌ်၌ ‘သဒ္ဓေန ကုလပုတ္တေန’ ဟူသော စကားရပ်နှင့် စပ်လျဉ်း၍ - ‘သဒ္ဓါကုလပုတ္တ’ (သဒ္ဓါတရားရှိသော အမျိုးသား) မည်သည်မှာ အတိတ်၊ အနာဂတ်၊ ပစ္စုပ္ပန် ဖြစ်ကုန်သော ဘုရားလောင်း (ဗောဓိသတ်) တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် သဗ္ဗညုဘုရားလောင်းသည် ရောက်အပ်သောတရားကို ရည်ရွယ်၍ ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုဘုရားလောင်းသည် ရောက်အပ်သော တရားကား အဘယ်နည်း။ ကိုးပါးသော လောကုတ္တရာတရားတို့ ဖြစ်သည်။ ‘အာရဒ္ဓဝီရိယေန’ စသော ပုဒ်တို့၌ ‘ဝီရိယံ’၊ ‘ထာမော’ စသည်တို့သည် အလုံးစုံပင် ဝီရိယ၏ ဝေဝုစ် (ပရိယာယ်) စကားလုံးများ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုပုဒ်တို့တွင် ‘အာရဒ္ဓဝီရိယေန’ ဟူသည်မှာ ချီးပင့်အပ်သော (မလျော့သော) ဝီရိယရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘ထာမဝတာ’ ဟူသည်မှာ အားအစွမ်းနှင့် ပြည့်စုံသော၊ မြဲမြံသော ဝီရိယရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘ပုရိသထာမေန’ ဟူသည်မှာ ထိုအားအစွမ်းနှင့် ပြည့်စုံသော ဘုရားလောင်းသည် ယောကျာ်းတို့၏ စွမ်းအားဖြင့် ရောက်အပ်သော လောကုတ္တရာတရားကို ရည်ရွယ်သည်။ နောက်ထပ် ပုဒ်နှစ်ခု၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် အနက်ယူရမည်။ ‘ပုရိသဓောရယှေန’ ဟူသည်မှာ အတုမရှိသော ဝန်ကို ဆောင်တော်မူကြသော ဘုရားရှင်တို့ ဆောင်ရွက်တော်မူအပ်သော ဝန်ကို ဆောင်နိုင်စွမ်းရှိသော မဟာပုရိသ (ယောကျာ်းမြတ်) ကို ဆိုလိုသည်။ ‘အနုပ္ပတ္တံ တံ ဘဂဝတာ’ ဟူသည်မှာ အတိတ်၊ အနာဂတ် ဘုရားရှင်တို့ ရောက်အပ်သော ထိုလောကုတ္တရာတရား အလုံးစုံကိုပင် မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ရောက်တော်မူအပ်ပြီ၊ မြတ်စွာဘုရားအား အတိတ်၊ အနာဂတ် ဘုရားတို့၏ ဂုဏ်တော်ထက် ယုတ်လျော့သော ဂုဏ်တော်တစ်ခုမျှ မရှိဟု ပြသလိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ကာမေသု ကာမသုခလ္လိကာနုယောဂံ’ ဟူသည်မှာ ဝတ္ထုကာမတို့၌ ကာမဂုဏ်ချမ်းသာကို အဖန်တလဲလဲ ယှဉ်စပ်အားထုတ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ အခြား ကေဏိယရသေ့ စသော သမဏဗြာဟ္မဏတို့သည် “တမလွန်လောကကို မည်သူသိနိုင်မည်နည်း၊ နူးညံ့ပြီး မွေးညင်းရှိသော ဤပရိဗိုဇ်မ၏ လက်မောင်းအတွေ့သည် ချမ်းသာစွတကား၊ လိုလားအပ်စွတကား” ဟု ဆိုကာ ဥသျှောင်ထုံးထားသော ပရိဗိုဇ်မတို့နှင့် မွေ့လျော်လုပ်ကျွေးစေကြကုန်လျက်၊ ရောက်ရှိလာသမျှသော ရူပါရုံ စသည့် အာရုံတို့ကို ခံစားလျက် ကာမသုခ၌ ကပ်ငြိအားထုတ်ကာ နေထိုင်ကြသကဲ့သို့ မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ အားထုတ်တော်မမူကြောင်း ပြသခြင်းဖြစ်သည်။

Hīnanti lāmakaṃ. Gammanti gāmavāsīnaṃ dhammaṃ. Pothujjanikanti puthujjanehi sevitabbaṃ. Anariyanti na niddosaṃ. Na vā ariyehi sevitabbaṃ. Anatthasañhitanti anatthasaṃyuttaṃ. Attakilamathānuyoganti attano ātāpanaparitāpanānuyogaṃ. Dukkhanti dukkhayuttaṃ, dukkhamaṃ vā. Yathā eke samaṇabrāhmaṇā kāmasukhallikānuyogaṃ parivajjessāmāti kāyakilamathaṃ anudhāvanti, tato muñcissāmāti kāmasukhaṃ anudhāvanti, na evaṃ bhagavā. Bhagavā pana ubho ete ante vajjetvā yā sā ‘‘atthi, bhikkhave, majjhimā paṭipadā tathāgatena abhisambuddhā cakkhukaraṇī’’ti evaṃ vuttā sammāpaṭipatti, tameva paṭipanno. Tasmā ‘‘na ca attakilamathānuyoga’’ntiādimāha.

‘ဟီနံ’ ဟူသည် ယုတ်ညံ့သောတရား။ ‘ဂမ္မံ’ ဟူသည် ရွာ၌နေသော ပြိန်ဖျင်းသော လူတို့၏ အကျင့်တရား။ ‘ပေါထုဇ္ဇနိကံ’ ဟူသည် ပုထုဇဉ်တို့ မှီဝဲအပ်သောတရား။ ‘အနရိယံ’ ဟူသည် အပြစ်ရှိသော (သို့မဟုတ်) အရိယာတို့ မမှီဝဲအပ်သောတရား။ ‘အနတ္ထသံဟိတံ’ ဟူသည် အကျိုးစီးပွားနှင့် မစပ်ယှဉ်သောတရား။ ‘အတ္တကိလမထာနုယောဂံ’ ဟူသည် မိမိကိုယ်ကို ပင်ပန်းအောင် နှိပ်စက်ခြင်းကို အဖန်တလဲလဲ အားထုတ်ခြင်း။ ‘ဒုက္ခံ’ ဟူသည် ဆင်းရဲခြင်းနှင့် စပ်ယှဉ်သော၊ သို့မဟုတ် ဆင်းရဲခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော တရား။ အချို့သော သမဏဗြာဟ္မဏတို့သည် “ငါတို့သည် ကာမဂုဏ်ချမ်းသာ၌ ကပ်ငြိခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ကြကုန်အံ့” ဟု ဆိုကာ ကိုယ်၏ပင်ပန်းမှုကို အစဉ်လိုက်၍ ပြေးကြကုန်သကဲ့သို့၎င်း၊ “ထိုကိုယ်ပင်ပန်းမှုမှ လွတ်မြောက်ကြကုန်အံ့” ဟု ဆိုကာ ကာမဂုဏ်ချမ်းသာသို့ အစဉ်လိုက်၍ ပြေးကြကုန်သကဲ့သို့၎င်း မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ မပြေး၊ အစဉ်မလိုက်ပေ။ စင်စစ်သော်ကား မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုယုတ်ညံ့သော အစွန်းနှစ်ပါးလုံးကို ရှောင်ကြဉ်တော်မူ၍ “ရဟန်းတို့၊ တถาဂတ်သည် ထိုးထွင်း၍ သိအပ်သော၊ ပညာမျက်စိကို ပြုတတ်သော မဇ္ဈိမပဋိပဒါ (အလယ်အလတ်လမ်းစဉ်) သည် ရှိ၏” ဟု ဟောတော်မူအပ်သည့်အတိုင်း ထိုကောင်းမြတ်သော အကျင့်လမ်းစဉ်ကိုသာ ကျင့်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် “န စ အတ္တကိလမထာနုယောဂံ” စသော စကားကို မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။

Ābhicetasikānanti abhicetasikānaṃ, kāmāvacaracittāni atikkamitvā ṭhitānanti attho. Diṭṭhadhammasukhavihārānanti imasmiṃyeva attabhāve sukhavihārānaṃ. Poṭṭhapādasuttantasmiñhi sappītikadutiyajjhānaphalasamāpatti kathitā (dī. ni. 1.432). Pāsādikasuttante saha maggena vipassanāpādakajjhānaṃ. Dasuttarasuttante [Pg.81] catutthajjhānikaphalasamāpatti. Imasmiṃ sampasādanīye diṭṭhadhammasukhavihārajjhānāni kathitāni. Nikāmalābhīti yathākāmalābhī. Akicchalābhīti adukkhalābhī. Akasiralābhīti vipulalābhī.

‘အာဘိစေတသိကာနံ’ ဟူသည် လွန်ကဲသောစိတ်၌ ဖြစ်ကုန်သော သို့မဟုတ် ကာမာဝစရစိတ်တို့ကို လွန်မြောက်၍ တည်ကုန်သောဟူ၍ အနက်ရသည်။ ‘ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရာနံ’ ဟူသည် ဤပစ္စုပ္ပန်အတ္တဘော၌သာလျှင် ချမ်းသာစွာ နေတတ်သောတရားတို့ကို ဆိုလိုသည်။ စင်စစ်သော်ကား ပေါဋ္ဌပါဒသုတ်၌ ပီတိနှင့်တကွဖြစ်သော ဒုတိယဈာန်နှင့် ယှဉ်သော ဖလသမာပတ်ကို ‘ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရ’ ဟု ဟောတော်မူသည်။ ပါသာဒိကသုတ်၌ မဂ်နှင့်တကွဖြစ်သော ဝိပဿနာအခြေခံ ပါဒကဈာန်ကို ‘ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရ’ ဟု ဟောတော်မူသည်။ ဒသုတ္တရသုတ်၌ စတုတ္ထဈာန်လျှင် အခြေရှိသော ဖလသမာပတ်ကို ‘ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရ’ ဟု ဟောတော်မူသည်။ ဤသမ္ပသာဒနီယသုတ်၌ ပစ္စုပ္ပန်အတ္တဘော၌ ချမ်းသာစွာ နေခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ရူပါဝစရဈာန်လေးပါးတို့ကို ‘ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရ’ ဟု ဟောတော်မူသည်။ ‘နိကာမလာဘီ’ ဟူသည် အလိုရှိတိုင်း ရရှိခြင်း။ ‘အကိစ္ဆလာဘီ’ ဟူသည် မငြိုမငြင် မပင်မပန်းဘဲ ရရှိခြင်း။ ‘အကသိရလာဘီ’ ဟူသည် များပြားပြန့်ပြောစွာ ရရှိခြင်း။

Anuyogadānappakāravaṇṇanā

ဝိပဿနာတရားကို ကြိုးစားအားထုတ်ပုံ အခြင်းအရာ (လုံ့လပြုခြင်းကို အားပေးတိုက်တွန်းပုံ) ကို ပြဆိုခြင်း

161. Ekissā lokadhātuyāti dasasahassilokadhātuyā. Tīṇi hi khettāni – jātikhettaṃ āṇākhettaṃ visayakhettaṃ. Tattha jātikhettaṃ nāma dasasahassī lokadhātu. Sā hi tathāgatassa mātukucchiṃ okkamanakāle nikkhamanakāle sambodhikāle dhammacakkappavattane āyusaṅkhārossajjane parinibbāne ca kampati. Koṭisatasahassacakkavāḷaṃ pana āṇākhettaṃ nāma. Āṭānāṭiyamoraparittadhajaggaparittaratanaparittādīnañhi ettha āṇā vattati. Visayakhettassa pana parimāṇaṃ natthi, buddhānañhi ‘‘yāvatakaṃ ñāṇaṃ, tāvatakaṃ ñeyyaṃ, yāvatakaṃ ñeyyaṃ tāvatakaṃ ñāṇaṃ, ñāṇapariyantikaṃ ñeyyaṃ, ñeyyapariyantikaṃ ñāṇa’’nti (mahāni. 55) vacanato avisayo nāma natthi.

၁၆၁. ‘ဧကိဿာ လောကဓာတုယာ’ ဟူသည် တစ်သောင်းသော လောကဓာတ်၌ ဖြစ်သည်။ ခေတ် (နယ်ပယ်) တို့သည် ဇာတိခေတ်၊ အာဏာခေတ်၊ ဝိသယခေတ်ဟူ၍ သုံးပါး ရှိကုန်၏။ ထိုသုံးပါးတို့တွင် ‘ဇာတိခေတ်’ မည်သည်မှာ တစ်သောင်းသော လောကဓာတ် ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား ထိုတစ်သောင်းသော လောကဓာတ်သည် တထာဂတ်ဘုရားရှင် မယ်တော်ဝမ်း၌ သန္ဓေတည်သောအခါ၊ ဖွားမြင်တော်မူသောအခါ၊ ဘုရားဖြစ်တော်မူသောအခါ၊ ဓမ္မစကြာတရားဦး ဟောတော်မူသောအခါ၊ အာယုသင်္ခါရ လွှတ်တော်မူသောအခါနှင့် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူသောအခါတို့၌ တုန်လှုပ်၏။ ကုဋေတစ်သိန်းသော စကြဝဠာသည် ‘အာဏာခေတ်’ မည်၏။ ဤအာဏာခေတ်၌ အာဋာနာဋိယပရိတ်၊ မောရပရိတ်၊ ဓဇဂ္ဂပရိတ်၊ ရတနပရိတ် စသည်တို့၏ အာဏာသည် ပျံ့နှံ့တည်တံ့၏။ ‘ဝိသယခေတ်’ ၏ အတိုင်းအရှည် ပမာဏကား မရှိပေ။ ဘုရားရှင်တို့အား “ဉာဏ်တော် ရှိသမျှ သိဖွယ်တရား ရှိ၏၊ သိဖွယ်တရား ရှိသမျှ ဉာဏ်တော် ရှိ၏၊ ဉာဏ်တော်သည် သိဖွယ်တရား အဆုံးရှိ၏၊ သိဖွယ်တရားသည် ဉာဏ်တော် အဆုံးရှိ၏” ဟု ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် ဘုရားရှင်တို့၏ ဉာဏ်တော်၏ အရာမဟုတ်သောတရား (အဝိသယ) မည်သည် မရှိပေ။ ထို့ကြောင့် ဝိသယခေတ်၏ အတိုင်းအရှည် ပမာဏသည် မရှိပေ။ ဉာဏ်တော် မည်မျှရှိသနည်း၊ သိဖွယ်တရားသည်လည်း ထိုမျှပင် ရှိ၏။ သိဖွယ်တရား မည်မျှရှိသနည်း၊ ဉာဏ်တော်သည်လည်း ထိုမျှပင် ရှိ၏။ သိဖွယ်တရားသည် ဉာဏ်တော်လျှင် အဆုံးရှိ၏၊ ဉာဏ်တော်သည်လည်း သိဖွယ်တရားလျှင် အဆုံးရှိ၏။

Imesu pana tīsu khettesu ṭhapetvā imaṃ cakkavāḷaṃ aññasmiṃ cakkavāḷe buddhā uppajjantīti suttaṃ natthi, nuppañjantīti pana atthi. Tīṇi piṭakāni vinayapiṭakaṃ, suttantapiṭakaṃ abhidhammapiṭakaṃ. Tisso saṅgītiyo mahākassapattherassa saṅgīti, yasattherassa saṅgīti, moggaliputtatissattherassa saṅgītīti. Imā tisso saṅgītiyo āruḷhe tepiṭake buddhavacane ‘‘imaṃ cakkavāḷaṃ muñcitvā aññattha buddhā uppajjantī’’ti suttaṃ natthi, nuppajjantīti pana atthi.

ဤခေတ်သုံးပါးတို့တွင် ဤစကြဝဠာကို ချန်လှပ်၍ အခြားသော စကြဝဠာ၌ ဘုရားရှင်တို့ ပွင့်ထွန်းတော်မူကြကုန်၏ဟူသော ပါဠိတော်မရှိ၊ မပွင့်ထွန်းကုန်ဟူသော ပါဠိတော်သာ ရှိ၏။ ပိဋကတ်တော်တို့သည် ဝိနည်းပိဋကတ်၊ သုတ္တန်ပိဋကတ်၊ အဘိဓမ္မာပိဋကတ်ဟူ၍ သုံးပါး ရှိကုန်၏။ သင်္ဂါယနာတင်ခြင်းတို့သည်လည်း အရှင်မဟာကဿပထေရ်၏ သင်္ဂါယနာ၊ အရှင်ယသထေရ်၏ သင်္ဂါယနာ၊ အရှင်မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿထေရ်၏ သင်္ဂါယနာဟူ၍ သုံးပါး ရှိကုန်၏။ ဤသင်္ဂါယနာသုံးတန် တင်တော်မူအပ်သော ပိဋကတ်သုံးပုံ ဘုရားဟောဒေသနာတော်၌ “ဤစကြဝဠာကို ချန်လှပ်၍ အခြားတစ်ပါးသော စကြဝဠာ၌ ဘုရားရှင်တို့ ပွင့်ထွန်းတော်မူကုန်၏” ဟူသော ပါဠိတော် မရှိ၊ “မပွင့်ထွန်းကုန်” ဟူသော ပါဠိတော်သာ ရှိ၏။

Apubbaṃ acarimanti apure apacchā ekato nuppajjanti, pure vā pacchā vā uppajjantīti vuttaṃ hoti. Tattha bodhipallaṅke ‘‘bodhiṃ apatvā na uṭṭhahissāmī’’ti nisinnakālato paṭṭhāya yāva mātukucchismiṃ paṭisandhiggahaṇaṃ, tāva pubbeti na veditabbaṃ. Bodhisattassa hi paṭisandhiggahaṇe dasasahassacakkavāḷakampaneneva khettapariggaho kato. Aññassa buddhassa uppattipi nivāritā hoti. Parinibbānato paṭṭhāya ca yāva sāsapamattāpi dhātuyo tiṭṭhanti, tāva pacchāti na veditabbaṃ. Dhātūsu hi ṭhitāsu [Pg.82] buddhāpi ṭhitāva honti. Tasmā etthantare aññassa buddhassa uppatti nivāritāva hoti. Dhātuparinibbāne pana jāte aññassa buddhassa uppatti na nivāritā.

အပုဗ္ဗံ အစရိမံဟူသည်မှာ မရှေးမနှောင်း တပြိုင်နက် မပွင့်ကြကုန်၊ ရှေး၌လည်းကောင်း၊ နောက်၌လည်းကောင်း ပွင့်ကြကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုရှေးနောက်ဟူသော စကား၌ ဘုရားလောင်းသည် ဗောဓိပလ္လင်ထက်၌ 'အရဟတ္တမဂ်ဉာဏ် သဗ္ဗညုတဉာဏ်သို့ မရောက်သမျှ မထအံ့' ဟု ဆုံးဖြတ်ချက်ချကာ ထိုင်တော်မူသော အချိန်မှစ၍ မိခင်ဝမ်းတိုက်၌ ပဋိသန္ဓေယူသည်တိုင်အောင်သော ထိုမျှလောက်သော ကာလကို 'ရှေး (ပုဗ္ဗေ)' ဟု မမှတ်အပ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဘုရားလောင်း ပဋိသန္ဓေယူသောအခါ၌ စကြာဝဠာတစ်သောင်း လှုပ်ခြင်းဖြင့်သာလျှင် ပွင့်တော်မူလတ္တံ့သော နယ်မြေဒေသကို သိမ်းယူခြင်းကို ပြုအပ်၏။ အခြားသော ဘုရားပွင့်ခြင်းကိုလည်း တားမြစ်အပ်ပြီး ဖြစ်၏။ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုသည်မှစ၍ မုံညင်းစေ့ခန့်မျှသော ဓာတ်တော်များ တည်ရှိနေသေးသမျှ ကာလပတ်လုံးကို 'နောက် (ပစ္ဆာ)' ဟု မမှတ်အပ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဓာတ်တော်များ တည်ရှိနေသရွေ့ ကာလပတ်လုံး ဘုရားရှင်တို့သည်လည်း တည်ရှိနေကြသည်သာ မည်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ဤကာလအတွင်း (နောက်ဆုံးဘဝ၌ ဘုရားလောင်း ပဋိသန္ဓေယူသည်မှစ၍ ဓာတုပရိနိဗ္ဗာန်ပြုသည့်တိုင်အောင်သော ဤကာလအတွင်း) ၌ အခြားသော ဘုရားရှင် ပွင့်ထွန်းခြင်းကို တားမြစ်ထားပြီးသာလျှင် ဖြစ်၏။ သို့သော်လည်း ဓာတုပရိနိဗ္ဗာန်ပြုပြီးသည်ရှိသော် အခြားသော ဘုရားရှင် ပွင့်ထွန်းခြင်းကို တားမြစ်ခြင်း မရှိတော့ပေ။

Tipiṭakaantaradhānakathā

တိပိဋကအန္တရဓာနကထာ (ပိဋကတ်သုံးပုံ ကွယ်ပျောက်ခြင်းဆိုင်ရာ စကား)

Tīṇi antaradhānāni nāma pariyattiantaradhānaṃ, paṭivedhaantaradhānaṃ, paṭipattiantaradhānanti. Tattha pariyattīti tīṇi piṭakāni. Paṭivedhoti saccappaṭivedho. Paṭipattīti paṭipadā. Tattha paṭivedho ca paṭipatti ca hotipi na hotipi. Ekasmiñhi kāle paṭivedhakarā bhikkhū bahū honti, esa bhikkhu puthujjanoti aṅguliṃ pasāretvā dassetabbo hoti. Imasmiṃyeva dīpe ekavāraṃ puthujjanabhikkhu nāma nāhosi. Paṭipattipūrakāpi kadāci bahū honti, kadāci appā. Iti paṭivedho ca paṭipatti ca hotipi na hotipi. Sāsanaṭṭhitiyā pana pariyatti pamāṇaṃ. Paṇḍito hi tepiṭakaṃ sutvā dvepi pūreti.

ကွယ်ပျောက်ခြင်း (အန္တရဓာန) သုံးပါးဟူသည်မှာ ပရိယတ် ကွယ်ပျောက်ခြင်း၊ ပဋိဝေဓ ကွယ်ပျောက်ခြင်းနှင့် ပဋိပတ် ကွယ်ပျောက်ခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။ ထိုသုံးပါးတို့တွင် 'ပရိယတ်' ဟူသည် ပိဋကတ်သုံးပုံ ဖြစ်သည်။ 'ပဋိဝေဓ' ဟူသည် သစ္စာလေးပါးကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ပဋိပတ်' ဟူသည် အကျင့်လမ်းစဉ် ဖြစ်သည်။ ထိုသုံးပါးတို့တွင် ပဋိဝေဓနှင့် ပဋိပတ်တို့သည် ဖြစ်ခြင်းလည်း ရှိ၏၊ မဖြစ်ခြင်းလည်း ရှိ၏။ စင်စစ်သော်ကား တစ်ခါတစ်ရံ၌ သစ္စာသိမြင်သော ရဟန်းတို့သည် များပြားလှသဖြင့် 'ဤရဟန်းသည် ပုထုဇဉ်ဖြစ်သည်' ဟု လက်ညှိုးညွှန်၍ ပြရမည့်အခြေအနေ ရှိတတ်၏။ ဤသီဟိုဠ်ကျွန်း၌ပင် တစ်ကြိမ်တစ်ခါမျှ ပုထုဇဉ်ရဟန်းဟူ၍ မရှိဖူးသော အခါကာလ ရှိခဲ့ဖူး၏။ ပဋိပတ်ကျင့်စဉ်ကို ဖြည့်ကျင့်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည်လည်း တစ်ခါတစ်ရံ၌ များပြား၍၊ တစ်ခါတစ်ရံ၌ နည်းပါးတတ်၏။ ဤသို့လျှင် ပဋိဝေဓနှင့် ပဋိပတ်တို့သည် ရှိလည်းရှိတတ်၏၊ မရှိလည်း မရှိတတ်ပေ။ စင်စစ်သော်ကား သာသနာတော် တည်တံ့ပြန့်ပွားရန်အတွက် ပရိယတ်သာလျှင် အဓိက ပဓာန (ပမာဏ) ဖြစ်၏။ ပညာရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ပိဋကတ်သုံးပုံ တရားတော်ကို နာကြားရခြင်းကြောင့် ပဋိဝေဓနှင့် ပဋိပတ် နှစ်ပါးစုံကိုလည်း ပြည့်စုံစေနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။

Yathā amhākaṃ bodhisatto āḷārassa santike pañcābhiññā satta ca samāpattiyo nibbattetvā nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā parikammaṃ pucchi, so na jānāmīti āha. Tato udakassa santikaṃ gantvā adhigatavisesaṃ saṃsanditvā nevasaññānāsaññāyatanassa parikammaṃ pucchi, so ācikkhi, tassa vacanasamanantarameva mahāsatto taṃ jhānaṃ sampādesi, evameva paññavā bhikkhu pariyattiṃ sutvā dvepi pūreti. Tasmā pariyattiyā ṭhitāya sāsanaṃ ṭhitaṃ hoti. Yadā pana sā antaradhāyati, tadā paṭhamaṃ abhidhammapiṭakaṃ nassati. Tattha paṭṭhānaṃ sabbapaṭhamaṃ antaradhāyati. Anukkamena pacchā dhammasaṅgaho, tasmiṃ antarahite itaresu dvīsu piṭakesu ṭhitesupi sāsanaṃ ṭhitameva hoti.

ဥပမာအားဖြင့် ငါတို့၏ ဘုရားလောင်းသည် အာဠာရရသေ့ထံ၌ အဘိညာဉ်ငါးပါးနှင့် သမာပတ်ခုနစ်ပါးတို့ကို ရရှိပြီးနောက် နေဝသညာနာသညာယတနသမာပတ်၏ ပရိကံကို မေးမြန်းရာ၊ ထိုရသေ့က 'မသိပါ' ဟု ပြောကြားခဲ့၏။ ထို့နောက် ဥဒကရသေ့ထံသို့ သွားရောက်၍ မိမိရရှိထားသော တရားထူးများကို နှီးနှောတိုက်ဆိုင်ပြီးလျှင် နေဝသညာနာသညာယတနသမာပတ်၏ ပရိကံကို မေးမြန်းရာ၊ ထိုရသေ့က သင်ကြားပြသပေးခဲ့၏။ ထိုရသေ့၏ စကားအဆုံး၌ပင်လျှင် မဟာသတ္တဘုရားလောင်းသည် ထိုဈာန်သမာပတ်ကို ရရှိပြည့်စုံစေသကဲ့သို့ ထို့အတူပင် ပညာရှိသော ရဟန်းသည် ပရိယတ္တိတရားတော်ကို နာကြားရုံမျှဖြင့် ပဋိဝေဓနှင့် ပဋိပတ် နှစ်ပါးစုံကို ပြည့်စုံစေနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် ပရိယတ္တိတရားတော် တည်ရှိနေသရွေ့ သာသနာတော် တည်ရှိနေသည်မည်၏။ သို့သော်လည်း ထိုပရိယတ္တိ ကွယ်ပျောက်သောအခါ ရှေးဦးစွာ အဘိဓမ္မာပိဋကတ် ကွယ်ပျောက်၏။ ထိုအဘိဓမ္မာခုနစ်ကျမ်းတို့တွင် ပဋ္ဌာန်းကျမ်းသည် အလုံးစုံသော ကျမ်းတို့၏ ရှေးဦးစွာ ကွယ်ပျောက်၏။ အစဉ်အတိုင်း ကွယ်ပျောက်ရာ နောက်ဆုံးတွင် ဓမ္မသင်္ဂဏီကျမ်းသည် ကွယ်ပျောက်၏။ ထိုအဘိဓမ္မာပိဋကတ် ကွယ်ပျောက်သွားသော်လည်း ကျန်ရှိသော သုတ္တန်ပိဋကတ်နှင့် ဝိနည်းပိဋကတ် နှစ်ပါး တည်ရှိနေသေးသရွေ့ သာသနာတော်သည် တည်ရှိနေသည်သာ ဖြစ်၏။

Tattha suttantapiṭake antaradhāyamāne paṭhamaṃ aṅguttaranikāyo ekādasakato paṭṭhāya yāva ekakā antaradhāyati, tadanantaraṃ saṃyuttanikāyo cakkapeyyālato paṭṭhāya yāva oghataraṇā antaradhāyati. Tadanantaraṃ majjhimanikāyo indriyabhāvanato paṭṭhāya yāva mūlapariyāyā antaradhāyati. Tadanantaraṃ dīghanikāyo dasuttarato paṭṭhāya yāva brahmajālā antaradhāyati. Ekissāpi dvinnampi gāthānaṃ pucchā addhānaṃ [Pg.83] gacchati, sāsanaṃ dhāretuṃ na sakkoti, sabhiyapucchā āḷavakapucchā viya ca. Etā kira kassapabuddhakālikā antarā sāsanaṃ dhāretuṃ nāsakkhiṃsu.

ထိုသုတ္တန်ပိဋကတ် ကွယ်ပျောက်ရာတွင် ရှေးဦးစွာ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်သည် ဧကာဒသကနိပါတ်မှ စတင်၍ ဧကကနိပါတ်တိုင်အောင် ကွယ်ပျောက်၏။ ထိုအင်္ဂုတ္တရနိကာယ် ကွယ်ပျောက်ပြီးနောက် သံယုတ္တနိကာယ်သည် စက္ကပေယျာလမှ စတင်၍ သြဃတရဏသုတ်တိုင်အောင် ကွယ်ပျောက်၏။ ထိုသံယုတ္တနိကာယ် ကွယ်ပျောက်ပြီးနောက် မဇ္ဈိမနိကာယ်သည် ဣန္ဒြိယဘာဝနာသုတ်မှ စတင်၍ မူလပရိယာယသုတ်တိုင်အောင် ကွယ်ပျောက်၏။ ထိုမဇ္ဈိမနိကာယ် ကွယ်ပျောက်ပြီးနောက် ဒီဃနိကာယ်သည် ဒသုတ္တရသုတ်မှ စတင်၍ ဗြဟ္မဇာလသုတ်တိုင်အောင် ကွယ်ပျောက်၏။ ဂါထာတစ်ပုဒ် နှစ်ပုဒ်မျှသာ ကျန်ရှိသော်လည်း ထိုဂါထာတို့၏ မေးခွန်းအမေးအဖြေသည် ကာလရှည်ကြာစွာ တည်ရှိနိုင်သော်လည်း သာသနာတော်ကို ဆက်လက်ဆောင်ရွက် တည်တံ့စေခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်တော့ပေ။ သဘိယပရိဗိုဇ်၏ အမေးပုစ္ဆာနှင့် အာဠဝကဘီလူး၏ အမေးပုစ္ဆာကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထိုပုစ္ဆာတို့သည် ကဿပမြတ်စွာဘုရား လက်ထက်က ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပြီး သာသနာတော်၏ အကြားကာလ၌ သာသနာတော်ကို ဆက်လက်တည်တံ့အောင် မဆောင်နိုင်ခဲ့ကြပေ။

Dvīsu pana piṭakesu antarahitesupi vinayapiṭake ṭhite sāsanaṃ tiṭṭhati. Parivārakkhandhakesu antarahitesu ubhatovibhaṅge ṭhite ṭhitameva hoti. Ubhatovibhaṅge antarahite mātikāyapi ṭhitāya ṭhitameva hoti. Mātikāya antarahitāya pātimokkhapabbajjāupasampadāsu ṭhitāsu sāsanaṃ tiṭṭhati. Liṅgaṃ addhānaṃ gacchati. Setavatthasamaṇavaṃso pana kassapabuddhakālato paṭṭhāya sāsanaṃ dhāretuṃ nāsakkhi. Paṭisambhidāpattehi vassasahassaṃ aṭṭhāsi. Chaḷabhiññehi vassasahassaṃ. Tevijjehi vassasahassaṃ. Sukkhavipassakehi vassasahassaṃ. Pātimokkhehi vassasahassaṃ aṭṭhāsi. Pacchimakassa pana saccappaṭivedhato pacchimakassa sīlabhedato paṭṭhāya sāsanaṃ osakkitaṃ nāma hoti. Tato paṭṭhāya aññassa buddhassa uppatti na nivāritā.

ပိဋကတ်နှစ်ပုံ ကွယ်ပျောက်သွားသော်လည်း ဝိနည်းပိဋကတ် တည်ရှိနေသရွေ့ သာသနာတော် တည်ရှိနေသေး၏။ ပရိဝါရကျမ်းနှင့် ခန္ဓကကျမ်းများ ကွယ်ပျောက်သွားသော်လည်း ဘိက္ခုဝိဘင်းနှင့် ဘိက္ခုနီဝိဘင်း ဟူသော ဥဘတောဝိဘင်း တည်ရှိနေသရွေ့ သာသနာတော် တည်ရှိနေသည်သာ ဖြစ်၏။ ဥဘတောဝိဘင်း ကွယ်ပျောက်သွားသော်လည်း မာတိကာ တည်ရှိနေသရွေ့ သာသနာတော် တည်ရှိနေသည်သာ ဖြစ်၏။ မာတိကာ ကွယ်ပျောက်သွားသော်လည်း ပါတိမောက်ပြခြင်း၊ ရဟန်းခံခြင်း (ဥပသမ္ပဒကံ)၊ ရှင်ပြုခြင်း (ပဗ္ဗဇ္ဇာကံ) တို့ တည်ရှိနေသရွေ့ သာသနာတော် တည်ရှိနေသေး၏။ ရဟန်းသာမဏေတို့၏ အသွင်သဏ္ဌာန် (ရဟန်းအသွင်) သည် ကာလရှည်ကြာစွာ ဆက်လက်တည်ရှိနေဦးမည် ဖြစ်သည်။ ဖြူသောအဝတ်ကို ဝတ်ဆင်သော ရဟန်းအနွယ် (ဝေတ္တဝါသကရဟန်းတို့) သည် ကဿပမြတ်စွာဘုရား လက်ထက်မှစ၍ သာသနာတော်ကို ဆက်လက်မဆောင်ရွက်နိုင်ခဲ့ကြပေ။ သာသနာတော်သည် ပဋိသမ္ဘိဒါပတ္တရဟန္တာတို့ဖြင့် အနှစ်တစ်ထောင် တည်ရှိခဲ့၏။ ဆဠာဘိညရဟန္တာတို့ဖြင့် အနှစ်တစ်ထောင် တည်ရှိခဲ့၏။ တေဝိဇ္ဇရဟန္တာတို့ဖြင့် အနှစ်တစ်ထောင် တည်ရှိခဲ့၏။ သုက္ခဝိပဿကရဟန္တာတို့ဖြင့် အနှစ်တစ်ထောင် တည်ရှိခဲ့၏။ ပါတိမောက်ကို စောင့်ထိန်းသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ဖြင့် အနှစ်တစ်ထောင် တည်ရှိခဲ့၏။ နောက်ဆုံးသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ သစ္စာလေးပါး သိမြင်ခြင်းမှလည်းကောင်း၊ နောက်ဆုံးသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ သီလပျက်စီးခြင်းမှ စတင်၍လည်းကောင်း သာသနာတော်သည် ဆုတ်ယုတ်ဆုတ်နစ်သည် မည်၏။ ထိုသို့ သာသနာတော် ဆုတ်ယုတ်သွားသော အခါမှစ၍ အခြားသော ဘုရားရှင် ပွင့်ထွန်းခြင်းကို တားမြစ်ခြင်း မရှိတော့ပေ။

Sāsanaantarahitavaṇṇanā

သာသနာကွယ်ပျောက်ခြင်းဆိုင်ရာ ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းချက် (သာသနအန္တရဟိတဝဏ္ဏနာ)

Tīṇi parinibbānāni nāma kilesaparinibbānaṃ khandhaparinibbānaṃ dhātuparinibbānanti. Tattha kilesaparinibbānaṃ bodhipallaṅke ahosi. Khandhaparinibbānaṃ kusinārāyaṃ. Dhātuparinibbānaṃ anāgate bhavissati. Sāsanassa kira osakkanakāle imasmiṃ tambapaṇṇidīpe dhātuyo sannipatitvā mahācetiyaṃ gamissanti. Mahācetiyato nāgadīpe rājāyatanacetiyaṃ. Tato mahābodhipallaṅkaṃ gamissanti. Nāgabhavanatopi devalokatopi brahmalokatopi dhātuyo mahābodhipallaṅkameva gamissanti. Sāsapamattāpi dhātuyo na antarā nassissanti. Sabbadhātuyo mahābodhipallaṅke rāsibhūtā suvaṇṇakkhandho viya ekagghanā hutvā chabbaṇṇarasmiyo vissajjessanti.

ပရိနိဗ္ဗာန် သုံးပါးဟူသည်မှာ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာန် (ကိလေသာ ငြိမ်းခြင်း)၊ ခန္ဓပရိနိဗ္ဗာန် (ခန္ဓာငြိမ်းခြင်း) နှင့် ဓာတုပရိနိဗ္ဗာန် (ဓာတ်တော်များ ငြိမ်းခြင်း) တို့ ဖြစ်သည်။ ထိုသုံးပါးတို့တွင် ကိလေသပရိနိဗ္ဗာန်သည် ဗောဓိပလ္လင်ထက်၌ ဖြစ်ခဲ့၏။ ခန္ဓပရိနိဗ္ဗာန်သည် ကုသိနာရုံပြည်၌ ဖြစ်ခဲ့၏။ ဓာတုပရိနိဗ္ဗာန်သည် နောင်အနာဂတ်ကာလ၌ ဖြစ်လတ္တံ့။ သာသနာတော် ဆုတ်ယုတ်ကွယ်ပပျောက်သော အခါ၌ ဤသီဟိုဠ်ကျွန်း (သီရိလင်္ကာကျွန်း) ရှိ ဓာတ်တော်များသည် စုစည်းမိကြ၍ မဟာစေတီသို့ ကြွရောက်ကြလတ္တံ့။ မဟာစေတီမှ နာဂကျွန်းရှိ ရာဇာယတနစေတီသို့ ကြွရောက်ကြလတ္တံ့။ ထိုမှတစ်ဆင့် မဟာဗောဓိပလ္လင်သို့ ကြွရောက်ကြလတ္တံ့။ နဂါးပြည်မှလည်းကောင်း၊ နတ်ပြည်မှလည်းကောင်း၊ ဗြဟ္မာပြည်မှလည်းကောင်း ဓာတ်တော်များသည် မဟာဗောဓိပလ္လင်သို့သာလျှင် ကြွရောက်စုစည်းကြလတ္တံ့။ မုံညင်းစေ့ခန့်မျှသော ဓာတ်တော်များသည်လည်း ထိုအကြားကာလ၌ ပျောက်ပျက်သွားမည် မဟုတ်ပေ။ ဓာတ်တော်အားလုံးတို့သည် မဟာဗောဓိပလ္လင်၌ စုပုံမိကြ၍ ရွှေတုံးကြီးကဲ့သို့ တစ်ခဲနက် တသားတည်းဖြစ်လျက် ခြောက်သွယ်သော ရောင်ခြည်တော်တို့ကို လွှတ်ကြလတ္တံ့။

Tā dasasahassilokadhātuṃ pharissanti, tato dasasahassacakkavāḷadevatā sannipatitvā ‘‘ajja satthā parinibbāti, ajja sāsanaṃ osakkati, pacchimadassanaṃ dāni idaṃ amhāka’’nti dasabalassa parinibbutadivasato mahantataraṃ kāruññaṃ karissanti. Ṭhapetvā anāgāmikhīṇāsave avasesā [Pg.84] sakabhāvena sandhāretuṃ na sakkhissanti. Dhātūsu tejodhātu uṭṭhahitvā yāva brahmalokā uggacchissati. Sāsapamattāyapi dhātuyā sati ekajālā bhavissati. Dhātūsu pariyādānaṃ gatāsu upacchijjissati. Evaṃ mahantaṃ ānubhāvaṃ dassetvā dhātūsu antarahitāsu sāsanaṃ antarahitaṃ nāma hoti.

ထိုရောင်ခြည်တော်တို့သည် စကြာဝဠာတစ်သောင်းလုံးသို့ ပျံ့နှံ့သွားကြလတ္တံ့။ ထိုအခါ စကြာဝဠာတစ်သောင်းရှိ နတ်ဗြဟ္မာတို့သည် စည်းဝေးရောက်ရှိလာကြပြီးလျှင် 'ယနေ့ မြတ်စွာဘုရားသည် (ဓာတ်တော်အားဖြင့်) ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူပြီ၊ ယနေ့ သာသနာတော်သည် ဆုတ်ယုတ်ကွယ်ပပြီ၊ ယခု ငါတို့ ဖူးမြင်ရခြင်းသည် နောက်ဆုံးအကြိမ် ဖူးမြင်ရခြင်း ဖြစ်ပေသည်' ဟု ဆိုကာ ဒသဗလမြတ်စွာဘုရား ခန္ဓပရိနိဗ္ဗာန်ပြုစဉ်နေ့ကထက် သာလွန်ကြီးကျယ်စွာ ငိုကြွေးပူဆွေးခြင်းကို ပြုကြလတ္တံ့။ အနာဂါမ်နှင့် ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ချန်လှပ်၍ ကျန်ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် မိမိတို့ကိုယ်ကို မစောင့်စည်း မထိန်းသိမ်းနိုင်ကြကုန်လတ္တံ့။ ထိုဓာတ်တော်များမှ တေဇောဓာတ် (မီးလျှံ) ထတောက်လျက် ဗြဟ္မာပြည်တိုင်အောင် တက်သွားလတ္တံ့။ မုံညင်းစေ့ခန့်မျှသော ဓာတ်တော် တည်ရှိနေသေးသရွေ့ကာလပတ်လုံး တသားတည်းဖြစ်သော မီးတောက်မီးလျှံသည် ဖြစ်ပေါ်နေလတ္တံ့။ ဓာတ်တော်များ ကုန်ခန်းသွားသောအခါ မီးလျှံသည် ငြိမ်းသွားလတ္တံ့။ ဤသို့လျှင် ကြီးမြတ်သော တန်ခိုးအာနုဘော်ကို ပြသပြီး၍ ဓာတ်တော်များ ကွယ်ပျောက်သွားသောအခါ သာသနာတော်သည် လုံးဝကွယ်ပျောက်သည်မည်၏။

Yāva na evaṃ antaradhāyati, tāva acarimaṃ nāma hoti. Evaṃ apubbaṃ acarimaṃ uppajjeyyuṃ, netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Kasmā pana apubbaṃ acarimaṃ nuppajjantīti? Anacchariyattā. Buddhā hi acchariyamanussā. Yathāha – ‘‘ekapuggalo, bhikkhave, loke uppajjamāno uppajjati acchariyamanusso. Katamo ekapuggalo? Tathāgato arahaṃ sammāsambuddho’’ti (a. ni. 1.172). Yadi ca dve vā cattāro vā aṭṭha vā soḷasa vā ekato uppajjeyyuṃ, anacchariyā bhaveyyuṃ. Ekasmiñhi vihāre dvinnaṃ cetiyānampi lābhasakkāro uḷāro na hoti. Bhikkhūpi bahutāya na acchariyā jātā, evaṃ buddhāpi bhaveyyuṃ, tasmā nuppajjanti. Desanāya ca visesābhāvato. Yañhi satipaṭṭhānādibhedaṃ dhammaṃ eko deseti. Aññena uppajjitvāpi sova desetabbo siyā, tato anacchariyo siyā. Ekasmiṃ pana dhammaṃ desente desanāpi acchariyā hoti, vivādabhāvato ca. Bahūsu hi buddhesu uppannesu bahūnaṃ ācariyānaṃ antevāsikā viya amhākaṃ buddho pāsādiko, amhākaṃ buddho madhurassaro lābhī puññavāti vivadeyyuṃ. Tasmāpi evaṃ nuppajjanti. Api cetaṃ kāraṇaṃ milindaraññāpi puṭṭhena nāgasenattherena vitthāritameva. Vuttañhi tattha –

သာသနာတော် မကွယ်ပျောက်သေးသရွေ့ ကာလပတ်လုံး နောက်ကျသောဘုရားဟူ၍ မရှိပေ။ ဤသို့ မရှေးမနှောင်း (တစ်ပြိုင်နက်) ပွင့်ထွန်းလာနိုင်သည်ဟူသော အကြောင်းကား မရှိနိုင်ပေ။ အဘယ်ကြောင့် မရှေးမနှောင်း မပွင့်ကြသနည်းဟူမူ အံ့ဖွယ်ထူးခြားမှု မရှိတော့ခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ ဘုရားရှင်တို့သည် စင်စစ် အံ့ဖွယ်ရှိသော လူသားများ ဖြစ်ကြသည်။ မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်မှာ - 'ရဟန်းတို့၊ လောက၌ ပွင့်ထွန်းလာသော အံ့ဖွယ်ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးတည်းသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ရှိ၏။ အဘယ်ပုဂ္ဂိုလ်နည်းဟူမူ တထာဂတ အရဟံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ ဘုရားရှင်တည်း' ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ ဘုရားရှင် နှစ်ဆူဖြစ်စေ၊ လေးဆူဖြစ်စေ၊ ရှစ်ဆူဖြစ်စေ၊ တစ်ဆယ့်ခြောက်ဆူဖြစ်စေ တစ်ပြိုင်နက် ပွင့်ထွန်းလာပါက အံ့ဖွယ်ထူးခြားမှု မရှိဖြစ်ရာ၏။ ကျောင်းတိုက်တစ်ခုတည်း၌ စေတီနှစ်ဆူ ရှိပါက လာဘ်ပူဇော်သက္ကာရ မပြန့်ပြောသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ရဟန်းတို့သည်လည်း များပြားလွန်းသဖြင့် ထူးခြားဆန်းပြားမှု မရှိသကဲ့သို့လည်းကောင်း ဘုရားရှင်တို့သည်လည်း ထို့အတူပင် အံ့ဖွယ်မရှိ ဖြစ်ရာ၏။ ထို့ကြောင့် တစ်ပြိုင်နက် မပွင့်ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ ဒေသနာတော် အထူးမရှိသောကြောင့်လည်း မရှေးမနှောင်း မပွင့်ကြခြင်း ဖြစ်၏။ တစ်ဆူသောဘုရားရှင်က သတိပဋ္ဌာန်စသော တရားထူးကို ဟောကြားတော်မူပြီးပါက အခြားသောဘုရားရှင် ပွင့်လာသော်လည်း ထိုတရားကိုပင် ဟောကြားရမည် ဖြစ်သောကြောင့် အံ့ဖွယ်ထူးခြားမှု မရှိဖြစ်ရာ၏။ တစ်ဆူတည်းသော ဘုရားရှင် တရားဟောတော်မူစဉ်အခါ၌သာ ဒေသနာတော်သည် အံ့ဖွယ်ထူးခြားမှု ဖြစ်၏။ ငြင်းခုံဖွယ်ရာ ရှိသောကြောင့်လည်း တစ်ပြိုင်နက် မပွင့်ကြခြင်း ဖြစ်၏။ ဘုရားရှင်များစွာ ပွင့်တော်မူပါက ဆရာအသီးသီးတို့၏ တပည့်များကဲ့သို့ 'ငါတို့ဘုရားက ကြည်ညိုဖွယ် ပိုရှိ၏၊ ငါတို့ဘုရားက အသံသာယာ၏၊ ငါတို့ဘုရားက လာဘ်ပေါများ၏၊ ဘုန်းတော်ကြီး၏' ဟု ငြင်းခုံကြရာ၏။ ထို့ကြောင့်လည်း တစ်ပြိုင်နက် မပွင့်ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤအကြောင်းအရာကို မိလိန္ဒမင်းကြီး မေးမြန်းသဖြင့် အရှင်နာဂသေနမထေရ်က အကျယ်တဝင့် ရှင်းလင်းဟောကြားခဲ့ပြီး ဖြစ်၏။ ထိုမိလိန္ဒပဉှာကျမ်း၌ ဤသို့ မိန့်ဆိုထား၏ -

Bhante, nāgasena, bhāsitampi hetaṃ bhagavatā ‘‘aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso, yaṃ ekissā lokadhātuyā dve arahanto sammāsambuddhā apubbaṃ acarimaṃ uppajjeyyuṃ, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti. Desayantā ca, bhante nāgasena, sabbepi tathāgatā sattatiṃsa bodhipakkhiye dhamme desenti, kathayamānā ca cattāri ariyasaccāni kathenti, sikkhāpentā ca tīsu sikkhāsu sikkhāpenti, anusāsamānā ca appamādappaṭipattiyaṃ anusāsanti. Yadi, bhante nāgasena, sabbesampi tathāgatānaṃ [Pg.85] ekā desanā ekā kathā ekasikkhā ekānusāsanī, kena kāraṇena dve tathāgatā ekakkhaṇe nuppajjanti. Ekenapi tāva buddhuppādena ayaṃ loko obhāsajāto, yadi dutiyo buddho bhaveyya, dvinnaṃ pabhāya ayaṃ loko bhiyyosomattāya obhāsajāto bhaveyya, ovadamānā ca dve tathāgatā sukhaṃ ovadeyyuṃ, anusāsamānā ca sukhaṃ anusāseyyuṃ, tattha me kāraṇaṃ desehi, yathāhaṃ nissaṃsayo bhaveyya’’nti.

"အရှင်နာဂသေန၊ မြတ်စွာဘုရားသည် \"ရဟန်းတို့၊ စကြဝဠာတစ်ခုတည်း၌ ပူဇော်အထူးကို ခံတော်မူထိုက်သော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားရှင် နှစ်ဆူတို့သည် မရှေးမနှောင်း ပွင့်ထွန်းလာနိုင်သည်ဟူသော အခွင့်အလမ်းမရှိ၊ ဤသို့ဖြစ်ရန် အကြောင်းမရှိနိုင်\" ဟု ဟောတော်မူခဲ့ဖူးပါသည်။ အရှင်နာဂသေန၊ ဘုရားရှင်အားလုံးတို့သည် တရားဟောကြားတော်မူရာတွင် ဗောဓိပက္ခိယတရား သုံးဆယ့်ခုနစ်ပါးတို့ကိုသာ ဟောတော်မူကြကုန်၏၊ မြွက်ကြားတော်မူရာတွင်လည်း သစ္စာလေးပါးတို့ကိုသာ ဟောတော်မူကြကုန်၏၊ ကျင့်ကြံစေရာတွင်လည်း သိက္ခာသုံးပါး၌သာ ကျင့်ကြံစေတော်မူကြကုန်၏၊ ဆုံးမပဲ့ပြင်ရာတွင်လည်း မမေ့မလျော့သော အပ္ပမာဒတရားဖြင့် ကျင့်ကြံရန် ဆုံးမတော်မူကြကုန်၏။ အရှင်နာဂသေန၊ အကယ်၍ ဘုရားရှင်အားလုံးတို့၏ တရားဟောကြားမှု၊ ဟောပြောမှု၊ ကျင့်ဝတ်သိက္ခာနှင့် ဆုံးမဩဝါဒပေးမှုတို့သည် တူညီကြပါက အဘယ်ကြောင့် ဘုရားရှင်နှစ်ဆူတို့သည် တစ်ပြိုင်နက်တည်း မပွင့်တော်မူကြသနည်း။ တစ်ဆူတည်းသော ဘုရားရှင် ပွင့်တော်မူခြင်းဖြင့်ပင် ဤလောကသည် အရောင်အဝါ ထွန်းလင်းတောက်ပနေပြီ ဖြစ်ပါက ဒုတိယဘုရားရှင်တစ်ဆူ ပွင့်တော်မူလျှင် ဘုရားနှစ်ဆူတို့၏ အရောင်အဝါဖြင့် ဤလောကသည် အတိုင်းထက်အလွန် တောက်ပပေလိမ့်မည်။ ဆုံးမဩဝါဒ ပေးတော်မူသောအခါ၌လည်း ဘုရားရှင်နှစ်ဆူတို့သည် ချမ်းသာလွယ်ကူစွာ ဩဝါဒပေးတော်မူနိုင်ကြမည် ဖြစ်ပြီး ဆုံးမပဲ့ပြင်ရာတွင်လည်း ချမ်းသာလွယ်ကူစွာ ဆုံးမတော်မူနိုင်ကြမည် ဖြစ်ပါသည်။ ထိုသို့ တစ်ပြိုင်နက် မပွင့်ရခြင်း အကြောင်းရင်းကို တပည့်တော် ယုံမှားကင်းစင်စေရန် ဟောကြားတော်မူပါဘုရား" ဟု လျှောက်ထား၏။

Ayaṃ, mahārāja, dasasahassī lokadhātu ekabuddhadhāraṇī, ekasseva tathāgatassa guṇaṃ dhāreti, yadi dutiyo buddho uppajjeyya, nāyaṃ dasasahassī lokadhātu dhāreyya, caleyya, kampeyya, nameyya, oṇameyya, vinameyya, vikireyya, vidhameyya, viddhaṃseyya, na ṭhānamupagaccheyya.

"မင်းမြတ်၊ ဤတစ်သောင်းသော လောကဓာတ်သည် ဘုရားရှင်တစ်ဆူတည်းကိုသာ ဆောင်နိုင်၏။ တထာဂတ ဘုရားရှင်တစ်ဆူတည်း၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးတော်ကိုသာ သယ်ဆောင်နိုင်၏။ အကယ်၍ ဒုတိယ ဘုရားရှင်တစ်ဆူ ပွင့်တော်မူငြားအံ့၊ ဤတစ်သောင်းသော လောကဓာတ်သည် သယ်ဆောင်ထားနိုင်မည်မဟုတ်ဘဲ လှုပ်ရှားခြင်း၊ ပြင်းထန်စွာလှုပ်ရှားခြင်း၊ စောင်းခြင်း၊ အောက်သို့ညွတ်ခြင်း၊ အထူးထူးအပြားပြား ညွတ်ကိုင်းခြင်း၊ ဖရိုဖရဲပျက်စီးခြင်း၊ ထက်ဝန်းကျင်မှ ပျက်စီးခြင်းနှင့် ပျက်စီးကွယ်ပျောက်ခြင်းသို့ ရောက်ရာ၏။"

Yathā, mahārāja, nāvā ekapurisasandhāraṇī bhaveyya, ekapurise abhirūḷhe sā nāvā samupādikā bhaveyya, atha dutiyo puriso āgaccheyya tādiso āyunā vaṇṇena vayena pamāṇena kisathūlena sabbaṅgapaccaṅgena, so taṃ nāvaṃ abhirūheyya, api nu sā, mahārāja, nāvā dvinnampi dhāreyyāti? Na hi, bhante, caleyya, kampeyya, nameyya, oṇameyya, vinameyya, vikireyya, vidhameyya, viddhaṃseyya, na ṭhānamupagaccheyya osīdeyya udaketi. Evameva kho, mahārāja, ayaṃ dasasahassī lokadhātu ekabuddhadhāraṇī, ekasseva tathāgatassa guṇaṃ dhāreti, yadi dutiyo buddho uppajjeyya, nāyaṃ dasasahassī lokadhātu dhāreyya…pe… na ṭhānamupagaccheyya.

"မင်းမြတ်၊ ဥပမာအားဖြင့် လှေတစ်စင်းသည် လူတစ်ယောက်ကိုသာ တင်ဆောင်နိုင်သည်။ လူတစ်ယောက် တက်စီးသောအခါ ထိုလှေသည် ရေထက်၌ မျှမျှတတ သွားနိုင်၏။ ထိုနောက်မှ အသက်အရွယ်၊ အဆင်းသဏ္ဌာန်၊ ကိုယ်ခန္ဓာပမာဏ၊ အဝအလှ၊ အလုံးစုံသော အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းကြီးငယ်တို့ဖြင့် ထိုပထမလူနှင့် ထပ်တူထပ်မျှတူညီသော ဒုတိယလူတစ်ယောက်သည် လာ၍ ထိုလှေပေါ်သို့ တက်စီးငြားအံ့။ မင်းမြတ်၊ ထိုလှေသည် လူနှစ်ယောက်လုံး၏ ကိုယ်ခန္ဓာအလေးချိန်ဝန်ကို ခံဆောင်နိုင်ပါမည်လော" ဟု မေးတော်မူ၏။ "အရှင်ဘုရား၊ မဆောင်နိုင်ပါ၊ လှုပ်ရှားခြင်း၊ ပြင်းစွာလှုပ်ရှားခြင်း၊ စောင်းခြင်း၊ အောက်သို့ညွတ်ခြင်း၊ ကွဲအက်ပျက်စီးခြင်းနှင့် အလုံးစုံ ပျက်စီးခြင်းသို့ရောက်၍ ရေထဲသို့ နစ်မြုပ်သွားရာ၏" ဟု လျှောက်၏။ "မင်းမြတ်၊ ထို့အတူပင် ဤတစ်သောင်းသော လောကဓာတ်သည် ဘုရားရှင်တစ်ဆူတည်းကိုသာ ဆောင်နိုင်၏။ တထာဂတ ဘုရားရှင်တစ်ဆူတည်း၏ ဂုဏ်တော်ကိုသာ ဆောင်နိုင်၏။ အကယ်၍ ဒုတိယဘုရားရှင်တစ်ဆူ ပွင့်တော်မူအံ့၊ ဤတစ်သောင်းသော လောကဓာတ်သည် ခံဆောင်နိုင်မည်မဟုတ်ပေ။ ...ပ... ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ရာ၏။"

Yathā vā pana, mahārāja, puriso yāvadatthaṃ bhojanaṃ bhuñjeyya chādentaṃ yāva kaṇṭhamabhipūrayitvā, so dhāto pīṇito paripuṇṇo nirantaro tandīkato anoṇamitadaṇḍajāto punadeva tāvatakaṃ bhojanaṃ bhuñjeyya, api nu kho so, mahārāja, puriso sukhito bhaveyyāti? Na hi, bhante[Pg.86], sakiṃ bhuttova mareyyāti; evameva kho, mahārāja, ayaṃ dasasahassī lokadhātu ekabuddhadhāraṇī …pe… na ṭhānamupagaccheyyāti.

"မင်းမြတ်၊ တစ်နည်းလည်း ဥပမာသော်ကား ယောက်ျားတစ်ယောက်သည် မိမိအလိုရှိသမျှ ဘောဇဉ်ကို လည်ချောင်းတိုင်အောင် ပြည့်လျှံစွာ စားရာ၏။ ထိုသူသည် ဝလင်လှသဖြင့် ပြည့်ဖြိုးလျက်၊ အဆက်မပြတ်စားသဖြင့် ပျင်းရိခြင်းဖြစ်လျက်၊ ကိုင်းညွတ်ခြင်းမရှိသော တုတ်တံကဲ့သို့ ဖြစ်နေ၏။ ထိုသူသည် ထိုမျှလောက်သော အစားအစာကို တစ်ဖန်ထပ်၍ စားပြန်အံ့။ မင်းမြတ်၊ ထိုယောက်ျားသည် ချမ်းသာပါမည်လော" ဟု မေးတော်မူ၏။ "အရှင်ဘုရား၊ မချမ်းသာနိုင်ပါ၊ တစ်ကြိမ်တည်း စားရုံနှင့်ပင် သေဆုံးသွားရာ၏" ဟု လျှောက်၏။ "မင်းမြတ်၊ ထို့အတူပင် ဤတစ်သောင်းသော လောကဓာတ်သည် ဘုရားရှင်တစ်ဆူတည်းကိုသာ ဆောင်နိုင်၏။ ...ပ... ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ရာ၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။

Kiṃ nu kho, bhante nāgasena, atidhammabhārena pathavī calatīti? Idha, mahārāja, dve sakaṭā ratanapūritā bhaveyyuṃ yāva mukhasamā, ekasmā sakaṭato ratanaṃ gahetvā ekasmiṃ sakaṭe ākireyyuṃ, api nu kho taṃ, mahārāja, sakaṭaṃ dvinnampi sakaṭānaṃ ratanaṃ dhāreyyāti? Na hi, bhante, nābhipi tassa phaleyya, arāpi tassa bhijjeyyuṃ, nemipi tassa opateyya, akkhopi tassa bhijjeyyāti. Kiṃ nu kho, mahārāja, atiratanabhārena sakaṭaṃ bhijjatīti? Āma, bhante,ti. Evameva kho, mahārāja, atidhammabhārena pathavī calati.

"အရှင်နာဂသေန၊ လွန်ကဲသော တရားတည်းဟူသော ဝန်ကြောင့် မြေကြီးသည် လှုပ်ပါသလော" ဟု မေး၏။ "မင်းမြတ်၊ ဤလောက၌ လှည်းနှုတ်ခမ်းဝနှင့် အညီအမျှ ရတနာတို့ဖြင့် အပြည့်ဖြည့်ထားသော လှည်းနှစ်စီး ရှိရာအံ့။ လှည်းတစ်စီးမှ ရတနာတို့ကို ယူ၍ အခြားလှည်းတစ်စီးပေါ်သို့ လောင်းထည့်အံ့။ မင်းမြတ်၊ ထိုလှည်းသည် လှည်းနှစ်စီးစာ ရတနာဝန်ကို ဆောင်နိုင်ပါမည်လော" ဟု မေးတော်မူ၏။ "အရှင်ဘုရား၊ မဆောင်နိုင်ပါ၊ ထိုလှည်း၏ ပုံတောင်းလည်း ကွဲအက်ရာ၏၊ အကန့်တို့လည်း ကျိုးပျက်ရာ၏၊ သံပတ်လည်း ပြုတ်ကျရာ၏၊ ဝင်ရိုးလည်း ကျိုးပျက်ရာ၏" ဟု လျှောက်၏။ "မင်းမြတ်၊ အသို့နည်း။ လွန်ကဲသော ရတနာတည်းဟူသော ဝန်ကြောင့် လှည်းသည် ပျက်စီးသည် မဟုတ်ပါလော" ဟု မေးတော်မူ၏။ "မှန်ပါသည် အရှင်ဘုရား၊ လွန်ကဲသော ရတနာဝန်ကြောင့် ပျက်စီးခြင်းဖြစ်ပါသည်။" ဟု လျှောက်၏။ "မင်းမြတ်၊ ထို့အတူပင် လွန်ကဲသော တရားတည်းဟူသော ဝန်ကြောင့် မြေကြီးသည် လှုပ်ရှားခြင်း ဖြစ်၏။"

Apica, mahārāja, imaṃ kāraṇaṃ buddhabalaparidīpanāya osāritaṃ aññampi tattha atirūpaṃ kāraṇaṃ suṇohi, yena kāraṇena dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe nuppajjanti. Yadi, mahārāja, dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe uppajjeyyuṃ, tesaṃ parisāya vivādo uppajjeyya ‘‘tumhākaṃ buddho amhākaṃ buddho’’ti, ubhato pakkhajātā bhaveyyuṃ. Yathā, mahārāja, dvinnaṃ balavāmaccānaṃ parisāya vivādo uppajjeyya ‘‘tumhākaṃ amacco amhākaṃ amacco’’ti, ubhato pakkhajātā honti; evameva kho, mahārāja, yadi dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe uppajjeyyuṃ, tesaṃ parisāya vivādo uppajjeyya ‘‘tumhākaṃ buddho, amhākaṃ buddho’’ti, ubhato pakkhajātā bhaveyyuṃ, idaṃ tāva, mahārāja, ekaṃ kāraṇaṃ, yena kāraṇena dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe nuppajjanti.

"တစ်နည်းလည်း မင်းမြတ်၊ ဤအကြောင်းပြချက်ကို ဘုရားရှင်၏ တန်ခိုးတော်ကို ပြသရန်အတွက် ဆိုအပ်၏။ ထိုမှတစ်ပါးလည်း ဘုရားရှင်နှစ်ဆူတို့ တစ်ပြိုင်နက်တည်း မပွင့်ရခြင်း၏ အလွန်လျော်ကန်သော အကြောင်းရင်းကိုလည်း နာယူပါဦးလော့။ မင်းမြတ်၊ အကယ်၍ ဘုရားရှင်နှစ်ဆူတို့သည် တစ်ပြိုင်နက်တည်း ပွင့်တော်မူငြားအံ့၊ ထိုဘုရားရှင်တို့၏ ပရိသတ်တို့၌ 'သင်တို့၏ဘုရား၊ ငါတို့၏ဘုရား' ဟု NgwenKhumခြင်း ဖြစ်ရာ၏။ နှစ်ဖက်သော အပင်းအသင်းများ ဖြစ်ကုန်ရာ၏။ မင်းမြတ်၊ အစွမ်းထက်သော အမတ်ကြီးနှစ်ဦးတို့၏ ပရိသတ်၌ 'သင်တို့၏အမတ်၊ ငါတို့၏အမတ်' ဟု ငြင်းခုံသဖြင့် နှစ်ဖက်အပင်းအသင်း ကွဲပြားသကဲ့သို့ ထို့အတူပင် ဘုရားရှင်နှစ်ဆူ တစ်ပြိုင်နက် ပွင့်တော်မူပါက 'သင်တို့ဘုရား၊ ငါတို့ဘုရား' ဟု ငြင်းခုံကြပြီး နှစ်ဖက်အဖွဲ့အစည်း ကွဲပြားကြရာ၏။ မင်းမြတ်၊ ဤသည်ကား ဘုရားရှင်နှစ်ဆူ တစ်ပြိုင်နက်တည်း မပွင့်ရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းတစ်ခုတည်း ဖြစ်၏။"

Aparampi, mahārāja, uttariṃ kāraṇaṃ suṇohi, yena kāraṇena dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe nuppajjanti. Yadi, mahārāja, dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe uppajjeyyuṃ, ‘‘aggo buddho’’ti yaṃ vacanaṃ, taṃ micchā bhaveyya, ‘‘jeṭṭho buddho’’ti, seṭṭho buddhoti, visiṭṭho buddhoti, uttamo buddhoti, pavaro buddhoti, asamo buddhoti[Pg.87], asamasamo buddhoti, appaṭimo buddhoti, appaṭibhāgo buddhoti, appaṭipuggalo buddhoti yaṃ vacanaṃ, taṃ micchā bhaveyya. Imampi kho tvaṃ, mahārāja, kāraṇaṃ atthato sampaṭiccha, yena kāraṇena dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe nuppajjanti.

မင်းကြီး... သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားနှစ်ဆူတို့သည် တစ်ပြိုင်နက်တည်း အဘယ်ကြောင့် မပွင့်ထွန်းကြသနည်းဟူသော အခြားထူးကဲသော ဤအကြောင်းအရာကိုလည်း နာယူပါဦးလော့။ မင်းကြီး... အကယ်၍ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားနှစ်ဆူတို့သည် တစ်ပြိုင်နက်တည်း ပွင့်ထွန်းတော်မူကြအံ့၊ ‘မြတ်စွာဘုရားသည် ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့ထက် မြတ်၏’ ဟူသော စကားသည် ချွတ်ယွင်းရာ၏။ ‘မြတ်စွာဘုရားသည် ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့ထက် ကြီးမြတ်၏’၊ ‘ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့ထက် ချီးမွမ်းအပ်၏’၊ ‘ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့ထက် ထူးကဲ၏’၊ ‘ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့ထက် အလွန်မြတ်၏’၊ ‘ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့ထက် ချီးမွမ်းတောင့်တအပ်၏’၊ ‘တူသောသူမရှိ’၊ ‘တူသောသူမရှိသဖြင့် ရှေးဘုရားတို့နှင့်သာ တူတော်မူ၏’၊ ‘တုဘက်ရှိသောသူ မရှိ’၊ ‘တုဘက်နှိုင်းယှဉ်စရာ မရှိ’၊ ‘တုဘက်ဖြစ်သော ပုဂ္ဂိုလ်မရှိ’ ဟူသော စကားသည် ချွတ်ယွင်းရာ၏။ မင်းကြီး... ဤအကြောင်းအရာကိုလည်း ဟုတ်မှန်သော အနက်သဘောအားဖြင့် ဝန်ခံတော်မူပါ။ ဤအကြောင်းကြောင့် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားနှစ်ဆူတို့သည် တစ်ပြိုင်နက်တည်း မပွင့်ထွန်းကြခြင်း ဖြစ်သည်။

Apica kho, mahārāja, buddhānaṃ bhagavantānaṃ sabhāvapakati esā, yaṃ ekoyeva buddho loke uppajjati. Kasmā kāraṇā? Mahantatāya sabbaññubuddhaguṇānaṃ, yaṃ aññampi, mahārāja, mahantaṃ hoti, taṃ ekaṃyeva hoti. Pathavī, mahārāja, mahantī, sā ekāyeva. Sāgaro mahanto, so ekoyeva. Sineru girirājā mahanto, so ekoyeva. Ākāso mahanto, so ekoyeva. Sakko mahanto, so ekoyeva. Māro mahanto, so ekoyeva. Mahābrahmā mahanto, so ekoyeva. Tathāgato arahaṃ sammāsambuddho mahanto, so ekoyeva lokasmiṃ. Yattha te uppajjanti, tattha aññesaṃ okāso na hoti. Tasmā, mahārāja, tathāgato arahaṃ sammāsambuddho ekoyeva loke uppajjatīti. Sukathito, bhante nāgasena, pañho opammehi kāraṇehīti (mi. pa. 5.1.1).

တစ်နည်းကား မင်းကြီး... လောက၌ မြတ်စွာဘုရားတစ်ဆူတည်းသာ ပွင့်တော်မူခြင်းသည် ဘုရားရှင်တို့၏ ပကတိသဘာဝအလေ့အထ ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ- သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော် စသော ဘုရားဂုဏ်တော်တို့၏ ပါရမီတည်းဟူသော အကြောင်း၏ ကြီးကျယ်လှသောကြောင့်တည်း။ မင်းကြီး... အခြားသော ကြီးမြတ်သော ဝတ္ထုပစ္စည်းတို့သည်လည်း တစ်ခုတည်းသာ ဖြစ်ကြကုန်၏။ မင်းကြီး... မြေကြီးသည် ကြီးမား၏၊ ထိုမြေကြီးသည် တစ်ခုတည်းသာ ဖြစ်၏။ သမုဒ္ဒရာသည် ကြီးမား၏၊ ထိုသမုဒ္ဒရာသည် တစ်ခုတည်းသာ ဖြစ်၏။ မြင်းမိုရ်တောင်မင်းသည် ကြီးမြတ်၏၊ ထိုတောင်မင်းသည် တစ်ခုတည်းသာ ဖြစ်၏။ ကောင်းကင်သည် ကျယ်ဝန်းကြီးမား၏၊ ထိုကောင်းကင်သည် တစ်ခုတည်းသာ ဖြစ်၏။ သိကြားမင်းသည် ကြီးမြတ်၏၊ ထိုသိကြားမင်းသည် တစ်ဦးတည်းသာ ဖြစ်၏။ မာရ်နတ်သည် ကြီးမြတ်၏၊ ထိုမာရ်နတ်သည် တစ်ဦးတည်းသာ ဖြစ်၏။ မဟာဗြဟ္မာသည် ကြီးမြတ်၏၊ ထိုမဟာဗြဟ္မာသည် တစ်ဦးတည်းသာ ဖြစ်၏။ ထို့အတူ ပူဇော်အထူးခံထိုက်သော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ကြီးမြတ်တော်မူ၏၊ ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် လောက၌ တစ်ဆူတည်းသာ ပွင့်တော်မူ၏။ ထိုမြတ်စွာဘုရား ပွင့်တော်မူရာအရပ်၌ အခြားသော ဘုရားရှင်တို့ ပွင့်ထွန်းရန် အခွင့်မရှိပေ။ ထို့ကြောင့် မင်းကြီး... ပူဇော်အထူးခံထိုက်သော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ မြတ်စွာဘုရားသည် လောက၌ တစ်ဆူတည်းသာ ပွင့်တော်မူ၏။ ‘အရှင်နာဂသိန်... ပြဿနာကို နှိုင်းယှဉ်ဖွယ် ဥပမာအကြောင်းအရာတို့ဖြင့် ကောင်းစွာ ဖြေကြားအပ်ပါပေပြီ’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။

Dhammassa cānudhammanti navavidhassa lokuttaradhammassa anudhammaṃ pubbabhāgappaṭipadaṃ. Sahadhammikoti sakāraṇo. Vādānuvādoti vādoyeva.

‘ဓမ္မဿ စာနုဓမ္မံ’ ဟူသည်မှာ ကိုးပါးသော လောကုတ္တရာတရားအား လျောက်ပတ်သော၊ သို့မဟုတ် အစဉ်လိုက်သော သဘောဟု ဆိုအပ်သော ရှေးအဖို့၌ ဖြစ်သော အကျင့်ကို ဆိုလိုသည်။ ‘သဟဓမ္မိကော’ ဟူသည်မှာ အကြောင်းနှင့်တကွ ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘ဝါဒါနုဝါဒေါ’ ဟူသည်မှာ အယူဝါဒသက်သက်မျှသာ ဖြစ်သည်။

Acchariyaabbhutavaṇṇanā

အံ့ဖွယ်အတုမရှိသောတရား (အစ္ဆရိယအဗ္ဘုတသုတ်) ဖွင့်ဆိုချက်

162. Āyasmā udāyīti tayo therā udāyī nāma – lāḷudāyī, kāḷudāyī, mahāudāyīti. Idha mahāudāyī adhippeto. Tassa kira imaṃ suttaṃ ādito paṭṭhāya yāva pariyosānā suṇantassa abbhantare pañcavaṇṇā pīti uppajjitvā pādapiṭṭhito sīsamatthakaṃ gacchati, sīsamatthakato pādapiṭṭhiṃ āgacchati, ubhato paṭṭhāya majjhaṃ otarati, majjhato paṭṭhāya ubhato gacchati. So nirantaraṃ pītiyā phuṭasarīro balavasomanassena dasabalassa guṇaṃ kathento acchariyaṃ bhantetiādimāha. Appicchatāti nittaṇhatā. Santuṭṭhitāti catūsu paccayesu tīhākārehi [Pg.88] santoso. Sallekhatāti sabbakilesānaṃ sallikhitabhāvo. Yatra hi nāmāti yo nāma. Na attānaṃ pātukarissatīti attano guṇe na āvi karissati. Paṭākaṃ parihareyyunti ‘‘ko amhehi sadiso atthī’’ti vadantā paṭākaṃ ukkhipitvā nāḷandaṃ vicareyyuṃ.

၁၆၂. ‘အရှင်ဥဒါယီ’ ဟူရာ၌ လာဠုဒါယီ၊ ကာဠုဒါယီ၊ မဟာဥဒါယီ ဟူ၍ ဥဒါယီအမည်ရှိသော မထေရ်သုံးပါး ရှိကုန်၏။ ဤနေရာ၌ မဟာဥဒါယီမထေရ်ကို ရည်ရွယ်သည်။ ထိုမဟာဥဒါယီမထေရ်သည် ဤသမ္ပသာဒနီယသုတ်တော်ကို အစမှ အဆုံးတိုင်အောင် နာယူနေစဉ် ကိုယ်တွင်း၌ ငါးပါးသောအပြားရှိသော ပီတိသည် ဖြစ်ပေါ်၍ ခြေဖမိုးမှ ဦးထိပ်တိုင်အောင်လည်းကောင်း၊ ဦးထိပ်မှ ခြေဖမိုးတိုင်အောင်လည်းကောင်း စီးဆင်း၏။ နှစ်ဖက်မှစ၍ အလယ်သို့ သက်ဝင်၏။ အလယ်မှစ၍ နှစ်ဖက်သို့ ပျံ့နှံ့သွား၏။ ထိုမထေရ်သည် တစ်ကိုယ်လုံး ပီတိဖြင့် အစဉ်အမြဲ ပျံ့နှံ့အပ်သည်ဖြစ်၍ အားကြီးသော သောမနဿဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ ဂုဏ်တော်ကို ချီးကျူးလျက် ‘အံ့ဖွယ်ရှိပါပေ၏ အရှင်ဘုရား’ စသည်ဖြင့် လျှောက်ထား၏။ ‘အပ္ပိစ္ဆတာ’ ဟူသည် တဏှာကင်းခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘သန္တုဋ္ဌိတာ’ ဟူသည် ပစ္စည်းလေးပါးတို့၌ အခြင်းအရာသုံးပါးဖြင့် ရောင့်ရဲခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘သလ္လေခတာ’ ဟူသည် ကိလေသာအားလုံးကို ခါထုတ်ကင်းစင်စေခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ယတြ ဟိ နာမ’ ဟူသည် ‘အကြင်မြတ်စွာဘုရားသည်’ ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။ ‘န အတ္တာနံ ပါတုကရိဿတိ’ ဟူသည် မိမိကိုယ်တော်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ထင်ရှားအောင် မပြုလတ္တံ့ ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။ ‘ပဋာကံ ပရိဟရေယျု့’ ဟူသည်မှာ ‘ငါတို့နှင့် တူညီသောသူ အဘယ်မှာ ရှိအံ့နည်း’ ဟု ဆိုလျက် မာနတည်းဟူသော ကုက္ကားတံခွန်ကို ချီမြှောက်ကာ နာဠန္ဒာမြို့၌ လှည့်လည်လှည့်ပတ်ကြကုန်ရာ၏ ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။

Passa kho tvaṃ, udāyi, tathāgatassa appicchatāti passa udāyi yādisī tathāgatassa appicchatāti therassa vacanaṃ sampaṭicchanto āha. Kiṃ pana bhagavā neva attānaṃ pātukaroti, na attano guṇaṃ kathetīti ce? Na, na katheti. Appicchatādīhi kathetabbaṃ, cīvarādihetuṃ na katheti. Tenevāha – ‘‘passa kho tvaṃ, udāyi, tathāgatassa appicchatā’’tiādi. Bujjhanakasattaṃ pana āgamma veneyyavasena katheti. Yathāha –

‘ဥဒါယီ... မြတ်စွာဘုရား၏ အလိုနည်းခြင်းကို ရှုလော့’ ဟူသည်မှာ ‘ဥဒါယီ... မြတ်စွာဘုရား၏ အလိုနည်းခြင်းသည် အဘယ်ကဲ့သို့ သဘောရှိသည်ကို ရှုလော့’ ဟူ၍ အရှင်သာရိပုတ္တရာ၏ စကားကို ဝန်ခံကာ လျှောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် မိမိကိုယ်တော်ကို ထင်ရှားအောင် မပြု၊ မိမိဂုဏ်တော်ကို မဟောကြားတော်မူသလော ဟု မေးမူကား- မဟုတ်ပါ၊ ဟောကြားတော်မူသည်သာ ဖြစ်သည်။ သို့သော် ယုတ်မာသောအလိုရှိခြင်း စသည်တို့ဖြင့် ဟောပြောအပ်သော သင်္ကန်းစသည်တို့နှင့် စပ်သောစကားကိုမူ ဟောတော်မမူပေ။ ထို့ကြောင့် ‘ဥဒါယီ... မြတ်စွာဘုရား၏ အလိုနည်းခြင်းကို ရှုလော့’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ကျွတ်ထိုက်သော သတ္တဝါကို အကြောင်းပြု၍ ဝေနေယျတို့၏ အလိုအားဖြင့်မူ ဟောကြားတော်မူ၏။ ဘုရားရှင်သည် အဘယ်သို့ ဟောတော်မူသနည်းဟူမူ-

‘‘Na me ācariyo atthi, sadiso me na vijjati;

Sadevakasmiṃ lokasmiṃ, natthi me paṭipuggalo’’ti. (mahāva. 11);

‘ငါ့အား ဆရာမရှိ၊ ငါနှင့် တူသောသူလည်း မရှိ။ နတ်နှင့်တကွသော လောက၌ ငါ့အား တုဖက်နှိုင်းယှဉ်စရာ ပုဂ္ဂိုလ်မရှိ’ ဟု ဟောတော်မူ၏။

Evaṃ tathāgatassa guṇadīpikā bahū gāthāpi suttantāpi vitthāretabbā.

ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရား၏ ဂုဏ်တော်များကို ပြဆိုသော များစွာသော ဂါထာတို့ကိုလည်းကောင်း၊ သုတ်တို့ကိုလည်းကောင်း ချဲ့ထွင်၍ သိအပ်ကုန်၏။

163. Abhikkhaṇaṃ bhāseyyāsīti punappunaṃ bhāseyyāsi. Pubbaṇhasamaye me kathitanti mā majjhanhikādīsu na kathayittha. Ajja vā me kathitanti mā paradivasādīsu na kathayitthāti attho. Pavedesīti kathesi. Imassa veyyākaraṇassāti niggāthakattā idaṃ suttaṃ ‘‘veyyākaraṇa’’nti vuttaṃ. Adhivacananti nāmaṃ. Idaṃ pana ‘‘iti hida’’nti paṭṭhāya padaṃ saṅgītikārehi ṭhapitaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

၁၆၃. ‘အဖန်ဖန် ပြောကြားအပ်၏’ ဟူသည် ဖန်တလဲလဲ ပြောကြားရာ၏ ဟု အနက်ရသည်။ ‘ငါသည် နံနက်အခါ၌ ဟောကြားအပ်ပြီးပြီ’ ဟု ဆိုကာ မွန်းတည့်ချိန် စသည်တို့၌ မဟောကြားဘဲ မနေကြကုန်လင့်။ သို့မဟုတ် ‘ငါသည် ယနေ့ ဟောကြားအပ်ပြီးပြီ’ ဟု ဆိုကာ နောက်ရက်များ၌ မဟောကြားဘဲ မနေကြကုန်လင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘ပဝေဒေသိ’ ဟူသည် ဟောကြားတော်မူ၏ ဟု အနက်ရသည်။ ‘ဤဝေယျာကရုဏ်း’ ဟူသည် ဂါထာမပါရှိသောကြောင့် ဤသုတ်တော်ကို ‘ဝေယျာကရုဏ်း’ ဟု ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘အဓိဝစနံ’ ဟူသည် အမည်တည်း။ ‘ဣတိ ဟိဒံ’ မှစ၍ ဤပုဒ်စုကို သံဂါယနာတင် ဆရာတို့သည် ထားတော်မူအပ်၏။ ကြွင်းသော စကားလုံးတို့၏ အနက်သည် ခပ်ရှိသမျှသော နေရာတို့၌ ထင်ရှားလှပေတော့သည်။

Sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya

ဒီဃနိကာယ်အဋ္ဌကထာဖြစ်သော သုမင်္ဂလဝိလာသိနီ၌

Sampasādanīyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

သမ္ပသာဒနီယသုတ် ဖွင့်ဆိုချက် ပြီးဆုံးပြီ။

6. Pāsādikasuttavaṇṇanā

၆. ပါသာဒိကသုတ် ဖွင့်ဆိုချက်

Nigaṇṭhanāṭaputtakālaṅkiriyavaṇṇanā

နိဂဏ္ဌနာဋပုတ္တ ကွယ်လွန်ခြင်း ဖွင့်ဆိုချက်

164. Evaṃ [Pg.89] me sutanti pāsādikasuttaṃ. Tatrāyamanuttānapadavaṇṇanā – vedhaññā nāma sakyāti dhanumhi katasikkhā vedhaññanāmakā eke sakyā. Tesaṃ ambavane pāsādeti tesaṃ ambavane sippaṃ uggaṇhatthāya kato dīghapāsādo atthi, tattha viharati. Adhunā kālaṅkatoti sampati kālaṅkato. Dvedhikajātāti dvejjhajātā, dvebhāgā jātā. Bhaṇḍanādīsu bhaṇḍanaṃ pubbabhāgakalaho, taṃ daṇḍādānādivasena paṇṇattivītikkamavasena ca vaḍḍhitaṃ kalaho. ‘‘Na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsī’’tiādinā nayena viruddhavacanaṃ vivādo. Vitudantāti vijjhantā. Sahitaṃ meti mama vacanaṃ atthasañhitaṃ. Adhiciṇṇaṃ te viparāvattanti yaṃ tava adhiciṇṇaṃ cirakālāsevanavasena paguṇaṃ, taṃ mama vādaṃ āgamma nivattaṃ. Āropito te vādoti tuyhaṃ upari mayā doso āropito. Cara vādappamokkhāyāti bhattapuṭaṃ ādāya taṃ taṃ upasaṅkamitvā vādappamokkhatthāya uttari pariyesamāno vicara. Nibbeṭhehi vāti atha vā mayā āropitadosato attānaṃ mocehi. Sace pahosīti sace sakkosi. Vadhoyevāti maraṇameva. Nāṭaputtiyesūti nāṭaputtassa antevāsikesu. Nibbinnarūpāti ukkaṇṭhitasabhāvā abhivādanādīnipi na karonti. Virattarūpāti vigatapemā. Paṭivānarūpāti tesaṃ sakkaccakiriyato nivattanasabhāvā. Yathā tanti yathā durakkhātādisabhāve dhammavinaye nibbinnavirattappaṭivānarūpehi bhavitabbaṃ, tatheva jātāti attho. Durakkhāteti dukkathite. Duppavediteti duviññāpite. Anupasamasaṃvattaniketi rāgādīnaṃ upasamaṃ kātuṃ asamatthe. Bhinnathūpeti bhindappatiṭṭhe. Ettha hi nāṭaputtova nesaṃ patiṭṭhaṭṭhena thūpo. So pana bhinno mato. Tena vuttaṃ ‘‘bhinnathūpe’’ti. Appaṭisaraṇeti tasseva abhāvena paṭisaraṇavirahite.

၁၆၄. ‘ဧဝံ မေ သုတံ’ ဟူသည် ပါသာဒိကသုတ် ဖြစ်သည်။ ထိုသုတ်၌ ဤကား မထင်ရှားသော ပုဒ်တို့၏ ဖွင့်ဆိုချက် ဖြစ်သည်။ ‘ဝေဓညနာမ သကြာ’ ဟူသည် လေးအတတ်၌ သင်ယူလေ့ကျင့်ပြီးသော ဝေဓည မည်သော အချို့သော သာကီဝင်မင်းတို့ ဖြစ်သည်။ ‘တေသံ အမ္ဗဝနေ ပါသာဒေ’ ဟူသည် ထိုသာကီဝင်မင်းတို့၏ သရက်ဥယျာဉ်၌ လေးအတတ်သင်ယူရန် ဆောက်လုပ်ထားသော ရှည်လျားသော ပြာသာဒ် ရှိ၏၊ ထိုပြာသာဒ်၌ သီတင်းသုံးတော်မူသည်။ ‘အဓုနာကာလင်္ကတော’ ဟူသည် ယခုတင် ကွယ်လွန်သွားသော။ ‘ဒွေဓိကဇာတာ’ ဟူသည် နှစ်စု ကွဲပြားကုန်၏ (ဒွေဇ္ဈဇာတာ ဟုလည်း ရှိ၏၊ နှစ်ခြမ်း ကွဲသွားကုန်၏)။ ရန်ဖြစ်ခြင်း (ဘဏ္ဍန) စသည်တို့တွင် ‘ဘဏ္ဍန’ ဟူသည် ရှေးဦးစွာ ဖြစ်သော ငြင်းခုံခြင်း သို့မဟုတ် ငြင်းခုံလိုသော စိတ်ဖြစ်သည်။ လက်နက်, ဒုတ်, လှံတို့ကို ကိုင်စွဲခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပညတ်ချက်ကို လွန်ကျူးခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ကြီးပွားလာသော ထိုရန်ဖြစ်ခြင်းကို ‘ကလာဟ’ ဟု ခေါ်သည်။ ‘သင်သည် ဤတရားဝိနည်းကို မသိ’ စသည်ဖြင့် ဆန့်ကျင်ဘက်စကား ပြောဆိုခြင်းကို ‘ဝိဝါဒ’ (ငြင်းခုံခြင်း) ဟု ခေါ်သည်။ ‘ဝိတုဒန္တာ’ ဟူသည် ထိုးဆွလျက် (လှောင်ပြောင်လျက်)။ ‘သဟိတံ မေ’ ဟူသည် ငါ၏စကားသည် အကျိုးစီးပွားနှင့် စပ်ယှဉ်၏။ ‘အဓိစိဏ္ဏံ တေ ဝိပရာဝတ္တန္တိ’ ဟူသည် သင်၏ ကြာမြင့်စွာ လေ့ကျင့်အပ်သော အလေ့အကျက်သည် ငါ၏ဝါဒကို အမှီပြု၍ ဖောက်ပြန်ပျက်စီးသွားပြီ။ ‘အာရောပိတော တေ ဝါဒေါ’ ဟူသည် သင့်အပေါ်၌ ငါသည် အပြစ်တင်အပ်ပြီ။ ‘စရ ဝါဒပ္ပမောက္ခာယ’ ဟူသည် ရိက္ခာထုပ်ကို ယူဆောင်၍ ထိုထိုဆရာတို့ထံ ချဉ်းကပ်ကာ ငါ၏အပြစ်တင်ခြင်းမှ လွတ်မြောက်ရန် သာလွန်ကောင်းမွန်သော ဆရာကို ရှာဖွေလျက် လှည့်လည်စမ်းပါဦး။ ‘နိဗ္ဗေဌေဟိ ဝါ’ ဟူသည် သို့မဟုတ် ငါတင်ထားသော အပြစ်မှ သင့်ကိုယ်သင် လွတ်မြောက်အောင် ဖြေရှင်းပါဦး။ ‘သစေ ပဟောသိ’ ဟူသည် အကယ်၍ တတ်နိုင်ပါမူ။ ‘ဝဓောယေဝ’ ဟူသည် သေခြင်းသာလျှင်တည်း။ ‘နာဋပုတ္တိယေသု’ ဟူသည် နာဋပုတ္တ၏ တပည့်တို့၌။ ‘နိဗ္ဗိန္နရူပါ’ ဟူသည် ငြီးငွေ့သော သဘောရှိသည်ဖြစ်၍ ရှိခိုးခြင်း စသည်တို့ကိုမျှ မပြုကြကုန်။ ‘ဝိရတ္တရူပါ’ ဟူသည် ချစ်ခင်တွယ်တာမှု ကင်းသော သဘောရှိကုန်၏။ ‘ပဋိဝါနရူပါ’ ဟူသည် ထိုနာဋပုတ္တ၏ တပည့်တို့အား အရိုအသေပြုခြင်းမှ ဆုတ်နစ်သော သဘော ရှိကုန်၏။ ‘ယထာ တံ’ ဟူသည် မကောင်းသဖြင့် ဟောကြားအပ်သော တရားဝိနည်း၌ ငြီးငွေ့ခြင်း၊ တွယ်တာမှုကင်းခြင်း၊ ဆုတ်နစ်ခြင်း သဘောရှိကြသကဲ့သို့ပင် ထို့အတူ ဖြစ်ကုန်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘ဒုရက္ခာတေ’ ဟူသည် မကောင်းသဖြင့် ဟောကြားအပ်သော။ ‘ဒုပ္ပဝေဒိတေ’ ဟူသည် မကောင်းသဖြင့် သိစေအပ်သော။ ‘အနုပသမသံဝတ္တနိကေ’ ဟူသည် ရာဂစသည်တို့ကို ငြိမ်းအေးစေရန် မစွမ်းနိုင်သော။ ‘ဘိန္နထူပေ’ ဟူသည် ပျက်စီးသော တည်ရာရှိသော။ ဤ၌ နာဋပုတ္တသည်သာလျှင် တပည့်တို့၏ ကိုးကွယ်ရာအနက်ကြောင့် စေတီ (ထူပ) မည်၏၊ ထိုသူသည် ကွယ်လွန် (ပျက်စီး) သွားပြီဖြစ်သောကြောင့် ‘ဘိန္နထူပေ’ ဟု ဆိုသည်။ ‘အပ္ပဋိသရဏေ’ ဟူသည် ထိုနာဋပုတ္တ မရှိတော့သဖြင့် ကိုးကွယ်ရာ ဆည်းကပ်ရာ ကင်းမဲ့သော။

Nanu cāyaṃ nāṭaputto nāḷandavāsiko, so kasmā pāvāyaṃ kālaṅkatoti? So kira upālinā gahapatinā paṭividdhasaccena dasahi [Pg.90] gāthāhi bhāsite buddhaguṇe sutvā uṇhaṃ lohitaṃ chaḍḍesi. Atha naṃ aphāsukaṃ gahetvā pāvaṃ agamaṃsu. So tattha kālamakāsi. Kālaṃ kurumāno ca cintesi – ‘‘mama laddhi aniyyānikā sāravirahitā, mayaṃ tāva naṭṭhā, avasesajanopi mā apāyapūrako ahosi, sace panāhaṃ ‘mama sāsanaṃ aniyyānika’nti vakkhāmi, na saddahissanti, yaṃnūnāhaṃ dvepi jane na ekanīhārena uggaṇhāpeyyaṃ, te mamaccayena aññamaññaṃ vivadissanti, satthā taṃ vivādaṃ paṭicca ekaṃ dhammakathaṃ kathessati, tato te sāsanassa mahantabhāvaṃ jānissantī’’ti.

‘ဤနာဋပုတ္တသည် နာဠန္ဒာပြည်၌ နေသူ ဖြစ်ပါလျက် အဘယ်ကြောင့် ပါဝါပြည်၌ ကွယ်လွန်ရသနည်း’ ဟု မေးမြန်းစောဒနာအံ့။ အကျယ်အားဖြင့် - ထိုနာဋပုတ္တသည် သစ္စာလေးပါးကို ထိုးထွင်းသိမြင်ပြီးသော ဥပါလိသူကြွယ်က ဂါထာတစ်ဆယ်ဖြင့် ရွတ်ဆိုအပ်သော မြတ်စွာဘုရား၏ ဂုဏ်တော်များကို ကြားရသဖြင့် ပူလှသော သွေးအန်လေသည်။ ထို့နောက် မကျန်းမမာဖြစ်နေသော ထိုနာဋပုတ္တကို ခေါ်ဆောင်၍ ပါဝါပြည်သို့ သွားကြကုန်၏။ သူသည် ထိုပါဝါပြည်၌ပင် ကွယ်လွန်လေသည်။ ထိုသို့ ကွယ်လွန်ခါနီးတွင် သူသည် ဤသို့ ကြံစည်၏ - ‘ငါ၏ အယူဝါဒသည် ဝဋ်မှ ထွက်မြောက်ကြောင်း မဟုတ်၊ အနှစ်သာရလည်း ကင်းမဲ့လှ၏။ ငါတို့သာ ပျက်စီးသည်ဖြစ်စေဦးတော့၊ ကြွင်းကျန်သော လူတို့သည်လည်း အပါယ်ပြည်သို့ မရောက်ပါစေလင့်။ အကယ်၍ ငါက ငါ၏ သာသနာသည် ဝဋ်မှမထွက်မြောက်ကြောင်း ဖြစ်သည်ဟု ပြောပါက သူတို့ ယုံကြည်ကြမည်မဟုတ်ပေ။ သို့ဖြစ်၍ ငါသည် လူနှစ်ဦးကို တစ်ခုတည်းသော အယူဝါဒဖြင့် မသင်ယူစေဘဲ (ကွဲပြားခြားနားသော အယူနှစ်ခုကို သင်ပေးခဲ့ပါမူ)၊ သူတို့သည် ငါကွယ်လွန်ပြီးနောက် အချင်းချင်း ငြင်းခုံကြပေလိမ့်မည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုငြင်းခုံခြင်းကို အကြောင်းပြု၍ တရားဒေသနာတော်ကို ဟောကြားတော်မူလိမ့်မည်။ ထိုသို့ ဟောကြားခြင်းကြောင့် သူတို့သည် ဘုရားသာသနာတော်၏ ကြီးမြတ်ပုံကို သိရှိကြပေလိမ့်မည်’ ဟု ကြံစည်လေသည်။

Atha naṃ eko antevāsiko upasaṅkamitvā āha – ‘‘bhante tumhe dubbalā, mayhampi imasmiṃ dhamme sāraṃ ācikkhatha, ācariyappamāṇa’’nti. ‘‘Āvuso, tvaṃ mamaccayena sassatanti gaṇheyyāsī’’ti. Aparopi upasaṅkami, taṃ ucchedaṃ gaṇhāpesi. Evaṃ dvepi jane ekaladdhike akatvā bahū nānānīhārena uggaṇhāpetvā kālamakāsi. Te tassa sarīrakiccaṃ katvā sannipatitvā aññamaññaṃ pucchiṃsu – ‘‘kassāvuso, ācariyo sāraṃ ācikkhī’’ti? Eko uṭṭhahitvā mayhanti āha. Kiṃ ācikkhīti? Sassatanti. Aparo taṃ paṭibāhitvā ‘‘mayhaṃ sāraṃ ācikkhī’’ti āha. Evaṃ sabbe ‘‘mayhaṃ sāraṃ ācikkhi, ahaṃ jeṭṭhako’’ti aññamaññaṃ vivādaṃ vaḍḍhetvā akkose ceva paribhāse ca hatthapādappahārādīni ca pavattetvā ekamaggena dve agacchantā nānādisāsu pakkamiṃsu.

ထို့နောက် တပည့်တစ်ဦးသည် သူ၏ထံသို့ ချဉ်းကပ်၍ ‘အရှင်ဘုရား၊ အရှင်ဘုရားတို့သည် အားနည်းနေပါပြီ၊ ကျွန်ုပ်အားလည်း ဤသာသနာ၌ အနှစ်သာရဖြစ်သော အယူဝါဒကို (သို့မဟုတ် ဆရာ၏ လက်ဆုပ်လက်ကိုင် အယူဝါဒကို) ကြားပြောတော်မူပါဦး’ ဟု လျှောက်၏။ ‘ငါ့ရှင်၊ သင်သည် ငါကွယ်လွန်ပြီးနောက် သဿတ (မြဲ၏) ဟူသော အယူကို ယူရစ်လော့’ ဟု ပြောကြား၏။ အခြားတပည့်တစ်ဦးလည်း ချဉ်းကပ်ပြန်ရာ ထိုသူကို ဥစ္ဆေဒ အယူကို ယူစေ၏။ ဤသို့ဖြင့် ထိုလူနှစ်ဦးကို တူညီသော အယူဝါဒမရှိစေဘဲ လူအများတို့ကို အထူးထူးသော အခြင်းအရာဖြင့် သင်ယူစေပြီးလျှင် ကွယ်လွန်လေသည်။ ထိုသူတို့သည် နာဋပုတ္တ၏ သင်္ဂြိုဟ်ခြင်းကိစ္စကို ပြုလုပ်ပြီးနောက် စုဝေးကာ အချင်းချင်း ‘ငါ့ရှင်တို့၊ ဆရာသည် အဘယ်သူအား အနှစ်သာရကို ကြားပြောခဲ့သနည်း’ ဟု မေးကြကုန်၏။ လူတစ်ဦးက ထကာ ‘ငါ့အား အနှစ်သာရကို ကြားပြောခဲ့သည်’ ဟု ဆို၏။ ‘အဘယ်သို့ ပြောခဲ့သနည်း’ ဟု မေးကြရာ ‘သဿတ ဟု ပြောခဲ့သည်’ ဟု ဆို၏။ အခြားတစ်ဦးက ထိုသဿတအယူကို မြစ်ပယ်၍ ‘ငါ့အားသာ အနှစ်သာရကို ကြားပြောခဲ့သည်’ ဟု ဆို၏။ ဤသို့ဖြင့် အားလုံးသောသူတို့သည် ‘ငါ့အားသာ အနှစ်သာရကို ပြောခဲ့သည်၊ ငါသည် တပည့်ကြီး ဖြစ်သည်’ ဟု အချင်းချင်း ငြင်းခုံခြင်းကို ကြီးပွားစေလျက်၊ ဆဲရေးခြင်း၊ နှုတ်လှန်ထိုးခြင်း၊ ခြေလက်တို့ဖြင့် ရိုက်နှက်ခြင်း စသည်တို့ကို ပြုလုပ်ကြပြီးလျှင် လမ်းတစ်ခုတည်းဖြင့် နှစ်ဦးအတူ မသွားကြတော့ဘဲ အရပ်ရပ်သို့ ဖဲခွာသွားကြကုန်၏။

165. Atha kho cundo samaṇuddesoti ayaṃ thero dhammasenāpatissa kaniṭṭhabhātiko. Taṃ bhikkhū anupasampannakāle ‘‘cundo samaṇuddeso’’ti samudācaritvā therakālepi tatheva samudācariṃsu. Tena vuttaṃ – ‘‘cundo samaṇuddeso’’ti.

၁၆၅. ‘အထ ခေါ စုန္ဒော သမဏုဒ္ဒေသော’ ဟူသည် ဤစုန္ဒမထေရ်သည် တရားစစ်သူကြီး ရှင်သာရိပုတ္တရာ၏ ညီငယ် ဖြစ်သည်။ ထိုစုန္ဒမထေရ်အား ရဟန်းတို့သည် သာမဏေဖြစ်စဉ်ကာလက ‘စုန္ဒ သာမဏေ’ ဟု ခေါ်ဝေါ်ခဲ့ကြသဖြင့် မထေရ်ဖြစ်လာသည့် အခါ၌လည်း ဖြစ်ဖူးသည်ကို အစဉ်လိုက်သောအားဖြင့် ထိုအတိုင်းပင် ခေါ်ဝေါ်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ‘စုန္ဒ သာမဏေ’ ဟု ဆိုအပ်သည်။

‘‘Pāvāyaṃ vassaṃvuṭṭho yena sāmagāmo, yenāyasmā ānando tenupasaṅkamī’’ti kasmā upasaṅkami? Nāṭaputte kira kālaṅkate jambudīpe manussā tattha tattha kathaṃ pavattayiṃsu ‘‘nigaṇṭho nāṭaputto eko satthāti paññāyittha, tassa kālaṅkiriyāya sāvakānaṃ evarūpo vivādo jāto. Samaṇo pana gotamo jambudīpe cando viya sūriyo viya ca pākaṭo, sāvakāpissa pākaṭāyeva. Kīdiso nu kho samaṇe gotame parinibbute sāvakānaṃ vivādo bhavissatī’’ti[Pg.91]. Thero taṃ kathaṃ sutvā cintesi – ‘‘imaṃ kathaṃ gahetvā dasabalassa ārocessāmi, satthā etaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā ekaṃ desanaṃ kathessatī’’ti. So nikkhamitvā yena sāmagāmo, yenāyasmā ānando tenupasaṅkami.

‘ပါဝါယံ ဝဿံဝုတ္ထော ယေန သာမဂါမော၊ ယေနာယသ္မာ အာနန္ဒော တေနုပသံကမိ’ ဟူသည် အဘယ်ကြောင့် ချဉ်းကပ်သနည်း။ နာဋပုတ္တ ကွယ်လွန်သော် ဇမ္ဗူဒီပါကျွန်း၌ လူတို့သည် ထိုထိုအရပ်တို့၌ ဤသို့ ပြောဆိုကြကုန်သတတ် - ‘နိဂဏ္ဌ နာဋပုတ္တသည် တစ်ဦးတည်းသော ဆရာ ဖြစ်သည်ဟု ထင်ရှား၏၊ သူ ကွယ်လွန်သဖြင့် တပည့်တို့အား ဤကဲ့သို့သော ငြင်းခုံခြင်းသည် ဖြစ်ပေါ်လာရ၏။ ရဟန်းဂေါတမသည်ကား ဇမ္ဗူဒိပ်၌ လနှင့်တူစွာ၊ နေနှင့်တူစွာ ထင်ရှား၏၊ သူ၏ တပည့်တို့သည်လည်း ထင်ရှားကြကုန်သည်သာတည်း။ ရဟန်းဂေါတမ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုသောအခါ၌လည်း တပည့်တို့အား ငြင်းခုံခြင်း ဖြစ်ပေါ်လာလိမ့်မည်လော’ ဟု ပြောဆိုကြကုန်၏။ စုန္ဒမထေရ်သည် ထိုစကားကို ကြားရသဖြင့် ‘ငါသည် ဤစကားကို ယူဆောင်၍ ဒသဗလ (မြတ်စွာဘုရား) အား လျှောက်ထားအံ့၊ ဘုရားရှင်သည် ဤအကြောင်းအရာကို အခြေခံပြု၍ တရားဒေသနာတစ်ခုကို ဟောကြားတော်မူလိမ့်မည်’ ဟု ကြံစည်လျက် ထွက်ခွာသွားပြီး သာမဂါမရွာရှိရာ၊ အရှင်အာနန္ဒာရှိရာသို့ ချဉ်းကပ်လေသည်။

Sāmagāmoti sāmākānaṃ ussannattā tassa gāmassa nāmaṃ. Yenāyasmā ānandoti ujumeva bhagavato santikaṃ agantvā yenassa upajjhāyo āyasmā ānando tenupasaṅkami.

‘သာမဂါမော’ ဟူသည် ထိုရွာ၌ လပန်းစပါးများပြားသောကြောင့် ထိုရွာ၏ အမည် ဖြစ်သည်။ ‘ယေနာယသ္မာ အာနန္ဒော’ ဟူသည် မြတ်စွာဘုရားထံသို့ တိုက်ရိုက်မသွားဘဲ မိမိ၏ ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာဖြစ်သော အရှင်အာနန္ဒာ ရှိရာသို့ ချဉ်းကပ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

Buddhakāle kira sāriputtatthero ca ānandatthero ca aññamaññaṃ mamāyiṃsu. Sāriputtatthero ‘‘mayā kātabbaṃ satthu upaṭṭhānaṃ karotī’’ti ānandattheraṃ mamāyi. Ānandatthero ‘‘bhagavato sāvakānaṃ aggo’’ti sāriputtattheraṃ mamāyi. Kuladārake ca pabbājetvā sāriputtattherassa santike upajjhaṃ gaṇhāpesi. Sāriputtattheropi tatheva akāsi. Evaṃ ekamekena attano pattacīvaraṃ datvā pabbājetvā upajjhaṃ gaṇhāpitāni pañca pañca bhikkhusatāni ahesuṃ. Āyasmā ānando paṇītāni cīvarādīnipi labhitvā therassa adāsi.

မြတ်စွာဘုရားရှင်လက်ထက်တော်၌ အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်နှင့် အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်တို့သည် အချင်းချင်း အလွန်ချစ်ခင်မြတ်နိုးကြကုန်၏။ အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်က ‘ငါ ပြုအပ်သော မြတ်စွာဘုရားရှင်အား လုပ်ကျွေးခြင်းကို အရှင်အာနန္ဒာသည် ပြုပေ၏’ ဟု အရှင်အာနန္ဒာကို မြတ်နိုးတော်မူ၏။ အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်ကလည်း ‘မြတ်စွာဘုရား၏ တပည့်သာဝကတို့တွင် အရှင်သာရိပုတ္တရာသည် အမြတ်ဆုံးဖြစ်တော်မူ၏’ ဟု အရှင်သာရိပုတ္တရာကို မြတ်နိုးတော်မူ၏။ အမျိုးကောင်းသားတို့ကို ရဟန်းပြုပေးပြီးလျှင် အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်၏ထံ၌ ဥပဇ္ဈာယ် ယူစေ၏။ အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်သည်လည်း ထိုနည်းတူပင် ပြုတော်မူ၏။ ဤသို့ဖြင့် တစ်ပါးစီသော မထေရ်တို့သည် မိမိတို့၏ သပိတ်၊ သင်္ကန်းကို ပေး၍ ရဟန်းပြုကာ ဥပဇ္ဈာယ်ယူစေအပ်သော ရဟန်းတို့သည် ငါးရာစီ ငါးရာစီ ရှိကြကုန်၏။ အရှင်အာနန္ဒာသည် မွန်မြတ်သော သင်္ကန်းစသည်တို့ကို ရရှိသောအခါ၌လည်း အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်အား ပေးလှူတော်မူ၏။

Dhammaratanapūjā

တရားရတနာကို ပူဇော်ခြင်း ဖြစ်သည်။

Eko kira brāhmaṇo cintesi – ‘‘buddharatanassa ca saṅgharatanassa ca pūjā paññāyati, kathaṃ nu kho dhammaratanaṃ pūjitaṃ hotī’’ti? So bhagavantaṃ upasaṅkamitvā etamatthaṃ pucchi. Bhagavā āha – ‘‘sacepi brāhmaṇa dhammaratanaṃ pūjetukāmo, ekaṃ bahussutaṃ pūjehī’’ti. Bahussutaṃ, bhante, ācikkhathāti. Bhikkhusaṅghaṃ pucchāti. So bhikkhusaṅghaṃ upasaṅkamitvā ‘‘bahussutaṃ, bhante, ācikkhathā’’ti āha. Ānandatthero brāhmaṇāti. Brāhmaṇo theraṃ sahassagghanikena ticīvarena pūjesi. Thero taṃ gahetvā bhagavato santikaṃ agamāsi. Bhagavā ‘‘kuto, ānanda, laddha’’nti āha? Ekena, bhante, brāhmaṇena dinnaṃ, idaṃ panāhaṃ āyasmato sāriputtassa dātukāmoti. Dehi, ānandāti. Cārikaṃ pakkanto bhanteti. Āgatakāle dehīti, sikkhāpadaṃ bhante, paññattanti. Kadā pana sāriputto āgamissatīti? Dasāhamattena bhanteti. ‘‘Anujānāmi, ānanda, dasāhaparamaṃ atirekacīvaraṃ nikkhipitu’’nti sikkhāpadaṃ paññāpesi.

တစ်ခါသော် ပုဏ္ဏားတစ်ဦးသည် ဤသို့ ကြံစည်၏ - 'ဘုရားရတနာနှင့် သံဃာရတနာတို့ကို ပူဇော်ခြင်းသည် ထင်ရှားရှိပေ၏။ တရားရတနာကိုမူ အဘယ်သို့လျှင် ပူဇော်ရပါမည်နည်း' ဟု ကြံစည်ပြီးနောက် မြတ်စွာဘုရားထံသို့ ချဉ်းကပ်၍ ထိုအကြောင်းကို မေးလျှောက်လေ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် 'ပုဏ္ဏား... အကယ်၍ တရားရတနာကို ပူဇော်လိုပါက အကြားအမြင်များသော (ဗဟုဿုတရှိသော) ရဟန်းတစ်ပါးအား ပူဇော်လော့' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုပုဏ္ဏားက 'အရှင်ဘုရား... ဗဟုဿုတရှိသော ရဟန်းကို ညွှန်ပြတော်မူပါ' ဟု လျှောက်ထားရာ မြတ်စွာဘုရားက 'ရဟန်းသံဃာကို မေးမြန်းလော့' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ပုဏ္ဏားသည် ရဟန်းသံဃာထံသို့ ချဉ်းကပ်၍ 'အရှင်ဘုရားတို့... ဗဟုဿုတရှိသော ရဟန်းကို ညွှန်ပြတော်မူပါ' ဟု လျှောက်ထားလေရာ သံဃာတော်များက 'ပုဏ္ဏား... အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်သည် ဗဟုဿုတရှိသော မထေရ်ဖြစ်၏' ဟု ညွှန်ပြကြကုန်၏။ ပုဏ္ဏားသည် အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်အား အဖိုးတစ်ထောင်ထိုက်သော သင်္ကန်းသုံးထည် (တိစီဝရိက်) ဖြင့် ပူဇော်လှူဒါန်းလေ၏။ မထေရ်သည် ထိုသင်္ကန်းတို့ကို ယူ၍ မြတ်စွာဘုရားထံသို့ ကြွသွား၏။ မြတ်စွာဘုရားက 'အာနန္ဒာ... ဤသင်္ကန်းကို အဘယ်မှ ရသနည်း' ဟု မေးတော်မူရာ 'အရှင်ဘုရား... ပုဏ္ဏားတစ်ဦး လှူဒါန်းအပ်ပါသည်၊ ဤသင်္ကန်းကို အရှင်သာရိပုတ္တရာအား လှူဒါန်းလိုပါသည်' ဟု လျှောက်ထား၏။ မြတ်စွာဘုရားက 'အာနန္ဒာ... လှူဒါန်းလော့' ဟု မိန့်တော်မူသော် 'အရှင်ဘုရား... အရှင်သာရိပုတ္တရာသည် ဒေသစာရီ ကြွချီသွားပါသည်' ဟု လျှောက်၏။ 'ပြန်ကြွလာသောအခါ လှူလော့' ဟု မိန့်တော်မူသော် 'အရှင်ဘုရား... (သင်္ကန်းကို သိမ်းဆည်းထားရန်) သိက္ခာပုဒ်ကို ပညတ်တော်မူအပ်ပြီး ဖြစ်ပါသည်' ဟု လျှောက်၏။ 'သာရိပုတ္တရာသည် ဘယ်အခါ ပြန်ကြွလာမည်နည်း' ဟု မေးတော်မူသော် 'အရှင်ဘုရား... ဆယ်ရက်ခန့်ရှိလျှင် ပြန်ကြွလာပါလိမ့်မည်' ဟု လျှောက်ထား၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် 'အာနန္ဒာ... အဓိဋ္ဌာန် ဝိကပ္ပနာမပြုသော အပိုသင်္ကန်းကို ဆယ်ရက်အပိုင်းအခြားရှိသော ကာလပတ်လုံး သိမ်းဆည်းထားခြင်းကို ခွင့်ပြုတော်မူ၏' ဟု သိက္ခာပုဒ်ကို ပြင်ဆင်ပညတ်တော်မူလေ၏။

Sāriputtattheropi [Pg.92] tatheva yaṃkiñci manāpaṃ labhati, taṃ ānandattherassa deti. So imampi attano kaniṭṭhabhātikaṃ therasseva saddhivihārikaṃ adāsi. Tena vuttaṃ – ‘‘yenassa upajjhāyo āyasmā ānando tenupasaṅkamī’’ti. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘upajjhāyo me mahāpañño, so imaṃ kathaṃ satthu ārocessati, atha satthā tadanurūpaṃ dhammaṃ desessatī’’ti. Kathāpābhatanti kathāya mūlaṃ. Mūlañhi ‘‘pābhata’’nti vuccati. Yathāha –

အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်သည်လည်း ထိုနည်းအတူပင် မိမိနှစ်သက်ဖွယ်ရှိသော ပစ္စည်းဝတ္ထုတစ်စုံတစ်ခုကို ရရှိပါက အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်အား ပေးလှူတော်မူ၏။ ထိုမထေရ်သည် မိမိ၏ ညီငယ်ဖြစ်သော ဤစုန္ဒမထေရ်ကိုလည်း အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်၏ထံ၌သာလျှင် အတူနေတပည့် (သဒ္ဓိဝိဟာရိက) ပြု၍ အပ်နှံတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် '(ရှင်စုန္ဒမထေရ်သည်) မိမိ၏ဥပဇ္ဈာယ်ဖြစ်သော အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်ရှိရာသို့ ချဉ်းကပ်၏' ဟု ဟောတော်မူအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ရှင်စုန္ဒမထေရ်အား 'ငါ၏ ဥပဇ္ဈာယ်မထေရ်သည် ပညာကြီးမားတော်မူ၏။ ထိုငါ၏ ဥပဇ္ဈာယ်သည် ဤစကားကို မြတ်စွာဘုရားအား လျှောက်ထားလတ္တံ့၊ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုစကားနှင့် လျောက်ပတ်သော တရားတော်ကို ဟောကြားတော်မူလတ္တံ့' ဟု စိတ်အကြံ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သတတ်။ 'ကထာပါဘတ' ဟူသည်မှာ တရားစကား၏ အကြောင်းရင်း (လက်ဆောင်) ဖြစ်သည်။ အကြောင်းရင်းကို 'ပါဘတ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ဟောတော်မူခဲ့၏ -

‘‘Appakenāpi medhāvī, pābhatena vicakkhaṇo;

Samuṭṭhāpeti attānaṃ, aṇuṃ aggiṃva sandhama’’nti. (jā. 1.1.4);

'ပညာရှိ၍ အမြော်အမြင်ရှိသောသူသည် အနည်းငယ်မျှသော အရင်းအနှီး (လက်ဆောင်) ဖြင့်သော်လည်း ကောင်းစွာမှုတ်အပ်သော မီးငယ်ကို ကြီးပွားစေသကဲ့သို့ မိမိကိုယ်ကို ကြီးပွားတိုးတက်စေ၏ (သို့မဟုတ် ဆင်းရဲငြိုငြင်ခြင်းမှ လွတ်မြောက်စေ၏)' ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Bhagavantaṃ dassanāyāti bhagavantaṃ dassanatthāya. Kiṃ panānena bhagavā na diṭṭhapubboti? No na diṭṭhapubbo. Ayañhi āyasmā divā nava vāre, rattiṃ nava vāreti ekāhaṃ aṭṭhārasa vāre upaṭṭhānameva gacchati. Divasassa pana satavāraṃ vā sahassavāraṃ vā gantukāmo samānopi na akāraṇā gacchati, ekaṃ pañhuddhāraṃ gahetvāva gacchati. So taṃ divasaṃ tena kathāpābhatena gantukāmo evamāha.

'ဘဂဝန္တံ ဒဿနာယ' ဟူသည် မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြော်ခြင်း အကျိုးငှာ ဟု ဆိုလိုသည်။ အဘယ်ကြောင့်နည်း၊ ဤအရှင်အာနန္ဒာသည် မြတ်စွာဘုရားကို မမြင်ဖူးသလော။ မမြင်ဖူးသည် မဟုတ်၊ မြင်ဖူးသည်သာတည်း။ စင်စစ်အားဖြင့် ဤအရှင်အာနန္ဒာသည် နေ့၌ ကိုးကြိမ်၊ ညဉ့်၌ ကိုးကြိမ်အားဖြင့် တစ်ရက်လျှင် တစ်ဆယ့်ရှစ်ကြိမ်တို့ပတ်လုံး ဘုရားရှင်အား ခစားဆည်းကပ်ရန် သွားတော်မူ၏။ တစ်နေ့လျှင် အကြိမ်တစ်ရာ သို့မဟုတ် အကြိမ်တစ်ထောင် သွားလိုသော်လည်း အကြောင်းမရှိဘဲ မသွားပေ၊ အလိုရှိအပ်သော အနက်ကို ထုတ်ဆောင်နိုင်သော ပြဿနာတစ်ခုခုကို ယူဆောင်၍သာ သွားတော်မူ၏။ ထိုအရှင်အာနန္ဒာသည် ထိုနေ့၌ မြတ်စွာဘုရားထံမှ ရအပ်သော တရားစကား၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော လက်ဆောင်ဖြင့် သွားလိုသဖြင့် ဤသို့ လျှောက်ထား၏။

Asammāsambuddhappaveditadhammavinayavaṇṇanā

မဟုတ်မမှန် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓမဟုတ်သော ဆရာတို့ ဟောကြားအပ်သော ဓမ္မဝိနယကို ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းချက်

166. Evañhetaṃ, cunda, hotīti bhagavā ānandattherena ārocitepi yasmā na ānandatthero imissā kathāya sāmiko, cundatthero pana sāmiko. Sova tassā ādimajjhapariyosānaṃ jānāti. Tasmā bhagavā tena saddhiṃ kathento ‘‘evañhetaṃ, cunda, hotī’’tiādimāha. Tassattho – cunda evañhetaṃ hoti durakkhātādisabhāve dhammavinaye sāvakā dvedhikajātā bhaṇḍanādīni katvā mukhasattīhi vitudantā viharanti.

၁၆၆. 'စုန္ဒ... ဤသို့လျှင် ဖြစ်ပေ၏' ဟူသော စကား၌ မြတ်စွာဘုရားသည် အရှင်အာနန္ဒာမထေရ် လျှောက်ထားအပ်သော်လည်း အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်သည် ဤစကား၏ အရှင် (ပိုင်ရှင်) မဟုတ်၊ အရှင်စုန္ဒမထေရ်သည်သာ ဤစကား၏ အရှင်ဖြစ်သည်။ ထိုအရှင်စုန္ဒမထေရ်သည်သာ ထိုစကား၏ အစ၊ အလယ်၊ အဆုံးကို သိတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုစုန္ဒမထေရ်နှင့်အတူ ပြောဆိုဆွေးနွေးတော်မူလျက် 'စုန္ဒ... ဤသို့လျှင် ဖြစ်ပေ၏' ဟူသော စကားကို အစပြု၍ မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်မှာ - စုန္ဒ... မကောင်းသဖြင့် ဟောကြားအပ်သော သဘောရှိသော သာသနာတော် (ဓမ္မဝိနယ) ၌ တပည့်တို့သည် ကွဲပြားခြင်းသို့ ရောက်ကြကုန်လျက်၊ ငြင်းခုံခြင်း စသည်တို့ကို ပြုလုပ်ကြကာ နှုတ်လှံတို့ဖြင့် ထိုးနှက်လျက် နေကြရကုန်၏။ ဤသို့နေခြင်းသည် သင်လျှောက်ထားသည့်အတိုင်းသာ ဖြစ်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။

Idāni yasmā aniyyānikasāsaneneva niyyānikasāsanaṃ pākaṭaṃ hoti, tasmā ādito aniyyānikasāsanameva dassento idha cunda satthā ca hoti asammāsambuddhotiādimāha. Tattha vokkamma ca tamhā dhammā vattatīti na nirantaraṃ pūreti, okkamitvā okkamitvā antarantaraṃ katvā vattatīti attho. Tassa te, āvuso, lābhāti tassa tuyhaṃ ete [Pg.93] dhammānudhammappaṭipattiādayo lābhā. Suladdhanti manussattampi te suladdhaṃ. Tathā paṭipajjatūti evaṃ paṭipajjatu. Yathā te satthārā dhammo desitoti yena te ākārena satthārā dhammo kathito. Yo ca samādapetīti yo ca ācariyo samādapeti. Yañca samādapetīti yaṃ antevāsiṃ samādapeti. Yo ca samādapitoti yo ca evaṃ samādapito antevāsiko. Yathā ācariyena samādapitaṃ, tathatthāya paṭipajjati. Sabbe teti tayopi te. Ettha hi ācariyo samādapitattā apuññaṃ pasavati, samādinnantevāsiko samādinnattā, paṭipannako paṭipannattā. Tena vuttaṃ – ‘‘sabbe te bahuṃ apuññaṃ pasavantī’’ti. Etenupāyena sabbavāresu attho veditabbo.

ယခုအခါ ဝဋ်ဆင်းရဲမှ မထွက်မြောက်နိုင်သော (အနိယျာနိက) သာသနာဖြင့်သာလျှင် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်နိုင်သော (နိယျာနိက) သာသနာသည် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်၏။ ထို့ကြောင့် ရှေးဦးစွာ အနိယျာနိက သာသနာကိုသာ ပြလိုသဖြင့် 'စုန္ဒ... ဤသာသနာတော်၌ ဆရာသည် မဟုတ်မမှန် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဖြစ်၏' အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၌ 'ဝေါကမ္မ စ တမှာ ဓမ္မာ ဝတ္တတိ' ဟူသည်မှာ အစဉ်မပြတ် မကျင့်ဘဲ၊ ဖဲခွာ၍ အကြားအကြား ခြားနားစေလျက် ကျင့်၏ဟု အနက်ရ၏။ 'တဿ တေ အာဝုသော လာဘာ' ဟူသည်မှာ ထိုဆရာဟောကြားအပ်သော တရားအားလျော်သော အကျင့်ကို မကျင့်ခြင်း စသည်တို့သည် သင်၏ ရရှိခြင်းတို့တည်း။ 'သုလဒ္ဓံ' ဟူသည်မှာ သင်သည် လူ့အဖြစ်ကိုလည်း ကောင်းစွာရအပ်၏။ 'တထာ ပဋိပဇ္ဇတု' ဟူသည်မှာ ထိုအတိုင်း ကျင့်ပါလော့။ 'တထာ တေ သတ္ထာရော ဓမ္မော ဒေသိတော' ဟူသည်မှာ ဆရာသည် အကြင်အခြင်းအရာဖြင့် တရားကို ဟောကြားအပ်၏။ 'ယော စ သမာဒပေတိ' ဟူသည်မှာ အကြင်ဆရာသည်လည်း တိုက်တွန်းဆောက်တည်စေ၏။ 'ယဉ္စ သမာဒပေတိ' ဟူသည်မှာ အကြင်တပည့်ကို ဆောက်တည်စေ၏။ 'ယော စ သမာဒပိတော' ဟူသည်မှာ ဤသို့ ဆောက်တည်စေအပ်သော အကြင်တပည့်သည်လည်း ဆရာဆောက်တည်စေအပ်သည့်အတိုင်း ထိုဆရာဆောက်တည်စေသော အကျိုးငှာ ကျင့်၏။ 'သဗ္ဗေ တေ' ဟူသည်မှာ ထိုဆရာ၊ ဆောက်တည်စေသူ၊ ကျင့်သူ သုံးဦးလုံးတို့တည်း။ အမှန်စင်စစ် ဤအနိယျာနိက သာသနာ၌ ဆရာသည် ဆောက်တည်စေခြင်းကြောင့် မကောင်းမှုကို ပွားစေ၏၊ ဆောက်တည်သောတပည့်သည် ဆောက်တည်ခြင်းကြောင့်၊ ကျင့်သောသူသည် ကျင့်ခြင်းကြောင့် မကောင်းမှုကို ပွားစေ၏။ ထို့ကြောင့် 'ထိုသူအားလုံးတို့သည် များစွာသော အကုသိုလ် (မကောင်းမှု) ကို ပွားစေကုန်၏' ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ ဤနည်းလမ်းဖြင့် ကျန်ရှိသော ဝါရအားလုံးတို့၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။

167. Apicettha ñāyappaṭipannoti kāraṇappaṭipanno. Ñāyamārādhessatīti kāraṇaṃ nipphādessati. Vīriyaṃ ārabhatīti attano dukkhanibbattakaṃ vīriyaṃ karoti. Vuttañhetaṃ ‘‘durakkhāte, bhikkhave, dhammavinaye yo āraddhavīriyo, so dukkhaṃ viharati. Yo kusīto, so sukhaṃ viharatī’’ti (a. ni. 1.318).

၁၆၇. ထို့ပြင် ဤဝါရ၌ 'ဉာယပ္ပဋိပန္နော' ဟူသည်မှာ အကြောင်းအားလျော်သော (လောကုတ္တရာတရားအားလျော်သော) အကျင့်ကို ကျင့်၏။ 'ဉာယမာရာဓေဿတိ' ဟူသည် အကြောင်း (လောကုတ္တရာတရား) ကို ပြီးစီးစေလတ္တံ့။ 'ဝီရိယံ အာရဘတိ' ဟူသည် မိမိအား ဆင်းရဲကို ဖြစ်စေတတ်သော လုံ့လဝီရိယကို ပြု၏။ အမှန်စင်စစ် ဤသို့ ဟောတော်မူအပ်၏ - 'ရဟန်းတို့... မကောင်းသဖြင့် ဟောကြားအပ်သော သာသနာတော် (ဓမ္မဝိနယ) ၌ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် အားထုတ်အပ်သော ဝီရိယရှိ၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ဆင်းရဲစွာ နေရ၏။ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ပျင်းရိ၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ချမ်းသာစွာ နေရ၏။'

Sammāsambuddhappaveditadhammavinayādivaṇṇanā

သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားရှင် ဟောကြားအပ်သော ဓမ္မဝိနယ အစရှိသည်တို့ကို ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းချက်

168. Evaṃ aniyyānikasāsanaṃ dassetvā idāni niyyānikasāsanaṃ dassento idha pana, cunda, satthā ca hoti sammāsambuddhotiādimāha. Tattha niyyānikoti maggatthāya phalatthāya ca niyyāti.

၁၆၈. ဤသို့လျှင် အနိယျာနိက သာသနာကို ပြတော်မူပြီး၍ ယခုအခါ နိယျာနိက သာသနာကို ပြလိုသဖြင့် 'စုန္ဒ... ဤသာသနာတော်၌ ဆရာသည် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ ဖြစ်၏' အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၌ 'နိယျာနိက' ဟူသည် မဂ်အကျိုးငှာလည်းကောင်း၊ ဖိုလ်အကျိုးငှာလည်းကောင်း (ဝဋ်ဆင်းရဲမှ) ထွက်မြောက်ကြောင်း ဖြစ်၏။

169. Vīriyaṃ ārabhatīti attano sukhanipphādakaṃ vīriyaṃ ārabhati. Vuttañhetaṃ ‘‘svākkhāte, bhikkhave, dhammavinaye yo kusīto, so dukkhaṃ viharati. Yo āraddhavīriyo, so sukhaṃ viharatī’’ti (a. ni. 1.319).

၁၆၉. 'ဝီရိယံ အာရဘတိ' ဟူသည် မိမိအား ချမ်းသာကို ပြီးစေတတ်သော ဝီရိယကို အားထုတ်၏။ အမှန်စင်စစ် ဤသို့ ဟောတော်မူအပ်၏ - 'ရဟန်းတို့... ကောင်းစွာ ဟောကြားအပ်သော သာသနာတော် (ဓမ္မဝိနယ) ၌ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ပျင်းရိ၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ဆင်းရဲစွာ နေရ၏။ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် အားထုတ်အပ်သော ဝီရိယရှိ၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ချမ်းသာစွာ နေရ၏။'

170. Iti bhagavā niyyānikasāsane sammāpaṭipannassa kulaputtassa pasaṃsaṃ dassetvā puna desanaṃ vaḍḍhento idha, cunda, satthā ca loke udapādītiādimāha. Tattha aviññāpitatthāti abodhitatthā. Sabbasaṅgāhapadakatanti sabbasaṅgahapadehi kataṃ, sabbasaṅgāhikaṃ kataṃ na hotīti attho. ‘‘Sabbasaṅgāhapadagata’’ntipi pāṭho, na sabbasaṅgāhapadesu gataṃ, na ekasaṅgahajātanti attho. Sappāṭihīrakatanti niyyānikaṃ. Yāva [Pg.94] devamanussehīti devalokato yāva manussalokā suppakāsitaṃ. Anutappo hotīti anutāpakaro hoti. Satthā ca no loketi idaṃ tesaṃ anutāpakāradassanatthaṃ vuttaṃ. Nānutappo hotīti satthāraṃ āgamma sāvakehi yaṃ pattabbaṃ, tassa pattattā anutāpakaro na hoti.

၁၇၀. ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် နိယျာနိက သာသနာတော်၌ ကောင်းစွာကျင့်သော အမျိုးသားအား ချမ်းသာစေကြောင်း ချီးမွမ်းခြင်းကို ပြတော်မူပြီး၍ တစ်ဖန် တရားဒေသနာကို တိုးပွားစေလိုသဖြင့် 'စုန္ဒ... ဤလောက၌ ဆရာသည် ပွင့်တော်မူ၏' အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၌ 'အဝိညာပိတတ္ထာ' ဟူသည် မသိစေအပ်သော အနက်ရှိကုန်သော။ 'သဗ္ဗသင်္ဂါဟပဒကတံ' ဟူသည် အလုံးစုံသော သာသနာတော်ကို သင်္ဂြိုဟ်တတ်သော ပုဒ်တို့ဖြင့် အလုံးစုံ သင်္ဂြိုဟ်အပ်သည် မဟုတ် ဟု ဆိုလိုသည်။ 'သဗ္ဗသင်္ဂါဟပဒဂတံ' ဟုလည်း စာမူရှိ၏၊ အလုံးစုံသော သင်္ဂြိုဟ်တတ်သော တရားတို့၌ အကျုံးဝင်သည် မဟုတ် သို့မဟုတ် တစ်ခုတည်းသော သင်္ဂြိုဟ်ခြင်းသို့ ရောက်သည် မဟုတ်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'သပ္ပါဋိဟီရကတံ' ဟူသည် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်စေနိုင်သော။ 'ယာဝ ဒေဝမနုဿေဟိ' ဟူသည် နတ်ပြည် ဗြဟ္မာပြည်မှသည် လူ့ပြည်တိုင်အောင် ကောင်းစွာ ထင်ရှားပြသအပ်၏။ 'anutappo hotīti' ဟူသည် (နောင်တစ်ဖန်) ပူပန်ခြင်းကို ပြုတတ်၏။ 'သတ္ထာ စ နော လောကေ' ဟူသော စကားသည် ထိုဆရာတို့၏ ပူပန်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော အခြင်းအရာကို ပြခြင်းငှာ မိန့်တော်မူအပ်၏။ 'နာနုတပ္ပေါ ဟောတိ' ဟူသည် ဆရာကို အမှီပြု၍ တပည့်တို့သည် အကြင်ကိုးပါးသော လောကုတ္တရာတရားသို့ ရောက်သင့်ရောက်ထိုက်၏၊ ထိုတရားသို့ ရောက်ရှိပြီးဖြစ်သောကြောင့် ပူပန်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သည် မဟုတ်ပေ။

172. Theroti thiro therakārakehi dhammehi samannāgato. ‘‘Rattaññū’’tiādīni vuttatthāneva. Etehi ce pīti etehi heṭṭhā vuttehi.

၁၇၂. “ထေရ”ဟူသည် မြဲမြံခိုင်ခံ့သော၊ ထေရရဟန်းဖြစ်ကြောင်း ပြုတတ်ကုန်သော သီလ၊ သမာဓိ စသော တရားတို့နှင့် ပြည့်စုံသောသူ ဖြစ်သည်။ “ရတ္တညူ”စသော ပုဒ်တို့သည် အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ရှိကုန်သည်သာတည်း။ “ဧတေဟိ စေ ပိ”ဟူသည် အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော ထိုအဝိဂတစသော အကြောင်းတို့နှင့်လည်း။

173. Pattayogakkhemāti catūhi yogehi khemattā arahattaṃ idha yogakkhemaṃ nāma, taṃ pattāti attho. Alaṃ samakkhātuṃ saddhammassāti sammukhā gahitattā assa saddhammaṃ sammā ācikkhituṃ samatthā.

၁၇၃. “ပတ္တယောဂက္ခေမာ”ဟူသည် ယောဂတရားလေးပါးတို့မှ ဘေးကင်းသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ဤသာသနာတော်၌ အရဟတ္တဖိုလ်ကို ယောဂက္ခေမမည်၏၊ ထိုအရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ကုန်ပြီဟု အနက်ရသည်။ “အလံ သမက္ခာတုံ သဒ္ဓမ္မဿ”ဟူသည် မြတ်စွာဘုရား၏ မျက်မှောက်တော်၌ သင်ယူရရှိခဲ့သောကြောင့် ထိုမြတ်စွာဘုရားအား သဒ္ဓမ္မတရားကို ကောင်းစွာ ဟောကြားခြင်းငှာ စွမ်းဆောင်နိုင်ကြကုန်၏။

174. Brahmacārinoti brahmacariyavāsaṃ vasamānā ariyasāvakā. Kāmabhoginoti gihisotāpannā. ‘‘Iddhañcevā’’tiādīni mahāparinibbāne vitthāritāneva. Lābhaggayasaggapattanti lābhaggañceva yasaggañca pattaṃ.

၁၇၄. “ဗြဟ္မစာရီနော”ဟူသည် သာသနာတော်တည်းဟူသော မြတ်သော အကျင့်ကို ကျင့်သုံးနေထိုင်ကြသော အရိယာသာဝကတို့ ဖြစ်သည်။ “ကာမဘောဂီနော”ဟူသည် လူဝတ်ကြောင် သောတာပန်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ “ဣဒဉ္စေဝါ”စသော ပုဒ်တို့ကို မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်၌ အကျယ်ဖွင့်ဆိုပြီး ဖြစ်သည်။ “လာဘဂ္ဂယသဂ္ဂပတ္တံ”ဟူသည် မြတ်သောလာဘ်နှင့် မြတ်သောအခြံအရံ (ကျော်စောခြင်း) သို့ ရောက်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

175. Santi kho pana me, cunda, etarahi therā bhikkhū sāvakāti sāriputtamoggallānādayo therā. Bhikkhuniyoti khemātherīuppalavaṇṇatherīādayo. Upāsakā sāvakā gihī odātavatthavasanā brahmacārinoti cittagahapatihatthakaāḷavakādayo. Kāmabhoginoti cūḷaanāthapiṇḍikamahāanāthapiṇḍikādayo. Brahmacāriniyoti nandamātādayo. Kāmabhoginiyoti khujjuttarādayo.

၁၇၅. “သန္တိ ခေါ ပန မေ စုန္ဒ ဧတရဟိ ထေရာ ဘိက္ခူ သာဝကာ”ဟူသည် ရှင်သာရိပုတ္တရာ၊ ရှင်မောဂ္ဂလာန် စသော မထေရ်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ “ဘိက္ခူနိယော”ဟူသည် ခေမာထေရီ၊ ဥပ္ပလဝဏ်ထေရီ စသော ထေရီမတို့ကို ဆိုလိုသည်။ “ဥပါသကာ သာဝကာ ဂိဟီ ဩဒါတဝတ္ထဝသနာ ဗြဟ္မစာရီနော”ဟူသည် စိတ္တသူကြွယ်၊ ဟတ္ထကအာဠဝက စသော ဥပါသကာတို့ကို ဆိုလိုသည်။ “ကာမဘောဂီနော”ဟူသည် စူဠအနာထပိဏ်၊ မဟာအနာထပိဏ် စသော သူတို့ကို ဆိုလိုသည်။ “ဗြဟ္မစာရိနိယော”ဟူသည် နန္ဒာမာတာ (နန္ဒ၏ အမိ) စသော ဥပါသိကာမတို့ကို ဆိုလိုသည်။ “ကာမဘောဂိနိယော”ဟူသည် ခုဇ္ဇုတ္တရာ စသော ဥပါသိကာမတို့ကို ဆိုလိုသည်။

176. Sabbākārasampannanti sabbakāraṇasampannaṃ. Idameva tanti idameva brahmacariyaṃ, imameva dhammaṃ sammā hetunā nayena vadamāno vadeyya. Udakāssudanti udako sudaṃ. Passaṃ na passatīti passanto na passati. So kira imaṃ pañhaṃ mahājanaṃ pucchi. Tehi ‘‘na jānāma, ācariya, kathehi no’’ti vutto so āha – ‘‘gambhīro ayaṃ pañho āhārasappāye sati thokaṃ cintetvā sakkā kathetu’’nti. Tato tehi cattāro māse [Pg.95] mahāsakkāre kate taṃ pañhaṃ kathento kiñca passaṃ na passatītiādimāha. Tattha sādhunisitassāti suṭṭhunisitassa tikhiṇassa, sunisitakhurassa kira talaṃ paññāyati, dhārā na paññāyatīti ayamettha attho.

၁၇၆. “သဗ္ဗာကာရသမ္ပန္နံ”ဟူသည် အလုံးစုံသော အကြောင်းတို့နှင့် ပြည့်စုံခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “ဣဒမေဝ တံ”ဟူသည် ဤအလုံးစုံသော သာသနာတော်တည်းဟူသော မြတ်သော အကျင့်ကိုသာလျှင်၊ ဤတရားတော်ကိုသာလျှင် ကောင်းသောအကြောင်းရှိသော နည်းလမ်းဖြင့် ပြောဆိုသောသူသည် ပြောဆိုရာ၏။ “ဥဒကဿုဒံ”ဟူသည် ဥဒကရသေ့သည်။ “ပဿံ န ပဿတိ”ဟူသည် ရှုကြည့်သောသူသည် မမြင်နိုင်။ ထိုဥဒကရသေ့သည် ဤပုစ္ဆာကို လူအပေါင်းအား မေးမြန်းခဲ့ဖူး၏။ ထိုလူအပေါင်းတို့က "ဆရာ၊ အကျွန်ုပ်တို့ မသိပါကုန်၊ အကျွန်ုပ်တို့အား ပြောပြပါလော့" ဟု လျှောက်ထားကြသော်၊ ၎င်းက "ဤပုစ္ဆာသည် နက်နဲ၏၊ လျောက်ပတ်သော အာဟာရကို စားသုံးပြီး၍ အတန်ငယ် စဉ်းစားပြီးမှသာ ပြောပြနိုင်ပေလိမ့်မည်" ဟု ဆို၏။ ထိုမှတစ်ပါး ထိုလူတို့သည် လေးလပတ်လုံး ပူဇော်သက္ကာရ ပြုကြပြီးမှ ထိုပြဿနာကို ဖြေကြားလျက် "ကိဉ္စ ပဿံ န ပဿတိ" စသည်တို့ကို ဆိုလေသည်။ ထိုပါဠ်၌ “သာဓုနိသိတဿ”ဟူသည် ကောင်းစွာ သွေးအပ်၍ ထက်မြက်သော သင်ဓုန်း၏ အပြင် (မျက်နှာပြင်) သည် ထင်ရှားသော်လည်း ၎င်း၏ အသွားသည်ကား မထင်ရှားသကဲ့သို့ ဖြစ်၏၊ ဤသည်ကား ဤပါဌ်၌ အနက်တည်း။

Saṅgāyitabbadhammādivaṇṇanā

သင်္ဂါယနာတင်အပ်သော တရားစသည်တို့ကို ဖွင့်ပြခြင်း (သင်္ဂါယိတဗ္ဗဓမ္မာဒိဝဏ္ဏနာ)

177. Saṅgamma samāgammāti saṅgantvā samāgantvā. Atthena atthaṃ, byañjanena byañjananti atthena saha atthaṃ, byañjanenapi saha byañjanaṃ samānentehīti attho. Saṅgāyitabbanti vācetabbaṃ sajjhāyitabbaṃ. Yathayidaṃ brahmacariyanti yathā idaṃ sakalaṃ sāsanabrahmacariyaṃ.

၁၇၇. “သင်္ဂမ္မ သမာဂမ္မ”ဟူသည် စည်းဝေးပေါင်းဆုံကြ၍၊ အရပ်ရပ်မှ လာရောက်စည်းဝေးကြ၍ဟု ဆိုလိုသည်။ “အတ္ထေန အတ္ထံ၊ ဗျဉ္ဇနေန ဗျဉ္ဇနံ”ဟူသည် အနက်နှင့်တကွ အနက်ကိုလည်းကောင်း၊ ဗျဉ္ဇန(သဒ္ဒါ)နှင့်တကွ ဗျဉ္ဇနကိုလည်းကောင်း နှိုင်းယှဉ်ညှိနှိုင်းကြကုန်သောသူတို့သည်ဟု အနက်ရသည်။ “သင်္ဂါယိတဗ္ဗံ”ဟူသည် အချင်းချင်း သင်ကြားပို့ချအပ်၏၊ သရဇ္ဈာယ်အပ်၏။ “ယထယိဒံ ဗြဟ္မစရိယံ”ဟူသည် ဤအလုံးစုံသော သာသနာတော်တည်းဟူသော မြတ်သောအကျင့်သည် အကြင်သို့သော အခြင်းအရာအားဖြင့် တည်တံ့အံ့။

178. Tatra ceti tatra saṅghamajjhe, tassa vā bhāsite. Atthañceva micchā gaṇhāti, byañjanāni ca micchā ropetīti ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’ti ettha ārammaṇaṃ ‘‘satipaṭṭhāna’’nti atthaṃ gaṇhāti. ‘‘Satipaṭṭhānānī’’ti byañjanaṃ ropeti. Imassa nu kho, āvuso, atthassāti ‘‘satiyeva satipaṭṭhāna’’nti. Atthassa ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’ti kiṃ nu kho imāni byañjanāni, udāhu cattāri satipaṭṭhānānī’’ti etāni vā byañjanāni. Katamāni opāyikatarānīti imassa atthassa katamāni byañjanāni upapannatarāni allīnatarāni. Imesañca byañjanānanti ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’ti byañjanānaṃ ‘‘satiyeva satipaṭṭhāna’’nti kiṃ nu kho ayaṃ attho, udāhu ‘‘ārammaṇaṃ satipaṭṭhāna’’nti eso atthoti? Imassa kho, āvuso, atthassāti ‘‘ārammaṇaṃ satipaṭṭhāna’’nti imassa atthassa. Yā ceva etānīti yāni ceva etāni mayā vuttāni. Yā ceva esoti yo ceva esa mayā vutto. So neva ussādetabboti tumhehi tāva sammā atthe ca sammā byañjane ca ṭhātabbaṃ. So pana neva ussādetabbo, na apasādetabbo. Saññāpetabboti jānāpetabbo. Tassa ca atthassāti ‘‘satiyeva satipaṭṭhāna’’nti atthassa ca. Tesañca byañjanānanti ‘‘satipaṭṭhānā’’ti byañjanānaṃ. Nisantiyāti nisāmanatthaṃ dhāraṇatthaṃ. Iminā nayena sabbavāresu attho veditabbo.

၁၇၈. “တတြ စ”ဟူသည် ထိုသံဃာ့အလယ်၌ သို့မဟုတ် ထိုတရားဟောရဟန်း ဟောကြားအပ်သော အနက်သဒ္ဒါ၌။ “အတ္ထဉ္စေဝ မိစ္ဆာ ဂဏှာတိ၊ ဗျဉ္ဇနာနိ စ မိစ္ဆာ ရောပေတိ”ဟူသည် "စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ" ဟူသော ဤပုဒ်၌ အာရုံကို "သတိပဋ္ဌာန်" မည်၏ဟု အနက်ကို မှားယွင်းစွာ ယူ၏၊ "သတိပဋ္ဌာနာနိ" ဟူ၍လည်း သဒ္ဒါကို မှားယွင်းစွာ တင်ပြ၏။ “ဣမဿ နု ခေါ၊ အာဝုသော၊ အတ္ထဿ”ဟူသည် "သတိသည်သာလျှင် သတိပဋ္ဌာန်" ဟူသော ဤအနက်အား "စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ" ဟူသော သဒ္ဒါတို့သည် သင့်လျော်သလော၊ သို့မဟုတ် "စတ္တာရိ သတိပဋ္ဌာနာနိ" ဟူသော သဒ္ဒါတို့သည် သင့်လျော်သလော။ “ကတမာနိ ဩပါယိကတရာနိ”ဟူသည် ဤအနက်အား မည်သည့်ဗျဉ္ဇန (သဒ္ဒါ) တို့သည် သာလွန်၍ သင့်မြတ်သနည်း၊ သာလွန်၍ ထိရောက်ပြေပြစ်သနည်း။ “ဣမေသဉ္စ ဗျဉ္ဇနာနံ”ဟူသည် "စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ" ဟူသော သဒ္ဒါတို့၏ အနက်သည် "သတိသည်သာလျှင် သတိပဋ္ဌာန်" ဟု ယူရမည်လော၊ သို့မဟုတ် "အာရုံသည် သတိပဋ္ဌာန်" ဟု ယူရမည်လော။ “ဣမဿ ခေါ၊ အာဝုသော၊ အတ္ထဿ”ဟူသည် "အာရုံသည် သတိပဋ္ဌာန်" ဟူသော ဤအနက်၏။ “ယာ စေဝ ဧတာနိ”ဟူသည် ငါဟောကြားအပ်သော ဤသဒ္ဒါတို့ကိုသာလျှင်။ “ယာ စေဝ ဧသော”ဟူသည် ငါဟောကြားအပ်သော ဤအနက်ကိုသာလျှင်။ “သော နေဝ ဥဿာဒေတဗ္ဗော”ဟူသည် သင်တို့သည် ရှေးဦးစွာ မှန်ကန်သော အနက်၌လည်းကောင်း၊ မှန်ကန်သော ဗျဉ္ဇန၌လည်းကောင်း တည်ရမည်၊ ထိုတရားဟောရဟန်းကို မမြှောက်ပင့်အပ်၊ မကဲ့ရဲ့အပ်။ “သညာပေတဗ္ဗော”ဟူသည် မှန်ကန်သောအချက်ကို သိရှိနားလည်စေအပ်၏။ “တဿ စ အတ္ထဿ”ဟူသည် "သတိသည်သာလျှင် သတိပဋ္ဌာန်" ဟူသော အနက်ကိုလည်းကောင်း။ “တေသဉ္စ ဗျဉ္ဇနာနံ”ဟူသည် "သတိပဋ္ဌာနာ" ဟူသော သဒ္ဒါတို့ကိုလည်းကောင်း။ “နိသန္တိယာ”ဟူသည် နှလုံးသွင်း မှတ်သားခြင်း၊ ဆောင်ထားခြင်းငှာ။ ဤနည်းလမ်းဖြင့် အလုံးစုံသော ဝါရတို့၌ အနက်ကို သိအပ်၏။

181. Tādisanti tumhādisaṃ. Atthupetanti atthena upetaṃ atthassa viññātāraṃ. Byañjanupetanti byañjanehi upetaṃ byañjanānaṃ viññātāraṃ. Evaṃ etaṃ bhikkhuṃ [Pg.96] pasaṃsatha. Eso hi bhikkhu na tumhākaṃ sāvako nāma, buddho nāma esa cundāti. Iti bhagavā bahussutaṃ bhikkhuṃ attano ṭhāne ṭhapesi.

၁၈၁. “တာဒိသံ”ဟူသည် သင်တို့ကဲ့သို့ သဘောရှိသော သီတင်းသုံးဖော်ကို။ “အတ္ထုပေတံ”ဟူသည် ဟုတ်မှန်သော အနက်နှင့် ပြည့်စုံသော၊ သို့မဟုတ် အနက်ကို ကောင်းစွာ သိတတ်သောသူကို။ “ဗျဉ္ဇနုပေတံ”ဟူသည် သင့်လျော်သော ဗျဉ္ဇန(သဒ္ဒါ)တို့နှင့် ပြည့်စုံသော၊ သို့မဟုတ် ဗျဉ္ဇနတို့ကို ကောင်းစွာ သိတတ်သောသူကို။ ဤသို့ ဘုရားရှင် ဟောကြားတော်မူသော နည်းလမ်းဖြင့် "ဤတရားဟောသော ရဟန်းကို ချီးမွမ်းကြကုန်လော့။ စုန္ဒ၊ စင်စစ်အားဖြင့် ဤရဟန်းသည် သင်တို့၏ သာဝကမျှသာ မဟုတ်၊ သင်တို့၏ ဘုရားသဖွယ်ပင် ဖြစ်ပေသည်" ဟု ဘုရားရှင် အလိုတော်ရှိသည်။ ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် ဗဟုသုတရှိသော ရဟန်းကို မိမိ၏ ကိုယ်စားနေရာ၌ ထားတော်မူ၏။

Paccayānuññātakāraṇādivaṇṇanā

ပစ္စည်းလေးပါး ခွင့်ပြုရခြင်း၏ အကြောင်းစသည်ကို ဖွင့်ပြခြင်း (ပစ္စယာနုညာတကာရဏာဒိဝဏ္ဏနာ)

182. Idāni tatopi uttaritaraṃ desanaṃ vaḍḍhento na vo ahaṃ, cundātiādimāha. Tattha diṭṭhadhammikā āsavā nāma idhaloke paccayahetu uppajjanakā āsavā. Samparāyikā āsavā nāma paraloke bhaṇḍanahetu uppajjanakā āsavā. Saṃvarāyāti yathā te na pavisanti, evaṃ pidahanāya. Paṭighātāyāti mūlaghātena paṭihananāya. Alaṃ vo taṃ yāvadeva sītassa paṭighātāyāti taṃ tumhākaṃ sītassa paṭighātāya samatthaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti, yaṃ vo mayā cīvaraṃ anuññātaṃ, taṃ pārupitvā dappaṃ vā mānaṃ vā kurumānā viharissathāti na anuññātaṃ, taṃ pana pārupitvā sītappaṭighātādīni katvā sukhaṃ samaṇadhammaṃ yoniso manasikāraṃ karissathāti anuññātaṃ. Yathā ca cīvaraṃ, evaṃ piṇḍapātādayopi. Anupadasaṃvaṇṇanā panettha visuddhimagge vuttanayeneva veditabbā.

၁၈၂. ယခုအခါ ထိုပြဆိုခဲ့သော ဒေသနာထက် သာလွန်ထူးကဲသော ဒေသနာကို ဟောကြားလိုသဖြင့် "န ဝေါ အဟံ စုန္ဒ" စသည်တို့ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုပါဌ်၌ “ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာ အာသဝါ”ဟူသည် ပစ္စုပ္ပန်လောက၌ ပစ္စည်းလေးပါးဟူသော အကြောင်းကြောင့် (သို့မဟုတ် ပစ္စည်းလေးပါးကြောင့် ဖြစ်တတ်ကုန်သော) ပစ္စုပ္ပန်ဘဝ၌ ဖြစ်တတ်သော အာသဝေါတရားများ (ဘေးရန်များ) ဖြစ်သည်။ “သမ္ပရာယိကာ အာသဝါ”ဟူသည် တမလွန်လောက၌ ငြင်းခုံခြင်း အစရှိသော အကြောင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်တတ်သော အာသဝေါတရားများ ဖြစ်သည်။ “သံဝရာယ”ဟူသည် ထိုဘေးရန် အာသဝေါတရားများ မဝင်ရောက်နိုင်ကြစေရန် ပိတ်ပင်ခြင်းငှာ။ “ပဋိဃာတာယ”ဟူသည် အရင်းအမြစ်မှ သတ်ပယ်ခြင်းဖြင့် ဖျက်ဆီးပယ်ဖျောက်ခြင်းငှာ။ “အလံ ဝေါ တံ ယာဝဒေဝ သီတဿ ပဋိဃာတာယ”ဟူသည် ထိုငါဘုရား ခွင့်ပြုတော်မူအပ်သော သင်္ကန်းသည် သင်တို့၏ အချမ်းကို ဖျောက်ခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤဆိုလိုချက်မှာ- သင်တို့အား ငါခွင့်ပြုတော်မူအပ်သော သင်္ကန်းကို ဝတ်ရုံ၍ ထောင်လွှားခြင်း သို့မဟုတ် မာန်မူခြင်းကို ပြုလျက် နေကြရန် ခွင့်ပြုတော်မူသည်မဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား ထိုသင်္ကန်းကို ဝတ်ရုံ၍ ချမ်းအေးခြင်း စသည်တို့ကို ပယ်ဖျောက်ပြီးလျှင် ချမ်းသာစွာဖြင့် ရဟန်းတရားကို အသင့်အတင့် နှလုံးသွင်းခြင်း (ယောနိသောမနသိကာရ) ပြုလျက် ကျင့်ကြံနိုင်စေရန် ခွင့်ပြုတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ သင်္ကန်းကဲ့သို့ပင် ဆွမ်း စသော ကျန်ပစ္စည်းတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်း သိအပ်၏။ ဤပါဌ်၌ အစဉ်အတိုင်း ပုဒ်အဖွင့်ကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ ပြဆိုခဲ့သော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်ပေသည်။

Sukhallikānuyogādivaṇṇanā

ကာမသုခလ္လိကာနုယောဂ စသည်ကို ဖွင့်ပြခြင်း (သုခလ္လိကာနုယောဂါဒိဝဏ္ဏနာ)

183. Sukhallikānuyoganti sukhalliyanānuyogaṃ, sukhasevanādhimuttanti attho. Sukhetīti sukhitaṃ karoti. Pīṇetīti pīṇitaṃ thūlaṃ karoti.

၁၈၃. “သုခလ္လိကာနုယောဂံ”ဟူသည် သုခ၌ ကပ်ငြိတွယ်တာခြင်းဖြင့် အားထုတ်ခြင်း၊ သုခကို မှီဝဲခြင်း၌ ညွတ်ကိုင်းသော အဖြစ်ကို ဆိုလိုသည်။ “သုခေတိ”ဟူသည် ချမ်းသာခြင်းရှိအောင် ပြုတတ်၏။ “ပီဏေတိ”ဟူသည် ပြည့်ဖြိုး ဆူဖြိုးအောင် ပြုတတ်၏။

186. Aṭṭhitadhammāti naṭṭhitasabhāvā. Jivhā no atthīti yaṃ yaṃ icchanti, taṃ taṃ kathenti, kadāci maggaṃ kathenti, kadāci phalaṃ kadāci nibbānanti adhippāyo. Jānatāti sabbaññutaññāṇena jānantena. Passatāti pañcahi cakkhūhi passantena. Gambhīranemoti gambhīrabhūmiṃ anupaviṭṭho. Sunikhātoti suṭṭhu nikhāto. Evameva kho, āvusoti evaṃ khīṇāsavo abhabbo nava ṭhānāni ajjhācarituṃ. Tasmiṃ anajjhācāro acalo asampavedhī. Tattha sañcicca pāṇaṃ jīvitā voropanādīsu sotāpannādayopi abhabbā. Sannidhikārakaṃ kāme paribhuñjitunti vatthukāme ca kilesakāme [Pg.97] ca sannidhiṃ katvā paribhuñjituṃ. Seyyathāpi pubbe agārikabhūtoti yathā pubbe gihibhūto paribhuñjati, evaṃ paribhuñjituṃ abhabbo.

၁၈၆. “အတ္ထိတဓမ္မာ”ဟူသည် မတည်တံ့သော သဘောရှိကုန်သည်ဖြစ်၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ «ငါတို့အား လျှာရှိ၏»ဟု ဆိုကာ အကြင်အကြင်စကားကို ပြောဆိုလိုကုန်၏၊ ထိုထိုစကားကို ပြောဆိုကြကုန်၏။ တစ်ခါတစ်ရံ မဂ်အကြောင်းကို ပြောဆိုကြကုန်၏၊ တစ်ခါတစ်ရံ ဖိုလ်အကြောင်းကိုလည်းကောင်း၊ တစ်ခါတစ်ရံ နိဗ္ဗာန်အကြောင်းကိုလည်းကောင်း ပြောဆိုကြကုန်၏ဟု ပရိဗိုဇ်တို့၏ အလိုတည်း။ “ဇာနတာ”ဟူသည် သဗ္ဗညုတဉာဏ်ဖြင့် သိတော်မူသော။ “ပဿတာ”ဟူသည် ငါးပါးသော မျက်စိတော်တို့ဖြင့် မြင်တော်မူသော။ “ဂမ္ဘီရနေမော”ဟူသည် နက်သောမြေသို့ ဝင်သော။ “သုနိခါတော”ဟူသည် ကောင်းစွာ စိုက်အပ်သော။ “ဧဝမေဝ ခေါ အာဝုသော”ဟူသည် ဤသို့ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်သည် ကိုးပါးသော အရာတို့ကို လွန်ကျူး၍ ကျင့်ခြင်းငှာ မထိုက်။ ထိုရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၌ လွန်ကျူး၍ မကျင့်ခြင်းသည် မတုန်လှုပ်၊ ပြင်းစွာ မတုန်လှုပ်။ ထိုသေစေလိုသော စေတနာဖြင့် သတ္တဝါကို အသက်မှ ချခြင်းစသည်တို့၌ သောတာပန်စသော အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည်လည်း မပြုထိုက်ကုန်။ “သန္နိဓိကာရကံ ကာမေ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ”ဟူသည် ဝတ္ထုကာမတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ကိလေသာကာမတို့ကိုလည်းကောင်း သိုမှီးသိမ်းဆည်းခြင်းကို ပြု၍ သုံးဆောင်ခြင်းငှာ မထိုက်။ “သေယျထာပိ ပုဗ္ဗေ အဂါရိကဘူတော”ဟူသည် ရှေး၌ လူဖြစ်သောသူသည် သုံးဆောင်သကဲ့သို့ ဤအတူ သုံးဆောင်ခြင်းငှာ မထိုက်။

Pañhabyākaraṇavaṇṇanā

ပဉှာဗျာကရဏဝဏ္ဏနာ (အမေးပြဿနာကို ဖြေဆိုခြင်း ဆိုင်ရာ ဖွင့်ဆိုချက်)

187. Agāramajjhe vasantā hi sotāpannādayo yāvajīvaṃ gihibyañjanena tiṭṭhanti. Khīṇāsavo pana arahattaṃ patvāva manussabhūto parinibbāti vā pabbajati vā. Cātumahārājikādīsu kāmāvacaradevesu muhuttampi na tiṭṭhati. Kasmā? Vivekaṭṭhānassa abhāvā. Bhummadevattabhāve pana ṭhito arahattaṃ patvāpi tiṭṭhati. Tassa vasena ayaṃ pañho āgato. Bhinnadosattā panassa bhikkhubhāvo veditabbo. Atīrakanti atīraṃ aparicchedaṃ mahantaṃ. No ca kho anāgatanti anāgataṃ pana addhānaṃ ārabbha evaṃ na paññapeti, atītameva maññe samaṇo gotamo jānāti, na anāgataṃ. Tathā hissa atīte aḍḍhachaṭṭhasatajātakānussaraṇaṃ paññāyati. Anāgate evaṃ bahuṃ anussaraṇaṃ na paññāyatīti imamatthaṃ maññamānā evaṃ vadeyyuṃ. Tayidaṃ kiṃ sūti anāgate apaññāpanaṃ kiṃ nu kho? Kathaṃsūti kena nu kho kāraṇena ajānantoyeva nu kho anāgataṃ nānussarati, ananussaritukāmatāya nānussaratīti. Aññavihitakena ñāṇadassanenāti paccakkhaṃ viya katvā dassanasamatthatāya dassanabhūtena ñāṇena aññatthavihitakena ñāṇena aññaṃ ārabbha pavattena, aññavihitakaṃ aññaṃ ārabbha pavattamānaṃ ñāṇadassanaṃ saṅgāhetabbaṃ paññāpetabbaṃ maññanti. Te hi carato ca tiṭṭhato ca suttassa ca jāgarassa ca satataṃ samitaṃ ñāṇadassanaṃ paccupaṭṭhitaṃ maññanti, tādisañca ñāṇaṃ nāma natthi. Tasmā yathariva bālā abyattā, evaṃ maññantīti veditabbo.

၁၈၇. စင်စစ်သော်ကား လူ့အိမ်အလယ်၌ နေကြကုန်သော သောတာပန်စသော အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် အသက်ထက်ဆုံး လူ့အသွင်ဖြင့် တည်ကြကုန်၏။ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်သည်ကား လူဖြစ်လျက် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်သည်ရှိသော် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုမူလည်း ပြု၏၊ ရဟန်းပြုမူလည်း ပြု၏။ စာတုမဟာရာဇ်စသော ကာမဝစရနတ်ပြည်တို့၌ တစ်ခဏမျှသော်လည်း လူ့အသွင်ဖြင့် မတည်နိုင်။ အဘယ်ကြောင့်နည်း။ ဆိတ်ငြိမ်သော အရပ်မရှိခြင်းကြောင့်တည်း။ ဘုမ္မစိုးနတ်၏ အတ္တဘော၌ တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်သည်ကား အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်သော်လည်း တည်၏။ ထိုဘုမ္မစိုးနတ်၏ အတ္တဘော၌ တည်သော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏ အစွမ်းဖြင့် ဤပြဿနာသည် လာရှိပေသည်။ ထိုသို့ လာသော်လည်း ကိလေသာဒေါသကို ချိုးဖျက်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် ထိုဘုမ္မစိုးနတ်၏ အတ္တဘော၌ တည်သော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏ ရဟန်းအဖြစ်ကို သိအပ်၏။ “အတီရကံ”ဟူသည် ကမ်းမရှိသော အပိုင်းအခြားမရှိသော ကြီးကျယ်သော။ “နော စ ခေါ အနာဂတံ”ဟူသည် နောင်လာလတ္တံ့သော ကာလကို စွဲ၍ ဤသို့ မပညတ်။ «ရဟန်းဂေါတမသည် အတိတ်ကိုသာ သိယောင်တကား၊ အနာဂတ်ကိုမူကား မသိယောင်တကား»၊ စင်စစ် ထိုရဟန်းဂေါတမအား အတိတ်၌ အခွဲနှင့်တကွသော ခြောက်ရာသော ဇာတ်တို့ကို (သို့မဟုတ် ငါးရာ့ငါးဆယ်သော ဇာတ်တို့ကို) အောက်မေ့တော်မူခြင်းသည် ထင်ရှား၏၊ အနာဂတ်၌မူကား ဤသို့ များစွာ အောက်မေ့တော်မူခြင်း မထင်ရှားဟု ဤအနက်သဘောကို အောက်မေ့ကြကုန်သည်ဖြစ်၍ ဤသို့ ပြောဆိုကြကုန်ရာ၏။ “တယိဒံ ကိံသူ”ဟူသည် အနာဂတ်၌ ဉာဏ်အမြင်ကို မပညတ်ခြင်းသည် အဘယ်ကြောင့်နည်း။ “ကထံသူ”ဟူသည် အဘယ်အကြောင်းကြောင့် မသိဘဲလျက်သာလျှင် အနာဂတ်ကို အောက်မေ့တော်မမူသလော၊ သို့မဟုတ် အောက်မေ့ခြင်းငှာ အလိုမရှိသောကြောင့် အောက်မေ့တော်မမူသလော ဟု အနက်ရ၏။ “အညဝိဟိတကေန ဉာဏဒဿနေန”ဟူသည် မျက်မှောက်၌ မြင်ရသကဲ့သို့ ပြု၍ မြင်ခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်သော အဖြစ်ကြောင့် မြင်တတ်သော သဘောရှိ၍ တခြားသော အာရုံ၌ ဖြစ်သော ဉာဏ်ဖြင့်၊ တခြားသော အာရုံကို စွဲ၍ ဖြစ်သော ဉာဏ်အမြင်ကို ကောင်းစွာ ယူအပ်၏၊ ပညတ်အပ်၏ဟု ယူဆကြကုန်၏။ စင်စစ် ထိုတိတ္ထိတို့သည် သွားသော်လည်းကောင်း၊ ရပ်သော်လည်းကောင်း၊ အိပ်သော်လည်းကောင်း၊ နိုးသော်လည်းကောင်း အမြဲမပြတ် ဉာဏ်အမြင်သည် ရှေးရှုထင်ရှား တည်ရှိ၏ဟု ယူဆကြကုန်၏။ ထိုကဲ့သို့သော ဉာဏ်မည်သည် မရှိပေ။ ထို့ကြောင့် အရာရာ၌ မလိမ္မာသော လူမိုက်တို့သည် ထင်မှတ်သကဲ့သို့ ထိုတိတ္ထိတို့သည်လည်း ထင်မှတ်ကြကုန်၏ဟု သိအပ်၏။

Satānusārīti pubbenivāsānussatisampayuttakaṃ. Yāvatakaṃ ākaṅkhatīti yattakaṃ ñātuṃ icchati, tattakaṃ jānissāmīti ñāṇaṃ pesesi. Athassa dubbalapattapuṭe pakkhandanārāco viya appaṭihataṃ anivāritaṃ ñāṇaṃ gacchati, tena yāvatakaṃ ākaṅkhati tāvatakaṃ anussarati. Bodhijanti bodhimūle jātaṃ. Ñāṇaṃ uppajjatīti catumaggañāṇaṃ uppajjati. Ayamantimā jātīti [Pg.98] tena ñāṇena jātimūlassa pahīnattā puna ayamantimā jāti. Natthidāni punabbhavoti aparampi ñāṇaṃ uppajjati. Anatthasaṃhitanti na idhalokatthaṃ vā paralokatthaṃ vā nissitaṃ. Na taṃ tathāgato byākarotīti taṃ bhāratayuddhasītāharaṇasadisaṃ aniyyānikakathaṃ tathāgato na katheti. Bhūtaṃ tacchaṃ anatthasaṃhitanti rājakathāditiracchānakathaṃ. Kālaññū tathāgato hotīti kālaṃ jānāti. Sahetukaṃ sakāraṇaṃ katvā yuttapattakāleyeva katheti.

“သတာနုသာရီ”ဟူသည် ရှေး၌ နေဖူးသော ခန္ဓာအစဉ်ကို အောက်မေ့တတ်သော သတိနှင့် ယှဉ်သော ဉာဏ် ဖြစ်သည်။ “ယာဝတကံ အာကင်္ခတိ”ဟူသည် အကြင်မျှလောက် သိခြင်းငှာ အလိုရှိ၏၊ ထိုမျှလောက် သိအံ့ဟု ဉာဏ်ကို စေလွှတ်တော်မူ၏။ ထိုအခါ ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ ဉာဏ်တော်သည် အားနည်းသော (သို့မဟုတ် ပါးလွှာသော) ဖက်ထုပ်၌ စူးဝင်သော မြားကဲ့သို့ အပိတ်အပင် အတားအဆီးမရှိဘဲ သွား၏။ ထိုသို့ သွားသောကြောင့် အောက်မေ့ခြင်းငှာ အလိုရှိသမျှသော အတိတ်အကြောင်းကို အောက်မေ့တော်မူနိုင်၏။ “ဗောဓိဇံ”ဟူသည် ဗောဓိပင်ရင်း၌ ဖြစ်သော။ “ဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ”ဟူသည် မဂ်ဉာဏ်လေးပါး ဖြစ်ပေါ်၏။ “အယမန္တိမာ ဇာတိ”ဟူသည် ထိုမဂ်ဉာဏ်ဖြင့် ပဋိသန္ဓေ၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော အဝိဇ္ဇာ၊ တဏှာ စသည်တို့ကို ပယ်သတ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် ဤပဋိသန္ဓေသည် နောက်ဆုံးသော ပဋိသန္ဓေမည်၏။ ယခုအခါ၌ တစ်ဖန်ဖြစ်ခြင်း မရှိတော့ပြီဟု တခြားသော ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်သည်လည်း ဖြစ်ပေါ်၏။ “အနတ္ထသံဟိတံ”ဟူသည် ပစ္စုပ္ပန်လောက အကျိုးစီးပွားကိုလည်းကောင်း၊ တမလွန်လောက အကျိုးစီးပွားကိုလည်းကောင်း မမှီသော။ “န တံ တထာဂတော ဗျာကရောတိ”ဟူသည် ဘာရတမင်းချင်း စစ်ထိုးခြင်း၊ သီတာဒေဝီကို ဆောင်ယူခြင်းတို့ကဲ့သို့ ဝဋ်မှ ထွက်မြောက်ကြောင်း မဟုတ်သော (အကျိုးမရှိသော) စကားကို မြတ်စွာဘုရားသည် မိန့်တော်မမူ။ “ဘူတံ တစ္ဆံ အနတ္ထသံဟိတံ”ဟူသည် မင်းတို့အကြောင်းကို အစပြု၍ ပြောဆိုသော တိရစ္ဆာနကထာ စကားမျိုး ဖြစ်သည်။ “ကာလညူ တထာဂတော ဟောတိ”ဟူသည် သင့်မြတ် လျောက်ပတ်သော အခါကာလကို သိတော်မူ၏။ အကြောင်းပြချက်နှင့်တကွ သင့်လျော်သော ကာလ၌သာလျှင် (သတ္တဝါတို့အား) ဟောကြားတော်မူ၏။

188. Tasmā tathāgatoti vuccatīti yathā yathā gaditabbaṃ, tathā tatheva gadanato dakārassa takāraṃ katvā tathāgatoti vuccatīti attho. Diṭṭhanti rūpāyatanaṃ. Sutanti saddāyatanaṃ. Mutanti mutvā patvā gahetabbato gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ. Viññātanti sukhadukkhādidhammāyatanaṃ. Pattanti pariyesitvā vā apariyesitvā vā pattaṃ. Pariyesitanti pattaṃ vā apattaṃ vā pariyesitaṃ. Anuvicaritaṃ manasāti cittena anusañcaritaṃ. ‘‘Tathāgatena abhisambuddha’’nti iminā etaṃ dasseti, yañhi aparimāṇāsu lokadhātūsu imassa sadevakassa lokassa nīlaṃ pītakantiādi rūpārammaṇaṃ cakkhudvāre āpāthamāgacchati, ‘‘ayaṃ satto imasmiṃ khaṇe imaṃ nāma rūpārammaṇaṃ disvā sumano vā dummano vā majjhatto vā jāto’’ti sabbaṃ taṃ tathāgatassa evaṃ abhisambuddhaṃ. Tathā yaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu imassa sadevakassa lokassa bherisaddo mudiṅgasaddotiādi saddārammaṇaṃ sotadvāre āpāthamāgacchati. Mūlagandho tacagandhotiādi gandhārammaṇaṃ ghānadvāre āpāthamāgacchati. Mūlaraso khandharasotiādi rasārammaṇaṃ jivhādvāre āpāthamāgacchati. Kakkhaḷaṃ mudukantiādi pathavīdhātutejodhātuvāyodhātubhedaṃ phoṭṭhabbārammaṇaṃ kāyadvāre āpāthamāgacchati. ‘‘Ayaṃ satto imasmiṃ khaṇe imaṃ nāma phoṭṭhabbārammaṇaṃ phusitvā sumano vā dummano vā majjhatto vā jāto’’ti sabbaṃ taṃ tathāgatassa evaṃ abhisambuddhaṃ. Tathā yaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu imassa sadevakassa lokassa sukhadukkhādibhedaṃ dhammārammaṇaṃ manodvārassa āpāthamāgacchati, ‘‘ayaṃ satto imasmiṃ khaṇe idaṃ nāma dhammārammaṇaṃ vijānitvā sumano vā dummano vā majjhatto vā jāto’’ti sabbaṃ taṃ tathāgatassa evaṃ abhisambuddhaṃ.

၁၈၈. “တသ္မာ တထာဂတောတိ ဝုစ္စတိ”ဟူသည် အကြင်အကြင် အကြောင်းအကျိုး သဘောအားလျော်စွာ ဟောကြားအပ်သကဲ့သို့ ထိုထိုအတိုင်းသာလျှင် ပြောဆိုတော်မူသောကြောင့် ဒကာရကို တကာရပြု၍ «တထာဂတ»ဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်၏ဟု အနက်ရ၏။ “ဒိဋ္ဌံ”ဟူသည် ရူပါယတန (အဆင်းအာရုံ) တည်း။ “သုတံ”ဟူသည် သဒ္ဒါယတန (အသံအာရုံ) တည်း။ “မုတံ”ဟူသည် ထိတွေ့ဆိုက်ရောက်၍ ရယူအပ်သောကြောင့် ဂန္ဓာယတန (အနံ့)၊ ရသာယတန (အရသာ)၊ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာယတန (အတွေ့အထိ) တို့ ဖြစ်သည်။ “ဝိညာတံ”ဟူသည် သုခ ဒုက္ခ စသော ဓမ္မာယတန (ဓမ္မာရုံ) ဖြစ်သည်။ “ပတ္တံ”ဟူသည် ရှာမှီး၍ဖြစ်စေ၊ မရှာမှီးဘဲဖြစ်စေ ရောက်ရှိရရှိအပ်သော အာရုံ ဖြစ်သည်။ “ပရိယေသိတံ”ဟူသည် ရောက်အပ်သည်ဖြစ်စေ၊ မရောက်အပ်သည်ဖြစ်စေ ရှာမှီးအပ်သော အာရုံ ဖြစ်သည်။ “အနုဝိစရိတံ မနသာ”ဟူသည် စိတ်ဖြင့် အစဉ်လှည့်လည်အပ်သော (ကြံစည်အပ်သော) အာရုံ ဖြစ်သည်။ “တထာဂတေန အဘိသမ္ဗုဒ္ဓံ”ဟူသော ဤစကားဖြင့် ဤအနက်သဘောကို ပြ၏။ စင်စစ်သော်ကား အတိုင်းအရှည်မရှိကုန်သော လောကဓာတ်တို့၌ နတ်နှင့်တကွသော ဤလောကသားတို့အား ညိုသော အဆင်း၊ ဝါသော အဆင်း စသည်ဖြင့် အကြင်ရူပါရုံသည် မျက်စိတံခါး၌ ရှေးရှုထင်လာ၏၊ «ဤသတ္တဝါသည် ယခုအခါ၌ ဤမည်သော ရူပါရုံကို မြင်၍ စိတ်ကောင်းရှိသည် (ဝမ်းမြောက်သည်) ဖြစ်စေ၊ စိတ်မကောင်းရှိသည် (နှလုံးမသာမယာဖြစ်သည်) ဖြစ်စေ၊ အလယ်အလတ် (လျစ်လျူရှုသည်) ဖြစ်စေ ဖြစ်၏»ဟု ထိုအားလုံးကို မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ ထိုးထွင်းသိမြင်တော်မူပြီး ဖြစ်၏။ ထိုနည်းတူစွာ အတိုင်းအရှည်မရှိကုန်သော လောကဓာတ်တို့၌ နတ်နှင့်တကွသော ဤလောကသားတို့အား စည်ကြီးသံ၊ မုရိုးစည်သံ စသော အကြင်သဒ္ဒါရုံသည် နားတံခါး၌ ရှေးရှုထင်လာ၏။ အမြစ်နံ့၊ အခေါက်နံ့ စသော အကြင်ဂန္ဓာရုံသည် နှာခေါင်းတံခါး၌ ရှေးရှုထင်လာ၏။ အမြစ်အရသာ၊ ပင်စည်အရသာ စသော အကြင်ရသာရုံသည် လျှာတံခါး၌ ရှေးရှုထင်လာ၏။ ခိုင်မာခြင်း၊ နူးညံ့ခြင်း စသော ပထဝီဓာတ်၊ တေဇောဓာတ်၊ ဝါယောဓာတ်အပြားရှိသော အကြင်ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံသည် ကိုယ်တံခါး၌ ရှေးရှုထင်လာ၏။ «ဤသတ္တဝါသည် ယခုအခါ၌ ဤမည်သော ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံကို တွေ့ထိ၍ စိတ်ကောင်းရှိသည်ဖြစ်စေ၊ စိတ်မကောင်းရှိသည်ဖြစ်စေ၊ အလယ်အလတ်ဖြစ်သည်ဖြစ်စေ ဖြစ်၏»ဟု ထိုအားလုံးကို မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ ထိုးထွင်းသိမြင်တော်မူပြီး ဖြစ်၏။ ထိုနည်းတူစွာ အတိုင်းအရှည်မရှိကုန်သော လောကဓာတ်တို့၌ နတ်နှင့်တကွသော ဤလောကသားတို့အား သုခ ဒုက္ခ စသော အပြားရှိသော အကြင်ဓမ္မာရုံသည် မနောတံခါး၌ ရှေးရှုထင်လာ၏။ «ဤသတ္တဝါသည် ယခုအခါ၌ ဤမည်သော ဓမ္မာရုံကို သိရှိ၍ စိတ်ကောင်းရှိသည်ဖြစ်စေ၊ စိတ်မကောင်းရှိသည်ဖြစ်စေ၊ အလယ်အလတ်ဖြစ်သည်ဖြစ်စေ ဖြစ်၏»ဟု ထိုအားလုံးကို မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ ထိုးထွင်းသိမြင်တော်မူပြီး ဖြစ်၏။

Yañhi[Pg.99], cunda, imesaṃ sattānaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ tattha tathāgatena adiṭṭhaṃ vā asutaṃ vā amutaṃ vā aviññātaṃ vā natthi. Imassa mahājanassa pariyesitvā pattampi atthi, pariyesitvā appattampi atthi. Apariyesitvā pattampi atthi, apariyesitvā appattampi atthi. Sabbampi taṃ tathāgatassa appattaṃ nāma natthi, ñāṇena asacchikataṃ nāma. ‘‘Tasmā tathāgatoti vuccatī’’ti. Yaṃ yathā lokena gataṃ tassa tatheva gatattā ‘‘tathāgato’’ti vuccati. Pāḷiyaṃ pana abhisambuddhanti vuttaṃ, taṃ gatasaddena ekatthaṃ. Iminā nayena sabbavāresu ‘‘tathāgato’’ti nigamanassa attho veditabbo, tassa yutti brahmajāle tathāgatasaddavitthāre vuttāyeva.

စုန္ဒ၊ အကယ်စင်စစ် ဤသတ္တဝါတို့ မြင်အပ်သော ရူပါရုံ၊ ကြားအပ်သော သဒ္ဒါရုံ၊ တွေ့ထိအပ်သော (ဂန္ဓာရုံ၊ ရသာရုံ၊ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံ) နှင့် စိတ်ဖြင့် သိအပ်သော ဓမ္မာရုံတို့ ရှိ၏။ ထိုအာရုံတို့တွင် မြတ်စွာဘုရား မမြင်အပ်၊ မကြားအပ်၊ မတွေ့ထိအပ်၊ မသိအပ်သော အာရုံဟူ၍ မရှိ။ ဤလူအပေါင်းအား ရှာဖွေ၍ ရအပ်သော အာရုံလည်းရှိ၏၊ ရှာဖွေ၍ မရအပ်သော အာရုံလည်းရှိ၏၊ မရှာဖွေဘဲ ရအပ်သော အာရုံလည်းရှိ၏၊ မရှာဖွေဘဲ မရအပ်သော အာရုံလည်းရှိ၏။ ထိုအလုံးစုံသော အာရုံတို့တွင် မြတ်စွာဘုရား ဉာဏ်ဖြင့် မရောက်အပ် မသိအပ်သော အာရုံဟူ၍ မရှိ၊ ဉာဏ်ဖြင့် မျက်မှောက်မပြုအပ်သည်မည်သည် မရှိ။ "ထို့ကြောင့် တထာဂတ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏" ဟု ဤအနက်ကို ပြတော်မူ၏။ လူအပေါင်းသည် အကြင်အခြင်းအရာအားဖြင့် သိအပ်၏၊ ထိုအာရုံကို ထိုအခြင်းအရာအားဖြင့်သာ သိတော်မူသောကြောင့် "တထာဂတ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ပါဠိတော်၌မူ "အဘိသမ္ဗုဒ္ဓံ" ဟု မိန့်တော်မူ၏၊ ထိုအဘိသမ္ဗုဒ္ဓံဟူသော ပုဒ်သည် ဂတသဒ္ဒါနှင့် အနက်တူ၏။ ဤနည်းဖြင့် ဝါရအားလုံးတို့၌ "တထာဂတော" ဟူသော နိဂုံးပါဌ်၏ အနက်ကို သိအပ်၏။ ထိုပါဌ်၏ အနက် သင့်လျော်ပုံကို ဗြဟ္မဇာလသုတ် တထာဂတသဒ္ဒါအဖွင့်၌ အကျယ်ဖွင့်ဆိုခဲ့ပြီး ဖြစ်ပေသည်။

Abyākataṭṭhānavaṇṇanā

အဗျာကတဋ္ဌာနဝဏ္ဏနာ (အဖြေမပေးအပ်သော အရာကို ဖွင့်ဆိုချက်)

189. Evaṃ attano asamataṃ anuttarataṃ sabbaññutaṃ dhammarājabhāvaṃ kathetvā idāni ‘‘puthusamaṇabrāhmaṇānaṃ laddhīsu mayā aññātaṃ adiṭṭhaṃ nāma natthi, sabbaṃ mama ñāṇassa antoyeva parivattatī’’ti sīhanādaṃ nadanto ṭhānaṃ kho panetaṃ, cunda, vijjatītiādimāha. Tattha tathāgatoti satto. Na hetaṃ, āvuso, atthasaṃhitanti idhalokaparalokaatthasaṃhitaṃ na hoti. Na ca dhammasaṃhitanti navalokuttaradhammanissitaṃ na hoti. Na ādibrahmacariyakanti sikkhattayasaṅgahitassa sakalasāsanabrahmacariyassa ādibhūtaṃ na hoti.

၁၈၉. ဤသို့လျှင် မိမိကိုယ်တော်၏ အတုမရှိသည်၏အဖြစ်၊ လွန်ကဲထူးခြားသူ မရှိသည်၏အဖြစ်၊ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ရှိသည်၏အဖြစ်နှင့် တရားမင်းအဖြစ်ကို မိန့်တော်မူပြီး၍ ယခုအခါ "များစွာသော သမဏဗြာဟ္မဏတို့၏ အယူဝါဒတို့၌ ငါမသိအပ်၊ မမြင်အပ်သည်မည်သည် မရှိ၊ အလုံးစုံသော ထိုအယူဝါဒတို့သည် ငါ၏ဉာဏ်တော်အတွင်း၌သာ ဖြစ်ပျက်လည်ပတ်နေ၏" ဟု ခြင်္သေ့မင်းကဲ့သို့ ရဲရင့်သော စကားကို ဆိုလိုသဖြင့် "ṭhānaṃ kho panetaṃ, cunda, vijjatī" စသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုပါဌ်၌ "တထာဂတ" ဟူသည် သတ္တဝါကို ဆိုလိုသည်။ "Na hetaṃ, āvuso, atthasaṃhitaṃ" ဟူသည် ဤပစ္စုပ္ပန်လောက၊ တမလွန်လောက၌ ဖြစ်သော အကျိုးစီးပွားနှင့် မစပ်ယှဉ်၊ အကျိုးကို မမှီဟု ဆိုလိုသည်။ "Na ca dhammasaṃhitaṃ" ဟူသည် ကိုးပါးသော လောကုတ္တရာတရားနှင့် မစပ်ယှဉ်ဟု ဆိုလိုသည်။ "Na ādibrahmacariyaṃ" ဟူသည် သိက္ခာသုံးပါး အကျုံးဝင်သော သာသနာတော်တစ်ရပ်လုံးတည်းဟူသော မြတ်သောအကျင့်၏ အစဦး မဟုတ်ဟု ဆိုလိုသည်။

190. Idaṃ dukkhanti khotiādīsu taṇhaṃ ṭhapetvā avasesā tebhummakā dhammā idaṃ dukkhanti byākataṃ. Tasseva dukkhassa pabhāvikā janikā taṇhā dukkhasamudayoti byākataṃ. Ubhinnaṃ appavatti dukkhanirodhoti byākataṃ. Dukkhaparijānano samudayapajahano nirodhasacchikaraṇo ariyamaggo dukkhanirodhagāminī paṭipadāti byākataṃ. ‘‘Etañhi, āvuso, atthasaṃhita’’ntiādīsu etaṃ idhalokaparalokaatthanissitaṃ navalokuttaradhammanissitaṃ sakalasāsanabrahmacariyassa ādi padhānaṃ pubbaṅgamanti ayamattho.

၁၉၀. “Idaṃ dukkhaṃ” စသော ပါဌ်တို့၌ တဏှာကို ဖယ်ထား၍ ကြွင်းသော ဘုံသုံးပါး၌ဖြစ်သော တရားတို့သည် “ဒုက္ခသစ္စာ” မည်၏ဟု ဖြေဆိုတော်မူအပ်၏။ ထိုဒုက္ခ၏ အစဖြစ်စေတတ်သော၊ ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သော တဏှာသည် “ဒုက္ခသမုဒယသစ္စာ” မည်၏ဟု ဖြေဆိုတော်မူအပ်၏။ ထိုနှစ်ပါးသော ဒုက္ခသစ္စာ၊ သမုဒယသစ္စာတို့၏ မဖြစ်ခြင်းသည် “ဒုက္ခနိရောဓသစ္စာ” မည်၏ဟု ဖြေဆိုတော်မူအပ်၏။ ဒုက္ခသစ္စာကို ပိုင်းခြား၍ သိတတ်သော၊ သမုဒယသစ္စာကို ပယ်တတ်သော၊ နိရောဓသစ္စာကို မျက်မှောက်ပြုတတ်သော အရိယမဂ်သည် “ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနီပဋိပဒါ (မဂ္ဂသစ္စာ)” မည်၏ဟု ဖြေဆိုတော်မူအပ်၏။ “Etañhi, āvuso, atthasaṃhitaṃ” စသော ပါဌ်တို့၌ ဤသို့သော ဒုက္ခသစ္စာစသည်ကို ဟောကြားခြင်းသည် ဤဘဝ တမလွန်ဘဝ အကျိုးစီးပွားကို မှီ၏၊ လောကုတ္တရာတရားကို မှီ၏၊ အလုံးစုံသော သာသနာတော်မြတ်၏ ရှေ့သွား ပြဓာန်းသော အစဦးဖြစ်၏ ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။

Pubbantasahagatadiṭṭhinissayavaṇṇanā

ပုဗ္ဗန္တသဟဂတဒိဋ္ဌိနိဿယဝဏ္ဏနာ (ရှေးဦးအစနှင့် စပ်သော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိမှီရာကို ဖွင့်ဆိုချက်)

191. Idāni yaṃ taṃ mayā na byākataṃ, taṃ ajānantena na byākatanti mā evaṃ saññamakaṃsu. Jānantova ahaṃ evaṃ ‘‘etasmiṃ byākatepi attho natthī’’ti [Pg.100] na byākariṃ. Yaṃ pana yathā byākātabbaṃ, taṃ mayā byākatamevāti sīhanādaṃ nadanto puna yepi te, cundātiādimāha. Tattha diṭṭhiyova diṭṭhinissayā, diṭṭhinissitakā diṭṭhigatikāti attho. Idameva saccanti idameva dassanaṃ saccaṃ. Moghamaññanti aññesaṃ vacanaṃ moghaṃ. Asayaṃkāroti asayaṃ kato.

၁၉၁. ယခုအခါ ငါမဟောကြား၊ မဖြေကြားအပ်သော စကားကို ငါမသိသောကြောင့် မဖြေကြားအပ်ဟု ဤသို့ အမှတ်မပြုကြကုန်လင့်။ ငါသည် သိလျက်နှင့်ပင်လျှင် “ဤအရာကို ဖြေကြားသော်လည်း အကျိုးမရှိ” ဟု ယူဆကာ မဖြေကြားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဖြေကြားသင့်သော တရားကိုမူ ငါသည် ဟောကြားဖြေကြားအပ်ပြီး ဖြစ်သည်ဟု ရဲရင့်သော စကားကို ဆိုတော်မူလိုသဖြင့် “yepi te, cunda” စသည်ကို တစ်ဖန် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုပါဌ်၌ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတို့သည်သာ နောက်ဒိဋ္ဌိတို့၏ မှီရာဖြစ်သောကြောင့် “ဒိဋ္ဌိနိဿယ၊ ဒိဋ္ဌိနိဿိတက၊ ဒိဋ္ဌိဂတိက” ဟု ဆိုလိုသည်။ “Idameva saccaṃ” ဟူသည် ဤငါ၏ အမြင်သာလျှင် မှန်ကန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ “Moghamaññaṃ” ဟူသည် အခြားသူတို့၏ စကားသည် အချည်းနှီး ဖြစ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ “Asayaṃkāro” ဟူသည် မိမိကိုယ်တိုင် မပြုအပ်သော အရာဟု ဆိုလိုသည်။

192. Tatrāti tesu samaṇabrāhmaṇesu. Atthi nu kho idaṃ āvuso vuccatīti, āvuso, yaṃ tumhehi sassato attā ca loko cāti vuccati, idamatthi nu kho udāhu natthīti evamahaṃ te pucchāmīti attho. Yañca kho te evamāhaṃsūti yaṃ pana te ‘‘idameva saccaṃ moghamañña’’nti vadanti, taṃ tesaṃ nānujānāmi. Paññattiyāti diṭṭhipaññattiyā. Samasamanti samena ñāṇena samaṃ. Yadidaṃ adhipaññattīti yā ayaṃ adhipaññatti nāma. Ettha ahameva bhiyyo uttaritaro na mayā samo atthi. Tattha yañca vuttaṃ ‘‘paññattiyāti yañca adhipaññattī’’ti ubhayametaṃ atthato ekaṃ. Bhedato hi paññatti adhipaññattīti dvayaṃ hoti. Tattha paññatti nāma diṭṭhipaññatti. Adhipaññatti nāma khandhapaññatti dhātupaññatti āyatanapaññatti indriyapaññatti saccapaññatti puggalapaññattīti evaṃ vuttā cha paññattiyo. Idha pana paññattiyāti etthāpi paññatti ceva adhipaññatti ca adhippetā, adhipaññattīti etthāpi. Bhagavā hi paññattiyāpi anuttaro, adhipaññattiyāpi anuttaro. Tenāha – ‘‘ahameva tattha bhiyyo yadidaṃ adhipaññattī’’ti.

၁၉၂. “Tatra” ဟူသည် ထိုသို့သော အယူရှိကြကုန်သော သမဏဗြာဟ္မဏတို့တွင် ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ “Atthi nu kho idaṃ āvuso vuccati” ဟူသည် “ငါ့ရှင်တို့၊ သင်တို့သည် အတ္တနှင့် လောကသည် မြဲ၏ဟု အကြင်စကားကို ပြောဆိုကြ၏၊ ထိုစကားသည် ရှိပါသလော သို့မဟုတ် မရှိပါသလော” ဟု ငါမေးမြန်းခြင်းဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ “Yañca kho te evamāhaṃsu” ဟူသည် ထိုသူတို့က “ဤငါ၏အယူသာ မှန်၏၊ အခြားအယူသည် အချည်းနှီးဖြစ်၏” ဟု ပြောဆိုကြသော ထိုစကားကို ငါဘုရား ခွင့်ပြုတော်မမူဟု ဆိုလိုသည်။ “Paññattiyā” ဟူသည် ဒိဋ္ဌိကို ပညတ်ခြင်း၌ ဖြစ်သည်။ “Samasamaṃ” ဟူသည် တူညီသော ဉာဏ်ဖြင့် တူမျှသောသူ ဖြစ်သည်။ “Yadidaṃ adhipaññatti” ဟူသည် အဘိညေယျဖြစ်သော ခန္ဓာစသည်ကို ပညတ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ထို၌ ငါသည်သာ လွန်ကဲ၏၊ ထူးခြားသူဖြစ်၏၊ ငါနှင့် တူသူမရှိ။ ထိုပါဌ်၌ “paññattiyā” ဟု လည်းကောင်း၊ “adhipaññattī” ဟု လည်းကောင်း မိန့်တော်မူအပ်သော ပုဒ်နှစ်ခုလုံးသည် အနက်အားဖြင့် တူညီကြ၏။ အပြားအားဖြင့်မူ “ပညတ္တိ” နှင့် “အဓိပညတ္တိ” ဟု နှစ်မျိုးရှိ၏။ ထိုတွင် ပညတ္တိဟူသည် ဒိဋ္ဌိပညတ်ဖြစ်၏။ အဓိပညတ္တိဟူသည် ခန္ဓာပညတ်၊ ဓာတ်ပညတ်၊ အာယတနပညတ်၊ ဣန္ဒြေပညတ်၊ သစ္စာပညတ်၊ ပုဂ္ဂလပညတ် ဟု ဆိုအပ်သော ပညတ်ခြောက်ပါးတို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဤသုတ်၌မူ “paññattiyā” ဟူသော ပုဒ်၌လည်းကောင်း၊ “adhipaññattī” ဟူသော ပုဒ်၌လည်းကောင်း ဒိဋ္ဌိပညတ်ကိုလည်းကောင်း၊ ခန္ဓာစသည်ကို ပညတ်ခြင်းကိုလည်းကောင်း ယူရမည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် ပညတ္တိ၌လည်းကောင်း၊ အဓိပညတ္တိ၌လည်းကောင်း အတုမရှိ ပြိုင်ဘက်ကင်းတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် “ahameva tattha bhiyyo yadidaṃ adhipaññattī” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။

196. Pahānāyāti pajahanatthaṃ. Samatikkamāyāti tasseva vevacanaṃ. Desitāti kathitā. Paññattāti ṭhapitā. Satipaṭṭhānabhāvanāya hi ghanavinibbhogaṃ katvā sabbadhammesu yāthāvato diṭṭhesu ‘‘suddhasaṅkhārapuñjoyaṃ nayidha sattūpalabbhatī’’ti sanniṭṭhānato sabbadiṭṭhinissayānaṃ pahānaṃ hotīti. Tena vuttaṃ. Diṭṭhinissayānaṃ pahānāya samatikkamāya evaṃ mayā ime cattāro satipaṭṭhānā desitā paññattā’’ti. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

၁၉၆. “Pahānāya” ဟူသည် ပယ်ခြင်းအကျိုးငှာ ဖြစ်သည်။ “Samatikkamāya” ဟူသည် ထိုပဟာနာယပုဒ်၏ အနက်တူ ဝေဝုစ်ပုဒ်သာ ဖြစ်သည်။ “Desitā” ဟူသည် ဟောကြားအပ်သော ဖြစ်သည်။ “Paññattā” ဟူသည် ပညတ်ထားအပ်သော ဖြစ်သည်။ သတိပဋ္ဌာန်ပွားများခြင်းဖြင့် တစ်ခဲနက်အစုအဝေးကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ၍ ခပ်သိမ်းသောတရားတို့ကို ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ မြင်အပ်သည်ရှိသော် “ဤအရာသည် သက်သက် သင်္ခါရအစုသာဖြစ်၏၊ ဤ၌ သတ္တဝါဟု ရအပ်သည်မဟုတ်” ဟု ဆုံးဖြတ်ခြင်းဖြင့် ဒိဋ္ဌိ၏မှီရာအားလုံးကို ပယ်စွန့်ခြင်း ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ ထို့ကြောင့် “diṭṭhinissayānaṃ pahānāya samatikkamāya evaṃ mayā ime cattāro satipaṭṭhānā desitā paññattā” ဟု မိန့်ကြားတော်မူခဲ့သည်။ ကြွင်းသောပါဌ်တို့သည် နေရာတိုင်း၌ အနက်ထင်ရှားလှပေသည်။

Sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya

သုမင်္ဂလဝိလာသိနီအမည်ရှိသော ဒီဃနိကာယ်အဋ္ဌကထာ၌

Pāsādikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ပါသာဒိကသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

7. Lakkhaṇasuttavaṇṇanā

၇. လက္ခဏသုတ်အဖွင့်

Dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇavaṇṇanā

သုံးဆယ့်နှစ်ပါးသော ယောက်ျားမြတ်တို့၏ လက္ခဏာများကို ဖွင့်ဆိုချက်

199. Evaṃ [Pg.101] me sutanti lakkhaṇasuttaṃ. Tatrāyamanuttānapadavaṇṇanā. Dvattiṃsimānīti dvattiṃsa imāni. Mahāpurisalakkhaṇānīti mahāpurisabyañjanāni mahāpurisanimittāni ‘‘ayaṃ mahāpuriso’’ti sañjānanakāraṇāni. ‘‘Yehi samannāgatassa mahāpurisassā’’tiādi mahāpadāne vitthāritanayeneva veditabbaṃ.

၁၉၉. “Evaṃ me sutaṃ” အစရှိသော ပါဌ်သည် လက္ခဏသုတ် ဖြစ်သည်။ ထိုသုတ်၌ မထင်ရှားသော စကားလုံးတို့၏ အဖွင့်ကား ဤသို့တည်း။ “Dvattiṃsimāni” ဟူသည် သုံးဆယ့်နှစ်ပါးသော ဤလက္ခဏာတို့ကို ဆိုလိုသည်။ “Mahāpurisalakkhaṇāni” ဟူသည် ယောက်ျားမြတ်ကို ဖော်ပြတတ်သော လက္ခဏာများ၊ ယောက်ျားမြတ်ကို နှိုင်းယှဉ်ကြောင်းဖြစ်သော လက္ခဏာများ၊ “ဤသူသည် ယောက်ျားမြတ်တည်း” ဟု မှတ်သားသိရှိစေရန် အကြောင်းဖြစ်သော လက္ခဏာများကို ဆိုလိုသည်။ “Yehi samannāgatassa mahāpurisassa” စသော စကားရပ်ကို မဟာပဒါနသုတ်၌ ပြဆိုခဲ့သည့် အကျယ်နည်းအတိုင်းပင် သိမှတ်အပ်သည်။

‘‘Bāhirakāpi isayo dhārenti, no ca kho jānanti ‘imassa kammassa katattā imaṃ lakkhaṇaṃ paṭilabhatī’ti’’ kasmā āha? Aṭṭhuppattiyā anurūpattā. Idañhi suttaṃ saaṭṭhuppattikaṃ. Sā panassa aṭṭhuppatti kattha samuṭṭhitā? Antogāme manussānaṃ antare. Tadā kira sāvatthivāsino attano attano gehesu ca gehadvāresu ca santhāgārādīsu ca nisīditvā kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘bhagavato asītianubyañjanāni byāmappabhā dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇāni, yehi ca bhagavato kāyo, sabbaphāliphullo viya pāricchattako, vikasitamiva kamalavanaṃ, nānāratanavicittaṃ viya suvaṇṇatoraṇaṃ, tārāmaricivirocamiva gaganatalaṃ, ito cito ca vidhāvamānā vipphandamānā chabbaṇṇarasmiyo muñcanto ativiya sobhati. Bhagavato ca iminā nāma kammena idaṃ lakkhaṇaṃ nibbattanti kathitaṃ natthi, yāguuḷuṅkamattampi pana kaṭacchubhattamattaṃ vā pubbe dinnapaccayā evaṃ uppajjatīti bhagavatā vuttaṃ. Kiṃ nu kho satthā kammaṃ akāsi, yenassa imāni lakkhaṇāni nibbattantī’’ti.

'သာသနာပဖြစ်သော ရသေ့တို့သည်လည်း ဆောင်ကုန်၏။ သို့ရာတွင် ဤသို့သော ကံကို ပြုခြင်းကြောင့် ဤလက္ခဏာကို ရ၏ ဟု ကား မသိကြကုန်' ဟူ၍ အဘယ်ကြောင့် မိန့်တော်မူသနည်း။ အကြောင်းဖြစ်ပေါ်လာခြင်းအား လျော်ညီသည့်အတွက်ကြောင့် မိန့်တော်မူ၏။ စင်စစ် ဤသုတ်သည် အကြောင်းဖြစ်ပေါ်ခြင်းနှင့်တကွ ဖြစ်၏။ ထိုလက္ခဏသုတ်၏ အကြောင်းဖြစ်ပေါ်လာပုံ စကားသည် ရွာတွင်းရှိ လူတို့အလယ်၌ ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထိုစဉ်အခါက သာဝတ္ထိပြည်သူ ပြည်သားတို့သည် မိမိတို့၏ အိမ်များ၌လည်းကောင်း၊ အိမ်တံခါးများ၌လည်းကောင်း၊ မင်းကွန်းဇရပ် စသည်တို့၌လည်းကောင်း ထိုင်နေကြလျက် ဤသို့ စကားစမြည် ပြောဆိုကြကုန်၏။ 'မြတ်စွာဘုရားအား ရှစ်ဆယ်သော လက္ခဏာတော်ငယ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ တစ်လံမျှလောက်သော ရောင်ခြည်တော်တို့သည်လည်းကောင်း၊ သုံးဆယ့်နှစ်ပါးသော ယောက်ျားမြတ်၏ လက္ခဏာတော်တို့သည်လည်းကောင်း ရှိတော်မူကုန်၏။ အကြင်လက္ခဏာတော်တို့ဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ ကိုယ်တော်သည် အလုံးစုံ ပွင့်သော ပင်လယ်ကသစ်ပင် ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ပွင့်လျက်ရှိသော ကြာတောကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ အထူးထူးသော ရတနာတို့ဖြင့် ဆန်းကြယ်သော ရွှေတံခါးတိုင်ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ကြယ်တာရာ လျှပ်စစ်ရောင်တို့ဖြင့် တောက်ပသော ကောင်းကင်ပြင်ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ထိုမှဤမှ ပြေးလွှားလှုပ်ရှားနေသော ခြောက်သွယ်သော ရောင်ခြည်တော်တို့ကို လွှတ်တော်မူလျက် အလွန်တင့်တယ်လှ၏။ မြတ်စွာဘုရားအား ဤမည်သောကံကြောင့် ဤလက္ခဏာ ဖြစ်ပေါ်လာ၏ ဟု ဟောကြားအပ်သော စကားတော်သည် မရှိ၊ စင်စစ်မူကား ရှေးဘဝ၌ ယာဂုတစ်ဇွန်းမျှ သော်လည်းကောင်း၊ ဆွမ်းတစ်ယောက်မမျှသော်လည်းကောင်း ပေးလှူခြင်းတည်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် ဤသို့ ဖြစ်ပေါ်လာ၏ဟု မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူအပ်သော အရာမူကား ရှိ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် အဘယ်သို့သော ကံကို ပြုတော်မူခဲ့သနည်း၊ အကြင်ကံကြောင့် မြတ်စွာဘုရားအား ဤလက္ခဏာတော်တို့ ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သနည်း' ဟု စကားစမြည် ဖြစ်ပွားစေကြကုန်၏။

Athāyasmā ānando antogāme caranto imaṃ kathāsallāpaṃ sutvā katabhattakicco vihāraṃ āgantvā satthu vattaṃ katvā vanditvā ṭhito ‘‘mayā, bhante, antogāme ekā kathā sutā’’ti āha. Tato bhagavatā ‘‘kiṃ te, ānanda, suta’’nti vutte sabbaṃ ārocesi. Satthā therassa vacanaṃ sutvā parivāretvā nisinne bhikkhū āmantetvā ‘‘dvattiṃsimāni, bhikkhave, mahāpurisassa mahāpurisalakkhaṇānī’’ti paṭipāṭiyā lakkhaṇāni dassetvā yena kammena yaṃ nibbattaṃ, tassa dassanatthaṃ evamāha.

ထိုအခါ အရှင်အာနန္ဒာသည် ရွာတွင်း၌ ဆွမ်းခံလှည့်လည်စဉ် ဤစကားပြောဆိုသံကို ကြားရသဖြင့် ဆွမ်းဘုဉ်းပေးခြင်းကိစ္စ ပြီးစီးသောအခါ ကျောင်းတော်သို့ ပြန်လာပြီးလျှင် မြတ်စွာဘုရားအား ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ် ပြုစုကာ ရှိခိုး၍ ရပ်လျက် 'အရှင်ဘုရား၊ တပည့်တော်သည် ရွာတွင်း၌ စကားတစ်ရပ်ကို ကြားခဲ့ရပါသည်' ဟု လျှောက်ထား၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားက 'အာနန္ဒာ၊ သင်သည် အဘယ်စကားကို ကြားခဲ့သနည်း' ဟု မေးတော်မူသော် အလုံးစုံကို လျှောက်ထားလေ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် မထေရ်၏ စကားကို ကြားရသဖြင့် ခြံရံ၍ ထိုင်နေကြသော ရဟန်းတို့ကို ခေါ်တော်မူကာ 'ရဟန်းတို့၊ ယောက်ျားမြတ်၏ ယောက်ျားမြတ်လက္ခဏာတို့သည် သုံးဆယ့်နှစ်ပါးတို့ ဖြစ်ကုန်၏' ဟု အစဉ်အတိုင်း လက္ခဏာတို့ကို ပြသတော်မူပြီးလျှင် အကြင်ကံကြောင့် အကြင်လက္ခဏာသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ထိုထိုကံကို ပြသခြင်းငှာ 'ဗာဟိရကာပိ ဣသယော ဓာရေန္တိ' စသော အပြားအားဖြင့် ဟောတော်မူ၏။

Suppatiṭṭhitapādatālakkhaṇavaṇṇanā

၁။ သုပ္ပတိဋ္ဌိတပါဒတာလက္ခဏာတော်ကို ဖွင့်ဆိုချက်။

201. Purimaṃ [Pg.102] jātintiādīsu pubbe nivutthakkhandhā jātavasena ‘‘jātī’’ti vuttā. Tathā bhavanavasena ‘‘bhavo’’ti, nivutthavasena ālayaṭṭhena vā ‘‘niketo’’ti. Tiṇṇampi padānaṃ pubbe nivutthakkhandhasantāne ṭhitoti attho. Idāni yasmā taṃ khandhasantānaṃ devalokādīsupi vattati. Lakkhaṇanibbattanasamatthaṃ pana kusalakammaṃ tattha na sukaraṃ, manussabhūtasseva sukaraṃ. Tasmā yathābhūtena yaṃ kammaṃ kataṃ, taṃ dassento pubbe manussabhūto samānoti āha. Akāraṇaṃ vā etaṃ. Hatthiassamigamahiṃsavānarādibhūtopi mahāpuriso pāramiyo pūretiyeva. Yasmā pana evarūpe attabhāve ṭhitena katakammaṃ na sakkā sukhena dīpetuṃ, manussabhāve ṭhitena katakammaṃ pana sakkā sukhena dīpetuṃ. Tasmā ‘‘pubbe manussabhūto samāno’’ti āha.

၂၀၁. 'Purimaṃ jātiṃ' စသည်တို့၌ ရှေး၌ နေဖူးသော ခန္ဓာတို့ကို ဖြစ်ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် 'ဇာတိ' ဟု ခေါ်၏။ ထို့အတူ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် 'ဘဝ' ဟု ခေါ်၏။ နေထိုင်ခြင်း သို့မဟုတ် ကိန်းအောင်းခြင်း အနက်သဘောကြောင့် 'နိကေတ' ဟုလည်း ခေါ်၏။ ထိုပုဒ်သုံးပါးလုံးသည် ရှေး၌ ဖြစ်ပွားခဲ့သော ခန္ဓာအစဉ်၌ တည်ရှိ၏ဟု အနက်ရ၏။ ယခုအခါ၌ ထိုခန္ဓာအစဉ်သည် နတ်ပြည် စသည်တို့၌လည်း ဖြစ်ပေါ်သော်လည်း၊ နတ်ပြည်စသည်တို့၌ လက္ခဏာတော်ကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သော ကုသိုလ်ကံကို ပြုရန် မလွယ်ကူပေ၊ လူဖြစ်စဉ်၌သာ ပြုရန် လွယ်ကူ၏။ ထို့ကြောင့် အကြင်သို့သော ခန္ဓာအစဉ်၌ ဖြစ်သော ဘုရားလောင်းသည် အကြင်လက္ခဏာဖြစ်စေတတ်သော ကံကို ပြုခဲ့၏၊ ထိုကုသိုလ်ကံကို ပြုလုပ်နိုင်သော ဘုရားလောင်း၏ ခန္ဓာအစဉ်ကို ပြလိုသဖြင့် 'pubbe manussabhūto samāno' (ရှေး၌ လူဖြစ်စဉ်က) ဟူ၍ မိန့်တော်မူ၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် ဤလူ့ဘဝ၌ဖြစ်သော ခန္ဓာအစဉ်၌သာ လက္ခဏာဖြစ်စေနိုင်သော ကံကို ပြုနိုင်ခြင်းသည် အကြောင်းမဟုတ်ပေ။ ဆင်၊ မြင်း၊ သမင်၊ ကျွဲ၊ မျောက် စသည်တို့၌ ဖြစ်သော်လည်း ယောက်ျားမြတ်သည် ပါရမီတော်တို့ကို ဖြည့်ကျင့်သည်သာ ဖြစ်၏။ သို့ရာတွင် ထိုကဲ့သို့သော အတ္တဘော၌ တည်၍ ပြုခဲ့သော ကံကို လွယ်ကူစွာ ပြသရန် မဖြစ်နိုင်၊ လူ့ဘဝ၌ တည်၍ ပြုခဲ့သော ကံကိုမူ လွယ်ကူစွာ ပြသနိုင်၏။ ထို့ကြောင့် 'pubbe manussabhūto samāno' ဟု မိန့်တော်မူ၏။

Daḷhasamādānoti thiragahaṇo. Kusalesu dhammesūti dasakusalakammapathesu. Avatthitasamādānoti niccalagahaṇo anivattitagahaṇo. Mahāsattassa hi akusalakammato aggiṃ patvā kukkuṭapattaṃ viya cittaṃ paṭikuṭati, kusalaṃ patvā vitānaṃ viya pasāriyati. Tasmā daḷhasamādāno hoti avatthitasamādāno. Na sakkā kenaci samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā kusalasamādānaṃ vissajjāpetuṃ.

'Daḷhasamādāno' ဟူသည် မြဲမြံစွာ ဆောက်တည်ခြင်း ရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'kusalesu dhammesu' ဟူသည် ဆယ်ပါးသော ကုသိုလ်ကမ္မပထတရားတို့၌ ဖြစ်သည်။ 'avatthitasamādāno' ဟူသည် မတုန်မလှုပ် ဆောက်တည်ခြင်း၊ မဆုတ်မနစ် ဆောက်တည်ခြင်း ရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ စင်စစ် မဟာသတ္တု၏ စိတ်သည် အကုသိုလ်ကံနှင့် ကြုံရသောအခါ မီးကိုတွေ့သော ကြက်တောင်ကဲ့သို့ တွန့်ဆုတ်သွားတတ်၏၊ ကုသိုလ်နှင့် ကြုံရသောအခါ မျက်နှာကြက် ဗိတာန်ကဲ့သို့ ပြန့်ကျယ်တောက်ပလာ၏။ ထို့ကြောင့် မြဲမြံစွာ ဆောက်တည်သူ၊ မဆုတ်မနစ် ဆောက်တည်သူ ဖြစ်၏။ သမဏ၊ ဗြာဟ္မဏ၊ နတ်၊ မာရ်နတ်၊ ဗြဟ္မာ တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူမျှ မဟာသတ္တု၏ ကုသိုလ်ဆောက်တည်ခြင်းကို စွန့်လွှတ်စေခြင်းငှာ မတတ်နိုင်ပေ။

Tatrimāni vatthūni – pubbe kira mahāpuriso kalandakayoniyaṃ nibbatti. Atha deve vuṭṭhe ogho āgantvā kulāvakaṃ gahetvā samuddameva pavesesi. Mahāpuriso ‘‘puttake nīharissāmī’’ti naṅguṭṭhaṃ temetvā temetvā samuddato udakaṃ bahi khipi. Sattame divase sakko āvajjitvā tattha āgamma ‘‘kiṃ karosī’’ti pucchi? So tassa ārocesi. Sakko mahāsamuddato udakassa dunnīharaṇīyabhāvaṃ kathesi. Bodhisatto tādisena kusītena saddhiṃ kathetumpi na vaṭṭati. ‘‘Mā idha tiṭṭhā’’ti apasāresi. Sakko ‘‘anomapurisena gahitagahaṇaṃ na sakkā vissajjāpetu’’nti tuṭṭho tassa puttake ānetvā adāsi. Mahājanakakālepi mahāsamuddaṃ taramāno ‘‘kasmā mahāsamuddaṃ tarasī’’ti devatāya puṭṭho ‘‘pāraṃ gantvā kulasantake raṭṭhe rajjaṃ gahetvā dānaṃ dātuṃ tarāmī’’ti āha. Tato devatāya – ‘‘ayaṃ mahāsamuddo gambhīro [Pg.103] ceva puthulo ca, kadā naṃ tarissatī’’ti vutte so āha ‘‘taveso mahāsamuddasadiso, mayhaṃ pana ajjhāsayaṃ āgamma khuddakamātikā viya khāyati. Tvaṃyeva maṃ dakkhissasi samuddaṃ taritvā samuddapārato dhanaṃ āharitvā kulasantakaṃ rajjaṃ gahetvā dānaṃ dadamāna’’nti. Devatā ‘‘anomapurisena gahitagahaṇaṃ na sakkā vissajjāpetu’’nti bodhisattaṃ āliṅgetvā haritvā uyyāne nipajjāpesi. So chattaṃ ussāpetvā divase divase pañcasatasahassapariccāgaṃ katvā aparabhāge nikkhamma pabbajito. Evaṃ mahāsatto na sakkā kenaci samaṇena vā…pe… brahmunā vā kusalasamādānaṃ vissajjāpetuṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘daḷhasamādāno ahosi kusalesu dhammesu avatthitasamādāno’’ti.

ထိုမဆုတ်မနစ် ကုသိုလ်ကို ဆောက်တည်ခြင်း၌ ဤဝတ္ထုသာဓကတို့ ရှိကုန်၏။ ရှေးအခါက မဟာပုရိသ ဘုရားလောင်းသည် ရှဉ့်နက်မျိုး၌ ဖြစ်တော်မူ၏။ ထိုအခါ မိုးသည်းထန်စွာ ရွာသွန်းသဖြင့် ရေအယဉ်သည် စီးဆင်းလာပြီးလျှင် ရှဉ့်အသိုက်ကို ယူဆောင်၍ သမုဒ္ဒရာထဲသို့ သွင်းလေ၏။ ဘုရားလောင်း ရှဉ့်နက်သည် 'ငါ၏ သားငယ်တို့ကို ရေအယဉ်မှ ထုတ်ဆောင်အံ့' ဟု နှလုံးပိုက်လျက် အမြီးကို ရေဆွတ်၍ ဆွတ်၍ သမုဒ္ဒရာမှ ရေကို အပြင်သို့ ပက်ထုတ်လေ၏။ ခုနစ်ရက်မြောက်သောနေ့၌ သိကြားမင်းသည် ဆင်ခြင်ကြည့်ရှုပြီးလျှင် ထိုနေရာသို့ လာ၍ 'သင်သည် အဘယ်အမှုကို ပြုနေသနည်း' ဟု မေး၏။ ထိုရှဉ့်နက်သည် သိကြားမင်းအား ကြားပြောလေ၏။ သိကြားမင်းသည် မဟာသမုဒ္ဒရာမှ ရေကို ထုတ်ဆောင်ရန် မဖြစ်နိုင်ပုံကို ပြောပြ၏။ ဘုရားလောင်းသည် ထိုကဲ့သို့သော ပျင်းရိသောသူနှင့် စကားပြောရန်ပင် မသင့်တော်ဟု ယူဆကာ 'သင်သည် ဤနေရာ၌ မရပ်နေလင့်' ဟု မောင်းမဲနှင်ထုတ်၏။ သိကြားမင်းသည် 'မြင့်မြတ်သော ယောက်ျားသည် ယူအပ်သော အယူကို စွန့်လွှတ်စေရန် မစွမ်းနိုင်ပါတကား' ဟု ကြည်ညိုနှစ်သက်သဖြင့် သားငယ်တို့ကို ဆောင်ယူကာ ပေးအပ်လေ၏။ မဟာဇနကမင်း ဖြစ်စဉ်အခါ၌လည်း မဟာသမုဒ္ဒရာကို ကူးခတ်နေစဉ် နတ်သမီးက 'အဘယ်ကြောင့် မဟာသမုဒ္ဒရာကို ကူးသနည်း' ဟု မေးမြန်းရာ 'ကမ်းတစ်ဖက်သို့ ကူးမြောက်ပြီးလျှင် အမျိုး၏ဥစ္စာဖြစ်သော တိုင်းနိုင်ငံ၌ မင်းအဖြစ်ကို ရယူကာ အလှူပေးရန် ကူးခတ်ခြင်း ဖြစ်သည်' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထို့နောက် နတ်သမီးက 'ဤမဟာသမုဒ္ဒရာသည် အလွန်နက်ရှိုင်းကျယ်ဝန်းလှ၏၊ သင်သည် အဘယ်အခါ၌ ကူးမြောက်နိုင်အံ့နည်း' ဟု ဆိုသော် ဘုရားလောင်းက 'သင့်အားသာ ဤသမုဒ္ဒရာသည် ကြီးမားလှ၏၊ ငါ၏ အလိုဆန္ဒအားဖြင့်မူ မြောင်းငယ်လေးကဲ့သို့သာ ထင်ရ၏။ ငါသည် သမုဒ္ဒရာကို ကူးမြောက်၍ သမုဒ္ဒရာ တစ်ဖက်ကမ်းမှ စည်းစိမ်ဥစ္စာကို ဆောင်ယူကာ အမျိုး၏ ဥစ္စာဖြစ်သော မင်းစည်းစိမ်ကို ရယူလျက် အလှူပေးနေသည်ကို သင်ကိုယ်တိုင် မြင်ရလတ္တံ့' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ နတ်သမီးသည် 'မြင့်မြတ်သော ယောက်ျားသည် ဆောက်တည်အပ်သောအမှုကို စွန့်လွှတ်စေရန် မစွမ်းနိုင်ပါတကား' ဟု ကြည်ညိုသဖြင့် ဘုရားလောင်းကို ပွေ့ပိုက်၍ ဥယျာဉ်တော်၌ သိပ်ထား၏။ ထိုဘုရားလောင်း မဟာဇနကမင်းကြီးသည် ထီးဖြူဆောင်းတော်မူပြီးလျှင် နေ့စဉ် နေ့တိုင်း ငါးသိန်းသော ဥစ္စာတို့ကို စွန့်ကြဲလှူဒါန်းခြင်းကို ပြုလုပ်ပြီးနောက် နောက်ပိုင်းတွင် တောထွက်၍ ရဟန်းပြုတော်မူ၏။ ဤသို့လျှင် မဟာသတ္တုသည် သမဏ၊ ဗြာဟ္မဏ၊ နတ်၊ မာရ်နတ်၊ ဗြဟ္မာ တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူကြောင့်မျှ ကုသိုလ်ဆောက်တည်ခြင်းကို စွန့်လွှတ်စေခြင်းငှာ မတတ်နိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် 'daḷhasamādāno ahosi kusalesu dhammesu avatthitasamādāno' ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။

Idāni yesu kusalesu dhammesu avatthitasamādāno ahosi, te dassetuṃ kāyasucaritetiādimāha. Dānasaṃvibhāgeti ettha ca dānameva diyyanavasena dānaṃ, saṃvibhāgakaraṇavasena saṃvibhāgo. Sīlasamādāneti pañcasīladasasīlacatupārisuddhisīlapūraṇakāle. Uposathūpavāseti cātuddasikādibhedassa uposathassa upavasanakāle. Matteyyatāyāti mātukātabbavatte. Sesapadesupi eseva nayo. Aññataraññataresu cāti aññesu ca evarūpesu. Adhikusalesūti ettha atthi kusalā, atthi adhikusalā. Sabbepi kāmāvacarā kusalā kusalā nāma, rūpāvacarā adhikusalā. Ubhopi te kusalā nāma, arūpāvacarā adhikusalā. Sabbepi te kusalā nāma, sāvakapāramīpaṭilābhapaccayā kusalā adhikusalā nāma. Tepi kusalā nāma, paccekabodhipaṭilābhapaccayā kusalā adhikusalā. Tepi kusalā nāma, sabbaññutaññāṇappaṭilābhapaccayā pana kusalā idha ‘‘adhikusalā’’ti adhippetā. Tesu adhikusalesu dhammesu daḷhasamādāno ahosi avatthitasamādāno.

ယခုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် မဆုတ်မနစ် မြဲမြံစွာ ဆောက်တည်ခဲ့သော ကုသိုလ်တရားတို့ကို ပြသရန်အတွက် 'ကာယသုစရိုက်' အစရှိသည်ကို ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်တွင် 'ဒါနသံဝိဘာဂေ' ဟူသော ပုဒ်၌ လှူဖွယ်ဝတ္ထုကို ပေးလှူစွန့်ကြဲခြင်းဟူသော အစွမ်းဖြင့် 'ဒါန' မည်၏။ ထိုလှူဖွယ်ဝတ္ထုကို သူတစ်ပါးတို့အား ခွဲခြမ်းဝေဖန်ခြင်းဟူသော အစွမ်းဖြင့် 'သံဝိဘာဂ' မည်၏။ 'သီလသမာဒါနေ' ဟူသည်မှာ ငါးပါးသီလ၊ ဆယ်ပါးသီလ၊ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလတို့ကို ဖြည့်ကျင့်ဆောက်တည်သော အခါ၌ ဖြစ်သည်။ 'ဥပေါသထူပဝါသေ' ဟူသည်မှာ တစ်ဆယ့်လေးရက်မြောက် ဥပုသ်စသည်ဖြင့် ပြားသော ဥပုသ်ကို စောင့်သုံးဆောက်တည်သော အခါ၌ ဖြစ်သည်။ 'မတ္တေယျတာယ' ဟူသည်မှာ မိခင်အား ပြုအပ်သော ဝတ်တရား၌ ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသောပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ 'အညတရညတရေသု စ' ဟူသည်မှာ အခြားသော ဤသို့သဘောရှိသော ကုသိုလ်တရားတို့၌လည်း ဖြစ်သည်။ 'အဓိကုသလေသု' ဟူသော ပုဒ်၌ ကုသိုလ်တရားတို့သည်လည်း ရှိကုန်၏၊ လွန်ကဲသော ကုသိုလ်တရားတို့သည်လည်း ရှိကုန်၏။ ကာမာဝစရ ကုသိုလ်အားလုံးကို ကုသိုလ်ဟု ခေါ်ဆို၍ ရူပါဝစရ ကုသိုလ်ကို အဓိကုသိုလ် (လွန်ကဲသောကုသိုလ်) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ထိုကာမာဝစရနှင့် ရူပါဝစရ ကုသိုလ်နှစ်မျိုးလုံးကို ကုသိုလ်ဟု ခေါ်ဆိုပြီး အရူပါဝစရ ကုသိုလ်ကို အဓိကုသိုလ်ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ထိုကာမာဝစရ၊ ရူပါဝစရ၊ အရူပါဝစရ ကုသိုလ်အားလုံးကို ကုသိုလ်ဟု ခေါ်ဆိုပြီး သာဝကပါရမီဉာဏ်ကို ရရှိရန် အကြောင်းဖြစ်သော ကုသိုလ်ကို အဓိကုသိုလ်ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ထိုသာဝကပါရမီဉာဏ်၏ အကြောင်းဖြစ်သော ကုသိုလ်ကိုလည်း ကုသိုလ်ဟု ခေါ်ဆိုပြီး ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်ကို ရရှိရန် အကြောင်းဖြစ်သော ကုသိုလ်ကို အဓိကုသိုလ်ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ထိုပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်၏ အကြောင်းဖြစ်သော ကုသိုလ်ကိုလည်း ကုသိုလ်ဟု ခေါ်ဆိုပြီး သဗ္ဗညုတဉာဏ်ကို ရရှိရန် အကြောင်းဖြစ်သော ကုသိုလ်တို့ကိုမူကား ဤနေရာ၌ 'အဓိကုသိုလ်' ဟူ၍ ရည်ရွယ်တော်မူသည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုသဗ္ဗညုတဉာဏ်၏ အကြောင်းဖြစ်သော လွန်ကဲသော ကုသိုလ်တရားတို့၌ မြဲမြံစွာ မဆုတ်မနစ် ဆောက်တည်ခဲ့ခြင်း ရှိတော်မူခဲ့သည်။

Kaṭattā upacitattāti ettha sakimpi kataṃ katameva, abhiṇhakaraṇena pana upacitaṃ hoti. Ussannattāti piṇḍīkataṃ rāsīkataṃ kammaṃ ussannanti vuccati. Tasmā ‘‘ussannattā’’ti vadanto mayā katakammassa cakkavāḷaṃ atisambādhaṃ, bhavaggaṃ atinīcaṃ, evaṃ me ussannaṃ kammanti dasseti. Vipulattāti appamāṇattā. Iminā ‘‘anantaṃ aparimāṇaṃ mayā kataṃ kamma’’nti dasseti. Adhiggaṇhātīti [Pg.104] adhibhavati, aññehi devehi atirekaṃ labhatīti attho. Paṭilabhatīti adhigacchati.

‘ကတတ္တာ ဥပစိတတ္တာ’ ဟူသော ပုဒ်၌ တစ်ကြိမ်မျှ ပြုလုပ်အပ်သော ကံကိုလည်း ‘ကတ’ (ပြုအပ်သောကံ) ဟု ခေါ်ဆိုနိုင်သော်လည်း အဖန်ဖန် အထပ်ထပ် ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် စုဆောင်းအပ်သော ကံကိုမူကား ‘ဥပစိတ’ (ဆည်းပူးအပ်သောကံ) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ‘ဥဿန္နတ္တာ’ ဟူသည်ကား ပေါင်းစုစုပုံထားအပ်သော ကံကို ‘ဥဿန္န’ (ပြန့်ပြောသောကံ) ဟု ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ‘ဥဿန္နတ္တာ’ ဟု ဟောတော်မူခြင်းဖြင့် ‘ငါပြုခဲ့သော ကံ၏ အကျိုးပေးမှုကြောင့် စကြဝဠာသည်ပင် အလွန် ကျဉ်းမြောင်းနေသကဲ့သို့ ရှိ၏၊ ဘဝဂ်သည်လည်း အလွန် နိမ့်ကျနေသကဲ့သို့ ရှိ၏၊ ဤမျှလောက် ငါ၏ ကုသိုလ်ကံသည် ပြန့်ပြောကြီးမားလှ၏’ ဟု ပြန့်ပြောသော အဖြစ်ကို ပြတော်မူသည်။ ‘ဝိပုလတ္တာ’ ဟူသည်ကား အတိုင်းအရှည် မရှိခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဤစကားရပ်ဖြင့် ‘ငါသည် အဆုံးမရှိ အတိုင်းအဆမရှိသော ကုသိုလ်ကံကို ပြုခဲ့ပြီ’ ဟု အတိုင်းအဆမရှိ ပြန့်ပြောသော သဘောကို ပြတော်မူသည်။ ‘အဓိဂဏှာတိ’ ဟူသည်မှာ လွှမ်းမိုး၍ ဖြစ်၏၊ အခြားသော နတ်တို့ထက် လွန်ကဲသော အကျိုးကို ရရှိ၏ဟု အနက်ရသည်။ ‘ပဋိလဘတိ’ ဟူသည်မှာ ရရှိဆိုက်ရောက်၏ဟု အနက်ရသည်။

Sabbāvantehi pādatalehīti idaṃ ‘‘samaṃ pādaṃ bhūmiyaṃ nikkhipatī’’ti etassa vitthāravacanaṃ. Tattha sabbāvantehīti sabbapadesavantehi, na ekena padesena paṭhamaṃ phusati, na ekena pacchā, sabbeheva pādatalehi samaṃ phusati, samaṃ uddharati. Sacepi hi tathāgato ‘‘anekasataporisaṃ narakaṃ akkamissāmī’’ti pādaṃ abhinīharati. Tāvadeva ninnaṭṭhānaṃ vātapūritā viya kammārabhastā unnamitvā pathavisamaṃ hoti. Unnataṭṭhānampi anto pavisati. ‘‘Dūre akkamissāmī’’ti abhinīharantassa sineruppamāṇopi pabbato suseditavettaṅkuro viya onamitvā pādasamīpaṃ āgacchati. Tathā hissa yamakapāṭihāriyaṃ katvā ‘‘yugandharapabbataṃ akkamissāmī’’ti pāde abhinīhaṭe pabbato onamitvā pādasamīpaṃ āgato. Sopi taṃ akkamitvā dutiyapādena tāvatiṃsabhavanaṃ akkami. Na hi cakkalakkhaṇena patiṭṭhātabbaṭṭhānaṃ visamaṃ bhavituṃ sakkoti. Khāṇu vā kaṇṭako vā sakkharā vā kathalā vā uccārapassāvakheḷasiṅghāṇikādīni vā purimataraṃ vā apagacchanti, tattha tattheva vā pathaviṃ pavisanti. Tathāgatassa hi sīlatejena puññatejena dhammatejena dasannaṃ pāramīnaṃ ānubhāvena ayaṃ mahāpathavī sammā mudupupphābhikiṇṇā hoti.

‘သဗ္ဗာဝန္တေဟိ ပါဒတလေဟိ’ (မြေဘဝါးပြင်အားလုံးတို့ဖြင့်) ဟူသော ဤစကားရပ်သည် ‘မြေပြင်၌ ခြေတော်ကို ညီညွတ်စွာ ချတော်မူ၏’ ဟူသော စကား၏ အကျယ်ဖွင့်ဆိုချက် ဖြစ်သည်။ ထိုစကားရပ်၌ ‘သဗ္ဗာဝန္တေဟိ’ ဟူသည်မှာ ခြေဖဝါးတော်၏ အစိတ်အပိုင်းအားလုံးတို့ဖြင့် ညီညွတ်စွာ ထိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ခြေဖဝါးတော်၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုဖြင့် ရှေးဦးစွာ ထိ၍ အခြားအစိတ်အပိုင်းတစ်ခုဖြင့် နောက်မှထိခြင်း မဟုတ်ဘဲ ခြေဖဝါးပြင်အားလုံးတို့ဖြင့် တစ်ပြိုင်နက်တည်း ညီညွတ်စွာ မြေသို့ထိ၏၊ တစ်ပြိုင်နက်တည်း ညီညွတ်စွာ ကြွတော်မူ၏။ အကယ်၍ မြတ်စွာဘုရားသည် ‘အသူတစ်ရာမက နက်သော ချောက်ကြီးကို နင်းမည်’ ဟု ခြေတော်ကို လှမ်းလိုက်ပါက ထိုခဏ၌ပင် နိမ့်သောအရပ်သည် လေပြည့်နေသော ပန်းထိမ်သည်၏ သားရေအိတ်ကဲ့သို့ အထက်သို့ ကြွတက်လာကာ မြေပြင်နှင့် ညီညာသွားပြီး မြင့်သောအရပ်သည်လည်း မြေအောက်သို့ ငုပ်လျှိုးဝင်သွားသည်။ ‘ဝေးသောအရပ်ကို လှမ်းနင်းမည်’ ဟု ခြေတော်ကို လှမ်းလိုက်သော မြတ်စွာဘုရားအား မြင့်မိုရ်တောင်မျှ ကြီးမားသော တောင်ကြီးသည်ပင် ပြုတ်ထားသော ကြိမ်ညွန့်ကဲ့သို့ ကိုင်းညွတ်ကာ ခြေတော်အနီးသို့ ရောက်ရှိလာသည်။ ထို့အတူပင် မြတ်စွာဘုရားသည် ယမကပြာဋိဟာ ပြုတော်မူပြီးနောက် ‘ယုဂန္ဓိုရ်တောင်ကို နင်းမည်’ ဟု ခြေတော်ကို လှမ်းတော်မူသောအခါ ယုဂန္ဓိုရ်တောင်သည် ညွတ်ကိုင်း၍ ခြေတော်အနီးသို့ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ထိုယုဂန္ဓိုရ်တောင်ကို နင်းတော်မူကာ ဒုတိယခြေလှမ်းဖြင့် တာဝတိံသာနတ်ပြည်သို့ ကြွလှမ်းတော်မူခဲ့သည်။ စက်လက္ခဏာတော် တည်ရှိသော ခြေဖဝါးတော် နင်းအပ်သော နေရာသည် မညီမညွတ် မဖြစ်နိုင်ပေ။ သစ်ငုတ်၊ ဆူးငြောင့်၊ ကျောက်စရစ်၊ အိုးခြမ်းကွဲများနှင့် ကျင်ကြီး ကျင်ငယ် တံတွေး နှပ် စသည်တို့သည် ခြေတော် မကျရောက်မီ ရှေးဦးစွာကပင် ဖဲကြဉ်ကင်းပျောက်သွားကြသည် သို့မဟုတ် ထိုထိုနေရာ၌ပင် မြေကြီးထဲသို့ ငုပ်လျှိုးဝင်သွားကြသည်။ မြတ်စွာဘုရား၏ သီလတန်ခိုး၊ ဘုန်းတန်ခိုး၊ ဓမ္မတန်ခိုးတော်တို့နှင့် ပါရမီဆယ်ပါးတို့၏ အာနုဘော်တော်ကြောင့် ဤမဟာပထဝီမြေကြီးသည် နူးညံ့သော ပန်းများ ဖြန့်ခင်းထားသကဲ့သို့ ဖြစ်ရလေသည်။

202. Sāgarapariyantanti sāgarasīmaṃ. Na hi tassa rajjaṃ karontassa antarā rukkho vā pabbato vā nadī vā sīmā hoti mahāsamuddova sīmā. Tena vuttaṃ ‘‘sāgarapariyanta’’nti. Akhilamanimittamakaṇṭakanti niccoraṃ. Corā hi kharasamphassaṭṭhena khilā, upaddavapaccayaṭṭhena nimittā, vijjhanaṭṭhena kaṇṭakāti vuccanti. Iddhanti samiddhaṃ. Phītanti sabbasampattiphāliphullaṃ. Khemanti nibbhayaṃ. Sivanti nirupaddavaṃ. Nirabbudanti abbudavirahitaṃ, gumbaṃ gumbaṃ hutvā carantehi corehi virahitanti attho. Akkhambhiyoti avikkhambhanīyo. Na naṃ koci ṭhānato cāletuṃ sakkoti. Paccatthikenāti paṭipakkhaṃ icchantena. Paccāmittenāti paṭiviruddhena amittena. Ubhayampetaṃ sapattavevacanaṃ. Abbhantarehīti anto uṭṭhitehi rāgādīhi.

၂၀၂. ‘သာဂရပရိယန္တံ’ ဟူသည်မှာ သမုဒ္ဒရာကို နယ်နိမိတ်အပိုင်းအခြား ပြုထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုစကြာမင်း မင်းပြုအုပ်ချုပ်စဉ်အခါ၌ စိုးပိုင်ရာနယ်နိမိတ်အကြားတွင် သစ်ပင်၊ တောင်၊ မြစ်တို့သည် အပိုင်းအခြားနယ်နိမိတ် မဟုတ်ဘဲ မဟာသမုဒ္ဒရာသည်သာ အပိုင်းအခြားနယ်နိမိတ် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ‘သာဂရပရိယန္တံ’ ဟု ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘အခိလမနိမိတ္တမကဏ္ဍကံ’ ဟူသည်မှာ ခိုးသူဘေးရန် ကင်းရှင်းခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ခိုးသူတို့ကို ကြမ်းတမ်းသော အတွေ့ရှိခြင်းကြောင့် ‘ခိလ’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဘေးဥပဒ်၏ အကြောင်းဖြစ်ခြင်းကြောင့် ‘နိမိတ္တ’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ စူးဝင်ထိုးနှက်တတ်ခြင်းကြောင့် ‘ကဏ္ဍက’ ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုကြသည်။ ‘ဣဒ္ဓံ’ ဟူသည်မှာ ကြွယ်ဝပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ဖီတံ’ ဟူသည်မှာ အလုံးစုံသော စည်းစိမ်ချမ်းသာတို့ဖြင့် ပွင့်လင်းစည်ကားခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ခေမံ’ ဟူသည်မှာ ဘေးကင်းခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘သိဝံ’ ဟူသည်မှာ ဘေးဥပဒ်မရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘နိရဗ္ဗုဒံ’ ဟူသည်မှာ အုပ်စုဖွဲ့၍ လှည့်လည်တတ်သော ခိုးသူတို့မှ ကင်းဝေးခြင်းဟု အနက်ရသည်။ ‘အက္ခမ္ဘိယော’ ဟူသည်မှာ သူတစ်ပါးတို့ မတားဆီးနိုင်၊ မလှုပ်ရှားနိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုမင်းကို မည်သူမျှ မိမိတည်ရာမှ မလှုပ်ရှားစေနိုင်ပေ။ ‘ပစ္စတ္ထိကေန’ ဟူသည်မှာ ဆန့်ကျင်ဘက် (မကောင်းကျိုး) ကို အလိုရှိသော သူ ဖြစ်သည်။ ‘ပစ္စာမိတ္တေန’ ဟူသည်မှာ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော ရန်သူ ဖြစ်သည်။ ဤနှစ်ခုစလုံးသည် ‘သပတ္တ’ (ရန်သူ) ဟူသော စကားလုံး၏ ဝေဝုစ်ပရိယာယ်များ ဖြစ်ကြသည်။ ‘အဗ္ဘန္တရေဟိ’ ဟူသည်မှာ မိမိကိုယ်တွင်းသန္တာန်၌ ဖြစ်ပေါ်တတ်သော ရာဂစသော ကိလေသာတရားတို့ဖြင့် (မတားဆီးနိုင်ခြင်း) ဖြစ်သည်။

Bāhirehīti [Pg.105] samaṇādīhi. Tathā hi naṃ bāhirā devadattakokālikādayo samaṇāpi soṇadaṇḍakūṭadaṇḍādayo brāhmaṇāpi sakkasadisā devatāpi satta vassāni anubandhamāno māropi bakādayo brahmānopi vikkhambhetuṃ nāsakkhiṃsu.

‘ဗာဟိရေဟိ’ ဟူသည်မှာ သာသနာပ သမဏစသည်တို့ဖြင့် (မတားဆီးနိုင်ခြင်း) ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် သာသနာပဖြစ်သော ဒေဝဒတ်၊ ကောကာလိက အစရှိသော သမဏတို့သော်လည်းကောင်း၊ သောဏဒဏ္ဍ၊ ကူဋဒန္တ အစရှိသော ပုဏ္ဏားတို့သော်လည်းကောင်း၊ သိကြားမင်းကဲ့သို့သော နတ်တို့သော်လည်းကောင်း၊ ခုနစ်နှစ်တိုင်တိုင် အစဉ်တစိုက် နောက်ယောင်ခံ လိုက်ပါနှောင့်ယှက်ခဲ့သော မာရ်နတ်သော်လည်းကောင်း၊ ဗကဗြဟ္မာ အစရှိသော ဗြဟ္မာတို့သော်လည်းကောင်း ထိုမြတ်စွာဘုရားကို တားဆီးရန် သို့မဟုတ် လှုပ်ရှားစေရန် မတတ်နိုင်ခဲ့ကြပေ။

Ettāvatā bhagavatā kammañca kammasarikkhakañca lakkhaṇañca lakkhaṇānisaṃso ca vutto hoti. Kammaṃ nāma satasahassakappādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni daḷhavīriyena hutvā kataṃ kammaṃ. Kammasarikkhakaṃ nāma daḷhena hutvā katabhāvaṃ sadevako loko jānātūti suppatiṭṭhitapādamahāpurisalakkhaṇaṃ. Lakkhaṇaṃ nāma suppatiṭṭhitapādatā. Lakkhaṇānisaṃso nāma paccatthikehi avikkhambhanīyatā.

ဤမျှရှိသော စကားစဉ်ဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ ကုသိုလ်ကံ၊ ကံနှင့်တူသော အကျိုးကျေးဇူး၊ လက္ခဏာတော်နှင့် လက္ခဏာတော်၏ အကျိုးအာနိသင်တို့ကို ဟောကြားတော်မူပြီး ဖြစ်သည်။ ကုသိုလ်ကံဟူသည်မှာ ကမ္ဘာတစ်သိန်းထက်ပိုသော လေးသင်္ချေကာလပတ်လုံး ပြင်းထန်မြဲမြံသော ဝီရိယဖြင့် ဆည်းပူးပြုလုပ်ခဲ့သော ကံ ဖြစ်သည်။ ကံနှင့်တူသော အကျိုးကျေးဇူးဟူသည်မှာ မိမိမြဲမြံခိုင်ခံ့စွာ ကုသိုလ်ကံကို ပြုခဲ့သည့်အဖြစ်ကို နတ်နှင့်တကွသော လူအပေါင်းတို့ သိကြပါစေဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာသော ‘မြေ၌ ကောင်းစွာ ညီညွတ်စွာ တည်သော ခြေတော်ရှိခြင်း’ တည်းဟူသော မဟာပုရိသလက္ခဏာတော် ဖြစ်သည်။ လက္ခဏာတော်ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာ ညီညွတ်စွာ ခြေတည်ခြင်း ဖြစ်သည်။ လက္ခဏာတော်၏ အကျိုးအာနိသင်ဟူသည်မှာ ရန်သူတို့က မလွှမ်းမိုး မတားဆီးနိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။

203. Tatthetaṃ vuccatīti tattha vutte kammādibhede aparampi idaṃ vuccati, gāthābandhaṃ sandhāya vuttaṃ. Etā pana gāthā porāṇakattherā ‘‘ānandattherena ṭhapitā vaṇṇanāgāthā’’ti vatvā gatā. Aparabhāge therā ‘‘ekapadiko atthuddhāro’’ti āhaṃsu.

၂၀၃. ‘တတ္ထေတံ ဝုစ္စတိ’ ဟူသည်မှာ ထိုဟောကြားအပ်ခဲ့ပြီးသော ကံစသော အပြားတို့၌ ဂါထာဖွဲ့ထုံးကို ရည်ရွယ်၍ ဤဂါထာတို့ကို ဟောကြားတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ရှေးမထေရ်မြတ်တို့သည် ထိုဂါထာတို့ကို ‘အရှင်အာနန္ဒာမထေရ် တည်ထားခဲ့သော ချီးမွမ်းခြင်း ဂါထာများ ဖြစ်ကြသည်’ ဟု မိန့်ဆိုခဲ့ကြသည်။ နောင်အခါ၌မူ မထေရ်မြတ်တို့က ‘ဤဂါထာများသည် ဒေသနာတော်၌ ဟောကြားအပ်ပြီးသော အနက်ကို ထုတ်ဆောင်ထားသော စကားတည်း’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူကြသည်။

Tattha sacceti vacīsacce. Dhammeti dasakusalakammapathadhamme. Dameti indriyadamane. Saṃyameti sīlasaṃyame. ‘‘Soceyyasīlālayuposathesu cā’’ti ettha kāyasoceyyādi tividhaṃ soceyyaṃ. Ālayabhūtaṃ sīlameva sīlālayo. Uposathakammaṃ uposatho. Ahiṃsāyāti avihiṃsāya. Samattamācarīti sakalaṃ acari.

ထိုဂါထာတို့၌ ‘သစ္စေ’ ဟူသည်မှာ ဝစီသစ္စာကို ဆိုလိုသည်။ ‘ဓမ္မေ’ ဟူသည်မှာ ဆယ်ပါးသော ကုသိုလ်ကမ္မပထတရားကို ဆိုလိုသည်။ ‘ဒမေ’ ဟူသည်မှာ ဣန္ဒြေကို ဆုံးမခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘သံယမေ’ ဟူသည်မှာ သီလကို စောင့်စည်းခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘သောစေယျသီလာလယုပေါသထေသု စ’ ဟူသော ပုဒ်၌ ကာယသောစေယျ အစရှိသော သုံးပါးသော သောစေယျ (စင်ကြယ်ခြင်း) တရားတို့ကို ‘သောစေယျ’ ဟု ဆိုသည်။ သမထ ဝိပဿနာတို့၏ တည်ရာ အမှီပြုရာဖြစ်သော သီလကိုပင် ‘သီလာလယ’ ဟု ဆိုသည်။ ဥပုသ်ဆောက်တည်ခြင်းကို ‘ဥပေါသထ’ ဟု ဆိုသည်။ ‘အဟိံသာယ’ ဟူသည်မှာ သတ္တဝါတို့ကို မညှဉ်းဆဲခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘သမတ္တမာစရီ’ ဟူသည်မှာ အလုံးစုံကို ပြည့်စုံစွာ ကျင့်သုံးခဲ့ပြီဟု အနက်ရသည်။

Anvabhīti anubhavi. Veyyañjanikāti lakkhaṇapāṭhakā. Parābhibhūti pare abhibhavanasamattho. Sattubhīti sapattehi akkhambhiyo hoti.

‘အနွဘိ’ ဟူသည်မှာ ခံစားရရှိတော်မူအပ်ပြီဟု အနက်ရသည်။ ‘ဝေယျဉ္ဇနိကာ’ ဟူသည်မှာ လက္ခဏာဖတ်ဆရာတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ‘ပရာဘိဘူ’ ဟူသည်မှာ သူတစ်ပါးတို့ကို နှိပ်နင်းလွှမ်းမိုးနိုင်သူ ဖြစ်သည်။ ‘သတ္တုဟိ’ ဟူသည်မှာ ရန်သူတို့ မတားဆီး မလှုပ်ရှားနိုင်သူ ဖြစ်၏ဟု အနက်ရသည်။

Na so gacchati jātu khambhananti so ekaṃseneva aggapuggalo vikkhambhetabbataṃ na gacchati. Esā hi tassa dhammatāti tassa hi esā dhammatā ayaṃ sabhāvo.

ထိုဘုရားလောင်းသည် စင်စစ်သဖြင့် အတုမဲ့ယောက်ျားမြတ် ဖြစ်သောကြောင့် သူတစ်ပါးတို့၏ တားဆီးပိတ်ပင်ခြင်း၊ တုန်လှုပ်ချောက်ချားစေခြင်းသို့ ဘယ်သောအခါမျှ မရောက်နိုင်ပေ။ ထိုသို့ သူတစ်ပါးတို့၏ တားဆီးပိတ်ပင်ခြင်း၊ တုန်လှုပ်ချောက်ချားစေခြင်းသို့ မရောက်ခြင်းသည် ထိုဘုရားလောင်း၏ ဓမ္မတာ သဘာဝပင် ဖြစ်သည်။

Pādatalacakkalakkhaṇavaṇṇanā

၂။ ခြေဖဝါးတော်ရှိ စက်လက္ခဏာတော်ကို ဖွင့်ဆိုချက်

204. Ubbegauttāsabhayanti ubbegabhayañceva uttāsabhayañca. Tattha corato vā rājato vā paccatthikato vā vilopanabandhanādinissayaṃ bhayaṃ ubbego nāma, taṃmuhuttikaṃ caṇḍahatthiassādīni vā ahiyakkhādayo vā paṭicca lomahaṃsanakaraṃ bhayaṃ uttāsabhayaṃ nāma. Taṃ sabbaṃ apanuditā [Pg.106] vūpasametā. Saṃvidhātāti saṃvidahitā. Kathaṃ saṃvidahati? Aṭaviyaṃ sāsaṅkaṭṭhānesu dānasālaṃ kāretvā tattha āgate bhojetvā manusse datvā ativāheti, taṃ ṭhānaṃ pavisituṃ asakkontānaṃ manusse pesetvā paveseti. Nagarādīsupi tesu tesu ṭhānesu ārakkhaṃ ṭhapeti, evaṃ saṃvidahati. Saparivārañca dānaṃ adāsīti annaṃ pānanti dasavidhaṃ dānavatthuṃ.

၂၀၄. ကြောက်လန့်ခြင်းဟူသည် ဥဗ္ဗေဂဘယ (တုန်လှုပ်ထိတ်လန့်ခြင်း ဘေး) နှင့် ဥတ္တာသဘယ (လန့်ဖျပ်ကြောက်ရွံ့ခြင်း ဘေး) ဟူ၍ နှစ်ပါးရှိသည်။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ခိုးသူကြောင့်လည်းကောင်း၊ မင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ရန်သူကြောင့်လည်းကောင်း လုယက်ဖျက်ဆီးခံရခြင်း၊ နှောင်ဖွဲ့ခံရခြင်း စသည်ကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ကြောက်ရွံ့ခြင်းကို ဥဗ္ဗေဂဘယ ဟု ခေါ်သည်။ ကြမ်းတမ်းသော ဆင်၊ မြင်း စသည်တို့ကိုသော်လည်းကောင်း၊ မြွေ၊ ဘီလူး စသည်တို့ကိုသော်လည်းကောင်း အမှီပြု၍ ကြက်သီးမွေးညှင်းထလျက် ထိတ်လန့်သွားစေတတ်သော ခဏတာ ကြောက်ရွံ့ခြင်းကို ဥတ္တာသဘယ ဟု ခေါ်သည်။ ဘုရားလောင်းသည် ထိုဘေးအန္တရာယ်အားလုံးကို ပယ်ဖျောက် ငြိမ်းအေးစေတတ်၏။ စီရင်ဖန်တီးသူ ဖြစ်၏။ မည်သို့ စီရင်သနည်းဟူမူ - ကြောက်ရွံ့စရာကောင်းသော တောအုပ်နှင့် ဘေးအန္တရာယ်ရှိသော အရပ်တို့တွင် အလှူတင်းကုပ် (ဇရပ်) များကို ဆောက်လုပ်စေပြီး၊ ထိုနေရာသို့ ရောက်လာသမျှသော လူတို့အား ကျွေးမွေး၍ အဖော်လူတို့ကို ထည့်ပေးကာ ဘေးအန္တရာယ်ရှိသော ခရီးကို လွန်မြောက်စေ၏။ ထိုဘေးအန္တရာယ်ရှိသော နေရာသို့ မဝင်ဝံ့သူများအတွက် အစောင့်အရှောက် လူတို့ကို စေလွှတ်၍ သွင်းပေး၏။ မြို့ပြစသည်တို့ရှိ ထိုထိုသော နေရာများတွင်လည်း အစောင့်အရှောက်များကို ထားရှိပေး၏။ ဤသို့ စီရင်တော်မူ၏။ အခြံအရံနှင့်တကွ အလှူကို ပေးလှူခဲ့သည်ဟူသည်မှာ ဆွမ်း၊ အဖျော် စသော ဆယ်ပါးသော အလှူဝတ္ထုတို့ကို လှူဒါန်းခြင်း ဖြစ်သည်။

Tattha annanti yāgubhattaṃ. Taṃ dadanto na dvāre ṭhapetvā adāsi, atha kho antonivesane haritupalittaṭṭhāne lājā ceva pupphāni ca vikiritvā āsanaṃ paññapetvā vitānaṃ bandhitvā gandhadhūmādīhi sakkāraṃ katvā bhikkhusaṅghaṃ nisīdāpetvā yāguṃ adāsi. Yāguṃ dento ca sabyañjanaṃ adāsi. Yāgupānāvasāne pāde dhovitvā telena makkhetvā nānappakārakaṃ anantaṃ khajjakaṃ datvā pariyosāne anekasūpaṃ anekabyañjanaṃ paṇītabhojanaṃ adāsi. Pānaṃ dento ambapānādiaṭṭhavidhaṃ pānaṃ adāsi, tampi yāgubhattaṃ datvā. Vatthaṃ dento na suddhavatthameva adāsi, ekapaṭṭadupaṭṭādipahonakaṃ pana datvā sucimpi adāsi, suttampi adāsi, suttaṃ vaṭṭesi, sūcikammakaraṇaṭṭhāne bhikkhūnaṃ āsanāni, yāgubhattaṃ, pādamakkhanaṃ, piṭṭhimakkhanaṃ, rajanaṃ, paṇḍupalāsaṃ, rajanadoṇikaṃ, antamaso cīvararajanakaṃ kappiyakārakampi adāsi.

ထိုဆယ်ပါးသော အလှူဝတ္ထုတို့တွင် ဆွမ်း (အန္န) ဟူသည် ယာဂုနှင့် ဆွမ်း (ထမင်း) ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုယာဂုနှင့် ဆွမ်းကို လှူဒါန်းသောအခါ အိမ်တံခါးဝ၌ ရပ်လျက် လှူဒါန်းသည်မဟုတ်ဘဲ အိမ်တွင်းရှိ နွားချေးစိုဖြင့် လိမ်းကျံ သန့်ရှင်းအပ်သော နေရာ၌ ပေါက်ပေါက်နှင့် ပန်းတို့ကို ကြဲဖြန့်၍၊ နေရာထိုင်ခင်း ခင်းကျင်းစေပြီးလျှင်၊ မျက်နှာကြက် (ဗိတာန်) ကို ကြက်လျက်၊ နံ့သာ အမွှေးအကြိုင်များဖြင့် ပူဇော်သက္ကာရပြုကာ သံဃာတော်များအား သီတင်းသုံး စေပြီးမှ ယာဂုကို လှူဒါန်း၏။ ယာဂုကို လှူဒါန်းရာ၌လည်း ဟင်းလျာများနှင့်တကွ လှူဒါန်း၏။ ယာဂု သောက်သုံးပြီးသောအခါ ခြေဆေးပေးခြင်း၊ ဆီဖြင့် လိမ်းနယ်ပေးခြင်း၊ အထူးထူးအပြားပြားရှိသော များစွာသော ခဲဖွယ်တို့ကို ကပ်လှူခြင်း၊ အဆုံး၌ ဟင်းမျိုးစုံ လျာမျိုးစုံနှင့်တကွ မွန်မြတ်သော ဘောဇဉ်ဆွမ်းကို ကပ်လှူခြင်းတို့ကို ပြုတော်မူ၏။ အဖျော်ကို လှူဒါန်းသောအခါ သရက်သီးဖျော်ရည် စသော ရှစ်ပါးသော ဖျော်ရည်တို့ကို ကပ်လှူ၏။ ထိုအဖျော်ကိုလည်း ယာဂုဆွမ်းနှင့်တကွ ပေးလှူ၏။ အဝတ်သင်္ကန်းကို လှူဒါန်းသောအခါ၌လည်း အဝတ်သက်သက်မျှသာ လှူသည်မဟုတ်ဘဲ တစ်ထပ်သင်္ကန်း၊ နှစ်ထပ်သင်္ကန်း စသည်တို့အပြင် အပ်နှင့် အပ်ချည်တို့ကိုလည်း လှူဒါန်း၏။ အပ်ချည်တို့ကို ကျစ်ပေး၊ လုံးပေး၏။ အပ်ချုပ်မှု ပြုလုပ်သောနေရာ၌ သံဃာတော်များအတွက် နေရာထိုင်ခင်းများ၊ ယာဂုဆွမ်းများ၊ ခြေဆီ၊ ကျောဆီ၊ ဆိုးရည်အတွက် သစ်ခေါက်သစ်ပွေးများ၊ သစ်ရော်ရွက်များ၊ ဆိုးရည်ကျင်း (သို့မဟုတ်) ဆိုးရည်ခွက်များ၊ အနည်းဆုံး သင်္ကန်းဆိုးပေးမည့် ကပ္ပိယကာရကတို့ကိုပင် စီစဉ်လှူဒါန်းပေးခဲ့၏။

Yānanti upāhanaṃ. Taṃ dadantopi upāhanatthavikaṃ upāhanadaṇḍakaṃ makkhanatelaṃ heṭṭhā vuttāni ca annādīni tasseva parivāraṃ katvā adāsi. Mālaṃ dentopi na suddhamālameva adāsi, atha kho naṃ gandhehi missetvā heṭṭhimāni cattāri tasseva parivāraṃ katvā adāsi. Bodhicetiyaāsanapotthakādipūjanatthāya ceva cetiyagharadhūpanatthāya ca gandhaṃ dentopi na suddhagandhameva adāsi, gandhapisanakanisadāya ceva pakkhipanakabhājanena ca saddhiṃ heṭṭhimāni pañca tassa parivāraṃ katvā adāsi. Cetiyapūjādīnaṃ atthāya haritālamanosilācīnapiṭṭhādivilepanaṃ dentopi na suddhavilepanameva adāsi, vilepanabhājanena saddhiṃ heṭṭhimāni cha tassa parivāraṃ katvā adāsi. Seyyāti mañcapīṭhaṃ. Taṃ dentopi na suddhakameva adāsi, kojavakambalapaccattharaṇamañcappaṭipādakehi saddhiṃ antamaso maṅgulasodhanadaṇḍakaṃ heṭṭhimāni ca satta tassa parivāraṃ katvā adāsi. Āvasathaṃ [Pg.107] dentopi na gehamattameva adāsi, atha kho naṃ mālākammalatākammapaṭimaṇḍitaṃ supaññattaṃ mañcapīṭhaṃ kāretvā heṭṭhimāni aṭṭha tassa parivāraṃ katvā adāsi. Padīpeyyanti padīpatelaṃ. Taṃ dento cetiyaṅgaṇe bodhiyaṅgaṇe dhammassavanagge vasanagehe potthakavācanaṭṭhāne iminā dīpaṃ jālāpethāti na suddhatelameva adāsi, vaṭṭi kapallakatelabhājanādīhi saddhiṃ heṭṭhimāni nava tassa parivāraṃ katvā adāsi. Suvibhattantarānīti suvibhattaantarāni.

ယာဉ် (ယာန) ဟူသည် ဖိနပ်ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုဖိနပ်ကို လှူဒါန်းရာ၌လည်း ဖိနပ်အိတ်၊ ဖိနပ်ချိတ်ရန် တုတ်ကောက်၊ လိမ်းနယ်ရန်ဆီနှင့် အထက်တွင် ဖော်ပြခဲ့သော ဆွမ်း စသည့် လှူဖွယ်တို့ကို ထိုဖိနပ်၏ အခြံအရံအဖြစ် ပြုလုပ်၍ လှူဒါန်း၏။ ပန်းကို လှူဒါန်းသောအခါ၌လည်း ပန်းသက်သက်ကိုသာ လှူသည်မဟုတ်ဘဲ ထိုပန်းကို နံ့သာတို့နှင့် ရောမွှေကာ အောက်၌ ဖော်ပြခဲ့သော ဆွမ်း၊ အဖျော် စသော အလှူဝတ္ထုလေးပါးတို့ကို ထိုပန်း၏ အခြံအရံအဖြစ် ပြု၍ လှူဒါန်း၏။ ဗောဓိပင်၊ စေတီ၊ ပလ္လင်နေရာ၊ ပေစာ စသည်တို့ကို ပူဇော်ရန်သော်လည်းကောင်း၊ စေတီဂူကျောင်းကို နံ့သာထုံရန်သော်လည်းကောင်း နံ့သာကို လှူဒါန်းရာ၌လည်း နံ့သာသက်သက်ကိုသာ လှူသည်မဟုတ်ဘဲ နံ့သာကြိတ်ကျောက်ပျဉ်၊ နံ့သာထည့်ရာ ကြုတ်ခွက်တို့နှင့်တကွ အောက်၌ ဖော်ပြခဲ့သော ဆွမ်းစသည့် အလှူဝတ္ထုငါးပါးတို့ကို ၎င်းနံ့သာ၏ အခြံအရံအဖြစ် ပြု၍ လှူဒါန်း၏။ စေတီပူဇော်ခြင်း စသည်တို့အတွက် ဆေးဒန်း၊ မြင်းသီလာ၊ မှုန့်ညက်စသော လိမ်းခြယ်စရာတို့ကို လှူဒါန်းရာ၌လည်း လိမ်းခြယ်စရာ သက်သက်ကိုသာ လှူသည်မဟုတ်ဘဲ ထည့်စရာခွက်နှင့်တကွ အောက်၌ ဖော်ပြခဲ့သော ဆွမ်းစသည့် လှူဖွယ်ခြောက်ပါးတို့ကို ၎င်း၏ အခြံအရံအဖြစ် ပြု၍ လှူဒါန်း၏။ အိပ်ရာနေရာ (သေယျာ) ဟူသည် ညောင်စောင်း အင်းပျဉ်းကို ဆိုလိုသည်။ ၎င်းကို လှူဒါန်းရာ၌လည်း ညောင်စောင်းသက်သက်ကို လှူသည်မဟုတ်ဘဲ ကော်ဇော၊ ကမ္ဗလာ၊ အိပ်ရာခင်း၊ ညောင်စောင်းခြေထောက်တို့နှင့်တကွ အနည်းဆုံး ကြမ်းပိုးသုတ်သင်ရန် တုတ်တံ၊ အောက်၌ ဖော်ပြခဲ့သော ဆွမ်းစသည့် လှူဖွယ်ခုနစ်ပါးတို့ကို ၎င်း၏ အခြံအရံအဖြစ် ပြု၍ လှူဒါန်း၏။ ကျောင်းဇရပ် (အာဝသထ) ကို လှူဒါန်းရာ၌လည်း ကျောင်းအဆောက်အအုံမျှသာ လှူသည်မဟုတ်ဘဲ ခြူးပန်းခြူးနွယ်တို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော၊ ကောင်းစွာခင်းကျင်းအပ်သော ညောင်စောင်း အင်းပျဉ်းတို့ကို ထားရှိစေပြီး၊ အောက်၌ ဖော်ပြခဲ့သော ဆွမ်းစသည့် လှူဖွယ်ရှစ်ပါးတို့ကို ထိုကျောင်း၏ အခြံအရံအဖြစ် ပြု၍ လှူဒါန်း၏။ ဆီမီး (ပဒီပေယျ) ဟူသည် ဆီမီးထွန်းရန် ဆီကို ဆိုလိုသည်။ ထိုဆီကို လှူဒါန်းသောအခါ စေတီရင်ပြင်၊ ဗောဓိရင်ပြင်၊ တရားနာရာဇရပ်၊ နေအိမ်နှင့် ပေစာဖတ်ရာအရပ်တို့၌ 'ဤဆီဖြင့် ဆီမီးထွန်းညှိပူဇော်ကြကုန်လော့' ဟု ဆိုကာ ဆီသက်သက်ကိုသာ လှူဒါန်းသည်မဟုတ်ဘဲ ဆီမီးစာ၊ ဆီမီးခွက်၊ ဆီထည့်စရာ အိုးခွက်တို့နှင့်တကွ အောက်၌ ဖော်ပြခဲ့သော ဆွမ်းစသည့် လှူဖွယ်ကိုးပါးတို့ကို ၎င်းဆီ၏ အခြံအရံအဖြစ် ပြု၍ လှူဒါန်း၏။ သုဝိဘတ္တန္တရာနိ ဟူသည် ကောင်းစွာ ခွဲခြားသတ်မှတ်ထားသော ကြားအကွာအဝေး ရှိကုန်သော ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

Rājānoti abhisittā. Bhogiyāti bhojakā kumārāti rājakumārā. Idha kammaṃ nāma saparivāraṃ dānaṃ. Kammasarikkhakaṃ nāma saparivāraṃ katvā dānaṃ adāsīti iminā kāraṇena sadevako loko jānātūti nibbattaṃ cakkalakkhaṇaṃ. Lakkhaṇaṃ nāma tadeva cakkalakkhaṇaṃ. Ānisaṃso mahāparivāratā.

မင်း (ရာဇာ) တို့ဟူသည် အဘိသိက်သွန်းပြီးသော မင်းတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ဘောဂိယဟူသည် စည်းစိမ်ကြီးသော ရွာစား၊ မြို့စားတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ကုမာရဟူသည် အဘိသိက်မသွန်းရသေးသော မင်းသားတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ဤစက်လက္ခဏာဖြစ်ပေါ်ရခြင်း အကြောင်းကံကို ဆိုရာ၌ ကံဟူသည် အခြံအရံနှင့်တကွ ပေးလှူသော စေတနာ ဖြစ်သည်။ ကမ္မသရိက္ခက (ကံနှင့်တူသော အကျိုးပေး) ဟူသည်မှာ 'အခြံအရံနှင့်တကွ ပေးလှူမှုကို ပြုခဲ့သည်' ဟူသော ဤအကြောင်းကြောင့် နတ်နှင့်တကွသော လောကသားတို့ သိပါစေဟု ရည်ရွယ်၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော စက်လက္ခဏာ ဖြစ်သည်။ လက္ခဏာဟူသည်မှာ ထိုစက်လက္ခဏာကိုပင် ဆိုလိုသည်။ အကျိုးအာနိသင်ဟူသည် များပြားသော အခြံအရံရှိခြင်း ဖြစ်သည်။

205. Tatthetaṃ vuccatīti imā tadatthaparidīpanā gāthā vuccanti. Duvidhā hi gāthā honti – tadatthaparidīpanā ca visesatthaparidīpanā ca. Tattha pāḷiāgatameva atthaṃ paridīpanā tadatthaparidīpanā nāma. Pāḷiyaṃ anāgataṃ paridīpanā visesatthaparidīpanā nāma. Imā pana tadatthaparidīpanā. Tattha pureti pubbe. Puratthāti tasseva vevacanaṃ. Purimāsu jātīsūti imissā jātiyā pubbekatakammapaṭikkhepadīpanaṃ. Ubbegauttāsabhayāpanūdanoti ubbegabhayassa ca uttāsabhayassa ca apanūdano. Ussukoti adhimutto.

၂၀၅. ထိုပါဠိတော်၌ 'ထိုအနက်ကို ဆိုအပ်၏' ဟူသည်မှာ ထိုပါဠိတော်လာ အနက်ကို ထင်ရှားစေသော ဤဂါထာတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ဂါထာသည် - ပါဠိတော်၌ လာသောအနက်ကို ပြသော ဂါထာ (တဒတ္ထပရိဒီပနာ) နှင့် ပါဠိတော်၌ တိုက်ရိုက်မလာသော ထူးခြားသောအနက်ကို ပြသော ဂါထာ (ဝိသေသတ္ထပရိဒီပနာ) ဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိသည်။ ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင် ပါဠိတော်၌ လာရှိပြီးသော အနက်ကိုသာ ရှင်းလင်းပြသသော ဂါထာကို တဒတ္ထပရိဒီပနာ ဟု ခေါ်သည်။ ပါဠိတော်၌ တိုက်ရိုက်မလာသော အနက်ကို ပြသသော ဂါထာကို ဝိသေသတ္ထပရိဒီပနာ ဟု ခေါ်သည်။ ဤဂါထာတို့သည်ကား တဒတ္ထပရိဒီပနာ ဂါထာများ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုဂါထာ၌ ပုရေ ဟူသည် ရှေးဘဝ၌ ဟု ဆိုလိုသည်။ ပုရတ္ထာ ဟူသည်မှာလည်း ထို ပုရေ ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်တူ ဝေဝုစ်ပုဒ် ဖြစ်သည်။ ပုရိမာသု ဇာတီသု ဟူသော ပုဒ်သည် ဤဘဝမှ ရှေးဖြစ်သော တုသိတာနတ်ပြည်၌ ပြုခဲ့သော ကံကို ပယ်ဖျောက်သောအားဖြင့် ပြသသော ပုဒ် ဖြစ်သည်။ ဥဗ္ဗေဂုတ္တာသဘယာပနူဒနော ဟူသည် ဥဗ္ဗေဂဘယနှင့် ဥတ္တာသဘယ ဘေးနှစ်ပါးလုံးကို ပယ်ဖျောက်တတ်သူ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ဥဿုကော ဟူသည် လွန်စွာ အားထုတ်သောသူ ဖြစ်သည်။

Satapuññalakkhaṇanti satena satena puññakammena nibbattaṃ ekekaṃ lakkhaṇaṃ. Evaṃ sante yo koci buddho bhaveyyāti na rocayiṃsu, anantesu pana cakkavāḷesu sabbe sattā ekekaṃ kammaṃ satakkhattuṃ kareyyuṃ, ettakehi janehi kataṃ kammaṃ bodhisatto ekova ekekaṃ sataguṇaṃ katvā nibbatto. Tasmā ‘‘satapuññalakkhaṇo’’ti imamatthaṃ rocayiṃsu. Manussāsurasakkarakkhasāti manussā ca asurā ca sakkā ca rakkhasā ca.

သတပုညလက္ခဏ ဟူသည် ရာပေါင်းများစွာသော ကုသိုလ်ကံကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော လက္ခဏာတစ်ခုစီ ရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤသို့ဆိုလျှင် မည်သူမဆို ဘုရားဖြစ်နိုင်သည်ဟု ယူဆရသဖြင့် ဤအနက်ကို အဋ္ဌကထာဆရာတို့ မနှစ်သက်ကြပေ。 အနန္တစကြာဝဠာရှိ သတ္တဝါအားလုံးတို့သည် တစ်ခုစီသော ကံကို အကြိမ်ရာပေါင်းများစွာ ပြုလုပ်ကြရာ၏၊ ဤမျှလောက်သော လူတို့ပြုလုပ်အပ်သော ကံကို ဘုရားလောင်း တစ်ဦးတည်းသာလျှင် တစ်ခုစီသော ကံကို အဆပေါင်း ရာကျော်မျှ ပြုလုပ်၍ ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် 'များစွာသော ကုသိုလ်ကောင်းမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော လက္ခဏာရှိတော်မူ၏' ဟူသော ဤအနက်ကိုသာ အဋ္ဌကထာဆရာတို့ နှစ်သက်တော်မူကြသည်။ (သတသဒ္ဒါကို အနန္တ၊ အနေက ဟု ယူဆသည်)။ မနုဿာသုရသက္ကရက္ခသာ ဟူသည် လူတို့လည်းကောင်း၊ အသုရာတို့လည်းကောင်း၊ သိကြားမင်းတို့လည်းကောင်း၊ ဘီလူး ရက္ခိုဏ်တို့လည်းကောင်း ဟု ဆိုလိုသည်။

Āyatapaṇhitāditilakkhaṇavaṇṇanā

၃-၅။ ရှည်သောဖနောင့်တော်ရှိခြင်း စသော လက္ခဏာသုံးပါး ဝဏ္ဏနာ

206. Antarāti paṭisandhito sarasacutiyā antare. Idha kammaṃ nāma pāṇātipātā virati. Kammasarikkhakaṃ nāma pāṇātipātaṃ karonto padasaddasavanabhayā [Pg.108] aggaggapādehi akkamantā gantvā paraṃ pātenti. Atha te iminā kāraṇena tesaṃ taṃ kammaṃ jano jānātūti antovaṅkapādā vā bahivaṅkapādā vā ukkuṭikapādā vā aggakoṇḍā vā paṇhikoṇḍā vā bhavanti. Aggapādehi gantvā parassa amāritabhāvaṃ pana tathāgatassa sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti āyatapaṇhi mahāpurisalakkhaṇaṃ nibbattati. Tathā paraṃ ghātentā unnatakāyena gacchantā aññe passissantīti onatā gantvā paraṃ ghātenti. Atha te evamime gantvā paraṃ ghātayiṃsūti nesaṃ taṃ kammaṃ iminā kāraṇena paro jānātūti khujjā vā vāmanā vā pīṭhasappi vā bhavanti. Tathāgatassa pana evaṃ gantvā paresaṃ aghātitabhāvaṃ iminā kāraṇena sadevako loko jānātūti brahmujugattamahāpurisalakkhaṇaṃ nibbattati. Tathā paraṃ ghātentā āvudhaṃ vā muggaraṃ vā gaṇhitvā muṭṭhikatahatthā paraṃ ghātenti. Te evaṃ tesaṃ parassa ghātitabhāvaṃ iminā kāraṇena jano jānātūti rassaṅgulī vā rassahatthā vā vaṅkaṅgulī vā phaṇahatthakā vā bhavanti. Tathāgatassa pana evaṃ paresaṃ aghātitabhāvaṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti dīghaṅgulimahāpurisalakkhaṇaṃ nibbattati. Idamettha kammasarikkhakaṃ. Idameva pana lakkhaṇattayaṃ lakkhaṇaṃ nāma. Dīghāyukabhāvo lakkhaṇānisaṃso.

၂၀၆. 'အကြား၌' ဟူသည် ပဋိသန္ဓေမှစ၍ မိမိသဘောအလျောက် ဖြစ်သော စုတိ၏ အကြား၌ ဖြစ်သည်။ ဤရှည်သော ဖနောင့်ရှိသည်၏အဖြစ် စသော လက္ခဏာ၏ အကြောင်းဖြစ်သော ကံကို ဆိုရာ၌ ကံမည်သည်ကား သူ့အသက်သတ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ကံနှင့်တူသော အကျိုးပေးမည်သည်ကား သူ့အသက်ကို သတ်သောသူတို့သည် ခြေသံကြားရမည်ကို ကြောက်သဖြင့် ခြေဖျားချင်း ထိလျက် ခြေဖျားထောက်၍ သွားပြီးလျှင် သူတပါးကို သတ်ဖြတ် (ဇီဝိတိန္ဒြေမှ ချ) တတ်ကြ၏။ ထိုအခါ ထိုသူတပါး၏ အသက်ကို သတ်သောသူတို့သည် ဤခြေကွခြင်းစသော အကြောင်းဖြင့် ငါတို့ပြုသောကံကို လူတို့ သိပါစေဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ဖြစ်သကဲ့သို့ အတွင်းသို့ ကောက်သော ခြေရှိသူ၊ အပြင်သို့ ကောက်သော ခြေရှိသူ၊ ဆောင့်ကြောင့်ထိုင်သော ခြေရှိသူ၊ ခြေဖျားတိုသူ သို့မဟုတ် ခြေဖျားကွသူ၊ ဖနောင့်တိုသူ သို့မဟုတ် ဖနောင့်ကွသူတို့ ဖြစ်ကြရကုန်၏။ စင်စစ်သော်ကား မြတ်စွာဘုရားသည် ခြေဖျားဖြင့် သွား၍ သူတပါးကို မသတ်ခဲ့သည့်အဖြစ်ကို နတ်နှင့်တကွသော လောကသားတို့သည် ဤရှည်သောဖနောင့်ရှိသည့် အဖြစ်တည်းဟူသော အကြောင်းဖြင့် သိပါစေဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သကဲ့သို့ 'ရှည်သောဖနောင့်ရှိခြင်း' ဟူသော မဟာပုရိသလက္ခဏာသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထို့အတူ သူတပါးကို သတ်သောသူတို့သည် မတ်မတ်ရပ်၍ သွားလျှင် အခြားသူတို့ မြင်လိမ့်မည်ဟု ကိုယ်ကို ညွတ်ကိုင်း၍ သွားပြီးလျှင် သူတပါးကို သတ်တတ်ကြ၏။ ထိုအခါ သူတပါးကို သတ်သောသူတို့သည် ဤကဲ့သို့ သွား၍ သတ်ကြပြီဟု သူတို့၏ ထိုကံကို ဤသို့ ကုန်းခြင်း ကွခြင်း စသောအကြောင်းဖြင့် သူတပါး သိပါစေဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ဖြစ်သကဲ့သို့ ကုန်းသူ၊ ပုကွသူ သို့မဟုတ် ဆွံ့အသူတို့ ဖြစ်ကြရကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားအားမူကား ဤသို့ သွား၍ သူတပါးကို မသတ်ခဲ့သည့် အဖြစ်ကို ဤသို့ ဗြဟ္မာမင်း၏ ကိုယ်ကဲ့သို့ ဖြောင့်မတ်သော ကိုယ်ရှိခြင်းတည်းဟူသော အကြောင်းဖြင့် နတ်နှင့်တကွသော လောကသားတို့ သိပါစေဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သကဲ့သို့ 'ဗြဟ္မာမင်းကဲ့သို့ ဖြောင့်မတ်သော ကိုယ်ရှိခြင်း' ဟူသော မဟာပုရိသလက္ခဏာသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထို့အတူ သူတပါးကို သတ်သောသူတို့သည် လက်နက် သို့မဟုတ် ဆောက်ပုတ်ကို ကိုင်၍ လက်သီးဆုပ်လျက် သတ်တတ်ကြ၏။ ထိုသူတပါးကို သတ်သောသူတို့၏ လက်ဦးမှု (သတ်ဖြတ်မှု) အခြေအနေကို ဤသို့ တိုသော လက်ချောင်းရှိခြင်း စသော အကြောင်းဖြင့် လူတို့ သိပါစေဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ဖြစ်သကဲ့သို့ တိုသော လက်ချောင်းရှိသူ၊ တိုသော လက်ရှိသူ၊ ကောက်သော လက်ချောင်းရှိသူ သို့မဟုတ် ဖားပြားသဏ္ဌာန် လက်ရှိသူတို့ ဖြစ်ကြရကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားအားမူကား ဤသို့ သူတပါးကို မသတ်ခဲ့သည့်အဖြစ်ကို နတ်နှင့်တကွသော လောကသားတို့သည် မျောက်မင်း၏ ခြေချောင်းလက်ချောင်းကဲ့သို့ ရှည်သော ခြေချောင်းလက်ချောင်းရှိခြင်း အကြောင်းဖြင့် သိပါစေဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သကဲ့သို့ 'ရှည်သောလက်ချောင်း ခြေချောင်းရှိခြင်း' ဟူသော မဟာပုရိသလက္ခဏာသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ဤသည်ကား ဤနေရာ၌ ကံနှင့်တူသော အကျိုးပေး ဖြစ်သည်။ ဤလက္ခဏာသုံးပါး အစုသည်ပင် လက္ခဏာမည်၏။ အသက်ရှည်ခြင်းသည် လက္ခဏာ၏ အကျိုးကျေးဇူး (လက္ခဏာနိသံသ) မည်၏။

207. Maraṇavadhabhayattanoti ettha maraṇasaṅkhāto vadho maraṇavadho, maraṇavadhato bhayaṃ maraṇavadhabhayaṃ, taṃ attano jānitvā. Paṭivirato paraṃmāraṇāyāti yathā mayhaṃ maraṇato bhayaṃ mama jīvitaṃ piyaṃ, evaṃ paresampīti ñatvā paraṃ māraṇato paṭivirato ahosi. Sucaritenāti suciṇṇena. Saggamagamāti saggaṃ gato.

၂၀၇. 'maraṇavadhabhayattanoti' ဟူရာ၌ သေစေခြင်းဟု ဆိုအပ်သော သတ်ခြင်းသည် မရဏဝဓ မည်၏။ သေစေခြင်း သတ်ခြင်းမှ ကြောက်ခြင်းသည် မရဏဝဓဘယ မည်၏။ မိမိ၏ ထိုသေဘေးကို သိ၍။ 'paṭivirato parammaraṇāyāti' ဟူသည် ငါ့အား သေရမည်မှ ကြောက်ရွံ့ခြင်း ရှိသကဲ့သို့၊ အသက်ကို ချစ်မြတ်နိုးသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ သူတပါးတို့အားလည်း သေရမည်မှ ကြောက်ရွံ့ခြင်း ရှိ၏၊ အသက်ကို ချစ်မြတ်နိုး၏ဟု သိရှိနားလည်၍ သူတပါးကို သတ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်သောသူ ဖြစ်၏။ 'sucaritenāti' ဟူသည် ကောင်းစွာ ဆည်းပူးအပ်သော ကောင်းမှုကံကြောင့်။ 'saggamagamāti' ဟူသည် နတ်ပြည်သို့ ရောက်၏။

Caviya punaridhāgatoti cavitvā puna idhāgato. Dīghapāsaṇhikoti dīghapaṇhiko. Brahmāva sujūti brahmā viya suṭṭhu uju.

'caviya punaridhāgatoti' ဟူသည် ထိုနတ်ပြည်မှ စုတေ၍ တစ်ဖန် ဤလူ့ပြည်သို့ ရောက်လာသောအခါ။ 'dīghapāsaṇhikoti' ဟူသည် ရှည်သော ဖနောင့်ရှိသူ။ 'brahmāvasujūti' ဟူသည် ဗြဟ္မာမင်းကဲ့သို့ ကောင်းစွာ ဖြောင့်မတ်သော ကိုယ်ရှိသူ။

Subhujoti sundarabhujo. Susūti mahallakakālepi taruṇarūpo. Susaṇṭhitoti susaṇṭhānasampanno. Mudutalunaṅguliyassāti mudū ca talunā ca aṅguliyo assa. Tībhīti tīhi. Purisavaraggalakkhaṇehīti purisavarassa [Pg.109] aggalakkhaṇehi. Cirayapanāyāti ciraṃ yāpanāya, dīghāyukabhāvāya.

'subhujoti' ဟူသည် ကောင်းသော လက်ရုံးရှိသူ။ 'susūti' ဟူသည် ကြီးရင့်သော အရွယ်၌ပင် ပျိုနုသော ရုပ်အဆင်းရှိသူ။ 'susaṇṭhitoti' ဟူသည် ကောင်းသော သဏ္ဌာန်နှင့် ပြည့်စုံသူ။ 'mudutaluṇaṅguliyassāti' ဟူသည် ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ နူးညံ့သိမ်မွေ့သော လက်ချောင်း ခြေချောင်းတို့ ရှိကုန်၏။ 'tīhīti' ဟူသည် သုံးပါးတို့ဖြင့်။ 'purisavaraggalakkhaṇehīti' ဟူသည် ယောက်ျားမြတ်၏ မြတ်သော လက္ခဏာတို့ဖြင့်။ 'cirayapanāyāti' ဟူသည် ကြာမြင့်စွာ အသက်မျှတခြင်း (အတ္တဘော တည်တံ့ခြင်း) ငှာ သို့မဟုတ် အသက်ရှည်ခြင်းငှာ။

Ciraṃ yapetīti ciraṃ yāpeti. Cirataraṃ pabbajati yadi tatoti tato cirataraṃ yāpeti, yadi pabbajatīti attho. Yāpayati ca vasiddhibhāvanāyāti vasippatto hutvā iddhibhāvanāya yāpeti.

'ciraṃ yapetīti' ဟူသည် ကြာမြင့်စွာ အသက်မျှတ၏ (အတ္တဘော တည်တံ့၏)။ 'cirataraṃ pabbajati yadi tatoti' ဟူသည် အကယ်၍ ရဟန်းပြုပါမူ ထိုစကြာဝတေးမင်းအဖြစ်ထက် သာလွန်၍ ကြာမြင့်စွာ အသက်မျှတ၏ဟု အနက်ရသည်။ 'yāpayati va siddhibhāvanāyāti' ဟူသည် ဈာန်စသည်တို့၌ ဝသီဘော်သို့ ရောက်သည်ဖြစ်၍ ဣဒ္ဓိပါဒ်ပွားများခြင်းဖြင့် အသက်မျှတ၏။

Sattussadatālakkhaṇavaṇṇanā

၆။ သတ္ထုဿဒတာလက္ခဏာဝဏ္ဏနာ (ခုနစ်ဌာန၌ ပြည့်ဖြိုးသော အသားရှိသော လက္ခဏာ အဖွင့်)

208. Rasitānanti rasasampannānaṃ. ‘‘Khādanīyāna’’ntiādīsu khādanīyāni nāma piṭṭhakhajjakādīni. Bhojanīyānīti pañca bhojanāni. Sāyanīyānīti sāyitabbāni sappinavanītādīni. Lehanīyānīti nillehitabbāni piṭṭhapāyāsādīni. Pānānīti aṭṭha pānakāni.

၂၀၈. 'rasitānanti' ဟူသည် အရသာနှင့် ပြည့်စုံကုန်သော။ 'khādanīyānanti' စသည်တို့၌ ခဲဖွယ် (ခါဒနီယ) မည်သည်ကား ဂျုံမှုန့်ဖြင့် လုပ်သော ခဲဖွယ်စသည်တို့တည်း။ 'bhojanīyānīti' ဟူသည် ငါးပါးသော ဘောဇဉ်တို့တည်း။ 'sāyanīyānīti' ဟူသည် မြည်းစမ်းအပ်သော ထောပတ်၊ ဆီဦးစသည်တို့တည်း။ 'lehanīyānīti' ဟူသည် လျက်အပ်သော မုန့်ညက်ဖြင့် ချက်သော ဃနာစသည်တို့တည်း။ 'pānānīti' ဟူသည် ရှစ်ပါးသော ဖျော်ရည်တို့တည်း။

Idha kammaṃ nāma kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni dinnaṃ idaṃ paṇītabhojanadānaṃ. Kammasarikkhakaṃ nāma lūkhabhojane kucchigate lohitaṃ sussati, maṃsaṃ milāyati. Tasmā lūkhadāyakā sattā iminā kāraṇena nesaṃ lūkhabhojanassa dinnabhāvaṃ jano jānātūti appamaṃsā appalohitā manussapetā viya dullabhannapānā bhavanti. Paṇītabhojane pana kucchigate maṃsalohitaṃ vaḍḍhati, paripuṇṇakāyā pāsādikā abhirūpadassanā honti. Tasmā tathāgatassa dīgharattaṃ paṇītabhojanadāyakattaṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti sattussadamahāpurisalakkhaṇaṃ nibbattati. Lakkhaṇaṃ nāma sattussadalakkhaṇameva. Paṇītalābhitā ānisaṃso.

ဤခုနစ်ဌာန၌ ပြည့်ဖြိုးသောအသားရှိခြင်းတည်းဟူသော လက္ခဏာ၏ အကြောင်းကံကို ပြရာ၌ 'kammaṃ nāma' - ကံမည်သည်ကား ကမ္ဘာတစ်သိန်းအလွန်ရှိသော လေးအသင်္ချေပတ်လုံး လှူဒါန်းအပ်သော ဤမွန်မြတ်သော ဘောဇဉ်အလှူတည်း။ 'kammasarikkhakaṃ nāma' - ကံနှင့်တူသော အကျိုးပေးမည်သည်ကား ရုန့်ရင်းခေါင်းပါးသော ဘောဇဉ်သည် ဝမ်းသို့ ရောက်သော် သွေးသည် ခြောက်ကပ်၏၊ အသားသည် ညှိုးနွမ်း၏။ ထို့ကြောင့် ခေါင်းပါးသော ဘောဇဉ်ကို လှူတတ်သော သတ္တဝါတို့သည် ဤသို့ အသားနည်းခြင်း၊ သွေးနည်းခြင်း အကြောင်းကြောင့် ထိုဒါယကာတို့၏ ရုန့်ရင်းသော ဘောဇဉ်ကို လှူခဲ့သည့်အဖြစ်ကို လူတို့ သိပါစေဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ဖြစ်သကဲ့သို့ အသားနည်းသူ၊ သွေးနည်းသူ၊ လူပြိတ္တာကဲ့သို့ ထမင်းအဖျော် ရခဲသူများ ဖြစ်ကြရကုန်၏။ မွန်မြတ်သော ဘောဇဉ်သည် ဝမ်းသို့ရောက်သော်မူကား အသားသွေးသည် တိုးပွား၏၊ ပြည့်ဖြိုးသော ကိုယ်ရှိသူ၊ ကြည်ညိုဖွယ်ရှိသူ၊ အလွန်အဆင်းလှ၍ ရှုချင်ဖွယ်ရှိသူတို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားအား ရှည်မြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံး မွန်မြတ်သော ဘောဇဉ်ကို လှူဒါန်းခဲ့သည့် အဖြစ်ကို နတ်နှင့်တကွသော လောကသားတို့သည် ဤခုနစ်ဌာန၌ ပြည့်ဖြိုးသော အသားရှိခြင်း အကြောင်းဖြင့် သိပါစေဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သကဲ့သို့ 'ခုနစ်ဌာန၌ ပြည့်ဖြိုးသော အသားရှိခြင်း' (သတ္တုဿဒ) ဟူသော မဟာပုရိသလက္ခဏာသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ 'lakkhaṇaṃ nāma' - လက္ခဏာမည်သည်ကား ခုနစ်ဌာန၌ ပြည့်ဖြိုးသောအသားရှိသော လက္ခဏာပင် ဖြစ်သည်။ 'paṇītalābhitā' - မွန်မြတ်သော ဘောဇဉ်ကို ရခြင်းသည် လက္ခဏာ၏ အကျိုးကျေးဇူး (အာနိသင်) ဖြစ်သည်။

209. Khajjabhojjamathaleyyasāyitanti khajjakañca bhojanañca lehanīyañca sāyanīyañca. Uttamaggarasadāyakoti uttamo aggarasadāyako, uttamānaṃ vā aggarasānaṃ dāyako.

၂၀၉. 'khajjabhojjamathaleyyasāyitanti' ဟူသည် ခဲဖွယ်ကိုလည်းကောင်း၊ ဘောဇဉ်ကိုလည်းကောင်း၊ လျက်အပ်သော ခဲဖွယ်ကိုလည်းကောင်း၊ မြည်းစမ်းအပ်သော ခဲဖွယ်ကိုလည်းကောင်း။ 'uttamaggarasadāyakoti' ဟူသည် မွန်မြတ်လှစွာသော အရသာရှိသော ခဲဖွယ်ဘောဇဉ်ကို လှူဒါန်းတတ်သူ သို့မဟုတ် မြတ်သောအရသာရှိသော ဘောဇဉ်တို့ထက် ထူးကဲမွန်မြတ်သော အရသာကို ပေးလှူတတ်သူ။

Satta cussadeti satta ca ussade. Tadatthajotakanti khajjabhojjādijotakaṃ, tesaṃ lābhasaṃvattanikanti attho. Pabbajampi cāti pabbajamānopi ca. Tadādhigacchatīti taṃ adhigacchati. Lābhiruttamanti lābhi uttamaṃ.

'satta cussadeti' ဟူသည် ခုနစ်ပါးသော ပြည့်ဖြိုးခြင်းတို့ကို။ 'tadatthajotakanti' ဟူသည် မွန်မြတ်သော ခဲဖွယ်ဘောဇဉ်စသည်ကို ရရှိခြင်းကို ပြတတ်သော၊ ထိုမွန်မြတ်သော ဘောဇဉ်တို့ကို ရခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သောဟု အနက်ရသည်။ 'pabbajampi cāti' ဟူသည် ရဟန်းပြုသော်လည်း။ 'tadādhigacchatīti' ဟူသည် ထိုမွန်မြတ်သော ဘောဇဉ်ကို ရရှိ၏။ 'lābhiruttamanti' ဟူသည် မြတ်သော အလှူဖွယ်ဝတ္ထုကို ရရှိသူ။

Karacaraṇādilakkhaṇavaṇṇanā

၇-၈။ ကရစရဏာဒိလက္ခဏဝဏ္ဏနာ (လက်ခြေစသော လက္ခဏာ အဖွင့်)

210. Dānenātiādīsu [Pg.110] ekacco dāneneva saṅgaṇhitabbo hoti, taṃ dānena saṅgahesi. Pabbajitānaṃ pabbajitaparikkhāraṃ, gihīnaṃ gihiparikkhāraṃ adāsi.

၂၁၀. 'dānenāti' စသည်တို့၌ အချို့သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ပေးကမ်းခြင်း (ဒါန) ဖြင့်သာ ချီးမြှောက်အပ်သည် ဖြစ်၏၊ ထိုသူကို ပေးကမ်းခြင်းဖြင့် ချီးမြှောက်တော်မူ၏။ ရဟန်းတို့အား ရဟန်းပရိက္ခရာကို လှူဒါန်း၏၊ လူတို့အား လူတို့၏ အသုံးအဆောင်ပရိက္ခရာကို လှူဒါန်း၏။

Peyyavajjenāti ekacco hi ‘‘ayaṃ dātabbaṃ nāma deti, ekena pana vacanena sabbaṃ makkhetvā nāseti, kiṃ etassa dāna’’nti vattā hoti. Ekacco ‘‘ayaṃ kiñcāpi dānaṃ na deti, kathento pana telena viya makkheti. Eso detu vā mā vā, vacanameva tassa sahassaṃ agghatī’’ti vattā hoti. Evarūpo puggalo dānaṃ na paccāsīsati, piyavacanameva paccāsīsati. Taṃ piyavacanena saṅgahesi.

'peyyavajjenāti' ဟူသည် အချို့သောသူသည် "ဤသူသည် ပေးလှူစရာဝတ္ထုကို ပေးပါ၏၊ သို့သော်လည်း စကားတစ်ခွန်းဖြင့် အလုံးစုံသော ကျေးဇူးကို ချေဖျက်ဆီးတတ်၏၊ သူ၏အလှူသည် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း" ဟု ပြောဆိုတတ်၏။ အချို့သောသူသည်လည်း "ဤသူသည် အလှူအတန်းကို တစ်စုံတစ်ရာ မလှူသော်လည်း ပြောဆိုသည့်အခါ ဆီဖြင့် လိမ်းကျံဘိသကဲ့သို့ နူးညံ့စွာ ပြောဆိုတတ်၏။ ဤသူသည် ပေးသည်ဖြစ်စေ၊ မပေးသည်ဖြစ်စေ သူ၏ ပြောဆိုသော စကားတစ်ခွန်းသည်ပင်လျှင် တစ်ထောင်ထိုက်တန်၏" ဟု ပြောဆိုတတ်၏။ ဤကဲ့သို့သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် အလှူကို မတောင့်တ၊ ချစ်ဖွယ်သော စကားကိုသာလျှင် တောင့်တတတ်၏။ ထိုသူကို ချစ်ဖွယ်သော စကားဖြင့် ချီးမြှောက်တော်မူ၏။

Atthacariyāyāti atthasaṃvaḍḍhanakathāya. Ekacco hi neva dānaṃ, na piyavacanaṃ paccāsīsati. Attano hitakathaṃ vaḍḍhitakathameva paccāsīsati. Evarūpaṃ puggalaṃ ‘‘idaṃ te kātabbaṃ, idaṃ te na kātabbaṃ. Evarūpo puggalo sevitabbo, evarūpo puggalo na sevitabbo’’ti evaṃ atthacariyāya saṅgahesi.

'atthacariyāyāti' ဟူသည် အကျိုးစီးပွား တိုးပွားကြောင်းဖြစ်သော စကားဖြင့် ချီးမြှောက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ အချို့သောသူသည် အလှူကိုလည်း မတောင့်တ၊ ချစ်ဖွယ်သော စကားကိုလည်း မတောင့်တဘဲ၊ မိမိ၏ အကျိုးစီးပွားနှင့် စပ်သောစကား၊ ကြီးပွားကြောင်းစကားကိုသာလျှင် တောင့်တတတ်၏။ ထိုကဲ့သို့သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို "ဤအမှုကို သင် ပြုအပ်၏၊ ဤအမှုကို သင် မပြုအပ်။ ဤကဲ့သို့သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆည်းကပ်အပ်၏၊ ဤကဲ့သို့သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို မဆည်းကပ်အပ်" ဟု ဤသို့ အကျိုးစီးပွားကို ကျင့်ဆောင်ခြင်းဖြင့် ချီးမြှောက်တော်မူ၏။

Samānattatāyāti samānasukhadukkhabhāvena. Ekacco hi dānādīsu ekampi na paccāsīsati, ekāsane nisajjaṃ, ekapallaṅke sayanaṃ, ekato bhojananti evaṃ samānasukhadukkhataṃ paccāsīsati. Tattha jātiyā hīno bhogena adhiko dussaṅgaho hoti. Na hi sakkā tena saddhiṃ ekaparibhogo kātuṃ, tathā akariyamāne ca so kujjhati. Bhogena hīno jātiyā adhikopi dussaṅgaho hoti. So hi ‘‘ahaṃ jātimā’’ti bhogasampannena saddhiṃ ekaparibhogaṃ na icchati, tasmiṃ akariyamāne kujjhati. Ubhohipi hīno pana susaṅgaho hoti. Na hi so itarena saddhiṃ ekaparibhogaṃ icchati, na akariyamāne ca kujjhati. Ubhohi sadisopi susaṅgahoyeva. Bhikkhūsu dussīlo dussaṅgaho hoti. Na hi sakkā tena saddhiṃ ekaparibhogo kātuṃ, tathā akariyamāne ca kujjhati. Sīlavā susaṅgaho hoti. Sīlavā hi adīyamānepi akariyamānepi na kujjhati. Aññaṃ attanā [Pg.111] saddhiṃ paribhogaṃ akarontampi na pāpakena cittena passati. Paribhogopi tena saddhiṃ sukaro hoti. Tasmā evarūpaṃ puggalaṃ evaṃ samānattatāya saṅgahesi.

မိမိနှင့်တူသော ချမ်းသာဆင်းရဲ ရှိသည်၏အဖြစ်ဖြင့် ဟူသည် 'သမာနတ္တတာယ' ဟု ဆိုလိုသည်။ အချို့သောသူသည် ပေးကမ်းလှူဒါန်းခြင်း စသည်တို့တွင် တစ်စုံတစ်ခုကိုမျှ မျှော်လင့်တောင့်တခြင်းမရှိဘဲ၊ နေရာတစ်ခုတည်း၌ အတူထိုင်ခြင်း၊ ပလ္လင်တစ်ခုတည်း၌ အတူအိပ်ခြင်း၊ အတူတကွ စားသောက်ခြင်း ဤသို့လျှင် မိမိနှင့်တူသော ချမ်းသာဆင်းရဲရှိသည်၏အဖြစ်ကို မျှော်လင့်တောင့်တတတ်၏။ ထိုသို့ တူသောချမ်းသာဆင်းရဲရှိသည်၏အဖြစ်ဖြင့် ချီးမြှောက်ထောက်ပံ့ရာ၌ အမျိုးဇာတ်အားဖြင့် ယုတ်၍ စည်းစိမ်အားဖြင့် သာလွန်သောပုဂ္ဂိုလ်သည် ချီးမြှောက်နိုင်ခဲ၏။ စင်စစ်သော်လည်း ထိုပုဂ္ဂိုလ်နှင့်အတူတကွ သုံးဆောင်ခြင်းကို ပြုရန်မဖြစ်နိုင်၊ ထိုသို့ အတူသုံးဆောင်ခြင်းကို မပြုအပ်သော်လည်း ထိုသူသည် အမျက်ထွက်တတ်၏။ စည်းစိမ်အားဖြင့် ယုတ်၍ အမျိုးဇာတ်အားဖြင့် သာလွန်သောပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း ချီးမြှောက်နိုင်ခဲ၏။ စင်စစ်သော်လည်း ထိုသူသည် 'ငါသည် အမျိုးဇာတ်နှင့် ပြည့်စုံသူဖြစ်၏' ဟု နှလုံးသွင်းကာ စည်းစိမ်နှင့် ပြည့်စုံသူနှင့် အတူတကွ သုံးဆောင်ခြင်းကို လိုလား၏၊ ထိုသို့ အတူသုံးဆောင်ခြင်းကို မပြုအပ်သော်လည်း အမျက်ထွက်တတ်၏။ နှစ်ပါးသော အမျိုးဇာတ်၊ စည်းစိမ်တို့ဖြင့် ယုတ်သောပုဂ္ဂိုလ်သည်ကား ကောင်းစွာ ချီးမြှောက်ထောက်ပံ့လွယ်၏။ စင်စစ်သော်လည်း ထိုသူသည် အခြားသောသူနှင့် အတူတကွ သုံးဆောင်ခြင်းကို မလိုလား၊ အတူသုံးဆောင်ခြင်းကို မပြုအပ်သော်လည်း အမျက်မထွက်ပေ။ နှစ်ပါးသော အမျိုးဇာတ်၊ စည်းစိမ်တို့ဖြင့် တူညီသောပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း ကောင်းစွာ ချီးမြှောက်ထောက်ပံ့လွယ်သည်သာ ဖြစ်၏။ ရဟန်းတို့တွင် သီလမရှိသော (ဒုဿီလ) ရဟန်းသည် ချီးမြှောက်နိုင်ခဲ၏။ စင်စစ်သော်လည်း ထိုသူနှင့်အတူတကွ သုံးဆောင်ခြင်းကို ပြုရန်မဖြစ်နိုင်၊ ထိုသို့ အတူသုံးဆောင်ခြင်းကို မပြုအပ်သော်လည်း အမျက်ထွက်တတ်၏။ သီလရှိသော ရဟန်းသည် ကောင်းစွာ ချီးမြှောက်ထောက်ပံ့လွယ်၏။ သီလရှိသောရဟန်းသည် သုံးဆောင်ဖွယ်ကို မပေးအပ်သော်လည်းကောင်း၊ အတူသုံးဆောင်ခြင်းကို မပြုအပ်သော်လည်းကောင်း အမျက်မထွက်ပေ၊ ထို့ကြောင့် ချီးမြှောက်လွယ်သောသူ ဖြစ်၏။ အခြားသော မိမိနှင့် အတူသုံးဆောင်ခြင်းကို မပြုသောသူကိုလည်း မကောင်းသောစိတ်ဖြင့် မကြည့်ရှုပေ။ ထိုသီလရှိသောရဟန်းနှင့် အတူတကွ သုံးဆောင်ခြင်းသည်လည်း ပြုလွယ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤသို့သော လူဖြစ်အံ့ အမျိုးဇာတ်၊ စည်းစိမ်အားဖြင့် တူသောသဘောရှိသော၊ ရဟန်းဖြစ်အံ့ သီလနှင့် ပြည့်စုံသောသဘောရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဤသို့လျှင် မိမိနှင့်တူသော ချမ်းသာဆင်းရဲရှိသည်၏အဖြစ်ဖြင့် ချီးမြှောက်တော်မူ၏။

Susaṅgahitāssa hontīti susaṅgahitā assa honti. Detu vā mā vā detu, karotu vā mā vā karotu, susaṅgahitāva honti, na bhijjanti. ‘‘Yadāssa dātabbaṃ hoti, tadā deti. Idāni maññe natthi, tena na deti. Kiṃ mayaṃ dadamānameva upaṭṭhahāma? Adentaṃ akarontaṃ na upaṭṭhahāmā’’ti evaṃ cintenti.

ထိုစကြာဝတေးမင်းအား ပုဏ္ဏားစသော ပရိသတ်တို့သည် ကောင်းစွာ ချီးမြှောက်အပ်ကုန်သည် ဖြစ်ကုန်၏ ဟူသည် 'သုသင်္ဂဟိတာဿ ဟောန္တိ' ဟု ဆိုလိုသည်။ စကြာဝတေးမင်းသည် ပေးသည်ဖြစ်စေ၊ မပေးသည်ဖြစ်စေ၊ ပြုသည်ဖြစ်စေ၊ မပြုသည်ဖြစ်စေ ထိုသူတို့သည် ကောင်းစွာချီးမြှောက်အပ်သည်သာ ဖြစ်ကုန်၏၊ စိတ်ဝမ်းမကွဲပြားကြကုန်။ ထိုသူတို့သည် 'စကြာဝတေးမင်းအား ပေးလှူရန်ရှိသောအခါ ပေးလှူ၏။ ယခုမူကား ပစ္စည်းမရှိသေးဟု ထင်၏၊ ထို့ကြောင့် မပေးလှူခြင်း ဖြစ်သည်။ ငါတို့သည် ပေးလှူသောအခါ၌သာ အရှင်ကို လုပ်ကျွေးပြုစုပြီး၊ မပေးလှူ မပြုလုပ်သောအခါ၌ မလုပ်ကျွေးဘဲ နေကြကုန်အံ့လော' ဟု ဤသို့ တွေးတောကြကုန်၏။

Idha kammaṃ nāma dīgharattaṃ kataṃ dānādisaṅgahakammaṃ. Kammasarikkhakaṃ nāma yo evaṃ asaṅgāhako hoti, so iminā kāraṇenassa asaṅgāhakabhāvaṃ jano jānātūti thaddhahatthapādo ceva hoti, visamaṭṭhitāvayavalakkhaṇo ca. Tathāgatassa pana dīgharattaṃ saṅgāhakabhāvaṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti imāni dve lakkhaṇāni nibbattanti. Lakkhaṇaṃ nāma idameva lakkhaṇadvayaṃ. Susaṅgahitaparijanatā ānisaṃso.

ဤဘဝ၌ 'ကံ' မည်သည်ကား ရှည်မြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံး ပြုအပ်သော ဒါနစသည်ဖြင့် ချီးမြှောက်ခြင်း အမှုကံတည်း။ 'ကံနှင့်တူသော အကျိုး' မည်သည်ကား အကြင်သူသည် ဤသို့ သူတပါးကို မချီးမြှောက် မထောက်ပံ့တတ်သူ ဖြစ်၏၊ ထိုသူ၏ မချီးမြှောက်တတ်သော အဖြစ်ကို 'ဤသူကား သူတပါးကို မချီးမြှောက်တတ်သူတည်း' ဟု ဤအင်္ဂါလက္ခဏာအကြောင်းဖြင့် လူအများ သိပါစေဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ဖြစ်သကဲ့သို့ ထိုသူသည် ဤလူ့ပြည်၌ ခိုင်မာကြမ်းတမ်းသော လက်ခြေ ရှိသည်လည်း ဖြစ်၏၊ မညီမညွတ် တည်သောအင်္ဂါ လက္ခဏာရှိသည်လည်း ဖြစ်၏။ မြတ်စွာဘုရား၏ကား ရှည်မြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံး သူတပါးကို ချီးမြှောက်တတ်သော အဖြစ်ကို နတ်နှင့်တကွသော လောကသည် ဤသိမ်မွေ့နူးညံ့သော လက်ဖဝါး ခြေဖဝါး၊ ညီညွတ်သော လက်ချောင်း ခြေချောင်း ရှိသည်၏အဖြစ်ဟူသော အကြောင်းဖြင့် သိပါစေဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသကဲ့သို့ ဤလက္ခဏာတော်နှစ်ပါးတို့သည် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏။ 'လက္ခဏာ' မည်သည်ကား ဤလက္ခဏာတော်နှစ်ပါးပင် ဖြစ်သည်။ ကောင်းစွာ ချီးမြှောက်ထောက်ပံ့အပ်သော ပရိသတ်ရှိသည်၏ အဖြစ်သည်ကား 'အကျိုးထူး' မည်၏။

211. Kariyāti karitvā. Cariyāti caritvā. Anavamatenāti anavaññātena. ‘‘Anapamodenā’’tipi pāṭho, na appamodena, na dīnena na gabbhitenāti attho.

၂၁၁. ပြု၍ ဟူသည် 'ကရိယာ' ဟု ဆိုလိုသည်။ ကျင့်၍ ဟူသည် 'စရိယာ' ဟု ဆိုလိုသည်။ အယုတ်အားဖြင့် မသိအပ်သော (သို့မဟုတ်) မနှိပ်စက်အပ်သော၊ မထေမဲ့မြင် မပြုအပ်သော ဟူသည် 'အနဝမတေန' ဟု ဆိုလိုသည်။ 'အနပမောဒေန' ဟူ၍လည်း စာဖတ်လမ်းရှိသေး၏။ မရွှင်လန်းသောစိတ်ဖြင့် မဟုတ်ဘဲ၊ စိတ်မခိုင်မာခြင်း မရှိဘဲ၊ ထောင်လွှားခြင်းမရှိဘဲ ဟု အနက်ရရှိသည်။

Caviyāti cavitvā. Atirucira suvaggu dassaneyyanti atirucirañca supāsādikaṃ suvaggu ca suṭṭhu chekaṃ dassaneyyañca daṭṭhabbayuttaṃ. Susu kumāroti suṭṭhu sukumāro.

စုတေ၍ ဟူသည် 'စဝိယာ' ဟု ဆိုလိုသည်။ အလွန်တင့်တယ်လျက် ကြည်ညိုဖွယ်ရှိခြင်း၊ အလွန်သာယာ၍ အလွန်ကောင်းမွန်ခြင်း၊ ကြည့်ရှုချင်ဖွယ်နှင့် ပြည့်စုံခြင်း ဟူသည် 'အတိရုစိရ သုဝဂ္ဂု ဒဿနေယျံ' ဟု ဆိုလိုသည်။ အလွန်နူးညံ့သိမ်မွေ့သော မင်းသား ဟူသည် 'သုသုကုမာရော' ဟု ဆိုလိုသည်။

Parijanassavoti parijano assavo vacanakaro. Vidheyyoti kattabbākattabbesu yathāruci vidhātabbo. Mahimanti mahiṃ imaṃ. Piyavadū hitasukhataṃ jigīsamānoti piyavado hutvā hitañca sukhañca pariyesamāno. Vacanapaṭikarassā bhippasannāti vacanapaṭikarā assa abhippasannā. Dhammānudhammanti dhammañca anudhammañca.

ပရိသတ်သည် စကားကို လိုက်နာတတ်၏၊ ဆိုဆုံးမသည့်အတိုင်း ပြုလုပ်တတ်၏ ဟူသည် 'ပရိဇနဿဝေါ' ဟု ဆိုလိုသည်။ ပြုအပ် မပြုအပ်သော အမှုတို့၌ အလိုရှိတိုင်း စီရင်ထိုက်၏ ဟူသည် 'ဝိဓေယျော' ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤမြေကြီးကို ဟူသည် 'မဟိံ' ဟု ဆိုလိုသည်။ ချစ်ဖွယ်သောစကားကို ပြောဆိုသူဖြစ်၍ အကျိုးစီးပွားနှင့် ချမ်းသာကို ရှာဖွေလျက် ဟူသည် 'ပိယဝဒူ ဟိတသုခတံ ဇိဂီသမာနော' ဟု ဆိုလိုသည်။ မြတ်စွာဘုရား၏ စကားတော်ကို လိုက်နာကြကုန်သော အလွန်ကြည်ညိုကြကုန်သော သူတို့သည် ဟူသည် 'ဝစနပဋိကရဿာဘိပ္ပသန္နာ' ဟု ဆိုလိုသည်။ လောကုတ္တရာတရားနှင့် လောကုတ္တရာတရားအားလျော်သော သမထ ဝိပဿနာတရားကို ဟူသည် 'ဓမ္မာနုဓမ္မံ' ဟု ဆိုလိုသည်။

Ussaṅkhapādādilakkhaṇavaṇṇanā

၉-၁၀။ ဥဿင်္ခပါဒစသော လက္ခဏာတော်များ၏ အဖွင့်။

212. Atthūpasaṃhitanti [Pg.112] idhalokaparalokatthanissitaṃ. Dhammūpasaṃhitanti dasakusalakammapathanissitaṃ. Bahujanaṃ nidaṃsesīti bahujanassa nidaṃsanakathaṃ kathesi. Pāṇīnanti sattānaṃ. ‘‘Aggo’’tiādīni sabbāni aññamaññavevacanāni. Idha kammaṃ nāma dīgharattaṃ bhāsitā uddhaṅgamanīyā atthūpasaṃhitā vācā. Kammasarikkhakaṃ nāma yo evarūpaṃ uggatavācaṃ na bhāsati, so iminā kāraṇena uggatavācāya abhāsanaṃ jano jānātūti adhosaṅkhapādo ca hoti adhonatalomo ca. Tathāgatassa pana dīgharattaṃ evarūpāya uggatavācāya bhāsitabhāvaṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti ussaṅkhapādalakkhaṇañca uddhaggalomalakkhaṇañca nibbattati. Lakkhaṇaṃ nāma idameva lakkhaṇadvayaṃ. Uttamabhāvo ānisaṃso.

၂၁၂. ဤပစ္စုပ္ပန်လောက၌ ဖြစ်သော အကျိုးနှင့် တမလွန်လောက၌ ဖြစ်သော အကျိုးကို မှီသော ဟူသည် 'အတ္ထူပသံဟိတံ' ဟု ဆိုလိုသည်။ ဆယ်ပါးသော ကုသလကမ္မပထတရားကို မှီသော ဟူသည် 'ဓမ္မူးပသံဟိတံ' ဟု ဆိုလိုသည်။ လူအများအား အကျိုးကို ပြသတတ်သော စကားကို ပြောကြားတော်မူ၏ ဟူသည် 'ဗဟုဇနံ นိဒံသေသိ' ဟု ဆိုလိုသည်။ သတ္တဝါတို့၏ ဟူသည် 'ပါဏီနံ' ဟု ဆိုလိုသည်။ 'အဂ္ဂေါ' စသော စကားလုံးအားလုံးတို့သည် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု အနက်တူသော ဝေဝုစ်ပရိယာယ် သဒ္ဒါများ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ဤဘဝ၌ 'ကံ' မည်သည်ကား ရှည်မြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံး ပြောဆိုအပ်သော၊ နာယူသူတို့အား အဆင့်ဆင့် မြင့်မြတ်သောအကျိုးသို့ ရောက်စေတတ်သော၊ အကျိုးစီးပွားနှင့် စပ်ယှဉ်သော စကားတည်း။ 'ကံနှင့်တူသော အကျိုး' မည်သည်ကား အကြင်သူသည် ဤသို့သော မြင့်မြတ်သော စကားကို မပြောဆိုတတ်ပေ၊ ထိုသူ၏ မြင့်မြတ်သောစကားကို မပြောဆိုခြင်းကို ဤဖမျက်အောက်၌ တည်သောခြေ၊ အောက်သို့ ညွတ်သော အမွေးရှိခြင်းဟူသော လက္ခဏာအကြောင်းဖြင့် လူအများ သိစေရန် ဖြစ်ပေါ်လာသကဲ့သို့ ထိုသူသည် ဖမျက်အောက်၌ တည်သောခြေရှိသည်လည်း ဖြစ်၏၊ အောက်သို့ ညွတ်သော အမွေးရှိသည်လည်း ဖြစ်၏။ မြတ်စွာဘုရား၏ကား ရှည်မြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံး ဤသို့သော မြင့်မြတ်သော စကားကို ပြောဆိုခဲ့သော အဖြစ်ကို နတ်နှင့်တကွသော လောကသည် ဖမိုးအထက်၌ တည်သောဖမျက်၊ အထက်သို့ အဖျားရှိသော အမွေးရှိခြင်းဟူသော အကြောင်းဖြင့် သိပါစေဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသကဲ့သို့ ဖမိုးအထက်၌ ဖမျက်တည်သော ခြေရှိသည်၏အဖြစ်ဟူသော 'ဥဿင်္ခပါဒလက္ခဏာ' တော်သည်လည်းကောင်း၊ အထက်သို့ အဖျားရှိသော အမွေးရှိသည်၏အဖြစ်ဟူသော 'ဥဒ္ဓဂ္ဂလောမလက္ခဏာ' တော်သည်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ 'လက္ခဏာ' မည်သည်ကား ဤလက္ခဏာတော်နှစ်ပါးပင် ဖြစ်သည်။ မြတ်သည်၏အဖြစ်သည်ကား 'အကျိုးထူး' မည်၏။

213. Erayanti bhaṇanto. Bahujanaṃ nidaṃsayīti bahujanassa hitaṃ dasseti. Dhammayāganti dhammadānayaññaṃ.

၂၁၃. မြွက်ဆိုလျက် ဟူသည် 'ဧရယန္တိ' ဟု ဆိုလိုသည်။ လူအများအား အစီးအပွားကို ပြသတော်မူ၏ ဟူသည် 'ဗဟုဇနံ နိဒံသယိ' ဟု ဆိုလိုသည်။ ဓမ္မဒါနတည်းဟူသော အလှူကို ဟူသည် 'ဓမ္မယာဂံ' ဟု ဆိုလိုသည်။

Ubbhamuppatitalomavā sasoti so esa uddhaggatalomavā hoti. Pādagaṇṭhirahūti pādagopphakā ahesuṃ. Sādhusaṇṭhitāti suṭṭhu saṇṭhitā. Maṃsalohitācitāti maṃsena ca lohitena ca ācitā. Tacotthatāti tacena pariyonaddhā niguḷhā. Vajatīti gacchati. Anomanikkamoti anomavihārī seṭṭhavihārī.

ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် အထက်သို့ အဖျားရှိသော အမွေးရှိတော်မူ၏ ဟူသည် 'ဥဗ္ဘမုပ္ပတိတလောမဝါ သသော' ဟု ဆိုလိုသည်။ ခြေဖမိုး၏ အထက်၌တည်သော ဖမျက်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏ ဟူသည် 'ပါဒဂဏ္ဌိရဟု' ဟု ဆိုလိုသည်။ ကောင်းစွာ တည်ကုန်၏ ဟူသည် 'သာဓုသဏ္ဌိတာ' ဟု ဆိုလိုသည်။ အသားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အသွေးဖြင့်လည်းကောင်း စီအပ်ကုန်သည်ဖြစ်၍ ဟူသည် 'မံသလောဟိတာစိတာ' ဟု ဆိုလိုသည်။ အရေဖြင့် ဖုံးလွှမ်းအပ်ကုန်သဖြင့် မထင်ရှားကုန်သည်ဖြစ်၍ ဟူသည် 'တစောတ္ထတာ' ဟု ဆိုလိုသည်။ ကြွတော်မူ၏ ဟူသည် 'ဝဇတိ' ဟု ဆိုလိုသည်။ မယုတ်သော မြတ်သောနေခြင်းရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် ဟူသည် 'အနောမနိက္ကမော' ဟု ဆိုလိုသည်။

Eṇijaṅghalakkhaṇavaṇṇanā

၁၁။ ဧဏိဇင်္ဃလက္ခဏာတော်၏ အဖွင့်။

214. Sippaṃ vātiādīsu sippaṃ nāma dve sippāni – hīnañca sippaṃ, ukkaṭṭhañca sippaṃ. Hīnaṃ nāma sippaṃ naḷakārasippaṃ, kumbhakārasippaṃ pesakārasippaṃ nahāpitasippaṃ. Ukkaṭṭhaṃ nāma sippaṃ lekhā muddā gaṇanā. Vijjāti ahivijjādianekavidhā. Caraṇanti pañcasīlaṃ dasasīlaṃ pātimokkhasaṃvarasīlaṃ. Kammanti kammassakatājānanapaññā. Kilisseyyunti kilameyyuṃ. Antevāsikavattaṃ nāma dukkhaṃ, taṃ nesaṃ mā ciramahosīti cintesi.

၂၁၄. 'သိပ္ပံ ဝါ' စသည်တို့၌ 'အတတ် (သိပ္ပ)' မည်သည် ယုတ်သောအတတ်၊ မြတ်သောအတတ်ဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိသည်။ ယုတ်သောအတတ် မည်သည်ကား ကျူထရံယက်သည့်အတတ်၊ အိုးထိန်းသည်အတတ်၊ ရက်ကန်းအတတ်၊ ဆတ္တာသည်အတတ်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ မြတ်သောအတတ် မည်သည်ကား စာရေးအတတ်၊ လက်သစ်ချိုး၍ ရေတွက်ခြင်းအတတ်၊ ကိုးခုအထိ ရေတွက်ခြင်းအတတ်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ မြေကိုက်မန္တန်အတတ်စသော များစွာသောအပြားရှိသော အတတ်ကို ဟူသည် 'ဝိဇ္ဇာ' ဟု ဆိုလိုသည်။ ငါးပါးသီလ၊ ဆယ်ပါးသီလ၊ ပါတိမောက္ခသံဝရသီလကို ဟူသည် 'စရဏံ' ဟု ဆိုလိုသည်။ ကံသာလျှင် မိမိဥစ္စာရှိသည်၏အဖြစ်ကို သိသောပညာကို ဟူသည် 'ကမ္မံ' ဟု ဆိုလိုသည်။ ပင်ပန်းကုန်ရာ၏ ဟူသည် 'ကိလိဿေယျုံ' ဟု ဆိုလိုသည်။ အန္တေဝါသိကတပည့်တို့၏ ပြုရမည့်ဝတ်သည် ဆင်းရဲလှ၏၊ ထိုဝတ်သည် ထိုတပည့်တို့အား ကြာမြင့်စွာ မဖြစ်ပါစေလင့်ဟု တွေးတောတော်မူ၏။

Rājārahānīti rañño anurūpāni hatthiassādīni, tāniyeva rañño senāya aṅgabhūtattā rājaṅgānīti vuccanti. Rājūpabhogānīti rañño [Pg.113] upabhogaparibhogabhaṇḍāni, tāni ceva sattaratanāni ca. Rājānucchavikānīti rañño anucchavikāni. Tesaṃyeva sabbesaṃ idaṃ gahaṇaṃ. Samaṇārahānīti samaṇānaṃ anurūpāni cīvarādīni. Samaṇaṅgānīti samaṇānaṃ koṭṭhāsabhūtā catasso parisā. Samaṇūpabhogānīti samaṇānaṃ upabhogaparikkhārā. Samaṇānucchavikānīti tesaṃyeva adhivacanaṃ.

မင်းနှင့် ထိုက်တန်ကုန်သော ဆင်၊ မြင်း စသည်တို့ ဟူသည် 'ရာဇာရဟာနိ' ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုဆင်မြင်းစသည်တို့ကိုပင်လျှင် မင်း၏ စစ်သည်တော် အင်္ဂါဖြစ်သောကြောင့် 'ရာဇင်္ဂ' ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ မင်း၏ အသုံးအဆောင် အဆောက်အဦဖြစ်သော ဘဏ္ဍာဟု ဆိုအပ်ကုန်သော ထိုဆင်မြင်းစသည်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ရတနာခုနစ်ပါးတို့ကိုလည်းကောင်း ဟူသည် 'ရာဇူပဘောဂါနိ' ဟု ဆိုလိုသည်။ မင်းအား လျောက်ပတ်ကုန်သော ဟူသည် 'ရာဇာနုစ္ဆဝိကာနိ' ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤရာဇာနုစ္ဆဝိကာနိဟူသော စကားရပ်သည် ထိုဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ဆင်၊ မြင်းစသော အားလုံးတို့ကို သိမ်းကျုံးယူသော ပုဒ်ဖြစ်သည်။ ရဟန်းတို့အား လျောက်ပတ်ကုန်သော သင်္ကန်းစသည်တို့ ဟူသည် 'သမဏာရဟာနိ' ဟု ဆိုလိုသည်။ ရဟန်းတို့၏ အဖို့အစုဖြစ်ကုန်သော ပရိသတ်လေးပါးတို့ ဟူသည် 'သမဏင်္ဂါနိ' ဟု ဆိုလိုသည်။ ရဟန်းတို့၏ အသုံးအဆောင် ပရိက္ခရာတို့ကို ဟူသည် 'သမဏူပဘောဂါနိ' ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုသပိတ်၊ သင်္ကန်း စသည်တို့၏ အမည်သာလျှင် ဖြစ်သည် ဟူသည် 'သမဏာနုစ္ဆဝိကာနိ' ဟု ဆိုလိုသည်။

Idha pana kammaṃ nāma dīgharattaṃ sakkaccaṃ sippādivācanaṃ. Kammasarikkhakaṃ nāma yo evaṃ sakkaccaṃ sippaṃ avācento antevāsike ukkuṭikāsanajaṅghapesanikādīhi kilameti, tassa jaṅghamaṃsaṃ likhitvā pātitaṃ viya hoti. Tathāgatassa pana sakkaccaṃ vācitabhāvaṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti anupubbauggatavaṭṭitaṃ eṇijaṅghalakkhaṇaṃ nibbattati. Lakkhaṇaṃ nāma idameva lakkhaṇaṃ. Anucchavikalābhitā ānisaṃso.

ဤဧဏီသား၏ ခြေသလုံးကဲ့သို့သော ခြေသလုံးရှိသည့် လက္ခဏာ၏ အကြောင်းဖြစ်သော ကံကို ဆိုရာ၌ - ကံဟူသည်ကား ရှည်မြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံး ရိုသေစွာဖြင့် အတတ်ပညာစသည်တို့ကို သင်ကြားပို့ချပေးခြင်း ဖြစ်သည်။ ကံနှင့်တူသော အမှု (ကမ္မသဒိသ) ဟူသည်ကား - အကြင်ဆရာသည် ဤသို့ ရိုသေစွာ အတတ်ပညာကို မပို့ချဘဲ တပည့်တို့အား ဆောင့်ကြောင့်ထိုင်စေခြင်း၊ အမှုကြီးငယ်ကို ပြုစေခြင်း၊ တစ်အိမ်မှတစ်အိမ် တစ်ရွာမှတစ်ရွာသို့ သွားလာစေခြင်းဖြင့် ခြေသလုံးတို့ကို ပင်ပန်းစေ၍ စေခိုင်းခြင်း စသည်တို့ဖြင့် ပင်ပန်းစေ၏။ ထိုဆရာ၏ ခြေသလုံးသားသည် ခြစ်၍ ချအပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ မြတ်စွာဘုရား၏ကား ရိုသေစွာ အတတ်ပညာကို ပို့ချတော်မူခဲ့သည့် အဖြစ်ကို နတ်နှင့်တကွသော လောကသားတို့သည် ဤအကြောင်းဖြင့် သိပါစေဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် အစဉ်အတိုင်း ပြည့်ဖြိုး၍ လုံးဝန်းသော ဧဏီသား၏ ခြေသလုံးကဲ့သို့သော လက္ခဏာ (ဧဏီဇင်္ဃလက္ခဏာ) သည် ဖြစ်ပေါ်လာရသည်။ ၎င်းလက္ခဏာသည် ဤလက္ခဏာပင် ဖြစ်သည်။ မိမိနှင့် လျောက်ပတ်သော ပစ္စည်းဝတ္ထုတို့ကို ရရှိခြင်းသည် ထိုလက္ခဏာ၏ အကျိုးထူး ဖြစ်သည်။

215. Yadūpaghātāyāti yaṃ sippaṃ kassaci upaghātāya na hoti. Kilissatīti kilamissati. Sukhumattacotthatāti sukhumattacena pariyonaddhā. Kiṃ pana aññena kammena aññaṃ lakkhaṇaṃ nibbattatīti? Na nibbattati. Yaṃ pana nibbattati, taṃ anubyañjanaṃ hoti, tasmā idha vuttaṃ.

၂၁၅. "ယဒူပဃာတာယ" ဟူသည်မှာ တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူအား ညှဉ်းဆဲနှိပ်စက်ရန် မဟုတ်သော မြွေကိုက်ကုသသည့်မန္တန် စသော အတတ်ပညာမျိုး ဖြစ်သည်။ "ကိလိဿတိ" ဟူသည်မှာ ပင်ပန်းလတ္တံ့ ဟု ဆိုလိုသည်။ "သုခုမတ္တစောတ္ထတာ" ဟူသည်မှာ သိမ်မွေ့သော အရေပြားဖြင့် ဖုံးအုပ်မြှေးယှက်အပ်သည်၏ အဖြစ်တည်း။ အခြားသောကံကြောင့် အခြားသော လက္ခဏာသည် ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်ပါသလောဟု မေးသော် - ဖြစ်ပေါ်မလာနိုင်ပေ။ ဖြစ်ပေါ်လာသော လက္ခဏာသည် ဧဏီဇင်္ဃလက္ခဏာနှင့် လျော်ညီသော လက္ခဏာငယ် (အနုဗျည်း) သာ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဤနေရာ၌ လက္ခဏာတစ်ပါး (အမွေးအမျှင်များ အထက်သို့ အဖျားရှိခြင်း၊ သိမ်မွေ့သော အရေပြားရှိခြင်း စသည်) ကို ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။

Sukhumacchavilakkhaṇavaṇṇanā

၁၂။ သုခုမစ္ဆဝိလက္ခဏဝဏ္ဏနာ (သိမ်မွေ့နူးညံ့သော အရေပြားရှိသည့် လက္ခဏာ၏ အဖွင့်)

216. Samaṇaṃ vāti samitapāpaṭṭhena samaṇaṃ. Brāhmaṇaṃ vāti bāhitapāpaṭṭhena brāhmaṇaṃ.

၂၁၆. "သမဏံ ဝါ" ဟူသည်မှာ မကောင်းမှုကို ငြိမ်းစေပြီးသော အနက်ကြောင့် သမဏ (ရဟန်း) ဟု ခေါ်သည်။ "ဗြာဟ္မဏံ ဝါ" ဟူသည်မှာ မကောင်းမှုကို အပပြုပြီးသော (ဖယ်ရှားပြီးသော) အနက်ကြောင့် ဗြာဟ္မဏ (ပုဏ္ဏား) ဟု ခေါ်သည်။

Mahāpaññotiādīsu mahāpaññādīhi samannāgato hotīti attho. Tatridaṃ mahāpaññādīnaṃ nānattaṃ.

"မဟာပညော" စသည်တို့၌ မဟာပညာစသည်တို့နှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်သည်ဟု အနက်ရသည်။ ထိုမဟာပညာစသည်တို့၏ ထူးခြားကွဲပြားပုံမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။

Tattha katamā mahāpaññā? Mahante sīlakkhandhe pariggaṇhātīti mahāpaññā, mahante samādhikkhandhe paññākkhandhe vimuttikkhandhe vimuttiñāṇadassanakkhandhe pariggaṇhātīti mahāpaññā. Mahantāni ṭhānāṭhānāni mahantā vihārasamāpattiyo mahantāni ariyasaccāni mahante satipaṭṭhāne sammappadhāne iddhipāde mahantāni indriyāni balāni mahante bojjhaṅge mahante ariyamagge mahantāni sāmaññaphalāni mahantā abhiññāyo mahantaṃ paramatthaṃ nibbānaṃ pariggaṇhātīti mahāpaññā.

ထိုမဟာပညာစသည်တို့တွင် မဟာပညာ (ကြီးမြတ်သောပညာ) ဟူသည် အဘယ်နည်း။ ကြီးမြတ်များပြားလှသော သီလက္ခန္ဓာတို့ကို သိမ်းဆည်းယူတတ်သောကြောင့် မဟာပညာမည်၏။ ကြီးမြတ်သော သမာဓိက္ခန္ဓာ၊ ပညာက္ခန္ဓာ၊ ဝိမုတ္တိက္ခန္ဓာ (အရဟတ္တဖိုလ်ကျေးဇူး)၊ ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနက္ခန္ဓာ (အရဟတ္တဖိုလ်ကို ဆင်ခြင်တတ်သော ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်အမြင်တည်းဟူသော ကျေးဇူး) တို့ကို သိမ်းဆည်းယူတတ်သောကြောင့် မဟာပညာမည်၏။ ကြီးမြတ်သော အကြောင်းဟုတ်သည် မဟုတ်သည် (ဌာနာဌာန) တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ကြီးမြတ်သော ဝိဟာရသမာပတ်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ကြီးမြတ်သော အရိယသစ္စာတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ကြီးမြတ်သော သတိပဋ္ဌာန်၊ သမ္မပ္ပဓာန်၊ ဣဒ္ဓိပါဒ်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ကြီးမြတ်သော ဣန္ဒြေ၊ ဗိုလ်၊ ဗောဇ္ဈင်၊ အရိယမဂ်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ကြီးမြတ်သော သာမညဖိုလ်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ကြီးမြတ်သော အဘိညာဉ်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ကြီးမြတ်သော ပရမတ်တရားဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်ကိုလည်းကောင်း သိမ်းဆည်းယူတတ်သောကြောင့် မဟာပညာမည်၏။

Katamā [Pg.114] puthupaññā? Puthunānākhandhesu ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā. Puthunānādhātūsu puthunānāāyatanesu puthunānāpaṭiccasamuppādesu puthunānāsuññatamanupalabbhesu puthunānāatthesu dhammesu niruttīsu paṭibhānesu. Puthunānāsīlakkhandhesu puthunānāsamādhipaññāvimuttivimuttiñādassanakkhandhesu puthunānāṭhānāṭhānesu puthunānāvihārasamāpattīsu puthunānāariyasaccesu puthunānāsatipaṭṭhānesu sammappadhānesu iddhipādesu indriyesu balesu bojjhaṅgesu puthunānāariyamaggesu sāmaññaphalesu abhiññāsu puthujjanasādhāraṇe dhamme samatikkamma paramatthe nibbāne ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā.

ပုထုပညာ (ကျယ်ပြန့်သောပညာ) ဟူသည် အဘယ်နည်း။ ထူးခြားကွဲပြားသော များစွာသော ခန္ဓာတို့၌ ဉာဏ်သည် ဖြစ်တတ်သောကြောင့် ပုထုပညာမည်၏။ များစွာသော ဓာတ်တို့၌လည်းကောင်း၊ များစွာသော အာယတနတို့၌လည်းကောင်း၊ များစွာသော ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်တို့၌လည်းကောင်း၊ နိစ္စသာရစသည်တို့မှ ဆိတ်ငြိမ်သဖြင့် ငါ၊ သူတစ်ပါး၊ ယောက်ျား၊ မိန်းမဟူ၍ မရအပ်ကုန်သော အထူးထူးသော သုညတတရားတို့၌လည်းကောင်း၊ အထူးထူးသော အနက် (အကျိုးတရား) တို့၌လည်းကောင်း၊ အထူးထူးသော ဓမ္မ (အကြောင်းတရား) တို့၌လည်းကောင်း၊ အထူးထူးသော နိရုတ္တိ (သဒ္ဒါ) တို့၌လည်းကောင်း၊ ပဋိဘာန်တို့၌လည်းကောင်း ဉာဏ်ဖြစ်တတ်သောကြောင့် ပုထုပညာမည်၏။ အထူးထူးသော သီလက္ခန္ဓာတို့၌လည်းကောင်း၊ အထူးထူးသော သမာဓိက္ခန္ဓာ၊ ပညာက္ခန္ဓာ၊ ဝိမုတ္တိက္ခန္ဓာ၊ ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနက္ခန္ဓာတို့၌လည်းကောင်း၊ အထူးထူးသော ဌာနာဌာနတို့၌လည်းကောင်း၊ အထူးထူးသော ဝိဟာရသမာပတ်တို့၌လည်းကောင်း၊ အထူးထူးသော အရိယသစ္စာတို့၌လည်းကောင်း၊ အထူးထူးသော သတိပဋ္ဌာန်၊ သမ္မပ္ပဓာန်၊ ဣဒ္ဓိပါဒ်၊ ဣန္ဒြေ၊ ဗိုလ်၊ ဗောဇ္ဈင်၊ အရိယမဂ်၊ သာမညဖိုလ်၊ အဘိညာဉ်တို့၌လည်းကောင်း၊ ပုထုဇဉ်တို့နှင့် ဆက်ဆံသော မဒစသည့် အကုသိုလ်တရားတို့ကို လွန်မြောက်၍ ပရမတ်တရားတည်းဟူသော နိဗ္ဗာန်၌ ဉာဏ်သည် ဖြစ်တတ်သောကြောင့် ပုထုပညာမည်၏။

Katamā hāsapaññā? Idhekacco hāsabahulo vedabahulo tuṭṭhibahulo pāmojjabahulo sīlaṃ paripūreti indriyasaṃvaraṃ paripūreti bhojane mattaññutaṃ jāgariyānuyogaṃ sīlakkhandhaṃ samādhikkhandhaṃ paññākkhandhaṃ vimuttikkhandhaṃ vimuttiñāṇadassanakkhandhaṃ paripūretīti hāsapaññā. Hāsabahulo…pe… pāmojjabahulo ṭhānāṭhānaṃ paṭivijjhatīti hāsapaññā. Hāsabahulo vihārasamāpattiyo paripūretīti hāsapaññā. Hāsabahulo ariyasaccāni paṭivijjhatīti hāsapaññā. Satipaṭṭhāne sammappadhāne iddhipāde indriyāni balāni bojjhaṅge ariyamaggaṃ bhāvetīti hāsapaññā. Hāsabahulo sāmaññaphalāni sacchikarotīti hāsapaññā. Abhiññāyo paṭivijjhatīti hāsapaññā. Hāsabahulo vedatuṭṭhipāmojjabahulo paramatthaṃ nibbānaṃ sacchikarotīti hāsapaññā.

ဟာသပညာ (ရွှင်လန်းသောပညာ) ဟူသည် အဘယ်နည်း။ ဤသာသနာတော်၌ အချို့သောသူသည် ရွှင်လန်းခြင်းများပြားသည်ဖြစ်၍ ခံစားမှု (သို့မဟုတ် သိမြင်မှု)၊ နှစ်သက်မှု၊ ဝမ်းမြောက်မှု များပြားသည်ဖြစ်၍ သီလကို ဖြည့်ကျင့်၏၊ ဣန္ဒြေစောင့်စည်းမှုကို ဖြည့်ကျင့်၏၊ ဘောဇဉ်၌ အတိုင်းအရှည်ကို သိခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ နိုးကြားခြင်းလုံ့လကိုလည်းကောင်း၊ သီလက္ခန္ဓာ၊ သမာဓိက္ခန္ဓာ၊ ပညာက္ခန္ဓာ၊ ဝိမုတ္တိက္ခန္ဓာ၊ ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနက္ခန္ဓာတို့ကို ဖြည့်ကျင့်၏။ ထို့ကြောင့် ဟာသပညာမည်၏။ ရွှင်လန်းခြင်းများပြားသည်ဖြစ်၍ ...ပ... ဝမ်းမြောက်ခြင်းများပြားသည်ဖြစ်၍ ဌာနာဌာန (အကြောင်းဟုတ်သည် မဟုတ်သည်) ကို ထိုးထွင်း၍ သိ၏။ ထို့ကြောင့် ဟာသပညာမည်၏။ ရွှင်လန်းခြင်းများပြားသည်ဖြစ်၍ ဝိဟာရသမာပတ်တို့ကို ဖြည့်စွမ်း၏။ ထို့ကြောင့် ဟာသပညာမည်၏။ ရွှင်လန်းခြင်းများပြားသည်ဖြစ်၍ အရိယသစ္စာတို့ကို ထိုးထွင်း၍ သိ၏။ ထို့ကြောင့် ဟာသပညာမည်၏။ သတိပဋ္ဌာန်၊ သမ္မပ္ပဓာန်၊ ဣဒ္ဓိပါဒ်၊ ဣန္ဒြေ၊ ဗိုလ်၊ ဗောဇ္ဈင်၊ အရိယမဂ်တို့ကို ပွားများ၏။ ထို့ကြောင့် ဟာသပညာမည်၏။ ရွှင်လန်းခြင်းများပြားသည်ဖြစ်၍ သာမညဖိုလ်တို့ကို မျက်မှောက်ပြု၏။ ထို့ကြောင့် ဟာသပညာမည်၏။ အဘိညာဉ်တို့ကို ထိုးထွင်းသိမြင်၏။ ထို့ကြောင့် ဟာသပညာမည်၏။ ရွှင်လန်းခြင်း၊ သိမြင်ခြင်း၊ နှစ်သက်ခြင်း၊ ဝမ်းမြောက်ခြင်းများပြားသည်ဖြစ်၍ ပရမတ်တရားတည်းဟူသော နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြု၏။ ထို့ကြောင့် ဟာသပညာမည်၏။

Katamā javanapaññā? Yaṃkiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ taṃ rūpaṃ aniccato khippaṃ javatīti javanapaññā. Dukkhato khippaṃ anattato khippaṃ javatīti javanapaññā. Yā kāci vedanā…pe… yaṃkiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ, sabbaṃ taṃ viññāṇaṃ aniccato dukkhato anattato khippaṃ javatīti javanapaññā. Cakkhu…pe… jarāmaraṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccato dukkhato anattato khippaṃ javatīti javanapaññā. Rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ khayaṭṭhena dukkhaṃ bhayaṭṭhena anattā asārakaṭṭhenāti tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā rūpanirodhe nibbāne khippaṃ javatīti javanapaññā. Vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṃ cakkhu…pe… jarāmaraṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ khayaṭṭhena…pe… vibhūtaṃ katvā jarāmaraṇanirodhe nibbāne khippaṃ javatīti javanapaññā. Rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ[Pg.115]. Cakkhuṃ…pe… jarāmaraṇaṃ aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppannaṃ khayadhammaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhammanti tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā jarāmaraṇanirodhe nibbāne khippaṃ javatīti javanapaññā.

ဇဝနပညာ (လျင်မြန်သောပညာ) ဟူသည် အဘယ်နည်း။ အတိတ်၊ အနာဂတ်၊ ပစ္စုပ္ပန် ဖြစ်သော၊ ဝေးသည်ဖြစ်စေ နီးသည်ဖြစ်စေ အလုံးစုံသော ရူပက္ခန္ဓာကို အနိစ္စဟူ၍ လျင်မြန်စွာ သက်ဝင်ဆင်ခြင်နိုင် (ထိုးထွင်းသိမြင်နိုင်) သောကြောင့် ဇဝနပညာမည်၏။ ဒုက္ခဟူ၍ လျင်မြန်စွာ သက်ဝင်ဆင်ခြင်နိုင်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အနတ္တဟူ၍ လျင်မြန်စွာ သက်ဝင်ဆင်ခြင်နိုင်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဇဝနပညာမည်၏။ အတိတ်၊ အနာဂတ်၊ ပစ္စုပ္ပန် ဖြစ်သော အလုံးစုံသော ဝေဒနာ ...ပ... ဝိညာဉ်ကို အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တဟူ၍ လျင်မြန်စွာ သက်ဝင်ဆင်ခြင်နိုင်သောကြောင့် ဇဝနပညာမည်၏။ စက္ခုပသာဒ ...ပ... ဇရာမရဏကို အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တဟူ၍ လျင်မြန်စွာ သက်ဝင်ဆင်ခြင်နိုင်သောကြောင့် ဇဝနပညာမည်၏။ အတိတ်၊ အနာဂတ်၊ ပစ္စုပ္ပန်ဖြစ်သော ရူပက္ခန္ဓာကို ကုန်တတ်သောအနက်ကြောင့် အနိစ္စ၊ ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသောအနက်ကြောင့် ဒုက္ခ၊ အနှစ်မရှိသောအနက်ကြောင့် အနတ္တဟု ဝိပဿနာဉာဏ်ဖြင့် နှိုင်းချိန်၍၊ စုံစမ်း၍၊ ထင်ရှားအောင်ပြု၍၊ ရုပ်ချုပ်ရာ (သို့မဟုတ် ချုပ်ကြောင်း) ဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ လျင်မြန်စွာ သက်ဝင်တတ်သောကြောင့် ဇဝနပညာမည်၏။ ဝေဒနာ၊ သညာ၊ သင်္ခါရ၊ ဝိညာဉ်၊ စက္ခုပသာဒ ...ပ... ဇရာမရဏတို့ကို ကုန်တတ်သောအနက်ကြောင့် အနိစ္စ ...ပ... ထင်ရှားအောင်ပြု၍ ဇရာမရဏ၏ ချုပ်ရာ နိဗ္ဗာန်သို့ လျင်မြန်စွာ သက်ဝင်တတ်သောကြောင့် ဇဝနပညာမည်၏။ အတိတ်၊ အနာဂတ်၊ ပစ္စုပ္ပန်ဖြစ်သော ရုပ်၊ စက္ခုပသာဒ ...ပ... ဇရာမရဏကို အနိစ္စ၊ ပြုပြင်အပ်သောတရား (သင်္ခတ)၊ အကြောင်းကိုစွဲ၍ဖြစ်သောတရား (ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်)၊ ကုန်ဆုံးခြင်းသဘောရှိသောတရား (ခယဓမ္မ)၊ ပျက်စီးခြင်းသဘောရှိသောတရား (ဝယဓမ္မ)၊ ကင်းပြတ်ခြင်းသဘောရှိသောတရား (ဝိရာဂဓမ္မ)၊ ချုပ်ပျောက်ခြင်းသဘောရှိသောတရား (နိရောဓဓမ္မ) ဟု ဝိပဿနာဉာဏ်ဖြင့် နှိုင်းချိန်၍၊ စုံစမ်း၍၊ ထင်ရှားအောင်ပြု၍ ဇရာမရဏချုပ်ရာ နိဗ္ဗာန်သို့ လျင်မြန်စွာ သက်ဝင်တတ်သောကြောင့် ဇဝနပညာမည်၏။

Katamā tikkhapaññā? Khippaṃ kilese chindatīti tikkhapaññā. Uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāseti, uppannaṃ byāpādavitakkaṃ, uppannaṃ vihiṃsāvitakkaṃ, uppannuppanne pāpake akusale dhamme uppannaṃ rāgaṃ dosaṃ mohaṃ kodhaṃ upanāhaṃ makkhaṃ paḷāsaṃ issaṃ macchariyaṃ māyaṃ sāṭheyyaṃ thambhaṃ sārambhaṃ mānaṃ atimānaṃ madaṃ pamādaṃ sabbe kilese sabbe duccarite sabbe abhisaṅkhāre sabbe bhavagāmikamme nādhivāseti pajahati vinodeti byantī karoti anabhāvaṃ gametīti tikkhapaññā. Ekasmiṃ āsane cattāro ariyamaggā cattāri sāmaññaphalāni catasso paṭisambhidāyo cha abhiññāyo adhigatā honti sacchikatā phassitā paññāyāti tikkhapaññā.

တိက္ခပညာ (ထက်မြက်သောပညာ) ဟူသည် အဘယ်နည်း။ ကိလေသာတို့ကို လျင်မြန်စွာ ဖြတ်တောက်နိုင်သောကြောင့် တိက္ခပညာမည်၏။ ဖြစ်ပေါ်လာသော ကာမဝိတက်ကို လက်ခံမထားဘဲ စွန့်ပယ်၏၊ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဗျာပါဒဝိတက်ကိုလည်းကောင်း၊ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝိဟိံသာဝိတက်ကိုလည်းကောင်း လက်ခံမထားပေ။ ဖြစ်တိုင်းဖြစ်တိုင်းသော ယုတ်ညံ့သော အကုသိုလ်တရားတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ဖြစ်ပေါ်လာသော ရာဂ၊ ဒေါသ၊ မောဟ၊ ကောဓ (အမျက်ထွက်ခြင်း)၊ ဥပနာဟ (ရန်ငြိုးဖွဲ့ခြင်း)၊ မက္ခ (ကျေးဇူးချေဖျက်ခြင်း)၊ ပဠာသ (ဂုဏ်ပြိုင်ခြင်း/အဖျင်းမူခြင်း)၊ ဣဿာ (ငြူစူခြင်း)၊ မစ္ဆရိယ (ဝန်တိုခြင်း)၊ မာယာ (လှည့်ပတ်ခြင်း)၊ သာဌေယျ (စဉ်းလဲခြင်း)၊ ထမ္ဘ (ခိုင်မာခြင်း)၊ သာရမ္ဘ (ချုတ်ချယ်ခြင်း)၊ မာန (ထောင်လွှားခြင်း)၊ အတိမာန (အလွန်ထောင်လွှားခြင်း)၊ မဒ (ယစ်မူးခြင်း)၊ ပမာဒ (မေ့လျော့ခြင်း) တို့ကိုလည်းကောင်း၊ အလုံးစုံသော ဒုစရိုက်တရား၊ အလုံးစုံသော အဘိသင်္ခါရတရား၊ အလုံးစုံသော ဘဝသို့ ရောက်စေတတ်သော ကံတို့ကိုလည်းကောင်း လက်ခံမထားဘဲ စွန့်ပယ်၏၊ ဖျောက်ဖျက်၏၊ ကင်းငြိမ်းအောင် ပြု၏၊ တစ်ဖန်မဖြစ်ခြင်းသို့ ရောက်စေ၏။ ထို့ကြောင့် တိက္ခပညာမည်၏။ တစ်ခုတည်းသော ထိုင်နေရာ၌ပင် အရိယမဂ်လေးပါး၊ သာမညဖိုလ်လေးပါး၊ ပဋိသမ္ဘိဒါလေးပါး၊ အဘိညာဉ်ခြောက်ပါးတို့ကို ရရှိအပ်၊ ပညာဖြင့် မျက်မှောက်ပြုအပ်၊ ထိတွေ့အပ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် တိက္ခပညာမည်၏။

Katamā nibbedhikapaññā? Idhekacco sabbasaṅkhāresu ubbegabahulo hoti uttāsabahulo ukkaṇṭhanabahulo aratibahulo anabhiratibahulo bahimukho na ramati sabbasaṅkhāresu, anibbiddhapubbaṃ apadālitapubbaṃ lobhakkhandhaṃ nibbijjhati padāletīti nibbedhikapaññā. Anibbiddhapubbaṃ apadālitapubbaṃ dosakkhandhaṃ mohakkhandhaṃ kodhaṃ upanāhaṃ…pe… sabbe bhavagāmikamme nibbijjhati padāletīti nibbedhikapaññāti (paṭi. ma. 3.3).

ထိုးထွင်းသိမြင်နိုင်သော ပညာ (နိဗ္ဗေဓိကပညာ) ဟု ဆိုအပ်သည်မှာ အဘယ်နည်း။ ဤသာသနာတော်၌ အချို့သောသူသည် ခပ်သိမ်းသော သင်္ခါရတရားတို့အပေါ်၌ များစွာထိတ်လန့်ခြင်း၊ များစွာကြောက်လန့်ခြင်း၊ ငြီးငွေ့ခြင်း၊ မမွေ့လျော်ခြင်း၊ အလွန်မမွေ့လျော်ခြင်း ရှိတတ်၏။ သင်္ခါရတရားတို့၏ ပြင်ပဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ ရှေးရှုသည်ဖြစ်၍ ခပ်သိမ်းသော သင်္ခါရတရားတို့၌ မမွေ့လျော်ပေ။ ထိုသူသည် ရှေးက တစ်ခါမျှ မဖောက်ထွင်းဖူး၊ မဖောက်ခွဲဖူးသေးသော လောဘအစုကို ဖောက်ထွင်းဖျက်ဆီးပစ်တတ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုးထွင်းသိမြင်သော ပညာမည်၏။ ထို့ပြင် ရှေးက မဖောက်ထွင်းဖူး၊ မဖောက်ခွဲဖူးသေးသော ဒေါသအစု၊ မောဟအစု၊ အမျက်ထွက်ခြင်း (ကောဓ)၊ ရန်ငြိုးဖွဲ့ခြင်း (ဥပနာဟ) စသည်တို့နှင့် ဘဝသို့ လားစေတတ်သော ကံအားလုံးတို့ကိုလည်း ဖောက်ထွင်းဖျက်ဆီးပစ်တတ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုးထွင်းသိမြင်သော ပညာမည်၏။

217. Pabbajitaṃ upāsitāti paṇḍitaṃ pabbajitaṃ upasaṅkamitvā payirupāsitā. Atthantaroti yathā eke randhagavesino upārambhacittatāya dosaṃ abbhantaraṃ karitvā nisāmayanti, evaṃ anisāmetvā atthaṃ abbhantaraṃ katvā atthayuttaṃ kathaṃ nisāmayi upadhārayi.

၂၁၇. 'ရဟန်းကို ဆည်းကပ်ခြင်း' ဟူသည်မှာ ပညာရှိသော ရဟန်းထံသို့ ချဉ်းကပ်၍ ဆည်းကပ်လုပ်ကျွေးခြင်း ဖြစ်သည်။ 'အကျိုးစီးပွားကို စိတ်၌ ထားခြင်း' ဟူသည်မှာ အချို့သော အပြစ်ရှာတတ်သူတို့သည် ကဲ့ရဲ့ချင်သောစိတ်ဖြင့် ဒေါသကို စိတ်အတွင်း၌ သိုမှီးလျက် နားထောင်ကြသကဲ့သို့ မဟုတ်ဘဲ၊ မိမိ၏ အကျိုးစီးပွားကိုသာ စိတ်အတွင်း၌ ထားရှိကာ အကျိုးနှင့်စပ်သော စကားကို နာယူမှတ်သား ဆင်ခြင်နှလုံးသွင်းခြင်း ဖြစ်သည်။

Paṭilābhagatenāti paṭilābhatthāya gatena. Uppādanimittakovidāti uppāde ca nimitte ca chekā. Avecca dakkhitīti ñatvā passissati.

'ရရှိခြင်းသို့ ရောက်သောအားဖြင့်' ဟူသည်မှာ ရရှိခြင်းအကျိုးငှာ ဖြစ်သောအားဖြင့် ဖြစ်သည်။ 'ဖြစ်ခြင်းနှင့် နိမိတ်၌ လိမ္မာသူတို့' ဟူသည်မှာ ဖြစ်ခြင်း (အစီအရင်) ၌လည်းကောင်း၊ နိမိတ် (အစီအရင်) ၌လည်းကောင်း ကျွမ်းကျင်လိမ္မာသူများကို ဆိုသည်။ 'သက်ဝင်၍ မြင်လတ္တံ့' ဟူသည်မှာ (ဉာဏ်ဖြင့်) ကောင်းစွာသိ၍ မြင်လိမ့်မည်ဟု ဆိုလိုသည်။

Atthānusiṭṭhīsu pariggahesu cāti ye atthānusāsanesu pariggahā atthānatthaṃ pariggāhakāni ñāṇāni, tesūti attho.

'အကျိုးကို ဆုံးမခြင်းနှင့် သိမ်းဆည်းခြင်းတို့၌' ဟူသည်မှာ အကျိုးစီးပွားကို ဆုံးမခြင်းတို့၌ အကျိုးနှင့် အကျိုးမဟုတ်သည်ကို ပိုင်းခြားသိမ်းဆည်းတတ်သော ဉာဏ်များရှိရာ၊ ထိုဉာဏ်တို့၌ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

Suvaṇṇavaṇṇalakkhaṇavaṇṇanā

ရွှေအဆင်းနှင့်တူသော အဆင်းရှိသော လက္ခဏာကို ဖွင့်ဆိုခြင်း (သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏလက္ခဏဝဏ္ဏနာ)

218. Akkodhanoti [Pg.116] na anāgāmimaggena kodhassa pahīnattā, atha kho sacepi me kodho uppajjeyya, khippameva naṃ paṭivinodeyyanti evaṃ akkodhavasikattā. Nābhisajjīti kuṭilakaṇṭako viya tattha tattha mammaṃ tudanto viya na laggi. Na kuppi na byāpajjītiādīsu pubbuppattiko kopo. Tato balavataro byāpādo. Tato balavatarā patitthiyanā. Taṃ sabbaṃ akaronto na kuppi na byāpajji na patitthiyi. Appaccayanti domanassaṃ. Na pātvākāsīti na kāyavikārena vā vacīvikārena vā pākaṭamakāsi.

၂၁၈. 'အမျက်မထွက်ခြင်း' ဟူသည်မှာ အနာဂါမိမဂ်ဖြင့် ဒေါသကို အကြွင်းမဲ့ ပယ်သတ်ပြီးသောကြောင့် မဟုတ်ဘဲ၊ "ငါ့အား အကယ်၍ အမျက်ဒေါသ ဖြစ်ပေါ်လာပါက ထိုဒေါသကို ချက်ချင်းပင် ဖျောက်ဖျက်အံ့" ဟု ဒေါသ၏ ဩဇာသို့ မလိုက်ခြင်းကြောင့် အမျက်မထွက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'မကပ်ငြိ' ဟူသည်မှာ ကောက်သော ဆူးသည် ထိုထိုနေရာ၌ အနာကို ထိုးဆွကာ ငြိကပ်နေသကဲ့သို့ ဒေါသသည် စိတ်၌ ကပ်ငြိမနေခြင်း ဖြစ်သည်။ 'အမျက်မထွက်၊ မပြစ်မှား' စသည်တို့၌ ရှေးဦးစွာ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဒေါသသည် 'ကောပ' မည်၏။ ထိုထက် အားကြီးသော ဒေါသသည် 'ဗျာပါဒ' မည်၏။ ထိုထက် သာလွန်အားကြီးသော ဒေါသသည် 'ပတိဋ္ဌိယနာ' မည်၏။ ထိုဒေါသအားလုံးကို မပြုခြင်းကြောင့် အမျက်မထွက်၊ မပြစ်မှား၊ ဒေါသကြောင့် ပြင်းစွာမပင်ပန်းတော့ပေ။ 'မလိုလားအပ်သော အခြင်းအရာ (အပစ္စယ)' ဟူသည်မှာ နှလုံးမသာယာခြင်း (ဒေါမနဿ) ကို ဆိုသည်။ 'ထင်ရှားအောင် မပြုလုပ်' ဟူသည်မှာ ကိုယ်အမူအရာဖြင့် ဖြစ်စေ၊ နှုတ်အမူအရာဖြင့် ဖြစ်စေ (စိတ်ဆိုးသည်ကို) ထင်ရှားစွာ မပြသခြင်း ဖြစ်သည်။

Idha kammaṃ nāma dīgharattaṃ akkodhanatā ceva sukhumattharaṇādidānañca. Kammasarikkhakaṃ nāma kodhanassa chavivaṇṇo āvilo hoti mukhaṃ duddasiyaṃ vatthacchādanasadisañca maṇḍanaṃ nāma natthi. Tasmā yo kodhano ceva vatthacchādanānañca adātā, so iminā kāraṇenassa jano kodhanādibhāvaṃ jānātūti dubbaṇṇo hoti dussaṇṭhāno. Akkodhanassa pana mukhaṃ virocati, chavivaṇṇo vippasīdati. Sattā hi catūhi kāraṇehi pāsādikā honti āmisadānena vā vatthadānena vā sammajjanena vā akkodhanatāya vā. Imāni cattāripi kāraṇāni dīgharattaṃ tathāgatena katāneva. Tenassa imesaṃ katabhāvaṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti suvaṇṇavaṇṇaṃ mahāpurisalakkhaṇaṃ nibbattati. Lakkhaṇaṃ nāma idameva lakkhaṇaṃ. Sukhumattharaṇādilābhitā ānisaṃso.

ဤနေရာ၌ ကံဟူသည်မှာ ကာလရှည်မြင့်စွာ အမျက်မထွက်ခြင်းနှင့် သိမ်မွေ့နူးညံ့သော အခင်းအရုံ စသည်တို့ကို ပေးလှူခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။ ကံနှင့် လျော်ညီသော အကျိုးတရားဟူသည်မှာ အမျက်ဒေါသထွက်တတ်သူ၏ အရေအဆင်းသည် နောက်ကျုတတ်၏၊ မျက်နှာသည် ကြည့်မကောင်း ဖြစ်တတ်၏၊ အဝတ်တန်ဆာကဲ့သို့ တင့်တယ်စေသော တန်ဆာလည်း မရှိပေ။ ထို့ကြောင့် ဒေါသလည်းကြီး၍ အဝတ်အထည်တို့ကိုလည်း မလှူဒါန်းဖူးသူသည် ထိုအကြောင်းရင်းကြောင့် ရုပ်ဆိုးကာ သဏ္ဌာန်မလှ ဖြစ်ရသဖြင့် လူတို့သည် သူ၏ ဒေါသကြီးသောအဖြစ်ကို သိရှိနိုင်ကြသည်။ အမျက်မထွက်သူ၏ မျက်နှာသည်ကား တင့်တယ်၏၊ အရေပြားသည်လည်း အလွန်ကြည်လင်၏။ စင်စစ် သတ္တဝါတို့သည် အာမိသကို လှူဒါန်းခြင်း၊ အဝတ်အထည်ကို လှူဒါန်းခြင်း၊ တံမြက်လှည်းခြင်း၊ အမျက်မထွက်ခြင်း ဟူသော အကြောင်းလေးပါးကြောင့် ကြည်ညိုဖွယ် ဖြစ်ကြရသည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုအကြောင်းလေးပါးစလုံးကို ကာလရှည်မြင့်စွာ ပြုကျင့်တော်မူခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် နတ်နှင့်တကွသော လောကသည် ဤရွှေအဆင်းရှိသော လက္ခဏာတော်ကို မြင်၍ ဘုရားရှင်၏ ထိုကုသိုလ်ကံတို့ကို သိရှိနိုင်စေရန် ရွှေအဆင်းနှင့်တူသော မဟာပုရိသလက္ခဏာတော်သည် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာရသည်။ ဤသည်ကား လက္ခဏာတော်ပင် ဖြစ်သည်။ သိမ်မွေ့နူးညံ့သော အခင်းအရုံစသည်ကို လွယ်ကူစွာ ရရှိခြင်းသည်ကား ယင်းလက္ခဏာ၏ အကျိုးထူး ဖြစ်သည်။

219. Abhivissajīti abhivissajjesi. Mahimiva suro abhivassanti suro vuccati devo, mahāpathaviṃ abhivassanto devo viya.

၂၁၉. 'စွန့်လွှတ်၏ (အဘိဝိဿဇီ)' ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာစွန့်လွှတ်လိုက်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'နေမင်းကဲ့သို့ မိုးသည်းထန်စွာ ရွာသွန်းသကဲ့သို့' ဟူသော စကား၌ 'သူရ' ဟူသည် မိုးနတ်မင်းကို ဆိုလိုပြီး၊ မဟာပထဝီမြေပြင်ပေါ်သို့ သည်းထန်စွာ ရွာသွန်းချလိုက်သော မိုးနတ်မင်းကဲ့သို့ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

Suravarataroriva indoti surānaṃ varataro indo viya.

'နတ်တို့ထက် မြတ်သော သိကြားမင်းကဲ့သို့' ဟူသည်မှာ နတ်အပေါင်းတို့ထက် သာလွန်ထူးမြတ်သော သိကြားမင်းကဲ့သို့ဟု ဆိုလိုသည်။

Apabbajjamicchanti apabbajjaṃ gihibhāvaṃ icchanto. Mahatimahinti mahantiṃ pathaviṃ.

'မရဟန်းပြုခြင်းကို အလိုရှိသော်' ဟူသည်မှာ လူအဖြစ် (လူ့ဘောင်၌ နေရခြင်း) ကို အလိုရှိသော်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ကြီးစွာသောမြေ' ဟူသည်မှာ ကျယ်ပြောလှစွာသော မြေပြင်ကြီးကို ဆိုသည်။

Acchādanavatthamokkhapāvuraṇānanti acchādanānañceva vatthānañca uttamapāvuraṇānañca. Panāsoti vināso.

'အဝတ်အထည်, အခင်းအရုံနှင့် အမြတ်ဆုံး ခြုံထည်များ' ဟူသည်မှာ ဝတ်ဆင်အပ်သော အဝတ်အထည်များ၊ ခင်းနှီးအရုံပုဆိုးများနှင့် အလွန်မွန်မြတ်သော ခြုံလွှာများကို ဆိုလိုသည်။ 'ပျက်စီးခြင်း (ပနာသော)' ဟူသည်မှာ ပျက်စီးဆုံးရှုံးခြင်း ဖြစ်သည်။

Kosohitavatthaguyhalakkhaṇavaṇṇanā

ဖုံးလွှမ်းအပ်သော အင်္ဂါစပ်လက္ခဏာကို ဖွင့်ဆိုခြင်း (ကောသောဟိတဝတ္ထဂုယှလက္ခဏဝဏ္ဏနာ)

220. Mātarampi [Pg.117] puttena samānetā ahosīti imaṃ kammaṃ rajje patiṭṭhitena sakkā kātuṃ. Tasmā bodhisattopi rajjaṃ kārayamāno antonagare catukkādīsu catūsu nagaradvāresu bahinagare catūsu disāsu imaṃ kammaṃ karothāti manusse ṭhapesi. Te mātaraṃ kuhiṃ me putto puttaṃ na passāmīti vilapantiṃ pariyesamānaṃ disvā ehi, amma, puttaṃ dakkhasīti taṃ ādāya gantvā nahāpetvā bhojetvā puttamassā pariyesitvā dassenti. Esa nayo sabbattha.

၂၂၀. 'မိခင်နှင့် သားကို ပြန်လည်ဆုံစည်းစေသူ ဖြစ်ခဲ့၏' ဟူသည်မှာ ဤသို့သော မိခင်နှင့် သားကို ပြန်လည်ညီညွတ်စေသည့် ကုသိုလ်အမှုကို မင်းအဖြစ်၌ တည်နေသူကသာ ပြုလုပ်နိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် ဘုရားလောင်းသည်လည်း မင်းအဖြစ်ကို ပြုတော်မူစဉ်အခါက မြို့တွင်းရှိ လမ်းဆုံလမ်းခွများ၌လည်းကောင်း၊ မြို့တံခါးလေးခုတို့၌လည်းကောင်း၊ မြို့ပြင် အရပ်လေးမျက်နှာတို့၌လည်းကောင်း "ဤအမိနှင့် သားကို ပြန်လည်ဆုံစည်းပေးသော အမှုကို ပြုကြလော့" ဟု ဆိုကာ လူတို့ကို စေခိုင်းထားတော်မူခဲ့သည်။ ထိုတာဝန်ကျသူတို့သည် "ငါ့သား ဘယ်မှာလဲ၊ ငါ့သားကို မမြင်ရပါတကား" ဟု ငိုကြွေးကာ သားကို လိုက်ရှာနေသော မိခင်ကို မြင်လျှင် "မိခင် လာပါ၊ သင့်သားကို တွေ့ရပါလိမ့်မည်" ဟု ဆို၍ ထိုမိခင်ကို ခေါ်ဆောင်သွားကာ ရေချိုးပေးခြင်း၊ ကျွေးမွေးခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်ပေးပြီး သားဖြစ်သူကို လိုက်လံရှာဖွေပေးအပ်ကြလေသည်။ ဤသည်ကား ကျန်သောနေရာများ၌လည်း သိရန် နည်းလမ်း ဖြစ်သည်။

Idha kammaṃ nāma dīgharattaṃ ñātīnaṃ samaṅgibhāvakaraṇaṃ. Kammasarikkhakaṃ nāma ñātayo hi samaṅgībhūtā aññamaññassa vajjaṃ paṭicchādenti. Kiñcāpi hi te kalahakāle kalahaṃ karonti, ekassa pana dose uppanne aññaṃ jānāpetuṃ na icchanti. Ayaṃ nāma etassa dosoti vutte sabbe uṭṭhahitvā kena diṭṭhaṃ kena sutaṃ, amhākaṃ ñātīsu evarūpaṃ kattā nāma natthīti. Tathāgatena ca taṃ ñātisaṅgahaṃ karontena dīgharattaṃ idaṃ vajjappaṭicchādanakammaṃ nāma kataṃ hoti. Athassa sadevako loko iminā kāraṇena evarūpassa kammassa katabhāvaṃ jānātūti kosohitavatthaguyhalakkhaṇaṃ nibbattati. Lakkhaṇaṃ nāma idameva lakkhaṇaṃ. Pahūtaputtatā ānisaṃso.

ဤနေရာ၌ ကံဟူသည်မှာ ကာလရှည်မြင့်စွာ ဆွေမျိုးတို့ကို ညီညွတ်အောင် ပြုလုပ်ပေးခြင်း ဖြစ်သည်။ ကံနှင့် လျော်ညီသော အကျိုးတရားဟူသည်မှာ ဆွေမျိုးတို့သည် ညီညွတ်ကြသည့်အခါ အချင်းချင်း၏ အပြစ်ကို ဖုံးကွယ်ပေးတတ်ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ စင်စစ် ဆွေမျိုးတို့သည် ငြင်းခုံခိုက်ရန် ဖြစ်ပွားချိန်တွင် ငြင်းခုံကြသော်လည်း၊ တစ်ဦးတစ်ယောက်၌ အပြစ်ဖြစ်ပေါ်လာပါက သူတစ်ပါးအား မသိစေလိုကြပေ။ "ဤသူ၌ ဤကဲ့သို့ အပြစ်ရှိသည်" ဟု တစ်ပါးသူက စွပ်စွဲလာပါက ဆွေမျိုးအားလုံး ထ၍ "ဒါကို ဘယ်သူမြင်လဲ၊ ဘယ်သူကြားလဲ၊ ငါတို့ ဆွေမျိုးတွေထဲမှာ ဤကဲ့သို့ ပြုလုပ်မည့်သူ မရှိပါ" ဟု ပြောဆိုကာ အပြစ်ကို ဖုံးကွယ်ကာကွယ်ပေးတတ်ကြသည်။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ဆွေမျိုးတို့ကို ချီးမြှောက်တော်မူလျက် ကာလရှည်မြင့်စွာ ဤကဲ့သို့ ဆွေမျိုးများ၏ အပြစ်ကို ဖုံးကွယ်ပေးခြင်းတည်းဟူသော ကုသိုလ်ကံကို ပြုတော်မူခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် နတ်နှင့်တကွသော လောကသည် ဤအကြောင်းရင်းဖြင့် ဤကဲ့သို့သော ကံကို ပြုတော်မူခဲ့ကြောင်း သိရှိနိုင်ရန်အတွက် အအိမ်ဖြင့် ဖုံးလွှမ်းအပ်သော အင်္ဂါစပ်လက္ခဏာတော် (ကောသောဟိတဝတ္ထဂုယှလက္ခဏာ) သည် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာရသည်။ ဤသည်ကား လက္ခဏာတော်ပင် ဖြစ်သည်။ သားသမီး (တပည့်အခြံအရံ) များစွာ ရှိခြင်းသည် ယင်းလက္ခဏာ၏ အကျိုးထူး ဖြစ်သည်။

221. Vatthachādiyanti vatthena chādetabbaṃ vatthaguyhaṃ.

၂၂၁. 'အဝတ်ဖြင့် ဖုံးအုပ်အပ်သော အရာ' ဟူသည်မှာ အဝတ်ဖြင့် လျှို့ဝှက်ဖုံးကွယ်အပ်သော အင်္ဂါစပ်ကို ဆိုလိုသည်။

Amittatāpanāti amittānaṃ patāpanā. Gihissa pītiṃ jananāti gihibhūtassa sato pītijananā.

'ရန်သူတို့ကို ပူပန်စေတတ်ခြင်း' ဟူသည်မှာ ရန်သူတို့ကို ပူပန်စေတတ်သော အရာဖြစ်သည်။ 'လူဖြစ်စဉ် ပီတိကို ဖြစ်စေတတ်ခြင်း' ဟူသည်မှာ လူဖြစ်စဉ်အခါ၌ (ဘုရားလောင်းအား) ဝမ်းမြောက်ကြည်နူးမှု ပီတိကို ဖြစ်ပေါ်စေတတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။

Parimaṇḍalādilakkhaṇavaṇṇanā

လုံးဝန်းသော အဝန်းရှိသော လက္ခဏာစသည်ကို ဖွင့်ဆိုခြင်း (ပရိမဏ္ဍလာဒိလက္ခဏဝဏ္ဏနာ)

222. Samaṃ jānātīti ‘‘ayaṃ tārukkhasamo ayaṃ pokkharasātisamo’’ti evaṃ tena tena samaṃ jānāti. Sāmaṃ jānātīti sayaṃ jānāti. Purisaṃ jānātīti ‘‘ayaṃ seṭṭhasammato’’ti purisaṃ jānāti. Purisavisesaṃ jānātīti muggaṃ māsena samaṃ akatvā guṇavisiṭṭhassa visesaṃ jānāti. Ayamidamarahatīti ayaṃ puriso idaṃ nāma dānasakkāraṃ arahati[Pg.118]. Purisavisesakaro ahosīti purisavisesaṃ ñatvā kārako ahosi. Yo yaṃ arahati, tasseva taṃ adāsi. Yo hi kahāpaṇārahassa aḍḍhaṃ deti, so parassa aḍḍhaṃ nāseti. Yo dve kahāpaṇe deti, so attano kahāpaṇaṃ nāseti. Tasmā idaṃ ubhayampi akatvā yo yaṃ arahati, tassa tadeva adāsi. Saddhādhanantiādīsu sampattipaṭilābhaṭṭhena saddhādīnaṃ dhanabhāvo veditabbo.

၂၂၂. 'တူသည်ကို သိ၏' ဟူသည်မှာ "ဤသူသည် တာရုက္ခပုဏ္ဏားနှင့် တူ၏၊ ဤသူသည် ပေါက္ခရသာတိပုဏ္ဏားနှင့် တူ၏" ဟု ထိုထိုသူနှင့် တူညီပုံကို သိရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ကိုယ်တိုင်သိ၏ (သာမံ ဇာနာတိ)' ဟူသည်မှာ ကိုယ်တိုင် ကိုယ်ကျ သိခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ယောက်ျားကို သိ၏' ဟူသည်မှာ "ဤယောက်ျားသည် အမြတ်ဆုံးဟု သမုတ်အပ်သူ ဖြစ်သည်" ဟု ပုဂ္ဂိုလ်ကို သိခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ယောက်ျားတို့၏ ထူးခြားမှုကို သိ၏' ဟူသည်မှာ ပဲနောက်ကို ပဲကြီးနှင့် တူညီအောင် မပြုသကဲ့သို့ အတူတူမပြုဘဲ ဂုဏ်ကျေးဇူးထူးခြားသူ၏ ထူးခြားသောဂုဏ်ကို သိရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ဤသူသည် ဤအရာနှင့် ထိုက်တန်၏' ဟူသည်မှာ ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် ဤအလှူဒါန်း ပူဇော်သက္ကာရနှင့် ထိုက်တန်သည်ဟု သိရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ထူးခြားမှုကို သိ၍ ချီးမြှောက်ပေးသူ ဖြစ်ခဲ့၏' ဟူသည်မှာ ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ထူးခြားမှုကို သိရှိပြီး ချီးမြှောက်ထောက်ပင့်ခြင်းကို ပြုလုပ်ပေးသူ ဖြစ်ခဲ့သည်။ အကြင်သူသည် အကြင်အရာနှင့် ထိုက်တန်၏၊ ထိုသူအား ထိုထိုက်တန်သော အရာကိုသာ ပေးလှူခဲ့သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် တစ်သပြာ ထိုက်တန်သူအား တစ်သပြာဝက်သာ ပေးလျှင် ထိုသူ၏ တစ်သပြာဝက်ကို ပျက်စီးစေရာ ရောက်၏။ တစ်သပြာ ထိုက်တန်သူအား နှစ်သပြာ ပေးလျှင်လည်း မိမိ၏ တစ်သပြာကို ဖြုန်းတီးရာ ရောက်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုနှစ်ပါးစလုံးကို မပြုဘဲ အကြင်သူသည် အကြင်အရာနှင့် ထိုက်တန်၏၊ ထိုသူအား ထိုထိုက်တန်သမျှကိုသာ ပေးလှူခဲ့သည်။ 'သဒ္ဓါတည်းဟူသော ဥစ္စာ (သဒ္ဓါဓန)' စသည်တို့၌ ပြည့်စုံခြင်းကို ရရှိခြင်းဟူသော အနက်သဘောကြောင့် သဒ္ဓါတရား စသည်တို့၏ ရတနာဥစ္စာအဖြစ်ကို သိရှိအပ်သည်။

Idha kammaṃ nāma dīgharattaṃ purisavisesaṃ ñatvā kataṃ samasaṅgahakammaṃ. Kammasarikkhakaṃ nāma tadassa kammaṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti imāni dve lakkhaṇāni nibbattanti. Lakkhaṇaṃ nāma idameva lakkhaṇadvayaṃ. Dhanasampatti ānisaṃso.

ဤပညောင်ပင်၏ အဝန်းကဲ့သို့ ဝန်းသော ကိုယ်ရှိခြင်း၊ မတ်မတ်ရပ်လျက် မကိုင်းညွတ်ဘဲ လက်ဝါးနှစ်ဖက်ဖြင့် ပုဆစ်တုပ်ဒူးတော်တို့ကို သုံးသပ်နိုင်ခြင်းတည်းဟူသော လက္ခဏာ၏ အကြောင်းဖြစ်သော ကံကို ဆိုရာ၌ - ကံဟူသည်ကား ရေရှည်ပတ်လုံး ထူးမြတ်သောသူကို သိ၍ အညီအမျှ ချီးမြှောက်ထောက်ပင့်ခြင်း ကံပင် ဖြစ်သည်။ ကံနှင့်တူသော အကျိုးဟူသည်ကား - နတ်နှင့်တကွသော လောကသည် ဤအကြောင်းဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ ထိုအညီအမျှ ချီးမြှောက်ခြင်းကံကို သိပါစေဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသကဲ့သို့ ဤလက္ခဏာနှစ်ပါးတို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်၏။ လက္ခဏာဟူသည် ဤလက္ခဏာနှစ်ပါးကိုပင် ဆိုလိုသည်။ စည်းစိမ်ဥစ္စာ ပြည့်စုံခြင်းသည် အကျိုးကျေးဇူး ဖြစ်သည်။

223. Tuliyāti tulayitvā. Paṭivicayāti paṭivicinitvā. Mahājanasaṅgāhakanti mahājanasaṅgahaṇaṃ. Samekkhamānoti samaṃ pekkhamāno. Atinipuṇā manujāti atinipuṇā sukhumapaññā lakkhaṇapāṭhakamanussā. Bahuvividhā gihīnaṃ arahānīti bahū vividhāni gihīnaṃ anucchavikāni paṭilabhati. Daharo susu kumāro ‘‘ayaṃ daharo kumāro paṭilabhissatī’’ti byākaṃsu mahīpatissāti rañño.

၂၂၃. 'တုလိယ' ဟူသည်မှာ နှိုင်းချိန်တတ်သော ဉာဏ်ဖြင့် နှိုင်းချိန်၍ ဟူလို။ 'ပဋိဝိစယ' ဟူသည်မှာ စုံစမ်းတတ်သော ဉာဏ်ဖြင့် စုံစမ်း၍ ဟူလို။ 'မဟာဇနသံဂါဟကံ' ဟူသည်မှာ များစွာသော လူအပေါင်းကို ချီးမြှောက်ထောက်ပင့်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'သမေက္ခမာနော' ဟူသည်မှာ ညီတူမျှတူ ရှုလျက် ဟူလို။ 'အတိနိပုဏာ မနုဇာ' ဟူသည်မှာ သိမ်မွေ့သော ဉာဏ်ပညာရှိကုန်သော လက္ခဏာဖတ်တတ်သူတို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'ဗဟုဝိဝိဓာ ဂိဟီနံ အရဟာနိ' ဟူသည်မှာ လူတို့အား လျောက်ပတ်ကုန်သော အထူးထူးအပြားပြားသော စည်းစိမ်အရာတို့ကို ရရှိလိမ့်မည်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဒဟရော သုသု ကုမာရော' ဟူသည်မှာ "ဤနုပျိုသော မင်းသားငယ်သည် ရရှိလိမ့်မည်" ဟု ဘုရင်အား ဟောကြားကြကုန်၏ ဟူလို။

Sīhapubbaddhakāyādilakkhaṇavaṇṇanā

ခြင်္သေ့မင်း၏ ရှေ့ထက်ဝက်သော ကိုယ်နှင့်တူသော ကိုယ်ရှိသည်၏အဖြစ် စသော လက္ခဏာများ ဖွင့်ဆိုချက်။

224. Yogakkhemakāmoti yogato khemakāmo. Paññāyāti kammassakatapaññāya. Idha kammaṃ nāma mahājanassa atthakāmatā. Kammasarikkhakaṃ nāma taṃ mahājanassa atthakāmatāya vaḍḍhimeva paccāsīsitabhāvaṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti imāni samantaparipūrāni aparihīnāni tīṇi lakkhaṇāni nibbattanti. Lakkhaṇaṃ nāma idameva lakkhaṇattayaṃ. Dhanādīhi ceva saddhādīhi ca aparihāni ānisaṃso.

၂၂၄. 'ယောဂက္ခေမကာမော' ဟူသည်မှာ ယောဂလေးပါးမှ ဘေးကင်းခြင်းကို အလိုရှိသူ ဟူလို။ 'ပညာယ' ဟူသည်မှာ ကမ္မဿကတာပညာ (ကံသာလျှင် ကိုယ်ပိုင်ဥစ္စာ ရှိသည်ဟု သိသောပညာ) ဖြင့် ဟူလို။ ဤခြင်္သေ့မင်း၏ ရှေ့ထက်ဝက်သော ကိုယ်နှင့်တူသော ကိုယ်ရှိခြင်း စသော လက္ခဏာတို့၏ အကြောင်းဖြစ်သော ကံကို ဆိုရာ၌ - ကံဟူသည်ကား လူအများ၏ အကျိုးစီးပွားကို လိုလားခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ကံနှင့်တူသော အကျိုးဟူသည်ကား - လူအများ၏ အကျိုးစီးပွားကို လိုလားသောကြောင့် ကြီးပွားခြင်းကိုသာ တောင့်တတော်မူသည့်အဖြစ်ကို နတ်နှင့်တကွသော လောကသည် ဤအကြောင်းဖြင့် သိပါစေဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ထက်ဝန်းကျင်မှ ပြည့်စုံ၍ မယုတ်မလျော့သော ဤလက္ခဏာသုံးပါးတို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်၏။ လက္ခဏာဟူသည် ဤလက္ခဏာသုံးပါးကိုပင် ဆိုလိုသည်။ ဥစ္စာပစ္စည်း စသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ သဒ္ဓါတရား စသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း ဆုတ်ယုတ်မှု မရှိခြင်းသည် အကျိုးကျေးဇူး ဖြစ်သည်။

225. Saddhāyāti okappanasaddhāya pasādasaddhāya. Sīlenāti pañcasīlena dasasīlena. Sutenāti pariyattisavanena. Buddhiyāti etesaṃ buddhiyā[Pg.119], ‘‘kinti etehi vaḍḍheyyu’’nti evaṃ cintesīti attho. Dhammenāti lokiyadhammena. Bahūhi sādhūhīti aññehipi bahūhi uttamaguṇehi. Asahānadhammatanti aparihīnadhammaṃ.

၂၂၅. 'သဒ္ဓါယ' ဟူသည်မှာ သက်ဝင်ယုံကြည်သော သဒ္ဓါ၊ ကြည်လင်သော သဒ္ဓါဖြင့် ဟူလို။ 'သီလေန' ဟူသည်မှာ ငါးပါးသီလ၊ ဆယ်ပါးသီလဖြင့် ဟူလို။ 'သုတေန' ဟူသည်မှာ ပရိယတ်တရားကို ကြားနာခြင်းဖြင့် ဟူလို။ 'ဗုဒ္ဓိယာ' ဟူသည်မှာ ထိုသဒ္ဓါတရား စသည်တို့ ပွားများခြင်းဖြင့် "ဤသဒ္ဓါတရား စသည်တို့ဖြင့် မည်သို့ပွားများကြကုန်အံ့နည်း" ဟု ကြံစည်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ဓမ္မေန' ဟူသည်မှာ လောကီတရားဖြင့် ဟူလို။ 'ဗဟူဟိ သာဓူဟိ' ဟူသည်မှာ အခြားများစွာသော မြတ်သော ဂုဏ်တို့ဖြင့် ဟူလို။ 'အသဟာနဓမ္မတံ' ဟူသည်မှာ မဆုတ်ယုတ်သော သဘောရှိသည်ကို ဆိုလိုသည်။

Rasaggasaggitālakkhaṇavaṇṇanā

ရသကြော အဖျားတို့ အထက်သို့ ဦးလှည့်၍ တည်ခြင်းတည်းဟူသော လက္ခဏာ ဖွင့်ဆိုချက်။

226. Samābhivāhiniyoti yathā tilaphalamattampi jivhagge ṭhapitaṃ sabbattha pharati, evaṃ samā hutvā vahanti. Idha kammaṃ nāma aviheṭhanakammaṃ. Kammasarikkhakaṃ nāma pāṇiādīhi pahāraṃ laddhassa tattha tattha lohitaṃ saṇṭhāti, gaṇṭhi gaṇṭhi hutvā antova pubbaṃ gaṇhāti, antova bhijjati, evaṃ so bahurogo hoti. Tathāgatena pana dīgharattaṃ imaṃ ārogyakaraṇakammaṃ kataṃ. Tadassa sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti ārogyakaraṃ rasaggasaggilakkhaṇaṃ nibbattati. Lakkhaṇaṃ nāma idameva lakkhaṇaṃ. Appābādhatā ānisaṃso.

၂၂၆. 'သမာဘိဝါဟိနိယော' ဟူသည်မှာ နှမ်းစေ့ခန့်မျှသော အရသာကို လျှာဖျား၌ တင်ထားရုံမျှဖြင့် တစ်ကိုယ်လုံးသို့ ပျံ့နှံ့သွားသကဲ့သို့ ညီတူညီမျှ အရသာကို ဆောင်ယူတတ်သော ခုနစ်ထောင်သော ရသကြောများ ရှိသည်ကို ဆိုလိုသည်။ ဤခုနစ်ထောင်သော ရသကြောအဖျားတို့ အပေါ်သို့ ဦးလှည့်တည်ရှိခြင်း လက္ခဏာ၏ အကြောင်းကံကို ဆိုရာ၌ - ကံဟူသည် သူတပါးကို မညှဉ်းဆဲခြင်းကံ ဖြစ်သည်။ ကံနှင့်တူသော အကျိုးဟူသည်ကား လက်စသည်တို့ဖြင့် ရိုက်ပုတ်ခြင်း ခံရသူ၏ ထိုထိုကိုယ်အင်္ဂါ၌ သွေးစု၍ အဖုအကျိတ်များ ဖြစ်ပေါ်ကာ အတွင်း၌ ပြည်တည်ခြင်း၊ အတွင်း၌ ပေါက်ကွဲခြင်းဖြစ်၍ အနာရောဂါ ထူပြောတတ်သည်။ သို့သော် မြတ်စွာဘုရားသည် ကာလရှည်မြင့်စွာ ဤကဲ့သို့ အနာရောဂါကင်းဝေးစေတတ်သော သူတပါးကို မညှဉ်းဆဲခြင်းကံကို ပြုခဲ့တော်မူ၏။ နတ်နှင့်တကွသော လောကသည် ဤအကြောင်းဖြင့် ထိုကံကို သိပါစေဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် အနာကင်းခြင်းကို ပြုတတ်သော ရသကြောအဖျားတို့ အပေါ်သို့ ဦးလှည့်တည်ခြင်းတည်းဟူသော လက္ခဏာသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ လက္ခဏာဟူသည် ဤလက္ခဏာကိုပင် ဆိုလိုသည်။ အနာရောဂါ ကင်းရှင်းခြင်းသည် အကျိုးကျေးဇူး ဖြစ်သည်။

227. Maraṇavadhenāti ‘‘etaṃ māretha etaṃ ghātethā’’ti evaṃ āṇattena maraṇavadhena. Ubbādhanāyāti bandhanāgārappavesanena.

၂၂၇. 'မရဏဝဓေန' ဟူသည်မှာ "ဤသူကို သတ်လော့၊ ဤသူကို ညှဉ်းဆဲသတ်ဖြတ်လော့" ဟု စေခိုင်းအပ်သော သေစေခြင်းတည်းဟူသော သတ်ဖြတ်ခြင်းဖြင့် ဟူလို။ 'ဥဗ္ဗာဓနာယ' ဟူသည်မှာ အကျဉ်းထောင်သို့ သွင်းထားခြင်းဖြင့် ဟူလို။

Abhinīlanettādilakkhaṇavaṇṇanā

အလွန်ညိုသော မျက်စိရှိသည်၏ အဖြစ်စသော လက္ခဏာများ ဖွင့်ဆိုချက်။

228. Na ca visaṭanti kakkaṭako viya akkhīni nīharitvā na kodhavasena pekkhitā ahosi. Na ca visācīti vaṅkakkhikoṭiyā pekkhitāpi nāhosi. Na ca pana viceyya pekkhitāti viceyya pekkhitā nāma yo kujjhitvā yadā naṃ paro oloketi, tadā nimmīleti na oloketi, puna gacchantaṃ kujjhitvā oloketi, evarūpo nāhosi. ‘‘Vineyyapekkhitā’’tipi pāṭho, ayamevattho. Ujuṃ tathā pasaṭamujumanoti ujumano hutvā uju pekkhitā hoti, yathā ca ujuṃ, tathā pasaṭaṃ vipulaṃ vitthataṃ pekkhitā hoti. Piyadassanoti piyāyamānehi passitabbo.

၂၂၈. 'န စ ဝိသဋံ' ဟူသည်မှာ ကန်းကုလား (ပုစွန်) ကဲ့သို့ မျက်စိကို ပြူးထုတ်၍ အမျက်ဒေါသဖြင့် ကြည့်ရှုခြင်းမျိုး မရှိခဲ့ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'န စ ဝိသာစီ' ဟူသည်မှာ မျက်စောင်းထိုး၍ ကောက်ကောက်စောင်းစောင်း ကြည့်ရှုခြင်းမျိုးလည်း မရှိခဲ့ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'န စ ပန ဝိစေယျ ပေက္ခိတာ' ဟူရာ၌ ဝိစေယျပေက္ခိတာဟူသည်မှာ အမျက်ထွက်၍ သူတပါးက မိမိကို ကြည့်သောအခါ မျက်စိမှိတ်ထားပြီး မကြည့်ဘဲနေကာ၊ ထိုသူ ပြန်သွားသောအခါမှ အမျက်ထွက်လျက် နောက်ကနေ လိုက်ကြည့်တတ်သောသူမျိုးကို ဆိုလိုသည်၊ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုကဲ့သို့ ကြည့်တတ်သောသူမျိုး မဟုတ်ခဲ့ပေ။ 'ဝိနေယျပေက္ခိတာ' ဟူ၍လည်း စာမူရှိသည်၊ အနက်မှာ အတူတူပင် ဖြစ်သည်။ 'ဥဇုတ္ထာ ပသဋ မုဇုမနော' ဟူသည်မှာ ဖြောင့်မတ်သော စိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍ ဖြောင့်ဖြောင့်ရှုကြည့်တတ်သည်ဖြစ်ပြီး၊ ဖြောင့်ဖြောင့်ရှုသကဲ့သို့ပင် ပြန့်ပြန့်ပြောပြော ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ရှုကြည့်တတ်သည်လည်း ဖြစ်သည် ဟူလို။ 'ပိယဒဿနော' ဟူသည်မှာ ချစ်မြတ်နိုးသောသူတို့ စွဲမက်ဖွယ် ကြည့်ရှုအပ်သည် ဟူလို။

Idha kammaṃ nāma dīgharattaṃ mahājanassa piyacakkhunā olokanakammaṃ. Kammasarikkhakaṃ nāma kujjhitvā olokento kāṇo viya kākakkhi viya hoti, vaṅkakkhi pana āvilakkhi ca hotiyeva. Pasannacittassa pana olokayato [Pg.120] akkhīnaṃ pañcavaṇṇo pasādo paññāyati. Tathāgato ca tathā olokesi. Athassa taṃ dīgharattaṃ piyacakkhunā olokitabhāvaṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti imāni nettasampattikarāni dve mahāpurisalakkhaṇāni nibbattanti. Lakkhaṇaṃ nāma idameva lakkhaṇadvayaṃ. Piyadassanatā ānisaṃso. Abhiyoginoti lakkhaṇasatthe yuttā.

ဤအောက်မဲညိုပွင့်ကဲ့သို့ ညိုသော မျက်စိရှိခြင်း၊ မွေးစနွားငယ်၏ မျက်တောင်ကဲ့သို့ တင့်တယ်သော မျက်တောင်ရှိခြင်းတည်းဟူသော လက္ခဏာ၏ အကြောင်းကံကို ဆိုရာ၌ - ကံဟူသည်ကား ကာလရှည်မြင့်စွာ လူအပေါင်းအား ချစ်ခင်မြတ်နိုးသော မျက်စိဖြင့် ကြည့်ရှုခြင်းကံ ဖြစ်သည်။ ကံနှင့်တူသော အကျိုးဟူသည်ကား အမျက်ထွက်၍ ကြည့်သောသူသည် မျက်စိမှိတ်၍ ကြည့်သဖြင့် ကန်းသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ကျီးကန်းမျက်စိကဲ့သို့လည်းကောင်း ဖြစ်တတ်သည်။ ကောက်သောမျက်စိရှိသူသည် နောက်ကျူသော မျက်စိရှိသူ သို့မဟုတ် နှောင့်ယှက်သော မျက်စိရှိသူသာ ဖြစ်တတ်သည်။ ကြည်လင်သော စိတ်ရှိ၍ ကြည့်ရှုသူ၏ မျက်စိ၌ကား ငါးပါးသောအဆင်းရှိသော ကြည်လင်ခြင်းသည် ထင်ရှားပေါ်လွင်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ထိုကဲ့သို့ပင် ကြည့်ရှုတော်မူခဲ့သည်။ နတ်နှင့်တကွသော လောကသည် ဤအကြောင်းဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ ကာလရှည်မြင့်စွာ ချစ်ခင်ကြည်လင်သော မျက်စိဖြင့် ကြည့်ရှုတော်မူခြင်းကို သိပါစေဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် မျက်စိ၏ ပြည့်စုံခြင်းကို ပြုတတ်သော ဤမဟာပုရိသလက္ခဏာနှစ်ပါးတို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်၏။ လက္ခဏာဟူသည် ဤလက္ခဏာနှစ်ပါးကိုပင် ဆိုလိုသည်။ ချစ်ဖွယ်သော ရှုခြင်းရှိခြင်းသည် အကျိုးကျေးဇူး ဖြစ်သည်။ 'အဘိယောဂိနော' ဟူသည်မှာ လက္ခဏာကျမ်း၌ အားထုတ်လေ့လာသော ပုဏ္ဏားတို့ကို ဆိုလိုသည်။

Uṇhīsasīsalakkhaṇavaṇṇanā

သင်းကျစ်ရစ်ပတ်သကဲ့သို့ တင့်တယ်သော ဦးခေါင်းတော်ရှိခြင်း လက္ခဏာ ဖွင့်ဆိုချက်။

230. Bahujanapubbaṅgamo ahosīti bahujanassa pubbaṅgamo ahosi gaṇajeṭṭhako. Tassa diṭṭhānugatiṃ aññe āpajjiṃsu. Idha kammaṃ nāma pubbaṅgamatā. Kammasarikkhakaṃ nāma yo pubbaṅgamo hutvā dānādīni kusalakammāni karoti, so amaṅkubhūto sīsaṃ ukkhipitvā pītipāmojjena paripuṇṇasīso vicarati, mahāpuriso ca hoti. Tathāgato ca tathā akāsi. Athassa sadevako loko iminā kāraṇena idaṃ pubbaṅgamakammaṃ jānātūti uṇhīsasīsalakkhaṇaṃ nibbattati. Lakkhaṇaṃ nāma idameva lakkhaṇaṃ. Mahājanānuvattanatā ānisaṃso.

၂၃၀. 'ဗဟုဇနပုဗ္ဗင်္ဂမော အဟောသိ' ဟူသည်မှာ များစွာသော လူတို့၏ ရှေ့ဆောင်၊ အပေါင်းအသင်းတို့၏ အကြီးအကဲ ဖြစ်ခဲ့ဖူးသည် ဟူလို။ သူတစ်ပါးတို့သည် ထိုဘုရားလောင်း၏ အပြုအမူကို အတုယူ၍ လိုက်နာခဲ့ကြသည်။ ဤရွှေသင်းကျစ်ဖြင့် ရစ်ပတ်ထားသကဲ့သို့ တင့်တယ်သော ဦးခေါင်းတော်ရှိခြင်း လက္ခဏာ၏ အကြောင်းကံကို ဆိုရာ၌ - ကံဟူသည်ကား လူအများ၏ ရှေ့ဆောင်ရှေ့ရွက် ပြုခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ကံနှင့်တူသော အကျိုးဟူသည်ကား ရှေ့ဆောင်ပြု၍ အလှူဒါနစသော ကုသိုလ်ကောင်းမှုတို့ကို ပြုသောသူသည် မျက်နှာမညှိုးငယ်ဘဲ ရွှင်လန်းကြည်လင်သော မျက်နှာရှိသည်ဖြစ်၍ ဦးခေါင်းကို မော့ကာ နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်မှုဖြင့် ပြည့်စုံသောဦးခေါင်းရှိလျက် လှည့်လည်သွားလာနိုင်ပြီး မဟာပုရိသ ယောကျ်ားမြတ်လည်း ဖြစ်တတ်သည်။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ထိုကဲ့သို့ပင် ပြုတော်မူခဲ့သည်။ နတ်နှင့်တကွသော လောကသည် ဤအကြောင်းဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ ဤရှေ့ဆောင်ရှေ့ရွက်ပြုခြင်း ကောင်းမှုကံကို သိပါစေဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် သင်းကျစ်ရစ်ပတ်သကဲ့သို့ တင့်တယ်သော ဦးခေါင်းရှိခြင်း လက္ခဏာသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ လက္ခဏာဟူသည် ဤလက္ခဏာကိုပင် ဆိုလိုသည်။ များစွာသော လူတို့က အလိုသို့ လိုက်နာခြင်းသည် အကျိုးကျေးဇူး ဖြစ်သည်။

231. Bahujanaṃ hessatīti bahujanassa bhavissati. Paṭibhogiyāti veyyāvaccakarā, etassa bahū veyyāvaccakarā bhavissantīti attho. Abhiharanti tadāti daharakāleyeva tadā evaṃ byākaronti. Paṭihārakanti veyyāvaccakarabhāvaṃ. Visavīti ciṇṇavasī.

၂၃၁. 'ဗဟုဇနံ ဟေဿတိ' ဟူသည်မှာ များစွာသော လူအပေါင်း၏ ရှေ့ဆောင်ဖြစ်လိမ့်မည် ဟူလို။ 'ပဋိဘောဂိယာ' ဟူသည်မှာ ဝေယျာဝစ္စပြုလုပ်ပေးသူများ ဖြစ်ပြီး၊ ထိုဘုရားလောင်းအား ဝေယျာဝစ္စပြုလုပ်ပေးသူ များစွာ ရှိလိမ့်မည်ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ 'အဘိဟရန္တိ တဒါ' ဟူသည်မှာ ငယ်ရွယ်စဉ်အခါ၌ပင် ထိုသို့ ဗျာဒိတ်မြွက်ကြားကြကုန်၏ ဟူလို။ 'ပဋိဟာရကံ' ဟူသည်မှာ ဝေယျာဝစ္စ လုပ်ဆောင်ပေးရခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ဝိသဝီ' ဟူသည်မှာ လေ့လာအပ်သော ဝသီဘော်ရှိသူ (လေ့ကျင့်ကျွမ်းကျင်သူ) ကို ဆိုလိုသည်။

Ekekalomatādilakkhaṇavaṇṇanā

မွေးတွင်းတစ်ခုလျှင် မွေးညှင်းတစ်ချောင်းစီ ပေါက်ခြင်းစသော လက္ခဏာ ဖွင့်ဆိုချက်။

232. Upavattatīti ajjhāsayaṃ anuvattati, idha kammaṃ nāma dīgharattaṃ saccakathanaṃ. Kammasarikkhakaṃ nāma dīgharattaṃ advejjhakathāya parisuddhakathāya kathitabhāvamassa sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti ekekalomalakkhaṇañca uṇṇālakkhaṇañca nibbattati. Lakkhaṇaṃ nāma idameva lakkhaṇadvayaṃ. Mahājanassa ajjhāsayānukūlena anuvattanatā ānisaṃso. Ekekalomūpacitaṅgavāti ekekehi lomehi upacitasarīro.

၂၃၂. 'ဥပဝတ္တတိ' ဟူသည်မှာ အလိုသို့ လိုက်ပါသည် ဟူလို။ ဤမွေးတွင်းတစ်ခုလျှင် မွေးညှင်းတစ်ချောင်းစီသာ ပေါက်ခြင်း၊ ဥဏ္ဏလုံမွေးရှင်တော် ရှိခြင်းတည်းဟူသော လက္ခဏာ၏ အကြောင်းကံကို ဆိုရာ၌ - ကံဟူသည်ကား ကာလရှည်မြင့်စွာ မှန်ကန်သောစကားကို ပြောဆိုခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ကံနှင့်တူသော အကျိုးဟူသည်ကား နတ်နှင့်တကွသော လောကသည် ဤအကြောင်းဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ ကာလရှည်မြင့်စွာ နှစ်ခွမဖြစ်သော (စကားနှစ်ခွမပြောသော) စင်ကြယ်သောစကားကို ပြောဆိုခဲ့ခြင်းကို သိပါစေဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် မွေးတွင်းတစ်ခုလျှင် မွေးညှင်းတစ်ချောင်းစီသာ ပေါက်ခြင်းလက္ခဏာနှင့် ဥဏ္ဏလုံမွေးရှင်တော်ရှိခြင်း လက္ခဏာတို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်၏။ လက္ခဏာဟူသည် ဤလက္ခဏာနှစ်ပါးကိုပင် ဆိုလိုသည်။ များစွာသော လူတို့၏ အလိုသို့ လျော်ညီစွာ လိုက်ပါနိုင်ခြင်းသည် အကျိုးကျေးဇူး ဖြစ်သည်။ 'ဧကေကလောမူပစိတင်္ဂါ' ဟူသည်မှာ တစ်ချောင်းစီသော မွေးညှင်းတို့ဖြင့် စီမံအပ်သကဲ့သို့သော ကိုယ်တော်ရှိသည် ဟူလို။

Cattālīsādilakkhaṇavaṇṇanā

သွားတော်လေးဆယ်ရှိခြင်း စသော လက္ခဏာများ ဖွင့်ဆိုချက်။

234. Abhejjaparisoti [Pg.121] abhinditabbapariso. Idha kammaṃ nāma dīgharattaṃ apisuṇavācāya kathanaṃ. Kammasarikkhakaṃ nāma pisuṇavācassa kira samaggabhāvaṃ bhindanato dantā aparipuṇṇā ceva honti viraḷā ca. Tathāgatassa pana dīgharattaṃ apisuṇavācataṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti idaṃ lakkhaṇadvayaṃ nibbattati. Lakkhaṇaṃ nāma idameva lakkhaṇadvayaṃ. Abhejjaparisatā ānisaṃso. Caturo dasāti cattāro dasa cattālīsaṃ.

၂၃၄. မဖျက်ဆီးအပ်သော ပရိသတ်ရှိသူဟူသည် တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူက မဖျက်ဆီးနိုင်သော ပရိသတ်ရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤနေရာ၌ ကံဟူသည် ရှည်လျားစွာသော ကာလပတ်လုံး ကုန်းတိုက်စကားကို မပြောဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ကံနှင့်တူသော အကျိုးဟူသည် ကုန်းတိုက်စကားကို ပြောဆိုတတ်သောသူအား ညီညွတ်မှုကို ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် သွားများ မပြည့်စုံခြင်း၊ ကျဲခြင်းတို့ ဖြစ်တတ်သည်ဟု ဆိုသည်။ မြတ်စွာဘုရား၏ ရှည်လျားစွာသော ကာလပတ်လုံး ကုန်းတိုက်စကား မရှိခြင်းကို နတ်နှင့်တကွသော လောကသားတို့သည် ဤအကြောင်း (သွား ၄၀ စေ့ခြင်း၊ မကျဲခြင်း) ဖြင့် သိပါစေဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ဤလက္ခဏာနှစ်ပါး ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ လက္ခဏာဟူသည် ဤလက္ခဏာနှစ်ပါးပင် ဖြစ်သည်။ မဖျက်ဆီးအပ်သော ပရိသတ်ရှိခြင်းသည် အကျိုးအာနိသင် ဖြစ်သည်။ 'တဆယ်လေးလီ (Caturo dasa)' ဟူသည် သွားလေးဆယ် ဖြစ်သည်။

Pahūtajivhādilakkhaṇavaṇṇanā

လျားရှည်နူးညံ့ပြန့်ပြူးသော လျှာရှိခြင်း စသော လက္ခဏာတော်ကို ဖွင့်ဆိုချက်

236. Ādeyyavāco hotīti gahetabbavacano hoti. Idha kammaṃ nāma dīgharattaṃ apharusavāditā. Kammasarikkhakaṃ nāma ye pharusavācā honti, te iminā kāraṇena nesaṃ jivhaṃ parivattetvā parivattetvā pharusavācāya kathitabhāvaṃ jano jānātūti baddhajivhā vā honti, gūḷhajivhā vā dvijivhā vā mammanā vā. Ye pana jivhaṃ parivattetvā parivattetvā pharusavācaṃ na vadanti, te baddhajivhā gūḷhajivhā dvijivhā na honti. Mudu nesaṃ jivhā hoti rattakambalavaṇṇā. Tasmā tathāgatassa dīgharattaṃ jivhaṃ parivattetvā pharusāya vācāya akathitabhāvaṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti pahūtajivhālakkhaṇaṃ nibbattati. Pharusavācaṃ kathentānañca saddo bhijjati. Te saddabhedaṃ katvā pharusavācāya kathitabhāvaṃ jano jānātūti chinnassarā vā honti bhinnassarā vā kākassarā vā. Ye pana sarabhedakaraṃ pharusavācaṃ na kathenti, tesaṃ saddo madhuro ca hoti pemanīyo. Tasmā tathāgatassa dīgharattaṃ sarabhedakarāya pharusavācāya akathitabhāvaṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti brahmassaralakkhaṇaṃ nibbattati. Lakkhaṇaṃ nāma idameva lakkhaṇadvayaṃ. Ādeyyavacanatā ānisaṃso.

၂၃၆. ‘နာယူထိုက်သော စကားရှိသူ ဖြစ်၏’ ဟူသည် နာယူအပ်သော စကားရှိသူ ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုသည်။ ဤနေရာ၌ ကံဟူသည် ရှည်လျားစွာသော ကာလပတ်လုံး ရုန့်ရင်းကြမ်းတမ်းသော စကားကို မပြောဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ကံနှင့်တူသော အကျိုးဟူသည် ကြမ်းတမ်းသော စကားကို ပြောဆိုတတ်သူတို့သည် လျှာကို လှည့်လည်လှုပ်ရှား၍ ကြမ်းတမ်းသော စကားကို ပြောဆိုသောကြောင့် လူအများ သိစေရန် လျှာခက်ထန်သူ၊ လျှာတိုသူ (သို့မဟုတ်) လျှာနှစ်ခွရှိသူ၊ စကားထစ်သူ၊ စကားတစ်ဝက်သာ ပြောနိုင်သူ ဖြစ်တတ်ကြသည်။ ကြမ်းတမ်းသော စကားကို မပြောဆိုသူတို့မူကား လျှာမခက်ထန်၊ လျှာမတို၊ လျှာနှစ်ခွမဖြစ်ကြပေ။ ၎င်းတို့၏ လျှာသည် နူးညံ့၍ ကမ္ဗလာနီကဲ့သို့ အဆင်းရှိသည်။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရား၏ ရှည်လျားသော ကာလပတ်လုံး လျှာကိုလှုပ်ရှား၍ ကြမ်းတမ်းသောစကားကို မပြောဆိုခဲ့ခြင်းကို နတ်နှင့်တကွသော လောကသားတို့သည် ဤလျားရှည်နူးညံ့ပြန့်ပြူးသော လျှာရှိခြင်းဟူသော အကြောင်းဖြင့် သိပါစေဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် လျားရှည်နူးညံ့ပြန့်ပြူးသော လျှာရှိခြင်း လက္ခဏာ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ ကြမ်းတမ်းသော စကားကို ပြောဆိုသူတို့၏ အသံသည် ပျက်ပြားတတ်၏။ ၎င်းတို့၏ အသံပျက်ပြားခြင်းကို လူအများ သိစေရန် အသံပြတ်သူ၊ အသံကွဲသူ၊ ကျီးသံကဲ့သို့ အသံရှိသူ ဖြစ်တတ်ကြသည်။ အသံကွဲပြားစေသော ကြမ်းတမ်းသည့်စကားကို မပြောဆိုသူတို့၏ အသံသည်မူကား သာယာချိုမြိန်၍ ချစ်မြတ်နိုးဖွယ် ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရား၏ ရှည်လျားသော ကာလပတ်လုံး အသံပျက်ပြားစေသော ကြမ်းတမ်းသော စကားကို မပြောဆိုခဲ့ခြင်းကို နတ်နှင့်တကွသော လောကသားတို့သည် ဗြဟ္မာမင်း၏ အသံနှင့်တူသော အင်္ဂါရှစ်ပါးနှင့် ပြည့်စုံသောအသံ ရှိခြင်းဟူသော အကြောင်းဖြင့် သိပါစေဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ဗြဟ္မဿရ (ဗြဟ္မာမင်းကဲ့သို့ အသံရှိခြင်း) လက္ခဏာ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ လက္ခဏာဟူသည် ဤလက္ခဏာနှစ်ပါးပင် ဖြစ်သည်။ နာယူထိုက်သော စကားရှိခြင်းသည် အကျိုးအာနိသင် ဖြစ်သည်။

237. Ubbādhikanti akkosayuttattā ābādhakariṃ bahujanappamaddananti bahujanānaṃ pamaddaniṃ abāḷhaṃ giraṃ so na bhaṇi pharusanti ettha akāro parato bhaṇisaddena yojetabbo. Bāḷhanti balavaṃ atipharusaṃ. Bāḷhaṃ giraṃ so na abhaṇīti ayamettha attho. Susaṃhitanti suṭṭhu pemasañhitaṃ. Sakhilanti [Pg.122] mudukaṃ. Vācāti vācāyo. Kaṇṇasukhāti kaṇṇasukhāyo. ‘‘Kaṇṇasukha’’ntipi pāṭho, yathā kaṇṇānaṃ sukhaṃ hoti, evaṃ erayatīti attho. Vedayathāti vedayittha. Brahmassarattanti brahmassarataṃ. Bahuno bahunti bahujanassa bahuṃ. ‘‘Bahūnaṃ bahunti’’pi pāṭho, bahujanānaṃ bahunti attho.

၂၃၇. ‘ဥဗ္ဗာဓိကံ’ ဟူသည် ဆဲရေးခြင်းနှင့် ယှဉ်သဖြင့် ညှဉ်းဆဲနှိပ်စက်တတ်သော စကား ဖြစ်သည်။ ‘ဗဟုဇနပ္ပမဒ္ဒနိံ’ ဟူသည် လူအများကို နှိပ်စက်တတ်သော စကား ဖြစ်သည်။ ‘အဗာဠှံ ဂိရံ သော န ဘဏိ ဖရုသံ’ ဟူသော ပါဌ်၌ ‘အ’ အက္ခရာကို နောက်ရှိ ‘ဘဏိ’ သဒ္ဒါနှင့် စပ်၍ ဖတ်ရမည်။ ‘ဗာဠှံ’ ဟူသည် အားကြီးသော၊ အလွန်ကြမ်းတမ်းသော စကား ဖြစ်သည်။ ‘ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် ပြင်းထန်ကြမ်းတမ်းသော စကားကို မပြောဆိုတော်မူခဲ့’ ဟူသည် ဤနေရာ၌ အနက်အဓိပ္ပာယ် ဖြစ်သည်။ ‘သုသံဟိတံ’ ဟူသည် ကောင်းစွာ ချစ်ခြင်းနှင့် စပ်ယှဉ်သော စကား ဖြစ်သည်။ ‘သခိလံ’ ဟူသည် နူးညံ့သော စကား ဖြစ်သည်။ ‘ဝါစာ’ ဟူသည် စကားတို့ကို ဆိုသည်။ ‘ကဏ္ဏသုခါ’ ဟူသည် နား၌ ချမ်းသာစေသော စကား ဖြစ်သည်။ ‘ကဏ္ဏသုခံ’ ဟူ၍လည်း ပုဒ်ဖတ်ရှိသည်။ ကြားရသူတို့၏ နား၌ ချမ်းသာမှု ဖြစ်စေရန် ပြောဆိုခြင်းဟူသည် အနက် ဖြစ်သည်။ ‘ဝေဒယထ’ ဟူသည် ခံစားခဲ့ပြီ (ဝေဒယိတ္ထ) ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘ဗြဟ္မဿရတ္တံ’ ဟူသည် ဗြဟ္မာမင်းကဲ့သို့ အသံရှိသည်၏ အဖြစ်ကို ဆိုသည်။ ‘ဗဟုနော ဗဟုံ’ ဟူသည် လူအများအား များစွာသော အကျိုးကို ဖြစ်စေခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ဗဟူနံ ဗဟုံ’ ဟူ၍လည်း ပုဒ်ဖတ်ရှိပြီး၊ လူအများအား များစွာသော ဟူ၍ အနက်ရသည်။

Sīhahanulakkhaṇavaṇṇanā

ခြင်္သေ့မင်း၏ မေးကဲ့သို့သော မေးရှိခြင်း လက္ခဏာကို ဖွင့်ဆိုချက်

238. Appadhaṃsiko hotīti guṇato vā ṭhānato vā padhaṃsetuṃ cāvetuṃ asakkuṇeyyo. Idha kammaṃ nāma palāpakathāya akathanaṃ. Kammasarikkhakaṃ nāma ye taṃ kathenti, te iminā kāraṇena nesaṃ hanukaṃ cāletvā cāletvā palāpakathāya kathitabhāvaṃ jano jānātūti antopaviṭṭhahanukā vā vaṅkahanukā vā pabbhārahanukā vā honti. Tathāgato pana tathā na kathesi. Tenassa hanukaṃ cāletvā cāletvā dīgharattaṃ palāpakathāya akathitabhāvaṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti sīhahanulakkhaṇaṃ nibbattati. Lakkhaṇaṃ nāma idameva lakkhaṇaṃ. Appadhaṃsikatā ānisaṃso.

၂၃၈. ‘မဖျက်ဆီးနိုင်သူ ဖြစ်၏’ ဟူသည် ရရှိပြီးသော ဂုဏ်ကျေးဇူးမှလည်းကောင်း၊ တည်မြဲသော ရာထူးဌာနမှလည်းကောင်း ဖျက်ဆီးခြင်းငှာ၊ ရွှေ့လျောစေခြင်းငှာ မတတ်နိုင်သူ ဖြစ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤနေရာ၌ ကံဟူသည် ပြိန်ဖျင်းသော စကား (သမ္ဖပ္ပလာပ) ကို မပြောဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ကံနှင့်တူသော အကျိုးဟူသည် ပြိန်ဖျင်းသော စကားကို ပြောဆိုတတ်သောသူတို့သည် လျှောက်လဲပြောဆိုရာ၌ မေးကို လှုပ်ရှားလျက် ပြောဆိုရသဖြင့် မေးအတွင်းသို့ ဝင်နေခြင်း၊ မေးရွဲ့စောင်းခြင်း၊ မေးတွဲလွဲကျခြင်းတို့ ဖြစ်တတ်သည်။ မြတ်စွာဘုရားမူကား ထိုကဲ့သို့ မပြောဆိုခဲ့ပေ။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် မေးကို လှုပ်ရှားလျက် ပြိန်ဖျင်းသော စကားကို ရှည်လျားသော ကာလပတ်လုံး မပြောဆိုခဲ့ခြင်းကို နတ်နှင့်တကွသော လောကသားတို့သည် ဤခြင်္သေ့မင်း၏ မေးကဲ့သို့သော မေးရှိခြင်းဟူသော အကြောင်းဖြင့် သိပါစေဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် သီဟဟနုလက္ခဏာ (ခြင်္သေ့မေးကဲ့သို့သော မေးရှိခြင်း) ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ လက္ခဏာဟူသည် ဤလက္ခဏာပင် ဖြစ်သည်။ တစ်စုံတစ်ယောက်ကမျှ မဖျက်ဆီးနိုင်ခြင်းသည် အကျိုးအာနိသင် ဖြစ်သည်။

239. Avikiṇṇavacanabyappatho cāti avikiṇṇavacanānaṃ viya purimabodhisattānaṃ vacanapatho assāti avikiṇṇavacanabyappatho. Dvidugamavaratarahanuttamalatthāti dvīhi dvīhi gacchatīti dvidugamo, dvīhi dvīhīti catūhi, catuppadānaṃ varatarassa sīhasseva hanubhāvaṃ alatthāti attho. Manujādhipatīti manujānaṃ adhipati. Tathattoti tathasabhāvo.

၂၃၉. ‘အဝိကိဏ္ဏဝစနဗျပ္ပထော’ ဟူသည် ဖရိုဖရဲ မစုံမလင်သော စကားမရှိကြကုန်သော ရှေးဘုရားလောင်းတို့၏ စကားလမ်းကြောင်းကဲ့သို့ စကားလမ်းကြောင်းရှိသူ ဖြစ်သောကြောင့် ‘အဝိကိဏ္ဏဝစနဗျပ္ပထော’ မည်၏။ ‘ဒွိဒုဂမဝရတရဟနုတ္တမလတ္ထာ’ ဟူသည် ခြေနှစ်ချောင်းစီဖြင့် သွားတတ်သောကြောင့် ဒွိဒုဂမမည်၏။ ခြေလေးချောင်းရှိသော သတ္တဝါတို့ထက် သာလွန်မြတ်သော ခြင်္သေ့မင်း၏ မေးကဲ့သို့သော မြတ်သော မေးရှိသည့်အဖြစ်ကို ရရှိခဲ့သည်ဟု အနက်ရသည်။ ‘မနုဇာဓိပတိ’ ဟူသည် လူတို့၏ အရှင်သခင် ဖြစ်သည်။ ‘တထတ္တော’ ဟူသည် ထိုသို့သော သဘောရှိသော မင်းသား ဖြစ်သည်။

Samadantādilakkhaṇavaṇṇanā

ညီညွတ်သော သွားရှိခြင်း စသော လက္ခဏာတော်ကို ဖွင့်ဆိုချက်

240. Suciparivāroti parisuddhaparivāro. Idha kammaṃ nāma sammājīvatā. Kammasarikkhakaṃ nāma yo visamena saṃkiliṭṭhājīvena jīvitaṃ kappeti, tassa dantāpi visamā honti dāṭhāpi kiliṭṭhā. Tathāgatassa pana samena suddhājīvena jīvitaṃ kappitabhāvaṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti samadantalakkhaṇañca susukkadāṭhālakkhaṇañca nibbattati. Lakkhaṇaṃ nāma idameva lakkhaṇadvayaṃ. Suciparivāratā ānisaṃso.

၂၄၀. ‘စင်ကြယ်သော အခြံအရံရှိသူ’ ဟူသည် သန့်ရှင်းစင်ကြယ်သော အခြံအရံရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤနေရာ၌ ကံဟူသည် မှန်ကန်စွာ အသက်မွေးခြင်း (သမ္မာအာဇီဝ) ရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ ကံနှင့်တူသော အကျိုးဟူသည် မညီမညွတ် ညစ်နွမ်းသော အသက်မွေးခြင်းဖြင့် အသက်မွေးတတ်သူ၏ သွားတို့သည်လည်း မညီမညွတ် ဖြစ်တတ်ကြပြီး စွယ်တော်တို့သည်လည်း ညစ်နွမ်းတတ်ကြသည်။ မြတ်စွာဘုရား၏မူကား ညီညွတ်စင်ကြယ်စွာ အသက်မွေးခြင်းဖြင့် အသက်မွေးခဲ့ခြင်းကို နတ်နှင့်တကွသော လောကသားတို့သည် ဤညီညွတ်သော သွားရှိခြင်း၊ အလွန်ဖြူစင်သော စွယ်တော်ရှိခြင်းတည်းဟူသော အကြောင်းဖြင့် သိပါစေဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ညီညွတ်သော သွားရှိခြင်း လက္ခဏာနှင့် အလွန်ဖြူစင်သော စွယ်တော်ရှိခြင်း လက္ခဏာတို့ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ လက္ခဏာဟူသည် ဤလက္ခဏာနှစ်ပါးပင် ဖြစ်သည်။ စင်ကြယ်သော အခြံအရံရှိခြင်းသည် အကျိုးအာနိသင် ဖြစ်သည်။

241. Avassajīti [Pg.123] pahāsi tidivapuravarasamoti tidivapuravarena sakkena samo. Lapanajanti mukhajaṃ, dantanti attho. Dijasamasukkasucisobhanadantoti dve vāre jātattā dijanāmakā sukkā suci sobhanā ca dantā assāti dijasamasukkasucisobhanadanto. Na ca janapadatudananti yo tassa cakkavāḷaparicchinno janapado, tassa aññena tudanaṃ pīḷā vā ābādho vā natthi. Hitamapi ca bahujana sukhañca carantīti bahujanā samānasukhadukkhā hutvā tasmiṃ janapade aññamaññassa hitañceva sukhañca caranti. Vipāpoti vigatapāpo. Vigatadarathakilamathoti vigatakāyikadarathakilamatho. Malakhilakalikilese panudehīti rāgādimalānañceva rāgādikhilānañca dosakalīnañca sabbakilesānañca apanudehi. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

၂၄၁. ‘အဝဿဇိ’ ဟူသည် စွန့်ပယ်ခဲ့ပြီ (ပယ်ရှားခဲ့ပြီ) ဟု အနက်ရသည်။ ‘တိဒိဝပုရဝရသမော’ ဟူသည် တာဝတိံသာ နတ်ပြည်၏ အရှင် သိကြားမင်းနှင့် တူသည်ဖြစ်၍ ဟု အနက်ရသည်။ ‘လပနဇံ’ ဟူသည် ခံတွင်းမှ ဖြစ်သော သွားကို ဆိုလိုသည်။ ‘ဒိဇသမသုက္ကသုစိသောဘနဒန္တော’ ဟူသည် နှစ်ကြိမ်ပေါက်တတ်သောကြောင့် ‘ဒိဇ’ မည်ကုန်သော၊ ဖြူစင်သန့်ရှင်း၍ တင့်တယ်လှပသော သွားများရှိသူ ဖြစ်သောကြောင့် ‘ဒိဇသမသုက္ကသုစိသောဘနဒန္တော’ မည်၏။ ‘န စ ဇနပဒတုဒနံ’ ဟူသည် စကြဝဠာတောင်ဖြင့် ပိုင်းခြားအပ်သော ထိုမင်း၏ တိုင်းနိုင်ငံကို သူတစ်ပါးတို့က ထိုးနှက်ခြင်း၊ ညှဉ်းဆဲခြင်း သို့မဟုတ် ဖျားနာစေခြင်း မရှိခြင်းကို ဆိုသည်။ ‘ဟိတမပိ စ ဗဟုဇနသုခဉ္စ စရန္တိ’ ဟူသည် လူအများသည် ချမ်းသာဆင်းရဲကို အတူတူ ခံစားကြလျက် ထိုတိုင်းပြည်၌ အချင်းချင်း အကျိုးစီးပွားနှင့် ချမ်းသာမှုကို ဆောင်ရွက်ကြသည်ဟု အနက်ရသည်။ ‘ဝိပါပေါ’ ဟူသည် ကင်းသော မကောင်းမှု (ယုတ်မာမှု) ရှိသူ ဖြစ်သည်။ ‘ဝိဂတဒရထကိလမထော’ ဟူသည် ကိုယ်၌ဖြစ်သော ပူပန်ပင်ပန်းခြင်း ကင်းသူ ဖြစ်သည်။ ‘မလခိလကလိကိလေသေ ပနုဒေဟိ’ ဟူသည် ရာဂစသော အညစ်အကြေးတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ရာဂစသော ငြောင့်တံသင်းတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ဒေါသတည်းဟူသော အပြစ်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ခပ်သိမ်းသော ကိလေသာတို့ကိုလည်းကောင်း ပယ်ဖျောက်ပါလော့ဟု ဆိုလိုသည်။ ကျန်ရှိသော စကားလုံးတို့၏ အနက်သည် နေရာတိုင်း၌ ထင်ရှားလွယ်ကူလှပါပေ၏။

Sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya

ဒီဃနိကာယ် အဋ္ဌကထာ သုမင်္ဂလဝိလာသိနီကျမ်း၏

Lakkhaṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

လက္ခဏသုတ် အဖွင့် (ဝဏ္ဏနာ) ပြီးဆုံးပါပြီ။

8. Siṅgālasuttavaṇṇanā

၈. သိင်္ဂါလသုတ် အဖွင့် (သိင်္ဂါလသုတ္တဝဏ္ဏနာ)

Nidānavaṇṇanā

နိဒါန်းအဖွင့် (နိဒါနဝဏ္ဏနာ)

242. Evaṃ [Pg.124] me sutanti siṅgālasuttaṃ. Tatrāyamanuttānapadavaṇṇanā – veḷuvane kalandakanivāpeti veḷuvananti tassa uyyānassa nāmaṃ. Taṃ kira veḷūhi parikkhittaṃ ahosi aṭṭhārasahatthena ca pākārena gopuraṭṭālakayuttaṃ nīlobhāsaṃ manoramaṃ, tena veḷuvananti vuccati. Kalandakānañcettha nivāpaṃ adaṃsu, tena kalandakanivāpoti vuccati.

၂၄၂. ‘ဧဝံ မေ သုတံ’ အစရှိသည်ကား သိင်္ဂါလသုတ် ဖြစ်သည်။ ထိုသုတ်၌ မထင်ရှားသော ပုဒ်တို့၏ ဖွင့်ဆိုချက်မှာ - ‘ဝေဠုဝနေ ကလန္ဒကနိဝါပေ’ ဟူသော ပုဒ်၌ ‘ဝေဠုဝန’ ဟူသည် ထိုဥယျာဉ်၏ အမည် ဖြစ်သည်။ ထိုဥယျာဉ်သည် ဝါးပင်တို့ဖြင့် ခြံရံအပ်သည် ဖြစ်သတတ်။ ၁၈ တောင်ရှိသော တံတိုင်းဖြင့်လည်းကောင်း ခြံရံအပ်ပြီး၊ မုခ်ဦး ပြာသာဒ် ပြအိုးတို့နှင့်လည်း ပြည့်စုံကာ စိမ်းစိုသော အရောင်ရှိ၍ နှလုံးမွေ့လျော်ဖွယ် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘ဝေဠုဝန်’ ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ထို့ပြင် ဤဥယျာဉ်၌ ရှဥ့်နက်တို့အား အစာကို ကျွေးမွေးလှူဒါန်းကြသောကြောင့် ‘ကလန္ဒကနိဝါပ’ ဟု ခေါ်ဆိုသည်။

Pubbe kira aññataro rājā tattha uyyānakīḷanatthaṃ āgato surāmadena matto divā niddaṃ okkami. Parijanopissa ‘‘sutto rājā’’ti pupphaphalādīhi palobhiyamāno ito cito ca pakkāmi. Atha surāgandhena aññatarasmā susirarukkhā kaṇhasappo nikkhamitvā rañño abhimukho āgacchati, taṃ disvā rukkhadevatā ‘‘rañño jīvitaṃ dammī’’ti kāḷakavesena āgantvā kaṇṇamūle saddamakāsi. Rājā paṭibujjhi. Kaṇhasappo nivatto. So taṃ disvā ‘‘imāya kāḷakāya mama jīvitaṃ dinna’’nti kāḷakānaṃ tattha nivāpaṃ paṭṭhapesi, abhayaghosañca ghosāpesi. Tasmā taṃ tato pabhuti ‘‘kalandakanivāpo’’ti saṅkhyaṃ gataṃ. Kalandakāti hi kāḷakānaṃ etaṃ nāmaṃ.

ရှေးအခါက မင်းတစ်ပါးသည် ထိုဥယျာဉ်၌ ပျော်ပါးကစားရန် လာရောက်စဉ် သေရည်မူးယစ်သဖြင့် နေ့အခါ၌ အိပ်ပျော်သွားလေ၏။ ထိုမင်း၏ အခြံအရံ ဖြစ်သော ပရိသတ်တို့သည်လည်း “မင်းကြီး အိပ်ပျော်လေပြီ” ဟု နှလုံးသွင်းကာ ပန်း၊ သစ်သီး စသည်တို့ဖြင့် ဖြားယောင်းသွေးဆောင်အပ်သည်ဖြစ်၍ ထိုမှဤမှ သွားလာကြကုန်၏။ ထိုအခါ သေရည်နံ့ကြောင့် သစ်ခေါင်းတစ်ခုမှ မြွေဟောက်တစ်ကောင်သည် ထွက်လာပြီးလျှင် မင်းကြီးရှိရာသို့ ရှေးရှုလာလေ၏။ ထိုမြွေဟောက်ကို သစ်ပင်စောင့်နတ်သည် မြင်၍ “မင်းကြီးအား ငါ အသက်ပေးအံ့” ဟု ရှဉ့်နက်အယောင်ဆောင်ကာ လာပြီးလျှင် နားရင်း၌ အသံပြုလေ၏။ မင်းကြီးသည် နိုးလာ၏။ မြွေဟောက်လည်း ပြန်ဆုတ်သွား၏။ မင်းကြီးသည် ထိုမြွေဟောက်ကို (သို့မဟုတ် ထိုရှဉ့်နက်ကို) မြင်၍ “ဤရှဉ့်နက်ကလေးသည် ငါ့အား အသက်ကို ပေးအပ်လေပြီ” ဟု နှလုံးသွင်းကာ ထိုဥယျာဉ်၌ ရှဉ့်နက်တို့အား အမြဲအစာပေးစေပြီး ဘေးမဲ့ပေးကြောင်းကိုလည်း ကြွေးကြော်စေ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုဥယျာဉ်သည် ထိုအခါမှစ၍ “ကလန္ဒကနိဝါပ” (ရှဉ့်နက်တို့အား အစာပေးရာအရပ်) ဟူသော အမည်သို့ ရောက်လေ၏။ စင်စစ် ကလန္ဒကဟူသည် ရှဉ့်နက်တို့၏ အမည်ဖြစ်ပေသည်။

Tena kho pana samayenāti yasmiṃ samaye bhagavā rājagahaṃ gocaragāmaṃ katvā veḷuvane kalandakanivāpe viharati, tena samayena. Siṅgālako gahapatiputtoti siṅgālakoti tassa nāmaṃ. Gahapatiputtoti gahapatissa putto gahapatiputto. Tassa kira pitā gahapatimahāsālo, nidahitvā ṭhapitā cassa gehe cattālīsa dhanakoṭiyo atthi. So bhagavati niṭṭhaṅgato upāsako sotāpanno, bhariyāpissa sotāpannāyeva. Putto panassa assaddho appasanno. Atha naṃ mātāpitaro abhikkhaṇaṃ evaṃ ovadanti – ‘‘tāta satthāraṃ upasaṅkama, dhammasenāpatiṃ mahāmoggallānaṃ mahākassapaṃ asītimahāsāvake upasaṅkamā’’ti. So evamāha – ‘‘natthi mama tumhākaṃ samaṇānaṃ upasaṅkamanakiccaṃ, samaṇānaṃ santikaṃ gantvā vanditabbaṃ hoti, onamitvā vandantassa piṭṭhi rujjati, jāṇukāni kharāni honti, bhūmiyaṃ nisīditabbaṃ [Pg.125] hoti, tattha nisinnassa vatthāni kilissanti jīranti, samīpe nisinnakālato paṭṭhāya kathāsallāpo hoti, tasmiṃ sati vissāso uppajjati, tato nimantetvā cīvarapiṇḍapātādīni dātabbāni honti. Evaṃ sante attho parihāyati, natthi mayhaṃ tumhākaṃ samaṇānaṃ upasaṅkamanakicca’’nti. Iti naṃ yāvajīvaṃ ovadantāpi mātāpitaro sāsane upanetuṃ nāsakkhiṃsu.

“Tena kho pana samayena” ဟူသည် မြတ်စွာဘုရားသည် ရာဇဂြိုဟ်ပြည်ကို ဆွမ်းခံရွာပြု၍ ရှဉ့်နက်တို့အား အစာပေးရာဖြစ်သော ဝေဠုဝန်ဥယျာဉ်၌ သီတင်းသုံးတော်မူစဉ် အခါကို ဆိုလိုသည်။ “Siṅgālako gahapatiputto” ဟူရာ၌ “သိင်္ဂါလက” ဟူသည် ထိုသူကြွယ်သား၏ အမည်ဖြစ်၏။ “Gahapatiputto” ဟူသည် သူကြွယ်၏ သားတည်း။ ထိုသူကြွယ်၏ ဖခင်သည် စည်းစိမ်ဥစ္စာ များစွာရှိသော သူကြွယ်ကြီးဖြစ်၍ မိမိအိမ်၌ ကုဋေလေးဆယ်သော ဥစ္စာတို့ကို သိုမှီးသိမ်းဆည်းထား၏။ ထိုသူကြွယ်ကြီးသည် မြတ်စွာဘုရား၌ လွန်စွာယုံကြည်သော သောတာပန်ဥပါသကာ ဖြစ်၏။ သူ၏ဇနီးသည်လည်း သောတာပန်မ တည်း။ သို့သော် သူ၏သားဖြစ်သူမူကား သဒ္ဓါတရားမရှိ၊ ကြည်ညိုခြင်းလည်းမရှိပေ။ ထိုအခါ မိဘတို့သည် ထိုသူကြွယ်သားကို “ချစ်သား... မြတ်စွာဘုရားထံသို့ ချဉ်းကပ်လော့၊ တရားစစ်သူကြီးဖြစ်သော အရှင်သာရိပုတ္တရာ၊ အရှင်မဟာမောဂ္ဂလာန်၊ အရှင်မဟာကဿပနှင့် ရှစ်ကျိပ်သော မဟာသာဝကတို့ထံသို့ ချဉ်းကပ်ပါလော့” ဟု မပြတ် ဆုံးမကုန်၏။ ထိုသူကြွယ်သားက ဤသို့ပြောဆို၏ - “အကျွန်ုပ်အား သင်တို့၏ ရဟန်းတို့ထံသို့ ချဉ်းကပ်ရန် အကြောင်းမရှိပါ။ ရဟန်းတို့ထံ သွားလျှင် ရှိခိုးရပေမည်။ ညွတ်၍ ရှိခိုးသောအခါ ကျောကုန်း ကျင်နာလှပါ၏၊ ပုဆစ်ဒူးတို့လည်း နာကျင်ကြမ်းတမ်းကုန်၏၊ မြေပေါ်၌ ထိုင်ရပေမည်။ ထိုအခါ အဝတ်ပုဆိုးတို့ ညစ်နွမ်းဆွေးမြေ့ကုန်၏။ ရဟန်းတို့၏ အနီး၌ ထိုင်မိလျှင်လည်း စကားပြောဆိုရပေမည်။ စကားပြောဆိုလျှင် အကျွမ်းတဝင်ရှိလာပြီး သင်္ကန်း၊ ဆွမ်း စသော ပစ္စည်းတို့ကို လူဒါန်းရပေမည်။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် အကျွန်ုပ်၏ စည်းစိမ်အကျိုးယုတ်ပေလိမ့်မည်။ ထို့ကြောင့် အကျွန်ုပ်၌ သင်တို့၏ ရဟန်းတို့ထံ သွားရန် အကြောင်းမရှိပါ” ဟု ပြောဆို၏။ ဤသို့ဖြင့် မိဘတို့သည် ထိုသူကြွယ်သားကို အသက်ထက်ဆုံး ဆုံးမသော်လည်း သာသနာတော်သို့ ဆောင်သွင်းခြင်းငှာ မတတ်နိုင်ကြကုန်။

Athassa pitā maraṇamañce nipanno ‘‘mama puttassa ovādaṃ dātuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā puna cintesi – ‘‘disā tāta namassāhī’’ti evamassa ovādaṃ dassāmi, so atthaṃ ajānanto disā namassissati, atha naṃ satthā vā sāvakā vā passitvā ‘‘kiṃ karosī’’ti pucchissanti. Tato ‘‘mayhaṃ pitā disā namassanaṃ karohīti maṃ ovadī’’ti vakkhati. Athassa te ‘‘na tuyhaṃ pitā etā disā namassāpeti, imā pana disā namassāpetī’’ti dhammaṃ desessanti. So buddhasāsane guṇaṃ ñatvā ‘‘puññakammaṃ karissatī’’ti. Atha naṃ āmantāpetvā ‘‘tāta, pātova uṭṭhāya cha disā namasseyyāsī’’ti āha. Maraṇamañce nipannassa kathā nāma yāvajīvaṃ anussaraṇīyā hoti. Tasmā so gahapatiputto taṃ pituvacanaṃ anussaranto tathā akāsi. Tasmā ‘‘kālasseva uṭṭhāya rājagahā nikkhamitvā’’tiādi vuttaṃ.

ထိုအခါ ထိုသူကြွယ်သား၏ ဖခင်သည် သေရာညောင်စောင်း၌ လျောင်းစက်နေစဉ် “ငါ့သားအား ဆုံးမစကား ပြောကြားရန် သင့်တော်ပေသည်” ဟု ကြံစည်ပြီးလျှင် တဖန် ကြံစည်ပြန်သည်မှာ - “ချစ်သား... အရပ်မျက်နှာတို့ကို ရှိခိုးပါလော့” ဟု ဤသို့ ဆုံးမစကား ငါပေးအံ့။ ထိုငါ့သားသည် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို မသိဘဲ အရပ်မျက်နှာတို့ကို ရှိခိုးလိမ့်မည်။ ထိုအခါ ငါ့သားကို မြတ်စွာဘုရားသော်လည်းကောင်း၊ ဘုရားတပည့်သားတော်တို့သော်လည်းကောင်း မြင်တော်မူ၍ “သင် ဘာလုပ်နေသနည်း” ဟု မေးမြန်းကြလတ္တံ့။ ထိုအခါ ငါ့သားက “ကျွန်ုပ်၏ဖခင်က အရပ်တို့ကို ရှိခိုးရန် ဆုံးမခဲ့ပါသည်” ဟု ပြောလိမ့်မည်။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားနှင့် တပည့်တော်တို့သည် “သင့်ဖခင်သည် ဤပကတိအရပ်တို့ကို ရှိခိုးခိုင်းသည်မဟုတ်၊ ဤအရပ်တို့ကို ရှိခိုးခိုင်းခြင်းဖြစ်သည်” ဟု တရားဟောကြလိမ့်မည်။ ထိုအခါ ငါ့သားသည် သာသနာတော်၌ အကျိုးကျေးဇူးကို သိရှိ၍ ကောင်းမှုကုသိုလ် ပြုပေလိမ့်မည်ဟု နှလုံးသွင်း၏။ ထို့နောက် ထိုသူကြွယ်သားကို ခေါ်စေ၍ “ချစ်သား... စောစောကပင် ထ၍ အရပ်ခြောက်မျက်နှာတို့ကို ရှိခိုးပါလော့” ဟု မှာကြားခဲ့လေ၏။ သေခါနီး သေရာညောင်စောင်း၌ လျောင်းစက်နေသောသူ၏ စကားသည် အသက်ထက်ဆုံး အောက်မေ့သတိရအပ်သည် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုသူကြွယ်သားသည် ဖခင်၏စကားကို အမြဲအောက်မေ့ကာ ဖခင်မှာကြားသည့်အတိုင်း ပြုလုပ်လေ၏။ ထို့ကြောင့် “နံနက်စောစောကပင် ထ၍ ရာဇဂြိုဟ်ပြည်မှ ထွက်ပြီးလျှင်...” စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုထားခြင်း ဖြစ်သည်။

243. Puthudisāti bahudisā. Idāni tā dassento puratthimaṃ disantiādimāha. Pāvisīti na tāva paviṭṭho, pavisissāmīti nikkhantattā pana antarāmagge vattamānopi evaṃ vuccati. Addasā kho bhagavāti na idāneva addasa, paccūsasamayepi buddhacakkhunā lokaṃ volokento etaṃ disā namassamānaṃ disvā ‘‘ajja ahaṃ siṅgālassa gahapatiputtassa gihivinayaṃ siṅgālasuttantaṃ kathessāmi, mahājanassa sā kathā saphalā bhavissati, gantabbaṃ mayā etthā’’ti. Tasmā pātova nikkhamitvā rājagahaṃ piṇḍāya pāvisi, pavisanto ca naṃ tatheva addasa. Tena vuttaṃ – ‘‘addasā kho bhagavā’’ti. Etadavocāti so kira avidūre ṭhitampi satthāraṃ na passati, disāyeva namassati. Athaṃ naṃ bhagavā sūriyarasmisamphassena vikasamānaṃ mahāpadumaṃ viya mukhaṃ vivaritvā ‘‘kiṃ nu kho tvaṃ, gahapatiputtā’’tiādikaṃ etadavoca.

၂၄၃. “Puthudisā” ဟူသည် များစွာသော အရပ်မျက်နှာတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ယခုအခါ ထိုအရပ်တို့ကို ပြသခြင်းငှာ “အရှေ့အရပ်...” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ “Pāvisi” (ဝင်လေပြီ) ဟူသည် ဝင်ပြီးနှင့်ပြီဟု မဆိုလို၊ “ငါ ဝင်အံ့” ဟု ထွက်လာသောကြောင့် လမ်းခရီး၌ ရှိနေဆဲ ဖြစ်သော်လည်း ဤသို့ ဝင်တော်မူသည်ဟု မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ “Addasā kho bhagavā” (မြတ်စွာဘုရားသည် မြင်တော်မူ၏) ဟူသည် ယခု ဆွမ်းခံဝင်သည့်အခါမှ မြင်တော်မူသည် မဟုတ်၊ မိုးသောက်ထ အရုဏ်တက်ချိန်၌ပင်လျှင် ဗုဒ္ဓစက္ခုဖြင့် လောကကို ကြည့်ရှုတော်မူသောအခါ အရပ်မျက်နှာတို့ကို ရှိခိုးနေသော ထိုသူကြွယ်သားကို မြင်တော်မူ၍ “ယနေ့ ငါသည် သိင်္ဂါလကသူကြွယ်သားအား လူတို့၏ ကျင့်ဝတ်ဝိနည်းဖြစ်သော သိင်္ဂါလောဝါဒသုတ္တန်ကို ဟောကြားအံ့။ ထိုတရားစကားသည် လူအများအတွက် အကျိုးရှိလိမ့်မည်။ ငါသည် ဤသူကြွယ်သားရှိရာသို့ သွားရမည်” ဟု ကြံစည်တော်မူပြီး ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် နံနက်စောစောကပင် ထွက်တော်မူ၍ ရာဇဂြိုဟ်ပြည်သို့ ဆွမ်းခံဝင်တော်မူ၏။ ဝင်တော်မူစဉ်လည်း ထိုသူကြွယ်သားကို နံနက်အရုဏ်တက်၌ မြင်တော်မူသည့်အတိုင်းပင် တွေ့မြင်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် “မြတ်စွာဘုရားသည် မြင်တော်မူ၏” ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ “Etadavoca” (ဤသို့မိန့်တော်မူ၏) ဟူသည် ထိုသူကြွယ်သားသည် အနီး၌ ရပ်နေတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားကို မမြင်ဘဲ အရပ်မျက်နှာတို့ကိုသာ ရှိခိုးလျက်ရှိ၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် နေရောင်ခြည်နှင့် တွေ့ထိ၍ ပွင့်ထွန်းလာသော ပဒုမ္မာကြာကြီးကဲ့သို့ နှုတ်တော်ကို ဖွင့်လှစ်၍ “သူကြွယ်သား... သင်သည် အဘယ်ကြောင့်...” စသော ဤစကားကို မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

Chadisādivaṇṇanā

အရပ်ခြောက်မျက်နှာစသည်ကို ဖွင့်ဆိုချက်

244. Yathā [Pg.126] kathaṃ pana, bhanteti so kira taṃ bhagavato vacanaṃ sutvāva cintesi ‘‘yā kira mama pitarā cha disā namassitabbā’’ti vuttā, na kira tā etā, aññā kira ariyasāvakena cha disā namassitabbā. Handāhaṃ ariyasāvakena namassitabbā disāyeva pucchitvā namassāmīti. So tā pucchanto yathā kathaṃ pana, bhantetiādimāha. Tattha yathāti nipātamattaṃ. Kathaṃ panāti idameva pucchāpadaṃ. Kammakilesāti tehi kammehi sattā kilissanti, tasmā kammakilesāti vuccanti. Ṭhānehīti kāraṇehi. Apāyamukhānīti vināsamukhāni. Soti so sotāpanno ariyasāvako. Cuddasa pāpakāpagatoti etehi cuddasahi pāpakehi lāmakehi apagato. Chaddisāpaṭicchādīti cha disā paṭicchādento. Ubholokavijayāyāti ubhinnaṃ idhalokaparalokānaṃ vijinanatthāya. Ayañceva loko āraddho hotīti evarūpassa hi idha loke pañca verāni na honti, tenassa ayañceva loko āraddho hoti paritosito ceva nipphādito ca. Paralokepi pañca verāni na honti, tenassa paro ca loko ārādhito hoti. Tasmā so kāyassa bhedā parammaraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati.

၂၄၄. “Yathā kathaṃ pana, bhante” (အရှင်ဘုရား... အဘယ်သို့နည်း) ဟူသည် ထိုသိင်္ဂါလကသူကြွယ်သားသည် မြတ်စွာဘုရား၏ စကားကို ကြားရလျှင် ကြံစည်သည်မှာ - “ငါ့ဖခင် မှာကြားခဲ့သော အရပ်ခြောက်မျက်နှာကို ရှိခိုးအပ်၏ ဟူသော စကားသည် ဤအရပ်တို့ကို ဆိုလိုသည်မဟုတ်တကား၊ အရိယာသာဝကတို့ ရှိခိုးအပ်သော အခြားအရပ်ခြောက်မျက်နှာ ရှိပေလိမ့်မည်။ ယခု ငါသည် အရိယာသာဝကတို့ ရှိခိုးအပ်သော အရပ်မျက်နှာတို့ကို မေးမြန်း၍ ရှိခိုးအံ့” ဟု ကြံစည်လေ၏။ ထိုသို့ ကြံစည်၍ ထိုအရိယာသာဝကတို့ ရှိခိုးအပ်သော အရပ်တို့ကို မေးမြန်းလိုသဖြင့် “Yathā kathaṃ pana, bhante” စသည်ဖြင့် လျှောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုပါဌ်၌ “Yathā” ဟူသည် နိပါတ်မျှသာ ဖြစ်၏။ “Kathaṃ pana” ဟူသည်သာ အမေးပုဒ် ဖြစ်သည်။ “Kammakilesā” (ကမ္မကိလေသာ) ဟူသည် ထိုမကောင်းမှုကံတို့ဖြင့် သတ္တဝါတို့ကို ပင်ပန်းပူပန်စေတတ်သောကြောင့် ကမ္မကိလေသာဟု ခေါ်ဆိုသည်။ “Ṭhānehi” ဟူသည် အကြောင်းတို့ဖြင့်။ “Apāyamukhāni” ဟူသည် ပျက်စီးခြင်း၏ အကြောင်းများ ဖြစ်သည်။ “So” ဟူသည် ထိုသောတာပန် အရိယာသာဝကကို ဆိုလိုသည်။ “Cuddasa pāpakāpagato” ဟူသည် ထိုတစ်ဆယ့်လေးပါးသော ယုတ်မာသော မကောင်းမှုတို့မှ ကင်းဝေးပြီးသူ ဖြစ်သည်။ “Chaddisāpaṭicchādī” ဟူသည် အရပ်ခြောက်မျက်နှာတို့ကို ဖုံးလွှမ်း (စောင့်ရှောက်) တတ်သူ ဖြစ်သည်။ “Ubholokavijayāya” ဟူသည် ဤဘဝနှင့် နောင်ဘဝ နှစ်မျိုးလုံးကို အောင်နိုင်ခြင်း အကျိုးငှာ ဖြစ်သည်။ “Ayañceva loko āraddho hotīti” ဟူသည် ဤသို့သော သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်အား ယခုဘဝ၌ ဘေးရန်ငါးပါးတို့ မရှိကုန်။ ထို့ကြောင့် ထိုသောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ဤဘဝကိုလည်း အားထုတ်ပြီးဖြစ်စေအပ်၏၊ သူတစ်ပါးစိတ်ကိုလည်း နှစ်သက်စေအပ်၏၊ ကောင်းစွာ ပြီးစီးစေအပ်၏။ နောင်တမလွန်ဘဝ၌လည်း ဘေးရန်ငါးပါးတို့၏ အကျိုးဆက်များ မရှိကုန်။ ထို့ကြောင့် နောင်ဘဝကိုလည်း ကောင်းစွာ ပြီးမြောက်စေအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုသူသည် ကိုယ်ခန္ဓာပျက်စီး၍ သေသည်မှနောက်၌ ကောင်းရာသုဂတိ နတ်ပြည်သို့ ရောက်ရလေသည်။

245. Iti bhagavā saṅkhepena mātikaṃ ṭhapetvā idāni tameva vitthārento katamassa cattāro kammakilesātiādimāha. Kammakilesoti kammañca taṃ kilesasampayuttattā kileso cāti kammakileso. Sakilesoyeva hi pāṇaṃ hanati, nikkileso na hanati, tasmā pāṇātipāto ‘‘kammakileso’’ti vutto. Adinnādānādīsupi eseva nayo. Athāparanti aparampi etadatthaparidīpakameva gāthābandhaṃ avocāti attho.

၂၄၅. မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့် မာတိကာကို ထားတော်မူပြီး၍ ယခုအခါ ထိုမာတိကာကိုပင် အကျယ်ချဲ့၍ ပြလိုသဖြင့် 'katamassa cattāro kammakilesā' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ 'ကမ္မကိလေသ' ဟူသည်မှာ ကံလည်းဖြစ်၊ ထိုကံသည် ကိလေသာနှင့် ယှဉ်သောကြောင့် ကိလေသာလည်း ဖြစ်သဖြင့် 'ကမ္မကိလေသ' (ကိလေသာနှင့်ယှဉ်သောကံ) ဟု ခေါ်သည်။ ကိလေသာရှိသောသူသာလျှင် သူတပါးအသက်ကို သတ်တတ်၏၊ ကိလေသာမရှိသောသူသည် မသတ်၊ ထို့ကြောင့် သူ့အသက်သတ်ခြင်း (ပါဏာတိပါတ) ကို 'ကမ္မကိလေသ' ဟု ဆိုသည်။ သူ့ဥစ္စာခိုးယူခြင်း စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ 'အထာပရံ' ဟူသည်မှာ ထိုစကားပြေဖြင့် ဟောကြားအပ်ပြီးသော အနက်ကိုပင် ထင်ရှားစွာ ပြတတ်သော ဂါထာဖွဲ့ထုံးကို မိန့်တော်မူသည်ဟု အနက်ရသည်။

Catuṭhānādivaṇṇanā

စတုဋ္ဌာန (အဂတိလေးပါး) အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်။

246. Pāpakammaṃ karotīti idaṃ bhagavā yasmā kārake dassite akārako pākaṭo hoti, tasmā ‘‘pāpakammaṃ na karotī’’ti mātikaṃ ṭhapetvāpi desanākusalatāya paṭhamataraṃ kārakaṃ dassento āha[Pg.127]. Tattha chandāgatiṃ gacchantoti chandena pemena agatiṃ gacchanto akattabbaṃ karonto. Parapadesupi eseva nayo. Tattha yo ‘‘ayaṃ me mitto vā sambhatto vā sandiṭṭho vā ñātako vā lañjaṃ vā pana me detī’’ti chandavasena assāmikaṃ sāmikaṃ karoti, ayaṃ chandāgatiṃ gacchanto pāpakammaṃ karoti nāma. Yo ‘‘ayaṃ me verī’’ti pakativeravasena taṅkhaṇuppannakodhavasena vā sāmikaṃ assāmikaṃ karoti, ayaṃ dosāgatiṃ gacchanto pāpakammaṃ karoti nāma. Yo pana mandattā momūhattā yaṃ vā taṃ vā vatvā assāmikaṃ sāmikaṃ karoti, ayaṃ mohāgatiṃ gacchanto pāpakammaṃ karoti nāma. Yo pana ‘‘ayaṃ rājavallabho vā visamanissito vā anatthampi me kareyyā’’ti bhīto assāmikaṃ sāmikaṃ karoti, ayaṃ bhayāgatiṃ gacchanto pāpakammaṃ karoti nāma. Yo pana yaṃkiñci bhājento ‘‘ayaṃ me sandiṭṭho vā sambhatto vā’’ti pemavasena atirekaṃ deti, ‘‘ayaṃ me verī’’ti dosavasena ūnakaṃ deti, momūhattā dinnādinnaṃ ajānamāno kassaci ūnaṃ kassaci adhikaṃ deti, ‘‘ayaṃ imasmiṃ adiyyamāne mayhaṃ anatthampi kareyyā’’ti bhīto kassaci atirekaṃ deti, so catubbidhopi yathānukkamena chandāgatiādīni gacchanto pāpakammaṃ karoti nāma.

၂၄၆. မြတ်စွာဘုရားသည် မကောင်းမှုကို ပြုတတ်သောသူကို ပြပါက မပြုတတ်သောသူသည် အလိုလိုထင်ရှားဖြစ်လာသောကြောင့် 'မကောင်းမှုကို မပြု' ဟူသော မာတိကာကို ထားတော်မူသော်လည်း ဟောပြောပြသမှု၌ လိမ္မာတော်မူသည့်အတွက် ရှေးဦးစွာ မကောင်းမှုပြုတတ်သောသူကို ပြလိုသဖြင့် 'Pāpakammaṃ karoti' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ထိုစကားရပ်၌ 'ဆန္ဒာဂတိသို့ လိုက်သောသူ' ဟူသည်မှာ ချစ်ခင်မြတ်နိုးခြင်း (ဆန္ဒ) ကြောင့် မသွားအပ်သောလမ်း (အဂတိ) သို့ သွားလျက် မပြုအပ်သော အမှုကို ပြုသောသူ ဖြစ်သည်။ အခြားသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ထိုပါဌ်၌ အကြင်သူသည် 'ဤသူသည် ငါ၏ မိတ်ဆွေ ဖြစ်သည်၊ သို့မဟုတ် အကျွမ်းတဝင်ရှိသော အဆွေခင်ပွန်း ဖြစ်သည်၊ သို့မဟုတ် မြင်ဖူးရုံမျှသော အဆွေခင်ပွန်း ဖြစ်သည်၊ သို့မဟုတ် ဆွေမျိုး ဖြစ်သည်၊ သို့မဟုတ် ငါ့အား တံစိုးလက်ဆောင် ပေးသည်' ဟု ချစ်ခင်မြတ်နိုးခြင်း၏ စွမ်းအားဖြင့် ပိုင်ရှင်မဟုတ်သောသူကို ပိုင်ရှင်ပြုလုပ်ပေး၏၊ ဤသူကို ချစ်ခင်မြတ်နိုးခြင်းဟူသော ဆန္ဒာဂတိသို့ လိုက်၍ မကောင်းမှု (အကုသိုလ်ကံ) ကို ပြုသူဟု ခေါ်သည်။ အကြင်သူသည် 'ဤသူသည် ငါ၏ ရန်သူဖြစ်သည်' ဟု ပကတိ ရန်ငြိုးကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ ထိုခဏ၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဒေါသကြောင့်သော်လည်းကောင်း ပိုင်ရှင်ကို ပိုင်ရှင်မဟုတ်အောင် ပြုလုပ်ပစ်၏၊ ဤသူကို ဒေါသတရားဖြင့် အဂတိသို့လိုက်၍ မကောင်းမှုကို ပြသူ (ဒေါသာဂတိ) ဟု ခေါ်သည်။ အကြင်သူသည်ကား ပညာနည်းခြင်းကြောင့် သို့မဟုတ် အလွန်တွေဝေခြင်းကြောင့် ဟုတ်သည်ဖြစ်စေ မဟုတ်သည်ဖြစ်စေ တစ်စုံတစ်ခုသော စကားကို ပြောဆိုကာ ပိုင်ရှင်မဟုတ်သောသူကို ပိုင်ရှင်ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ပေး၏၊ ဤသူကို တွေဝေခြင်းဖြင့် အဂတိသို့လိုက်၍ မကောင်းမှုကို ပြသူ (မောဟာဂတိ) ဟု ခေါ်သည်။ အကြင်သူသည်ကား 'ဤသူသည် မင်းနှင့် အကျွမ်းဝင်သောသူ ဖြစ်သည်၊ သို့မဟုတ် မညီမညွတ်သော မင်း၊ ခိုးသူစသည်တို့ကို မှီခိုသောသူ ဖြစ်သည်၊ သို့မဟုတ် ငါ့အား အကျိုးမဲ့ကိုလည်း ပြုနိုင်သည်' ဟု ကြောက်ရွံ့သဖြင့် ပိုင်ရှင်မဟုတ်သောသူကို ပိုင်ရှင်ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ပေး၏၊ ဤသူကို ကြောက်ရွံ့ခြင်းဖြင့် အဂတိသို့လိုက်၍ မကောင်းမှုကို ပြသူ (ဘယာဂတိ) ဟု ခေါ်သည်။ အကြင်သူသည် တစ်စုံတစ်ခုသော ပစ္စည်းဝတ္ထုကို ဝေဖန်ပေးဝေရာ၌ 'ဤသူသည် ငါ၏ အဆွေခင်ပွန်း သို့မဟုတ် အကျွမ်းတဝင်ရှိသူဖြစ်သည်' ဟု ချစ်ခင်မြတ်နိုးခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ပို၍ပေး၏။ 'ဤသူသည် ငါ၏ ရန်သူဖြစ်သည်' ဟု ဒေါသ၏အစွမ်းဖြင့် လျှော့၍ပေး၏။ အလွန်တွေဝေသည့်အတွက် ပေးအပ်သည် မပေးအပ်သည်ကို မသိဘဲ တစ်စုံတစ်ယောက်အား လျှော့၍လည်းကောင်း၊ တစ်စုံတစ်ယောက်အား ပို၍လည်းကောင်း ပေး၏။ 'ဤသူသည် ဤဝတ္ထုကို မရရှိပါက ငါ့အား အကျိုးမဲ့ဖြစ်အောင် လုပ်လိမ့်မည်' ဟု ကြောက်ရွံ့သဖြင့် တစ်စုံတစ်ယောက်အား ပို၍ ပေး၏။ ထိုသူလေးမျိုးစလုံးသည် အစဉ်အတိုင်း ဆန္ဒာဂတိ စသည်တို့သို့ လိုက်၍ မကောင်းမှုအကုသိုလ်ကို ပြသူများ မည်ကုန်သည်။

Ariyasāvako pana jīvitakkhayaṃ pāpuṇantopi chandāgatiādīni na gacchati. Tena vuttaṃ – ‘‘imehi catūhi ṭhānehi pāpakammaṃ na karotī’’ti.

အရိယာသာဝကသည်ကား အသက်ဆုံးရှုံးမည့် ဘေးနှင့် ရင်ဆိုင်ရသော်လည်း ဆန္ဒာဂတိ အစရှိသည်တို့သို့ မလိုက်ပေ။ ထို့ကြောင့် 'ဤအကြောင်းလေးပါးတို့ဖြင့် မကောင်းမှုအကုသိုလ်ကို မပြု' ဟု ဟောတော်မူသည်။

Nihīyati yaso tassāti tassa agatigāmino kittiyasopi parivārayasopi nihīyati parihāyati.

'nihīyati yaso tassa' ဟူသည်မှာ ထိုအဂတိလေးပါးသို့ လိုက်သောသူအား ကျော်စောခြင်းဟူသော အကျော်အစော (ကိတ္တိယသ) လည်းကောင်း၊ အခြံအရံပေါများခြင်းဟူသော အခြံအရံ (ပရိဝါရယသ) လည်းကောင်း ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးတတ်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။

Chaapāyamukhādivaṇṇanā

ပျက်စီးကြောင်းတံခါး ခြောက်ပါး (အပါယမုခ ခြောက်ပါး) အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်။

247. Surāmerayamajjappamādaṭṭhānānuyogoti ettha surāti piṭṭhasurā pūvasurā odanasurā kiṇṇapakkhittā sambhārasaṃyuttāti pañca surā. Merayanti pupphāsavo phalāsavo madhvāsavo guḷāsavo sambhārasaṃyuttoti pañca āsavā. Taṃ sabbampi madakaraṇavasena majjaṃ. Pamādaṭṭhānanti pamādakāraṇaṃ. Yāya cetanāya taṃ majjaṃ pivati, tassa etaṃ adhivacanaṃ. Anuyogoti tassa surāmerayamajjappamādaṭṭhānassa anuanuyogo punappunaṃ karaṇaṃ. Yasmā panetaṃ anuyuttassa uppannā ceva bhogā parihāyanti, anuppannā ca nuppajjanti, tasmā ‘‘bhogānaṃ apāyamukha’’nti [Pg.128] vuttaṃ. Vikālavisikhācariyānuyogoti avelāya visikhāsu cariyānuyuttatā.

၂၄၇. 'သုရာမေရယမဇ္ဇပမာဒဋ္ဌာနာနုယောဂ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ 'သုရာ' ဆိုသည်မှာ မုန့်မှုန့်ဖြင့် ပြုလုပ်သော သေရည်၊ မုန့်ဖြင့် ပြုလုပ်သော သေရည်၊ ထမင်းဖြင့် ပြုလုပ်သော သေရည်၊ တဆေးထည့်၍ ပြုလုပ်သော သေရည်၊ သစ်သီး သစ်ခေါက် စသည်တို့ကို ရောစပ်၍ ပြုလုပ်သော သေရည် ဟူ၍ သုရာ ငါးပါး ဖြစ်သည်။ 'မေရယ' ဆိုသည်မှာ ပန်းပွင့်အရည်ဖြင့် ပြုလုပ်သော သေရည်၊ သစ်သီးရည်ဖြင့် ပြုလုပ်သော သေရည်၊ ပျားရည်ဖြင့် ပြုလုပ်သော သေရည်၊ တင်လဲရည်ဖြင့် ပြုလုပ်သော သေရည်၊ သစ်သီး သစ်ခေါက် စသည်တို့ဖြင့် ဖော်စပ်ထားသော သေရည် ဟူ၍ မေရယ ငါးပါး ဖြစ်သည်။ ထိုသုရာငါးပါးနှင့် မေရယငါးပါး အားလုံးသည် ယစ်မူးစေတတ်သောကြောင့် 'မဇ္ဇ' ဟု ခေါ်သည်။ 'ပမာဒဋ္ဌာန' ဟူသည်မှာ မေ့လျော့ခြင်း၏ အကြောင်းတည်း။ အကြင်စေတနာဖြင့် ထိုယစ်မူးစေတတ်သော အရက်သေစာကို သောက်၏၊ ထိုသောက်ခြင်းစေတနာ၏ အမည်တည်း။ 'အနုယောဂ' ဟူသည်မှာ ထိုသုရာမေရယမဇ္ဇပမာဒဋ္ဌာနကို ထပ်တလဲလဲ ပြုလုပ်ခြင်း သို့မဟုတ် အဖန်တလဲလဲ အားထုတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ သောက်စားမူးယစ်ခြင်းကို အားထုတ်သောသူအား ရှိပြီးသား စည်းစိမ်ဥစ္စာများ ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးကာ မရှိသေးသော စည်းစိမ်ဥစ္စာများလည်း မရရှိနိုင်တော့သဖြင့် ထိုအမှုကို 'စည်းစိမ်ဥစ္စာ ပျက်စီးခြင်း၏ အကြောင်း (အပါယမုခ)' ဟု ဆိုသည်။ 'ဝိကာလဝိသိခါစရိယာနုယောဂ' ဟူသည်မှာ အချိန်အခါမဟုတ်သော ညဉ့်အခါ၌ လမ်းတကာ လှည့်လည်သွားလာခြင်းကို အဖန်တလဲလဲ အားထုတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။

Samajjābhicaraṇanti naccādidassanavasena samajjāgamanaṃ. Ālasyānuyogoti kāyālasiyatāya yuttappayuttatā.

'သမာဇ္ဇာဘိစရဏ' ဟူသည်မှာ ကခုန်တီးမှုတ်ခြင်း စသည်တို့ကို ကြည့်ရှုခြင်းအလို့ငှာ ပွဲလမ်းသဘင်များသို့ သွားရောက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'အာလသျာနုယောဂ' ဟူသည်မှာ ကိုယ်လက်ပျင်းရိခြင်း၌ အလွန်အမင်း အားထုတ်ခြင်း (ပျင်းရိခြင်း၌သာ အချိန်ကုန်စေခြင်း) ဖြစ်သည်။

Surāmerayassa chaādīnavādivaṇṇanā

သေရည်သောက်ခြင်း၏ အပြစ်ခြောက်ပါး အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်။

248. Evaṃ channaṃ apāyamukhānaṃ mātikaṃ ṭhapetvā idāni tāni vibhajanto cha kho me, gahapatiputta ādīnavātiādimāha. Tattha sandiṭṭhikāti sāmaṃ passitabbā, idhalokabhāvinī. Dhanajānīti dhanahāni. Kalahappavaḍḍhanīti vācākalahassa ceva hatthaparāmāsādikāyakalahassa ca vaḍḍhanī. Rogānaṃ āyatananti tesaṃ tesaṃ akkhirogādīnaṃ khettaṃ. Akittisañjananīti suraṃ pivitvā hi mātarampi paharanti pitarampi, aññaṃ bahumpi avattabbaṃ vadanti, akattabbaṃ karonti. Tena garahampi daṇḍampi hatthapādādichedampi pāpuṇanti, idhalokepi paralokepi akittiṃ pāpuṇanti, iti tesaṃ sā surā akittisañjananī nāma hoti. Kopīnanidaṃsanīti guyhaṭṭhānañhi vivariyamānaṃ hiriṃ kopeti vināseti, tasmā ‘‘kopīna’’nti vuccati, surāmadamattā ca taṃ taṃ aṅgaṃ vivaritvā vicaranti, tena nesaṃ sā surā kopīnassa nidaṃsanato ‘‘kopīnanidaṃsanī’’ti vuccati. Paññāya dubbalikaraṇīti sāgatattherassa viya kammassakatapaññaṃ dubbalaṃ karoti, tasmā ‘‘paññāya dubbalikaraṇī’’ti vuccati. Maggapaññaṃ pana dubbalaṃ kātuṃ na sakkoti. Adhigatamaggānañhi sā antomukhameva na pavisati. Chaṭṭhaṃ padanti chaṭṭhaṃ kāraṇaṃ.

၂၄၈. ဤသို့ ပျက်စီးကြောင်းတံခါး ခြောက်ပါး၏ မာတိကာကို ပြဆိုပြီး၍ ယခုအခါ ၎င်းတို့ကို ခွဲခြားစိတ်ဖြာလိုသဖြင့် 'cha kho me, gahapatiputta ādīnavā' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ထိုစကားရပ်၌ 'သန္ဒိဋ္ဌိက' ဟူသည်မှာ ကိုယ်တိုင်မြင်တွေ့အပ်သော ဤပစ္စုပ္ပန်လောက၌ ဖြစ်လတ္တံ့သော အပြစ် ဖြစ်သည်။ 'ဓနဇာနိ' ဟူသည်မှာ စည်းစိမ်ဥစ္စာ ဆုတ်ယုတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ကလဟပ္ပဝဍ္ဎနီ' ဟူသည်မှာ နှုတ်ဖြင့် ရန်ဖြစ်ခြင်း၊ လက်ဖြင့် ပုတ်ခတ်ခြင်းစသော ကိုယ်လက်အမူအရာဖြင့် ရန်ဖြစ်ခြင်းတို့ကို ပွားများစေတတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ရောဂါနံ အာယတန' ဟူသည်မှာ ထိုထိုမျက်စိရောဂါ စသည်တို့ ဖြစ်ပွားရာ လယ်ကွင်းကဲ့သို့သော အခြေခံ ဖြစ်သည်။ 'အကိတ္တိသဉ္ဇနနီ' ဟူသည်မှာ သေရည်သောက်ပြီးလျှင် မိခင်ကိုလည်းကောင်း၊ ဖခင်ကိုလည်းကောင်း ရိုက်နှက်တတ်ကြ၏၊ အခြား မပြောအပ်သော စကားအများအပြားကို ပြောဆိုတတ်ကြ၏၊ မပြုအပ်သောအမှုကို ပြုတတ်ကြ၏။ ထို့ကြောင့် ကဲ့ရဲ့ခြင်း၊ အပြစ်ဒဏ်ခံရခြင်း၊ ခြေလက်ဖြတ်တောက်ခံရခြင်းတို့သို့ ရောက်ရှိပြီး ဤဘဝ၌လည်းကောင်း၊ နောင်ဘဝ၌လည်းကောင်း အသရေပျက်ခြင်းသို့ ရောက်ရ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုသေရည်သောက်သူတို့၏ ထိုသေရည်သည် အသရေမဲ့ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သည် (အကိတ္တိသဉ္ဇနနီ) မည်၏။ 'ကောပီနနိဒံသနီ' ဟူသော စကား၌ လျှို့ဝှက်အပ်သော အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းကို ဖွင့်လှစ်ပြသခဲ့သော် အရှက်တရားကို ပျက်စီးစေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုအင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းကို 'ကောပီန' ဟု ခေါ်သည်။ သေရည်ယစ်မူးသောသူတို့သည် ထိုထိုသော ကိုယ်အင်္ဂါကို ဖွင့်လှစ်ပြသ၍ သွားလာလှည့်လည်တတ်ကြ၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုသေရည်သည် အရှက်တရားကို ဖျက်ဆီးတတ်သော ကိုယ်အင်္ဂါကို (သို့မဟုတ် လျှို့ဝှက်အပ်သော အမှုကို) ပြတတ်သောကြောင့် 'ကောပီနနိဒံသနီ' ဟု ခေါ်သည်။ 'ပညာယ ဒုဗ္ဗလီkရဏီ' ဟူသည်မှာ သာဂတမထေရ်၏ ကမ္မဿကတာပညာကို အားနည်းအောင် ပြသကဲ့သို့ (ကမ္မဿကတာပညာကို အားနည်းစေသကဲ့သို့) ပြတတ်သောကြောင့် 'ပညာကို အားနည်းစေတတ်သော အရာ' ဟု ခေါ်သည်။ သို့သော် မဂ်ပညာကိုမူကား အားနည်းအောင် မပြုနိုင်ပေ။ အကြောင်းမှာ မဂ်ရရှိပြီးသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ခံတွင်းသို့ ထိုသေရည်သည် လုံးဝ မဝင်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ 'ဆဋ္ဌံ ပဒံ' ဟူသည်မှာ ဆဋ္ဌမမြောက် အပြစ်အကြောင်းအရာတည်း။

249. Attāpissa agutto arakkhito hotīti avelāya caranto hi khāṇukaṇṭakādīnipi akkamati, ahināpi yakkhādīhipi samāgacchati, taṃ taṃ ṭhānaṃ gacchatīti ñatvā verinopi naṃ nilīyitvā gaṇhanti vā hananti vā. Evaṃ attāpissa agutto hoti arakkhito. Puttadārāpi ‘‘amhākaṃ pitā amhākaṃ sāmi rattiṃ vicarati, kimaṅgaṃ pana maya’’nti itissa puttadhītaropi bhariyāpi bahi patthanaṃ katvā rattiṃ carantā anayabyasanaṃ pāpuṇanti. Evaṃ puttadāropissa agutto arakkhito hoti. Sāpateyyanti tassa puttadāraparijanassa rattiṃ caraṇakabhāvaṃ ñatvā corā suññaṃ [Pg.129] gehaṃ pavisitvā yaṃ icchanti, taṃ haranti. Evaṃ sāpateyyampissa aguttaṃ arakkhitaṃ hoti. Saṅkiyo ca hotīti aññehi katapāpakammesupi ‘‘iminā kataṃ bhavissatī’’ti saṅkitabbo hoti. Yassa yassa gharadvārena yāti, tattha yaṃ aññena corakammaṃ paradārikakammaṃ vā kataṃ, taṃ ‘‘iminā kata’’nti vutte abhūtaṃ asantampi tasmiṃ rūhati patiṭṭhāti. Bahūnañca dukkhadhammānanti ettakaṃ dukkhaṃ, ettakaṃ domanassanti vattuṃ na sakkā, aññasmiṃ puggale asati sabbaṃ vikālacārimhi āharitabbaṃ hoti, iti so bahūnaṃ dukkhadhammānaṃ purakkhato puregāmī hoti.

၂၄၉. မိမိကိုယ်တိုင်လည်း မလုံခြုံ၊ မစောင့်ရှောက်အပ်သည် ဖြစ်၏ ဟူသည်မှာ အခါမဟုတ်သောအချိန်၌ လှည့်လည်သွားလာသောသူသည် သစ်ငုတ်၊ ဆူးစသည်တို့ကို နင်းမိတတ်၏။ မြွေနှင့်လည်းကောင်း၊ ဘီလူးစသည်တို့နှင့်လည်းကောင်း တွေ့ဆုံတတ်၏။ ထိုသူသည် ထိုထိုနေရာသို့ သွားတတ်သည်ဟု သိ၍ ရန်သူတို့သည်လည်း ထိုသူကို ပုန်းအောင်း၍ ဖမ်းဆီးခြင်း သို့မဟုတ် သတ်ဖြတ်ခြင်း ပြုကြကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ထိုသူ၏ မိမိကိုယ်သည်လည်း မလုံခြုံ၊ မစောင့်ရှောက်အပ်သည် ဖြစ်၏။ သားမယားတို့သည်လည်း 'ငါတို့၏ အဖေ၊ ငါတို့၏ အရှင်သည် ညဉ့်အခါ၌ လှည့်လည်သွားလာ၏၊ ငါတို့မူကား အဘယ်ဆိုဖွယ်ရာ ရှိအံ့နည်း' ဟု ဆိုကာ ထိုသူ၏ သားသမီးတို့သည်လည်းကောင်း၊ ဇနီးသည်သည်လည်းကောင်း အပြင်ပ၌ ကာမဂုဏ်တရားကို တောင့်တလျက် ညဉ့်အခါ၌ လှည့်လည်သွားလာကြသဖြင့် အကျိုးမဲ့ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ကြကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ထိုသူ၏ သားမယားသည်လည်း မလုံခြုံ၊ မစောင့်ရှောက်အပ်သည် ဖြစ်၏။ ဥစ္စာပစ္စည်းသည်လည်း မလုံခြုံ၊ မစောင့်ရှောက်အပ်သည် ဖြစ်၏ ဟူသည်မှာ ထိုသူနှင့် သားမယား အခြံအရံတို့၏ ညဉ့်အခါ၌ သွားလာလှည့်ပတ်ခြင်းကို သိ၍ သူခိုးတို့သည် လူဆိတ်သောအိမ်သို့ ဝင်ပြီးလျှင် အလိုရှိရာပစ္စည်းကို ခိုးယူကြကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ထိုသူ၏ စည်းစိမ်ဥစ္စာသည်လည်း မလုံခြုံ၊ မစောင့်ရှောက်အပ်သည် ဖြစ်၏။ သံသယဖြစ်ဖွယ်လည်း ရှိ၏ ဟူသည်မှာ သူတပါးတို့ ပြုလုပ်အပ်သော မကောင်းမှုတို့၌လည်း 'ဤသူသည် ပြုလုပ်ခြင်း ဖြစ်လိမ့်မည်' ဟု သံသယဖြစ်ကာ စွပ်စွဲခြင်း ခံရတတ်၏။ အကြင်သူ၏ အိမ်တံခါးဝမှ သွားလာ၏၊ ထိုအိမ်၌ အခြားသူတစ်ဦးဦးက ပြုလုပ်အပ်သော ခိုးမှု သို့မဟုတ် သူတပါးမယားကို ပြစ်မှားမှု ကိစ္စကို 'ဤသူ ပြုလုပ်သည်' ဟု ပြောဆိုကြသောအခါ မဟုတ်မမှန် ထင်ရှားမရှိသော်လည်း ထိုလှည့်ပတ်သူအပေါ်၌ အပြစ်ပုံကျကာ ရောက်ရှိစွဲမြဲတတ်၏။ ဆင်းရဲဒုက္ခများစွာကိုလည်း ရောက်ရ၏ ဟူသည်မှာ ဒုက္ခသည် ဤမျှလောက်ရှိ၏၊ နှလုံးမသာယာခြင်းသည် ဤမျှလောက်ရှိ၏ ဟု ပြောဆိုရန် မဖြစ်နိုင်ပေ။ အခြားသူ မရှိသောအခါ အခါမဟုတ်ဘဲ လှည့်လည်သွားလာသူအပေါ်၌သာ ဆင်းရဲဒုက္ခအားလုံးကို သယ်ဆောင်ပုံချအပ်သည် ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ထိုသူသည် ဆင်းရဲခြင်းတရားများစွာကို ရှေးရှုခံရသူ၊ ရှေ့သွားပြုအပ်သူ ဖြစ်၏။

250. Kva naccanti ‘‘kasmiṃ ṭhāne naṭanāṭakādinaccaṃ atthī’’ti pucchitvā yasmiṃ gāme vā nigame vā taṃ atthi, tattha gantabbaṃ hoti, tassa ‘‘sve naccadassanaṃ gamissāmī’’ti ajja vatthagandhamālādīni paṭiyādentasseva sakaladivasampi kammacchedo hoti, naccadassanena ekāhampi dvīhampi tīhampi tattheva hoti, atha vuṭṭhisampattiyādīni labhitvāpi vappādikāle vappādīni akarontassa anuppannā bhogā nuppajjanti, tassa bahi gatabhāvaṃ ñatvā anārakkhe gehe corā yaṃ icchanti, taṃ karonti, tenassa uppannāpi bhogā vinassanti. Kva gītantiādīsupi eseva nayo. Tesaṃ nānākaraṇaṃ brahmajāle vuttameva.

၂၅၀. ကပွဲသည် အဘယ်အရပ်၌ ရှိသနည်း ဟု မေးမြန်း၍ အကြင်ရွာ၌ဖြစ်စေ၊ နိဂုံး၌ဖြစ်စေ ထိုကပွဲ ရှိအံ့၊ ထိုနေရာသို့ သွားရ၏။ ထိုသူအား 'နက်ဖြန် ကပွဲကြည့်ရန် သွားအံ့' ဟု ခဲဖွယ်၊ အဝတ်ပုဆိုး၊ နံ့သာပန်း စသည်တို့ကို ပြင်ဆင်နေခြင်းဖြင့်ပင် တစ်နေ့လုံး မိမိလုပ်ဆောင်ရမည့် အလုပ်ပျက်စီးခြင်း ဖြစ်ရ၏။ ကပွဲကြည့်ခြင်းဖြင့်လည်း တစ်ရက်ဖြစ်စေ၊ နှစ်ရက်ဖြစ်စေ၊ သုံးရက်ဖြစ်စေ ထိုပွဲလမ်းသဘင် ကျင်းပရာအရပ်၌သာ အချိန်ကုန်ရ၏။ ထိုအခါ မိုးကောင်းစွာရွာခြင်း စသည်တို့နှင့် ပြည့်စုံသော်လည်း မျိုးစေ့ကြဲရမည့်အချိန်၌ ကြဲခြင်းစသည်တို့ကို မပြုလုပ်သဖြင့် မဖြစ်ထွန်းသေးသော စည်းစိမ်ဥစ္စာတို့သည် မဖြစ်ပေါ်နိုင်ကုန်။ ထိုပွဲကြည့်သူ၏ အပြင်သို့ သွားသောအဖြစ်ကို သိ၍ အစောင့်အရှောက်မရှိသော အိမ်၌ သူခိုးတို့သည် မိမိတို့ အလိုရှိသမျှကို ခိုးယူခြင်း စသည်တို့ကို ပြုလုပ်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုသူအား ဖြစ်ပေါ်ပြီးသော စည်းစိမ်ဥစ္စာတို့သည်လည်း ပျက်စီးကုန်၏။ 'သီချင်းဆိုရာ အဘယ်မှာနည်း' စသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ထိုကခြင်း၊ သီဆိုခြင်း စသည်တို့၏ ထူးခြားကွဲပြားပုံကို ဗြဟ္မဇာလသုတ်၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီး ဖြစ်၏။

251. Jayaṃ veranti ‘‘jitaṃ mayā’’ti parisamajjhe parassa sāṭakaṃ vā veṭhanaṃ vā gaṇhāti, so ‘‘parisamajjhe me avamānaṃ karosi, hotu, sikkhāpessāmi na’’nti tattha veraṃ bandhati, evaṃ jinanto sayaṃ veraṃ pasavati. Jinoti aññena jito samāno yaṃ tena tassa veṭhanaṃ vā sāṭako vā aññaṃ vā pana hiraññasuvaṇṇādivittaṃ gahitaṃ, taṃ anusocati ‘‘ahosi vata me, taṃ taṃ vata me natthī’’ti tappaccayā socati. Evaṃ so jino vittaṃ anusocati. Sabhāgatassa vacanaṃ na rūhatīti vinicchayaṭṭhāne sakkhipuṭṭhassa sato vacanaṃ na rūhati, na patiṭṭhāti, ‘‘ayaṃ akkhasoṇḍo jūtakaro, mā tassa vacanaṃ gaṇhitthā’’ti vattāro bhavanti. Mittāmaccānaṃ paribhūto hotīti tañhi mitāmaccā evaṃ vadanti – ‘‘samma, tvampi nāma kulaputto jūtakaro chinnabhinnako hutvā vicarasi, na te idaṃ jātigottānaṃ anurūpaṃ, ito paṭṭhāya mā evaṃ kareyyāsī’’ti. So evaṃ vuttopi tesaṃ vacanaṃ na karoti. Tato tena saddhiṃ ekato na tiṭṭhanti [Pg.130] na nisīdanti. Tassa kāraṇā sakkhipuṭṭhāpi na kathenti. Evaṃ mittāmaccānaṃ paribhūto hoti.

၂၅၁. အောင်နိုင်သူသည် ရန်ကို ပွားစေ၏ ဟူသည်မှာ 'ငါ အောင်အပ်ပြီ' ဟု ပရိသတ်အလယ်၌ သူတပါး၏ ပုဆိုးကိုဖြစ်စေ၊ ဦးရစ်ကိုဖြစ်စေ ယူအံ့၊ ထိုရှုံးသောသူသည် 'ပရိသတ်အလယ်၌ ငါ့ကို အရှက်ခွဲ မထေမဲ့မြင် ပြုဘိ၏၊ ဖြစ်စေတော့၊ ထိုသူအား ငါ သင်ခန်းစာ ပေးရအံ့' ဟု ရန်ငြိုးဖွဲ့၏။ ဤသို့ဖြင့် အောင်သောသူသည် မိမိကိုယ်တိုင် ရန်ပွားစေတတ်၏။ ရှုံးသောသူသည် စည်းစိမ်ဥစ္စာကို စိုးရိမ်ရ၏ ဟူသည်မှာ သူတပါး၏ အောင်ခြင်းကို ခံရသဖြင့် ရှုံးသောသူသည် ထိုအောင်သောသူ ယူဆောင်သွားသော မိမိ၏ ဦးရစ်၊ ပုဆိုး သို့မဟုတ် အခြား ရွှေငွေစသော စည်းစိမ်ဥစ္စာတို့နှင့် ပတ်သက်၍ 'ငါ့အား ထိုပစ္စည်းသည် စင်စစ် ရှိခဲ့ဖူးပါ၏၊ ယခုမူကား မရှိတော့ပြီတကား' ဟု ထိုပစ္စည်းကို အကြောင်းပြု၍ စိုးရိမ်ပူဆွေးရ၏။ ဤသို့ဖြင့် ထိုရှုံးသောသူသည် ဥစ္စာကို စိုးရိမ်ပူဆွေးရ၏။ တရားရုံး၊ အစည်းအဝေးသို့ ရောက်သောအခါ ထိုသူ၏ စကားသည် အတည်မပြုထိုက် ဖြစ်၏ ဟူသည်မှာ တရားဆုံးဖြတ်ရာ အရပ်၌ သက်သေအဖြစ် မေးမြန်းအပ်သော်လည်း ထိုလောင်းကစားသမား၏ စကားသည် သက်သေမတည်၊ အရာမမြောက်ပေ။ 'ဤသူသည် ဖဲသမား၊ လောင်းကစားသမား ဖြစ်၏၊ ထိုသူ၏ စကားကို မယူကြကုန်လင့်' ဟု ကန့်ကွက်ပြောဆိုသူများ ရှိကုန်၏။ အဆွေခင်ပွန်းတို့၏ နှိပ်စက်ကဲ့ရဲ့ခြင်းကို ခံရ၏ ဟူသည်မှာ အဆွေခင်ပွန်း ချစ်ကျွမ်းဝင်သူတို့က ထိုသူကို 'အဆွေ... သင်ကဲ့သို့သော အမျိုးကောင်းသားသည်လည်း လောင်းကစားခြင်းကို ပြုဘိ၏၊ အရှက်အကြောက်ကို ဖျက်ဆီးကာ လှည့်လည်နေဘိ၏၊ ဤအမှုသည် သင့်အမျိုးအနွယ်နှင့် မလျောက်ပတ်ပေ၊ ယနေ့မှစ၍ ဤသို့ မပြုပါလင့်' ဟု ဆိုဆုံးမကြကုန်၏။ ထိုသို့ ဆိုဆုံးမသော်လည်း ထိုသူသည် ဆုံးမစကားကို မလိုက်နာပေ။ ထိုအကြောင်းကြောင့် အဆွေခင်ပွန်းတို့သည် ထိုသူနှင့်အတူ တကွ မနေထိုင်၊ မထိုင်ကြကုန်။ ထိုသူ့အတွက် သက်သေအဖြစ် မေးမြန်းသော်လည်း သက်သေမထွက်ကြကုန်။ ဤသို့လျှင် အဆွေခင်ပွန်းတို့၏ နှိပ်စက်ကဲ့ရဲ့ခြင်းကို ခံရသူ ဖြစ်၏။

Āvāhavivāhakānanti āvāhakā nāma ye tassa gharato dārikaṃ gahetukāmā. Vivāhakā nāma ye tassa gehe dārikaṃ dātukāmā. Apatthito hotīti anicchito hoti. Nālaṃ dārabharaṇāyāti dārabharaṇāya na samattho. Etassa gehe dārikā dinnāpi etassa gehato āgatāpi amhehi eva positabbā bhavissatiyeva.

အာဝါဟ ဝိဝါဟ ပြကြမည့်သူတို့သည် အလိုမရှိအပ်သူ ဖြစ်၏ ဟူသည်မှာ အာဝါဟက မည်သည်ကား ထိုလောင်းကစားသမား၏ အိမ်မှ သမီးမိန်းကလေးကို ယူလိုသူတို့ ဖြစ်၏။ ဝိဝါဟက မည်သည်ကား ထိုသူ၏ အိမ်သို့ သမီးမိန်းကလေးကို ပေးလိုသူတို့ ဖြစ်၏။ ထိုသူတို့သည် ထိုလောင်းကစားသမားအား အလိုမရှိကြကုန်။ 'မယားကို မွေးမြူရန် မစွမ်းနိုင်' ဟု တွေးတောကြ၏။ 'ဤသူ၏ အိမ်သို့ သမီးကို ပေးလိုက်သော်လည်းကောင်း၊ ဤသူ့အိမ်မှ သမီးရောက်လာသော်လည်းကောင်း ငါတို့ကိုယ်တိုင်သာလျှင် ကျွေးမွေးစောင့်ရှောက်ရပေလိမ့်မည်' ဟု (ယူဆကြကုန်၏)။

Pāpamittatāya chaādīnavādivaṇṇanā

မိတ်ဆွေယုတ်နှင့် ပေါင်းဖော်ခြင်း၏ အပြစ်ခြောက်ပါး စသည်ကို ပြဆိုသော အဖွင့်။

252. Dhuttāti akkhadhuttā. Soṇḍāti itthisoṇḍā bhattasoṇḍā pūvasoṇḍā mūlakasoṇḍā. Pipāsāti pānasoṇḍā. Nekatikāti patirūpakena vañcanakā. Vañcanikāti sammukhāvañcanāhi vañcanikā. Sāhasikāti ekāgārikādisāhasikakammakārino. Tyāssa mittā hontīti te assa mittā honti. Aññehi sappurisehi saddhiṃ na ramati gandhamālādīhi alaṅkaritvā varasayanaṃ āropitasūkaro gūthakūpamiva, te pāpamitteyeva upasaṅkamati. Tasmā diṭṭhe ceva dhamme samparāyañca bahuṃ anatthaṃ nigacchati.

၂၅၂. လူရှုပ်၊ လူသောက်၊ လူလိမ်၊ လူကောက်၊ ဓားပြ ဂျပိုးတို့သည် ထိုသူ၏ မိတ်ဆွေဖြစ်ကြကုန်၏ ဟူသည်မှာ 'လူရှုပ်' ဟူသည် လောင်းကစားကြူးသော သူတို့တည်း။ 'လူသောက်' ဟူသည် မိန်းမကြူးသောသူ၊ ထမင်းစားကြူးသောသူ၊ မုန့်စားကြူးသောသူ၊ သစ်မြစ်ဥစားကြူးသောသူတို့တည်း။ 'သောက်စားခြင်း၌ လွန်ကဲသူ' ဟူသည် သေသောက်ကြူးသော သူတို့တည်း။ 'လူလိမ်' ဟူသည် အတုပြုလုပ်၍ လှည့်ပတ်တတ်သော သူတို့တည်း။ 'လူကောက်' ဟူသည် မျက်မှောက်၌ လှည့်ပတ်တတ်သော သူတို့တည်း။ 'ဓားပြ ဂျပိုး' ဟူသည် တစ်အိမ်တည်းကို ဝိုင်းရံ၍ လုယက်ခြင်း စသော နိုင်ထက်စီးနင်း အဓမ္မအမှုကို ပြုတတ်သော သူတို့တည်း။ ထိုသူတို့သည် ထိုသူ၏ မိတ်ဆွေများ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုသူသည် အခြားသော သူတော်ကောင်းတို့နှင့် တကွ မမွေ့လျော်ဘဲ နံ့သာပန်း စသည်တို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်၍ မြတ်သော အိပ်ရာထက်သို့ တင်အပ်သော ဝက်သည် မစင်တွင်းသို့သာ ပြေးဝင် ကပ်ရောက်သကဲ့သို့၊ ထိုမိတ်ဆွေယုတ်တို့ဆီသို့သာ ဆည်းကပ်တတ်၏။ ထို့ကြောင့် ပစ္စုပ္ပန်ဘဝ၌လည်းကောင်း၊ သံသရာဘဝ၌လည်းကောင်း များစွာသော အကျိုးမဲ့ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ရလေ၏။

253. Atisītanti kammaṃ na karotīti manussehi kālasseva vuṭṭhāya ‘‘etha bho kammantaṃ gacchāmā’’ti vutto ‘‘atisītaṃ tāva, aṭṭhīni bhijjanti viya, gacchatha tumhe pacchā jānissāmī’’ti aggiṃ tapanto nisīdati. Te gantvā kammaṃ karonti. Itarassa kammaṃ parihāyati. Atiuṇhantiādīsupi eseva nayo.

၂၅၃. အလွန်ချမ်းအေးလှသည်ဟု ဆိုကာ အလုပ်မလုပ်ခြင်း ဖြစ်၏ ဟူသည်မှာ လူတို့သည် စောစောကပင် ထ၍ 'အဆွေတို့ လာကြကုန်၊ အလုပ်လုပ်ရန် သွားကြစို့' ဟု ခေါ်သောအခါ 'အလွန်အေးသေးသည်၊ အရိုးများပင် ကွဲမတတ် အေးလှသည်၊ သင်တို့ သွားကြနှင့်ဦး၊ နောက်မှ ငါလာခဲ့မည်' ဟု ဆိုကာ မီးလှုံလျက် နေတတ်၏။ ထိုခေါ်သူတို့သည် သွား၍ အလုပ်လုပ်ကြသော်လည်း ဤပျင်းရိသောသူ၏ အလုပ်သည်ကား ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးရလေ၏။ 'အလွန်ပူအိုက်လှသည်' စသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

Hoti pānasakhā nāmāti ekacco pānaṭṭhāne surāgeheyeva sahāyo hoti. ‘‘Pannasakhā’’tipi pāṭho, ayamevattho. Sammiyasammiyoti samma sammāti vadanto sammukheyeva sahāyo hoti, parammukhe verīsadiso otārameva gavesati. Atthesu jātesūti tathārūpesu kiccesu samuppannesu. Verappasavoti verabahulatā. Anatthatāti anatthakāritā. Sukadariyatāti suṭṭhu kadariyatā thaddhamacchariyabhāvo[Pg.131]. Udakamiva iṇaṃ vigāhatīti pāsāṇo udakaṃ viya saṃsīdanto iṇaṃ vigāhati.

သေရည်သောက်ဖော် သောက်ဖက်မျှသာ ဖြစ်တတ်၏ ဟူသည်မှာ အချို့သောသူသည် သေရည်သောက်ရာ သေတင်းကုပ်၌သာ မိတ်ဆွေအဆွေခင်ပွန်း ဖြစ်တတ်၏။ 'ပဏ္ဏသခါ' ဟုလည်း စာဌ်ရှိ၏၊ ဤအနက်အတိုင်းပင် ယူအပ်၏။ 'အဆွေ အဆွေ' ဟု ခေါ်ဝေါ်ပြောဆိုလျက် မျက်မှောက်၌သာ အဆွေခင်ပွန်း ဟန်ဆောင်၍၊ မျက်ကွယ်၌ ရန်သူကဲ့သို့ အပြစ်ရှာ အခွင့်ကောင်းကိုသာ ရှာဖွေတတ်သောသူ ဖြစ်၏။ အမှုကိစ္စများ ပေါ်ပေါက်လာသောအခါ ဟူသည်မှာ ထိုကဲ့သို့သော လုပ်ငန်းကိစ္စများ ပေါ်ပေါက်လာသောအခါကို ဆိုလို၏။ ရန်ပွားခြင်း ဟူသည်မှာ ရန်များခြင်း ဖြစ်၏။ အကျိုးမဲ့ခြင်း ဟူသည်မှာ အကျိုးမဲ့ကို ပြုလုပ်တတ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ဝန်တိုခြင်း ဟူသည်မှာ လွန်စွာ စက်ဆုပ်ဖွယ်ကောင်းလောက်အောင် ဝန်တိုတတ်သောအဖြစ် ဖြစ်၏။ ကျောက်ခဲသည် ရေထဲသို့ နစ်မြုပ်သွားသကဲ့သို့ ကြွေးမြီတွင်းသို့ သက်ဝင်နစ်မြုပ်သွားတတ်၏။

Rattinuṭṭhānadessināti rattiṃ anuṭṭhānasīlena. Atisāyamidaṃ ahūti idaṃ atisāyaṃ jātanti ye evaṃ vatvā kammaṃ na karonti. Iti vissaṭṭhakammanteti evaṃ vatvā pariccattakammante. Atthā accenti māṇaveti evarūpe puggale atthā atikkamanti, tesu na tiṭṭhanti.

ညဉ့်အခါ၌ ထလေ့မရှိသော ပျင်းရိသူကိုလည်းကောင်း ဟူသည်မှာ ညဉ့်အခါ၌ ထကြွလုံ့လ မရှိသောသူတည်း။ 'ယခုအခါ အလွန် မိုးချုပ်သွားပြီ' ဟု ပြောဆို၍ အလုပ်မလုပ်ကြသောသူတို့တည်း။ ဤသို့ ပြောဆို၍ အလုပ်ကို စွန့်လွှတ်ထားသူတို့ကို 'အလုပ်ကို စွန့်လွှတ်ထားသူတို့' ဟု ဆို၏။ ဤကဲ့သို့သော ပျင်းရိသောသူတို့ထံမှ စည်းစိမ်ဥစ္စာတို့သည် လွန်မြောက်သွားကုန်၏၊ ထိုသူတို့ထံ၌ မတည်ကြကုန်။

Tiṇā bhiyyoti tiṇatopi uttari. So sukhaṃ na vihāyatīti so puriso sukhaṃ na jahāti, sukhasamaṅgīyeva hoti. Iminā kathāmaggena imamatthaṃ dasseti ‘‘gihibhūtena satā ettakaṃ kammaṃ na kātabbaṃ, karontassa vaḍḍhi nāma natthi. Idhaloke paraloke garahameva pāpuṇātī’’ti.

‘မြက်ထက်လည်း အလွန်’ ဟူသည်မှာ မြက်ထက်ပင် သာလွန်၍ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘ထိုသူသည် ချမ်းသာကို မစွန့်’ ဟူသည်မှာ ထိုသူသည် ချမ်းသာကို မစွန့်လွှတ်ဘဲ ချမ်းသာနှင့် ပြည့်စုံသည်သာ ဖြစ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤစကားအစဉ်ဖြင့် ဤအနက်ကို ပြဆို၏။ “လူဝတ်ကြောင် ဖြစ်နေသူသည် ဤမျှလောက်သော (ကမ္မကိလေသာ ၄ ပါး၊ အဂတိ ၄ ပါး၊ ပျက်စီးကြောင်း ၆ ပါးဟူသော ၁၄ ပါးသော) ယုတ်မာသော အမှုတို့ကို မပြုလုပ်အပ်၊ ပြုလုပ်သူအား ကြီးပွားတိုးတက်ခြင်းမည်သည် မရှိ၊ ပစ္စုပ္ပန်လောကနှင့် တမလွန်လောက နှစ်ပါးလုံး၌ ကဲ့ရဲ့ခြင်းသို့သာ ရောက်ရ၏” ဟု ပြဆိုသည်။

Mittapatirūpakādivaṇṇanā

မိတ်ဆွေတု စသည်တို့ကို ပြဆိုခန်း

254. Idāni yo evaṃ karoto anattho uppajjati, aññāni vā pana yāni kānici bhayāni yekeci upaddavā yekeci upasaggā, sabbe te bālaṃ nissāya uppajjanti. Tasmā ‘‘evarūpā bālā na sevitabbā’’ti bāle mittapatirūpake amitte dassetuṃ cattārome, gahapatiputta amittātiādimāha. Tattha aññadatthuharoti sayaṃ tucchahattho āgantvā ekaṃsena yaṃkiñci haratiyeva. Vacīparamoti vacanaparamo vacanamatteneva dāyako kārako viya hoti. Anuppiyabhāṇīti anuppiyaṃ bhaṇati. Apāyasahāyoti bhogānaṃ apāyesu sahāyo hoti.

၂၅၄. ယခုအခါ ဤသို့ပြုသော ပုဂ္ဂိုလ်အား (စည်းစိမ်ဥစ္စာ ဆုတ်ယုတ်ခြင်း စသော) အကြင်အကျိုးမဲ့သည် ဖြစ်ပေါ်၏။ အခြားသော အမှတ်မရှိသော ဘေးတို့သည်လည်းကောင်း၊ ဘေးအန္တရာယ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ ပျက်စီးခြင်းတို့သည်လည်းကောင်း ရှိကြကုန်၏။ ထိုဘေးအန္တရာယ်နှင့် ပျက်စီးခြင်းအားလုံးတို့သည် လူမိုက်ကို အမှီပြု၍သာ ဖြစ်ပေါ်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် “ဤသို့သော လူမိုက်တို့ကို မမှီဝဲအပ်” ဟု လူမိုက်ဖြစ်သော မိတ်ဆွေတု ရန်သူတို့ကို ပြသခြင်းငှာ “ဂဟပတိပုတ္တ... ဤမိတ်ဆွေတု ရန်သူ လေးယောက်တို့သည်...” အစရှိသဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုပါဌ်၌ ‘အညဒတ္ထုဟရ’ (ယူရုံသာ ယူတတ်သူ) ဟူသည်မှာ ကိုယ်တိုင် လက်ချည်းသက်သက် လာပြီးလျှင် စင်စစ်အားဖြင့် တစုံတခုသော ဥစ္စာကို ဆောင်ယူတတ်သူသာ ဖြစ်သည်။ ‘ဝစီပရမ’ (နှုတ်ချိုသွေးသူ) ဟူသည်မှာ စကားကိုသာ အဓိကထား၍ နှုတ်မျှဖြင့်သာ ပေးတတ်သူကဲ့သို့၊ ပြုလုပ်ပေးသူကဲ့သို့ ဟန်ဆောင်တတ်သူ ဖြစ်သည်။ ‘အနုပ္ပိယဘာဏီ’ (မျက်နှာလို မျက်နှာရ ပြောဆိုတတ်သူ) ဟူသည်မှာ ချစ်ဖွယ်ဟန်ဆောင်သော စကားကိုသာ ပြောဆိုတတ်သူ ဖြစ်သည်။ ‘အပါယသဟာယ’ (ပျက်စီးကြောင်း၌ အဖော်လုပ်သူ) ဟူသည်မှာ စည်းစိမ်ဥစ္စာတို့ ပျက်စီးကြောင်း၌သာ အဖော်ဖြစ်သူ ဖြစ်သည်။

255. Evaṃ cattāro amitte dassetvā puna tattha ekekaṃ catūhi kāraṇehi vibhajanto catūhi kho, gahapatiputtātiādimāha. Tattha aññadatthuharo hotīti ekaṃsena hārakoyeva hoti. Sahāyassa gehaṃ rittahattho āgantvā nivatthasāṭakādīnaṃ vaṇṇaṃ bhāsati, so ‘‘ativiya tvaṃ samma imassa vaṇṇaṃ bhāsasī’’ti aññaṃ nivāsetvā taṃ deti. Appena bahumicchatīti yaṃkiñci appakaṃ datvā tassa santikā bahuṃ pattheti. Bhayassa kiccaṃ karotīti attano bhaye uppanne tassa dāso viya hutvā taṃ taṃ kiccaṃ karoti, ayaṃ sabbadā na karoti, bhaye [Pg.132] uppanne karoti, na pemenāti amitto nāma jāto. Sevati atthakāraṇāti mittasanthavavasena na sevati, attano atthameva paccāsīsanto sevati.

၂၅၅. ဤသို့ဖြင့် ရန်သူ (မိတ်ဆွေတု) လေးဦးတို့ကို ပြသပြီးနောက် တဖန် ထိုလေးဦးတို့တွင် တစ်ဦးချင်းစီကို အကြောင်းလေးပါးစီဖြင့် ခွဲခြားပြသလိုသဖြင့် “ဂဟပတိပုတ္တ... အကြောင်းလေးပါးတို့ဖြင့်...” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုပါဌ်၌ ‘ယူရုံသာယူတတ်သူ ဖြစ်၏’ ဟူသည်မှာ စင်စစ်အားဖြင့် ယူဆောင်တတ်သူသာ ဖြစ်သည်။ မိတ်ဆွေ၏ အိမ်သို့ လက်ချည်းသက်သက်လာ၍ ဝတ်ဆင်ထားသော ပုဆိုးစသည်တို့၏ လှပပုံကို ချီးမွမ်းအမွှန်းတင်၏။ ထိုအခါ ပုဆိုးရှင်ဖြစ်သော မိတ်ဆွေကလည်း “အဆွေ... သင်သည် ဤပုဆိုး၏ အလှကို အလွန်အမင်း ချီးမွမ်းနေပေသည်” ဟု ဆိုကာ အခြားပုဆိုးတစ်ထည်ကို လဲလှယ်ဝတ်ဆင်ပြီး ထိုမိမိဝတ်ထားသော ပုဆိုးကို ပေးလိုက်လေသည်။ ‘နည်းနည်းပေး၍ အများကြီး လိုချင်သူ’ ဟူသည်မှာ အနည်းငယ်မျှသော သစ်သီးသစ်ပွင့်စသည့် မိမိဥစ္စာကို ပေးပြီးလျှင် ထိုမိတ်ဆွေထံမှ များစွာသော ဥစ္စာကို တောင့်တလိုချင်သူ ဖြစ်သည်။ ‘ဘေးကြုံမှ ကူညီတတ်သူ’ ဟူသည်မှာ မိမိ၌ ဘေးအန္တရာယ် ကြုံတွေ့လာသောအခါမှ ထိုမိတ်ဆွေ၏ ကျွန်ကဲ့သို့ ဖြစ်ကာ ထိုထိုအမှုကိစ္စကို ကူညီဆောင်ရွက်ပေးတတ်သူ ဖြစ်သည်။ ဤသူသည် အမြဲတစေ ကူညီသည်မဟုတ်၊ ဘေးကြုံလာမှသာ ကူညီတတ်ပြီး ချစ်ခင်တွယ်တာသဖြင့် ကူညီခြင်းလည်း မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် သူသည် ရန်သူ (မိတ်ဆွေတု) သာ ဖြစ်သည်။ ‘အကျိုးအမြတ်ကြောင့် ပေါင်းသင်းသူ’ ဟူသည်မှာ မိတ်ဆွေရင်းချာ ဖြစ်လို၍ ပေါင်းသင်းခြင်းမဟုတ်ဘဲ မိမိ၏ ကိုယ်ကျိုးကိုသာ မျှော်ကိုးတောင့်တ၍ ပေါင်းသင်းခြင်း ဖြစ်သည်။

256. Atītena paṭisantharatīti sahāye āgate ‘‘hiyyo vā pare vā na āgatosi, amhākaṃ imasmiṃ vāre sassaṃ ativiya nipphannaṃ, bahūni sāliyavabījādīni ṭhapetvā maggaṃ olokentā nisīdimha, ajja pana sabbaṃ khīṇa’’nti evaṃ atītena saṅgaṇhāti. Anāgatenāti ‘‘imasmiṃ vāre amhākaṃ sassaṃ manāpaṃ bhavissati, phalabhārabharitā sāliādayo, sassasaṅgahe kate tumhākaṃ saṅgahaṃ kātuṃ samatthā bhavissāmā’’ti evaṃ anāgatena saṅgaṇhāti. Niratthakenāti hatthikkhandhe vā assapiṭṭhe vā nisinno sahāyaṃ disvā ‘‘ehi, bho, idha nisīdā’’ti vadati. Manāpaṃ sāṭakaṃ nivāsetvā ‘‘sahāyakassa vata me anucchaviko añño pana mayhaṃ natthī’’ti vadati, evaṃ niratthakena saṅgaṇhāti nāma. Paccuppannesu kiccesu byasanaṃ dassetīti ‘‘sakaṭena me attho’’ti vutte ‘‘cakkamassa bhinnaṃ, akkho chinno’’tiādīni vadati.

၂၅၆. ‘လွန်လေပြီးသောအရာဖြင့် ခရီးဦးကြိုပြုတတ်သူ’ ဟူသည်မှာ မိတ်ဆွေရောက်လာသောအခါ “မနေ့ကသော်လည်းကောင်း၊ တစ်နေ့ကသော်လည်းကောင်း မင်းမလာခဲ့ဘူး။ ငါတို့မှာတော့ ဤတစ်ခေါက် ကောက်ပဲသီးနှံတွေ အလွန်ဖြစ်ထွန်းခဲ့လို့ များစွာသော သလေး၊ မုယော စတဲ့ မျိုးစေ့တွေကို သိုလှောင်ပြီး မင်းလာမယ့်လမ်းကို မျှော်ကြည့်ရင်း ထိုင်စောင့်နေခဲ့ကြတာ။ ယနေ့မှာတော့ အားလုံး ကုန်သွားပြီကွာ” ဟု ဤသို့ လွန်လေပြီးသော (အတိတ်) ပစ္စည်းဥစ္စာတို့ဖြင့် အချည်းနှီး ချီးမြှောက်တတ်သူကို ဆိုလိုသည်။ ‘မရောက်သေးသောအရာဖြင့် ချီးမြှောက်တတ်သူ’ ဟူသည်မှာ “လာမယ့်နှစ်မှာတော့ ငါတို့ရဲ့ ကောက်ပဲသီးနှံတွေ သိပ်ကောင်းလာလိမ့်မယ်။ အသီးတွေ ဝေဆာနေတဲ့ သလေးစပါး စတာတွေ ဖြစ်ထွန်းလာလိမ့်မယ်။ အဲဒီအခါကျမှ မင်းကို ငါတို့ ကောင်းကောင်းမွန်မွန် ကူညီချီးမြှောက်နိုင်ပါလိမ့်မယ်” ဟု ဤသို့ အနာဂတ်အရာဖြင့် ချီးမြှောက်တတ်သူကို ဆိုလိုသည်။ ‘အကျိုးမရှိသောအရာဖြင့် ချီးမြှောက်တတ်သူ’ ဟူသည်မှာ ဆင်ကျောပေါ်၌ဖြစ်စေ၊ မြင်းကျောပေါ်၌ဖြစ်စေ ထိုင်နေစဉ် မိတ်ဆွေကို မြင်သောအခါ “ဟေ့ မိတ်ဆွေ၊ လာပါဦး၊ ဒီဆင်ပေါ်မြင်းပေါ် တက်ထိုင်ပါဦး” ဟု ပြောတတ်၏။ သို့မဟုတ် နှစ်သက်ဖွယ်ကောင်းသော ပုဆိုးကို ဝတ်ဆင်ထားပြီး “ဒါဟာ တကယ်ပဲ ငါ့မိတ်ဆွေနဲ့ အလွန်လိုက်ဖက်တင့်တယ်ပါတယ်၊ ဒါပေမဲ့ ငါ့မှာ ဝတ်စရာ အခြားပုဆိုးမရှိလို့ပါကွာ” ဟု ပြောတတ်၏။ ဤသို့ ပြောဆိုခြင်းကို အကျိုးမရှိသော ပစ္စည်းဥစ္စာဖြင့် ချီးမြှောက်သည်ဟု ခေါ်သည်။ ‘မျက်မှောက်ကိစ္စတို့၌ ပျက်စီးခြင်းကို ပြတတ်သူ’ ဟူသည်မှာ “ငါ့မှာ လှည်းတစ်စီးလောက် လိုချင်လို့ပါ” ဟု ပြောသောအခါ “အဲဒီလှည်းက ဘီးကွဲနေလို့၊ ဝင်ရိုးကျိုးနေလို့” စသဖြင့် အပြစ်အနာအဆာ အပျက်အစီးတို့ကို အကြောင်းပြ ပြောဆိုတတ်သူ ဖြစ်သည်။

257. Pāpakampissa anujānātīti pāṇātipātādīsu yaṃkiñci karomāti vutte ‘‘sādhu samma karomā’’ti anujānāti. Kalyāṇepi eseva nayo. Sahāyo hotīti ‘‘asukaṭṭhāne suraṃ pivanti, ehi tattha gacchāmā’’ti vutte sādhūti gacchati. Esa nayo sabbattha. Iti viññāyāti ‘‘mittapatirūpakā ete’’ti evaṃ jānitvā.

၂၅၇. ‘မကောင်းသောအမှုကိုလည်း ခွင့်ပြုတတ်သူ (အလိုတူအလိုပါ ဖြစ်သူ)’ ဟူသည်မှာ သူတစ်ပါးအသက်သတ်ခြင်း စသော မကောင်းမှုတစ်ခုခုကို ‘လုပ်ကြစို့’ ဟု ဆိုလာပါက “အဆွေ... ကောင်းသားပဲ၊ လုပ်ကြတာပေါ့” ဟု သဘောတူ ခွင့်ပြုတတ်သူကို ဆိုလိုသည်။ ကောင်းသောအမှု၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ‘ပျက်စီးကြောင်း၌ အဖော်ဖြစ်သူ’ ဟူသည်မှာ “ဟိုနေရာမှာ သေရည်သောက်နေကြတယ်၊ လာ... အဲဒီကို သွားကြစို့” ဟု ဆိုလျှင် “ကောင်းပြီ” ဟု ဆိုကာ လိုက်သွားတတ်သူကို ဆိုလိုသည်။ သေရည်သောက်ခြင်း စသော အလုံးစုံသော အကုသိုလ်အမှုတို့၌ ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ‘ဤသို့ သိရှိ၍’ ဟူသည်မှာ “ဤသူတို့သည် မိတ်ဆွေတုများ ဖြစ်ကြသည်” ဟု ဤသို့ သဘောပေါက် သိရှိပြီးလျှင်ဟု ဆိုလိုသည်။

Suhadamittādivaṇṇanā

မိတ်ဆွေစစ် (နှလုံးကောင်းရှိသော မိတ်ဆွေ) စသည်တို့ကို ပြဆိုခန်း

260. Evaṃ na sevitabbe pāpamitte dassetvā idāni sevitabbe kalyāṇamitte dassento puna cattārome, gahapatiputtātiādimāha. Tattha suhadāti sundarahadayā.

၂၆၀. ဤသို့ဖြင့် မမှီဝဲအပ်သော မိတ်ဆွေယုတ်တို့ကို ပြသပြီးနောက် ယခုအခါ မှီဝဲအပ်သော မိတ်ဆွေကောင်း (မိတ်ဆွေစစ်) တို့ကို ပြသလိုသဖြင့် တဖန် “ဂဟပတိပုတ္တ... မိတ်ဆွေစစ် လေးဦးတို့သည်...” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုပါဌ်၌ ‘သုဟဒ’ ဟူသည်မှာ ကောင်းသောနှလုံးသား ရှိကြကုန်သော (စိတ်ကောင်းနှလုံးကောင်း ရှိသူများ) ကို ဆိုလိုသည်။

261. Pamattaṃ rakkhatīti majjaṃ pivitvā gāmamajjhe vā gāmadvāre vā magge vā nipannaṃ disvā ‘‘evaṃnipannassa kocideva nivāsanapārupanampi hareyyā’’ti samīpe nisīditvā pabuddhakāle gahetvā gacchati. Pamattassa sāpateyyanti sahāyo [Pg.133] bahigato vā hoti suraṃ pivitvā vā pamatto, gehaṃ anārakkhaṃ ‘‘kocideva yaṃkiñci hareyyā’’ti gehaṃ pavisitvā tassa dhanaṃ rakkhati. Bhītassāti kismiñcideva bhaye uppanne ‘‘mā bhāyi, mādise sahāye ṭhite kiṃ bhāyasī’’ti taṃ bhayaṃ haranto paṭisaraṇaṃ hoti. Taddiguṇaṃ bhoganti kiccakaraṇīye uppanne sahāyaṃ attano santikaṃ āgataṃ disvā vadati ‘‘kasmā āgatosī’’ti? Rājakule kammaṃ atthīti. Kiṃ laddhuṃ vaṭṭatīti? Eko kahāpaṇoti. ‘‘Nagare kammaṃ nāma na ekakahāpaṇena nipphajjati, dve gaṇhāhī’’ti evaṃ yattakaṃ vadati, tato diguṇaṃ deti.

၂၆၁. ‘မေ့လျော့နေသော မိတ်ဆွေကို စောင့်ရှောက်တတ်သူ’ ဟူသည်မှာ သေသောက်ပြီး ရွာလယ်၌ဖြစ်စေ၊ ရွာတံခါး၌ဖြစ်စေ၊ လမ်းခရီး၌ဖြစ်စေ အိပ်ပျော်လဲလျောင်းနေသော မိတ်ဆွေကို မြင်သောအခါ “ဒီလို အိပ်ပျော်နေရင် တစ်ယောက်ယောက်က ဝတ်ဆင်ထားတဲ့ အဝတ်အစားတွေကိုတောင် လုယူသွားနိုင်တယ်” ဟု တွေးတောကာ အနီးအနား၌ ထိုင်စောင့်ပေးပြီး နိုးလာသောအခါမှ အိမ်သို့ လိုက်လံပို့ဆောင်ပေးတတ်သူ ဖြစ်သည်။ ‘မေ့လျော့နေသူ၏ ပစ္စည်းဥစ္စာကို စောင့်ရှောက်ပေးသူ’ ဟူသည်မှာ မိတ်ဆွေသည် အိမ်ပြင်ပသို့ သွားနေစဉ် သို့မဟုတ် သေရည်သောက်၍ မေ့လျော့နေစဉ် အိမ်၌ အစောင့်အရှောက်မရှိဘဲ ဖြစ်နေပါက “တစ်စုံတစ်ယောက်က တစ်ခုခု ခိုးယူသွားနိုင်တယ်” ဟု တွေးကာ အိမ်ထဲသို့ ဝင်ရောက်၍ ထိုမိတ်ဆွေ၏ စည်းစိမ်ဥစ္စာကို စောင့်ရှောက်ပေးတတ်သူ ဖြစ်သည်။ ‘ဘေးကြုံသူ၏ အားကိုးရာ ဖြစ်သူ’ ဟူသည်မှာ တစ်စုံတစ်ခုသော ဘေးရန် ကြုံတွေ့လာသောအခါ “မကြောက်ပါနဲ့ မိတ်ဆွေ၊ ငါ့လို မိတ်ဆွေတစ်ယောက် ရှိနေတာပဲ၊ ဘာကို ကြောက်နေရမှာလဲ” ဟု ထိုဘေးရန်ကို ဖယ်ရှားပေးလျက် အားကိုးရာ ဖြစ်ပေးတတ်သူ ဖြစ်သည်။ ‘လိုအပ်သည်ထက် နှစ်ဆပေးတတ်သူ’ ဟူသည်မှာ ကူညီစရာကိစ္စ ပေါ်ပေါက်၍ မိမိထံ ရောက်လာသော မိတ်ဆွေကို မြင်သောအခါ “မိတ်ဆွေ... ဘာကိစ္စရှိလို့ လာတာလဲ” ဟု မေးတတ်၏။ “မင်းအိမ်မှာ လုပ်စရာကိစ္စ ရှိလို့ပါ” ဟု ဆိုလျှင် “ငွေဘယ်လောက်ရရင် အဆင်ပြေမလဲ” ဟု မေးမြန်းကာ “တစ်သပြာ ရရင် အဆင်ပြေပါတယ်” ဟု ပြန်ပြောပါက “မြို့ပေါ်မှာ ကိစ္စတစ်ခု ပြီးမြောက်ဖို့ဆိုတာ တစ်သပြာတည်းနဲ့ မပြီးနိုင်ပါဘူး၊ နှစ်သပြာ ယူသွားပါ” ဟု ဆိုကာ မိတ်ဆွေတောင်းဆိုသည့် ပမာဏထက် နှစ်ဆသော ဥစ္စာကို ပေးကမ်းတတ်သူ ဖြစ်သည်။

262. Guyhamassa ācikkhatīti attano guyhaṃ nigūhituṃ yuttakathaṃ aññassa akathetvā tasseva ācikkhati. Guyhamassa parigūhatīti tena kathitaṃ guyhaṃ yathā añño na jānāti, evaṃ rakkhati. Āpadāsu na vijahatīti uppanne bhaye na pariccajati. Jīvitampissa atthāyāti attano jīvitampi tassa sahāyassa atthāya pariccattameva hoti, attano jīvitaṃ agaṇetvāpi tassa kammaṃ karotiyeva.

၂၆၂. ‘မိမိ၏ လျှို့ဝှက်ချက်ကို ပြောပြတတ်သူ’ ဟူသည်မှာ မိမိ၏ ဖုံးကွယ်ထားသင့်သော လျှို့ဝှက်ချက်ကို အခြားသူအား မပြောပြဘဲ ထိုမိတ်ဆွေစစ်အားသာ ယုံကြည်စွာ တိုင်ပင်ပြောပြတတ်သူ ဖြစ်သည်။ ‘မိတ်ဆွေ၏ လျှို့ဝှက်ချက်ကို လုံခြုံအောင် ထိန်းသိမ်းပေးသူ’ ဟူသည်မှာ ထိုမိတ်ဆွေ ပြောပြလာသော လျှို့ဝှက်ချက်ကို အခြားသူတစ်ပါး မသိစေရန် စနစ်တကျ စောင့်ရှောက်ထိန်းသိမ်းပေးသူ ဖြစ်သည်။ ‘ဘေးဒုက္ခရောက်ချိန်၌ စွန့်ပစ်မသွားသူ’ ဟူသည်မှာ ဘေးအန္တရာယ်နှင့် ကြုံတွေ့ရသောအခါ၌လည်း မိတ်ဆွေကို စွန့်ပစ်မသွားသူ ဖြစ်သည်။ ‘မိတ်ဆွေ၏ အကျိုးအတွက် အသက်ကိုပင် စွန့်ဝံ့သူ’ ဟူသည်မှာ မိမိ၏ အသက်ကိုပင် ထိုမိတ်ဆွေ၏ အကျိုးအတွက် စွန့်လွှတ်ရန် အဆင်သင့်ဖြစ်နေသူ ဖြစ်ပြီး၊ မိမိအသက်ဘေးကိုပင် မငဲ့ကွက်ဘဲ ထိုမိတ်ဆွေ၏ ကိစ္စဝေယျာဝစ္စတို့ကို လုပ်ဆောင်ပေးတတ်သူ ဖြစ်သည်။

263. Pāpā nivāretīti amhesu passantesu passantesu tvaṃ evaṃ kātuṃ na labhasi, pañca verāni dasa akusalakammapathe mā karohīti nivāreti. Kalyāṇe nivesetīti kalyāṇakamme tīsu saraṇesu pañcasīlesu dasakusalakammapathesu vattassu, dānaṃ dehi puññaṃ karohi dhammaṃ suṇāhīti evaṃ kalyāṇe niyojeti. Assutaṃ sāvetīti assutapubbaṃ sukhumaṃ nipuṇaṃ kāraṇaṃ sāveti. Saggassa magganti idaṃ kammaṃ katvā sagge nibbattantīti evaṃ saggassa maggaṃ ācikkhati.

၂၆၃. ‘မကောင်းမှုမှ တားမြစ်တတ်သူ’ ဟူသည်မှာ “ငါတို့ မြင်တွေ့နေပါလျက်နဲ့ မင်းကို ဒီလို မကောင်းမှုတွေ လုပ်ခွင့်မပေးနိုင်ဘူး။ ငါးပါးသီလ ပျက်စီးစေမယ့်အမှုတွေနဲ့ ဆယ်ပါးသော အကုသိုလ်ကမ္မပထတွေကို မလုပ်ပါနဲ့” ဟု တားမြစ်တတ်သူ ဖြစ်သည်။ ‘ကောင်းမှု၌ တိုက်တွန်းတတ်သူ’ ဟူသည်မှာ ကောင်းမှုကိစ္စတို့၌လည်းကောင်း၊ သရဏဂုံသုံးပါး၊ ငါးပါးသီလ၊ ဆယ်ပါးသော ကုသိုလ်ကမ္မပထတို့၌လည်းကောင်း “လိုက်နာကျင့်သုံးပါ၊ အလှူပေးပါ၊ ကောင်းမှုကုသိုလ်ပြုပါ၊ တရားနာပါ” ဟု ဤသို့ ကောင်းသောအမှုတို့၌ တိုက်တွန်း စည်းရုံးတတ်သူ ဖြစ်သည်။ ‘မကြားဖူးသော တရားကို ကြားစေတတ်သူ’ ဟူသည်မှာ ယခင်က တစ်ခါမျှ မကြားဖူးသေးသော သိမ်မွေ့နက်နဲသည့် တရားဓမ္မ အကြောင်းအရာတို့ကို ကြားနာခွင့် ရရှိစေသူ ဖြစ်သည်။ ‘နတ်ပြည်သို့ သွားရာလမ်းကို ညွှန်ပြတတ်သူ’ ဟူသည်မှာ “ဤအလှူပေးခြင်း စတဲ့ ကုသိုလ်ကောင်းမှုတွေကို ပြုလုပ်ရင် နတ်ပြည်၌ လားရောက် ဖြစ်တည်ရလိမ့်မယ်” ဟု ဤသို့ နတ်ပြည်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သော ကုသိုလ်လမ်းစဉ်ကို ညွှန်ပြတတ်သူ ဖြစ်သည်။

264. Abhavenassa na nandatīti tassa abhavena avuḍḍhiyā puttadārassa vā parijanassa vā tathārūpaṃ pārijuññaṃ disvā vā sutvā vā na nandati, anattamano hoti. Bhavenāti vuḍḍhiyā tathārūpassa sampattiṃ vā issariyappaṭilābhaṃ vā disvā vā sutvā vā nandati, attamano hoti. Avaṇṇaṃ bhaṇamānaṃ nivāretīti ‘‘asuko virūpo na pāsādiko dujjātiko dussīlo’’ti vā vutte ‘‘evaṃ mā bhaṇi, rūpavā ca so pāsādiko [Pg.134] ca sujāto ca sīlasampanno cā’’tiādīhi vacanehi paraṃ attano sahāyassa avaṇṇaṃ bhaṇamānaṃ nivāreti. Vaṇṇaṃ bhaṇamānaṃ pasaṃsatīti ‘‘asuko rūpavā pāsādiko sujāto sīlasampanno’’ti vutte ‘‘aho suṭṭhu vadasi, subhāsitaṃ tayā, evametaṃ, esa puriso rūpavā pāsādiko sujāto sīlasampanno’’ti evaṃ attano sahāyakassa paraṃ vaṇṇaṃ bhaṇamānaṃ pasaṃsati.

၂၆၄. ထိုအဆွေခင်ပွန်း၏ စည်းစိမ်ဥစ္စာ မတိုးပွားခြင်း၊ သားမယား သို့မဟုတ် အခြံအရံတို့၏ ပျက်စီးခြင်းစသော ဆုတ်ယုတ်မှုများကို မြင်၍ဖြစ်စေ ကြား၍ဖြစ်စေ မနှစ်သက်၊ စိတ်မကောင်းဖြစ်တတ်၏။ စည်းစိမ်ဥစ္စာ တိုးပွားခြင်း၊ ထိုသို့သော ပြည့်စုံမှု သို့မဟုတ် အစိုးရခြင်းအာဏာကို ရရှိခြင်းကို မြင်၍ဖြစ်စေ ကြား၍ဖြစ်စေ နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်တတ်၏။ မိမိအဆွေခင်ပွန်း၏ အပြစ်ကို ပြောဆိုနေသူအား 'ဤသူသည် ရုပ်ဆိုး၏၊ ကြည်ညိုဖွယ်မရှိ၊ အမျိုးမကောင်း၊ သီလမရှိ' စသည်ဖြင့် သူတစ်ပါးက ပြောဆိုသောအခါ 'ဤသို့မပြောပါနှင့်၊ ထိုသူသည် ရုပ်အဆင်းလည်းလှ၏၊ ကြည်ညိုဖွယ်လည်းရှိ၏၊ အမျိုးလည်းကောင်း၏၊ သီလနှင့်လည်း ပြည့်စုံ၏' စသည့်စကားတို့ဖြင့် တားမြစ်တတ်၏။ အဆွေခင်ပွန်း၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ပြောဆိုနေသူအား 'ဤသူသည် ရုပ်လှ၏၊ ကြည်ညိုဖွယ်ရှိ၏၊ အမျိုးကောင်း၏၊ သီလနှင့်ပြည့်စုံ၏' ဟု ပြောဆိုသောအခါ 'အော်... သင် ကောင်းစွာပြောဆိုပေ၏၊ သင်ပြောသည်မှာ ဟုတ်မှန်ပေ၏၊ ဤသူသည် စင်စစ် ရုပ်လည်းလှ၊ ကြည်ညိုဖွယ်လည်းရှိ၊ အမျိုးလည်းကောင်း၊ သီလလည်းပြည့်စုံပေ၏' ဟု မိမိအဆွေခင်ပွန်း၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ပြောဆိုနေသော သူတစ်ပါးကို ချီးမွမ်းတတ်၏။

265. Jalaṃ aggīva bhāsatīti rattiṃ pabbatamatthake jalamāno aggi viya virocati.

၂၆၅. 'ညဉ့်အခါ တောင်ထိပ်၌ တောက်လောင်နေသော မီးကဲ့သို့ တင့်တယ်တောက်ပ၏' ဟု ဆိုလိုသည်။

Bhoge saṃharamānassāti attānampi parampi apīḷetvā dhammena samena bhoge sampiṇḍentassa rāsiṃ karontassa. Bhamarasseva irīyatoti yathā bhamaro pupphānaṃ vaṇṇagandhaṃ apothayaṃ tuṇḍenapi pakkhehipi rasaṃ āharitvā anupubbena cakkappamāṇaṃ madhupaṭalaṃ karoti, evaṃ anupubbena mahantaṃ bhogarāsiṃ karontassa. Bhogā sannicayaṃ yantīti tassa bhogā nicayaṃ gacchanti. Kathaṃ? Anupubbena upacikāhi saṃvaḍḍhiyamāno vammiko viya. Tenāha ‘‘vammikovupacīyatī’’ti. Yathā vammiko upaciyati, evaṃ nicayaṃ yantīti attho.

'စည်းစိမ်ဥစ္စာကို စုဆောင်းသောသူအား' ဟူသည် မိမိကိုလည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါးကိုလည်းကောင်း မပင်ပန်းစေဘဲ တရားသဖြင့် ညီညွတ်စွာ စည်းစိမ်ဥစ္စာတို့ကို စုဆောင်း သိမ်းဆည်းသောသူအား ဆိုလိုသည်။ 'ပျားပိတုန်းကဲ့သို့ ကျင့်ဆောင်အပ်၏' ဟူသည် ပျားပိတုန်းသည် ပန်းတို့၏ အဆင်းနှင့် အနံ့ကို မပျက်စီးစေဘဲ နှုတ်သီးဖြင့်လည်းကောင်း၊ အတောင်ဖြင့်လည်းကောင်း ပန်းဝတ်ရည်ကို ဆောင်ယူကာ တဖြည်းဖြည်း လှည်းဘီးခန့်ရှိသော ပျားသလက်ကို လုပ်ဆောင်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ တဖြည်းဖြည်း ကြီးစွာသော စည်းစိမ်ဥစ္စာအစုကို ပြုလုပ်စုဆောင်းသောသူအား ဆိုလိုသည်။ 'စည်းစိမ်ဥစ္စာတို့သည် စုပုံခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏' ဟူသည် ထိုသို့သောသူအား စည်းစိမ်ဥစ္စာတို့သည် တိုးပွားစုပုံလာကုန်၏။ မည်သို့ တိုးပွားစုပုံလာသနည်းဟူမူ - ခြတို့သည် တဖြည်းဖြည်းချင်း တည်ဆောက်၍ ကြီးထွားလာသော တောင်ပို့ကဲ့သို့ပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် 'တောင်ပို့သည် တိုးပွားလာသကဲ့သို့' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ တောင်ပို့သည် တိုးပွားလာသကဲ့သို့ ထို့အတူ စည်းစိမ်ဥစ္စာတို့ တဖြည်းဖြည်း စုဆောင်းမိလာသည်ဟု ဆိုလိုသည်။

Samāhatvāti samāharitvā. Alamatthoti yuttasabhāvo samattho vā pariyattarūpo gharāvāsaṃ saṇṭhāpetuṃ.

'သမားဟတ်တွာ' ဟူသည် ကောင်းစွာစုဆောင်း သယ်ဆောင်၍ ဟူ၏။ 'အလမတ္ထော' ဟူသည် သင့်လျော်သော သဘောရှိသော သို့မဟုတ် အိမ်ရာထောင်သော လူဘောင်ဘဝကို ကောင်းစွာတည်တံ့အောင် ဆောင်စွမ်းနိုင်သော စွမ်းရည်ရှိသောသူကို ဆိုလိုသည်။

Idāni yathā vā gharāvāso saṇṭhapetabbo, tathā ovadanto catudhā vibhaje bhogetiādimāha. Tattha sa ve mittāni ganthatīti so evaṃ vibhajanto mittāni ganthati nāma abhejjamānāni ṭhapeti. Yassa hi bhogā santi, so eva mitte ṭhapetuṃ sakkoti, na itaro.

ယခုအခါ အိမ်ရာထောင်သော လူ့ဘောင်ဘဝကို မည်သို့ တည်ဆောက်ထိန်းသိမ်းရမည်ကို ဆုံးမလိုသဖြင့် 'စည်းစိမ်ဥစ္စာကို လေးပုံပုံ၍ ခွဲဝေရာ၏' စသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ထိုဂါထာ၌ 'ထိုသူသည် စင်စစ် အဆွေခင်ပွန်းတို့ကို ဖွဲ့ချည်နိုင်၏' ဟူသည် ဤသို့ စည်းစိမ်ဥစ္စာကို ခွဲခြမ်းဝေဖန်သုံးစွဲသောသူသည် အဆွေခင်ပွန်းတို့ကို မပြိုမကွဲအောင် တည်တံ့ခိုင်မြဲစေနိုင်သည်ကို ဆိုလိုသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် စည်းစိမ်ဥစ္စာရှိသောသူသည်သာ အဆွေခင်ပွန်းတို့ကို တည်တံ့အောင် ဆွဲဆောင်နိုင်၏၊ စည်းစိမ်ဥစ္စာမရှိသူကား မစွမ်းဆောင်နိုင်ပေ။

Ekena bhoge bhuñjeyyāti ekena koṭṭhāsena bhoge bhuñjeyya. Dvīhi kammaṃ payojayeti dvīhi koṭṭhāsehi kasivāṇijjādikammaṃ payojeyya. Catutthañca nidhāpeyyāti catutthaṃ koṭṭhāsaṃ nidhāpetvā ṭhapeyya. Āpadāsu bhavissatīti kulānañhi na sabbakālaṃ ekasadisaṃ vattati, kadāci rājādivasena āpadāpi uppajjanti, tasmā evaṃ āpadāsu uppannāsu bhavissatīti ‘‘ekaṃ koṭṭhāsaṃ nidhāpeyyā’’ti āha[Pg.135]. Imesu pana catūsu koṭṭhāsesu katarakoṭṭhāsaṃ gahetvā kusalaṃ kātabbanti? ‘‘Bhoge bhuñjeyyā’’ti vuttakoṭṭhāsaṃ. Tato gaṇhitvā bhikkhūnampi kapaṇaddhikādīnampi dātabbaṃ, pesakāranhāpitādīnampi vetanaṃ dātabbaṃ.

'စည်းစိမ်ဥစ္စာ တစ်ပုံကို သုံးဆောင်ရာ၏' ဟူသည် တစ်ပုံဖြင့် မိမိ၏ စားဝတ်နေရေးအတွက် သုံးဆောင်ခံစားရာ၏။ 'နှစ်ပုံဖြင့် လုပ်ငန်းများကို လုပ်ကိုင်ရာ၏' ဟူသည် နှစ်ပုံဖြင့် စိုက်ပျိုးရေး၊ ကုန်သွယ်ရေးစသော စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများကို လုပ်ကိုင်ရာ၏။ 'စတုတ္ထတစ်ပုံကို သိုမှီးသိမ်းဆည်းရာ၏' ဟူသည် စတုတ္ထမြောက်တစ်ပုံကို နောင်ရေးအတွက် သိမ်းဆည်းထားရာ၏။ 'ဘေးအန္တရာယ်များ ကျရောက်လာသောအခါ အသုံးပြုရန်ဖြစ်လတ္တံ့' ဟူသည် အမျိုးမျိုးသော မိသားစုတို့၌ အခြေအနေသည် အခါခပ်သိမ်း တပြေးညီ တသမတ်တည်း မရှိနိုင်၊ တစ်ခါတစ်ရံ မင်းဘေး၊ မီးဘေးစသော ဘေးရန်အန္တရာယ်များ ကျရောက်လာတတ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဤသို့ ဘေးအန္တရာယ်များ ပေါ်ပေါက်လာသောအခါ အသုံးပြုနိုင်ရန် 'တစ်ပုံကို သိုမှီးသိမ်းဆည်းထားရာ၏' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဤလေးပုံတို့အနက် အဘယ်ပုံကို ယူ၍ ကုသိုလ်ကောင်းမှု ပြုလုပ်ရမည်နည်းဟု မေးသော် - 'စည်းစိမ်ကို သုံးဆောင်ရာ၏' ဟု မိန့်ဆိုအပ်သော တစ်ပုံမှ ယူ၍ ကုသိုလ်ပြုရမည် ဖြစ်သည်။ ထိုအစုမှ ထုတ်ယူ၍ ရဟန်းသံဃာတော်များအားလည်းကောင်း၊ ဆင်းရဲသားများနှင့် ခရီးသည်စသည်တို့အားလည်းကောင်း လှူဒါန်းပေးကမ်းအပ်၏။ ရက်ကန်းသမား၊ ဆတ္တာသည် စသော အမှုလုပ်တို့အား ပေးရမည့် လုပ်ခလစာကိုလည်း ဤအစုမှပင် ပေးရမည် ဖြစ်သည်။

Chaddisāpaṭicchādanakaṇḍavaṇṇanā

အရပ်ခြောက်မျက်နှာ ဖုံးကွယ်ခြင်း (ကာကွယ်ခြင်း) ကဏ္ဍ အဖွင့်အကျယ် ရှင်းလင်းချက်။

266. Iti bhagavā ettakena kathāmaggena evaṃ gahapatiputtassa ariyasāvako catūhi kāraṇehi akusalaṃ pahāya chahi kāraṇehi bhogānaṃ apāyamukhaṃ vajjetvā soḷasa mittāni sevanto gharāvāsaṃ saṇṭhapetvā dārabharaṇaṃ karonto dhammikena ājīvena jīvati, devamanussānañca antare aggikkhandho viya virocatīti vajjanīyadhammavajjanatthaṃ sevitabbadhammasevanatthañca ovādaṃ datvā idāni namassitabbā cha disā dassento kathañca gahapatiputtātiādimāha.

၂၆၆. ဤသို့ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ဤမျှသော တရားစကားလမ်းစဉ်ဖြင့် သူဌေးသားအား 'အရိယာသာဝကသည် အပြစ်ရှိသော အကျင့်တရား ၄ ပါးကို ပယ်စွန့်၍၊ စည်းစိမ်ဥစ္စာ ပျက်စီးကြောင်း ၆ ပါးကို ရှောင်ကြဉ်ကာ၊ အဆွေခင်ပွန်းကောင်း ၁၆ ယောက်တို့ကို ပေါင်းသင်းမှီဝဲလျက်၊ အိမ်ထောင်ဘဝကို ကောင်းစွာတည်ဆောက်၍ သားမယားကို ကျွေးမွေးကာ၊ တရားနှင့်အညီ အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းပြု၏။ ထိုသူသည် နတ်လူတို့အလယ်၌ မီးပုံကြီးကဲ့သို့ တင့်တယ်တောက်ပ၏' ဟု ရှောင်ကြဉ်အပ်သောတရားကို ရှောင်ကြဉ်ရန်နှင့် မှီဝဲအပ်သောတရားကို မှီဝဲရန် ဆုံးမဩဝါဒပေးတော်မူပြီးလျှင်၊ ယခုအခါ အရိုအသေပြုအပ်သော အရပ်မျက်နှာ ၆ ပါးကို ပြသလိုသဖြင့် 'ကထဉ္စ ဂဟပတိပုတ္တ' (သူဌေးသား... အဘယ်သို့လျှင်...) စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Tattha chaddisāpaṭicchādīti yathā chahi disāhi āgamanabhayaṃ na āgacchati, khemaṃ hoti nibbhayaṃ evaṃ viharanto ‘‘chaddisāpaṭicchādī’’ti vuccati. ‘‘Puratthimā disā mātāpitaro veditabbā’’tiādīsu mātāpitaro pubbupakāritāya puratthimā disāti veditabbā. Ācariyā dakkhiṇeyyatāya dakkhiṇā disāti. Puttadārā piṭṭhito anubandhanavasena pacchimā disāti. Mittāmaccā yasmā so mittāmacce nissāya te te dukkhavisese uttarati, tasmā uttarā disāti. Dāsakammakarā pādamūle patiṭṭhānavasena heṭṭhimā disāti. Samaṇabrāhmaṇā guṇehi upari ṭhitabhāvena uparimā disāti veditabbā.

ထိုပါဠိ၌ 'အရပ်ခြောက်မျက်နှာကို ဖုံးကွယ်သူ' ဟူသည် အရပ်ခြောက်မျက်နှာမှ ကျရောက်လာမည့် ဘေးရန်အန္တရာယ်များ မလာရောက်နိုင်ဘဲ ဘေးကင်းရန်ကင်း အေးချမ်းစွာ နေထိုင်သောသူကို ဆိုလိုသည်။ 'အရှေ့အရပ်ကို မိဘဟူ၍ မှတ်အပ်၏' စသည်တို့၌ မိဘတို့သည် သားသမီးတို့အား ရှေးဦးစွာ ကျေးဇူးပြုခဲ့ကြသောကြောင့် 'အရှေ့အရပ်' ဟူ၍ မှတ်အပ်ကုန်၏။ ဆရာသမားတို့သည် ပူဇော်သက္ကာရကို ခံယူထိုက်သောကြောင့် 'တောင်အရပ်' ဟူ၍ မှတ်အပ်ကုန်၏။ သားမယားတို့သည် မိမိ၏ နောက်ကွယ်မှ အစဉ်တစိုက် လိုက်ပါလျက် ကူညီတတ်သောကြောင့် 'အနောက်အရပ်' ဟူ၍ မှတ်အပ်ကုန်၏။ အဆွေခင်ပွန်းတို့သည် - မိမိသည် ထိုအဆွေခင်ပွန်းတို့ကို မှီ၍ ထိုထိုဆင်းရဲဒုက္ခအမျိုးမျိုးကို ကျော်လွန်လွတ်မြောက်နိုင်သောကြောင့် 'မြောက်အရပ်' ဟူ၍ မှတ်အပ်ကုန်၏။ ကျွန်နှင့် အမှုလုပ်တို့သည် မိမိ၏ ခြေရင်း၌ တည်ရှိလျက် လုပ်ကျွေးရသောကြောင့် 'အောက်အရပ်' ဟူ၍ မှတ်အပ်ကုန်၏။ ရဟန်းပုဏ္ဏားတို့သည် သီလစသော ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ဖြင့် အထက်၌ တည်ရှိသောကြောင့် 'အထက်အရပ်' ဟူ၍ မှတ်အပ်ကုန်၏။

267. Bhato ne bharissāmīti ahaṃ mātāpitūhi thaññaṃ pāyetvā hatthapāde vaḍḍhetvā mukhena siṅghāṇikaṃ apanetvā nahāpetvā maṇḍetvā bhato bharito jaggito, svāhaṃ ajja te mahallake pādadhovananhāpanayāgubhattadānādīhi bharissāmi.

၂၆၇. 'ငါ့ကို မိဘတို့သည် နို့ရည်တိုက်ကျွေး၍၊ ခြေလက်တို့ကို ကြီးထွားစေလျက်၊ နှပ်ကို သုတ်သင်ပေး၍၊ ရေချိုးပေးကာ တန်ဆာဆင်လျက် ကျွေးမွေးပြုစု ယုယခဲ့ကြပြီ။ ထိုငါသည် ယခုအခါ အသက်ကြီးရင့်လာကြသော မိဘတို့ကို ခြေဆေးပေးခြင်း၊ ရေချိုးပေးခြင်း၊ ယာဂုနှင့် ထမင်းပေးကမ်းခြင်း စသည်တို့ဖြင့် ပြန်လည်လုပ်ကျွေးပြုစုအံ့' ဟု နှလုံးသွင်းကာ လုပ်ကျွေးရမည် ဖြစ်သည်။

Kiccaṃ nesaṃ karissāmīti attano kammaṃ ṭhapetvā mātāpitūnaṃ rājakulādīsu uppannaṃ kiccaṃ gantvā karissāmi. Kulavaṃsaṃ saṇṭhapessāmīti mātāpitūnaṃ santakaṃ khettavatthuhiraññasuvaṇṇādiṃ avināsetvā rakkhantopi kulavaṃsaṃ saṇṭhapeti nāma. Mātāpitaro adhammikavaṃsato hāretvā [Pg.136] dhammikavaṃse ṭhapentopi, kulavaṃsena āgatāni salākabhattādīni anupacchinditvā pavattentopi kulavaṃsaṃ saṇṭhapeti nāma. Idaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘kulavaṃsaṃ saṇṭhapessāmī’’ti.

'မိဘတို့၏ အမှုကိစ္စကို ဆောင်ရွက်အံ့' ဟူသည် မိမိ၏ ကိုယ်ပိုင်အမှုကို ဘေးဖယ်ထား၍ မိဘတို့၌ မင်းစိုးရာဇာအိမ်စသည်တို့တွင် ဖြစ်ပေါ်လာသော အမှုကိစ္စများကို သွားရောက်လုပ်ဆောင်ပေးအံ့ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'အမျိုးအနွယ်ကို တည်တံ့အောင် ဆောင်ရွက်အံ့' ဟူသည် မိဘတို့ပိုင်ဆိုင်သော လယ်ယာ၊ အိမ်ရာ၊ ရွှေငွေစသည်တို့ကို မပျက်စီးစေဘဲ စောင့်ရှောက်သော သားသမီးသည်လည်း အမျိုးအနွယ်ကို တည်တံ့အောင် ဆောင်ရွက်သည်မည်၏။ မိဘတို့ကို မတရားသောအကျင့်ရှိသော အနွယ်မှ လွှဲဖယ်၍ တရားနှင့်ညီသော အနွယ်၌ တည်စေသော သားသမီးသည်လည်းကောင်း၊ မျိုးရိုးစဉ်ဆက်မှ ဆင်းသက်လာသော စာရေးတံဆွမ်း လှူဒါန်းခြင်းစသည်တို့ကို မပြတ်မကွက် ဆက်လက်ပြုလုပ်သော သားသမီးသည်လည်းကောင်း အမျိုးအနွယ်ကို တည်တံ့အောင် ဆောင်ရွက်သည်မည်၏။ ဤသည်ကို ရည်ရွယ်၍ 'အမျိုးအနွယ်ကို တည်တံ့အောင် ဆောင်ရွက်အံ့' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

Dāyajjaṃ paṭipajjāmīti mātāpitaro attano ovāde avattamāne micchāpaṭipanne dārake vinicchayaṃ patvā aputte karonti, te dāyajjārahā na honti. Ovāde vattamāne pana kulasantakassa sāmike karonti, ahaṃ evaṃ vattissāmīti adhippāyena ‘‘dāyajjaṃ paṭipajjāmī’’ti vuttaṃ.

'အမွေဥစ္စာကို ခံယူအံ့' ဟူသည် မိဘတို့သည် မိမိတို့၏ ဆုံးမစကားကို မနာယူဘဲ လမ်းမှားသို့ လျှောက်လှမ်းသော သားသမီးတို့ကို တရားဝင် အဆုံးအဖြတ်ပြု၍ သားသမီးမဟုတ်ဟု စွန့်ပစ်တတ်ကြကုန်၏၊ ထိုသို့သော သားသမီးတို့သည် အမွေခံထိုက်သူများ မဟုတ်ကြပေ။ မိဘတို့၏ ဆုံးမစကားကို နာယူကျင့်သုံးသောအခါ၌မူ မိသားစုပိုင်ဆိုင်သော ပစ္စည်းတို့၏ အရှင်သခင်များ ဖြစ်စေကြကုန်၏။ 'ငါသည် မိဘတို့ ဆုံးမသည့်အတိုင်း ကောင်းစွာ ကျင့်ကြံနေထိုင်အံ့' ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် 'အမွေဥစ္စာကို ခံယူအံ့' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

Dakkhiṇaṃ anuppadassāmīti tesaṃ pattidānaṃ katvā tatiyadivasato paṭṭhāya dānaṃ anuppadassāmi. Pāpā nivārentīti pāṇātipātādīnaṃ diṭṭhadhammikasamparāyikaṃ ādīnavaṃ vatvā, ‘‘tāta, mā evarūpaṃ karī’’ti nivārenti, katampi garahanti. Kalyāṇe nivesentīti anāthapiṇḍiko viya lañjaṃ datvāpi sīlasamādānādīsu nivesenti. Sippaṃ sikkhāpentīti attano ovāde ṭhitabhāvaṃ ñatvā vaṃsānugataṃ muddāgaṇanādisippaṃ sikkhāpenti. Patirūpenāti kulasīlarūpādīhi anurūpena.

"Dakkhiṇaṃ anuppadassāmi" ဟူသည်မှာ ကွယ်လွန်ပြီးသော မိဘတို့အား အမျှပေးဝေခြင်းကို ပြုပြီးနောက် သုံးရက်မြောက်သောနေ့မှစ၍ အလှူအတန်းကို ဆက်လက်ပေးလှူအံ့ဟု ဆိုလိုသည်။ "Pāpā nivārenti" ဟူသည်မှာ သူ့အသက်သတ်ခြင်း စသော မကောင်းမှုတို့၏ မျက်မှောက်ဘဝနှင့် တမလွန်ဘဝ၌ ဖြစ်ပေါ်လာမည့် အပြစ်တို့ကို ပြောကြား၍ "ချစ်သား... ဤသို့သော မကောင်းမှုကို မပြုလင့်" ဟု တားမြစ်ကုန်၏။ ပြုမိပြီးသော မကောင်းမှုကိုလည်း ကဲ့ရဲ့အပြစ်တင်ကုန်၏။ "Kalyāṇe nivesenti" ဟူသည်မှာ အနာထပိဏ်သူဌေးကဲ့သို့ တံစိုးလက်ဆောင် ပေး၍သော်လည်း သီလဆောက်တည်ခြင်း စသည်တို့၌ တည်စေကုန်၏။ "Sippaṃ sikkhāpenti" ဟူသည်မှာ မိမိတို့၏ အဆုံးအမ၌ တည်နေသည်ကို သိ၍ အမျိုးအနွယ်အားဖြင့် ဆင်းသက်လာသော လက်ဆစ်ချိုး ရေတွက်ခြင်း စသော အတတ်ပညာများကို သင်ယူစေကုန်၏။ "Patirūpena" ဟူသည်မှာ အမျိုး၊ အလေ့အကျင့်၊ ရုပ်အဆင်း စသည်တို့ဖြင့် လျော်ကန်သင့်မြတ်သော (အိမ်ထောင်ဖက်နှင့်) ဟု ဆိုလိုသည်။

Samaye dāyajjaṃ niyyādentīti samaye dhanaṃ denti. Tattha niccasamayo kālasamayoti dve samayā. Niccasamaye denti nāma ‘‘uṭṭhāya samuṭṭhāya imaṃ gaṇhitabbaṃ gaṇha, ayaṃ te paribbayo hotu, iminā kusalaṃ karohī’’ti denti. Kālasamaye denti nāma sikhāṭhapanaāvāhavivāhādisamaye denti. Apica pacchime kāle maraṇamañce nipannassa ‘‘iminā kusalaṃ karohī’’ti dentāpi samaye denti nāma. Paṭicchannā hotīti yaṃ puratthimadisato bhayaṃ āgaccheyya, yathā taṃ nāgacchati, evaṃ pihitā hoti. Sace hi puttā vippaṭipannā, assu, mātāpitaro daharakālato paṭṭhāya jagganādīhi sammā paṭipannā, ete dārakā, mātāpitūnaṃ appatirūpāti etaṃ bhayaṃ āgaccheyya. Puttā sammā paṭipannā, mātāpitaro vippaṭipannā, mātāpitaro puttānaṃ nānurūpāti etaṃ bhayaṃ āgaccheyya. Ubhosu vippaṭipannesu duvidhampi taṃ bhayaṃ hoti. Sammā paṭipannesu sabbaṃ na hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘paṭicchannā hoti khemā appaṭibhayā’’ti.

"Samaye dāyajjaṃ niyyādenti" ဟူသည်မှာ သင့်လျော်သောအခါ၌ အမွေဥစ္စာကို အပ်နှင်းကုန်၏။ ထိုပါဠိ၌ အမြဲမပြတ်သောအခါ (နိစ္စသမယ) နှင့် သင့်လျော်သောအခါ (ကာလသမယ) ဟူ၍ အခါနှစ်ပါး ရှိ၏။ အမြဲမပြတ်သောအခါ၌ ပေးခြင်းမည်သည်ကား "ဝီရိယရှိရှိ ကောင်းစွာထ၍ ဤယူထိုက်သော ဥစ္စာကို ယူလော့၊ ဤဥစ္စာသည် သင်၏ရိက္ခာ ဖြစ်စေ၊ ဤဥစ္စာဖြင့် ကုသိုလ်ကောင်းမှုကို ပြုလော့" ဟု ပေးခြင်းကို ဆိုသည်။ သင့်လျော်သောအခါ၌ ပေးခြင်းမည်သည်ကား သျှောင်ထုံးခြင်း၊ သမီးယူခြင်း (ထိမ်းမြားခြင်း)၊ သမီးပေးခြင်း (လက်ထပ်ခြင်း) စသော အခါမျိုး၌ ပေးခြင်းကို ဆိုသည်။ တစ်နည်းကား... နောက်ဆုံးအချိန် သေအံ့ဆဲဆဲ သေမင်းမျက်နှာချင်းဆိုင်ရာ ညောင်စောင်း (ခုတင်) ပေါ်၌ လျောင်းစက်နေသော သားသမီးအား "ဤဥစ္စာဖြင့် ကုသိုလ်ကောင်းမှုကို ပြုလော့" ဟု ပေးလှူသော မိဘတို့သည်လည်း သင့်လျော်သောအခါ၌ ပေးသည်မည်၏။ "Paṭicchannā hoti" ဟူသည်မှာ အရှေ့မျက်နှာအရပ်မှ ဖြစ်ပေါ်လာမည့် ဘေးရန်သည် ကာကွယ်ပိတ်ဆို့ထားပါက မလာနိုင်သကဲ့သို့ ထိုသို့သော မိဘဝတ္တရား၊ သားသမီးဝတ္တရားတို့ဖြင့် ပိတ်ဆို့ကာကွယ်အပ်သည် ဖြစ်၏။ အကယ်၍ သားသမီးတို့သည် ဖောက်ပြန်သောအကျင့် ရှိကြကုန်အံ့၊ မိဘတို့သည်ကား ငယ်စဉ်အခါမှစ၍ သုတ်သင်ပြုစုခြင်း စသည်ဖြင့် ကောင်းစွာ ကျင့်ဆောင်ခဲ့ကြကုန်အံ့။ "ဤကလေးတို့သည် မိဘတို့နှင့် မလျောက်ပတ်ကုန်" ဟူ၍ ပညာရှိတို့ ကဲ့ရဲ့ခြင်းတည်းဟူသော ဤဘေးသည် ရောက်လာရာ၏။ သားသမီးတို့သည် ကောင်းစွာကျင့်၍ မိဘတို့သည် ဖောက်ပြန်စွာကျင့်ကြကုန်အံ့။ "မိဘတို့သည် သားသမီးတို့နှင့် မလျောက်ပတ်ကုန်" ဟူ၍ ဤဘေးသည် ရောက်လာရာ၏။ နှစ်ဦးလုံး (သားသမီးနှင့် မိဘ) တို့ ဖောက်ပြန်စွာ ကျင့်ကြကုန်အံ့၊ နှစ်မျိုးလုံးသော ဘေးတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ နှစ်ဦးလုံး ကောင်းစွာ ကျင့်ကြကုန်အံ့၊ ပညာရှိတို့ ကဲ့ရဲ့ခြင်း ဘေးအားလုံး မဖြစ်ကုန်။ ထို့ကြောင့် "အကာအကွယ်ရှိသော၊ ဘေးကင်းသော၊ ဘေးရန်မရှိသော အရပ်ဖြစ်၏" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Evañca pana vatvā bhagavā siṅgālakaṃ etadavoca – ‘‘na kho te, gahapatiputta, pitā lokasammataṃ puratthimaṃ disaṃ namassāpeti. Mātāpitaro pana [Pg.137] puratthimadisāsadise katvā namassāpeti. Ayañhi te pitarā puratthimā disā akkhātā, no aññā’’ti.

ဤသို့သောစကားကို မိန့်တော်မူပြီး၍ မြတ်စွာဘုရားသည် သိင်္ဂါလလုလင်အား ဤသို့ မိန့်တော်မူ၏ - "သူဌေးသား... သင့်ဖခင်သည် လူတို့ သမုတ်အပ်သော ပကတိအရှေ့မျက်နှာအရပ်ကို ရှိခိုးစေလိုသည်မဟုတ်။ မိဘတို့ကို အရှေ့မျက်နှာအရပ်နှင့် တူအောင်ပြု၍ ရှိခိုးစေလိုခြင်း ဖြစ်၏။ သင့်ဖခင်သည် မိဘတည်းဟူသော အရှေ့အရပ်ကိုသာလျှင် အရှေ့အရပ်ဟူ၍ ညွှန်ပြခဲ့၏၊ အခြားသော ပကတိအရှေ့အရပ်ကို ညွှန်ပြခဲ့သည်မဟုတ်" ဟု မိန့်တော်မူ၏။

268. Uṭṭhānenāti āsanā uṭṭhānena. Antevāsikena hi ācariyaṃ dūratova āgacchantaṃ disvā āsanā vuṭṭhāya paccuggamanaṃ katvā hatthato bhaṇḍakaṃ gahetvā āsanaṃ paññapetvā nisīdāpetvā bījanapādadhovanapādamakkhanāni kātabbāni. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘uṭṭhānenā’’ti. Upaṭṭhānenāti divasassa tikkhattuṃ upaṭṭhānagamanena. Sippuggahaṇakāle pana avassakameva gantabbaṃ hoti. Sussūsāyāti saddahitvā savanena. Asaddahitvā suṇanto hi visesaṃ nādhigacchati. Pāricariyāyāti avasesakhuddakapāricariyāya. Antevāsikena hi ācariyassa pātova vuṭṭhāya mukhodakadantakaṭṭhaṃ datvā bhattakiccakālepi pānīyaṃ gahetvā paccupaṭṭhānādīni katvā vanditvā gantabbaṃ. Kiliṭṭhavatthādīni dhovitabbāni, sāyaṃ nahānodakaṃ paccupaṭṭhapetabbaṃ. Aphāsukāle upaṭṭhātabbaṃ. Pabbajitenapi sabbaṃ antevāsikavattaṃ kātabbaṃ. Idaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘pāricariyāyā’’ti. Sakkaccaṃ sippapaṭiggahaṇenāti sakkaccaṃ paṭiggahaṇaṃ nāma thokaṃ gahetvā bahuvāre sajjhāyakaraṇaṃ, ekapadampi visuddhameva gahetabbaṃ.

၂၆၈. "Uṭṭhānena" ဟူသည်မှာ နေရာမှ ထခြင်းဖြင့် (ဆရာ့ထံ ခရီးဦးကြိုပြုခြင်းကို ဆိုလိုသည်။) တပည့်သည် ဆရာ့ကို အဝေးမှ လာသည်ကို မြင်လျှင် နေရာမှထ၍ ခရီးဦးကြိုဆိုခြင်းပြုကာ လက်မှ အထုပ်အပိုး (ပစ္စည်း) ကို ယူ၍ နေရာခင်းကျင်းပေးကာ ထိုင်စေပြီးလျှင် ယပ်ခတ်ပေးခြင်း၊ ခြေဆေးပေးခြင်း၊ ဆီလိမ်းပေးခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်အပ်၏။ ထိုခရီးဦးကြိုဆိုခြင်း စသည်ကို ရည်ညွှန်း၍ "Uṭṭhānena" ဟု ဆိုသည်။ "Upaṭṭhānena" ဟူသည်မှာ တစ်နေ့လျှင် သုံးကြိမ် ဆရာ့ထံ ဆည်းကပ်ရန် သွားခြင်းဖြင့်။ အတတ်ပညာ သင်ယူစဉ်အခါ၌မူ မပျက်မကွက် သွားရောက်ရမည် ဖြစ်၏။ "Sussūsāya" ဟူသည်မှာ ယုံကြည်စွာဖြင့် နာယူခြင်းဖြင့်။ ယုံကြည်မှုမရှိဘဲ နာယူသော တပည့်သည် ထူးခြားသော အသိတရားကို မရနိုင်။ "Pāricariyāya" ဟူသည်မှာ ကျန်ရှိသော အသေးအဖွဲ လုပ်ကျွေးပြုစုခြင်းဖြင့်။ တပည့်သည် ဆရာ့အား စောစောကပင် ထ၍ မျက်နှာသစ်ရေ၊ ဒန်ပူတို့ကို ပေး၍ ဆွမ်းစားချိန်၌လည်း သောက်ရေကို ယူဆောင်ပေးခြင်း စသော လုပ်ကျွေးခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်၍ ရှိခိုးပြီးမှ သွားအပ်၏။ ညစ်နွမ်းသော အဝတ်တန်ဆာတို့ကို လျော်ဖွပ်ပေးအပ်၏။ ညနေချမ်း၌ ရေချိုးရေကို ပြင်ဆင်ထားအပ်၏။ မကျန်းမမာ ဖြစ်သောအခါ၌ ပြုစုလုပ်ကျွေးအပ်၏။ ရဟန်းဖြစ်သော တပည့်သည်လည်း တပည့်ဝတ် အားလုံးကို ပြုရမည် ဖြစ်၏။ ဤလုပ်ကျွေးခြင်းကို ရည်ညွှန်း၍ "Pāricariyāya" ဟု ဆိုသည်။ "Sakkaccaṃ sippapaṭiggahaṇa" ဟူသည်မှာ ရိုသေစွာ သင်ယူခြင်း မည်သည်မှာ နည်းနည်းချင်း ယူ၍ အကြိမ်ကြိမ်အခါခါ ရွတ်ဖတ်သရဇ္ဈာယ်ခြင်းကို ပြုခြင်းလည်းကောင်း၊ တစ်ပုဒ်တည်းကိုပင် စင်ကြယ်စွာ သင်ယူခြင်းလည်းကောင်း မည်၏။

Suvinītaṃ vinentīti ‘‘evaṃ te nisīditabbaṃ, evaṃ ṭhātabbaṃ, evaṃ khāditabbaṃ, evaṃ bhuñjitabbaṃ, pāpamittā vajjetabbā, kalyāṇamittā sevitabbā’’ti evaṃ ācāraṃ sikkhāpenti vinenti. Suggahitaṃ gāhāpentīti yathā suggahitaṃ gaṇhāti, evaṃ atthañca byañjanañca sodhetvā payogaṃ dassetvā gaṇhāpenti. Mittāmaccesu paṭiyādentīti ‘‘ayaṃ amhākaṃ antevāsiko byatto bahussuto mayā samasamo, etaṃ sallakkheyyāthā’’ti evaṃ guṇaṃ kathetvā mittāmaccesu patiṭṭhapenti.

"Suvinītaṃ vinenti" ဟူသည်မှာ "ဤသို့ ထိုင်အပ်၏၊ ဤသို့ ရပ်အပ်၏၊ ဤသို့ စားအပ်၏၊ ဤသို့ သောက်အပ်၏၊ မိတ်ဆွေယုတ်တို့ကို ရှောင်ကြဉ်အပ်၏၊ မိတ်ဆွေကောင်းတို့ကို မှီဝဲအပ်၏" ဟူ၍ ဤသို့သော အကျင့်ဝတ်ကို သင်ကြားဆုံးမကုန်၏။ "Suggahitaṃ gāhāpenti" ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာ မှတ်မိစေရန် အနက်နှင့် ဗျည်းတို့ကို သုတ်သင်၍၊ သာဓကပုံစံကို ပြ၍ သင်ယူစေကုန်၏။ "Mittāmaccesu paṭiyādenti" ဟူသည်မှာ "ဤသူသည် ငါတို့၏တပည့် ဖြစ်၏၊ လိမ္မာကျွမ်းကျင်၏၊ အကြားအမြင်များ၏၊ ငါနှင့် တန်းတူတူမျှသောသူဟု မှတ်ယူကြလော့" ဟု ဤသို့ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ပြောကြား၍ မိတ်ဆွေ အပေါင်းအဖော်တို့အလယ်၌ တည်စေ (မိတ်ဆက်ပေး) ကုန်၏။

Disāsu parittāṇaṃ karontīti sippasikkhāpanenevassa sabbadisāsu rakkhaṃ karonti. Uggahitasippo hi yaṃ yaṃ disaṃ gantvā sippaṃ dasseti, tattha tatthassa lābhasakkāro uppajjati. So ācariyena kato nāma hoti, guṇaṃ kathentopissa mahājano ācariyapāde dhovitvā vasitaantevāsiko [Pg.138] vata ayanti paṭhamaṃ ācariyasseva guṇaṃ kathenti, brahmalokappamāṇopissa lābho uppajjamāno ācariyasantakova hoti. Apica yaṃ vijjaṃ parijappitvā gacchantaṃ aṭaviyaṃ corā na passanti, amanussā vā dīghajātiādayo vā na viheṭhenti, taṃ sikkhāpentāpi disāsu parittāṇaṃ karonti. Yaṃ vā so disaṃ gato hoti, tato kaṅkhaṃ uppādetvā attano santikaṃ āgatamanusse ‘‘etissaṃ disāyaṃ amhākaṃ antevāsiko vasati, tassa ca mayhañca imasmiṃ sippe nānākaraṇaṃ natthi, gacchatha tameva pucchathā’’ti evaṃ antevāsikaṃ paggaṇhantāpi tassa tattha lābhasakkāruppattiyā parittāṇaṃ karonti nāma, patiṭṭhaṃ karontīti attho. Sesamettha purimanayeneva yojetabbaṃ.

"Disāsu parittāṇaṃ karonti" ဟူသည်မှာ အတတ်ပညာကို သင်ကြားပေးခြင်းဖြင့်သာလျှင် ထိုတပည့်အား အရပ်မျက်နှာအားလုံး၌ ဘေးရန်မရှိအောင် စောင့်ရှောက်မှု (အကာအကွယ်) ကို ပြုကုန်၏။ အတတ်ပညာ သင်ယူပြီးသော တပည့်သည် ရောက်လေရာအရပ်၌ အတတ်ပညာကို ပြသလျှင် ထိုထိုအရပ်၌ ထိုတပည့်အား လာဘ်သက္ကာရ ဖြစ်ထွန်း၏။ ထိုလာဘ်သက္ကာရသည် ဆရာက ပြုလုပ်ပေးသည်မည်၏။ လူအများကလည်း ထိုတပည့်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ချီးမွမ်းပြောဆိုကြရာ၌ "ဤသူသည် ဆရာ၏ ခြေတော်ကို ဆေးကြော၍ နေခဲ့သော တပည့်တည်း" ဟု ရှေးဦးစွာ ဆရာ့ဂုဏ်ကိုသာ ပြောဆိုကြကုန်၏။ ထိုတပည့်အား ဗြဟ္မာပြည်အထိ ကျော်ကြား၍ ကြီးကျယ်သော လာဘ်သက္ကာရ ရရှိခြင်းသည်လည်း ဆရာကြောင့်ပင် ဖြစ်၏။ တနည်းအားဖြင့်... တောအုပ်အတွင်းသို့ သွားသော တပည့်အား မန္တန်အတတ်ကို စုပ်စိပ်သွားစေခြင်းဖြင့် သူခိုးဓားပြတို့ မမြင်နိုင်အောင်၊ ဘီလူး၊ မြွေစသော သတ္တဝါတို့ မနှောင့်ယှက်နိုင်အောင် ကာကွယ်ပေးသော အတတ်ပညာကို သင်ကြားပေးခြင်းဖြင့်လည်း ဆရာတို့သည် အရပ်မျက်နှာတို့၌ စောင့်ရှောက်ခြင်းကို ပြုသည်မည်၏။ သို့မဟုတ် ထိုတပည့်သည် မည်သည့်အရပ်သို့ ရောက်သွားသည်ဖြစ်စေ၊ ထိုအရပ်မှ သံသယရှိ၍ မိမိထံသို့ ရောက်လာသော လူတို့အား "ဤသင်တို့နေရာအရပ်၌ ငါ၏တပည့် နေထိုင်၏၊ ထိုတပည့်နှင့် ငါသည် ဤအတတ်ပညာ၌ ထူးခြားခြားနားမှု မရှိပါ၊ သင်တို့သွား၍ ထိုတပည့်ကိုသာ မေးမြန်းကြလော့" ဟု ဤသို့ တပည့်အား ချီးမြှောက်ပေးသော ဆရာတို့သည်လည်း ထိုတပည့်အား ထိုအရပ်၌ လာဘ်သက္ကာရ ရရှိစေခြင်းဖြင့် စောင့်ရှောက်မှု ပြုသည်မည်၏၊ တည်ရာရအောင် ပြုပေးသည်ဟူလို။ ဤဒုတိယဝါရ၌ ကျန်ရှိသောအနက်များကို ရှေးနည်းအတိုင်းသာ ယှဉ်စပ်အပ်၏။

269. Tatiyadisāvāre sammānanāyāti devamāte tissamāteti evaṃ sambhāvitakathākathanena. Anavamānanāyāti yathā dāsakammakarādayo pothetvā viheṭhetvā kathenti, evaṃ hīḷetvā vimānetvā akathanena. Anaticariyāyāti taṃ atikkamitvā bahi aññāya itthiyā saddhiṃ paricaranto taṃ aticarati nāma, tathā akaraṇena. Issariyavossaggenāti itthiyo hi mahālatāsadisampi ābharaṇaṃ labhitvā bhattaṃ vicāretuṃ alabhamānā kujjhanti, kaṭacchuṃ hatthe ṭhapetvā tava ruciyā karohīti bhattagehe vissaṭṭhe sabbaṃ issariyaṃ vissaṭṭhaṃ nāma hoti, evaṃ karaṇenāti attho. Alaṅkārānuppadānenāti attano vibhavānurūpena alaṅkāradānena. Susaṃvihitakammantāti yāgubhattapacanakālādīni anatikkamitvā tassa tassa sādhukaṃ karaṇena suṭṭhu saṃvihitakammantā. Saṅgahitaparijanāti sammānanādīhi ceva paheṇakapesanādīhi ca saṅgahitaparijanā. Idha parijano nāma sāmikassa ceva attano ca ñātijano. Anaticārinīti sāmikaṃ muñcitvā aññaṃ manasāpi na pattheti. Sambhatanti kasivāṇijjādīni katvā ābhatadhanaṃ. Dakkhā ca hotīti yāgubhattasampādanādīsu chekā nipuṇā hoti. Analasāti nikkosajjā. Yathā aññā kusītā nisinnaṭṭhāne nisinnāva honti ṭhitaṭṭhāne ṭhitāva, evaṃ ahutvā vipphāritena cittena sabbakiccāni nipphādeti. Sesamidhāpi purimanayeneva yojetabbaṃ.

၂၆၉. တတိယအရပ်မျက်နှာ စောင့်ရှောက်ရေးအပိုင်း (တတိယဒိသာဝါရ) ၌ 'ရိုသေစွာ ပြုစုသဖြင့် (သမ္မာနနာယ)' ဟူသည်မှာ ဒေဝ၏မိခင်၊ တိဿ၏မိခင် စသည်ဖြင့် ချီးမွမ်းဂုဏ်ပြုသော စကားကို ပြောဆိုခြင်းဖြင့် ဖြစ်၏။ 'မထီမဲ့မြင် မပြုဘဲ (အနဝမာနနာယ)' ဟူသည်မှာ ကျွန်၊ အမှုလုပ် စသူတို့ကို ရိုက်နှက်ညှဉ်းဆဲ၍ ပြောဆိုသကဲ့သို့ မဟုတ်ဘဲ၊ မနှိပ်စက် မရှုတ်ချဘဲ ပြောဆိုခြင်းဖြင့် ဖြစ်၏။ 'အိမ်ထောင်ရေး ဖောက်ပြန်မှု မပြုဘဲ (အနတိစရိယာယ)' ဟူသည်မှာ မိမိဇနီးကို ကျော်လွန်၍ ပြင်ပ၌ အခြားမိန်းမနှင့် ပျော်ပါးခြင်းကို ဖောက်ပြန်ကျင့်သည် မည်၏၊ ထိုသို့ မပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် ဖြစ်၏။ 'အစိုးရခြင်းကို လွှဲအပ်သဖြင့် (ဣဿရိယဝေါဿဂ္ဂေန)' ဟူရာ၌ မိန်းမတို့သည် မဟာလတာတန်ဆာကဲ့သို့ တန်ဖိုးကြီးသော တန်ဆာကို ရရှိသော်လည်း ဆွမ်းခဲဖွယ် စီမံခွင့် မရလျှင် စိတ်ဆိုးတတ်ကြ၏။ ထို့ကြောင့် ယောင်းမကို လက်၌ အပ်နှင်းကာ 'မင်းအလိုအတိုင်း စီမံပါ' ဟု မီးဖိုချောင်ရှိ အလုံးစုံသော အခွင့်အာဏာကို စွန့်လွှတ်အပ်နှင်းခြင်းဖြင့် အစိုးရခြင်းကို လွှဲအပ်သည်မည်၏၊ ထိုသို့ ပြုလုပ်ပေးခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'တန်ဆာ ဆင်ယင်ခွင့် ပေးသဖြင့် (အလင်္ကာရာနုပ္ပဒါနေန)' ဟူသည်မှာ မိမိ၏ စည်းစိမ်ချမ်းသာအားလျော်စွာ ဝတ်စားတန်ဆာကို ပေးခြင်းဖြင့် ဖြစ်၏။ 'အိမ်တွင်းမှုကိစ္စတို့ကို ကောင်းစွာ စီမံတတ်၏ (သုသံဝိဟိတကမ္မန္တာ)' ဟူသည်မှာ ယာဂုကျိုချိန်၊ ထမင်းချက်ချိန် စသည့် အချိန်အခါတို့ကို မလွန်စေဘဲ ထိုထိုအိမ်ထောင်မှု ကိစ္စအဝဝကို ကောင်းမွန်စွာ စီမံဆောင်ရွက်တတ်ခြင်း ဖြစ်၏။ 'အခြံအရံတို့ကို သင်္ဂြိုဟ်ထောက်ပံ့တတ်၏ (သံဂဟိတပရိဇနာ)' ဟူသည်မှာ ရိုသေလေးစားမှု ပြုခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ မုန့်ပဲသရေစာ စသည်တို့ကို ပေးပို့စိမ့်သောငှာ စေလွှတ်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း အခြံအရံတို့ကို ကောင်းစွာ ထောက်ပံ့တတ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌ အခြံအရံ (ပရိဇန) ဟူသည်မှာ လင်သား၏ ဆွေမျိုးနှင့် မိမိ၏ ဆွေမျိုးများကို ဆိုလိုသည်။ 'မဖောက်ပြန်တတ်သော အကျင့်ရှိ၏ (အနတိစာရိနီ)' ဟူသည်မှာ မိမိလင်သားကို ထား၍ အခြားယောက်ျားကို စိတ်ဖြင့်ပင် မတောင့်တခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ရှာဖွေစုဆောင်းအပ်သော (သမ္ဘတံ)' ဟူသည်မှာ လယ်လုပ်ခြင်း၊ ကုန်သွယ်ခြင်း စသည်တို့ကို ပြု၍ ရှာဖွေရရှိအပ်သော စည်းစိမ်ဥစ္စာကို ဆိုသည်။ 'ကျွမ်းကျင် လိမ္မာသူလည်း ဖြစ်၏ (ဒက္ခာ စ ဟောတိ)' ဟူသည်မှာ ယာဂု၊ ထမင်း စသည်တို့ကို စီမံပြင်ဆင်ရာ၌ ကျွမ်းကျင် လိမ္မာသူ ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ပျင်းရိခြင်းမရှိ (အနလသာ)' ဟူသည်မှာ ပျင်းရိခြင်းကင်းခြင်း ဖြစ်၏။ အခြားသော ပျင်းရိသည့် မိန်းမတို့သည် ထိုင်သည့်နေရာ၌ ထိုင်လျက်သာ နေကြသကဲ့သို့ မဟုတ်ဘဲ၊ လျင်မြန်တက်ကြွသော စိတ်ဖြင့် အိမ်ထောင်မှုကိစ္စ အဝဝကို ပြီးစီးအောင် ဆောင်ရွက်တတ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ကြွင်းသောစကားရပ်တို့ကို ဤတတိယအပိုင်း၌လည်း ရှေးနည်းအတိုင်း ဆက်စပ်၍ သိအပ်၏။

270. Catutthadisāvāre [Pg.139] avisaṃvādanatāyāti yassa yassa nāmaṃ gaṇhāti, taṃ taṃ avisaṃvādetvā idampi amhākaṃ gehe atthi, idampi atthi, gahetvā gacchāhīti evaṃ avisaṃvādetvā dānena. Aparapajā cassa paṭipūjentīti sahāyassa puttadhītaro pajā nāma, tesaṃ pana puttadhītaro ca nattupanattakā ca aparapajā nāma. Te paṭipūjenti keḷāyanti mamāyanti maṅgalakālādīsu tesaṃ maṅgalādīni karonti. Sesamidhāpi purimanayeneva veditabbaṃ.

၂၇၀. စတုတ္ထအရပ်မျက်နှာ စောင့်ရှောက်ရေးအပိုင်း (စတုတ္ထဒိသာဝါရ) ၌ 'မလိမ်မညာ မကွယ်မဝှက်ခြင်းဖြင့် (အဝိသံဝါဒနတာယ)' ဟူသည်မှာ အကြင်အကြင် ပစ္စည်းဝတ္ထု၏အမည်ကို ပြောဆိုလာပါက ထိုထိုပစ္စည်းဝတ္ထုကို မကွယ်မဝှက်ဘဲ 'ဤပစ္စည်းသည်လည်း ငါတို့အိမ်၌ ရှိပါသည်၊ ဤပစ္စည်းသည်လည်း ရှိပါသည်၊ ယူဆောင်သွားပါဦးလော့' ဟု မလိမ်မညာဘဲ ပေးကမ်းလှူဒါန်းခြင်းဖြင့် ဖြစ်၏။ 'ထိုအဆွေခင်ပွန်း၏ အနွယ်အဆက်တို့ကိုလည်း ပူဇော်တတ်၏ (အပရပဇာ စဿ ပဋိပူဇေန္တိ)' ဟူရာ၌ အဆွေခင်ပွန်း၏ သားသမီးတို့ကို 'ပဇာ (အနွယ်)' ဟု ခေါ်၍၊ ထိုသားသမီးတို့၏ သားသမီးများ ဖြစ်သော မြေး၊ မြစ် အဆက်ဆက်တို့ကို 'အပရပဇာ (အနွယ်အဆက်)' ဟု ခေါ်၏။ ထိုသူတို့သည် အဆွေခင်ပွန်း၏ မြေး၊ မြစ် အဆက်ဆက်တို့ကို ပူဇော်မြတ်နိုးကြကုန်၏၊ ချစ်ခင်စိုးရိမ်ကြကုန်၏၊ မင်္ဂလာပြုချိန် စသည်တို့၌လည်း ထိုသူတို့အား မင်္ဂလာပွဲများ ပြုလုပ်ပေးကြကုန်၏။ ကြွင်းသောစကားရပ်တို့ကို ဤစတုတ္ထအပိုင်း၌လည်း ရှေးနည်းအတိုင်း ဆက်စပ်၍ သိအပ်၏။

271. Yathābalaṃ kammantasaṃvidhānenāti daharehi kātabbaṃ mahallakehi, mahallakehi vā kātabbaṃ daharehi, itthīhi kātabbaṃ purisehi, purisehi vā kātabbaṃ itthīhi akāretvā tassa tassa balānurūpeneva kammantasaṃvidhānena. Bhattavetanānuppadānenāti ayaṃ khuddakaputto, ayaṃ ekavihārīti tassa tassa anurūpaṃ sallakkhetvā bhattadānena ceva paribbayadānena ca. Gilānupaṭṭhānenāti aphāsukakāle kammaṃ akāretvā sappāyabhesajjādīni datvā paṭijagganena. Acchariyānaṃ rasānaṃ saṃvibhāgenāti acchariye madhurarase labhitvā sayameva akhāditvā tesampi tato saṃvibhāgakaraṇena. Samaye vossaggenāti niccasamaye ca kālasamaye ca vossajjanena. Niccasamaye vossajjanaṃ nāma sakaladivasaṃ kammaṃ karontā kilamanti. Tasmā yathā na kilamanti, evaṃ velaṃ ñatvā vissajjanaṃ. Kālasamaye vossaggo nāma chaṇanakkhattakīḷādīsu alaṅkārabhaṇḍakhādanīyabhojanīyādīni datvā vissajjanaṃ. Dinnādāyinoti corikāya kiñci agahetvā sāmikehi dinnasseva ādāyino. Sukatakammakarāti ‘‘kiṃ etassa kammena katena, na mayaṃ kiñci labhāmā’’ti anujjhāyitvā tuṭṭhahadayā yathā taṃ kammaṃ sukataṃ hoti, evaṃ kārakā. Kittivaṇṇaharāti parisamajjhe kathāya sampattāya ‘‘ko amhākaṃ sāmikehi sadiso atthi, mayaṃ attano dāsabhāvampi na jānāma, tesaṃ sāmikabhāvampi na jānāma, evaṃ no anukampantī’’ti guṇakathāhārakā. Sesamidhāpi purimanayeneva yojetabbaṃ.

၂၇၁. 'ခွန်အားနှင့်အမျှ အလုပ်ကိစ္စကို စီမံပေးခြင်းဖြင့် (ယထာဗလံ ကမ္မန္တသံဝိဓာနေန)' ဟူသည်မှာ ငယ်ရွယ်သူတို့ ပြုလုပ်ရမည့် အလုပ်ကို လူကြီးများအားလည်းကောင်း၊ လူကြီးများ ပြုလုပ်ရမည့် အလုပ်ကို ငယ်ရွယ်သူများအားလည်းကောင်း၊ မိန်းမတို့ လုပ်ရမည့် အလုပ်ကို ယောက်ျားများအားလည်းကောင်း၊ ယောက်ျားတို့ လုပ်ရမည့် အလုပ်ကို မိန်းမများအားလည်းကောင်း မခိုင်းစေဘဲ၊ ထိုထိုလုပ်သား၏ အင်အားနှင့် လျော်ညီစွာသာလျှင် အလုပ်ကို စီမံခိုင်းစေခြင်းဖြင့် ဖြစ်၏။ 'စားစရိတ်နှင့် လုပ်ခကို ပေးခြင်းဖြင့် (ဘတ္တဝေတနာနုပ္ပဒါနေန)' ဟူသည်မှာ 'ဤသူသည် ကျွန်ငယ် ဖြစ်သည်၊ ဤသူသည် အတူတကွ နေသော ကျွန်ဖြစ်သည်' ဟု ထိုထိုအမှုလုပ်တို့၏ အခြေအနေနှင့် သင့်လျော်သည်ကို မှတ်သား၍ ထမင်းရိက္ခာနှင့် စားစရိတ်ကို ပေးခြင်းဖြင့် ဖြစ်၏။ 'နာမကျန်းဖြစ်သောအခါ ပြုစုစောင့်ရှောက်ခြင်းဖြင့် (ဂိလာနုပဋ္ဌာနေန)' ဟူသည်မှာ နေမကောင်းသောအခါ၌ အလုပ် မခိုင်းဘဲ သင့်လျော်သော ဆေးဝါး စသည်တို့ကို ပေး၍ ပြုစု စောင့်ရှောက်ပေးခြင်းဖြင့် ဖြစ်၏။ 'ထူးခြားသော အရသာရှိသော ဘောဇဉ်တို့ကို ခွဲဝေပေးခြင်းဖြင့် (အစ္ဆရိယာနံ ရသာနံ သံဝိဘာဂေန)' ဟူသည်မှာ အလွန်ကောင်းမွန် ချိုမြိန်သော အစားအစာတို့ကို ရရှိသောအခါ မိမိတစ်ဦးတည်း မစားဘဲ ထိုအလုပ်သမား ကျွန်တို့အားလည်း ထိုစားစရိတ်မှ ခွဲဝေပေးခြင်းဖြင့် ဖြစ်၏။ 'သင့်လျော်သောအခါ၌ အလုပ်မှ လွှတ်ပေးခြင်းဖြင့် (သမယေ ဝေါဿဂ္ဂေန)' ဟူသည်မှာ နေ့စဉ် သင့်တော်သော အချိန်၌လည်းကောင်း၊ ပွဲလမ်းသဘင် ကာလ၌လည်းကောင်း ထိုအလုပ်သမားတို့ကို ခွင့်ပြု လွှတ်ပေးခြင်း ဖြစ်၏။ နေ့စဉ် သင့်တော်သော အချိန်၌ ခွင့်ပြုခြင်းဟူသည်မှာ တစ်နေ့ပလုံး အလုပ်လုပ်ရသဖြင့် မောပန်းကြသောကြောင့် မပင်ပန်းစေရန် အချိန်နာရီကို သိ၍ အနားပေးခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ပွဲလမ်းသဘင် ကာလ၌ ခွင့်ပြုခြင်းဟူသည်မှာ ပွဲတော်များ၊ နက္ခတ်သဘင်များ၊ ကစားမြူးထူးရာ ကာလများ၌ အဝတ်တန်ဆာ၊ ခဲဖွယ်ဘောဇဉ် စသည်တို့ကို ပေး၍ ခွင့်ရက် လွှတ်ပေးခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ပေးအပ်သော ပစ္စည်းကိုသာ ယူလေ့ရှိကုန်၏ (ဒိန္နာဒါယိနော)' ဟူသည်မှာ ခိုးယူခြင်းဖြင့် တစုံတခုသော ပစ္စည်းဥစ္စာကိုမျှ မယူဘဲ အရှင်များ ပေးအပ်သော ပစ္စည်းဥစ္စာကိုသာ ယူလေ့ရှိခြင်း ဖြစ်၏။ 'အလုပ်ကို ကောင်းစွာ လုပ်ဆောင်တတ်ကုန်၏ (သုကတကမ္မကာရာ)' ဟူသည်မှာ 'ဤသူ၏ အလုပ်ကို လုပ်ပေးသော်လည်း ငါတို့၌ အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း၊ ငါတို့သည် တစုံတခုသော ပစ္စည်းဥစ္စာကိုမျှ မရပါတကား' ဟု ငြိုငြင်ခြင်း မရှိဘဲ၊ နှစ်လိုဝမ်းမြောက်သော စိတ်ရှိကြကုန်လျက် ထိုအလုပ်သည် ကောင်းမွန်စွာ ပြီးစီးအောင် လုပ်ဆောင်ခြင်း ဖြစ်၏။ 'ကျေးဇူးသတင်းကို ဆောင်တတ်ကုန်၏ (ကိတ္တိဝဏ္ဏဟရာ)' ဟူသည်မှာ ပရိသတ်အလယ်၌ စကားပြောဆိုရန် အခွင့်ကြုံသောအခါ 'ငါတို့၏ အရှင်သခင်ကဲ့သို့သော အရှင်မျိုး မည်သူရှိအံ့နည်း၊ ငါတို့သည် မိမိတို့ ကျွန်ဖြစ်မှန်းကိုပင် မသိရ၊ ၎င်းတို့ အရှင်သခင်ဖြစ်မှန်းကိုပင် မသိရပါ၊ ဤမျှလောက် ငါတို့ကို သနားစောင့်ရှောက်ကြပါပေသည်' ဟု အရှင်သခင်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးစကားကို ပြောဆို ဆောင်ယူတတ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ကြွင်းသောစကားရပ်တို့ကို ဤပဉ္စမအပိုင်း၌လည်း ရှေးနည်းအတိုင်း ဆက်စပ်၍ သိအပ်၏။

272. Mettena kāyakammenātiādīsu mettacittaṃ paccupaṭṭhapetvā katāni kāyakammādīni mettāni nāma vuccanti. Tattha bhikkhū nimantessāmīti vihāragamanaṃ[Pg.140], dhamakaraṇaṃ gahetvā udakaparissāvanaṃ, piṭṭhiparikammapādaparikammādikaraṇañca mettaṃ kāyakammaṃ nāma. Bhikkhū piṇḍāya paviṭṭhe disvā ‘‘sakkaccaṃ yāguṃ detha, bhattaṃ dethā’’tiādivacanañceva, sādhukāraṃ datvā dhammasavanañca sakkaccaṃ paṭisanthārakaraṇādīni ca mettaṃ vacīkammaṃ nāma. ‘‘Amhākaṃ kulūpakattherā averā hontu abyāpajjā’’ti evaṃ cintanaṃ mettaṃ manokammaṃ nāma. Anāvaṭadvāratāyāti apihitadvāratāya. Tattha sabbadvārāni vivaritvāpi sīlavantānaṃ adāyako akārako pihitadvāroyeva. Sabbadvārāni pana pidahitvāpi tesaṃ dāyako kārako vivaṭadvāroyeva. Iti sīlavantesu gehadvāraṃ āgatesu santaṃyeva natthīti avatvā dātabbaṃ. Evaṃ anāvaṭadvāratā nāma hoti.

၂၇၂. 'မေတ္တာနှင့်ယှဉ်သော ကာယကံဖြင့် (မေတ္တေန ကာယကမ္မေန)' အစရှိသည်တို့၌ မေတ္တာစိတ်ကို ရှေးရှုထင်စေ၍ ပြုလုပ်အပ်သော ကာယကံစသည်တို့ကို မေတ္တာနှင့်ယှဉ်သော ကံတို့ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ ထိုစကားရပ်၌ 'ရဟန်းတို့ကို ပင့်ဖိတ်အံ့' ဟု မေတ္တာစိတ်ကို ဖြစ်စေ၍ ကျောင်းသို့ သွားခြင်း၊ ရေစစ်ကို ယူ၍ မေတ္တာစိတ်ဖြင့် ရေစစ်ပေးခြင်း၊ မေတ္တာစိတ် ထားလျက် (ကိုယ်လက်) နှိပ်နယ်ပေးခြင်း၊ ခြေဆေးပေးခြင်း စသည်တို့ကို ပြုလုပ်ခြင်းသည် မေတ္တာနှင့်ယှဉ်သော ကာယကံ မည်၏။ ဆွမ်းခံဝင်ကြသော ရဟန်းတို့ကို မြင်၍ 'ရိုသေစွာ ယာဂုကို လှူကြလော့၊ ဆွမ်းကို လှူကြလော့' စသည်ဖြင့် စကားဆိုခြင်း၊ သာဓုခေါ်၍ တရားနာခြင်း၊ ရိုသေစွာ ခရီးဦးကြိုပြု၍ ပျူငှာစွာ လောကဝတ်ပြုခြင်း စသည်တို့သည် မေတ္တာနှင့်ယှဉ်သော ဝစီကံ မည်၏။ 'ငါတို့၏ အိမ်သို့ ဆည်းကပ်တော်မူသော မထေရ်တို့သည် ဘေးရန်ကင်းကြပါစေ၊ စိတ်ဆင်းရဲ ကင်းကြပါစေ' ဟု ဤသို့ စိတ်ဖြင့် ကြံစည်ခြင်းသည် မေတ္တာနှင့်ယှဉ်သော မနောကံ မည်၏။ 'မပိတ်ဆို့အပ်သော တံခါးရှိသည်၏ အဖြစ်ဖြင့် (အနာဝဋဒွါရတာယ)' ဟူသည်မှာ မပိတ်အပ်သော (အလှူပေးလိုသော) တံခါးရှိခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုစကားရပ်၌ တံခါးအားလုံးကို ဖွင့်ထား၍ နေသော်လည်း သီလရှိသူတို့အား အလှူမပေး၊ မပြုလုပ်သောသူသည် တံခါးပိတ်ထားသူသာ ဖြစ်၏။ တံခါးအားလုံးကို ပိတ်ထား၍ နေသော်လည်း သီလရှိသူတို့အား ပေးကမ်းလှူဒါန်း ပြုစုတတ်သောသူသည် တံခါးဖွင့်ထားသူသာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် သီလရှိသော ရဟန်းတို့သည် အိမ်တံခါးဝသို့ ကြွရောက်လာကြသောအခါ ထင်ရှားရှိသော လှူဖွယ်ဝတ္ထုကိုပင် 'မရှိပါ' ဟု မပြောဘဲ လှူဒါန်းအပ်၏။ ဤသို့ ပြုခြင်းကို မပိတ်ဆို့အပ်သော တံခါးရှိသည် (အနာဝဋဒွါရတာ) မည်၏။

Āmisānuppadānenāti purebhattaṃ paribhuñjitabbakaṃ āmisaṃ nāma, tasmā sīlavantānaṃ yāgubhattasampadānenāti attho. Kalyāṇena manasā anukampantīti ‘‘sabbe sattā sukhitā hontu averā arogā abyāpajjā’’ti evaṃ hitapharaṇena. Apica upaṭṭhākānaṃ gehaṃ aññe sīlavante sabrahmacārī gahetvā pavisantāpi kalyāṇena cetasā anukampanti nāma. Sutaṃ pariyodāpentīti yaṃ tesaṃ pakatiyā sutaṃ atthi, tassa atthaṃ kathetvā kaṅkhaṃ vinodenti, tathattāya vā paṭipajjāpenti. Sesamidhāpi purimanayeneva yojetabbaṃ.

'ဆွမ်း၊ ခဲဖွယ် (အာမိသ) တို့ကို ပေးကမ်းလှူဒါန်းခြင်းဖြင့် (အာမိသာနုပ္ပဒါနေန)' ဟူသည်မှာ နံနက်ပိုင်း၌ သုံးဆောင်အပ်သော ဘောဇဉ်ကို အာမိသဟု ခေါ်သဖြင့် သီလရှိသော ရဟန်းတို့အား ယာဂု၊ ဆွမ်းတို့ကို စီမံလှူဒါန်းခြင်းဖြင့်ဟု အနက်ရ၏။ 'ကောင်းမြတ်သော စိတ်ဖြင့် စောင်မပင့်ကူတတ်ကုန်၏ (ကလျာဏေန မနသာ အနုကမ္ပန္တိ)' ဟူသည်မှာ 'ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့သည် ချမ်းသာခြင်းသို့ ရောက်ကြပါစေ၊ ဘေးရန်ကင်းကြပါစေ၊ အနာရောဂါ ကင်းကြပါစေ၊ စိတ်ဆင်းရဲ ကင်းကြပါစေ' ဟု အစီးအပွားကို ဆောင်တတ်သော ကောင်းမြတ်သောစိတ်ဖြင့် စောင်မပင့်ကူခြင်း ဖြစ်၏။ တနည်းအားဖြင့် အလုပ်အကျွေးတို့၏ အိမ်သို့ အခြားသော သီလရှိသော သီတင်းသုံးဖော်တို့ကို ခေါ်ဆောင်၍ ဝင်ရောက်လာသော ရဟန်းတို့သည်လည်း ကောင်းမြတ်သောစိတ်ဖြင့် စောင်မပင့်ကူသည် မည်၏။ 'ကြားနာအပ်သော တရားတော်ကို စင်ကြယ်စေတတ်ကုန်၏ (သုတံ ပရိယောဒါမေန္တိ)' ဟူသည်မှာ ထိုသူတို့အား ပကတိအလျောက် ကြားနာဖူးပြီးသော တရားတော် ရှိရာ၌ ထိုတရားတော်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဟောကြားသဖြင့် ယုံမှားသံသယကို ပယ်ဖျောက်ပေးကြကုန်၏၊ သို့မဟုတ် ထိုစင်ကြယ်သော တရားနှင့်အညီ ကျင့်ကြံစေကုန်၏။ ကြွင်းသောစကားရပ်တို့ကို ဤအဋ္ဌမဒိသာဝါရ၌လည်း ရှေးနည်းအတိုင်း ဆက်စပ်၍ သိအပ်၏။

273. Alamattoti puttadārabharaṇaṃ katvā agāraṃ ajjhāvasanasamattho. Paṇḍitoti disānamassanaṭṭhāne paṇḍito hutvā. Saṇhoti sukhumatthadassanena saṇhavācābhaṇanena vā saṇho hutvā. Paṭibhānavāti disānamassanaṭṭhāne paṭibhānavā hutvā nivātavuttīti nīcavutti. Atthaddhoti thambharahito. Uṭṭhānakoti uṭṭhānavīriyasampanno. Analasoti nikkosajjo. Acchinnavuttīti nirantarakaraṇavasena akhaṇḍavutti. Medhāvīti ṭhānuppattiyā paññāya samannāgato.

၂၇၃. "အလမတ္တ" ဟူသည် သားမယားကို ကျွေးမွေးပြုစု၍ အိမ်ရာတည်ထောင်လျက် လူ့ဘောင်၌ နေထိုင်ခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်သူကို ဆိုလိုသည်။ "ပဏ္ဍိတ" ဟူသည် အရပ်ခြောက်ပါးကို ရှိခိုးပူဇော်ရာ၌ ပညာရှိသူ ဖြစ်၍။ "သဏှ" ဟူသည် သိမ်မွေ့နက်နဲသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို မြင်ခြင်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ နူးညံ့သိမ်မွေ့သော စကားကို ပြောဆိုခြင်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း နူးညံ့သိမ်မွေ့သူ ဖြစ်၍။ "ပဋိဘာဏဝါ" ဟူသည် အရပ်ခြောက်ပါးကို ရှိခိုးပူဇော်ရာ၌ ရဲရင့်စွမ်းဆောင်နိုင်သော ဉာဏ်ပညာရှိသူ ဖြစ်၍။ "နိဝါတဝုတ္တိ" ဟူသည် မိမိကိုယ်ကို နှိမ့်ချသော အလေ့ရှိသူကို ဆိုလိုသည်။ "အတ္ထဒ္ဓ" ဟူသည် မာန်မာန ခိုင်မာခက်ထရော်ခြင်း ကင်းသူ ဖြစ်သည်။ "ဥဋ္ဌာနက" ဟူသည် ထကြွလုံ့လ ဝီရိယနှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်သည်။ "အနလသ" ဟူသည် ပျင်းရိခြင်း ကင်းသူ ဖြစ်သည်။ "အစ္ဆိန္နဝုတ္တိ" ဟူသည် အစဉ်မပြတ် ပြုလုပ်ခြင်းအားဖြင့် မပြတ်သော အသက်မွေးမှု အလေ့အထရှိသူ ဖြစ်သည်။ "မေဓာဝီ" ဟူသည် ထိုထိုအရာ၌ ချက်ချင်းဖြစ်ပေါ်လာသော ဉာဏ်ပညာနှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်သည်။

Saṅgāhakoti catūhi saṅgahavatthūhi saṅgahakaro. Mittakaroti mittagavesano. Vadaññūti pubbakārinā, vuttavacanaṃ jānāti. Sahāyakassa gharaṃ gatakāle ‘‘mayhaṃ sahāyakassa veṭhanaṃ detha, sāṭakaṃ detha, manussānaṃ bhattavetanaṃ dethā’’ti vuttavacanamanussaranto tassa attano gehaṃ [Pg.141] āgatassa tattakaṃ vā tato atirekaṃ vā paṭikattāti attho. Apica sahāyakassa gharaṃ gantvā imaṃ nāma gaṇhissāmīti āgataṃ sahāyakaṃ lajjāya gaṇhituṃ asakkontaṃ anicchāritampi tassa vācaṃ ñatvā yena atthena so āgato, taṃ nipphādento vadaññū nāma. Yena yena vā pana sahāyakassa ūnaṃ hoti, oloketvā taṃ taṃ dentopi vadaññūyeva. Netāti taṃ taṃ atthaṃ dassento paññāya netā. Vividhāni kāraṇāni dassento netīti vinetā. Punappunaṃ netīti anunetā.

"သင်္ဂါဟက" ဟူသည် သင်္ဂဟဝတ္ထုလေးပါးတို့ဖြင့် ချီးမြှောက်ထောက်ပံ့ခြင်းကို ပြုတတ်သူ ဖြစ်သည်။ "မိတ္တကရ" ဟူသည် မိတ်ဆွေကောင်းကို ရှာဖွေတတ်သူ ဖြစ်သည်။ "ဝဒညူ" ဟူသည် ရှေးဦးစွာ ကျေးဇူးပြုဖူးသော မိတ်ဆွေ၏ ပြောဆိုခဲ့ဖူးသော စကားကို သိတတ်သူ ဖြစ်သည်။ မိမိသည် ထိုမိတ်ဆွေ၏ အိမ်သို့သွားစဉ်က "ငါ့မိတ်ဆွေအား ခေါင်းပေါင်းကို ပေးကြကုန်လော့၊ ပုဆိုးကို ပေးကြကုန်လော့၊ အခြံအရံ လူတို့အား ထမင်းရိက္ခာကို ပေးကြကုန်လော့" ဟု မိတ်ဆွေက ပြောဆိုခဲ့ဖူးသော စကားကို အောက်မေ့သတိရလျက်၊ မိမိအိမ်သို့ ရောက်ရှိလာသော ထိုမိတ်ဆွေအား ထိုမျှလောက်သော ကျေးဇူးကိုလည်းကောင်း၊ ထိုထက်လွန်သော ကျေးဇူးကိုလည်းကောင်း ပြန်လည်တုံ့ပြန် ပြုလုပ်ပေးတတ်သူဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ တစ်နည်းလည်းဖြစ်၏၊ မိတ်ဆွေ၏ အိမ်သို့သွား၍ "ဤမည်သော ဝတ္ထုကို ငါယူအံ့" ဟု စိတ်ကူးကာ ရောက်ရှိလာသော်လည်း ရှက်နိုးသဖြင့် မတောင်းရဲဘဲ နှုတ်မှမမြွက်ဟနိုင်သော မိတ်ဆွေ၏ စကားရိပ်ကို သိရှိနားလည်၍ ထိုမိတ်ဆွေ လာရင်းကိစ္စ အလိုဆန္ဒကို ပြီးစီးစေသူကိုလည်း "ဝဒညူ" မည်၏။ သို့မဟုတ် မိတ်ဆွေအား အဆင်မပြေ ယုတ်လျော့နေသော ထိုထိုအရာများကို ကြည့်ရှု၍ ပေးကမ်းထောက်ပံ့တတ်သူသည်လည်း "ဝဒညူ" သာလျှင် မည်၏။ "နေတာ" ဟူသည် ထိုထိုအကျိုးစီးပွားကို ပြသလျက် ပညာဖြင့် လမ်းညွှန်ဆောင်မတတ်သူ ဖြစ်သည်။ အမျိုးမျိုးသော အကြောင်းပြချက်တို့ကို ပြသလျက် ထိုထိုအကျိုးစီးပွားသို့ ဆောင်တတ်သောကြောင့် "ဝိနေတာ" မည်၏။ ထပ်တလဲလဲ ဆောင်တတ်သောကြောင့် "အနုနေတာ" မည်၏။

Tattha tatthāti tasmiṃ tasmiṃ puggale. Rathassāṇīva yāyatoti yathā āṇiyā satiyeva ratho yāti, asati na yāti, evaṃ imesu saṅgahesu satiyeva loko vattati, asati na vattati. Tena vuttaṃ – ‘‘ete kho saṅgahā loke, rathassāṇīva yāyato’’ti.

ထိုစကားရပ်တို့တွင် "တတ္ထ တတ္ထ" ဟူသည် ထိုထိုပုဂ္ဂိုလ်၌ ဟု ဆိုလိုသည်။ "ရထဿာဏီဝ ယာယတော" ဟူသည် - ဥပမာအားဖြင့် လှည်းဝင်ရိုး၌ စို့ချက် ရှိမှသာလျှင် ရထားသည် သွားနိုင်သကဲ့သို့၊ စို့ချက် မရှိပါက မသွားနိုင်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဤသင်္ဂဟတရား လေးပါးတို့ ရှိမှသာလျှင် လောကသည် လည်ပတ်တည်တံ့နိုင်၍၊ မရှိပါက မလည်ပတ် မတည်တံ့နိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားက "ဤသင်္ဂဟတရားတို့သည် လောက၌ သွားနေသော ရထား၏ စို့ချက်ကဲ့သို့ ဖြစ်ကုန်၏" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Na mātā puttakāraṇāti yadi mātā ete saṅgahe puttassa na kareyya, puttakāraṇā mānaṃ vā pūjaṃ vā na labheyya.

"န မာတာ ပုတ္တကာရဏာ" ဟူသည် အကယ်၍ မိခင်သည် မိမိ၏ သားသမီးအား ဤသင်္ဂဟတရားတို့ဖြင့် မချီးမြှောက်ပါက သားသမီးဟူသော အကြောင်းကြောင့် အရိုအသေပြုခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ ပူဇော်သက္ကာရကိုလည်းကောင်း ရရှိနိုင်လိမ့်မည် မဟုတ်ပေ။

Saṅgahā eteti upayogavacane paccattaṃ. ‘‘Saṅgahe ete’’ti vā pāṭho. Sammapekkhantīti sammā pekkhanti. Pāsaṃsā ca bhavantīti pasaṃsanīyā ca bhavanti.

"သင်္ဂဟာ ဧတေ" ဟူသော ပါဌ်သည် ဒုတိယဝိဘတ် အနက်ကို ဆိုလိုသော်လည်း ပထမာဝိဘတ်ဖြင့် တည်ရှိနေသော ပုဒ်ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် "သင်္ဂဟေ ဧတေ" ဟူ၍လည်း ဖတ်ရိုး ရှိသည်။ "သမ္မပေက္ခန္တိ" ဟူသည် ကောင်းစွာ ကြည့်ရှုဆင်ခြင်ကုန်၏။ "ပါသံသာ စ ဘဝန္တိ" ဟူသည် ချီးမွမ်းထိုက်သူများလည်း ဖြစ်ကြကုန်၏။

274. Iti bhagavā yā disā sandhāya te gahapatiputta pitā āha ‘‘disā namasseyyāsī’’ti, imā tā cha disā. Yadi tvaṃ pitu vacanaṃ karosi, imā disā namassāti dassento siṅgālassa pucchāya ṭhatvā desanaṃ matthakaṃ pāpetvā rājagahaṃ piṇḍāya pāvisi. Siṅgālakopi saraṇesu patiṭṭhāya cattālīsakoṭidhanaṃ buddhasāsane vikiritvā puññakammaṃ katvā saggaparāyaṇo ahosi. Imasmiñca pana sutte yaṃ gihīhi kattabbaṃ kammaṃ nāma, taṃ akathitaṃ natthi, gihivinayo nāmāyaṃ suttanto. Tasmā imaṃ sutvā yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamānassa vuddhiyeva pāṭikaṅkhā, no parihānīti.

၂၇၄. ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် "သူကြွယ်သား သိင်္ဂါလ... သင့်ဖခင်သည် 'အရပ်တို့ကို ရှိခိုးပူဇော်လော့' ဟု အကြင်အရပ်တို့ကို ရည်ညွှန်း၍ ပြောကြားခဲ့၏၊ ထိုအရပ်တို့သည် ဤအရပ်ခြောက်ပါးတို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။ သင်သည် အကယ်၍ ဖခင်၏ စကားကို လိုက်နာဆောင်ရွက်ပါက ဤအရပ်ခြောက်ပါးတို့ကို ရှိခိုးပူဇော်လော့" ဟု ညွှန်ပြတော်မူလျက် သိင်္ဂါလသူကြွယ်သား၏ အမေးပြဿနာကို အခြေခံကာ တရားဒေသနာကို အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်စေပြီးလျှင် ရာဇဂြိုဟ်ပြည်သို့ ဆွမ်းခံဝင်တော်မူ၏။ သိင်္ဂါလသူကြွယ်သားသည်လည်း သရဏဂုံတို့၌ တည်လျက် ကုဋေလေးဆယ်သော ပစ္စည်းဥစ္စာတို့ကို သာသနာတော်၌ လှူဒါန်းဖရိုဖရဲ ကြဲဖြန့်၍ ကုသိုလ်ကောင်းမှုတို့ကို ပြုကာ နတ်ပြည်သို့ လားရသူ ဖြစ်လေသည်။ ဆက်လက်၍ ဆိုရသော် ဤသိင်္ဂါလသုတ်၌ လူတို့ ပြုလုပ်အပ်သော အမှုဟူသမျှတို့တွင် မဟောကြားအပ်သော အမှုဟူ၍ မရှိပေ၊ ဤသုတ်သည် လူတို့ ဆုံးမကြောင်းဖြစ်သော ဝိနည်း (ဂိဟိဝိနယ) မည်၏။ ထို့ကြောင့် ဤသုတ်တော်ကို ကြားနာရ၍ ဆုံးမတော်မူသည့်အတိုင်း လိုက်နာကျင့်ကြံသူအား ကြီးပွားတိုးတက်ခြင်းကိုသာ လိုလားအပ်၏၊ ဆုတ်ယုတ်ခြင်းကို မလိုလားအပ်ပေ။

Sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya

ဒီဃနိကာယ်အဋ္ဌကထာဖြစ်သော သုမင်္ဂလဝိလာသိနီကျမ်း၏

Siṅgālasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

သိင်္ဂါလသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

9. Āṭānāṭiyasuttavaṇṇanā

၉. အာဋာနာဋိယသုတ် အဖွင့်

Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā

ပထမဘာဏဝါရ အဖွင့်

275. Evaṃ [Pg.142] me sutanti āṭānāṭiyasuttaṃ. Tatrāyamapubbapadavaṇṇanā – catuddisaṃ rakkhaṃ ṭhapetvāti asurasenāya nivāraṇatthaṃ sakkassa devānamindassa catūsu disāsu ārakkhaṃ ṭhapetvā. Gumbaṃ ṭhapetvāti balagumbaṃ ṭhapetvā. Ovaraṇaṃ ṭhapetvāti catūsu disāsu ārakkhake ṭhapetvā. Evaṃ sakkassa devānamindassa ārakkhaṃ susaṃvihitaṃ katvā āṭānāṭanagare nisinnā satta buddhe ārabbha imaṃ parittaṃ bandhitvā ‘‘ye satthu dhammaāṇaṃ amhākañca rājaāṇaṃ na suṇanti, tesaṃ idañcidañca karissāmā’’ti sāvanaṃ katvā attanopi catūsu disāsu mahatiyā ca yakkhasenāyātiādīhi catūhi senāhi ārakkhaṃ saṃvidahitvā abhikkantāya rattiyā…pe… ekamantaṃ nisīdiṃsu.

၂၇၅. "ဧဝံ မေ သုတံ" အစရှိသော သုတ်သည် အာဋာနာဋိယသုတ် ဖြစ်သည်။ ထိုသုတ်၌ ယခင် မဖွင့်ရသေးသော စကားလုံးတို့၏ အဖွင့်မှာ ဤသို့ဖြစ်၏ - "စတုဒ္ဒိသံ ရက္ခံ ဌပေတွာ" ဟူသည် အသုရာစစ်သည်တို့ကို တားဆီးရန် နတ်တို့၏အရှင် သိကြားမင်းအား အရပ်လေးမျက်နှာတို့၌ အစောင့်အရှောက် ထားရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ဂုမ္ဗံ ဌပေတွာ" ဟူသည် စစ်သည်ဗိုလ်စုကို ထားရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ဩဝရဏံ ဌပေတွာ" ဟူသည် အရပ်လေးမျက်နှာတို့၌ အစောင့်အရှောက်များကို ထားရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤသို့ သိကြားမင်းအား အစောင့်အရှောက်ကို ကောင်းစွာ စီစဉ်ပေးပြီးလျှင် အာဋာနာဋမြို့၌ နေထိုင်ကုန်လျက် ဘုရားခုနစ်ဆူကို အာရုံပြု၍ ဤပရိတ်တော်ကို စီရင်ဖွဲ့စပ်ကာ "အကြင်ဘီလူးနတ်တို့သည် မြတ်စွာဘုရား၏ တရားတော်မြတ် အာဏာစက်ကိုလည်းကောင်း၊ ငါတို့၏ မင်းအာဏာစက်ကိုလည်းကောင်း မနာယူ မလိုက်နာကြကုန်အံ့၊ ထိုနတ်ဘီလူးတို့အား ဤမည် ဤမည်သောအမှုကို ပြုလုပ်ကြကုန်အံ့" ဟု ကြေညာချက်ကို ပြုလုပ်ပြီးလျှင် မိမိတို့ကိုယ်တိုင်လည်း အရပ်လေးမျက်နှာတို့၌ ကြီးစွာသော ဘီလူးစစ်သည်တော် အစရှိသော စစ်သည်လေးပါးတို့ဖြင့် အစောင့်အရှောက်ကို ကောင်းစွာ စီမံထားရှိ၍၊ ညဦးယံ လွန်မြောက်သောအခါ၌ ...ပ... တစ်ခုသောအရပ်၌ ထိုင်နေကြကုန်၏။

Abhikkantāya rattiyāti ettha abhikkantasaddo khayasundarābhirūpaabbhanumodanādīsu dissati. Tattha ‘‘abhikkantā, bhante ratti, nikkhanto paṭhamo yāmo, ciranisinno bhikkhusaṅgho uddisatu, bhante, bhagavā bhikkhūnaṃ pātimokkha’’nti (a. ni. 8.20) evamādīsu khaye dissati. ‘‘Ayaṃ imesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ abhikkantataro paṇītataro cā’’ti (a. ni. 4.100) evamādīsu sundare.

"အဘိက္ကန္တာယ ရတ္တိယာ" ဟူသော စကားရပ်၌ "အဘိက္ကန္တ" သဒ္ဒါကို ကုန်ခြင်း၊ ကောင်းခြင်း၊ အဆင်းလှခြင်း (လွန်ကဲခြင်း)၊ ဝမ်းမြောက်ခြင်း အစရှိသော အနက်တို့၌ တွေ့ရသည်။ ထိုအနက်တို့အနက် "အရှင်ဘုရား... ညဉ့်သည် လွန်မြောက်ပါပြီ၊ ပထမပတ် ညဉ့်ယာမ်သည် ထွက်မြောက်ပါပြီ၊ သံဃာတော်သည် ကြာမြင့်စွာ ထိုင်နေတော်မူပါပြီ၊ အရှင်ဘုရား... မြတ်စွာဘုရားသည် ရဟန်းတို့အား ပါတိမောက်ကို ပြတော်မူပါလော" အစရှိသော ပါဠိတို့၌ ကုန်ခြင်း အနက်၌ တွေ့ရသည်။ "ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် ဤလေးယောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ထက် အထူးသဖြင့် လွန်ကဲကောင်းမွန်သူ၊ အထူးသဖြင့် မွန်မြတ်သူ ဖြစ်၏" အစရှိသော ပါဠိတို့၌ ကောင်းခြင်း အနက်၌ တွေ့ရသည်။

‘‘Ko me vandati pādāni, iddhiyā yasasā jalaṃ;

Abhikkantena vaṇṇena, sabbā obhāsayaṃ disā’’ti. (vi. va. 857);

"အဘယ်သူသည် တန်ခိုးဖြင့်လည်းကောင်း၊ အခြံအရံ အကျော်အစောဖြင့်လည်းကောင်း တောက်ပစေလျက်၊ အလွန်နှစ်သက်ဖွယ် ကောင်းမြတ်သော အဆင်းအရောင်ဖြင့် အရပ်မျက်နှာအားလုံးကို ထွန်းလင်းစေလျက် ငါဘုရား၏ ခြေတော်တို့ကို ရှိခိုးဘိသနည်း" အစရှိသော ပါဠိတို့၌

Evamādīsu abhirūpe. ‘‘Abhikkantaṃ, bho gotamāti (pārā. 15) evamādīsu abbhanumodane. Idha pana khaye. Tena abhikkantāya rattiyā, parikkhīṇāya rattiyāti vuttaṃ hoti.

အဆင်းလှခြင်း အနက်၌ တွေ့ရသည်။ "အရှင်ဂေါတမ... အလွန်နှစ်သက်ဖွယ် ကောင်းလှပေစွ" အစရှိသော ပါဠိတို့၌ ဝမ်းမြောက်ခြင်း အနက်၌ တွေ့ရသည်။ ဤနေရာ၌မူ ကုန်ခြင်း အနက်၌ တွေ့ရသည်။ ထို့ကြောင့် "အဘိက္ကန္တာယ ရတ္တိယာ" ဟူသည် ညဉ့်သည် လွန်မြောက်သောအခါ၊ ညဉ့်သည် ကုန်ဆုံးသောအခါ ဟု ဆိုလိုသည်။

Abhikkantavaṇṇāti idha abhikkantasaddo abhirūpe. Vaṇṇasaddo pana chavithutikulavaggakāraṇasaṇṭhānapamāṇarūpāyatanādīsu dissati. Tattha ‘‘suvaṇṇavaṇṇosi bhagavā’’ti (ma. ni. 2.399) evamādīsu chaviyaṃ. ‘‘Kadā saññūḷhā pana te, gahapati, ime samaṇassa gotamassa vaṇṇā’’ti (ma. ni. 2.77) evamādīsu thutiyaṃ. ‘‘Cattārome[Pg.143], bho gotama, vaṇṇā’’ti (dī. ni. 1.266) evamādīsu kulavagge. ‘‘Atha kena nu vaṇṇena gandhathenoti vuccatī’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.234) kāraṇe. ‘‘Mahantaṃ hatthirājavaṇṇaṃ abhinimminitvā’’ti (saṃ. ni. 1.138) evamādīsu saṇṭhāne. ‘‘Tayo pattassa vaṇṇā’’ti (pārā. 602) evamādīsu pamāṇe. ‘‘Vaṇṇo gandho raso ojā’’ti evamādīsu rūpāyatane. So idha chaviyaṃ daṭṭhabbo. Tena ‘‘abhikkantavaṇṇā abhirūpacchavī’’ti vuttaṃ hoti.

"အဘိက္ကန္တဝဏ္ဏာ" ဟူသော စကားရပ်၌ "အဘိက္ကန္တ" သဒ္ဒါသည် အဆင်းလှခြင်း အနက်၌ ရှိသည်။ "ဝဏ္ဏ" သဒ္ဒါသည် အရေအဆင်း၊ ချီးမွမ်းခြင်း၊ အမျိုးအစား (ဇာတ်)၊ အကြောင်းရင်း၊ သဏ္ဌာန်၊ ပမာဏ၊ ရူပါရုံ အစရှိသော အနက်တို့၌ တွေ့ရသည်။ ထိုအနက်တို့တွင် "မြတ်စွာဘုရား... ကိုယ်တော်သည် ရွှေအဆင်းနှင့်တူသော အသားအရေ ရှိတော်မူပါပေသည်" အစရှိသော ပါဠိတို့၌ အရေအဆင်း အနက်၌ တွေ့ရသည်။ "သူကြွယ်... သင်သည် အရှင်ဂေါတမ၏ ဤချီးမွမ်းခြင်း ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ကို မည်သည့်အခါက စီကုံးစေ့စပ်ခဲ့သနည်း" အစရှိသော ပါဠိတို့၌ ချီးမွမ်းခြင်း အနက်၌ တွေ့ရသည်။ "အရှင်ဂေါတမ... ဤအမျိုး (ဇာတ်) တို့သည် လေးပါး ရှိကုန်၏" အစရှိသော ပါဠိတို့၌ အမျိုးအစား (ဇာတ်) အနက်၌ တွေ့ရသည်။ "သို့ဖြစ်လျှင် အဘယ်အကြောင်းကြောင့် ငါ့ကို ကြာရနံ့ ခိုးယူသူဟု ဆိုရသနည်း" အစရှိသော ပါဠိတို့၌ အကြောင်းရင်း အနက်၌ တွေ့ရသည်။ "ကြီးစွာသော ဆင်မင်း၏ သဏ္ဌာန်ကို ဖန်ဆင်း၍" အစရှိသော ပါဠိတို့၌ သဏ္ဌာန် အနက်၌ တွေ့ရသည်။ "သပိတ်၏ ပမာဏတို့သည် သုံးပါး ရှိကုန်၏" အစရှိသော ပါဠိတို့၌ ပမာဏ အနက်၌ တွေ့ရသည်။ "အဆင်း၊ အနံ့၊ အရသာ၊ ဩဇာ" အစရှိသော ပါဠိတို့၌ ရူပါရုံ အနက်၌ တွေ့ရသည်။ ဤနေရာ၌ ထိုဝဏ္ဏသဒ္ဒါကို အရေအဆင်း အနက်၌ ရှုအပ်သည်။ ထို့ကြောင့် "အဘိက္ကန္တဝဏ္ဏာ" ဟူသည် အလွန်တင့်တယ်လှပသော အသားအရေရှိသူ၊ လွန်စွာ လှပတင့်တယ်သော အသားအရေ ရှိသူ ဟု ဆိုလိုသည်။

Kevalakappanti ettha kevalasaddo anavasesayebhuyyaabyāmissānatirekadaḷhatthavisaṃyogādianekattho. Tathā hissa ‘‘kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariya’’nti (pārā. 1) evamādīsu anavasesatā attho. ‘‘Kevalakappā ca aṅgamāgadhā pahūtaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ ādāya abhikkamitukāmā hontī’’ti (mahāva. 43) evamādīsu yebhuyyatā. ‘‘Kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hotī’’ti (mahāva. 1) evamādīsu abyāmissatā. ‘‘Kevalaṃ saddhāmattakaṃ nūna ayamāyasmā’’ti (a. ni. 6.55) evamādīsu anatirekatā. ‘‘Āyasmato, bhante, anuruddhassa bāhiko nāma saddhivihāriko kevalakappaṃ saṅghabhedāya ṭhito’’ti (a. ni. 4.243) evamādīsu daḷhatthatā. ‘‘Kevalī vusitavā uttamapurisoti vuccatī’’ti (a. ni. 10.12) evamādīsu visaṃyogo. Idha panassa anavasesattho adhippeto.

"Kevalakappa" ဟူသော ဤစကားရပ်တွင် "Kevala" သဒ္ဒါသည် အကြွင်းမရှိခြင်း (အလုံးစုံ)၊ အများစု၊ မရောယှက်ခြင်း၊ မလွန်ခြင်း၊ မြဲမြံခြင်း၊ ကိလေသာနှင့် ကင်းခြင်း (မယှဉ်ခြင်း) စသော များစွာသောအနက်တို့ကို ဟော၏။ အမှန်အားဖြင့် "kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ" စသော ပါဠိတို့၌ အကြွင်းမရှိခြင်း (အလုံးစုံ) ဟူသောအနက် ဖြစ်၏။ "Kevalakappā ca aṅgamāgadhā..." စသော ပါဠိတို့၌ အများစုဟူသောအနက် ဖြစ်၏။ "Kevalassa dukkhakkhandhassa..." စသော ပါဠိတို့၌ မရောယှက်ခြင်းဟူသောအနက် ဖြစ်၏။ "Kevalaṃ saddhāmattakaṃ..." စသော ပါဠိတို့၌ မလွန်ခြင်းဟူသောအနက် ဖြစ်၏။ "kevalakappaṃ saṅghabhedāya ṭhito" စသော ပါဠိတို့၌ မြဲမြံခြင်းဟူသောအနက် ဖြစ်၏။ "Kevalī vusitavā..." စသော ပါဠိတို့၌ ကိလေသာနှင့် မယှဉ်ခြင်း (ကင်းခြင်း) ဟူသောအနက် ဖြစ်၏။ သို့ရာတွင် ယခုဒေသနာ၌မူ ထို kevala သဒ္ဒါ၏ အကြွင်းမရှိခြင်း (အလုံးစုံ) ဟူသောအနက်ကို အလိုရှိအပ်၏။

Kappasaddo panāyaṃ abhisaddahanavohārakālapaññattichedanavikappalesasamantabhāvādianekattho. Tathā hissa ‘‘okappaniyametaṃ bhoto gotamassa. Yathā taṃ arahato sammāsambuddhassā’’ti (ma. ni. 1.387) evamādīsu abhisaddahanamattho. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, pañcahi samaṇakappehi phalaṃ paribhuñjitu’’nti (cūḷava. 250) evamādīsu vohāro. ‘‘Yena sudaṃ niccakappaṃ viharāmī’’ti (ma. ni. 1.387) evamādīsu kālo. ‘‘Iccāyasmā kappo’’ti (su. ni. 1098) evamādīsu paññatti. ‘‘Alaṅkato kappitakesamassū’’ti (vi. va. 1094) evamādīsu chedanaṃ. ‘‘Kappati dvaṅgulakappo’’ti (cūḷava. 446) evamādīsu vikappo, atthi kappo nipajjitu’’nti (a. ni. 8.80) evamādīsu leso. ‘‘Kevalakappaṃ veḷuvanaṃ obhāsetvā’’ti (saṃ. ni. 1.94) evamādīsu [Pg.144] samantabhāvo. Idha pana samantabhāvo attho adhippeto. Tasmā ‘‘kevalakappaṃ gijjhakūṭa’’nti ettha anavasesaṃ samantato gijjhakūṭanti evamattho daṭṭhabbo.

ဤ "Kappa" သဒ္ဒါသည်လည်း ယုံကြည်ခြင်း၊ ခေါ်ဝေါ်ခြင်း၊ အခါကာလ၊ ပညတ်၊ ဖြတ်ခြင်း၊ ကြံစည်ခြင်း (ဝိကပ်ပြုခြင်း)၊ အမြွက် (အနည်းငယ်မျှသော အကြောင်း)၊ ထက်ဝန်းကျင်ဖြစ်ခြင်း စသော များစွာသောအနက်တို့ကို ဟော၏။ အမှန်အားဖြင့် "okappaniyametaṃ bhoto gotamassa..." စသော ပါဠိတို့၌ ယုံကြည်ခြင်းဟူသောအနက် ဖြစ်၏။ "pañcahi samaṇakappehi..." စသော ပါဠိတို့၌ ခေါ်ဝေါ်ခြင်းဟူသောအနက် ဖြစ်၏။ "niccakappaṃ..." စသော ပါဠိတို့၌ အခါကာလဟူသောအနက် ဖြစ်၏။ "āyasmā kappo..." စသော ပါဠိတို့၌ ပညတ်ဟူသောအနက် ဖြစ်၏။ "kappitakesamassu" စသော ပါဠိတို့၌ ဖြတ်ခြင်းဟူသောအနက် ဖြစ်၏။ "dvaṅgulakappo" စသော ပါဠိတို့၌ ဝိကပ်ပြုခြင်း (အကြံ) ဟူသောအနက် ဖြစ်၏။ "kappo" စသော ပါဠိတို့၌ အမြွက်ဟူသောအနက် ဖြစ်၏။ "kevalakappaṃ veḷuvanaṃ..." စသော ပါဠိတို့၌ ထက်ဝန်းကျင်ဖြစ်ခြင်းဟူသောအနက် ဖြစ်၏။ သို့ရာတွင် ယခုဒေသနာ၌မူ ထက်ဝန်းကျင်ဖြစ်ခြင်းအနက်ကို အလိုရှိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် "kevalakappaṃ gijjhakūṭaṃ" ဟူသော ဤနေရာ၌ "အလုံးစုံ ထက်ဝန်းကျင် အရပ်မှ ဂิဇ္ဈကုဋ်တောင်" ဟု ဤသို့ အနက်ကို မှတ်အပ်၏။

Obhāsetvāti vatthamālālaṅkārasarīrasamuṭṭhitāya ābhāya pharitvā, candimā viya sūriyo viya ca ekobhāsaṃ ekapajjotaṃ karitvāti attho. Ekamantaṃ nisīdiṃsūti devatānaṃ dasabalassa santike nisinnaṭṭhānaṃ nāma na bahu, imasmiṃ pana sutte parittagāravavasena nisīdiṃsu.

"Obhāsetvā" ဟူသည် အဝတ်၊ ပန်း၊ တန်ဆာနှင့် ကိုယ်ခန္ဓာမှ ထွက်ပေါ်လာသော အရောင်အဝါဖြင့် ပျံ့နှံ့စေပြီး လမင်းကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ နေမင်းကဲ့သို့လည်းကောင်း တစ်ခဲနက် တောက်ပသော အလင်းရောင်တစ်ခုတည်း ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်၍ ဟု အနက်ရ၏။ "Ekamantaṃ nisīdiṃsu" ဟူသည်ကား နတ်တို့အတွက် ဆယ်အားရှင် မြတ်စွာဘုရား၏ အပါး၌ ထိုင်ရန်နေရာ အလွန်ကျဉ်းမြောင်းသော်လည်း ဤသုတ်၌မူ ပရိတ်တော်ကို ရိုသေကိုးကွယ်သောအားဖြင့် (ကျုံ့ကျုံ့ကလေး ဖြစ်အောင် စုပေါင်း၍) ထိုင်ကြကုန်၏။

276. Vessavaṇoti kiñcāpi cattāro mahārājāno āgatā, vessavaṇo pana dasabalassa vissāsiko kathāpavattane byatto susikkhito, tasmā vessavaṇo mahārājā bhagavantaṃ etadavoca. Uḷārāti mahesakkhānubhāvasampannā. Pāṇātipātā veramaṇiyāti pāṇātipāte diṭṭhadhammikasamparāyikaṃ ādīnavaṃ dassetvā tato veramaṇiyā dhammaṃ deseti. Sesesupi eseva nayo. Tattha santi uḷārā yakkhā nivāsinoti tesu senāsanesu santi uḷārā yakkhā nibaddhavāsino. Āṭānāṭiyanti āṭānāṭanagare baddhattā evaṃnāmaṃ. Kiṃ pana bhagavato apaccakkhadhammo nāma atthīti, natthi. Atha kasmā vessavaṇo ‘‘uggaṇhātu, bhante, bhagavā’’tiādimāha? Okāsakaraṇatthaṃ. So hi bhagavantaṃ imaṃ parittaṃ sāvetuṃ okāsaṃ kārento evamāha. Satthu kathite imaṃ parittaṃ garu bhavissatītipi āha. Phāsuvihārāyāti gamanaṭṭhānādīsu catūsu iriyāpathesu sukhavihārāya.

၂၇၆. "Vessavaṇo" ဟူသည်မှာ နတ်မင်းကြီးလေးပါးစလုံး လာရောက်ကြသော်လည်း ဝေဿဝဏနတ်မင်းသည် မြတ်စွာဘုရားနှင့် ပိုမိုရင်းနှီးကျွမ်းဝင်ခြင်း၊ စကားပြောဆိုရာ၌ လိမ္မာပါးနပ်ခြင်းနှင့် ကောင်းစွာ လေ့ကျင့်ထားခြင်းတို့ကြောင့် ဝေဿဝဏနတ်မင်းကြီးကသာ မြတ်စွာဘုရားအား ဤစကားကို လျှောက်ထားခြင်း ဖြစ်၏။ "Uḷārā" ဟူသည်မှာ တန်ခိုးအာနုဘော်နှင့် ပြည့်စုံကြကုန်သော နတ်တို့ ဖြစ်သည်။ "Pāṇātipātā veramaṇiyā" ဟူသည်မှာ သူ့အသက်သတ်ခြင်း၏ ပစ္စုပ္ပန်နှင့် တမလွန်ဘဝနှစ်မျိုးလုံး၌ ဖြစ်ပေါ်လာမည့် ဘေးအပြစ်တို့ကို ပြသ၍ ထိုသူ့အသက်သတ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ရန် တရားဟောကြားခြင်း ဖြစ်၏။ ကျန်ရှိသော အဒိန္နာဒါနာ ဝေရမဏိယာ စသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ "Tattha santi uḷārā yakkhā nivāsino" ဟူသည်မှာ ထိုတောကျောင်းနေရာတို့၌ အမြဲတစေ မှီတင်းနေထိုင်ကြကုန်သော တန်ခိုးကြီးသော နတ်ဘီလူးတို့ ရှိကြကုန်၏ ဟူလို။ "Āṭānāṭiya" ဟူသည်မှာ အာဋာနာဋမြို့၌ ဖွဲ့စည်းစီရင်အပ်သောကြောင့် ဤသို့ အမည်ရခြင်း ဖြစ်၏။ မြတ်စွာဘုရားအား ကိုယ်တိုင်မျက်မှောက်မပြုအပ်သော တရားဟူ၍ ရှိပါသလော၊ မရှိပေ။ သို့ဖြစ်လျှင် ဝေဿဝဏနတ်မင်းသည် "အရှင်ဘုရား၊ မြတ်စွာဘုရားသည် (ဤပရိတ်တော်ကို) သင်ယူတော်မူပါ" စသည်ဖြင့် အဘယ်ကြောင့် လျှောက်ထားသနည်း။ အခွင့်တောင်းလိုသောကြောင့် လျှောက်ထားခြင်းဖြစ်၏။ ထိုဝေဿဝဏနတ်မင်းသည် မြတ်စွာဘုရားအား ဤပရိတ်တော်ကို နာယူစေရန် အခွင့်ကောင်းပြုလိုသဖြင့် ဤသို့ လျှောက်ထားရခြင်း ဖြစ်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် မြတ်စွာဘုရား ကိုယ်တိုင် ဟောကြားတော်မူပါက ဤပရိတ်တော်သည် ပိုမို လေးနက်တန်ဖိုးရှိမည်ကို ရည်ရွယ်၍လည်း လျှောက်ထားခြင်း ဖြစ်၏။ "Phāsuvihārāya" ဟူသည်မှာ သွားခြင်း၊ ရပ်ခြင်း စသော ဣရိယာပုထ်လေးပါးတို့၌ ချမ်းသာစွာ နေထိုင်နိုင်ခြင်းငှာ ဖြစ်၏။

277. Cakkhumantassāti na vipassīyeva cakkhumā, sattapi buddhā cakkhumanto, tasmā ekekassa buddhassa etāni satta satta nāmāni honti. Sabbepi buddhā cakkhumanto, sabbe sabbabhūtānukampino, sabbe nhātakilesattā nhātakā. Sabbe mārasenāpamaddino, sabbe vusitavanto, sabbe vimuttā, sabbe aṅgato rasmīnaṃ nikkhantattā aṅgīrasā. Na kevalañca buddhānaṃ etāneva satta nāmāni asaṅkhyeyyāni nāmāni saguṇena mahesinoti vuttaṃ.

၂၇၇. "Cakkhumantassa" ဟူသည်မှာ ဝိပဿီမြတ်စွာဘုရား တစ်ဆူတည်းသာ စက္ခုရှိတော်မူသည် မဟုတ်ဘဲ ဘုရားရှင်ခုနစ်ဆူလုံးပင် စက္ခုနှင့် ပြည့်စုံတော်မူကြ၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားတစ်ဆူချင်းစီတိုင်း၌ ဤခုနစ်ပါးသော အမည်နာမတော်တို့ ရှိကြကုန်၏။ ဘုရားရှင်အားလုံးသည်ပင် စက္ခုနှင့် ပြည့်စုံတော်မူကြကုန်၏၊ ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့ကို သနားစောင့်ရှောက်တော်မူကြကုန်၏၊ ကိလေသာများကို ဆေးကြောပြီးဖြစ်၍ "နှာတက" မည်တော်မူကြကုန်၏၊ မာရ်မင်း၏ စစ်သည်ကို နှိမ်နင်းတော်မူကြကုန်၏၊ ကျင့်ကြံအားထုတ်မှု အဆုံးသို့ ရောက်တော်မူကြကုန်၏၊ ကိလေသာမှ လွတ်မြောက်တော်မူကြကုန်၏၊ ကိုယ်အင်္ဂါမှ ရောင်ခြည်တော်များ ထွက်ပေါ်လာသောကြောင့် "အင်္ဂီရသ" မည်တော်မူကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားတို့အား ဤခုနစ်ပါးသော အမည်များသာ ရှိသည်မဟုတ်ဘဲ မိမိတို့၏ ဂုဏ်တော်များကြောင့် ရရှိအပ်သော မရေမတွက်နိုင်သော အမည်နာမတော်တို့ ရှိကြကုန်၏ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Vessavaṇo pana attano pākaṭanāmavasena evamāha. Te janāti idha khīṇāsavā janāti adhippetā. Apisuṇāthāti desanāsīsamattametaṃ, amusā apisuṇā apharusā mantabhāṇinoti attho. Mahattāti [Pg.145] mahantabhāvaṃ pattā. ‘‘Mahantā’’tipi pāṭho, mahantāti attho. Vītasāradāti nissāradā vigatalomahaṃsā.

ဝေဿဝဏနတ်မင်းသည် မိမိ၏ ထင်ရှားသောအမည်အားဖြင့် ဤသို့ လျှောက်ထားခြင်းဖြစ်၏။ "Te janā" ဟူသည်မှာ ဤနေရာ၌ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ရည်ရွယ်သည်။ "Apisuṇā" ဟူသော ဤစကားသည် ဒေသနာ၏ ပဓာနမျှသာ ဖြစ်၏။ ဆိုလိုသည်မှာ မဟုတ်မမှန်သော စကားကို မပြောခြင်း၊ ကုန်းတိုက်စကားကို မပြောခြင်း၊ ကြမ်းတမ်းသောစကားကို မပြောခြင်းနှင့် ပညာဖြင့်သာ ပြောဆိုလေ့ရှိခြင်း ဟူသောအနက် ရ၏။ "Mahattā" ဟူသည်မှာ ကြီးမြတ်သောအဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူကြကုန်သောသူများ ဖြစ်သည်။ "Mahantā" ဟုလည်း ပုဒ်ဖတ်ရှိ၏၊ အနက်ကား တူတူပင် ဖြစ်၏။ "Vītasāradā" ဟူသည်မှာ ကြောက်ရွံ့ခြင်းမရှိ၊ ကြက်သီးမွေးညှင်းထခြင်း ကင်းကြကုန်သောသူများ ဖြစ်သည်။

Hitanti mettāpharaṇena hitaṃ. Yaṃ namassantīti ettha yanti nipātamattaṃ. Mahattanti mahantaṃ. Ayameva vā pāṭho, idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘ye cāpi loke kilesanibbānena nibbutā yathābhūtaṃ vipassisuṃ, vijjādiguṇasampannañca hitaṃ devamanussānaṃ gotamaṃ namassanti, te janā apisuṇā, tesampi namatthū’’ti. Aṭṭhakathāyaṃ pana te janā apisuṇāti te buddhā apisuṇāti evaṃ paṭhamagāthāya buddhānaṃyeva vaṇṇo kathito, tasmā paṭhamagāthā sattannaṃ buddhānaṃ vasena vuttā. Dutiyagāthāya ‘‘gotama’’nti desanāmukhamattametaṃ. Ayampi hi sattannaṃyeva vasena vuttāti veditabbā. Ayañhettha attho – loke paṇḍitā devamanussā yaṃ namassanti gotamaṃ, tassa ca tato purimānañca buddhānaṃ namatthūti.

"Hitaṃ" ဟူသည်မှာ မေတ္တာပျံ့နှံ့စေခြင်းဖြင့် အကျိုးစီးပွားကို ဆောင်တတ်သော ဟူလို။ "Yaṃ namassanti" ဟူသော ဤပုဒ်၌ "Yaṃ" သဒ္ဒါသည် နိပါတ်မျှသာ ဖြစ်၏။ "Mahattaṃ" (ကြီးမြတ်သော) ဟူ၍လည်း ပုဒ်ဖတ်ရှိ၏။ ဤဆိုလိုချက်မှာ— "လောက၌ ကိလေသာငြိမ်းအေးခြင်းဖြင့် ငြိမ်းအေးပြီးကြကုန်သော၊ ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ ဝိပဿနာရှုမြင်တော်မူကြကုန်သော၊ ဂုန်းချောစကားမပြောတတ်ကြကုန်သော အကြင်ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ဝိဇ္ဇာစသောဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံတော်မူ၍ နတ်၊ လူတို့၏ အကျိုးစီးပွားကို ဆောင်တော်မူသော ဂေါတမမြတ်စွာဘုရားကို ရှိခိုးပူဇော်ကြကုန်၏။ ထိုရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့အားလည်း ရှိခိုးခြင်း ဖြစ်ပါစေသတည်း" ဟု ဖြစ်၏။ အဋ္ဌကထာ၌မူ "Te janā apisuṇā" ဟူသည် "ထိုဘုရားရှင်တို့သည် ကုန်းတိုက်စကားမရှိကြကုန်" ဟု ဤသို့ ပထမဂါထာဖြင့် ဘုရားရှင်တို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကိုသာ ပြဆိုထားသောကြောင့် ပထမဂါထာသည် ဘုရားရှင်ခုနစ်ဆူတို့အား ရည်ညွှန်း၍ ဟောထားခြင်းဖြစ်၏။ ဒုတိယဂါထာ၌ "Gotamaṃ" ဟူသောစကားသည် ဒေသနာ၏ အမြွက် (နမူနာ) မျှသာဖြစ်ပြီး ဤဂါထာသည်လည်း ဘုရားခုနစ်ဆူလုံးကို ရည်ရွယ်၍ ဟောကြားထားခြင်းဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။ ဤနေရာ၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်မှာ— လောက၌ ပညာရှိကုန်သော နတ်၊ လူတို့သည် အကြင်ဂေါတမမြတ်စွာဘုရားကို ရှိခိုးပူဇော်ကြကုန်၏။ ထိုဂေါတမမြတ်စွာဘုရားအားလည်းကောင်း၊ ထိုဘုရားထက် ရှေးဦးစွာ ပွင့်တော်မူကြကုန်သော ဘုရားရှင်တို့အားလည်းကောင်း ငါ၏ ရှိခိုးခြင်း ဖြစ်ပါစေသတည်း ဟု ဖြစ်၏။

278. Yato uggacchatīti yato ṭhānato udeti. Ādiccoti aditiyā putto, vevacanamattaṃ vā etaṃ sūriyasaddassa. Mahantaṃ maṇḍalaṃ assāti maṇḍalīmahā. Yassa cuggacchamānassāti yamhi uggacchamāne. Saṃvarīpi nirujjhatīti ratti antaradhāyati. Yassa cuggateti yasmiṃ uggate.

၂၇၈. "Yato uggacchati" ဟူသည် အကြင်အရပ်မှ ထွက်ပေါ်လာ၏ (တက်လာ၏) ဟူလို။ "Ādicco" ဟူသည် အဒိတိနတ်သမီး၏ သားတော်ဟုလည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် "စူရိယ" (နေ) ဟူသော သဒ္ဒါ၏ ဝေဝုစ်ပရိယာယ်မျှသာလည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ကြီးမြတ်သော အဝန်းအဝိုင်းရှိသောကြောင့် "မဏ္ဍလီ" ဟု ခေါ်၏။ "Yassa cuggacchamānassa" ဟူသည် အကြင်နေမင်း တက်လာလတ်သော် ဟူလို။ "Saṃvarīpi nirujjhati" ဟူသည် ညဉ့်သည် ကွယ်ပျောက်၏ ဟူလို။ "Yassa cuggate" ဟူသည် အကြင်နေမင်း တက်လာသောအခါ၌ ဟူလို။

Rahadoti udakarahado. Tatthāti yato uggacchati sūriyo, tasmiṃ ṭhāne. Samuddoti yo so rahadoti vutto, so na añño, atha kho samuddo. Saritodakoti visaṭodako, saritā nānappakārā nadiyo assa udake paviṭṭhāti vā saritodako. Evaṃ taṃ tattha jānantīti taṃ rahadaṃ tattha evaṃ jānanti. Kinti jānanti? Samuddo saritodakoti evaṃ jānanti.

"ရဟဒ" ဟူသည် ရေတည်ရာအိုင်ကို ဆိုလိုသည်။ "တတ္ထ" ဟူသည် အကြင်အရပ်၌ နေမင်းသည် ထွက်ပေါ်လာရာ ထိုအရပ်၌ ဖြစ်သည်။ "သမုဒ္ဒ" ဟူသည် ရဟဒ (ရေအိုင်ကြီး) ဟု ဆိုအပ်သော ထိုအရပ်သည် အခြားမဟုတ်၊ စင်စစ်အားဖြင့် သမုဒ္ဒရာပင် ဖြစ်သည်။ "သရိတောဒက" ဟူသည် စီးဆင်းသော ရေရှိသောကြောင့် သို့မဟုတ် ထိုသမုဒ္ဒရာရေထဲသို့ အထူးထူးအပြားပြားရှိသော မြစ်တို့သည် စီးဝင်ကုန်သောကြောင့် သရိတောဒက မည်၏။ "ဧဝံ တံ တတ္ထ ဇာနန္တိ" ဟူသည် ထိုရေတည်ရာအရပ်ကို ထိုနေထွက်ရာအရပ်၌ ဤသို့ သိကြကုန်၏။ မည်သို့ သိကြသနည်းဟူမူ စီးဆင်းသောရေရှိသော သမုဒ္ဒရာကြီးဟူ၍ ဤသို့ သိကြကုန်၏။

Itoti sineruto vā tesaṃ nisinnaṭṭhānato vā. Janoti ayaṃ mahājano. Ekanāmāti indanāmena ekanāmā. Sabbesaṃ kira tesaṃ sakkassa devarañño nāmameva nāmamakaṃsu. Asīti dasa eko cāti ekanavutijanā. Indanāmāti indoti evaṃnāmā. Buddhaṃ ādiccabandhunanti kilesaniddāpagamanenāpi buddhaṃ. Ādiccena samānagottatāyapi ādiccabandhunaṃ. Kusalena samekkhasīti anavajjena nipuṇena vā sabbaññutaññāṇena mahājanaṃ olokesi. Amanussāpi taṃ vandantīti amanussāpi taṃ ‘‘sabbaññutaññāṇena [Pg.146] mahājanaṃ olokesī’’ti vatvā vandanti. Sutaṃ netaṃ abhiṇhasoti etaṃ amhehi abhikkhaṇaṃ sutaṃ. Jinaṃ vandatha gotamaṃ, jinaṃ vandāma gotamanti amhehi puṭṭhā jinaṃ vandāma gotamanti vadanti.

"ဣတော" ဟူသည် မြင်းမိုရ်တောင်မှလည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ထိုနတ်မင်းကြီးလေးပါးတို့၏ နေရာဖြစ်သော အာဋာနာဋာမြို့မှလည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ "ဇနော" ဟူသည် ဤမဟာဇနလူအပေါင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ဧကနာမာ" ဟူသည် အိန္ဒ ဟူသော အမည်ဖြင့် တူညီသောအမည် ရှိကြကုန်၏။ ထိုသူအားလုံးတို့အား နတ်မင်းကြီး သိကြားမင်း၏ အမည်သာလျှင်ဖြစ်သော အမည်ကို မှည့်ခေါ်ကြကုန်သတတ်။ "အသီတိ ဒသ ဧကော စ" ဟူသည် ကိုးဆယ့်တစ်ယောက်သောသူတို့တည်း။ "ဣန္ဒနာမာ" ဟူသည် အိန္ဒဟူသောအမည် ရှိကြကုန်၏။ "ဗုဒ္ဓံ အာဒိစ္စဗန္ဓုနံ" ဟူရာ၌ ကိလေသာတည်းဟူသော အိပ်ပျော်ခြင်းမှ ကင်းစင်တော်မူသောကြောင့် "ဗုဒ္ဓ" မည်တော်မူ၏။ နေမင်းနှင့် တူညီသော အနွယ်ရှိတော်မူသောကြောင့် "အာဒိစ္စဗန္ဓု" (နေမင်း၏အဆွေအမျိုး) မည်တော်မူ၏။ "ကုသလေန သမေက္ခသိ" ဟူသည် အပြစ်မရှိသော သို့မဟုတ် သိမ်မွေ့နက်နဲသော သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ဖြင့် လူအပေါင်းကို ကြည့်ရှုတော်မူ၏။ "အမနုဿာပိ တံ ဝန္ဒန္တိ" ဟူသည် လူမဟုတ်သော နတ်, ဘီလူးတို့သည်လည်း ထိုမြတ်စွာဘုရားကို "သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ဖြင့် လူအပေါင်းကို ကြည့်ရှုတော်မူ၏" ဟု ဆိုကာ ရှိခိုးပူဇော်ကြကုန်၏။ "သုတံ နေတံ အဘိဏှသော" ဟူသည် ထိုဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ကြားရသဖြင့် နတ်အများတို့၏ ရှိခိုးခြင်းကို ငါတို့သည် အဖန်ဖန် မပြတ် ကြားအပ်ဖူးပြီ။ "ဇိနံ ဝန္ဒထ ဂေါတမံ၊ ဇိနံ ဝန္ဒာမ ဂေါတမံ" ဟူသည် ငါတို့ မေးမြန်းအပ်သော ထိုနတ်မင်းကြီး၏ သားတို့သည် "ဂေါတမအနွယ်ဖြစ်တော်မူသော အောင်တော်မူသော ဘုရားရှင်ကို ရှိခိုးကြလော့၊ ငါတို့သည်လည်း ဂေါတမအနွယ်ဖြစ်တော်မူသော အောင်တော်မူသော ဘုရားရှင်ကို ရှိခိုးပါ၏" ဟု ပြောဆိုကြကုန်၏။

279. Yena petā pavuccantīti petā nāma kālaṅkatā, te yena disābhāgena nīhariyantūti vuccanti. Pisuṇā piṭṭhimaṃsikāti pisuṇāvācā ceva piṭṭhimaṃsaṃ khādantā viya parammukhā garahakā ca. Ete ca yena nīhariyantūti vuccanti, sabbepi hete dakkhiṇadvārena nīharitvā dakkhiṇato nagarassa ḍayhantu vā chijjantu vā haññantu vāti evaṃ vuccanti. Ito sā dakkhiṇā disāti yena disābhāgena te petā ca pisuṇādikā ca nīhariyantūti vuccanti, ito sā dakkhiṇā disā. Itoti sineruto vā tesaṃ nisinnaṭṭhānato vā. Kumbhaṇḍānanti te kira devā mahodarā honti, rahassaṅgampi ca nesaṃ kumbho viya mahantaṃ hoti. Tasmā kumbhaṇḍāti vuccanti.

၂၇၉. "ယေန ပေတာ ပဝုစ္စန္တိ" ဟူရာ၌ ပေတ မည်သည် သေလွန်ပြီးသောသူတို့တည်း။ ထိုသူတို့ကို အကြင်အရပ်မျက်နှာဘက်သို့ ထုတ်ဆောင်သွားကြကုန်သလောဟု ဆိုလိုသည်။ "ပိသုဏာ ပိဋ္ဌိမံသိကာ" ဟူသည် ကုန်းတိုက်သော စကားရှိသူများနှင့် သူတစ်ပါး၏ ကျောပြင်သားကို ကိုက်စားဘိသကဲ့သို့ မျက်ကွယ်၌ ကဲ့ရဲ့တတ်သူများ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုသူတို့ကိုလည်း အကြင်အရပ်မျက်နှာဘက်သို့ ထုတ်ဆောင်သွားကြကုန်သလောဟု ဆိုလိုသည်။ စင်စစ်အားဖြင့် ထိုသေလွန်သူများ၊ ကုန်းတိုက်သူများနှင့် မျက်ကွယ်ကဲ့ရဲ့တတ်သူများကို တောင်တံခါးဖြင့် ထုတ်ယူ၍ မြို့၏ တောင်ဘက်အရပ်၌ မီးတိုက်မူလည်း တိုက်စေ၊ ခြေလက်ဖြတ်မူလည်း ဖြတ်စေ၊ သတ်မူလည်း သတ်စေဟူ၍ ဤသို့ ဆိုကြကုန်၏။ "ဣတော သာ ဒက္ခိဏာ ဒိသာ" ဟူသည် အကြင်အရပ်မျက်နှာဖြင့် ထိုကွယ်လွန်သူများနှင့် ကုန်းတိုက်သူ စသည်တို့ကို ထုတ်ဆောင်သွားကြကုန်သလော၊ ဤအရပ်မှ ထိုအရပ်မျက်နှာကို "တောင်အရပ်" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ "ဣတော" ဟူသည် မြင်းမိုရ်တောင်မှလည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ထိုနတ်မင်းကြီးလေးပါးတို့၏ နေရာဖြစ်သော အာဋာနာဋာမြို့မှလည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ "ကုမ္ဘဏ္ဍာနံ" ဟူရာ၌ ထိုနတ်တို့သည် ကြီးမားသော ဝမ်းဗိုက်ရှိကြကုန်၏။ ၎င်းတို့၏ လျှို့ဝှက်အပ်သော အင်္ဂါသည်လည်း အိုးကဲ့သို့ ကြီးမားလှ၏။ ထို့ကြောင့် ၎င်းတို့ကို "ကုမ္ဘဏ်" များဟူ၍ ခေါ်ဆိုကြကုန်၏။

280. Yattha coggacchati sūriyoti yasmiṃ disābhāge sūriyo atthaṃ gacchati.

၂၈၀. "ယတ္ထ စောဂ္ဂစ္ဆတိ သူရိယော" ဟူသည် အကြင်အရပ်မျက်နှာ၌ နေမင်းသည် ဝင်ခြင်းသို့ ရောက်၏ (နေဝင်ရာ အရပ်မျက်နှာကို ဆိုလိုသည်)။

281. Yenāti yena disābhāgena. Mahānerūti mahāsineru pabbatarājā. Sudassanoti sovaṇṇamayattā sundaradassano. Sinerussa hi pācīnapassaṃ rajatamayaṃ, dakkhiṇapassaṃ maṇimayaṃ, pacchimapassaṃ phalikamayaṃ, uttarapassaṃ sovaṇṇamayaṃ, taṃ manuññadassanaṃ hoti. Tasmā yena disābhāgena sineru sudassanoti ayametthattho. Manussā tattha jāyantīti tattha uttarakurumhi manussā jāyanti. Amamāti vatthābharaṇapānabhojanādīsupi mamattavirahitā. Apariggahāti itthipariggahena apariggahā. Tesaṃ kira ‘‘ayaṃ mayhaṃ bhariyā’’ti mamattaṃ na hoti, mātaraṃ vā bhaginiṃ vā disvā chandarāgo nuppajjati.

၂၈၁. "ယေန" ဟူသည် အကြင်အရပ်မျက်နှာဖြင့်။ "မဟာနေရု" ဟူသည် မြင်းမိုရ်တောင်မင်းကြီးတည်း။ "သုဒဿနော" ဟူသည် ရွှေဖြင့်ပြီးသောကြောင့် ရှုချင်စဖွယ် ကောင်းသောအဆင်း ရှိ၏။ မြင်းမိုရ်တောင်၏ အရှေ့ဘက်မျက်နှာပြင်သည် ငွေဖြင့်ပြီး၏၊ တောင်ဘက်မျက်နှာပြင်သည် ပတ္တမြားညိုဖြင့်ပြီး၏၊ အနောက်ဘက်မျက်နှာပြင်သည် ဖန်ဖြင့်ပြီး၏၊ မြောက်ဘက်မျက်နှာပြင်သည် ရွှေဖြင့်ပြီး၏။ ထိုရွှေဖြင့်ပြီးသော မြောက်ဘက်မျက်နှာပြင်သည် စိတ်ကြည်နူးဖွယ် ကောင်းသော အဆင်းရှိ၏။ ထို့ကြောင့် အကြင်အရပ်မျက်နှာဖြင့် မြင်းမိုရ်တောင်သည် ရှုချင်စဖွယ် ကောင်းသောအဆင်း ရှိ၏ဟု ဆိုရာ၌ ဤသည်မှာ ၎င်း၏ အနက်အဓိပ္ပာယ် ဖြစ်သည်။ "မနုဿာ တတ္ထ ဇာယန္တိ" ဟူသည် ထိုဥတ္တရကုရုကျွန်း၌ လူတို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်၏။ "အမမာ" ဟူသည် အဝတ်တန်ဆာ၊ အဖျော်ယမကာ၊ ဘောဇဉ် စသည်တို့၌လည်းကောင်း ငါ့ဥစ္စာဟူသော စွဲလမ်းမှု ကင်းကြကုန်၏။ "အပရိဂ္ဂဟာ" ဟူသည် ဇနီးမယားအဖြစ်ဖြင့် သိမ်းပိုက်ခြင်း မရှိကြကုန်။ ၎င်းတို့အား "ဤသူသည် ငါ့မယားဖြစ်သည်" ဟု စွဲလမ်းတပ်မက်မှု မရှိကြကုန်။ မိခင်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ နှမကိုသော်လည်းကောင်း မြင်ရသော်လည်း ပြင်းစွာသော ရာဂစိတ် မဖြစ်ပေါ်ကြကုန်။

Napi nīyanti naṅgalāti naṅgalānipi tattha ‘‘kasikammaṃ karissāmā’’ti na khettaṃ nīyanti. Akaṭṭhapākimanti akaṭṭhe bhūmibhāge araññe sayameva jātaṃ. Taṇḍulapphalanti taṇḍulāva tassa phalaṃ hoti.

"နပိ နီယန္တိ နင်္ဂလာ" ဟူသည် ထိုမြောက်ကျွန်း၌ "လယ်ထွန်ခြင်းအမှုကို ပြုကြကုန်အံ့" ဟု ထွန်တုံးတို့ကို လယ်တောသို့ ယူဆောင်သွားခြင်း မရှိကြကုန်။ "အကဋ္ဌပါကိမ" ဟူသည် ထွန်ယက်ခြင်းမပြုရသော မြေကွက်၌လည်းကောင်း၊ တော၌လည်းကောင်း အလိုလိုပေါက်၍ ကျက်မှည့်သောအရာ ဖြစ်၏။ "တဏ္ဍုလပ္ဖလ" ဟူသည် ထိုသလေးပင်၏ အသီးသည် ဆန်စေ့သက်သက်သာ ဖြစ်၏။

Tuṇḍikīre pacitvānāti ukkhaliyaṃ ākiritvā niddhumaṅgārena agginā pacitvā. Tattha kira jotikapāsāṇā nāma honti. Atha [Pg.147] kho te tayo pāsāṇe ṭhapetvā taṃ ukkhaliṃ āropenti. Pāsāṇehi tejo samuṭṭhahitvā taṃ pacati. Tato bhuñjanti bhojananti tato ukkhalito bhojanameva bhuñjanti, añño sūpo vā byañjanaṃ vā na hoti, bhuñjantānaṃ cittānukūloyevassa raso hoti. Te taṃ ṭhānaṃ sampattānaṃ dentiyeva, macchariyacittaṃ nāma na hoti. Buddhapaccekabuddhādayopi mahiddhikā tattha gantvā piṇḍapātaṃ gaṇhanti.

"တုဏ္ဍိကီရေ ပစိတွာန" ဟူသည် အိုးထဲသို့ ဆန်ကို လောင်းထည့်၍ အခိုးကင်းသော မီးကျီးဖြင့် ချက်ပြုတ်ပြီးလျှင် ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုမြောက်ကျွန်း၌ "ဇောတိက" အမည်ရှိသော ကျောက်တုံးများ ရှိကြကုန်၏။ ထိုကျွန်းသူကျွန်းသားတို့သည် ကျောက်တုံးသုံးလုံးကို ချထား၍ ထိုအိုးကို တင်ထားကြကုန်၏။ ထိုကျောက်တုံးများမှ မီးအရှိန်ထွက်လာပြီး ထိုထမင်းကို ကျက်စေ၏။ "တတော ဘုဉ္ဇန္တိ ဘောဇနံ" ဟူသည် ထိုအိုးမှ ထမင်းကိုသာ စားကြကုန်၏။ အခြား ဟင်းရည် သို့မဟုတ် ဟင်းလျာဟူ၍ မရှိပေ။ စားသုံးသူတို့၏ စိတ်တိုင်းကျ အရသာသာလျှင် ရှိ၏။ ထိုကျွန်းသားတို့သည် စားရာအရပ်သို့ ရောက်လာသော ဧည့်သည်များအား ပေးကမ်းကြကုန်၏၊ ဝန်တိုတတ်သော မစ္ဆရိယစိတ် ဟူသည် မရှိကြပေ။ တန်ခိုးကြီးမားသော ဘုရား၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ စသည်တို့သည်လည်း ထိုကျွန်းသို့ ကြွရောက်တော်မူ၍ ဆွမ်းခံယူတော်မူကြကုန်၏။

Gāviṃ ekakhuraṃ katvāti gāviṃ gahetvā ekakhuraṃ vāhanameva katvā. Taṃ abhiruyha vessavaṇassa paricārakā yakkhā. Anuyanti disodisanti tāya tāya disāya caranti. Pasuṃ ekakhuraṃ katvāti ṭhapetvā gāviṃ avasesacatuppadajātikaṃ pasuṃ ekakhuraṃ vāhanameva katvā disodisaṃ anuyanti.

"ဂါဝိံ ဧကခုရံ ကတွာ" ဟူသည် နွားကို ဖမ်းယူ၍ မြင်းကဲ့သို့ ခွာတစ်ခုတည်းရှိသော ယာဉ်သဖွယ် ပြုလုပ်၍ ဖြစ်သည်။ ထိုနွားယာဉ်ကို စီးနင်း၍ ဝဿဝဏ်နတ်မင်း၏ အလုပ်အကျွေး ဖြစ်ကြကုန်သော ဘီလူးတို့သည် အရပ်မျက်နှာအသီးသီးသို့ သွားလာကြကုန်၏။ "ပသုံ ဧကခုရံ ကတွာ" ဟူသည် နွားမှတစ်ပါး ကြွင်းကျန်သော အခြေလေးချောင်းရှိသော တိရစ္ဆာန်တို့ကို ခွာတစ်ခုတည်းရှိသော ယာဉ်သဖွယ် ပြုလုပ်၍ အရပ်မျက်နှာအသီးသီးသို့ လှည့်လည် သွားလာကြကုန်၏။

Itthiṃ vā vāhanaṃ katvāti yebhuyyena gabbhiniṃ mātugāmaṃ vāhanaṃ karitvā. Tassā piṭṭhiyā nisīditvā caranti. Tassā kira piṭṭhi onamituṃ sahati. Itarā pana itthiyo yāne yojenti. Purisaṃ vāhanaṃ katvāti purise gahetvā yāne yojenti. Gaṇhantā ca sammādiṭṭhike gahetuṃ na sakkonti. Yebhuyyena paccantimamilakkhuvāsike gaṇhanti. Aññataro kirettha jānapado ekassa therassa samīpe nisīditvā niddāyati, thero ‘‘upāsaka ativiya niddāyasī’’ti pucchi. ‘‘Ajja, bhante, sabbarattiṃ vessavaṇadāsehi kilamitomhī’’ti āha.

"ဧတ္ထိံ ဝါ ဝါဟနံ ကတွာ" ဟူသည် များသောအားဖြင့် ကိုယ်ဝန်ဆောင် အမျိုးသမီးကို ယာဉ်သဖွယ် ပြုလုပ်၍ ထိုကိုယ်ဝန်ဆောင်မိန်းမ၏ ကျောပေါ်၌ ထိုင်ကာ သွားလာကြကုန်၏။ ထိုကိုယ်ဝန်ဆောင်မိန်းမ၏ ကျောသည် ညွတ်ကျခြင်းမရှိဘဲ ခံနိုင်ရည်ရှိသတတ်။ အခြားသော မိန်းမတို့ကိုမူ ယာဉ်၌ ကကြကုန်၏။ "ပုရိသံ ဝါဟနံ ကတွာ" ဟူသည် ယောက်ျားတို့ကို ဖမ်းယူ၍ ယာဉ်၌ ကကြကုန်၏။ ဖမ်းယူကြရာ၌လည်း သမ္မာဒိဋ္ဌိ (အယူမှန်ရှိသူ) တို့ကိုမူ ဖမ်းယူခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်ကြကုန်။ များသောအားဖြင့် ပစ္စန္တရစ်အရပ်၌ နေထိုင်ကြသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိလူရိုင်းတို့ကိုသာ ဖမ်းယူကြကုန်၏။ ဤဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်း၌ ဇနပုဒ်သားတစ်ယောက်သည် မထေရ်တစ်ပါး၏ အနီး၌ ထိုင်လျက် အိပ်ပျော်နေသတတ်။ မထေရ်က "ဥပါသကာ၊ အလွန်အမင်း အိပ်ပျော်လှချေတကား" ဟု မေးရာ၊ ၎င်းက "အရှင်ဘုရား၊ ယနေ့ တစ်ညလုံး ဝဿဝဏ်နတ်မင်း၏ ကျွန်တို့က ခိုင်းစေသဖြင့် အလွန် ပင်ပန်းလာသောကြောင့် ဖြစ်ပါသည်" ဟု လျှောက်ထားဖူး၏။

Kumāriṃ vāhanaṃ katvāti kumāriyo gahetvā ekakhuraṃ vāhanaṃ katvā rathe yojenti. Kumāravāhanepi eseva nayo. Pacārā tassa rājinoti tassa rañño paricārikā. Hatthiyānaṃ assayānanti na kevalaṃ goyānādīniyeva, hatthiassayānādīnipi abhiruhitvā vicaranti. Dibbaṃ yānanti aññampi nesaṃ bahuvidhaṃ dibbayānaṃ upaṭṭhitameva hoti, etāni tāva nesaṃ upakappanayānāni. Te pana pāsāde varasayanamhi nipannāpi pīṭhasivikādīsu ca nisinnāpi vicaranti. Tena vuttaṃ ‘‘pāsādā sivikā cevā’’ti. Mahārājassa yasassinoti evaṃ ānubhāvasampannassa yasassino mahārājassa etāni yānāni nibbattanti.

"ကုမာရိံ ဝါဟနံ ကတွာ" ဟူသည် သတို့သမီးငယ်တို့ကို ဖမ်းယူ၍ မြင်းကဲ့သို့ ခွာတစ်ခုရှိသော ယာဉ်သဖွယ် ပြုလုပ်ကာ ရထား၌ ကကြကုန်၏။ သတို့သားငယ်တို့ကို ယာဉ်ပြုလုပ်ရာ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ "ပစာရာ တဿ ရာဇိနော" ဟူသည် ထိုဝဿဝဏ်နတ်မင်း၏ အလုပ်အကျွေး ဖြစ်ကြကုန်သော နတ်ဘီလူးတို့တည်း။ "ဟတ္ထိယာနံ အဿယာနံ" ဟူသည် နွားယာဉ်စသည်တို့ကိုသာ စီးနင်း၍ လှည့်လည်သည်မဟုတ်၊ ဆင်ယာဉ်၊ မြင်းယာဉ် စသည်တို့ကိုလည်း စီးနင်း၍ သွားလာကြကုန်၏။ "ဒိဗ္ဗံ ယာနံ" ဟူသည် ထိုဝဿဝဏ်နတ်မင်း၏ ကျွန်တို့အား အခြားသော မြောက်မြားစွာသော နတ်ယာဉ်တို့သည်လည်း အသင့်ရှိနေကြကုန်၏။ ထိုဆင်ယာဉ် မြင်းယာဉ် စသည်တို့သည် ၎င်းတို့ စီးနင်းရန် သင့်လျော်သော ယာဉ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုနတ်မင်းကြီးလေးပါးတို့သည်ကား ပြာသာဒ်ထက်ရှိ မြတ်သော တိုက်ကုတင် လျောင်းစင်တို့၌ လျောင်းစက်လျက်လည်းကောင်း၊ အင်းပျဉ် ထမ်းစင် စသည်တို့၌ ထိုင်လျက်လည်းကောင်း သွားလာလှည့်လည်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် "ပြာသာဒ်၊ ထမ်းစင်တို့လည်းကောင်း" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "မဟာရာဇဿ ယသဿိနော" ဟူသည် ဤသို့ တန်ခိုးအာနုဘော်နှင့် ပြည့်စုံ၍ အခြံအရံများသော ဝဿဝဏ်နတ်မင်းကြီးအား ထိုယာဉ်များ ပေါ်ပေါက်လာကြကုန်၏။

Tassa [Pg.148] ca nagarā ahu antalikkhe sumāpitāti tassa rañño ākāse suṭṭhu māpitā ete āṭānāṭādikā nagarā ahesuṃ, nagarāni bhaviṃsūti attho. Ekañhissa nagaraṃ āṭānāṭā nāma āsi, ekaṃ kusināṭā nāma, ekaṃ parakusināṭā nāma, ekaṃ nāṭasūriyā nāma, ekaṃ parakusiṭanāṭā nāma.

"Tassa ca nagarā ahu antalikkhe sumāpitā" ဟူသည်မှာ ထိုဝေဿဝဏ်နတ်မင်းကြီး၏ ကောင်းကင်ယံ၌ ကောင်းစွာဖန်ဆင်းအပ်ကုန်သော အာဋာနာဋ မြို့အစရှိသော မြို့များသည် ရှိကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုနတ်မင်းကြီး၌ အာဋာနာဋအမည်ရှိသော မြို့တစ်မြို့၊ ကုသိနာဋအမည်ရှိသော မြို့တစ်မြို့၊ ပရကုသိနာဋအမည်ရှိသော မြို့တစ်မြို့၊ နာဋသူရိယအမည်ရှိသော မြို့တစ်မြို့၊ ပရကုသိဋနာဋအမည်ရှိသော မြို့တစ်မြို့ ရှိခဲ့၏။

Uttarena kasivantoti tasmiṃ ṭhatvā ujuṃ uttaradisāya kasivanto nāma aññaṃ nagaraṃ. Janoghamaparena cāti etassa aparabhāge janoghaṃ nāma aññaṃ nagaraṃ. Navanavatiyoti aññampi navanavatiyo nāma ekaṃ nagaraṃ. Aparaṃ ambaraambaravatiyo nāma. Āḷakamandāti aparampi āḷakamandā nāma rājadhānī.

"Uttarena kasivanto" ဟူသည်မှာ ထိုပရကုသိဋနာဋမြို့မှ တည့်တည့်မြောက်ဘက်အရပ်၌ ကသိဝန္တအမည်ရှိသော အခြားမြို့တစ်မြို့ ရှိ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ "Janoghamaparena ca" ဟူသည်မှာ ထိုကသိဝန္တမြို့၏ နောက်ဘက်၌ ဇနောဃအမည်ရှိသော အခြားမြို့တစ်မြို့ ရှိ၏။ "Navanavatiyo" ဟူသည်မှာ နဝနဝတိယအမည်ရှိသော အခြားမြို့တစ်မြို့လည်း ရှိ၏။ အခြားမြို့တစ်မြို့မှာ အမ္ဗရအမ္ဗရဝတိယအမည်ရှိ၏။ "Āḷakamandā" ဟူသည်မှာ အခြားသော အာဠကမန္ဒာအမည်ရှိသော မင်းနေပြည်တော်လည်း ရှိ၏။

Tasmā kuvero mahārājāti ayaṃ kira anuppanne buddhe kuvero nāma brāhmaṇo hutvā ucchuvappaṃ kāretvā satta yantāni yojesi. Ekissāya yantasālāya uṭṭhitaṃ āyaṃ āgatāgatassa mahājanassa datvā puññaṃ akāsi. Avasesasālāhi tattheva bahutaro āyo uṭṭhāsi, so tena pasīditvā avasesasālāsupi uppajjanakaṃ gahetvā vīsati vassasahassāni dānaṃ adāsi. So kālaṃ katvā cātumahārājikesu kuvero nāma devaputto jāto. Aparabhāge visāṇāya rājadhāniyā rajjaṃ kāresi. Tato paṭṭhāya vessavaṇoti vuccati.

"Tasmā kuvero mahārājā" ဟူသည်မှာ ဤကုဝေရနတ်မင်းကြီးသည် ဘုရားပွင့်တော်မမူမီက ကုဝေရအမည်ရှိသော ပုဏ္ဏားဖြစ်၍ ကြံခင်းစိုက်ပျိုးကာ ကြံညှစ်စက် ယန္တရားခုနစ်လုံးကို တပ်ဆင်စေ၏။ စက်ရုံတစ်ရုံမှရရှိသော အမြတ်အစွန်းများကို လာသမျှသော လူအများအား ပေးလှူ၍ ကုသိုလ်ကောင်းမှုကို ပြုခဲ့၏။ ကျန်စက်ရုံများထက် ထိုလှူဒါန်းရာ စက်ရုံ၌သာလျှင် စီးပွားချမ်းသာများစွာ တိုးတက်ဖြစ်ထွန်းလေ၏။ ထိုကုဝေရပုဏ္ဏားသည် ထိုသို့ စီးပွားများစွာ တိုးတက်လာသည်ကို ကြည်ညိုသဖြင့် ကျန်စက်ရုံများမှ ရရှိသော အမြတ်အစွန်းများကိုလည်း ယူ၍ အနှစ်နှစ်သောင်းပတ်လုံး အလှူဒါန်းကို ပေးလှူခဲ့၏။ ထိုသူသည် ကွယ်လွန်သောအခါ စာတုမဟာရာဇ်နတ်ပြည်၌ ကုဝေရအမည်ရှိသော နတ်သား ဖြစ်လာခဲ့၏။ နောင်အခါတွင် ဝိသာဏာအမည်ရှိသော မင်းနေပြည်တော်၌ မင်းအဖြစ်ကို ပြု၏။ ထိုအချိန်မှစ၍ ဝေဿဝဏ်နတ်မင်းကြီးဟု ခေါ်တွင်လေသည်။

Paccesanto pakāsentīti paṭiesanto visuṃ visuṃ atthe upaparikkhamānā anusāsamānā aññe dvādasa yakkharaṭṭhikā pakāsenti. Te kira yakkharaṭṭhikā sāsanaṃ gahetvā dvādasannaṃ yakkhadovārikānaṃ nivedenti. Yakkhadovārikā taṃ sāsanaṃ mahārājassa nivedenti. Idāni tesaṃ yakkharaṭṭhikānaṃ nāmaṃ dassento tatolātiādimāha. Tesu kira eko tatolā nāma, eko tattalā nāma, eko tatotalā nāma, eko ojasi nāma, eko tejasi nāma, eko tatojasī nāma. Sūro rājāti eko sūro nāma, eko rājā nāma, eko sūrorājā nāma, ariṭṭho nemīti eko ariṭṭho nāma, eko nemi nāma, eko ariṭṭhanemi nāma.

"Paccesanto pakāsenti" ဟူသည်မှာ သီးခြားစီ အကျိုးစီးပွားကို စုံစမ်းဆင်ခြင်၍ ဆုံးမတတ်ကုန်သော အခြား တိုင်းပြည်အုပ်ချုပ်သော ဘီလူးအကြီးအမှူး တစ်ကျိပ်နှစ်ယောက်တို့သည် ထင်ရှားရှိကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုဘီလူးအကြီးအမှူးတို့သည် သတင်းစကားကို ခံယူကာ တစ်ကျိပ်နှစ်ယောက်သော တံခါးစောင့်ဘီလူးတို့အား အသိပေးကြကုန်၏။ တံခါးစောင့်ဘီလူးတို့သည် ထိုသတင်းစကားကို ဝေဿဝဏ်နတ်မင်းကြီးအား အစီရင်ခံတင်ပြကြကုန်၏။ ယခုအခါ ထိုတိုင်းပြည်အုပ်ချုပ်သော ဘီလူးအကြီးအမှူးတို့၏ အမည်ကို ပြလိုသဖြင့် "Tatolā" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုဘီလူးအကြီးအမှူး ဆယ့်နှစ်ယောက်တို့တွင် တစ်ယောက်ကား တတောလာအမည်ရှိ၏၊ တစ်ယောက်ကား တတ္တလာအမည်ရှိ၏၊ တစ်ယောက်ကား တတောတလာအမည်ရှိ၏၊ တစ်ယောက်ကား သြဇသီအမည်ရှိ၏၊ တစ်ယောက်ကား တေဇသီအမည်ရှိ၏၊ တစ်ယောက်ကား တတောဇသီအမည်ရှိ၏။ "Sūro rājā" ဟူရာ၌ တစ်ယောက်ကား သူရအမည်ရှိ၏၊ တစ်ယောက်ကား ရာဇာအမည်ရှိ၏၊ တစ်ယောက်ကား သူရရာဇာအမည်ရှိ၏။ "Ariṭṭho nemi" ဟူရာ၌ တစ်ယောက်ကား အရိဋ္ဌအမည်ရှိ၏၊ တစ်ယောက်ကား နေမိအမည်ရှိ၏၊ တစ်ယောက်ကား အရိဋ္ဌနေမိအမည်ရှိ၏။

Rahadopi [Pg.149] tattha dharaṇī nāmāti tattha paneko nāmena dharaṇī nāma udakarahado atthi, paṇṇāsayojanā mahāpokkharaṇī atthīti vuttaṃ hoti. Yato meghā pavassantīti yato pokkharaṇito udakaṃ gahetvā meghā pavassanti. Vassā yato patāyantīti yato vuṭṭhiyo avattharamānā nigacchanti. Meghesu kira uṭṭhitesu tato pokkharaṇito purāṇaudakaṃ bhassati. Upari megho uṭṭhahitvā taṃ pokkharaṇiṃ navodakena pūreti. Purāṇodakaṃ heṭṭhimaṃ hutvā nikkhamati. Paripuṇṇāya pokkharaṇiyā valāhakā vigacchanti. Sabhāpīti sabhā. Tassā kira pokkharaṇiyā tīre sālavatiyā nāma latāya parikkhitto dvādasayojaniko ratanamaṇḍapo atthi, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.

"Rahadopi tattha dharaṇī nāma" ဟူသည်မှာ ထိုအာဋာနာဋမြို့၌ အမည်အားဖြင့် ဓရဏီမည်သော ရေကန်ကြီးတစ်ကန်ရှိ၏။ ယူဇနာငါးဆယ် ကျယ်ဝန်းသော ရေကန်ကြီးရှိ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ "Yato meghā pavassanti" ဟူသည်မှာ ထိုရေကန်ကြီးမှ ရေကိုယူ၍ မိုးနတ်သားတို့သည် မိုးရွာစေကုန်၏။ "Vassā yato patāyanti" ဟူသည်မှာ ထိုရေကန်မှ မိုးရေတို့သည် လွှမ်းမိုးလျက် ထွက်ပေါ်လာကုန်၏။ မိုးတိမ်များ တက်လာသောအခါ ထိုရေကန်မှ ရေဟောင်းသည် အောက်သို့ စီးဆင်းကျဆင်းသွားတတ်၏။ အထက်၌ မိုးရွာသဖြင့် ထိုရေကန်ကို ရေအသစ်ဖြင့် ပြည့်စေ၏။ ရေဟောင်းသည် အောက်ဘက်သို့ စီးဆင်း၍ ထွက်သွား၏။ ရေကန်ပြည့်သွားသောအခါ မိုးတိမ်တိုက်တို့သည် ကင်းစင်သွားကြကုန်၏။ "Sabhāpi" ဟူသည်မှာ မဏ္ဍပ်သဘင်ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုရေကန်၏ ကမ်းနား၌ သာလဝတီအမည်ရှိသော နွယ်ဖြင့် ခြံရံအပ်သော ၁၂ ယူဇနာကျယ်သော ရတနာမဏ္ဍပ် ရှိသည်ကို ရည်ညွှန်း၍ ဤသို့ မိန့်တော်မူခြင်းဖြစ်သည်။

Payirupāsantīti nisīdanti. Tattha niccaphalā rukkhāti tasmiṃ ṭhāne taṃ maṇḍapaṃ parivāretvā sadā phalitā ambajambuādayo rukkhā niccapupphitā ca campakamālādayoti dasseti. Nānādijagaṇāyutāti vividhapakkhisaṅghasamākulā. Mayūrakoñcābhirudāti mayūrehi koñcasakuṇehi ca abhirudā upagītā.

"Payirupāsanti" ဟူသည်မှာ ထိုင်ကြကုန်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ "Tattha niccaphalā rukkhā" ဟူသည်မှာ ထိုအရပ်၌ ထိုမဏ္ဍပ်ကို ခြံရံလျက် အခါခပ်သိမ်း အသီးသီးသော သရက်၊ သပြေ အစရှိသော သစ်ပင်များနှင့် အစဉ်အမြဲ ပွင့်သော စံပယ်၊ စကားပန်းပင် အစရှိသော သစ်ပင်များ ရှိသည်ကို ပြခြင်း ဖြစ်သည်။ "Nānādijagaṇāyutā" ဟူသည်မှာ အထူးထူးသော ငှက်အပေါင်းတို့ဖြင့် ပျံသန်းကျက်စားရာ ဖြစ်၏။ "Mayūrakoñcābhirudā" ဟူသည်မှာ ဥဒေါင်းများနှင့် ကြိုးကြာငှက်တို့ တွန်မြူးလျက် သီဆိုသံ ရှိရာ အရပ် ဖြစ်၏။

Jīvañjīvakasaddetthāti ‘‘jīva jīvā’’ti evaṃ viravantānaṃ jīvañjīvakasakuṇānampi ettha saddo atthi. Oṭṭhavacittakāti ‘‘uṭṭhehi, citta, uṭṭhehi cittā’’ti evaṃ vassamānā uṭṭhavacittakasakuṇāpi tattha vicaranti. Kukkuṭakāti vanakukkuṭakā. Kuḷīrakāti suvaṇṇakakkaṭakā. Vaneti padumavane. Pokkharasātakāti pokkharasātakā nāma sakuṇā.

"Jīvañjīvakasaddettha" ဟူသည်မှာ "ဇီဝဇီဝ" (အသက်ရှည်ပါစေ၊ အသက်ရှည်ပါစေ) ဟု အော်မြည်တတ်သော ဇီဝစိုးငှက်တို့၏ အသံသည်လည်း ဤရေကန်၌ ရှိ၏။ "Oṭṭhavacittakā" ဟူသည်မှာ "စိတ္တ၊ ထလော့၊ စိတ္တ၊ ထလော့" ဟု အော်မြည်တတ်သော ဥဋ္ဌဝစိတ္တအမည်ရှိသော ငှက်တို့သည်လည်း ထိုရေကန်၌ လှည့်လည်ကျက်စားကြကုန်၏။ "Kukkuṭakā" ဟူသည်မှာ တောကြက်များကို ဆိုလိုသည်။ "Kuḷīrakā" ဟူသည်မှာ ရွှေအဆင်းရှိသော ကဏန်းများကို ဆိုလိုသည်။ "Vane" ဟူသည်မှာ ပဒုမ္မာကြာတော၌ ဖြစ်သည်။ "Pokkharasātakā" ဟူသည်မှာ ဖေါက်က္ခရသာတကအမည်ရှိသော ငှက်များကို ဆိုလိုသည်။

Sukasāḷikasaddetthāti sukānañca sāḷikānañca saddo ettha. Daṇḍamāṇavakāni cāti manussamukhasakuṇā. Te kira dvīhi hatthehi suvaṇṇadaṇḍaṃ gahetvā ekaṃ pokkharapattaṃ akkamitvā anantare pokkharapatte suvaṇṇadaṇḍaṃ nikkhipantā vicaranti. Sobhati sabbakālaṃ sāti sā pokkharaṇī sabbakālaṃ sobhati. Kuveranaḷinīti kuverassa naḷinī padumasarabhūtā, sā dharaṇī nāma pokkharaṇī sadā nirantaraṃ sobhati.

"Sukasāḷikasaddettha" ဟူသည်မှာ ကျေးငှက်တို့၏အသံ၊ သာလိကာငက်တို့၏အသံသည် ဤရေကန်ကြီး၌ ရှိကုန်၏။ "Daṇḍamāṇavakāni ca" ဟူသည်မှာ လူမျက်နှာရှိသော ကိန္နရာငှက်များကို ဆိုလိုသည်။ ထိုငှက်တို့သည် လက်နှစ်ဖက်ဖြင့် ရွှေလှံတံကို ကိုင်လျက် ကြာဖက်တစ်ခုကို နင်း၍ အခြားကြာဖက်တစ်ခုပေါ်သို့ ရွှေလှံတံကို ချထားလျက် လှည့်လည်သွားလာကြကုန်သတတ်။ "Sobhati sabbakālaṃ sā" ဟူသည်မှာ ထိုရေကန်သည် အခါခပ်သိမ်း တင့်တယ်လှပ၏။ "Kuveranaḷinī" ဟူသည်မှာ ကုဝေရနတ်မင်း၏ ပဒုမ္မာကြာအိုင်ဖြစ်သော ဓရဏီအမည်ရှိသော ရေကန်သည် အခါခပ်သိမ်း အမြဲမပြတ် တင့်တယ်လှပ၏။

282. Yassa kassacīti idaṃ vessavaṇo āṭānāṭiyaṃ rakkhaṃ niṭṭhapetvā tassā parikammaṃ dassento āha. Tattha suggahitāti atthañca byañjanañca parisodhetvā suṭṭhu uggahitā. Samattā pariyāputāti padabyañjanāni ahāpetvā [Pg.150] paripuṇṇaṃ uggahitā. Atthampi pāḷimpi visaṃvādetvā sabbaso vā pana appaguṇaṃ katvā bhaṇantassa hi parittaṃ tejavantaṃ na hoti, sabbaso paguṇaṃ katvā bhaṇantasseva tejavantaṃ hoti. Lābhahetu uggahetvā bhaṇantassāpi atthaṃ na sādheti, nissaraṇapakkhe ṭhatvā mettaṃ purecārikaṃ katvā bhaṇantasseva atthāya hotīti dasseti. Yakkhapacāroti yakkhaparicārako.

၂၈၂. "Yassa kassaci" ဟူသော စကားကို ဝေဿဝဏ်နတ်မင်းကြီးသည် အာဋာနာဋိယပရိတ်ကို ပြီးစေ၍ ထိုပရိတ်၏ ရှေးဦးပြုဖွယ် ဝတ်ကိစ္စကို ပြလိုသဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကား၌ "Suggahitā" ဟူသည်မှာ အနက်နှင့် ဗျည်းတို့ကို စိစစ်သုတ်သင်၍ ကောင်းစွာ သင်ယူအပ်သည်ကို ဆိုလိုသည်။ "Samattā pariyāputā" ဟူသည်မှာ ပုဒ်နှင့် ဗျည်းတို့ကို မယုတ်မလျော့စေဘဲ ပြည့်စုံစွာ သင်ယူအပ်သည်ကို ဆိုလိုသည်။ စင်စစ်သော်ကား အနက်ကိုလည်းကောင်း၊ ပါဠိတော်ကိုလည်းကောင်း ချွတ်ယွင်းစေ၍ သော်လည်းကောင်း၊ လုံးဝ မလေ့လာဘဲ ရွတ်ဆိုသောသူအား ပရိတ်တော်သည် တန်ခိုးအာနုဘော်မရှိနိုင်ပေ။ အလုံးစုံကို လေ့လာနှုတ်ငုံဆောင်၍ ရွတ်ဆိုသောသူအားသာလျှင် ပရိတ်တော်သည် တန်ခိုးအာနုဘော်ရှိ၏။ လာဘ်သပ္ပကာ အကျိုးစီးပွားကို အကြောင်းပြု၍ သင်ယူရွတ်ဆိုသောသူအားလည်း ပရိတ်တော်သည် အကျိုးမပြီးမြောက်စေနိုင်ပေ။ ဘေးဒုက္ခမှ ထွက်မြောက်ခြင်းဘက်၌ တည်လျက် မေတ္တာရှေ့ထား၍ ရွတ်ဆိုသောသူအားသာလျှင် အကျိုးရှိစေနိုင်သည်ကို ပြခြင်း ဖြစ်သည်။ "Yakkhapacāro" ဟူသည်မှာ ဘီလူး၏ အလုပ်အကျွေး ဖြစ်သည်။

Vatthuṃ vāti gharavatthuṃ vā. Vāsaṃ vāti tattha nibaddhavāsaṃ vā. Samitinti samāgamaṃ. Anāvayhanti na āvāhayuttaṃ. Avivayhanti na vivāhayuttaṃ. Tena saha āvāhavivāhaṃ na kareyyunti attho. Attāhipi paripuṇṇāhīti ‘‘kaḷārakkhi kaḷāradantā’’ti evaṃ etesaṃ attabhāvaṃ upanetvā vuttāhi paripuṇṇabyañjanāhi paribhāsāhi paribhāseyyuṃ yakkhaakkosehi nāma akkoseyyunti attho. Rittampissa pattanti bhikkhūnaṃ pattasadisameva lohapattaṃ hoti. Taṃ sīse nikkujjitaṃ yāva galavāṭakā bhassati. Atha naṃ majjhe ayokhīlena ākoṭenti.

"Vatthuṃ vā" ဟူသည်မှာ အိမ်ရာကို လည်းကောင်း၊ "Vāsaṃ vā" ဟူသည်မှာ ထိုမင်းနေပြည်တော်၌ အမြဲတစေ နေထိုင်ခြင်းကို လည်းကောင်း၊ "Samitiṃ" ဟူသည်မှာ စည်းဝေးရာကို လည်းကောင်း ဆိုလိုသည်။ "Anāvayhanti" ဟူသည်မှာ သမီးဆောင်ခြင်းငှာ မထိုက်၊ "Avivayhanti" ဟူသည်မှာ သမီးပေးခြင်းငှာ မထိုက်။ ထို့ကြောင့် ထိုဘီလူးနှင့် သမီးပေးသမီးယူခြင်းကို မပြုကြရာဟု ဆိုလိုသည်။ "Attāhi pi paripuṇṇāhi" ဟူသည်မှာ "မျက်စိပြူးသော ဘီလူး၊ သွားစွယ်ထွက်သော ဘီလူး" ဟူ၍ ထိုဘီလူးတို့၏ ကိုယ်အင်္ဂါကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုအပ်သော ပြည့်စုံသော ဝါကျတို့ဖြင့် ကြိမ်းမောင်းကုန်ရာ၏၊ ဘီလူးတို့၏ ဆဲရေးနည်းတို့ဖြင့် ဆဲရေးကုန်ရာ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ "Rittampi ssa pattaṃ" ဟူသည်မှာ ရဟန်းတို့၏ သပိတ်နှင့်တူသော သံခွက်သည် ရှိ၏။ ထိုသံခွက်ကို ဦးခေါင်း၌ မှောက်ထားပါက ရေမျို (လည်ပင်း) တိုင်အောင် လျှောကျသွားတတ်၏။ ထို့နောက် ထိုသံခွက်ကို အလယ်ဗဟို၌ သံမှို သို့မဟုတ် သံဆူးဖြင့် ရိုက်နှက်ကြကုန်၏။

Caṇḍāti kodhanā. Ruddhāti viruddhā. Rabhasāti karaṇuttariyā. Neva mahārājānaṃ ādiyantīti vacanaṃ na gaṇhanti, āṇaṃ na karonti. Mahārājānaṃ purisakānanti aṭṭhavīsatiyakkhasenāpatīnaṃ. Purisakānanti yakkhasenāpatīnaṃ ye manassā tesaṃ. Avaruddhā nāmāti paccāmittā verino. Ujjhāpetabbanti parittaṃ vatvā amanusse paṭikkamāpetuṃ asakkontena etesaṃ yakkhānaṃ ujjhāpetabbaṃ, ete jānāpetabbāti attho.

“စဏ္ဍ” ဟူသည် အမျက်ဒေါသကြီးသူများ ဖြစ်၏။ “ရုဒ္ဓ” ဟူသည် ဆန့်ကျင်ဘက်ပြုသူများ ဖြစ်၏။ “ရဘသ” ဟူသည် အနိုင်အထက် ညှဉ်းဆဲနှိပ်စက်တတ်သူများ ဖြစ်၏။ “နေဝ မဟာရာဇာနံ အာဒိယန္တိ” ဟူသည် နတ်မင်းကြီးလေးပါး၏ စကားကို နားမထောင်၊ အာဏာကို မလိုက်နာခြင်း ဖြစ်၏။ “မဟာရာဇာနံ ပုရိသကာနံ” ဟူသည် နှစ်ကျိပ်ရှစ်ယောက်သော ဘီလူးစစ်သူကြီးတို့၏ ဖြစ်၏။ “ပုရိသကာနံ” ဟူသည် ထိုနတ်မင်းကြီးတို့၏ စိတ်တော်ကို လိုက်နာတတ်သော ဘီလူးစစ်သူကြီးတို့အနက် အကြင်နတ်ဘီလူးတို့သည် နတ်မင်းကြီးတို့၏ စိတ်ကို လိုက်နာကုန်၏၊ ထိုသူတို့၏ ဖြစ်၏။ “အဝရုဒ္ဓါ နာမ” ဟူသည် ရန်သူ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သူများ ဖြစ်၏။ “ဥဇ္ဈာပေတဗ္ဗံ” ဟူသည်မှာ ပရိတ်တရားတော်ကို ရွတ်ဖတ်သော်လည်း ဘီလူး, သရဲသဘက်တို့ကို ဖယ်ခွာစေရန် မစွမ်းနိုင်သော ရဟန်းသည် ဤနှစ်ကျိပ်ရှစ်ယောက်သော ဘီလူးစစ်သူကြီးတို့အား အပြစ်ကို တိုင်တန်းပြောဆိုအပ်၏၊ ထိုစစ်သူကြီးတို့ကို သိစေအပ်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

Parittaparikammakathā

ပရိတ်တော်အတွက် ကြိုတင်ပြင်ဆင်မှုဆိုင်ရာ စကား။

Idha pana ṭhatvā parittassa parikammaṃ kathetabbaṃ. Paṭhamameva hi āṭānāṭiyasuttaṃ na bhaṇitabbaṃ, mettasuttaṃ dhajaggasuttaṃ ratanasuttanti imāni sattāhaṃ bhaṇitabbāni. Sace muñcati, sundaraṃ. No ce muñcati, āṭānāṭiyasuttaṃ bhaṇitabbaṃ, taṃ bhaṇantena bhikkhunā piṭṭhaṃ vā maṃsaṃ vā na khāditabbaṃ, susāne na vasitabbaṃ. Kasmā? Amanussā okāsaṃ labhanti. Parittakaraṇaṭṭhānaṃ haritupalittaṃ kāretvā tattha parisuddhaṃ āsanaṃ paññapetvā nisīditabbaṃ.

ဤနေရာ၌မူ ပရိတ်မရွတ်ဆိုမီ ရှေးအဖို့၌ ပြုပြင်စီရင်အပ်သော ပြင်ဆင်မှု (ပရိကမ္မ) ကို ပြောဆိုအပ်၏။ အမှန်စင်စစ် ပထမဦးစွာ အာဋာနာဋိယသုတ်ကို မရွတ်ဆိုအပ်ပေ။ မေတ္တသုတ်၊ ဓဇဂ္ဂသုတ်၊ ရတနသုတ် ဤသုတ်တော်များကို ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး ရွတ်ဆိုအပ်၏။ အကယ်၍ (ဘီလူးသည် ဖမ်းစားခံရသူကို) လွှတ်ပေးပါက ကောင်း၏။ အကယ်၍ မလွှတ်ပါက အာဋာနာဋိယသုတ်ကို ရွတ်ဆိုအပ်၏။ ထိုအာဋာနာဋိယသုတ်ကို ရွတ်ဖတ်သောရဟန်းသည် မုန့်ညက်ကိုလည်းကောင်း၊ အမဲသားကိုလည်းကောင်း မစားအပ်၊ သင်းချိုင်း၌ မနေအပ်။ အဘယ်ကြောင့်နည်း။ ဘီလူး၊ သရဲတို့သည် အခွင့်ကောင်း ရရှိတတ်သောကြောင့်တည်း။ ပရိတ်ရွတ်ဆိုရာ အရပ်ကို နွားချေးစိမ်းဖြင့် လိမ်းကျံစေပြီးလျှင် ထိုအရပ်၌ စင်ကြယ်သော နေရာထိုင်ခင်းကို ပြင်ဆင်စေ၍ ထိုင်နေအပ်၏။

Parittakārako [Pg.151] bhikkhu vihārato gharaṃ nentehi phalakāvudhehi parivāretvā netabbo. Abbhokāse nisīditvā na vattabbaṃ, dvāravātapānāni pidahitvā nisinnena āvudhahatthehi saṃparivāritena mettacittaṃ purecārikaṃ katvā vattabbaṃ. Paṭhamaṃ sikkhāpadāni gāhāpetvā sīle patiṭṭhitassa parittaṃ kātabbaṃ. Evampi mocetuṃ asakkontena vihāraṃ ānetvā cetiyaṅgaṇe nipajjāpetvā āsanapūjaṃ kāretvā dīpe jālāpetvā cetiyaṅgaṇaṃ sammajjitvā maṅgalakathā vattabbā. Sabbasannipāto ghosetabbo. Vihārassa upavane jeṭṭhakarukkho nāma hoti, tattha bhikkhusaṅgho tumhākaṃ āgamanaṃ paṭimānetīti pahiṇitabbaṃ. Sabbasannipātaṭṭhāne anāgantuṃ nāma na labbhati. Tato amanussagahitako ‘‘tvaṃ ko nāmā’’ti pucchitabbo. Nāme kathite nāmeneva ālapitabbo. Itthannāma tuyhaṃ mālāgandhādīsu patti āsanapūjāya patti piṇḍapāte patti, bhikkhusaṅghena tuyhaṃ paṇṇākāratthāya mahāmaṅgalakathā vuttā, bhikkhusaṅghe gāravena etaṃ muñcāhīti mocetabbo. Sace na muñcati, devatānaṃ ārocetabbaṃ ‘‘tumhe jānātha, ayaṃ amanusso amhākaṃ vacanaṃ na karoti, mayaṃ buddhaāṇaṃ karissāmā’’ti parittaṃ kātabbaṃ. Etaṃ tāva gihīnaṃ parikammaṃ. Sace pana bhikkhu amanussena gahito hoti, āsanāni dhovitvā sabbasannipātaṃ ghosāpetvā gandhamālādīsu pattiṃ datvā parittaṃ bhaṇitabbaṃ. Idaṃ bhikkhūnaṃ parikammaṃ.

ပရိတ်ရွတ်မည့် ရဟန်းကို ကျောင်းမှ အိမ်သို့ ပင့်ဆောင်သော ဒါယကာတို့သည် ကာနှင့် လက်နက်ကိုင်ဆောင်လျက် ဝန်းရံ၍ ပင့်ဆောင်အပ်၏။ လွင်တီးပြင်၌ ထိုင်၍ ပရိတ်မရွတ်အပ်၊ တံခါးမနှင့် ပြတင်းပေါက် (လေသောက်တံခါး) တို့ကို ပိတ်၍ ထိုင်နေသော ရဟန်းသည် လက်နက်ကိုင်ဆောင်သောသူတို့ ခြံရံလျက် မေတ္တာစိတ်ကို ရှေးသွားပြု၍ ရွတ်ဆိုအပ်၏။ ရှေးဦးစွာ (လူနာအား) သီလဆောက်တည်စေ၍ သီလ၌ တည်သောသူအား ပရိတ်ရွတ်ပေးအပ်၏။ ထိုသို့ ပြုသော်လည်း မလွှတ်နိုင်ပါက ကျောင်းသို့ ပင့်ဆောင်လာ၍ စေတီယင်ပြင်၌ အိပ်စေကာ နေရာထိုင်ခင်းကို ပူဇော်စေပြီးလျှင်၊ ဆီမီးညှိထွန်းစေ၍ စေတီယင်ပြင်ကို တံမြက်လှည်းကာ မင်္ဂလာတရားစကားကို ပြောကြားအပ်၏။ သံဃာတော်အားလုံး စည်းဝေးရန် ကြေညာအပ်၏။ ကျောင်းတိုက်အနီးရှိ သစ်ပင်ကြီး (သို့မဟုတ်) တောစိုးသစ်ပင်ကြီးရှိရာသို့ "သံဃာတော်များက သင်တို့လာရောက်ခြင်းကို စောင့်မျှော်နေသည်" ဟု ပြောကြားစေလွှတ်အပ်၏။ သံဃာအားလုံး စည်းဝေးရာနေရာသို့ မလာဘဲနေခွင့် မရှိပေ။ ထို့နောက် ဘီလူးပူးကပ်ခံရသူကို "သင်သည် မည်သူနည်း" ဟု မေးအပ်၏။ အမည်ကို ပြောကြားလာလျှင် ထိုအမည်ဖြင့်ပင် ခေါ်ဝေါ်အပ်၏။ "ဤမည်သော နတ်ဘီလူး... သင့်အား ပန်း၊ နံ့သာစသည်တို့ကို ပူဇော်ရာ၌လည်းကောင်း၊ နေရာပူဇော်ရာ၌လည်းကောင်း၊ ဆွမ်းကပ်ရာ၌လည်းကောင်း အမျှပေးဝေခြင်းကို ပြုအပ်ပြီ၊ သံဃာတော်က သင့်အား လက်ဆောင်အဖြစ် မြတ်သောမင်္ဂလာတရားကို ဟောကြားတော်မူပြီ၊ သံဃာတော်ကို ရိုသေသောအားဖြင့် ဤသူကို လွှတ်လော့" ဟု လွှတ်စေအပ်၏။ အကယ်၍ မလွှတ်ပါက နတ်တို့အား "အသင်နတ်တို့ သိကြကုန်လော့၊ ဤဘီလူးသည် ငါတို့၏စကားကို မလိုက်နာ၊ ငါတို့သည် ဗုဒ္ဓအာဏာတော်ကို သုံးတော့မည်" ဟု ပြောကြား၍ ပရိတ်ရွတ်အပ်၏။ ဤအစီအရင်သည် လူဝတ်ကြောင်တို့အတွက် ပြင်ဆင်မှုဖြစ်၏။ အကယ်၍ ရဟန်းကို ဘီလူးပူးကပ်ပါက နေရာထိုင်ခင်းများကို ဆေးကြော၍ သံဃာစည်းဝေးရန် ကြေညာပြီးလျှင်၊ ပန်း၊ နံ့သာစသည်တို့၌ အမျှပေးဝေ၍ ပရိတ်ရွတ်အပ်၏။ ဤသည်မှာ ရဟန်းတို့အတွက် ပြင်ဆင်မှုဖြစ်၏။

Vikkanditabbanti sabbasannipātaṃ ghosāpetvā aṭṭhavīsati yakkhasenāpatayo kanditabbā. Viravitabbanti ‘‘ayaṃ yakkho gaṇhātī’’tiādīni bhaṇantena tehi saddhiṃ kathetabbaṃ. Tattha gaṇhātīti sarīre adhimuccati. Āvisatīti tasseva vevacanaṃ. Atha vā laggati na apetīti vuttaṃ hoti. Heṭhetīti uppannaṃ rogaṃ vaḍḍhento bādhati. Viheṭhetīti tasseva vevacanaṃ. Hiṃsatīti appamaṃsalohitaṃ karonto dukkhāpeti. Vihiṃsatīti tasseva vevacanaṃ. Na muñcatīti appamādagāho hutvā muñcituṃ na icchati, evaṃ etesaṃ viravitabbaṃ.

“ဝိက္ကန္ဒိတဗ္ဗံ” ဟူသည် အလုံးစုံသော နတ်ဘီလူးတို့၏ အစည်းအဝေးကို ကြေညာ၍ နှစ်ကျိပ်ရှစ်ယောက်သော ဘီလူးစစ်သူကြီးတို့အား အော်ဟစ်အကူအညီတောင်းအပ်၏။ “ဝိရဝိတဗ္ဗံ” ဟူသည် “ဤဘီလူးသည် ဖမ်းစားထားပါသည်” စသည်ဖြင့် ပြောဆိုကာ ထိုသံဃာတော်အားလုံးနှင့်အတူ တိုင်တန်းပြောဆိုအပ်၏။ ထိုစကားရပ်၌ “ဂဏှာတိ” ဟူသည် ကိုယ်၌ ပူးကပ်စွဲမြဲခြင်းဖြစ်၏။ “အာဝိသတိ” ဟူသည် ထိုဂဏှာတိဟူသော ပုဒ်၏ ဝေဝုစ်ပင် ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် ကပ်ငြိ၍ မခွာဘဲနေသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ “ဟေဌေတိ” ဟူသည် ဖြစ်ပေါ်လာသော ရောဂါကို တိုးပွားစေလျက် နှိပ်စက်ခြင်းဖြစ်၏။ “ဝိဟေဌေတိ” ဟူသည် ထိုဟေဌေတိဟူသော ပုဒ်၏ ဝေဝုစ်ပင် ဖြစ်၏။ “ဟိံသတိ” ဟူသည် အသားအသွေး နည်းပါးအောင် ပြုလျက် ဆင်းရဲစေခြင်းဖြစ်၏။ “ဝိဟိံသတိ” ဟူသည် ထိုဟိံသတိပုဒ်၏ ဝေဝုစ်ပင် ဖြစ်၏။ “န မုဉ္စတိ” ဟူသည် မမေ့မလျော့ တင်းကျပ်စွာ ဖမ်းယူထားသဖြင့် မလွှတ်လိုခြင်း ဖြစ်၏။ ဤသို့ ထိုဘီလူးစစ်သူကြီးတို့အား မြည်တမ်းတိုင်တန်းအပ်၏။

283. Idāni yesaṃ evaṃ viravitabbaṃ, te dassetuṃ katamesaṃ yakkhānantiādimāha. Tattha indo somotiādīni tesaṃ nāmāni. Tesu vessāmittoti [Pg.152] vessāmittapabbatavāsī eko yakkho. Yugandharopi yugandharapabbatavāsīyeva. Hiri netti ca mandiyoti hiri ca netti ca mandiyo ca. Maṇi māṇi varo dīghoti maṇi ca māṇi ca varo ca dīgho ca. Atho serīsako sahāti tehi saha añño serīsako nāma. ‘‘Imesaṃ yakkhānaṃ…pe… ujjhāpetabba’’nti ayaṃ yakkho imaṃ heṭheti viheṭheti na muñcatīti evaṃ etesaṃ yakkhasenāpatīnaṃ ārocetabbaṃ. Tato te bhikkhusaṅgho attano dhammaāṇaṃ karoti, mayampi amhākaṃ yakkharājaāṇaṃ karomāti ussukkaṃ karissanti. Evaṃ amanussānaṃ okāso na bhavissati, buddhasāvakānaṃ phāsuvihāro ca bhavissatīti dassento ‘‘ayaṃ kho sā, mārisa, āṭānāṭiyā rakkhā’’tiādimāha. Taṃ sabbaṃ, tato parañca uttānatthamevāti.

၂၈၃. ယခုအခါ ထိုသို့ တိုင်တန်းအပ်သော ဘီလူးစစ်သူကြီးတို့ကို ပြခြင်းငှာ “ကတမေသံ ယက္ခာနံ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထိုပါဌ်၌ “ဣန္ဒ၊ သောမ” စသည်တို့သည် ထိုစစ်သူကြီးတို့၏ အမည်များဖြစ်ကြသည်။ ထိုစစ်သူကြီးတို့တွင် “ဝေဿာမိတ္တ” ဟူသည် ဝေဿာမိတ္တတောင်၌ နေသော ဘီလူးတစ်ဦး ဖြစ်၏။ “ယုဂန္ဓရ” သည်လည်း ယုဂန္ဓရတောင်၌ နေသော ဘီလူးတစ်ဦး ဖြစ်၏။ “ဟိရိ နေတ္တိ စ မန္ဒိယော” ဟူသည် ဟိရိနတ်၊ နေတ္တိနတ်၊ မန္ဒိယနတ်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ “မဏိ မာဏိ ဝရော ဒီဃော” ဟူသည် မဏိနတ်၊ မာဏိနတ်၊ ဝရနတ်၊ ဒီဃနတ်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ “အထော သေရီသကော သဟ” ဟူသည် ထိုနတ်တို့နှင့်အတူ အခြားသော သေရီသက အမည်ရှိသော နတ် ဖြစ်၏။ “ဤဘီလူးတို့အား... ဥဇ္ဈာပေတဗ္ဗံ” ဟူသည်မှာ “ဤဘီလူးသည် ဤသူကို နှိပ်စက်ညှဉ်းဆဲနေပါသည်၊ မလွှတ်ပါ” ဟု ဤသို့ ဤဘီလူးစစ်သူကြီးတို့အား ပြောကြားအပ်၏။ ထိုအခါ ထိုဘီလူးစစ်သူကြီးတို့သည် “သံဃာတော်သည် မိမိ၏ ဓမ္မအာဏာတော်ကို လိုက်နာဆောင်ရွက်၏၊ ငါတို့သည်လည်း ငါတို့၏ ဘီလူးမင်းအာဏာကို ဆောင်ရွက်ကြကုန်အံ့” ဟု လုံ့လပြုကြပေလိမ့်မည်။ ထိုသို့ပြုလျှင် ဘီလူးတို့အတွက် အခွင့်အရေး မရှိတော့ဘဲ ဗုဒ္ဓသာဝကတို့အတွက်လည်း ချမ်းသာစွာ နေရခြင်း ဖြစ်လိမ့်မည်ဟု ပြသလိုသဖြင့် “အယံ ခေါ သာ၊ မာရိသ၊ အာဋာနာဋိယာ ရက္ခာ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကားအားလုံးနှင့် ထိုမှတစ်ပါးသော နောက်စကားသည်လည်း အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားလှပေတော့သည်။

Sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya

သုမင်္ဂလဝိလာသိနီ အမည်ရှိသော ဒီဃနိကာယ်အဋ္ဌကထာ၌

Āṭānāṭiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

အာဋာနာဋိယသုတ် အဖွင့်ဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပါပြီ။

10. Saṅgītisuttavaṇṇanā

၁၀. သင်္ဂီတိသုတ် အဖွင့်။

296. Evaṃ [Pg.153] me sutanti saṅgītisuttaṃ. Tatrāyamapubbapadavaṇṇanā – cārikaṃ caramānoti nibaddhacārikaṃ caramāno. Tadā kira satthā dasasahassacakkavāḷe ñāṇajālaṃ pattharitvā lokaṃ volokayamāno pāvānagaravāsino mallarājāno disvā ime rājāno mayhaṃ sabbaññutaññāṇajālassa anto paññāyanti, kiṃ nu khoti āvajjanto ‘‘rājāno ekaṃ sandhāgāraṃ kāresuṃ, mayi gate maṅgalaṃ bhaṇāpessanti, ahaṃ tesaṃ maṅgalaṃ vatvā uyyojetvā ‘bhikkhusaṅghassa dhammakathaṃ kathehī’ti sāriputtaṃ vakkhāmi, sāriputto tīhi piṭakehi sammasitvā cuddasapañhādhikena pañhasahassena paṭimaṇḍetvā bhikkhusaṅghassa saṅgītisuttaṃ nāma kathessati, suttantaṃ āvajjetvā pañca bhikkhusatāni saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇissantī’’ti imamatthaṃ disvā cārikaṃ pakkanto. Tena vuttaṃ – ‘‘mallesu cārikaṃ caramāno’’ti.

၂၉၆. “ဧဝံ မေ သုတံ” ဟူသည် သင်္ဂီတိသုတ်ဖြစ်၏။ ထိုသုတ်၌ ယခင်က မဖွင့်ဆိုရသေးသော ပုဒ်တို့၏ အဖွင့်မှာ— “စာရိကံ စရမာနော” ဟူသည် အမြဲမပြတ် ဒေသစာရီ ကြွချီတော်မူခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် တစ်သောင်းသော စကြဝဠာ၌ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်တည်းဟူသော ကွန်ရက်ကို ဖြန့်၍ လောကကို ကြည့်ရှုတော်မူသောအခါ ပါဝါပြည်၌ နေထိုင်ကြသော မလ္လာမင်းတို့ကို မြင်တော်မူ၍ “ဤမင်းတို့သည် ငါ၏ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော် ကွန်ရက်အတွင်း၌ ထင်ရှားနေကြကုန်၏၊ အဘယ်သို့ ရှိပါသနည်း” ဟု ဆင်ခြင်တော်မူလျှင် “မလ္လာမင်းတို့သည် ဆန်းကြယ်သော မင်းကွန်းဇရပ် (စန္ဓာဂါရ) တစ်ခုကို ဆောက်လုပ်စေခဲ့ကြပြီ။ ငါရောက်သွားသောအခါ မင်္ဂလာတရားတော်ကို ဟောကြားရန် လျှောက်ထားကြပေလိမ့်မည်။ ငါသည် ထိုမင်းတို့အား မင်္ဂလာစကားကို ဟောကြား၍ ပြန်လွှတ်ပြီးလျှင် ‘ရှင်သာရိပုတ္တရာ၊ သံဃာတော်အား တရားစကား ဟောကြားလော့’ ဟု တိုက်တွန်းမိန့်ကြားပေအံ့။ ရှင်သာရိပုတ္တရာသည်လည်း ပိဋကတ်သုံးပုံတို့မှ သိမ်းကျုံးယူငင်အပ်သော အနက်တို့ကို ဉာဏ်ဖြင့် သုံးသပ်ဆင်ခြင်၍၊ တဆယ့်လေးပါးသော အနက်ထက် အလွန်ရှိသော ငါးထောင်သော ပြဿနာတို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်လျက် သံဃာတော်အား သင်္ဂီတိသုတ်ကို ဟောကြားပေလိမ့်မည်။ ထိုသုတ်ကို ဆင်ခြင်အောက်မေ့ကြသဖြင့် ငါးရာသော ရဟန်းတို့သည် ပဋိသမ္ဘိဒါနှင့်တကွ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ဆိုက်ရောက်ကြကုန်လတံ့” ဟု ဤအကျိုးထူးကို မြင်တော်မူ၍ ဒေသစာရီ ကြွချီတော်မူခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် “မလ္လေသု စာရိကံ စရမာနော” (မလ္လာတိုင်းတို့၌ ဒေသစာရီ ကြွချီတော်မူစဉ်) ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။

Ubbhatakanavasandhāgāravaṇṇanā

အသစ်ဆောက်လုပ်အပ်သော မင်းကွန်းဇရပ် (သန္ဓာဂါရ) အဖွင့်။

297. Ubbhatakanti tassa nāmaṃ, uccattā vā evaṃ vuttaṃ. Sandhāgāranti nagaramajjhe sandhāgārasālā. Samaṇena vāti ettha yasmā gharavatthupariggahakāleyeva devatā attano vasanaṭṭhānaṃ gaṇhanti. Tasmā devena vāti avatvā ‘‘samaṇena vā brāhmaṇena vā kenaci vā manussabhūtenā’’ti vuttaṃ. Yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsūti bhagavato āgamanaṃ sutvā ‘‘amhehi gantvāpi na bhagavā ānīto, dūtaṃ pesetvāpi na pakkosāpito, sayameva pana mahābhikkhusaṅghaparivāro amhākaṃ vasanaṭṭhānaṃ sampatto, amhehi ca sandhāgārasālā kāritā, ettha mayaṃ dasabalaṃ ānetvā maṅgalaṃ bhaṇāpessāmā’’ti cintetvā upasaṅkamiṃsu.

၂၉၇. ထိုမင်းကွန်းဇရပ်၏ အမည်မှာ "ဥဗ္ဘတက" ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် မြင့်မားသောကြောင့် ဤသို့ ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ "သန္ဓာဂါရ" ဆိုသည်မှာ မြို့လယ်ရှိ မင်းကွန်းဇရပ်ဖြစ်သည်။ (သို့မဟုတ် စစ်တိုက်မည့်အခါ စသည်တို့၌ စစ်သည်တော်များကို စုရုံးဖွဲ့စည်းရာ ဇရပ်၊ စစ်တိုက်ရာမှ ပြန်လာသောအခါ ပင်ပန်းနွမ်းနယ်မှုကို ဖြေဖျောက်၍ နားနေရာ ဇရပ်၊ မလ္လာမင်းတို့၏ အိမ်ထောင်မှုကိစ္စများကို စေ့စပ်ညှိနှိုင်းတိုင်ပင်ရာ ဇရပ်လည်း ဖြစ်သည်။) "သမဏေန ဝါ (သမဏဖြစ်စေ)" ဟူသော စကား၌ အိမ်ရာမြေကွက်ကို သိမ်းဆည်းသည့် အချိန်ကတည်းကပင် နတ်တို့သည် မိမိတို့ နေထိုင်ရာနေရာကို ယူထားကြသဖြင့် "ဒေဝေန ဝါ (နတ်ဖြစ်စေ)" ဟု မဆိုဘဲ "သမဏေန ဝါ ဗြာဟ္မဏေန ဝါ ကေနစိ ဝါ မနုဿဘူတေန ဝါ (သမဏဖြစ်စေ၊ ဗြာဟ္မဏဖြစ်စေ၊ လူသားတစ်ဦးဦးဖြစ်စေ)" ဟု ဆိုထားခြင်းဖြစ်သည်။ "မြတ်စွာဘုရားရှိရာသို့ ချဉ်းကပ်ကြကုန်၏" ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရား ကြွလာတော်မူကြောင်းကို ကြားသိရလျှင် "ငါတို့သည် သွားရောက်၍ မပင့်ဆောင်ရသေး၊ တမန်စေလွှတ်၍လည်း မပင့်ခေါ်ရသေးဘဲ မြတ်စွာဘုရားသည် ရဟန်းသံဃာအပေါင်း ခြံရံလျက် ငါတို့နေထိုင်ရာသို့ အလိုလို ကြွရောက်လာတော်မူပြီ၊ ငါတို့သည်လည်း မင်းကွန်းဇရပ်ကို ဆောက်လုပ်ပြီးစီးပြီ၊ ဤမင်းကွန်းဇရပ်သို့ ဆယ်ပါးအားရှင် မြတ်စွာဘုရားကို ပင့်ဆောင်၍ မင်္ဂလာတရား ဟောကြားစေအံ့" ဟု ကြံစည်ကာ ချဉ်းကပ်ကြခြင်းဖြစ်သည်။

298. Yena sandhāgāraṃ tenupasaṅkamiṃsūti taṃ divasaṃ kira sandhāgāre cittakammaṃ niṭṭhapetvā aṭṭakā muttamattā honti, buddhā ca nāma araññajjhāsayā araññārāmā, antogāme vaseyyuṃ vā no vā. Tasmā bhagavato manaṃ jānitvāva paṭijaggissāmāti cintetvā te bhagavantaṃ upasaṅkamiṃsu. Idāni pana manaṃ labhitvā paṭijaggitukāmā yena sandhāgāraṃ tenupasaṅkamiṃsu[Pg.154]. Sabbasantharinti yathā sabbaṃ santhataṃ hoti, evaṃ. Yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsūti ettha pana te mallarājāno sandhāgāraṃ paṭijaggitvā nagaravīthiyopi sammajjāpetvā dhaje ussāpetvā gehadvāresu puṇṇaghaṭe ca kadaliyo ca ṭhapāpetvā sakalanagaraṃ dīpamālādīhi vippakiṇṇatārakaṃ viya katvā khīrapāyake dārake khīraṃ pāyyetha, dahare kumāre lahuṃ lahuṃ bhojāpetvā sayāpetha, uccāsaddaṃ mā karittha, ajja ekarattiṃ satthā antogāme vasissati, buddhā nāma appasaddakāmā hontīti bheriṃ carāpetvā sayaṃ daṇḍadīpikaṃ ādāya yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu.

၂၉၈. "မင်းကွန်းဇရပ်ရှိရာသို့ ချဉ်းကပ်ကြကုန်၏" ဟူသည်မှာ ထိုမြတ်စွာဘုရား ကြွလာတော်မူသောနေ့၌ မင်းကွန်းဇရပ်တွင် ဆန်းကြယ်သော ပန်းချီအမွှန်းတင်ခြင်း ကိစ္စများ ပြီးစီး၍ ငြမ်းများကို ဖြုတ်ခါမျှသာ ရှိသေးသတတ်။ မြတ်စွာဘုရားတို့မည်သည် တော၌မွေ့လျော်သော အလိုရှိကြသဖြင့် ရွာတွင်း၌ သီတင်းသုံးတော်မူမည်လော သို့မဟုတ် မသုံးတော်မူမည်လောဟု မသိရသဖြင့် "မြတ်စွာဘုရား၏ စိတ်တော်ကို သိရှိပြီးမှသာ ပြင်ဆင်ကြကုန်အံ့" ဟု ကြံစည်ကာ ထိုမလ္လာမင်းတို့သည် မြတ်စွာဘုရားထံသို့ ချဉ်းကပ်ခဲ့ကြသည်။ ယခုမူကား စိတ်တော်ကို သိရှိရသဖြင့် ပြင်ဆင်လိုကြသဖြင့် မင်းကွန်းဇရပ်ရှိရာသို့ သွားရောက်ကြလေသည်။ "သဗ္ဗသန္ထာရီ" ဆိုသည်မှာ တစ်ဇရပ်လုံးကို အပြည့်ခင်းကျင်းထားသကဲ့သို့ ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုသည်။ "မြတ်စွာဘုရားရှိရာသို့ ချဉ်းကပ်ကြကုန်၏" ဟူသော စကား၌ ထိုမလ္လာမင်းတို့သည် မင်းကွန်းဇရပ်ကို ပြင်ဆင်သုတ်သင်ပြီး၊ မြို့လမ်းမများကိုလည်း တံမြက်လှည်းစေကာ၊ တံခွန်ကုက္ကားများကို စိုက်ထူစေပြီး၊ အိမ်တံခါးဝတို့၌ ရေပြည့်အိုးများနှင့် ငှက်ပျောပင်များကို အသီးသီး ထားရှိစေလျက်၊ တစ်မြို့လုံးကိုလည်း ဆီမီးတန်းတို့ဖြင့် ကောင်းကင်ပြင်တွင် ကြယ်တာရာများ ကြဲပက်ထားသကဲ့သို့ တောက်ပစေပြီးလျှင်— 'နို့စို့သူငယ်တို့ကို နို့စို့စေကြလော့၊ သားငယ်သမီးငယ်တို့ကို အလျင်အမြန် ကျွေးမွေး၍ သိပ်ကြလော့၊ ဆူညံသောအသံကို မပြုကြလင့်၊ ယနေ့ တစ်ညပတ်လုံး မြတ်စွာဘုရားသည် ရွာတွင်း၌ သီတင်းသုံးတော်မူမည်၊ မြတ်စွာဘုရားတို့မည်သည် ဆိတ်ငြိမ်ခြင်းကိုသာ အလိုရှိကြသည်' ဟု စည်မောင်း လှည့်လည်ကျော်ငြာစေကာ မိမိတို့ကိုယ်တိုင် ဆီမီးတိုင်များကို ကိုင်ဆောင်လျက် မြတ်စွာဘုရားရှိရာသို့ ချဉ်းကပ်ကြကုန်၏။

299. Bhagavantaṃyeva purakkhatvāti bhagavantaṃ purato katvā. Tattha bhagavā bhikkhūnañceva upāsakānañca majjhe nisinno ativiya virocati, samantapāsādiko suvaṇṇavaṇṇo abhirūpo dassanīyo. Purimakāyato suvaṇṇavaṇṇā rasmi uṭṭhahitvā asītihatthaṃ ṭhānaṃ gaṇhāti. Pacchimakāyato. Dakkhiṇahatthato. Vāmahatthato suvaṇṇavaṇṇā rasmi uṭṭhahitvā asītihatthaṃ ṭhānaṃ gaṇhāti. Upari kesantato paṭṭhāya sabbakesāvaṭṭehi moragīvavaṇṇā rasmi uṭṭhahitvā gaganatale asītihatthaṃ ṭhānaṃ gaṇhāti. Heṭṭhā pādatalehi pavāḷavaṇṇā rasmi uṭṭhahitvā ghanapathaviyaṃ asītihatthaṃ ṭhānaṃ gaṇhāti. Evaṃ samantā asīti hatthamattaṃ ṭhānaṃ chabbaṇṇā buddharasmiyo vijjotamānā vipphandamānā vidhāvanti. Sabbe disābhāgā suvaṇṇacampakapupphehi vikiriyamānā viya suvaṇṇaghaṭato nikkhantasuvaṇṇarasadhārāhi siñcamānā viya pasāritasuvaṇṇapaṭaparikkhittā viya verambhavātasamuṭṭhitakiṃsukakaṇikārapupphacuṇṇasamākiṇṇā viya ca vippakāsanti.

၂၉၉. "မြတ်စွာဘုရားကိုသာ ရှေ့ထား၍" ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရားကို ရှေ့၌ ထားရှိခြင်းကို ဆိုသည်။ ထိုမင်းကွန်းဇရပ်၌ မြတ်စွာဘုရားသည် ရဟန်းတို့၏လည်းကောင်း၊ ဥပါသကာတို့၏လည်းကောင်း အလယ်တွင် သီတင်းသုံးတော်မူလျက် အလွန်ပင် တင့်တယ်တော်မူ၏၊ ထက်ဝန်းကျင်မှ ကြည်ညိုဖွယ်ရှိ၍ ရွှေအဆင်းကဲ့သို့ ဝါဝင်းသော အဆင်းရှိလျက် လွန်စွာလှပ၍ ရှုမငြီးဖွယ် ဖြစ်တော်မူ၏။ ရှေ့ကိုယ်တော်မှ ရွှေအဆင်းနှင့်တူသော ရောင်ခြည်တော်သည် ထွက်ပေါ်၍ အတောင်ရှစ်ဆယ်ရှိသော နေရာကို ယူ၏။ နောက်ကိုယ်တော်မှလည်းကောင်း၊ လက်ယာလက်တော်မှလည်းကောင်း၊ လက်ဝဲလက်တော်မှလည်းကောင်း ရွှေအဆင်းနှင့်တူသော ရောင်ခြည်တော်သည် ထွက်ပေါ်၍ အတောင်ရှစ်ဆယ်ရှိသော နေရာကို ယူ၏။ အထက် ဆံတော်အဆုံးမှ စတင်ကာ ဆံလျဉ်အားလုံးတို့မှ ဥဒေါင်းလည်ပင်းအဆင်းရှိသော ရောင်ခြည်တော်သည် ထွက်ပေါ်၍ ကောင်းကင်ပြင်၌ အတောင်ရှစ်ဆယ်ရှိသော နေရာကို ယူ၏။ အောက် ခြေဖဝါးတော်တို့မှ သန္တာအဆင်းရှိသော ရောင်ခြည်တော်သည် ထွက်ပေါ်၍ ထူထဲသော မြေကြီးထဲသို့ အတောင်ရှစ်ဆယ်မျှသော နေရာကို ယူ၏။ ဤသို့လျှင် ထက်ဝန်းကျင် အတောင်ရှစ်ဆယ်ခန့်သော နေရာ၌ ခြောက်သွယ်သော ဘုရားရှင်၏ ရောင်ခြည်တော်တို့သည် တောက်ပလျက်၊ လှုပ်ရှားလျက် ထိုမှဤမှ ပြေးလွှားကြကုန်၏။ အရပ်မျက်နှာအားလုံးတို့သည် ရွှေစံကားပန်းတို့ကို ဖရိုဖရဲ ကြဲပက်ထားဘိသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ရွှေအိုးမှ စီးထွက်လာသော ရွှေရည်အလျဉ်တို့ဖြင့် သွန်းလောင်းထားဘိသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဖြန့်ခင်းထားသော ရွှေပုဆိုးများဖြင့် ခြံရံထားဘိသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဝေရမ္ဘလေကြောင့် ပျံတက်လာသော ပေါက်ပွင့်၊ ကဏ္ဏိကာပွင့် (မဟာလှေကားပွင့်) တို့၏ ဝတ်ဆံအမှုန့်များဖြင့် ဖုံးလွှမ်းနေဘိသကဲ့သို့လည်းကောင်း လွန်စွာ ထင်ရှားတောက်ပကုန်၏။

Bhagavatopi asītianubyañjanabyāmappabhādvattiṃsavaralakkhaṇasamujjalaṃ sarīraṃ samuggatatārakaṃ viya gaganatalaṃ, vikasitamiva padumavanaṃ, sabbapāliphullo viya yojanasatiko pāricchattako paṭipāṭiyā ṭhapitānaṃ dvattiṃsacandānaṃ dvattiṃsasūriyānaṃ dvattiṃsacakkavattirājānaṃ dvattiṃsadevarājānaṃ dvattiṃsamahābrahmānaṃ siriyā siriṃ abhibhavamānaṃ viya virocati. Parivāretvā nisinnā bhikkhūpi sabbeva appicchā santuṭṭhā pavivittā asaṃsaṭṭhā āraddhavīriyā vattāro vacanakkhamā codakā pāpagarahino sīlasampannā samādhisampannā [Pg.155] paññāvimutti vimuttiñāṇadassanasampannā. Tehi parivārito bhagavā rattakambalaparikkhitto viya suvaṇṇakkhandho, rattapadumavanasaṇḍamajjhagatā viya suvaṇṇanāvā, pavāḷavedikāparikkhitto viya suvaṇṇapāsādo virocittha.

မြတ်စွာဘုရား၏ ရှစ်ဆယ်သော လက္ခဏာတော်ငယ်၊ တလံမျှသော ဘေးဘယ်ညာ ရောင်ခြည်တော်၊ သုံးဆယ့်နှစ်ပါးသော ယောကျ်ားမြတ်တို့၏ လက္ခဏာတော်တို့ဖြင့် ကောင်းစွာ ထိန်လင်းတောက်ပသော ကိုယ်တော်သည် ကြယ်တာရာအပေါင်းတို့ တက်ထွက်နေသော ကောင်းကင်ပြင်ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ပွင့်ထွန်းနေသော ပဒုမ္မာကြာတောကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ အရင်းမှ အဖျားတိုင်အောင် ပင်လုံးကျွတ်ပွင့်နေသော ယူဇနာတစ်ရာရှိသော ပင်လယ်ကသစ်ပင်ကဲ့သို့လည်းကောင်း တောက်ပတော်မူ၏။ ထို့ပြင် အစဉ်အတိုင်း တည်ရှိနေကြသော လမင်း သုံးဆယ့်နှစ်စင်း၊ နေမင်း သုံးဆယ့်နှစ်စင်း၊ စကြာဝတေးမင်း သုံးဆယ့်နှစ်ပါး၊ နတ်မင်း သုံးဆယ့်နှစ်ပါး၊ မဟာဗြဟ္မာ သုံးဆယ့်နှစ်ပါးတို့၏ တင့်တယ်သော အသရေကို ကိုယ်တော်၏ အသရေတော်ဖြင့် လွှမ်းမိုးနှိပ်စက်ထားဘိသကဲ့သို့ တောက်ပတင့်တယ်တော်မူ၏။ ခြံရံ၍ သီတင်းသုံးနေကြသော ရဟန်းအားလုံးတို့သည်လည်း အလိုနည်းကြ၏၊ ရောင့်ရဲလွယ်ကြ၏၊ ဆိတ်ငြိမ်ကြ၏၊ လူတို့နှင့် မရောနှောကြ၊ ထက်သန်သော ဝီရိယရှိကြ၏၊ အပြစ်ရှိက ဆုံးမပြောဆိုတတ်ကြ၏၊ သူတစ်ပါး၏ ဆုံးမစကားကိုလည်း သည်းခံနိုင်ကြ၏၊ အပြစ်ကို ထောက်ပြတတ်ကြ၏၊ မကောင်းမှုကို ကဲ့ရဲ့တတ်ကြ၏၊ သီလ၊ သမာဓိ၊ ပညာ၊ လွတ်မြောက်မှု ဖိုလ်စိတ်နှင့် လွတ်မြောက်မှုကို ဆင်ခြင်သော ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်အမြင်တို့နှင့် ပြည့်စုံကြကုန်၏။ ထိုဂုဏ်တို့နှင့် ပြည့်စုံသော ရဟန်းတို့ ခြံရံအပ်သော မြတ်စွာဘုရားသည် ကမ္ဗလာနီဖြင့် ခြံရံအပ်သော ရွှေတုံးကြီးကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ နီရဲသော ပဒုမ္မာကြာတောအလယ်၌ စုန်ကူးနေသော ရွှေလှေကြီးကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ သန္တာပွတ်တိုင်တို့ဖြင့် ခြံရံအပ်သော ရွှေပြာသာဒ်ကြီးကဲ့သို့လည်းကောင်း တင့်တယ်တော်မူ၏။

Asītimahātherāpi naṃ meghavaṇṇaṃ paṃsukūlaṃ pārupitvā maṇivammavammitā viya mahānāgā parivārayiṃsu vantarāgā bhinnakilesā vijaṭitajaṭā chinnabandhanā kule vā gaṇe vā alaggā. Iti bhagavā sayaṃ vītarāgo vītarāgehi, vītadoso vītadosehi, vītamoho vītamohehi, nittaṇho nittaṇhehi, nikkileso nikkilesehi, sayaṃ buddho bahussutabuddhehi parivārito pattaparivāritaṃ viya kesaraṃ, kesaraparivāritā viya kaṇṇikā, aṭṭhanāgasahassaparivārito viya chaddanto nāgarājā, navutihaṃsasahassaparivārito viya dhataraṭṭho haṃsarājā, senaṅgaparivārito viya cakkavattirājā, marugaṇaparivārito viya sakko devarājā, brahmagaṇaparivārito viya hārito mahābrahmā, asamena buddhavesena aparimāṇena buddhavilāsena tassaṃ parisati nisinno pāveyyake malle bahudeva rattiṃ dhammiyā kathāya sandassetvā uyyojesi.

ပတ္တမြားမိန်ညိုချပ်ဝတ်တန်ဆာ ဆင်ယင်ထားသော စစ်သည်တို့သည် မင်းကြီးကို ခြံရံသကဲ့သို့၊ ရှစ်ဆယ်သော မဟာထေရ်မြတ်တို့သည်လည်း မိုးတိမ်အဆင်းရှိသော ပံ့သုကူသင်္ကန်းကို ဝတ်ရုံကာ ကင်းပြီးသော ရာဂရှိကြလျက်၊ ဖျက်ဆီးအပ်သော ကိလေသာရှိကြလျက်၊ ရှင်းလင်းပြီးသော တဏှာရှုပ်ထွေးမှု ရှိကြလျက်၊ ဖြတ်တောက်ပြီးသော နှောင်ဖွဲ့မှု ရှိကြလျက်၊ ဒါယကာအိမ်၌လည်းကောင်း၊ အပေါင်းအသင်းဂိုဏ်း၌လည်းကောင်း ငြိကပ်ခြင်းမရှိဘဲ ထိုမြတ်စွာဘုရားကို ခြံရံလျက် နေကြကုန်၏။ ဤသို့ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ကိုယ်တော်တိုင်လည်း ရာဂကင်းတော်မူ၍ ရာဂကင်းသော ရဟန်းတို့ ခြံရံအပ်သည်ဖြစ်၍လည်းကောင်း၊ ကိုယ်တော်တိုင်လည်း ဒေါသကင်းတော်မူ၍ ဒေါသကင်းသော ရဟန်းတို့ ခြံရံအပ်သည်ဖြစ်၍လည်းကောင်း၊ ကိုယ်တော်တိုင်လည်း မောဟကင်းတော်မူ၍ မောဟကင်းသော ရဟန်းတို့ ခြံရံအပ်သည်ဖြစ်၍လည်းကောင်း၊ ကိုယ်တော်တိုင်လည်း တဏှာကင်းတော်မူ၍ တဏှာကင်းသော ရဟန်းတို့ ခြံရံအပ်သည်ဖြစ်၍လည်းကောင်း၊ ကိုယ်တော်တိုင်လည်း ကိလေသာကင်းတော်မူ၍ ကိလေသာကင်းသော ရဟန်းတို့ ခြံရံအပ်သည်ဖြစ်၍လည်းကောင်း၊ ကိုယ်တော်တိုင်လည်း ဘုရားဖြစ်တော်မူ၍ အကြားအမြင်များသော ဗဟုဿုတဗုဒ္ဓ ရဟန္တာမြတ်တို့ ခြံရံအပ်သည်ဖြစ်၍လည်းကောင်း သီတင်းသုံးတော်မူ၏။ ပွင့်ချပ်တို့ ခြံရံအပ်သော ဝတ်ဆံကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဝတ်ဆံတို့ ခြံရံအပ်သော ကြာပွင့်ချပ်အလယ် အချက်ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ရှစ်သောင်းသော ဆင်အပေါင်း ခြံရံအပ်သော ဆဒ္ဒန်ဆင်မင်းကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ကိုးသောင်းသော ဟင်္သာအပေါင်း ခြံရံအပ်သော ဓတရဋ္ဌ ဟင်္သာမင်းကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ စစ်သည်တော်အပေါင်း ခြံရံအပ်သော စကြာဝတေးမင်းကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ နတ်အပေါင်း ခြံရံအပ်သော သိကြားမင်းကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဗြဟ္မာအပေါင်း ခြံရံအပ်သော ဟာရိတမဟာဗြဟ္မာကဲ့သို့လည်းကောင်း အတုမဲ့သော ဘုရားအသွင်တော်ဖြင့်၊ အတိုင်းမရှိသော ဘုရားရှင်၏ တင့်တယ်ခြင်းဖြင့် ထိုပရိသတ်အလယ်၌ သီတင်းသုံးကာ ပါဝါပြည်သား မလ္လာမင်းတို့ကို ညဉ့်နက်တိုင်အောင် တရားစကားဖြင့် ညွှန်ပြဆုံးမလျက် ပြန်လွှတ်တော်မူ၏။

Ettha ca dhammikathā nāma sandhāgāraanumodanappaṭisaṃyuttā pakiṇṇakakathā veditabbā. Tadā hi bhagavā ākāsagaṅgaṃ otārento viya pathavojaṃ ākaḍḍhanto viya mahājambuṃ matthake gahetvā cālento viya yojaniyamadhugaṇḍaṃ cakkayantena pīḷetvā madhupānaṃ pāyamāno viya ca pāveyyakānaṃ mallānaṃ hitasukhāvahaṃ pakiṇṇakakathaṃ kathesi.

ဤနေရာ၌ "တရားစကား" ဟူသည်မှာ မင်းကွန်းဇရပ်ကို အနုမောဒနာပြုခြင်းနှင့် စပ်လျဉ်းသော ပကိဏ္ဏကတရားစကားကို ဆိုလိုကြောင်း သိအပ်၏။ ထိုစဉ်က မြတ်စွာဘုရားသည် ကောင်းကင်မှ စီးဆင်းသော ဂင်္ဂါမြစ်ရေကို သက်ဆင်းစေဘိသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ မြေဆီလွှာ၏ အဆီအနှစ်ကို ဆွဲငင်ယူဘိသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ကြီးမားသော သပြေပင်ကြီးကို ထိပ်ဖျားမှကိုင်၍ လှုပ်ရမ်းဘိသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ တစ်ယူဇနာကျယ်သော ပျားသလက်ကြီးကို စက်ယန္တရားဖြင့် ညှစ်ယူ၍ ပျားရည်အဖျော်ကို သောက်စေဘိသကဲ့သို့လည်းကောင်း ပါဝါပြည်သား မလ္လာမင်းတို့အား စီးပွားချမ်းသာကို ဆောင်စေတတ်သော ပကိဏ္ဏကတရားစကားကို ဟောကြားတော်မူခဲ့လေသည်။

300. Tuṇhībhūtaṃ tuṇhībhūtanti yaṃ yaṃ disaṃ anuviloketi, tattha tattha tuṇhībhūtameva. Anuviloketvāti maṃsacakkhunā dibbacakkhunāti dvīhi cakkhūhi tato tato viloketvā. Maṃsacakkhunā hi nesaṃ bahiddhā iriyāpathaṃ pariggahesi. Tattha ekabhikkhussāpi neva hatthakukkuccaṃ na pādakukkuccaṃ ahosi, na koci sīsamukkhipi, na kathaṃ kathesi, na niddāyanto nisīdi. Sabbepi tīhi sikkhāhi sikkhitā nivāte padīpasikhā viya niccalā nisīdiṃsu. Iti nesaṃ imaṃ iriyāpathaṃ maṃsacakkhunā pariggahesi. Ālokaṃ pana [Pg.156] vaḍḍhayitvā dibbacakkhunā hadayarūpaṃ disvā abbhantaragataṃ sīlaṃ olokesi. So anekasatānaṃ bhikkhūnaṃ antokumbhiyaṃ jalamānaṃ padīpaṃ viya arahattupagaṃ sīlaṃ addasa. Āraddhavipassakā hi te bhikkhū. Iti nesaṃ sīlaṃ disvā ‘‘imepi bhikkhū mayhaṃ anucchavikā, ahampi imesaṃ anucchaviko’’ti cakkhutalesu nimittaṃ ṭhapetvā bhikkhusaṅghaṃ oloketvā āyasmantaṃ sāriputtaṃ āmantesi ‘‘piṭṭhi me āgilāyatī’’ti. Kasmā āgilāyati? Bhagavato hi chabbassāni mahāpadhānaṃ padahantassa mahantaṃ kāyadukkhaṃ ahosi. Athassa aparabhāge mahallakakāle piṭṭhivāto uppajji.

၃၀၀. မြတ်စွာဘုရားသည် ကြည့်ရှုတော်မူရာ အရပ်ရပ်၌ ဆိတ်ဆိတ်ငြိမ်သက်ခြင်းသာ ဖြစ်၏။ 'Anuviloketvā' ဟူသည်မှာ မံသစက္ခုနှင့် ဒိဗ္ဗစက္ခုတည်းဟူသော မျက်စိနှစ်မျိုးတို့ဖြင့် ထိုထိုအရပ်သို့ လှည့်လည်ကြည့်ရှုတော်မူခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ မံသစက္ခုဖြင့် ထိုရဟန်းတို့၏ ပြင်ပဣရိယာပုဒ်ကို ဆင်ခြင်တော်မူ၏။ ထိုရဟန်းတို့တွင် တစ်ပါးသောရဟန်းမျှ လက်လှုပ်ခြေလှုပ်မရှိ၊ ဦးခေါင်းမော့ကြည့်သူမရှိ၊ စကားပြောဆိုသူမရှိ၊ ငိုက်မျဉ်း၍ ထိုင်နေသူလည်းမရှိချေ။ အားလုံးသော ရဟန်းတို့သည် သိက္ခာသုံးပါးကို ကျင့်သုံးဆည်းပူးပြီးဖြစ်၍ လေငြိမ်ရာ၌ ထွန်းညှိထားသော ဆီမီးတောက်ကဲ့သို့ မတုန်မလှုပ် ငြိမ်သက်စွာ ထိုင်နေကြကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ထိုရဟန်းတို့၏ ဤဣရိယာပုဒ်ကို မံသစက္ခုဖြင့် ဆင်ခြင်တော်မူ၏။ ထို့ပြင် အလင်းရောင်ကို ပွားစေ၍ ဒိဗ္ဗစက္ခုဖြင့် နှလုံးသွေး၏ အဆင်းကို မြင်တော်မူသဖြင့် အတွင်းသဏ္ဌာန်၌ ရှိသော သီလကို ကြည့်ရှုတော်မူ၏။ ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် အိုးအတွင်း၌ တောက်ပနေသော ဆီမီးကဲ့သို့ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ကပ်ရောက်လုနီးသော အရာမက များစွာသော ရဟန်းတို့၏ သီလကို မြင်တော်မူ၏။ ထိုရဟန်းတို့သည် အားထုတ်အပ်သော ဝိပဿနာရှိကြကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ထိုရဟန်းတို့၏ သီလကို ကြည်ညိုတော်မူပြီးလျှင် "ဤရဟန်းတို့သည် ငါနှင့် လျောက်ပတ်ကုန်၏၊ ငါသည်လည်း ဤရဟန်းတို့နှင့် လျောက်ပတ်၏" ဟု နှလုံးသွင်းတော်မူကာ ရဟန်းအပေါင်းကို ကြည့်ရှုပြီးနောက် အရှင်သာရိပုတ္တရာကို "ငါ့ကျောသည် နာကျင်လှ၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အဘယ်ကြောင့် နာကျင်သနည်းဟူမူ - မြတ်စွာဘုရားအား ခြောက်နှစ်ပတ်လုံး ဒုက္ကရစရိယာကျင့်စဉ်ကို ပြင်းစွာ အားထုတ်တော်မူစဉ်က ကြီးစွာသော ကိုယ်တော်၏ ဆင်းရဲပင်ပန်းခြင်း ရှိခဲ့၏။ ထို့ကြောင့် နာကျင်ရခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဖြေဆိုအပ်၏။ ထို့ပြင် နောင်အခါ သက်တော်ကြီးရင့်သော ကာလ၌ ကျောကုန်းလေအနာ ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့၏။

Saṅghāṭiṃ paññāpetvāti sandhāgārassa kira ekapasse te rājāno kappiyamañcakaṃ paññapesuṃ ‘‘appeva nāma satthā nipajjeyyā’’ti. Satthāpi catūhi iriyāpathehi paribhuttaṃ imesaṃ mahapphalaṃ bhavissatīti tattha saṅghāṭiṃ paññāpetvā nipajji.

'Saṅghāṭiṃ paññāpetvā' ဟူသည်မှာ ထိုမလ္လာမင်းတို့သည် ဇရပ်၏ နံပါးတစ်ဖက်၌ 'မြတ်စွာဘုရားသည် ကျိန်းစက်တော်မူငြားအံ့လည်း မသိ' ဟု နှလုံးသွင်းကာ အပ်စပ်သော ညောင်စောင်းကို ခင်းကြကုန်သတတ်။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ဣရိယာပုဒ်လေးပါးတို့ဖြင့် သုံးဆောင်တော်မူပါက ဤမလ္လာမင်းတို့အား ကြီးစွာသော အကျိုးကျေးဇူး ဖြစ်လိမ့်မည်ဟု နှလုံးသွင်းတော်မူကာ ထိုကပ္ပိယညောင်စောင်း၌ ဒုကုဋ်သင်္ကန်းကို ခင်း၍ ကျိန်းစက်တော်မူ၏။

Bhinnanigaṇṭhavatthuvaṇṇanā

ဘိန္နနိဂဏ္ဍဝတ္ထုဝဏ္ဏနာ။

301. Tassa kālaṅkiriyāyātiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttameva.

၃၀၁. 'Tassa kālaṅkiriyāya' အစရှိသော စကားတို့၌ ပြောဆိုအပ်သော စကားအလုံးစုံကို အောက်၌ဖြစ်သော ပါသာဒိကသုတ်အဖွင့်၌ ဆိုခဲ့ပြီးသားသာ ဖြစ်၏။

302. Āmantesīti bhaṇḍanādivūpasamakaraṃ svākhyātaṃ dhammaṃ desetukāmo āmantesi.

၃၀၂. 'Āmantesi' ဟူသည်မှာ ငြင်းခုံခြင်းစသည်တို့ကို ငြိမ်းအေးစေတတ်သော၊ ကောင်းစွာဟောကြားအပ်သော တရားတော်ကို ဟောကြားလိုတော်မူသဖြင့် ခေါ်တော်မူခြင်း ဖြစ်၏။

Ekakavaṇṇanā

ဧကကဝဏ္ဏနာ။

303. Tatthāti tasmiṃ dhamme. Saṅgāyitabbanti samaggehi gāyitabbaṃ, ekavacanehi aviruddhavacanehi bhaṇitabbaṃ. Na vivaditabbanti atthe vā byañjane vā vivādo na kātabbo. Eko dhammoti ekakadukatikādivasena bahudhā sāmaggirasaṃ dassetukāmo paṭhamaṃ tāva ‘‘eko dhammo’’ti āha. Sabbe sattāti kāmabhavādīsu saññābhavādīsu ekavokārabhavādīsu ca sabbabhavesu sabbe sattā. Āhāraṭṭhitikāti āhārato ṭhiti etesanti āhāraṭṭhitikā. Iti sabbasattānaṃ ṭhiti hetu āhāro nāma eko dhammo amhākaṃ satthārā yāthāvato ñatvā sammadakkhāto āvusoti dīpeti.

၃၀၃. 'Tattha' ဟူသည် ထိုတရား၌ ဟူလို။ 'Saṅgāyitabbaṃ' ဟူသည် ညီညွတ်ကြကုန်သော သင်တို့သည် ပေါင်းညှိရွတ်ဖတ်အပ်၏၊ တစ်ညီတစ်ညွတ်တည်းသောစကား၊ မဆန့်ကျင်သောစကားဖြင့် ရွတ်ဆိုအပ်၏။ 'Na vivaditabbaṃ' ဟူသည် အနက်အဓိပ္ပာယ်၌သော်လည်းကောင်း၊ သဒ္ဒါဗျည်း၌သော်လည်းကောင်း ငြင်းခုံခြင်းကို မပြုအပ်။ 'Eko dhammo' ဟူသည် ဧကက၊ ဒုက၊ တိက အစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် များစွာသော အညီအညွတ် သာယာအပ်သော သဘောတရားကို ပြလိုတော်မူသဖြင့် ရှေးဦးစွာ "တစ်ခုသောတရား" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'Sabbe sattā' ဟူသည် ကာမဘဝစသည်တို့၌လည်းကောင်း၊ သညာရှိသောဘဝစသည်တို့၌လည်းကောင်း၊ ဧကဝေါကာရဘဝစသည်တို့၌လည်းကောင်း ခပ်သိမ်းသော ဘဝတို့၌ ဖြစ်ကြကုန်သော အလုံးစုံသော သတ္တဝါတို့ ဖြစ်သည်။ 'Āhāraṭṭhitikā' ဟူသည် ထိုသတ္တဝါတို့အား အာဟာရကြောင့် တည်တံ့ခြင်းသည် ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုသတ္တဝါတို့သည် အာဟာရဖြင့် တည်နေရသူများ ဖြစ်ကြကုန်၏။ 'ငါ့သျှင်တို့၊ အလုံးစုံသော သတ္တဝါတို့၏ တည်တံ့ခြင်းအကြောင်းဖြစ်သော အာဟာရမည်သော တစ်ခုသောတရားကို ငါတို့၏မြတ်စွာဘုရားသည် ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိတော်မူ၍ ကောင်းစွာ ဟောကြားတော်မူအပ်ပြီ' ဟု ရှင်းလင်းပြသရာရောက်၏။

Nanu [Pg.157] ca evaṃ sante yaṃ vuttaṃ ‘‘asaññasattā devā ahetukā anāhārā aphassakā’’tiādi, (vibha. 1017) taṃ vacanaṃ virujjhatīti, na virujjhati. Tesañhi jhānaṃ āhāro hoti. Evaṃ santepi ‘‘cattārome, bhikkhave, āhārā bhūtānaṃ vā sattānaṃ ṭhitiyā sambhavesīnaṃ vā anuggahāya. Katame cattāro? Kabaḷīkāro āhāro oḷāriko vā sukhumo vā, phasso dutiyo, manosañcetanā tatiyā, viññāṇaṃ catuttha’’nti (saṃ. ni. 2.11) idampi virujjhatīti, idampi na virujjhati. Etasmiñhi sutte nippariyāyena āhāralakkhaṇāva dhammā āhārāti vuttā. Idha pana pariyāyena paccayo āhāroti vutto. Sabbadhammānañhi paccayo laddhuṃ vaṭṭati. So ca yaṃ yaṃ phalaṃ janeti, taṃ taṃ āharati nāma, tasmā āhāroti vuccati. Tenevāha ‘‘avijjampāhaṃ, bhikkhave, sāhāraṃ vadāmi, no anāhāraṃ. Ko ca, bhikkhave, avijjāya āhāro? Pañcanīvaraṇātissa vacanīyaṃ. Pañcanīvaraṇepāhaṃ, bhikkhave, sāhāre vadāmi, no anāhāre. Ko ca, bhikkhave, pañcannaṃ nīvaraṇānaṃ āhāro? Ayonisomanasikārotissa vacanīya’’nti (a. ni. 10.61). Ayaṃ idha adhippeto.

စောဒနာဦးအံ့ - ဤသို့ အလုံးစုံသော သတ္တဝါတို့အား အာဟာရကြောင့် တည်ခြင်းဖြစ်ပါက "အသညသတ်ဗြဟ္မာတို့သည် အကြောင်းမရှိကုန်၊ အာဟာရမရှိကုန်၊ ဖဿမရှိကုန်" ဟူသော ဤစကားသည် ဆန့်ကျင်နေသည်မဟုတ်လော။ မဆန့်ကျင်ပါ။ အကြောင်းမူကား ထိုအသညသတ်ဗြဟ္မာတို့အား ဈာန်သည် အာဟာရဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ဤကား ဖြေရှင်းချက် ဖြစ်၏။ ဤသို့ အသညသတ်ဗြဟ္မာတို့အား ဈာန်သည် အာဟာရဖြစ်သည်ရှိသော်လည်း "ရဟန်းတို့၊ ဖြစ်ပြီးသော သတ္တဝါတို့ တည်တံ့ရန် သော်လည်းကောင်း၊ ဖြစ်ဆဲသတ္တဝါတို့ကို ချီးမြှောက်ရန် သော်လည်းကောင်း အာဟာရတို့သည် ဤလေးပါးတို့တည်း။ အဘယ်လေးပါးတို့နည်းဟူမူ - ရုန့်ရင်းသည်လည်းဖြစ်သော သိမ်မွေ့သည်လည်းဖြစ်သော ကဗဠီကာရာဟာရ၊ နှစ်ခုမြောက် ဖဿာဟာရ၊ သုံးခုမြောက် မနောသဉ္စေတနာဟာရ၊ လေးခုမြောက် ဝိညာဏာဟာရ တို့တည်း" ဟူသော ဤစကားသည် ဆန့်ကျင်နေသည်မဟုတ်လောဟု စောဒနာဦးအံ့။ ဤစကားသည်လည်း မဆန့်ကျင်ပါ။ အမှန်စင်စစ် ဤစတ္တာရောမေ ဘိက္ခဝေ စသောသုတ်၌ မုချအားဖြင့် (နိပ္ပရိယာယ်အားဖြင့်) အာဟာရလက္ခဏာရှိသော တရားတို့ကိုသာလျှင် အာဟာရဟူ၍ ဟောတော်မူအပ်၏။ ဤသင်္ဂီတိသုတ်၌မူ ပရိယာယ်အားဖြင့် သို့မဟုတ် ဥပစာအားဖြင့် အကြောင်း (ပစ္စယ) ကို အာဟာရဟူ၍ ဟောတော်မူအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ခပ်သိမ်းသောတရားတို့အား အကြောင်းကို ရထိုက်သည်သာတည်း။ ထိုအကြောင်းသည်လည်း မိမိဖြစ်ပေါ်စေအပ်သော ထိုထိုအကျိုးကို ဆောင်ယူတတ်သောကြောင့် အာဟာရဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင်လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် "ရဟန်းတို့၊ ငါသည် အဝိဇ္ဇာကိုလည်း အကြောင်းရှိသော အဝိဇ္ဇာဟူ၍ ဟော၏၊ အကြောင်းမရှိသော အဝိဇ္ဇာဟူ၍ မဟော။ ရဟန်းတို့၊ အဝိဇ္ဇာ၏ အကြောင်း (အာဟာရ) ကား အဘယ်နည်း၊ နီဝရဏငါးပါးတို့တည်းဟု ဆိုအပ်ရာ၏။ ရဟန်းတို့၊ ငါသည် နီဝရဏငါးပါးတို့ကိုလည်း အကြောင်းရှိသော နီဝရဏငါးပါးဟူ၍ ဟော၏၊ အကြောင်းမရှိသော နီဝရဏတို့ကို မဟော။ ရဟန်းတို့၊ နီဝရဏငါးပါးတို့၏ အကြောင်းကား အဘယ်နည်း၊ အယောနိသောမနသိကာရတည်းဟု ဆိုအပ်ရာ၏" ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။ ဤသင်္ဂီတိသုတ်၌ ဤသို့သော ပရိယာယ်အားဖြင့် အကြောင်းဖြစ်သော အာဟာရကို ယူလိုအပ်၏။

Etasmiñhi paccayāhāre gahite pariyāyāhāropi nippariyāyāhāropi sabbo gahitova hoti. Tattha asaññabhave paccayāhāro labbhati. Anuppanne hi buddhe titthāyatane pabbajitā vāyokasiṇe parikammaṃ katvā catutthajjhānaṃ nibbattetvā tato vuṭṭhāya dhī cittaṃ, dhibbatetaṃ cittaṃ cittassa nāma abhāvoyeva sādhu, cittañhi nissāyeva vadhabandhādipaccayaṃ dukkhaṃ uppajjati. Citte asati natthetanti khantiṃ ruciṃ uppādetvā aparihīnajjhānā kālaṅkatvā asaññabhave nibbattanti. Yo yassa iriyāpatho manussaloke paṇihito ahosi, so tena iriyāpathena nibbattitvā pañca kappasatāni ṭhito vā nisinno vā nipanno vā hoti. Evarūpānampi sattānaṃ paccayāhāro labbhati. Te hi yaṃ jhānaṃ bhāvetvā nibbattā, tadeva nesaṃ paccayo hoti. Yathā jiyāvegena khittasaro yāva jiyāvego atthi, tāva gacchati, evaṃ yāva jhānapaccayo atthi, tāva tiṭṭhanti. Tasmiṃ niṭṭhite khīṇavego saro viya patanti. Ye pana te nerayikā neva uṭṭhānaphalūpajīvī na puññaphalūpajīvīti vuttā, tesaṃ ko āhāroti[Pg.158]? Tesaṃ kammameva āhāro. Kiṃ pañca āhārā atthīti ce. Pañca, na pañcāti idaṃ na vattabbaṃ. Nanu paccayo āhāroti vuttametaṃ. Tasmā yena kammena te niraye nibbattā, tadeva tesaṃ ṭhitipaccayattā āhāro hoti. Yaṃ sandhāya idaṃ vuttaṃ ‘‘na ca tāva kālaṅkaroti, yāva na taṃ pāpakammaṃ byantī hotī’’ti (ma. ni. 3.250).

စင်စစ်သော်ကား ဤအကြောင်းဖြစ်သော အာဟာရ (ပစ္စယာဟာရ) ကို ယူသော် ပရိယာယ်အာဟာရသော်လည်းကောင်း၊ နိပ္ပရိယာယ်အာဟာရသော်လည်းကောင်း အလုံးစုံသော အာဟာရကို ယူပြီးသည်သာ ဖြစ်၏။ ထိုအာဟာရတို့တွင် အသညသတ်ဘုံ၌ အကြောင်းဖြစ်သောအာဟာရကို ရအပ်၏။ အမှန်စင်စစ် ဘုရားမပွင့်မီက တိတ္ထိတို့၏ အယူဝါဒ၌ ရဟန်းပြုကြကုန်၍ ဝါယောကသိဏ၌ ပရိကံပြုလျက် စတုတ္ထဈာန်ကို ဖြစ်စေပြီးလျှင် ထိုဈာန်မှထ၍ "စိတ်သည် စက်ဆုပ်ဖွယ် ကောင်းစွတကား၊ စိတ်မရှိခြင်းသည်သာ ကောင်းမြတ်လှ၏။ အကြောင်းမူကား စိတ်ကိုမှီ၍သာလျှင် သတ်ခြင်း နှောင်ဖွဲ့ခြင်းစသည်ကို အကြောင်းပြုသော ဆင်းရဲဒုက္ခသည် ဖြစ်ပေါ်ရ၏။ စိတ်မရှိပါက ထိုဆင်းရဲဒုက္ခသည် မရှိတော့ပေ" ဟု နှစ်သက်လိုလားခြင်းကို ဖြစ်စေ၍ မဆုတ်ယုတ်သော ဈာန်ရှိကြကုန်လျက် စုတေပြီးသော် အသညသတ်ဘုံ၌ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် လူ့ပြည်၌ အကြင်ဣရိယာပုဒ်တစ်ခုဖြင့် တည်နေခဲ့ပါက ထိုဣရိယာပုဒ်အတိုင်းပင် အသညသတ်ဘုံ၌ ဖြစ်ပေါ်လျက် မဟာကပ်ငါးရာပတ်လုံး မတ်တတ်ရပ်လျက်သော်လည်းကောင်း၊ ထိုင်လျက်သော်လည်းကောင်း၊ လျောင်းလျက်သော်လည်းကောင်း တည်နေ၏။ ဤသို့ စိတ်မရှိသော သတ္တဝါတို့အားလည်း အကြောင်းဖြစ်သောအာဟာရကို ရအပ်၏။ အမှန်စင်စစ် ထိုအသညသတ်ဗြဟ္မာတို့သည် အကြင်ဈာန်ကို ပွားများ၍ အသညသတ်ဘုံ၌ ဖြစ်ကြကုန်၏၊ ထိုဈာန်သည်ပင်လျှင် ထိုဗြဟ္မာတို့အား တည်တံ့ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်၏။ ညှို့၏ အရှိန်အဟုန်ဖြင့် ပစ်လွှတ်လိုက်သော မြားသည် ထိုညှို့အဟုန်ရှိသမျှ ကာလပတ်လုံး ပျံသန်းသွားသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဈာန်တည်းဟူသော အကြောင်းရှိသမျှ ကာလပတ်လုံး တည်နေကြကုန်၏။ ထိုဈာန်အရှိန် ကုန်ဆုံးသွားသောအခါ အရှိန်ကုန်သော မြားကဲ့သို့ စုတေ၍ ကျကြကုန်၏။ "ထကြွလုံ့လပြုခြင်း၏ အကျိုးဖြင့် အသက်မွေးရသူများလည်း မဟုတ်၊ ကုသိုလ်ကံ၏ အကျိုးကိုမှီ၍ အသက်မွေးရသူများလည်း မဟုတ်" ဟု ဆိုအပ်သော ငရဲသူသတ္တဝါတို့၏ အာဟာရသည် အဘယ်နည်း ဟူသော အမေးရှိသော်၊ "ထိုငရဲသားတို့အား ကံသည်သာလျှင် အာဟာရဖြစ်၏" ဟူသော အဖြေတည်း။ "အာဟာရငါးပါး ရှိသလော" ဟု မေးငြားအံ့၊ "ငါးပါးမဟုတ်" ဟု မဆိုအပ်ပေ။ အကြောင်း (ပစ္စယ) ကို အာဟာရဟု ငါဆိုခဲ့သည် မဟုတ်လော။ ထို့ကြောင့် ထိုငရဲသားတို့သည် အကြင်မကောင်းမှုကံဖြင့် ငရဲဘုံ၌ ဖြစ်ကြကုန်၏၊ ထိုကံသည်ပင်လျှင် ထိုသတ္တဝါတို့၏ တည်တံ့ခြင်းအကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် အာဟာရဖြစ်၏။ ထိုမကောင်းမှုကံသည်ပင် ငရဲသားတို့၏ တည်တံ့ခြင်း အကြောင်းဖြစ်သည်ကို ရည်ညွှန်း၍ "ထိုမကောင်းမှုကံ မကုန်မချင်း သေခြင်းသို့ မရောက်နိုင်သေး" ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။

Kabaḷīkāraṃ āhāraṃ ārabbha cettha vivādo na kātabbo. Mukhe uppanno kheḷopi hi tesaṃ āhārakiccaṃ sādheti. Kheḷopi hi niraye dukkhavedaniyo hutvā paccayo hoti, sagge sukhavedaniyo. Iti kāmabhave nippariyāyena cattāro āhārā. Rūpārūpabhavesu ṭhapetvā asaññaṃ sesānaṃ tayo. Asaññānañceva avasesānañca paccayāhāroti iminā āhārena ‘‘sabbe sattā āhāraṭṭhitikā’’ti etaṃ pañhaṃ kathetvā ‘‘ayaṃ kho āvuso’’ti evaṃ niyyātanampi ‘‘atthi kho āvuso’’ti puna uddharaṇampi akatvā ‘‘sabbe sattā saṅkhāraṭṭhitikā’’ti dutiyapañhaṃ vissajjesi.

တနည်းလည်း ဤ “သဗ္ဗေ သတ္တာ အာဟာရဋ္ဌိတိကာ” ဟူသော စကားကို ကဗဠီကာရအာဟာရကို အာရုံပြု၍ (သို့မဟုတ် စွဲ၍) ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤအာဟာရဋ္ဌိတိကာဟူသော ပုဒ်၌ ငြင်းခုံခြင်းကို မပြုအပ်ပေ။ အမှန်စင်စစ် ခံတွင်း၌ ဖြစ်ပေါ်သော တံထွေးသည်လည်း ထိုငရဲသူသတ္တဝါတို့အား အာဟာရကိစ္စကို ပြီးစေ၏။ ငရဲ၌ တံထွေးသည် ဒုက္ခဝေဒနာ၏ အကြောင်းဖြစ်၍ ကျေးဇူးပြုတတ်၏၊ နတ်ပြည်၌မူ သုခဝေဒနာ၏ အကြောင်းဖြစ်၍ ကျေးဇူးပြုတတ်၏။ ဤသို့လျှင် ကာမဘုံ၌ မုချအားဖြင့် အာဟာရလေးပါးတို့သည် ရှိကုန်၏။ ရူပဘုံ၊ အရူပဘုံတို့၌မူ အသညသတ်ဘုံကို ဖယ်ထား၍ ကြွင်းသော သတ္တဝါတို့အား အာဟာရသုံးပါးတို့သည် ရှိကုန်၏။ အသညသတ် ပုဂ္ဂိုလ်တို့အားလည်းကောင်း၊ အသညသတ် ပုဂ္ဂိုလ်မှတစ်ပါး ကာမဘုံစသည်တို့၌ ဖြစ်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အားလည်းကောင်း ကုသိုလ်ကံ၊ အကုသိုလ်ကံဟု ဆိုအပ်သော အကြောင်းတရားတို့သည်သာ အာဟာရမည်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ဤပကတိအာဟာရကို အကြောင်းပြု၍ “သဗ္ဗေ သတ္တာ အာဟာရဋ္ဌိတိကာ” ဟူသော ဤပြဿနာကို ဖြေဆိုပြီးနောက် “ငါ့ရှင်တို့ ဤတရားသည်ကား” ဟူ၍ ဤသို့ နိဂုံးချုပ်ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ “ငါ့ရှင်တို့... ရှိ၏” ဟူ၍ တစ်ဖန် ထုတ်ဆောင်ခြင်းကိုလည်းကောင်း မပြုဘဲ “သဗ္ဗေ သတ္တာ သင်္ခါရဋ္ဌိတိကာ” ဟူ၍ ဒုတိယပြဿနာကို ဖြေဆိုတော်မူ၏။

Kasmā pana na niyyātesi na uddharittha? Tattha tattha niyyātiyamānepi uddhariyamānepi pariyāpuṇituṃ vācetuṃ dukkhaṃ hoti, tasmā dve ekābaddhe katvā vissajjesi. Imasmimpi vissajjane heṭṭhā vuttapaccayova attano phalassa saṅkharaṇato saṅkhāroti vutto. Iti heṭṭhā āhārapaccayo kathito, idha saṅkhārapaccayoti ayamettha heṭṭhimato viseso. ‘‘Heṭṭhā nippariyāyāhāro gahito, idha pariyāyāhāroti evaṃ gahite viseso pākaṭo bhaveyya, no ca gaṇhiṃsū’ti mahāsīvatthero āha. Indriyabaddhassapi hi anindriyabaddhassapi paccayo laddhuṃ vaṭṭati. Vinā paccayena dhammo nāma natthi. Tattha anindriyabaddhassa tiṇarukkhalatādino pathavīraso āporaso ca paccayo hoti. Deve avassante hi tiṇādīni milāyanti, vassante ca pana haritāni honti. Iti tesaṃ pathavīraso āporaso ca paccayo hoti. Indriyabaddhassa avijjā taṇhā kammaṃ āhāroti evamādayo paccayā, iti heṭṭhā paccayoyeva āhāroti kathito, idha saṅkhāroti. Ayamevettha viseso.

အဘယ်ကြောင့် နိဂုံးမချုပ်၊ တစ်ဖန် မထုတ်ဆောင်သနည်း ဟူမူကား ထိုထိုပြဿနာ၌ နိဂုံးချုပ်သော်လည်းကောင်း၊ ထုတ်ဆောင်သော်လည်းကောင်း သင်ယူခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ ပို့ချခြင်းငှာလည်းကောင်း ဆင်းရဲငြိုငြင်ခြင်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ပြဿနာနှစ်ပါးတို့ကို တစ်ဆက်တည်းပြု၍ ဖြေဆိုတော်မူ၏။ ဤဒုတိယအဖြေ၌လည်း အောက်တွင် ဆိုအပ်ပြီးသော အကြောင်းတရားကိုပင် မိမိ၏အကျိုးတရားကို ပြုပြင်စီရင်တတ်သောကြောင့် “သင်္ခါရ” ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့လျှင် အောက်ဖြစ်သော ပထမဖြေဆိုချက်၌ အာဟာရဟူသော အကြောင်းတရားကို ပြဆိုအပ်၏။ ဤဒုတိယဖြေဆိုချက်၌မူ သင်္ခါရဟူသော အကြောင်းတရားကို ပြဆိုအပ်၏။ ဤသည်ကား ဤဒုတိယအဖြေ၌ အောက်ဖြစ်သော ပထမအဖြေမှ ထူးခြားချက်ဖြစ်၏။ “အောက်၌ မုချဖြစ်သော အာဟာရကို ယူအပ်၏၊ ဤ၌ ဥပစာရဖြစ်သော အာဟာရကို ယူအပ်၏။ ဤသို့ ယူခဲ့သော် အထူးသည် ထင်ရှားရာ၏၊ သို့သော်လည်း အဋ္ဌကထာဆရာတို့သည် ထိုသို့မယူကုန်” ဟု မဟာသီဝမထေရ်က မိန့်တော်မူ၏။ အမှန်စင်စစ် ဣန္ဒြေနှင့်စပ်သော တရားအားလည်းကောင်း၊ ဣန္ဒြေနှင့်မစပ်သော တရားအားလည်းကောင်း အကြောင်းတရားကို ရအပ်သည်သာ ဖြစ်၏။ အကြောင်းတရားမရှိဘဲ ဖြစ်ထွန်းသော တရားမည်သည် မရှိချေ။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် မြက်၊ သစ်ပင်၊ နွယ်စသော ဣန္ဒြေနှင့်မစပ်သော အဝိညာဏကဝတ္ထုတို့အား ပထဝီရသသည်လည်းကောင်း၊ အာပေါရသသည်လည်းကောင်း အကြောင်းတရား ဖြစ်၏။ အမှန်စင်စစ် မိုးမရွာသော် မြက်စသည်တို့သည် ညှိုးနွမ်းကုန်၏၊ မိုးရွာသော်ကား မြက်စသည်တို့သည် စိမ်းစိုကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ထိုမြက်၊ သစ်ပင်၊ နွယ်တို့အား ပထဝီရသနှင့် အာပေါရသသည် အကြောင်းတရား ဖြစ်၏။ ဣန္ဒြေနှင့်စပ်သော သတ္တဝါတို့အားမူ အဝိဇ္ဇာ၊ တဏှာ၊ ကံ၊ အာဟာရ စသောတရားတို့သည် အကြောင်းတရားတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် အောက်၌ အကြောင်းတရားကိုပင် “အာဟာရ” ဟူ၍ ပြဆိုအပ်၏။ ဤ၌မူ ထိုအကြောင်းတရားကိုပင် “သင်္ခါရ” ဟူ၍ ပြဆိုအပ်၏။ ဤသည်သာလျှင် ဤဒုတိယဖြေဆိုချက်၌ ထူးခြားချက် ဖြစ်၏။

Ayaṃ [Pg.159] kho, āvusoti āvuso amhākaṃ satthārā mahābodhimaṇḍe nisīditvā sayaṃ sabbaññutaññāṇena sacchikatvā ayaṃ ekadhammo desito. Tattha ekadhamme tumhehi sabbeheva saṅgāyitabbaṃ na vivaditabbaṃ. Yathayidaṃ brahmacariyanti yathā saṅgāyamānānaṃ tumhākaṃ idaṃ sāsanabrahmacariyaṃ addhaniyaṃ assa. Ekena hi bhikkhunā ‘‘atthi, kho āvuso, eko dhammo sammadakkhāto. Katamo eko dhammo? Sabbe sattā āhāraṭṭhitikā. Sabbe sattā saṅkhāraṭṭhitikā’’ti kathite tassa kathaṃ sutvā añño kathessati. Tassapi aññoti evaṃ paramparakathāniyamena idaṃ brahmacariyaṃ ciraṃ tiṭṭhamānaṃ sadevakassa lokassa atthāya hitāya bhavissatīti ekakavasena dhammasenāpati sāriputtatthero sāmaggirasaṃ dassesīti.

“ငါ့ရှင်တို့ ဤတရားသည်ကား” ဟူသည်ကား “ငါ့ရှင်တို့... ငါတို့၏ မြတ်စွာဘုရားသည် သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်၏ ပေါ်ထွန်းရာဖြစ်သော မြတ်သောဗောဓိပင်ရင်း၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၍ ကိုယ်တော်တိုင် သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ဖြင့် မျက်မှောက်ပြုကာ ဤတစ်ခုသောတရားကို ဟောကြားတော်မူအပ်၏။ ထိုတစ်ခုသော တရား၌ သင်တို့အားလုံးသည် အတူတကွ ပေါင်းညှိ၍ သံဂါယနာတင်အပ်၏၊ မငြင်းခုံအပ်” ဟူသော အနက်တည်း။ “ဤသာသနာတော်သည် အရှည်တည်တံ့ရာ၏” ဟူသည်ကား သံဂါယနာ တင်ကြကုန်သော သင်တို့အား ဤမြတ်သောအကျင့် (သာသနာတော်) သည် အရှည်ခံ၍ တည်တံ့ရာ၏ ဟူသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဆိုလိုသည်။ အမှန်စင်စစ် ရဟန်းတစ်ပါးက “ငါ့ရှင်တို့၊ မြတ်စွာဘုရား ကောင်းစွာဟောကြားတော်မူအပ်သော တစ်ခုသောတရားသည် ရှိ၏။ ထိုတစ်ခုသောတရားကား အဘယ်နည်း။ သတ္တဝါအားလုံးတို့သည် အာဟာရကြောင့် တည်ကြကုန်၏။ သတ္တဝါအားလုံးတို့သည် သင်္ခါရကြောင့် တည်ကြကုန်၏” ဟု ပြဆိုအပ်သည်ရှိသော် ထိုရဟန်း၏စကားကို ကြားနာ၍ အခြားသောရဟန်းတစ်ပါးက ပြန်လည်ဟောကြားလတ္တံ့。 ထိုဒုတိယရဟန်း၏ စကားကိုလည်း ကြားနာ၍ အခြားသော တတိယရဟန်းက ဟောကြားလတ္တံ့။ ဤသို့လျှင် အစဉ်အဆက် မှတ်သားအပ်သော စကားအားဖြင့် ဤသာသနာတော်သည် ရှည်မြင့်စွာ တည်တံ့လတ်သော် နတ်နှင့်တကွသော လောကအား အကျိုးစီးပွားငှာလည်းကောင်း၊ ချမ်းသာခြင်းငှာလည်းကောင်း ဖြစ်လတ္တံ့။ ဤသို့လျှင် တရားစစ်သူကြီးဖြစ်သော အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်သည် ဧကကနိပါတ်၏ အစွမ်းဖြင့် အညီအညွတ် သာယာအပ်သော သဘောရှိသောတရား (သာမဂ္ဂီရသ) ကို ပြတော်မူ၏။

Ekakavaṇṇanā niṭṭhitā.

ဧကကဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပြီ။

Dukavaṇṇanā

ดုကဝဏ္ဏနာ။

304. Iti ekakavasena sāmaggirasaṃ dassetvā idāni dukavasena dassetuṃ puna desanaṃ ārabhi. Tattha nāmarūpaduke nāmanti cattāro arūpino khandhā nibbānañca. Tattha cattāro khandhā nāmanaṭṭhena nāmaṃ. Nāmanaṭṭhenāti nāmakaraṇaṭṭhena. Yathā hi mahājanasammatattā mahāsammatassa ‘‘mahāsammato’’ti nāmaṃ ahosi, yathā mātāpitaro ‘‘ayaṃ tisso nāma hotu, phusso nāma hotū’’ti evaṃ puttassa kittimanāmaṃ karonti, yathā vā ‘‘dhammakathiko vinayadharo’’ti guṇato nāmaṃ āgacchati, na evaṃ vedanādīnaṃ. Vedanādayo hi mahāpathavīādayo viya attano nāmaṃ karontāva uppajjanti. Tesu uppannesu tesaṃ nāmaṃ uppannameva hoti. Na hi vedanaṃ uppannaṃ ‘‘tvaṃ vedanā nāma hohī’’ti, koci bhaṇati, na cassā yena kenaci kāraṇena nāmaggahaṇakiccaṃ atthi, yathā pathaviyā uppannāya ‘‘tvaṃ pathavī nāma hohī’’ti nāmaggahaṇakiccaṃ natthi, cakkavāḷasinerumhi candimasūriyanakkhattesu uppannesu ‘‘tvaṃ cakkavāḷaṃ nāma, tvaṃ nakkhattaṃ nāma hohī’’ti nāmaggahaṇakiccaṃ natthi, nāmaṃ uppannameva hoti, opapātikā paññatti nipatati, evaṃ vedanāya uppannāya ‘‘tvaṃ vedanā nāma hohī’’ti nāmaggahaṇakiccaṃ natthi, tāya uppannāya vedanāti [Pg.160] nāmaṃ uppannameva hoti. Saññādīsupi eseva nayo atītepi hi vedanā vedanāyeva. Saññā. Saṅkhārā. Viññāṇaṃ viññāṇameva. Anāgatepi. Paccuppannepi. Nibbānaṃ pana sadāpi nibbānamevāti. Nāmanaṭṭhena nāmaṃ. Namanaṭṭhenāpi cettha cattāro khandhā nāmaṃ. Te hi ārammaṇābhimukhaṃ namanti. Nāmanaṭṭhena sabbampi nāmaṃ. Cattāro hi khandhā ārammaṇe aññamaññaṃ nāmenti, nibbānaṃ ārammaṇādhipatipaccayatāya attani anavajjadhamme nāmeti.

၃၀၄. ဤသို့လျှင် ဧကကနိပါတ်၏အစွမ်းဖြင့် သာမဂ္ဂီရသကို ပြတော်မူပြီး၍ ယခုအခါ ဒုကနိပါတ်၏အစွမ်းဖြင့် သာမမဂ္ဂီရသကို ပြခြင်းငှာ တစ်ဖန် ဟောကြားတော်မူပြန်၏။ ထိုဒုကနိပါတ်တို့တွင် “နာမရူပဒုက” ၌ နာမ် (နာမ) ဟူသည်မှာ နာမ်ဖြစ်ကုန်သော ခန္ဓာလေးပါးနှင့် နိဗ္ဗာန်တို့ ဖြစ်သည်။ ထိုနာမ်ခန္ဓာလေးပါးနှင့် နိဗ္ဗာန်တို့တွင် နာမ်ခန္ဓာလေးပါးတို့သည် အမည်ကို ပြုတတ်သော အနက်သဘော (နာမနတ္ထ) ကြောင့် နာမ်မည်၏။ “အမည်ကိုပြုတတ်သော အနက်သဘောကြောင့်” ဟူသည်ကား အမည်ပေးခြင်း၏ အစွမ်းကြောင့်ဟု ဆိုလိုသည်။ သာဓကအားဖြင့် များစွာသောလူအပေါင်းတို့က သမုတ်အပ်သောကြောင့် မဟာသမ္မတမင်းအား “မဟာသမ္မတ” ဟူသောအမည် ဖြစ်လာသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ မိဘတို့က “ဤသူငယ်သည် တိဿအမည် ဖြစ်စေ၊ ဖုဿအမည် ဖြစ်စေ” ဟု ဤသို့ သားအား ကျော်ကြားသောအမည်ကို ပေးကြသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် “တရားဟောပုဂ္ဂိုလ် (ဓမ္မကထိက)၊ ဝိနည်းဆောင်ပုဂ္ဂိုလ် (ဝိနယဓရ)” ဟု ဂုဏ်အားဖြင့် အမည်ဖြစ်လာသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဝေဒနာစသည်တို့အား ထိုသို့ အမည်ဖြစ်ပေါ်လာသည်မဟုတ်ပေ။ အမှန်စင်စစ် ဝေဒနာစသောတရားတို့သည် မဟာပထဝီစသည်တို့ကဲ့သို့ မိမိတို့၏အမည်ကို ပြုရင်းသာလျှင် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏။ ထိုတရားတို့ ဖြစ်ပေါ်လာသော် ထိုတရားတို့၏အမည်သည်လည်း ဖြစ်ပေါ်ပြီးသားသာ ဖြစ်၏။ အမှန်စင်စစ် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝေဒနာကို “သင်သည် ဝေဒနာအမည် ဖြစ်လော့” ဟု မည်သူမျှ မဆိုပေ၊ ထိုဝေဒနာအား တစ်စုံတစ်ခုသော အကြောင်းကြောင့် အမည်ပေးရန် ကိစ္စသည်လည်း မရှိပေ။ မြေကြီး ဖြစ်ပေါ်လာသော် “သင်သည် မြေကြီး (ပထဝီ) အမည် ဖြစ်လော့” ဟု အမည်ပေးရန် ကိစ္စမရှိသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ စကြဝဠာ၊ မြင်းမိုရ်တောင်၊ လ၊ နေ၊ နက္ခတ်တို့ ဖြစ်ပေါ်လာသော် “သင်သည် စကြဝဠာအမည်၊ သင်သည် နက္ခတ်အမည် ဖြစ်လော့” ဟု အမည်ပေးရန် ကိစ္စမရှိဘဲ အမည်သည် ဖြစ်ပေါ်ပြီးသားသာ ဖြစ်၍ အလိုအလျောက် ကျရောက်လာသော ပညတ်ချက် ဖြစ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဝေဒနာ ဖြစ်ပေါ်လာသော်လည်း “သင်သည် ဝေဒနာအမည် ဖြစ်လော့” ဟု တစ်စုံတစ်ခုသော အကြောင်းကြောင့် အမည်ပေးရန် ကိစ္စမရှိပေ။ ထိုဝေဒနာ ဖြစ်ပေါ်လာသည်နှင့် “ဝေဒနာ” ဟူသောအမည်သည် ဖြစ်ပေါ်ပြီးသားသာ ဖြစ်၏။ သညာစသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ အမှန်စင်စစ် အတိတ်ကာလ၌လည်း ဝေဒနာသည် ဝေဒနာသာ ဖြစ်၏၊ သညာသည် သညာသာ ဖြစ်၏၊ သင်္ခါရတို့သည် သင်္ခါရတို့သာ ဖြစ်၏၊ ဝိညာဏ်သည် ဝိညာဏ်သာ ဖြစ်၏။ အနာဂတ်ကာလ၌လည်းကောင်း၊ ပစ္စုပ္ပန်ကာလ၌လည်းကောင်း ဝေဒနာသည် ဝေဒနာသာ ဖြစ်၏၊ သညာသည် သညာသာ ဖြစ်၏၊ သင်္ခါရတို့သည် သင်္ခါရတို့သာ ဖြစ်၏၊ ဝိညာဏ်သည် ဝိညာဏ်သာ ဖြစ်၏။ နိဗ္ဗာန်သည်ကား အခါခပ်သိမ်း နိဗ္ဗာန်သာလျှင် ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် အမည်ကို ပြုတတ်သော အနက်သဘောကြောင့် “နာမ်” မည်၏။ တနည်းဆိုသော် ဤနာမ်တရားတို့တွင် ခန္ဓာလေးပါးတို့သည် အာရုံသို့ ညွတ်တတ်သော အနက်သဘောကြောင့်လည်း “နာမ်” မည်၏။ ထိုခန္ဓာလေးပါးတို့သည် အာရုံသို့ ရှေးရှုညွတ်တတ်ကုန်၏။ အလုံးစုံသော နာမ်ခန္ဓာလေးပါးနှင့် နိဗ္ဗာန်သည်လည်း မိမိသို့ ညွှတ်စေတတ်သော အနက်သဘောကြောင့် “နာမ်” မည်၏။ ခန္ဓာလေးပါးတို့သည် အာရုံ၌ တစ်ပါးကို တစ်ပါး ညွတ်စေတတ်ကုန်၏။ နိဗ္ဗာန်သည်ကား အာရမ္မဏာဓိပတိပစ္စည်း ဖြစ်သည်၏အဖြစ်ကြောင့် မိမိသို့ အပြစ်မရှိသော မဂ်၊ ဖိုလ်တရားတို့ကို ညွတ်စေတတ်၏။

Rūpanti cattāro ca mahābhūtā catunnañca mahābhūtānaṃ upādāya rūpaṃ, taṃ sabbampi ruppanaṭṭhena rūpaṃ. Tassa vitthārakathā visuddhimagge vuttanayeneva veditabbā.

“ရုပ်” ဟူသည်မှာ မဟာဘုတ်လေးပါးနှင့် ထိုမဟာဘုတ်လေးပါးကို စွဲမှီ၍ဖြစ်သော ဥပါဒါရုပ် ဖြစ်၏။ ထိုမဟာဘုတ်၊ ဥပါဒါရုပ် အလုံးစုံသည်လည်း အချမ်း၊ အပူစသော ဆန့်ကျင်ဘက် အကြောင်းတို့ကြောင့် ဖောက်ပြန်တတ်သော အနက်သဘောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဖောက်ပြန်စေအပ်သော အနက်သဘောကြောင့်လည်းကောင်း “ရုပ်” မည်၏။ ထိုရုပ်၏ အကျယ်ဖွင့်ဆိုချက်ကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ ပြဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းသာလျှင် သိအပ်၏။

Avijjāti dukkhādīsu aññāṇaṃ. Ayampi vitthārato visuddhimagge kathitāyeva. Bhavataṇhāti bhavapatthanā. Yathāha ‘‘tattha katamā bhavataṇhā? Yo bhavesu bhavacchando’’tiādi (dha. sa. 1319).

“အဝိဇ္ဇာ” ဟူသည်မှာ ဒုက္ခသစ္စာစသည်တို့၌ မသိခြင်း (သို့မဟုတ် မောဟတရား) ဖြစ်၏။ ဤအဝိဇ္ဇာအကြောင်းကိုလည်း ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ အကျယ်ပြဆိုပြီး ဖြစ်၏။ “ဘဝတဏှာ” ဟူသည်မှာ ဘဝကို တောင့်တခြင်း ဖြစ်၏။ ၎င်းကို အဘိဓမ္မာ၌ “ထိုအဝိဇ္ဇာ၊ ဘဝတဏှာ နှစ်ပါးတို့တွင် ဘဝတဏှာဟူသည် အဘယ်နည်း။ ဘဝတို့၌ လိုချင်တပ်မက်ခြင်း ရှိ၏” စသည်ဖြင့် ဟောကြားတော်မူအပ်၏။

Bhavadiṭṭhīti bhavo vuccati sassataṃ, sassatavasena uppajjanakadiṭṭhi. Sā ‘‘tattha katamā bhavadiṭṭhi? ‘Bhavissati attā ca loko cā’ti yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigata’’ntiādinā (dha. sa. 1320) nayena abhidhamme vitthāritā. Vibhavadiṭṭhīti vibhavo vuccati ucchedaṃ, ucchedavasena uppajjanakadiṭṭhi. Sāpi ‘‘tattha katamā vibhavadiṭṭhi? ‘Na bhavissati attā ca loko cā’ti (dha. sa. 285). Yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigata’’ntiādinā (dha. sa. 1321) nayena tattheva vitthāritā.

“ဘဝဒိဋ္ဌိ” ဟူရာ၌ သဿတအယူကို “ဘဝ” ဟု ဆိုအပ်၏။ သဿတအယူ၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော မိစ္ဆာအယူသည် ဘဝဒိဋ္ဌိမည်၏။ ထိုဘဝဒိဋ္ဌိကို အဘိဓမ္မာ၌ “ထိုမိစ္ဆာအယူတို့တွင် ဘဝဒိဋ္ဌိဟူသည် အဘယ်နည်း။ ‘အတ္တသည်လည်းကောင်း၊ လောကသည်လည်းကောင်း အခါခပ်သိမ်း တည်လတ္တံ့’ ဟူ၍ ဤသို့စသော မိစ္ဆာအယူ ဖြစ်သောသဘောတရား ရှိ၏” စသောနည်းလမ်းဖြင့် အကျယ်ပြဆိုအပ်ပြီး ဖြစ်၏။ “ဝိဘဝဒိဋ္ဌိ” ဟူရာ၌ ဥစ္ဆေဒအယူကို “ဝိဘဝ” ဟု ဆိုအပ်၏။ ဥစ္ဆေဒအယူ၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော မိစ္ဆာအယူသည် ဝိဘဝဒိဋ္ဌိမည်၏။ ထိုဝိဘဝဒိဋ္ဌိကိုလည်း “ထိုမိစ္ဆာအယူတို့တွင် ဝိဘဝဒိဋ္ဌိဟူသည် အဘယ်နည်း။ ‘အတ္တသည်လည်းကောင်း၊ လောကသည်လည်းကောင်း ပျက်စီးလတ္တံ့ (မတည်လတ္တံ့)’ ဟူ၍ ဤသို့စသော မိစ္ဆာအယူ ဖြစ်သောသဘောတရား ရှိ၏” စသောနည်းလမ်းဖြင့် ထိုအဘိဓမ္မာ ပါဠိတော်၌ပင်လျှင် အကျယ်ပြဆိုအပ်ပြီး ဖြစ်၏။

Ahirikanti ‘‘yaṃ na hirīyati hirīyitabbenā’’ti (dha. sa. 1328) evaṃ vitthāritā nillajjatā. Anottappanti ‘‘yaṃ na ottappati ottappitabbenā’’ti (dha. sa. 1329) evaṃ vitthārito abhāyanakaākāro.

"အဟီရိက" ဟူသည်မှာ ရှက်အပ်သော ကာယဒုစရိုက် စသည်တို့ကို မရှက်တတ်ခြင်းဟူ၍ ဤသို့ ဖွင့်ဆိုအပ်သော အရှက်မရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ "အနောတ္တပ္ပ" ဟူသည်မှာ ကြောက်လန့်အပ်သော ကာယဒုစရိုက် စသည်တို့မှ မကြောက်လန့်တတ်ခြင်းဟူ၍ ဤသို့ ဖွင့်ဆိုအပ်သော မကြောက်မလန့်သော အခြင်းအရာ ဖြစ်သည်။

Hirī ca ottappañcāti ‘‘yaṃ hirīyati hirīyitabbena, ottappati ottappitabbenā’’ti (dha. sa. 1330-31) evaṃ vitthāritāni hiriottappāni. Api cettha ajjhattasamuṭṭhānā hirī, bahiddhāsamuṭṭhānaṃ ottappaṃ. Attādhipateyyā hirī, lokādhipateyyaṃ ottappaṃ. Lajjāsabhāvasaṇṭhitā hirī, bhayasabhāvasaṇṭhitaṃ ottappaṃ. Vitthārakathā panettha sabbākārena visuddhimagge vuttā.

"ဟိရီနှင့် ဩတ္တပ္ပ" ဟူသည်မှာ ရှက်အပ်သော တရားကို ရှက်တတ်ခြင်း၊ ကြောက်လန့်အပ်သော တရားကို ကြောက်လန့်တတ်ခြင်းဟူ၍ ဤသို့ ဖွင့်ဆိုအပ်သော ဟိရီနှင့် ဩတ္တပ္ပတို့ ဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် ဤဟိရီနှင့် ဩတ္တပ္ပတို့တွင် ဟိရီသည် မိမိကိုယ်တွင်း၌ဖြစ်သော အမျိုးဇာတ်စသည်ကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်ပေါ်တတ်၏ (အဇ္ဈတ္တသမုဋ္ဌာန်ရှိ၏)။ ဩတ္တပ္ပသည် မိမိပြင်ပ၌ဖြစ်သော လောကကဲ့ရဲ့ခြင်း စသည်ကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်ပေါ်တတ်၏ (ဗဟိဒ္ဓသမုဋ္ဌာန်ရှိ၏)။ ဟိရီသည် မိမိကိုယ်ကို အကြီးအမှူးပြု၍ ဖြစ်ပေါ်တတ်၏ (အတ္တာဓိပတေယျဖြစ်၏)။ ဩတ္တပ္ပသည် လောကကို အကြီးအမှူးပြု၍ ဖြစ်ပေါ်တတ်၏ (လောကာဓိပတေယျဖြစ်၏)။ ဟိရီသည် အရှက်သဘော၌ တည်ရှိ၏။ ဩတ္တပ္ပသည် အကြောက်သဘော၌ တည်ရှိ၏။ ဤဟိရီနှင့် ဩတ္တပ္ပတို့နှင့်ပတ်သက်၍ အကျယ်ဖွင့်ဆိုချက်ကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ငါပြဆိုခဲ့ပြီးပြီ။

Dovacassatāti [Pg.161] dukkhaṃ vaco etasmiṃ vippaṭikūlagāhimhi vipaccanīkasāte anādare puggaleti dubbaco, tassa kammaṃ dovacassaṃ, tassa bhāvo dovacassatā. Vitthārato panesā ‘‘tattha katamā dovacassatā? Sahadhammike vuccamāne dovacassāya’’nti (dha. sa. 1332) abhidhamme āgatā. Sā atthato saṅkhārakkhandho hoti. ‘‘Catunnañca khandhānaṃ etenākārena pavattānaṃ etaṃ adhivacana’’nti vadanti. Pāpamittatāti pāpā assaddhādayo puggalā etassa mittāti pāpamitto, tassa bhāvo pāpamittatā. Vitthārato panesā – ‘‘tattha katamā pāpamittatā? Ye te puggalā assaddhā dussīlā appassutā maccharino duppaññā. Yā tesaṃ sevanā nisevanā saṃsevanā bhajanā saṃbhajanā bhatti saṃbhatti taṃsampavaṅkatā’’ti (dha. sa. 1333) evaṃ āgatā. Sāpi atthato dovacassatā viya daṭṭhabbā.

"ဒေါဝစဿတာ" (ဆိုဆုံးမခက်သောအဖြစ်) ဟူသည်မှာ တရားနှင့်လျော်သော အကျင့်အား ဆန့်ကျင်သော အယူရှိခြင်း၊ ဆန့်ကျင်ဘက်ပြုခြင်း၌ မွေ့လျော်ခြင်း၊ အဆုံးအမကို မရိုသေခြင်းရှိသော ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ပြောဆိုဆုံးမရခက်ခဲသော စကားရှိသဖြင့် "ဒုဗ္ဗစ" (ပြောရဆိုရခက်သူ) ဟု ခေါ်၏။ ထိုပြောရဆိုရခက်သူ၏ အပြုအမူသည် "ဒေါဝစဿ" မည်၏။ ထိုဒေါဝစဿ၏ အဖြစ်သည် "ဒေါဝစဿတာ" မည်၏။ အကျယ်အားဖြင့်မူ ထိုဒေါဝစဿတာကို "ထိုတရားတို့တွင် ဒေါဝစဿတာဟူသည် အဘယ်နည်း? သီတင်းသုံးဖော်တို့က တရားနှင့်အညီ ပြောဆိုဆုံးမအပ်သည်ရှိသော် ပြောရဆိုရ ခက်ခဲသော အဖြစ်တည်း" ဟု အဘိဓမ္မာ၌ လာရှိသည်။ ထိုဒေါဝစဿတာသည် အနက်အဓိပ္ပာယ်အရ သင်္ခါရက္ခန္ဓာ ဖြစ်သည်။ "ဤသို့ ရိုသေစွာ မလိုက်နာခြင်းဟူသော အခြင်းအရာဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော နာမ်ခန္ဓာလေးပါးတို့၏ အမည်သာဖြစ်သည်" ဟု ကျမ်းပြုဆရာတို့ ဆိုကြသည်။ "ပါပမိတ္တတာ" (ယုတ်မာသော အဆွေခင်ပွန်းရှိသည်၏အဖြစ်) ဟူသည်မှာ သဒ္ဓါတရားမရှိသူ အစရှိသော ယုတ်မာသောသူတို့သည် ထိုသူ၏ အဆွေခင်ပွန်းဖြစ်သောကြောင့် ထိုသူကို "ပါပမိတ္တ" (ယုတ်မာသောအဆွေခင်ပွန်းရှိသူ) ဟု ခေါ်၏။ ထိုပါပမိတ္တ၏ အဖြစ်သည် "ပါပမိတ္တတာ" မည်၏။ အကျယ်အားဖြင့်မူ ထိုပါပမိတ္တတာသည် "ထိုတရားတို့တွင် ပါပမိတ္တတာဟူသည် အဘယ်နည်း? သဒ္ဓါတရားမရှိခြင်း၊ သီလမရှိခြင်း၊ အကြားအမြင်နည်းခြင်း၊ ဝန်တိုခြင်း၊ ပညာနည်းခြင်း ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ ရှိကုန်၏။ ထိုယုတ်မာသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို မှီဝဲခြင်း၊ အမြဲမှီဝဲခြင်း၊ အဖန်တလဲလဲ မှီဝဲခြင်း၊ ဆည်းကပ်ခြင်း၊ အဖန်တလဲလဲ ဆည်းကပ်ခြင်း၊ ဆည်းကပ်ကိုးကွယ်ခြင်း၊ အဖန်တလဲလဲ ဆည်းကပ်ကိုးကွယ်ခြင်း၊ ထိုသူတို့နောက်သို့ ကိုင်းညွတ်ခြင်း အဖြစ်တို့တည်း" ဟု ဤသို့ လာရှိသည်။ ထိုပါပမိတ္တတာကိုလည်း တရားကိုယ်အားဖြင့် ဒေါဝစဿတာကဲ့သို့ပင် မှတ်အပ်၏။

Sovacassatā ca kalyāṇamittatā ca vuttappaṭipakkhanayena veditabbā. Ubhopi panetā idha lokiyalokuttaramissakā kathitā.

"သောဝစဿတာ" (ဆိုဆုံးမလွယ်သောအဖြစ်) နှင့် "ကလျာဏမိတ္တတာ" (မိတ်ကောင်းဆွေကောင်းရှိသောအဖြစ်) တို့ကိုမူ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော တရားတို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်နည်းဖြင့် သိအပ်၏။ ဤနေရာ၌ ယင်းတရားနှစ်ပါးလုံးကို လောကီ လောကုတ္တရာ ရောပြွမ်းလျက် ဟောကြားအပ်ပါသည်။

Āpattikusalatāti ‘‘pañcapi āpattikkhandhā āpattiyo, sattapi āpattikkhandhā āpattiyo. Yā tāsaṃ āpattīnaṃ āpattikusalatā paññā pajānanā’’ti (dha. sa. 1336) evaṃ vutto āpattikusalabhāvo.

"အာပတ္တိကုသလတာ" (အာပတ်၌ လိမ္မာသည်၏အဖြစ်) ဟူသည်မှာ "ငါးပါးသော အာပတ်အစုတို့သည်လည်းကောင်း၊ ခုနစ်ပါးသော အာပတ်အစုတို့သည်လည်းကောင်း အာပတ်တို့မည်ကုန်၏။ ထိုအာပတ်တို့၌ အကြင်လိမ္မာသည်၏ အဖြစ်၊ အကြင်ပညာ၊ အကြင်အပြားအားဖြင့် သိခြင်း ရှိ၏" ဟု ဤသို့ ဆိုအပ်သော အာပတ်၌ လိမ္မာသောအဖြစ် ဖြစ်သည်။

Āpattivuṭṭhānakusalatāti ‘‘yā tāhi āpattīhi vuṭṭhānakusalatā paññā pajānanā’’ti (dha. sa. 1337) evaṃ vuttā saha kammavācāya āpattīhi vuṭṭhānaparicchedajānanā paññā.

"အာပတ္တိဝုဋ္ဌာနကုသလတာ" (အာပတ်မှ ထမြောက်ခြင်း၌ လိမ္မာသည်၏အဖြစ်) ဟူသည်မှာ "ထိုအာပတ်တို့မှ အကြင်ထမြောက်ခြင်း၌ လိမ္မာသည်၏ အဖြစ်၊ အကြင်ပညာ၊ အကြင်အပြားအားဖြင့် သိခြင်း ရှိ၏" ဟု ဤသို့ ဆိုအပ်သော၊ ကမ္မဝါစာနှင့်တကွ အာပတ်တို့မှ ထမြောက်ခြင်း၏ အပိုင်းအခြားကို သိသော ပညာ ဖြစ်သည်။

Samāpattikusalatāti ‘‘atthi savitakkasavicārā samāpatti, atthi avitakkavicāramattā samāpatti, atthi avitakkaavicārā samāpatti. Yā tāsaṃ samāpattīnaṃ kusalatā paññā pajānanā’’ti (dha. sa. 1338) evaṃ vuttā saha parikammena appanāparicchedajānanā paññā. Samāpattivuṭṭhānakusalatāti ‘‘yā tāhi samāpattīhi vuṭṭhānakusalatā paññā pajānanā’’ti (dha. sa. 1339) evaṃ vuttā yathāparicchinnasamayavaseneva samāpattito vuṭṭhānasamatthā ‘‘ettakaṃ gate sūriye uṭṭhahissāmī’’ti vuṭṭhānakālaparicchedakā paññā.

"သမာပတ္တိကုသလတာ" (သမာပတ်၌ လိမ္မာသည်၏အဖြစ်) ဟူသည်မှာ "ဝိတက် ဝိစာရနှင့်တကွဖြစ်သော သမာပတ်လည်း ရှိ၏၊ ဝိတက်မရှိ ဝိစာရမျှသာရှိသော သမာပတ်လည်း ရှိ၏၊ ဝိတက် ဝိစာရ နှစ်ပါးလုံးမရှိသော သမာပတ်လည်း ရှိ၏။ ထိုသမာပတ်တို့၌ အကြင်လိမ္မာသည်၏ အဖြစ်၊ အကြင်ပညာ၊ အကြင်အပြားအားဖြင့် သိခြင်း ရှိ၏" ဟု ဤသို့ ဆိုအပ်သော၊ ပရိကံနှင့်တကွ အပ္ပနာ၏ အပိုင်းအခြားကို သိသော ပညာ ဖြစ်သည်။ "သမာပတ္တိဝုဋ္ဌာနကုသလတာ" (သမာပတ်မှ ထခြင်း၌ လိမ္မာသည်၏အဖြစ်) ဟူသည်မှာ "ထိုသမာပတ်တို့မှ အကြင်ထခြင်း၌ လိမ္မာသည်၏ အဖြစ်၊ အကြင်ပညာ၊ အကြင်အပြားအားဖြင့် သိခြင်း ရှိ၏" ဟု ဤသို့ ဆိုအပ်သော၊ ပိုင်းခြားထားသော အချိန်ကာလ၏ အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် သမာပတ်မှ ထမြောက်ခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်သော၊ "နေမင်းသည် ဤမျှလောက်သော အရပ်သို့ ရောက်သောအခါ ငါထအံ့" ဟု သမာပတ်မှ ထရာကာလကို ပိုင်းခြား၍ သိတတ်သော ပညာ ဖြစ်သည်။

Dhātukusalatāti ‘‘aṭṭhārasa dhātuyo cakkhudhātu…pe… manoviññāṇadhātu. Yā tāsaṃ dhātūnaṃ kusalatā paññā pajānanā’’ti (dha. sa. 1340) evaṃ vuttā aṭṭhārasannaṃ [Pg.162] dhātūnaṃ sabhāvaparicchedakā savanadhāraṇasammasanapaṭivedhapaññā. Manasikārakusalatāti ‘‘yā tāsaṃ dhātūnaṃ manasikārakusalatā paññā pajānanā’’ti (dha. sa. 1341) evaṃ vuttā tāsaṃyeva dhātūnaṃ sammasanapaṭivedhapaccavekkhaṇapaññā.

"ဓာတုကုသလတာ" (ဓာတ်၌ လိမ္မာသည်၏အဖြစ်) ဟူသည်မှာ "စက္ခုဓာတ် အစရှိသည်မှ မနောဝိညာဏဓာတ်တိုင်အောင် တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော ဓာတ်တို့ ရှိကုန်၏။ ထိုဓာတ်တို့၌ အကြင်လိမ္မာသည်၏ အဖြစ်၊ အကြင်ပညာ၊ အကြင်အပြားအားဖြင့် သိခြင်း ရှိ၏" ဟု ဤသို့ ဆိုအပ်သော၊ တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော ဓာတ်တို့၏ သဘောတရားကို ပိုင်းခြား၍ သိတတ်သော နာယူခြင်း၊ ဆောင်ထားခြင်း၊ သုံးသပ်ဆင်ခြင်ခြင်း၊ ထိုးထွင်း၍ သိခြင်းတည်းဟူသော ပညာ ဖြစ်သည်။ "မနသိကာရကုသလတာ" (နှလုံးသွင်းခြင်း၌ လိမ္မာသည်၏အဖြစ်) ဟူသည်မှာ "ထိုဓာတ်တို့၌ အကြင်နှလုံးသွင်းခြင်း၌ လိမ္မာသည်၏ အဖြစ်၊ အကြင်ပညာ၊ အကြင်အပြားအားဖြင့် သိခြင်း ရှိ၏" ဟု ဤသို့ ဆိုအပ်သော၊ ထိုဓာတ်တို့၌ သုံးသပ်ဆင်ခြင်ခြင်း၊ ထိုးထွင်း၍ သိခြင်း၊ ပြန်လည်ဆင်ခြင်ခြင်းတည်းဟူသော ပညာ ဖြစ်သည်။

Āyatanakusalatāti ‘‘dvādasāyatanāni cakkhāyatanaṃ…pe… dhammāyatanaṃ. Yā tesaṃ āyatanānaṃ āyatanakusalatā paññā pajānanā’’ti (dha. sa. 1342) evaṃ vuttā dvādasannaṃ āyatanānaṃ uggahamanasikārapajānanā paññā. Apica dhātukusalatāpi uggahamanasikārasavanasammasanapaṭivedhapaccavekkhaṇesu vattati manasikārakusalatāpi āyatanakusalatāpi. Ayaṃ panettha viseso, savanauggahapaccavekkhaṇā lokiyā, paṭivedho lokuttaro, sammasanamanasikārā lokiyalokuttaramissakā. Paṭiccasamuppādakusalatāti ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā…pe… samudayo hotīti yā tattha paññā pajānanā’’ti (dha. sa. 1343) evaṃ vuttā dvādasannaṃ paccayākārānaṃ uggahādivasena pavattā paññā.

"အာယတနကုသလတာ" (အာယတန၌ လိမ္မာသည်၏အဖြစ်) ဟူသည်မှာ "စက္ခုအာယတန အစရှိသည်မှ ဓမ္မာယတနတိုင်အောင် တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော အာယတနတို့ ရှိကုန်၏။ ထိုအာယတနတို့၌ အကြင်လိမ္မာသည်၏ အဖြစ်၊ အကြင်ပညာ၊ အကြင်အပြားအားဖြင့် သိခြင်း ရှိ၏" ဟု ဤသို့ ဆိုအပ်သော၊ တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော အာယတနတို့ကို သင်ယူခြင်း၊ နှလုံးသွင်းခြင်း၊ သိခြင်းရှိသော ပညာ ဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့်လည်း ဓာတ်၌ လိမ္မာသည်၏ အဖြစ်သည်လည်းကောင်း၊ နှလုံးသွင်းခြင်း၌ လိမ္မာသည်၏ အဖြစ်သည်လည်းကောင်း၊ အာယတန၌ လိမ္မာသည်၏ အဖြစ်သည်လည်းကောင်း သင်ယူခြင်း၊ နှလုံးသွင်းခြင်း၊ နာယူခြင်း၊ သုံးသပ်ဆင်ခြင်ခြင်း၊ ထိုးထွင်း၍ သိခြင်း၊ ပြန်လည်ဆင်ခြင်ခြင်းတို့၌ ဖြစ်ထိုက်၏။ ဤတရားတို့တွင်မူ ဤသို့ ထူးခြားမှု ရှိသည်— နာယူခြင်း၊ သင်ယူခြင်းနှင့် ပြန်လည်ဆင်ခြင်ခြင်းတို့သည် လောကီတရားများ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုးထွင်း၍သိခြင်း (ပဋိဝေဓ) သည် လောကုတ္တရာတရား ဖြစ်သည်။ သုံးသပ်ဆင်ခြင်ခြင်းနှင့် နှလုံးသွင်းခြင်းတို့သည် လောကီ လောကုတ္တရာ ရောပြွမ်းလျက် ရှိကြသည်။ "ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒကုသလတာ" (ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်၌ လိမ္မာသည်၏အဖြစ်) ဟူသည်မှာ "အဝိဇ္ဇာကြောင့် သင်္ခါရတို့ ဖြစ်ကြကုန်၏ စသည်ဖြင့် ဤသို့ ဒုက္ခအစုအပုံအားလုံး ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ထိုပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်၌ အကြင်ပညာ၊ အကြင်အပြားအားဖြင့် သိခြင်း ရှိ၏" ဟု ဤသို့ ဆိုအပ်သော၊ တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော ပစ္စယာကာရ (ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်) တရားတို့ကို သင်ယူခြင်း စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ပညာ ဖြစ်သည်။

Ṭhānakusalatāti ‘‘ye ye dhammā yesaṃ yesaṃ dhammānaṃ hetupaccayā uppādāya taṃ taṃ ṭhānanti yā tattha paññā pajānanā’’ti (dha. sa. 1344) evaṃ vuttā ‘‘cakkhuṃ vatthuṃ katvā rūpaṃ ārammaṇaṃ katvā uppannassa cakkhuviññāṇassa cakkhurūpaṃ (dha. sa. aṭṭha. 1344) ṭhānañceva kāraṇañcā’’ti evaṃ ṭhānaparicchindanasamatthā paññā. Aṭṭhānakusalatāti ‘‘ye ye dhammā yesaṃ yesaṃ dhammānaṃ na hetū na paccayā uppādāya taṃ taṃ aṭṭhānanti yā tattha paññā pajānanā’’ti (dha. sa. 1345) evaṃ vuttā ‘‘cakkhuṃ vatthuṃ katvā rūpaṃ ārammaṇaṃ katvā sotaviññāṇādīni nuppajjanti, tasmā tesaṃ cakkhurūpaṃ na ṭhānaṃ na kāraṇa’’nti evaṃ aṭṭhānaparicchindanasamatthā paññā apica etasmiṃ duke ‘‘kittāvatā pana, bhante, ṭhānāṭhānakusalo bhikkhūti alaṃ vacanāyāti. Idhānanda, bhikkhu aṭṭhānametaṃ anavakāso, yaṃ diṭṭhisampanno puggalo kañci saṅkhāraṃ niccato upagaccheyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti pajānāti. Ṭhānañca kho etaṃ vijjati, yaṃ puthujjano kañci saṅkhāraṃ niccato upagaccheyyā’’ti (ma. ni. 3.127) imināpi suttena attho veditabbo.

"ဌာနကုသလတာ" (အကြောင်းဟုတ်သည်၌ လိမ္မာသည်၏အဖြစ်) ဟူသည်မှာ "အကြင်အကြင် တရားတို့သည် အကြင်အကြင် တရားတို့၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းငှာ အကြောင်းအထောက်အပံ့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုထိုတရားသည် (ဖြစ်ပေါ်ရာ) အကြောင်း ဖြစ်၏၊ ထိုအကြောင်း၌ အကြင်ပညာ၊ အကြင်အပြားအားဖြင့် သိခြင်း ရှိ၏" ဟု ဤသို့ ဆိုအပ်သော၊ "စက္ခုပသာဒကို မှီရာဝတ္ထုပြု၍၊ ရူပါရုံကို အာရုံပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော စက္ခုဝိညာဏ်၏ စက္ခုပသာဒနှင့် ရူပါရုံတို့သည် တည်ရာအကြောင်းလည်းကောင်း၊ အကြောင်းရင်းလည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏" ဟု ဤသို့ အကြောင်းဟုတ်သည်ကို ပိုင်းခြား၍ သိနိုင်စွမ်းသော ပညာ ဖြစ်သည်။ "အဋ္ဌာနကုသလတာ" (အကြောင်းမဟုတ်သည်၌ လိမ္မာသည်၏အဖြစ်) ဟူသည်မှာ "အကြင်အကြင် တရားတို့သည် အကြင်အကြင် တရားတို့၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းငှာ အကြောင်းအထောက်အပံ့ မဖြစ်ကုန်။ ထိုထိုတရားသည် (ဖြစ်ပေါ်ရာ) အကြောင်းမဟုတ်သည် ဖြစ်၏၊ ထိုအကြောင်းမဟုတ်သည်၌ အကြင်ပညာ၊ အကြင်အပြားအားဖြင့် သိခြင်း ရှိ၏" ဟု ဤသို့ ဆိုအပ်သော၊ "စက္ခုပသာဒကို မှီရာဝတ္ထုပြု၍၊ ရူပါရုံကို အာရုံပြု၍ သောတဝိညာဏ် စသည်တို့သည် မဖြစ်ပေါ်နိုင်ကုန်၊ ထို့ကြောင့် ထိုသောတဝိညာဏ် စသည်တို့အား စက္ခုနှင့် ရူပါရုံတို့သည် တည်ရာအကြောင်းလည်းမဟုတ်၊ အကြောင်းရင်းလည်းမဟုတ်ပေ" ဟု ဤသို့ အကြောင်းမဟုတ်သည်ကို ပိုင်းခြား၍ သိနိုင်စွမ်းသော ပညာ ဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့်လည်း ဤဌာနအဋ္ဌာနကုသလတာဒုက်၌ "အသျှင်ဘုရား၊ အဘယ်မျှလောက်သော အတိုင်းအရှည်ဖြင့် ရဟန်းကို အကြောင်းဟုတ်သည် အကြောင်းမဟုတ်သည်၌ လိမ္မာသော ရဟန်းဟူ၍ ဆိုထိုက်ပါသနည်း" ဟု မေးလျှောက်ရာ မြတ်စွာဘုရားက "အာနန္ဒာ၊ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် သောတာပတ္တိမဂ်ဉာဏ် (ဒိဋ္ဌိသမ္ပန္န) နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် တစ်စုံတစ်ခုသော သင်္ခါရတရားကို မြဲ၏ဟု ဆည်းကပ်ယူဆရာသော အကြောင်းသည် မရှိနိုင်၊ ထိုသို့ဖြစ်ရန် အခွင့်မရှိ၊ ထိုသို့သော အကြောင်းသည် မဖြစ်နိုင်ဟု သိ၏။ ပုထုဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ်သည် တစ်စုံတစ်ခုသော သင်္ခါရတရားကို မြဲ၏ဟု ဆည်းကပ်ယူဆရာသော အကြောင်းသည်ကား ရှိနိုင်၏၊ အမှန်ပင် ရှိနိုင်သည်သာတည်း" ဟု ဤသို့ ဟောကြားတော်မူသော သုတ်တော်အားဖြင့်လည်း အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို မှတ်အပ်၏။

Ajjavanti [Pg.163] gomuttavaṅkatā candavaṅkatā naṅgalakoṭivaṅkatāti tayo anajjavā. Ekacco hi bhikkhu paṭhamavaye ekavīsatiyā anesanāsu chasu ca agocaresu carati, majjhimapacchimavayesu lajjī kukkuccako sikkhākāmo hoti, ayaṃ gomuttavaṅkatā nāma. Eko paṭhamavayepi pacchimavayepi catupārisuddhisīlaṃ pūreti, lajjī kukkuccako sikkhākāmo hoti, majjhimavaye purimasadiso, ayaṃ candavaṅkatā nāma. Eko paṭhamavayepi majjhimavayepi catupārisuddhisīlaṃ pūreti, lajjī kukkuccako sikkhākāmo hoti, pacchimavaye purimasadiso ayaṃ naṅgalakoṭivaṅkatā nāma. Eko sabbametaṃ vaṅkataṃ pahāya tīsupi vayesu pesalo lajjī kukkuccako sikkhākāmo hoti. Tassa yo so ujubhāvo, idaṃ ajjavaṃ nāma. Abhidhammepi vuttaṃ – ‘‘tattha katamo ajjavo. Yā ajjavatā ajimhatā avaṅkatā akuṭilatā, ayaṃ vuccati ajjavo’’ti (dha. sa. 1346). Lajjavanti ‘‘tattha katamo lajjavo? Yo hirīyati hirīyitabbena hirīyati pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā. Ayaṃ vuccati lajjavo’’ti evaṃ vutto lajjībhāvo.

"အဇ္ဇဝ" ဟူသည် နွားသေးကောက်ကဲ့သို့ ကောက်ခြင်း (ဂေါမုတ္တဝကင်္ကတာ)၊ လခြမ်းကဲ့သို့ ကောက်ခြင်း (စန္ဒဝကင်္ကတာ)၊ ထွန်ကိုင်းကဲ့သို့ ကောက်ခြင်း (နင်္ဂလကောဋိဝကင်္ကတာ) ဟူသော မဖြောင့်မတ်သော (ကောက်သော) အဖြစ် သုံးမျိုးကို ဆိုလိုသည်။ အချို့သော ရဟန်းသည် ပထမအရွယ်၌ မသင့်မြတ်သော ရှာမှီးခြင်း ၂၁ ပါးနှင့် မကျက်စားအပ်သော အရာ (အဂေါစရ) ၆ ပါးတို့၌ ကျင်လည်၍၊ မဇ္ဈိမအရွယ်နှင့် ပစ္ဆိမအရွယ်တို့၌မူ မကောင်းမှုကို ပြုခြင်း၌ ရှက်တတ်သူ၊ ပူပန်တတ်သူ (သီလပျက်မည်ကို စိုးရိမ်တတ်သူ)၊ သိက္ခာသုံးပါးကို အလိုရှိသူ ဖြစ်၏။ ဤရဟန်း၏အဖြစ်ကို "နွားသေးကောက်ကဲ့သို့ ကောက်ခြင်း" ဟု ခေါ်သည်။ အချို့သော ရဟန်းသည် ပထမအရွယ်၌လည်းကောင်း၊ ပစ္ဆိမအရွယ်၌လည်းကောင်း စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလကို ပြည့်စုံစေ၍ ရှက်တတ်သူ၊ ပူပန်တတ်သူ၊ သိက္ခာသုံးပါးကို အလိုရှိသူ ဖြစ်သော်လည်း မဇ္ဈိမအရွယ်၌မူ ရှေးရဟန်းကဲ့သို့ (မသင့်လျော်သလို ကျင့်မူ) ဖြစ်၏။ ဤရဟန်း၏အဖြစ်ကို "လခြမ်းကဲ့သို့ ကောက်ခြင်း" ဟု ခေါ်သည်။ အချို့သော ရဟန်းသည် ပထမအရွယ်၌လည်းကောင်း၊ မဇ္ဈိမအရွယ်၌လည်းကောင်း စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလကို ပြည့်စုံစေ၍ ရှက်တတ်သူ၊ ပူပန်တတ်သူ၊ သိက္ခာသုံးပါးကို အလိုရှိသူ ဖြစ်သော်လည်း ပစ္ဆိမအရွယ်၌မူ ရှေးရဟန်းကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ဤရဟန်း၏အဖြစ်ကို "ထွန်ကိုင်းကောက်ကဲ့သို့ ကောက်ခြင်း" ဟု ခေါ်သည်။ အချို့သော ရဟန်းသည် ဤကောက်ခြင်းအားလုံးကို စွန့်ပယ်၍ အရွယ်သုံးပါးလုံး၌ သီလကို ချစ်မြတ်နိုးသူ၊ ရှက်တတ်သူ၊ ပူပန်တတ်သူ၊ သိက္ခာကို အလိုရှိသူ ဖြစ်၏။ ထိုရဟန်း၏ ဖြောင့်မတ်သော အဖြစ်သည် "အဇ္ဇဝ" မည်၏။ အဘိဓမ္မာ၌လည်း "ထိုတရားတို့တွင် အဇ္ဇဝဟူသည် အဘယ်နည်း။ ကောက်ခြင်းမရှိသည်၏အဖြစ်၊ မဖြောင့်မတ်သည်၏အဖြစ် မရှိခြင်း၊ ကောက်ကျစ်မှုမရှိခြင်းသည် အဇ္ဇဝမည်၏" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ "လဇ္ဇဝ" ဟူသည်မှာလည်း "ထိုတရားတို့တွင် လဇ္ဇဝဟူသည် အဘယ်နည်း။ ရှက်အပ်သော ကာယဒုစရိုက်စသည်တို့မှ ရှက်တတ်ခြင်း၊ အကုသိုလ်တရားတို့သို့ ရောက်ရခြင်းမှ ရှက်တတ်ခြင်းတည်း။ ဤတရားကို လဇ္ဇဝဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏" ဟူ၍ မိန့်ဆိုအပ်သော မကောင်းမှုမှ ရှက်တတ်သော သဘောရှိသည်၏ အဖြစ်တည်း။

Khantīti ‘‘tattha katamā khanti? Yā khanti khamanatā adhivāsanatā acaṇḍikkaṃ anassuropo attamanatā cittassā’’ti (dha. sa. 1348) evaṃ vuttā adhivāsanakhanti. Soraccanti ‘‘tattha katamaṃ soraccaṃ? Yo kāyiko avītikkamo, vācasiko avītikkamo, kāyikavācasiko avītikkamo. Idaṃ vuccati soraccaṃ. Sabbopi sīlasaṃvaro soracca’’nti (dha. sa. 1349) evaṃ vutto suratabhāvo.

"ခန္တီ" ဟူသည် "ထိုခန္တီနှင့် သောရစ္စနှစ်ပါးတို့တွင် ခန္တီဟူသည် အဘယ်နည်း။ သည်းခံခြင်း၊ သည်းခံတတ်သော အဖြစ်၊ (သူတစ်ပါး၏ မကောင်းသောအမှုနှင့် စကားကို) မိမိအပေါ်၌ တင်၍ သည်းခံနိုင်စွမ်းရှိခြင်း၊ စိတ်၏ မကြမ်းတမ်းခြင်း၊ သူတစ်ပါးအား မျက်ရည်မကျစေခြင်း (နှိပ်စက်မှု မရှိခြင်း)၊ မိမိစိတ်၏ ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာဖြစ်ခြင်း" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သော သည်းခံခြင်း (အဓိဝါသနခန္တီ) တည်း။ "သောရစ္စ" ဟူသည် "ထိုတရားတို့တွင် သောရစ္စဟူသည် အဘယ်နည်း။ ကိုယ်ဖြင့် မလွန်ကျူးခြင်း၊ နှုတ်ဖြင့် မလွန်ကျူးခြင်း၊ ကိုယ်နှုတ်နှစ်ပါးလုံးဖြင့် မလွန်ကျူးခြင်းတည်း။ ဤမလွန်ကျူးခြင်းကို သောရစ္စဟု ခေါ်ဆို၏။ သီလစောင့်ထိန်းခြင်းအားလုံးသည် သောရစ္စမည်၏" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သော တင့်တယ်သော ကိုယ်နှုတ်အမူအရာရှိခြင်း (သောရတဘာဝ) တည်း။

Sākhalyanti ‘‘tattha katamaṃ sākhalyaṃ? Yā sā vācā aṇḍakā kakkasā parakaṭukā parābhisajjanī kodhasāmantā asamādhisaṃvattanikā, tathārūpiṃ vācaṃ pahāya yā sā vācā neḷā kaṇṇasukhā pemanīyā hadayaṅgamā porī bahujanakantā bahujanamanāpā, tathārūpiṃ vācaṃ bhāsitā hoti. Yā tattha saṇhavācatā sakhilavācatā apharusavācatā. Idaṃ vuccati sākhalya’’nti (dha. sa. 1350) evaṃ vutto sammodakamudukabhāvo. Paṭisanthāroti ayaṃ lokasannivāso āmisena dhammena cāti dvīhi chiddo, tassa taṃ chiddaṃ yathā na paññāyati, evaṃ pīṭhassa viya paccattharaṇena āmisena dhammena ca paṭisantharaṇaṃ. Abhidhammepi vuttaṃ ‘‘tattha katamo paṭisanthāro[Pg.164]? Āmisapaṭisanthāro ca dhammapaṭisanthāro ca. Idhekacco paṭisanthārako hoti āmisapaṭisanthārena vā dhammapaṭisanthārena vā. Ayaṃ vuccati paṭisanthāro’’ti (dha. sa. 1351). Ettha ca āmisena saṅgaho āmisapaṭisanthāro nāma. Taṃ karontena mātāpitūnaṃ bhikkhugatikassa veyyāvaccakarassa rañño corānañca aggaṃ aggahetvāpi dātuṃ vaṭṭati. Āmasitvā dinne hi rājāno ca corā ca anatthampi karonti jīvitakkhayampi pāpenti, anāmasitvā dinne attamanā honti. Coranāgavatthuādīni cettha vatthūni kathetabbāni. Tāni samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāyaṃ (pāci. aṭṭha. 185-7) vitthāritāni. Sakkaccaṃ uddesadānaṃ pāḷivaṇṇanā dhammakathākathananti evaṃ dhammena saṅgaho dhammapaṭisanthāro nāma.

"သာခလျ" ဟူသည် "ထိုသာခလျနှင့် ပဋိသန္ဓာရနှစ်ပါးတို့တွင် သာခလျဟူသည် အဘယ်နည်း။ အနာရှိသော သစ်ပင်မှ ထွက်သော အစေး၊ အကာကဲ့သို့ ကြမ်းတမ်း၍၊ သူတစ်ပါးအား နာကျင်စေတတ်သော၊ ဆူးကဲ့သို့ ငြိကပ်တတ်သော၊ အမျက်ဒေါသနှင့် နီးစပ်သော၊ သမာဓိကို မဖြစ်စေတတ်သော စကားမျိုးကို စွန့်ပယ်၍၊ အပြစ်မရှိသော၊ နား၌ ချမ်းသာသော၊ ချစ်မြတ်နိုးဖွယ်ကောင်းသော၊ နှလုံးသားသို့ ရောက်သော၊ ယဉ်ကျေးသိမ်မွေ့သော၊ လူအများ နှစ်သက်အပ်သော၊ လူအများ၏ စိတ်နှလုံးကို ပွားစေတတ်သော စကားမျိုးကို ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုစကား၌ သိမ်မွေ့ပြေပြစ်ခြင်း၊ မကြမ်းတမ်းသော စကားရှိခြင်းသည် သာခလျမည်၏" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သော ဝမ်းမြောက်ဖွယ် နူးညံ့သိမ်မွေ့သော သဘောရှိသည်၏ အဖြစ်တည်း။ "ပဋိသန္ဓာရ" ဟူသည် ဤသတ္တလောကသည် ပစ္စည်းအာမိသအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ တရားဓမ္မအားဖြင့်လည်းကောင်း ဤနှစ်ပါးသော အကြောင်းတို့ဖြင့် ပေါက်ပြဲလျက်ရှိ၏။ ထိုပေါက်ပြဲသောအပေါက်ကို (အိမ်ရာလွှမ်းဖြင့် စေ့စပ်သကဲ့သို့) မထင်ရှားစေရန် အာမိသဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဓမ္မဖြင့်လည်းကောင်း စေ့စပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ အဘိဓမ္မာ၌လည်း "ထိုတရားတို့တွင် ပဋိသန္ဓာရဟူသည် အဘယ်နည်း။ အာမိသပဋိသန္ဓာရနှင့် ဓမ္မပဋိသန္ဓာရတို့ ဖြစ်သည်။ ဤလောက၌ အချို့သောသူသည် အာမိသပဋိသန္ဓာရဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဓမ္မပဋိသန္ဓာရဖြင့်လည်းကောင်း စေ့စပ်ထောက်ပံ့တတ်၏။ ဤသို့ စေ့စပ်ခြင်းကို ပဋိသန္ဓာရဟု ခေါ်၏" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ပစ္စည်းအာမိသဖြင့် သင်္ဂြိုဟ်ထောက်ပံ့ခြင်းသည် "အာမိသပဋိသန္ဓာရ" မည်၏။ ထိုအာမိသဖြင့် သင်္ဂြိုဟ်ခြင်းကို ပြုသောရဟန်းသည် မိဘတို့အားလည်းကောင်း၊ ရဟန်းအချင်းချင်းအားလည်းကောင်း၊ ဝေယျာဝစ္စဆောင်ရွက်ပေးသူအားလည်းကောင်း၊ မင်းနှင့် ခိုးသူတို့အားလည်းကောင်း မိမိအတွက် အဦးအဖျားကို မယူဘဲ ပေးလှူအပ်၏။ အမှန်အားဖြင့် (မင်းနှင့် ခိုးသူတို့ကို) သုံးသပ်ကိုင်တွယ်၍ (စိစစ်၍) ပေးပါက မင်းနှင့်ခိုးသူတို့သည် ဘေးအန္တရာယ်ကိုလည်း ပြုတတ်ကြကုန်၏၊ အသက်ဆုံးရှုံးခြင်းသို့လည်း ရောက်စေတတ်ကုန်၏။ မသုံးသပ်ဘဲ (မစိစစ်ဘဲ) ပေးလှူပါက စိတ်ကျေနပ်ကြကုန်၏။ ဤနေရာ၌ "ခိုးသူနာဂဝတ္ထု" စသည်တို့ကို ပြောကြားအပ်၏။ ထိုဝတ္ထုတို့ကို သမန္တပါသာဒိကာ ဝိနည်းအဋ္ဌကထာ၌ အကျယ်ဖွင့်ပြပြီးဖြစ်သည်။ ရိုသေစွာဖြင့် ပါဠိ၊ အဋ္ဌကထာ သင်ကြားပေးခြင်း၊ ပါဠိတော်ကို ဖွင့်ဆိုပြခြင်း၊ တရားစကား ဟောကြားခြင်း ဟူ၍ တရားသဖြင့် ချီးမြှင့်ထောက်ပံ့ခြင်းသည် "ဓမ္မပဋိသန္ဓာရ" မည်၏။

Avihiṃsāti karuṇāpi karuṇāpubbabhāgopi. Vuttampi cetaṃ – ‘‘tattha katamā avihiṃsā? Yā sattesu karuṇā karuṇāyanā karuṇāyitattaṃ karuṇācetovimutti, ayaṃ vuccati avihiṃsā’’ti. Soceyyanti mettāya ca mettāpubbabhāgassa ca vasena sucibhāvo. Vuttampi cetaṃ – ‘‘tattha katamaṃ soceyyaṃ? Yā sattesu metti mettāyanā mettāyitattaṃ mettācetovimutti, idaṃ vuccati soceyya’’nti.

"အဝိဟိံသာ" ဟူသည် ကရုဏာဈာန်နှင့် ကရုဏာဈာန်၏ ရှေ့အဖို့၌ဖြစ်သော ဥပစာရဈာန်တို့ ဖြစ်သည်။ ဤသို့လည်း မိန့်ဆိုအပ်၏— "ထိုတရားတို့တွင် အဝိဟိံသာဟူသည် အဘယ်နည်း။ သတ္တဝါတို့အပေါ်၌ သနားခြင်း၊ သနားတတ်သော အခြင်းအရာ၊ သနားစရာအဖြစ်ဖြင့် သိမြင်ခြင်း၊ ကရုဏာစေတောဝိမုတ္တိ ဖြစ်သည်။ ဤတရားကို အဝိဟိံသာဟု ခေါ်၏။" "သောစေယျ" (စင်ကြယ်ခြင်း) ဟူသည် မေတ္တာဈာန်နှင့် မေတ္တာဈာန်၏ ရှေ့အဖို့၌ဖြစ်သော ဥပစာရဈာန်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် စင်ကြယ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤသို့လည်း မိန့်ဆိုအပ်၏— "ထိုတရားတို့တွင် သောစေယျဟူသည် အဘယ်နည်း။ သတ္တဝါတို့အပေါ်၌ ချစ်ခင်ခြင်း၊ ချစ်ခင်တတ်သော အခြင်းအရာ၊ ချစ်ခင်စရာအဖြစ်ဖြင့် သိမြင်ခြင်း၊ မေတ္တာစေတောဝိမုတ္တိ ဖြစ်သည်။ ဤတရားကို သောစေယျဟု ခေါ်၏။"

Muṭṭhassaccanti sativippavāso, yathāha ‘‘tattha katamaṃ muṭṭhassaccaṃ? Yā asati ananussati appaṭissati assaraṇatā adhāraṇatā pilāpanatā sammussanatā, idaṃ vuccati muṭṭhassaccaṃ’’ (dha. sa. 1356). Asampajaññanti, ‘‘tattha katamaṃ asampajaññaṃ? Yaṃ aññāṇaṃ adassanaṃ avijjālaṅgī moho akusalamūla’’nti evaṃ vuttā avijjāyeva. Sati satiyeva. Sampajaññaṃ ñāṇaṃ.

"မုဋ္ဌဿစ္စ" ဟူသည် သတိကင်းလွတ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ဤသို့လည်း မိန့်ဆိုအပ်၏— "ထိုတရားတို့တွင် မုဋ္ဌဿစ္စဟူသည် အဘယ်နည်း။ သတိမရှိခြင်း၊ အဖန်တလဲလဲ မအောက်မေ့ခြင်း၊ ရှေးရှုမအောက်မေ့ခြင်း၊ မအောက်မေ့နိုင်ခြင်း၊ (သင်ယူပြီးသော တရားကို) မဆောင်နိုင်ခြင်း၊ ဗူးတောင်းကဲ့သို့ ပေါ်လွင့်နေခြင်း၊ မေ့ပျောက်ခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။ ဤတရားကို မုဋ္ဌဿစ္စဟု ခေါ်၏။" "အသမ္ပဇည" ဟူသည် "ထိုတရားတို့တွင် အသမ္ပဇညဟူသည် အဘယ်နည်း။ မသိခြင်း၊ မမြင်ခြင်း၊ အဝိဇ္ဇာတည်းဟူသော တံခါးကျင်၊ မောဟတည်းဟူသော အကုသိုလ်မူလတည်း" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သော အဝိဇ္ဇာပင် ဖြစ်သည်။ သတိဟူသည် သတိသာ ဖြစ်ပြီး၊ သမ္ပဇဉ်ဟူသည် ဉာဏ်ပညာပင် ဖြစ်သည်။

Indriyesu aguttadvāratāti ‘‘tattha katamā indriyesu aguttadvāratā? Idhekacco cakkhunā rūpaṃ disvā nimittaggāhī hotī’’tiādinā (dha. sa. 1352) nayena vitthārito indriyasaṃvarabhedo. Bhojane amattaññutāti ‘‘tattha katamā bhojane amattaññutā? Idhekacco appaṭisaṅkhā ayoniso āhāraṃ āhāreti davāya madāya maṇḍanāya vibhūsanāya. Yā tattha asantuṭṭhitā amattaññutā appaṭisaṅkhā bhojane’’ti evaṃ āgato bhojane amattaññubhāvo. Anantaraduko vuttappaṭipakkhanayena veditabbo.

"ဣန္ဒြေတို့၌ တံခါးမစောင့်စည်းခြင်း" (ဣန္ဒြိယေသု အဂုတ္တဒွါရတာ) ဟူသည် "ထိုတရားတို့တွင် ဣန္ဒြေတို့၌ တံခါးမစောင့်စည်းခြင်းဟူသည် အဘယ်နည်း။ ဤလောက၌ အချို့သောသူသည် မျက်စိဖြင့် ရူပါရုံကို မြင်လျှင် မိန်းမဟူသော နိမိတ်၊ ယောက်ျားဟူသော နိမိတ်တို့ကို ဖမ်းယူ၏" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သော ဣန္ဒြိယသံဝရသီလ ပျက်စီးခြင်းနည်းကို ပြန့်ပွားစွာ ဖွင့်ပြခြင်း ဖြစ်သည်။ "အာဟာရ၌ အတိုင်းအရှည်ကို မသိခြင်း" (ဘောဇနေ အမတ္တညုတာ) ဟူသည် "ထိုတရားတို့တွင် အာဟာရ၌ အတိုင်းအရှည်ကို မသိခြင်းဟူသည် အဘယ်နည်း။ ဤလောက၌ အချို့သောသူသည် ပညာဖြင့် မဆင်ခြင်ဘဲ၊ မသင့်လျော်သော အားဖြင့် ဆော့ကစားရန်လည်းကောင်း၊ ခွန်အားဗလ တက်ကြွစေရန်လည်းကောင်း၊ တင့်တယ်စေရန်လည်းကောင်း၊ အရေအဆင်း လှပစေရန်လည်းကောင်း အာဟာရကို စားသုံး၏။ ထိုစားသုံးမှု၌ မရောင့်ရဲခြင်း၊ အတိုင်းအရှည်ကို မသိခြင်း၊ မဆင်ခြင်ခြင်းသည် အာဟာရ၌ အတိုင်းအရှည်ကို မသိခြင်းဖြစ်၏" ဟု လာရှိသော အာဟာရသုံးဆောင်မှု၌ အတိုင်းအရှည်ကို မသိသော သဘောဖြစ်သည်။ ယင်း၏ နောက်၌ဖြစ်သော ဒုက်တရား (ဣန္ဒြေတို့၌ တံခါးစောင့်စည်းခြင်း၊ အာဟာရ၌ အတိုင်းအရှည်ကို သိခြင်း) ကိုမူ ဖော်ပြပါနည်း၏ ဆန့်ကျင်ဘက်နည်းဖြင့် သိမှတ်အပ်သည်။

Paṭisaṅkhānabalanti [Pg.165] ‘‘tattha katamaṃ paṭisaṅkhānabalaṃ? Yā paññā pajānanā’’ti evaṃ vitthāritaṃ appaṭisaṅkhāya akampanañāṇaṃ. Bhāvanābalanti bhāventassa uppannaṃ balaṃ. Atthato vīriyasambojjhaṅgasīsena satta bojjhaṅgā honti. Vuttampi cetaṃ – ‘‘tattha katamaṃ bhāvanābalaṃ? Yā kusalānaṃ dhammānaṃ āsevanā bhāvanā bahulīkammaṃ, idaṃ vuccati bhāvanābalaṃ. Sattabojjhaṅgā bhāvanābala’’nti.

"ပဋိသင်္ခါနဗလ" (ဆင်ခြင်ခြင်းစွမ်းအား) ဟူသည် "ထိုတရားတို့တွင် ပဋိသင်္ခါနဗလဟူသည် အဘယ်နည်း။ အကြင် ပညာ၊ အကြင် သိခြင်းတည်း" ဟူ၍ ပြန့်ပွားစွာ ဖွင့်ပြအပ်သော၊ မဆင်ခြင်ခြင်းကြောင့် မတုန်လှုပ်သော ဉာဏ်တော် ဖြစ်သည်။ "ဘာဝနာဗလ" (ပွားများခြင်းစွမ်းအား) ဟူသည် တရားပွားများသောသူအား ဖြစ်ပေါ်လာသော စွမ်းအားတည်း။ သရုပ်အားဖြင့် ဝီရိယသံဗောဇ္ဈင်ကို အဦးပြုသော ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဤသို့လည်း မိန့်ဆိုအပ်၏— "ထိုတရားတို့တွင် ဘာဝနာဗလဟူသည် အဘယ်နည်း။ ကုသိုလ်တရားတို့ကို အဖန်တလဲလဲ မှီဝဲခြင်း၊ ပွားများခြင်း၊ ကြိမ်ဖန်များစွာ ပြုလုပ်ခြင်းသည် ဘာဝနာဗလမည်၏။ ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည် ဘာဝနာဗလ ဖြစ်သည်" ဟူသတည်း။

Satibalanti assatiyā akampanavasena satiyeva. Samādhibalanti uddhacce akampanavasena samādhiyeva. Samatho samādhi. Vipassanā paññā. Samathova taṃ ākāraṃ gahetvā puna pavattetabbassa samathassa nimittavasena samathanimittaṃ paggāhanimittepi eseva nayo. Paggāho vīriyaṃ. Avikkhepo ekaggatā. Imehi pana sati ca sampajaññañca paṭisaṅkhānabalañca bhāvanābalañca satibalañca samādhibalañca samatho ca vippassanā ca samathanimittañca paggāhanimittañca paggāho ca avikkhepo cāti chahi dukehi parato sīladiṭṭhisampadādukena ca lokiyalokuttaramissakā dhammā kathitā.

သတိဗလ (သတိအစွမ်း) ဟူသည် သတိမရှိခြင်း (မေ့လျော့ခြင်း) ဟူသော ဆန့်ကျင်ဘက်တရားကြောင့် မတုန်လှုပ်သော အစွမ်းဖြင့် သတိတရားကိုယ်တိုင်ပင် ဖြစ်သည်။ သမာဓိဗလ (သမာဓိအစွမ်း) ဟူသည် ပျံ့လွင့်ခြင်းဟူသော ဆန့်ကျင်ဘက်တရားကြောင့် မတုန်လှုပ်သော အစွမ်းဖြင့် သမာဓိတရားကိုယ်တိုင်ပင် ဖြစ်သည်။ သမထဟူသည် သမာဓိပင် ဖြစ်၏။ ဝိပဿနာဟူသည် ပညာပင် ဖြစ်၏။ (တစ်နည်းကား) သမထဟူသည် သမာဓိတရားကိုယ်တိုင်ပင် ဖြစ်ပြီး၊ ဝိပဿနာဟူသည် ပညာတရားပင် ဖြစ်သည်။ သမထသည်ပင်လျှင် ထိုတည်ကြည်သော အခြင်းအရာကို ယူ၍၊ တစ်ဖန် ဖြစ်စေအပ်သော သမထ၏ အကြောင်း (အာရုံ) ဖြစ်သောကြောင့် သမထနိမိတ် ဟု ခေါ်သည်။ ပဂ္ဂါဟနိမိတ်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ ပဂ္ဂါဟဟူသည် ဝီရိယ ဖြစ်၏။ အဝိက္ခေပဟူသည် ဧကဂ္ဂတာ ဖြစ်၏။ (တစ်နည်းကား) ပဂ္ဂါဟဟူသည် ဝီရိယပင် ဖြစ်ပြီး၊ အဝိက္ခေပဟူသည် ဧကဂ္ဂတာပင် ဖြစ်သည်။ ဤဖော်ပြပါ သတိနှင့်သမ္ပဇဉ်ဒုက် စသည်တို့ အပါအဝင် ခြောက်ပါးသော ဒုက်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ နောင်တွင် လာလတ္တံ့သော သီလသမ္ပဒါနှင့် ဒိဋ္ဌိသမ္ပဒါဒုက်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း လောကီ လောကုတ္တရာ ရောနှောလျက်ရှိသော တရားတို့ကို ဟောကြားတော်မူအပ်ကုန်၏။

Sīlavipattīti ‘‘tattha katamā sīlavipatti? Kāyiko vītikkamo…pe… sabbampi dussīlyaṃ sīlavipattī’’ti evaṃ vutto sīlavināsako asaṃvaro. Diṭṭhivipattīti ‘‘tattha katamā diṭṭhivipatti? Natthi dinnaṃ natthi yiṭṭha’’nti evaṃ āgatā sammādiṭṭhivināsikā micchādiṭṭhi.

သီလဝိပတ္တိဟူသည် 'ထိုသီလဝိပတ္တိ, ဒိဋ္ဌိဝိပတ္တိနှစ်ပါးတို့တွင် သီလဝိပတ္တိဟူသည် အဘယ်နည်း၊ ကိုယ်ဖြင့် လွန်ကျူးခြင်း...ပ... သီလမရှိခြင်း အလုံးစုံသည် သီလဝိပတ္တိမည်၏' ဟု ဤသို့ဆိုအပ်သော သီလကို ဖျက်ဆီးတတ်သော မစောင့်စည်းခြင်း (အသံဝရ) ဖြစ်သည်။ ဒိဋ္ဌိဝိပတ္တိဟူသည် 'ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ဒိဋ္ဌိဝိပတ္တိဟူသည် အဘယ်နည်း... ပေးလှူခြင်း၏ အကျိုးသည်မရှိ၊ ပူဇော်ခြင်း၏ အကျိုးသည်မရှိ...ပ...' ဟူ၍ ဤသို့လာရှိသော သမ္မာဒိဋ္ဌိကို ဖျက်ဆီးတတ်သော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ဖြစ်သည်။

Sīlasampadāti ‘‘tattha katamā sīlasampadā? Kāyiko avītikkamo’’ti evaṃ pubbe vuttasoraccameva sīlassa sampādanato paripūraṇato ‘‘sīlasampadā’’ti vuttaṃ. Ettha ca ‘‘sabbopi sīlasaṃvaro sīlasampadā’’ti idaṃ mānasikapariyādānatthaṃ vuttaṃ. Diṭṭhisampadāti ‘‘tattha katamā diṭṭhisampadā? Atthi dinnaṃ atthi yiṭṭhaṃ…pe… sacchikatvā pavedentīti yā evarūpā paññā pajānanā’’ti evaṃ āgataṃ diṭṭhipāripūribhūtaṃ ñāṇaṃ.

သီလသမ္ပဒါဟူသည် 'ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် သီလသမ္ပဒါဟူသည် အဘယ်နည်း... ကိုယ်ဖြင့် မလွန်ကျူးခြင်း ဖြစ်၏' ဟူ၍ ဤသို့ ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသော တင့်တယ်သော ကိုယ်နှုတ်အမူအရာ၌ မွေ့လျော်သော သောရစ္စတရား (သို့မဟုတ် ကောင်းစွာ စောင့်စည်းခြင်း) သည်ပင်လျှင် သီလကို ပြည့်စုံစေတတ်၊ ပြည့်စေတတ်သောကြောင့် 'သီလသမ္ပဒါ' ဟု ဆိုအပ်သည်။ ဤသီလသမ္ပဒါဒုက်၌ 'သီလကို စောင့်စည်းခြင်း အားလုံးသည် သီလသမ္ပဒါမည်၏' ဟု ဖော်ပြခြင်းသည် စိတ်၌ဖြစ်သော သီလကို ပိုင်းခြား၍ ယူခြင်းအကျိုးငှာ ဆိုအပ်သည်။ ဒိဋ္ဌိသမ္ပဒါဟူသည် 'ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ဒိဋ္ဌိသမ္ပဒါဟူသည် အဘယ်နည်း... အလှူ၏ အကျိုးသည် ရှိ၏၊ ပူဇော်ခြင်း၏ အကျိုးသည် ရှိ၏... ပ... ကိုယ်တိုင် မျက်မှောက်ပြု၍ ပြန်ကြားဟောပြောကုန်၏' ဟူ၍ ဤသို့ လာရှိသော အယူပြည့်စုံခြင်း၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော ပညာဉာဏ်ပင် ဖြစ်သည်။

Sīlavisuddhīti visuddhiṃ pāpetuṃ samatthaṃ sīlaṃ. Abhidhamme panāyaṃ ‘‘tattha katamā sīlavisuddhi? Kāyiko avītikkamo vācasiko avītikkamo kāyikavācasiko avītikkamo, ayaṃ vuccati sīlavisuddhī’’ti evaṃ vibhattā. Diṭṭhivisuddhīti visuddhiṃ pāpetuṃ samatthaṃ dassanaṃ. Abhidhamme panāyaṃ ‘‘tattha katamā diṭṭhivisuddhi? Kammassakatañāṇaṃ saccānulomikañāṇaṃ maggasamaṅgissañāṇaṃ phalasamaṅgissañāṇa’’nti evaṃ vuttā. Ettha ca tividhaṃ duccaritaṃ attanā [Pg.166] katampi parena katampi sakaṃ nāma na hoti atthabhañjanato. Sucaritaṃ sakaṃ nāma atthajananatoti evaṃ jānanaṃ kammassakatañāṇaṃ nāma. Tasmiṃ ṭhatvā bahuṃ vaṭṭagāmikammaṃ āyūhitvā sukhato sukheneva arahattaṃ pattā gaṇanapathaṃ vītivattā. Vipassanāñāṇaṃ pana vacīsaccañca anulometi, paramatthasaccañca na vilometīti saccānulomikaṃ ñāṇanti vuttaṃ.

သီလဝိသုဒ္ဓိဟူသည် စင်ကြယ်ရာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်စေရန် စွမ်းနိုင်သော သီလဖြစ်သည်။ အဘိဓမ္မာ၌မူ ဤသီလဝိသုဒ္ဓိကို 'ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် သီလဝိသုဒ္ဓိဟူသည် အဘယ်နည်း၊ ကိုယ်ဖြင့် မလွန်ကျူးခြင်း၊ နှုတ်ဖြင့် မလွန်ကျူးခြင်း၊ ကိုယ်နှုတ်နှစ်ပါးဖြင့် မလွန်ကျူးခြင်းတို့ ဖြစ်၏၊ ဤသို့ ကိုယ်နှုတ်တို့ဖြင့် မလွန်ကျူးခြင်းကို သီလဝိသုဒ္ဓိဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏' ဟူ၍ ဝေဖန်ဟောကြားအပ်သည်။ ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိဟူသည် စင်ကြယ်ရာနိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်စေရန် စွမ်းနိုင်သော ဉာဏ်အမြင်ဖြစ်သည်။ အဘိဓမ္မာ၌မူ ဤဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိကို 'ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိဟူသည် အဘယ်နည်း၊ ကမ္မဿကတာဉာဏ်၊ သစ္စာနုလောမိကဉာဏ်၊ မဂ်နှင့်ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ဉာဏ်၊ ဖိုလ်နှင့်ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ဉာဏ်တို့ ဖြစ်၏' ဟု ဤသို့ ဆိုအပ်သည်။ ဤ၌ ကိုယ်တိုင်ပြုအပ်သည်ဖြစ်စေ၊ သူတစ်ပါးပြုအပ်သည်ဖြစ်စေ သုံးပါးသော ဒုစရိုက်သည် ပစ္စုပ္ပန်သံသရာ အကျိုးစီးပွားကို ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် မိမိ၏ဥစ္စာဖြစ်သော ကံ (သကကံ) မမည်ပေ။ သုစရိုက်တရားသည်သာ ပစ္စုပ္ပန်သံသရာ အကျိုးစီးပွားကို ဖြစ်ထွန်းစေတတ်သောကြောင့် မိမိ၏ဥစ္စာဖြစ်သော ကံမည်၏ဟု ဤသို့ သိသောဉာဏ်ကို ကမ္မဿကတာဉာဏ် ဟု ခေါ်သည်။ ထိုကမ္မဿကတာဉာဏ်၌ တည်၍ ဝဋ်သို့ ရောက်စေတတ်သော ကုသိုလ်ကံများစွာကို အားထုတ်ကာ ချမ်းသာတစ်ခုမှတစ်ဆင့် ချမ်းသာတစ်ခုသို့သာ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိသွားကြသော ရဟန္တာအရှင်မြတ်တို့၏ အရေအတွက်သည် ရေတွက်ခြင်း အပိုင်းအခြားကို လွန်ကုန်၏။ ဝိပဿနာဉာဏ်သည်ကား သမုတိသစ္စာနှင့်လည်း လျော်ညီစေ၏၊ ပရမတ္ထသစ္စာ (နိဗ္ဗာန်) နှင့်လည်း မဆန့်ကျင်စေ၊ ထို့ကြောင့် ထိုဝိပဿနာဉာဏ်ကို 'သစ္စာနုလောမိကဉာဏ်' ဟု ဆိုအပ်သည်။

‘‘Diṭṭhivisuddhi kho pana yathādiṭṭhissa ca padhāna’’nti ettha diṭṭhivisuddhīti ñāṇadassanaṃ kathitaṃ. Yathādiṭṭhissa ca padhānanti taṃsampayuttameva vīriyaṃ. Api ca purimapadena catumaggañāṇaṃ. Pacchimapadena taṃsampayuttaṃ vīriyaṃ. Abhidhamme pana ‘‘diṭṭhivisuddhi kho panāti yā paññā pajānanā amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi. Yathādiṭṭhissa ca padhānanti yo cetasiko vīriyārambho sammāvāyāmo’’ti evaṃ ayaṃ duko vibhatto.

'ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ ခေါ ပန ယထာဒိဋ္ဌိဿ စ ပဓာနံ' ဟူသော ဤပါဌ်၌ ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် သောတာပတ္တိမဂ်ဉာဏ်အမြင် (ဉာဏဒဿန) ကို ဟောတော်မူသည်။ ယထာဒိဋ္ဌိဿ စ ပဓာနံ ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ထိုသောတာပတ္တိမဂ်ဉာဏ်နှင့် ယှဉ်သော ဝီရိယကို ဟောတော်မူသည်။ တစ်နည်းကား ရှေးဦးပုဒ်ဖြစ်သော 'ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ' ဖြင့် မဂ်ဉာဏ်လေးပါးကို ဟောတော်မူ၍၊ နောက်ပုဒ်ဖြစ်သော 'ယထာဒိဋ္ဌိဿ စ ပဓာနံ' ဖြင့် ထိုမဂ်ဉာဏ်လေးပါးနှင့် ယှဉ်သော ဝီရိယကို ဟောတော်မူသည်။ အဘိဓမ္မာ၌မူ မြတ်စွာဘုရားသည် 'ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ ခေါ ပန ဟူသည် အကြင်ပညာ၊ သိခြင်း...ပ... သမ္မာဒိဋ္ဌိမဂ္ဂင် ဖြစ်၏။ ယထာဒိဋ္ဌိဿ စ ပဓာနံ ဟူသည် စေတသိက်ဖြစ်သော အားထုတ်မှု...ပ... သမ္မာဝါယာမ ဖြစ်၏' ဟူ၍ ဤဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိဒုက်ကို ခွဲခြားဝေဖန် ဟောကြားတော်မူအပ်သည်။

‘‘Saṃvego ca saṃvejanīyesu ṭhānesū’’ti ettha ‘‘saṃvegoti jātibhayaṃ jarābhayaṃ byādhibhayaṃ maraṇabhaya’’nti evaṃ jātiādīni bhayato dassanañāṇaṃ. Saṃvejanīyaṃ ṭhānanti jātijarābyādhimaraṇaṃ. Etāni hi cattāri jāti dukkhā, jarā dukkhā, byādhi dukkho, maraṇaṃ dukkhanti evaṃ saṃveguppattikāraṇattā saṃvejanīyaṃ ṭhānanti vuttāni. Saṃviggassa ca yoniso padhānanti evaṃ saṃvegajātassa upāyapadhānaṃ. ‘‘Idha bhikkhu anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāya chandaṃ janetī’’ti evaṃ āgatavīriyassetaṃ adhivacanaṃ.

'သံဝေဂေါ စ သံဝေဇနီယေသု ဌာနေသု' ဟူသော ဤပါဌ်၌ သံဝေဂဟူသည် ပဋိသန္ဓေနေရခြင်းဘေး၊ အိုရခြင်းဘေး၊ နာရခြင်းဘေး၊ သေရခြင်းဘေးစသည်ဖြင့် ပဋိသန္ဓေနေခြင်းစသည်တို့ကို ဘေးအားဖြင့် ရှုမြင်တတ်သော ဉာဏ်အမြင် ဖြစ်သည်။ သံဝေဇနီယဌာနဟူသည် ပဋိသန္ဓေနေခြင်း၊ အိုခြင်း၊ နာခြင်း၊ သေခြင်းတို့ ဖြစ်၏။ စင်စစ်အားဖြင့် ဤလေးပါးတို့သည် ပဋိသန္ဓေနေခြင်းသည် ဆင်းရဲခြင်းဖြစ်၏၊ အိုခြင်းသည် ဆင်းရဲခြင်းဖြစ်၏၊ နာခြင်းသည် ဆင်းရဲခြင်းဖြစ်၏၊ သေခြင်းသည် ဆင်းရဲခြင်းဖြစ်၏ ဟု ဤသို့ သံဝေဂဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းများ ဖြစ်သောကြောင့် သံဝေဇနီယဌာန ဟု ဆိုအပ်သည်။ 'သံဝိဂ္ဂဿ စ ယောနိသော ပဓာနံ' ဟူသည် ဤသို့ ထိတ်လန့်တုန်လှုပ်ခြင်း (သံဝေဂ) ရရှိသောသူ၏ အသင့်အားဖြင့် (နည်းလမ်းတကျ) အားထုတ်မှု ဝီရိယ ဖြစ်သည်။ ဤအမည်သည် 'ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် မဖြစ်သေးသော ယုတ်ညံ့သော အကုသိုလ်တရားတို့ မဖြစ်ပေါ်လာစေရန် ဆန္ဒကို ဖြစ်စေ၏' ဟူ၍ လာရှိသော ဝီရိယ၏ အမည် (ဝေါဟာရ) ဖြစ်သည်။

Asantuṭṭhitā ca kusalesu dhammesūti yā kusalānaṃ dhammānaṃ bhāvanāya asantuṭṭhassa bhiyyokamyatā, tāya hi samaṅgībhūto puggalo sīlaṃ pūretvā jhānaṃ uppādeti. Jhānaṃ labhitvā vipassanaṃ ārabhati. Āraddhavipassako arahattaṃ agahetvā antarā vosānaṃ nāpajjati. Appaṭivānitā ca padhānasminti ‘‘kusalānaṃ dhammānaṃ bhāvanāya sakkaccakiriyatā sātaccakiriyatā aṭṭhitakiriyatā anolīnavuttitā anikkhittachandatā anikkhittadhuratā āsevanā bhāvanā bahulīkamma’’nti evaṃ vuttā rattindivaṃ cha koṭṭhāse katvā jāgariyānuyogavasena āraddhe padhānasmiṃ arahattaṃ apatvā anivattanatā.

ကုသိုလ်တရားတို့၌ မရောင့်ရဲခြင်း (အသန္တုဋ္ဌိတာ စ ကုသလေသု ဓမ္မေသု) ဟူသည် ကုသိုလ်တရားတို့ကို ပွားများစေခြင်း၌ မရောင့်ရဲသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ ပိုမိုလွန်ကဲစွာ ဖြစ်ပွားစေလိုသော အလိုဆန္ဒ ဖြစ်သည်။ ထိုမရောင့်ရဲသော အဖြစ်နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် သီလကို ပြည့်စုံစေ၍ ဈာန်ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ဈာန်ကို ရရှိပြီးနောက် ဝိပဿနာကို အားထုတ်သည်။ ဝိပဿနာအားထုတ်သော ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် အရဟတ္တဖိုလ်ကို မရမချင်း အလယ်အလတ်လမ်း၌ ဆုတ်နစ်ခြင်းသို့ မရောက်ပေ။ အပ္ပဋိဝါနိတာ စ ပဓာနသ္မိံ (အားထုတ်မှု၌ မဆုတ်မနစ်ခြင်း) ဟူသည် 'ကုသိုလ်တရားတို့ကို ပွားများရန် ရိုသေစွာ ပြုခြင်း၊ အမြဲမပြတ် ပြုခြင်း၊ မတန့်မရပ်ဘဲ ပြုခြင်း၊ မတွန့်တိုဘဲ ပြုခြင်း၊ မစွန့်လွှတ်သော ဆန္ဒရှိခြင်း၊ ဝန်မချဘဲ အမြဲသယ်ပိုးခြင်း၊ မှီဝဲခြင်း၊ ပွားများခြင်း၊ အကြိမ်ကြိမ် ပြုလုပ်ခြင်းတို့ ရှိ၏' ဟူ၍ ဆိုအပ်သည့်အတိုင်း နေ့ညဉ့်ပတ်လုံးကို ခြောက်စု ခွဲခြားကာ နိုးကြားမှု လုံ့လကို အစဉ်အားထုတ်ခြင်းဖြင့် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ မရောက်မချင်း နောက်သို့ ဆုတ်နစ်မသွားခြင်းပင် ဖြစ်သည်။

Vijjāti [Pg.167] tisso vijjā. Vimuttīti dve vimuttiyo, cittassa ca adhimutti, nibbānañca. Ettha ca aṭṭha samāpattiyo nīvaraṇādīhi suṭṭhu muttattā adhimutti nāma. Nibbānaṃ sabbasaṅkhatato muttattā vimuttīti veditabbaṃ.

ဝိဇ္ဇာဟူသည် ဝိဇ္ဇာသုံးပါးတို့ ဖြစ်သည်။ ဝိမုတ္တိဟူသည် စိတ်၏ နီဝရဏစသည်တို့မှ လွတ်မြောက်ခြင်း (အဓိမုတ္တိ) နှင့် နိဗ္ဗာန် ဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိသည်။ ဤနှစ်ပါးသော ဝိမုတ္တိတို့တွင် သမာပတ်ရှစ်ပါးတို့သည် နီဝရဏစသည်တို့မှ ကောင်းစွာ လွတ်မြောက်သောကြောင့် အဓိမုတ္တိမည်၏။ နိဗ္ဗာန်သည် အလုံးစုံသော သင်္ခတတရားတို့မှ လွတ်မြောက်သောကြောင့် ဝိမုတ္တိမည်၏ဟု သိအပ်သည်။

Khaye ñāṇanti kilesakkhayakare ariyamagge ñāṇaṃ. Anuppāde ñāṇanti paṭisandhivasena anuppādabhūte taṃtaṃmaggavajjhakilesānaṃ vā anuppādapariyosāne uppanne ariyaphale ñāṇaṃ. Tenevāha ‘‘khaye ñāṇanti maggasamaṅgissa ñāṇaṃ. Anuppāde ñāṇanti phalasamaṅgissa ñāṇa’’nti. Ime kho, āvusotiādi ekake vuttanayeneva yojetabbaṃ. Iti pañcatiṃsāya dukānaṃ vasena thero sāmaggirasaṃ dassesīti.

ခယေဉာဏ် (ကုန်ရာ၌ သိသောဉာဏ်) ဟူသည် ကိလေသာတို့ကို ကုန်ခမ်းစေတတ်သော အရိယမဂ်၌ ဖြစ်သော ဉာဏ်ဖြစ်သည်။ အနုပ္ပါဒေဉာဏ် (နောက်ထပ် မဖြစ်ပေါ်စေရာ၌ သိသောဉာဏ်) ဟူသည် ပဋိသန္ဓေအားဖြင့် တစ်ဖန် မဖြစ်ပေါ်ခြင်းတည်းဟူသော အရဟတ္တဖိုလ်၌ ဖြစ်သောဉာဏ် သို့မဟုတ် ထိုထိုမဂ်ဖြင့် ပယ်သတ်အပ်သော ကိလေသာတို့ နောက်ထပ် မဖြစ်ပေါ်စေရန် ချုပ်ငြိမ်းရာအဆုံး၌ ပေါ်ထွန်းသော အရိယာဖိုလ်၌ ဖြစ်သော ဉာဏ်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် 'ခယေဉာဏ်ဟူသည် မဂ်နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ ဉာဏ်ဖြစ်ပြီး၊ အနုပ္ပါဒေဉာဏ်ဟူသည် ဖိုလ်နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ ဉာဏ်ဖြစ်သည်' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ 'ဣမေ ခေါ အာဝုသော' စသော စကားရပ်တို့ကို ဧကကနိပါတ်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် ယှဉ်စပ်အပ်သည်။ ဤသို့လျှင် အရှင်သာရိပုတ္တရာ မထေရ်မြတ်သည် သုံးဆယ့်ငါးပါးသော ဒုကတို့၏အစွမ်းဖြင့် သာမဂ္ဂီရသ (သံဃာ့ညီညွတ်မှု အရသာ) ကို ပြသတော်မူသည်။ ဤသည်မှာ ဒုကအဖွင့် ပြီးဆုံးခြင်း ဖြစ်သည်။

Dukavaṇṇanā niṭṭhitā.

ဒုကအဖွင့် (ဒုကဝဏ္ဏနာ) ပြီးဆုံးပါပြီ။

Tikavaṇṇanā

တိကအဖွင့် (တိကဝဏ္ဏနာ)

305. Iti dukavasena sāmaggirasaṃ dassetvā idāni tikavasena dassetuṃ puna ārabhi. Tattha lubbhatīti lobho. Akusalañca taṃ mūlañca, akusalānaṃ vā mūlanti akusalamūlaṃ. Dussatīti doso. Muyhatīti moho. Tesaṃ paṭipakkhanayena alobhādayo veditabbā.

၃၀၅. ဤသို့ ဒုက၏အစွမ်းဖြင့် သာမဂ္ဂီရသကို ပြသတော်မူပြီး၍ ယခုအခါ တိက၏အစွမ်းဖြင့် သာမဂ္ဂီရသကို ပြသခြင်းငှာ တဖန် ဒေသနာတော်ကို စတင်တော်မူသည်။ ထိုတိကဒေသနာတော်၌ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ အကြင်သဘောတရားသည် တပ်မက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုသဘောတရားကို လောဘ ဟု ခေါ်သည်။ အကုသိုလ်လည်းဖြစ်၍ အမြစ်လည်းဖြစ်သောကြောင့် သို့မဟုတ် အကုသိုလ်တရားတို့၏ အမြစ်ဖြစ်သောကြောင့် အကုသလမူလ ဟု ခေါ်သည်။ အကြင်သဘောတရားသည် ပြစ်မှားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုသဘောတရားကို ဒေါသ ဟု ခေါ်သည်။ အကြင်သဘောတရားသည် တွေဝေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုသဘောတရားကို မောဟ ဟု ခေါ်သည်။ ထိုလောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟတို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်နည်းဖြင့် အလောဘစသော တရားတို့ကို သိအပ်ကုန်၏။

Duṭṭhu caritāni, virūpāni vā caritānīti duccaritāni. Kāyena duccaritaṃ, kāyato vā pavattaṃ duccaritanti kāyaduccaritaṃ. Sesesupi eseva nayo. Suṭṭhu caritāni, sundarāni vā caritānīti sucaritāni. Dvepi cete tikā paṇṇattiyā vā kammapathehi vā kathetabbā. Paññattiyā tāva kāyadvāre paññattasikkhāpadassa vītikkamo kāyaduccaritaṃ. Avītikkamo kāyasucaritaṃ. Vacīdvāre paññattasikkhāpadassa vītikkamo vacīduccaritaṃ, avītikkamo vacīsucaritaṃ. Ubhayattha paññattassa sikkhāpadassa vītikkamova manoduccaritaṃ, avītikkamo manosucaritaṃ. Ayaṃ paṇṇattikathā. Pāṇātipātādayo pana tisso cetanā kāyadvārepi vacīdvārepi uppannā kāyaduccaritaṃ. Catasso musāvādādicetanā vacīduccaritaṃ. Abhijjhā byāpādo micchādiṭṭhīti tayo cetanāsampayuttadhammā manoduccaritaṃ. Pāṇātipātādīhi viramantassa uppannā tisso [Pg.168] cetanāpi viratiyopi kāyasucaritaṃ. Musāvādādīhi viramantassa catasso cetanāpi viratiyopi vacīsucaritaṃ. Anabhijjhā abyāpādo sammādiṭṭhīti tayo cetanāsampayuttadhammā manosucaritanti ayaṃ kammapathakathā.

မကောင်းသဖြင့် ကျင့်အပ်သော သို့မဟုတ် ဖောက်ပြန်သော အကျင့်တို့ကို 'ဒုစရိုက်' ဟု ခေါ်သည်။ ကာယဒွါရဖြင့် မကောင်းသဖြင့် ကျင့်အပ်သော သို့မဟုတ် ကာယဒွါရမှ ဖြစ်ပေါ်လာသော မကောင်းသောအကျင့်ကို 'ကာယဒုစရိုက်' ဟု ခေါ်သည်။ ကြွင်းသော ဝစီဒုစရိုက်၊ မနောဒုစရိုက် ဟူသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ကောင်းစွာ ကျင့်အပ်သော သို့မဟုတ် ကောင်းမြတ်သော အကျင့်တို့ကို 'သုစရိုက်' ဟု ခေါ်သည်။ ဤ ကာယဒုစရိုက်တိက်၊ ကာယသုစရိုက်တိက် နှစ်ပါးလုံးတို့ကို ပညတ်အားဖြင့် ဖြစ်စေ၊ ကမ္မပထအားဖြင့် ဖြစ်စေ ပြောဆိုအပ်၏။ ထိုတွင် ပညတ်အားဖြင့် ကာယဒွါရ၌ ပညတ်တော်မူအပ်သော သိက္ခာပုဒ်ကို လွန်ကျူးခြင်းသည် 'ကာယဒုစရိုက်' မည်၏။ မလွန်ကျူးခြင်းသည် 'ကာယသုစရိုက်' မည်၏။ ဝစီဒွါရ၌ ပညတ်တော်မူအပ်သော သိက္ခာပုဒ်ကို လွန်ကျူးခြင်းသည် 'ဝစီဒုစရိုက်' မည်၏။ မလွန်ကျူးခြင်းသည် 'ဝစီသုစရိုက်' မည်၏။ ကာယဒွါရ၊ ဝစီဒွါရ နှစ်ပါးလုံး၌ ပညတ်တော်မူအပ်သော သိက္ခာပုဒ်ကို လွန်ကျူးခြင်းသည်သာလျှင် 'မနောဒုစရိုက်' မည်၏။ မလွန်ကျူးခြင်းသည် 'မနောသုစရိုက်' မည်၏။ ဤကား ပညတ်အားဖြင့် ပြဆိုချက် (ပဏ္ဏတ္တိကထာ) ဖြစ်သည်။ ကမ္မပထအားဖြင့်မူကား ကာယဒွါရ၌ ဖြစ်စေ၊ ဝစီဒွါရ၌ ဖြစ်စေ ဖြစ်ပေါ်လာသော သူ့အသက်ကို သတ်ခြင်း စသော စေတနာသုံးပါးတို့သည် 'ကာယဒုစရိုက်' မည်၏။ မုသာဝါဒ စသော စေတနာ လေးပါးတို့သည် 'ဝစီဒုစရိုက်' မည်၏။ အဘိဇ္ဈာ၊ ဗျာပါဒ၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ဟု ဆိုအပ်သော စေတနာနှင့် ယှဉ်သော တရားသုံးပါးတို့သည် 'မနောဒုစရိုက်' မည်၏။ သူ့အသက်သတ်ခြင်း စသည်တို့မှ ရှောင်ကြဉ်သောသူအား ဖြစ်ပေါ်လာသော စေတနာသုံးပါးတို့သည်လည်းကောင်း၊ ဝိရတီသုံးပါးတို့သည်လည်းကောင်း 'ကာယသုစရိုက်' မည်၏။ မုသာဝါဒ စသည်တို့မှ ရှောင်ကြဉ်သောသူအား ဖြစ်ပေါ်လာသော စေတနာလေးပါးတို့သည်လည်းကောင်း၊ ဝိရတီလေးပါးတို့သည်လည်းကောင်း 'ဝစီသုစရိုက်' မည်၏။ အနဘိဇ္ဈာ၊ အဗျာပါဒ၊ သမ္မာဒိဋ္ဌိ ဟု ဆိုအပ်သော စေတနာနှင့် ယှဉ်သော တရားသုံးပါးတို့သည် 'မနောသုစရိုက်' မည်၏။ ဤကား ကမ္မပထအားဖြင့် ပြဆိုချက် (ကမ္မပထကထာ) ဖြစ်သည်။

Kāmapaṭisaṃyutto vitakko kāmavitakko. Byāpādapaṭisaṃyutto vitakko byāpādavitakko. Vihiṃsāpaṭisaṃyutto vitakko vihiṃsāvitakko. Tesu dve sattesupi saṅkhāresupi uppajjanti. Kāmavitakko hi piye manāpe satte vā saṅkhāre vā vitakkentassa uppajjati. Byāpādavitakko appiye amanāpe satte vā saṅkhāre vā kujjhitvā olokanakālato paṭṭhāya yāva vināsanā uppajjati. Vihiṃsāvitakko saṅkhāresu nuppajjati. Saṅkhāro hi dukkhāpetabbo nāma natthi. Ime sattā haññantu vā ucchijjantu vā vinassantu vā mā vā ahesunti cintanakāle pana sattesu uppajjati.

ဝတ္ထုကာမ သို့မဟုတ် ကိလေသာကာမနှင့် စပ်ယှဉ်သော အကြံသည် 'ကာမဝိတက်' မည်၏။ ဒေါသနှင့် စပ်ယှဉ်သော အကြံသည် 'ဗျာပါဒဝိတက်' မည်၏။ သူတပါးအား ညှဉ်းဆဲခြင်းနှင့် စပ်ယှဉ်သော အကြံသည် 'ဝိဟိံသာဝိတက်' မည်၏။ ထိုသုံးပါးသော ဝိတက်တို့တွင် နှစ်ပါးသော ကာမဝိတက်၊ ဗျာပါဒဝိတက်တို့သည် သတ္တဝါတို့၌လည်းကောင်း၊ သင်္ခါရတရားတို့၌လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်တတ်ကုန်၏။ အမှန်စင်စစ် ကာမဝိတက်သည် ချစ်ခင်နှစ်သက်ဖွယ်ရှိသော သတ္တဝါတို့၌ ဖြစ်စေ၊ သင်္ခါရတရားတို့၌ ဖြစ်စေ ကြံစည်သောသူအား ဖြစ်ပေါ်တတ်၏။ ဗျာပါဒဝိတက်သည် မချစ်မနှစ်သက်ဖွယ်ရှိသော သတ္တဝါတို့၌ ဖြစ်စေ၊ သင်္ခါရတရားတို့၌ ဖြစ်စေ အမျက်ထွက်၍ ကြည့်သောအခါမှ စ၍ ပျက်စီးသည့် တိုင်အောင် ဖြစ်ပေါ်တတ်၏။ ဝိဟိံသာဝိတက်သည် သင်္ခါရတရားတို့၌ မဖြစ်ပေါ်ချေ။ အမှန်စင်စစ် ဆင်းရဲအောင် ပြုအပ်သော သင်္ခါရတရားဟူသည် မရှိပေ။ ဤသတ္တဝါတို့သည် အသတ်ခံရပါစေ၊ ပျက်စီးပါစေ သို့မဟုတ် ကင်းပြတ်ပါစေ၊ သို့မဟုတ် မရှိဘဲ ဖြစ်သွားပါစေ ဟု ကြံစည်သောအခါ၌မူကား သတ္တဝါတို့၌သာ ဖြစ်ပေါ်တတ်၏။

Nekkhammapaṭisaṃyutto vitakko nekkhammavitakko. So asubhapubbabhāge kāmāvacaro hoti. Asubhajjhāne rūpāvacaro. Taṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā uppannamaggaphalakāle lokuttaro. Abyāpādapaṭisaṃyutto vitakko abyāpādavitakko. So mettāpubbabhāge kāmāvacaro hoti. Mettājhāne rūpāvacaro. Taṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā uppannamaggaphalakāle lokuttaro. Avihiṃsāpaṭisaṃyutto vitakko avihiṃsāvitakko. So karuṇāpubbabhāge kāmāvacaro. Karuṇājhāne rūpāvacaro. Taṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā uppannamaggaphalakāle lokuttaro. Yadā alobho sīsaṃ hoti, tadā itare dve tadanvāyikā bhavanti. Yadā mettā sīsaṃ hoti, tadā itare dve tadanvāyikā bhavanti. Yadā karuṇā sīsaṃ hoti, tadā itare dve tadanvāyikā bhavantīti. Kāmasaṅkappādayo vuttanayeneva veditabbā. Desanāmattameva hetaṃ. Atthato pana kāmavitakkādīnañca kāmasaṅkappādīnañca nānākaraṇaṃ natthi.

ကာမမှ ထွက်မြောက်ခြင်း (အလောဘ၊ နီဝရဏမှ ထွက်မြောက်သော ပထမဈာန်၊ အကုသိုလ်မှ ထွက်မြောက်သော အလုံးစုံသော ကုသိုလ်၊ အလုံးစုံသော သင်္ခတတရားတို့မှ ထွက်မြောက်သော နိဗ္ဗာန်) နှင့် စပ်ယှဉ်သော အကြံသည် 'နေက္ခမ္မဝိတက်' မည်၏။ ထိုနေက္ခမ္မဝိတက်သည် အသုဘဈာန်၏ ရှေးအဖို့၌ ကာမာဝစရ ဖြစ်၏။ အသုဘပထမဈာန်၌ ရူပါဝစရ ဖြစ်၏။ ထိုအသုဘဈာန်ကို အခြေခံပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော မဂ်ဖိုလ်အခါ၌ လောကုတ္တရာ ဖြစ်၏။ အဒေါသနှင့် စပ်ယှဉ်သော အကြံသည် 'အဗျာပါဒဝိတက်' မည်၏။ ထိုအဗျာပါဒဝိတက်သည် မေတ္တာဈာန်၏ ရှေးအဖို့၌ ကာမာဝစရ ဖြစ်၏။ မေတ္တာဈာန်၌ ရူပါဝစရ ဖြစ်၏။ ထိုမေတ္တာဈာန်ကို အခြေခံပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော မဂ်ဖိုလ်အခါ၌ လောကုတ္တရာ ဖြစ်၏။ သူတပါးအား မညှဉ်းဆဲခြင်းဟူသော ကရုဏာနှင့် စပ်ယှဉ်သော အကြံသည် 'အဝိဟိံသာဝိတက်' မည်၏။ ထိုအဝိဟိံသာဝိတက်သည် ကရုဏာဈာန်၏ ရှေးအဖို့၌ ကာမာဝစရ ဖြစ်၏။ ကရုဏာဈာန်၌ ရူပါဝစရ ဖြစ်၏။ ထိုကရုဏာဈာန်ကို အခြေခံပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော မဂ်ဖိုလ်အခါ၌ လောကုတ္တရာ ဖြစ်၏။ အခါတစ်ပါး၌ အလောဘသည် အဓိက ဖြစ်သောအခါ ကြွင်းသောနှစ်ပါး (မေတ္တာ၊ ကရုဏာ) တို့သည် ထိုအလောဘသို့ အစဉ်လိုက်ကုန်၏။ မေတ္တာသည် အဓိက ဖြစ်သောအခါ ကြွင်းသောနှစ်ပါး (အလောဘ၊ ကရုဏာ) တို့သည် မေတ္တာသို့ အစဉ်လိုက်ကုန်၏။ ကရုဏာသည် အဓိက ဖြစ်သောအခါ ကြွင်းသောနှစ်ပါး (အလောဘ၊ မေတ္တာ) တို့သည် ကရုဏာသို့ အစဉ်လိုက်ကုန်၏။ ကာမသင်္ကပ္ပ စသည်တို့ကိုလည်း ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်ကုန်၏။ ဤကာမသင်္ကပ္ပစသော ဟောကြားချက်သည် ဟောရုံမျှသာတည်း။ အနက်အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့်မူကား ကာမဝိတက် စသည်တို့နှင့် ကာမသင်္ကပ္ပ စသည်တို့သည် ကွဲပြားခြားနားမှု မရှိပေ။

Kāmapaṭisaṃyuttā saññā kāmasaññā. Byāpādapaṭisaṃyuttā saññā byāpādasaññā. Vihiṃsāpaṭisaṃyuttā saññā vihiṃsāsaññā. Tāsampi kāmavitakkādīnaṃ [Pg.169] viya uppajjanākāro veditabbo. Taṃsampayuttāyeva hi etā. Nekkhammasaññādayopi nekkhammavitakkādisampayuttāyeva. Tasmā tāsampi tatheva kāmāvacarādibhāvo veditabbo.

ကာမနှင့် စပ်ယှဉ်သော သညာသည် 'ကာမသညာ' မည်၏။ ဗျာပါဒနှင့် စပ်ယှဉ်သော သညာသည် 'ဗျာပါဒသညာ' မည်၏။ ဝိဟိံသာနှင့် စပ်ယှဉ်သော သညာသည် 'ဝိဟိံသာသညာ' မည်၏။ ထိုကာမသညာစသည်တို့၏ ဖြစ်ပေါ်ပုံ အခြင်းအရာကိုလည်း ကာမဝိတက်စသည်တို့ ကဲ့သို့ပင် သိအပ်၏။ အမှန်စင်စစ် ထိုကာမသညာစသည်တို့သည် ထိုကာမဝိတက်စသည်တို့နှင့် ယှဉ်တွဲ၍သာ ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏။ နေက္ခမ္မသညာ စသည်တို့သည်လည်း နေက္ခမ္မဝိတက် စသည်တို့နှင့်သာ ယှဉ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုသညာတို့၏လည်း ထိုဝိတက်တို့နှင့် အတူပင် ကာမာဝစရ စသည် ဖြစ်သည်ကို သိအပ်၏။

Kāmadhātuādīsu ‘‘kāmapaṭisaṃyutto takko vitakko micchāsaṅkappo. Ayaṃ vuccati kāmadhātu. Sabbepi akusalā dhammā kāmadhātū’’ti ayaṃ kāmadhātu. ‘‘Byāpādapaṭisaṃyutto takko vitakko micchāsaṅkappo. Ayaṃ vuccati byāpādadhātu. Dasasu āghātavatthūsu cittassa āghāto paṭighāto anattamanatā cittassā’’ti ayaṃ byāpādadhātu. ‘‘Vihiṃsā paṭisaṃyutto takko vitakko micchāsaṅkappo. Ayaṃ vuccati vihiṃsādhātu. Idhekacco pāṇinā vā leḍḍunā vā daṇḍena vā satthena vā rajjuyā vā aññataraññatarena vā satte viheṭhetī’’ti ayaṃ vihiṃsādhātu. Tattha dve kathā sabbasaṅgāhikā ca asambhinnā ca. Tattha kāmadhātuyā gahitāya itarā dve gahitāva honti, tato pana nīharitvā ayaṃ byāpādadhātu ayaṃ vihiṃsādhātūti dassetīti ayaṃ sabbasaṅgāhikakathā nāma. Kāmadhātuṃ kathento pana bhagavā byāpādadhātuṃ byāpādadhātuṭṭhāne, vihiṃsādhātuṃ vihiṃsādhātuṭṭhāne ṭhapetvā avasesaṃ kāmadhātu nāmāti kathesīti ayaṃ asambhinnakathā nāma.

ကာမဓာတ် စသည်တို့နှင့် စပ်လျဉ်း၍ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ 'ကာမနှင့် စပ်ယှဉ်သော ကြံစည်မှု၊ ဝိတက်၊ မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပသည် ရှိ၏။ ဤတရားကို ကာမဓာတ် ဟု ခေါ်၏။ အလုံးစုံသော အကုသိုလ်တရားတို့သည်လည်း ကာမဓာတ် မည်၏' ဤတရားသည် 'ကာမဓာတ်' ဖြစ်သည်။ 'ဗျာပါဒနှင့် စပ်ယှဉ်သော ကြံစည်မှု၊ ဝိတက်၊ မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပသည် ရှိ၏။ ဤတရားကို ဗျာပါဒဓာတ် ဟု ခေါ်၏။ ရန်ငြိုးဖွဲ့ခြင်း၏ အကြောင်း (အာဃာတဝတ္ထု) ဆယ်ပါးတို့၌ စိတ်၏ ပင်ပန်းခြင်း၊ ထိပါးခြင်း၊ နှလုံးမသာယာခြင်းသည် ရှိ၏' ဤတရားသည် 'ဗျာပါဒဓာတ်' ဖြစ်သည်။ 'ဝိဟိံသာနှင့် စပ်ယှဉ်သော ကြံစည်မှု၊ ဝိတက်၊ မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပသည် ရှိ၏။ ဤတရားကို ဝိဟိံသာဓာတ် ဟု ခေါ်၏။ ဤလောက၌ အချို့သောသူသည် လက်ဖြင့် ဖြစ်စေ၊ ခဲဖြင့် ဖြစ်စေ၊ တုတ်ဖြင့် ဖြစ်စေ၊ လက်နက်ဖြင့် ဖြစ်စေ၊ ကြိုးဖြင့် ဖြစ်စေ၊ အမှတ်မရှိသော အခြား ဝတ္ထုတစ်ခုခုဖြင့် ဖြစ်စေ သတ္တဝါတို့ကို ညှဉ်းဆဲ၏' ဤတရားသည် 'ဝိဟိံသာဓာတ်' ဖြစ်သည်။ ထိုအရာ၌ အလုံးစုံကို သိမ်းကျုံးယူသော စကား (သဗ္ဗသင်္ဂါဟိကကထာ) နှင့် မရောရှက်သော စကား (အသမ္ဘိန္နကထာ) ဟူ၍ ဟောကြားချက် နှစ်မျိုး ရှိ၏။ ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင် ကာမဓာတ်ကို ယူသော် ကြွင်းသော ဗျာပါဒဓာတ်၊ ဝိဟိံသာဓာတ် နှစ်ပါးတို့ကိုလည်း ယူပြီးသား ဖြစ်သော်လည်း ထိုကာမဓာတ်မှ သီးခြား ထုတ်နုတ်၍ 'ဤတရားသည် ဗျာပါဒဓာတ် ဖြစ်သည်၊ ဤတရားသည် ဝိဟိံသာဓာတ် ဖြစ်သည်' ဟု ပြတော်မူ၏၊ ဤပြဆိုချက်ကို 'သဗ္ဗသင်္ဂါဟိကကထာ' ဟု ခေါ်သည်။ ကာမဓာတ်ကို ဟောတော်မူသောအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ဗျာပါဒဓာတ်ကို ဗျာပါဒဓာတ်နေရာ၌လည်းကောင်း၊ ဝိဟိံသာဓာတ်ကို ဝိဟိံသာဓာတ်နေရာ၌လည်းကောင်း သီးခြားထား၍ ကြွင်းသော ကာမတရားအပေါင်းကို 'ကာမဓာတ်' မည်၏ ဟု ဟောတော်မူ၏၊ ဤပြဆိုချက်ကို 'အသမ္ဘိန္နကထာ' ဟု ခေါ်သည်။

Nekkhammadhātuādīsu ‘‘nekkhammapaṭisaṃyutto takko vitakko sammāsaṅkappo. Ayaṃ vuccati nekkhammadhātu. Sabbepi kusalā dhammā nekkhammadhātū’’ti ayaṃ nekkhammadhātu. ‘‘Abyāpādapaṭisaṃyutto takko…pe… ayaṃ vuccati abyāpādadhātu. Yā sattesu metti…pe… mettācetovimuttī’’ti ayaṃ abyāpādadhātu. ‘‘Avihiṃsāpaṭisaṃyutto takko…pe… ayaṃ vuccati avihiṃsādhātu. Yā sattesu karuṇā…pe… karuṇācetovimuttī’’ti ayaṃ avihiṃsādhātu. Idhāpi vuttanayeneva dve kathā veditabbā.

နေက္ခမ္မဓာတ် စသည်တို့နှင့် စပ်လျဉ်း၍ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ 'ကာမမှ ထွက်မြောက်ခြင်းနှင့် စပ်ယှဉ်သော ကြံစည်မှု၊ ဝိတက်၊ သမ္မာသင်္ကပ္ပသည် ရှိ၏။ ဤတရားကို နေက္ခမ္မဓာတ် ဟု ခေါ်၏။ အလုံးစုံသော ကုသိုလ်တရားတို့သည်လည်း နေက္ခမ္မဓာတ် မည်၏' ဤတရားသည် 'နေက္ခမ္မဓာတ်' ဖြစ်သည်။ 'အဗျာပါဒနှင့် စပ်ယှဉ်သော ကြံစည်မှု။ပ။ ရှိ၏၊ ဤတရားကို အဗျာပါဒဓာတ် ဟု ခေါ်၏။ သတ္တဝါတို့အပေါ်၌ ထားအပ်သော မေတ္တာ။ပ။ မေတ္တာစေတောဝိမုတ္တိသည် ရှိ၏' ဤတရားသည် 'အဗျာပါဒဓာတ်' ဖြစ်သည်။ 'အဝိဟိံသာနှင့် စပ်ယှဉ်သော ကြံစည်မှု။ပ။ ရှိ၏၊ ဤတရားကို အဝိဟိံသာဓာတ် ဟု ခေါ်၏။ သတ္တဝါတို့အပေါ်၌ ထားအပ်သော ကရုဏာ။ပ။ ကရုဏာစေတောဝိမုတ္တိသည် ရှိ၏' ဤတရားသည် 'အဝိဟိံသာဓာတ်' ဖြစ်သည်။ ဤအရာ၌လည်း ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် (သဗ္ဗသင်္ဂါဟိကကထာနှင့် အသမ္ဘိန္နကထာ) ဟူသော ဟောကြားချက် နှစ်မျိုးလုံးကို သိအပ်၏။

Aparāpi tisso dhātuyoti aññāpi suññataṭṭhena tisso dhātuyo. Tāsu ‘‘tattha katamā kāmadhātu? Heṭṭhato avīcinirayaṃ pariyantaṃ karitvā’’ti evaṃ vitthārito kāmabhavo kāmadhātu nāma. ‘‘Heṭṭhato brahmalokaṃ pariyantaṃ karitvā ākāsānañcāyatanupage deve pariyantaṃ karitvā’’ti evaṃ vitthāritā pana rūpārūpabhavā itarā dve dhātuyo. Dhātuyā āgataṭṭhānamhi hi bhavena paricchinditabbā. Bhavassa āgataṭṭhāne dhātuyā paricchinditabbā. Idha bhavena paricchedo kathito. Rūpadhātuādīsu [Pg.170] rūpārūpadhātuyo rūpārūpabhavāyeva. Nirodhadhātuyā nibbānaṃ kathitaṃ.

အခြားသော ဓာတ်သုံးပါးဟူသည် ဆိတ်သောအနက်သဘောကြောင့် အခြားသော ဓာတ်သုံးပါးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုဓာတ်သုံးပါးတို့တွင် 'ထိုဓာတ်တို့တွင် ကာမဓာတ်ဟူသည် အဘယ်နည်း၊ အောက်အဖို့၌ အဝီစိငရဲကို အဆုံးပြု၍' ဟူ၍ ဤသို့ အကျယ်ဖွင့်ဆိုအပ်သော ကာမဘဝကို ကာမဓာတ်ဟု ခေါ်၏။ 'အောက်အဖို့၌ ဗြဟ္မာ့ပြည်ကို အဆုံးပြု၍ အာကာသာနဉ္စာယတနဘုံသို့ ကပ်ရောက်သော နတ်ဗြဟ္မာတို့ကို အဆုံးပြု၍' ဟူ၍ ဤသို့ အကျယ်ဖွင့်ဆိုအပ်သော ရူပဘဝနှင့် အရူပဘဝတို့သည် ကျန်ရှိသော ဓာတ်နှစ်ပါး (ရူပဓာတ်၊ အရူပဓာတ်) တို့ မည်ကုန်၏။ အမှန်သော်လည်း ဓာတ်ဟူသော စကားလုံး လာရှိရာ၌ ဘဝအားဖြင့် ပိုင်းခြားအပ်၏။ ဘဝဟူသော စကားလုံး လာရှိရာ၌ ဓာတ်အားဖြင့် ပိုင်းခြားအပ်၏။ ဤနေရာ၌ ဘဝအားဖြင့် ပိုင်းခြားခြင်းကို ဟောတော်မူ၏။ ရူပဓာတ်စသည်တို့၌ ရူပဓာတ်နှင့် အရူပဓာတ်တို့သည် ရူပဘဝနှင့် အရူပဘဝတို့သာလျှင် ဖြစ်ကုန်၏။ နိရောဓဓာတ်ဖြင့် နိဗ္ဗာန်ကို ဟောတော်မူ၏။

Hīnādīsu hīnā dhātūti dvādasa akusalacittuppādā. Avasesā tebhūmakadhammā majjhimadhātu. Nava lokuttaradhammā paṇītadhātu.

ယုတ်ညံ့သော ဓာတ်စသည်တို့၌ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို သိအပ်၏။ ယုတ်ညံ့သောဓာတ် (ဟီနဓာတ်) ဟူသည် တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော အကုသိုလ်စိတ်ဖြစ်ပေါ်မှုတို့ ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသော တေဘူမကတရားတို့သည် အလယ်အလတ်ဓာတ် (မဇ္ဈိမဓာတ်) မည်၏။ ကိုးပါးသော လောကုတ္တရာတရားတို့သည် မြတ်သောဓာတ် (ပဏီတဓာတ်) မည်၏။

Kāmataṇhāti pañcakāmaguṇiko rāgo. Rūpārūpabhavesu pana rāgo jhānanikantisassatadiṭṭhisahagato rāgo bhavavasena patthanā bhavataṇhā. Ucchedadiṭṭhisahagato rāgo vibhavataṇhā. Apica ṭhapetvā pacchimaṃ taṇhādvayaṃ sesataṇhā kāmataṇhā nāma. Yathāha ‘‘tattha katamā bhavataṇhā? Bhavadiṭṭhisahagato rāgo sārāgo cittassa sārāgo. Ayaṃ vuccati bhavataṇhā. Tattha katamā vibhavataṇhā? Ucchedadiṭṭhisahagato rāgo sārāgo cittassa sārāgo, ayaṃ vuccati vibhavataṇhā. Avasesā taṇhā kāmataṇhā’’ti. Puna kāmataṇhādīsu pañcakāmaguṇiko rāgo kāmataṇhā. Rūpārūpabhavesu chandarāgo itarā dve taṇhā. Abhidhamme panetā ‘‘kāmadhātupaṭisaṃyutto…pe… arūpadhātupaṭisaṃyutto’’ti evaṃ vitthāritā. Iminā vārena kiṃ dasseti? Sabbepi tebhūmakā dhammā rajanīyaṭṭhena taṇhāvatthukāti sabbataṇhā kāmataṇhāya pariyādiyitvā tato nīharitvā itarā dve taṇhā dasseti. Rūpataṇhādīsu rūpabhave chandarāgo rūpataṇhā. Arūpabhave chandarāgo arūpataṇhā. Ucchedadiṭṭhisahagato rāgo nirodhataṇhā.

ကာမတဏှာဟူသည် ငါးပါးသော ကာမဂုဏ်၌ တပ်မက်ခြင်း (ရာဂ) ဖြစ်သည်။ ရူပဘုံ၊ အရူပဘုံတို့၌ ဖြစ်သော တပ်မက်ခြင်း၊ ဈာန်၌ သာယာတပ်မက်ခြင်း၊ သဿတဒိဋ္ဌိနှင့်တကွဖြစ်သော တပ်မက်ခြင်းနှင့် ဘဝအားဖြင့် တောင့်တခြင်းတို့သည် ဘဝတဏှာ မည်၏။ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိနှင့်တကွဖြစ်သော တပ်မက်ခြင်းသည် ဝိဘဝတဏှာ မည်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် နောက်ဆုံး တဏှာနှစ်ပါးကို ဖယ်ထား၍ ကျန်ရှိသော တဏှာအားလုံးကို ကာမတဏှာဟု ခေါ်၏။ ထိုစကားနှင့်အညီ 'ထိုတဏှာတို့တွင် ဘဝတဏှာဟူသည် အဘယ်နည်း၊ ဘဝဒိဋ္ဌိနှင့်တကွဖြစ်သော ရာဂ၊ ပြင်းစွာတပ်မက်ခြင်း၊ စိတ်၏ ပြင်းစွာသာယာတပ်မက်ခြင်း ဖြစ်၏။ ဤတရားကို ဘဝတဏှာဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတဏှာတို့တွင် ဝိဘဝတဏှာဟူသည် အဘယ်နည်း၊ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိနှင့်တကွဖြစ်သော ရာဂ၊ ပြင်းစွာတပ်မက်ခြင်း၊ စိတ်၏ ပြင်းစွာသာယာတပ်မက်ခြင်း ဖြစ်၏။ ဤတရားကို ဝိဘဝတဏှာဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသော တဏှာသည် ကာမတဏှာဖြစ်၏' ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။ တစ်ဖန် ကာမတဏှာစသည်တို့တွင် ငါးပါးသော ကာမဂုဏ်၌ ဖြစ်သော ရာဂသည် ကာမတဏှာ မည်၏။ ရူပဘုံ၊ အရူပဘုံတို့၌ ပြင်းစွာတပ်မက်ခြင်း (ဆန္ဒရာဂ) သည် ကျန်တဏှာနှစ်ပါး (ရူပတဏှာ၊ အရူပတဏှာ) မည်၏။ အဘိဓမ္မာ၌မူ ဤတရားတို့ကို 'ကာမဓာတ်နှင့် စပ်ယှဉ်သော ...ပ... အရူပဓာတ်နှင့် စပ်ယှဉ်သော' ဟူ၍ ဤသို့ အကျယ်ဖွင့်ဆိုအပ်ပြီ။ ဤတဏှာဝါရဖြင့် အဘယ်အရာကို ပြသနည်း။ တေဘူမကတရားအားလုံးတို့သည် တပ်မက်ဖွယ်အနက်သဘောကြောင့် တဏှာ၏အာရုံဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် တဏှာအားလုံးကို ကာမတဏှာ၌ ထည့်သွင်းကုန်စေပြီးလျှင် ထိုကာမတဏှာမှ ထုတ်နုတ်၍ ကျန်တဏှာနှစ်ပါးကို ပြတော်မူ၏။ ရူပတဏှာစသည်တို့၌ ရူပဘုံ၌ ပြင်းစွာတပ်မက်ခြင်းသည် ရူပတဏှာ မည်၏။ အရူပဘုံ၌ ပြင်းစွာတပ်မက်ခြင်းသည် အရူပတဏှာ မည်၏။ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိနှင့်တကွဖြစ်သော ရာဂသည် နိရောဓတဏှာ မည်၏။

Saṃyojanattike vaṭṭasmiṃ saṃyojayanti bandhantīti saṃyojanāni. Sati rūpādibhede kāye diṭṭhi, vijjamānā vā kāye diṭṭhīti sakkāyadiṭṭhi. Vicinanto etāya kicchati, na sakkoti sanniṭṭhānaṃ kātunti vicikicchā. Sīlañca vatañca parāmasatīti sīlabbataparāmāso. Atthato pana ‘‘rūpaṃ attato samanupassatī’’tiādinā nayena āgatā vīsativatthukā diṭṭhi sakkāyadiṭṭhi nāma. ‘‘Satthari kaṅkhatī’’tiādinā nayena āgatā aṭṭhavatthukā vimati vicikicchā nāma. ‘‘Idhekacco sīlena suddhi vatena suddhi sīlabbatena suddhīti sīlaṃ parāmasati, vataṃ parāmasati, sīlabbataṃ parāmasati. Yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigata’’ntiādinā nayena āgato vipariyesaggāho sīlabbataparāmāso nāma.

သံယောဇနတိက်၌ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ သံသရာဝဋ်၌ သတ္တဝါတို့ကို ချည်နှောင်တတ်၊ ယှဉ်စေတတ်သောကြောင့် သံယောဇဉ်တို့မည်ကုန်၏။ ထင်ရှားရှိသော ရူပက္ခန္ဓာစသောအပြားရှိသော ကိုယ် (ခန္ဓာ) ၌ မှားယွင်းစွာ ရှုမြင်ခြင်း သို့မဟုတ် ထင်ရှားရှိသော ကိုယ်၌ မှားယွင်းစွာ ရှုမြင်ခြင်းကြောင့် သက္ကာယဒိဋ္ဌိ မည်၏။ ဤတွေးတောခြင်းဖြင့် စူးစမ်းရှာဖွေသောသူသည် ပင်ပန်းရ၏၊ ဆုံးဖြတ်ချက်မချနိုင်သဖြင့် ဝိစိကိစ္ဆာ မည်၏။ (နွား၊ ခွေးတို့၏) အလေ့အကျင့်နှင့် အကျင့်တို့ကို မှားယွင်းစွာ သုံးသပ်တတ်သောကြောင့် သီလဗ္ဗတပရာမာသ မည်၏။ သရုပ်အားဖြင့်မူ 'ရုပ်ကို အတ္တဟု ရှု၏' ဟူသော နည်းဖြင့် လာသော အခြင်းအရာ နှစ်ဆယ်ရှိသော ဒိဋ္ဌိသည် သက္ကာယဒိဋ္ဌိ မည်၏။ 'မြတ်စွာဘုရား၌ ယုံမှားခြင်းဖြစ်၏' ဟူသော နည်းဖြင့် လာသော အခြင်းအရာ ရှစ်ပါးရှိသော သံသယသည် ဝိစိကိစ္ဆာ မည်၏။ 'ဤလောက၌ အချို့သောသူသည် သီလဖြင့် စင်ကြယ်၏၊ အကျင့်ဖြင့် စင်ကြယ်၏၊ သီလအကျင့်ဖြင့် စင်ကြယ်၏ဟု သီလကို မှားယွင်းစွာ သုံးသပ်၏၊ အကျင့်ကို မှားယွင်းစွာ သုံးသပ်၏၊ သီလအကျင့်ကို မှားယွင်းစွာ သုံးသပ်၏၊ ဤကဲ့သို့သော ဒိဋ္ဌိအယူရှိ၏' ဟူသော နည်းဖြင့် လာသော ဖောက်ပြန်မှားယွင်းစွာ ယူခြင်းသည် သီလဗ္ဗတပရာမာသ မည်၏။

Tayo [Pg.171] āsavāti ettha cirapārivāsiyaṭṭhena vā āsavanaṭṭhena vā āsavā. Tattha ‘‘purimā, bhikkhave, koṭi na paññāyati avijjāya, ito pubbe avijjā nāhosi, atha pacchā samabhavī’’ti, ‘‘purimā, bhikkhave, koṭi na paññāyati bhavataṇhāya bhavadiṭṭhiyā, ito pubbe bhavadiṭṭhi nāhosi, atha pacchā samabhavī’’ti evaṃ tāva cirapārivāsiyaṭṭhena āsavā veditabbā. Cakkhuto rūpe savati āsavati sandati pavattati. Sotato sadde. Ghānato gandhe. Jivhāto rase. Kāyato phoṭṭhabbe. Manato dhamme savati āsavati sandati pavattatīti evaṃ āsavanaṭṭhena āsavāti veditabbā.

အာသဝေါတရား သုံးပါးဟူသော နေရာ၌ ရှည်မြင့်စွာ ထုံအပ်သော အနက်သဘောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ယိုစီးတတ်သော အနက်သဘောကြောင့်လည်းကောင်း အာသဝေါ မည်ကုန်၏။ ထိုအနက်နှစ်ပါးတွင် 'ရဟန်းတို့၊ အဝိဇ္ဇာ၏ အစဦးစွန်းသည် မထင်ရှား၊ ဤမတိုင်မီက အဝိဇ္ဇာသည် မရှိခဲ့၊ ထို့နောက်မှ ကောင်းစွာ ဖြစ်ပေါ်လာ၏' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ရဟန်းတို့၊ ဘဝတဏှာ၏လည်းကောင်း၊ ဘဝဒိဋ္ဌိ၏လည်းကောင်း အစဦးစွန်းသည် မထင်ရှား၊ ဤမတိုင်မီက ဘဝဒိဋ္ဌိသည် မရှိခဲ့၊ ထို့နောက်မှ ကောင်းစွာ ဖြစ်ပေါ်လာ၏' ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့လျှင် ရှေးဦးစွာ ရှည်မြင့်စွာ ထုံအပ်သော အနက်သဘောကြောင့် အာသဝေါတရားတို့ဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။ မျက်စိမှ ရူပါရုံ၌လည်းကောင်း၊ နားမှ သဒ္ဒါရုံ၌လည်းကောင်း၊ နှာခေါင်းမှ ဂန္ဓာရုံ၌လည်းကောင်း၊ လျှာမှ ရသာရုံ၌လည်းကောင်း၊ ကိုယ်မှ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံ၌လည်းကောင်း၊ စိတ်မှ ဓမ္မာရုံ၌လည်းကောင်း ယိုစီးတတ်၏၊ စီးထွက်တတ်၏၊ ဖြစ်ပွားတတ်၏။ ဤသို့ ယိုစီးတတ်သော အနက်သဘောကြောင့် အာသဝေါတရားတို့ဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။

Pāḷiyaṃ pana katthaci dve āsavā āgatā ‘‘diṭṭhadhammikā ca āsavā samparāyikā ca āsavā’’ti, katthaci ‘‘tayome, bhikkhave, āsavā. Kāmāsavo bhavāsavo avijjāsavo’’ti tayo. Abhidhamme teyeva diṭṭhāsavena saddhiṃ cattāro. Nibbedhikapariyāye ‘‘atthi, bhikkhave, āsavā nirayagāminiyā, atthi āsavā tiracchānayonigāminiyā, atthi āsavā pettivisayagāminiyā, atthi āsavā manussalokagāminiyā atthi āsavā devalokagāminiyā’’ti evaṃ pañca. Chakkanipāte āhuneyyasutte ‘‘atthi, bhikkhave, āsavā saṃvarā pahātabbā, atthi āsavā paṭisevanā pahātabbā, atthi āsavā parivajjanā pahātabbā, atthi āsavā adhivāsanā pahātabbā, atthi āsavā vinodanā pahātabbā, atthi āsavā bhāvanā pahātabbā’’ti evaṃ cha. Sabbāsavapariyāye teyeva dassanāpahātabbehi saddhiṃ satta. Imasmiṃ pana saṅgītisutte tayo. Tattha ‘‘yo kāmesu kāmacchando’’ti evaṃ vutto pañcakāmaguṇiko rāgo kāmāsavo nāma. ‘‘Yo bhavesu bhavacchando’’ti evaṃ vutto sassatadiṭṭhisahagato rāgo, bhavavasena vā patthanā bhavāsavo nāma. ‘‘Dukkhe aññāṇa’’ntiādinā nayena āgatā avijjā avijjāsavo nāmāti. Kāmabhavādayo kāmadhātuādivasena vuttāyeva.

ပါဠိတော်၌ကား အချို့သော သုတ္တန်၌ 'မျက်မှောက်ဘဝ၌ ဖြစ်ကုန်သော အာသဝေါတို့လည်းကောင်း၊ နောင်ဘဝ၌ ဖြစ်ကုန်သော အာသဝေါတို့လည်းကောင်း' ဟူ၍ အာသဝေါ နှစ်ပါး လာရှိ၏။ အချို့သော သုတ္တန်၌ 'ရဟန်းတို့၊ ဤအာသဝေါတရားတို့သည် သုံးပါးတို့တည်း။ ကာမာသဝေါ၊ ဘဝါသဝေါ၊ အဝိဇ္ဇာသဝေါ' ဟူ၍ အာသဝေါ သုံးပါး လာရှိ၏။ အဘိဓမ္မာ၌ ထိုသုံးပါးတို့သည်ပင် ဒိဋ္ဌာသဝေါနှင့်တကွ လေးပါး ဖြစ်ကုန်၏။ နိဗ္ဗေဓိကပရိယာယသုတ်၌ 'ရဟန်းတို့၊ ငရဲသို့ ရောက်စေတတ်သော အာသဝေါတို့သည် ရှိကုန်၏။ တိရစ္ဆာန်ဘုံသို့ ရောက်စေတတ်သော အာသဝေါတို့သည် ရှိကုန်၏။ ပြိတ္တာဘုံသို့ ရောက်စေတတ်သော အာသဝေါတို့သည် ရှိကုန်၏။ လူ့ဘုံသို့ ရောက်စေတတ်သော အာသဝေါတို့သည် ရှိကုန်၏။ နတ်ဘုံသို့ ရောက်စေတတ်သော အာသဝေါတို့သည် ရှိကုန်၏' ဟူ၍ ငါးပါး လာရှိ၏။ ဆက္ကနိပါတ် အာဟုနေယျသုတ်၌ 'ရဟန်းတို့၊ စောင့်စည်းခြင်းဖြင့် ပယ်အပ်ကုန်သော အာသဝေါတို့သည် ရှိကုန်၏။ မှီဝဲခြင်းဖြင့် ပယ်အပ်ကုန်သော အာသဝေါတို့သည် ရှိကုန်၏။ ရှောင်ကြဉ်ခြင်းဖြင့် ပယ်အပ်ကုန်သော အာသဝေါတို့သည် ရှိကုန်၏။ သည်းခံခြင်းဖြင့် ပယ်အပ်ကုန်သော အာသဝေါတို့သည် ရှိကုန်၏။ ဖယ်ဖျောက်ခြင်းဖြင့် ပယ်အပ်ကုန်သော အာသဝေါတို့သည် ရှိကုန်၏။ ပွားများခြင်းဖြင့် ပယ်အပ်ကုန်သော အာသဝေါတို့သည် ရှိကုန်၏' ဟူ၍ ခြောက်ပါး လာရှိ၏။ သဗ္ဗာသဝသုတ် ဒေသနာတော်၌ ထိုခြောက်ပါးသော အာသဝေါတို့သည်ပင်လျှင် ဒဿနပဟာတဗ္ဗတို့နှင့်တကွ ခုနစ်ပါး ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသင်္ဂီတိသုတ်၌မူ သုံးပါး လာရှိ၏။ ထိုသုံးပါးတို့တွင် 'ကာမဂုဏ်တို့၌ ကာမဝတ္ထုကို နှစ်သက်ခြင်း' ဟု ဤသို့ ဟောတော်မူအပ်သော ငါးပါးသော ကာမဂုဏ်၌ ဖြစ်သော ရာဂသည် ကာမာသဝေါ မည်၏။ 'ဘဝတို့၌ ဘဝကို နှစ်သက်ခြင်း' ဟု ဤသို့ ဟောတော်မူအပ်သော သဿတဒိဋ္ဌိနှင့်တကွဖြစ်သော ရာဂ၊ သို့မဟုတ် ဘဝ၏အစွမ်းဖြင့် တောင့်တခြင်းသည် ဘဝါသဝေါ မည်၏။ 'ဒုက္ခသစ္စာ၌ မသိခြင်း' ဟူသော နည်းဖြင့် လာရှိသော အဝိဇ္ဇာသည် အဝိဇ္ဇာသဝေါ မည်၏။ ကာမဘဝစသည်တို့ကို ကာမဓာတ်စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်ပြီးသည်သာ ဖြစ်၏။

Kāmesanādīsu ‘‘tattha katamā kāmesanā? Yo kāmesu kāmacchando kāmajjhosānaṃ, ayaṃ vuccati kāmesanā’’ti evaṃ vutto kāmagavesanarāgo kāmesanā nāma. ‘‘Tattha katamā bhavesanā? Yo bhavesu [Pg.172] bhavacchando bhavajjhosānaṃ, ayaṃ vuccati bhavesanā’’ti evaṃ vutto bhavagavesanarāgo bhavesanā nāma. ‘‘Tattha katamā brahmacariyesanā? Sassato lokoti vā…pe… neva hoti na nahoti tathāgato parammaraṇāti vā, yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ vipariyesaggāho, ayaṃ vuccati brahmacariyesanā’’ti evaṃ vuttā diṭṭhigatikasammatassa brahmacariyassa gavesanadiṭṭhi brahmacariyesanā nāma. Na kevalañca bhavarāgadiṭṭhiyova, tadekaṭṭhaṃ kammampi esanāyeva. Vuttañhetaṃ ‘‘tattha katamā kāmesanā? Kāmarāgo tadekaṭṭhaṃ akusalaṃ kāyakammaṃ vacīkammaṃ manokammaṃ, ayaṃ vuccati kāmesanā. Tattha katamā bhavesanā? Bhavarāgo tadekaṭṭhaṃ akusalaṃ kāyakammaṃ vacīkammaṃ manokammaṃ, ayaṃ vuccati bhavesanā. Tattha katamā brahmacariyesanā? Antaggāhikā diṭṭhi tadekaṭṭhaṃ akusalaṃ kāyakammaṃ vacīkammaṃ manokammaṃ, ayaṃ vuccati brahmacariyesanā’’ti.

ကာမေသနာ စသည်တို့၌ ဆုံးဖြတ်ချက်သည် ဤသို့ သိအပ်၏။ “ထိုသုံးပါးသော ဧသနာတို့တွင် ကာမေသနာဟူသည် အဘယ်နည်း။ ကာမဂုဏ်တို့၌ အကြင် ကာမဆန္ဒ၊ ကာမ၌ ပြင်းစွာစွဲလမ်းခြင်းသည် ရှိ၏၊ ဤတရားကို ကာမေသနာဟု ဆိုအပ်၏” ဟု ဤသို့ ဟောတော်မူအပ်သော ကာမဂုဏ်ကို ရှာမှီးခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သောရာဂသည် ကာမေသနာ မည်၏။ “ထိုသုံးပါးသော ဧသနာတို့တွင် ဘဝေသနာဟူသည် အဘယ်နည်း။ ဘဝတို့၌ အကြင် ဘဝဆန္ဒ၊ ဘဝ၌ ပြင်းစွာစွဲလမ်းခြင်းသည် ရှိ၏၊ ဤတရားကို ဘဝေသနာဟု ဆိုအပ်၏” ဟု ဤသို့ ဟောတော်မူအပ်သော ဘဝကို ရှာမှီးကြောင်းဖြစ်သောရာဂသည် ဘဝေသနာ မည်၏။ “ထိုသုံးပါးသော ဧသနာတို့တွင် ဗြဟ္မစရိယေသနာဟူသည် အဘယ်နည်း။ သတ္တလောကသည် မြဲ၏ ဟူ၍လည်းကောင်း... ပ... သတ္တဝါသည် သေပြီးနောက် မဖြစ်သည်လည်းမဟုတ်၊ မဖြစ်သည်မဟုတ်သည်လည်းမဟုတ် ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဤသို့သဘောရှိသော အကြင် မိစ္ဆာအယူ၊ မိစ္ဆာအယူ၌ဖြစ်သော သဘော၊ ဖောက်ပြန်စွာ စွဲလမ်းခြင်းသည် ရှိ၏၊ ဤတရားကို ဗြဟ္မစရိယေသနာဟု ဆိုအပ်၏” ဟု ဤသို့ ဟောတော်မူအပ်သော၊ မိစ္ဆာအယူရှိသူတို့ ချီးမွမ်းအပ်သော ခြိုးခြံသောအကျင့်ကို ရှာမှီးခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သော ဒိဋ္ဌိ (မိစ္ဆာအယူ) သည် ဗြဟ္မစရိယေသနာ မည်၏။ ရာဂနှင့် ဒိဋ္ဌိတို့သည်သာ ဧသနာမည်သည်မဟုတ်၊ ထိုရာဂ၊ ဒိဋ္ဌိတို့နှင့် တစ်စိတ်တည်း၌ တကွတည်သော (ယှဉ်ဖက်ဖြစ်သော) အကုသိုလ်ကံသည်လည်း ဧသနာမည်သည်သာတည်း။ ထို့ကြောင့်လည်း “ထိုသုံးပါးသော ဧသနာတို့တွင် ကာမေသနာဟူသည် အဘယ်နည်း။ ကာမရာဂနှင့် ထိုကာမရာဂနှင့် တစ်စိတ်တည်း၌ ဖြစ်သော အကုသိုလ် ကာယကံ၊ ဝစီကံ၊ မနောကံသည် ရှိ၏၊ ဤတရားကို ကာမေသနာဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုသုံးပါးသော ဧသနာတို့တွင် ဘဝေသနာဟူသည် အဘယ်နည်း။ ဘဝရာဂနှင့် ထိုဘဝရာဂနှင့် တစ်စိတ်တည်း၌ ဖြစ်သော အကုသိုလ် ကာယကံ၊ ဝစီကံ၊ မနောကံသည် ရှိ၏၊ ဤတရားကို ဘဝေသနာဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုသုံးပါးသော ဧသနာတို့တွင် ဗြဟ္မစရိယေသနာဟူသည် အဘယ်နည်း။ အဆုံးစွန်းကို စွဲယူတတ်သော ဒိဋ္ဌိ (အန္တဂ္ဂါဟိကဒိဋ္ဌိ) နှင့် ထိုဒိဋ္ဌိနှင့် တစ်စိတ်တည်း၌ ဖြစ်သော အကုသိုလ် ကာယကံ၊ ဝစီကံ၊ မနောကံသည် ရှိ၏၊ ဤတရားကို ဗြဟ္မစရိယေသနာဟု ဆိုအပ်၏” ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။

Vidhāsu ‘‘kathaṃvidhaṃ sīlavantaṃ vadanti, kathaṃvidhaṃ paññavantaṃ vadantī’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.95) ākārasaṇṭhānaṃ vidhā nāma. ‘‘Ekavidhena ñāṇavatthu duvidhena ñāṇavatthū’’tiādīsu (vibha. 751) koṭṭhāso. ‘‘Seyyohamasmīti vidhā’’tiādīsu (vibha. 920) māno vidhā nāma. Idha so adhippeto. Māno hi seyyādivasena vidahanato vidhāti vuccati. Seyyohamasmīti iminā seyyasadisahīnānaṃ vasena tayo mānā vuttā. Sadisahīnesupi eseva nayo.

ဝိဓာ (အပြား) တရားတို့၌ ဆုံးဖြတ်ချက်သည် ဤသို့ သိအပ်၏။ “အဘယ်သို့သော အခြင်းအရာရှိသူကို သီလရှိသူဟု ဆိုကုန်သနည်း၊ အဘယ်သို့သော အခြင်းအရာရှိသူကို ပညာရှိသူဟု ဆိုကုန်သနည်း” စသည်တို့၌ အခြင်းအရာ သဏ္ဌာန်ကို 'ဝိဓာ' ဟု ခေါ်၏။ “တစ်ပါးသောအဖို့ဖြင့် ဉာဏ်၏အကြောင်း၊ နှစ်ပါးသောအဖို့ဖြင့် ဉာဏ်၏အကြောင်း” စသည်တို့၌ အဖို့အစုကို 'ဝိဓာ' ဟု ခေါ်၏။ “ငါသည် မြတ်၏ဟူသော ဝိဓာ (ထောင်လွှာခြင်း)” စသည်တို့၌ မာနကို 'ဝိဓာ' ဟု ခေါ်၏။ ဤပါဠိရပ်၌ ထိုမာနကို အလိုရှိအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား မာနသည် မြတ်ခြင်းစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဆောင်ရွက်တတ်သောကြောင့် 'ဝိဓာ' ဟု ဆိုအပ်၏။ “ငါသည် မြတ်၏” ဟူသော ဤစကားဖြင့် မြတ်ခြင်း၊ တူမျှခြင်း၊ ယုတ်ခြင်းတို့၏ အစွမ်းဖြင့် မာနသုံးပါးကို ဟောတော်မူအပ်၏။ သဒိသ (တူမျှခြင်း) နှင့် ဟီန (ယုတ်ခြင်း) တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

Ayañhi māno nāma seyyassa tividho, sadisassa tividho, hīnassa tividhoti navavidho hoti. Tattha ‘‘seyyassa seyyohamasmī’’ti māno rājūnañceva pabbajitānañca uppajjati.

ဤမာနမည်သည်ကား မိမိထက် မြတ်သောသူအပေါ်၌ သုံးပါး၊ မိမိနှင့် တူမျှသောသူအပေါ်၌ သုံးပါး၊ မိမိထက် ယုတ်သောသူအပေါ်၌ သုံးပါးဟူ၍ ကိုးပါး ရှိ၏။ ထိုကိုးပါးတို့တွင် မိမိထက် မြတ်သောသူအပေါ်၌ “ငါသည် မြတ်၏” ဟု ဖြစ်ပေါ်သော မာနသည် မင်းတို့အားလည်းကောင်း၊ ရဟန်းတို့အားလည်းကောင်း ဖြစ်တတ်၏။

Rājā hi raṭṭhena vā dhanavāhanehi vā ‘‘ko mayā sadiso atthī’’ti etaṃ mānaṃ karoti. Pabbajitopi sīladhutaṅgādīhi ‘‘ko mayā sadiso atthī’’ti etaṃ mānaṃ karoti. ‘‘Seyyassa sadisohamasmī’’ti mānopi etesaṃyeva uppajjati. Rājā hi raṭṭhena vā dhanavāhanehi vā aññarājūhi saddhiṃ mayhaṃ kiṃ nānākaraṇanti etaṃ mānaṃ karoti. Pabbajitopi sīladhutaṅgādīhipi aññena bhikkhunā mayhaṃ kiṃ nānākaraṇanti etaṃ mānaṃ karoti. ‘‘Seyyassa hīnohamasmī’’ti mānopi etesaṃyeva uppajjati. Yassa [Pg.173] hi rañño raṭṭhaṃ vā dhanavāhanādīni vā nātisampannāni honti, so mayhaṃ rājāti vohāramukhamattameva, kiṃ rājā nāma ahanti etaṃ mānaṃ karoti. Pabbajitopi appalābhasakkāro ahaṃ dhammakathiko bahussuto mahātheroti kathāmattakameva, kiṃ dhammakathiko nāmāhaṃ kiṃ bahussuto kiṃ mahāthero yassa me lābhasakkāro natthīti etaṃ mānaṃ karoti.

စင်စစ်သော်ကား မင်းသည် တိုင်းပြည်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ စည်းစိမ်ဥစ္စာ ရထားယာဉ်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း “ငါနှင့် တူမျှသူ မည်သူရှိသနည်း” ဟု ဤမာနကို ပြုတတ်၏။ ရဟန်းသည်လည်း သီလ၊ ဓုတင်စသည်တို့ဖြင့် “ငါနှင့် တူမျှသူ မည်သူရှိသနည်း” ဟု ဤမာနကို ပြုတတ်၏။ မိမိထက် မြတ်သောသူအပေါ်၌ “ငါသည် တူမျှ၏” ဟု ဖြစ်ပေါ်သော မာနသည်လည်း ထိုမင်းနှင့် ရဟန်းတို့အားသာလျှင် ဖြစ်ပေါ်တတ်၏။ မင်းသည် တိုင်းပြည်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ စည်းစိမ်ရထားယာဉ်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း အခြားမင်းတို့နှင့်အတူ “ငါ့အား အဘယ်ထူးခြားမှု ရှိသနည်း” ဟု ဤမာနကို ပြုတတ်၏။ ရဟန်းသည်လည်း သီလ၊ ဓုတင်စသည်တို့ဖြင့် အခြားရဟန်းနှင့်အတူ “ငါ့အား အဘယ်ထူးခြားမှု ရှိသနည်း” ဟု ဤမာနကို ပြုတတ်၏။ မိမိထက် မြတ်သောသူအပေါ်၌ “ငါသည် ယုတ်ညံ့၏” ဟု ဖြစ်ပေါ်သော မာနသည်လည်း ထိုမင်းနှင့် ရဟန်းတို့အားသာလျှင် ဖြစ်ပေါ်တတ်၏။ တိုင်းပြည် သို့မဟုတ် စည်းစိမ်ရထားယာဉ်စသည်တို့ အလွန်မပြည့်စုံသော မင်းသည် “ငါ့အား မင်းဟူသော အမည်မျှသာ ရှိ၏၊ ငါသည် အဘယ်မှာ မင်းမည်ပါအံ့နည်း” ဟု ဤမာနကို ပြုတတ်၏။ လာဘသက္ကာရ နည်းပါးသော ရဟန်းသည်လည်း “ငါသည် ဓမ္မကထိက၊ ဗဟုသုတရှိသူ၊ မထေရ်ကြီးဟူ၍ စကားမျှသာ ဖြစ်၏၊ လာဘသက္ကာရ မရှိသော ငါသည် အဘယ်မှာ ဓမ္မကထိက၊ အဘယ်မှာ ဗဟုသုတရှိသူ၊ အဘယ်မှာ မထေရ်ကြီး ဖြစ်ပါအံ့နည်း” ဟု ဤမာနကို ပြုတတ်၏။

‘‘Sadisassa seyyohamasmī’’ti mānādayo amaccādīnaṃ uppajjanti. Amacco vā hi raṭṭhiyo vā bhogayānavāhanādīhi ko mayā sadiso añño rājapuriso atthīti vā mayhaṃ aññehi saddhiṃ kiṃ nānākaraṇanti vā amaccoti nāmameva mayhaṃ, ghāsacchādanamattampi me natthi, kiṃ amacco nāmāhanti vā ete māne karoti.

မိမိနှင့် တူမျှသောသူအပေါ်၌ “ငါသည် မြတ်၏” ဟု ဖြစ်ပေါ်သော မာနစသည်တို့သည် အမတ်စသောသူတို့အား ဖြစ်ပေါ်တတ်ကုန်၏။ အမတ် သို့မဟုတ် တိုင်းပြည်အကြီးအမှူးသည် စည်းစိမ်ရထားယာဉ်စသည်တို့ဖြင့် “ငါနှင့်တူသော အခြားမင်းမှုထမ်း မည်သူရှိသနည်း” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ငါ့အား အခြားသူတို့နှင့် အဘယ်ထူးခြားမှု ရှိသနည်း” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ငါ့အား အမတ်ဟူသော အမည်မျှသာ ရှိ၏၊ ငါ့အား စားဝတ်နေရေးမျှပင် မပြည့်စုံ၊ ငါသည် အဘယ်မှာ အမတ်မည်ပါအံ့နည်း” ဟူ၍လည်းကောင်း ဤမာနတို့ကို ပြုတတ်၏။

‘‘Hīnassa seyyohamasmī’’ti mānādayo dāsādīnaṃ uppajjanti. Dāso hi mātito vā pitito vā ko mayā sadiso añño dāso nāma atthi, aññe jīvituṃ asakkontā kucchihetu dāsā jātā, ahaṃ pana paveṇīāgatattā seyyoti vā paveṇīāgatabhāvena ubhatosuddhikadāsattena asukadāsena nāma saddhiṃ kiṃ mayhaṃ nānākaraṇanti vā kucchivasenāhaṃ dāsabya upagato, mātāpitukoṭiyā pana me dāsaṭṭhānaṃ natthi, kiṃ dāso nāma ahanti vā ete māne karoti. Yathā ca dāso, evaṃ pukkusacaṇḍālādayopi ete māne karontiyeva.

မိမိထက် ယုတ်သောသူအပေါ်၌ “ငါသည် မြတ်၏” ဟု ဖြစ်ပေါ်သော မာနစသည်တို့သည် ကျွန်စသောသူတို့အား ဖြစ်ပေါ်တတ်ကုန်၏။ ကျွန်သည် အမိဘက်မှလည်းကောင်း၊ အဖဘက်မှလည်းကောင်း “ငါနှင့်တူသော အခြားကျွန်မည်သူ ရှိသနည်း၊ အခြားသူတို့သည် အသက်မမွေးနိုင်ကြသဖြင့် ဝမ်းရေးကြောင့် ကျွန်ဖြစ်လာကြ၏၊ ငါမူကား မျိုးရိုးအစဉ်အဆက်မှ လာသည်ဖြစ်၍ မြတ်၏” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “မျိုးရိုးအစဉ်အဆက် လာခဲ့သော မိဘနှစ်ပါးစုံ ကျွန်စစ်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဤမည်သောကျွန်နှင့် ငါ့အား အဘယ်ထူးခြားမှု ရှိသနည်း” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ဝမ်းရေးကြောင့်သာ ငါသည် ကျွန်အဖြစ်သို့ ရောက်ရ၏၊ မိဘနှစ်ပါးဘက်ကမူ ငါ့အား ကျွန်အဖြစ်မျိုးရိုး မရှိ၊ ငါသည် အဘယ်မှာ ကျွန်မည်ပါအံ့နည်း” ဟူ၍လည်းကောင်း ဤမာနတို့ကို ပြုတတ်၏။ ကျွန်သည် ပြုသကဲ့သို့ ပန်းမှိုက်စွန့်သူ၊ ဒွန်းစဏ္ဍား စသောသူတို့သည်လည်း ဤမာနတို့ကို ပြုကြသည်သာတည်း။

Ettha ca seyyassa seyyohamasmīti, ca sadisassa sadisohamasmīti ca hīnassa hīnohamasmīti ca ime tayo mānā yāthāvamānā nāma arahattamaggavajjhā. Sesā cha mānā ayāthāvamānā nāma paṭhamamaggavajjhā.

ဤကိုးပါးသော မာနတို့တွင် မိမိထက် မြတ်သောသူအပေါ်၌ “ငါသည် မြတ်၏” ဟုလည်းကောင်း၊ မိမိနှင့် တူမျှသောသူအပေါ်၌ “ငါသည် တူမျှ၏” ဟုလည်းကောင်း၊ မိမိထက် ယုတ်သောသူအပေါ်၌ “ငါသည် ယုတ်ညံ့၏” ဟုလည်းကောင်း ယူဆသော ဤသုံးပါးသော မာနတို့သည် ဟုတ်မှန်သောမာန (မဖောက်ပြန်သောမာန) မည်ကုန်၏၊ အရဟတ္ထမဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်ကုန်၏။ ကြွင်းသော ခြောက်ပါးသော မာနတို့သည် မဟုတ်မမှန်သောမာန (ဖောက်ပြန်သောမာန) မည်ကုန်၏၊ သောတာပတ္တိမဂ် (ပထမမဂ်) ဖြင့် ပယ်အပ်ကုန်၏။

Tayo addhāti tayo kālā. Atīto addhātiādīsu dvepariyāyā suttantapariyāyo ca abhidhammapariyāyo ca. Suttantapariyāyena paṭisandhito pubbe atīto addhā nāma. Cutito pacchā anāgato addhā nāma. Saha cutipaṭisandhīhi tadantaraṃ paccuppanno addhā nāma. Abhidhammapariyāyena tīsu khaṇesu bhaṅgato uddhaṃ atīto addhā nāma. Uppādato pubbe anāgato addhā nāma. Khaṇattaye paccuppanno addhā nāma. Atītādibhedo ca nāma ayaṃ dhammānaṃ hoti, na kālassa. Atītādibhede [Pg.174] pana dhamme upādāya idha paramatthato avijjamānopi kālo teneva vohārena vuttoti veditabbo.

ကာလသုံးပါး (တယော အဒ္ဓါ) ဟူသည်မှာ သုံးပါးသော ကာလတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ “အတိတ်ကာလ” စသည်တို့၌ သုတ္တန်နည်းလမ်းနှင့် အဘိဓမ္မာနည်းလမ်းဟူ၍ နည်းလမ်းနှစ်ပါး ရှိ၏။ သုတ္တန်နည်းလမ်းအားဖြင့် ပဋိသန္ဓေမဖြစ်မီ ရှေးကာလကို အတိတ်ကာလဟု ခေါ်၏။ စုတိစိတ်ဖြစ်ပြီးနောက် ကာလကို အနာဂတ်ကာလဟု ခေါ်၏။ စုတိ၊ ပဋိသန္ဓေနှင့်တကွ ထိုစုတိ၊ ပဋိသန္ဓေတို့၏ အကြားကာလကို ပစ္စုပ္ပန်ကာလဟု ခေါ်၏။ အဘိဓမ္မာနည်းလမ်းအားဖြင့် ခဏသုံးပါးတို့တွင် ဘင်ခဏ (ချုပ်ပျက်သောခဏ) ၏ နောက်ကာလကို အတိတ်ကာလဟု ခေါ်၏။ ဥပါဒ်ခဏ (ဖြစ်ပေါ်သောခဏ) မတိုင်မီ ရှေးကာလကို အနာဂတ်ကာလဟု ခေါ်၏။ ခဏသုံးပါး (ဥပါဒ်၊ ဌီ၊ ဘင်) တို့၌ ဖြစ်သော ကာလကို ပစ္စုပ္ပန်ကာလဟု ခေါ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ဤအတိတ်စသော အပြားဟူသည် တရားတို့၏ အပြားသာ ဖြစ်၍ ကာလ၏ အပြားမဟုတ်ပေ။ သို့သော်လည်း အတိတ်စသော အပြားရှိသော တရားတို့ကို စွဲ၍ ဤအရပ်၌ ပရမတ်အားဖြင့် ထင်ရှားမရှိသော ကာလကို ထိုဝေါဟာရဖြင့်ပင် ဟောတော်မူအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။

Tayo antāti tayo koṭṭhāsā. ‘‘Kāyabandhanassa anto jīratī’’tiādīsu (cūḷava. 278) hi antoyeva anto. ‘‘Esevanto dukkhassā’’tiādīsu (saṃ. ni. 2.51) parabhāgo anto. ‘‘Antamidaṃ, bhikkhave, jīvikāna’’nti (saṃ. ni. 3.80) ettha lāmakabhāvo anto. ‘‘Sakkāyo kho, āvuso, paṭhamo anto’’tiādīsu (a. ni. 6.61) koṭṭhāso anto. Idha koṭṭhāso adhippeto. Sakkāyoti pañcupādānakkhandhā. Sakkāyasamudayoti tesaṃ nibbattikā purimataṇhā. Sakkāyanirodhoti ubhinnaṃ appavattibhūtaṃ nibbānaṃ. Maggo pana nirodhādhigamassa upāyattā nirodhe gahite gahitovāti veditabbo.

အန္တသုံးပါး (တယော အန္တာ) ဟူသည် အဖို့အစုသုံးပါးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ “ခါးပန်း၏ အစွန်း (အဆုံး) သည် ဆွေးမြေ့၏” စသည်တို့၌ အစွန်းကိုသာ 'အန္တ' ဟု ဆို၏။ “ဤသည်ပင်လျှင် ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အဆုံး (ချုပ်ငြိမ်းရာ) တည်း” စသည်တို့၌ နောက်အဖို့ကို 'အန္တ' ဟု ဆို၏။ “ရဟန်းတို့၊ ဤဆွမ်းခံ၍ အသက်မွေးခြင်းသည် အသက်မွေးခြင်းတကာတို့ထက် ယုတ်ညံ့၏” ဟူသော ဤသာဓက၌ ယုတ်ညံ့သောအဖြစ်ကို 'အန္တ' ဟု ဆို၏။ “ငါ့သျှင်တို့၊ သက္ကာယသည် ပထမအစု ဖြစ်၏” စသည်တို့၌ အဖို့အစုကို 'အန္တ' ဟု ဆို၏။ ဤပါဠိရပ်၌ အဖို့အစုကို 'အန္တ' ဟူ၍ အလိုရှိအပ်၏။ သက္ကာယဟူသည် ဥပါဒါနက္ခန္ဓာငါးပါး ဖြစ်၏။ သက္ကာယသမုဒယဟူသည် ထိုဥပါဒါနက္ခန္ဓာငါးပါးတို့ကို ဖြစ်စေတတ်သော ရှေးကဖြစ်သော တဏှာဖြစ်၏။ သက္ကာယနိရောဓဟူသည် သက္ကာယနှင့် သက္ကာယသမုဒယ နှစ်ပါးလုံး ချုပ်ငြိမ်းရာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်ဖြစ်၏။ မဂ်တရားသည်ကား နိဗ္ဗာန်ကို ရခြင်း၏ နည်းလမ်းဖြစ်သောကြောင့် နိရောဓကို ယူလျှင် မဂ်ကိုလည်း ယူပြီးဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။

Dukkhadukkhatāti dukkhabhūtā dukkhatā. Dukkhavedanāyetaṃ nāmaṃ. Saṅkhāradukkhatāti saṅkhārabhāvena dukkhatā. Adukkhamasukhāvedanāyetaṃ nāmaṃ. Sā hi saṅkhatattā uppādajarābhaṅgapīḷitā, tasmā aññadukkhasabhāvavirahato saṅkhāradukkhatāti vuttā. Vipariṇāmadukkhatāti vipariṇāme dukkhatā. Sukhavedanāyetaṃ nāmaṃ. Sukhassa hi vipariṇāme dukkhaṃ uppajjati, tasmā sukhaṃ vipariṇāmadukkhatāti vuttaṃ. Apica ṭhapetvā dukkhavedanaṃ sukhavedanañca sabbepi tebhūmakā dhammā ‘‘sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti vacanato saṅkhāradukkhatāti veditabbā.

ဒုက္ခဒုက္ခတာဟူသည် ဒုက္ခအစစ်အမှန်ဖြစ်၍ ဆင်းရဲခြင်းကို ဆိုသည်။ ဤအမည်သည် ဒုက္ခဝေဒနာ၏ အမည်ဖြစ်သည်။ သင်္ခါရဒုက္ခတာဟူသည် ပြုပြင်စီရင်ရသည့်အဖြစ်ကြောင့် ဖြစ်သော ဆင်းရဲခြင်းကို ဆိုသည်။ ဤအမည်သည် အဒုက္ခမသုခဝေဒနာ (ဥပေက္ခာဝေဒနာ) ၏ အမည်ဖြစ်သည်။ အမှန်စင်စစ် ထိုဥပေက္ခာဝေဒနာသည် အကြောင်းတရားတို့က ပြုပြင်စီရင်အပ်သည့်အတွက်ကြောင့် ဥပါဒ်၊ ဌီ၊ ဘင် (ဖြစ်ခြင်း၊ အိုခြင်း၊ ပျက်ခြင်း) တို့ဖြင့် နှိပ်စက်အပ်၏။ ထို့ကြောင့် အခြားသော ဒုက္ခဒုက္ခသဘော၊ ဝိပရိဏာမဒုက္ခသဘောတို့မှ ကင်းဆိတ်သည့်အတွက်ကြောင့် သင်္ခါရဒုက္ခတာဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ ဝိပရိဏာမဒုက္ခတာဟူသည် ဖောက်ပြန်ပျက်စီးသောအခါ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဆင်းရဲခြင်းကို ဆိုသည်။ ဤအမည်သည် သုခဝေဒနာ၏ အမည်ဖြစ်သည်။ သုခဝေဒနာသည် ဖောက်ပြန်ပျက်စီးသွားသောအခါ ဆင်းရဲခြင်းသည် ဖြစ်ပေါ်လာတတ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုသုခကို ဝိပရိဏာမဒုက္ခတာဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့်မူ ဒုက္ခဝေဒနာနှင့် သုခဝေဒနာတို့ကို ဖယ်ထား၍ ဘုံသုံးပါး၌ ဖြစ်ကုန်သော ခပ်သိမ်းသော သင်္ခါရတရားအားလုံးတို့သည်လည်း "သင်္ခါရတရားအားလုံးတို့သည် ဆင်းရဲကုန်၏"ဟူသော ဒေသနာတော်အရ သင်္ခါရဒုက္ခတာဟူ၍ သိအပ်ကုန်၏။

Micchattaniyatoti micchāsabhāvo hutvā niyato. Niyatamicchādiṭṭhiyā saddhiṃ ānantariyakammassetaṃ nāmaṃ. Sammāsabhāve niyato sammattaniyato. Catunnaṃ ariyamaggānametaṃ nāmaṃ. Na niyatoti aniyato. Avasesānaṃ dhammānametaṃ nāmaṃ.

မိစ္ဆတ္တနိယတဟူသည် ဖောက်ပြန်မှားယွင်းသော သဘောရှိသည်ဖြစ်၍ မြဲသောတရားကို ဆိုသည်။ ဤအမည်သည် နိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိနှင့်တကွ အာနန္တရိယကံတို့၏ အမည်ဖြစ်သည်။ မဖောက်မပြန် မှန်ကန်သောသဘော၌ မြဲသောတရားသည် သမ္မတ္တနိယတ မည်၏။ ဤအမည်သည် အရိယမဂ်လေးပါးတို့၏ အမည်ဖြစ်သည်။ မမြဲသောတရားသည် အနိယတ မည်၏။ ဤအမည်သည် (နိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ၊ အာနန္တရိယကံနှင့် အရိယမဂ်လေးပါးတို့မှ) ကြွင်းကျန်သော တရားတို့၏ အမည်ဖြစ်သည်။

Tayo tamāti ‘‘tamandhakāro sammoho avijjogho mahābhayo’’ti vacanato avijjā tamo nāma. Idha pana avijjāsīsena vicikicchā vuttā. Ārabbhāti āgamma. Kaṅkhatīti kaṅkhaṃ uppādeti. Vicikicchatīti vicinanto kicchaṃ āpajjati, sanniṭṭhātuṃ na sakkoti. Nādhimucchatīti tattha adhimucchituṃ na sakkoti. Na sampasīdatīti taṃ ārabbha pasādaṃ āropetuṃ na sakkoti.

အမှောင်သုံးပါး (တယော တမာ) ဟူရာ၌ “အဝိဇ္ဇာသည် အမှောင်တိုက်၊ တွေဝေခြင်း၊ အဝိဇ္ဇောဃရေယဉ်၊ ကြီးစွာသော ဘေးဘယဖြစ်၏”ဟူသော ပါဠိတော်စကားအရ အဝိဇ္ဇာသည် အမှောင်တိုက် (တမ) မည်၏။ သို့သော် ဤနေရာ၌ အဝိဇ္ဇာကို အမှူးထား၍ ယုံမှားခြင်း ‘ဝိစိကိစ္ဆာ’ ကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ‘အာရဗ္ဘ’ ဟူသည် စွဲ၍ (အကြောင်းပြု၍) ဟူသော အနက်ရသည်။ ‘ကင်္ခတိ’ (ယုံမှား၏) ဟူသည် ယုံမှားခြင်းကို ဖြစ်စေ၏။ ‘ဝိစိကိစ္ဆတိ’ (တွေးတောဆင်ခြင်၏) ဟူသည် စူးစမ်းရှာဖွေစဉ် ပင်ပန်းခြင်းသို့ ရောက်ရ၏၊ ဆုံးဖြတ်ချက် မချနိုင်။ ‘နာဓိမုစ္စတိ’ (သက်ဝင်မကြည်ညို) ဟူသည် ထိုဘုရားစသော အာရုံတို့၌ သက်ဝင်နှလုံးသွင်းခြင်းငှာ မတတ်နိုင်။ ‘န သမ္ပသီဒတိ’ (မကြည်လင်) ဟူသည် ထိုအာရုံကို အကြောင်းပြု၍ ကြည်ညိုခြင်းစိတ်ကို မဖြစ်စေနိုင်။

Arakkheyyānīti [Pg.175] na rakkhitabbāni. Tīsu dvāresu paccekaṃ rakkhaṇakiccaṃ natthi, sabbāni satiyā eva rakkhitānīti dīpeti. Natthi tathāgatassāti. ‘‘Idaṃ nāma me sahasā uppannaṃ kāyaduccaritaṃ, imāhaṃ yathā me paro na jānāti, tathā rakkhāmi, paṭicchādemī’’ti evaṃ rakkhitabbaṃ natthi tathāgatassa kāyaduccaritaṃ. Sesesupi eseva nayo. Kiṃ pana sesakhīṇāsavānaṃ kāyasamācārādayo aparisuddhāti? No aparisuddhā. Na pana tathāgatassa viya parisuddhā. Appassutakhīṇāsavo hi kiñcāpi lokavajjaṃ nāpajjati, paṇṇattiyaṃ pana akovidattā vihārakāraṃ kuṭikāraṃ sahagāraṃ sahaseyyanti evarūpā kāyadvāre āpattiyo āpajjati. Sañcarittaṃ padasodhammaṃ uttarichappañcavācaṃ bhūtārocananti evarūpā vacīdvāre āpattiyo āpajjati. Upanikkhittasādiyanavasena manodvāre rūpiyappaṭiggāhaṇāpattiṃ āpajjati, dhammasenāpatisadisassāpi hi khīṇāsavassa manodvāre saupārambhavasena manoduccaritaṃ uppajjati eva.

‘အရက္ခေယျာနိ’ ဟူသည် စောင့်ရှောက်ရန်မလိုသော တရားတို့ကို ဆိုသည်။ (ကာယ၊ ဝစီ၊ မနောတည်းဟူသော) ဒွါရသုံးပါးတို့၌ အသီးသီး သီးခြားစောင့်ရှောက်ရန် ကိစ္စမရှိဘဲ အလုံးစုံသော ကာယကံစသည်တို့ကို သတိဖြင့်သာလျှင် အမြဲစောင့်ရှောက်အပ်ပြီးဖြစ်သည်ကို ပြလိုခြင်းဖြစ်သည်။ ‘နတ္ထိ တထာဂတဿ’ ဟူသည် မြတ်စွာဘုရားအား “ငါ့အား ဤသို့သော ကိုယ်ဒုစရိုက်သည် ရုတ်တရက် ဖြစ်ပေါ်လာပြီ၊ ဤကိုယ်ဒုစရိုက်ကို သူတစ်ပါးတို့ မသိအောင် ဖုံးကွယ်စောင့်ရှောက်အံ့” ဟူ၍ ဤသို့ စောင့်ရှောက်ဖုံးကွယ်အပ်သော ကိုယ်ဒုစရိုက်မျိုး မြတ်စွာဘုရား၌ မရှိဟု ဆိုလိုသည်။ ကျန်ရှိသော ဝစီဒွါရ၊ မနောဒွါရတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ အခြားသော ရဟန္တာတို့၏ ကိုယ်အကျင့်စသည်တို့သည် မစင်ကြယ်ကြသလောဟု မေးလျှင်၊ မစင်ကြယ်သည်မဟုတ်၊ စင်ကြယ်ကြပါသည်။ သို့သော် မြတ်စွာဘုရားကဲ့သို့ လုံးဝဥဿုံ သန့်ရှင်းစင်ကြယ်သည်ကား မဟုတ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အကြားအမြင်နည်းသော (ဗဟုသုတနည်းသော) ရဟန္တာသည် လောကဝဇ္ဇဖြစ်သော အပြစ်ဒုစရိုက်သို့ အကယ်၍ မရောက်သော်လည်း၊ ပညတ်တော်၌ မလိမ္မာခြင်းကြောင့် ဒါယကာရှိသောကျောင်းကို ဆောက်လုပ်ခြင်းကြောင့် သင့်သောအာပတ် (ဝိဟာရကာရ)၊ ဒါယကာမရှိသောကုဋီကို ဆောက်လုပ်ခြင်းကြောင့် သင့်သောအာပတ် (ကုဋိကာရ)၊ မာတုဂါမနှင့်အတူ အမိုးတစ်ခုအောက်၌နေခြင်းကြောင့် သင့်သောအာပတ် (သဟဂါရ)၊ လူ သာမဏေတို့နှင့်အတူ အိပ်ခြင်းကြောင့် သင့်သောအာပတ် (သဟသေယျ) စသော ကာယဒွါရ၌ ဖြစ်တတ်သော အာပတ်တို့သို့ ရောက်တတ်၏။ ထို့ပြင် အောင်သွယ်ခြင်းကြောင့် သင့်သောအာပတ် (သဉ္စရိတ္တ)၊ လူ သာမဏေတို့အား တရားတော်ကို ပုဒ်ပြိုင်ချခြင်းကြောင့် သင့်သောအာပတ် (padasodhamma)၊ မာတုဂါမအား ငါးပုဒ် ခြောက်ပုဒ်ထက်ကျော်၍ တရားဟောခြင်းကြောင့် သင့်သောအာပတ် (uttarichappañcavāca)၊ ဟုတ်မှန်သော ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မကို ကြားပြောခြင်းကြောင့် သင့်သောအာပတ် (bhūtārocana) စသော ဝစီဒွါရ၌ ဖြစ်တတ်သော အာပတ်တို့သို့ ရောက်တတ်၏။ အနီး၌ အပ်နှံထားသော ရွှေငွေကို သာယာခြင်းကြောင့် မနောဒွါရ၌ ရွှေငွေကိုခံယူခြင်းကြောင့် သင့်သောအာပတ်သို့လည်း ရောက်တတ်၏။ တရားစစ်သူကြီး အရှင်သာရိပုတ္တရာနှင့်တူသော ရဟန္တာမြတ်ကြီးအားပင်လျှင် မနောဒွါရ၌ အပြစ်တင်ဖွယ် (မြတ်စွာဘုရား မချီးမွမ်းအပ်သော) စိတ်အကြံမျိုးသည် ဖြစ်ပေါ်တတ်ပေသည်။

Cātumavatthusmiñhi pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ sāriputtamoggallānānaṃ paṇāmitakāle tesaṃ atthāya cātumeyyakehi sakyehi bhagavati khamāpite thero bhagavatā ‘‘kinti te sāriputta ahosi mayā bhikkhusaṅghe paṇāmite’’ti puṭṭho ahaṃ parisāya abyattabhāvena satthārā paṇāmito. Ito dāni paṭṭhāya paraṃ na ovadissāmīti cittaṃ uppādetvā āha ‘‘evaṃ kho me, bhante, ahosi bhagavatā bhikkhusaṅgho paṇāmito, appossukko dāni bhagavā diṭṭhadhammasukhavihāraṃ anuyutto viharissati, mayampi dāni appossukkā diṭṭhadhammasukhavihāraṃ anuyuttā viharissāmā’’ti.

စင်စစ်သော်ကား စာတုမမြို့၌ ငါးရာသော ရဟန်းတို့နှင့်အတူ အရှင်သာရိပုတ္တရာနှင့် အရှင်မောဂ္ဂလာန်တို့ကို (မြတ်စွာဘုရားက) နှင်ထုတ်တော်မူစဉ်အခါက ထိုအရှင်တို့အတွက် စာတုမမြို့သား သာကီဝင်မင်းတို့က မြတ်စွာဘုရားအား တောင်းပန်ဝန်ချကြသဖြင့် မြတ်စွာဘုရားက “သာရိပုတ္တရာ၊ ငါသည် ရဟန်းသံဃာကို နှင်ထုတ်တော်မူသောအခါ သင့်အား အဘယ်သို့သော စိတ်အကြံ ဖြစ်သနည်း”ဟု မေးတော်မူရာ၊ အရှင်သာရိပုတ္တရာထေရ်က “ငါသည် ပရိသတ်၏ မလိမ္မာမှုကြောင့် မြတ်စွာဘုရား၏ နှင်ထုတ်ခြင်းကို ခံရ၏။ ယခုမှစ၍ သူတစ်ပါးတို့ကို မဆုံးမတော့အံ့” ဟူသော စိတ်အကြံကို ဖြစ်ပေါ်စေလျက် “အရှင်ဘုရား၊ မြတ်စွာဘုရားသည် ရဟန်းသံဃာကို နှင်ထုတ်တော်မူပြီးဖြစ်၍ ယခုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ကြောင့်ကြကင်းလျက် ပစ္စုပ္ပန်၌ ချမ်းသာစွာနေခြင်း (ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရ) ကို အားထုတ်လျက် နေတော်မူပါလိမ့်မည်။ အကျွန်ုပ်တို့သည်လည်း ကြောင့်ကြကင်းလျက် ပစ္စုပ္ပန်၌ ချမ်းသာစွာနေခြင်းကို အားထုတ်လျက် နေကြပါကုန်အံ့” ဟု ဤသို့ လျှောက်ထားခဲ့ဖူး၏။

Athassa tasmiṃ manoduccarite upārambhaṃ āropento satthā āha – ‘‘āgamehi tvaṃ, sāriputta na kho te, sāriputta, punapi evarūpaṃ cittaṃ uppādetabba’’nti. Evaṃ paraṃ na ovadissāmi nānusāsissāmīti vitakkitamattampi therassa manoduccaritaṃ nāma jātaṃ. Bhagavato pana ettakaṃ nāma natthi, anacchariyañcetaṃ. Sabbaññutaṃ pattassa duccaritaṃ na bhaveyya. Bodhisattabhūmiyaṃ ṭhitassa chabbassāni padhānaṃ anuyuñjantassāpi panassa nāhosi. Udaracchaviyā piṭṭhikaṇṭakaṃ allīnāya ‘‘kālaṅkato samaṇo gotamo’’ti devatānaṃ vimatiyā uppajjamānāyapi ‘‘siddhattha kasmā kilamasi? Sakkā bhoge [Pg.176] ca bhuñjituṃ puññāni ca kātu’’nti mārena pāpimatā vuccamānassa ‘‘bhoge bhuñjissāmī’’ti vitakkamattampi nuppajjati. Atha naṃ māro bodhisattakāle chabbassāni buddhakāle ekaṃ vassaṃ anubandhitvā kiñci vajjaṃ apassitvā idaṃ vatvā pakkāmi –

ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုအရှင်သာရိပုတ္တရာ၏ စိတ်အကြံ၌ အပြစ်တင်ဖွယ်ကို တင်ပြလိုသဖြင့် “သာရိပုတ္တရာ၊ ဆိုင်းငံ့ဦးလော့၊ သာရိပုတ္တရာ၊ သင့်အား နောက်ထပ်တစ်ဖန် ဤသို့သော စိတ်အကြံကို မဖြစ်စေအပ်” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤသို့ “သူတစ်ပါးတို့ကို မဆုံးမတော့အံ့၊ မသွန်သင်တော့အံ့” ဟူ၍ ကြံစည်ကာမျှသည်လည်း အရှင်သာရိပုတ္တရာအား မနောဒုစရိုက် (မြတ်စွာဘုရား မချီးမွမ်းအပ်သော အကျင့်) မည်၏။ မြတ်စွာဘုရားအားမူကား ဤမျှလောက်သော မနောဒုစရိုက်မျိုး လုံးဝမရှိပေ။ သဗ္ဗညုတဉာဏ်ရှင် ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၌ ဒုစရိုက်မရှိခြင်းသည် အံ့ဖွယ်မရှိ (မဆန်းပေ)။ ဘုရားလောင်းဘဝ၌ တည်တော်မူစဉ် ခြောက်နှစ်ပတ်လုံး ဒုက္ကရစရိယာ အကျင့်ကို ပြင်းထန်စွာ အားထုတ်တော်မူစဉ်၌ပင်လျှင် ကိုယ်တော်အား ဒုစရိုက်သည် မဖြစ်ခဲ့ပေ။ ဝမ်းအရေသည် ကျောရိုး၌ ကပ်ငြိနေသဖြင့် “ရဟန်းဂေါတမ သေဆုံးလေပြီ” ဟု နတ်တို့၌ ယုံမှားသံသယဖြစ်ပေါ်နေစဉ်၌ပင်လျှင် “သိဒ္ဓတ္ထမင်းသား၊ အဘယ်ကြောင့် ပင်ပန်းခံသနည်း၊ စည်းစိမ်ကိုလည်း ခံစားနိုင်၏၊ ကောင်းမှုကိုလည်း ပြုနိုင်၏” ဟု ယုတ်မာသော မာရ်မင်းက လာရောက်ပြောဆိုသော်လည်း “စည်းစိမ်ကို ခံစားအံ့” ဟူသော စိတ်ကူးကြံစည်ကာမျှပင် ကိုယ်တော်၌ မဖြစ်ခဲ့ပေ။ ထို့နောက် မာရ်မင်းသည် ဘုရားလောင်းဘဝ၌ ခြောက်နှစ်ပတ်လုံးလည်းကောင်း၊ ဘုရားဖြစ်တော်မူပြီးနောက် တစ်နှစ်ပတ်လုံးလည်းကောင်း အစဉ်တစိုက် ခြေရာတော်နောက်သို့ လိုက်ပါသော်လည်း တစ်စုံတစ်ခုသောအပြစ်ကို မတွေ့သဖြင့် ဤသို့ဆိုကာ ဖဲခွာသွားလေ၏။

‘‘Sattavassāni bhagavantaṃ, anubandhiṃ padāpadaṃ;

Otāraṃ nādhigacchissaṃ, sambuddhassa satīmato’’ti. (su. ni. 448);

“အကျွန်ုပ်သည် ခုနစ်နှစ်ပတ်လုံး မြတ်စွာဘုရား၏ ခြေရာတော်နောက်သို့ ခြေလှမ်းတိုင်း ထပ်ကြပ်မကွာ လိုက်ပါခဲ့သော်လည်း သတိနှင့်ပြည့်စုံတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ ချွတ်ချော်မှု အခွင့်အလမ်းကို မရရှိခဲ့ပါ” ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Apica aṭṭhārasannaṃ buddhadhammānaṃ vasenāpi bhagavato duccaritābhāvo veditabbo. Aṭṭhārasa buddhadhammā nāma natthi tathāgatassa kāyaduccaritaṃ, natthi vacīduccaritaṃ, natthi manoduccaritaṃ, atīte buddhassa appaṭihatañāṇaṃ, anāgate, paccuppanne buddhassa appaṭihatañāṇaṃ, sabbaṃ kāyakammaṃ buddhassa bhagavato ñāṇānuparivatti, sabbaṃ vacīkammaṃ, sabbaṃ manokammaṃ buddhassa bhagavato ñāṇānuparivatti, natthi chandassa hāni, natthi vīriyassa hāni, natthi satiyā hāni, natthi davā, natthi ravā, natthi calitaṃ natthi sahasā, natthi abyāvaṭo mano, natthi akusalacittanti.

တစ်နည်းအားဖြင့် တဆယ့်ရှစ်ပါးသော ဘုရားဂုဏ်ကျေးဇူးတော် (ဗုဒ္ဓဓမ္မ) တို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်း မြတ်စွာဘုရား၌ ဒုစရိုက်မရှိခြင်းကို သိအပ်၏။ တဆယ့်ရှစ်ပါးသော ဘုရားဂုဏ်ကျေးဇူးတော်တို့ဟူသည် - (၁) မြတ်စွာဘုရား၌ ကာယဒုစရိုက်မရှိခြင်း၊ (၂) ဝစီဒုစရိုက်မရှိခြင်း၊ (၃) မနောဒုစရိုက်မရှိခြင်း၊ (၄) အတိတ်ကာလ၌ အဆီးအတားမရှိသော ဉာဏ်တော်ရှိခြင်း၊ (၅) အနာဂတ်ကာလ၌ အဆီးအတားမရှိသော ဉာဏ်တော်ရှိခြင်း၊ (၆) ပစ္စုပ္ပန်ကာလ၌ အဆီးအတားမရှိသော ဉာဏ်တော်ရှိခြင်း၊ (၇) အလုံးစုံသော ကာယကံသည် ဉာဏ်တော်သို့ အစဉ်လိုက်ခြင်း၊ (၈) အလုံးစုံသော ဝစီကံသည် ဉာဏ်တော်သို့ အစဉ်လိုက်ခြင်း၊ (၉) အလုံးစုံသော မနောကံသည် ဉာဏ်တော်သို့ အစဉ်လိုက်ခြင်း၊ (၁၀) ဆန္ဒ ယုတ်လျော့ခြင်းမရှိခြင်း၊ (၁၁) ဝီရိယ ယုတ်လျော့ခြင်းမရှိခြင်း၊ (၁၂) သတိ ယုတ်လျော့ခြင်းမရှိခြင်း၊ (၁၃) ပြက်ရယ်ပြုခြင်း မရှိခြင်း၊ (၁၄) အဆောတလျင်ပြုခြင်း မရှိခြင်း၊ (၁၅) ချွတ်ချော်တိမ်းပါးခြင်းမရှိခြင်း၊ (၁၆) မဆင်မခြင် ပြုလုပ်ခြင်းမရှိခြင်း၊ (၁၇) အကျိုးမဲ့ စိတ်ပျံ့လွင့်ခြင်းမရှိခြင်း၊ (၁၈) အကုသိုလ်စိတ်မရှိခြင်းတို့ ဖြစ်၏။

Kiñcanāti palibodhā. Rāgo kiñcananti rāgo uppajjamāno satte bandhati palibundhati tasmā kiñcananti vuccati. Itaresupi dvīsu eseva nayo.

‘ကိဉ္စန’ ဟူသည် (သံသရာခရီးကို နှောင့်ယှက်ဆီးတားတတ်သော) ကြောင့်ကြခြင်းများကို ဆိုသည်။ ‘ရာဂေါ ကိဉ္စနံ’ ဟူသည် ရာဂသည် ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ သတ္တဝါတို့ကို တုပ်နှောင်တတ်၏၊ နှောင့်ယှက်တားဆီးတတ်၏။ ထို့ကြောင့် ၎င်းကို ‘ကိဉ္စန’ (ကြောင့်ကြခြင်းတရား) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ကျန်ရှိသော (ဒေါသကိဉ္စနနှင့် မောဟကိဉ္စနဟူသော) နှစ်ပါးတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

Aggīti anudahanaṭṭhena aggi. Rāgaggīti rāgo uppajjamāno satte anudahati jhāpeti, tasmā aggīti vuccati. Itaresupi eseva nayo. Tattha vatthūni ekā daharabhikkhunī cittalapabbatavihāre uposathāgāraṃ gantvā dvārapālarūpakaṃ olokayamānā ṭhitā. Athassā anto rāgo uppanno. Sā teneva jhāyitvā kālamakāsi. Bhikkhuniyo gacchamānā ‘‘ayaṃ daharā ṭhitā, pakkosatha, na’’nti āhaṃsu. Ekā gantvā kasmā ṭhitāsīti hatthe gaṇhi. Gahitamattā parivattitvā papatā. Idaṃ tāva rāgassa anudahanatāya vatthu. Dosassa pana anudahanatāya manopadosikā devā. Mohassa anudahanatāya khiḍḍāpadosikā devā daṭṭhabbā. Mohavasena hi tāsaṃ satisammoso hoti. Tasmā khiḍḍāvasena āhārakālaṃ ativattitvā kālaṅkaronti.

ပူလောင်စေတတ်သော အနက်ကြောင့် 'မီး' ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ 'ရာဂမီး' ဟူသည်မှာ ရာဂစိတ်ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ သတ္တဝါတို့ကို ပူလောင်စေတတ်၏၊ ပျက်စီးစေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'မီး' ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ကျန်ရှိသော မီးတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ထိုရာဂမီး၏ ပူလောင်စေတတ်ပုံနှင့် ပတ်သက်၍ သာဓကဝတ္ထုမှာ— စိတ္တလပဗ္ဗတတောင်ကျောင်းတိုက်၌ ရဟန်းမိန်းမငယ်တစ်ပါးသည် ဥပုသ်သိမ်တော်သို့ သွား၍ တံခါးစောင့်ရုပ်တုကို စိုက်ကြည့်ရင်း ရပ်နေခဲ့သည်။ ထိုအခါ သူမ၏ ရင်တွင်း၌ ရာဂစိတ်များ ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။ သူမသည် ထိုရာဂစိတ်ဖြင့်ပင် ပူလောင်ကာ ကွယ်လွန်သွားခဲ့သည်။ အခြားသော ဘိက္ခုနီမတို့သည် ဖြတ်သန်းသွားလာကြစဉ် 'ဤရဟန်းမိန်းမငယ်သည် ရပ်နေသည်၊ သူ့ကို ခေါ်ကြလော့' ဟု ဆိုကြသည်။ ဘိက္ခုနီမတစ်ပါးသည် သွား၍ 'အဘယ်ကြောင့် ရပ်နေသနည်း' ဟု မေးကာ လက်ကို ဆွဲကိုင်လိုက်ရာ ကိုင်လိုက်သည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက် လန်ကာ လဲကျသွားလေသည်။ ဤသည်ကား ရာဂ၏ ပူလောင်စေတတ်သော သဘောကို ပြဆိုသော ဝတ္ထုပင် ဖြစ်သည်။ ဒေါသ၏ ပူလောင်စေတတ်သော သဘောနှင့် ပတ်သက်၍မူ 'မနောပဒေါသိက' နတ်တို့ကို သိအပ်သည်။ မောဟ၏ ပူလောင်စေတတ်သော သဘောနှင့် ပတ်သက်၍မူ 'ခိဍ္ဍာပဒေါသိက' နတ်တို့ကို သိအပ်သည်။ အကြောင်းမူကား ထိုနတ်တို့သည် မောဟစိတ်ကြောင့် သတိတရား ကင်းလွတ်ကာ မြူးတူးပျော်ပါးခြင်း၌ နစ်မြောလျက် အစာစားချိန်ကို လွန်သွားသဖြင့် ကွယ်လွန်ကြရသောကြောင့် ဖြစ်သည်။

Āhuneyyaggītiādīsu [Pg.177] āhunaṃ vuccati sakkāro, āhunaṃ arahantīti āhuneyyā. Mātāpitaro hi puttānaṃ bahūpakāratāya āhunaṃ arahanti. Tesu vippaṭipajjamānā puttā nirayādīsu nibbattanti. Tasmā kiñcāpi mātāpitaro nānudahanti, anudahanassa pana paccayā honti. Iti anudahanaṭṭhena āhuneyyaggīti vuccanti. Svāyamattho mittavindakavatthunā dīpetabbo –

အာဟုနေယျမီး စသည်တို့၌ အရိုအသေပြုခြင်း၊ ပူဇော်ခြင်းကို 'အာဟုန' ဟု ခေါ်သည်၊ ပူဇော်သက္ကာရကို ခံယူထိုက်သောကြောင့် 'အာဟုနေယျ' မည်၏။ အမိအဖတို့သည် သားသမီးတို့အပေါ်၌ များစွာသော ကျေးဇူးရှိသောကြောင့် ပူဇော်သက္ကာရကို ခံယူထိုက်ပေသည်။ ထိုအမိအဖတို့အပေါ်၌ ဖောက်ပြန်မှားယွင်းစွာ ကျင့်ကြံသော သားသမီးတို့သည် ငရဲစသည်တို့၌ ကျရောက်တတ်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် အမိအဖတို့သည် ကိုယ်တိုင် ပူလောင်စေသည်မဟုတ်သော်လည်း (သားသမီးတို့အား) ပူလောင်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်း ဖြစ်ပေသည်။ ဤသို့လျှင် ပူလောင်စေတတ်သော သဘောကြောင့် အမိအဖတို့ကို 'အာဟုနေယျမီး' ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ ထိုအမိအဖတို့သည် သားသမီးတို့အား ပူလောင်စေတတ်သော အကြောင်းရင်းဖြစ်ပုံကို 'မိတ္တဝိန္ဒကဝတ္ထု' ဖြင့် ထင်ရှားစွာ ပြဆိုအပ်သည်—

Mittavindako hi mātarā ‘‘tāta, ajja uposathiko hutvā vihāre sabbarattiṃ dhammassavanaṃ suṇa, sahassaṃ te dassāmī’’ti vutto dhanalobhena uposathaṃ samādāya vihāraṃ gantvā idaṃ ṭhānaṃ akutobhayanti sallakkhetvā dhammāsanassa heṭṭhā nipanno sabbarattiṃ niddāyitvā gharaṃ agamāsi. Mātā pātova yāguṃ pacitvā upanāmesi. So sahassaṃ gahetvāva pivi. Athassa etadahosi – ‘‘dhanaṃ saṃharissāmī’’ti. So nāvāya samuddaṃ pakkhanditukāmo ahosi. Atha naṃ mātā ‘‘tāta, imasmiṃ kule cattālīsakoṭidhanaṃ atthi, alaṃ gamanenā’’ti nivāresi. So tassā vacanaṃ anādiyitvā gacchati eva. Mātā purato aṭṭhāsi. Atha naṃ kujjhitvā ‘‘ayaṃ mayhaṃ purato tiṭṭhatī’’ti pādena paharitvā patitaṃ antaraṃ katvā agamāsi.

မိတ္တဝိန္ဒကအား မိခင်ဖြစ်သူက 'ချစ်သား၊ ယနေ့ ဥပုသ်စောင့်လျက် ကျောင်းတိုက်၌ တစ်ညလုံး တရားနာလော့၊ သင့်အား သပြာတစ်ထောင် ပေးမည်' ဟု ပြောကြားရာ သူသည် ငွေကို လောဘတကြီး လိုချင်သဖြင့် ဥပုသ်ဆောက်တည်ကာ ကျောင်းသို့ သွားခဲ့သည်။ 'ဤနေရာသည် ဘေးကင်းရာ ဖြစ်သည်' ဟု နှလုံးသွင်းလျက် တရားဟောစင်မြင့်၏ အောက်၌ လျောင်းစက်ကာ တစ်ညလုံး အိပ်ပျော်ပြီး နံနက်တွင် အိမ်သို့ ပြန်လာခဲ့သည်။ မိခင်သည် နံနက်စောစောကပင် ယာဂုကို ချက်ပြုတ်၍ ကပ်လှူခဲ့သည်။ သူသည် သပြာတစ်ထောင်ကို ရရှိမှသာ ယာဂုကို သောက်လေသည်။ ထို့နောက် 'ငါသည် စည်းစိမ်ဥစ္စာကို ရှာဖွေစုဆောင်းမည်' ဟု စိတ်ကူးဖြစ်ပေါ်ကာ သင်္ဘောဖြင့် ပင်လယ်သို့ သွားလိုစိတ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ထိုအခါ မိခင်က 'ချစ်သား၊ ဤအမျိုး၌ ကုဋေလေးဆယ်သော စည်းစိမ်ရှိသည်၊ သွားရန်မလိုပါ' ဟု တားမြစ်ခဲ့သည်။ သူသည် မိခင်၏ စကားကို မနာယူဘဲ သွားမြဲအတိုင်း သွားခဲ့သည်။ မိခင်သည် ရှေ့က ပိတ်ရပ်နေခဲ့သည်။ ထိုအခါ သူသည် မိခင်အား အမျက်ထွက်ပြီး 'ဤအဘွားကြီးသည် ငါ့ရှေ့၌ ပိတ်ရပ်နေသည်' ဟု ဆိုကာ ခြေဖြင့် ကန်ကျောက်ခဲ့ရာ မိခင် လဲကျသွားသောအခါ ကျော်လွှား၍ ထွက်သွားလေတော့သည်။

Mātā uṭṭhahitvā ‘‘mādisāya mātari evarūpaṃ kammaṃ katvā gatassa te gataṭṭhāne sukhaṃ bhavissatīti evaṃsaññī nāma tvaṃ puttā’’ti āha. Tassa nāvaṃ āruyha gacchato sattame divase nāvā aṭṭhāsi. Atha te manussā ‘‘addhā ettha pāpapuriso atthi salākaṃ dethā’’ti āhaṃsu. Salākā diyyamānā tasseva tikkhattuṃ pāpuṇāti. Te tassa uḷumpaṃ datvā taṃ samudde pakkhipiṃsu. So ekaṃ dīpaṃ gantvā vimānapetīhi saddhiṃ sampattiṃ anubhavanto tāhi ‘‘purato purato mā agamāsī’’ti vuccamānopi taddiguṇaṃ taddiguṇaṃ sampattiṃ passanto anupubbena khuracakkadharaṃ ekaṃ addasa. Tassa taṃ cakkaṃ padumapupphaṃ viya upaṭṭhāsi. So taṃ āha – ‘‘ambho, idaṃ tayā piḷandhitaṃ padumaṃ mayhaṃ dehī’’ti. ‘‘Na idaṃ sāmi padumaṃ, khuracakkaṃ eta’’nti. So ‘‘vañcesi maṃ, tvaṃ kiṃ mayā padumaṃ adiṭṭhapubba’’nti vatvā tvaṃ lohitacandanaṃ vilimpitvā piḷandhanaṃ padumapupphaṃ mayhaṃ na dātukāmoti āha. So cintesi ‘‘ayampi mayā katasadisaṃ kammaṃ katvā tassa phalaṃ [Pg.178] anubhavitukāmo’’ti. Atha naṃ ‘‘handa re’’ti vatvā tassa matthake cakkaṃ pakkhipi. Tena vuttaṃ –

မိခင်ဖြစ်သူသည် ထလာပြီး 'ငါကဲ့သို့သော မိခင်အပေါ်၌ ဤကဲ့သို့သော အမှုကို ပြုလုပ်၍ သွားသော သင့်အား သွားလေရာ၌ ချမ်းသာလိမ့်မည်ဟု ဤသို့ အမှတ်ရှိလေသလော ချစ်သား' ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။ သူသည် သင်္ဘောစီး၍ သွားစဉ် ခုနစ်ရက်မြောက်သောနေ့၌ သင်္ဘောသည် ရပ်တန့်သွားခဲ့သည်။ ထိုအခါ လူတို့က 'ဤသင်္ဘော၌ သူယုတ်မာ တစ်ယောက်ယောက် မချွတ်ရှိပေလိမ့်မည်၊ စာရေးတံ မဲချကြကုန်စို့' ဟု ဆိုကြသည်။ စာရေးတံ မဲချကြရာ ထိုမိတ္တဝိန္ဒကထံသို့သာ သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် မဲကျရောက်လေသည်။ လူတို့သည် သူ့အား ဖောင်ကို ပေး၍ ပင်လယ်ထဲသို့ ချပစ်လိုက်ကြသည်။ သူသည် ကျွန်းတစ်ကျွန်းသို့ ရောက်ရှိကာ ဝေမာနိကပြိတ္တာမတို့နှင့်အတူ စည်းစိမ်ချမ်းသာကို ခံစားခဲ့ရသည်။ ထိုပြိတ္တာမတို့က 'ရှေ့သို့ ထပ်မသွားပါနှင့်' ဟု တားမြစ်သော်လည်း ထိုထက် နှစ်ဆသော စည်းစိမ်ချမ်းသာများကို မြင်လိုသဖြင့် အဆင့်ဆင့် သွားခဲ့ရာ နောက်ဆုံး၌ သင်တုန်းစက်ကို ဦးခေါင်း၌ ရွက်ထားရသော ယောက်ျားတစ်ယောက်ကို မြင်လေသည်။ မကောင်းမှုကံ၏ အစွမ်းကြောင့် ထိုသင်တုန်းစက်သည် သူ့အား ပဒုမ္မာကြာပန်းကဲ့သို့ ထင်မြင်နေခဲ့သည်။ သူသည် ထိုသူအား 'အို အချင်းယောက်ျား၊ သင် ပန်ဆင်ထားသော ဤကြာပန်းကို ငါ့အား ပေးပါလော့' ဟု တောင်းဆိုခဲ့သည်။ ထိုသူက 'အရှင်... ဤသည်ကား ကြာပန်းမဟုတ်ပါ၊ သင်တုန်းစက် ဖြစ်သည်' ဟု ပြောသော်လည်း၊ သူက 'သင်သည် ငါ့ကို လှည့်ပတ်နေ၏၊ ငါသည် ကြာပန်းကို တစ်ခါမျှ မမြင်ဖူးဟု ထင်သလော' ဟု ပြောပြီးလျှင် 'သင်သည် စန္ဒကူးနီကို လိမ်းကျံကာ ဆင်ယင်ထားသော ဤပဒုမ္မာကြာပန်းကို ငါ့အား မပေးလိုသဖြင့် ဤသို့ ပြောခြင်းဖြစ်သည်' ဟု ဆိုခဲ့သည်။ ထိုစက်ရွက်ရသူက 'ဤသူသည်လည်း ငါပြုခဲ့သော ကံမျိုးကို ပြုခဲ့၍ ထိုကံ၏အကျိုးကို ခံစားလိုနေပေပြီ' ဟု တွေးတောကာ 'ဟဲ့ သူယုတ်... ရော့၊ ယူတော့' ဟု ဆိုလျက် သူ၏ ဦးခေါင်းပေါ်သို့ သင်တုန်းစက်ကို တင်ပေးလိုက်လေသည်။ ထိုအကြောင်းကို ရည်ညွှန်း၍—

‘‘Catubbhi aṭṭhajjhagamā, aṭṭhāhipi ca soḷasa;

Soḷasāhi ca bāttiṃsa, atricchaṃ cakkamāsado;

“လေးယောက်သော ဝေမာနိကပြိတ္တာမတို့နှင့်အတူ စည်းစိမ်ခံစားပြီးနောက် ထိုထက် လွန်ကဲသော ရှစ်ယောက်၊ ထိုမှတစ်ဆင့် ဆယ့်ခြောက်ယောက်၊ ထိုမှတစ်ဆင့် သုံးဆယ့်နှစ်ယောက်သော ပြိတ္တာမတို့ထံ ရောက်ရှိခဲ့၏။ အလိုရမ္မက် အလွန်ကြီးမားသော သူသည် သင်တုန်းစက်ဆီသို့ ရောက်ရှိခဲ့၏။

Icchāhatassa posassa, cakkaṃ bhamati matthake’’ti. (jā. 1.1.104).

အလိုဆိုး နှိပ်စက်အပ်သော သူ၏ ဦးခေါင်း၌ သင်တုန်းစက်သည် လည်ပတ်လျက် ရှိနေပေ၏” ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။

Gahapatīti pana gehasāmiko vuccati. So mātugāmassa sayanavatthālaṅkārādianuppadānena bahūpakāro. Taṃ aticaranto mātugāmo nirayādīsu nibbattati, tasmā sopi purimanayeneva anudahanaṭṭhena gahapataggīti vutto.

ထို့ပြင် 'ဂဟပတိ' ဟူသည် အိမ်ရှင် (လင်ယောက်ျား) ကို ခေါ်ဆိုသည်။ ထိုအိမ်ရှင်သည် ဇနီးမယားအား အိပ်ရာနေရာ၊ အဝတ်အထည်နှင့် တန်ဆာစသည်တို့ကို ပေးကမ်းထောက်ပံ့ခြင်းဖြင့် များစွာ ကျေးဇူးပြုတတ်၏။ ထိုအိမ်ရှင်ကို လွန်ကျူး၍ လင်ယောက်ျားအပေါ် သစ္စာဖောက်ကာ ကျင့်သော အမျိုးသမီးသည် ငရဲစသည်တို့၌ ကျရောက်တတ်သည်။ ထို့ကြောင့် ထိုအိမ်ရှင် (လင်ယောက်ျား) သည်လည်း ရှေးနည်းတူပင် ပူလောင်စေတတ်သော အနက်သဘောကြောင့် 'ဂဟပတိမီး' (လင်ယောက်ျားမီး) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သည်။

Tattha vatthu – kassapabuddhassa kāle sotāpannassa upāsakassa bhariyā aticārinī ahosi. So taṃ paccakkhato disvā ‘‘kasmā tvaṃ evaṃ karosī’’ti āha. Sā ‘‘sacāhaṃ evarūpaṃ karomi, ayaṃ me sunakho viluppamāno khādatū’’ti vatvā kālaṅkatvā kaṇṇamuṇḍakadahe vemānikapetī hutvā nibbattā. Divā sampattiṃ anubhavati, rattiṃ dukkhaṃ. Tadā bārāṇasīrājā migavaṃ caranto araññaṃ pavisitvā anupubbena kaṇṇamuṇḍakadahaṃ sampatto tāya saddhiṃ sampattiṃ anubhavati. Sā taṃ vañcetvā rattiṃ dukkhaṃ anubhavati. So ñatvā ‘‘kattha nu kho gacchatī’’ti piṭṭhito piṭṭhito gantvā avidūre ṭhito kaṇṇamuṇḍakadahato nikkhamitvā taṃ ‘‘paṭapaṭa’’nti khādamānaṃ ekaṃ sunakhaṃ disvā asinā dvidhā chindi. Dve ahesuṃ. Puna chinne cattāro. Puna chinne aṭṭha. Puna chinne soḷasa ahesuṃ. Sā ‘‘kiṃ karosi sāmī’’ti āha. So ‘‘kiṃ ida’’nti āha. Sā ‘‘evaṃ akatvā kheḷapiṇḍaṃ bhūmiyaṃ niṭṭhubhitvā pādena ghaṃsāhī’’ti āha. So tathā akāsi. Sunakhā antaradhāyiṃsu. Taṃ divasaṃ tassā kammaṃ khīṇaṃ. Rājā vippaṭisārī hutvā gantuṃ āraddho. Sā ‘‘mayhaṃ, sāmi, kammaṃ khīṇaṃ mā agamā’’ti āha. Rājā asutvāva gato.

ထိုစကားရပ်၌ သာဓကဝတ္ထုမှာ ကဿပမြတ်စွာဘုရားရှင် လက်ထက်တော်၌ သောတာပန် ဒါယကာတစ်ဦး၏ ဇနီးသည် လင်ယောက်ျားအပေါ် သစ္စာဖောက်ကျင့်ခဲ့သည်။ ထိုဒါယကာသည် ထိုသို့ သစ္စာဖောက်သည်ကို မျက်ဝါးထင်ထင် မြင်သဖြင့် 'အဘယ်ကြောင့် ဤသို့ ပြုလုပ်ရသနည်း' ဟု မေးခဲ့သည်။ သူမက 'အကယ်၍ ကျွန်မသည် ဤကဲ့သို့ ပြုလုပ်ခဲ့ပါမူ ဤခွေးသည် ကျွန်မအား ကိုက်ခဲစားသောက်ပါစေသတည်း' ဟု သစ္စာဆိုကာ သေလွန်သောအခါ ကဏ္ဏမုဏ္ဍကအိုင်၌ ဝေမာနိကပြိတ္တာမ ဖြစ်၍ လာရောက်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ သူမသည် နေ့အခါ၌ စည်းစိမ်ချမ်းသာကို ခံစားရပြီး၊ ညအခါ၌ ဆင်းရဲဒုက္ခကို ခံစားရသည်။ ထိုစဉ်အခါက ဗာရာဏသီမင်းသည် တောကစားရင်း တောအုပ်သို့ ဝင်ရောက်ခဲ့ရာ အစဉ်အတိုင်း ကဏ္ဏမုဏ္ဍကအိုင်သို့ ရောက်ရှိပြီး ထိုဝေမာနိကပြိတ္တာမနှင့်အတူ စည်းစိမ်ကို ခံစားခဲ့သည်။ ထိုပြိတ္တာမသည် မင်းကြီးအား လှည့်ဖြား၍ ညအခါ၌ ဆင်းရဲဒုက္ခကို ခံစားရသည်။ မင်းကြီးသည် ထိုအကြောင်းကို သိရှိသဖြင့် 'သူမသည် အဘယ်အရပ်သို့ သွားသနည်း' ဟု တွေးတောလျက် နောက်မှ တကောက်ကောက် လိုက်သွားပြီး မနီးမဝေးတွင် ရပ်နေခဲ့သည်။ ကဏ္ဏမုဏ္ဍကအိုင်မှ ခွေးတစ်ကောင် ထွက်လာပြီး ထိုပြိတ္တာမကို 'စပ်စပ်' မြည်အောင် ကိုက်ခဲစားသောက်နေသည်ကို မြင်သဖြင့် သန်လျက်ဖြင့် ထိုခွေးကို နှစ်ပိုင်းဖြတ်လိုက်သည်။ ထိုအခါ ခွေးနှစ်ကောင် ဖြစ်လာသည်။ တစ်ဖန် ဖြတ်ပြန်သောအခါ လေးကောင် ဖြစ်လာသည်။ တစ်ဖန် ဖြတ်ပြန်သောအခါ ရှစ်ကောင် ဖြစ်လာသည်။ တစ်ဖန် ဖြတ်ပြန်သောအခါ တစ်ဆယ့်ခြောက်ကောင် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ထိုအခါ ပြိတ္တာမက 'အရှင်... ဘာလုပ်နေသနည်း' ဟု မေးရာ၊ မင်းကြီးက 'ဤခွေးကို အဘယ်သို့ ပြုလုပ်ရမည်နည်း' ဟု မေးသည်။ သူမက 'ဤသို့ မပြုလုပ်ဘဲ မြေပေါ်သို့ တံထွေးထွေးပြီး ခြေဖြင့် တိုက်ပွတ်ခြေပစ်လိုက်ပါ' ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။ မင်းကြီးသည် သူမပြောသည့်အတိုင်း ပြုလုပ်ခဲ့ရာ ခွေးများ အကုန် ကွယ်ပျောက်သွားကြသည်။ ထိုနေ့၌ပင် သူမ၏ မကောင်းမှုဝဋ်ကံသည် ကုန်ဆုံးသွားခဲ့သည်။ မင်းကြီးသည် နောင်တရလျက် ပြန်ရန် ပြင်ဆင်လေသည်။ ထိုအခါ ပြိတ္တာမက 'အရှင်... ကျွန်မ၏ ဝဋ်ကံသည် ကုန်ဆုံးပါပြီ၊ မသွားပါနှင့်ဦး' ဟု တောင်းပန်သော်လည်း မင်းကြီးသည် မကြားဟန်ပြု၍ ထွက်ခွာသွားလေတော့သည်။

Dakkhiṇeyyaggīti ettha pana dakkhiṇāti cattāro paccayā, bhikkhusaṅgho dakkhiṇeyyo. So gihīnaṃ tīsu saraṇesu pañcasu sīlesu dasasu sīlesu mātāpituupaṭṭhāne dhammikasamaṇabrāhmaṇaupaṭṭhāneti evamādīsu kalyāṇadhammesu niyojanena bahūpakāro, tasmiṃ micchāpaṭipannā gihī bhikkhusaṅghaṃ [Pg.179] akkositvā paribhāsitvā nirayādīsu nibbattanti, tasmā sopi purimanayeneva anudahanaṭṭhena dakkhiṇeyyaggīti vutto. Imassa panatthassa vibhāvanatthaṃ vimānavatthusmiṃ revatīvatthu vitthāretabbaṃ.

ဤ ‘ဒက္ခိဏေယျဂ္ဂိ’ ဟူသော ပုဒ်၌ ‘ဒက္ခိဏာ’ ဟူသည် ပစ္စည်းလေးပါး ဖြစ်၍၊ ဘိက္ခုသံဃာသည် ‘ဒက္ခိဏေယျ’ မည်၏။ ထိုရဟန်းသံဃာသည် လူတို့အား သရဏဂုံသုံးပါး၊ သီလငါးပါး၊ သီလဆယ်ပါး၊ မိဘတို့ကို လုပ်ကျွေးခြင်း၊ တရားစောင့်သော ရဟန်းပုဏ္ဏားတို့ကို လုပ်ကျွေးခြင်း စသော ကုသိုလ်ကောင်းမှုတို့၌ တိုက်တွန်းနှိုးဆော်တတ်သောကြောင့် များစွာသော ကျေးဇူးရှိ၏။ ထိုရဟန်းသံဃာအပေါ်၌ မှားယွင်းစွာ ပြုကျင့်ကြကုန်သော လူတို့သည် ဘိက္ခုသံဃာကို ဆဲရေးခြင်း၊ ရေရွတ်ဖိစီးခြင်း ပြုလုပ်၍ ငရဲစသည်တို့၌ ဖြစ်ကြရကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုရဟန်းသံဃာကိုလည်း ရှေးနည်းအတိုင်းပင် လောင်တတ်သော သဘောကြောင့် ‘ဒက္ခိဏေယျဂ္ဂိ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤအနက်ကို ရှင်းလင်းပြသခြင်းငှာ ဝိမာနဝတ္ထုပါဠိတော်၌ ရေဝတီဝတ္ထုကိုလည်း အကျယ်ချဲ့အပ်၏။

‘‘Tividhena rūpasaṅgaho’’ti ettha tividhenāti tīhi koṭṭhāsehi. Saṅgahoti jātisañjātikiriyagaṇanavasena catubbidho saṅgaho. Tattha sabbe khattiyā āgacchantūtiādiko (ma. ni. 1.462) jātisaṅgaho. Sabbe kosalakātiādiko sañjātisaṅgaho. Sabbe hatthārohātiādiko kiriyasaṅgaho. Cakkhāyatanaṃ katamaṃ khandhagaṇanaṃ gacchatīti? Cakkhāyatanaṃ rūpakkhandhagaṇanaṃ gacchatīti. Hañci cakkhāyatanaṃ rūpakkhandhena saṅgahitanti ayaṃ gaṇanasaṅgaho, so idha adhippeto. Tasmā tividhena rūpasaṅgahoti tīhi koṭṭhāsehi rūpagaṇanāti attho.

‘သုံးမျိုးသော အစုဖြင့် ရုပ်ကို သင်္ဂြိုဟ်ခြင်း’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ ‘သုံးမျိုးသော အစုဖြင့်’ ဟူသည် အပိုင်းအခြား (အစု) သုံးပါးတို့ဖြင့် ဖြစ်၏။ သင်္ဂြိုဟ်ခြင်းသည် ဇာတ်၊ ဖြစ်ရာအရပ်၊ အမှုအရာ၊ ရေတွက်ခြင်း ဟူသော အစွမ်းဖြင့် လေးပါး ရှိ၏။ ထိုလေးပါးတို့တွင် ‘မင်းမျိုးအားလုံး လာကြကုန်လော့’ အစရှိသည်သည် ဇာတ်အားဖြင့် သင်္ဂြိုဟ်ခြင်း (ဇာတိသင်္ဂဟ) မည်၏။ ‘ကောသလတိုင်းသား အားလုံး လာကြကုန်လော့’ အစရှိသည်သည် ဖြစ်ရာအရပ်အားဖြင့် သင်္ဂြိုဟ်ခြင်း (သဉ္ဇာတိသင်္ဂဟ) မည်၏။ ‘ဆင်စီးသူရဲ အားလုံး လာကြကုန်လော့’ အစရှိသည်သည် အမှုအရာအားဖြင့် သင်္ဂြိုဟ်ခြင်း (ကိရိယာသင်္ဂဟ) မည်၏။ ‘စက္ခာယတနသည် အဘယ်ခန္ဓာ ရေတွက်ခြင်းသို့ ရောက်သနည်း။ စက္ခာယတနသည် ရူပက္ခန္ဓာ ရေတွက်ခြင်းသို့ ရောက်၏’ ဟု ဆိုသဖြင့်၊ အကယ်၍ စက္ခာယတနကို ရူပက္ခန္ဓာဖြင့် သင်္ဂြိုဟ်အပ်၏ ဟူသော ဤရေတွက်ခြင်းသည် ဂဏနသင်္ဂဟ မည်၏။ ထိုဂဏနသင်္ဂဟကို ဤနေရာ၌ အလိုရှိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် သုံးပါးသောအစုဖြင့် ရုပ်ကို သင်္ဂြိုဟ်ခြင်းဟူသည်မှာ အစုသုံးပါးတို့ဖြင့် ရုပ်ကို ရေတွက်ခြင်းဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုရင်းအနက် ဖြစ်၏။

Sanidassanādīsu attānaṃ ārabbha pavattena cakkhuviññāṇasaṅkhātena saha nidassanenāti sanidassanaṃ. Cakkhupaṭihananasamatthato saha paṭighenāti sappaṭighaṃ. Taṃ atthato rūpāyatanameva. Cakkhuviññāṇasaṅkhātaṃ nāssa nidassananti anidassanaṃ. Sotādipaṭihananasamatthato saha paṭighenāti sappaṭighaṃ. Taṃ atthato cakkhāyatanādīni nava āyatanāni. Vuttappakāraṃ nāssa nidassananti anidassanaṃ. Nāssa paṭighoti appaṭighaṃ. Taṃ atthato ṭhapetvā dasāyatanāni avasesaṃ sukhumarūpaṃ.

သနိဒဿန အစရှိသည်တို့၌ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ဤသို့ မှတ်အပ်၏။ မိမိကို အာရုံပြု၍ ဖြစ်ပွားတတ်သော စက္ခုဝိညာဉ်ဟု ဆိုအပ်သော မြင်တတ်သောတရားနှင့် တကွဖြစ်သောကြောင့် ‘သနိဒဿန’ မည်၏။ စက္ခုကို တိုက်ခတ်ခြင်း၌ စွမ်းနိုင်သဖြင့် ထိပါးတတ်သောတရားနှင့် တကွဖြစ်သောကြောင့် ‘သပ္ပဋိဃ’ မည်၏။ ထိုတရားသည် အနက်သဘောအားဖြင့် ရူပါယတန သက်သက်သာ ဖြစ်၏။ ထိုတရားအား စက္ခုဝိညာဉ်ဟု ဆိုအပ်သော မြင်တတ်သောတရား မရှိသောကြောင့် ‘အနိဒဿန’ မည်၏။ သောတ စသည်တို့၌ တိုက်ခတ်ခြင်း၌ စွမ်းနိုင်သဖြင့် ထိပါးတတ်သောတရားနှင့် တကွဖြစ်သောကြောင့် ‘သပ္ပဋိဃ’ မည်၏။ ထိုတရားသည် အနက်သဘောအားဖြင့် စက္ခာယတန အစရှိသော အာယတန ကိုးပါးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုတရားအား ဆိုခဲ့ပြီးသော မြင်တတ်သောတရား မရှိသောကြောင့် ‘အနိဒဿန’ မည်၏။ ထိုတရားအား ထိပါးခြင်း မရှိသောကြောင့် ‘အပ္ပဋိဃ’ မည်၏။ ထိုတရားသည် အနက်သဘောအားဖြင့် အာယတန ဆယ်ပါးတို့ကို ဖယ်ထား၍ ကျန်ရှိသော သုခုမရုပ် ဖြစ်၏။

Tayo saṅkhārāti sahajātadhamme ceva samparāye phaladhamme ca saṅkharonti rāsī karontīti saṅkhārā. Abhisaṅkharotīti abhisaṅkhāro. Puñño abhisaṅkhāro puññābhisaṅkhāro.

‘သင်္ခါရသုံးပါး’ ဟူသည်မှာ သဟဇာတ်ဖြစ်သော တရားတို့ကိုလည်းကောင်း၊ တမလွန်ဘဝ၌ ဖြစ်မည့် အကျိုးတရားတို့ကိုလည်းကောင်း ပြုပြင်စီရင်တတ်ကုန်၏ (အစုအပုံ ပြုလုပ်တတ်ကုန်၏)၊ ထို့ကြောင့် ‘သင်္ခါရ’ မည်ကုန်၏။ အထူးသဖြင့် ပြုပြင်စီရင်တတ်သောကြောင့် ‘အဘိသင်္ခါရ’ မည်၏။ ကုသိုလ်ဖြစ်၍ ပြုပြင်စီရင်တတ်သော တရားသည် ‘ပုညာဘိသင်္ခါရ’ မည်၏။

‘‘Tattha katamo puññābhisaṅkhāro? Kusalā cetanā kāmāvacarā rūpāvacarā dānamayā sīlamayā bhāvanāmayā’’ti evaṃ vuttānaṃ aṭṭhannaṃ kāmāvacarakusalamahācittacetanānaṃ, pañcannaṃ rūpāvacarakusalacetanānañcetaṃ adhivacanaṃ. Ettha ca dānasīlamayā aṭṭheva cetanā honti. Bhāvanāmayā terasāpi. Yathā hi paguṇaṃ dhammaṃ sajjhāyamāno ekaṃ dve anusandhiṃ gatopi na jānāti, pacchā āvajjanto jānāti, evameva kasiṇaparikammaṃ [Pg.180] karontassa paguṇajjhānaṃ paccavekkhantassa ñāṇavippayuttāpi bhāvanā hoti. Tena vuttaṃ ‘‘bhāvanāmayā terasāpī’’ti.

‘ထိုသင်္ခါရတို့တွင် ပုညာဘိသင်္ခါရသည် အဘယ်နည်း၊ ဒါနမယ၊ သီလမယ၊ ဘာဝနာမယ ဖြစ်ကုန်သော ကာမာဝစရ၊ ရူပါဝစရ ကုသိုလ်စေတနာတို့တည်း’ ဟု ဤသို့ ဆိုအပ်သော ကာမာဝစရကုသိုလ် မဟာစိတ်ရှစ်ပါးနှင့် ယှဉ်သော စေတနာတို့၏လည်းကောင်း၊ ရူပါဝစရကုသိုလ် စေတနာငါးပါးတို့၏လည်းကောင်း ဤ ‘ပုညာဘိသင်္ခါရ’ ဟူသည် အမည်ဖြစ်၏။ ဤဒါနမယ စသည်တို့တွင် ဒါနမယနှင့် သီလမယတို့သည် ကာမာဝစရကုသိုလ် စေတနာ ရှစ်ပါးတို့သာ ဖြစ်ကုန်၏။ ဘာဝနာမယတို့သည် တစ်ဆယ့်သုံးပါးသော ကာမာဝစရ၊ ရူပါဝစရ ကုသိုလ်စေတနာတို့သည်လည်း ဖြစ်ကုန်၏။ ဥပမာအားဖြင့် နှုတ်တက်ရပြီးသော တရားကို ရွတ်ဖတ်ပူဇော်နေသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် တစ်ခု သို့မဟုတ် နှစ်ခုသော အဆက်အစပ် (အနုသန္ဓေ) သို့ ရောက်သွားသော်လည်း မသိဘဲ၊ နောက်မှ ဆင်ခြင်သောအခါမှ သိသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ကသိုဏ်းပရိကံ ပြုလုပ်နေသော ပုဂ္ဂိုလ်အားလည်းကောင်း၊ နှုတ်တက်ရပြီးသော ဈာန်ကို ဆင်ခြင်နေသော ပုဂ္ဂိုလ်အားလည်းကောင်း ဉာဏ်နှင့် မယှဉ်သော ဘာဝနာသည်လည်း ဖြစ်တတ်၏။ ထို့ကြောင့် ငါသည် ‘ဘာဝနာမယတို့သည် တစ်ဆယ့်သုံးပါးတို့လည်း ဖြစ်ကုန်၏’ ဟု ဆိုအပ်၏။

Tattha dānamayādīsu ‘‘dānaṃ ārabbha dānamadhikicca yā uppajjati cetanā sañcetanā cetayitattaṃ, ayaṃ vuccati dānamayo puññābhisaṅkhāro. Sīlaṃ ārabbha, bhāvanaṃ ārabbha, bhāvanamadhikicca yā uppajjati cetanā sañcetanā cetayitattaṃ, ayaṃ vuccati bhāvanāmayo puññābhisaṅkhāro’’ti ayaṃ saṅkhepadesanā.

ထိုဒါနမယ စသည်တို့၌ ‘ဒါနကို အာရုံပြု၍၊ ဒါနကို စွဲ၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော အကြင် စေတနာ၊ အကြင် စံပယ်သော စေတနာ၊ အကြင် စေ့ဆော်တတ်သည့် အဖြစ်သည် ရှိ၏။ ဤတရားကို ဒါနမယ ပုညာဘိသင်္ခါရ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ သီလကို အာရုံပြု၍၊ ဘာဝနာကို အာရုံပြု၍၊ ဘာဝနာကို စွဲ၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော အကြင် စေတနာ၊ အကြင် စံပယ်သော စေတနာ၊ အကြင် စေ့ဆော်တတ်သည့် အဖြစ်သည် ရှိ၏။ ဤတရားကို ဘာဝနာမယ ပုညာဘိသင်္ခါရ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏’ ဟူသည် အကျဉ်းအားဖြင့် ဟောကြားတော်မူအပ်သော ဒေသနာတော် သို့မဟုတ် အကျဉ်းဖွင့်ဆိုချက် ဖြစ်၏။

Cīvarādīsu pana catūsu paccayesu rūpādīsu vā chasu ārammaṇesu annādīsu vā dasasu dānavatthūsu taṃ taṃ dentassa tesaṃ uppādanato paṭṭhāya pubbabhāge, pariccāgakāle, pacchā somanassacittena anussaraṇe cāti tīsu kālesu pavattā cetanā dānamayā nāma. Sīlapūraṇatthāya pana pabbajissāmīti vihāraṃ gacchantassa, pabbajantassa manorathaṃ matthakaṃ pāpetvā pabbajito vatamhi sādhu sādhūti āvajjantassa, pātimokkhaṃ saṃvarantassa, cīvarādayo paccaye paccavekkhantassa, āpāthagatesu rūpādīsu cakkhudvārādīni saṃvarantassa, ājīvaṃ sodhentassa ca pavattā cetanā sīlamayā nāma.

အကျယ်အားဖြင့် ဆိုရသော်— သင်္ကန်းစသော ပစ္စည်းလေးပါးတို့၌ ဖြစ်စေ၊ ရူပါရုံစသော အာရုံခြောက်ပါးတို့၌ ဖြစ်စေ၊ ဆွမ်းစသော ဒါနဝတ္ထုဆယ်ပါးတို့၌ ဖြစ်စေ၊ ထိုထိုဝတ္ထုကို ပေးလှူသောသူအား ထိုဝတ္ထုတို့ကို ဖြစ်ထွန်းစေသည်မှ စ၍ အလှူမပေးမီ ရှေးဦးကာလ၌လည်းကောင်း၊ စွန့်ကြဲလှူဒါန်းစဉ် ကာလ၌လည်းကောင်း၊ လှူဒါန်းပြီးနောက် ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာသော စိတ်ဖြင့် အောက်မေ့သော ကာလ၌လည်းကောင်း ဤသို့သော ကာလသုံးပါးတို့၌ ဖြစ်ပေါ်သော စေတနာသည် ‘ဒါနမယ’ မည်၏။ သီလပြည့်စုံစေရန်အလို့ငှာ ‘ငါသည် ရဟန်းပြုအံ့’ ဟု နှလုံးသွင်းကာ ကျောင်းသို့ သွားသောသူအားလည်းကောင်း၊ ရဟန်းပြုသောသူအားလည်းကောင်း၊ မိမိ၏ အလိုဆန္ဒကို ပြီးမြောက်စေ၍ ‘ငါသည် စင်စစ် ရဟန်းဖြစ်ရလေပြီ၊ ကောင်းလှစွတကား’ ဟု နှလုံးသွင်း ဆင်ခြင်သောသူအားလည်းကောင်း၊ ပါတိမောက်သံဝရသီလကို စောင့်ရှောက်သောသူအားလည်းကောင်း၊ သင်္ကန်းစသော ပစ္စည်းတို့ကို ဆင်ခြင်သောသူအားလည်းကောင်း၊ မျက်မှောက်သို့ ရောက်လာသော ရူပါရုံစသည်တို့၌ စက္ခုဒွါရစသည်တို့ကို စောင့်စည်းသောသူအားလည်းကောင်း၊ မိမိ၏ အသက်မွေးမှုကို သုတ်သင်သောသူအားလည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်သော စေတနာသည် ‘သီလမယ’ မည်၏။

Paṭisambhidāyaṃ vuttena vipassanāmaggena ‘‘cakkhuṃ aniccato dukkhato anattato bhāventassa…pe… manaṃ. Rūpe. Dhamme. Cakkhuviññāṇaṃ…pe… manoviññāṇaṃ. Cakkhusamphassaṃ…pe… manosamphassaṃ. Cakkhusamphassajaṃ vedanaṃ…pe… manosamphassajaṃ vedanaṃ. Rūpasaññaṃ, jarāmaraṇaṃ aniccato dukkhato anattato bhāventassa pavattā cetanā bhāvanāmayā nāmā’’ti ayaṃ vitthārakathā.

ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ် ပါဠိတော်၌ ဟောကြားတော်မူအပ်သော ဝိပဿနာလမ်းစဉ်အတိုင်း— ‘စက္ခုကို အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ ဟု ရှုမှတ်ပွားများသောသူအားလည်းကောင်း။ ပ။ မနောကို၊ ရူပါရုံတို့ကို။ ပ။ ဓမ္မာရုံတို့ကို၊ စက္ခုဝိညာဉ်ကို၊ စက္ခုသမ္ဖဿကို။ ပ။ မနောသမ္ဖဿကို၊ စက္ခုသမ္ဖဿကြောင့် ဖြစ်သော ဝေဒနာကို။ ပ။ မနောသမ္ဖဿကြောင့် ဖြစ်သော ဝေဒနာကို၊ ရူပသညာကို။ ပ။ ဇရာမရဏကို အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ ဟု ရှုမှတ်ပွားများသောသူအားလည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်သော စေတနာသည် ‘ဘာဝနာမယ’ မည်၏’ ဤသို့သည် အကျယ်အားဖြင့် ဟောကြားချက် ဖြစ်၏။

Apuñño ca so abhisaṅkhāro cāti apuññābhisaṅkhāro. Dvādasaakusalacittasampayuttānaṃ cetanānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Vuttampi cetaṃ ‘‘tattha katamo apuññābhisaṅkhāro? Akusalacetanā kāmāvacarā, ayaṃ vuccati apuññābhisaṅkhāro’’ti. Āneñjaṃ niccalaṃ santaṃ vipākabhūtaṃ arūpameva abhisaṅkharotīti āneñjābhisaṅkhāro. Catunnaṃ arūpāvacarakusalacetanānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Yathāha ‘‘tattha katamo āneñjābhisaṅkhāro? Kusalacetanā arūpāvacarā, ayaṃ vuccati āneñjābhisaṅkhāro’’ti.

ထိုတရားသည် အကုသိုလ်လည်း ဖြစ်၏၊ အထူးသဖြင့် ပြုပြင်စီရင်တတ်သော တရားလည်း ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘အပုညာဘိသင်္ခါရ’ မည်၏။ ဤအမည်သည် အကုသိုလ်စိတ် တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးနှင့် ယှဉ်သော စေတနာတို့၏ အမည် ဖြစ်၏။ ဤသို့လည်း ဟောတော်မူအပ်၏— ‘ထိုသင်္ခါရတို့တွင် အပုညာဘိသင်္ခါရသည် အဘယ်နည်း၊ ကာမာဝစရ ဖြစ်သော အကုသိုလ်စေတနာတည်း၊ ဤတရားကို အပုညာဘိသင်္ခါရ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။’ တုန်လှုပ်ခြင်းမရှိသော၊ ငြိမ်သက်သော၊ အကျိုးဝိပါတ်ဖြစ်သော အရူပဝိညာဉ်ကိုသာလျှင် အထူးသဖြင့် ပြုပြင်စီရင်တတ်သောကြောင့် ‘အာနေဉ္ဇာဘိသင်္ခါရ’ မည်၏။ ဤအမည်သည် အရူပါဝစရကုသိုလ် စေတနာ လေးပါးတို့၏ အမည် ဖြစ်၏။ ‘ထိုသင်္ခါရတို့တွင် အာနေဉ္ဇာဘိသင်္ခါရသည် အဘယ်နည်း၊ အရူပါဝစရ ကုသိုလ်စေတနာတည်း၊ ဤတရားကို အာနေဉ္ဇာဘိသင်္ခါရ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏’ ဟု ဟောတော်မူအပ်သည်နှင့် အညီတည်း။

Puggalattike [Pg.181] sattavidho purisapuggalo, tisso sikkhā sikkhatīti sekkho. Khīṇāsavo sikkhitasikkhattā puna na sikkhissatīti asekkho. Puthujjano sikkhāhi paribāhiyattā nevasekkho nāsekkho.

ပုဂ္ဂလတ္တိက (ပုဂ္ဂိုလ်သုံးပါးအစု) ၌ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ ခုနစ်ပါးသော ကျင့်ဆဲပုဂ္ဂိုလ်သည် သိက္ခာသုံးပါးကို ကျင့်ဆဲဖြစ်သောကြောင့် ‘သေက္ခ’ မည်၏။ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်သည် ကျင့်အပ်ပြီးသော သိက္ခာရှိသည်ဖြစ်သောကြောင့် တဖန် ထပ်မံ၍ မကျင့်ရတော့သဖြင့် ‘အသေက္ခ’ မည်၏။ ပုထုဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ်သည် သိက္ခာတို့မှ အပြင်ပဖြစ်သောကြောင့် ‘နေဝသေက္ခနာသေက္ခ’ (သေက္ခလည်းမဟုတ်၊ အသေက္ခလည်းမဟုတ်သောပုဂ္ဂိုလ်) မည်၏။

Therattike jātimahallako gihī jātitthero nāma. ‘‘Cattārome, bhikkhave, therakaraṇā dhammā. Idha, bhikkhave, thero sīlavā hoti, bahussuto hoti, catunnaṃ jhānānaṃ lābhī hoti, āsavānaṃ khayā bahussuto hoti, catunnaṃ jhānānaṃ lābhī hoti, āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Ime kho, bhikkhave, cattāro therakaraṇā dhammā’’ti (a. ni. 4.22). Evaṃ vuttesu dhammesu ekena vā anekehi vā samannāgato dhammathero nāma. Aññataro theranāmako bhikkhūti evaṃ theranāmako vā, yaṃ vā pana mahallakakāle pabbajitaṃ sāmaṇerādayo disvā thero theroti vadanti, ayaṃ sammutithero nāma.

မထေရ်သုံးပါးနှင့် ပတ်သက်၍ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ ပဋိသန္ဓေအားဖြင့် ကြီးရင့်သော လူဝတ်ကြောင်ကို 'ဇာတိမထေရ်' ဟု ခေါ်၏။ 'ရဟန်းတို့၊ မထေရ်ဖြစ်ကြောင်း တရားတို့သည် ဤလေးပါးတို့တည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် သီလရှိ၏၊ ဗဟုသုတရှိ၏၊ ဈာန်လေးပါးကို ရရှိ၏၊ အာသဝေါတရားတို့ ကုန်ခြင်းကြောင့် အာသဝေါကင်းသော စေတောဝိမုတ္တိ၊ ပညာဝိမုတ္တိကို ယခုဘဝ၌ပင် ကိုယ်တိုင် ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် မျက်မှောက်ပြုကာ ပြည့်စုံစေလျက် နေ၏။ ရဟန်းတို့၊ မထေရ်ဖြစ်ကြောင်း တရားတို့သည် ဤလေးပါးတို့တည်း' ဟု ဤသို့ ဟောတော်မူအပ်သော တရားတို့တွင် တစ်ခုသော တရားနှင့် ဖြစ်စေ၊ များစွာသော တရားတို့နှင့် ဖြစ်စေ ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို 'ဓမ္မမထေရ်' ဟု ခေါ်၏။ ထေရဟူသော အမည်ရှိသော တစ်ပါးသော ရဟန်းသည်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် အိုမင်းရင့်ရော်သောအခါမှ ရဟန်းပြုသဖြင့် သာမဏေစသည်တို့က မြင်လျှင် 'မထေရ်၊ မထေရ်' ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြသော ရဟန်းသည်လည်းကောင်း 'သမုတိမထေရ်' မည်၏။

Puññakiriyavatthūsu dānameva dānamayaṃ. Puññakiriyā ca sā tesaṃ tesaṃ ānisaṃsānaṃ vatthu cāti puññakiriyavatthu. Itaresupi dvīsu eseva nayo. Atthato pana pubbe vuttadānamayacetanādivaseneva saddhiṃ pubbabhāgaaparabhāgacetanāhi imāni tīṇi puññakiriyavatthūni veditabbāni. Ekamekañcettha pubbabhāgato paṭṭhāya kāyena karontassa kāyakammaṃ hoti. Tadatthaṃ vācaṃ nicchārentassa vacīkammaṃ. Kāyaṅgavācaṅgaṃ acopetvā manasā cintentassa manokammaṃ. Annādīni dentassa cāpi annadānādīni demīti vā dānapāramiṃ āvajjetvā vā dānakāle dānamayaṃ puññakiriyavatthu hoti. Vattasīse ṭhatvā dadato sīlamayaṃ. Khayato vayato sammasanaṃ paṭṭhapetvā dadato bhāvanāmayaṃ puññakiriyavatthu hoti.

ပုညကိရိယဝတ္ထုတို့နှင့် ပတ်သက်၍ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ ပေးလှူခြင်းသည်ပင်လျှင် ဒါနမယ မည်၏။ ၎င်းသည် ပြုအပ်သော ကုသိုလ်လည်း ဖြစ်၏၊ ထိုထို အကျိုးဆက်တို့၏ တည်ရာလည်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ပုညကိရိယဝတ္ထု' ဟု ခေါ်၏။ ကျန်ရှိသော နှစ်ပါး (သီလမယ၊ ဘာဝနာမယ) တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ အနက်အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့်မူ ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသော ဒါနမယစေတနာ စသည်တို့နှင့်အတူ ရှေးအဖို့ (ပုဗ္ဗဘာဂ) နှင့် နောက်အဖို့ (အပရဘာဂ) စေတနာတို့နှင့်တကွ ဤပုညကိရိယဝတ္ထု သုံးပါးတို့ကို သိအပ်၏။ ဤသုံးပါးတို့တွင် တစ်ခုချင်းစီ၌ ရှေးအဖို့မှ စတင်ကာ ကိုယ်ဖြင့် စွန့်ကြဲခြင်းလုံ့လ ပြုသောသူအား ကာယကံ ဖြစ်၏။ ထိုအကျိုးငှာ နှုတ်ကို မြွက်ဆိုသောသူအား ဝစီကံ ဖြစ်၏။ ကိုယ်လက်နှုတ်တို့ကို မလှုပ်ရှားဘဲ စိတ်ဖြင့် ကြံစည်သောသူအား မနောကံ ဖြစ်၏။ ဆွမ်းစသည်တို့ကို လှူဒါန်းသောသူအားလည်း 'ဆွမ်းစသည်တို့ကို လှူပါ၏' ဟု ဖြစ်စေ၊ ဒါနပါရမီကို ဆင်ခြင်၍ ဖြစ်စေ လှူဒါန်းသောအခါ ဒါနမယပုညကိရိယဝတ္ထု ဖြစ်၏။ ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ် တည်းဟူသော အရင်းအခြာသီလ၌ တည်၍ လှူသောသူအား သီလမယပုညကိရိယဝတ္ထု ဖြစ်၏။ ကုန်ခြင်း၊ ပျက်ခြင်း သဘောကို သုံးသပ်ဆင်ခြင်၍ လှူသောသူအား ဘာဝနာမယပုညကိရိယဝတ္ထု ဖြစ်၏။

Aparānipi satta puññakiriyavatthūni apacitisahagataṃ puññakiriyavatthu, veyyāvaccasahagataṃ, pattānuppadānaṃ, pattabbhanumodanaṃ, desanāmayaṃ, savanamayaṃ, diṭṭhijugataṃ puññakiriyavatthūti. Tattha mahallakaṃ disvā paccuggamanapattacīvarappaṭiggahaṇaabhivādanamaggasampadānādivasena apacitisahagataṃ veditabbaṃ. Vuḍḍhatarānaṃ vattappaṭipattikaraṇavasena, gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭhaṃ bhikkhuṃ disvā pattaṃ gahetvā gāme bhikkhaṃ samādapetvā upasaṃharaṇavasena, ‘‘gaccha bhikkhūnaṃ pattaṃ āharā’’ti sutvā vegena gantvā pattāharaṇādivasena ca veyyāvaccasahagataṃ [Pg.182] veditabbaṃ. Cattāro paccaye datvā sabbasattānaṃ patti hotūti pavattanavasena pattānuppadānaṃ veditabbaṃ. Parehi dinnāya pattiyā sādhu suṭṭhūti anumodanāvasena pattabbhanumodanaṃ veditabbaṃ. Eko ‘‘evaṃ maṃ ‘dhammakathiko’ti jānissantī’’ti icchāya ṭhatvā lābhagaruko hutvā deseti, taṃ na mahapphalaṃ. Eko attano paguṇadhammaṃ apaccāsīsamāno paresaṃ deseti, idaṃ desanāmayaṃ puññakiriyavatthu nāma. Eko suṇanto ‘‘iti maṃ ‘saddho’ti jānissantī’’ti suṇāti, taṃ na mahapphalaṃ. Eko ‘‘evaṃ me mahapphalaṃ bhavissatī’’ti hitappharaṇena muducittena dhammaṃ suṇāti, idaṃ savanamayaṃ puññakiriyavatthu. Diṭṭhijugataṃ pana sabbesaṃ niyamalakkhaṇaṃ. Yaṃkiñci puññaṃ karontassa hi diṭṭhiyā ujubhāveneva mahapphalaṃ hoti.

အခြားသော ခုနစ်ပါးသော ပုညကိရိယဝတ္ထုတို့ကိုလည်း သိအပ်၏။ ၎င်းတို့မှာ အရိုအသေပြုခြင်းနှင့်တကွဖြစ်သော ပုညကိရိယဝတ္ထု၊ အမှုကြီးငယ်ကို ရွက်ဆောင်ခြင်းနှင့်တကွဖြစ်သော ပုညကိရိယဝတ္ထု၊ မိမိပြုသော ကုသိုလ်အဖို့ကို ပေးဝေခြင်း၊ သူတပါးပြုသော ကုသိုလ်အဖို့ကို ဝမ်းမြောက်ခြင်း၊ တရားဟောခြင်း၊ တရားနာခြင်း၊ အယူကို ဖြောင့်မတ်စွာ ပြုခြင်း ပုညကိရိယဝတ္ထုတို့ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုခုနစ်ပါးတို့တွင် သီတင်းကြီးကို မြင်လျှင် ခရီးဦးကြိုဆိုခြင်း၊ သပိတ်သင်္ကန်းကို လှမ်းယူခြင်း၊ ရှိခိုးခြင်း၊ ခရီးပေးခြင်း စသည်တို့ဖြင့် ရိုသေခြင်းနှင့်တကွဖြစ်သော ပုညကိရိယဝတ္ထုကို သိအပ်၏။ သက်ကြီးဝါကြီးတို့အား ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ် ပြုခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ရွာတွင်းသို့ ဆွမ်းခံဝင်သော ရဟန်းကိုမြင်၍ သပိတ်ကိုလှမ်းယူကာ ရွာထဲ၌ ဆွမ်းလောင်းလှူရန် တိုက်တွန်းနှိုးဆော်၍ ဆောင်ယူပေးခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ 'သွားချေ၊ ရဟန်းတို့၏ သပိတ်ကို ယူခဲ့လော့' ဟူသော စကားကိုကြား၍ လျင်မြန်စွာသွားကာ သပိတ်ကို ယူဆောင်ပေးခြင်း စသည်တို့ဖြင့် ဝေယျာဝစ္စနှင့်တကွဖြစ်သော ပုညကိရိယဝတ္ထုကို သိအပ်၏။ ပစ္စည်းလေးပါးကို လှူဒါန်းပြီးနောက် 'သတ္တဝါအားလုံး ကုသိုလ်အဖို့ ရကြပါစေ' ဟု မျှဝေပေးခြင်းဖြင့် ပတ္တိဒါနကို သိအပ်၏။ သူတပါးတို့ မျှဝေအပ်သော ကုသိုလ်အဖို့ကို 'သာဓု သာဓု' ဟု ဝမ်းမြောက်ခြင်းဖြင့် ပတ္တာနုမောဒနကို သိအပ်၏။ အချို့သောသူသည် 'ဤသို့ တရားဟောလျှင် ငါ့ကို ဓမ္မကထိကဟု သူတပါးတို့ သိကြလိမ့်မည်' ဟု လိုလားတောင့်တလျက် လာဘ်သပ်ပကာကို အလေးဂရုပြု၍ တရားဟော၏၊ ထိုတရားဟောခြင်းသည် အကျိုးကြီးမြတ်ခြင်း မရှိ။ အချို့သောသူသည် မိမိကျွမ်းကျင်သော တရားကို ပစ္စည်းအာမိသကို မတောင့်တဘဲ သူတပါးတို့အား ဟောကြား၏၊ ဤသည်ကို ဓမ္မဒေသနာမယပုညကိရိယဝတ္ထု မည်၏။ အချို့သောသူသည် တရားနာစဉ် 'ငါ့ကို သဒ္ဓါတရားရှိသူဟု သူတပါးတို့ သိကြလိမ့်မည်' ဟု နှလုံးသွင်းကာ နာ၏၊ ထိုသို့ နာခြင်းသည် အကျိုးကြီးမြတ်ခြင်း မရှိ။ အချို့သောသူသည် 'ဤသို့ နာရခြင်းသည် ငါ့အား အကျိုးကြီးမြတ်လိမ့်မည်' ဟု အကျိုးစီးပွားကို ရှေးရှုသော နူးညံ့သိမ်မွေ့သော စိတ်ဖြင့် တရားနာ၏၊ ဤသည်ကို ဓမ္မဿဝနမယပုညကိရိယဝတ္ထု မည်၏။ အယူကို ဖြောင့်မတ်စွာ ပြုခြင်း (ဒိဋ္ဌိဇုကမ္မ) သည်ကား ကျန်သော ကုသိုလ်အားလုံး၏ အကျိုးကြီးမြတ်ခြင်းကို ဆုံးဖြတ်တတ်သော လက္ခဏာဖြစ်၏။ အကြောင်းမူကား အကြင်ကုသိုလ်တစ်ခုခုကို ပြုလုပ်သောသူအား အယူဝါဒ ဖြောင့်မတ်မှသာလျှင် အကျိုးကြီးမြတ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။

Iti imesaṃ sattannaṃ puññakiriyavatthūnaṃ purimeheva tīhi saṅgaho veditabbo. Ettha hi apacitiveyyāvaccāni sīlamaye. Pattidānapattabbhanumodanāni dānamaye. Desanāsavanāni bhāvanāmaye. Diṭṭhijugataṃ tīsupi saṅgahaṃ gacchati.

ဤသို့လျှင် ဤခုနစ်ပါးသော ပုညကိရိယဝတ္ထုတို့ကို ရှေးဦးဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ပုညကိရိယဝတ္ထု သုံးပါးတို့၌သာလျှင် သင်္ဂြိုဟ်အပ် (အကျုံးဝင်စေအပ်) ကြောင်း သိအပ်၏။ ဤခုနစ်ပါးတို့တွင် အရိုအသေပြုခြင်းနှင့် ဝေယျာဝစ္စတို့သည် သီလမယ၌ အကျုံးဝင်ကုန်၏။ ပတ္တိဒါနနှင့် ပတ္တာနုမောဒနတို့သည် ဒါနမယ၌ အကျုံးဝင်ကုန်၏။ တရားဟောခြင်းနှင့် တရားနာခြင်းတို့သည် ဘာဝနာမယ၌ အကျုံးဝင်ကုန်၏။ အယူကို ဖြောင့်မတ်စွာ ပြုခြင်းသည် သုံးပါးလုံး၌ အကျုံးဝင်၏။

Codanāvatthūnīti codanākāraṇāni. Diṭṭhenāti maṃsacakkhunā vā dibbacakkhunā vā vītikkamaṃ disvā codeti. Sutenāti pakatisotena vā dibbasotena vā parassa saddaṃ sutvā codeti. Parisaṅkāya vāti diṭṭhaparisaṅkitena vā sutaparisaṅkitena vā mutaparisaṅkitena vā codeti. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana samantapāsādikāyaṃ vuttanayeneva veditabbo.

'စောဒနာဝတ္ထု' ဟူသည် စောဒနာခြင်း၏ အကြောင်းရင်းများ ဖြစ်သည်။ 'မြင်ခြင်းဖြင့်' ဟူသည်ကား မံသစက္ခုဖြင့် ဖြစ်စေ၊ ဒိဗ္ဗစက္ခုဖြင့် ဖြစ်စေ ဝိနည်းလွန်ကျူးမှုကို မြင်၍ စောဒနာခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ကြားခြင်းဖြင့်' ဟူသည်ကား ပကတိသောတဖြင့် ဖြစ်စေ၊ ဒိဗ္ဗသောတဖြင့် ဖြစ်စေ သူတပါး၏ အသံကို ကြား၍ စောဒနာခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ယုံမှားရွံရှာခြင်းဖြင့်' ဟူသည်ကား မြင်ခြင်းသို့ အစဉ်လိုက်သော ရွံရှာခြင်းဖြင့် ဖြစ်စေ၊ ကြားခြင်းသို့ အစဉ်လိုက်သော ရွံရှာခြင်းဖြင့် ဖြစ်စေ၊ တွေ့ထိသိရှိခြင်းသို့ အစဉ်လိုက်သော ရွံရှာခြင်းဖြင့် ဖြစ်စေ စောဒနာခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤသည်မှာ ဤအဋ္ဌကထာ၌ အကျဉ်းချုပ်မျှ ဖြစ်ပြီး၊ အကျယ်ကိုမူ သမန္တပါသာဒိကာ အဋ္ဌကထာ၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။

Kāmūpapattiyoti kāmūpasevanā kāmappaṭilābhā vā. Paccupaṭṭhitakāmāti nibaddhakāmā nibaddhārammaṇā. Seyyathāpi manussāti yathā manussā. Manussā hi nibaddheyeva vatthusmiṃ vasaṃ vattenti. Yattha paṭibaddhacittā honti, satampi sahassampi datvā mātugāmaṃ ānetvā nibaddhabhogaṃ bhuñjanti. Ekacce devā nāma catudevalokavāsino. Tepi nibaddhavatthusmiṃyeva vasaṃ vattenti. Ekacce vinipātikā nāma nerayike ṭhapetvā avasesā macchakacchapādayopi hi nibaddhavatthusmiṃyeva vasaṃ vattenti. Maccho attano macchiyā kacchapo kacchapiyāti[Pg.183]. Nimminitvā nimminitvāti nīlapītādivasena yādisaṃ yādisaṃ attano rūpaṃ icchanti, tādisaṃ tādisaṃ nimminitvā āyasmato anuruddhassa purato manāpakāyikā devatā viya. Nimmānaratīti evaṃ sayaṃ nimmite nimmite nimmāne rati etesanti nimmānaratī. Paranimmitakāmāti parehi nimmitakāmā. Tesañhi manaṃ ñatvā pare yathārucitaṃ kāmabhogaṃ nimminanti, te tattha vasaṃ vattenti. Kathaṃ parassa manaṃ jānantīti? Pakatisevanavasena. Yathā hi kusalo sūdo rañño bhuñjantassa yaṃ yaṃ so bahuṃ gaṇhāti, taṃ taṃ tassa ruccatīti jānāti, evaṃ pakatiyā abhirucitārammaṇaṃ ñatvā tādisakaṃyeva nimminanti. Te tattha vasaṃ vattenti, methunaṃ sevanti. Keci pana therā ‘‘hasitamattena olokitamattena āliṅgitamattena ca tesaṃ kāmakiccaṃ ijjhatī’’ti vadanti, taṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘etaṃ pana natthī’’ti paṭikkhittaṃ. Na hi kāyena aphusantassa phoṭṭhabbaṃ kāmakiccaṃ sādheti. Channampi hi kāmāvacarānaṃ kāmā pākatikā eva. Vuttampi cetaṃ –

"ကာမူပပတ္တိယော (ကမ္မုပပတ္တိ)" ဟူသည် ကာမကို မှီဝဲခြင်း သို့မဟုတ် ကာမဂုဏ်ကို ရခြင်း ဖြစ်သည်။ "ပစ္စုပဋ္ဌိတကာမာ" ဟူသည် အမြဲမပြတ် ရရှိအပ်သော ကာမဂုဏ်နှင့် အမြဲမပြတ်သော အာရုံရှိသူများကို ဆိုလိုသည်။ ဥပမာအားဖြင့် "မနုဿာ" ဟူသည် လူတို့ကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ လူတို့သည် မိမိတို့ စွဲလမ်းရာ ဝတ္ထုကာမ၌သာ စိတ်အလိုသို့ လိုက်စေတတ်ကြသည်။ မိမိတို့ တပ်မက်သော စိတ်ရှိရာ မိန်းမ (မာတုဂါမ) ၌ ငွေတစ်ရာ သို့မဟုတ် တစ်ထောင်ကို ပေး၍ ထိုမိန်းမကို ဆောင်ယူကာ အမြဲတစေ စည်းစိမ် ခံစားကြကုန်၏။ စတုမဟာရာဇ် စသော အထက်နတ်ပြည် လေးထပ်၌ နေကြကုန်သော အချို့သော နတ်တို့သည်လည်း ထိုသို့ပင် မိမိတို့ စွဲလမ်းရာ ဝတ္ထုကာမ၌ စိတ်အလိုသို့ လိုက်စေတတ်ကြသည်။ ငရဲသူတို့ကို ချန်လှပ်၍ ကျန်သော သတ္တဝါတို့ဖြစ်ကြသည့် အချို့သော ဝိနိပါတိကနတ်တို့နှင့် ငါး၊ လိပ် စသော သတ္တဝါတို့သည်လည်း အမြဲစွဲလမ်းရာ ဝတ္ထု၌ပင် စိတ်အလိုသို့ လိုက်စေတတ်ကြ၏။ ငါးသည် မိမိ၏ ငါးမ၌လည်းကောင်း၊ လိပ်သည် မိမိ၏ လိပ်မ၌လည်းကောင်း စိတ်ညွတ်၍ အလိုသို့ လိုက်စေ၏။ "နိမ္မိနိတွာ နိမ္မိနိတွာ" ဟူသည် အညို၊ အရွှေ စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် မိမိတို့ အလိုရှိသမျှသော ရုပ်အဆင်းကို ဖန်ဆင်းခြင်း ဖြစ်သည်။ အရှင်အနုရုဒ္ဓါ၏ ရှေ့မှောက်၌ မနာပကာယိက နတ်သမီးတို့ ဖန်ဆင်းပြသကဲ့သို့ မိမိတို့ အလိုရှိရာ အဆင်းကို ဖန်ဆင်း၍ ကာမဂုဏ်တို့၌ အလိုသို့ လိုက်စေကုန်၏။ "နိမ္မာနရတီ" ဟူသည် ဤသို့ မိမိတို့ ကိုယ်တိုင် ဖန်ဆင်းအပ်သော ကာမစည်းစိမ် အာရုံ၌ မွေ့လျော်ခြင်းရှိသော နတ်များ ဖြစ်သည်။ "ပရနိမ္မိတကာမာ" ဟူသည် သူတစ်ပါး (အလုပ်အကျွေးဖြစ်သော နတ်တို့) ဖန်ဆင်းပေးအပ်သော ကာမစည်းစိမ် ရှိသူများ ဖြစ်သည်။ ထိုနတ်တို့၏ စိတ်အလိုကို သိ၍ သူတစ်ပါးတို့က စိတ်တိုင်းကျ ကာမစည်းစိမ်ကို ဖန်ဆင်းပေးကြရာ ထိုဖန်ဆင်းပေးအပ်သော ကာမ၌ပင် အလိုသို့ လိုက်စေကုန်၏။ သူတစ်ပါး၏ စိတ်ကို အသို့ သိနိုင်သနည်း ဟု မေးသော်၊ ပကတိ အမြဲပေါင်းသင်း ဆက်ဆံခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် သိနိုင်သည် ဟု ဖြေရမည်။ ဥပမာအားဖြင့် လိမ္မာသော စဖိုသည်သည် မင်းကြီး စားတော်ခေါ်စဉ် အကြင်အကြင် ဘောဇဉ်ကို များစွာ စားသုံးသည်ကို မြင်၍ ထိုဘောဇဉ်ကို မင်းကြီး နှစ်သက်သည်ဟု သိသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ပကတိအတိုင်း နှစ်သက်အပ်သော အာရုံကို သိရှိ၍ ထိုသို့ သဘောရှိသော စည်းစိမ်ကိုသာ ဖန်ဆင်းပေးကြကုန်၏။ ထိုနတ်တို့သည် ထိုသူတစ်ပါး ဖန်ဆင်းအပ်သော ကာမစည်းစိမ်၌ စိတ်အလိုသို့ လိုက်စေကုန်၏၊ မေထုန်ကို မှီဝဲကုန်၏။ အချို့သော မထေရ်တို့က "ပြုံးရယ်ရုံမျှဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကြည့်ရုံမျှဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဖက်ယမ်းရုံမျှဖြင့်လည်းကောင်း ထိုယာမာ စသော နတ်တို့အား ကာမကိစ္စ ပြီးမြောက်၏" ဟု ဆိုကြသော်လည်း၊ အဋ္ဌကထာ၌ "ထိုစကားမျိုးသည် မရှိ" ဟု ပယ်တော်မူခဲ့သည်။ ကိုယ်ဖြင့် ထိတွေ့ခြင်း မရှိသောသူအား ဖွဋ္ဌဗ္ဗအာရုံ ကာမကိစ္စ မပြီးမြောက်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ကာမဝစရ နတ်ခြောက်ဘုံလုံး၌ ကာမဂုဏ်တို့သည် လူတို့ကဲ့သို့ ပကတိအတိုင်းသာ ရှိကုန်၏။ ဤသို့လည်း ဟောတော်မူ၏။

‘‘Cha ete kāmāvacarā, sabbakāmasamiddhino;

Sabbesaṃ ekasaṅkhātaṃ, āyu bhavati kittaka’’nti. (vibha. 1023);

“ကာမဝစရ နတ်ခြောက်ဘုံ၌ ဖြစ်ကြကုန်သော ထိုနတ်တို့သည် အလုံးစုံသော ကာမဂုဏ်စည်းစိမ်နှင့် ပြည့်စုံကြကုန်၏။ ထိုနတ်တို့ အားလုံး၏ တူညီသော သက်တမ်းသည် အဘယ်မျှလောက် ရှိသနည်း။”

Sukhūpapattiyoti sukhappaṭilābhā. Uppādetvā uppādetvā sukhaṃ viharantīti te heṭṭhā paṭhamajjhānasukhaṃ nibbattetvā upari vipākajjhānasukhaṃ anubhavantīti attho. Sukhena abhisannāti dutiyajjhānasukhena tintā. Parisannāti samantato tintā. Paripūrāti paripuṇṇā. Paripphuṭāti tasseva vevacanaṃ. Idampi vipākajjhānasukhameva sandhāya vuttaṃ. Ahosukhaṃ ahosukhanti tesaṃ kira bhavalobho mahā uppajjati. Tasmā kadāci karahaci evaṃ udānaṃ udānenti. Santamevāti paṇītameva. Tusitāti tato uttariṃ sukhassa apatthanato santuṭṭhā hutvā. Sukhaṃ paṭivedentīti tatiyajjhānasukhaṃ anubhavanti.

"သုခူပပတ္တိယော" ဟူသည် ချမ်းသာကို ရခြင်း ဖြစ်သည်။ "ချမ်းသာကို ထပ်ခါတလဲလဲ ဖြစ်ပေါ်စေ၍ နေကြကုန်၏" ဟူသည် အောက်ဖြစ်သော (လူ့ပြည်စသည်၌) ပထမဈာန်ချမ်းသာကို ဖြစ်စေပြီးလျှင် အထက်ဘုံ၌ ဝိပါက်ဈာန်ချမ်းသာကို ခံစားကြကုန်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "ချမ်းသာဖြင့် စိုစွတ်အပ်ကုန်၏" ဟူသည် ဒုတိယဈာန်ချမ်းသာဖြင့် စိုစွတ်နေကြကုန်၏။ "ပျံ့နှံ့စိုစွတ်အပ်ကုန်၏" ဟူသည် ပတ်ဝန်းကျင် အလုံးစုံမှ စိုစွတ်နေကြကုန်၏။ "ပြည့်စုံကုန်၏" ဟူသည် ပြည့်စုံကြကုန်၏။ "ထိတွေ့ပျံ့နှံ့အပ်ကုန်၏" ဟူသည် ထိုပြည့်စုံခြင်း၏ ဝေဝုစ်စကားပင် ဖြစ်သည်။ ဤသို့ "ချမ်းသာဖြင့် စိုစွတ်အပ်ကုန်၏" စသော စကားကိုလည်း ဝိပါက်ဈာန်ချမ်းသာကိုသာ ရည်ရွယ်၍ မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ "အဟောသုခံ အဟောသုခံ (အချင်းတို့ ချမ်းသာစွတကား၊ ချမ်းသာစွတကား)" ဟူသည် ထိုအာဘဿရ နတ်တို့အား ဘဝ၌ တပ်မက်သော လောဘသည် အလွန်ကြီးမားစွာ ဖြစ်ပေါ်တတ်သည် ဟု ဆိုသည်။ ထို့ကြောင့် တစ်ခါတစ်ရံ ဤသို့ ဥဒါန်းကျူးရင့်ကြကုန်၏။ "ငြိမ်သက်သည်သာလျှင်ဖြစ်သော" ဟူသည် မွန်မြတ်လှစွာသော ချမ်းသာကိုသာ ဆိုလိုသည်။ "တုသိတာ" ဟူသည် ထိုတတိယဈာန်ချမ်းသာထက် သာလွန်သော ချမ်းသာကို မတောင့်တခြင်းကြောင့် ရောင့်ရဲကုန်သည် ဖြစ်၍၊ "ချမ်းသာကို ခံစားကြကုန်၏" ဟူသည် တတိယဈာန်ချမ်းသာကို ခံစားကြကုန်၏။

Sekkhā paññāti satta ariyapaññā. Arahato paññā asekkhā. Avasesā paññā nevasekkhānāsekkhā.

"သေက္ခပညာ" ဟူသည် ခုနစ်ပါးသော သေက္ခအရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ပညာ ဖြစ်သည်။ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏ ပညာသည် "အသေက္ခပညာ" မည်၏။ ကြွင်းသော ပုထုဇဉ်တို့၏ ပညာသည် "နေဝသေက္ခနာသေက္ခပညာ" မည်၏။

Cintāmayādīsu [Pg.184] ayaṃ vitthāro – ‘‘tattha katamā cintāmayā paññā? Yogavihitesu vā kammāyatanesu yogavihitesu vā sippāyatanesu yogavihitesu vā vijjāṭṭhānesu kammassakataṃ vā saccānulomikaṃ vā rūpaṃ aniccanti vā…pe… viññāṇaṃ aniccanti vā yaṃ evarūpaṃ anulomikaṃ khantiṃ diṭṭhiṃ ruciṃ muttiṃ pekkhaṃ dhammanijjhānakkhantiṃ parato asutvā paṭilabhati, ayaṃ vuccati cintāmayā paññā. Tattha katamā sutamayā paññā? Yogavihitesu vā kammāyatanesu…pe… dhammanijjhānakkhantiṃ parato sutvā paṭilabhati, ayaṃ vuccati sutamayā paññā. (Tattha katamā bhāvanāmayā paññā?) Sabbāpi samāpannassa paññā bhāvanāmayā paññā’’ti (vibha. 768-69).

စိန္တာမယပညာ စသည်တို့၌ အကျယ်ပြဆိုချက်မှာ ဤသို့ ဖြစ်သည် - "ထိုပညာတို့တွင် စိန္တာမယပညာဟူသည် အဘယ်နည်း။ သင့်လျော်သောနည်းဖြင့် စီမံအပ်သော အသက်မွေးမှုလုပ်ငန်းတို့၌လည်းကောင်း၊ သင့်လျော်သောနည်းဖြင့် စီမံအပ်သော အတတ်ပညာတို့၌လည်းကောင်း၊ သင့်လျော်သောနည်းဖြင့် စီမံအပ်သော ဝိဇ္ဇာအတတ်တို့၌လည်းကောင်း ကမ္မဿကတာဉာဏ်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ သစ္စာလေးပါးအား လျော်ပတ်သောဉာဏ်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ 'ရုပ်သည် မမြဲ' ဟုလည်းကောင်း၊ ...ပေ... 'ဝိညာဉ်သည် မမြဲ' ဟုလည်းကောင်း ဤသို့သော သစ္စာလေးပါးကို ထိုးထွင်းသိမြင်ရန် လျော်ပတ်သော အကြင်သဘောတရားတို့ကို လက်ခံနိုင်စွမ်းရှိသောဉာဏ် (ခန္တိ)၊ မြင်တတ်သောဉာဏ် (ဒိဋ္ဌိ)၊ နှစ်သက်တတ်သောဉာဏ် (ရုစိ)၊ သိတတ်သောဉာဏ် (မုတိ)၊ ဆင်ခြင်တတ်သောဉာဏ် (ပက္ခ)၊ တရားတို့ကို စိစစ်ဆင်ခြင်၍ လက်ခံနိုင်သောဉာဏ် (ဓမ္မနိဇ္ဈာနက္ခန္တိ) တို့ကို သူတစ်ပါးထံမှ ညွှန်ကြားချက် စကားကို မကြားနာရဘဲ ကိုယ်တိုင် သိမြင်ရရှိသော ပညာကို 'စိန္တာမယပညာ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုပညာတို့တွင် သုတမယပညာဟူသည် အဘယ်နည်း။ သင့်လျော်သောနည်းဖြင့် စီမံအပ်သော လုပ်ငန်းတို့၌လည်းကောင်း ...ပေ... တရားတို့ကို စိစစ်ဆင်ခြင်၍ လက်ခံနိုင်သောဉာဏ်ကို သူတစ်ပါးထံမှ ကြားနာရ၍ ရရှိသော ပညာကို 'သုတမယပညာ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုပညာတို့တွင် ဘာဝနာမယပညာဟူသည် အဘယ်နည်း။ သမာပတ်သို့ ရောက်နေသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ အလုံးစုံသော ပညာသည် 'ဘာဝနာမယပညာ' မည်၏" ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Sutāvudhanti sutameva āvudhaṃ. Taṃ atthato tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ. Tañhi nissāya bhikkhu paññāvudhaṃ nissāya sūro yodho avikampamāno mahākantāraṃ viya saṃsārakantāraṃ atikkamati avihaññamāno. Teneva vuttaṃ – ‘‘sutāvudho, bhikkhave, ariyasāvako akusalaṃ pajahati, kusalaṃ bhāveti, sāvajjaṃ pajahati, anavajjaṃ bhāveti, suddhamattānaṃ pariharatī’’ti (a. ni. 7.67).

"သုတာဝုဓ" ဟူသည် ကြားနာသင်ယူအပ်သော တရားသည်ပင် လက်နက် ဖြစ်သည်။ ထိုလက်နက်သည် အနက်အားဖြင့် ပိဋကတ်သုံးပုံတည်းဟူသော ဗုဒ္ဓဝစန ဖြစ်သည်။ ထိုသုတာဝုဓလက်နက်နှင့် ပညာလက်နက်ကို အမှီပြု၍ ရဲရင့်သော စစ်သည်တော်သည် မတုန်မလှုပ်ဘဲ ကြီးစွာသော ခရီးခဲကို လွန်မြောက်သကဲ့သို့၊ ရဟန်းသည်လည်း မပင်မပန်းဘဲ သံသရာတည်းဟူသော ခရီးခဲကို လွန်မြောက်နိုင်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း "ရဟန်းတို့၊ ကြားနာသင်ယူအပ်သော တရားလက်နက်ရှိသော အရိယာတပည့်သည် အကုသိုလ်ကို ပယ်စွန့်၏၊ ကုသိုလ်ကို ပွားများစေ၏၊ အပြစ်ရှိသောတရားကို စွန့်ပယ်၏၊ အပြစ်မရှိသောတရားကို ပွားများစေ၏၊ မိမိကိုယ်ကို စင်ကြယ်စွာ ဆောင်ထိန်း၏" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။

Pavivekāvudhanti ‘‘kāyaviveko cittaviveko upadhiviveko’’ti ayaṃ tividhopi vivekova āvudhaṃ. Tassa nānākaraṇaṃ kāyaviveko vivekaṭṭhakāyānaṃ nekkhammābhiratānaṃ. Cittaviveko ca parisuddhacittānaṃ paramavodānappattānaṃ. Upadhiviveko ca nirupadhīnaṃ puggalānaṃ. Imasmiñhi tividhe viveke abhirato, na kutoci bhāyati. Tasmā ayampi avassayaṭṭhena āvudhanti vutto. Lokiyalokuttarapaññāva āvudhaṃ paññāvudhaṃ. Yassa sā atthi, so na kutoci bhāyati, na cassa koci bhāyati. Tasmā sāpi avassayaṭṭheneva āvudhanti vuttā.

"ပဝိဝေကာဝုဓ" ဟူသည် ကာယဝိဝေက၊ စိတ္တဝိဝေက၊ ဥပဓိဝိဝေက ဟူသော သုံးပါးသော ဆိတ်ငြိမ်ခြင်း ဝိဝေကသည်ပင် လက်နက် မည်၏။ ထိုဝိဝေကသုံးပါး၏ ထူးခြားချက်မှာ ကာယဝိဝေကဟူသည် ခြွေရံသင်းပင်းဟူသော အပေါင်းအဖော်မှ ဆိတ်ငြိမ်ရာ၌ တည်၍ ကာမဂုဏ်မှ ထွက်မြောက်ရာ တရား၌ မွေ့လျော်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ကိုယ်ဆိတ်ငြိမ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ စိတ္တဝိဝေကဟူသည် ကိလေသာကင်းစင်၍ အလွန်ဖြူစင်ခြင်းသို့ ရောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ စိတ်ဆိတ်ငြိမ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဥပဓိဝိဝေကဟူသည် ကိလေသာစသော ဥပဓိမရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ဥပဓိမှ ကင်းဆိတ်ရာ နိဗ္ဗာန် ဖြစ်သည်။ ဤဝိဝေကသုံးပါး၌ မွေ့လျော်သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် မည်သည့်ဘေးမှ မကြောက်ရပေ။ ထို့ကြောင့် ဤဝိဝေကသုံးပါးကိုလည်း ကိုးကွယ်ရာ မှီခိုရာ ဖြစ်ခြင်းဟူသော အနက်ကြောင့် "လက်နက်" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သည်။ လောကီ လောကုတ္တရာ ပညာသည်သာလျှင် လက်နက်ဖြစ်၍ "ပညာလက်နက်" ဟု ခေါ်၏။ ထိုပညာလက်နက် ရှိသောသူသည် မည်သည့်ဘေးမှ မကြောက်ရသကဲ့သို့၊ သူ့ကိုလည်း မည်သူမျှ မကြောက်ရပေ။ ထို့ကြောင့် ထိုပညာကိုလည်း အားကိုးရာ ဖြစ်ခြင်းဟူသော အနက်ကြောင့်ပင် "လက်နက်" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သည်။

Anaññātaññassāmītindriyanti ito pubbe anaññātaṃ aviditaṃ dhammaṃ jānissāmīti paṭipannassa uppannaṃ indriyaṃ. Sotāpattimaggañāṇassetaṃ adhivacanaṃ. Aññindriyanti aññābhūtaṃ ājānanabhūtaṃ indriyaṃ. Sotāpattiphalato paṭṭhāya chasu ṭhānesu ñāṇassetaṃ adhivacanaṃ. Aññātāvindriyanti aññātāvīsu jānanakiccapariyosānappattesu dhammesu indriyaṃ. Arahattaphalañāṇassetaṃ adhivacanaṃ.

"အနညာတညဿာမီတိန္ဒြေ" ဟူသည် ယခင်က မသိဖူးသေးသော နိဗ္ဗာန်တရား သို့မဟုတ် သစ္စာလေးပါးတရားကို သိအံ့ ဟု ရှေးဦးကပင် ကျင့်ကြံအားထုတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်အား ဖြစ်ပေါ်လာသော ဣန္ဒြေ ဖြစ်သည်။ ဤသည်မှာ သောတာပတ္တိမဂ်ဉာဏ်၏ အမည် ဖြစ်သည်။ "အညိန္ဒြေ" ဟူသည် သိပြီးသော တရားကို ပိုမိုထင်ရှားစွာ သိတတ်သော သဘောရှိသော ဣန္ဒြေ ဖြစ်သည်။ ဤသည်မှာ သောတာပတ္တိဖိုလ်မှစ၍ အထက်ဌာန ခြောက်ပါး (အထက်မဂ်သုံးပါး၊ ဖိုလ်နှစ်ပါး) ၌ ဖြစ်သော ဉာဏ်၏ အမည် ဖြစ်သည်။ "အညာတာဝိန္ဒြေ" ဟူသည် သစ္စာလေးပါးကို သိမြင်ပြီး၍ သိခြင်းကိစ္စ အဆုံးသို့ ရောက်ပြီးသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ သန္တာန်၌ ဖြစ်သော ဣန္ဒြေ ဖြစ်သည်။ ဤသည်မှာ အရဟတ္တဖိုလ်ဉာဏ်၏ အမည် ဖြစ်သည်။

Maṃsacakkhu [Pg.185] cakkhupasādo. Dibbacakkhu ālokanissitaṃ ñāṇaṃ. Paññācakkhu lokiyalokuttarapaññā.

မျက်စိအကြည် (စက္ခုပသာဒ) သည် မံသစက္ခု မည်၏။ အလင်းကို အမှီပြု၍ ဖြစ်သော ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်သည် ဒိဗ္ဗစက္ခု မည်၏။ လောကီ လောကုတ္တရာ ပညာသည် ပညာစက္ခု မည်၏။

Adhisīlasikkhādīsu adhisīlañca taṃ sikkhitabbato sikkhā cāti adhisīlasikkhā. Itarasmiṃ dvayepi eseva nayo. Tattha sīlaṃ adhisīlaṃ, cittaṃ adhicittaṃ, paññā adhipaññāti ayaṃ pabhedo veditabbo –

အဓိသီလသိက္ခာ စသည်တို့၌ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ လွန်ကဲသော သီလလည်း ဖြစ်၍ ကျင့်ကြံအားထုတ်အပ်သောကြောင့် သိက္ခာလည်း ဖြစ်သောကြောင့် "အဓိသီလသိက္ခာ" မည်၏။ ကြွင်းသော သိက္ခာနှစ်ပါး (အဓိစိတ္တသိက္ခာ၊ အဓိပညာသိက္ခာ) တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ထိုသုံးပါးတို့တွင် သီလနှင့် အဓိသီလ၊ စိတ်နှင့် အဓိစိတ္တ၊ ပညာနှင့် အဓိပညာ ဟူသော ကွဲပြားခြားနားမှုကို သိအပ်၏။

Sīlaṃ nāma pañcasīladasasīlāni, pātimokkhasaṃvaro adhisīlaṃ nāma. Aṭṭha samāpattiyo cittaṃ, vipassanāpādakajjhānaṃ adhicittaṃ. Kammassakatañāṇaṃ paññā, vipassanāpaññā adhipaññā. Anuppannepi hi buddhuppāde pavattatīti pañcasīladasasīlāni sīlameva, pātimokkhasaṃvarasīlaṃ buddhuppādeyeva pavattatīti adhisīlaṃ. Cittapaññāsupi eseva nayo. Apica nibbānaṃ patthayantena samādinnaṃ pañcasīlampi dasasīlampi adhisīlameva. Samāpannā aṭṭha samāpattiyopi adhicittameva. Sabbaṃ vā lokiyaṃ sīlameva, lokuttaraṃ adhisīlaṃ. Cittapaññāsupi eseva nayo.

သီလဟူသည် ငါးပါးသီလနှင့် ဆယ်ပါးသီလတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ပါတိမောက္ခသံဝရသီလကိုမူ အဓိသီလဟု ခေါ်သည်။ သမာပတ်ရှစ်ပါးသည် စိတ္တမည်၍၊ ဝိပဿနာဉာဏ်၏ အခြေခံဖြစ်သော ဈာန်သည် အဓိစိတ္တမည်၏။ ကမ္မဿကတာဉာဏ်သည် ပညာမည်၍၊ ဝိပဿနာပညာသည် အဓိပညာမည်၏။ ဘုရားရှင် ပွင့်တော်မမူသော ကာလ၌ပင် ဖြစ်ပွားနိုင်သောကြောင့် ငါးပါးသီလနှင့် ဆယ်ပါးသီလတို့သည် သီလမျှသာ ဖြစ်၏။ ပါတိမောက္ခသံဝရသီလသည် ဘုရားရှင် ပွင့်တော်မူသော ကာလ၌သာ ဖြစ်ပွားနိုင်သောကြောင့် အဓိသီလမည်၏။ စိတ်နှင့် ပညာတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် နိဗ္ဗာန်ကို တောင့်တသောသူ ဆောက်တည်အပ်သော ငါးပါးသီလ၊ ဆယ်ပါးသီလသည်လည်း အဓိသီလပင် ဖြစ်၏။ ဝင်စားအပ်သော သမာပတ်ရှစ်ပါးတို့သည်လည်း အဓိစိတ္တပင် ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် လောကီသီလအားလုံးသည် သီလမည်၍၊ လောကုတ္တရာသီလသည် အဓိသီလမည်၏။ စိတ်နှင့် ပညာတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

Bhāvanāsu khīṇāsavassa pañcadvārikakāyo kāyabhāvanā nāma. Aṭṭha samāpattiyo cittabhāvanā nāma. Arahattaphalapaññā paññābhāvanā nāma. Khīṇāsavassa hi ekanteneva pañcadvārikakāyo subhāvito hoti. Aṭṭha samāpattiyo cassa na aññesaṃ viya dubbalā, tasseva ca paññā bhāvitā nāma hoti paññāvepullapattiyā. Tasmā evaṃ vuttaṃ.

ဘာဝနာတို့တွင် ရဟန္တာအရှင်မြတ်၏ ငါးဒွါရ၌ ဖြစ်သော ဖဿစသော တရားအစုသည် ကာယဘာဝနာမည်၏။ သမာပတ်ရှစ်ပါးတို့သည် စိတ္တဘာဝနာမည်၏။ အရဟတ္တဖိုလ်ပညာသည် ပညာဘာဝနာမည်၏။ အကြောင်းမူကား ရဟန္တာအရှင်မြတ်၏ ငါးဒွါရ၌ ဖြစ်သော တရားအစုသည် စင်စစ် ဧကန် ကောင်းစွာ ပွားများအပ်ပြီး ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ထိုရဟန္တာအရှင်မြတ်၏ သမာပတ်ရှစ်ပါးတို့သည်လည်း အခြားသော ပုထုဇဉ်၊ သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ သမာပတ်များကဲ့သို့ အားနည်းသည် မဟုတ်ပေ။ ထိုရဟန္တာအရှင်မြတ်၏ ပညာသည်သာလျှင် ပညာ၏ ပြန့်ပြောပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်ရှိသဖြင့် ပွားများအပ်သော ပညာမည်၏။ ထို့ကြောင့် ဤသို့ မိန့်တော်မူအပ်၏။

Anuttariyesu vipassanā dassanānuttariyaṃ maggo paṭipadānussariyaṃ. Phalaṃ vimuttānuttariyaṃ. Phalaṃ vā dassanānuttariyaṃ. Maggo paṭipadānuttariyaṃ. Nibbānaṃ vimuttānuttariyaṃ. Nibbānaṃ vā dassanānuttariyaṃ, tato uttariñhi daṭṭhabbaṃ nāma natthi. Maggo paṭipadānuttariyaṃ. Phalaṃ vimuttānuttariyaṃ. Anuttariyanti uttamaṃ jeṭṭhakaṃ.

အနုတ္တရိယတရားတို့တွင် ဝိပဿနာဉာဏ်သည် ဒဿနာနုတ္တရိယမည်၏။ မဂ်သည် ပဋိပဒါနုတ္တရိယမည်၏။ ဖိုလ်သည် ဝိမုတ္တာနုတ္တရိယမည်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် ဖိုလ်သည် ဒဿနာနုတ္တရိယမည်၏၊ မဂ်သည် ပဋိပဒါနုတ္တရိယမည်၏၊ နိဗ္ဗာန်သည် ဝိမုတ္တာနုတ္တရိယမည်၏။ သို့မဟုတ် နိဗ္ဗာန်သည် ဒဿနာနုတ္တရိယမည်၏။ အကြောင်းမူကား ထိုနိဗ္ဗာန်ထက် သာလွန်ထူးကဲသော မြင်အပ်သော တရားဟူ၍ မရှိသောကြောင့်တည်း။ မဂ်သည် ပဋိပဒါနုတ္တရိယမည်၏။ ဖိုလ်သည် ဝိမုတ္တာနုတ္တရိယမည်၏။ အနုတ္တရိယဟူသည် အလွန်တရာ မွန်မြတ်သော တရား၊ အကြီးအမှူးဖြစ်သော တရားကို ဆိုလိုသည်။

Samādhīsu paṭhamajjhānasamādhi savitakkasavicāro. Pañcakanayena dutiyajjhānasamādhi avitakkavicāramatto. Seso avitakkaavicāro.

သမာဓိတို့တွင် ပထမဈာန်သမာဓိသည် ဝိတက် ဝိစာရနှင့်တကွဖြစ်သော သမာဓိ (သဝိတက္ကသဝိစာရ) ဖြစ်သည်။ ပဉ္စကနည်းအရ ဒုတိယဈာန်သမာဓိသည် ဝိတက်မရှိ၊ ဝိစာရမျှသာရှိသော သမာဓိ (အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တ) ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသော တတိယဈာန်စသော သမာဓိသည် ဝိတက်လည်းမရှိ၊ ဝိစာရလည်းမရှိသော သမာဓိ (အဝိတက္ကအဝိစာရ) ဖြစ်သည်။

Suññatādīsu tividhā kathā āgamanato, saguṇato, ārammaṇatoti. Āgamanato nāma eko bhikkhu anattato abhinivisitvā anattato disvā anattato vuṭṭhāti, tassa vipassanā suññatā nāma hoti. Kasmā? Asuññatattakārakānaṃ kilesānaṃ abhāvā. Vipassanāgamanena [Pg.186] maggasamādhi suññato nāma hoti. Maggāgamanena phalasamādhi suññato nāma. Aparo aniccato abhinivisitvā aniccato disvā aniccato vuṭṭhāti. Tassa vipassanā animittā nāma hoti. Kasmā? Nimittakārakakilesābhāvā. Vipassanāgamanena maggasamādhi animitto nāma hoti. Maggāgamanena phalaṃ animittaṃ nāma. Aparo dukkhato abhinivisitvā dukkhato disvā dukkhato vuṭṭhāti, tassa vipassanā appaṇihitā nāma hoti. Kasmā? Paṇidhikārakakilesābhāvā. Vipassanāgamanena maggasamādhi appaṇihito nāma. Maggāgamanena phalaṃ appaṇihitaṃ nāmāti ayaṃ āgamanato kathā. Maggasamādhi pana rāgādīhi suññatattā suññato, rāganimittādīnaṃ abhāvā animitto, rāgapaṇidhiādīnaṃ abhāvā appaṇihitoti ayaṃ saguṇato kathā. Nibbānaṃ rāgādīhi suññatattā rāgādinimittapaṇidhīnañca abhāvā suññatañceva animittañca appaṇihitañca. Tadārammaṇo maggasamādhi suññato animitto appaṇihito. Ayaṃ ārammaṇato kathā.

သုညတစသည်တို့တွင် ရောက်ကြောင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ မိမိဂုဏ်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အာရုံအားဖြင့်လည်းကောင်း ရှင်းလင်းချက် သုံးမျိုးရှိသည်။ ရောက်ကြောင်းအားဖြင့် ဟူသည်ကား - တစ်ပါးသော ရဟန်းသည် အနတ္တအားဖြင့် နှလုံးသွင်း၍၊ အနတ္တအားဖြင့် မြင်လျက်၊ အနတ္တအားဖြင့် တက်လှမ်း၏။ ထိုရဟန်း၏ ဝိပဿနာဉာဏ်သည် သုညတမည်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်း ဟူမူ - အတ္တဟု စွဲလမ်းစေတတ်သော ကိလေသာတို့ မရှိသောကြောင့်တည်း။ ဝိပဿနာတည်းဟူသော ရောက်ကြောင်းကြောင့် မဂ်သမာဓိသည် သုညတမည်၏။ မဂ်တည်းဟူသော ရောက်ကြောင်းကြောင့် ဖိုလ်သမာဓိသည် သုညတမည်၏။ အခြားတစ်ပါးသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် အနိစ္စအားဖြင့် နှလုံးသွင်း၍၊ အနိစ္စအားဖြင့် မြင်လျက်၊ အနိစ္စအားဖြင့် တက်လှမ်း၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ ဝိပဿနာဉာဏ်သည် အနိမိတ္တမည်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်း ဟူမူ - နိစ္စနိမိတ်ကို ယူတတ်သော ကိလေသာတို့ မရှိသောကြောင့်တည်း။ ဝိပဿနာတည်းဟူသော ရောက်ကြောင်းကြောင့် မဂ်သမာဓိသည် အနိမိတ္တမည်၏။ မဂ်တည်းဟူသော ရောက်ကြောင်းကြောင့် ဖိုလ်သည် အနိမိတ္တမည်၏။ အခြားတစ်ပါးသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ဒုက္ခအားဖြင့် နှလုံးသွင်း၍၊ ဒုက္ခအားဖြင့် မြင်လျက်၊ ဒုက္ခအားဖြင့် တက်လှမ်း၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ ဝိပဿနာဉာဏ်သည် အပ္ပဏိဟိတမည်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်း ဟူမူ - တောင့်တခြင်းကို ပြုတတ်သော ကိလေသာတို့ မရှိသောကြောင့်တည်း။ ဝိပဿနာတည်းဟူသော ရောက်ကြောင်းကြောင့် မဂ်သမာဓိသည် အပ္ပဏိဟိတမည်၏။ မဂ်တည်းဟူသော ရောက်ကြောင်းကြောင့် ဖိုလ်သည် အပ္ပဏိဟိတမည်၏။ ဤသည်ကား ရောက်ကြောင်းအားဖြင့် ရှင်းပြချက် ဖြစ်သည်။ မဂ်သမာဓိသည်ကား ရာဂစသည်တို့မှ ဆိတ်ငြိမ်ခြင်းကြောင့် သုညတမည်၏၊ ရာဂနိမိတ်စသည်တို့ မရှိခြင်းကြောင့် အနိမိတ္တမည်၏၊ ရာဂစသော တောင့်တခြင်းတို့ မရှိခြင်းကြောင့် အပ္ပဏိဟိတမည်၏။ ဤသည်ကား မိမိဂုဏ်အားဖြင့် ရှင်းပြချက် ဖြစ်သည်။ နိဗ္ဗာန်သည် ရာဂစသည်တို့မှ ဆိတ်ငြိမ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ရာဂစသော နိမိတ်နှင့် တောင့်တမှုတို့ မရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း သုညတလည်းမည်၏၊ အနိမိတ္တလည်းမည်၏၊ အပ္ပဏိဟိတလည်းမည်၏။ ထိုနိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြုသော မဂ်သမာဓိသည်လည်း သုညတ၊ အနိမိတ္တ၊ အပ္ပဏိဟိတ ဖြစ်၏။ ဤသည်ကား အာရုံအားဖြင့် ရှင်းပြချက် ဖြစ်သည်။

Soceyyānīti sucibhāvakarā soceyyappaṭipadā dhammā. Vitthāro panettha ‘‘tattha katamaṃ kāyasoceyyaṃ? Pāṇātipātā veramaṇī’’tiādinā nayena vuttānaṃ tiṇṇaṃ sucaritānaṃ vasena veditabbo.

သောစေယျဟူသည်မှာ စင်ကြယ်ကြောင်းဖြစ်သော၊ စင်ကြယ်သောသူတို့၏ အကျင့်တရားများ ဖြစ်သည်။ ဤ၌ အကျယ်ကိုကား "ထိုတရားတို့တွင် ကာယသောစေယျဟူသည် အဘယ်နည်း၊ သူ့အသက်သတ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်းတည်း" စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော သုစရိုက်တရားသုံးပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် သိအပ်၏။

Moneyyānīti munibhāvakarā moneyyappaṭipadā dhammā. Tesaṃ vitthāro ‘‘tattha katamaṃ kāyamoneyyaṃ? Tividhakāyaduccaritassa pahānaṃ kāyamoneyyaṃ, tividhaṃ kāyasucaritaṃ kāyamoneyyaṃ, kāyārammaṇe ñāṇaṃ kāyamoneyyaṃ, kāyapariññā kāyamoneyyaṃ, kāyapariññāsahagato maggo kāyamoneyyaṃ, kāyasmiṃ chandarāgappahānaṃ kāyamoneyyaṃ, kāyasaṅkhāranirodhā catutthajjhānasamāpatti kāyamoneyyaṃ. Tattha katamaṃ vacīmoneyyaṃ? Catubbidhavacīduccaritassa pahānaṃ vacīmoneyyaṃ, catubbidhaṃ vacīsucaritaṃ vacīmoneyyaṃ, vācārammaṇe ñāṇaṃ vacīmoneyyaṃ vācāpariññā vacīmoneyyaṃ pariññāsahagato maggo, vācāya chandarāgappahānaṃ, vacīsaṅkhāranirodhā dutiyajjhānasamāpatti vacīmoneyyaṃ. Tattha katamaṃ manomoneyyaṃ? Tividhamanoduccaritassa pahānaṃ manomoneyyaṃ, tividhaṃ manosucaritaṃ manomoneyyaṃ, manārammaṇe ñāṇaṃ manomoneyyaṃ, manopariññā manomoneyyaṃ. Pariññāsahagato maggo, manasmiṃ chandarāgappahānaṃ[Pg.187], cittasaṅkhāranirodhā saññāvedayitanirodhasamāpatti manomoneyya’’nti (mahāni. 14).

မောနေယျဟူသည်မှာ မုနိ (ရဟန်း) အဖြစ်ကို ပြုတတ်သော၊ မုနိတို့၏ ကျင့်ဝတ်တရားများ ဖြစ်သည်။ ထိုတရားတို့၏ အကျယ်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ ထိုမောနေယျတို့တွင် ကာယမောနေယျဟူသည် အဘယ်နည်း။ (၁) သုံးပါးသော ကာယဒုစရိုက်ကို ပယ်ခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ (၂) သုံးပါးသော ကာယသုစရိုက်သည်လည်းကောင်း၊ (၃) ရုပ်အစုဟူသော အာရုံ၌ ဖြစ်သောဉာဏ်သည်လည်းကောင်း၊ (၄) ရုပ်အစုကို ပိုင်းခြား၍ သိခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ (၅) ရုပ်အစုကို ပိုင်းခြား၍ သိခြင်းနှင့်တကွ ဖြစ်သောမဂ်သည်လည်းကောင်း၊ (၆) ရုပ်အစု၌ ဖြစ်သော ဆန္ဒရာဂကို ပယ်ခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ (၇) ကာယသင်္ခါရချုပ်ရာ ဖြစ်သော စတုတ္ထဈာန်သမာပတ်သည်လည်းကောင်း ကာယမောနေယျမည်၏။ ထိုတရားတို့တွင် ဝစီမောနေယျဟူသည် အဘယ်နည်း။ (၁) လေးပါးသော ဝစီဒုစရိုက်ကို ပယ်ခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ (၂) လေးပါးသော ဝစီသုစရိုက်သည်လည်းကောင်း၊ (၃) စကားဟူသော အာရုံ၌ ဖြစ်သောဉာဏ်သည်လည်းကောင်း၊ (၄) စကားကို ပိုင်းခြား၍ သိခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ (၅) စကားကို ပိုင်းခြား၍ သိခြင်းနှင့်တကွ ဖြစ်သောမဂ်သည်လည်းကောင်း၊ (၆) စကား၌ ဖြစ်သော ဆန္ဒရာဂကို ပယ်ခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ (၇) ဝစီသင်္ခါရချုပ်ရာ ဖြစ်သော ဒုတိယဈာန်သမာပတ်သည်လည်းကောင်း ဝစီမောနေယျမည်၏။ ထိုတရားတို့တွင် မနောမောနေယျဟူသည် အဘယ်နည်း။ (၁) သုံးပါးသော မနောဒုစရိုက်ကို ပယ်ခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ (၂) သုံးပါးသော မနောသုစရိုက်သည်လည်းကောင်း၊ (၃) စိတ်ဟူသော အာရုံ၌ ဖြစ်သောဉာဏ်သည်လည်းကောင်း၊ (၄) စိတ်ကို ပိုင်းခြား၍ သိခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ (၅) စိတ်ကို ပိုင်းခြား၍ သိခြင်းနှင့်တကွ ဖြစ်သောမဂ်သည်လည်းကောင်း၊ (၆) စိတ်၌ ဖြစ်သော ဆန္ဒရာဂကို ပယ်ခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ (၇) စိတ္တသင်္ခါရချုပ်ရာ ဖြစ်သော သညာဝေဒယိတနိရောဓသမာပတ်သည်လည်းကောင်း မနောမောနေယျမည်၏။

Kosallesu āyoti vuḍḍhi. Apāyoti avuḍḍhi. Tassa tassa kāraṇaṃ upāyo. Tesaṃ pajānanā kosallaṃ. Vitthāro pana vibhaṅge vuttoyeva.

ကောသလ္လ (ကျွမ်းကျင်မှုဉာဏ်) တို့တွင် ‘အာယ’ ဟူသည် (ကုသိုလ်တရားတို့၏) တိုးပွားခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘အပါယ’ ဟူသည် (ကုသိုလ်တရားတို့၏) ဆုတ်ယုတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုထိုတိုးပွားခြင်း၊ ဆုတ်ယုတ်ခြင်း၏ အကြောင်းကို ‘ဥပါယ’ ဟု ခေါ်သည်။ ထိုတိုးပွားခြင်း၊ ဆုတ်ယုတ်ခြင်းနှင့် အကြောင်းတရားတို့ကို အပြားအားဖြင့် ကောင်းစွာသိခြင်းကို ‘ကောသလ္လ’ ဟု ခေါ်သည်။ အကျယ်ကိုကား ဝိဘင်းပါဠိတော်၌ ဟောတော်မူအပ်ပြီးအတိုင်းပင် သိအပ်၏။

Vuttañhetaṃ – ‘‘tattha katamaṃ āyakosallaṃ? Ime dhamme manasikaroto anuppannā ceva akusalā dhammā nuppajjanti, uppannā ca akusalā dhammā nirujjhanti. Ime vā pana me dhamme manasikaroto anuppannā ceva kusalā dhammā uppajjanti, uppannā ca kusalā dhammā bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattantīti, yā tattha paññā pajānanā…pe… sammādiṭṭhi. Idaṃ vuccati āyakosallaṃ. Tattha katamaṃ apāyakosallaṃ? Ime dhamme manasikaroto anuppannā ceva kusalā dhammā na uppajjanti, uppannā ca kusalā dhammā nirujjhanti. Ime vā pana me dhamme manasikaroto anuppannā ceva akusalā dhammā uppajjanti, uppannā ca akusalā dhammā bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattantīti, yā tattha paññā pajānanā…pe… sammādiṭṭhi. Idaṃ vuccati apāyakosallaṃ. Sabbāpi tatrupāyā paññā upāyakosalla’’nti (vibha. 771). Idaṃ pana accāyikakicce vā bhaye vā uppanne tassa tikicchanatthaṃ ṭhānuppattiyā kāraṇajānanavaseneva veditabbaṃ.

ဤသို့ ဟောတော်မူအပ်ပြီတည်း - "ထိုသုံးပါးသော ကောသလ္လတို့တွင် အာယကောသလ္လ (ကြီးပွားကြောင်းကို သိသောဉာဏ်) ဟူသည် အဘယ်နည်း။ ဤတရားတို့ကို နှလုံးသွင်းသော ငါ့အား မဖြစ်သေးကုန်သော အကုသိုလ်တရားတို့သည်လည်း မဖြစ်ကုန်၊ ဖြစ်ပြီးကုန်သော အကုသိုလ်တရားတို့သည်လည်း ချုပ်ပျောက်ကုန်၏။ ထိုမှတစ်ပါး ဤတရားတို့ကို နှလုံးသွင်းသော ငါ့အား မဖြစ်သေးကုန်သော ကုသိုလ်တရားတို့သည်လည်း ဖြစ်ကုန်၏၊ ဖြစ်ပြီးကုန်သော ကုသိုလ်တရားတို့သည်လည်း လွန်စွာပွားများခြင်း၊ ပြန့်ပြောခြင်း၊ ဘာဝနာပြည့်စုံခြင်းငှာ ဖြစ်ကုန်၏ဟု (နှလုံးသွင်းရာ၌) ထိုကုသိုလ်တရားပွားများခြင်း၌ ဖြစ်သော အကြင်ပညာ၊ သိခြင်း...ပ... သမ္မာဒိဋ္ဌိ ရှိ၏။ ဤတရားကို အာယကောသလ္လဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုသုံးပါးတို့တွင် အပါယကောသလ္လ (ဆုတ်ယုတ်ကြောင်းကို သိသောဉာဏ်) ဟူသည် အဘယ်နည်း။ ဤတရားတို့ကို နှလုံးသွင်းသော ငါ့အား မဖြစ်သေးကုန်သော ကုသိုလ်တရားတို့သည်လည်း မဖြစ်ကုန်၊ ဖြစ်ပြီးကုန်သော ကုသိုလ်တရားတို့သည်လည်း ချုပ်ပျောက်ကုန်၏။ ထိုမှတစ်ပါး ဤတရားတို့ကို နှလုံးသွင်းသော ငါ့အား မဖြစ်သေးကုန်သော အကုသိုလ်တရားတို့သည်လည်း ဖြစ်ကုန်၏၊ ဖြစ်ပြီးကုန်သော အကုသိုလ်တရားတို့သည်လည်း လွန်စွာပွားများခြင်း၊ ပြန့်ပြောခြင်း၊ ဘာဝနာပြည့်စုံခြင်းငှာ ဖြစ်ကုန်၏ဟု (နှလုံးသွင်းရာ၌) ထိုအကုသိုလ်တရားပွားများခြင်း၌ ဖြစ်သော အကြင်ပညာ၊ သိခြင်း...ပ... သမ္မာဒိဋ္ဌိ ရှိ၏။ ဤတရားကို အပါယကောသလ္လဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုထိုကိစ္စ၌ အကြောင်းဖြစ်သော ပညာအားလုံးသည်လည်း ဥပါယကောသလ္လ (နည်းလမ်းကောင်းကို သိသောဉာဏ်) မည်၏။ ဤဥပါယကောသလ္လကိုမူကား အဆောတလျင် ပြုအပ်သော ကိစ္စ သို့မဟုတ် ဘေးဥပဒ်တစ်ခုခု ကျရောက်လာသောအခါ ထိုကိစ္စဘေးကို ကုစားရန် သို့မဟုတ် ပယ်ဖျောက်ရန်အတွက် ထိုခဏ၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော ပညာ၏ အကြောင်းကို သိခြင်းအစွမ်းဖြင့်သာလျှင် သိအပ်၏။"

Madāti majjanākāravasena pavattamānā. Tesu ‘‘ahaṃ nirogo saṭṭhi vā sattati vā vassāni atikkantāni, na me harītakīkhaṇḍampi khāditapubbaṃ, ime panaññe asukaṃ nāma ṭhānaṃ rujjati, bhesajjaṃ khādāmāti vicaranti, ko añño mādiso nirogo nāmā’’ti evaṃ mānakaraṇaṃ ārogyamado. ‘‘Mahallakakāle puññaṃ karissāma, daharamha tāvā’’ti yobbane ṭhatvā mānakaraṇaṃ yobbanamado. ‘‘Ciraṃ jīviṃ, ciraṃ jīvāmi, ciraṃ jīvissāmi; sukhaṃ jīviṃ, sukhaṃ jīvāmi, sukhaṃ jīvissāmī’’ti evaṃ mānakaraṇaṃ jīvitamado.

"မဒ" ဟူသည် ယစ်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော တရားတို့ ဖြစ်သည်။ ထိုသုံးပါးသော မာန (မဒ) တို့တွင် "ငါသည် အနာရောဂါ ကင်း၏။ ငါ့အား အသက်ခြောက်ဆယ် သို့မဟုတ် ခုနှစ်ဆယ်ပင် ကျော်လွန်ခဲ့ပြီ၊ ဖန်ခါးသီး တစ်စိတ်မျှပင် မစားဖူးချေ။ ငါမှတစ်ပါးကုန်သော ဤသူတို့သည်ကား ထိုထိုနေရာ နာကျင်ကိုက်ခဲသဖြင့် ဆေးဝါးများကို မှီဝဲသုံးဆောင်ကာ လှည့်လည်သွားလာနေကြရ၏။ ငါကဲ့သို့ အနာရောဂါကင်းသောသူသည် အဘယ်မှာ ရှိအံ့နည်း" ဟု ဤသို့ မာန်မူခြင်းသည် အာရောဂျမဒ (ကျန်းမာရေးကို အကြောင်းပြု၍ ယစ်မူးခြင်း) မည်၏။ "ကြီးရင့်သောအခါမှ ပုညကုသိုလ်ကို ပြုကြအံ့၊ ယခုမူကား ငယ်ရွယ်ကြသေး၏" ဟု ပျိုမြစ်သော အရွယ်၌ တည်၍ မာန်မူခြင်းသည် ယောဗ္ဗနမဒ (နုပျိုမှုကို အကြောင်းပြု၍ ယစ်မူးခြင်း) မည်၏။ "ငါသည် ရှည်လျားစွာ အသက်ရှင်ခဲ့ပြီ၊ ရှည်လျားစွာ အသက်ရှင်ဆဲဖြစ်၏၊ ရှည်လျားစွာ အသက်ရှင်ရလတ္တံ့။ ချမ်းသာစွာ အသက်ရှင်ခဲ့ပြီ၊ ချမ်းသာစွာ အသက်ရှင်ဆဲဖြစ်၏၊ ချမ်းသာစွာ အသက်ရှင်ရလတ္တံ့" ဟု ဤသို့ မာန်မူခြင်းသည် ဇီဝိတမဒ (အသက်ရှင်မှုကို အကြောင်းပြု၍ ယစ်မူးခြင်း) မည်၏။

Ādhipateyyesu adhipatito āgataṃ ādhipateyyaṃ. ‘‘Ettakomhi sīlena samādhinā paññāya vimuttiyā, na me etaṃ patirūpa’’nti evaṃ attānaṃ adhipattiṃ [Pg.188] jeṭṭhakaṃ katvā pāpassa akaraṇaṃ attādhipateyyaṃ nāma. Lokaṃ adhipatiṃ katvā akaraṇaṃ lokādhipateyyaṃ nāma. Lokuttaradhammaṃ adhipatiṃ katvā akaraṇaṃ dhammādhipateyyaṃ nāma.

အဓိပတေယျ (အကြီးအမှူးပြုခြင်း) တရားတို့၌ ဆုံးဖြတ်ချက်သည် ဤသို့ ဖြစ်၏ - အကြီးအမှူး၏ အဖြစ်မှ လာသော တရားသည် အဓိပတေယျ မည်၏။ "ငါသည် သီလ၊ သမာဓိ၊ ပညာ၊ ဝိမုတ္တိ (အရဟတ္တဖိုလ်) တို့နှင့် ဤမျှလောက် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်၏။ ငါ့အား ဤမကောင်းမှုကို ပြုခြင်းသည် မသင့်လျော်ချေ" ဟု ဤသို့ မိမိကိုယ်ကို အကြီးအကဲ၊ အမှူးပြု၍ မကောင်းမှုကို မပြုခြင်းသည် အတ္တာဓိပတေယျ (မိမိကိုယ်ကို အကြီးအမှူးပြုခြင်း) မည်၏။ လောကကို အစိုးရသော အကြီးအမှူးပြု၍ မကောင်းမှုကို မပြုခြင်းသည် လောကာဓိပတေယျ (လောကကို အကြီးအမှူးပြုခြင်း) မည်၏။ လောကုတ္တရာတရားကို အကြီးအမှူးပြု၍ မကောင်းမှုကို မပြုခြင်းသည် ဓမ္မာဓိပတေယျ (တရားကို အကြီးအမှူးပြုခြင်း) မည်၏။

Kathāvatthūnīti kathākāraṇāni. Atītaṃ vā addhānanti atītaṃ dhammaṃ, atītakkhandheti attho. Apica ‘‘yaṃ, bhikkhave, rūpaṃ atītaṃ niruddhaṃ vipariṇataṃ, ‘ahosī’ti tassa saṅkhā, ‘ahosī’ti tassa paññatti ‘ahosī’ti tassa samaññā, na tassa saṅkhā ‘atthī’ti, na tassa saṅkhā ‘bhavissatī’ti (saṃ. ni. 3.62) evaṃ āgatena niruttipathasuttenapettha attho dīpetabbo.

ကထာဝတ္ထုနိ-ဟူသည် စကား၏ အကြောင်းတို့ ဖြစ်သည်။ "အတီတံ ဝါ အဒ္ဓါနံ" ဟူသည် လွန်ခဲ့ပြီးသော တရား၊ လွန်ခဲ့ပြီးသော ခန္ဓာတို့ကို ဆိုလိုသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် "ရဟန်းတို့၊ လွန်ခဲ့ပြီး၊ ချုပ်ပျောက်ပြီး၊ ဖောက်ပြန်ခဲ့ပြီးသော အကြင်ရုပ်သည် ရှိ၏။ ထိုရုပ်အား 'ဖြစ်ခဲ့ဖူးပြီ' ဟူ၍သာ ခေါ်ဝေါ်ခြင်း၊ 'ဖြစ်ခဲ့ဖူးပြီ' ဟူ၍သာ ပညတ်ခြင်း၊ 'ဖြစ်ခဲ့ဖူးပြီ' ဟူ၍သာ သမုတ်ခြင်း ရှိ၏။ ထိုရုပ်အား 'ရှိဆဲဖြစ်၏' ဟူ၍ ခေါ်ဝေါ်ခြင်း မရှိ၊ 'ဖြစ်လတ္တံ့' ဟူ၍ ခေါ်ဝေါ်ခြင်း မရှိ" ဟု ဤသို့ လာရှိသော နိရုတ္တိပထသုတ်ဖြင့်လည်း ဤနေရာ၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပြအပ်၏။

Vijjāti tamavijjhanaṭṭhena vijjā. Viditakaraṇaṭṭhenāpi vijjā. Pubbenivāsānussatiñāṇañhi uppajjamānaṃ pubbenivāsaṃ chādetvā ṭhitaṃ tamaṃ vijjhati, pubbenivāsañca viditaṃ karotīti vijjā. Cutūpapātañāṇaṃ cutipaṭisandhicchādakaṃ tamaṃ vijjhati, tañca viditaṃ karotīti vijjā. Āsavānaṃ khaye ñāṇaṃ catusaccacchādakaṃ tamaṃ vijjhati, catusaccadhammañca viditaṃ karotīti vijjā.

ဝိဇ္ဇာ-ဟူသည် အမိုက်တရား (အဝိဇ္ဇာ) ကို ထိုးထွင်းဖောက်ထွက်တတ်သော အနက်ကြောင့် ဝိဇ္ဇာမည်၏။ ထင်ရှားအောင် ပြုတတ်သော အနက်ကြောင့်လည်း ဝိဇ္ဇာမည်၏။ စင်စစ်သော်ကား ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ်သည် ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ ရှေး၌ နေဖူးသော ခန္ဓာအစဉ်ကို ဖုံးလွှမ်း၍ တည်ရှိသော အမှောင်ထု (အဝိဇ္ဇာ) ကို ဖောက်ထွင်းတတ်၏၊ ထိုရှေး၌ နေဖူးသော ခန္ဓာအစဉ်ကိုလည်း ထင်ရှားစွာ သိစေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဝိဇ္ဇာမည်၏။ စုတူပပါတဉာဏ်သည်လည်း စုတိနှင့် ပဋိသန္ဓေကို ဖုံးလွှမ်းတတ်သော အမှောင်ထုကို ဖောက်ထွင်းတတ်၏၊ ထိုစုတိနှင့် ပဋိသန္ဓေကိုလည်း ထင်ရှားစွာ သိစေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဝိဇ္ဇာမည်၏။ အာသဝေါတရားတို့ ကုန်ခန်းရာ၌ ဖြစ်သော အရဟတ္တမဂ်ဉာဏ်သည် သစ္စာလေးပါးကို ဖုံးလွှမ်းတတ်သော အမှောင်ထုကို ဖောက်ထွင်းတတ်၏၊ သစ္စာလေးပါးတရားကိုလည်း ထင်ရှားစွာ သိစေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဝိဇ္ဇာမည်၏။

Vihāresu aṭṭha samāpattiyo dibbo vihāro. Catasso appamaññā brahmā vihāro. Phalasamāpatti ariyo vihāro.

ဝိဟာရ (နေခြင်း) တို့၌ ဆုံးဖြတ်ချက်သည် ဤသို့ ဖြစ်၏ - သမာပတ် ရှစ်ပါးတို့သည် ဒိဗ္ဗဝိဟာရ (မြတ်သော နတ်တို့၏ နေခြင်း) မည်၏။ အပ္ပမညာ လေးပါးတို့သည် ဗြဟ္မဝိဟာရ (ဗြဟ္မာတို့၏ နေခြင်း) မည်၏။ ဖလသမာပတ်သည် အရိယဝိဟာရ (အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ နေခြင်း) မည်၏။

Pāṭihāriyāni kevaṭṭasutte vitthāritāneva.

ပြာဋိဟာရိယ (တန်ခိုးပြာဋိဟာရ) တို့ကို ကေဝဋ္ဋသုတ်၌ အကျယ်ဖွင့်ဆိုအပ်ပြီးသားသာ ဖြစ်၏။

‘‘Ime kho, āvuso’’tiādīsu vuttanayeneva yojetabbaṃ. Iti samasaṭṭhiyā tikānaṃ vasena asītisatapañhe kathento thero sāmaggirasaṃ dassesīti.

"ငါ့ရှင်တို့ ဤတရားတို့သည်ကား" အစရှိသော စကားရပ်တို့၌လည်း ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းသာလျှင် ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ဤသို့ အမျှခြောက်ဆယ်သော အတိုင်းအရှည်ရှိသော တိက် (သုံးပါးအစု) တို့၏ အစွမ်းဖြင့် တစ်ရာ့ရှစ်ဆယ်သော ပြဿနာတို့ကို ဟောကြားတော်မူစဉ် မထေရ်မြတ်သည် သာမဂ္ဂီရသ (အညီအညွတ် သာယာအပ်သောသဘော ရှိသောတရား) ကို ပြသတော်မူ၏။

Tikavaṇṇanā niṭṭhitā.

တိကဝဏ္ဏနာ (တိက်အဖွင့်) ပြီးဆုံးပြီ။

Catukkavaṇṇanā

စတုက္ကဝဏ္ဏနာ (စတုက္ကအဖွင့်)

306. Iti tikavasena sāmaggirasaṃ dassetvā idāni catukkavasena dassetuṃ puna desanaṃ ārabhi. Tattha ‘‘satipaṭṭhānacatukkaṃ’’ pubbe vitthāritameva.

၃၀၆. ဤသို့ တိက်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် သာမဂ္ဂီရသကို ပြသတော်မူပြီး၍ ယခုအခါ စတုက္က (လေးပါးအစု) တို့၏ အစွမ်းဖြင့် သာမဂ္ဂီရသကို ပြသခြင်းငှာ တဖန် ဒေသနာတော်ကို စတင်တော်မူ၏။ ထိုစတုက္ကဒေသနာတော်၌ သတိပဋ္ဌာန် လေးပါး (စတုက္က) ကို ရှေး၌ ဖြစ်သော (သတိပဋ္ဌာန်သုတ်) အဖွင့်၌ ငါသည် အကျယ် ဖွင့်ဆိုပြီးသားသာ ဖြစ်၏။

Sammappadhānacatukke [Pg.189] chandaṃ janetīti ‘‘yo chando chandikatā kattukamyatā kusalo dhammacchando’’ti evaṃ vuttaṃ kattukamyataṃ janeti. Vāyamatīti vāyāmaṃ karoti. Vīriyaṃ ārabhatīti vīriyaṃ janeti. Cittaṃ paggaṇhātīti cittaṃ upatthambheti. Ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana sammappadhānavibhaṅge āgatoyeva.

သမ္မပ္ပဓာန် လေးပါး (စတုက္က) ၌ "ဆန္ဒကို ဖြစ်စေ၏" ဟူသည် - "အကြင် ဆန္ဒ၊ ဆန္ဒရှိသည်၏ အဖြစ်၊ ပြုလိုသော ဆန္ဒ၊ ကုသိုလ် ဖြစ်သော ဓမ္မဆန္ဒ ရှိ၏" ဟု ဤသို့ ဆိုအပ်သော ပြုလိုသော ဆန္ဒကို ဖြစ်ပေါ်စေ၏။ "ဝါယမတိ" ဟူသည် လုံ့လပြု၏။ "ဝီရိယကို အားထုတ်၏" ဟူသည် ဝီရိယကို ဖြစ်စေ၏။ "စိတ်ကို ချီးမြှောက်၏" ဟူသည် စိတ်ကို ထောက်ပံ့ကူညီ၏။ ဤသည်ကား ဤအရာ၌ အကျဉ်းချုပ်မျှသာ ဖြစ်၏။ အကျယ်ကိုမူကား သမ္မပ္ပဓာနဝိဘင်း၌ လာရှိသည့်အတိုင်း သိအပ်၏။

Iddhipādesu chandaṃ nissāya pavatto samādhi chandasamādhi. Padhānabhūtā saṅkhārā padhānasaṅkhārā. Samannāgatanti tehi dhammehi upetaṃ. Iddhiyā pādaṃ, iddhibhūtaṃ vā pādanti iddhipādaṃ. Sesesupi eseva nayo. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana iddhipādavibhaṅge āgato eva. Visuddhimagge panassa attho dīpito. Jhānakathāpi visuddhimagge vitthāritāva.

ဣဒ္ဓိပါဒ်တို့၌ ဆုံးဖြတ်ချက်သည် ဤသို့ ဖြစ်၏ - ဆန္ဒကို အမှီပြု၍ ဖြစ်သော သမာဓိသည် ဆန္ဒသမာဓိ မည်၏။ အားထုတ်ခြင်း အရင်းခံ ဖြစ်သော ပြုပြင်စီရင်မှု (လုံ့လ) တို့သည် ပဓာနသင်္ခါရ မည်၏။ "သမန္နာဂတံ" ဟူသည် ထိုတရားတို့နှင့် ပြည့်စုံသော တရားကို ဆိုလိုသည်။ ပြီးစီးခြင်း၏ အခြေခံ သို့မဟုတ် ပြီးပြည့်စုံသော အခြေခံတရား (အကြောင်းတရား) ဖြစ်သောကြောင့် "ဣဒ္ဓိပါဒ်" မည်၏။ ကြွင်းသော ဣဒ္ဓိပါဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ဤသည်ကား ဤအရာ၌ အကျဉ်းချုပ်မျှသာ ဖြစ်၏။ အကျယ်ကိုမူကား ဣဒ္ဓိပါဒဝိဘင်း၌ လာရှိသည့်အတိုင်း သိအပ်၏။ ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌မူကား ထိုဣဒ္ဓိပါဒဝိဘင်း၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ရှင်းလင်းပြသထားပြီး ဖြစ်၏။ ဈာန်နှင့် ပတ်သက်သော စကားရပ်များကိုလည်း ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ ငါသည် အကျယ် ဖွင့်ဆိုပြီးသားသာ ဖြစ်၏။

307. Diṭṭhadhammasukhavihārāyāti imasmiṃyeva attabhāve sukhavihāratthāya. Idha phalasamāpattijhānāni, khīṇāsavassa aparabhāge nibbattitajhānāni ca kathitāni.

၃၀၇. "ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရာယ" ဟူသည် ဤပစ္စုပ္ပန် အတ္တဘော၌ပင်လျှင် ချမ်းသာစွာ နေခြင်းငှာ ဖြစ်သည်။ ဤအရာ၌ ဖလသမာပတ် ဈာန်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ရဟန္တာ ဖြစ်ပြီးနောက်မှ ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သော ရူပါဝစရဈာန်၊ အရူပါဝစရဈာန်တို့ကိုလည်းကောင်း ဟောကြားတော်မူ၏။

Ālokasaññaṃ manasikarotīti divā vā rattiṃ vā sūriyacandapajjotamaṇiādīnaṃ ālokaṃ ālokoti manasikaroti. Divāsaññaṃ adhiṭṭhātīti evaṃ manasi katvā divātisaññaṃ ṭhapeti. Yathā divā tathā rattinti yathā divā diṭṭho āloko, tatheva taṃ rattiṃ manasikaroti. Yathā rattiṃ tathā divāti yathā rattiṃ āloko diṭṭho, evameva divā manasikaroti. Iti vivaṭena cetasāti evaṃ apihitena cittena. Apariyonaddhenāti samantato anaddhena. Sappabhāsanti saobhāsaṃ. Ñāṇadassanapaṭilābhāyāti ñāṇadassanapaṭilābhatthāya. Iminā kiṃ kathitaṃ? Middhavinodanaāloko kathito parikammaāloko vā. Iminā kiṃ kathitaṃ hoti? Khīṇāsavassa dibbacakkhuñāṇaṃ. Tasmiṃ vā āgatepi anāgatepi pādakajjhānasamāpattimeva sandhāya ‘‘sappabhāsaṃ cittaṃ bhāvetī’’ti vuttaṃ.

"အာလောကသညာကို နှလုံးသွင်း၏" ဟူသည် နေ့၌သော်လည်းကောင်း၊ ညဉ့်၌သော်လည်းကောင်း နေ၊ လ၊ ဆီမီး၊ ပတ္တမြား အစရှိသည်တို့၏ အလင်းကို "အလင်းရောင်" ဟု နှလုံးသွင်း၏။ "ဒိဝါသညာကို အဓိဋ္ဌာန်၏" ဟူသည် ဤသို့ နှလုံးသွင်း၍ "နေ့အခါ" ဟု သညာကို ထား၏။ "နေ့၌ ဖြစ်သကဲ့သို့ ညဉ့်၌လည်းကောင်း" ဟူသည် နေ့အခါ မြင်ရသော အလင်းရောင်အတိုင်း ထိုညဉ့်အခါ၌လည်း ထိုအလင်းရောင်ကိုပင် နှလုံးသွင်း၏။ "ညဉ့်၌ ဖြစ်သကဲ့သို့ နေ့၌လည်းကောင်း" ဟူသည် ညဉ့်အခါ မြင်ရသော အလင်းရောင်အတိုင်း ထိုနေ့အခါ၌လည်း အလားတူ နှလုံးသွင်း၏။ "ဤသို့ ပွင့်လင်းသော စိတ်ဖြင့်" ဟူသည် ဤသို့ ထိနမိဒ္ဓ မပိတ်ပင်အပ်သော စိတ်ဖြင့် ဖြစ်၏။ "မမြှေးယှက်အပ်သော စိတ်ဖြင့်" ဟူသည် ထိနမိဒ္ဓသည် ပတ်ဝန်းကျင်မှ မမြှေးယှက်အပ်သော စိတ်ဖြင့် ဖြစ်၏။ "သပ္ပဘာသံ" ဟူသည် ဉာဏ်ရောင်နှင့်တကွ ဖြစ်သော။ "ဉာဏဒဿနကို ရရှိခြင်းငှာ" ဟူသည် ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်အမြင်ကို ရခြင်းငှာ ဖြစ်သည်။ ဤစကားရပ်ဖြင့် အဘယ်ကို ဟောတော်မူသနည်း။ မိဒ္ဓကို ပယ်ဖျက်တတ်သော အလင်းကို သော်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ดိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်အလို့ငှာ စီးဖြန်းခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်ဖြစ်သော အလင်းကို သော်လည်းကောင်း ဟောတော်မူ၏။ ဤသို့ ဟောတော်မူသဖြင့် အဘယ်အရာ ဖြစ်သနည်း။ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်ကို ဟောကြားတော်မူသည် ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် ထိုဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်ကို ရသည်ဖြစ်စေ၊ မရသည်ဖြစ်စေ ပထမဈာန်၊ ဒုတိယဈာန်စသော ပါဒကဈာန်သမာပတ်ကိုသာ ရည်ညွှန်း၍ "ဉာဏ်ရောင်နှင့်တကွသော စိတ်ကို ပွားများ၏" ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။

Satisampajaññāyāti sattaṭṭhānikassa satisampajaññassa atthāya. Viditā vedanā uppajjantītiādīsu khīṇāsavassa vatthu viditaṃ hoti ārammaṇaṃ viditaṃ vatthārammaṇaṃ viditaṃ. Vatthārammaṇaviditatāya evaṃ vedanā uppajjanti, evaṃ tiṭṭhanti, evaṃ nirujjhanti. Na kevalañca vedanā eva idha vuttā saññādayopi[Pg.190], avuttā cetanādayopi, viditā ca uppajjanti ceva tiṭṭhanti ca nirujjhanti ca. Api ca vedanāya uppādo vidito hoti, upaṭṭhānaṃ viditaṃ hoti. Avijjāsamudayā vedanāsamudayo, taṇhāsamudayā kammasamudayo, phassasamudayā vedanāyasamudayo. Nibbattilakkhaṇaṃ passantopi vedanākkhandhassa samudayaṃ passati. Evaṃ vedanāya uppādo vidito hoti. Kathaṃ vedanāya upaṭṭhānaṃ viditaṃ hoti? Aniccato manasikaroto khayatūpaṭṭhānaṃ viditaṃ hoti. Dukkhato manasikaroto bhayatūpaṭṭhānaṃ viditaṃ hoti. Anattato manasikaroto suññatūpaṭṭhānaṃ viditaṃ hoti. Evaṃ vedanāya upaṭṭhānaṃ viditaṃ hoti, khayato bhayato suññato jānāti. Kathaṃ vedanāya atthaṅgamo vidito hoti? Avijjānirodhā vedanānirodho.…Pe… evaṃ vedanāya atthaṅgamo vidito hoti. Imināpi nayenettha attho veditabbo.

“သတိသမ္ပဇညဉာဏာယ” ဟူသည် ခုနစ်ပါးသော ဌာန၌ ဖြစ်သော သတိသမ္ပဇဉ်၏ အကျိုးငှာ ဖြစ်၏။ “ထင်ရှားစွာ သိလျက် ဝေဒနာတို့သည် ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏” အစရှိသော စကားရပ်တို့၌ အာသဝေါကုန်ခန်းပြီးသော ရဟန္တာအရှင်မြတ်အား (မှီရာ) ဝတ္ထုသည်လည်း ထင်ရှား၏၊ အာရုံသည်လည်း ထင်ရှား၏၊ ဝတ္ထုနှင့်အာရုံသည်လည်း ထင်ရှား၏။ ဝတ္ထုနှင့်အာရုံ ထင်ရှားသောကြောင့် ဤသို့ ဝေဒနာတို့သည် ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏၊ ဤသို့ တည်ရှိကုန်၏၊ ဤသို့ ချုပ်ပျောက်ကုန်၏။ ဤသမာဓိဘာဝနာ၌ ဝေဒနာသက်သက်တို့သာလျှင် ထင်ရှားလျက် ဖြစ်ပေါ်တည်ရှိ ချုပ်ပျောက်သည်မဟုတ်၊ ဟောတော်မူအပ်သော သညာ အစရှိသည်တို့သည်လည်းကောင်း၊ မဟောတော်မူအပ်သော စေတနာ အစရှိသည်တို့သည်လည်းကောင်း ထင်ရှားလျက်ပင် ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏၊ တည်ရှိကုန်၏၊ ချုပ်ပျောက်ကုန်၏။ ထို့ပြင် တနည်းကား— ဝေဒနာ၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည် ထင်ရှား၏၊ ကပ်၍တည်ခြင်းသည် ထင်ရှား၏။ အဝိဇ္ဇာ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဝေဒနာ ဖြစ်၏၊ တဏှာ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ကံဖြစ်၏၊ ဖဿ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဝေဒနာ ဖြစ်၏။ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း လက္ခဏာ (ဥပါဒ်သဘော) ကို ရှုမြင်သောသူသည်လည်း ဝေဒနာက္ခန္ဓာ၏ ဖြစ်ကြောင်းကို ရှုမြင်၏။ ဤသို့ ဝေဒနာ၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည် ထင်ရှား၏။ အဘယ်သို့လျှင် ဝေဒနာ၏ ကပ်၍တည်ခြင်းသည် ထင်ရှားသနည်း ဟူသော အမေး၌— အနိစ္စဟု နှလုံးသွင်းသောသူအား ကုန်ခြင်းအားဖြင့် ကပ်၍တည်ခြင်းသည် ထင်ရှား၏၊ ဒုက္ခဟု နှလုံးသွင်းသောသူအား ဘေးအားဖြင့် ကပ်၍တည်ခြင်းသည် ထင်ရှား၏၊ အနတ္တဟု နှလုံးသွင်းသောသူအား ဆိတ်သုဉ်းခြင်းအားဖြင့် ကပ်၍တည်ခြင်းသည် ထင်ရှား၏။ ဤသို့ ဝေဒနာ၏ ကပ်၍တည်ခြင်းသည် ထင်ရှား၏၊ ဤသို့ ဝေဒနာကို ကုန်ခြင်း၊ ဘေး၊ ဆိတ်သုဉ်းခြင်းအားဖြင့် သိ၏ ဟူသော အဖြေတည်း။ ဝေဒနာ၏ ချုပ်ပျောက်ခြင်းသည် အဘယ်သို့ ထင်ရှားသနည်း ဟူသောအမေး၌— အဝိဇ္ဇာချုပ်ခြင်းကြောင့် ဝေဒနာချုပ်၏...ပ... ဤသို့လျှင် ဝေဒနာ၏ ချုပ်ပျောက်ခြင်းသည် ထင်ရှား၏ ဟူသောအဖြေတည်း။ ဤနည်းဖြင့်လည်း ဤသမာဓိဘာဝနာ၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။

Iti rūpantiādi vuttanayameva. Ayaṃ āvuso samādhibhāvanāti ayaṃ āsavānaṃ khayañāṇassa pādakajjhānasamādhibhāvanā.

“ဣတိ ရူပံ” အစရှိသည်ကား ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ “ငါ့သျှင်တို့ ဤသမာဓိဘာဝနာ” ဟူသည် အာသဝေါတရားတို့ ကုန်ခန်းကြောင်းဖြစ်သော အရဟတ္တမဂ်ဉာဏ်၏ အခြေခံဖြစ်သော ပထမဈာန်စသော ဈာန်သမာဓိဘာဝနာ ဖြစ်၏။

308. Appamaññāti pamāṇaṃ agahetvā anavasesapharaṇavasena appamaññāva. Anupadavaṇṇanā pana bhāvanāsamādhividhānañca etāsaṃ visuddhimagge vitthāritameva. Arūpakathāpi visuddhimagge vitthāritāva.

၃၀၈. “အပ္ပမညာ” ဟူသည် အတိုင်းအရှည်ကို မပိုင်းခြားဘဲ အကြွင်းမဲ့ ပျံ့နှံ့စေခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် အပ္ပမညာမည်ကုန်၏။ ထိုအပ္ပမညာတို့၏ အစဉ်အတိုင်း ပုဒ်ဖွင့်ဆိုချက်နှင့် ပွားများပုံ သမာဓိစီရင်ပုံတို့ကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ အကျယ်တဝင့် ဖော်ပြပြီး ဖြစ်၏။ အရူပကထာကိုလည်း ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ အကျယ်တဝင့် ဖွင့်ဆိုခဲ့ပြီး ဖြစ်၏။

Apassenānīti apassayāni. Saṅkhāyāti ñāṇena ñatvā. Paṭisevatīti ñāṇena ñatvā sevitabbayuttakameva sevati. Tassa ca vitthāro ‘‘paṭisaṅkhā yoniso cīvaraṃ paribhuñjatī’’tiādinā nayena veditabbo. Saṅkhāyekaṃ adhivāsetīti ñāṇena ñatvā adhivāsetabbayuttakameva adhivāseti. Vitthāro panettha ‘‘paṭisaṅkhā yoniso khamo hoti sītassā’’tiādinā nayena veditabbo. Parivajjetīti ñāṇena ñatvā parivajjetuṃ yuttameva parivajjeti. Tassa vitthāro ‘‘paṭisaṅkhā yoniso caṇḍaṃ hatthiṃ parivajjetī’’tiādinā nayena veditabbo. Vinodetīti ñāṇena ñatvā vinodetabbameva vinodeti, nudati nīharati anto pavisituṃ na deti. Tassa vitthāro ‘‘uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetī’’tiādinā nayena veditabbo.

“အပဿေနာနိ” ဟူသည် မှီရာတရားတို့ ဖြစ်သည်။ “သင်္ခါယ” ဟူသည် ဉာဏ်ဖြင့် ဆင်ခြင်သိမြင်၍ ဖြစ်သည်။ “ပဋိသေဝတိ” ဟူသည် ဉာဏ်ဖြင့် ဆင်ခြင်သိမြင်၍ မှီဝဲသင့်မှီဝဲထိုက်သော ပစ္စည်းကိုသာလျှင် မှီဝဲ၏။ ထိုပုဒ်၏ အကျယ်ကို “ပဋိသေင်္ခါ ယောနိသော စီဝရံ ပရိဘုဉ္ဇတိ” အစရှိသော နည်းဖြင့် သိအပ်၏။ “သင်္ခါယေကံ အဓိဝါသေတိ” ဟူသည် ဉာဏ်ဖြင့် ဆင်ခြင်သိမြင်၍ သည်းခံသင့်သည်းခံထိုက်သော (အချမ်းအပူစသည်ကို) သာလျှင် သည်းခံ၏။ ဤပုဒ်၌ အကျယ်ကို “ပဋိသေင်္ခါ ယောနိသော ခမော ဟောတိ သီတဿ” အစရှိသော နည်းဖြင့် သိအပ်၏။ “ပရိဝဇ္ဇေတိ” ဟူသည် ဉာဏ်ဖြင့် ဆင်ခြင်သိမြင်၍ ရှောင်ကြဉ်ထိုက်သော (ကြမ်းတမ်းသော ဆင်စသည်ကို) သာလျှင် ရှောင်ကြဉ်၏။ ထိုပုဒ်၏ အကျယ်ကို “ပဋိသေင်္ခါ ယောနိသော စဏ္ဍံ ဟတ္ထိံ ပရိဝဇ္ဇေတိ” အစရှိသော နည်းဖြင့် သိအပ်၏။ “ဝိနောဒေတိ” ဟူသည် ဉာဏ်ဖြင့် ဆင်ခြင်သိမြင်၍ ပယ်ဖျောက်အပ်သော (ကာမဝိတက်စသည်ကို) သာလျှင် ပယ်ဖျောက်၏၊ ပယ်ရှား၏၊ ထုတ်ဆောင်၏၊ စိတ်အတွင်း၌ ဝင်ရောက်တည်နေခွင့် မပေး။ ထိုပုဒ်၏ အကျယ်ကို “ဥပ္ပန္နံ ကာမဝိတက္ကံ နာဓိဝါသေတိ” အစရှိသော နည်းဖြင့် သိအပ်၏။

Ariyavaṃsacatukkavaṇṇanā

အရိယဝံသစတုက္ကဝဏ္ဏနာ (အရိယာနွယ်လေးပါး အဖွင့်)

309. Ariyavaṃsāti [Pg.191] ariyānaṃ vaṃsā. Yathā hi khattiyavaṃso, brāhmaṇavaṃso, vessavaṃso, suddavaṃso, samaṇavaṃso, kulavaṃso, rājavaṃso, evaṃ ayampi aṭṭhamo ariyavaṃso ariyatanti ariyapaveṇī nāma hoti. So kho panāyaṃ ariyavaṃso imesaṃ vaṃsānaṃ mūlagandhādīnaṃ kāḷānusāritagandhādayo viya aggamakkhāyati. Ke pana te ariyā yesaṃ ete vaṃsāti? Ariyā vuccanti buddhā ca paccekabuddhā ca tathāgatasāvakā ca, etesaṃ ariyānaṃ vaṃsāti ariyavaṃsā. Ito pubbe hi satasahassakappādhikānaṃ catunnaṃ asaṅkhyeyyānaṃ matthake taṇhaṅkaro medhaṅkaro saraṇaṅkaro dīpaṅkaroti cattāro buddhā uppannā, te ariyā, tesaṃ ariyānaṃ vaṃsāti ariyavaṃsā. Tesaṃ buddhānaṃ parinibbānato aparabhāge asaṅkhyeyyaṃ atikkamitvā koṇḍañño nāma buddho uppanno…pe… imasmiṃ kappe kakusandho, koṇāgamano, kassapo, amhākaṃ bhagavā gotamoti cattāro buddhā uppannā. Tesaṃ ariyānaṃ vaṃsāti ariyavaṃsā. Apica atītānāgatapaccuppannānaṃ sabbabuddhapaccekabuddhabuddhasāvakānaṃ ariyānaṃ vaṃsāti ariyavaṃsā. Te kho panete aggaññā aggāti jānitabbā. Rattaññā dīgharattaṃ pavattāti jānitabbā. Vaṃsaññā vaṃsāti jānitabbā.

၃၀၉. “အရိယဝံသာ” ဟူသည် အရိယာတို့၏ အနွယ်တော်များ ဖြစ်သည်။ မင်းတို့အနွယ်၊ ပုဏ္ဏားတို့အနွယ်၊ ကုန်သည်တို့အနွယ်၊ သူဆင်းရဲတို့အနွယ်၊ ရဟန်းတို့အနွယ်၊ အမျိုးအနွယ်၊ မင်းမျိုးအနွယ် ဟူ၍ ရှိသကဲ့သို့ ဤရှစ်ခုမြောက်သော အရိယဝံသသည်လည်း အရိယာတို့၏ အဆက်အနွယ် (အရိယာရိုးရာ အစဉ်အလာ) မည်သည် ဖြစ်၏။ ထိုအရိယဝံသတရားသည် ဖော်ပြပါအနွယ်တို့ထက်၊ အမြစ်နံ့၊ အဆီနံ့ စသည်တို့ထက် အကျော်နှင့် ကရမက်တို့၏ အနံ့သည် အမြတ်ဆုံးဟု ဆိုအပ်သကဲ့သို့ အလွန်တရာ အမြတ်ဆုံးဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ ထိုအနွယ်တို့ကို မည်သည့်အရိယာတို့၏ အနွယ်ဟု ဆိုအပ်သနည်း၊ ထိုအရိယာတို့သည် အဘယ်သူတို့နည်း ဟူမူ— မြတ်စွာဘုရားများ၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါများနှင့် မြတ်စွာဘုရား၏ သာဝကတို့ကို အရိယာများဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏၊ ထိုအရိယာတို့၏ အနွယ်တော်များ ဖြစ်သောကြောင့် “အရိယဝံသ” မည်ကုန်၏။ စင်စစ် ဤကမ္ဘာမှ ရှေး၌ ကမ္ဘာတစ်သိန်းအလွန်ရှိသော လေးအသင်္ချေ၏ အထက်၌ တဏှင်္ကရာ၊ မေဓင်္ကရာ၊ သရဏင်္ကရာ၊ ဒီပင်္ကရာဟူ၍ လေးဆူသော ဘုရားရှင်တို့ ပွင့်တော်မူခဲ့ကြ၏၊ ထိုဘုရားရှင်တို့သည် အရိယာတို့ မည်ကုန်၏၊ ထိုအရိယာတို့၏ အနွယ်ဖြစ်သောကြောင့် အရိယဝံသ မည်ကုန်၏။ ထိုဘုရားရှင်တို့ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူပြီးနောက် တစ်အသင်္ချေကို လွန်သောအခါ ကောဏ္ဍညအမည်ရှိသော ဘုရားရှင် ပွင့်တော်မူ၏...ပ... ဤဘဒ္ဒကပ်ကမ္ဘာ၌ ကကုသန်၊ ကောဏာဂုံ၊ ကဿပနှင့် ငါတို့၏မြတ်စွာဘုရား ဂေါတမဟူ၍ လေးဆူသော ဘုရားရှင်တို့ ပွင့်တော်မူကုန်၏။ ထိုအရိယာဖြစ်တော်မူသော ဘုရားရှင်တို့၏ အနွယ်ဖြစ်သောကြောင့် အရိယဝံသ မည်ကုန်၏။ ထို့ပြင် အတိတ် အနာဂတ် ပစ္စုပ္ပန် ဖြစ်ကုန်သော ခပ်သိမ်းသော ဘုရား၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနှင့် သာဝကတည်းဟူသော အရိယာတို့၏ အနွယ်ဖြစ်သောကြောင့် အရိယဝံသ မည်ကုန်၏။ ထိုအရိယာအနွယ်တော်တို့ကို အမြတ်ဆုံးအနွယ်တော်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ရှည်လျားစွာ တည်တံ့လာသော အနွယ်တော်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အရိယာတို့၏ စစ်မှန်သော အနွယ်တော်ဟူ၍လည်းကောင်း သိအပ်ကုန်၏။

Porāṇāti na adhunuppattikā. Asaṃkiṇṇā avikiṇṇā anapanītā. Asaṃkiṇṇapubbā atītabuddhehi na saṃkiṇṇapubbā. ‘‘Kiṃ imehī’’ti na apanītapubbā? Na saṅkīyantīti idānipi na apanīyanti. Na saṅkīyissantīti anāgatabuddhehipi na apanīyissanti, ye loke viññū samaṇabrāhmaṇā, tehi appaṭikuṭṭhā, samaṇehi brāhmaṇehi viññūhi aninditā agarahitā.

“ပေါရာဏာ” ဟူသည် ရှေးဟောင်း ဖြစ်ကုန်သောကြောင့် ယခုအခါ၌သာ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း မဟုတ်ကုန်။ ရောနှောခြင်းမရှိ၊ ကွဲပြားခြင်းမရှိ၊ စွန့်ပယ်အပ်ခြင်း မရှိကုန်။ ရှေးပွင့်တော်မူပြီးသော ဘုရားရှင်တို့သည် “ဤအနွယ်တို့ဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း” ဟူ၍ ရောနှောဖူးခြင်း၊ စွန့်ပယ်ဖူးခြင်း မရှိခဲ့ကုန်။ “န သန္ကီယန္တိ” ဟူသည် ယခုအခါ၌လည်း စွန့်ပယ်ခြင်း မရှိကုန်။ “န သန္ကီယိဿန္တိ” ဟူသည် နောင်ပွင့်လတ္တံ့သော အနာဂတ်ဘုရားရှင်တို့သည်လည်း စွန့်ပယ်တော်မူကြလိမ့်မည် မဟုတ်ကုန်။ လောက၌ ပညာရှိသော ရဟန်းပုဏ္ဏားတို့သည် မစက်ဆုပ်အပ်ကုန်၊ ပညာရှိသော ရဟန်းပုဏ္ဏားတို့ မကဲ့ရဲ့ မပြစ်တင်အပ်ကုန်။

Santuṭṭho hotīti paccayasantosavasena santuṭṭho hoti. Itarītarena cīvarenāti thūlasukhumalūkhapaṇītathirajiṇṇānaṃ yena kenaci. Atha kho yathāladdhādīnaṃ itarītarena yena kenaci santuṭṭho hotīti attho. Cīvarasmiñhi tayo santosā – yathālābhasantoso, yathābalasantoso, yathāsāruppasantosoti. Piṇḍapātādīsupi eseva nayo. Tesaṃ vitthārakathā sāmaññaphale vuttanayeneva veditabbā. Ime tayo santose sandhāya ‘‘santuṭṭho hoti, itarītarena yathāladdhādīsu yena kenaci cīvarena santuṭṭho hotī’’ti vuttaṃ.

“သန္တုဋ္ဌော ဟောတိ” ဟူသည် ပစ္စည်း၌ ရောင့်ရဲခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ရောင့်ရဲခြင်း ရှိ၏။ “ဣတရီတရေန စီဝရေန” ဟူသည် ထူသောသင်္ကန်း၊ သိမ်မွေ့သောသင်္ကန်း၊ ကြမ်းသောသင်္ကန်း၊ မြတ်သောသင်္ကန်း၊ ခိုင်ခံ့သောသင်္ကန်း၊ ဆွေးမြေ့သောသင်္ကန်းတို့တွင် တစ်ခုခုသော သင်္ကန်းဖြင့် ဖြစ်၏။ စင်စစ်ကား ရသမျှသော သင်္ကန်းတို့တွင် အမှတ်မရှိ တစ်ထည်ထည်သော သင်္ကန်းဖြင့် ရောင့်ရဲခြင်းရှိ၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ သင်္ကန်း၌ ရောင့်ရဲခြင်း (သန္တောသ) သုံးပါး ရှိ၏၊ ယင်းတို့မှာ— ယထာလာဘသန္တောသ (ရသမျှဖြင့် ရောင့်ရဲခြင်း)၊ ယထာဗလသန္တောသ (မိမိကျန်းမာရေး၊ အင်အားနှင့်လျော်စွာ ရောင့်ရဲခြင်း)၊ ယထာသာရုပ္ပသန္တောသ (မိမိဂုဏ်သိက္ခာနှင့် လျောက်ပတ်စွာ ရောင့်ရဲခြင်း) တို့ ဖြစ်သည်။ ဆွမ်းစသော ပစ္စည်းတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ထိုသန္တောသသုံးပါး၏ အကျယ်ဖွင့်ဆိုချက်ကို သာမညဖလသုတ်အဖွင့်၌ ပြဆိုခဲ့ပြီးသောနည်းအတိုင်း သိအပ်၏။ ဤသန္တောသသုံးပါးတို့ကို ရည်ညွှန်း၍ “ရောင့်ရဲခြင်းရှိ၏၊ ရသမျှသော သင်္ကန်းတို့တွင် အမှတ်မရှိ တစ်ထည်ထည်သော သင်္ကန်းဖြင့် ရောင့်ရဲခြင်းရှိ၏” ဟု မိန့်ကြားတော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

Ettha [Pg.192] ca cīvaraṃ jānitabbaṃ, cīvarakkhettaṃ jānitabbaṃ, paṃsukūlaṃ jānitabbaṃ, cīvarasantoso jānitabbo, cīvarapaṭisaṃyuttāni dhutaṅgāni jānitabbāni. Tattha cīvaraṃ jānitabbanti khomādīni cha cīvarāni dukūlādīni cha anulomacīvarāni jānitabbāni. Imāni dvādasa kappiyacīvarāni. Kusacīraṃ vākacīraṃ phalakacīraṃ kesakambalaṃ vāḷakambalaṃ potthako cammaṃ ulūkapakkhaṃ rukkhadussaṃ latādussaṃ erakadussaṃ kadalidussaṃ veḷudussanti evamādīni pana akappiyacīvarāni. Cīvarakkhettanti ‘‘saṅghato vā gaṇato vā ñātito vā mittato vā attano vā dhanena paṃsukūlaṃ vā’’ti evaṃ uppajjanato cha khettāni, aṭṭhannañca mātikānaṃ vasena aṭṭha khettāni jānitabbāni. Paṃsukūlanti sosānikaṃ, pāpaṇikaṃ, rathiyaṃ saṅkārakūṭakaṃ, sotthiyaṃ, sinānaṃ, titthaṃ, gatapaccāgataṃ, aggidaḍḍhaṃ, gokhāyitaṃ upacikakhāyitaṃ, undūrakhāyitaṃ, antacchinnaṃ, dasācchinnaṃ, dhajāhaṭaṃ, thūpaṃ, samaṇacīvaraṃ, sāmuddiyaṃ, ābhisekiyaṃ, panthikaṃ, vātāhaṭaṃ, iddhimayaṃ, devadattiyanti tevīsati paṃsukūlāni veditabbāni.

ဤသင်္ကန်းနှင့် စပ်လျဉ်း၍ သင်္ကန်းကို လည်းကောင်း၊ သင်္ကန်းရရာ အကြောင်း (ခေတ်) ကို လည်းကောင်း၊ ပံ့သုကူသင်္ကန်းကို လည်းကောင်း၊ သင်္ကန်း၌ ရောင့်ရဲခြင်းကို လည်းကောင်း၊ သင်္ကန်းနှင့် စပ်လျဉ်းသော ဓုတင်တို့ကို လည်းကောင်း သိအပ်၏။ ထိုစကားရပ်၌ သင်္ကန်းကို သိအပ်၏ဟူသည်မှာ ခေါမ (ချည်) အစရှိသော သင်္ကန်း ၆ မျိုးနှင့် ဘွဲ့ဖြူ (ဒုကူလ) ပုဆိုး အစရှိသော အနုလောမသင်္ကန်း ၆ မျိုးတို့ကို သိအပ်၏။ ဤ ၁၂ မျိုးတို့သည် အပ်စပ်သော (ကပ္ပိယ) သင်္ကန်းများ ဖြစ်ကြသည်။ သမန်းမြက်သင်္ကန်း၊ လျှော်တေသင်္ကန်း၊ ပျဉ်ချပ်သင်္ကန်း၊ လူ့ဆံပင်သင်္ကန်း၊ သားမြီးသင်္ကန်း၊ သင်ပန်းလျှော်သင်္ကန်း၊ သားရေသင်္ကန်း၊ ခင်ပုတ်တောင်သင်္ကန်း၊ သစ်ခွံသင်္ကန်း၊ နွယ်သင်္ကန်း၊ ပြိန်းမြက်သင်္ကန်း၊ ငှက်ပျောလျှော်သင်္ကန်း၊ နှီးသင်္ကန်း စသည်တို့သည်ကား မအပ်စပ်သော (အကပ္ပိယ) သင်္ကန်းများ ဖြစ်ကြသည်။ သင်္ကန်းဖြစ်ရာ အကြောင်း (ခေတ်) ဟူသည်ကား သံဃာ့ထံမှလည်းကောင်း၊ ဂိုဏ်းထံမှလည်းကောင်း၊ ဆွေမျိုးထံမှလည်းကောင်း၊ မိတ်ဆွေထံမှလည်းကောင်း၊ မိမိ၏ ဥစ္စာဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပံ့သုကူဖြစ်၍လည်းကောင်း ဤသို့ ဖြစ်ပေါ်လာတတ်သောကြောင့် ခေတ် ၆ ပါးဟူ၍လည်းကောင်း၊ မာတိကာ ၈ ပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ခေတ် ၈ ပါးဟူ၍လည်းကောင်း သိအပ်၏။ ပံ့သုကူသင်္ကန်းဟူသည်ကား သုသာန်၌ ကျသောသင်္ကန်း၊ စျေးဆိုင်တံခါး၌ ကျသောသင်္ကန်း၊ လမ်းမ၌ ကျသောသင်္ကန်း၊ အမှိုက်ပုံ၌ ကျသောသင်္ကန်း၊ ကိုယ်ဝန်အညစ်အကြေး သုတ်သောသင်္ကန်း၊ ရေချိုးပြီး စွန့်ပစ်သောသင်္ကန်း၊ ရေဆိပ်၌ ကျသောသင်္ကန်း၊ သေကောင်ကို ခြုံ၍ သုသာန်သို့ ဆောင်ပြီးမှ ပြန်ဆောင်ခဲ့သောသင်္ကန်း၊ မီးလောင်သောသင်္ကန်း၊ နွားကိုက်ခဲသောသင်္ကန်း၊ ခြကိုက်ခဲသောသင်္ကန်း၊ ကြွက်ကိုက်ခဲသောသင်္ကန်း၊ အနားပြတ်သောသင်္ကန်း၊ အဆာပြတ်သောသင်္ကန်း၊ တံခွန်တိုင်မှ ဆောင်ခဲ့သောသင်္ကန်း၊ တောင်ပို့၌ ပူဇော်အပ်သောသင်္ကန်း၊ ရဟန်းတို့ စွန့်ပစ်သောသင်္ကန်း၊ သမုဒ္ဒရာလှိုင်းတံပိုးဖြင့် ကုန်းပေါ်သို့ တင်လာသောသင်္ကန်း၊ ဘိသိက်သွန်းရာ၌ စွန့်ပစ်သောသင်္ကန်း၊ ခရီးသွားတို့ စွန့်ပစ်သောသင်္ကန်း၊ လေတိုက်၍ ပါလာသောသင်္ကန်း၊ တန်ခိုးဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသောသင်္ကန်း၊ နတ်လှူသောသင်္ကန်း ဟူ၍ ပံ့သုကူသင်္ကန်း ၂၃ မျိုးတို့ကို သိအပ်၏။

Ettha ca sotthiyanti gabbhamalaharaṇaṃ. Gatapaccāgatanti matakasarīraṃ pārupitvā susānaṃ netvā ānītacīvaraṃ. Dhajāhaṭanti dhajaṃ ussāpetvā tato ānītaṃ. Thūpanti vammike pūjitacīvaraṃ. Sāmuddiyanti samuddavīcīhi thalaṃ pāpitaṃ. Panthikanti panthaṃ gacchantehi corabhayena pāsāṇehi koṭṭetvā pārutacīvaraṃ. Iddhimayanti ehibhikkhucīvaraṃ. Sesaṃ pākaṭameva.

ဤအဖွင့်တို့တွင် 'စောတ္ထိယသင်္ကန်း' ဟူသည် ကိုယ်ဝန်အညစ်အကြေးကို သုတ်သင်ပယ်ဖျက်အပ်သော ပုဆိုးသင်္ကန်း ဖြစ်သည်။ 'ဂတပစ္စာဂတသင်္ကန်း' ဟူသည် လူသေကောင်ကို ခြုံ၍ သုသာန်သို့ ဆောင်ယူသွားပြီးနောက် တစ်ဖန် ပြန်လည်ယူဆောင်ခဲ့သော သင်္ကန်းဖြစ်သည်။ 'ဓဇာဟတသင်္ကန်း' ဟူသည် တံခွန်စိုက်ထူရာအရပ်မှ ဆောင်ယူခဲ့သော သင်္ကန်းဖြစ်သည်။ 'ထူပသင်္ကန်း' ဟူသည် တောင်ပို့၌ ပူဇော်ထားသော သင်္ကန်းဖြစ်သည်။ 'သာမုဒ္ဒိယသင်္ကန်း' ဟူသည် သမုဒ္ဒရာလှိုင်းတံပိုးတို့ဖြင့် ကုန်းပေါ်သို့ တင်လာသော သင်္ကန်းဖြစ်သည်။ 'ပန္ထိကသင်္ကန်း' ဟူသည် ခရီးသွားတို့သည် ဓားပြဘေးကြောင့် ကျောက်ခဲဖြင့်ထု၍ ဝတ်ရုံအပ်သော သင်္ကန်းဖြစ်သည်။ 'ဣဒ္ဓိမယသင်္ကန်း' ဟူသည် ဧဟိဘိက္ခုရဟန်းတို့၏ သင်္ကန်းဖြစ်သည်။ ကြွင်းသောသင်္ကန်းတို့၏ အဓိပ္ပာယ်မှာ ထင်ရှားလှပေသည်။

Cīvarasantosoti vīsati cīvarasantosā, vitakkasantoso, gamanasantoso, pariyesanasantoso, paṭilābhasantoso, mattappaṭiggahaṇasantoso, loluppavivajjanasantoso, yathālābhasantoso, yathābalasantoso, yathāsāruppasantoso, udakasantoso, dhovanasantoso, karaṇasantoso, parimāṇasantoso, suttasantoso, sibbanasantoso, rajanasantoso, kappasantoso, paribhogasantoso, sannidhiparivajjanasantoso, vissajjanasantosoti.

သင်္ကန်း၌ ရောင့်ရဲခြင်း (စီဝရသန္တောသ) သည် အပြားအားဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း ၂၀ ရှိသည်။ ၎င်းတို့မှာ— ကြံစည်ခြင်းဖြင့် ရောင့်ရဲခြင်း၊ သွားခြင်းဖြင့် ရောင့်ရဲခြင်း၊ ရှာဖွေခြင်းဖြင့် ရောင့်ရဲခြင်း၊ ရခြင်းဖြင့် ရောင့်ရဲခြင်း၊ အတိုင်းအရှည်သိ၍ ခံယူခြင်းဖြင့် ရောင့်ရဲခြင်း၊ လျှပ်ပေါ်လောဘကြီးမှုကို ရှောင်ကြဉ်ခြင်းဖြင့် ရောင့်ရဲခြင်း၊ ရသမျှဖြင့် ရောင့်ရဲခြင်း၊ မိမိအစွမ်းအားလျော်စွာ ရောင့်ရဲခြင်း၊ မိမိနှင့် လျောက်ပတ်သည်အားလျော်စွာ ရောင့်ရဲခြင်း၊ ရေဖြင့် ရောင့်ရဲခြင်း၊ ဖွပ်လျှော်ခြင်းဖြင့် ရောင့်ရဲခြင်း၊ ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် ရောင့်ရဲခြင်း၊ အတိုင်းအရှည်ဖြင့် ရောင့်ရဲခြင်း၊ ချုပ်ချည်ဖြင့် ရောင့်ရဲခြင်း၊ ချုပ်ခြင်းဖြင့် ရောင့်ရဲခြင်း၊ ဆိုးခြင်းဖြင့် ရောင့်ရဲခြင်း၊ ကပ္ပဗိန္ဒုထိုးခြင်းဖြင့် ရောင့်ရဲခြင်း၊ သုံးဆောင်ခြင်းဖြင့် ရောင့်ရဲခြင်း၊ သိုမှီးသိမ်းဆည်းမှုကို ရှောင်ကြဉ်ခြင်းဖြင့် ရောင့်ရဲခြင်း၊ စွန့်ကြဲခြင်းဖြင့် ရောင့်ရဲခြင်း တို့ ဖြစ်သည်။

Tattha sādakabhikkhunā temāsaṃ nibaddhavāsaṃ vasitvā ekamāsamattaṃ vitakketuṃ vaṭṭati. So hi pavāretvā cīvaramāse cīvaraṃ karoti. Paṃsukūliko [Pg.193] aḍḍhamāseneva karoti. Iti māsaḍḍhamāsamattaṃ vitakkanaṃ vitakkasantoso. Vitakkasantosena pana santuṭṭhena bhikkhunā pācīnakkhaṇḍarājivāsikapaṃsukūlikattherasadisena bhavitabbaṃ.

ထိုရောင့်ရဲခြင်းတို့တွင် ဒါယကာလှူသော သင်္ကန်းကို သုံးဆောင်သော ရဟန်းသည် သုံးလပတ်လုံး ဝါကပ်၍ နေထိုင်ပြီးနောက် (သင်္ကန်းရရန်) တစ်လမျှသာ ကြံစည်ခြင်းငှာ အပ်၏။ ထိုရဟန်းသည် ဝါပဝါရဏာ ပြုပြီးနောက် သင်္ကန်းကာလ၌ သင်္ကန်းကို ပြုလုပ်၏။ ပံ့သုကူဆောင်သော ရဟန်းသည်ကား တစ်လခွဲမျှ (သို့မဟုတ် ၁၅ ရက်မျှ) ဖြင့်သာ သင်္ကန်းကို ပြုလုပ်၏။ ဤသို့ တစ်လ သို့မဟုတ် လခွဲမျှသာ ကြံစည်ခြင်းသည် ကြံစည်ခြင်းဖြင့် ရောင့်ရဲခြင်း (ဝိတက္ကသန္တောသ) မည်၏။ ထိုဝိတက္ကသန္တောသဖြင့် ရောင့်ရဲသော ရဟန်းသည် ပါစီနခဏ္ဍရာဇိအရပ်၌ သီတင်းသုံးသော ပံ့သုကူဓုတင်ဆောင် မထေရ်ကဲ့သို့ ဖြစ်ရာ၏။

Thero kira cetiyapabbatavihāre cetiyaṃ vandissāmīti āgato cetiyaṃ vanditvā cintesi ‘‘mayhaṃ cīvaraṃ jiṇṇaṃ bahūnaṃ vasanaṭṭhāne labhissāmī’’ti. So mahāvihāraṃ gantvā saṅghattheraṃ disvā vasanaṭṭhānaṃ pucchitvā tattha vuttho punadivase cīvaraṃ ādāya āgantvā theraṃ vandi. Thero kiṃ āvusoti āha. Gāmadvāraṃ, bhante, gamissāmīti. Ahampāvuso, gamissāmīti. Sādhu, bhanteti gacchanto mahābodhidvārakoṭṭhake ṭhatvā puññavantānaṃ vasanaṭṭhāne manāpaṃ labhissāmīti cintetvā aparisuddho me vitakkoti tatova paṭinivatti. Punadivase ambaṅgaṇasamīpato, punadivase mahācetiyassa uttaradvārato, tatheva paṭinivattitvā catutthadivase therassa santikaṃ agamāsi. Thero imassa bhikkhuno vitakko na parisuddho bhavissatīti cīvaraṃ gahetvā tena saddhiṃyeva pañhaṃ pucchamāno gāmaṃ pāvisi. Tañca rattiṃ eko manusso uccārapalibuddho sāṭakeyeva vaccaṃ katvā taṃ saṅkāraṭṭhāne chaḍḍesi. Paṃsukūlikatthero taṃ nīlamakkhikāhi samparikiṇṇaṃ disvā añjaliṃ paggahesi. Mahāthero ‘‘kiṃ, āvuso, saṅkāraṭṭhānassa añjaliṃ paggaṇhāsī’’ti? ‘‘Nāhaṃ, bhante, saṅkāraṭṭhānassa añjaliṃ paggaṇhāmi, mayhaṃ pitu dasabalassa paggaṇhāmi, puṇṇadāsiyā sarīraṃ pārupitvā chaḍḍitaṃ paṃsukūlaṃ tumbamatte pāṇake vidhunitvā susānato gaṇhantena dukkaraṃ kataṃ, bhante’’ti. Mahāthero ‘‘parisuddho vitakko paṃsukūlikassā’’ti cintesi. Paṃsukūlikattheropi tasmiṃyeva ṭhāne ṭhito vipassanaṃ vaḍḍhetvā tīṇi phalāni patto taṃ sāṭakaṃ gahetvā cīvaraṃ katvā pārupitvā pācīnakkhaṇḍarājiṃ gantvā aggaphalaṃ arahattaṃ pāpuṇi.

ကြားဖူးသည်ကား ထိုမထေရ်သည် စေတီယပဗ္ဗတဝိဟာရ၌ စေတီတော်ကို ဖူးမြော်အံ့ဟု ကြွလာ၍ စေတီတော်ကို ဖူးမြော်ပြီးနောက် 'ငါ၏ သင်္ကန်းသည် အလွန်ဆွေးမြေ့လှပြီ၊ လူအများ နေထိုင်ရာအရပ်၌ (သင်္ကန်းကို) ရလိမ့်မည်' ဟု ကြံစည်မိ၏။ ထိုမထေရ်သည် မဟာဝိဟာရသို့ သွား၍ သံဃာ့မထေရ်ကြီးကို ဖူးမြော်ပြီး နေရာအရပ်ကို တောင်းပန်ကာ ထိုနေရာ၌ သီတင်းသုံး၏။ နက်ဖြန်နေ့၌ သင်္ကန်းကို ယူဆောင်၍ လာပြီးလျှင် မထေရ်ကြီးကို ရှိခိုး၏။ မထေရ်ကြီးက 'ငါ့ရှင် ဘယ်လဲ' ဟု မေးရာ၊ 'အရှင်ဘုရား၊ ရွာတံခါးသို့ သွားပါမည်' ဟု လျှောက်၏။ 'ငါ့ရှင်၊ ငါလည်း သွားမည်' ဟု မိန့်တော်မူသဖြင့် 'ကောင်းပါပြီ ဘုရား' ဟု လျှောက်ကာ သွားကြစဉ်၊ မဟာဗောဓိပင် တံခါးမုခ်၌ ရပ်လျက် 'ဘုန်းကံရှိသူတို့ နေထိုင်ရာအရပ်၌ နှစ်သက်ဖွယ် သင်္ကန်းကို ရလိမ့်မည်' ဟု ကြံစည်မိသဖြင့် 'ငါ၏ ကြံစည်မှုသည် မစင်ကြယ်ပေ' ဟု ဆင်ခြင်ကာ ထိုတံခါးမုခ်မှပင် ပြန်လှည့်ခဲ့၏။ နက်ဖြန်နေ့၌ သရက်ခြံအနီးမှ ပြန်လှည့်ခဲ့၏။ နောက်တစ်နေ့၌ မဟာစေတီတော်၏ မြောက်ဘက်တံခါးမှ ပြန်လှည့်ခဲ့၏။ ဤသို့ လေးရက်မြောက်နေ့တိုင်အောင် ထိုထိုနေရာမှ ပြန်လှည့်ခဲ့ပြီးနောက် မထေရ်ကြီး၏ ထံသို့ ရောက်လာ၏။ မထေရ်ကြီးသည် 'ဤရဟန်း၏ ကြံစည်မှုသည် မစင်ကြယ်သေးတန်ရာ' ဟု တွေးတောပြီး သင်္ကန်းကို ကိုင်လျက် ထိုရဟန်းနှင့်အတူ တရားစကား ပြဿနာများ မေးမြန်းရင်း ရွာသို့ ဝင်တော်မူ၏။ ထိုည၌ လူတစ်ယောက်သည် ဝမ်းအကြော နှိပ်စက်သဖြင့် (ကျင်ကြီးစွန့်လိုသဖြင့်) ပုဆိုး၌သာ ကျင်ကြီးစွန့်ပြီးနောက် ထိုပုဆိုးကို အမှိုက်ပုံ၌ စွန့်ပစ်ထားခဲ့၏။ ပံ့သုကူဆောင် မထေရ်သည် ယင်မည်းများ ဝိုင်းအုံနေသော ထိုပုဆိုးကို မြင်သဖြင့် လက်အုပ်ချီမိုး ရှိခိုးလေ၏။ မထေရ်ကြီးက 'ငါ့ရှင်၊ အမှိုက်ပုံကို လက်အုပ်ချီ ရှိခိုးနေသလော' ဟု မေးရာ၊ 'အရှင်ဘုရား၊ တပည့်တော်သည် အမှိုက်ပုံကို ရှိခိုးသည်မဟုတ်ပါ၊ တပည့်တော်၏ ဖခင်ဖြစ်တော်မူသော ဒသမဗလမြတ်စွာဘုရားကို ရှိခိုးခြင်း ဖြစ်ပါသည်၊ ပုဏ္ဏာမည်သော ကျွန်မ၏ အလောင်းကို ခြုံ၍ စွန့်ပစ်အပ်သော ပံ့သုကူသင်္ကန်းကို ပြည်ဖုံးလောက်သော ပိုးတို့ကို ခါထုတ်၍ သုသာန်မှ ကောက်ယူတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် အလွန်ခဲယဉ်းသောအမှုကို ပြုတော်မူခဲ့ပါသည် ဘုရား' ဟု လျှောက်၏။ မထေရ်ကြီးသည် 'ပံ့သုကူရဟန်း၏ ကြံစည်မှုသည် စင်ကြယ်ပေစွ' ဟု ကြံစည်မိ၏။ ပံ့သုကူဆောင် မထေရ်သည်လည်း ထိုနေရာ၌ပင် ရပ်လျက် ဝိပဿနာတရားကို ပွားများအားထုတ်သဖြင့် ဖိုလ်သုံးပါး (အနာဂါမိဖိုလ်တိုင်အောင်) သို့ ရောက်လေ၏။ ထိုပုဆိုးကို ယူ၍ သင်္ကန်းချုပ်လုပ်ပြီး ဝတ်ရုံကာ ပါစီနခဏ္ဍရာဇိသို့ ကြွသွားလျက် အမြတ်ဆုံးဖြစ်သော အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်တော်မူ၏။

Cīvaratthāya gacchantassa pana ‘‘kattha labhissāmī’’ti acintetvā kammaṭṭhānasīseneva gamanaṃ gamanasantoso nāma.

သင်္ကန်းအလို့ငှာ သွားသော ရဟန်းသည် 'ဘယ်အရပ်၌ သင်္ကန်းကို ရလိမ့်မည်နည်း' ဟု မကြံစည်ဘဲ ကမ္မဋ္ဌာန်းတရားကိုသာ အဦးမူ၍ သွားခြင်းသည် 'ဂမနသန္တောသ' (သွားခြင်းဖြင့် ရောင့်ရဲခြင်း) မည်၏။

Pariyesantassa pana yena vā tena vā saddhiṃ apariyesitvā lajjiṃ pesalaṃ bhikkhuṃ gahetvā pariyesanaṃ pariyesanasantoso nāma.

သင်္ကန်းကို ရှာဖွေရာ၌လည်း တွေ့ကရာ မည်သည့်ရဟန်းနှင့်မဆို အတူတူမရှာဖွေဘဲ အရှက်သီလရှိ၍ ကျင့်ဝတ်ကို ချစ်မြတ်နိုးသော (လဇ္ဇီပေသလ) ရဟန်းကို အဖော်ပြု၍ ရှာဖွေခြင်းသည် 'ပရိယေသနသန္တောသ' (ရှာဖွေခြင်းဖြင့် ရောင့်ရဲခြင်း) မည်၏။

Evaṃ [Pg.194] pariyesantassa āhariyamānaṃ cīvaraṃ dūrato disvā ‘‘etaṃ manāpaṃ bhavissati, etaṃ amanāpa’’nti evaṃ avitakketvā thūlasukhumādīsu yathāladdheneva santussanaṃ paṭilābhasantoso nāma.

ဤသို့ ရှာဖွေသော ရဟန်းသည် ယူဆောင်လာသော သင်္ကန်းကို အဝေးမှ မြင်လျှင် 'ဤသင်္ကန်းသည် ကောင်းလိမ့်မည်၊ ထိုသင်္ကန်းသည် မကောင်းတန်ရာ' ဟု ဤသို့ ကြိုတင်မကြံစည်ဘဲ၊ ကြမ်းတမ်းသည်ဖြစ်စေ၊ နုညံ့သည်ဖြစ်စေ ရရှိသမျှသော သင်္ကန်းဖြင့်သာ ရောင့်ရဲခြင်းသည် 'ပဋိလာဘသန္တောသ' (ရခြင်းဖြင့် ရောင့်ရဲခြင်း) မည်၏။

Evaṃ laddhaṃ gaṇhantassāpi ‘‘ettakaṃ dupaṭṭassa bhavissati, ettakaṃ ekapaṭṭassā’’ti attano pahonakamatteneva santussanaṃ mattappaṭiggahaṇasantoso nāma.

ဤသို့ ရရှိသော သင်္ကန်းကို ခံယူရာ၌လည်း 'ဤမျှလောက်သည် နှစ်ထပ်သင်္ကန်းအတွက် လောက်လိမ့်မည်၊ ဤမျှလောက်သည် တစ်ထပ်သင်္ကန်းအတွက် လောက်လိမ့်မည်' ဟု မိမိအတွက် လုံလောက်ရုံမျှဖြင့်သာ ရောင့်ရဲခြင်းသည် 'မတ္တပ္ပဋိဂ္ဂဟဏသန္တောသ' (အတိုင်းအရှည်သိ၍ ခံယူခြင်းဖြင့် ရောင့်ရဲခြင်း) မည်၏။

Cīvaraṃ pariyesantassa pana ‘‘asukassa gharadvāre manāpaṃ labhissāmī’’ti acintetvā dvārapaṭipāṭiyā caraṇaṃ loluppavivajjanasantoso nāma.

သင်္ကန်းကို ရှာဖွေရာ၌ 'ဟိုအိမ်တံခါး၌ ကောင်းသောသင်္ကန်းကို ရလိမ့်မည်' ဟု မကြံစည်ဘဲ တံခါးအစဉ်အတိုင်း (အစဉ်အတိုင်း) သွားခြင်းသည် 'လောလုပ္ပဝိဝဇ္ဇနသန္တောသ' (လျှပ်ပေါ်လောဘကြီးမှုကို ရှောင်ကြဉ်ခြင်းဖြင့် ရောင့်ရဲခြင်း) မည်၏။

Lūkhapaṇītesu yena kenaci yāpetuṃ sakkontassa yathāladdheneva yāpanaṃ yathālābhasantoso nāma.

ကြမ်းတမ်းသောသင်္ကန်း၊ နုညံ့မွန်မြတ်သောသင်္ကန်းတို့တွင် မည်သည့်သင်္ကန်းဖြင့်မဆို မျှတစေနိုင်သူဖြစ်၍ ရသမျှသော သင်္ကန်းဖြင့်သာ သုံးဆောင်မျှတခြင်းသည် 'ယထာလာဘသန္တောသ' (ရသမျှဖြင့် ရောင့်ရဲခြင်း) မည်၏။

Attano thāmaṃ jānitvā yena yāpetuṃ sakkoti, tena yāpanaṃ yathābalasantoso nāma.

မိမိ၏ ကျန်းမာရေးနှင့် ခွန်အားအစွမ်းကို သိရှိ၍ မည်သည့်သင်္ကန်းဖြင့် ခန္ဓာကိုယ် မျှတနိုင်သည်၊ ထိုသင်္ကန်းဖြင့်သာ သုံးဆောင်မျှတခြင်းသည် 'ယထာဗလသန္တောသ' (မိမိအစွမ်းအားလျော်စွာ ရောင့်ရဲခြင်း) မည်၏။

Manāpaṃ aññassa datvā attano yena kenaci yāpanaṃ yathāsāruppasantoso nāma.

နှစ်သက်ဖွယ်ကောင်းသော သင်္ကန်းကို သူတစ်ပါးအား ပေးလှူလိုက်ပြီး မိမိအတွက်မူ မည်သည့်သင်္ကန်းဖြင့်မဆို သုံးဆောင်မျှတခြင်းသည် 'ယထာသာရုပ္ပသန္တောသ' (မိမိနှင့် လျောက်ပတ်သည်အားလျော်စွာ ရောင့်ရဲခြင်း) မည်၏။

‘‘Kattha udakaṃ manāpaṃ, kattha amanāpa’’nti avicāretvā yena kenaci dhovanupagena udakena dhovanaṃ udakasantoso nāma. Paṇḍumattikagerukapūtipaṇṇarasakiliṭṭhāni pana udakāni vajjetuṃ vaṭṭati.

“မည်သည့်နေရာ၌ ရေသည် နှစ်သက်ဖွယ်ရှိသနည်း၊ မည်သည့်နေရာ၌ ရေသည် မနှစ်သက်ဖွယ်ရှိသနည်း” ဟု မဆင်ခြင်ဘဲ လျောက်ပတ်သော မည်သည့်ရေဖြင့်မဆို ဖွပ်လျှော်ခြင်းကို ဥဒကသန္တောသ (ရေ၌ ရောင့်ရဲခြင်း) မည်၏။ သို့ရာတွင် ဖျော့တော့သော အဆင်းရှိသောမြေ (ဖွပ်မြေညို)၊ မြေနီ (ဂွေ့သင်းချော)၊ ပုပ်သောသစ်ရွက်ရည်တို့ဖြင့် ညစ်နွမ်းနေသော ရေတို့ကိုမူ ရှောင်ကြဉ်အပ်၏။

Dhovantassa pana muggarādīhi apaharitvā hatthehi madditvā dhovanaṃ dhovanasantoso nāma. Tathā asujjhantaṃ paṇṇāni pakkhipitvā tāpitaudakenāpi dhovituṃ vaṭṭati.

လျှော်ဖွပ်သောအခါတွင်လည်း ဆောက်ပုတ်စသည်တို့ဖြင့် မပုတ်ခတ်ဘဲ လက်တို့ဖြင့်သာ နယ်၍ လျှော်ဖွပ်ခြင်းကို ဓောဝနသန္တောသ (လျှော်ဖွပ်ခြင်း၌ ရောင့်ရဲခြင်း) မည်၏။ ထိုသို့ပြုလုပ်သော်လည်း မစင်ကြယ်သောသင်္ကန်းကို သစ်ရွက်တို့ကိုထည့်၍ ကျိုချက်ထားသော ရေနွေးဖြင့်လည်း လျှော်ဖွပ်အပ်၏။

Evaṃ dhovitvā karontassa idaṃ thūlaṃ, idaṃ sukhumanti akopetvā pahonakanīhāreneva karaṇaṃ karaṇasantoso nāma.

ဤသို့ လျှော်ဖွပ်၍ ချုပ်လုပ်သော ရဟန်းအား “ဤကား အကြမ်းစားဖြစ်သည်၊ ဤကား အနုစားဖြစ်သည်” ဟု ရောင့်ရဲခြင်းကို မပျက်စီးစေဘဲ သင်္ကန်းလောက်ရုံမျှသော အမှတ်ဖြင့်သာ ချုပ်လုပ်ခြင်းကို ကရဏသန္တောသ (ချုပ်လုပ်ခြင်း၌ ရောင့်ရဲခြင်း) မည်၏။

Timaṇḍalappaṭicchādanamattasseva karaṇaṃ parimāṇasantoso nāma.

ပုဆစ်တုပ် (ဒူးဝန်းနှစ်ဖက်) နှင့် လည်ပင်း (ရေမျို) ဟု ဆိုအပ်သော သုံးပါးသောအဝန်းကို ဖုံးလွှမ်းရုံမျှသာ ချုပ်လုပ်ခြင်းကို ပရိမာဏသန္တောသ (အတိုင်းအရှည်၌ ရောင့်ရဲခြင်း) မည်၏။

Cīvarakaraṇatthāya pana manāpasuttaṃ pariyesissāmīti avicāretvā rathikādīsu vā devaṭṭhāne vā āharitvā pādamūle vā ṭhapitaṃ yaṃkiñcideva suttaṃ gahetvā karaṇaṃ suttasantoso nāma.

သင်္ကန်းချုပ်လုပ်ရန်အတွက် “နှစ်သက်ဖွယ်ရှိသော ချည်ကို ရှာဖွေဦးအံ့” ဟု မလှည့်လည်ဘဲ လမ်းမကြီးစသည်တို့၌လည်းကောင်း၊ နတ်ကွန်းစသော အရပ်၌လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ခြေရင်း၌ ချထားအပ်သော အမှတ်မရှိ တစ်ခုခုသော ချည်မျှင်ကို ယူ၍ ချုပ်လုပ်ခြင်းကို သုတ္တသန္တောသ (ချည်၌ ရောင့်ရဲခြင်း) မည်၏။

Kusibandhanakāle [Pg.195] pana aṅgulamatte sattavāre na vijjhitabbaṃ, evaṃ karontassa hi yo bhikkhu sahāyo na hoti, tassa vattabhedopi natthi. Tivaṅgulamatte pana sattavāre vijjhitabbaṃ, evaṃ karontassa maggapaṭipannenāpi sahāyena bhavitabbaṃ. Yo na hoti, tassa vattabhedo. Ayaṃ sibbanasantoso nāma.

သင်္ကန်းအိမ် (ကုသီ) ကို စပ်ဖွဲ့ချုပ်လုပ်သည့်အခါ လက်တစ်သစ်ခန့်ရှိသော အရပ်၌ အပ်ဖြင့် ခုနစ်ကြိမ်မျှ မထိုးအပ်။ ထိုသို့ပြုလုပ်သော ရဟန်းအား အကူအညီပေးမည့် အဖော်သဟံမရှိခဲ့လျှင် ထိုရဟန်းအား ဝတ်ပျက်ခြင်း မရှိပေ။ လက်သုံးသစ်ခန့်ရှိသော အရပ်၌သာ ခုနစ်ကြိမ်တိုင်တိုင် အပ်ထိုးအပ်၏။ ထိုသို့ချုပ်လုပ်သော ရဟန်းအား ခရီးသွားရဟန်းကပင်သော်လည်း အကူအညီပေးရမည်။ အကူအညီပေးမည့်သူ မရှိခဲ့လျှင် ထိုခရီးသွားရဟန်းအား ဝတ်ပျက်၏။ ဤသို့ လက်သုံးသစ်ခန့်အရပ်၌ ခုနစ်ကြိမ်မျှ အပ်ထိုးချုပ်လုပ်ခြင်းကို သိဗ္ဗနသန္တောသ (ချုပ်ခြင်း၌ ရောင့်ရဲခြင်း) မည်၏။

Rajantena pana kāḷakacchakādīni pariyesantena na rajitabbaṃ. Somavakkalādīsu yaṃ labhati, tena rajitabbaṃ. Alabhantena pana manussehi araññe vākaṃ gahetvā chaḍḍitarajanaṃ vā bhikkhūhi pacitvā chaḍḍitakasaṭaṃ vā gahetvā rajitabbaṃ, ayaṃ rajanasantoso nāma.

သင်္ကန်းဆိုးသော ရဟန်းသည် ဖယောင်းနက်စသည်တို့ကို ရှာဖွေကာ မဆိုးအပ်။ သောမသစ်ခေါက် စသည်တို့တွင် ရရှိသမျှသော သစ်ခေါက်ဖြင့်သာ ဆိုးအပ်၏။ ထိုသစ်ခေါက်ကို မရရှိပါက လူတို့သည် တော၌ လျှော်ကို ယူ၍ စွန့်ပစ်ထားသော ဆိုးရည်ဆိုးခေါက်ကို ဖြစ်စေ၊ ရဟန်းတို့ ကျိုချက်၍ စွန့်ပစ်ထားသော ဆိုးဖတ်ကို ဖြစ်စေ ယူ၍ ဆိုးအပ်၏။ ဤသည်ကို ရဇနသန္တောသ (ဆိုးခြင်း၌ ရောင့်ရဲခြင်း) မည်၏။

Nīlakaddamakāḷasāmesu yaṃkiñci gahetvā hatthipiṭṭhe nisinnassa paññāyamānakapakaraṇaṃ kappasantoso nāma.

စိမ်းညိုသောအဆင်း၊ ညွန်မည်းသောအဆင်း၊ ရွှေဝါသောအဆင်းတို့တွင် တစ်မျိုးမျိုးကို ယူ၍ ဆင်ကျောကုန်းပေါ်၌ ထိုင်နေသူအား ထင်ထင်ရှားရှား မြင်သာလောက်ရုံမျှသော ကပ္ပဗိန္ဒုကို ပြုခြင်းကို ကပ္ပသန္တောသ (ကပ္ပဗိန္ဒုထိုးခြင်း၌ ရောင့်ရဲခြင်း) မည်၏။

Hirikopīnapaṭicchādanamattavasena paribhuñjanaṃ paribhogasantoso nāma.

အရှက်အကြောက်ကို ဖြစ်စေတတ်သော လျှို့ဝှက်အပ်သော အင်္ဂါဇာတ်ကို ဖုံးလွှမ်းရုံမျှသော အစွမ်းဖြင့် သုံးစွဲခြင်းကို ပရိဘောဂသန္တောသ (သုံးစွဲခြင်း၌ ရောင့်ရဲခြင်း) မည်၏။

Dussaṃ pana labhitvā suttaṃ vā sūciṃ vā kārakaṃ vā alabhantena ṭhapetuṃ vaṭṭati, labhantena na vaṭṭati. Katampi sace antevāsikādīnaṃ dātukāmo hoti, te ca asannihitā yāva āgamanā ṭhapetuṃ vaṭṭati. Āgatamattesu dātabbaṃ. Dātuṃ asakkontena adhiṭṭhātabbaṃ. Aññasmiṃ cīvare sati paccattharaṇampi adhiṭṭhātuṃ vaṭṭati. Anadhiṭṭhitameva hi sannidhi hoti. Adhiṭṭhitaṃ na hotīti mahāsīvatthero āha. Ayaṃ sannidhiparivajjanasantoso nāma.

ပိတ်စ (ပုဆိုး) ကို ရရှိသော်လည်း ချည်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ အပ်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ ချုပ်လုပ်ပေးမည့်သူကိုသော်လည်းကောင်း မရရှိသေးသော ရဟန်းသည် သိမ်းဆည်းထားအပ်၏။ ရရှိပါက သိမ်းဆည်းမထားအပ်။ ချုပ်လုပ်ပြီးသော သင်္ကန်းကိုလည်း တပည့်စသည်တို့အား ပေးလှူလိုသော်လည်း ၎င်းတို့သည် အနီးအပါး၌ မရှိကြပါက ၎င်းတို့ ရောက်ရှိလာသည်တိုင်အောင် သိမ်းဆည်းထားအပ်၏။ ရောက်လာသည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက် ပေးအပ်၏။ မပေးနိုင်ပါက အဓိဋ္ဌာန်တင်အပ်၏။ အခြားသင်္ကန်း ရှိနေပါက အိပ်ရာခင်းအဖြစ်သော်လည်းကောင်း အဓိဋ္ဌာန်တင်အပ်၏။ အဓိဋ္ဌာန်မတင်ရသေးသော သင်္ကန်းသာလျှင် သိုမှီးခြင်း (သန္နိဓိ) ဖြစ်၏။ အဓိဋ္ဌာန်တင်ပြီးသော သင်္ကန်းသည် သိုမှီးခြင်း မဟုတ်ပေဟု မဟာသီဝမထေရ်က မိန့်တော်မူ၏။ ဤသည်ကို သန္နိဓိပရိဝဇ္ဇနသန္တောသ (သိုမှီးခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ရာ၌ ရောင့်ရဲခြင်း) မည်၏။

Vissajjantena pana na mukhaṃ oloketvā dātabbaṃ. Sāraṇīyadhamme ṭhatvā vissajjitabbanti ayaṃ vissajjanasantoso nāma.

သင်္ကန်းကို စွန့်ပစ် (ပေးကမ်း) သောအခါ၌လည်း မျက်နှာကို ထောက်ထားငဲ့ညှာ၍ မပေးအပ်။ သာရာဏီယဓမ္မ၌ တည်၍သာ စွန့်လွှတ်အပ်၏။ ဤသို့ ပြုလုပ်ခြင်းကို ဝိဿဇ္ဇနသန္တောသ (စွန့်လွှတ်ခြင်း၌ ရောင့်ရဲခြင်း) မည်၏။

Cīvarapaṭisaṃyuttāni dhutaṅgāni nāma paṃsukūlikaṅgañceva tecīvarikaṅgañca. Tesaṃ vitthārakathā visuddhimaggato veditabbā. Iti cīvarasantosamahāariyavaṃsaṃ pūrayamāno bhikkhu imāni dve dhutaṅgāni gopeti. Imāni gopento cīvarasantosamahāariyavaṃsena santuṭṭho hoti.

သင်္ကန်းနှင့် စပ်ယှဉ်သော ဓုတင်တို့မည်သည်ကား ပံသုကူဓုတင်နှင့် တိစီဝရိက်ဓုတင် ဟူ၍ နှစ်ပါးရှိကုန်၏။ ထိုဓုတင်နှစ်ပါးတို့၏ အကျယ်စကားကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်ကျမ်းမှ သိအပ်၏။ ဤသို့ သင်္ကန်း၌ ရောင့်ရဲခြင်းဟူသော မဟာအရိယဝံသတရားကို ဖြည့်ကျင့်သောရဟန်းသည် ဤဓုတင်နှစ်ပါးတို့ကို ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်၏။ ဤဓုတင်တို့ကို စောင့်ရှောက်သောရဟန်းသည် စီဝရသန္တောသ မဟာအရိယဝံသတရားဖြင့် ရောင့်ရဲသည် ဖြစ်၏။

Vaṇṇavādīti eko santuṭṭho hoti, santosassa vaṇṇaṃ na katheti, eko na santuṭṭho hoti, santosassa vaṇṇaṃ katheti, eko [Pg.196] neva santuṭṭho hoti, na santosassa vaṇṇaṃ katheti, eko santuṭṭho ceva hoti, santosassa ca vaṇṇaṃ katheti, taṃ dassetuṃ ‘‘itarītaracīvarasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī’’ti vuttaṃ.

“ကျေးဇူးကို ပြောဆိုတတ်သောသူ” ဟူသည်မှာ— အချို့သော ရဟန်းသည် ရောင့်ရဲလွယ်၏၊ သို့သော် ရောင့်ရဲခြင်း၏ ကျေးဇူးကို မပြောဆို။ အချို့သော ရဟန်းသည် မရောင့်ရဲတတ်၊ သို့သော် ရောင့်ရဲခြင်း၏ ကျေးဇူးကို ပြောဆို၏။ အချို့သော ရဟန်းသည် ရောင့်ရဲလည်းမရောင့်ရဲ၊ ရောင့်ရဲခြင်း၏ ကျေးဇူးကိုလည်း မပြောဆို။ အချို့သော ရဟန်းသည် မိမိကိုယ်တိုင်လည်း ရောင့်ရဲ၏၊ ရောင့်ရဲခြင်း၏ ကျေးဇူးကိုလည်း ပြောဆို၏။ ထိုစတုတ္ထမြောက် ရဟန်းကို ပြဆိုခြင်းငှာ “ရသမျှသော သင်္ကန်းဖြင့် ရောင့်ရဲခြင်း၏ ကျေးဇူးကို ပြောဆိုတတ်သောသူ” ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။

Anesananti dūteyyapahinagamanānuyogappabhedaṃ nānappakāraṃ anesanaṃ. Appatirūpanti ayuttaṃ. Aladdhā cāti alabhitvā. Yathā ekacco ‘‘kathaṃ nu kho cīvaraṃ labhissāmī’’ti. Puññavantehi bhikkhūhi saddhiṃ ekato hutvā kohaññaṃ karonto uttasati paritasati, santuṭṭho bhikkhu evaṃ aladdhā cīvaraṃ na paritasati. Laddhā cāti dhammena samena labhitvā. Agadhitoti vigatalobhagiddho. Amucchitoti adhimattataṇhāya mucchaṃ anāpanno. Anajjhāpannoti taṇhāya anotthato apariyonaddho. Ādīnavadassāvīti anesanāpattiyañca gedhitaparibhoge ca ādīnavaṃ passamāno. Nissaraṇapaññoti ‘‘yāvadeva sītassa paṭighātāyā’’ti vuttaṃ nissaraṇameva pajānanto.

“မသင့်လျော်သော ရှာမှီးခြင်း (အနေသန)” ဟူသည်မှာ ဖိတ်ကြားစေခိုင်းခြင်း၊ တမန်အမှု ဆောင်ရွက်ခြင်း စသော အပြားရှိသော အမျိုးမျိုးသော မလျောက်ပတ်သော ရှာမှီးခြင်းမျိုး ဖြစ်၏။ “မသင့်လျော်ခြင်း (အပ္ပဋိရူပ)” ဟူသည်မှာ မတရားသဖြင့် ရှာမှီးခြင်း ဖြစ်၏။ “မရသော်လည်း (အလဒ္ဓါ စ)” ဟူသည်မှာ မရရှိသော်လည်း ဖြစ်၏။ သာဓကအားဖြင့် အချို့သောရဟန်းသည် “ငါသည် သင်္ကန်းကို မည်သို့ ရရှိပါအံ့နည်း” ဟု ဘုန်းကံကြီးမားသော ရဟန်းတို့နှင့်အတူ တစ်ပေါင်းတည်းပြုကာ ဟန်ဆောင်မှု (ကောဟည) ကို ပြုလျက် အထက်ထက်မှလည်းကောင်း၊ ပတ်ဝန်းကျင်မှလည်းကောင်း လိုချင်တောင့်တသကဲ့သို့၊ ရောင့်ရဲသောရဟန်းသည် ဤသို့ သင်္ကန်းကို မရရှိသော်လည်း ပတ်ဝန်းကျင်မှ ပြင်းပြစွာ မတောင့်တပေ။ “ရရှိသော်လည်း (လဒ္ဓါ စ)” ဟူသည်မှာ တရားသဖြင့်လည်းကောင်း၊ မျှတသဖြင့်လည်းကောင်း ရရှိသော်လည်း ဖြစ်၏။ “မက်မောခြင်းမရှိ (အဂဓိတ)” ဟူသည်မှာ လောဘဖြင့် စွဲလမ်းငြိတွယ်ခြင်း ကင်းသည်ဖြစ်၍ ဖြစ်၏။ “တွေဝေခြင်းမရှိ (အမုစ္ဆိတ)” ဟူသည်မှာ လွန်ကဲသော တဏှာဖြင့် တွေဝေမိန်းမောခြင်းသို့ မရောက်ဘဲ ဖြစ်၏။ “နစ်မွန်းခြင်းမရှိ (အနဇ္ဈာပန္န)” ဟူသည်မှာ တဏှာသည် မလွှမ်းမိုး မမြှေးယှက်အပ်ဘဲ ဖြစ်၏။ “အပြစ်ကို ရှုလေ့ရှိသော (အာဒီနဝဒဿာဝီ)” ဟူသည်မှာ မသင့်လျော်သော ရှာမှီးခြင်းအာပတ်၌လည်းကောင်း၊ စွဲလမ်းတက်မက်စွာ သုံးဆောင်ခြင်း၌လည်းကောင်း အပြစ်ကို ရှုမြင်သည်ဖြစ်၍ ဖြစ်၏။ “ထွက်မြောက်ကြောင်းကို သိသော ပညာရှိသော (နိဿရဏပညာ)” ဟူသည်မှာ “ချမ်းအေးခြင်းကို ဖျက်ဆီးရန်အလို့ငှာသာ” စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော တဏှာမှ ထွက်မြောက်ခြင်းအကျိုးကို သိရှိနားလည်သည်ဖြစ်၍ ဖြစ်၏။

Itarītaracīvarasantuṭṭhiyāti yena kenaci cīvarena santuṭṭhiyā. Nevattānukkaṃsetīti ‘‘ahaṃ paṃsukūliko mayā upasampadamāḷeyeva paṃsukūlikaṅgaṃ gahitaṃ, ko mayā sadiso atthī’’ti attukkaṃsanaṃ na karoti. Na paraṃ vambhetīti ‘‘ime panaññe bhikkhū na paṃsukūlikā’’ti vā ‘‘paṃsukūlikaṅgamattampi etesaṃ natthī’’ti vā evaṃ paraṃ na vambheti. Yo hi tattha dakkhoti yo tasmiṃ cīvarasantose, vaṇṇavādādīsu vā dakkho cheko byatto. Analasoti sātaccakiriyāya ālasiyavirahito. Sampajāno paṭissatoti sampajānapaññāya ceva satiyā ca yutto. Ariyavaṃse ṭhitoti ariyavaṃse patiṭṭhito.

“ရသမျှသော သင်္ကန်းဖြင့် ရောင့်ရဲခြင်း (ဣတရီတရစီဝရသန္တုဋ္ဌိ)” ဟူသည်မှာ လျောက်ပတ်သော မည်သည့်သင်္ကန်းဖြင့်မဆို ရောင့်ရဲခြင်း ဖြစ်၏။ “မိမိကိုယ်ကို မြှောက်ပင့်ခြင်းမရှိ (နေဝတ္တာနုk္ကံသေတိ)” ဟူသည်မှာ “ငါသည် ပံသုကူဆောင်သော ရဟန်းဖြစ်၏၊ ငါသည် ပဉ္စင်းခံရာသိမ်ပြင်၌ပင် ပံသုကူဓုတင်ကို ဆောက်တည်ခဲ့၏၊ ငါနှင့်တူသောသူ မည်သူရှိသနည်း” ဟု မိမိကိုယ်ကို ချီးမြှောက်ခြင်းကို မပြုခြင်း ဖြစ်၏။ “သူတစ်ပါးကို မရှုတ်ချ (န ပရံ ဝမ္ဘေတိ)” ဟူသည်မှာ “ဤအခြားသော ရဟန်းတို့သည်ကား ပံသုကူဆောင်သော ရဟန်းတို့ မဟုတ်ကြ” ဟုလည်းကောင်း၊ “ထိုရဟန်းတို့အား ပံသုကူဓုတင်မျှပင် မရှိကြ” ဟုလည်းကောင်း ဤသို့ သူတစ်ပါးကို မရှုတ်ချခြင်း ဖြစ်၏။ “ထိုတရား၌ လိမ္မာသော ရဟန်း (ယော ဟိ တတ္ထ ဒက္ခော)” ဟူသည်မှာ ထိုသင်္ကန်း၌ ရောင့်ရဲခြင်း၌သော်လည်းကောင်း၊ ရောင့်ရဲခြင်း၏ ကျေးဇူးကို ပြောဆိုခြင်းစသည်တို့၌သော်လည်းကောင်း လိမ္မာကျွမ်းကျင်တတ်သိသော ရဟန်း ဖြစ်၏။ “မပျင်းရိသောသူ (အနလသော)” ဟူသည်မှာ အမြဲမပြတ် ကျင့်ကြံအားထုတ်ခြင်း၌ ပျင်းရိခြင်းကင်းသူ ဖြစ်၏။ “သတိသမ္ပဇဉ်ရှိသောသူ (သမ္ပဇာနော ပဋိဿတော)” ဟူသည်မှာ အပြားအားဖြင့် သိတတ်သော ပညာနှင့်လည်းကောင်း၊ သတိနှင့်လည်းကောင်း ပြည့်စုံသူ ဖြစ်၏။ “အရိယဝံသတရား၌ တည်သောသူ (အရိယဝံသေ ဌိတော)” ဟူသည်မှာ အရိယဝံသတရား၌ တည်ကြည်စွဲမြဲသောသူ ဖြစ်၏။

Itarītarena piṇḍapātenāti yena kenaci piṇḍapātena. Etthāpi piṇḍapāto jānitabbo. Piṇḍapātakkhettaṃ jānitabbaṃ, piṇḍapātasantoso jānitabbo, piṇḍapātapaṭisaṃyuttaṃ dhutaṅgaṃ jānitabbaṃ. Tattha piṇḍapātoti ‘‘odano, kummāso, sattu, maccho, maṃsaṃ, khīraṃ, dadhi, sappi, navanītaṃ, telaṃ, madhu, phāṇitaṃ, yāgu, khādanīyaṃ, sāyanīyaṃ, lehanīya’’nti soḷasa piṇḍapātā.

“ရသမျှသော ဆွမ်းဖြင့် ရောင့်ရဲခြင်း (ဣတရီတရေန ပိဏ္ဍပါတေန)” ဟူသည်မှာ ရရှိသမျှသော ဆွမ်းဖြင့် ရောင့်ရဲခြင်း ဖြစ်၏။ ဤပါဌ်၌လည်း ဆွမ်း (ပိဏ္ဍပါတ) ကို သိအပ်၏။ ဆွမ်းဖြစ်ရာအရပ် (ပိဏ္ဍပါတက္ခေတ္တ) ကို သိအပ်၏။ ဆွမ်း၌ ရောင့်ရဲခြင်း (ပိဏ္ဍပါတသန္တောသ) ကို သိအပ်၏။ ဆွမ်းနှင့်စပ်သော ဓုတင် (ပိဏ္ဍပါတပဋိသံယုတ္တဓုတင်) ကို သိအပ်၏။ ထိုစကားရပ်တို့တွင် “ဆွမ်း” ဟူသည်ကား ထမင်း၊ မုယောမုန့်၊ မုန့်လုံး၊ ငါး၊ အသား၊ နို့ရည်၊ နို့ဓမ်း၊ ထောပတ်၊ ဆီဦး၊ ဆီ၊ ပျားရည်၊ တင်လဲ၊ ယာဂု၊ ခဲဖွယ်၊ စားဖွယ်၊ လျက်ဖွယ် ဟု ဆိုအပ်သော ဆယ့်ခြောက်ပါးသော ဆွမ်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Piṇḍapātakkhettanti [Pg.197] saṅghabhattaṃ, uddesabhattaṃ, nimantanaṃ, salākabhattaṃ, pakkhikaṃ, uposathikaṃ, pāṭipadikaṃ, āgantukabhattaṃ, gamikabhattaṃ, gilānabhattaṃ, gilānupaṭṭhākabhattaṃ, dhurabhattaṃ, kuṭibhattaṃ, vārabhattaṃ, vihārabhattanti pannarasa piṇḍapātakkhettāni.

“ဆွမ်းဖြစ်ရာအရပ် (ပိဏ္ဍပါတက္ေခတ္တ)” ဟူသည်မှာ သံဃာအား လှူအပ်သောဆွမ်း (သံဃဘတ်)၊ ရည်ညွှန်း၍ လှူအပ်သောဆွမ်း (ဥဒ္ဒေသဘတ်)၊ ပင့်ဖိတ်၍ လှူအပ်သောဆွမ်း (နိမန္တနဘတ်)၊ စာရေးတံမဲချ၍ လှူအပ်သောဆွမ်း (သလာကဘတ်)၊ လဆန်းလဆုတ်ပက္ခ၌ လှူအပ်သောဆွမ်း (ပက္ခိကဘတ်)၊ ဥပုသ်နေ့၌ လှူအပ်သောဆွမ်း (ဥပေါသထိကဘတ်)၊ လဆန်း/လဆုတ်တစ်ရက်နေ့၌ လှူအပ်သောဆွမ်း (ပါဋိပဒိကဘတ်)၊ ဧည့်သည်ရဟန်းတို့အား လှူအပ်သောဆွမ်း (အာဂန္တုကဘတ်)၊ ခရီးသွားရဟန်းတို့အား လှူအပ်သောဆွမ်း (ဂမိကဘတ်)၊ မကျန်းမာသော ရဟန်းတို့အား လှူအပ်သောဆွမ်း (ဂိလာနဘတ်)၊ သူနာပြုစုသော ရဟန်းတို့အား လှူအပ်သောဆွမ်း (ဂိလာနုပဋ္ဌာကဘတ်)၊ အဦးဆုံးအိမ်၌ ထား၍ လှူအပ်သောဆွမ်း (ဓုရဘတ်)၊ ကျောင်းအိမ် (ကုဋိ) ကို ရည်၍ လှူအပ်သောဆွမ်း (ကုဋိဘတ်)၊ အလှည့်ကျလှူအပ်သောဆွမ်း (ဝါရဘတ်)၊ ကျောင်းတိုက်ကို ရည်ညွှန်း၍ လှူအပ်သောဆွမ်း (ဝိဟာရဘတ်) ဟူ၍ တစ်ဆယ့်ငါးပါးသော ဆွမ်းဖြစ်ရာအရပ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Piṇḍapātasantosoti piṇḍapāte vitakkasantoso, gamanasantoso, pariyesanasantoso paṭilābhasantoso, paṭiggahaṇasantoso, mattappaṭiggahaṇasantoso, loluppavivajjanasantoso, yathālābhasantoso, yathābalasantoso, yathāsāruppasantoso, upakārasantoso, parimāṇasantoso, paribhogasantoso, sannidhiparivajjanasantoso, vissajjanasantosoti pannarasa santosā.

ဆွမ်း၌ ရောင့်ရဲခြင်း (ပိဏ္ဍပါတသန္တောသ) ဟူသည်မှာ ဆွမ်းနှင့်ပတ်သက်၍ (၁) ကြံစည်မှု၌ ရောင့်ရဲခြင်း (ဝိတက္ကသန္တောသ)၊ (၂) သွားခြင်း၌ ရောင့်ရဲခြင်း (ဂမနသန္တောသ)၊ (၃) ရှာဖွေခြင်း၌ ရောင့်ရဲခြင်း (ပရိယေသနသန္တောသ)၊ (၄) ရရှိခြင်း၌ ရောင့်ရဲခြင်း (ပဋိလာဘသန္တောသ)၊ (၅) ခံယူခြင်း၌ ရောင့်ရဲခြင်း (ပဋိဂ္ဂဟဏသန္တောသ)၊ (၆) အတိုင်းအရှည် သိ၍ခံယူခြင်း၌ ရောင့်ရဲခြင်း (မတ္တပဋိဂ္ဂဟဏသန္တောသ)၊ (၇) လောဘတကြီး ဖြစ်ခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်၍ ရောင့်ရဲခြင်း (လောလုပ္ပဝိဝဇ္ဇနသန္တောသ)၊ (၈) ရသလောက်ဖြင့် ရောင့်ရဲခြင်း (ယထာလာဘသန္တောသ)၊ (၉) အားအင်နှင့်လျော်စွာ ရောင့်ရဲခြင်း (ယထာဗလသန္တောသ)၊ (၁၀) သင့်လျော်သလို ရောင့်ရဲခြင်း (ယထာသာရုပ္ပသန္တောသ)၊ (၁၁) ကျေးဇူးပြုခြင်းဖြင့် ရောင့်ရဲခြင်း (ဥပကာရသန္တောသ)၊ (၁၂) အတိုင်းအတာဖြင့် ရောင့်ရဲခြင်း (ပရိမာဏသန္တောသ)၊ (၁၃) သုံးစွဲခြင်းဖြင့် ရောင့်ရဲခြင်း (ပရိဘောဂသန္တောသ)၊ (၁၄) သိုမှီးခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်၍ ရောင့်ရဲခြင်း (သန္နိဓိပရိဝဇ္ဇနသန္တောသ)၊ (၁၅) စွန့်ကြဲခြင်းဖြင့် ရောင့်ရဲခြင်း (ဝိဿဇ္ဇနသန္တောသ) ဟု ဆယ့်ငါးပါးသော ရောင့်ရဲခြင်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Tattha sādako bhikkhu mukhaṃ dhovitvā vitakketi. Piṇḍapātikena pana gaṇena saddhiṃ caratā sāyaṃ therūpaṭṭhānakāle ‘‘sve kattha piṇḍāya carissāmāti asukagāme, bhante’’ti, ettakaṃ cintetvā tato paṭṭhāya na vitakketabbaṃ. Ekacārikena vitakkamāḷake ṭhatvā vitakketabbaṃ. Tato paraṃ vitakkento ariyavaṃsā cuto hoti paribāhiro. Ayaṃ vitakkasantoso nāma.

ထိုသန္တောသတရား ဆယ့်ငါးပါးတို့တွင် (ဒါယကာတို့ လှူသောဆွမ်းကို သာယာတတ်သော) သာဒကရဟန်းသည် မျက်နှာသစ်၍ ကြံစည်တတ်၏။ အပေါင်းအဖော်နှင့်အတူ ဆွမ်းခံလှည့်လည်သော ဆွမ်းခံရဟန်းသည်ကား ညချမ်းအချိန် မထေရ်ကြီးများကို ခစားစဉ်တွင် 'နက်ဖြန် ဆွမ်းခံရန် ဘယ်အရပ်သို့ သွားကြမည်နည်း' ဟု မေးမြန်းသောအခါ 'အရှင်ဘုရား၊ ဟိုရွာသို့ သွားကြပါမည်' ဟု ဤမျှလောက်သာ ကြံစည်ပြောဆိုအပ်၏။ ထိုသို့ ကြံစည်ပြီးသည့်နောက် ထပ်မံ၍ မကြံစည်အပ်ပေ။ တစ်ပါးတည်း ဆွမ်းခံလှည့်လည်သော ရဟန်းသည် 'ယနေ့ ဘယ်အရပ်၌ ဆွမ်းခံရပါအံ့နည်း' ဟု ကြံစည်ရာစင်္ကြံဦး၌ ရပ်၍ ကြံစည်အပ်၏။ ထို့ထက် ပိုလွန်၍ ကြံစည်သောရဟန်းသည် အရိယာနွယ်ဝင် (အရိယာဝံသတရား) မှ ရွေ့လျော၏၊ အရိယာတို့၏ အပြင်ပ၌ ဖြစ်၏။ ဤသည်ကို ကြံစည်မှု၌ ရောင့်ရဲခြင်း (ဝိတက္ကသန္တောသ) မည်၏။

Piṇḍāya pavisantena ‘‘kuhiṃ labhissāmī’’ti acintetvā kammaṭṭhānasīsena gantabbaṃ. Ayaṃ gamanasantoso nāma.

ဆွမ်းခံဝင်သော ရဟန်းသည် 'ဘယ်အရပ်၌ ဆွမ်းရပါအံ့နည်း' ဟု မကြံစည်ဘဲ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ဦးထိပ်ထားလျက် သွားအပ်၏။ ဤသည်ကို သွားခြင်း၌ ရောင့်ရဲခြင်း (ဂမနသန္တောသ) မည်၏။

Pariyesantena yaṃ vā taṃ vā agahetvā lajjiṃ pesalameva gahetvā pariyesitabbaṃ. Ayaṃ pariyesanasantoso nāma.

ဆွမ်းခံရှာဖွေသော ရဟန်းသည် တွေ့ကရာရဟန်းကို မခေါ်ဘဲ မကောင်းမှုပြုရန် ရှက်တတ်သော၊ သီလကို ချစ်မြတ်နိုးသော ရဟန်းကိုသာ အဖော်အဖြစ် ခေါ်ဆောင်၍ ဆွမ်းခံရှာဖွေအပ်၏။ ဤသည်ကို ရှာဖွေခြင်း၌ ရောင့်ရဲခြင်း (ပရိယေသနသန္တောသ) မည်၏။

Dūratova āhariyamānaṃ disvā ‘‘etaṃ manāpaṃ, etaṃ amanāpa’’nti cittaṃ na uppādetabbaṃ. Ayaṃ paṭilābhasantoso nāma.

ဆွမ်းကို အဝေးမှ ယူဆောင်လာသည်ကို မြင်၍ 'ဤဆွမ်းသည် နှစ်သက်ဖွယ်ကောင်း၏၊ ဤဆွမ်းသည် နှစ်သက်ဖွယ်မကောင်း' ဟု စိတ်ကို မဖြစ်စေအပ်ပေ။ ဤသည်ကို ရရှိခြင်း၌ ရောင့်ရဲခြင်း (ပဋိလာဘသန္တောသ) မည်၏။

‘‘Imaṃ manāpaṃ gaṇhissāmi, imaṃ amanāpaṃ na gaṇhissāmī’’ti acintetvā yaṃkiñci yāpanamattaṃ gahetabbameva, ayaṃ paṭiggahaṇasantoso nāma.

'ဤနှစ်သက်ဖွယ်ဆွမ်းကို ခံယူအံ့၊ ဤနှစ်သက်ဖွယ်မရှိသောဆွမ်းကို မခံယူအံ့' ဟု မကြံစည်ဘဲ မျှတရုံမျှဖြစ်သော တွေ့သမျှဆွမ်းကို ခံယူအပ်သည်သာလျှင် ဖြစ်၏။ ဤသည်ကို ခံယူခြင်း၌ ရောင့်ရဲခြင်း (ပဋိဂ္ဂဟဏသန္တောသ) မည်၏။

Ettha pana deyyadhammo bahu, dāyako appaṃ dātukāmo, appaṃ gahetabbaṃ. Deyyadhammo bahu, dāyakopi bahuṃ dātukāmo, pamāṇeneva gahetabbaṃ. Deyyadhammo na bahu, dāyakopi appaṃ dātukāmo, appaṃ gahetabbaṃ. Deyyadhammo na bahu, dāyako pana bahuṃ dātukāmo, pamāṇena gahetabbaṃ. Paṭiggahaṇasmiñhi [Pg.198] mattaṃ ajānanto manussānaṃ pasādaṃ makkheti, saddhādeyyaṃ vinipāteti, sāsanaṃ na karoti, vijātamātuyāpi cittaṃ gahetuṃ na sakkoti. Iti mattaṃ jānitvāva paṭiggahetabbanti ayaṃ mattappaṭiggahaṇasantoso nāma.

ဤဆွမ်းခံရာ၌ လှူဖွယ်ဝတ္ထု များပြားသော်လည်း ဒါယကာက နည်းငယ်သာ လှူလိုပါက နည်းငယ်သာ ခံယူအပ်၏။ လှူဖွယ်ဝတ္ထုလည်း များပြား၍ ဒါယကာကလည်း များစွာ လှူလိုပါက မိမိအတွက် မျှတရုံမျှ အတိုင်းအရှည်အားဖြင့်သာ ခံယူအပ်၏။ လှူဖွယ်ဝတ္ထု မများပြားဘဲ ဒါယကာကလည်း နည်းငယ်သာ လှူလိုပါက နည်းငယ်သာ ခံယူအပ်၏။ လှူဖွယ်ဝတ္ထု မများပြားသော်လည်း ဒါယကာက များစွာ လှူလိုပါက မိမိအတိုင်းအရှည်ဖြင့်သာ ခံယူအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ခံယူခြင်း၌ အတိုင်းအရှည်ကို မသိသော ရဟန်းသည် လူတို့၏ ကြည်ညိုမှုကို ညစ်နွမ်းစေ၏၊ သဒ္ဓါကြည်ညို၍ လှူအပ်သောပစ္စည်းကို ပျက်စီးစေ၏၊ သာသနာတော်ကို မလိုက်နာရာ ရောက်၏၊ မိမိကို ဖွားမြင်သော မိခင်ရင်း၏ စိတ်ကိုသော်လည်း ကြည်ညိုစေရန် မတတ်နိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် အတိုင်းအရှည်ကို သိ၍သာလျှင် ခံယူအပ်၏။ ဤသည်ကို အတိုင်းအရှည် သိ၍ခံယူခြင်း၌ ရောင့်ရဲခြင်း (မတ္တပဋိဂ္ဂဟဏသန္တောသ) မည်၏။

Saddhakulāniyeva agantvā dvārappaṭipāṭiyā gantabbaṃ. Ayaṃ loluppavivajjanasantoso nāma. Yathālābhasantosādayo cīvare vuttanayā eva.

သဒ္ဓါတရားရှိသော အမျိုးတို့ထံသို့သာ ရွေးချယ်၍ မသွားဘဲ အိမ်တံခါးအစဉ်အတိုင်း သွားအပ်၏။ ဤသည်ကို လောဘတကြီး ဖြစ်ခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်၍ ရောင့်ရဲခြင်း (လောလုပ္ပဝိဝဇ္ဇနသန္တောသ) မည်၏။ ယထာလာဘသန္တောသ (ရသလောက်ဖြင့် ရောင့်ရဲခြင်း) စသည်တို့သည် သင်္ကန်း၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

Piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā samaṇadhammaṃ anupālessāmīti evaṃ upakāraṃ ñatvā paribhuñjanaṃ upakārasantoso nāma.

'ဤဆွမ်းကို သုံးစွဲ၍ သမဏဓမ္မ (ရဟန်းတရား) ကို စောင့်ရှောက်အံ့' ဟု ဤသို့ ဆွမ်း၏ကျေးဇူးကို သိ၍ သုံးစွဲခြင်းကို ကျေးဇူးပြုခြင်းဖြင့် ရောင့်ရဲခြင်း (ဥပကာရသန္တောသ) မည်၏။

Pattaṃ pūretvā ānītaṃ na paṭiggahetabbaṃ, anupasampanne sati tena gāhāpetabbaṃ, asati harāpetvā paṭiggahaṇamattaṃ gahetabbaṃ. Ayaṃ parimāṇasantoso nāma.

သပိတ်ပြည့်အောင် ထည့်ယူလာသော ဆွမ်းကို မခံယူအပ်ပေ။ အနုပသမ္ပန္န (လူ သို့မဟုတ် သာမဏေ) ရှိပါက ထိုသူကို ကိုင်ဆောင်စေအပ်၏။ မရှိပါက လျော့စေ၍ မိမိခံယူရုံမျှသော အတိုင်းအရှည်ကိုသာ ခံယူအပ်၏။ ဤသည်ကို အတိုင်းအတာဖြင့် ရောင့်ရဲခြင်း (ပရိမာဏသန္တောသ) မည်၏။

‘‘Jighacchāya paṭivinodanaṃ idamettha nissaraṇa’’nti evaṃ paribhuñjanaṃ paribhogasantoso nāma.

'ဆာလောင်မွတ်သိပ်မှုကို ဖယ်ဖျောက်ခြင်းသည် ဤဆွမ်းသုံးစွဲခြင်း၏ ထွက်မြောက်ရာ (အကျိုး) ပေတည်း' ဟု ဤသို့ နှလုံးသွင်းကာ သုံးစွဲခြင်းကို သုံးစွဲခြင်းဖြင့် ရောင့်ရဲခြင်း (ပရိဘောဂသန္တောသ) မည်၏။

Nidahitvā na paribhuñjitabbanti ayaṃ sannidhiparivajjanasantoso nāma.

သိုမှီးသိမ်းဆည်းထားပြီးမှ မသုံးစွဲအပ်ပေ။ ဤသို့ ဖြစ်ခြင်းကို သိုမှီးခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်၍ ရောင့်ရဲခြင်း (သန္နိဓိပရိဝဇ္ဇနသန္တောသ) မည်၏။

Mukhaṃ anoloketvā sāraṇīyadhamme ṭhitena vissajjetabbaṃ. Ayaṃ vissajjanasantoso nāma.

(လက်ခံမည့်သူ၏) မျက်နှာကို မကြည့်ဘဲ သာရဏီယတရား၌ တည်လျက် မျှဝေစွန့်ကြဲအပ်၏။ ဤသည်ကို စွန့်ကြဲခြင်းဖြင့် ရောင့်ရဲခြင်း (ဝိဿဇ္ဇနသန္တောသ) မည်၏။

Piṇḍapātapaṭisaṃyuttāni pana pañca dhutaṅgāni – piṇḍapātikaṅgaṃ, sapadānacārikaṅgaṃ, ekāsanikaṅgaṃ, pattapiṇḍikaṅgaṃ, khalupacchābhattikaṅganti. Tesaṃ vitthārakathā visuddhimagge vuttā. Iti piṇḍapātasantosamahāariyavaṃsaṃ pūrayamāno bhikkhu imāni pañca dhutaṅgāni gopeti. Imāni gopento piṇḍapātasantosamahāariyavaṃsena santuṭṭho hoti. ‘‘Vaṇṇavādī’’tiādīni vuttanayeneva veditabbāni.

ဆွမ်းနှင့်စပ်လျဉ်းသော ဓုတင်ငါးပါးတို့သည်ကား - ပိဏ္ဍပါတိကဓုတင်၊ သပဒါနစာရိကဓုတင်၊ ဧကာသနိကဓုတင်၊ ပတ္တပိဏ္ဍိကဓုတင်၊ ခလုပစ္ဆာဘတ္တိကဓုတင် တို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုဓုတင်တို့၏ အကျယ်ဖွင့်ဆိုချက်ကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်ကျမ်း၌ ငါဆိုခဲ့ပြီးပြီ။ ဤသို့ ဆွမ်း၌ရောင့်ရဲခြင်းဟူသော မြတ်သောအရိယဝံသတရားကို ဖြည့်ကျင့်သော ရဟန်းသည် ဤဓုတင်ငါးပါးတို့ကို စောင့်ရှောက်ထိန်းသိမ်း၏။ ဤဓုတင်တို့ကို စောင့်ရှောက်သောရဟန်းသည် ဆွမ်း၌ရောင့်ရဲခြင်းဟူသော မြတ်သောအရိယဝံသတရားဖြင့် ရောင့်ရဲတင့်တိန်သူ ဖြစ်၏။ 'ကျေးဇူးဂုဏ်ကို ပြောဆိုလေ့ရှိ၏' စသည်တို့ကို ရှေ့တွင် ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်ကုန်၏။

Senāsanenāti idha senāsanaṃ jānitabbaṃ, senāsanakkhettaṃ jānitabbaṃ, senāsanasantoso jānitabbo, senāsanapaṭisaṃyuttaṃ dhutaṅgaṃ jānitabbaṃ. Tattha senāsananti mañco, pīṭhaṃ, bhisi, bimbohanaṃ, vihāro, aḍḍhayogo, pāsādo, hammiyaṃ, guhā, leṇaṃ, aṭṭo, māḷo[Pg.199], veḷugumbo, rukkhamūlaṃ, yattha vā pana bhikkhū paṭikkamantīti imāni pannarasa senāsanāni.

'သေနာသန' ဟူသော စကား၌ သေနာသနကို သိအပ်၏၊ သေနာသနနယ်ပယ်ကို သိအပ်၏၊ သေနာသန၌ ရောင့်ရဲခြင်းကို သိအပ်၏၊ သေနာသနနှင့်စပ်လျဉ်းသော ဓုတင်ကို သိအပ်၏။ ထိုတွင် 'သေနာသန' ဟူသည်မှာ ခုတင် (ညောင်စောင်း)၊ ခုံ (အင်းပျဉ်)၊ မွေ့ရာ (ဘုံလျှို)၊ ခေါင်းအုံး၊ နှစ်ဖက်စောင်းကျောင်း၊ တစ်ဖက်စောင်းကျောင်း၊ ပြာသာဒ်၊ အမိုးပြင်ညီပြာသာဒ် (ဟမ္မိယ)၊ တောင်ခေါင်း (ဂူ)၊ လိုဏ်အိမ်၊ ပြအိုး၊ တန်ဆောင်း၊ ဝါးခြုံ၊ သစ်ပင်ရင်း၊ သို့မဟုတ် ရဟန်းတို့ မှီတင်းနေထိုင်ရာ အရပ်ဟူသော ဤတစ်ဆယ့်ငါးပါးသော သေနာသနတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Senāsanakkhettanti ‘‘saṅghato vā gaṇato vā ñātito vā mittato vā attano vā dhanena paṃsukūlaṃ vā’’ti cha khettāni.

သေနာသနနယ်ပယ်ဟူသည်မှာ သံဃာ့ထံမှလည်းကောင်း၊ ဂိုဏ်းထံမှလည်းကောင်း၊ ဆွေမျိုးထံမှလည်းကောင်း၊ မိတ်ဆွေထံမှလည်းကောင်း၊ မိမိဥစ္စာဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပံ့သကူနည်းဖြင့်လည်းကောင်း ရရှိသော ကျောင်းဟူသော နယ်ပယ်ခြောက်ပါးကို သိအပ်၏။

Senāsanasantosoti senāsane vitakkasantosādayo pannarasa santosā. Te piṇḍapāte vuttanayeneva veditabbā. Senāsanapaṭisaṃyuttāni pana pañca dhutaṅgāni – āraññikaṅgaṃ, rukkhamūlikaṅgaṃ, abbhokāsikaṅgaṃ, sosānikaṅgaṃ, yathāsantatikaṅganti. Tesaṃ vitthārakathā visuddhimagge vuttā. Iti senāsanasantosamahāariyavaṃsaṃ pūrayamāno bhikkhu imāni pañca dhutaṅgāni gopeti. Imāni gopento senāsanasantosamahāariyavaṃsena santuṭṭho hoti.

သေနာသန၌ ရောင့်ရဲခြင်းဟူသည်မှာ သေနာသန၌ ကြံစည်မှု၌ရောင့်ရဲခြင်း စသော တစ်ဆယ့်ငါးပါးသော ရောင့်ရဲခြင်းတို့ ဖြစ်၏။ ထိုရောင့်ရဲခြင်းတို့ကို ဆွမ်းအခန်း၌ ပြဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်ကုန်၏။ သေနာသနနှင့်စပ်လျဉ်းသော ဓုတင်ငါးပါးတို့သည်ကား - အာရညိကဓုတင်၊ ရုက္ခမူလိကဓုတင်၊ အဗဘောကာသိကဓုတင်၊ သောသာနိကဓုတင်၊ ယထာသန္တတိကဓုတင် တို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုဓုတင်တို့၏ အကျယ်ဖွင့်ဆိုချက်ကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်ကျမ်း၌ ငါဆိုခဲ့ပြီးပြီ။ ဤသို့ သေနာသန၌ ရောင့်ရဲခြင်းဟူသော မြတ်သောအရိယဝံသတရားကို ဖြည့်ကျင့်သော ရဟန်းသည် ဤဓုတင်ငါးပါးတို့ကို စောင့်ရှောက်ထိန်းသိမ်း၏။ ဤဓုတင်တို့ကို စောင့်ရှောက်သော ရဟန်းသည် သေနာသန၌ ရောင့်ရဲခြင်းဟူသော မြတ်သောအရိယဝံသတရားဖြင့် ရောင့်ရဲတင့်တိန်သူ ဖြစ်၏။

Gilānapaccayo pana piṇḍapāteyeva paviṭṭho. Tattha yathālābhayathābalayathāsāruppasantoseneva santussitabbaṃ. Nesajjikaṅgaṃ bhāvanārāmaariyavaṃsaṃ bhajati. Vuttampi cetaṃ –

သူနာတို့အတွက် ဆေးဝါးပစ္စည်း (ဂိလာနပစ္စယ) သည်ကား ဆွမ်း၌သာလျှင် အကျုံးဝင်၏။ ထိုဆေးပစ္စည်း၌ ရသလောက်၊ အားလျော်စွာ၊ သင့်လျော်သလို ရောင့်ရဲခြင်းဖြင့်သာ ရောင့်ရဲအပ်၏။ နေသဇ္ဇိကဓုတင်သည်ကား ဘာဝနာ၌ မွေ့လျော်ခြင်းဟူသော စတုတ္ထမြတ်သော အရိယဝံသတရား၌ သက်ရောက်၏။ ဤစကားကိုလည်း ဟောတော်မူအပ်ပြီ -

‘‘Pañca senāsane vuttā, pañca āhāranissitā;

Eko vīriyasaṃyutto, dve ca cīvaranissitā’’ti.

'ဓုတင်ငါးပါးတို့ကို သေနာသန၌ ဟောတော်မူအပ်၏၊ ငါးပါးသော ဓုတင်တို့သည် ဆွမ်းကို အမှီပြုကုန်၏၊ တစ်ခုသော ဓုတင် (နေသဇ္ဇိကဓုတင်) သည် ဝီရိယနှင့် စပ်ယှဉ်၏၊ နှစ်ပါးသော ဓုတင်တို့သည် သင်္ကန်းကို အမှီပြုကုန်၏' ဟု (ဟောတော်မူအပ်၏)။

Iti āyasmā dhammasenāpati sāriputtatthero pathaviṃ pattharamāno viya sāgarakucchiṃ pūrayamāno viya ākāsaṃ vitthārayamāno viya ca paṭhamaṃ cīvarasantosaṃ ariyavaṃsaṃ kathetvā candaṃ uṭṭhāpento viya sūriyaṃ ullaṅghento viya ca dutiyaṃ piṇḍapātasantosaṃ kathetvā sineruṃ ukkhipento viya tatiyaṃ senāsanasantosaṃ ariyavaṃsaṃ kathetvā idāni sahassanayappaṭimaṇḍitaṃ catutthaṃ bhāvanārāmaṃ ariyavaṃsaṃ kathetuṃ puna caparaṃ āvuso bhikkhu pahānārāmo hotīti desanaṃ ārabhi.

ဤသို့ တရားစစ်သူကြီးဖြစ်တော်မူသော အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်မြတ်သည် မြေကြီးကို ဖြန့်ကျက်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ သမုဒ္ဒရာဝမ်းကို ပြည့်စေသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ကောင်းကင်ပြင်ကို ကျယ်ပြန့်စေသကဲ့သို့လည်းကောင်း ပထမမြောက် သင်္ကန်း၌ရောင့်ရဲခြင်းဟူသော အရိယဝံသတရားကို ဟောကြားတော်မူ၍၊ လမင်းကို ထွက်ပေါ်စေသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ နေမင်းကို ပေါ်ထွန်းစေသကဲ့သို့လည်းကောင်း ဒုတိယမြောက် ဆွမ်း၌ရောင့်ရဲခြင်း အရိယဝံသတရားကို ဟောကြားတော်မူပြီးနောက်၊ မြင်းမိုရ်တောင်ကို ချီမြှောက်ပြသကဲ့သို့ တတိယမြောက် သေနာသန၌ရောင့်ရဲခြင်းဟူသော အရိယဝံသတရားကို ဟောကြားတော်မူကာ၊ ယခုအခါတွင် နည်းလမ်းတစ်ထောင်ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော စတုတ္ထမြောက် ဘာဝနာ၌မွေ့လျော်ခြင်းဟူသော အရိယဝံသတရားကို ဟောကြားတော်မူရန် 'ငါ့ရှင်တို့၊ တစ်ဖန် ထို့ပြင်လည်း ရဟန်းသည် (ကိလေသာ) ပယ်စွန့်ခြင်း၌ မွေ့လျော်သည်ဖြစ်၏' ဟူသော ဒေသနာတော်ကို ထပ်မံ၍ စတင်ဟောကြားတော်မူ၏။

Tattha āramanaṃ ārāmo, abhiratīti attho. Pañcavidhe pahāne ārāmo assāti pahānārāmo. Kāmacchandaṃ pajahanto ramati, nekkhammaṃ bhāvento ramati, byāpādaṃ pajahanto ramati…pe… sabbakilese pajahanto ramati, arahattamaggaṃ bhāvento ramatīti evaṃ pahāne ratoti pahānarato[Pg.200]. Vuttanayeneva bhāvanāya ārāmo assāti bhāvanārāmo. Bhāvanāya ratoti bhāvanārato.

ထိုစကားရပ်၌ ‘အာရာမ’ ဟူသည် မွေ့လျော်ခြင်း ‘အဘိရတိ’ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ငါးပါးသော ပယ်ခြင်း (ပဟာန) ၌ မွေ့လျော်ခြင်းရှိသောကြောင့် ‘ပဟာနာရာမ’ မည်၏။ ကာမဂုဏ်ကို ပယ်စွန့်လျက် မွေ့လျော်၏။ ကာမမှ ထွက်မြောက်ခြင်း (နေက္ခမ္မ) ကို ပွားများလျက် မွေ့လျော်၏။ ပျက်စီးစေလိုခြင်း (ဗျာပါဒ) ကို ပယ်စွန့်လျက် မွေ့လျော်၏။ပ။ ကိလေသာအားလုံးကို ပယ်စွန့်လျက် မွေ့လျော်၏။ အရဟတ္တမဂ်ကို ပွားများလျက် မွေ့လျော်၏။ ဤသို့လျှင် ပယ်ခြင်း (ပဟာန) ၌ မွေ့လျော်သောကြောင့် ‘ပဟာနရတ’ မည်၏။ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဘာဝနာ၌ မွေ့လျော်ခြင်းရှိသောကြောင့် ‘ဘာဝနာရာမ’ မည်၏။ ဘာဝနာ၌ မွေ့လျော်သောကြောင့် ‘ဘာဝနာရတ’ မည်၏။

Imesu pana catūsu ariyavaṃsesu purimehi tīhi terasannaṃ dhutaṅgānaṃ catupaccayasantosassa ca vasena sakalaṃ vinayapiṭakaṃ kathitaṃ hoti. Bhāvanārāmena avasesaṃ piṭakadvayaṃ. Imaṃ pana bhāvanārāmataṃ ariyavaṃsaṃ kathentena bhikkhunā paṭisambhidāmagge nekkhammapāḷiyā kathetabbo. Dīghanikāye dasuttarasuttantapariyāyena kathetabbo. Majjhimanikāye satipaṭṭhānasuttantapariyāyena kathetabbo. Abhidhamme niddesapariyāyena kathetabbo.

ဤအရိယဝံသတရား လေးပါးတို့တွင် ရှေ့သုံးပါးသော အရိယဝံသတို့ဖြင့် တစ်ဆယ့်သုံးပါးသော ဓုတင်တို့၏လည်းကောင်း၊ ပစ္စည်းလေးပါး၌ ရောင့်ရဲခြင်း၏လည်းကောင်း အစွမ်းဖြင့် ဝိနည်းပိဋကတ်တစ်ခုလုံးကို ဟောကြားအပ်သည်ဖြစ်၏။ ‘ဘာဝနာရာမ’ ဟူသော နောက်ဆုံးအရိယဝံသဖြင့် ကျန်ရှိသော ပိဋကတ်နှစ်ပုံကို ဟောကြားအပ်သည်ဖြစ်၏။ ဤဘာဝနာ၌ မွေ့လျော်သောသူ၏အဖြစ် ဟုဆိုအပ်သော ဘာဝနာရာမ အရိယဝံသတရားကို ဟောကြားလိုသော ရဟန်းသည် ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်၌ နေက္ခမ္မပါဠိနည်းဖြင့် ဟောကြားအပ်၏။ ဒီဃနိကာယ်၌ ဒသုတ္တရသုတ်နည်းဖြင့် ဟောကြားအပ်၏။ မဇ္ဈိမနိကာယ်၌ သတိပဋ္ဌာနသုတ်နည်းဖြင့် ဟောကြားအပ်၏။ အဘိဓမ္မာ၌ နိဒ္ဒေသနည်းဖြင့် ဟောကြားအပ်၏။

Tattha paṭisambhidāmagge nekkhammapāḷiyāti so nekkhammaṃ bhāvento ramati, kāmacchandaṃ pajahanto ramati. Abyāpādaṃ byāpādaṃ. Ālokasaññaṃ, thinamiddhaṃ. Avikkhepaṃ uddhaccaṃ. Dhammavavatthānaṃ, vicikicchaṃ. Ñāṇaṃ, avijjaṃ. Pāmojjaṃ, aratiṃ. Paṭhamaṃ jhānaṃ, pañca nīvaraṇe. Dutiyaṃ jhānaṃ, vitakkavicāre. Tatiyaṃ jhānaṃ, pītiṃ. Catutthaṃ jhānaṃ, sukhadukkhe. Ākāsānañcāyatanasamāpattiṃ bhāvento ramati, rūpasaññaṃ paṭighasaññaṃ nānattasaññaṃ pajahanto ramati. Viññāṇañcāyatanasamāpattiṃ…pe… nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ bhāvento ramati, ākiñcaññāyatanasaññaṃ pajahanto ramati.

ထိုစကားရပ်၌ ‘ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်၌ နေက္ခမ္မပါဠိနည်းဖြင့် ဟောကြားအပ်၏’ ဟူသည်မှာ ဤသို့ဖြစ်၏— “ထိုသူသည် ကာမမှထွက်မြောက်ခြင်း (နေက္ခမ္မ) ကို ပွားများလျက် မွေ့လျော်၏။ ကာမဂုဏ်ကို ပယ်စွန့်လျက် မွေ့လျော်၏။ အဒေါသ (အဗျာပါဒ) ကို ပွားများလျက် မွေ့လျော်၏၊ ဒေါသ (ဗျာပါဒ) ကို ပယ်စွန့်လျက် မွေ့လျော်၏။ အလင်းရောင်ဟု မှတ်သားခြင်း (အာလောကသညာ) ကို ပွားများလျက် မွေ့လျော်၏၊ လေးလံထိုင်းမှိုင်းခြင်း (ထိနမိဒ္ဓ) ကို ပယ်စွန့်လျက် မွေ့လျော်၏။ မပျံ့လွင့်ခြင်း (အဝိက္ခေပ) ကို ပွားများလျက် မွေ့လျော်၏၊ ပျံ့လွင့်ခြင်း (ဥဒ္ဓစ္စ) ကို ပယ်စွန့်လျက် မွေ့လျော်၏။ တရားကို ဆုံးဖြတ်ပိုင်းခြားခြင်း (ဓမ္မဝဝတ္ထာန) ကို ပွားများလျက် မွေ့လျော်၏၊ ယုံမှားသံသယ (ဝိစိကိစ္ဆာ) ကို ပယ်စွန့်လျက် မွေ့လျော်၏။ ဉာဏ်ပညာကို ပွားများလျက် မွေ့လျော်၏၊ အဝိဇ္ဇာကို ပယ်စွန့်လျက် မွေ့လျော်၏။ ဝမ်းမြောက်ခြင်း (ပါမောဇ္ဇ) ကို ပွားများလျက် မွေ့လျော်၏၊ မမွေ့လျော်ခြင်း (အရတိ) ကို ပယ်စွန့်လျက် မွေ့လျော်၏။ ပထမဈာန်ကို ပွားများလျက် မွေ့လျော်၏၊ နီဝရဏတရားငါးပါးတို့ကို ပယ်စွန့်လျက် မွေ့လျော်၏။ ဒုတိယဈာန်ကို ပွားများလျက် မွေ့လျော်၏၊ ဝိတက်ဝိစာရတို့ကို ပယ်စွန့်လျက် မွေ့လျော်၏။ တတိယဈာန်ကို ပွားများလျက် မွေ့လျော်၏၊ ပီတိကို ပယ်စွန့်လျက် မွေ့လျော်၏။ စတုတ္ထဈာန်ကို ပွားများလျက် မွေ့လျော်၏၊ ချမ်းသာဆင်းရဲ (သုခဒုက္ခ) ကို ပယ်စွန့်လျက် မွေ့လျော်၏။ အာကာသာနဉ္စာယတနသမာပတ်ကို ပွားများလျက် မွေ့လျော်၏၊ ရူပသညာ၊ ပဋိဃသညာ၊ နာနတ္တသညာတို့ကို ပယ်စွန့်လျက် မွေ့လျော်၏။ ဝိညာဏဉ္စာယတနသမာပတ်ကို ပွားများလျက် မွေ့လျော်၏။ပ။ နေဝသညာနာသညာယတနသမာပတ်ကို ပွားများလျက် မွေ့လျော်၏၊ အာကိဉ္စညာယတနသညာကို ပယ်စွန့်လျက် မွေ့လျော်၏။”

Aniccānupassanaṃ bhāvento ramati, niccasaññaṃ pajahanto ramati. Dukkhānupassanaṃ, sukhasaññaṃ. Anattānupassanaṃ, attasaññaṃ. Nibbidānupassanaṃ, nandiṃ. Virāgānupassanaṃ, rāgaṃ. Nirodhānupassanaṃ, samudayaṃ. Paṭinissaggānupassanaṃ, ādānaṃ. Khayānupassanaṃ, ghanasaññaṃ. Vayānupassanaṃ, āyūhanaṃ. Vipariṇāmānupassanaṃ, dhuvasaññaṃ. Animittānupassanaṃ, nimittaṃ. Apaṇihitānupassanaṃ, paṇidhiṃ. Suññatānupassanaṃ abhinivesaṃ. Adhipaññādhammavipassanaṃ, sārādānābhinivesaṃ. Yathābhūtañāṇadassanaṃ, sammohābhinivesaṃ. Ādīnavānupassanaṃ, ālayābhinivesaṃ. Paṭisaṅkhānupassanaṃ, appaṭisaṅkhaṃ. Vivaṭṭānupassanaṃ, saṃyogābhinivesaṃ. Sotāpattimaggaṃ, diṭṭhekaṭṭhe kilese. Sakadāgāmimaggaṃ, oḷārike kilese. Anāgāmimaggaṃ, aṇusahagate kilese. Arahattamaggaṃ bhāvento ramati, sabbakilese pajahanto ramatīti evaṃ paṭisambhidāmagge nekkhammapāḷiyā kathetabbo.

“အနိစ္စဟု အဖန်ဖန်ရှုခြင်း (အနိစ္စာနုပဿနာ) ကို ပွားများလျက် မွေ့လျော်၏၊ မြဲ၏ဟု မှတ်သားခြင်း (နိစ္စသညာ) ကို ပယ်စွန့်လျက် မွေ့လျော်၏။ ဒုက္ခဟု အဖန်ဖန်ရှုခြင်း (ဒုက္ခာနုပဿနာ) ကို ပွားများလျက် မွေ့လျော်၏၊ ချမ်းသာ၏ဟု မှတ်သားခြင်း (သုခသညာ) ကို ပယ်စွန့်လျက် မွေ့လျော်၏။ အနတ္တဟု အဖန်ဖန်ရှုခြင်း (အနတ္တာနုပဿနာ) ကို ပွားများလျက် မွေ့လျော်၏၊ အတ္တဟု မှတ်သားခြင်း (အတ္တသညာ) ကို ပယ်စွန့်လျက် မွေ့လျော်၏။ ငြီးငွေ့သောအားဖြင့် အဖန်ဖန်ရှုခြင်း (နိဗ္ဗိဒါနုပဿနာ) ကို ပွားများလျက် မွေ့လျော်၏၊ နှစ်သက်မြတ်နိုးခြင်း (နန္ဒီ) ကို ပယ်စွန့်လျက် မွေ့လျော်၏။ ရာဂကင်းသောအားဖြင့် အဖန်ဖန်ရှုခြင်း (ဝိရာဂါနုပဿနာ) ကို ပွားများလျက် မွေ့လျော်၏၊ ရာဂကို ပယ်စွန့်လျက် မွေ့လျော်၏။ ချုပ်ငြိမ်းရာကို အဖန်ဖန်ရှုခြင်း (နိရောဓာနုပဿနာ) ကို ပွားများလျက် မွေ့လျော်၏၊ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း (သမုဒယ) ကို ပယ်စွန့်လျက် မွေ့လျော်၏။ တစ်ဖန်စွန့်လွှတ်သောအားဖြင့် အဖန်ဖန်ရှုခြင်း (ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿနာ) ကို ပွားများလျက် မွေ့လျော်၏၊ စွဲလမ်းခြင်း (အာဒါန) ကို ပယ်စွန့်လျက် မွေ့လျော်၏။ ကုန်ဆုံးသွားခြင်းကို အဖန်ဖန်ရှုခြင်း (ခယာနုပဿနာ) ကို ပွားများလျက် မွေ့လျော်၏၊ တခဲနက်ဟု မှတ်သားခြင်း (ဃနသညာ) ကို ပယ်စွန့်လျက် မွေ့လျော်၏။ ပျက်စီးခြင်းကို အဖန်ဖန်ရှုခြင်း (ဝယာနုပဿနာ) ကို ပွားများလျက် မွေ့လျော်၏၊ အားထုတ်ခြင်း (အာယူဟန) ကို ပယ်စွန့်လျက် မွေ့လျော်၏။ ဖောက်ပြန်ပျက်စီးခြင်းကို အဖန်ဖန်ရှုခြင်း (ဝိပရိဏာမာနုပဿနာ) ကို ပွားများလျက် မွေ့လျော်၏၊ ခိုင်မြဲ၏ဟု မှတ်သားခြင်း (ဓုဝသညာ) ကို ပယ်စွန့်လျက် မွေ့လျော်၏။ နိမိတ်မရှိဟု အဖန်ဖန်ရှုခြင်း (အနိမိတ္တာနုပဿနာ) ကို ပွားများလျက် မွေ့လျော်၏၊ နိမိတ်ကို ပယ်စွန့်လျက် မွေ့လျော်၏။ တောင့်တမှုမရှိဟု အဖန်ဖန်ရှုခြင်း (အပ္ပဏိဟိတာနုပဿနာ) ကို ပွားများလျက် မွေ့လျော်၏၊ တောင့်တခြင်း (ပဏိဓိ) ကို ပယ်စွန့်လျက် မွေ့လျော်၏။ ဆိတ်သုဉ်းခြင်းကို အဖန်ဖန်ရှုခြင်း (သုညတာနုပဿနာ) ကို ပွားများလျက် မွေ့လျော်၏၊ စွဲလမ်းစွဲကပ်ခြင်း (အဘိနိဝေသ) ကို ပယ်စွန့်လျက် မွေ့လျော်၏။ လွန်ကဲသောပညာဖြင့် တရားတို့ကို အဖန်ဖန်ရှုခြင်း (အဓိပညာဓမ္မဝိပဿနာ) ကို ပွားများလျက် မွေ့လျော်၏၊ အနှစ်ရှိ၏ဟု ယူဆ၍ စွဲလမ်းခြင်း (သာရာဒါနာဘိနိဝေသ) ကို ပယ်စွန့်လျက် မွေ့လျော်၏။ ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိမြင်သောဉာဏ် (ယထာဘူတဉာဏဒဿန) ကို ပွားများလျက် မွေ့လျော်၏၊ တွေဝေစွာ စွဲလမ်းခြင်း (သမ္မောဟာဘိနိဝေသ) ကို ပယ်စွန့်လျက် မွေ့လျော်၏။ အပြစ်အားဖြင့် အဖန်ဖန်ရှုခြင်း (အာဒီနဝါနုပဿနာ) ကို ပွားများလျက် မွေ့လျော်၏၊ ကပ်ငြိတွယ်တာစွာ စွဲလမ်းခြင်း (အာလယာဘိနိဝေသ) ကို ပယ်စွန့်လျက် မွေ့လျော်၏။ ဆင်ခြင်သုံးသပ်၍ အဖန်ဖန်ရှုခြင်း (ပဋိသင်္ခါနုပဿနာ) ကို ပွားများလျက် မွေ့လျော်၏၊ မဆင်ခြင်ခြင်း (အပ္ပဋိသင်္ခါ) ကို ပယ်စွန့်လျက် မွေ့လျော်၏။ ဝဋ်မှကင်းရာနိဗ္ဗာန်ကို အဖန်ဖန်ရှုခြင်း (ဝိဝဋ္ဋာနုပဿနာ) ကို ပွားများလျက် မွေ့လျော်၏၊ ဝဋ်၌ယှဉ်၍ စွဲလမ်းခြင်း (သံယောဂါဘိနိဝေသ) ကို ပယ်စွန့်လျက် မွေ့လျော်၏။ သောတာပတ္တိမဂ်ကို ပွားများလျက် မွေ့လျော်၏၊ ဒိဋ္ဌိနှင့်အတူ ဖြစ်ကုန်သော ကိလေသာတို့ကို ပယ်စွန့်လျက် မွေ့လျော်၏။ သကဒါဂါမိမဂ်ကို ပွားများလျက် မွေ့လျော်၏၊ ကြမ်းတမ်းသော ကိလေသာတို့ကို ပယ်စွန့်လျက် မွေ့လျော်၏။ အနာဂါမိမဂ်ကို ပွားများလျက် မွေ့လျော်၏၊ သိမ်မွေ့နုနယ်သော ကိလေသာတို့ကို ပယ်စွန့်လျက် မွေ့လျော်၏။ အရဟတ္တမဂ်ကို ပွားများလျက် မွေ့လျော်၏၊ ကိလေသာအားလုံးကို ပယ်စွန့်လျက် မွေ့လျော်၏။” ဤသို့လျှင် ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်၌ နေက္ခမ္မပါဠိနည်းဖြင့် ဟောကြားအပ်၏။

Dīghanikāye [Pg.201] dasuttarasuttantapariyāyenāti ekaṃ dhammaṃ bhāvento ramati, ekaṃ dhammaṃ pajahanto ramati…pe… dasa dhamme bhāvento ramati, dasa dhamme pajahanto ramati. Katamaṃ ekaṃ dhammaṃ bhāvento ramati? Kāyagatāsatiṃ sātasahagataṃ. Imaṃ ekaṃ dhammaṃ bhāvento ramati. Katamaṃ ekaṃ dhammaṃ pajahanto ramati? Asmimānaṃ. Imaṃ ekaṃ dhammaṃ pajahanto ramati. Katame dve dhamme…pe… katame dasa dhamme bhāvento ramati? Dasa kasiṇāyatanāni. Ime dasa dhamme bhāvento ramati. Katame dasa dhamme pajahanto ramati? Dasa micchatte. Ime dasa dhamme pajahanto ramati. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu bhāvanārāmo hotīti evaṃ dīghanikāye dasuttarasuttantapariyāyena kathetabbo.

ဒီဃနိကာယ်၌ ဒသုတ္တရသုတ်နည်းဖြင့် ဟောကြားအပ်၏ ဟူသည်မှာ— “တရားတစ်ပါးကို ပွားများလျက် မွေ့လျော်၏၊ တရားတစ်ပါးကို ပယ်စွန့်လျက် မွေ့လျော်၏။ပ။ တရားဆယ်ပါးတို့ကို ပွားများလျက် မွေ့လျော်၏၊ တရားဆယ်ပါးတို့ကို ပယ်စွန့်လျက် မွေ့လျော်၏။ အဘယ်တရားတစ်ပါးကို ပွားများလျက် မွေ့လျော်သနည်း? သာယာချမ်းမြေ့ခြင်းနှင့်တကွဖြစ်သော ကာယဂတာသတိကို ပွားများလျက် မွေ့လျော်၏။ ဤတရားတစ်ပါးကို ပွားများလျက် မွေ့လျော်၏။ အဘယ်တရားတစ်ပါးကို ပယ်စွန့်လျက် မွေ့လျော်သနည်း? ‘ငါ’ ဟု ထောင်လွှားသောမာန် (အသ္မိမာန်) ကို ပယ်စွန့်လျက် မွေ့လျော်၏။ ဤတရားတစ်ပါးကို ပယ်စွန့်လျက် မွေ့လျော်၏။ အဘယ်တရားနှစ်ပါးတို့ကို…ပ… အဘယ်တရားဆယ်ပါးတို့ကို ပွားများလျက် မွေ့လျော်သနည်း? ဆယ်ပါးသော ကသိုဏ်းအာယတန (ကသိုဏ်းဈာန်) တို့ကို ပွားများလျက် မွေ့လျော်၏။ ဤတရားဆယ်ပါးတို့ကို ပွားများလျက် မွေ့လျော်၏။ အဘယ်တရားဆယ်ပါးတို့ကို ပယ်စွန့်လျက် မွေ့လျော်သနည်း? ဆယ်ပါးသော မိစ္ဆတ္တ (မှားယွင်းသောတရား) တို့ကို ပယ်စွန့်လျက် မွေ့လျော်၏။ ဤတရားဆယ်ပါးတို့ကို ပယ်စွန့်လျက် မွေ့လျော်၏။ ရဟန်းတို့... ဤသို့လျှင် ရဟန်းသည် ဘာဝနာ၌ မွေ့လျော်သူ (ဘာဝနာရာမ) ဖြစ်၏။” ဤသို့လျှင် ဒီဃနိကာယ်၌ ဒသုတ္တရသုတ်နည်းဖြင့် ဟောကြားအပ်၏။

Majjhimanikāye satipaṭṭhānasuttantapariyāyenāti ekāyano, bhikkhave, maggo sattānaṃ visuddhiyā, sokaparidevānaṃ samatikkamāya, dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamāya, ñāyassa adhigamāya, nibbānassa sacchikiriyāya yadidaṃ cattāro satipaṭṭhānā. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati… vedanāsu vedanānupassī… citte cittānupassī… dhammesu dhammānupassī… ‘atthi dhammā’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati na ca kiñci loke upādiyati. Evampi, bhikkhave, bhikkhu bhāvanārāmo hoti bhāvanārato, pahānārāmo hoti pahānarato. Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu gacchanto vā gacchāmīti pajānāti…pe… puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu seyyathāpi passeyya sarīraṃ sivathikāya chaḍḍitaṃ…pe… pūtīni cuṇṇakajātāni. So imameva kāyaṃ upasaṃharati, ayampi kho kāyo evaṃdhammo evaṃbhāvī evaṃanatītoti. Iti ajjhattaṃ vā kāye kāyānupassī viharati…pe… evampi kho, bhikkhave, bhikkhu bhāvanārāmo hotīti evaṃ majjhimanikāye satipaṭṭhānasuttantapariyāyena kathetabbo.

မဇ္ဈိမနိကာယ်၌ သတိပဋ္ဌာနသုတ်နည်းဖြင့် ဟောကြားအပ်၏ ဟူသည်မှာ— “ရဟန်းတို့... သတ္တဝါတို့၏ စင်ကြယ်ရန်၊ စိုးရိမ်ခြင်း ငိုကြွေးခြင်းတို့ကို ကျော်လွန်ရန်၊ ဆင်းရဲခြင်း နှလုံးမသာယာခြင်းတို့ ချုပ်ငြိမ်းရန်၊ အရိယာမဂ်တရားကို ရရှိရန်၊ နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြုရန် ဤတစ်ခုတည်းသောလမ်း (ဧကာယနမဂ်) ရှိ၏။ ထိုလမ်းသည် အဘယ်နည်းဟူမူ— သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့တည်း။ အဘယ်လေးပါးတို့နည်းဟူမူ— ရဟန်းတို့... ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် ပြင်းစွာအားထုတ်လျက် ရုပ်အစု (ကာယ) ၌ ရုပ်အစုကို အဖန်ဖန်ရှုလျက် နေ၏... ဝေဒနာတို့၌ ဝေဒနာကို အဖန်ဖန်ရှုလျက်... စိတ်၌ စိတ်ကို အဖန်ဖန်ရှုလျက်... သဘောတရား (ဓမ္မ) တို့၌ သဘောတရားကို အဖန်ဖန်ရှုလျက် နေ၏... သို့မဟုတ် ‘သဘောတရားမျှသာ ရှိ၏’ ဟု ထိုရဟန်းအား သတိသည် ထင်ရှားစွာ တည်ရှိ၏။ ထိုသတိသည် အဆင့်ဆင့် သိပွားရန်၊ သတိတိုးပွားရန်မျှသာ ဖြစ်၏။ တဏှာ, ဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် မမှီဝဲဘဲ နေ၏၊ လောက၌ တစုံတခုကိုမျှ စွဲလမ်းခြင်းမရှိ။ ရဟန်းတို့... ဤသို့လျှင် ရဟန်းသည် ဘာဝနာ၌ မွေ့လျော်သူ (ဘာဝနာရာမ)၊ ဘာဝနာ၌ ပျော်မွေ့သူ (ဘာဝနာရတ)၊ ပယ်ခြင်း၌ မွေ့လျော်သူ (ပဟာနာရာမ)၊ ပယ်ခြင်း၌ ပျော်မွေ့သူ (ပဟာနရတ) ဖြစ်၏။ ရဟန်းတို့... တစ်ဖန် ထို့ပြင် ရဟန်းသည် သွားစဉ်၌လည်း ‘သွားနေ၏’ ဟု သိ၏။ပ။ ရဟန်းတို့... တစ်ဖန် ရဟန်းသည် သုသာန်၌ စွန့်ပစ်ထားသော သေဆာက်အလောင်းကို...ပ... ပုပ်ဆွေးလျက် မုန့်မုန့်ညက်ညက် ကြေမွနေသော အရိုးစုကို မြင်ရာသကဲ့သို့— ထိုရဟန်းသည် မိမိ၏ ဤခန္ဓာကိုယ်ကိုလည်း ‘ငါ့ခန္ဓာကိုယ်သည်လည်း ဤသို့သော သဘောရှိ၏၊ ဤကဲ့သို့ ဖြစ်လတံ့၊ ဤသို့ဖြစ်ခြင်းကို မလွန်ဆန်နိုင်’ ဟု နှိုင်းယှဉ်၍ ဆင်ခြင်၏။ ဤသို့လျှင် မိမိသန္တာန် ရုပ်အစု၌လည်း ရုပ်အစုကို အဖန်ဖန်ရှုလျက် နေ၏။ပ။ ရဟန်းတို့... ဤသို့လည်း ရဟန်းသည် ဘာဝနာ၌ မွေ့လျော်သူ ဖြစ်၏။” ဤသို့လျှင် မဇ္ဈိမနိကာယ်၌ သတိပဋ္ဌာနသုတ်နည်းဖြင့် ဟောကြားအပ်၏။

Abhidhamme niddesapariyāyenāti sabbepi saṅkhate aniccato dukkhato rogato gaṇḍato…pe… saṃkilesikadhammato passanto ramati. Ayaṃ, bhikkhave, bhikkhu bhāvanārāmo hotīti evaṃ niddesapariyāyena kathetabbo.

အဘိဓမ္မာ၌ နိဒ္ဒေသနည်းဖြင့် ဟောကြားအပ်၏ ဟူသည်မှာ— “ရဟန်းတို့... သင်္ခတတရားအားလုံးတို့ကို အနိစ္စအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဒုက္ခအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အနာရောဂါအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အိုင်းအနာနှင့်တူသောအားဖြင့်လည်းကောင်း...ပ... ကိလေသာ၏အာရုံဖြစ်သော တရားအားဖြင့်လည်းကောင်း ရှုမြင်လျက် မွေ့လျော်၏။ ရဟန်းတို့... ဤရဟန်းသည် ဘာဝနာ၌ မွေ့လျော်သူ (ဘာဝနာရာမ) မည်၏။” ဤသို့လျှင် နိဒ္ဒေသနည်းဖြင့် ဟောကြားအပ်၏။

Neva attānukkaṃsetīti ajja me saṭṭhi vā sattati vā vassāni aniccaṃ dukkhaṃ anattāti vipassanāya kammaṃ karontassa, ko mayā sadiso atthīti evaṃ attukkaṃsanaṃ na karoti. Na paraṃ vambhetīti aniccaṃ dukkhanti vipassanāmattakampi natthi, kiṃ ime vissaṭṭhakammaṭṭhānā carantīti evaṃ paraṃ vambhanaṃ na karoti. Sesaṃ vuttanayameva.

‘မိမိကိုယ်ကိုလည်း မြှောက်ချည်မပြု’ ဟူသည်မှာ— “ယခုအခါ ငါသည် အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တဟု ဝိပဿနာအလုပ်ကို အားထုတ်လာခဲ့သည်မှာ အနှစ်ခြောက်ဆယ် သို့မဟုတ် ခုနစ်ဆယ် ရှိခဲ့ပြီ၊ ငါနှင့်တူသော ရဟန်း မည်သူရှိသနည်း” ဟု ဤသို့ မိမိကိုယ်ကို ချီးမြှောက်ခြင်းကို မပြု။ ‘သူတပါးကိုလည်း ရှုတ်ချခြင်းမပြု’ ဟူသည်မှာ— “ဤရဟန်းတို့သည် အနိစ္စ၊ ဒုက္ခဟု ဝိပဿနာမျှကိုပင် မရှုကြ၊ အဘယ်ကြောင့် ကမ္မဋ္ဌာန်းကို စွန့်လွှတ်ကာ လှည့်လည်သွားလာနေကြသနည်း” ဟု ဤသို့ သူတစ်ပါးကို ရှုတ်ချခြင်းကို မပြု။ ကျန်ရှိသောစကားရပ်တို့၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်သည် ဆိုခဲ့ပြီးသောနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

310. Padhānānīti [Pg.202] uttamavīriyāni. Saṃvarapadhānanti cakkhādīni saṃvarantassa uppannavīriyaṃ. Pahānapadhānanti kāmavitakkādayo pajahantassa uppannavīriyaṃ. Bhāvanāpadhānanti bojjhaṅge bhāventassa uppannavīriyaṃ. Anurakkhaṇāpadhānanti samādhinimittaṃ anurakkhantassa uppannavīriyaṃ.

၃၁၀. ပဓာနဟူသည် မြတ်သော ဝီရိယတို့ ဖြစ်သည်။ သံဝရပဓာနဟူသည် မျက်စိ စသည်တို့ကို စောင့်စည်းသော ပုဂ္ဂိုလ်အား ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝီရိယဖြစ်သည်။ ပဟာနပဓာနဟူသည် ကာမဝိတက် စသည်တို့ကို စွန့်ပယ်သော ပုဂ္ဂိုလ်အား ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝီရိယဖြစ်သည်။ ဘာဝနာပဓာနဟူသည် ဗောဇ္ဈင်တို့ကို ပွားများသော ပုဂ္ဂိုလ်အား ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝီရိယဖြစ်သည်။ အနုရက္ခနာပဓာနဟူသည် သမာဓိနိမိတ်ကို စောင့်ရှောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်အား ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝီရိယဖြစ်သည်။

Vivekanissitantiādīsu viveko virāgo nirodhoti tīṇipi nibbānassa nāmāni. Nibbānañhi upadhivivekattā viveko. Taṃ āgamma rāgādayo virajjantīti virāgo. Nirujjhantīti nirodho. Tasmā ‘‘vivekanissita’’ntiādīsu ārammaṇavasena adhigantabbavasena vā nibbānanissitanti attho. Vossaggapariṇāminti ettha dve vossaggā pariccāgavossaggo ca pakkhandanavossaggo ca. Tattha vipassanā tadaṅgavasena kilese ca khandhe ca pariccajatīti pariccāgavossaggo. Maggo ārammaṇavasena nibbānaṃ pakkhandatīti pakkhandanavossaggo. Tasmā vossaggapariṇāminti yathā bhāviyamāno satisambojjhaṅgo vossaggatthāya pariṇamati, vipassanābhāvañca maggabhāvañca pāpuṇāti, evaṃ bhāvetīti ayamettha attho. Sesapadesupi eseva nayo.

‘ဝိဝေကနိဿိတ’ စသည်တို့တွင် ဝိဝေက၊ ဝိရာဂ၊ နိရောဓ ဟူသော သုံးပါးလုံးသည် နိဗ္ဗာန်၏ အမည်များ ဖြစ်ကြသည်။ စင်စစ်သော်ကား နိဗ္ဗာန်သည် ဥပဓိလေးပါးမှ ကင်းဆိတ်သောကြောင့် ‘ဝိဝေက’ မည်၏။ ထိုနိဗ္ဗာန်ကို စွဲ၍ ရာဂစသည်တို့ ကင်းငြိမ်းကုန်သောကြောင့် ‘ဝိရာဂ’ မည်၏။ ချုပ်ပျောက်ကုန်သောကြောင့် ‘နိရောဓ’ မည်၏။ ထို့ကြောင့် ‘ဝိဝေကနိဿိတ’ စသည်တို့၌ အာရုံ၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်စေ၊ ရရှိအပ်သော အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်စေ ‘နိဗ္ဗာန်ကို မှီသော’ ဟူ၍ အနက်ကို သိအပ်၏။ ‘ဝေါဿဂ္ဂပရိဏာမိ’ ဟူသော နေရာ၌ စွန့်လွှတ်ခြင်း ဟုဆိုအပ်သော ပရိစ္စာဂဝေါဿဂ္ဂနှင့် သက်ဝင်ခြင်း ဟုဆိုအပ်သော ပက္ခန္ဒနဝေါဿဂ္ဂ ဟူ၍ ဝေါဿဂ္ဂ နှစ်မျိုးရှိသည်။ ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင် ဝိပဿနာသည် အခိုက်အတန့်အားဖြင့် (တဒင်္ဂအားဖြင့်) ကိလေသာနှင့် ခန္ဓာတို့ကို စွန့်လွှတ်တတ်သောကြောင့် ‘ပရိစ္စာဂဝေါဿဂ္ဂ’ မည်၏။ မဂ်သည် အာရုံပြုခြင်းဖြင့် နိဗ္ဗာန်သို့ သက်ဝင်တတ်သောကြောင့် ‘ပက္ခန္ဒနဝေါဿဂ္ဂ’ မည်၏။ ထို့ကြောင့် ‘ဝေါဿဂ္ဂပရိဏာမိ’ ဟူသည် ပွားများအပ်သော သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်သည် ကိလေသာ, ခန္ဓာတို့ကို စွန့်လွှတ်ခြင်း၊ နိဗ္ဗာန်အာရုံသို့ ညွတ်ခြင်းအကျိုးငှာ ညွတ်ကိုင်း၍ ဝိပဿနာအဖြစ်သို့လည်းကောင်း၊ မဂ်အဖြစ်သို့လည်းကောင်း ရောက်ရှိသည့်အတိုင်း ပွားများ၏ဟူ၍ ဤနေရာ၌ အနက်ကို ရှုအပ်၏။ ကြွင်းသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။

Bhadrakanti bhaddakaṃ. Samādhinimittaṃ vuccati aṭṭhikasaññādivasena adhigato samādhiyeva. Anurakkhatīti samādhiparibandhakadhamme rāgadosamohe sodhento rakkhati. Ettha ca aṭṭhikasaññādikā pañceva saññā vuttā. Imasmiṃ pana ṭhāne dasapi asubhāni vitthāretvā kathetabbāni. Tesaṃ vitthāro visuddhimagge vuttoyeva.

‘ဘဒြက’ ဟူသည် ကောင်းသော ဟု ဆိုလိုသည်။ အရိုးစုအကဲခတ်ခြင်း (အဋ္ဌိကသညာ) စသည်ဖြင့် ရရှိအပ်သော သမာဓိကိုပင်လျှင် ‘သမာဓိနိမိတ်’ ဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ‘အနုရက္ခတိ’ ဟူသည် သမာဓိ၏ ဘေးရန်ဖြစ်သော တရားများဖြစ်သည့် ရာဂ၊ ဒေါသ၊ မောဟတို့ကို သုတ်သင်လျက် စောင့်ရှောက်၏။ ဤနေရာ၌ အရိုးစုအကဲခတ်ခြင်း (အဋ္ဌိကသညာ) စသော သညာငါးပါးတို့ကိုသာ ဟောတော်မူအပ်၏။ သို့ရာတွင် ဤနေရာ၌ အသုဘဆယ်ပါးလုံးကို အကျယ်ချဲ့၍ ပြောဆိုအပ်၏။ ထိုအသုဘတို့၏ အကျယ်ကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ ငါသည် ဆိုခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။

Dhamme ñāṇanti ekapaṭivedhavasena catusaccadhamme ñāṇaṃ catusaccabbhantare nirodhasacce dhamme ñāṇañca. Yathāha – ‘‘tattha katamaṃ dhamme ñāṇaṃ? Catūsu maggesu catūsu phalesu ñāṇa’’nti (vibha. 796). Anvaye ñāṇanti cattāri saccāni paccakkhato disvā yathā idāni, evaṃ atītepi anāgatepi imeva pañcakkhandhā dukkhasaccaṃ, ayameva taṇhā samudayasaccaṃ, ayameva nirodho nirodhasaccaṃ, ayameva maggo maggasaccanti evaṃ tassa ñāṇassa anugatiyaṃ ñāṇaṃ. Tenāha – ‘‘so iminā dhammena ñātena diṭṭhena pattena viditena pariyogāḷhena atītānāgatena nayaṃ netī’’ti. Pariye ñāṇanti paresaṃ cittaparicchede [Pg.203] ñāṇaṃ. Yathāha – ‘‘tattha katamaṃ pariye ñāṇaṃ? Idha bhikkhu parasattānaṃ parapuggalānaṃ cetasā ceto paricca jānātī’’ti (vibha. 796) vitthāretabbaṃ. Ṭhapetvā pana imāni tīṇi ñāṇāni avasesaṃ sammutiñāṇaṃ nāma. Yathāha – ‘‘tattha katamaṃ sammutiñāṇaṃ? Ṭhapetvā dhamme ñāṇaṃ ṭhapetvā anvaye ñāṇaṃ ṭhapetvā paricchede ñāṇaṃ avasesaṃ sammutiñāṇa’’nti (vibha. 796).

‘ဓမ္မေ ဉာဏ’ ဟူသည် တစ်ကြိမ်တည်းဖြင့် ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း အစွမ်းအားဖြင့် သစ္စာလေးပါး တရားတို့၌ ဉာဏ်ဖြစ်ခြင်းနှင့် သစ္စာလေးပါးအလယ် နိရောဓသစ္စာဟူသော တရား၌ ဉာဏ်ဖြစ်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ယင်းသို့ ဟောတော်မူသည့်အတိုင်း – ‘ထိုဉာဏ်တို့တွင် ဓမ္မေဉာဏ်ဟူသည် အဘယ်နည်း။ မဂ်လေးပါး၊ ဖိုလ်လေးပါးတို့၌ ဖြစ်သော ဉာဏ်တည်း’ ဟု ဟောတော်မူ၏။ ‘အနွယေ ဉာဏ’ ဟူသည် သစ္စာလေးပါးတို့ကို မျက်မှောက်ထင်ထင် တွေ့မြင်၍၊ ယခု ပစ္စုပ္ပန်ဘဝ၌ ကဲ့သို့ပင် အတိတ်၌လည်းကောင်း၊ အနာဂတ်၌လည်းကောင်း ဤငါးပါးသော ခန္ဓာတို့သည်သာလျှင် ဒုက္ခသစ္စာဖြစ်၏၊ ဤတဏှာသည်သာလျှင် သမုဒယသစ္စာဖြစ်၏၊ ဤချုပ်ငြိမ်းခြင်းသည်သာလျှင် နိရောဓသစ္စာဖြစ်၏၊ ဤလမ်းစဉ်သည်သာလျှင် မဂ္ဂသစ္စာဖြစ်၏ ဟု ဤသို့ ထိုဓမ္မေဉာဏ်သို့ လျော်ညီစွာ အစဉ်လိုက်၍ သိသော ဉာဏ်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဟောတော်မူသည်မှာ – ‘ထိုရဟန်းသည် သိအပ်၊ မြင်အပ်၊ ရောက်အပ်၊ သိမြင်အပ်၊ သက်ဝင်အပ်သော ဤတရားဖြင့် အတိတ် အနာဂတ်၌ နည်းလမ်းကို ယူဆောင်၏’ ဟု ဟောတော်မူ၏။ ‘ပရိယေ ဉာဏ’ ဟူသည် သူတပါးတို့၏ စိတ်ကို ပိုင်းခြား၍ သိသော ဉာဏ်ဖြစ်သည်။ ဟောတော်မူသည့်အတိုင်း – ‘ထိုဉာဏ်တို့တွင် ပရိယေဉာဏ်ဟူသည် အဘယ်နည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် သူတပါး သတ္တဝါတို့၏ စိတ်ကို မိမိစိတ်ဖြင့် ပိုင်းခြား၍ သိ၏’ ဟူ၍ အကျယ် ချဲ့အပ်၏။ ဤဉာဏ်သုံးပါးတို့ကို ဖယ်ထား၍ ကြွင်းသော ဉာဏ်သည် သမ္မုတိဉာဏ် မည်၏။ ဟောတော်မူသည့်အတိုင်း – ‘ထိုဉာဏ်တို့တွင် သမ္မုတိဉာဏ်ဟူသည် အဘယ်နည်း။ ဓမ္မေဉာဏ်ကို ဖယ်ထား၍၊ အနွယေဉာဏ်ကို ဖယ်ထား၍၊ ပရိစ္ဆေဒဉာဏ် (ပရိယေဉာဏ်) ကို ဖယ်ထား၍ ကြွင်းသော ဉာဏ်သည် သမ္မုတိဉာဏ် မည်၏’ ဟု ဟောတော်မူ၏။

Dukkhe ñāṇādīhi arahattaṃ pāpetvā ekassa bhikkhuno niggamanaṃ catusaccakammaṭṭhānaṃ kathitaṃ. Tattha dve saccāni vaṭṭaṃ, dve vivaṭṭaṃ, vaṭṭe abhiniveso hoti, no vivaṭṭe. Dvīsu saccesu ācariyasantike pariyattiṃ uggahetvā kammaṃ karoti, dvīsu saccesu ‘‘nirodhasaccaṃ nāma iṭṭhaṃ kantaṃ manāpaṃ, maggasaccaṃ nāma iṭṭhaṃ kantaṃ manāpa’’nti savanavasena kammaṃ karoti. Dvīsu saccesu uggahaparipucchāsavanadhāraṇasammasanapaṭivedho vaṭṭati, dvīsu savanapaṭivedho vaṭṭati. Tīṇi kiccavasena paṭivijjhati, ekaṃ ārammaṇavasena. Dve saccāni duddasattā gambhīrāni, dve gambhīrattā duddasāni.

‘ဒုက္ခေ ဉာဏ’ စသည်တို့ဖြင့် ရဟန်းတစ်ပါးကို အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်စေပြီးလျှင် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်ကြောင်းဖြစ်သော သစ္စာလေးပါး ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ဟောကြားတော်မူအပ်၏။ ထိုသစ္စာလေးပါးတို့တွင် သစ္စာနှစ်ပါး (ဒုက္ခသစ္စာနှင့် သမုဒယသစ္စာ) သည် ဝဋ်တရားတို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ သစ္စာနှစ်ပါး (နိရောဓသစ္စာနှင့် မဂ္ဂသစ္စာ) သည် ဝဋ်ကင်းကြောင်း ဖြစ်ကုန်၏။ ဝဋ်ဖြစ်သော ဒုက္ခ၊ သမုဒယသစ္စာ၌ ကမ္မဋ္ဌာန်း နှလုံးသွင်းခြင်း ဖြစ်၏၊ ဝဋ်ကင်းကြောင်းဖြစ်သော သစ္စာတို့၌ ကမ္မဋ္ဌာန်း နှလုံးသွင်းခြင်း မဖြစ်။ သစ္စာနှစ်ပါး (ဒုက္ခနှင့် သမုဒယသစ္စာ) တို့၌ ဆရာ့ထံမှ ပရိယတ္တိပါဠိကို သင်ယူ၍ အားထုတ်မှုကို ပြု၏၊ သစ္စာနှစ်ပါး (နိရောဓနှင့် မဂ္ဂသစ္စာ) တို့၌ ‘နိရောဓသစ္စာမည်သည် ကောင်း၏၊ ရှာမှီးအပ်၏၊ နှစ်သက်အပ်၏၊ နှလုံးကို ပွားစေတတ်၏၊ မဂ္ဂသစ္စာမည်သည် ဤသို့ ဖြစ်၏’ ဟု ကြားနာခြင်းအစွမ်းဖြင့် အားထုတ်မှုကို ပြု၏။ သစ္စာနှစ်ပါးတို့၌ သင်ယူခြင်း၊ ဆွေးနွေးမေးမြန်းခြင်း၊ နားထောင်ခြင်း၊ ဆောင်ထားခြင်း၊ သုံးသပ်ခြင်း၊ ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းတို့ အပ်၏၊ သစ္စာနှစ်ပါး (နိရောဓနှင့် မဂ္ဂသစ္စာ) တို့၌ကား ကြားနာခြင်းနှင့် ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းသာ အပ်၏။ (ဒုက္ခ၊ သမုဒယ၊ မဂ္ဂသစ္စာဟူသော) သစ္စာသုံးပါးတို့ကို ကိစ္စအစွမ်းဖြင့် ထိုးထွင်းသိမြင်၏၊ (နိရောဓသစ္စာဟူသော) တစ်ပါးသော သစ္စာကို အာရုံ၏အစွမ်းဖြင့် ထိုးထွင်းသိမြင်၏။ သစ္စာနှစ်ပါး (ဒုက္ခနှင့် သမုဒယသစ္စာ) တို့သည် မြင်နိုင်ခဲသောကြောင့် နက်နဲကုန်၏၊ သစ္စာနှစ်ပါး (နိရောဓနှင့် မဂ္ဂသစ္စာ) တို့သည် နက်နဲသောကြောင့် မြင်နိုင်ခဲကုန်၏။

Sotāpattiyaṅgādicatukkavaṇṇanā

သောတာပတ္တိယင်္ဂအစရှိသော စတုက္ကအဖွင့်

311. Sotāpattiyaṅgānīti sotāpattiyā aṅgāni, sotāpattimaggassa paṭilābhakāraṇānīti attho. Sappurisasaṃsevoti buddhādīnaṃ sappurisānaṃ upasaṅkamitvā sevanaṃ. Saddhammassavananti sappāyassa tepiṭakadhammassa savanaṃ. Yonisomanasikāroti aniccādivasena manasikāro. Dhammānudhammappaṭipattīti lokuttaradhammassa anudhammabhūtāya pubbabhāgapaṭipattiyā paṭipajjanaṃ.

၃၁၁. ‘သောတာပတ္တိယင်္ဂါနိ’ ဟူသည် သောတာပတ္တိမဂ်၏ အင်္ဂါများ၊ သောတာပတ္တိမဂ်ကို ရခြင်း၏ အကြောင်းတရားများ ဟူ၍ အနက်ရ၏။ ‘သပ္ပုရိသသံသေဝ’ ဟူသည် ဘုရားအစရှိသော သူတော်ကောင်းတို့ကို ချဉ်းကပ်၍ ဆည်းကပ်ကိုးကွယ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘သဒ္ဓမ္မဿဝန’ ဟူသည် လျောက်ပတ်သောတရားဖြစ်သော တိပိဋကတရားတော်ကို နာကြားခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ယောနိသောမနသိကာရ’ ဟူသည် အနိစ္စစသည်ဖြင့် နှလုံးသွင်းခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ဓမ္မာနုဓမ္မပဋိပတ္တိ’ ဟူသည် လောကုတ္တရာတရားအား လျောက်ပတ်သောတရားဖြစ်သော ရှေးဦးအဖို့၌ဖြစ်သော ဝိပဿနာအကျင့်ကို ကျင့်ခြင်း ဖြစ်သည်။

Aveccappasādenāti acalappasādena. ‘‘Itipi so bhagavā’’tiādīni visuddhimagge vitthāritāni. Phaladhātuāhāracatukkāni uttānatthāneva. Apicettha lūkhapaṇītavatthuvasena oḷārikasukhumatā veditabbā.

‘အဝေစ္စပ္ပသာဒေန’ ဟူသည် မတုန်မလှုပ် ကြည်ညိုခြင်းနှင့် ဖြစ်သည်။ ‘ဣတိပိ သော ဘဂဝါ’ စသည်တို့ကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ ငါသည် အကျယ် ဖွင့်ဆိုခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။ ဖလ၊ ဓာတု၊ အာဟာရ စတုက္ကတို့သည် အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားကုန်၏။ စင်စစ်သော်ကား ဤအာဟာရစတုက္က၌ ကြမ်းတမ်းသောဝတ္ထု၊ မြတ်သော (နူးညံ့သော) ဝတ္ထုတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ကြမ်းတမ်းသော အဖြစ်နှင့် နူးညံ့သော အဖြစ်ကို သိအပ်၏။

Viññāṇaṭṭhitiyoti viññāṇaṃ etāsu tiṭṭhatīti viññāṇaṭṭhitiyo. Ārammaṇaṭṭhitivasenetaṃ vuttaṃ. Rūpūpāyanti rūpaṃ upagataṃ hutvā. Pañcavokārabhavasmiñhi abhisaṅkhāraviññāṇaṃ rūpakkhandhaṃ nissāya tiṭṭhati. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Rūpārammaṇanti rūpakkhandhagocaraṃ rūpapatiṭṭhitaṃ hutvā. Nandūpasecananti [Pg.204] lobhasahagataṃ sampayuttanandiyāva upasittaṃ hutvā. Itaraṃ upanissayakoṭiyā. Vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjatīti saṭṭhipi sattatipi vassāni evaṃ pavattamānaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjati. Vedanūpāyādīsupi eseva nayo. Imehi pana tīhi padehi catuvokārabhave abhisaṅkhāraviññāṇaṃ vuttaṃ. Tassa yāvatāyukaṃ pavattanavasena vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjanā veditabbā. Catukkavasena pana desanāya āgatattā viññāṇūpāyanti na vuttaṃ. Evaṃ vuccamāne ca ‘‘katamaṃ nu kho ettha kammaviññāṇaṃ, katamaṃ vipākaviññāṇa’’nti sammoho bhaveyya, tasmāpi na vuttaṃ. Agatigamanāni vitthāritāneva.

‘ဝိညာဏဋ္ဌိတိယော’ ဟူသည် ဤဘုံတို့၌ ဝိညာဉ်သည် တည်တတ်သောကြောင့် ‘ဝိညာဏဋ္ဌိတိ’ မည်ကုန်၏။ ဤစကားကို အာရုံ၌တည်ခြင်း (ထောက်ပံ့ခြင်း) ဟူသော တည်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ ‘ရူပူပါယံ’ ဟူသည် ရူပက္ခန္ဓာသို့ ကပ်ရောက်သည် ဖြစ်၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ စင်စစ်သော်ကား ပဉ္စဝေါကာရဘဝ၌ အဘိသင်္ခါရဝိညာဉ်သည် ရူပက္ခန္ဓာကို မှီ၍ တည်၏။ ထိုအဘိသင်္ခါရဝိညာဉ်ကို ရည်ညွှန်း၍ ဤသို့ ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ရူပါရမ္မဏံ’ ဟူသည် ရူပက္ခန္ဓာလျှင် ကျက်စားရာ (အာရုံ) ရှိသည်၊ ရူပက္ခန္ဓာလျှင် တည်ရာရှိသည် ဖြစ်၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘နန္ဒူပသေစနံ’ ဟူသည် လောဘသဟဂုတ်ဖြစ်သော အဘိသင်္ခါရဝိညာဉ်သည် သမ္ပယုတ်ဖြစ်သော နှစ်သက်ခြင်းဖြင့်သာ သွန်းလောင်းအပ်သည် (စိုစွတ်အပ်သည်) ဖြစ်၍ လည်းကောင်း၊ ယင်းမှ တစ်ပါးသော ဝိညာဉ်သည် ဥပနိဿယ၏ အစွမ်းဖြင့် စိုစွတ်အပ်သည် ဖြစ်၍ လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ ‘ဝုဒ္ဓိံ ဝိရုဠှိံ ဝေပုလ္လံ အာပဇ္ဇတိ’ ဟူသည် အနှစ်ခြောက်ဆယ် သော်လည်းကောင်း၊ ခုနစ်ဆယ် သော်လည်းကောင်း ဤသို့ ဖြစ်ပေါ်နေသော ဝိညာဉ်သည် ကြီးပွားခြင်း၊ စည်ပင်ခြင်း၊ ပြန့်ပြောခြင်းသို့ ရောက်၏။ ဝေဒနူပါယ စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဤ (ဝေဒနူပါယစသော) ပုဒ်သုံးပါးတို့ဖြင့် စတုဝေါကာရဘဝ၌ အဘိသင်္ခါရဝိညာဉ်ကို ဟောတော်မူ၏။ ထိုအဘိသင်္ခါရဝိညာဉ်၏ အသက်ထက်ဆုံး ဖြစ်ပွားခြင်းအစွမ်းဖြင့် ကြီးပွားခြင်း၊ စည်ပင်ခြင်း၊ ပြန့်ပြောခြင်းသို့ ရောက်ခြင်းကို သိအပ်၏။ စတုက္က (လေးခုအစု) အစွမ်းအားဖြင့် ဒေသနာတော်၌ လာသောကြောင့် ‘ဝိညာဏူပါယံ’ ဟူ၍ကား မဟောအပ်ပေ။ တနည်းအားဖြင့် ဤသို့ ဝိညာဏူပါယံ ဟု ဟောတော်မူပါက ‘ဤဝိညာဏူပါယပုဒ်၌ ကမ္မဝိညာဉ်သည် အဘယ်နည်း၊ ဝိပါကဝိညာဉ်သည် အဘယ်နည်း’ ဟု တွေဝေခြင်း ဖြစ်နိုင်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း ယင်းသို့ မဟောအပ်ပေ။ အဂတိသို့ လိုက်ခြင်း (အဂတိဂမန) တို့ကိုမူ အကျယ် ဖွင့်ဆိုခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။

Cīvarahetūti tattha manāpaṃ cīvaraṃ labhissāmīti cīvarakāraṇā uppajjati. Iti bhavābhavahetūti ettha itīti nidassanatthe nipāto. Yathā cīvarādihetu, evaṃ bhavābhavahetūpīti attho. Bhavābhavoti cettha paṇītapaṇītatarāni telamadhuphāṇitādīni adhippetāni. Imesaṃ pana catunnaṃ taṇhuppādānaṃ pahānatthāya paṭipāṭiyāva cattāro ariyavaṃsā desitāti veditabbā. Paṭipadācatukkaṃ heṭṭhā vuttameva. Akkhamādīsu padhānakaraṇakāle sītādīni na khamatīti akkhamā. Khamatīti khamā. Indriyadamanaṃ damā. ‘‘Uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetī’’tiādinā nayena vitakkasamanaṃ samā.

ထိုသုတ်၌ 'စီဝရဟေတု' ဟူသည်မှာ 'အဘယ်အရပ်၌ နှစ်သက်ဖွယ် သင်္ကန်းကို ရအံ့နည်း' ဟု သင်္ကန်းဟူသောအကြောင်းကြောင့် တဏှာဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို ဆိုသည်။ 'ဣတိ ဘဝါဘဝဟေတု' ဟူသော ပါဌ်၌ 'ဣတိ' သဒ္ဒါသည် ဥပမာပြခြင်း (ညွှန်ပြခြင်း) အနက်ရှိသော နိပါတ်ဖြစ်သည်။ သင်္ကန်း စသည်တို့ကြောင့် တဏှာဖြစ်ပေါ်သကဲ့သို့ ဘဝကြီးဘဝငယ်ဟူသော အကြောင်းကြောင့်လည်း ဖြစ်ပေါ်သည်ဟူသော အနက်ကို မှတ်အပ်၏။ 'ဘဝါဘဝ' ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် ဤနေရာ၌ မွန်မြတ်သော၊ အထူးသဖြင့် မွန်မြတ်သော ဆီ၊ ပျား၊ တင်လဲ စသည်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ ဤတဏှာဖြစ်ပေါ်ကြောင်း တရားလေးပါးတို့ကို ပယ်ခြင်းငှာ အစဉ်အတိုင်း အရိယဝံသတရားလေးပါးတို့ကို ဟောတော်မူအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ အကျင့်လေးပါး (ပဋိပဒါစတုက္က) ကို အောက်၌ ဟောခဲ့ပြီးဖြစ်သည်။ 'အက္ခမ' စသည်တို့၌ ကမ္မဋ္ဌာန်းအားထုတ်ရာ အခါ၌ ချမ်းပူစသည်တို့ကို သည်းမခံနိုင်သောကြောင့် 'အက္ခမ' မည်၏။ သည်းခံနိုင်သောကြောင့် 'ခမ' မည်၏။ ဣန္ဒြေကို ဆုံးမခြင်းသည် 'ဒမ' မည်၏။ 'ဖြစ်ပေါ်လာသော ကာမဝိတက်ကို လက်ခံ၍ မနေ' စသည်ဖြင့် ဝိတက်ကို ငြိမ်းစေခြင်းသည် 'သမ' မည်၏။

Dhammapadānīti dhammakoṭṭhāsāni. Anabhijjhā dhammapadaṃ nāma alobho vā alobhasīsena adhigatajjhānavipassanāmaggaphalanibbānāni vā. Abyāpādo dhammapadaṃ nāma akopo vā mettāsīsena adhigatajjhānādīni vā. Sammāsati dhammapadaṃ nāma suppaṭṭhitasati vā satisīsena adhigatajjhānādīni vā. Sammāsamādhi dhammapadaṃ nāma samāpatti vā aṭṭhasamāpattivasena adhigatajjhānavipassanāmaggaphalanibbānāni vā. Dasāsubhavasena vā adhigatajjhānādīni anabhijjhā dhammapadaṃ. Catubrahmavihāravasena adhigatāni abyāpādo dhammapadaṃ. Dasānussatiāhārepaṭikūlasaññāvasena adhigatāni sammāsati dhammapadaṃ. Dasakasiṇaānāpānavasena adhigatāni sammāsamādhi dhammapadanti.

'ဓမ္မပဒါနိ' ဟူသည် တရားစုတို့ကို ဆိုသည်။ 'အနဘိဇ္ဈာ ဓမ္မပဒ' မည်သည်မှာ အလောဘ သော်လည်းကောင်း၊ အလောဘကို အရင်းပြု၍ ရအပ်သော ဈာန်၊ ဝိပဿနာ၊ မဂ်၊ ဖိုလ်၊ နိဗ္ဗာန်တို့ သော်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ 'အဗျာပါဒ ဓမ္မပဒ' မည်သည်မှာ အမျက်မထွက်ခြင်း (အဒေါသ) သော်လည်းကောင်း၊ မေတ္တာကို အရင်းပြု၍ ရအပ်သော ဈာန်စသည်တို့ သော်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ 'သမ္မာသတိ ဓမ္မပဒ' မည်သည်မှာ ကောင်းစွာတည်သော သတိ သော်လည်းကောင်း၊ သတိကို အရင်းပြု၍ ရအပ်သော ဈာန်စသည်တို့ သော်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ 'သမ္မာသမာဓိ ဓမ္မပဒ' မည်သည်မှာ သမာပတ် သော်လည်းကောင်း၊ သမာပတ်ရှစ်ပါး၏ အစွမ်းဖြင့် ရအပ်သော ဈာန်၊ ဝိပဿနာ၊ မဂ်၊ ဖိုလ်၊ နိဗ္ဗာန်တို့ သော်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် အသုဘတစ်ဆယ်၏ အစွမ်းဖြင့် ရအပ်သော ဈာန်စသည်တို့သည် 'အနဘိဇ္ဈာ ဓမ္မပဒ' မည်၏။ ဗြဟ္မဝိဟာရလေးပါး၏ အစွမ်းဖြင့် ရအပ်သောတရားတို့သည် 'အဗျာပါဒ ဓမ္မပဒ' မည်၏။ အနုဿတိတစ်ဆယ်နှင့် အာဟာရေပဋိကူလသညာ၏ အစွမ်းဖြင့် ရအပ်သောတရားတို့သည် 'သမ္မာသတိ ဓမ္မပဒ' မည်၏။ ကသိုဏ်းတစ်ဆယ်နှင့် အာနာပါန၏ အစွမ်းဖြင့် ရအပ်သောတရားတို့သည် 'သမ္မာသမာဓိ ဓမ္မပဒ' မည်၏။

Dhammasamādānesu paṭhamaṃ acelakapaṭipadā. Dutiyaṃ tibbakilesassa arahattaṃ gahetuṃ asakkontassa assumukhassāpi rudato parisuddhabrahmacariyacaraṇaṃ. Tatiyaṃ kāmesu pātabyatā. Catutthaṃ cattāro paccaye alabhamānassāpi [Pg.205] jhānavipassanāvasena sukhasamaṅgino sāsanabrahmacariyaṃ.

ဓမ္မသမာဒါန (တရားဆောက်တည်ခြင်း) တို့တွင် ပထမတရားသည် အဝတ်မဝတ်သော အစေလကတို့၏ အကျင့်ဖြစ်သည်။ ဒုတိယတရားသည် ထက်မြက်သော ကိလေသာရှိ၍ အရဟတ္တဖိုလ်ကို မရယူနိုင်သဖြင့် မျက်ရည်စက်လက် ငိုယိုလျက်ပင် စင်ကြယ်သော မြတ်သောအကျင့်ကို ကျင့်ခြင်းဖြစ်သည်။ တတိယတရားသည် ကာမဂုဏ်တို့ကို ခံစားသုံးဆောင်ခြင်းဖြစ်သည်။ စတုတ္ထတရားသည် ပစ္စည်းလေးပါးကို မရရှိသော်လည်း ဈာန်၊ ဝိပဿနာ၏ အစွမ်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့် ပြည့်စုံသောရဟန်း၏ သာသနာတော်၌ မြတ်သောအကျင့်ကို ကျင့်ခြင်းဖြစ်သည်။

Dhammakkhandhāti ettha guṇaṭṭho khandhaṭṭho. Sīlakkhandhoti sīlaguṇo. Ettha ca phalasīlaṃ adhippetaṃ. Sesapadesupi eseva nayo. Iti catūsupi ṭhānesu phalameva vuttaṃ.

'ဓမ္မက္ခန္ဓာ' ဟူသော ပါဌ်၌ ဂုဏ်ကျေးဇူးဟူသော အနက်သည် ခန္ဓာသဒ္ဒါ၏ အနက်ဖြစ်သည်။ 'သီလက္ခန္ဓာ' ဟူသည် သီလဂုဏ်ကျေးဇူးကို ဆိုသည်။ ဤရာ၌ ဖိုလ်သီလကို ဆိုလိုသည်။ ကြွင်းသောပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ သို့ဖြစ်၍ နေရာလေးပါးလုံး၌ ဖိုလ်တရားကိုသာ ဟောတော်မူအပ်သည်။

Balānīti upatthambhanaṭṭhena akampiyaṭṭhena ca balāni. Tesaṃ paṭipakkhehi kosajjādīhi akampaniyatā veditabbā. Sabbānipi samathavipassanāmaggavasena lokiyalokuttarāneva kathitāni.

'ဗလ' (ဗိုလ်) ဟူသည် ထောက်ပံ့ခိုင်ခံ့စေသော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ မတုန်လှုပ်သော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း ဗိုလ်မည်ကုန်၏။ ထိုဗိုလ်တို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော ပျင်းရိခြင်း စသည်တို့ကြောင့် မတုန်လှုပ်နိုင်စွမ်းရှိသည်ကို သိအပ်၏။ ဗိုလ်တရားအားလုံးတို့ကိုလည်း သမထ၊ ဝိပဿနာ၊ မဂ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် လောကီ၊ လောကုတ္တရာတရားတို့အဖြစ်ဖြင့်သာ ဟောတော်မူအပ်သည်။

Adhiṭṭhānānīti ettha adhīti upasaggamattaṃ. Atthato pana tena vā tiṭṭhanti, tattha vā tiṭṭhanti, ṭhānameva vā taṃtaṃguṇādhikānaṃ purisānaṃ adhiṭṭhānaṃ, paññāva adhiṭṭhānaṃ paññādhiṭṭhānaṃ. Ettha ca paṭhamena aggaphalapaññā. Dutiyena vacīsaccaṃ. Tatiyena āmisapariccāgo. Catutthena kilesūpasamo kathitoti veditabbo. Paṭhamena ca kammassakatapaññaṃ vipassanāpaññaṃ vā ādiṃ katvā phalapaññā kathitā. Dutiyena vacīsaccaṃ ādiṃ katvā paramatthasaccaṃ nibbānaṃ. Tatiyena āmisapariccāgaṃ ādiṃ katvā aggamaggena kilesapariccāgo. Catutthena samāpattivikkhambhite kilese ādiṃ katvā aggamaggena kilesavūpasamo. Paññādhiṭṭhānena vā ekena arahattaphalapaññā kathitā. Sesehi paramatthasaccaṃ. Saccādhiṭṭhānena vā ekena paramatthasaccaṃ kathitaṃ. Sesehi arahattapaññāti mūsikābhayatthero āha.

'အဓိဋ္ဌာန' ဟူသော ပါဌ်၌ 'အဓိ' ဟူသော ပုဒ်သည် ဥပသာရမျှသာ ဖြစ်သည်။ အနက်အားဖြင့်မူ ထိုသဘောတရားဖြင့် ဂုဏ်လွန်ကဲသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် တည်နေတတ်ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် အဓိဋ္ဌာန်မည်၏။ သို့မဟုတ် ထိုသဘောတရား၌ ဂုဏ်လွန်ကဲသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် တည်နေတတ်ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် အဓိဋ္ဌာန်မည်၏။ သို့မဟုတ် ထိုထိုဂုဏ်လွန်ကဲသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ တည်ရာသည်ပင်လျှင် အဓိဋ္ဌာန်မည်၏။ ပညာသည်သာလျှင် တည်ရာဖြစ်သောကြောင့် 'ပညာဓိဋ္ဌာန်' မည်၏။ ဤလေးပါးသော အဓိဋ္ဌာန်တို့တွင် ပထမအဓိဋ္ဌာန်ဖြင့် အရဟတ္တဖိုလ်ပညာကို ဟောသည်။ ဒုတိယဖြင့် ဝစီသစ္စာကို ဟောသည်။ တတိယဖြင့် အာမိသစွန့်ခြင်းကို ဟောသည်။ စတုတ္ထဖြင့် ကိလေသာငြိမ်းခြင်းကို ဟောတော်မူသည်ဟု သိအပ်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် ပထမအဓိဋ္ဌာန်ဖြင့် ကမ္မဿကတာပညာ သို့မဟုတ် ဝိပဿနာပညာကို အစပြု၍ ဖိုလ်ပညာကို ဟောသည်။ ဒုတိယဖြင့် ဝစီသစ္စာကို အစပြု၍ ပရမတ္ထသစ္စာတည်းဟူသော နိဗ္ဗာန်ကို ဟောသည်။ တတိယဖြင့် အာမိသစွန့်ခြင်းကို အစပြု၍ အရဟတ္တမဂ်ဖြင့် ကိလေသာစွန့်ခြင်းကို ဟောသည်။ စတုတ္ထဖြင့် သမာပတ်ဖြင့် ခွာအပ်သော ကိလေသာတို့ကို အစပြု၍ အရဟတ္တမဂ်ဖြင့် ကိလေသာငြိမ်းခြင်းကို ဟောသည်။ သို့မဟုတ် ပညာဓိဋ္ဌာန်တစ်ခုတည်းဖြင့် အရဟတ္တဖိုလ်ပညာကို ဟောတော်မူအပ်သည်။ ကြွင်းသော အဓိဋ္ဌာန်တို့ဖြင့် ပရမတ္ထသစ္စာကို ဟောတော်မူအပ်သည်။ သို့မဟုတ် သစ္စာဓိဋ္ဌာန်တစ်ခုတည်းဖြင့် ပရမတ္ထသစ္စာကို ဟောတော်မူအပ်သည်။ ကြွင်းသော အဓိဋ္ဌာန်တို့ဖြင့် အရဟတ္တပညာကို ဟောတော်မူအပ်သည်ဟု မူသိကာဘယမထေရ်က ဟောတော်မူ၏။

Pañhabyākaraṇādicatukkavaṇṇanā

ပြဿနာဖြေဆိုခြင်းအစရှိသော စတုက္ကအဖွင့်

312. Pañhabyākaraṇāni mahāpadesakathāya vitthāritāneva.

၃၁၂. ပြဿနာဖြေဆိုခြင်းတို့ကို မဟာပဒေသစကားရပ်၌ အကျယ်ဖွင့်ဆိုခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။

Kaṇhanti kāḷakaṃ dasaakusalakammapathakammaṃ. Kaṇhavipākanti apāye nibbattanato kāḷakavipākaṃ. Sukkanti paṇḍaraṃ kusalakammapathakammaṃ. Sukkavipākanti sagge nibbattanato paṇḍaravipākaṃ. Kaṇhasukkanti missakakammaṃ. Kaṇhasukkavipākanti sukhadukkhavipākaṃ. Missakakammañhi katvā akusalena tiracchānayoniyaṃ maṅgalahatthiṭṭhānādīsu uppanno kusalena pavatte sukhaṃ vedayati. Kusalena rājakulepi nibbatto akusalena pavatte dukkhaṃ vedayati. Akaṇhaasukkanti kammakkhayakaraṃ catumaggañāṇaṃ adhippetaṃ. Tañhi [Pg.206] yadi kaṇhaṃ bhaveyya, kaṇhavipākaṃ dadeyya. Yadi sukkaṃ bhaveyya, sukkavipākaṃ dadeyya. Ubhayavipākassa pana adānato akaṇhāsukkavipākattā akaṇhaṃ asukkanti ayamettha attho.

'ကဏှ' (မည်းညစ်သောကံ) ဟူသည် မည်းညစ်သော အကုသိုလ်ကမ္မပထတရား ဆယ်ပါးကို ဆိုလိုသည်။ 'ကဏှဝိပါက' ဟူသည် အပါယ်ဘုံ၌ ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် မည်းညစ်သော အကျိုးရှိခြင်းကို ဆိုသည်။ 'သုက္က' (ဖြူစင်သောကံ) ဟူသည် ဖြူစင်သော ကုသိုလ်ကမ္မပထတရားကို ဆိုလိုသည်။ 'သုက္ကဝိပါက' ဟူသည် နတ်ပြည်၌ ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် ဖြူစင်သော အကျိုးရှိခြင်းကို ဆိုသည်။ 'ကဏှသုက္က' (မည်းဖြူရောနှောသောကံ) ဟူသည် ရောနှောနေသော ကံကို ဆိုသည်။ 'ကဏှသုက္ကဝိပါက' ဟူသည် ချမ်းသာဆင်းရဲ ရောနှောသော အကျိုးရှိခြင်းကို ဆိုသည်။ စင်စစ်သော်ကား ရောနှောသောကံကို ပြု၍ အကုသိုလ်ကံကြောင့် တိရစ္ဆာန်မျိုး၌ မင်္ဂလာဆင်၏ အရာဌာနစသည်တို့၌ ဖြစ်သော်လည်း၊ ပဝတ္တိအခါ၌ ကုသိုလ်ကံကြောင့် ချမ်းသာကို ခံစားရသည်။ သို့မဟုတ် ကုသိုလ်ကံကြောင့် မင်းမျိုး၌ ဖြစ်သော်လည်း၊ ပဝတ္တိအခါ၌ အကုသိုလ်ကံကြောင့် ဆင်းရဲကို ခံစားရသည်။ 'အကဏှအသုက္က' (မမည်းမဖြူသောကံ) ဟူသည် ကံကုန်ခြင်းကို ပြုတတ်သော မဂ်ဉာဏ်လေးပါးကို ဆိုလိုသည်။ ထိုမဂ်ဉာဏ်သည် အကယ်၍ မည်းညစ်သောကံ ဖြစ်ပါက မည်းညစ်သော အကျိုးကို ပေးရာ၏။ အကယ်၍ ဖြူစင်သောကံ ဖြစ်ပါက ဖြူစင်သော အကျိုးကို ပေးရာ၏။ စင်စစ်မူကား အကျိုးနှစ်ပါးလုံးကို မပေးတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မမည်းမဖြူသော အကျိုးရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း 'အကဏှအသုက္က' မည်၏။ ဤသည်မှာ စတုတ္ထကံ၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်တည်း။

Sacchikaraṇīyāti paccakkhakaraṇena ceva paṭilābhena ca sacchikātabbā. Cakkhunāti dibbacakkhunā. Kāyenāti sahajātanāmakāyena. Paññāyāti arahattaphalañāṇena.

'သစ္ဆိkရဏီယ' ဟူသည် မျက်မှောက်ပြုခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ရရှိခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း မျက်မှောက်ပြုအပ်သောတရား ဖြစ်သည်။ 'မျက်စိဖြင့်' (စက္ခုနာ) ဟူသည် ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်ဖြင့် (မျက်မှောက်ပြုခြင်းကို ဆိုသည်)။ 'ကိုယ်ဖြင့်' (ကာယေန) ဟူသည် အတူတကွဖြစ်သော နာမ်ကိုယ် (သဟဇာတနာမကာယ) ဖြင့် (မျက်မှောက်ပြုခြင်းကို ဆိုသည်)။ 'ပညာဖြင့်' (ပညာယ) ဟူသည် အရဟတ္တဖိုလ်ဉာဏ်ဖြင့် (မျက်မှောက်ပြုခြင်းကို ဆိုသည်)။

Oghāti vaṭṭasmiṃ satte ohananti osīdāpentīti oghā. Tattha pañcakāmaguṇiko rāgo kāmogho. Rūpārūpabhavesu chandarāgo bhavogho. Tathā jhānanikanti sassatadiṭṭhisahagato ca rāgo. Dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo diṭṭhogho.

'ဩဃ' ဟူသည် သံသရာဝဋ်၌ သတ္တဝါတို့ကို အောက်သို့နှိပ်၍ သတ်တတ်၊ နစ်မွန်းစေတတ်သောကြောင့် ဩဃမည်ကုန်၏။ ထိုဩဃတို့တွင် ငါးပါးသော ကာမဂုဏ်အာရုံရှိသော ရာဂသည် 'ကာမောဃ' မည်၏။ ရူပဘဝ၊ အရူပဘဝတို့၌ ဖြစ်သော တပ်မက်ခြင်းဆန္ဒရာဂသည် 'ဘဝေါဃ' မည်၏။ ထို့အတူ ဈာန်၌ တပ်မက်သောရာဂနှင့် သဿတဒိဋ္ဌိနှင့်တကွဖြစ်သော ရာဂသည်လည်း 'ဘဝေါဃ' မည်၏။ ဒိဋ္ဌိခြောက်ဆယ့်နှစ်ပါးတို့သည် 'ဒိဋ္ဌောဃ' မည်၏။

Vaṭṭasmiṃ yojentīti yogā. Te oghā viya veditabbā.

သံသရာဝဋ်၌ ယှဉ်စေတတ် (ဖွဲ့ချည်တတ်) သောကြောင့် 'ယောဂ' မည်ကုန်၏။ ထိုယောဂတရားတို့ကို ဩဃတရားတို့ကဲ့သို့ပင် သိအပ်၏။

Visaṃyojentīti visaññogā. Tattha asubhajjhānaṃ kāmayogavisaṃyogo. Taṃ pādakaṃ katvā adhigato anāgāmimaggo ekanteneva kāmayogavisaññogo nāma. Arahattamaggo bhavayogavisaññogo nāma. Sotāpattimaggo diṭṭhiyogavisaññogo nāma. Arahattamaggo avijjāyogavisaññogo nāma.

ကိလေသာတို့နှင့် မယှဉ်စေတတ်သောကြောင့် 'ဝိသံယောဂ' မည်ကုန်၏။ ထိုဝိသံယောဂတို့တွင် အသုဘဈာန်သည် ကာမယောဂနှင့် မယှဉ်စပ်။ ထိုအသုဘဈာန်ကို အခြေခံပြု၍ ရအပ်သော အနာဂါမိမဂ်သည် စင်စစ်အားဖြင့် 'ကာမယောဂဝိသံယောဂ' မည်၏။ အရဟတ္တမဂ်သည် 'ဘဝယောဂဝိသံယောဂ' မည်၏။ သောတာပတ္တိမဂ်သည် 'ဒိဋ္ဌိယောဂဝိသံယောဂ' မည်၏။ အရဟတ္တမဂ်သည် 'အဝိဇ္ဇာယောဂဝိသံယောဂ' မည်၏။

Ganthanavasena ganthā. Vaṭṭasmiṃ nāmakāyañceva rūpakāyañca ganthati bandhati palibundhatīti kāyagantho. Idaṃsaccābhinivesoti idameva saccaṃ, moghamaññanti evaṃ pavatto diṭṭhābhiniveso.

ထုံးဖွဲ့ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် 'ဂန္ထ' မည်ကုန်၏။ သံသရာဝဋ်၌ နာမ်ကိုယ်ကိုလည်းကောင်း၊ ရုပ်ကိုယ်ကိုလည်းကောင်း ဖွဲ့ချည်တတ်၊ တားဆီးတတ်သောကြောင့် 'ကာယဂန္ထ' မည်၏။ 'ဣဒံသစ္စာဘိနိဝေသာ' ဟူသည် 'ဤငါ၏အယူသာလျှင် မှန်ကန်၏၊ အခြားသောအယူသည် အချည်းနှီးတည်း' ဟု ဤသို့ ဖြစ်ပေါ်သော ဒိဋ္ဌိဟူသော စွဲလမ်းနှလုံးသွင်းခြင်းကို ဆိုသည်။

Upādānānīti ādānaggahaṇāni. Kāmoti rāgo, soyeva gahaṇaṭṭhena upādānanti kāmupādānaṃ. Diṭṭhīti micchādiṭṭhi, sāpi gahaṇaṭṭhena upādānanti diṭṭhupādānaṃ. Iminā suddhīti evaṃ sīlavatānaṃ gahaṇaṃ sīlabbatupādānaṃ. Attāti etena vadati ceva upādiyati cāti attavādupādānaṃ.

'ဥပါဒါန်' ဟူသည် မြဲမြံစွာ စွဲလမ်းယူခြင်းတို့ကို ဆိုသည်။ 'ကာမ' ဟူသည် ရာဂတည်း။ ထိုရာဂသည်ပင်လျှင် စွဲလမ်းခြင်းအနက်ကြောင့် ဥပါဒါန်မည်သောကြောင့် 'ကာမုပါဒါန်' မည်၏။ 'ဒိဋ္ဌိ' ဟူသည် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတည်း။ ထိုမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသည်လည်း စွဲလမ်းခြင်းအနက်ကြောင့် ဥပါဒါန်မည်သောကြောင့် 'ဒိဋ္ဌုပါဒါန်' မည်၏။ 'ဤခွေးဝတ်၊ နွားဝတ် စသည်တို့ဖြင့် စင်ကြယ်ခြင်း ဖြစ်၏' ဟု ဤသို့ အလေ့အကျင့်တို့ကို စွဲလမ်းခြင်းသည် 'သီလဗ္ဗတုပါဒါန်' မည်၏။ ထိုသဘောတရားဖြင့် ငါ (အတ္တ) ဟူ၍ ပြောလည်းပြောတတ်၊ စွဲလည်းစွဲလမ်းတတ်သောကြောင့် 'အတ္တဝါဒုပါဒါန်' မည်၏။

Yoniyoti koṭṭhāsā. Aṇḍe jātāti aṇḍajā. Jalābumhi jātāti jalābujā. Saṃsede jātāti saṃsedajā. Sayanasmiṃ pūtimacchādīsu ca nibbattānametaṃ adhivacanaṃ. Vegena āgantvā upapatitā viyāti opapātikā. Tattha devamanussesu saṃsedajaopapātikānaṃ ayaṃ [Pg.207] viseso. Saṃsedajā mandā daharā hutvā nibbattanti. Opapātikā soḷasavassuddesikā hutvā. Manussesu hi bhummadevesu ca imā catassopi yoniyo labbhanti. Tathā tiracchānesu supaṇṇanāgādīsu. Vuttañhetaṃ – ‘‘tattha, bhikkhave, aṇḍajā supaṇṇā aṇḍajeva nāge haranti, na jalābuje na saṃsedaje na opapātike’’ti (saṃ. ni. 3.393). Cātumahārājikato paṭṭhāya uparidevā opapātikāyeva. Tathā nerayikā. Petesu catassopi labbhanti. Gabbhāvakkantiyo sampasādanīye kathitā eva.

ယောနိဟူသည် အစု (အဖို့အစု) တို့တည်း။ ဥ၌ ဖြစ်သောကြောင့် 'အဏ္ဍဇ' ဟု ခေါ်၏။ ရေမြှေး (အချင်းအိမ်) ၌ ဖြစ်သောကြောင့် 'ဇလာဗုဇ' ဟု ခေါ်၏။ အမိဝမ်းတွင်း၏ ညစ်ကြေး သွေးစသော ညှီနံ့ရှိသောအရပ်၌ ဖြစ်သောကြောင့် 'သံသေဒဇ' ဟု ခေါ်၏။ ထိုသံသေဒဇဟူသောအမည်သည် ပန်းအခင်းစသော အိပ်ရာ၌လည်းကောင်း၊ ငါးပုပ်စသည်တို့၌လည်းကောင်း ဖြစ်ထွန်းကုန်သော သတ္တဝါတို့၏ အမည်တည်း။ လျင်မြန်သောအဟုန်ဖြင့် ရောက်လာ၍ ကျလာသကဲ့သို့ ဖြစ်ကုန်သောကြောင့် 'ဥပပါတိက' မည်ကုန်၏။ ထိုယောနိတို့တွင် နတ်လူတို့၌ သံသေဒဇနှင့် ဥပပါတိကတို့၏ ထူးခြားချက်မှာ ဤသို့ဖြစ်၏။ သံသေဒဇသတ္တဝါတို့သည် နုံ့နှေးငယ်ရွယ်သူများအဖြစ် ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်၏။ ဥပပါတိကသတ္တဝါတို့မူကား တစ်ဆယ့်ခြောက်နှစ်အရွယ်ခန့်ရှိသူများ ဖြစ်၍ ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်၏။ လူတို့၌လည်းကောင်း၊ ဘုမ္မစိုးနတ်တို့၌လည်းကောင်း ဤလေးပါးသော ယောနိတို့ကို ရနိုင်ကုန်၏။ ထို့အတူ တိရစ္ဆာန်ဖြစ်သော ဂဠုန်၊ နဂါးစသည်တို့၌လည်း ဤလေးပါးသော ယောနိတို့ကို ရနိုင်ကုန်၏။ ဤသို့လည်း ဟောတော်မူအပ်၏ - 'ရဟန်းတို့၊ ထိုဂဠုန်၊ နဂါးတို့တွင် ဥမှမွေးသော ဂဠုန်တို့သည် ဥမှမွေးသော နဂါးတို့ကိုသာ သတ်ဖြတ်နိုင်ကုန်၏၊ ဇလာဗုဇ၊ သံသေဒဇ၊ ဥပပါတိက နဂါးတို့ကို မသတ်နိုင်ကုန်'။ စာတုမဟာရာဇ်မှစ၍ အထက်နတ်တို့သည် ဥပပါတိကသက်သက်သာ ဖြစ်ကုန်၏။ ငရဲသားတို့လည်း ထို့အတူ ဥပပါတိကသက်သက်သာ ဖြစ်ကုန်၏။ ပြိတ္တာတို့၌မူကား လေးပါးသော ယောနိလုံးကို ရနိုင်ကုန်၏။ ပဋိသန္ဓေတည်နေခြင်းအကြောင်း (ဂဗ္ဘဝေါက္ကန္တိ) တို့ကို သမ္ပသာဒနီယသုတ်၌ ဟောတော်မူအပ်ပြီးလေပြီ။

Attabhāvapaṭilābhesu paṭhamo khiḍḍāpadosikavasena veditabbo. Dutiyo orabbhikādīhi ghātiyamānaurabbhādivasena. Tatiyo manopadosikāvasena. Catuttho cātumahārājike upādāya uparisesadevatāvasena. Te hi devā neva attasañcetanāya maranti, na parasañcetanāya.

အတ္တဘောကို ရရှိခြင်းတို့တွင် ပထမအတ္တဘောရရှိခြင်းကို ခိဍ္ဍာပဒေါသိက (ကစားမြူးတူးခြင်းကြောင့် ပျက်စီးသော) နတ်တို့၏အစွမ်းဖြင့် သိအပ်၏။ ဒုတိယအတ္တဘောရရှိခြင်းကို ဆိတ်သတ်သမားစသည်တို့ သတ်အပ်သော ဆိတ်စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် သိအပ်၏။ တတိယအတ္တဘောရရှိခြင်းကို မနောပဒေါသိက (စိတ်ဆိုးဒေါသထွက်ခြင်းကြောင့် ပျက်စီးသော) နတ်တို့၏အစွမ်းဖြင့် သိအပ်၏။ စတုတ္ထအတ္တဘောရရှိခြင်းကို စာတုမဟာရာဇ်နတ်တို့မှစ၍ အထက်ရှိ ကြွင်းသောနတ်တို့၏အစွမ်းဖြင့် သိအပ်၏။ ထိုနတ်တို့သည် မိမိ၏ စေ့ဆော်မှုကြောင့်လည်း မသေကုန်၊ သူတစ်ပါး၏ စေ့ဆော်မှုကြောင့်လည်း မသေကုန်။

Dakkhiṇāvisuddhādicatukkavaṇṇanā

ဒက္ခိဏာဝိသုဒ္ဓိစတုက္ကအဖွင့်

313. Dakkhiṇāvisuddhiyoti dānasaṅkhātā dakkhiṇā visujjhanti mahapphalā honti etāhīti dakkhiṇāvisuddhiyo.

၃၁၃. ဒက္ခိဏာဝိသုဒ္ဓိ ဟူသည်မှာ - ဒါနဟုဆိုအပ်သော အလှူတို့သည် ဤအကြောင်းတရားတို့ကြောင့် စင်ကြယ်ကုန်၏၊ အကျိုးကြီးကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ဒက္ခိဏာဝိသုဒ္ဓိ (အလှူစင်ကြယ်ခြင်း) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။

Dāyakato visujjhati, no paṭiggāhakatoti yattha dāyako sīlavā hoti, dhammenuppannaṃ deyyadhammaṃ deti, paṭiggāhako dussīlo. Ayaṃ dakkhiṇā vessantaramahārājassa dakkhiṇāsadisā. Paṭiggāhakato visujjhati, no dāyakatoti yattha paṭiggāhako sīlavā hoti, dāyako dussīlo, adhammenuppannaṃ deti, ayaṃ dakkhiṇā coraghātakassa dakkhiṇāsadisā. Neva dāyakato visujjhati, no paṭiggāhakatoti yattha ubhopi dussīlā deyyadhammopi adhammena nibbatto. Vipariyāyena catutthā veditabbā.

အလှူရှင်ကြောင့် စင်ကြယ်၍ အလှူခံကြောင့် မစင်ကြယ်ဟူသည်မှာ - အကြင်အလှူ၌ အလှူရှင်သည် သီလရှိ၏၊ တရားသဖြင့် ရရှိသော လှူဖွယ်ဝတ္ထုကို လှူဒါန်း၏၊ အလှူခံသည် သီလမရှိသူ ဖြစ်၏။ ဤအလှူသည် ဝေဿန္တရာမင်းကြီး၏ အလှူနှင့် တူလှ၏။ အလှူခံကြောင့် စင်ကြယ်၍ အလှူရှင်ကြောင့် မစင်ကြယ်ဟူသည်မှာ - အကြင်အလှူ၌ အလှူခံသည် သီလရှိ၏၊ အလှူရှင်သည် သီလမရှိသူ ဖြစ်၍ မတရားသဖြင့် ရရှိသော လှူဖွယ်ဝတ္ထုကို လှူဒါန်း၏။ ဤအလှူသည် လူသတ်သမား (ခိုးသူသတ် ယောက်ျား) ၏ အလှူနှင့် တူလှ၏။ အလှူရှင်ကြောင့်လည်း မစင်ကြယ်၊ အလှူခံကြောင့်လည်း မစင်ကြယ်ဟူသည်မှာ - အကြင်အလှူ၌ အလှူရှင်ရော အလှူခံပါ နှစ်ဦးလုံး သီလမရှိကြကုန်၊ လှူဖွယ်ဝတ္ထုသည်လည်း မတရားသဖြင့် ရရှိအပ်၏။ စတုတ္ထအလှူစင်ကြယ်ခြင်းကို ထိုသုံးပါးတို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် သိအပ်၏။

Saṅgahavatthūnīti saṅgahakāraṇāni. Tāni heṭṭhā vibhattāneva.

သင်္ဂဟဝတ္ထုဟူသည် ချီးမြှောက်ခြင်း၏ အကြောင်းတရားတို့တည်း။ ထိုတရားတို့ကို အောက်၌ (လက္ခဏသုတ်အဖွင့်တွင်) ငါသည် ခွဲခြားဝေဖန်ပြသခဲ့ပြီးပြီ ဖြစ်၏။

Anariyavohārāti anariyānaṃ lāmakānaṃ vohārā.

အနရိယဝေါဟာရဟူသည် သူတော်မဟုတ်သော ယုတ်ညံ့သောသူတို့၏ ပြောဆိုခြင်း စကားတို့တည်း။

Ariyavohārāti ariyānaṃ sappurisānaṃ vohārā.

အရိယဝေါဟာရဟူသည် အရိယာသူတော်ကောင်းတို့၏ ပြောဆိုခြင်း စကားတို့တည်း။

Diṭṭhavāditāti [Pg.208] diṭṭhaṃ mayāti evaṃ vāditā. Ettha ca taṃtaṃsamuṭṭhāpakacetanāvasena attho veditabbo.

ဒိဋ္ဌဝါဒိတာဟူသည် 'ငါမြင်အပ်၏' ဟူ၍ ဤသို့ ဆိုလေ့ရှိခြင်းတည်း။ ဤပုဒ်၌ ထိုထိုစကားကို ဖြစ်စေတတ်သော စေတနာ၏ အစွမ်းဖြင့် အနက်အဓ比္ပာယ်ကို သိအပ်၏။

Attantapādicatukkavaṇṇanā

အတ္တန္တပါဒိစတုက္ကအဖွင့်

314. Attantapādīsu paṭhamo acelako. Dutiyo orabbhikādīsu aññataro. Tatiyo yaññayājako. Catuttho sāsane sammāpaṭipanno.

၃၁၄. အတ္တန္တပါဒိ (မိမိကိုယ်ကို ညှဉ်းဆဲသူ) စသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့တွင် ပထမပုဂ္ဂိုလ်သည် အဝတ်မဝတ်သော တက္ကတွန်း (အစေလက) တည်း။ ဒုတိယပုဂ္ဂိုလ်သည် ဆိတ်သတ်သမားစသည်တို့တွင် တစ်ဦးဦးတည်း။ တတိယပုဂ္ဂိုလ်သည် ယဇ်ပူဇော်သောသူတည်း။ စတုတ္ထပုဂ္ဂိုလ်သည် သာသနာတော်၌ ကောင်းစွာကျင့်သော ပုဂ္ဂိုလ်တည်း။

Attahitāya paṭipannādīsu paṭhamo yo sayaṃ sīlādisampanno, paraṃ sīlādīsu na samādapeti āyasmā vakkalitthero viya. Dutiyo yo attanā na sīlādisampanno, paraṃ sīlādīsu samādapeti āyasmā upanando viya. Tatiyo yo nevattanā sīlādisampanno, paraṃ sīlādīsu na samādapeti devadatto viya. Catuttho yo attanā ca sīlādisampanno parañca sīlādīsu samādapeti āyasmā mahākassapo viya.

မိမိအကျိုးငှာ ကျင့်သောသူစသည်တို့တွင် ပထမပုဂ္ဂိုလ်သည် မိမိကိုယ်တိုင် သီလစသည်နှင့် ပြည့်စုံသော်လည်း သူတစ်ပါးကို သီလစသည်တို့၌ မဆောက်တည်စေသောသူဖြစ်၏၊ အရှင်ဝက္ကလိမထေရ် ကဲ့သို့တည်း။ ဒုတိယပုဂ္ဂိုလ်သည် မိမိကိုယ်တိုင် သီလစသည်နှင့် မပြည့်စုံသော်လည်း သူတစ်ပါးကို သီလစသည်တို့၌ ဆောက်တည်စေသောသူဖြစ်၏၊ အရှင်ဥပနန္ဒမထေရ် ကဲ့သို့တည်း။ တတိယပုဂ္ဂိုလ်သည် မိမိကိုယ်တိုင်လည်း သီလစသည်နှင့် မပြည့်စုံ၊ သူတစ်ပါးကိုလည်း သီလစသည်တို့၌ မဆောက်တည်စေသောသူဖြစ်၏၊ ဒေဝဒတ် ကဲ့သို့တည်း။ စတုတ္ထပုဂ္ဂိုလ်သည် မိမိကိုယ်တိုင်လည်း သီလစသည်နှင့် ပြည့်စုံ၍ သူတစ်ပါးကိုလည်း သီလစသည်တို့၌ ဆောက်တည်စေသောသူဖြစ်၏၊ အရှင်မဟာကဿပမထေရ် ကဲ့သို့တည်း။

Tamādīsu tamoti andhakārabhūto. Tamaparāyaṇoti tamameva paraṃ ayanaṃ gati assāti tamaparāyaṇo. Evaṃ sabbapadesu attho veditabbo. Ettha ca paṭhamo nīce caṇḍālādikule dujjīvite hīnattabhāve nibbattitvā tīṇi duccaritāni paripūreti. Dutiyo tathāvidho hutvā tīṇi sucaritāni paripūreti. Tatiyo uḷāre khattiyakule bahuannapāne sampannattabhāve nibbattitvā tīṇi duccaritāni paripūreti. Catuttho tādisova hutvā tīṇi sucaritāni paripūreti.

တမ (အမှောင်) စသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့တွင် တမဟူသည် အမိုက်မှောင်နှင့်တူသော သဘောတည်း။ တမပရာယဏဟူသည် ထိုအမှောင်သည်ပင်လျှင် အထူးသဖြင့် လားရာဂတိ ရှိသောကြောင့် တမပရာယဏ (အမှောင်လျှင် လားရာရှိသူ) ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤနည်းအတိုင်း ပုဒ်အားလုံး၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။ ဤပုဒ်တို့တွင် ပထမပုဂ္ဂိုလ်သည် ယုတ်နိမ့်သော စဏ္ဍာလစသော အမျိုး၌လည်းကောင်း၊ ဆင်းရဲသော အသက်မွေးမှု၌လည်းကောင်း၊ ယုတ်ညံ့သော ကိုယ်ခန္ဓာ၌လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်လာပြီးလျှင် ဒုစရိုက်သုံးပါးကို ဖြည့်ကျင့်သူ ဖြစ်၏။ ဒုတိယပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုကဲ့သို့ပင် ဖြစ်ပေါ်လာသော်လည်း သုစရိုက်သုံးပါးကို ဖြည့်ကျင့်သူ ဖြစ်၏။ တတိယပုဂ္ဂိုလ်သည် မြင့်မြတ်သော မင်းမျိုးစသည်၌လည်းကောင်း၊ အစားအသောက် အဖျော်ယမကာ ပေါများသော ပြည့်စုံသော ကိုယ်ခန္ဓာ၌လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်လာသော်လည်း ဒုစရိုက်သုံးပါးကို ဖြည့်ကျင့်သူ ဖြစ်၏။ စတုတ္ထပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုကဲ့သို့ပင် ပြည့်စုံစွာ ဖြစ်ပေါ်လာပြီးလျှင် သုစရိုက်သုံးပါးကို ဖြည့်ကျင့်သူ ဖြစ်၏။

Samaṇamacaloti samaṇaacalo. Ma-kāro padasandhimattaṃ. So sotāpanno veditabbo. Sotāpanno hi catūhi vātehi indakhīlo viya parappavādehi akampiyo. Acalasaddhāya samannāgatoti samaṇamacalo. Vuttampi cetaṃ – ‘‘katamo ca puggalo samaṇamacalo? Idhekacco puggalo tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā’’ti (pu. pa. 190) vitthāro. Rāgadosānaṃ pana tanubhūtattā sakadāgāmī samaṇapadumo nāma. Tenāha – ‘‘katamo pana puggalo samaṇapadumo? Idhekacco puggalo sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karoti, ayaṃ vuccati puggalo [Pg.209] samaṇapadumo’’ti (pu. pa. 190). Rāgadosānaṃ abhāvā khippameva pupphissatīti anāgāmī samaṇapuṇḍarīko nāma. Tenāha – ‘‘katamo ca puggalo samaṇapuṇḍarīko? Idhekacco puggalo pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ…pe… ayaṃ vuccati puggalo samaṇapuṇḍarīko’’ti (pu. pa. 190). Arahā pana sabbesampi ganthakārakilesānaṃ abhāvā samaṇesu samaṇasukhumālo nāma. Tenāha – ‘‘katamo ca puggalo samaṇesu samaṇasukhumālo? Idhekacco āsavānaṃ khayā…pe… upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati puggalo samaṇesu samaṇasukhumālo’’ti.

သမဏမစလဟူသည် 'သမဏအစလ' (မတုန်လှုပ်သော ရဟန်း) တည်း။ 'မ' အက္ခရာသည် ပုဒ်စပ်ကာမျှသာ ဖြစ်၏။ ထိုသမဏမစလပုဂ္ဂိုလ်ကို သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်ဟူ၍ သိအပ်၏။ သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်သည် အရပ်လေးမျက်နှာမှ တိုက်ခတ်လာသော လေတို့ကြောင့် တံခါးတိုင် (ဣန္ဒခီလ) သည် မတုန်လှုပ်သကဲ့သို့ သူတစ်ပါးတို့၏ မိစ္ဆာအယူဝါဒတို့ကြောင့် မတုန်မလှုပ်၊ မပြိုကွဲနိုင်သော သဒ္ဓါတရားနှင့် ပြည့်စုံသောကြောင့် 'သမဏမစလ' မည်၏။ ဤသို့လည်း ဟောတော်မူအပ်၏ - 'သမဏမစလပုဂ္ဂိုလ်ဟူသည် အဘယ်နည်း? ဤသာသနာတော်၌ အချို့သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် သံယောဇဉ်သုံးပါး ကုန်ခြင်းကြောင့်...' စသည်ဖြင့် အကျယ်ကို သိအပ်၏။ ရာဂနှင့် ဒေါသတို့ ပါးလျသွားခြင်းကြောင့် သကဒါဂါမိပုဂ္ဂိုလ်သည် 'သမဏပဒုမ' (ကြာပဒုမ္မာကဲ့သို့သော ရဟန်း) မည်၏။ ထို့ကြောင့် ဟောတော်မူအပ်၏ - 'သမဏပဒုမပုဂ္ဂိုလ်ဟူသည် အဘယ်နည်း? ဤသာသနာတော်၌ အချို့သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ဤလူ့ပြည်သို့ တစ်ကြိမ်သာ ပြန်လာ၍ ဆင်းရဲ၏အဆုံးကို ပြုတတ်၏၊ ဤပုဂ္ဂိုလ်ကို သမဏပဒုမပုဂ္ဂိုလ်ဟူ၍ ဆိုအပ်၏'။ ရာဂနှင့် ဒေါသတို့ မရှိတော့ခြင်းကြောင့် မကြာမီ ပွင့်လတံ့သောကြောင့် အနာဂါမိပုဂ္ဂိုလ်သည် 'သမဏပုဏ္ဍရိက' (ကြာပုဏ္ဍရိတ်ကဲ့သို့သော ရဟန်း) မည်၏။ ထို့ကြောင့် ဟောတော်မူအပ်၏ - 'သမဏပုဏ္ဍရိကပုဂ္ဂိုလ်ဟူသည် အဘယ်နည်း? ဤသာသနာတော်၌ အချို့သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် အောက်ပိုင်းသံယောဇဉ်ငါးပါးတို့...။ပ။ ဤပုဂ္ဂိုလ်ကို သမဏပုဏ္ဍရိကပုဂ္ဂိုလ်ဟူ၍ ဆိုအပ်၏'။ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်မူကား သံသရာ၌ ချည်နှောင်တတ်သော (ထုံးဖွဲ့တတ်သော) ကိလေသာအားလုံး မရှိတော့ခြင်းကြောင့် ရဟန်းတို့တွင် 'သမဏသုခုမာလ' (သိမ်မွေ့နုနယ်သော ရဟန်း) မည်၏။ ထို့ကြောင့် ဟောတော်မူအပ်၏ - 'ရဟန်းတို့တွင် သမဏသုခုမာလပုဂ္ဂိုလ်ဟူသည် အဘယ်နည်း? ဤသာသနာတော်၌ အချို့သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် အာသဝေါတရားတို့ ကုန်ခြင်းကြောင့်...။ပ။ ရောက်ရှိနေထိုင်၏။ ဤပုဂ္ဂိုလ်ကို ရဟန်းတို့တွင် သမဏသုခုမာလပုဂ္ဂိုလ်ဟူ၍ ဆိုအပ်၏'။

‘‘Ime kho, āvuso’’tiādi vuttanayeneva yojetabbaṃ. Iti samapaññāsāya catukkānaṃ vasena dvepañhasatāni kathento thero sāmaggirasaṃ dassesīti.

'ငါ့ရှင်တို့ ဤတရားတို့သည်ကား' စသည်ကို ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းသာလျှင် နှိုင်းယှဉ်အပ်၏။ ဤသို့လျှင် ငါးဆယ်အစုရှိသော စတုက္က (လေးခုအစု) တို့၏အစွမ်းဖြင့် နှစ်ရာသော ပြဿနာတို့ကို ဟောကြားတော်မူစဉ် အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်သည် အညီအညွတ်သာယာသောအရသာ (သာမဂ္ဂီရသ) ရှိသော တရားကို ပြသတော်မူ၏ဟူ၍ ပြီး၏။

Catukkavaṇṇanā niṭṭhitā.

စတုက္ကအဖွင့် ပြီး၏။

Pañcakavaṇṇanā

ပဉ္စကအဖွင့်

315. Iti catukkavasena sāmaggirasaṃ dassetvā idāni pañcakavasena dassetuṃ puna desanaṃ ārabhi. Tattha pañcasu khandhesu rūpakkhandho lokiyo. Sesā lokiyalokuttarā. Upādānakkhandhā lokiyāva. Vitthārato pana khandhakathā visuddhimagge vuttā. Kāmaguṇā heṭṭhā vitthāritāva.

၃၁၅. ဤသို့ စတုက္က (လေးခုအစု) အစွမ်းဖြင့် သာမဂ္ဂီရသကို ပြသပြီး၍ ယခုအခါ ပဉ္စက (ငါးခုအစု) အစွမ်းဖြင့် ပြသရန် ထပ်မံ၍ ဒေသနာကို စတင်တော်မူ၏။ ထိုပဉ္စကဒေသနာတော်၌ ခန္ဓာငါးပါးတို့တွင် ရူပက္ခန္ဓာသည် လောကီ ဖြစ်၏။ ကြွင်းသောခန္ဓာတို့သည် လောကီလောကုတ္တရာ ဖြစ်ကုန်၏။ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာတို့သည်ကား လောကီသက်သက်သာ ဖြစ်ကုန်၏။ အကျယ်အားဖြင့် ခန္ဓာအကြောင်းကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ ဆိုခဲ့ပြီးလေပြီ။ ကာမဂုဏ်တို့ကို အောက်ဖြစ်သော စက္ကဝတ္တိသုတ်အဖွင့်၌ ငါသည် အကျယ်ပြသခဲ့ပြီး ဖြစ်၏။

Sukatadukkaṭādīhi gantabbāti gatiyo. Nirayoti nirassādo. Sahokāsena khandhā kathitā. Tato paresu tīsu nibbattā khandhāva vuttā. Catutthe okāsopi.

ကောင်းမှု၊ မကောင်းမှု ပြုသူတို့သည် ရောက်အပ်ကုန်သောကြောင့် 'ဂတိ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏။ 'နိရယ' ဟူသည် သာယာဖွယ်မရှိသော သဘောတည်း။ ဤနိရယဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ဘုံအရပ်နှင့်တကွ ခန္ဓာတို့ကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ထိုနိရယဟူသောပုဒ်၏နောက် ကြွင်းသော သုံးပုဒ်တို့၌ ဖြစ်ပေါ်သော ခန္ဓာတို့ကိုသာ ဟောတော်မူအပ်၏။ စတုတ္ထဂတိ (နတ်ပြည်) ၌မူကား ဘုံအရပ်ကိုလည်း ဟောတော်မူအပ်၏။

Āvāse macchariyaṃ āvāsamacchariyaṃ. Tena samannāgato bhikkhu āgantukaṃ disvā ‘‘ettha cetiyassa vā saṅghassa vā parikkhāro ṭhapito’’tiādīni vatvā saṅghikampi āvāsaṃ nivāreti. So kālaṅkatvā peto vā ajagaro vā hutvā nibbattati. Kule macchariyaṃ kulamacchariyaṃ. Tena samannāgato bhikkhu tehi kāraṇehi attano upaṭṭhākakule aññesaṃ [Pg.210] pavesanampi nivāreti. Lābhe macchariyaṃ lābhamacchariyaṃ. Tena samannāgato bhikkhu saṅghikampi lābhaṃ maccharāyanto yathā aññe na labhanti, evaṃ karoti. Vaṇṇe macchariyaṃ vaṇṇamacchariyaṃ. Vaṇṇoti cettha sarīravaṇṇopi guṇavaṇṇopi veditabbo. Pariyattidhamme macchariyaṃ dhammamacchariyaṃ. Tena samannāgato bhikkhu ‘‘imaṃ dhammaṃ pariyāpuṇitvā eso maṃ abhibhavissatī’’ti aññassa na deti. Yo pana dhammānuggahena vā puggalānuggahena vā na deti, na taṃ macchariyaṃ.

ကျောင်း၌ ဝန်တိုခြင်းသည် ကျောင်းဝန်တိုခြင်း (အာဝါသမစ္ဆရိယ) မည်၏။ ထိုဝန်တိုခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသော ရဟန်းသည် ဧည့်သည်ရဟန်းကို မြင်လျှင် "ဤနေရာ၌ စေတီတော်၏ ပရိက္ခရာ သို့မဟုတ် သံဃာတော်၏ ပရိက္ခရာကို ထားရှိသည်" စသည်ဖြင့် ပြောဆို၍ သံဃာပိုင်ကျောင်းကိုပင် တားမြစ်တတ်၏။ ထိုသို့ တားမြစ်သော ရဟန်းသည် ကွယ်လွန်သောအခါ ပြိတ္တာသော်လည်းကောင်း၊ စပါးကြီးမြွေသော်လည်းကောင်း ဖြစ်၍ ဖြစ်ရ (မွေးဖွားရ) ၏။ အမျိုး (ဒါယကာ) ၌ ဝန်တိုခြင်းသည် အမျိုးဝန်တိုခြင်း (ကုလမစ္ဆရိယ) မည်၏။ ထိုဝန်တိုခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသော ရဟန်းသည် ထိုထိုသော အကြောင်းတို့ကြောင့် မိမိ၏ အလုပ်အကျွေးဖြစ်သော ဒါယကာအိမ်သို့ အခြားရဟန်းများ ဝင်ရောက်ခြင်းကိုပင် တားမြစ်တတ်၏။ လာဘ်၌ ဝန်တိုခြင်းသည် လာဘ်ဝန်တိုခြင်း (လာဘမစ္ဆရိယ) မည်၏။ ထိုဝန်တိုခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသော ရဟန်းသည် သံဃိကလာဘ်ကိုပင် ဝန်တိုလျက် အခြားသူများ မရရှိနိုင်စေရန် ထိုသို့ ပြုလုပ်တတ်၏။ အဆင်း (ဂုဏ်) ၌ ဝန်တိုခြင်းသည် အဆင်းဝန်တိုခြင်း (ဝဏ္ဏမစ္ဆရိယ) မည်၏။ ဤအရာ၌ "ဝဏ္ဏ" ဟူသော စကားလုံးဖြင့် ကိုယ်အဆင်းကိုလည်းကောင်း၊ ဂုဏ်ကျေးဇူးကိုလည်းကောင်း သိအပ်၏။ ပရိယတ္တိတရား၌ ဝန်တိုခြင်းသည် တရားဝန်တိုခြင်း (ဓမ္မမစ္ဆရိယ) မည်၏။ ထိုဝန်တိုခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသော ရဟန်းသည် "ဤတရားကို သင်ယူ၍ ဤသူသည် ငါ့ကို နှိပ်စက် (ကျော်လွန်) လိမ့်မည်" ဟု တွေးကာ အခြားသူအား မပေး (မသင်ကြားပေး) ပေ။ သို့သော် တရားတော်ကို ချီးမြှောက်သဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ပုဂ္ဂိုလ်ကို ချီးမြှောက်သဖြင့်သော်လည်းကောင်း (မသင့်လျော်၍) မပေးခြင်းဖြစ်ပါက ထိုသို့မပေးခြင်းသည် ဝန်တိုခြင်း မဟုတ်ပေ။

Cittaṃ nivārenti pariyonandhantīti nīvaraṇāni. Kāmacchando nīvaraṇapatto arahattamaggavajjho. Kāmarāgānusayo kāmarāgasaṃyojanapatto anāgāmimaggavajjho. Thinaṃ cittagelaññaṃ. Middhaṃ khandhattayagelaññaṃ. Ubhayampi arahattamaggavajjhaṃ. Tathā uddhaccaṃ. Kukkuccaṃ anāgāmimaggavajjhaṃ. Vicikicchā paṭhamamaggavajjhā.

စိတ်ကို တားမြစ်တတ်၊ ပိတ်ပင်တတ်ကုန်သောကြောင့် နီဝရဏများ မည်ကုန်၏။ နီဝရဏအဆင့်သို့ ရောက်သော ကာမစ္ဆန္ဒကို အရဟတ္တမဂ်ဖြင့် ပယ်သတ်အပ်၏။ ကာမရာဂသံယောဇဉ်အဆင့်သို့ ရောက်သော ကာမရာဂါနုသယကို အနာဂါမိမဂ်ဖြင့် ပယ်သတ်အပ်၏။ ထိန (ထိုင်းမှိုင်းခြင်း) သည် စိတ်၏ မကျန်းမာခြင်း ဖြစ်၏။ မိဒ္ဓ (ငိုက်မျဉ်းခြင်း) သည် နာမ်ခန္ဓာသုံးပါး၏ မကျန်းမာခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုနှစ်ပါးလုံးကိုပင် အရဟတ္တမဂ်ဖြင့် ပယ်သတ်အပ်၏။ ထို့အတူ ဥဒ္ဓစ္စကိုလည်း (အရဟတ္တမဂ်ဖြင့် ပယ်သတ်အပ်၏)။ ကုက္ကုစ္စကို အနာဂါမိမဂ်ဖြင့် ပယ်သတ်အပ်၏။ ဝိစိကိစ္ဆာကို ပထမမဂ် (သောတာပတ္တိမဂ်) ဖြင့် ပယ်သတ်အပ်၏။

Saṃyojanānīti bandhanāni. Tehi pana baddhesu puggalesu rūpārūpabhave nibbattā sotāpannasakadāgāmino antobaddhā bahisayitā nāma. Tesañhi kāmabhave bandhanaṃ. Kāmabhave anāgāmino bahibaddhā antosayitā nāma. Tesañhi rūpārūpabhave bandhanaṃ. Kāmabhave sotāpannasakadāgāmino antobaddhā antosayitā nāma. Rūpārūpabhave anāgāmino bahibaddhā bahisayitā nāma. Khīṇāsavo sabbattha abandhano.

သံယောဇဉ်ဟူသည် နှောင်ဖွဲ့တတ်သော တရားများ ဖြစ်သည်။ ထိုသံယောဇဉ်တို့ဖြင့် အနှောင်အဖွဲ့ခံရသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့တွင် ရူပဘုံ၊ အရူပဘုံတို့၌ ဖြစ်သော သောတာပန်နှင့် သကဒါဂါမ် ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် "အတွင်း၌ အနှောင်အဖွဲ့ရှိပြီး အပြင်ဘက်၌ ကိန်းဝပ်သူများ" (အန္တောဗန္ဓ ဗဟိသယိတ) မည်ကုန်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ကာမဘုံ၌ နှောင်ဖွဲ့ခြင်း (သံယောဇဉ်) ရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ကာမဘုံ၌ ဖြစ်သော အနာဂါမ် ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် "အပြင်ဘက်၌ အနှောင်အဖွဲ့ရှိပြီး အတွင်း၌ ကိန်းဝပ်သူများ" (ဗဟိဗန္ဓ အန္တောသယိတ) မည်ကုန်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ရူပဘုံ၊ အရူပဘုံတို့၌ နှောင်ဖွဲ့ခြင်း ရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ကာမဘုံ၌ ဖြစ်သော သောတာပန်နှင့် သကဒါဂါမ် ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် "အတွင်း၌ အနှောင်အဖွဲ့ရှိပြီး အတွင်း၌ပင် ကိန်းဝပ်သူများ" (အန္တောဗန္ဓ အန္တောသယိတ) မည်ကုန်၏။ ရူပဘုံ၊ အရူပဘုံ၌ ဖြစ်သော အနာဂါမ် ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် "အပြင်ဘက်၌ အနှောင်အဖွဲ့ရှိပြီး အပြင်ဘက်၌ ကိန်းဝပ်သူများ" (ဗဟိဗန္ဓ ဗဟိသယိတ) မည်ကုန်၏။ အာသဝေါကုန်ခန်းပြီးသော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်သည်ကား ခပ်သိမ်းသောအရပ်၌ (ဘုံအားလုံး၌) အနှောင်အဖွဲ့ ကင်းပြီးသောသူ ဖြစ်၏။

Sikkhitabbaṃ padaṃ sikkhāpadaṃ, sikkhākoṭṭhāsoti attho. Sikkhāya vā padaṃ sikkhāpadaṃ, adhicittaadhipaññāsikkhāya adhigamupāyoti attho. Ayamettha saṅkhepo. Vitthārato pana sikkhāpadakathā vibhaṅgappakaraṇe sikkhāpadavibhaṅge āgatā eva.

သင်ယူအပ်သော တရားအစုသည် "သိက္ခာပုဒ်" မည်၏၊ (တစ်နည်းအားဖြင့်) သိက္ခာအစုဟု အနက်ရ၏။ သို့မဟုတ် သိက္ခာ၏ အကြောင်းသည် "သိက္ခာပုဒ်" မည်၏၊ အဓိစိတ္တသိက္ခာနှင့် အဓိပညာသိက္ခာတို့ကို ရရှိခြင်း၏ အကြောင်း (နည်းလမ်း) ဟု အနက်ရ၏။ ဤသည်မှာ ဤအဋ္ဌကထာ၌ အကျဉ်းချုပ်မျှ ဖြစ်၏။ အကျယ်အားဖြင့် သိက္ခာပုဒ်ဆိုင်ရာ ရှင်းလင်းချက်ကို ဝိဘင်းပါဠိတော် သိက္ခာပုဒ်ဝိဘင်း၌ ပြဆိုခဲ့ပြီး ဖြစ်၏။

Abhabbaṭṭhānādipañcakavaṇṇanā

အဘဗ္ဗဋ္ဌာန စသော ငါးပါးစု ဆိုင်ရာ ရှင်းလင်းချက်

316. ‘‘Abhabbo, āvuso, khīṇāsavo bhikkhu sañcicca pāṇa’’ntiādi desanāsīsameva, sotāpannādayopi pana abhabbā. Puthujjanakhīṇāsavānaṃ nindāpasaṃsatthampi evaṃ vuttaṃ. Puthujjano nāma gārayho, mātughātādīnipi karoti[Pg.211]. Khīṇāsavo pana pāsaṃso, kunthakipillikaghātādīnipi na karotīti.

၃၁၆. "ငါ့ရှင်တို့... အာသဝေါကုန်ခန်းပြီးသော ရဟန်းသည် သေစေလိုသော စေတနာဖြင့် သတ္တဝါကို သတ်ရန် မထိုက်" စသော စကားသည် ဒေသနာတော်၌ ဉီးခေါင်း (ပဓာန) မျှသာ ဖြစ်၏။ စင်စစ်မူကား သောတာပန် စသော အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည်လည်း မပြုထိုက်ကုန် (အသက်မသတ်ကြကုန်)။ ပုထုဇဉ်နှင့် ရဟန္တာတို့၏ ကဲ့ရဲ့ခြင်း၊ ချီးမွမ်းခြင်း အကျိုးငှာလည်း ဤသို့ ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်၏။ ပုထုဇဉ်မည်သည် ကဲ့ရဲ့ဖွယ်ရှိ၏၊ မိခင်ကို သတ်ခြင်း စသည်တို့ကိုပင် ပြုလုပ်တတ်၏။ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်သည်ကား ချီးမွမ်းထိုက်၏၊ ခြပုန်း၊ ပိုးရွငယ်တို့ကို သတ်ခြင်းမျှကိုပင် မပြုလုပ်တော့ပေ။

Byasanesu viyassatīti byasanaṃ, hitasukhaṃ khipati viddhaṃsetīti attho. Ñātīnaṃ byasanaṃ ñātibyasanaṃ, corarogabhayādīhi ñātivināsoti attho. Bhogānaṃ byasanaṃ bhogabyasanaṃ, rājacorādivasena bhogavināsoti attho. Rogo eva byasanaṃ rogabyasanaṃ. Rogo hi ārogyaṃ byasati vināsetīti byasanaṃ, sīlassa byasanaṃ sīlabyasanaṃ. Dussīlyassetaṃ nāmaṃ. Sammādiṭṭhiṃ vināsayamānā uppannā diṭṭhi eva byasanaṃ diṭṭhibyasanaṃ. Ettha ca ñātibyasanādīni tīṇi neva akusalāni na tilakkhaṇāhatāni. Sīladiṭṭhibyasanadvayaṃ akusalaṃ tilakkhaṇāhataṃ. Teneva ‘‘nāvuso, sattā ñātibyasanahetu vā’’tiādimāha.

ပျက်စီးခြင်း (ဗျသန) ဟူသည် စီးပွားချမ်းသာကို ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် ဗျသန မည်၏။ ဆွေမျိုးတို့၏ ပျက်စီးခြင်းသည် "ဆွေမျိုးပျက်စီးခြင်း" (ဉာတိဗျသန) မည်၏၊ ခိုးသူဘေး၊ အနာဘေး စသည်တို့ကြောင့် ဆွေမျိုးများ ပျက်စီးဆုံးရှုံးခြင်းဟု အနက်ရ၏။ စည်းစိမ်ဥစ္စာတို့၏ ပျက်စီးခြင်းသည် "စည်းစိမ်ပျက်စီးခြင်း" (ဘောဂဗျသန) မည်၏၊ မင်း၊ ခိုးသူ စသည်တို့ကြောင့် စည်းစိမ်ဥစ္စာများ ပျက်စီးဆုံးရှုံးခြင်းဟု အနက်ရ၏။ ရောဂါသည်ပင်လျှင် ပျက်စီးခြင်းဖြစ်၍ "ရောဂါပျက်စီးခြင်း" (ရောဂဗျသန) မည်၏။ စင်စစ် ရောဂါသည် ကျန်းမာခြင်းကို ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် ဗျသနမည်၏။ သီလ၏ ပျက်စီးခြင်းသည် "သီလပျက်စီးခြင်း" (သီလဗျသန) မည်၏။ ဤသည်မှာ သီလမရှိခြင်း (ဒုဿီလျ) ၏ အမည် ဖြစ်၏။ သမ္မာဒိဋ္ဌိကို ဖျက်ဆီးလျက် ဖြစ်ပေါ်လာသော (မိစ္ဆာ) ဒိဋ္ဌိသည်ပင် ပျက်စီးခြင်းဖြစ်၍ "ဒိဋ္ဌိပျက်စီးခြင်း" (ဒိဋ္ဌိဗျသန) မည်၏။ ဤဗျသနတို့တွင် ဆွေမျိုးပျက်စီးခြင်း စသော ရှေ့သုံးပါးတို့သည် အကုသိုလ်တရားများ မဟုတ်ကြကုန်၊ (အပါယ်သို့ ကျရောက်စေတတ်သော အကုသိုလ်) လက္ခဏာရေးဖြင့် နှိပ်စက်အပ်သည် မဟုတ်ကုန်။ သီလပျက်စီးခြင်းနှင့် ဒိဋ္ဌိပျက်စီးခြင်း နှစ်ပါးတို့သည်ကား အကုသိုလ်တရားများ ဖြစ်ကြကုန်၏၊ (အပါယ်သို့ ကျရောက်စေတတ်သော) လက္ခဏာရေးဖြင့် နှိပ်စက်အပ်သည် ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့်ပင်လျှင် "ငါ့ရှင်တို့... သတ္တဝါတို့သည် ဆွေမျိုးပျက်စီးခြင်း အကြောင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း..." စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်၏။

Ñātisampadāti ñātīnaṃ sampadā pāripūrī bahubhāvo. Bhogasampadāyapi eseva nayo. Ārogyassa sampadā ārogyasampadā. Pāripūrī dīgharattaṃ arogatā. Sīladiṭṭhisampadāsupi eseva nayo. Idhāpi ñātisampadādayo no kusalā, na tilakkhaṇāhatā. Sīladiṭṭhisampadā kusalā, tilakkhaṇāhatā. Teneva ‘‘nāvuso, sattā ñātisampadāhetu vā’’tiādimāha.

ဆွေမျိုးပြည့်စုံခြင်း (ဉာတိသမ္ပဒါ) ဟူသည် ဆွေမျိုးတို့၏ ပြည့်စုံခြင်း၊ များပြားခြင်း ဖြစ်၏။ စည်းစိမ်ပြည့်စုံခြင်း (ဘောဂသမ္ပဒါ) ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ကျန်းမာခြင်းနှင့် ပြည့်စုံခြင်းသည် "ကျန်းမာရေးပြည့်စုံခြင်း" (အာရောဂျသမ္ပဒါ) မည်၏၊ ကျန်းမာခြင်း ပြည့်စုံခြင်း၊ ရေရှည် ကျန်းမာခြင်း ဖြစ်၏။ သီလပြည့်စုံခြင်း၊ ဒိဋ္ဌိပြည့်စုံခြင်းတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌လည်း ဆွေမျိုးပြည့်စုံခြင်း စသော ရှေ့သုံးပါးတို့သည် ကုသိုလ်တရားများ မဟုတ်ကြကုန်၊ (သုဂတိသို့ ရောက်စေတတ်သော) လက္ခဏာရေးဖြင့် နှိပ်စက်အပ်သည် မဟုတ်ကုန်။ သီလပြည့်စုံခြင်း၊ ဒိဋ္ဌိပြည့်စုံခြင်းတို့သည်ကား ကုသိုလ်တရားများ ဖြစ်ကြကုန်၏၊ (သုဂတိသို့ ရောက်စေတတ်သော) လက္ခဏာရေးဖြင့် နှိပ်စက်အပ်သည် ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့်ပင်လျှင် "ငါ့ရှင်တို့... သတ္တဝါတို့သည် ဆွေမျိုးပြည့်စုံခြင်း အကြောင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း..." စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်၏။

Sīlavipattisīlasampattikathā mahāparinibbāne vitthāritāva.

သီလဝိပတ္တိနှင့် သီလသမ္ပတ္တိ ဆိုင်ရာ ရှင်းလင်းချက်ကို မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်၌ အကျယ်ပြဆိုခဲ့ပြီး ဖြစ်၏။

Codakenāti vatthusaṃsandassanā, āpattisaṃsandassanā, saṃvāsappaṭikkhepo, sāmīcippaṭikkhepoti catūhi codanāvatthūhi codayamānena. Kālena vakkhāmi no akālenāti ettha cuditakassa kālo kathito, na codakassa. Paraṃ codentena hi parisamajjhe vā uposathapavāraṇagge vā āsanasālābhojanasālādīsu vā na codetabbaṃ. Divāṭṭhāne nisinnakāle ‘‘karotāyasmā okāsaṃ, ahaṃ āyasmantaṃ vattukāmo’’ti evaṃ okāsaṃ kāretvā codetabbaṃ. Puggalaṃ pana upaparikkhitvā yo lolapuggalo abhūtaṃ vatvā bhikkhūnaṃ ayasaṃ āropeti, so okāsakammaṃ vināpi codetabbo. Bhūtenāti tacchena sabhāvena. Saṇhenāti maṭṭhena mudukena. Atthasañhitenāti atthakāmatāya hitakāmatāya upetena.

"စောဒနာသောရဟန်းသည်" ဟူရာ၌ ဝတ္ထု (အကြောင်းအရာ) ကို ပြခြင်း၊ အာပတ်ကို ပြခြင်း၊ အတူတကွ နေထိုင်ခြင်း (အပေါင်းအသင်း) ကို ပယ်ခြင်း၊ အရိုအသေပြုခြင်းကို ပယ်ခြင်းတည်းဟူသော စောဒနာခြင်းအကြောင်း လေးပါးတို့ဖြင့် စောဒနာခံရသော ရဟန်းကို ဆိုလိုသည်။ "သင့်တော်သော အချိန်၌ ပြောဆိုအံ့၊ မသင့်တော်သော အချိန်၌ မပြောဆိုအံ့" ဟူသော ဤအရာ၌ စောဒနာခံရသူ၏ အချိန် (အခွင့်) ကို ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်၏၊ စောဒနာသူ၏ အချိန်ကို ပြောဆိုခြင်း မဟုတ်ပေ။ အကြောင်းမူကား အခြားသူကို စောဒနာလိုသော ရဟန်းသည် ပရိသတ်အလယ်၌ ဖြစ်စေ၊ ဥပုသ်အိမ် သို့မဟုတ် ပဝါရဏာအိမ်၌ ဖြစ်စေ၊ နေရာဇရပ်၊ ဆွမ်းစားဇရပ် စသည်တို့၌ ဖြစ်စေ မစောဒနာအပ်ပေ။ နေ့သန့်ရာအရပ်၌ ထိုင်နေစဉ် "အရှင်ဘုရား... အခွင့်ပြုတော်မူပါ၊ တပည့်တော်သည် အရှင်ဘုရားအား ပြောဆိုစရာ ရှိပါသည်" ဟု ဤသို့ အခွင့်တောင်းပြီးမှသာ စောဒနာအပ်၏။ သို့သော် ပုဂ္ဂိုလ်ကို စုံစမ်းဆင်ခြင်၍ အကြင် လျှပ်ပေါ်လော်လည်သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် မဟုတ်မမှန်သော စကားကို ပြောဆိုကာ ရဟန်းတို့အား အသရေပျက်အောင် ပြုတတ်ပါက ထိုလျှပ်ပေါ်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို အခွင့်တောင်းခြင်း မပြုဘဲလည်း စောဒနာအပ်၏။ "ဟုတ်မှန်သော စကားဖြင့်" ဟူသည် ဟုတ်မှန်သော သဘောတရားအားဖြင့်။ "နူးညံ့သော စကားဖြင့်" ဟူသည် ပြေပြစ်နူးညံ့သော အားဖြင့်။ "အကျိုးရှိသော စကားဖြင့်" ဟူသည် အကျိုးစီးပွားကို အလိုရှိခြင်း၊ အကျိုးဆောင်လိုခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသောအားဖြင့်။

Padhāniyaṅgapañcakavaṇṇanā

ပဓာနိယင်္ဂ ငါးပါးစု ဆိုင်ရာ ရှင်းလင်းချက်

317. Padhāniyaṅgānīti [Pg.212] padhānaṃ vuccati padahanaṃ, padhānamassa atthīti padhāniyo, padhāniyassa bhikkhuno aṅgāni padhāniyaṅgāni. Saddhoti saddhāya samannāgato. Saddhā panesā āgamanasaddhā, adhigamanasaddhā, okappanasaddhā, pasādasaddhāti catubbidhā. Tattha sabbaññubodhisattānaṃ saddhā abhinīhārato āgatattā āgamanasaddhā nāma. Ariyasāvakānaṃ paṭivedhena adhigatattā adhigamanasaddhā nāma. Buddho dhammo saṅghoti vutte acalabhāvena okappanaṃ okappanasaddhā nāma. Pasāduppatti pasādasaddhā nāma. Idha okappanasaddhā adhippetā. Bodhinti catutthamaggañāṇaṃ. Taṃ suppaṭividdhaṃ tathāgatenāti saddahati. Desanāsīsameva cetaṃ, iminā pana aṅgena tīsupi ratanesu saddhā adhippetā. Yassa hi buddhādīsu pasādo balavā, tassa padhānavīriyaṃ ijjhati. Appābādhoti arogo. Appātaṅkoti niddukkho. Samavepākiniyāti samavipācanīyā. Gahaṇiyāti kammajatejodhātuyā. Nātisītāya nāccuṇhāyāti atisītagahaṇiko sītabhīrū hoti, accuṇhagahaṇiko uṇhabhīrū hoti, tesaṃ padhānaṃ na ijjhati. Majjhimagahaṇikassa ijjhati. Tenāha – ‘‘majjhimāya padhānakkhamāyā’’ti. Yathābhūtaṃ attānaṃ āvikattāti yathābhūtaṃ attano aguṇaṃ pakāsetā. Udayatthagāminiyāti udayañca atthaṅgamañca gantuṃ paricchindituṃ samatthāya, etena paññāsalakkhaṇapariggāhakaṃ udayabbayañāṇaṃ vuttaṃ. Ariyāyāti parisuddhāya. Nibbedhikāyāti anibbiddhapubbe lobhakkhandhādayo nibbijjhituṃ samatthāya. Sammā dukkhakkhayagāminiyāti tadaṅgavasena kilesānaṃ pahīnattā yaṃ yaṃ dukkhaṃ khīyati, tassa tassa dukkhassa khayagāminiyā. Iti sabbehi imehi padehi vipassanāpaññāva kathitā. Duppaññassa hi padhānaṃ na ijjhati.

၃၁၇. ပဓာနိယင်္ဂါနိဟူသည် - ကမ္မဋ္ဌာန်းကို အားထုတ်ခြင်းကို 'ပဓာန' ဟု ဆို၏။ ထိုကမ္မဋ္ဌာန်း အားထုတ်ခြင်းရှိသောကြောင့် 'ပဓာနိယ' မည်၏။ ကမ္မဋ္ဌာန်း အားထုတ်ခြင်းရှိသော ရဟန်း၏ အင်္ဂါရပ်များကို 'ပဓာနိယင်္ဂ' ဟု ခေါ်သည်။ 'သဒ္ဓေါ' ဟူသည် သဒ္ဓါတရားနှင့် ပြည့်စုံခြင်းတည်း။ ထိုသဒ္ဓါတရားသည် အာဂမနသဒ္ဓါ၊ အဓိဂမနသဒ္ဓါ၊ ဩကပ္ပနသဒ္ဓါ၊ ပသာဒသဒ္ဓါဟူ၍ လေးပါးရှိ၏။ ထိုတွင် သဗ္ဗညုဗောဓိသတ်တို့၏ သဒ္ဓါတရားသည် ဘုရားဆုပန်ခြင်း (အဘိနီဟာရ) ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် 'အာဂမနသဒ္ဓါ' မည်၏။ အရိယာသာဝကတို့၏ သဒ္ဓါတရားသည် မဂ်ဖိုလ်ကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းဖြင့် ရရှိသောကြောင့် 'အဓိဂမနသဒ္ဓါ' မည်၏။ ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာဟု ဆိုအပ်သော် မလှုပ်မယှက် သက်ဝင်ယုံကြည်ခြင်းသည် 'ဩကပ္ပနသဒ္ဓါ' မည်၏။ ကြည်ညိုဖွယ်ဝတ္ထု၌ ကြည်ညိုစိတ်ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည် 'ပသာဒသဒ္ဓါ' မည်၏။ ဤနေရာ၌ ဩကပ္ပနသဒ္ဓါကို ရည်ရွယ်သည်။ 'ဗောဓိံ' ဟူသည် စတုတ္ထမဂ်ဉာဏ် (အရဟတ္တမဂ်ဉာဏ်) ကို ဆိုသည်။ ထိုမဂ်ဉာဏ်ကို မြတ်စွာဘုရားသည် ကောင်းစွာ ထိုးထွင်းသိမြင်တော်မူပြီဟု ယုံကြည်သည်။ ဤသည်ကား ဒေသနာ၏ အထွတ်အထိပ် (သို့မဟုတ်) အစိတ်အပိုင်းမျှသာ ဖြစ်သော်လည်း ဤအင်္ဂါဖြင့် ရတနာသုံးပါးလုံး၌ သဒ္ဓါတရားရှိခြင်းကို ရည်ရွယ်သည်။ ဘုရားအစရှိသော ရတနာတို့၌ ကြည်ညိုခြင်း အားကြီးသောသူအား ကမ္မဋ္ဌာန်းအားထုတ်ခြင်းတည်းဟူသော ဝီရိယသည် အောင်မြင်တတ်၏။ 'အပ္ပါဗာဓေါ' ဟူသည် အနာရောဂါ ကင်းခြင်းတည်း။ 'အပ္ပာတင်္ကော' ဟူသည် ဆင်းရဲဒုက္ခ မရှိခြင်းတည်း။ 'သမဝေပါကိနိယာ' ဟူသည် ကောင်းစွာ အစာကြေညက်စေတတ်သော၊ 'ဂဟဏိယာ' ဟူသည် ကမ္မဇတေဇောဓာတ်နှင့် ပြည့်စုံခြင်းတည်း။ 'နာတိသီတာယ နာစ္စုဏှာယ' ဟူသည် အလွန်အေးသော ကမ္မဇတေဇောရှိသောသူသည် အအေးကြောက်တတ်၏၊ အလွန်ပူသော ကမ္မဇတေဇောရှိသောသူသည် အပူကြောက်တတ်၏။ ထိုသူတို့အား ကမ္မဋ္ဌာန်းအားထုတ်ခြင်းသည် မအောင်မြင်နိုင်ပေ။ အလတ်စား ကမ္မဇတေဇောရှိသူအားသာ အောင်မြင်နိုင်၏။ ထို့ကြောင့် 'မဇ္ဈိမာယ ပဓာနက္ခမာယ' (အားထုတ်ခြင်းကို သည်းခံနိုင်သော အလတ်စား ကမ္မဇတေဇော) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'ယထာဘူတံ အတ္တာနံ အာဝိကတ္တာ' ဟူသည် မိမိ၏ အပြစ်ကို ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ ထင်ရှားစွာ ပြတတ်သူ ဖြစ်သည်။ 'ဥဒယတ္ထဂါမိနိယာ' ဟူသည် ဖြစ်ခြင်းနှင့် ချုပ်ခြင်းကို သိမြင်ပိုင်းခြားနိုင်သော၊ ဤပါဌ်ဖြင့် အခြင်းအရာ ငါးဆယ်ကို သိမ်းဆည်းတတ်သော ဥဒယဗ္ဗယဉာဏ်ကို မိန့်တော်မူသည်။ 'အရိယာယ' ဟူသည် စင်ကြယ်သော။ 'နိဗ္ဗေဓိကာယ' ဟူသည် အစက မဖောက်ခွဲဖူးသေးသော လောဘက္ခန္ဓာ အစရှိသည်တို့ကို ဖောက်ခွဲဖျက်ဆီးနိုင်သော။ 'သမ္မာ ဒုက္ခက္ခယဂါမိနိယာ' ဟူသည် တဒင်္ဂအားဖြင့် ကိလေသာများကို ပယ်သတ်သောကြောင့် ထိုထိုဆင်းရဲများ ကုန်ဆုံးရာသို့ ရောက်စေတတ်သော။ ဤသို့လျှင် ဤပုဒ်အားလုံးတို့ဖြင့် ဝိပဿနာဉာဏ်ကိုသာ ဟောတော်မူ၏။ ပညာနည်းသောသူအား ကမ္မဋ္ဌာန်းအားထုတ်ခြင်းသည် မအောင်မြင်နိုင်ပေ။

Suddhāvāsādipañcakavaṇṇanā

သုဒ္ဓါဝါသစသော ငါးပါးတို့၏ အဖွင့်

318. Suddhāvāsāti suddhā idha āvasiṃsu āvasanti āvasissanti vāti suddhāvāsā. Suddhāti kilesamalarahitā anāgāmikhīṇāsavā. Avihātiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ mahāpadāne vuttameva.

၃၁၈. 'သုဒ္ဓါဝါသာ' ဟူသည် စင်ကြယ်သော အနာဂါမ်နှင့် ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ဤဘုံ၌ နေခဲ့ကြပြီ၊ နေဆဲဖြစ်ကြသည်၊ နေလတ္တံ့ဖြစ်ကြသောကြောင့် 'သုဒ္ဓါဝါသ' မည်၏။ 'သုဒ္ဓါ' ဟူသည် ကိလေသာညစ်ကြေး ကင်းစင်သော အနာဂါမ်နှင့် ရဟန္တာ (ခီဏာသဝ) ပုဂ္ဂိုလ်တို့တည်း။ အဝိဟာ အစရှိသော ဘုံတို့၌ ပြောဆိုအပ်သော စကားကို မဟာပဒါနသုတ်၌ ဟောတော်မူခဲ့သည့်အတိုင်း မှတ်အပ်၏။

Anāgāmīsu [Pg.213] āyuno majjhaṃ anatikkamitvā antarāva kilesaparinibbānaṃ arahattaṃ patto antarāparinibbāyī nāma. Majjhaṃ upahacca atikkamitvā patto upahaccaparinibbāyī nāma. Asaṅkhārena appayogena akilamanto sukhena patto asaṅkhāraparinibbāyī nāma. Sasaṅkhārena sappayogena kilamanto dukkhena patto sasaṅkhāraparinibbāyī nāma. Ime cattāro pañcasupi suddhāvāsesu labbhanti. Uddhaṃsotoakaniṭṭhagāmīti ettha pana catukkaṃ veditabbaṃ. Yo hi avihāto paṭṭhāya cattāro devaloke sodhetvā akaniṭṭhaṃ gantvā parinibbāyati, ayaṃ uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī nāma. Yo avihāto dutiyaṃ vā tatiyaṃ vā catutthaṃ vā devalokaṃ gantvā parinibbāyati, ayaṃ uddhaṃsoto na akaniṭṭhagāmī nāma. Yo kāmabhavato akaniṭṭhesu nibbattitvā parinibbāyati, ayaṃ na uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī nāma. Yo heṭṭhā catūsu devalokesu tattha tattheva nibbattitvā parinibbāyati, ayaṃ na uddhaṃsoto na akaniṭṭhagāmī nāmāti.

အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့တွင် သက်တမ်း၏ အလယ်သို့ မရောက်မီ အကြား၌ပင် ကိလေသာ ငြိမ်းအေးခြင်းဖြစ်သော အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်သော အနာဂါမ်သည် 'အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီ' မည်၏။ သက်တမ်းဝက်ကို ကျော်လွန်ပြီးမှ (အထက်ဘုံသို့ ချဉ်းကပ်၍) အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်သောသူသည် 'ဥပဟစ္စပရိနိဗ္ဗာယီ' မည်၏။ တိုက်တွန်းမှုမရှိဘဲ၊ လုံ့လအားထုတ်မှု နည်းပါးလျက် မပင်မပန်းဘဲ ချမ်းသာစွာ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်သောသူသည် 'အသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီ' မည်၏။ တိုက်တွန်းမှုရှိလျက်၊ လုံ့လအားထုတ်လျက် ပင်ပန်းဆင်းရဲစွာ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်သောသူသည် 'သသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီ' မည်၏။ ဤပုဂ္ဂိုလ်လေးဦးတို့သည် သုဒ္ဓါဝါသ ငါးဘုံလုံး၌ ရရှိနိုင်၏။ 'ဥဒ္ဓံသောတ အကနိဋ္ဌဂါမီ' ဟူသော ဤနေရာ၌မူ လေးပါးသော တွဲဖက်ကို သိအပ်၏။ အကြင် အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်သည် အဝိဟာဘုံမှ စ၍ သုဒ္ဓါဝါသလေးဘုံတို့ကို တစ်ဘုံပြီးတစ်ဘုံ ကျော်ဖြတ်ပြီးလျှင် အကနိဋ္ဌဘုံသို့ ရောက်၍ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုအံ့၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် 'ဥဒ္ဓံသောတ အကနိဋ္ဌဂါမီ' မည်၏။ အကြင် အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်သည် အဝိဟာဘုံမှ ဒုတိယ (အတပ္ပါ)၊ တတိယ (သုဒဿာ) (သို့မဟုတ်) စတုတ္ထ (သုဒဿီ) ဘုံသို့ ရောက်၍ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုအံ့၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် 'ဥဒ္ဓံသောတ' ဖြစ်သော်လည်း 'အကနိဋ္ဌဂါမီ' မဟုတ်ပေ။ အကြင် အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ကာမဘုံမှ အကနိဋ္ဌဘုံ၌ တိုက်ရိုက် ဖြစ်ထွန်းပြီး ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုအံ့၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် 'ဥဒ္ဓံသောတ' မဟုတ်ဘဲ 'အကနိဋ္ဌဂါမီ' သာ ဖြစ်၏။ အကြင် အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်သည် အောက်သုဒ္ဓါဝါသ လေးဘုံတို့တွင် ထိုထိုမိမိ ဖြစ်ရာဘုံ၌ပင် ဖြစ်ထွန်းပြီး ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုအံ့၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် 'ဥဒ္ဓံသောတ' လည်းမဟုတ်၊ 'အကနိဋ္ဌဂါမီ' လည်း မဟုတ်ပေ။ ဤသို့လျှင် လေးမျိုးသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို သိအပ်၏။

Cetokhilapañcakavaṇṇanā

စေတောခိလ ငါးပါးတို့၏ အဖွင့်

319. Cetokhilāti cittassa thaddhabhāvā. Satthari kaṅkhatīti satthu sarīre vā guṇe vā kaṅkhati. Sarīre kaṅkhamāno ‘‘dvattiṃsamahāpurisavaralakkhaṇapaṭimaṇḍitaṃ nāma sarīraṃ atthi nu kho natthī’’ti kaṅkhati. Guṇe kaṅkhamāno ‘‘atītānāgatapaccuppannajānanasamatthaṃ sabbaññutañāṇaṃ atthi nu kho natthī’’ti kaṅkhati. Ātappāyāti vīriyakaraṇatthāya. Anuyogāyāti punappunaṃ yogāya. Sātaccāyāti satatakiriyāya. Padhānāyāti padahanatthāya. Ayaṃ paṭhamo cetokhiloti ayaṃ satthari vicikicchāsaṅkhāto paṭhamo cittassa thaddhabhāvo. Dhammeti pariyattidhamme ca paṭivedhadhamme ca. Pariyattidhamme kaṅkhamāno ‘‘tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ caturāsītidhammakkhandhasahassānīti vadanti, atthi nu kho etaṃ natthī’’ti kaṅkhati. Paṭivedhadhamme kaṅkhamāno ‘‘vipassanānissando maggo nāma, magganissando phalaṃ nāma, sabbasaṅkhārapaṭinissaggo nibbānaṃ nāmāti vadanti, taṃ atthi nu kho natthī’’ti kaṅkhati. Saṅghe kaṅkhatīti ‘‘ujuppaṭipannotiādīnaṃ padānaṃ vasena evarūpaṃ paṭipadaṃ paṭipanno cattāro maggaṭṭhā cattāro phalaṭṭhāti aṭṭhannaṃ puggalānaṃ samūhabhūto saṅgho nāma atthi nu kho natthī’’ti kaṅkhati. Sikkhāya kaṅkhamāno ‘‘adhisīlasikkhā nāma, adhicittaadhipaññāsikkhā nāmāti vadanti[Pg.214], sā atthi nu kho natthī’’ti kaṅkhati. Ayaṃ pañcamoti ayaṃ sabrahmacārīsu kopasaṅkhāto pañcamo cittassa thaddhabhāvo kacavarabhāvo khāṇukabhāvo.

၃၁၉. 'စေတောခိလာ' ဟူသည် စိတ်၏ ခက်ထန်ကြမ်းတမ်းသော သဘောတည်း။ 'သတ္ထရိ ကင်္ခတိ' ဟူသည် မြတ်စွာဘုရား၏ ရူပကာယ သို့မဟုတ် ဂုဏ်တော်တို့၌ ယုံမှားခြင်းတည်း။ ရူပကာယ၌ ယုံမှားသူသည် 'သုံးဆယ့်နှစ်ပါးသော မဟာပုရိသ လက္ခဏာတော်တို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော ကိုယ်တော်သည် ဧကန်ရှိပါသလော၊ သို့မဟုတ် မရှိသလော' ဟု ယုံမှား၏။ ဂုဏ်တော်၌ ယုံမှားသူသည် 'အတိတ်၊ အနာဂတ်၊ ပစ္စုပ္ပန်ကို သိနိုင်စွမ်းသော သဗ္ဗညုတဉာဏ်သည် ဧကန်ရှိပါသလော၊ သို့မဟုတ် မရှိသလော' ဟု ယုံမှား၏။ 'အာတပ္ပါယ' ဟူသည် ဝီရိယပြုခြင်းငှာ။ 'အနုယောဂါယ' ဟူသည် အဖန်ဖန် အားထုတ်ခြင်းငှာ။ 'သာတစ္စာယ' ဟူသည် အမြဲမပြတ် ပြုလုပ်ခြင်းငှာ။ 'ပဓာနာယ' ဟူသည် ကမ္မဋ္ဌာန်း အားထုတ်ခြင်းငှာ။ 'အယံ ပဌမော စေတောခိလော' ဟူသည် မြတ်စွာဘုရား၌ ဝိစိကိစ္ဆာဟု ဆိုအပ်သော ဤပထမ စိတ်၏ ခက်ထန်ခြင်းတည်း။ 'ဓမ္မေ' ဟူသည် ပရိယတ္တိတရားနှင့် ပဋိဝေဓတရား၌။ ပရိယတ္တိတရား၌ ယုံမှားသူသည် 'ပိဋကတ်သုံးပုံတည်းဟူသော ဗုဒ္ဓဝစန၊ ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော ဓမ္မက္ခန္ဓာတို့ ရှိသည်ဟု ဆိုကြကုန်၏၊ ထိုတရားတော်သည် တကယ်ရှိပါသလော၊ သို့မဟုတ် မရှိသလော' ဟု ယုံမှား၏။ ပဋိဝေဓတရား၌ ယုံမှားသူသည် 'ဝိပဿနာ၏ အကျိုးဆက်ဖြစ်သော မဂ်မည်သည်၊ မဂ်၏ အကျိုးဖြစ်သော ဖိုလ်မည်သည်၊ သင်္ခါရအားလုံးကို စွန့်ရာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်မည်သည် ရှိသည်ဟု ဆိုကြကုန်၏၊ ထိုတရားသည် တကယ်ရှိပါသလော၊ သို့မဟုတ် မရှိသလော' ဟု ယုံမှား၏။ 'သံဃေ ကင်္ခတိ' ဟူသည် 'ဥဇုပ္ပဋိပန္န' အစရှိသော ပုဒ်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် ဤသို့သော အကျင့်ကောင်းကို ကျင့်ကြံသော မဂ္ဂဋ္ဌာန်ပုဂ္ဂိုလ်လေးဦး၊ ဖလဋ္ဌာန်ပုဂ္ဂိုလ်လေးဦးတည်းဟူသော ရှစ်ယောက်သော အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အပေါင်းဖြစ်သော သံဃာတော်သည် တကယ်ရှိပါသလော၊ သို့မဟုတ် မရှိသလော' ဟု ယုံမှား၏။ သိက္ခာ၌ ယုံမှားသူသည် 'အဓိသီလသိက္ခာ၊ အဓိစိတ္တသိက္ခာ၊ အဓိပညာသိက္ခာဟူသည် ရှိသည်ဟု ဆိုကြကုန်၏၊ ထိုသိက္ခာသည် တကယ်ရှိပါသလော၊ သို့မဟုတ် မရှိသလော' ဟု ယုံမှား၏။ 'အယံ ပဉ္စမော' ဟူသည် သီတင်းသုံးဖော်တို့အပေါ် အမျက်ထွက်ခြင်း (ကောဓ) ဟု ဆိုအပ်သော စိတ်၏ ငါးခုမြောက် ခက်ထန်ခြင်းတည်း။ ဤသဘောသည် စိတ်၏ အမှိုက်ကဲ့သို့ ဖြစ်ခြင်း၊ သစ်ငုတ်တိုကဲ့သို့ ဖြစ်ခြင်းလည်း ဖြစ်၏။

Cetasovinibandhādipañcakavaṇṇanā

စေတသောဝိနိဗန္ဓစသော ငါးပါးတို့၏ အဖွင့်

320. Cetasovinibandhāti cittaṃ bandhitvā muṭṭhiyaṃ katvā viya gaṇhantīti cetasovinibandhā. Kāmeti vatthukāmepi kilesakāmepi. Kāyeti attano kāye. Rūpeti bahiddhārūpe. Yāvadatthanti yattakaṃ icchati, tattakaṃ. Udarāvadehakanti udarapūraṃ. Tañhi udaraṃ avadehanato ‘‘udarāvadehaka’’nti vuccati. Seyyasukhanti mañcapīṭhasukhaṃ. Passasukhanti yathā samparivattakaṃ sayantassa dakkhiṇapassavāmapassānaṃ sukhaṃ hoti, evaṃ uppannaṃ sukhaṃ. Middhasukhanti niddāsukhaṃ. Anuyuttoti yuttappayutto viharati. Paṇidhāyāti patthayitvā. Brahmacariyenāti methunaviratibrahmacariyena. Devo vā bhavissāmīti mahesakkhadevo vā bhavissāmi. Devaññataro vāti appesakkhadevesu vā aññataro.

၃၂၀. "cetasovinibandhā" ဟူသည် စိတ်ကို နှောင်ဖွဲ့၍ လက်ဆုပ်၌ ဆုပ်ကိုင်ထားသကဲ့သို့ ဖမ်းယူထားတတ်သောကြောင့် စိတ်၏နှောင်ဖွဲ့မှု (စေတောဝိနိဗန္ဓ) ဟု ဆိုအပ်၏။ "ကာမတို့၌" ဟူသည်မှာ ဝတ္ထုကာမ၌လည်းကောင်း၊ ကိလေသာကာမ၌လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ "ကိုယ်၌" ဟူသည်မှာ မိမိကိုယ်၌ ဖြစ်၏။ "ရူပ၌" ဟူသည်မှာ ပြင်ပရူပါရုံတို့၌ ဖြစ်၏။ "အလိုရှိသမျှ" ဟူသည်မှာ အကြင်မျှလောက် အလိုရှိ၏၊ ထိုမျှလောက် ဖြစ်၏။ "ဝမ်းပြည့်အောင်" ဟူသည်မှာ ဝမ်းဗိုက်ပြည့်အောင် ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်လည်း ထိုဘောဇဉ်ကို ဝမ်းဗိုက်ကို ပြည့်စေတတ်သောကြောင့် သို့မဟုတ် ပွားစေတတ်သောကြောင့် "ဥဒရာဝဒေဟက" ဟု ဆိုအပ်၏။ "အိပ်စက်ခြင်း ချမ်းသာ" ဟူသည်မှာ ညောင်စောင်း၊ အင်းပျဉ်တို့၌ အိပ်စက်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ချမ်းသာခြင်း ဖြစ်၏။ "နံပါးစောင်းခြင်း ချမ်းသာ" ဟူသည်မှာ အိပ်စက်သောသူအား ဘယ်ပြန်ညာပြန် လှည့်၍ အိပ်စက်ခြင်းဖြင့် လက်ယာနံပါး၊ လက်ဝဲနံပါးတို့၌ ရရှိသော ချမ်းသာခြင်းမျိုးကဲ့သို့ ဖြစ်ပေါ်လာသော ချမ်းသာခြင်း ဖြစ်၏။ "ငိုက်မြည်းခြင်း ချမ်းသာ" ဟူသည်မှာ အိပ်ချင်ငိုက်မြည်းခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော ချမ်းသာခြင်း ဖြစ်၏။ "ဆည်းကပ်သူ" ဟူသည်မှာ လွန်စွာ အားထုတ်လျက် နေသူ ဖြစ်၏။ "တောင့်တ၍" ဟူသည်မှာ ဆုတောင်း၍ ဖြစ်၏။ "မြတ်သောအကျင့်အားဖြင့်" ဟူသည်မှာ မေထုန်မှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော မြတ်သောအကျင့်အားဖြင့် ဖြစ်၏။ "နတ်သော်လည်း ဖြစ်အံ့" ဟူသည်မှာ တန်ခိုးကြီးသော နတ်သော်လည်း ဖြစ်အံ့ဟု ဆိုလို၏။ "တစ်ပါးပါးသော နတ်သော်လည်း ဖြစ်အံ့" ဟူသည်မှာ တန်ခိုးနည်းသော နတ်တို့တွင် တစ်ပါးပါးသော နတ်သော်လည်း ဖြစ်အံ့ဟု ဆိုလိုသည်။

Indriyesu paṭhamapañcake lokiyāneva kathitāni. Dutiyapañcake paṭhamadutiyacatutthāni lokiyāni, tatiyapañcamāni lokiyalokuttarāni. Tatiyapañcake samathavipassanāmaggavasena lokiyalokuttarāni.

ဣန္ဒြေတို့တွင် ပထမငါးပါးအစု၌ လောကီဣန္ဒြေတို့ကိုသာ ဟောတော်မူအပ်၏။ ဒုတိယငါးပါးအစု၌ ပထမ၊ ဒုတိယနှင့် စတုတ္ထဣန္ဒြေတို့သည် လောကီများ ဖြစ်ကုန်၏။ တတိယနှင့် ပဉ္စမဣန္ဒြေတို့သည် လောကီလောကုတ္တရာ နှစ်မျိုးလုံး ဖြစ်ကုန်၏။ တတိယငါးပါးအစု၌ သမထ၊ ဝိပဿနာနှင့် မဂ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် လောကီလောကုတ္တရာ ဣန္ဒြေတို့ကို ဟောတော်မူအပ်၏။

Nissaraṇiyapañcakavaṇṇanā

နိဿရဏီယပဉ္စကဝဏ္ဏနာ (ထွက်မြောက်ကြောင်း တရားငါးပါးအဖွင့်)

321. Nissaraṇiyāti nissaṭā visaññuttā. Dhātuyoti attasuññasabhāvā. Kāme manasikarototi kāme manasikarontassa, asubhajjhānato vuṭṭhāya agadaṃ gahetvā visaṃ vīmaṃsanto viya vīmaṃsanatthaṃ kāmābhimukhaṃ cittaṃ pesentassāti attho. Na pakkhandatīti na pavisati. Na pasīdatīti pasādaṃ nāpajjati. Na santiṭṭhatīti na patiṭṭhati. Na vimuccatīti nādhimuccati. Yathā pana kukkuṭapattaṃ vā nhārudaddulaṃ vā aggimhi pakkhittaṃ patilīyati patikuṭati pativattati na sampasāriyati; evaṃ patilīyati na pasāriyati. Nekkhammaṃ kho panāti idha nekkhammaṃ nāma dasasu asubhesu paṭhamajjhānaṃ, tadassa manasikaroto cittaṃ pakkhandati. Tassa taṃ cittanti tassa taṃ [Pg.215] asubhajjhānacittaṃ. Sugatanti gocare gatattā suṭṭhu gataṃ. Subhāvitanti ahānabhāgiyattā suṭṭhu bhāvitaṃ. Suvuṭṭhitanti kāmato suṭṭhu vuṭṭhitaṃ. Suvimuttanti kāmehi suṭṭhu vimuttaṃ. Kāmapaccayā āsavā nāma kāmahetukā cattāro āsavā. Vighātāti dukkhā. Pariḷāhāti kāmarāgapariḷāhā. Na so taṃ vedanaṃ vedetīti so taṃ kāmavedanaṃ vighātapariḷāhavedanañca na vedayati. Idamakkhātaṃ kāmānaṃ nissaraṇanti idaṃ asubhajjhānaṃ kāmehi nissaṭattā kāmānaṃ nissaraṇanti akkhātaṃ. Yo pana taṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā saṅkhāre sammasanto tatiyaṃ maggaṃ patvā anāgāmiphalena nibbānaṃ disvā puna kāmā nāma natthīti jānāti, tassa cittaṃ accantanissaraṇameva. Sesapadesupi eseva nayo.

၃၂၁. "နိဿရဏီယ" ဟူသည် ဆန့်ကျင်ဘက် ကိလေသာမှ ထွက်မြောက်ကုန်သော၊ ကိလေသာနှင့် မယှဉ်ကုန်သော သဘောများ ဖြစ်၏။ "ဓာတ်တို့" ဟူသည်မှာ အတ္တမှ ဆိတ်သုဉ်းသော သဘောတို့တည်း။ "ကာမတို့ကို နှလုံးသွင်းသော်" ဟူသည်မှာ ကာမဂုဏ်တို့ကို နှလုံးသွင်းသော ပုဂ္ဂိုလ်အား အသုဘဈာန်မှ ထလာပြီးလျှင် ဆေးကို ယူ၍ အဆိပ်ကို စမ်းသပ်သူကဲ့သို့ စမ်းသပ်စစ်ဆေးရန်အတွက် ကာမဂုဏ်တို့သို့ ရှေးရှု၍ စိတ်ကို စေလွှတ်သော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်အား ရည်ရွယ်၍ ဆိုအပ်သော အနက် ဖြစ်၏။ "သက်ဝင်၍ မသွား" ဟူသည်မှာ မဝင်ရောက်ခြင်း ဖြစ်၏။ "ကြည်လင်ခြင်း မရှိ" ဟူသည်မှာ ကြည်ညိုခြင်းသို့ မရောက်ခြင်း ဖြစ်၏။ "မတည်တံ့" ဟူသည်မှာ မတည်မြဲခြင်း ဖြစ်၏။ "ညွတ်ကိုင်းခြင်း မရှိ" ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာ မညွတ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ဥပမာအားဖြင့် ကြက်တောင် သို့မဟုတ် အကြောထုံးကို မီးထဲသို့ ပစ်ထည့်လိုက်သောအခါ တွန့်လိပ်သွားသကဲ့သို့၊ ဆုတ်နစ်သွားသကဲ့သို့၊ လူးလဲသွားသကဲ့သို့၊ ပြန့်မသွားသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထိုနည်းတူစွာ (ထိုရဟန္တာ၏ စိတ်သည်) တွန့်ဆုတ်သွား၏၊ ပြန့်ကားမသွားပေ။ "နိက္ခမ္မ (နေက္ခမ္မ)" ဟူသည်မှာ ဤနေရာ၌ အသုဘ တစ်ဆယ်တို့တွင် ရရှိအပ်သော ပထမဈာန်ကို ဆိုလို၏။ ထိုဈာန်ကို နှလုံးသွင်းသော ထိုရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်အား စိတ်သည် သက်ဝင်သွား၏။ "ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ ထိုစိတ်သည်" ဟူသည်မှာ ထိုရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏ ထိုအသုဘဈာန်စိတ် ဖြစ်၏။ "ကောင်းစွာသွားသော" ဟူသည်မှာ ကျက်စားရာ အာရုံ၌ ဖြစ်သောကြောင့် ကောင်းစွာ သွားပြီးသော (ဖြစ်ပြီးသော) စိတ် ဖြစ်၏။ "ကောင်းစွာပွားအပ်သော" ဟူသည်မှာ ဆုတ်ယုတ်ကြောင်း မရှိသောကြောင့် ကောင်းစွာပွားစေအပ်သော စိတ် ဖြစ်၏။ "ကောင်းစွာထမြောက်သော" ဟူသည်မှာ ကာမမှ ကောင်းစွာ ထမြောက်သော စိတ် ဖြစ်၏။ "ကောင်းစွာလွတ်မြောက်သော" ဟူသည်မှာ ကာမတို့မှ ကောင်းစွာ လွတ်မြောက်သော စိတ် ဖြစ်၏။ "ကာမလျှင် အကြောင်းရှိသော အာသဝေါတို့" ဟူသည်မှာ ကာမလျှင် အကြောင်းရင်းရှိသော အာသဝေါတရား လေးပါးတို့ကို ဆိုလို၏။ "ညှဉ်းဆဲခြင်းတို့" ဟူသည်မှာ ဆင်းရဲခြင်းတို့ ဖြစ်၏။ "ပူပန်ခြင်းတို့" ဟူသည်မှာ ကာမရာဂကြောင့် ပူပန်ခြင်းတို့ ဖြစ်၏။ "ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုဝေဒနာကို မခံစားရ" ဟူသည်မှာ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုကာမကြောင့်ဖြစ်သော ဝေဒနာကိုလည်းကောင်း၊ ထိုညှဉ်းဆဲခြင်း ပူပန်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော ဝေဒနာကိုလည်းကောင်း မခံစားရခြင်းကို ဆိုလို၏။ "ဤတရားသည် ကာမတို့၏ ထွက်မြောက်ရာဖြစ်ကြောင်း ဟောတော်မူအပ်၏" ဟူသည်မှာ ဤအသုဘဈာန်သည် ကာမတို့မှ ထွက်မြောက်သောကြောင့် ကာမတို့၏ ထွက်မြောက်ကြောင်းတရား ဖြစ်သည်ဟု ဆိုအပ်၏။ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုအသုဘဈာန်ကို အခြေခံပြု၍ သင်္ခါရတို့ကို ဆင်ခြင်သုံးသပ်လျက် တတိယမဂ်သို့ ရောက်၍ အနာဂါမိဖိုလ်ဖြင့် နိဗ္ဗာန်ကို ဖူးမြင်ရသဖြင့် နောက်ထပ် ကာမဂုဏ်တရားတို့ မရှိတော့ပြီဟု သိ၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ စိတ်သည် စင်စစ်သဖြင့် ကာမဂုဏ်တို့မှ ထွက်မြောက်ရာ ဖြစ်၏။ ကြွင်းသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် နားလည်အပ်၏။

Ayaṃ pana viseso, dutiyavāre mettājhānāni byāpādassa nissaraṇaṃ nāma. Tatiyavāre karuṇājhānāni vihiṃsāya nissaraṇaṃ nāma. Catutthavāre arūpajjhānāni rūpānaṃ nissaraṇaṃ nāma. Accantanissaraṇe cettha arahattaphalaṃ yojetabbaṃ.

ထူးခြားချက်မှာကား ဒုတိယအလှည့်၌ မေတ္တာဈာန်တို့သည် ဗျာပါဒ၏ ထွက်မြောက်ရာမည်၏။ တတိယအလှည့်၌ ကရုဏာဈာန်တို့သည် ဝိဟိံသာ (ညှဉ်းဆဲခြင်း) ၏ ထွက်မြောက်ရာမည်၏။ စတုတ္ထအလှည့်၌ အရူပဈာန်တို့သည် ရူပတရားတို့၏ ထွက်မြောက်ရာမည်၏။ ဤစတုတ္ထအလှည့် စင်စစ်ထွက်မြောက်ရာ၌ အရဟတ္တဖိုလ်ကို တွဲစပ်ရမည် ဖြစ်၏။

Pañcamavāre sakkāyaṃ manasikarototi suddhasaṅkhāre pariggaṇhitvā arahattaṃ pattassa sukkhavipassakassa phalasamāpattito vuṭṭhāya vīmaṃsanatthaṃ pañcupādānakkhandhābhimukhaṃ cittaṃ pesentassa. Idamakkhātaṃ sakkāyanissaraṇanti idaṃ arahattamaggena ca phalena ca nibbānaṃ disvā ṭhitassa bhikkhuno puna sakkāyo natthīti uppannaṃ arahattaphalasamāpatticittaṃ sakkāyassa nissaraṇanti akkhātaṃ.

ပဉ္စမအလှည့်၌ "သက္ကာယကို နှလုံးသွင်းသော ပုဂ္ဂိုလ်အား" ဟူသည်မှာ သုဒ္ဓသင်္ခါရတို့ကို သိမ်းဆည်းဆင်ခြင်၍ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ပြီးသော သုက္ခဝိပဿက ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်သည် ဖလသမာပတ်မှ ထပြီးနောက် စုံစမ်းစစ်ဆေးရန် ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာတို့ထံသို့ စိတ်ကို စေလွှတ်ခြင်းကို ဆိုလို၏။ "ဤတရားသည် သက္ကာယ၏ ထွက်မြောက်ရာဖြစ်ကြောင်း ဟောတော်မူအပ်၏" ဟူသည်မှာ အရဟတ္တမဂ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဖိုလ်ဖြင့်လည်းကောင်း ဤနိဗ္ဗာန်ကို မြင်၍ တည်သော ရဟန်းအား နောက်ထပ်တစ်ဖန် သက္ကာယ (ခန္ဓာငါးပါး) မရှိတော့ပြီဟု ဖြစ်ပေါ်လာသော အရဟတ္တဖလသမာပတ်စိတ်ကို သက္ကာယ၏ ထွက်မြောက်ရာတရား ဖြစ်သည်ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။

Vimuttāyatanapañcakavaṇṇanā

ဝိမုတ္တာယတနပဉ္စကဝဏ္ဏနာ (လွတ်မြောက်ရာ အခြေခံတရားငါးပါးအဖွင့်)

322. Vimuttāyatanānīti vimuccanakāraṇāni. Atthapaṭisaṃvedinoti pāḷiatthaṃ jānantassa. Dhammapaṭisaṃvedinoti pāḷiṃ jānantassa. Pāmojjanti taruṇapīti. Pītīti tuṭṭhākārabhūtā balavapīti. Kāyoti nāmakāyo paṭipassambhati. Sukhaṃ vedayatīti sukhaṃ paṭilabhati. Cittaṃ samādhiyatīti arahattaphalasamādhinā samādhiyati. Ayañhi taṃ dhammaṃ suṇanto āgatāgataṭṭhāne jhānavipassanāmaggaphalāni jānāti, tassa evaṃ jānato pīti uppajjati. So tassā pītiyā antarā osakkituṃ na dento upacārakammaṭṭhāniko hutvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇāti. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘cittaṃ samādhiyatī’’ti. Sesesupi eseva nayo[Pg.216]. Ayaṃ pana viseso, samādhinimittanti aṭṭhatiṃsāya ārammaṇesu aññataro samādhiyeva samādhinimittaṃ. Suggahitaṃ hotītiādīsu ācariyasantike kammaṭṭhānaṃ uggaṇhantena suṭṭhu gahitaṃ hoti. Suṭṭhu manasikatanti suṭṭhu upadhāritaṃ. Suppaṭividdhaṃ paññāyāti paññāya suṭṭhu paccakkhaṃ kataṃ. Tasmiṃ dhammeti tasmiṃ kammaṭṭhānapāḷidhamme.

၃၂၂. "ဝိမုတ္တာယတန" ဟူသည် ကိလေသာမှ လွတ်မြောက်ခြင်း၏ အကြောင်းတရားများ ဖြစ်၏။ "အနက်ကို သိသောသူအား" ဟူသည်မှာ ပါဠိ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိသောသူအား ဆိုလို၏။ "တရားကို သိသောသူအား" ဟူသည်မှာ ပါဠိတော်ကို သိသောသူအား ဆိုလို၏။ "ပါမောဇ္ဇ" ဟူသည်မှာ နုသောပီတိ ဖြစ်၏။ "ပီတိ" ဟူသည်မှာ ဝမ်းမြောက်ခြင်း အခြင်းအရာရှိသော ပြင်းထန်သောပီတိ (ဗလဝပီတိ) ဖြစ်၏။ "ကိုယ်" ဟူသည်မှာ နာမ်ကိုယ်သည် ငြိမ်းအေး၏။ "ချမ်းသာကို ခံစားရ၏" ဟူသည်မှာ ချမ်းသာကို ရရှိခြင်း ဖြစ်၏။ "စိတ်သည် တည်ကြည်၏" ဟူသည်မှာ အရဟတ္တဖလသမာဓိဖြင့် တည်ကြည်ခြင်း ဖြစ်၏။ အမှန်စင်စစ် ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုတရားကို နာယူလျက် လာတိုင်းလာတိုင်းသော အရာ၌ ဈာန်၊ ဝိပဿနာ၊ မဂ်၊ ဖိုလ်တို့ကို သိ၏။ ဤသို့ သိသော ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ပီတိ ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုပီတိ၏ အကြား၌ စိတ်ဆုတ်နစ်ခြင်း မရှိစေဘဲ ဥပစာရကမ္မဋ္ဌာန်းရှိသူ ဖြစ်၍ ဝိပဿနာကို ပွားများစေကာ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိ၏။ ထိုရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်ကို ရည်ညွှန်း၍ "စိတ်သည် တည်ကြည်၏" ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသော ဝိမုတ္တာယတန စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် နားလည်အပ်၏။ ထူးခြားချက်မှာမူ "သမာဓိနိမိတ်" ဟူသည်မှာ အာရုံ သုံးဆယ့်ရှစ်ပါးတို့တွင် တစ်ပါးပါးသော သမာဓိကိုပင် သမာဓိနိမိတ်ဟု ခေါ်၏။ "ကောင်းစွာ သင်ယူအပ်၏" စသည်တို့၌ ဆရာ့ထံမှ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို သင်ယူခြင်းဖြင့် ကောင်းစွာ သင်ယူထားခြင်း ဖြစ်၏။ "ကောင်းစွာ နှလုံးသွင်းအပ်၏" ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာ နှလုံးသွင်း ဆောင်ထားခြင်း ဖြစ်၏။ "ပညာဖြင့် ကောင်းစွာ ထိုးထွင်းသိမြင်အပ်၏" ဟူသည်မှာ ပညာဖြင့် ကောင်းစွာ မျက်မှောက်ပြုအပ်၏။ "ထိုတရား၌" ဟူသည်မှာ ထိုကမ္မဋ္ဌာန်းပါဠိတရား၌ ဖြစ်၏။

Vimuttiparipācanīyāti vimutti vuccati arahattaṃ, taṃ paripācentīti vimuttiparipācanīyā. Aniccasaññāti aniccānupassanāñāṇe uppannasaññā. Anicce dukkhasaññāti dukkhānupassanāñāṇe uppannasaññā. Dukkhe anattasaññāti anattānupassanāñāṇe uppannasaññā. Pahānasaññāti pahānānupassanāñāṇe uppannasaññā. Virāgasaññāti virāgānupassanāñāṇe uppannasaññā.

"ဝိမုတ္တိပရိပါစနီယ" ဟူသည် အရဟတ္တဖိုလ်ကို ဝိမုတ္တိ (လွတ်မြောက်ခြင်း) ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုအရဟတ္တဖိုလ်ကို ရင့်ကျက်စေတတ်သောကြောင့် ဝိမုတ္တိပရိပါစနီယ (လွတ်မြောက်မှုကို ရင့်ကျက်စေတတ်သော တရားများ) ဟု ဆိုအပ်၏။ "အနိစ္စသညာ" ဟူသည် အနိစ္စာနုပဿနာဉာဏ်၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော သညာ ဖြစ်၏။ "အနိစ္စ၌ ဒုက္ခဟု မှတ်သားသော သညာ" ဟူသည် ဒုက္ခာနုပဿနာဉာဏ်၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော သညာ ဖြစ်၏။ "ဒုက္ခ၌ အနတ္တဟု မှတ်သားသော သညာ" ဟူသည် အနတ္တာနုပဿနာဉာဏ်၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော သညာ ဖြစ်၏။ "ပဟာနသညာ" ဟူသည် ပဟာနာနုပဿနာဉာဏ်၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော သညာ ဖြစ်၏။ "ဝိရာဂသညာ" ဟူသည် ဝိရာဂါနုပဿနာဉာဏ်၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော သညာ ဖြစ်၏။

‘‘Ime kho āvuso’’tiādi vuttanayeneva yojetabbaṃ. Iti chabbīsatiyā pañcakānaṃ vasena tiṃsasatapañhe kathento thero sāmaggirasaṃ dassesīti.

"ငါ့ရှင်တို့ ဤတရားတို့သည်..." စသည်တို့ကို အထက်တွင် ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ဤသို့လျှင် မထေရ်မြတ်သည် နှစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော ငါးပါးအစု (ပဉ္စက) တို့၏ အစွမ်းဖြင့် တစ်ရာ့သုံးဆယ်သော ပြဿနာတို့ကို ဟောကြားတော်မူလျက် သာမဂ္ဂီရသ (ညီညွတ်ခြင်း၏ အရသာ) ကို ပြသတော်မူ၏။

Pañcakavaṇṇanā niṭṭhitā.

ပဉ္စကဝဏ္ဏနာ ပြီး၏။

Chakkavaṇṇanā

ဆက္ကဝဏ္ဏနာ (ခြောက်ပါးအစုအဖွင့်)

323. Iti pañcakavasena sāmaggirasaṃ dassetvā idāni chakkavasena dassetuṃ puna desanaṃ ārabhi. Tattha ajjhattikānīti ajjhattajjhattikāni. Bāhirānīti tato ajjhattajjhattato bahibhūtāni. Vitthārato pana āyatanakathā visuddhimagge kathitāva. Viññāṇakāyāti viññāṇasamūhā. Cakkhuviññāṇanti cakkhupasādanissitaṃ kusalākusalavipākaviññāṇaṃ. Esa nayo sabbattha. Cakkhusamphassoti cakkhunissito samphasso. Sotasamphassādīsupi eseva nayo. Manosamphassoti ime dasa samphasse ṭhapetvā seso sabbo manosamphasso nāma. Vedanāchakkampi eteneva nayena veditabbaṃ. Rūpasaññāti rūpaṃ ārammaṇaṃ katvā uppannā saññā. Etenupāyena sesāpi veditabbā. Cetanāchakkepi eseva nayo. Tathā taṇhāchakke.

၃၂၃. ဤသို့လျှင် ငါးခုအစု (ပဉ္စက) အားဖြင့် သာမဂ္ဂီရသကို ပြသပြီး၍ ယခုအခါ ခြောက်ခုအစု (ဆက္က) အားဖြင့် ပြသခြင်းငှာ တဖန် ဒေသနာကို စတင်တော်မူ၏။ ထိုဆက္က၌ ‘အဇ္ဈတ္တိကာနိ’ ဟူသည် အဇ္ဈတ္တဇ္ဈတ္တ (ကိုယ်တွင်း၌ ဖြစ်သော) တရားတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ‘ဗာဟိရာနိ’ ဟူသည် ထိုအဇ္ဈတ္တဇ္ဈတ္တတရားတို့မှ အပြင်ဘက်ဖြစ်သော တရားတို့ကို ဆိုလိုသည်။ အကျယ်အားဖြင့်မူ အာယတနကထာကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ ဟောကြားအပ်ပြီးဖြစ်၏။ ‘ဝိညာဏကာယာ’ ဟူသည် ဝိညာဉ်အစုအပေါင်းတို့ ဖြစ်သည်။ ‘စက္ခုဝိညာဏံ’ ဟူသည် စက္ခုပသာဒကို မှီ၍ဖြစ်သော ကုသိုလ်ဝိပါက်၊ အကုသိုလ်ဝိပါက် ဝိညာဉ်ကို ဆိုသည်။ ဤနည်းအတိုင်းပင် အလုံးစုံသော (သောတဝိညာဉ်စသော) ပုဒ်တို့၌လည်း သိအပ်၏။ ‘စက္ခုသမ္ဖဿော’ ဟူသည် စက္ခုပသာဒ၌ မှီသော သမ္ဖဿ ဖြစ်သည်။ သောတသမ္ဖဿစသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ‘မနောသမ္ဖဿော’ ဟူသည် ဤဆယ်ပါးသော သမ္ဖဿတို့ကို ဖယ်ထား၍ ကျန်ရှိသော အလုံးစုံသော သမ္ဖဿသည် မနောသမ္ဖဿ မည်၏။ ဝေဒနာဆက္ကကိုလည်း ဤနည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ ‘ရူပသညာ’ ဟူသည် ရူပါရုံကို အာရုံပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော သညာ ဖြစ်သည်။ ဤနည်းလမ်းဖြင့် ကြွင်းသော သဒ္ဒသညာစသည်တို့ကိုလည်း သိအပ်၏။ စေတနာဆက္က၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ တဏှာဆက္က၌လည်း ထို့အတူပင် သိအပ်၏။

Agāravoti [Pg.217] gāravavirahito. Appatissoti appatissayo anīcavutti. Ettha pana yo bhikkhu satthari dharamāne tīsu kālesu upaṭṭhānaṃ na yāti. Satthari anupāhane caṅkamante saupāhano caṅkamati, nīce caṅkamante ucce caṅkamati, heṭṭhā vasante upari vasati, satthudassanaṭṭhāne ubho aṃse pārupati, chattaṃ dhāreti, upāhanaṃ dhāreti, nahāyati, uccāraṃ vā passāvaṃ vā karoti. Parinibbute pana cetiyaṃ vandituṃ na gacchati, cetiyassa paññāyanaṭṭhāne satthudassanaṭṭhāne vuttaṃ sabbaṃ karoti, ayaṃ satthari agāravo nāma. Yo pana dhammassavane saṃghuṭṭhe sakkaccaṃ na gacchati, sakkaccaṃ dhammaṃ na suṇāti, samullapanto nisīdati, sakkaccaṃ na gaṇhāti, na vāceti, ayaṃ dhamme agāravo nāma. Yo pana therena bhikkhunā anajjhiṭṭho dhammaṃ deseti, nisīdati, pañhaṃ katheti, vuḍḍhe bhikkhū ghaṭṭento gacchati, tiṭṭhati, nisīdati, dussapallatthikaṃ vā hatthapallatthikaṃ vā karoti, saṅghamajjhe ubho aṃse pārupati, chattupāhanaṃ dhāreti, ayaṃ saṅghe agāravo nāma. Ekabhikkhusmimpi hi agārave kate saṅghe agāravo katova hoti. Tisso sikkhā pana apūrayamānova sikkhāya agāravo nāma. Appamādalakkhaṇaṃ ananubrūhayamāno appamāde agāravo nāma. Duvidhampi paṭisanthāraṃ akaronto paṭisanthāre agāravo nāma. Cha gāravā vuttappaṭipakkhavasena veditabbā.

‘အဂါရဝေါ’ ဟူသည် ရိုသေမှု ကင်းမဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘အပ္ပတိဿော’ ဟူသည် နာယူရိုသေမှု မရှိခြင်း၊ ရိုသေကျိုးနွံစွာ မကျင့်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤ၌ အကြင်ရဟန်းသည် မြတ်စွာဘုရား ထင်ရှားရှိစဉ်အခါ ဝတ်ပြုရာ သုံးပါးသော ကာလတို့၌ ခစားရန် မလာချေ။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဖိနပ်မစီးဘဲ စင်္ကြံကြွတော်မူစဉ် ထိုရဟန်းသည် ဖိနပ်စီးလျက် စင်္ကြံသွား၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် နိမ့်သောစင်္ကြံ၌ စင်္ကြံကြွစဉ် ထိုရဟန်းသည် မြင့်သောစင်္ကြံ၌ စင်္ကြံသွား၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် အောက်ထပ်၌ သီတင်းသုံးစဉ် ထိုရဟန်းသည် အထက်ထပ်၌ နေ၏။ မြတ်စွာဘုရား၏ မြင်ကွင်း၌ ပခုံးနှစ်ဖက်ကို ခြုံ၍ နေ၏၊ ထီးဆောင်း၏၊ ဖိနပ်စီး၏၊ ရေချိုး၏၊ ကျင်ကြီးကျင်ငယ် စွန့်၏။ မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူသောအခါ၌မူ စေတီတော်ကို ရှိခိုးရန် မသွားချေ။ စေတီတော်၏ ထင်ရှားရာ အရပ်၊ မြတ်စွာဘုရား၏ မြင်ကွင်းကဲ့သို့သော အရပ်၌ ပခုံးနှစ်ဖက်ကို ခြုံခြင်း စသော အမူအရာအားလုံးကို ပြုလုပ်၏။ ဤရဟန်းကို မြတ်စွာဘုရား၌ ‘အဂါရဝ’ (မရိုသေသူ) မည်၏။ အကြင်ရဟန်းသည် တရားနာရန် ဆော်သြ ကြွေးကြော်အပ်သောအခါ ရိုသေစွာ မသွားချေ၊ ရိုသေစွာ တရားမနာဘဲ စကားပြောလျက် နေ၏၊ ရိုသေစွာ မသင်ယူ၊ သူတပါးကိုလည်း မပို့ချချေ။ ဤရဟန်းကို တရားတော်၌ ‘အဂါရဝ’ မည်၏။ အကြင်ရဟန်းသည် သီတင်းကြီး (ထေရ်) ရဟန်းတို့က မတိုက်တွန်းဘဲ တရားဟော၏၊ ထိုင်၏၊ ပြဿနာ မေးမြန်း ဖြေကြား၏။ သီတင်းကြီး ရဟန်းတို့ကို ထိခိုက်လျက် သွား၏၊ ရပ်၏၊ ထိုင်၏။ ပုဆိုးဖြင့် ဒူးတုပ်ဝတ်ခြင်း သို့မဟုတ် လက်ဖြင့် ဒူးတုပ်ဝတ်ခြင်းကို ပြု၏။ သံဃာ့အလယ်၌ ပခုံးနှစ်ဖက်လုံးကို ခြုံ၏၊ ထီး ဖိနပ် ဆောင်၏။ ဤရဟန်းကို သံဃာတော်၌ ‘အဂါရဝ’ မည်၏။ စင်စစ်သော်ကား ရဟန်းတစ်ပါးတည်း၌ပင် မရိုမသေ ပြုအပ်သည်ရှိသော် သံဃာတော်အား မရိုမသေ ပြုသည်သာ မည်၏။ သုံးပါးသော သိက္ခာတို့ကို မဖြည့်ကျင့်သော ရဟန်းသည်သာ သိက္ခာ၌ ‘အဂါရဝ’ မည်၏။ မမေ့လျော့ခြင်း (အပ္ပမာဒ) လက္ခဏာကို မပွားများစေသော ရဟန်းသည် အပ္ပမာဒ၌ ‘အဂါရဝ’ မည်၏။ နှစ်မျိုးသော ပဋိသန္ဓာရကို မပြုသော ရဟန်းသည် ပဋိသန္ဓာရ၌ ‘အဂါရဝ’ မည်၏။ ဂါရဝတရား ခြောက်ပါးတို့ကိုမူ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ဆန့်ကျင်ဘက် အားဖြင့် သိအပ်ကုန်၏။

Somanassūpavicārāti somanassasampayuttā vicārā. Somanassaṭṭhāniyanti somanassakāraṇabhūtaṃ. Upavicaratīti vitakkena vitakketvā vicārena paricchindati. Esa nayo sabbattha. Domanassūpavicārāpi evameva veditabbā. Tathā upekkhūpavicārā. Sāraṇīyadhammā heṭṭhā vitthāritā. Diṭṭhisāmaññagatoti iminā pana padena kosambakasutte paṭhamamaggo kathito. Idha cattāropi maggā.

‘သောမနဿူပဝိစာရာ’ ဟူသည် သောမနဿနှင့် ယှဉ်ကုန်သော ဝိစာရတို့ ဖြစ်သည်။ ‘သောမနဿဋ္ဌာနီယံ’ ဟူသည် သောမနဿ၏ အကြောင်းဖြစ်သော (အာရုံ) ဖြစ်သည်။ ‘ဥပဝိစရတိ’ ဟူသည် ဝိတက်ဖြင့် ကြံစည်၍ ဝိစာရဖြင့် ဆုံးဖြတ် ပိုင်းခြား၏။ ဤနည်းလမ်းသည် အလုံးစုံသော (သောတေန သဒ္ဒံ သုတွာစသော) ပုဒ်တို့၌ ဖြစ်၏။ ဒေါမနဿူပဝိစာရတို့ကိုလည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်ကုန်၏။ ဥပေက္ခူပဝိစာရတို့ကိုလည်း ထို့အတူပင် သိအပ်ကုန်၏။ သာရဏီယတရားတို့ကို အောက်၌ အကျယ်ဖွင့်ဆိုခဲ့ပြီးပြီ။ ‘ဒိဋ္ဌိသာမညဂတော’ ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ကောသမ္ဗကသုတ်၌ ပထမမဂ် (သောတာပတ္တိမဂ်) ကို ဟောကြားအပ်၏။ ဤသုတ်၌မူ မဂ်လေးပါးလုံးကိုပင် ဒိဋ္ဌိဟု ဟောကြားတော်မူ၏။

Vivādamūlachakkavaṇṇanā

ဝိဝါဒမူလဆက္ကဝဏ္ဏနာ (ငြင်းခုံခြင်း၏ အကြောင်းရင်း ခြောက်ပါးကို ဖွင့်ဆိုချက်)

325. Vivādamūlānīti vivādassa mūlāni. Kodhanoti kujjhanalakkhaṇena kodhena samannāgato. Upanāhīti veraappaṭinissaggalakkhaṇena upanāhena samannāgato. Ahitāya dukkhāya devamanussānanti dvinnaṃ bhikkhūnaṃ vivādo kathaṃ devamanussānaṃ ahitāya dukkhāya saṃvattati. Kosambakakkhandhake viya dvīsu bhikkhūsu vivādaṃ āpannesu tasmiṃ vihāre [Pg.218] tesaṃ antevāsikā vivadanti. Tesaṃ ovādaṃ gaṇhanto bhikkhunisaṅgho vivadati. Tato tesaṃ upaṭṭhākā vivadanti. Atha manussānaṃ ārakkhadevatā dve koṭṭhāsā honti. Tattha dhammavādīnaṃ ārakkhadevatā dhammavādiniyo honti adhammavādīnaṃ adhammavādiniyo. Tato ārakkhadevatānaṃ mittā bhummā devatā bhijjanti. Evaṃ paramparā yāva brahmalokā ṭhapetvā ariyasāvake sabbe devamanussā dve koṭṭhāsā honti. Dhammavādīhi pana adhammavādinova bahutarā honti. Tato ‘‘yaṃ bahukehi gahitaṃ, taṃ taccha’’nti dhammaṃ vissajjetvā bahutarāva adhammaṃ gaṇhanti. Te adhammaṃ purakkhatvā vadantā apāyesu nibbattanti. Evaṃ dvinnaṃ bhikkhūnaṃ vivādo devamanussānaṃ ahitāya dukkhāya hoti.

၃၂၅. ‘ဝိဝါဒမူလာနိ’ ဟူသည် ငြင်းခုံခြင်း၏ အကြောင်းရင်းများ ဖြစ်သည်။ ‘ကောဓနော’ ဟူသည် အမျက်ထွက်ခြင်း လက္ခဏာရှိသော အမျက်ဒေါသနှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်သည်။ ‘ဥပနာဟီ’ ဟူသည် ရန်ငြိုးကို မစွန့်လွှတ်ခြင်း လက္ခဏာရှိသော ရန်ငြိုးဖွဲ့ခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်သည်။ ‘အဟိတာယ ဒုက္ခာယ ဒေဝမနုဿာနံ’ ဟူသည် ရဟန်းနှစ်ပါးတို့၏ ငြင်းခုံမှုသည် နတ်, လူတို့၏ အစီးအပွားမဲ့ခြင်းငှာ ဆင်းရဲခြင်းငှာ မည်သို့ဖြစ်သနည်းဟူမူ ကောသမ္ဗကကဏ္ဍ၌ ကဲ့သို့ ရဟန်းနှစ်ပါးတို့ ငြင်းခုံခြင်းသို့ ရောက်လတ်သော် ထိုကျောင်းတိုက်ရှိ ၎င်းတို့၏ တပည့်တို့သည်လည်း ငြင်းခုံကြကုန်၏။ ၎င်းတို့၏ ဩဝါဒကို ခံယူသော ဘိက္ခုနီသံဃာသည်လည်း ငြင်းခုံ၏။ ထိုမှတစ်ဆင့် ၎င်းတို့၏ ဒါယကာ ဒါယိကာမများလည်း ငြင်းခုံကြ၏။ ထို့နောက် လူသားတို့၏ ကိုယ်စောင့်နတ်တို့သည် နှစ်ဖက်ကွဲကြကုန်၏။ ထိုနတ်တို့တွင် ဓမ္မဝါဒီ (တရားဟောသူ) တို့၏ ကိုယ်စောင့်နတ်တို့သည် တရားကို ယူလေ့ရှိကြပြီး အဓမ္မဝါဒီတို့၏ ကိုယ်စောင့်နတ်တို့သည် အဓမ္မကို ယူလေ့ရှိကြ၏။ ထိုမှတစ်ဆင့် ကိုယ်စောင့်နတ်တို့၏ မိတ်ဆွေဖြစ်သော ဘုမ္မစိုးနတ်တို့ ကွဲကြကုန်၏။ ဤနည်းဖြင့် အဆက်ဆက်ဖြစ်ကာ ဗြဟ္မာ့ပြည်တိုင်အောင် အရိယာသာဝကတို့ကို ချန်လှပ်၍ အလုံးစုံသော နတ်, လူတို့သည် နှစ်ဖက် ကွဲကြကုန်၏။ ဓမ္မဝါဒီတို့ထက် အဓမ္မဝါဒီတို့ကသာ သာလွန်များပြားကြ၏။ ထို့ကြောင့် “လူအများ လက်ခံယူထားသောအရာသည် မှန်ကန်၏” ဟု တရားကို စွန့်ပယ်၍ လူအများစုသည် အဓမ္မကိုသာ လက်ခံယူကြကုန်၏။ ၎င်းတို့သည် အဓမ္မကို ရှေ့သွားပြုကာ ပြောဆိုကြသဖြင့် အပါယ်ငရဲ၌ ဖြစ်ကြရကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ရဟန်းနှစ်ပါးတို့၏ ငြင်းခုံမှုသည် နတ်, လူတို့၏ အစီးအပွားမဲ့ခြင်းငှာ ဆင်းရဲခြင်းငှာ ဖြစ်ရလေသည်။

Ajjhattaṃ vāti tumhākaṃ abbhantaraparisāya. Bahiddhā vāti paresaṃ parisāya.

‘အဇ္ဈတ္တံ ဝါ’ ဟူသည် သင်တို့၏ အတွင်းပရိသတ်၌ ဖြစ်သည်။ ‘ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ’ ဟူသည် သူတစ်ပါးတို့၏ ပရိသတ်၌ ဖြစ်သည်။

Makkhīti paresaṃ guṇamakkhanalakkhaṇena makkhena samannāgato. Paḷāsīti yugaggāhalakkhaṇena paḷāsena samannāgato. Issukīti parasakkārādīni issāyanalakkhaṇāya issāya samannāgato. Maccharīti āvāsamacchariyādīhi samannāgato. Saṭhoti kerāṭiko. Māyāvīti katapāpapaṭicchādako. Pāpicchoti asantasambhāvanicchako dussīlo. Micchādiṭṭhīti natthikavādī ahetukavādī akiriyavādī. Sandiṭṭhiparāmāsīti sayaṃ diṭṭhimeva parāmasati. Ādhānaggāhīti daḷhaggāhī. Duppaṭinissaggīti na sakkā hoti gahitaṃ vissajjāpetuṃ.

‘မက္ခီ’ ဟူသည် သူတစ်ပါးတို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ချေဖျက်ခြင်း (မက္ခ) နှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်သည်။ ‘ပဠာသီ’ ဟူသည် ဂုဏ်ပြိုင်ခြင်း (ပဠာသ) နှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်သည်။ ‘ဤဿုကီ’ ဟူသည် သူတစ်ပါးတို့၏ လာဘ်သက္ကာရ စသည်တို့ကို ငြူစူခြင်း လက္ခဏာရှိသော မနာလိုမှု (ဤဿာ) နှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်သည်။ ‘မစ္ဆရီ’ ဟူသည် ကျောင်းဝန်တိုခြင်းစသော ဝန်တိုမှု (မစ္ဆရိယ) နှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်သည်။ ‘သဌော’ ဟူသည် စဉ်းလဲသူ ဖြစ်သည်။ ‘မာယာဝီ’ ဟူသည် မိမိပြုအပ်သော မကောင်းမှုကို ဖုံးလွှမ်းတတ်သူ (လှည့်ပတ်တတ်သူ) ဖြစ်သည်။ ‘ပါပိစ္ဆော’ ဟူသည် မိမိ၌ မရှိသော ဂုဏ်ကို ထင်ရှားဖြစ်စေလိုသော သီလပျက်သူ ဖြစ်သည်။ ‘မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ’ ဟူသည် နတ္ထိကဝါဒ၊ အဟေတုကဝါဒ၊ အကိရိယဝါဒ ရှိသူ ဖြစ်သည်။ ‘သန္ဒိဋ္ဌိပရာမာသီ’ ဟူသည် မိမိ၏ အယူဝါဒကိုသာ မှားမှားယွင်းယွင်း စွဲကိုင်သုံးသပ်သူ ဖြစ်သည်။ ‘အာဓာနဂ္ဂါဟီ’ ဟူသည် မြဲမြံစွာ စွဲလမ်းယူတတ်သူ ဖြစ်သည်။ ‘ဒုပ္ပဋိနိဿဂ္ဂီ’ ဟူသည် ယူထားသော အယူကို လွယ်ကူစွာ မစွန့်လွှတ်နိုင်သူ ဖြစ်သည်။

Pathavīdhātūti patiṭṭhādhātu. Āpodhātūti ābandhanadhātu. Tejodhātūti paripācanadhātu. Vāyodhātūti vitthambhanadhātu. Ākāsadhātūti asamphuṭṭhadhātu. Viññāṇadhātūti vijānanadhātu.

‘ပထဝီဓာတု’ ဟူသည် တည်ရာဖြစ်သော ဓာတ် (တည်မြဲမှုဓာတ်) ဖြစ်သည်။ ‘အာပေါဓာတု’ ဟူသည် ဖွဲ့စည်းတတ်သော ဓာတ် (ယိုစီးဖွဲ့စည်းမှုဓာတ်) ဖြစ်သည်။ ‘တေဇောဓာတု’ ဟူသည် ရင့်ကျက်စေတတ်သော ဓာတ် (ပူနွေးအေးမြမှုဓာတ်) ဖြစ်သည်။ ‘ဝါယောဓာတု’ ဟူသည် ထောက်ကန်တတ်သော ဓာတ် (တွန်းကန်လှုပ်ရှားမှုဓာတ်) ဖြစ်သည်။ ‘အာကာသဓာတု’ ဟူသည် မထိတွေ့အပ်သော ဓာတ် (လဟာပြင်ဓာတ်) ဖြစ်သည်။ ‘ဝိညာဏဓာတု’ ဟူသည် သိတတ်သော ဓာတ် (သိမှုဓာတ်) ဖြစ်သည်။

Nissaraṇiyachakkavaṇṇanā

နိဿရဏီယဆက္ကဝဏ္ဏနာ (ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်ကြောင်း ခြောက်ပါးကို ဖွင့်ဆိုချက်)

326. Nissaraṇiyā dhātuyoti nissaṭadhātuyova. Pariyādāya tiṭṭhatīti pariyādiyitvā hāpetvā tiṭṭhati. ‘Mā hevantissa vacanīyo’ti yasmā abhūtaṃ byākaraṇaṃ byākaroti, tasmā mā evaṃ bhaṇīti [Pg.219] vattabbo. Yadidaṃ mettācetovimuttīti yā ayaṃ mettācetovimutti, idaṃ nissaraṇaṃ byāpādassa, byāpādato nissaṭāti attho. Yo pana mettāya tikacatukkajjhānato vuṭṭhito saṅkhāre sammasitvā tatiyamaggaṃ patvā ‘‘puna byāpādo natthī’’ti tatiyaphalena nibbānaṃ passati, tassa cittaṃ accantaṃ nissaraṇaṃ byāpādassa. Etenupāyena sabbattha attho veditabbo.

၃၂၆. «Nissaraṇiyā dhātuyo» ဟူသည်မှာ ထွက်မြောက်ရာဖြစ်သော ဓာတ်တို့ပင်တည်း။ «Pariyādāya tiṭṭhati» ဟူသည်မှာ ကုန်စေ၍ (သို့မဟုတ်) ယုတ်လျော့စေ၍ တည်၏။ «Mā hevantissa vacanīyo» ဟူသည်မှာ အကြင်ကြောင့် မဟုတ်မမှန်သော ဖြေကြားချက်ကို ဖြေကြား၏၊ ထို့ကြောင့် «ဤသို့မပြောပါလင့်» ဟု ပြောဆိုအပ်၏။ «Yadidaṃ mettācetovimutti» ဟူသည်မှာ စိတ်၏ဗျာပါဒမှ လွတ်မြောက်ခြင်းဟူသော ဤမေတ္တာတရားသည် ဗျာပါဒ၏ ထွက်မြောက်ရာတည်း၊ ဗျာပါဒမှ လွတ်မြောက်ထွက်မြောက်၏ဟု အနက်ရ၏။ အကြင်သူသည် မေတ္တာဈာန် (သုံးခု သို့မဟုတ် လေးခု) မှ ထမြောက်၍ သင်္ခါရတရားတို့ကို သုံးသပ်ဆင်ခြင်လျက် တတိယမგ် (အနာဂါမိမგ်) သို့ ရောက်၍ «ဗျာပါဒသည် နောက်ထပ်မရှိတော့ပြီ» ဟု တတိယဖိုလ်ဖြင့် နိဗ္ဗာန်ကို မြင်၏၊ ထိုသူ၏ စိတ်သည် ဗျာပါဒမှ စင်စစ်ဧကန် ထွက်မြောက်ရာ ဖြစ်၏။ ဤနည်းလမ်းဖြင့် အရပ်ရပ်၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။

Animittā cetovimuttīti arahattaphalasamāpatti. Sā hi rāganimittādīnañceva rūpanimittādīnañca niccanimittādīnañca abhāvā ‘‘animittā’’ti vuttā. Nimittānusārīti vuttappabhedaṃ nimittaṃ anusaratīti nimittānusārī.

«Animittā cetovimutti» ဟူသည်မှာ အရဟတ္တဖိုလ်ဖလသမာပတ် ဖြစ်၏။ အမှန်စင်စစ် ထိုသမာပတ်ကို ရာဂနိမိတ် စသည်တို့၏လည်းကောင်း၊ ရုပ်နိမိတ် စသည်တို့၏လည်းကောင်း၊ နိစ္စနိမိတ် စသည်တို့၏လည်းကောင်း မရှိခြင်းကြောင့် «အနိမိတ္တ» ဟု ဆိုအပ်၏။ «Nimittānusārī» ဟူသည်မှာ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော အပြားရှိသော နိမိတ်နောက်သို့ အစဉ်လိုက်တတ်သောကြောင့် «နိမိတ္တာနုသာရီ» မည်၏။

Asmīti asmimāno. Ayamahamasmīti pañcasu khandhesu ayaṃ nāma ahaṃ asmīti ettāvatā arahattaṃ byākataṃ hoti. Vicikicchākathaṃkathāsallanti vicikicchābhūtaṃ kathaṃkathāsallaṃ. ‘Mā hevantissa vacanīyo’ti sace te paṭhamamaggavajjhā vicikicchā uppajjati, arahattabyākaraṇaṃ micchā hoti, tasmā mā abhūtaṃ bhaṇīti vāretabbo. Asmimānasamugghātoti arahattamaggo. Arahattamaggaphalavasena hi nibbāne diṭṭhe puna asmimāno natthīti arahattamaggo asmimānasamugghātoti vutto.

«Asmi» ဟူသည်မှာ ငါဟူသော «အသ္မိမာန» တည်း။ «Ayamahamasmi» ဟူသည်မှာ ငါးပါးသော ခန္ဓာတို့၌ «ဤသူသည် ငါဖြစ်၏» ဟု ဤမျှသော စကားအစဉ်ဖြင့် အရဟတ္တဖိုလ်ကို ဖြေကြားအပ်သည် ဖြစ်၏။ «Vicikicchākathaṃkathāsalla» ဟူသည်မှာ ယုံမှားသံသယဖြစ်ခြင်း၊ သို့လောသို့လော တွေးတောခြင်းဟူသော ငြောင့်တည်း။ «Mā hevantissa vacanīyo» ဟူသည်မှာ သင့်အား ပထမမგ် (သောတာပတ္တိမგ်) ဖြင့် ပယ်အပ်သော ယုံမှားမှုသည် အကယ်၍ ဖြစ်ပေါ်လာပါက အရဟတ္တဖိုလ်ကို ဖြေကြားခြင်းသည် မဟုတ်မမှန် မိစ္ဆာဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် «မဟုတ်မမှန်သော စကားကို မပြောပါလင့်» ဟု တားမြစ်အပ်၏။ «Asmimānasamugghāto» ဟူသည်မှာ အရဟတ္တမဂ်တည်း။ စင်စစ်သော်ကား အရဟတ္တမဂ် ဖိုလ်၏အစွမ်းဖြင့် နိဗ္ဗာန်ကို မြင်သော် တဖန် ငါဟူသော မာနမရှိတော့သဖြင့် အရဟတ္တမဂ်ကို ငါဟူသော မာနကို အမြစ်ပြတ် ပယ်တတ်သောတရား «အသ္မိမာနသမူဃာတ» ဟု ဆိုအပ်၏။

Anuttariyādichakkavaṇṇanā

အနုတ္တရိယစသော ခြောက်ပါးအဖွင့်

327. Anuttariyānīti anuttarāni jeṭṭhakāni. Dassanesu anuttariyaṃ dassanānuttariyaṃ. Sesapadesupi eseva nayo. Tattha hatthiratanādīnaṃ dassanaṃ na dassanānuttariyaṃ, niviṭṭhasaddhassa pana niviṭṭhapemavasena dasabalassa vā bhikkhusaṅghassa vā kasiṇāsubhanimittādīnaṃ vā aññatarassa dassanaṃ dassanānuttariyaṃ nāma. Khattiyādīnaṃ guṇakathāsavanaṃ na savanānuttariyaṃ, niviṭṭhasaddhassa pana niviṭṭhapemavasena tiṇṇaṃ vā ratanānaṃ guṇakathāsavanaṃ tepiṭakabuddhavacanasavanaṃ vā savanānuttariyaṃ nāma. Maṇiratanādilābho na lābhānuttariyaṃ, sattavidhaariyadhanalābho pana lābhānuttariyaṃ nāma. Hatthisippādisikkhanaṃ na sikkhānuttariyaṃ, sikkhattayapūraṇaṃ pana sikkhānuttariyaṃ nāma. Khattiyādīnaṃ pāricariyā na pāricariyānuttariyaṃ, tiṇṇaṃ pana ratanānaṃ pāricariyā pāricariyānuttariyaṃ nāma. Khattiyādīnaṃ guṇānussaraṇaṃ nānussatānuttariyaṃ, tiṇṇaṃ pana ratanānaṃ guṇānussaraṇaṃ anussatānuttariyaṃ nāma.

၃၂၇. «Anuttariyāni» ဟူသည်မှာ အတုမရှိ မြတ်သော တရားတို့၊ အကြီးအကဲဖြစ်သော တရားတို့တည်း။ မြင်ခြင်းတို့တွင် လွန်ကဲထူးမြတ်သော မြင်ခြင်းသည် «Dassanānuttariya» မည်၏။ ကြွင်းသောပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ထိုမြင်ခြင်းတို့တွင် ဆင်ရတနာ စသည်တို့ကို မြင်ရခြင်းသည် လွန်ကဲထူးမြတ်သော မြင်ခြင်းမဟုတ်။ စင်စစ်သော်ကား တည်ကြည်သော သဒ္ဓါတရား၊ သက်ဝင်သော ချစ်ကြည်မြတ်နိုးခြင်း အစွမ်းဖြင့် ဒသဗလ မြတ်စွာဘုရားကိုသော်လည်းကောင်း၊ သံဃာတော်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ ကသိုဏ်း သို့မဟုတ် အသုဘနိမိတ် စသည်တို့တွင် တစ်ခုခုကိုသော်လည်းကောင်း မြင်ရခြင်းသည်သာ «လွန်ကဲထူးမြတ်သော မြင်ခြင်း» မည်၏။ မင်း စသည်တို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူး စကားကို ကြားရခြင်းသည် လွန်ကဲထူးမြတ်သော ကြားခြင်းမဟုတ်။ စင်စစ်သော်ကား သက်ဝင်တည်ကြည်သော သဒ္ဓါတရား၊ ချစ်မြတ်နိုးခြင်း အစွမ်းဖြင့် ရတနာသုံးပါးတို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးစကားကို ကြားနာရခြင်း သို့မဟုတ် တိပိဋက ဗုဒ္ဓဝစနကို ကြားနာရခြင်းသည်သာ «လွန်ကဲထူးမြတ်သော ကြားခြင်း» မည်၏။ ပတ္တမြား ရတနာ စသည်တို့ကို ရခြင်းသည် လွန်ကဲထူးမြတ်သော ရခြင်းမဟုတ်။ စင်စစ်သော်ကား ခုနစ်ပါးသော အရိယာဥစ္စာကို ရခြင်းသည်သာ «လွန်ကဲထူးမြတ်သော ရခြင်း» မည်၏။ ဆင်အတတ် စသည်တို့ကို သင်ယူခြင်းသည် လွန်ကဲထူးမြတ်သော သင်ယူခြင်းမဟုတ်။ သိက္ခာသုံးပါးကို ဖြည့်ကျင့်ခြင်းသည်သာ «လွန်ကဲထူးမြတ်သော သင်ယူခြင်း» မည်၏။ မင်း စသည်တို့ကို လုပ်ကျွေးခြင်းသည် လွန်ကဲထူးမြတ်သော လုပ်ကျွေးခြင်းမဟုတ်။ ရတနာသုံးပါးတို့ကို လုပ်ကျွေးခြင်းသည်သာ «လွန်ကဲထူးမြတ်သော လုပ်ကျွေးခြင်း» မည်၏။ မင်း စသည်တို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို အောက်မေ့ခြင်းသည် လွန်ကဲထူးမြတ်သော အောက်မေ့ခြင်းမဟုတ်။ ရတနာသုံးပါးတို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို အောက်မေ့ခြင်းသည်သာ «လွန်ကဲထူးမြတ်သော အောက်မေ့ခြင်း» မည်၏။

Anussatiyova [Pg.220] anussatiṭṭhānāni nāma. Buddhānussatīti buddhassa guṇānussaraṇaṃ. Evaṃ anussarato hi pīti uppajjati. So taṃ pītiṃ khayato vayato paṭṭhapetvā arahattaṃ pāpuṇāti. Upacārakammaṭṭhānaṃ nāmetaṃ gihīnampi labbhati, esa nayo sabbattha. Vitthārakathā panettha visuddhimagge vuttanayeneva veditabbā.

အောက်မေ့မှု «အနုဿတိ» တို့သည်သာလျှင် အောက်မေ့ရာဌာန «အနုဿတိဋ္ဌာန» မည်ကုန်၏။ «Buddhānussati» ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရား၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို အဖန်ဖန် အောက်မေ့ခြင်းတည်း။ ဤသို့ အောက်မေ့သောသူအား ပီတိဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထိုသူသည် ထိုပီတိကို ကုန်တတ် ပျက်တတ်သော သဘောအားဖြင့် ဝိပဿနာတင်၍ ဖြစ်စေပြီးလျှင် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်၏။ ဥပစာရကမ္မဋ္ဌာန်းဟု ဆိုအပ်သော ဤတရားကို လူဝတ်ကြောင်တို့သည်လည်း ရရှိနိုင်၏၊ အလုံးစုံသော (ဓမ္မာနုဿတိ စသော) ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ဤခြောက်ပါးသော အနုဿတိဋ္ဌာနတို့၌ အကျယ်ဖွင့်ဆိုချက်ကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ ပြဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။

Satatavihārachakkavaṇṇanā

သတတဝိဟာရ ခြောက်ပါးအဖွင့်

328. Satatavihārāti khīṇāsavassa niccavihārā. Cakkhunā rūpaṃ disvāti cakkhudvārārammaṇe āpāthagate taṃ rūpaṃ cakkhuviññāṇena disvā javanakkhaṇe iṭṭhe arajjanto neva sumano hoti, aniṭṭhe adussanto na dummano. Asamapekkhane mohaṃ anuppādento upekkhako viharati majjhatto, satiyā yuttattā sato, sampajaññena yuttattā sampajāno. Sesapadesupi eseva nayo. Iti chasupi dvāresu upekkhako viharatīti iminā chaḷaṅgupekkhā kathitā. Sampajānoti vacanato pana cattāri ñāṇasampayuttacittāni labbhanti. Satatavihārāti vacanato aṭṭhapi mahācittāni labbhanti arajjanto adussantoti vacanato dasapi cittāni labbhanti. Somanassaṃ kathaṃ labbhatīti ce āsevanato labbhati.

၃၂၈. «Satatavihāra» ဟူသည်မှာ ရဟန္တာအရှင်မြတ်တို့၏ အမြဲမပြတ် နေထိုင်ခြင်းတည်း။ «Cakkhunā rūpaṃ disvā» ဟူသည်မှာ စက္ခုဒွါရ၌ ရူပါရုံ ထင်လာသောအခါ ထိုရူပါရုံကို စက္ခုဝိညာဉ်ဖြင့် မြင်၍ ဇဝနက္ခဏ၌ နှစ်သက်ဖွယ် (ဣဋ္ဌာရုံ) ၌ မတပ်မက်ဘဲ ဝမ်းမြောက်သောစိတ်လည်း မဖြစ်၊ မနှစ်သက်ဖွယ် (အနိဋ္ဌာရုံ) ၌ မပြစ်မှားဘဲ နှလုံးမသာယာသောစိတ်လည်း မဖြစ်။ မသင့်မလျော် ရှုခြင်း၌ တွေဝေမှုကို မဖြစ်စေဘဲ လျစ်လျူရှုလျက် အလယ်အလတ်ပြုကာ နေ၏၊ သတိနှင့် ယှဉ်သောကြောင့် သတိရှိသူ «သတော» ဖြစ်၏၊ ပညာနှင့် ယှဉ်သောကြောင့် ဆင်ခြင်တုံတရားရှိသူ «သမ္ပဇာနော» ဖြစ်၏။ ကြွင်းသောပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ဤသို့ ဒွါရခြောက်ပါးလုံး၌ လျစ်လျူရှုကာ နေ၏ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့် «ဆဠင်္ဂုပေက္ခာ» ကို ပြဆိုတော်မူ၏။ «သမ္ပဇာနော» ဟု ဆိုခြင်းကြောင့် ဉာဏသမ္ပယုတ်စိတ် လေးပါးကို ရအပ်၏။ «သတတဝိဟာရ» ဟု ဆိုခြင်းကြောင့် (မဟာကြိယာ) စိတ် ရှစ်ပါးတို့ကို ရအပ်၏။ «မတပ်မက်ဘဲ မပြစ်မှားဘဲ» ဟု ဆိုခြင်းကြောင့် မဟာကြိယာစိတ် ရှစ်ခု၊ မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်းစိတ်နှင့် ဟသိတုပ္ပါဒ်စိတ်ဟူသော စိတ် တစ်ဆယ်တို့ကို ရအပ်၏။ «ဝမ်းမြောက်ခြင်း (သောမနဿ) ကို မည်သို့ရသနည်း» ဟု မေးအံ့၊ အာသေဝနပစ္စည်းတပ်သော အစွမ်းဖြင့် ရအပ်၏။

Abhijātichakkavaṇṇanā

အဘိဇာတိ ခြောက်ပါးအဖွင့်

329. Abhijātiyoti jātiyo. Kaṇhābhijātiko samānoti kaṇhe nīcakule jāto hutvā. Kaṇhaṃ dhammaṃ abhijāyatīti kāḷakaṃ dasadussīlyadhammaṃ pasavati karoti. So taṃ abhijāyitvā niraye nibbattati. Sukkaṃ dhammanti ahaṃ pubbepi puññānaṃ akatattā nīcakule nibbatto. Idāni puññaṃ karomīti puññasaṅkhātaṃ paṇḍaraṃ dhammaṃ abhijāyati. So tena sagge nibbattati. Akaṇhaṃ asukkaṃ nibbānanti nibbānañhi sace kaṇhaṃ bhaveyya, kaṇhavipākaṃ dadeyya. Sace sukkaṃ, sukkavipākaṃ dadeyya. Dvinnampi appadānato pana ‘‘akaṇhaṃ asukka’’nti vuttaṃ. Nibbānañca nāma imasmiṃ atthe arahattaṃ adhippetaṃ. Tañhi kilesanibbānante jātattā nibbānaṃ nāma. Taṃ esa abhijāyati pasavati karoti. Sukkābhijātiko samānoti sukke uccakule jāto hutvā. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ.

၃၂၉. «Abhijāti» ဟူသည်မှာ ဖြစ်ခြင်း (သို့မဟုတ်) အမျိုးအစားတို့ ဖြစ်၏။ «Kaṇhābhijātiko samāno» ဟူသည်မှာ မည်းညစ်သော ယုတ်နိမ့်သောအမျိုး၌ မွေးဖွားသည် ဖြစ်၍။ «Kaṇhaṃ dhammaṃ abhijāyati» ဟူသည်မှာ မည်းညစ်သော ဆယ်ပါးသော သီလမရှိသူတို့၏ ဒုစရိုက်တရားကို ပွားစေ၏၊ ပြုလုပ်၏။ ထိုသူသည် ထိုဒုစရိုက်တရားကို ပြုလုပ်ပွားစေ၍ ငရဲ၌ ဖြစ်ရ၏။ «Sukkaṃ dhammaṃ» ဟူသည်မှာ «ငါသည် ရှေး၌ ကောင်းမှုတို့ကို မပြုခဲ့မိခြင်းကြောင့် ယုတ်နိမ့်သောအမျိုး၌ ဖြစ်ရ၏၊ ယခုမူကား ကောင်းမှုကို ပြုအံ့» ဟု နှလုံးသွင်းကာ ကောင်းမှုဟု ဆိုအပ်သော ဖြူစင်သောတရားကို ဖြစ်စေ၏။ ထိုသူသည် ထိုကောင်းမှုကြောင့် နတ်ပြည်၌ ဖြစ်ရ၏။ «Akaṇhaṃ asukkaṃ nibbānaṃ» ဟူသည်မှာ အမှန်စင်စစ် နိဗ္ဗာန်သည် အကယ်၍ မည်းညစ်ပါက မည်းညစ်သော အကျိုးကို ပေးရာ၏၊ အကယ်၍ ဖြူစင်ပါက ဖြူစင်သော အကျိုးကို ပေးရာ၏။ ကဏှ, သုက္က နှစ်ပါးသော အကျိုးတို့ကို မပေးတတ်သောကြောင့် «မည်းလည်းမမည်း ဖြူလည်းမဖြူ» ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤအရာ၌ နိဗ္ဗာန်ဟူသည်မှာ အရဟတ္တဖိုလ်ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုအရဟတ္တဖိုလ်သည် ကိလေသာငြိမ်းခြင်း၏ အဆုံး၌ ဖြစ်သောကြောင့် «နိဗ္ဗာန်» မည်၏။ ထိုနိဗ္ဗာန်ကို ဤသူသည် ဖြစ်စေ၏၊ ပွားစေ၏၊ ပြု၏။ «Sukkābhijātiko samāno» ဟူသည်မှာ ဖြူစင်သော မြင့်မြတ်သောအမျိုး၌ မွေးဖွားသည် ဖြစ်၍။ ကြွင်းသောအနက်ကို ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။

Nibbedhabhāgiyachakkavaṇṇanā

နိဗ္ဗေဓဘာဂိယ ခြောက်ပါးအဖွင့်

Nibbedhabhāgiyāti [Pg.221] nibbedho vuccati nibbānaṃ, taṃ bhajanti upagacchantīti nibbedhabhāgiyā. Aniccasaññādayo pañcake vuttā. Nirodhānupassanāñāṇe saññā nirodhasaññā nāma.

«Nibbedhabhāgiya» ဟူသည်မှာ နိဗ္ဗေဓဟူသည် နိဗ္ဗာန်ကို ဆိုလို၏၊ ထိုနိဗ္ဗာန်သို့ ချဉ်းကပ်တတ်၊ ရောက်တတ်ကုန်သောကြောင့် «နိဗ္ဗေဓဘာဂိယ» မည်ကုန်၏။ အနိစ္စသညာ စသည်တို့ကို ပဉ္စကအဖွင့်၌ ငါဆိုခဲ့ပြီးပြီ။ နိရောဓာနုပဿနာဉာဏ်၌ ဖြစ်သော သညာကို «နိရောဓသညာ» ဟု ခေါ်၏။

‘‘Ime kho, āvuso’’tiādi vuttanayeneva yojetabbaṃ. Iti dvāvīsatiyā chakkānaṃ vasena bāttiṃsasatapañhe kathento thero sāmaggirasaṃ dassesīti.

«Ime kho, āvuso» စသော စကားကို ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ဤသို့လျှင် မထေရ်သည် နှစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော ခြောက်ပါးအစု (ဆက္က) တို့၏ အစွမ်းဖြင့် တစ်ရာ့သုံးဆယ့်နှစ်ပါးသော ပြဿနာတို့ကို ဟောကြားတော်မူလျက် သင်္ဂါယနာတင်အညီအညွတ် ဖြစ်ခြင်း၏ အရသာကို ပြတော်မူ၏။

Chakkavaṇṇanā niṭṭhitā.

ဆက္ကအဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

Sattakavaṇṇanā

သတ္တကအဖွင့်

330. Iti chakkavasena sāmaggirasaṃ dassetvā idāni sattakavasena dassetuṃ puna desanaṃ ārabhi.

၃၃၀. ဤသို့ ခြောက်ပါးအစု (ဆက္က) ၏ အစွမ်းဖြင့် သင်္ဂါယနာတင်အညီအညွတ် ဖြစ်ခြင်း၏ အရသာကို ပြသတော်မူပြီး၍ ယခုအခါ ခုနစ်ပါးအစု (သတ္တက) ၏ အစွမ်းဖြင့် ပြသခြင်းငှာ တဖန် ဒေသနာတော်ကို စတင်တော်မူ၏။

Tattha sampattipaṭilābhaṭṭhena saddhāva dhanaṃ saddhādhanaṃ. Esa nayo sabbattha. Paññādhanaṃ panettha sabbaseṭṭhaṃ. Paññāya hi ṭhatvā tīṇi sucaritāni pañcasīlāni dasasīlāni pūretvā saggūpagā honti, sāvakapāramīñāṇaṃ, paccekabodhiñāṇaṃ, sabbaññutaññāṇañca paṭivijjhanti. Imāsaṃ sampattīnaṃ paṭilābhakāraṇato paññā ‘‘dhana’’nti vuttā. Sattapi cetāni lokiyalokuttaramissakāneva kathitāni. Bojjhaṅgakathā kathitāva.

ထိုတရားတို့တွင် သီလစသော ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့၏ ပြည့်စုံခြင်းကို ရရှိစေတတ်သော အနက်သဘောကြောင့် သဒ္ဓါတရားသည်ပင်လျှင် ဥစ္စာမည်သောကြောင့် "သဒ္ဓါဓန" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ဤနည်းသည် အလုံးစုံသော (သီလဓနစသော) ပုဒ်တို့၌လည်း အလားတူပင် ဖြစ်၏။ သို့ရာတွင် ဤသူတော်ကောင်းဥစ္စာ ခုနစ်ပါးတို့တွင် ပညာဥစ္စာသည် အမြတ်ဆုံး ဖြစ်၏။ အမှန်သော်လည်း ပညာ (ကမ္မဿကတပညာ) ၌ တည်၍ သုစရိုက်သုံးပါး၊ ငါးပါးသီလ၊ ဆယ်ပါးသီလတို့ကို ဖြည့်ကျင့်ကာ နတ်ပြည်သို့ လားကြရကုန်၏။ ပညာ၌ တည်၍ပင် သာဝကပါရမီဉာဏ်၊ ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်နှင့် သဗ္ဗညုတဉာဏ်တို့ကို ထိုးထွင်းသိမြင်နိုင်ကြကုန်၏။ ဤပြည့်စုံခြင်း အလုံးစုံကို ရရှိခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သောကြောင့် ပညာကို "ဥစ္စာ" ဟူ၍ ဟောတော်မူအပ်၏။ ဤခုနစ်ပါးသော တရားတို့ကို လောကီ လောကုတ္တရာ ရောပြွမ်း၍သာ ဟောကြားတော်မူအပ်၏။ ဗောဇ္ဈင်ကထာကိုလည်း ဟောတော်မူအပ်ပြီး ဖြစ်၏။

Samādhiparikkhārāti samādhiparivārā. Sammādiṭṭhādīni vuttatthāneva. Imepi satta parikkhārā lokiyalokuttarāva kathitā.

"သမာဓိပရိက္ခာရ" ဟူသည် သမာဓိ၏ အခြံအရံများ ဖြစ်ကုန်၏။ သမ္မာဒိဋ္ဌိ အစရှိသည်တို့သည် ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်သဘောရှိသည်များသာ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤခုနစ်ပါးသော ပရိက္ခာတရားတို့ကိုလည်း လောကီ လောကုတ္တရာ ရောပြွမ်း၍သာ ဟောကြားတော်မူအပ်၏။

Asataṃ dhammā asantā vā dhammā lāmakā dhammāti asaddhammā. Vipariyāyena saddhammā veditabbā. Sesamettha uttānatthameva. Saddhammesu pana saddhādayo sabbepi vipassakasseva kathitā. Tesupi paññā lokiyalokuttarā. Ayaṃ viseso.

သူတော်မဟုတ်သော သူယုတ်တို့၏ တရားဖြစ်ခြင်းကြောင့် သော်လည်းကောင်း၊ ထင်ရှားမရှိသော (သို့မဟုတ် ကဲ့ရဲ့အပ်သော) တရားဖြစ်ခြင်းကြောင့် သော်လည်းကောင်း၊ ယုတ်ညံ့သော တရားဖြစ်ခြင်းကြောင့် သော်လည်းကောင်း "အသဒ္ဓမ္မ" မည်ကုန်၏။ ပြောင်းပြန်အားဖြင့် "သဒ္ဓမ္မ" (သူတော်ကောင်းတရား) တို့ကို သိအပ်၏။ ဤသဒ္ဓမ္မအရာ၌ ကျန်ရှိသော အနက်သဘောသည် ထင်ရှားလှပေ၏။ သဒ္ဓမ္မတရားတို့တွင် သဒ္ဓါအစရှိသော အလုံးစုံသော တရားတို့ကို ဝိပဿနာရှုသော ရဟန်း၏ သဒ္ဓါအစရှိသော တရားတို့သာလျှင် ဖြစ်သည်ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ ထိုသဒ္ဓါစသော တရားတို့တွင်လည်း ပညာသည် လောကီ လောကုတ္တရာ နှစ်မျိုးလုံး ဖြစ်၏။ ဤသည်မှာ ထူးခြားချက် ဖြစ်၏။

Sappurisānaṃ dhammāti sappurisadhammā. Tattha suttageyyādikaṃ dhammaṃ jānātīti dhammaññū. Tassa tasseva bhāsitassa atthaṃ jānātīti atthaññū. ‘‘Ettakomhi sīlena samādhinā paññāyā’’ti evaṃ attānaṃ jānātīti attaññū. Paṭiggahaṇaparibhogesu mattaṃ jānātīti mattaññū. Ayaṃ [Pg.222] kālo uddesassa, ayaṃ kālo paripucchāya, ayaṃ kālo yogassa adhigamāyāti evaṃ kālaṃ jānātīti kālaññū. Ettha ca pañca vassāni uddesassa kālo. Dasa paripucchāya. Idaṃ atisambādhaṃ. Dasa vassāni pana uddesassa kālo. Vīsati paripucchāya. Tato paraṃ yoge kammaṃ kātabbaṃ. Aṭṭhavidhaṃ parisaṃ jānātīti parisaññū. Sevitabbāsevitabbaṃ puggalaṃ jānātīti puggalaññū.

သူတော်ကောင်းတို့၏ တရားဖြစ်ခြင်းကြောင့် "သပ္ပုရိသဓမ္မ" မည်ကုန်၏။ ထိုတရားတို့တွင် သုတ်၊ ဂေယျစသော ပါဠိတော်တရားကို သိသောကြောင့် "ဓမ္မညူ" မည်၏။ ထိုထို ဟောကြားတော်မူအပ်သော ပါဠိတော်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိသောကြောင့် "အတ္ထညူ" မည်၏။ "ငါသည် သီလအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သမာဓိအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပညာအားဖြင့်လည်းကောင်း ဤမျှလောက်ရှိ၏" ဟု မိမိကိုယ်ကို သိသောကြောင့် "အတ္တညူ" မည်၏။ လှူဖွယ်ဝတ္ထုကို ခံယူခြင်း၊ သုံးစွဲခြင်းတို့၌ အတိုင်းအရှည်ကို သိသောကြောင့် "မတ္တညူ" မည်၏။ "ဤအခါကား ပါဠိတော်ကို သင်ယူရမည့် အခါဖြစ်၏၊ ဤအခါကား အဋ္ဌကထာကို မေးမြန်းစုံစမ်းရမည့် အခါဖြစ်၏၊ ဤအခါကား ဘာဝနာအကျင့်ကို အားထုတ်၍ ရယူရမည့် အခါဖြစ်၏" ဟု ဤသို့ အချိန်အခါကို သိသောကြောင့် "ကာလညူ" မည်၏။ ဤကာလညူဟူသော ပုဒ်၌ (ရဟန်းဖြစ်စ) ငါးနှစ်တို့သည် ပါဠိတော်သင်ယူရမည့် ကာလဖြစ်၏။ ဆယ်နှစ်တို့သည် အဋ္ဌကထာသင်ယူရမည့် ကာလဖြစ်၏။ ဤကာလသည် အလွန်ကျဉ်းမြောင်းတိုတောင်းလှ၏။ သို့ရာတွင် ဆယ်နှစ်တို့သည် ပါဠိတော်သင်ယူရမည့် ကာလဖြစ်၍၊ အနှစ်နှစ်ဆယ်တို့သည် အဋ္ဌကထာသင်ယူရမည့် ကာလဖြစ်၏။ ထိုအနှစ်နှစ်ဆယ်လွန်သောအခါ၌ ဘာဝနာအကျင့်ကို အားထုတ်ခြင်းအမှုကို ပြုအပ်၏။ မင်းပရိသတ်စသော ရှစ်ပါးသော ပရိသတ်တို့ကို သိသောကြောင့် "ပရိသညူ" မည်၏။ : မှီဝဲအပ် မမှီဝဲအပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ခွဲခြားသိသောကြောင့် "ပုဂ္ဂလညူ" မည်၏။

331. Niddasavatthūnīti niddasādivatthūni. Niddaso bhikkhu, nibbīso, nittiṃso, niccattālīso, nippaññāso bhikkhūti evaṃ vacanakāraṇāni. Ayaṃ kira pañho titthiyasamaye uppanno. Titthiyā hi dasavassakāle mataṃ nigaṇṭhaṃ niddasoti vadanti. So kira puna dasavasso na hoti. Na kevalañca dasavassova. Navavassopi…pe… ekavassopi na hoti. Eteneva nayena vīsativassādikālepi mataṃ nibbīso, nittiṃso, niccattālīso, nippaññāsoti vadanti. Āyasmā ānando gāme vicaranto taṃ kathaṃ sutvā vihāraṃ gantvā bhagavato ārocesi. Bhagavā āha –

၃၃၁. "နိဒ္ဒသဝတ္ထူနိ" ဟူသည် ဆယ်နှစ်မပြည့်သေးသော ရဟန်းအစရှိသည်တို့၏ အကြောင်းရင်းများ (သို့မဟုတ် ဆယ်နှစ်မပြည့်သေးစသည်ဖြင့် ခေါ်ဆိုရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းများ) ဖြစ်ကုန်၏။ "နိဒ္ဒသ ရဟန်း"၊ "နိဗ္ဗီသ ရဟန်း"၊ "နိတ္တိံသ ရဟန်း"၊ "နိစ္စတ္တာလီသ ရဟန်း"၊ "နိပ္ပညာသ ရဟန်း" ဟူ၍ ပြောဆိုရခြင်း၏ အကြောင်းတရားတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤမေးခွန်းသည် တိတ္ထိတို့၏ ခေတ်အခါ၌ ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်ဟု ဆိုကြကုန်၏။ တိတ္ထိတို့သည် သက်တမ်း ဆယ်နှစ်ရှိစဉ် သေဆုံးသွားသော နိဂဏ္ဌကို "နိဒ္ဒသ" (ဆယ်နှစ်မရှိတော့သူ) ဟူ၍ ပြောဆိုကြကုန်၏။ ထိုသူသည် တစ်ဖန် ဆယ်နှစ်သက်တမ်း ရှိသူ မဖြစ်နိုင်တော့ပေ။ ဆယ်နှစ်သက်တမ်း ရှိသူသာ မဖြစ်နိုင်သည်မဟုတ်၊ ကိုးနှစ်သက်တမ်း ရှိသူ ...ပ... တစ်နှစ်သက်တမ်း ရှိသူလည်း မဖြစ်နိုင်တော့ပေ။ ဤနည်းလမ်းအတိုင်းပင် အနှစ်နှစ်ဆယ် စသောသက်တမ်းတို့၌ သေဆုံးသော နိဂဏ္ဌကိုလည်း "နိဗ္ဗီသ"၊ "နိတ္တိံသ"၊ "နိစ္စတ္တာလီသ"၊ "နိပ္ပညာသ" ဟု ခေါ်ဆိုကြကုန်၏။ အရှင်အာနန္ဒာသည် ရွာတွင်းသို့ လှည့်လည်စဉ် ထိုစကားကို ကြားသိရသဖြင့် ကျောင်းတော်သို့ ပြန်ခဲ့ကာ မြတ်စွာဘုရားအား လျှောက်ထားတော်မူ၏။ မြတ်စွာဘုရားက "ဤအမည်သည် ...ပ... တိတ္ထိတို့၏ အမည်မဟုတ်" ဟု မိန့်တော်မူ၏။

‘‘Na idaṃ, ānanda, titthiyānaṃ adhivacanaṃ mama sāsane khīṇāsavassetaṃ adhivacanaṃ. Khīṇāsavo hi dasavassakāle parinibbuto puna dasavasso na hoti. Na kevalañca dasavassova, navavassopi…pe… ekavassopi. Na kevalañca ekavassova, dasamāsikopi…pe… ekamāsikopi. Ekadivasikopi. Ekamuhuttopi na hoti eva. Kasmā? Puna paṭisandhiyā abhāvā. Nibbīsādīsupi eseva nayo. Iti bhagavā mama sāsane khīṇāsavassetaṃ adhivacana’’nti –

"အာနန္ဒာ၊ ဤ 'နိဒ္ဒသ' ဟူသောအမည်သည် တိတ္ထိတို့၏ အမည်မဟုတ်၊ ငါ၏ သာသနာတော်၌ ရဟန္တာ (ခီဏာသဝ) ပုဂ္ဂိုလ်၏ အမည်သာ ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်သည် ဝါတော် (သို့မဟုတ် သက်တမ်း) ဆယ်နှစ်ရှိစဉ် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုခဲ့သော် တစ်ဖန် ဆယ်နှစ်ရှိသောသူ မဖြစ်နိုင်တော့ပေ။ ဆယ်နှစ်ရှိသောသူသာ မဖြစ်နိုင်သည်မဟုတ်၊ ကိုးနှစ်ရှိသောသူ ...ပ... တစ်နှစ်ရှိသောသူလည်း မဖြစ်နိုင်တော့ပေ။ တစ်နှစ်ရှိသောသူသာ မဖြစ်နိုင်သည်မဟုတ်၊ ဆယ်လရှိသောသူ ...ပ... တစ်လရှိသောသူ၊ တစ်ရက်ရှိသောသူ၊ တစ်မုဟုတ်ရှိသောသူလည်း မဖြစ်နိုင်တော့ပေ။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ တစ်ဖန် ပဋိသန္ဓေနေခြင်း မရှိတော့သောကြောင့် ဖြစ်၏။ 'နိဗ္ဗီသ' အစရှိသော အမည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။' ဤသို့ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် 'ဤအမည်သည် ငါ၏ သာသနာတော်၌ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏ အမည်သာ ဖြစ်၏' ဟု မိန့်တော်မူ၏။

Vatvā yehi kāraṇehi so niddaso hoti, tāni dassetuṃ satta niddasavatthūni deseti. Theropi tameva desanaṃ uddharitvā satta niddasavatthūni idhāvuso, bhikkhu, sikkhāsamādānetiādimāha. Tattha idhāti imasmiṃ sāsane. Sikkhāsamādāne tibbacchando hotīti sikkhattayapūraṇe bahalacchando hoti. Āyatiñca sikkhāsamādāne avigatapemoti [Pg.223] anāgate punadivasādīsupi sikkhāpūraṇe avigatapemena samannāgato hoti. Dhammanisantiyāti dhammanisāmanāya. Vipassanāyetaṃ adhivacanaṃ. Icchāvinayeti taṇhāvinayane. Paṭisallāneti ekībhāve. Vīriyārambheti kāyikacetasikassa vīriyassa pūraṇe. Satinepakketi satiyañceva nepakkabhāve ca. Diṭṭhipaṭivedheti maggadassane. Sesaṃ sabbattha vuttanayeneva veditabbaṃ.

ဤသို့ မိန့်တော်မူပြီးလျှင် ထိုရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်သည် အဘယ်အကြောင်းတို့ကြောင့် "နိဒ္ဒသ" (ဆယ်နှစ်မရှိသူ) မည်သည်ကို ပြသခြင်းငှာ ခုနစ်ပါးသော နိဒ္ဒသဝတ္ထုတို့ကို ဟောတော်မူ၏။ အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်သည်လည်း ထိုဟောကြားတော်မူချက်ကို ထုတ်ဆောင်၍ "ငါ့ရှင်တို့... ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် သိက္ခာကို ဆောက်တည်ခြင်း၌ ပြင်းပြသော အလိုဆန္ဒရှိ၏" အစရှိသော "ခုနစ်ပါးသော နိဒ္ဒသဝတ္ထု" တရားတို့ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုပါဌ်၌ "ဣဓ" ဟူသည် ဤသာသနာတော်၌ ဖြစ်၏။ "သိက္ခာသမာဒါနေ တိဗ္ဗစ္ဆန္ဒော ဟောတိ" ဟူသည် သိက္ခာသုံးပါးကို ဖြည့်ကျင့်ခြင်း၌ ပြင်းပြသော အလိုဆန္ဒရှိခြင်းကို ဆိုလို၏။ "အာယတိဉ္စ သိက္ခာသမာဒါနေ အဝိဂတပေမော" ဟူသည် နောင်လာလတ္တံ့သော နက်ဖြန်စသော နေ့တို့၌လည်း သိက္ခာတော်ကို ဖြည့်ကျင့်ခြင်း၌ ရအပ်သော ချစ်မြတ်နိုးခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်၏။ "ဓမ္မနိသန္တိယာ" ဟူသည် တေဘူမကတရားတို့ကို အနိစ္စစသည်ဖြင့် စိတ်၌ အမြဲနှလုံးသွင်းခြင်း ဖြစ်၏။ ဤ "ဓမ္မနိသန္တိ" ဟူသောအမည်သည် ဝိပဿနာဉာဏ်၏ အမည် ဖြစ်၏။ "ဣစ္ဆာဝိနယေ" ဟူသည် တဏှာကို ပယ်ဖျောက်ခြင်း၌ ဖြစ်၏။ "ပဋိသလ္လာနေ" ဟူသည် တစ်ယောက်တည်း ဆိတ်ငြိမ်စွာ နေခြင်း၌ ဖြစ်၏။ "ဝီရိယာရမ္ဘေ" ဟူသည် ကိုယ်၌ဖြစ်သော စိတ်၌ဖြစ်သော ဝီရိယကို ဖြည့်ကျင့်ခြင်း၌ ဖြစ်၏။ "သတိနေပက္ကေ" ဟူသည် သတိ၌လည်းကောင်း၊ ဉာဏ်ရင့်ကျက်မှု (ပညာ) ၌လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ "ဒိဋ္ဌိပဋိဝေဓေ" ဟူသည် မဂ်ဉာဏ်ဖြင့် ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း၌ ဖြစ်၏။ ကျန်ရှိသော အလုံးစုံသော ခုနစ်ပါးသော နိဒ္ဒသဝတ္ထုတို့၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။

Saññāsu asubhānupassanāñāṇe saññā asubhasaññā. Ādīnavānupassanāñāṇe saññā ādīnavasaññā nāma. Sesā heṭṭhā vuttā eva. Balasattakaviññāṇaṭṭhitisattakapuggalasattakāni vuttanayāneva. Appahīnaṭṭhena anusayantīti anusayā. Thāmagato kāmarāgo kāmarāgānusayo. Esa nayo sabbattha. Saṃyojanasattakaṃ uttānatthameva.

သညာတရားတို့တွင် အသုဘဟု အဖန်ဖန်ရှုသောဉာဏ်၌ ဖြစ်သော သညာသည် "အသုဘသညာ" မည်၏။ အပြစ်ဟု အဖန်ဖန်ရှုသောဉာဏ်၌ ဖြစ်သော သညာသည် "အာဒီနဝသညာ" မည်၏။ ကြွင်းကုန်သော အနိစ္စသညာစသည်တို့သည် အောက်၌ရှိသော ပဉ္စကအဖွင့်၌ ဆိုခဲ့ပြီးသည်သာ ဖြစ်၏။ ဗလခုနစ်ပါး၊ ဝိညာဏဋ္ဌိတိခုနစ်ပါး၊ ပုဂ္ဂလခုနစ်ပါးတို့သည်လည်း ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဖြစ်ကုန်၏။ မပယ်အပ်ရသေးသော အနက်သဘောကြောင့် အစဉ်ကိန်းဝပ်တတ်ကုန်သောကြောင့် "အနုသယ" မည်ကုန်၏။ အားအစွမ်းသို့ ရောက်သော ကာမရာဂသည် "ကာမရာဂါနုသယ" မည်၏။ ဤနည်းသည် အလုံးစုံသော ပဋိဃာနုသယစသော ပုဒ်တို့၌လည်း အလားတူပင် ဖြစ်၏။ သံယောဇဉ်ခုနစ်ပါးသည် အနက်သဘော ထင်ရှားလှပေ၏။

Adhikaraṇasamathasattakavaṇṇanā

အဓိကရုဏ်းငြိမ်းကြောင်း သမထခုနစ်ပါးအဖွင့်

Adhikaraṇasamathesu adhikaraṇāni samenti vūpasamentīti adhikaraṇasamathā. Uppannuppannānanti uppannānaṃ uppannānaṃ. Adhikaraṇānanti vivādādhikaraṇaṃ anuvādādhikaraṇaṃ āpattādhikaraṇaṃ kiccādhikaraṇanti imesaṃ catunnaṃ. Samathāya vūpasamāyāti samathatthañceva vūpasamanatthañca. Sammukhāvinayo dātabbo…pe… tiṇavatthārakoti ime satta samathā dātabbā.

အဓိကရုဏ်းငြိမ်းကြောင်း သမထတို့၌ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ အဓိကရုဏ်းတို့ကို ငြိမ်းအေးစေတတ်ကုန်သောကြောင့် "အဓိကရဏသမထ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ "ဥပ္ပန္နုပ္ပန္နာနံ" ဟူသည် ဖြစ်ပေါ်ပြီးဖြစ်ပေါ်ပြီးသော ဟူ၏။ "အဓိကရဏာနံ" ဟူသည် ဝိဝါဒါဓိကရုဏ်း၊ အနုဝါဒါဓိကရုဏ်း၊ အာပတ္တာဓိကရုဏ်း၊ ကိစ္စာဓိကရုဏ်း ဟူသော ဤလေးပါးသော အဓိကရုဏ်းတို့ကို ဆိုလို၏။ "သမထာယ ဝူပသမာယ" ဟူသည် ငြိမ်းအေးစေခြင်း အကျိုးငှာလည်းကောင်း၊ အထူးသဖြင့် ငြိမ်းအေးစေခြင်း အကျိုးငှာလည်းကောင်း ဖြစ်၏။ သမ္မုခါဝိနည်းကို ပေးအပ်၏ ...ပ... တိဏဝတ္ထာရကကံ (မြက်ဖြင့် မစင်ကို ဖုံးလွှမ်းသကဲ့သို့သော ကံ) ကို ပေးအပ်၏ ဟူ၍ ဤခုနစ်ပါးသော သမထတို့ကို ပေးအပ်ကုန်၏။

Tatrāyaṃ vinicchayanayo. Adhikaraṇesu tāva dhammoti vā adhammoti vā aṭṭhārasahi vatthūhi vivadantānaṃ bhikkhūnaṃ yo vivādo, idaṃ vivādādhikaraṇaṃ nāma. Sīlavipattiyā vā ācāradiṭṭhiājīvavipattiyā vā anuvadantānaṃ anuvādo upavadanā ceva codanā ca, idaṃ anuvādādhikaraṇaṃ nāma. Mātikāya āgatā pañca, vibhaṅge dveti sattapi āpattikkhandhā, idaṃ āpattādhikaraṇaṃ nāma. Saṅghassa apalokanādīnaṃ catunnaṃ kammānaṃ karaṇaṃ, idaṃ kiccādhikaraṇaṃ nāma.

ထိုသမထတို့၌ ဆုံးဖြတ်ခြင်း နည်းလမ်းကား ဤသို့ဖြစ်၏။ ထိုအဓိကရုဏ်းတို့တွင် ရှေးဦးစွာ "ဓမ္မဖြစ်၏" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "အဓမ္မဖြစ်၏" ဟူ၍လည်းကောင်း တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော အချက်တို့ဖြင့် ငြင်းခုံကြကုန်သော ရဟန်းတို့၏ အကြင်ငြင်းခုံခြင်းသည် ရှိ၏၊ ဤငြင်းခုံခြင်းသည် "ဝိဝါဒါဓိကရုဏ်း" မည်၏။ သီလပျက်စီးခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အကျင့်ပျက်စီးခြင်း၊ အယူပျက်စီးခြင်း၊ အသက်မွေးမှုပျက်စီးခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း စွပ်စွဲပြောဆိုကြကုန်သော ရဟန်းတို့၏ စွပ်စွဲခြင်း၊ ကဲ့ရဲ့ခြင်းနှင့် စောဒနာခြင်းသည် ရှိ၏၊ ဤသို့ စွပ်စွဲခြင်းသည် "အနုဝါဒါဓိကရုဏ်း" မည်၏။ မာတိကာ၌ လာသော ငါးပါး၊ ဝိဘင်း၌ လာသော နှစ်ပါး ဟူသော ခုနစ်ပါးသော အာပတ်အစုတို့သည် ရှိကုန်၏၊ ဤအာပတ်အစုသည် "အာပတ္တာဓိကရုဏ်း" မည်၏။ သံဃာတော်၏ အပလောကနကံ အစရှိသော လေးပါးသော ကံတို့ကို ပြုလုပ်ခြင်းသည် ရှိ၏၊ ဤကံတို့ကို ပြုခြင်းသည် "ကိစ္စာဓိကရုဏ်း" မည်၏။

Tattha vivādādhikaraṇaṃ dvīhi samathehi sammati sammukhāvinayena ca yebhuyyasikāya ca. Sammukhāvinayeneva sammamānaṃ yasmiṃ vihāre uppannaṃ tasmiṃyeva vā aññattha vūpasametuṃ gacchantānaṃ antarāmagge vā yattha gantvā saṅghassa niyyātitaṃ tattha saṅghena vā saṅghe vūpasametuṃ asakkonte tattheva [Pg.224] ubbāhikāya sammatapuggalehi vā vinicchitaṃ sammati. Evaṃ sammamāne ca panetasmiṃ yā saṅghasammukhatā dhammasammukhatā vinayasammukhatā puggalasammukhatā, ayaṃ sammukhāvinayo nāma.

ထိုအဓိကရုဏ်းတို့တွင် ဝိဝါဒါဓိကရုဏ်းသည် သမ္မုခါဝိနည်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ယေဘုယျသိကာဖြင့်လည်းကောင်း ဤသမထနှစ်ပါးတို့ဖြင့် ငြိမ်းအေးရ၏။ သမ္မုခါဝိနည်းဖြင့်သာ ငြိမ်းစေအပ်သော် ထိုအဓိကရုဏ်းဖြစ်ပွားရာ ကျောင်းတိုက်၌သော်လည်းကောင်း၊ ထိုကျောင်းတိုက်၌ပင်လျှင်သော်လည်းကောင်း သို့မဟုတ် တစ်ပါးသောကျောင်းသို့ ငြိမ်းအေးစေရန် သွားကြသော ရဟန်းတို့၏ လမ်းခရီးအကြား၌သော်လည်းကောင်း၊ ရောက်ရှိရာအရပ်၌ သံဃာအား အပ်နှင်းခဲ့လျှင် ထိုအရပ်၌ သံဃာတော်ကသော်လည်းကောင်း ငြိမ်းစေအပ်၏။ သံဃာက ငြိမ်းစေရန် မစွမ်းနိုင်ပါက ထိုကျောင်းတိုက်၌ပင်လျှင် ဥဗ္ဗာဟိကာဖြင့် သမုတ်အပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့က ဆုံးဖြတ်ခြင်းဖြင့် ငြိမ်းအေးရ၏။ ဤသို့ ငြိမ်းစေအပ်သော ဤအဓိကရုဏ်း၌ သံဃာ၏ မျက်မှောက်ဖြစ်ခြင်း (သံဃသမ္မုခတာ)၊ တရား၏ မျက်မှောက်ဖြစ်ခြင်း (ဓမ္မသမ္မုခတာ)၊ ဝိနည်း၏ မျက်မှောက်ဖြစ်ခြင်း (ဝိနယသမ္မုခတာ)၊ ပုဂ္ဂိုလ်၏ မျက်မှောက်ဖြစ်ခြင်း (ပုဂ္ဂလသမ္မုခတာ) တို့ ရှိကြကုန်၏။ ဤသည်ကို သမ္မုခါဝိနည်း မည်၏။

Tattha ca kārakasaṅghassa saṅghasāmaggivasena sammukhībhāvo saṅghasammukhatā. Sametabbassa vatthuno bhūtatā dhammasammukhatā. Yathā taṃ sametabbaṃ, tatheva sammanaṃ vinayasammukhatā. Yo ca vivadati, yena ca vivadati, tesaṃ ubhinnaṃ atthapaccatthikānaṃ sammukhībhāvo puggalasammukhatā. Ubbāhikāya vūpasame panettha saṅghasammukhatā parihāyati. Evaṃ tāva sammukhāvinayeneva sammati.

ထိုသို့ ငြိမ်းစေရာ၌လည်း ကိစ္စကို ပြုလုပ်သော သံဃာ၏ ညီညွတ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် မျက်မှောက်ဖြစ်ခြင်းသည် သံဃသမ္မုခတာ မည်၏။ ငြိမ်းစေအပ်သော ကိစ္စ၏ ဟုတ်မှန်သော အဖြစ်သည် ဓမ္မသမ္မုခတာ မည်၏။ ထိုအဓိကရုဏ်းကို အကြင်သို့သော နည်းလမ်းဖြင့် ငြိမ်းအေးစေအပ်၏၊ ထိုသို့သော နည်းလမ်းဖြင့် ငြိမ်းစေခြင်းသည် ဝိနယသမ္မုခတာ မည်၏။ အကြင်ရဟန်းသည်လည်း ငြင်းခုံ၏၊ အကြင်ရဟန်းနှင့်လည်း ငြင်းခုံ၏၊ ထိုငြင်းခုံမှု၌ တရားပြိုင်၊ တရားလိုဖြစ်ကုန်သော ထိုရဟန်းနှစ်ပါးလုံး၏ မျက်မှောက်ဖြစ်ခြင်းသည် ပုဂ္ဂလသမ္မုခတာ မည်၏။ ဤဝိဝါဒါဓိကရုဏ်းကို ဥဗ္ဗာဟိကာနည်းဖြင့် ငြိမ်းစေအပ်သော် ဤ၌ သံဃသမ္မုခတာသည် ဆုတ်ယုတ်၏။ ဤသို့လျှင် ရှေးဦးစွာ သမ္မုခါဝိနည်းဖြင့်သာလျှင် ငြိမ်းအေးရ၏။

Sace panevampi na sammati, atha naṃ ubbāhikāya sammatā bhikkhū ‘‘na mayaṃ sakkoma vūpasametu’’nti saṅghasseva niyyātenti, tato saṅgho pañcaṅgasamannāgataṃ bhikkhuṃ salākaggāhāpakaṃ sammannati. Tena guḷhakavivaṭakasakaṇṇajappakesu tīsu salākaggāhesu aññataravasena salākaṃ gāhāpetvā sannipatitaparisāya dhammavādīnaṃ yebhuyyatāya yathā te dhammavādino vadanti, evaṃ vūpasantaṃ adhikaraṇaṃ sammukhāvinayena ca yebhuyyasikāya ca vūpasantaṃ hoti.

သို့သော် ဤသို့ပြုလုပ်၍လည်း မငြိမ်းအေးပါက ထိုအခါ ဥဗ္ဗာဟိကာဖြင့် သမုတ်အပ်သော ရဟန်းတို့သည် 'ငါတို့သည် ငြိမ်းအေးစေခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်ပါကုန်' ဟု သံဃာအားသာလျှင် ပြန်လည်အပ်နှင်းအပ်၏။ ထိုအခါ သံဃာတော်သည် အင်္ဂါငါးပါးနှင့် ပြည့်စုံသော ရဟန်းတစ်ပါးကို စာရေးတံယူစေတတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်အဖြစ် သမုတ်ရ၏။ ထိုသမုတ်အပ်သော ရဟန်းသည် လျှို့ဝှက်၍ ယူစေခြင်း၊ ဟင်းလင်းပြ၍ ယူစေခြင်း၊ နားအနီး၌ တိုးတိုးပြော၍ ယူစေခြင်းဟူသော စာရေးတံယူစေခြင်း သုံးမျိုးတို့တွင် တစ်မျိုးမျိုးသော အစွမ်းဖြင့် စာရေးတံကို ယူစေပြီးလျှင်၊ စည်းဝေးရောက်ရှိလာသော ပရိသတ်၌ တရားသဖြင့် ပြောဆိုသော ရဟန်းတို့၏ အင်အားအများစုဖြစ်ခြင်းကြောင့် ထိုဓမ္မဝါဒီရဟန်းတို့က မည်သို့ ဆုံးဖြတ်ပြောဆိုကြကုန်အံ့၊ ထိုသို့ ဆုံးဖြတ်သောနည်းလမ်းဖြင့် ငြိမ်းအေးစေအပ်သော ထိုအဓိကရုဏ်းသည် သမ္မုခါဝိနည်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ယေဘုယျသိကာဖြင့်လည်းကောင်း ငြိမ်းအေးစေအပ်သည် မည်၏။

Tattha sammukhāvinayo vuttanayo eva. Yaṃ pana yebhuyyasikākammassa karaṇaṃ, ayaṃ yebhuyyasikā nāma. Evaṃ vivādādhikaraṇaṃ dvīhi samathehi sammati. Anuvādādhikaraṇaṃ catūhi samathehi sammati – sammukhāvinayena ca sativinayena ca amūḷhavinayena ca tassapāpiyasikāya ca. Sammukhāvinayeneva sammamānaṃ yo ca anuvadati, yañca anuvadati, tesaṃ vacanaṃ sutvā sace kāci āpatti natthi, ubho khamāpetvā, sace atthi, ayaṃ nāmettha āpattīti evaṃ vinicchitaṃ vūpasammati. Tattha sammukhāvinayalakkhaṇaṃ vuttanayameva. Yadā pana khīṇāsavassa bhikkhuno amūlikāya sīlavipattiyā anuddhaṃsitassa sativinayaṃ yācamānassa saṅgho ñatticatutthena kammena sativinayaṃ deti, tadā sammukhāvinayena ca sativinayena ca vūpasantaṃ hoti. Dinne pana sativinaye puna tasmiṃ puggale kassaci anuvādo na ruhati.

ထိုသမထနှစ်ပါးတို့တွင် သမ္မုခါဝိနည်းသည် ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ယေဘုယျသိကာကံကို ပြုခြင်းသည် ယေဘုယျသိကာ မည်၏။ ဤသို့လျှင် ဝိဝါဒါဓိကရုဏ်းသည် သမထနှစ်ပါးတို့ဖြင့် ငြိမ်းအေးရ၏။ အနုဝါဒါဓိကရုဏ်းသည် သမ္မုခါဝိနည်း၊ သတိဝိနည်း၊ အမူဠှဝိနည်း၊ တဿပါပိယသိကာဝိနည်း ဟူသော သမထလေးပါးတို့ဖြင့် ငြိမ်းအေးရ၏။ သမ္မုခါဝိနည်းဖြင့်သာလျှင် ငြိမ်းစေအပ်သော် စွပ်စွဲတတ်သော ရဟန်းနှင့် စွပ်စွဲခံရသော ရဟန်းတို့၏ စကားကို ကြားနာ၍ အာပတ်တစ်စုံတစ်ရာ မရှိခဲ့လျှင် နှစ်ဦးနှစ်ဖက်လုံးကို တောင်းပန်စေ၍ ငြိမ်းစေရ၏။ အကယ်၍ အာပတ်ရှိခဲ့လျှင်မူကား ဤသို့ပြုကျင့်ရာ၌ 'ဤအာပတ် မည်သည် ရှိ၏' ဟု ဤသို့ ဆုံးဖြတ်၍ ငြိမ်းစေရ၏။ ထိုစွပ်စွဲရာ၌ သမ္မုခါဝိနည်း၏ လက္ခဏာသည် ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ အကြင်အခါ၌ ကိလေသာကုန်ပြီးသော ရဟန္တာဖြစ်သော ရဟန်းအား အထောက်အထား အရင်းအမြစ်မရှိသော သီလဝိပတ္တိဖြင့် စွပ်စွဲအပ်သည်ဖြစ်၍ သတိဝိနည်းကို တောင်းခံလာသောအခါ သံဃာတော်သည် ဉတ္တိစတုတ္ထကံဖြင့် သတိဝိနည်းကို ပေး၏။ ထိုအခါ ထိုအနုဝါဒါဓိကရုဏ်းသည် သမ္မုခါဝိနည်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ သတိဝိနည်းဖြင့်လည်းကောင်း ငြိမ်းအေးစေအပ်သည် မည်၏။ သတိဝိနည်း ပေးအပ်ပြီးသောအခါ၌မူကား ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား တစ်ဖန် တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူ၏ စွပ်စွဲခြင်းသည် မထိုက်တော့ပေ။

Yadā ummattako bhikkhu ummādavasena assāmaṇake ajjhācāre ‘‘saratāyasmā evarūpiṃ āpatti’’nti bhikkhūhi codiyamāno ‘‘ummattakena me[Pg.225], āvuso, etaṃ kataṃ, nāhaṃ taṃ sarāmī’’ti bhaṇantopi bhikkhūhi codiyamānova puna acodanatthāya amūḷhavinayaṃ yācati, saṅgho cassa ñatticatutthena kammena amūḷhavinayaṃ deti, tadā sammukhāvinayena ca amūḷhavinayena ca vūpasantaṃ hoti. Dinne pana amūḷhavinaye puna tasmiṃ puggale kassaci tappaccayā anuvādo na ruhati.

အကြင်အခါ၌ ရူးသွပ်သောရဟန်းသည် ရူးသွပ်ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ရဟန်းတို့နှင့် မလျော်ကန်သော လွန်ကျူးသောအကျင့်ကို ပြုမိသောအခါ 'ငါ့ရှင်... ဤသို့သော အာပတ်ကို အောက်မေ့စမ်းပါ' ဟု ရဟန်းတို့က စောဒနာအပ်သော် 'ငါ့ရှင်တို့... ရူးသွပ်နေစဉ် ငါသည် ဤအမှုကို ပြုမိခြင်းဖြစ်၏။ ငါသည် ထိုအမှုကို မမှတ်မိပါ' ဟု ပြောဆိုသော်လည်း ရဟန်းတို့က စောဒနာမြဲ စောဒနာနေသောကြောင့် တစ်ဖန် စောဒနာခြင်း မရှိစေရန်အတွက် အမူဠှဝိနည်းကို တောင်းခံ၏။ သံဃာတော်သည်လည်း ထိုရဟန်းအား ဉတ္တိစတုတ္ထကံဖြင့် အမူဠှဝိနည်းကို ပေး၏။ ထိုအခါ ထိုအနုဝါဒါဓိကရုဏ်းသည် သမ္မုခါဝိနည်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အမူဠှဝိနည်းဖြင့်လည်းကောင်း ငြိမ်းအေးအပ်သည် မည်၏။ အမူဠှဝိနည်း ပေးအပ်ပြီးသောအခါ၌မူကား ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ထိုအကြောင်းကြောင့် တစ်ဖန် တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူ၏ စွပ်စွဲခြင်းသည် မထိုက်တော့ပေ။

Yadā pana pārājikena vā pārājikasāmantena vā codiyamānassa aññenaññaṃ paṭicarato pāpussannatāya pāpiyassa puggalassa ‘‘sacāyaṃ acchinnamūlo bhavissati, sammā vattitvā osāraṇaṃ labhissati. Sace chinnamūlo ayamevassa nāsanā bhavissatī’’ti maññamāno saṅgho ñatticatutthena kammena tassapāpiyasikaṃ karoti, tadā sammukhāvinayena ca tassapāpiyasikāya ca vūpasantaṃ hotīti. Evaṃ anuvādādhikaraṇaṃ catūhi samathehi sammati. Āpattādhikaraṇaṃ tīhi samathehi sammati sammukhāvinayena ca paṭiññātakaraṇena ca tiṇavatthārakena ca. Tassa sammukhāvinayeneva vūpasamo natthi. Yadā pana ekassa vā bhikkhuno santike saṅghagaṇamajjhesu vā bhikkhu lahukaṃ āpattiṃ deseti, tadā āpattādhikaraṇaṃ sammukhāvinayena ca paṭiññātakaraṇena ca vūpasammati.

အကြင်အခါ၌မူကား ပါရာဇိကအာပတ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပါရာဇိက၏အနီးဖြစ်သော အာပတ်ဖြင့်လည်းကောင်း စောဒနာအပ်သည်ဖြစ်၍ တစ်ပါးသောစကားဖြင့် တစ်ပါးသောစကားကို ဖုံးလွှမ်းပြောဆိုသော၊ ယုတ်မာမှုများပြားခြင်းကြောင့် ယုတ်မာသော ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား 'အကယ်၍ ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် အရင်းမပြတ်သေးသူ ဖြစ်ပါက ကောင်းစွာကျင့်၍ သံဃာ့ဘောင်သို့ ပြန်လည်သွင်းခြင်းကို ရလတ္တံ့။ အကယ်၍ အရင်းပြတ်ပြီးသူ ဖြစ်ပါက ဤသည်ပင်လျှင် သူ့အတွက် သာသနာမှ နှင်ထုတ်ခြင်း ဖြစ်လတ္တံ့' ဟု အောက်မေ့ဆင်ခြင်၍ သံဃာတော်သည် ဉတ္တိစတုတ္ထကံဖြင့် တဿပါပိယသိကာကံကို ပြု၏။ ထိုအခါ ထိုအနုဝါဒါဓိကရုဏ်းသည် သမ္မုခါဝိနည်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ တဿပါပိယသိကာဖြင့်လည်းကောင်း ငြိမ်းအေးအပ်သည် မည်၏။ ဤသို့လျှင် အနုဝါဒါဓိကရုဏ်းသည် သမထလေးပါးတို့ဖြင့် ငြိမ်းအေးရ၏။ အာပတ္တာဓိကရုဏ်းသည် သမ္မုခါဝိနည်း၊ ပဋိညာတကရဏ၊ တိဏဝတ္ထာရက ဟူသော သမထသုံးပါးတို့ဖြင့် ငြိမ်းအေးရ၏။ ထိုအာပတ္တာဓိကရုဏ်း၏ သမ္မုခါဝိနည်း သက်သက်ဖြင့်သာ ငြိမ်းအေးခြင်းသည် မရှိပေ။ အကြင်အခါ၌ ရဟန်းတစ်ပါးသည် ရဟန်းတစ်ပါး၏ထံ၌သော်လည်းကောင်း၊ သံဃာဂိုဏ်းတို့၏အလယ်၌သော်လည်းကောင်း ပေါ့ပါးသော အာပတ်ကို ဒေသနာကြား၏။ ထိုအခါ အာပတ္တာဓိကရုဏ်းသည် သမ္မုခါဝိနည်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပဋိညာတကရဏဖြင့်လည်းကောင်း ငြိမ်းအေးရ၏။

Tattha sammukhāvinaye tāva yo ca deseti, yassa ca deseti, tesaṃ sammukhībhāvo puggalasammukhatā. Sesaṃ vuttanayameva.

ထိုသမထနှစ်ပါးတို့တွင် သမ္မုခါဝိနည်း၌ ရှေးဦးစွာ အကြင်ရဟန်းသည်လည်း အာပတ်ကို ဒေသနာကြား၏၊ အကြင်ရဟန်းအားလည်း ဒေသနာကြား၏၊ ထိုဒေသနာကြားသောရဟန်းနှင့် နာယူသောရဟန်းတို့၏ မျက်မှောက်ဖြစ်ခြင်းသည် ပုဂ္ဂလသမ္မုခတာ မည်၏။ ကြွင်းသောအရာသည် ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

Puggalassa gaṇassa ca desanākāle saṅghasammukhatā parihāyati. Yā panettha ahaṃ, bhante, itthannāmaṃ āpattiṃ āpannoti ca āma, passāmīti ca paṭiññā, tāya paṭiññāya ‘‘āyatiṃ saṃvareyyāsī’’ti karaṇaṃ, taṃ paṭiññātakaraṇaṃ nāma. Saṅghādisese hi parivāsādiyācanā paṭiññā. Parivāsādīnaṃ dānaṃ paṭiññātakaraṇaṃ nāma. Dve pakkhajātā pana bhaṇḍanakārakā bhikkhū bahuṃ assāmaṇakaṃ ajjhācaritvā puna lajjidhamme uppanne sace mayaṃ imāhi āpattīhi aññamaññaṃ kāressāma, siyāpi taṃ adhikaraṇaṃ kakkhaḷattāya saṃvatteyyāti aññamaññaṃ āpattiyā kārāpane dosaṃ disvā yadā tiṇavatthārakakammaṃ karonti, tadā āpattādhikaraṇaṃ sammukhāvinayena ca tiṇavatthārakena ca sammati.

တစ်ဦးတစ်ယောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်၏ထံ၌လည်းကောင်း၊ ဂိုဏ်း၏ထံ၌လည်းကောင်း အာပတ်ဒေသနာကြားရာ၌ သံဃသမ္မုခတာသည် ဆုတ်ယုတ်၏။ ဆက်ဦးအံ့... ဤဒေသနာကြားရာ၌ 'အရှင်ဘုရား... အကျွန်ုပ်သည် ဤအမည်ရှိသော အာပတ်သို့ ရောက်ပါ၏' ဟုလည်းကောင်း၊ 'မှန်ပါသည်၊ အကျွန်ုပ် ဝန်ခံပါ၏' ဟုလည်းကောင်း အကြင်ဝန်ခံခြင်းသည် ရှိ၏။ ထိုဝန်ခံခြင်းဖြင့် 'နောင်တစ်ဖန် စောင့်စည်းပါလော့' ဟု ပြုလုပ်ခြင်းသည် ပဋိညာတကရဏ မည်၏။ သံဃာဒိသိသ်အာပတ်၌မူကား ပရိဝါသ်စသည်ကို တောင်းခြင်းသည် ပဋိညာ မည်၏။ ပရိဝါသ်စသည်တို့ကို ပေးခြင်းသည် ပဋိညာတကရဏ မည်၏။ တစ်ဖန် ရန်ဖြစ်ငြင်းခုံခြင်းကို ပြုတတ်သော နှစ်ဖက်သော အုပ်စုဝင် ရဟန်းတို့သည် ရဟန်းတို့နှင့် မလျှောက်ပတ်သော များစွာသော အမူအကျင့်တို့ကို လွန်ကျူးမိကြပြီးနောက်၊ တစ်ဖန် လဇ္ဇီသဘော ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ 'အကယ်၍ ငါတို့သည် ဤအာပတ်တို့ဖြင့် အချင်းချင်း ဒေသနာကြားစေခြင်း၊ သတ်မှတ်စေခြင်းကို ပြုကြကုန်အံ့၊ ထိုအဓိကရုဏ်းသည် ကြမ်းတမ်းခက်ထန်ခြင်းငှာ ဖြစ်ရာ၏' ဟု အချင်းချင်း အာပတ်ဖြင့် ဒဏ်ပေးခြင်း၌ အပြစ်ကိုမြင်၍ အကြင်အခါ၌ တိဏဝတ္ထာရကကံကို ပြကြကုန်၏။ ထိုအခါ အာပတ္တာဓိကရုဏ်းသည် သမ္မုခါဝိနည်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ တိဏဝတ္ထာရကဖြင့်လည်းကောင်း ငြိမ်းအေးရ၏။

Tattha hi yattakā hatthapāsūpagatā ‘‘na metaṃ khamatī’’ti evaṃ diṭṭhāvikammaṃ akatvā niddampi okkantā honti, sabbesaṃ ṭhapetvā thullavajjañca gihipaṭisaṃyuttañca [Pg.226] sabbāpattiyo vuṭṭhahanti, evaṃ āpattādhikaraṇaṃ tīhi samathehi sammati. Kiccādhikaraṇaṃ ekena samathena sammati sammukhāvinayeneva. Imāni cattāri adhikaraṇāni yathānurūpaṃ imehi sattahi samathehi sammanti. Tena vuttaṃ – uppannuppannānaṃ adhikaraṇānaṃ samathāya vūpasamāya sammukhāvinayo dātabbo…pe… tiṇavatthārakoti. Ayamettha vinicchayanayo. Vitthāro pana samathakkhandhake āgatoyeva. Vinicchayopissa samantapāsādikāyaṃ vutto.

ထိုသို့ ငြိမ်းစေရာ၌ ဟတ္ထပါသ်သို့ ရောက်ရှိနေသော ရဟန်းတို့သည် 'ငါသည် ဤအမှုကို မနှစ်သက်' ဟု ဤသို့ မိမိအယူကို ထင်ရှားစွာ မပြုဘဲ အိပ်ပျော်ခြင်းသို့ ရောက်သွားကြသော်လည်း၊ သုလ္လစ္စဉ်းအာပတ်နှင့် လူတို့နှင့် စပ်သော အာပတ်တို့ကို ချန်လှပ်၍ ကျန်ရှိသော အာပတ်အားလုံးတို့မှ ထမြောက်ကြကုန်၏။ ဤသို့လျှင် အာပတ္တာဓိကရုဏ်းသည် သမထသုံးပါးတို့ဖြင့် ငြိမ်းအေး၏။ ကိစ္စာဓိကရုဏ်းသည် သမ္မုခါဝိနယသမထ တစ်ပါးတည်းဖြင့်သာ ငြိမ်းအေး၏။ ဤအဓိကရုဏ်းလေးပါးတို့သည် လျော်ညီစွာ ဤသမထခုနစ်ပါးတို့ဖြင့် ငြိမ်းအေးကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် 'ဖြစ်ပေါ်လာသမျှသော အဓိကရုဏ်းတို့ကို ငြိမ်းအေးစေရန် ငြိမ်းချမ်းစေရန် သမ္မုခါဝိနယကို ပေးအပ်အပ်၏ ...ပ... တိဏဝတ္ထာရက သမထ' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဤသည်မှာ ဤနေရာ၌ ဆုံးဖြတ်ချက်နည်းလမ်း ဖြစ်သည်။ အကျယ်ကိုမူ သမထက္ခန္ဓက၌ လာခဲ့ပြီး ဖြစ်၏။ ထိုအဓိကရုဏ်းသမထ၏ ဆုံးဖြတ်ချက်ကိုလည်း သမန္တပါသာဒိကာအဋ္ဌကထာ၌ ဟောကြားတော်မူအပ်ပြီး ဖြစ်၏။

‘‘Ime kho, āvuso’’tiādi vuttanayeneva yojetabbaṃ. Iti cuddasannaṃ sattakānaṃ vasena aṭṭhanavuti pañhe kathento thero sāmaggirasaṃ dassesīti.

'ငါ့ရှင်တို့ ဤတရားတို့သည်ကား...' အစရှိသော စကားကို ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ဤသို့လျှင် ဆယ့်လေးပါးသော သတ္တကတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ကိုးဆယ့်ရှစ်ပါးသော ပြဿနာတို့ကို ဟောကြားတော်မူလျက် မထေရ်သည် သာမဂ္ဂီရသကို ပြသတော်မူ၏။

Sattakavaṇṇanā niṭṭhitā.

သတ္တကဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပါပြီ။

Aṭṭhakavaṇṇanā

အဋ္ဌကဝဏ္ဏနာ

333. Iti sattakavasena sāmaggirasaṃ dassetvā idāni aṭṭhakavasena dassetuṃ puna desanaṃ ārabhi. Tattha micchattāti ayāthāvā micchāsabhāvā. Sammattāti yāthāvā sammāsabhāvā.

၃၃၃. ဤသို့ သတ္တကအစွမ်းဖြင့် သာမဂ္ဂီရသကို ပြသတော်မူပြီး၍ ယခုအခါ အဋ္ဌကအစွမ်းဖြင့် ပြသတော်မူရန် တစ်ဖန် တရားဒေသနာကို စတင်တော်မူ၏။ ထိုဒေသနာ၌ 'မိစ္ဆတ္တ' ဟူသည်မှာ ဟုတ်မှန်ခြင်းမရှိသော၊ ဖောက်ပြန်မှားယွင်းသော သဘောတရားတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 'သမ္မတ္တ' ဟူသည်မှာ ဟုတ်မှန်ကုန်သော၊ မဖောက်မပြန် မှန်ကန်သော သဘောတရားတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

334. Kusītavatthūnīti kusītassa alasassa vatthūni patiṭṭhā kosajjakāraṇānīti attho. Kammaṃ kattabbaṃ hotīti cīvaravicāraṇādikammaṃ kātabbaṃ hoti. Na vīriyaṃ ārabhatīti duvidhampi vīriyaṃ nārabhati. Appattassāti jhānavipassanāmaggaphaladhammassa appattassa pattiyā. Anadhigatassāti tasseva anadhigatassa adhigamatthāya. Asacchikatassāti tasseva apaccakkhakatassa sacchikaraṇatthāya. Idaṃ paṭhamanti idaṃ handāhaṃ nipajjāmīti evaṃ osīdanaṃ paṭhamaṃ kusītavatthu. Iminā nayena sabbattha attho veditabbo. ‘‘Māsācitaṃ maññe’’ti ettha pana māsācitaṃ nāma tintamāso. Yathā tintamāso garuko hoti, evaṃ garukoti adhippāyo. Gilānā vuṭṭhito hotīti gilāno hutvā pacchā vuṭṭhito hoti.

၃၃၄. 'ကုသီတဝတ္ထုနိ' ဟူသည်မှာ ပျင်းရိသောသူ၏ အကြောင်းအရာ၊ တည်ရာ၊ ပျင်းရိခြင်း၏ အကြောင်းတို့ဖြစ်သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'အမှုကိစ္စကို ပြုဖွယ်ရှိ၏' ဟူသည်မှာ သင်္ကန်းကို စီရင်ခြင်းစသော အမှုကို ပြုဖွယ်ရှိ၏ ဟူလို။ 'လုံ့လမစိုက်ထုတ်' ဟူသည်မှာ ဝီရိယကို အားမထုတ်ခြင်း ဖြစ်၏။ 'မရောက်သေးသော' ဟူသည်မှာ မရောက်သေးသော ဈာန်၊ ဝိပဿနာ၊ မဂ်၊ ဖိုလ် ဟူသော တရားတို့ကို ရောက်စေခြင်းငှာ ဖြစ်၏။ 'မရရှိသေးသော' ဟူသည်မှာ ထိုမရရှိသေးသော တရားတို့ကို ရရှိခြင်းငှာ ဖြစ်၏။ 'မျက်မှောက်မပြုရသေးသော' ဟူသည်မှာ ထိုမျက်မှောက်မပြုရသေးသော တရားတို့ကို မျက်မှောက်ပြုခြင်းငှာ ဖြစ်၏။ 'ဤသည်မှာ ပထမဖြစ်၏' ဟူသည်မှာ 'ယခု ငါအိပ်တော့အံ့' ဟု ဤသို့ ဆုတ်နစ်ခြင်း၊ လုံ့လလျော့ခြင်းသည် ပထမမြောက် ကုသီတဝတ္ထု ဖြစ်၏။ ဤနည်းလမ်းဖြင့် အရပ်ရပ်တို့၌ အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။ 'ပဲထုပ်ကြီးကဲ့သို့ ထင်မှတ်၏' ဟူသော စကား၌ 'မာသာစိတ' မည်သည်မှာ ရေစွတ်ထားသော ပဲကြီးထုပ် ဖြစ်၏။ ရေစွတ်ထားသော ပဲထုပ်သည် လေးလံသကဲ့သို့ လေးလံ၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'နာဖျားရာမှ ထမြောက်၏' ဟူသည်မှာ နာဖျားပြီးနောက် ပြန်လည်သက်သာလာသူ ဖြစ်၏။

335. Ārambhavatthūnīti vīriyakāraṇāni. Tesampi imināva nayena attho veditabbo.

၃၃၅. 'အာရမ္ဘဝတ္ထုနိ' ဟူသည်မှာ ဝီရိယဖြစ်ကြောင်း တရားတို့ ဖြစ်၏။ ထိုအာရမ္ဘဝတ္ထုတို့၏ အဓိပ္ပာယ်ကိုလည်း ဤနည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။

336. Dānavatthūnīti [Pg.227] dānakāraṇāni. Āsajja dānaṃ detīti patvā dānaṃ deti. Āgataṃ disvāva muhuttaṃyeva nisīdāpetvā sakkāraṃ katvā dānaṃ deti, dassāmi dassāmīti na kilameti. Iti ettha āsādanaṃ dānakāraṇaṃ nāma hoti. Bhayā dānaṃ detītiādīsupi bhayādīni dānakāraṇānīti veditabbāni. Tattha bhayaṃ nāma ayaṃ adāyako akārakoti garahābhayaṃ vā apāyabhayaṃ vā. Adāsi meti mayhaṃ pubbe esa idaṃ nāma adāsīti deti. Dassati meti anāgate idaṃ nāma dassatīti deti. Sāhu dānanti dānaṃ nāma sādhu sundaraṃ, buddhādīhi paṇḍitehi pasatthanti deti. Cittālaṅkāracittaparikkhāratthaṃ dānaṃ detīti samathavipassanācittassa alaṅkāratthañceva parivāratthañca deti. Dānañhi cittaṃ mudukaṃ karoti. Yena laddhaṃ hoti, sopi laddhaṃ meti muducitto hoti, yena dinnaṃ, sopi dinnaṃ mayāti muducitto hoti, iti ubhinnampi cittaṃ mudukaṃ karoti, teneva ‘‘adantadamanaṃ dāna’’nti vuccati. Yathāha –

၃၃၆. 'ဒါနဝတ္ထုနိ' ဟူသည်မှာ အလှူပေးခြင်း၏ အကြောင်းများ ဖြစ်သည်။ 'ကပ်ရောက်၍ လှူဒါန်း၏' ဟူသည်မှာ ရောက်ရှိလာသောအခါ လှူဒါန်း၏။ လာသောသူကို မြင်လျှင် မြင်ချင်း ခဏမျှ ထိုင်စေ၍ ပူဇော်သက္ကာရပြုပြီးမှ လှူဒါန်း၏၊ 'ငါလှူမည်၊ ငါလှူမည်' ဟု အလှူခံကို မပင်ပန်းစေပေ။ ထို့ကြောင့် ဤအရာ၌ အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်၏ ရောက်ရှိလာခြင်းသည် သို့မဟုတ် အလှူရှင်၏ ဝမ်းမြောက်ခြင်းသည် အလှူဒါန၏ အကြောင်းမည်၏။ 'ဘေးကြောင့် လှူဒါန်း၏' စသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဘေးစသည်တို့သည် လှူဒါန်းခြင်း၏ အကြောင်းများ ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်ကုန်၏။ ထိုပါဌ်၌ 'ဘေး' မည်သည်မှာ 'ဤသူသည် အလှူမပေးတတ်သူ၊ မလှူဒါန်းသူဖြစ်သည်' ဟု ကဲ့ရဲ့ပြစ်တင်ခံရမည့်ဘေး သို့မဟုတ် အပါယ်ဘေး ဖြစ်၏။ 'သူသည် ငါ့အား ရှေးက ဤမည်သော ဝတ္ထုကို ပေးဖူးပြီ' ဟု နှလုံးသွင်းကာ လှူဒါန်း၏။ 'သူသည် နောင်အခါ၌ ငါ့အား ဤမည်သော ဝတ္ထုကို ပေးလိမ့်မည်' ဟု နှလုံးသွင်းကာ လှူဒါန်း၏။ 'လှူဒါန်းခြင်းသည် ကောင်းမြတ်လှ၏' ဟူသည်မှာ အလှူဒါနမည်သည် ကောင်းမြတ်လှ၏၊ ဘုရားအစရှိသော ပညာရှိတို့ ချီးမွမ်းအပ်၏ဟု နှလုံးသွင်းကာ လှူဒါန်း၏။ 'စိတ်၏ တန်ဆာ၊ စိတ်၏ အခြံအရံအကျိုးငှာ လှူဒါန်း၏' ဟူသည်မှာ သမထဝိပဿနာစိတ်၏ တန်ဆာအလို့ငှာလည်းကောင်း၊ အခြံအရံအလို့ငှာလည်းကောင်း လှူဒါန်း၏။ စင်စစ်သော်ကား လှူဒါန်းခြင်းသည် စိတ်ကို နူးညံ့စေတတ်၏။ အလှူကို ရရှိသောအလှူခံပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း 'ငါရပြီ' ဟု နှလုံးသွင်းကာ နူးညံ့သော စိတ်ရှိသူ ဖြစ်၏။ အလှူကို ပေးလှူသောအလှူရှင်သည်လည်း 'ငါပေးလှူအပ်ပြီ' ဟု နှလုံးသွင်းကာ နူးညံ့သော စိတ်ရှိသူ ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် အလှူရှင်၊ အလှူခံ နှစ်ဦးလုံး၏ စိတ်ကို နူးညံ့စေတတ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် 'adantadamanaṃ dāna' ဟု ဆိုအပ်၏။ သက်သေဂါထာကို ဆိုတော်မူသည်မှာ -

‘‘Adantadamanaṃ dānaṃ, adānaṃ dantadūsakaṃ;

Dānena piyavācāya, unnamanti namanti cā’’ti.

'အလှူဒါနသည် မယဉ်ကျေးသောသူကို ယဉ်ကျေးစေတတ်၏၊ မပေးလှူခြင်းသည် ယဉ်ကျေးပြီးသောစိတ်ကို ဖျက်ဆီးတတ်၏၊ ပေးကမ်းလှူဒါန်းခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ချစ်ဖွယ်သောစကားကို ပြောဆိုခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း မိမိတို့သည်လည်း တက်ကြွမြင့်မြတ်လာကုန်၏၊ သူတစ်ပါးတို့သည်လည်း ညွတ်ပြောင်းလာကြကုန်၏။'

Imesu pana aṭṭhasu dānesu cittālaṅkāradānameva uttamaṃ.

ဤအလှူရှစ်ပါးတို့တွင် စိတ်၏ တန်ဆာအလို့ငှာ လှူဒါန်းသော အလှူသည်သာလျှင် အမြတ်ဆုံး ဖြစ်၏။

337. Dānūpapattiyoti dānapaccayā upapattiyo. Dahatīti ṭhapeti. Adhiṭṭhātīti tasseva vevacanaṃ. Bhāvetīti vaḍḍheti. Hīne vimuttanti hīnesu pañcakāmaguṇesu vimuttaṃ. Uttari abhāvitanti tato uttari maggaphalatthāya abhāvitaṃ. Tatrūpapattiyā saṃvattatīti yaṃ patthetvā kusalaṃ kataṃ, tattha tattha nibbattanatthāya saṃvattati.

၃၃၇. 'ဒါနူပပတ္တိယော' ဟူသည်မှာ ဒါနဟူသော အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ရရှိသော ဘဝအလားအလာများ ဖြစ်သည်။ 'ဆောက်တည်၏' ဟူသည်မှာ တည်ထား၏ဟု ဆိုလိုသည်။ 'အဓိဋ္ဌာန်၏' ဟူသော စကားသည် ထို 'ဆောက်တည်၏' ဟူသော စကား၏ ဝေဝုစ်သာ ဖြစ်သည်။ 'ပွားများစေ၏' ဟူသည်မှာ တိုးပွားစေ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ယုတ်ညံ့သောဘဝ၌ လွတ်မြောက်၏' ဟူသည်မှာ ယုတ်ညံ့သော ကာမဂုဏ်ငါးပါးတို့၌ စိတ်ညွတ်၏ သို့မဟုတ် နှလုံးသွင်း၏ ဟူလို။ 'ထက်ထက်သောတရား၌ မပွားစေအပ်' ဟူသည်မှာ ထိုထက် မြင့်မြတ်သော မဂ်ဖိုလ်အကျိုးငှာ မပွားစေအပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ 'ထိုဘဝ၌ ဖြစ်ခြင်းငှာ ဖြစ်၏' ဟူသည်မှာ မင်းမဟာသာလ၊ ပုဏ္ဏားမဟာသာလ၊ သူဌေးမဟာသာလ စသည့် တောင့်တအပ်သော အမျိုး၌ ဖြစ်ပေါ်ရန် ပြုအပ်သော ကုသိုလ်ကံသည် ထိုထိုအမျိုး၌ ဖြစ်ပွားခြင်းငှာ ဖြစ်၏။

Vītarāgassāti maggena vā samucchinnarāgassa samāpattiyā vā vikkhambhitarāgassa. Dānamatteneva hi brahmaloke nibbattituṃ na sakkā. Dānaṃ pana samādhivipassanācittassa alaṅkāro parivāro hoti. Tato dānena muducitto brahmavihāre bhāvetvā brahmaloke nibbattati. Tena vuttaṃ ‘‘vītarāgassa no sarāgassā’’ti.

'ရာဂကင်းသောသူ၏' ဟူသည်မှာ မဂ်ဖြင့် ကိလေသာရာဂကို အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်ပြီးသော ပုဂ္ဂိုလ်အားလည်းကောင်း၊ သမာပတ်ဖြင့် ရာဂကို ခွာထားပြီးသော ပုဂ္ဂိုလ်အားလည်းကောင်း ဆိုလိုသည်။ စင်စစ်သော်ကား လှူဒါန်းရုံမျှဖြင့် ဗြဟ္မာ့ပြည်၌ ဖြစ်ရိုးထုံးစံ မရှိပေ။ သို့သော်လည်း အလှူဒါနသည် သမာဓိဝိပဿနာစိတ်၏ တန်ဆာ၊ အခြံအရံ ဖြစ်၏။ ထိုအလှူကြောင့် စိတ်နူးညံ့သိမ်မွေ့လာပြီး ဗြဟ္မဝိဟာရတရားတို့ကို ပွားများစေကာ ဗြဟ္မာ့ပြည်၌ ဖြစ်ရလေသည်။ ထို့ကြောင့် 'ရာဂကင်းသောသူ၏ ဖြစ်ရာဖြစ်၏၊ ရာဂရှိသောသူ၏ ဖြစ်ရာမဟုတ်' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Khattiyānaṃ parisā khattiyaparisā, samūhoti attho. Esa nayo sabbattha.

မင်းတို့၏ ပရိသတ်ကို "ခတ္တိယပရိသာ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ အပေါင်းအစုဟူသည် အနက်အဓိပ္ပာယ်တည်း။ ခပ်သိမ်းသော နေရာတို့၌ ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

Lokassa [Pg.228] dhammā lokadhammā. Etehi mutto nāma natthi, buddhānampi hontiyeva. Vuttampi cetaṃ – ‘‘aṭṭhime, bhikkhave, lokadhammā lokaṃ anuparivattanti, loko ca aṭṭha lokadhamme anuparivattatī’’ti (a. ni. 8.5). Lābho alābhoti lābhe āgate alābho āgato evāti veditabbo. Yasādīsupi eseva nayo.

လောကသားတို့၏ သဘောတရားတို့သည် 'လောကဓံတရား' မည်ကုန်၏။ ဤလောကဓံတရားတို့မှ လွတ်မြောက်သောသူဟူ၍ မရှိပေ၊ မြတ်စွာဘုရားတို့အားလည်း လောကဓံတရားတို့သည် ဖြစ်ပေါ်သည်သာတည်း။ ဤစကားကိုလည်း ဟောကြားတော်မူအပ်၏ - 'ရဟန်းတို့၊ လောကဓံတရား ရှစ်ပါးတို့သည် လောကသို့ အစဉ်လိုက်ကုန်၏၊ လောကသည်လည်း လောကဓံတရား ရှစ်ပါးတို့သို့ အစဉ်လိုက်၏။' လာဘ်ရခြင်းနှင့် လာဘ်မရခြင်းဟူသည်မှာ လာဘ်ရခြင်း ရောက်လာသောအခါ လာဘ်မရခြင်းသည်လည်း ရောက်ရှိလာသည်သာ ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ အခြံအရံရှိခြင်း စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

338. Abhibhāyatanavimokkhakathā heṭṭhā kathitā eva.

အဘိဘူအာယတနနှင့် ဝိမောက္ခဆိုင်ရာ အဓိပ္ပာယ်ကို ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီး ဖြစ်၏။

‘‘Ime kho, āvuso’’tiādi vuttanayeneva yojetabbaṃ. Iti ekādasannaṃ aṭṭhakānaṃ vasena aṭṭhāsīti pañhe kathento thero sāmaggirasaṃ dassesīti.

၃၃၈. 'ငါ့ရှင်တို့ ဤတရားတို့သည်ကား...' အစရှိသော စကားကို ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ဤသို့လျှင် တစ်ဆယ့်တစ်ပါးသော အဋ္ဌကတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ရှစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော ပြဿနာတို့ကို ဟောကြားတော်မူလျက် မထေရ်သည် သာမဂ္ဂီရသကို ပြသတော်မူ၏။

Aṭṭhakavaṇṇanā niṭṭhitā.

အဋ္ဌကဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပါပြီ။

Navakavaṇṇanā

နဝကဝဏ္ဏနာ

340. Iti aṭṭhakavasena sāmaggirasaṃ dassetvā idāni navakavasena dassetuṃ puna desanaṃ ārabhi. Tattha āghātavatthūnīti āghātakāraṇāni. Āghātaṃ bandhatīti kopaṃ bandhati karoti uppādeti.

ဤသို့ အဋ္ဌကအစွမ်းဖြင့် သာမဂ္ဂီရသကို ပြသတော်မူပြီး၍ ယခုအခါ နဝကအစွမ်းဖြင့် ပြသတော်မူရန် တစ်ဖန် တရားဒေသနာကို စတင်တော်မူ၏။ ထိုဒေသနာ၌ 'အာဃာတဝတ္ထုနိ' ဟူသည်မှာ ရန်ငြိုးဖွဲ့ခြင်း၏ အကြောင်းတရားတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 'ရန်ငြိုးဖွဲ့၏' ဟူသည်မှာ အမျက်ဒေါသကို နှောင်ဖွဲ့၏၊ ပြု၏၊ ဖြစ်စေ၏။

Taṃ kutettha labbhāti taṃ anatthacaraṇaṃ mā ahosīti etasmiṃ puggale kuto labbhā, kena kāraṇena sakkā laddhuṃ? Paro nāma parassa attano cittaruciyā anatthaṃ karotīti evaṃ cintetvā āghātaṃ paṭivinodeti. Atha vā sacāhaṃ paṭikopaṃ kareyyaṃ, taṃ kopakaraṇaṃ ettha puggale kuto labbhā, kena kāraṇena laddhabbanti attho. Kuto lābhātipi pāṭho, sacāhaṃ ettha kopaṃ kareyyaṃ, tasmiṃ me kopakaraṇe kuto lābhā, lābhā nāma ke siyunti attho. Imasmiñca atthe tanti nipātamattameva hoti.

"ထိုအကျိုးမဲ့ကို ကျင့်ခြင်းသည် မဖြစ်ပါစေလင့်" ဟု ဤပုဂ္ဂိုလ်၌ အဘယ်မှာ ရနိုင်အံ့နည်း၊ အဘယ်အကြောင်းကြောင့် ရနိုင်အံ့နည်း။ "သူတစ်ပါးမည်သည် မိမိစိတ်အလိုအတိုင်း သူတစ်ပါးအား အကျိုးမဲ့ကို ပြုတတ်၏" ဟု ဤသို့ ကြံစည်၍ ရန်ငြိုးကို ဖျောက်အပ်၏။ သို့မဟုတ် "ငါသည် အမျက်တုံ့ကို ပြုအံ့၊ ထိုအမျက်တုံ့ပြုခြင်းကို ဤပုဂ္ဂိုလ်၌ အဘယ်မှာ ရနိုင်အံ့နည်း၊ အဘယ်အကြောင်းကြောင့် ရနိုင်အံ့နည်း" ဟု အနက်ရ၏။ "ကုတော လာဘာ" ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိသေး၏။ "ငါသည် ဤပုဂ္ဂိုလ်၌ အမျက်ထွက်အံ့၊ ထိုအမျက်ထွက်ရာ၌ ငါ့အား အဘယ်သို့ ရခြင်းတို့သည် ရှိကုန်အံ့နည်း" ဟု အနက်ရ၏။ ဤ "ကုတော လာဘာ" ဟူသော ပါဌ်၏အနက်၌ "တံ" ဟူသော ဤပုဒ်သည် နိပါတ်မျှသာ ဖြစ်၏။

341. Sattāvāsāti sattānaṃ āvāsā, vasanaṭṭhānānīti attho. Tattha suddhāvāsāpi sattāvāsova, asabbakālikattā pana na gahitā. Suddhāvāsā hi buddhānaṃ khandhāvārasadisā. Asaṅkhyeyyakappe buddhesu anibbattantesu [Pg.229] taṃ ṭhānaṃ suññaṃ hotīti asabbakālikattā na gahitā. Sesamettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva.

၃၄၁. "သတ္တာဝါသာ" ဟူသည်မှာ သတ္တဝါတို့၏ နေရာအရပ်များဟု အနက်ရ၏။ ထိုဒေသနာ၌ သုဒ္ဓါဝါသဘုံတို့သည်လည်း သတ္တဝါတို့၏ နေရာများသာ ဖြစ်သော်လည်း ခပ်သိမ်းသောအခါ၌ အမြဲမတည်သောကြောင့် (ဤ၌) မယူအပ်ကုန်။ စင်စစ်သော်ကား သုဒ္ဓါဝါသဘုံတို့သည် မင်းတို့၏ ခေတ္တခဏတည်ရာ သစ်တပ်မြို့နှင့် တူကုန်၏။ မရေတွက်နိုင်သော ကမ္ဘာပတ်လုံး ဘုရားပွင့်တော်မမူသောအခါ ထိုသုဒ္ဓါဝါသဘုံအရပ်သည် ဆိတ်သုဉ်းသည် ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် အမြဲမတည်သောကြောင့် မယူအပ်ကုန်။ ဤသတ္တာဝါသဒေသနာ၌ ကြွင်းသော ပြောဆိုအပ်သော စကားကို အထက်၌ ဆိုခဲ့ပြီးလေပြီ။

342. Akkhaṇesu dhammo ca desiyatīti catusaccadhammo desiyati. Opasamikoti kilesūpasamakaro. Parinibbānikoti kilesaparinibbānena parinibbānāvaho. Sambodhagāmīti catumaggañāṇapaṭivedhagāmī. Aññataranti asaññabhavaṃ vā arūpabhavaṃ vā.

၃၄၂. အခဏတရားတို့၌ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ငါဆိုအံ့။ "ဓမ္မော စ ဒေသိယတိ" ဟူသည်မှာ သစ္စာလေးပါးတရားကို ဟောကြားအပ်၏။ "ဩပသမိကော" ဟူသည်မှာ ကိလေသာတို့ကို ငြိမ်းစေတတ်သော။ "ပရိနိဗ္ဗာနိကော" ဟူသည်မှာ ကိလေသာငြိမ်းခြင်းဖြင့် ပရိနိဗ္ဗာန်သို့ ဆောင်တတ်သော။ "သမ္ဗောဓဂါမီ" ဟူသည်မှာ မဂ်ဉာဏ်လေးပါးဖြင့် ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းသို့ ရောက်စေတတ်သော။ "အညတရံ" ဟူသည်မှာ အသညသတ်ဘုံကိုသော်လည်းကောင်း၊ အရူပဘုံကိုသော်လည်းကောင်း (ဆိုလိုသည်။)

343. Anupubbavihārāti anupaṭipāṭiyā samāpajjitabbavihārā.

၃၄၃. "အနုပုဗ္ဗဝိဟာရာ" ဟူသည်မှာ အစဉ်အတိုင်း ကောင်းစွာ ဝင်စားအပ်ကုန်သော ဝိဟာရတရားတို့တည်း။

344. Anupubbanirodhāti anupaṭipāṭiyā nirodhā.

၃၄၄. "အနုပုဗ္ဗနိရောဓာ" ဟူသည်မှာ အစဉ်အတိုင်း ချုပ်ငြိမ်းခြင်းတို့တည်း။

‘‘Ime, kho āvuso’’tiādi vuttanayeneva yojetabbaṃ. Iti channaṃ navakānaṃ vasena catupaṇṇāsa pañhe kathento thero sāmaggirasaṃ dassesīti.

"ဣမေ ခေါ အာဝုသော" စသည်တို့ကို ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းသာလျှင် ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ဤသို့ ကိုးပါးအစု ခြောက်ခုတို့၏ အစွမ်းဖြင့် မေးခွန်းငါးဆယ့်လေးခုတို့ကို ဟောကြားတော်မူသော မထေရ်သည် သာမဂ္ဂီရသ (ညီညွတ်ခြင်းအရသာ) ကို ပြတော်မူ၏။

Navakavaṇṇanā niṭṭhitā.

နဝကဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပြီ။

Dasakavaṇṇanā

ဒသကဝဏ္ဏနာ

345. Iti navakavasena sāmaggirasaṃ dassetvā idāni dasakavasena dassetuṃ puna desanaṃ ārabhi. Tattha nāthakaraṇāti ‘‘sanāthā, bhikkhave, viharatha mā anāthā, dasa ime, bhikkhave, dhammā nāthakaraṇā’’ti (a. ni. 10.18) evaṃ akkhātā attano patiṭṭhākarā dhammā.

၃၄၅. ဤသို့ ကိုးပါးအစု၏ အစွမ်းဖြင့် သာမဂ္ဂီရသကို ပြတော်မူပြီး၍ ယခုအခါ ဆယ်ပါးအစု၏ အစွမ်းဖြင့် သာမဂ္ဂီရသကို ပြခြင်းငှာ တဖန် ဒေသနာတော်ကို စတင်တော်မူ၏။ ထိုဒေသနာ၌ "နာထကရဏာ" ဟူသည်မှာ "ချစ်သားရဟန်းတို့၊ ကိုးကွယ်ရာရှိကြကုန်လျက် နေကြကုန်လော့၊ ကိုးကွယ်ရာမရှိဘဲ မနေကြကုန်လင့်၊ ချစ်သားရဟန်းတို့၊ ကိုးကွယ်ရာကို ပြုတတ်သော တရားတို့သည် ဤဆယ်ပါးတို့တည်း" ဟု ဤသို့ ဟောကြားအပ်ကုန်သော မိမိ၏ ကိုးကွယ်ရာ တည်ရာအဖြစ်ကို ပြတတ်ကုန်သော တရားတို့တည်း။

Kalyāṇamittotiādīsu sīlādiguṇasampannā kalyāṇā assa mittāti kalyāṇamitto. Te cassa ṭhānanisajjādīsu saha ayanato sahāyāti kalyāṇasahāyo. Cittena ceva kāyena ca kalyāṇamittesu eva sampavaṅko onatoti kalyāṇasampavaṅko. Suvaco hotīti sukhena vattabbo hoti sukhena anusāsitabbo. Khamoti gāḷhena pharusena kakkhaḷena vuccamāno khamati, na kuppati. Padakkhiṇaggāhī anusāsaninti yathā ekacco ovadiyamāno vāmato gaṇhāti, paṭippharati vā asuṇanto vā gacchati, evaṃ akatvā ‘‘ovadatha, bhante[Pg.230], anusāsatha, tumhesu anovadantesu ko añño ovadissatī’’ti padakkhiṇaṃ gaṇhāti.

"ကလျာဏမိတ္တော" စသည်တို့၌ ထိုရဟန်းအား သီလစသော ဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံကုန်သော ကောင်းသော အဆွေခင်ပွန်းတို့သည် ရှိကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် "ကလျာဏမိတ္တ" မည်၏။ ထိုအဆွေခင်ပွန်းကောင်းတို့သည်လည်း ရပ်ခြင်း၊ ထိုင်ခြင်း စသည်တို့၌ အတူတကွ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် "ကလျာဏသဟာယ" မည်၏။ စိတ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကိုယ်ဖြင့်လည်းကောင်း ကောင်းသော အဆွေခင်ပွန်းတို့၌သာလျှင် ညွတ်ကိုင်း၏၊ ထို့ကြောင့် "ကလျာဏသမ္ပဝင်္က" မည်၏။ "သုဝစော ဟောတိ" ဟူသည်မှာ လွယ်ကူစွာ ပြောဆိုဆုံးမအပ်၏။ "ခမော" ဟူသည်မှာ ပြင်းထန်သော၊ ရုန့်ရင်းကြမ်းတမ်းသော စကားဖြင့် အပြောခံရသော်လည်း သည်းခံ၏၊ အမျက်မထွက်။ "ပဒက္ခိဏဂ္ဂါဟီ အနုသာသနိံ" ဟူသည်မှာ အချို့သောသူသည် ဆုံးမအပ်သော် လွဲမှားသောအားဖြင့်လည်းကောင်း ခံယူသကဲ့သို့၊ ဆန့်ကျင်ဘက်ပြု၍ တည်သကဲ့သို့၊ သို့မဟုတ် နားမထောင်ဘဲ သွားသကဲ့သို့၊ ထိုသို့ မပြုဘဲ "အရှင်ဘုရားတို့၊ ဆုံးမတော်မူကြပါ၊ သွန်သင်တော်မူကြပါ၊ အရှင်ဘုရားတို့ မဆုံးမပါက အခြားဘယ်သူ ဆုံးမပါအံ့နည်း" ဟု ရိုသေစွာ သို့မဟုတ် အသင့်အတင့် ခံယူတတ်၏။

Uccāvacānīti uccāni ca avacāni ca. Kiṃ karaṇīyānīti kiṃ karomīti evaṃ vatvā kattabbakammāni. Tattha uccakammāni nāma cīvarassa karaṇaṃ rajanaṃ cetiye sudhākammaṃ uposathāgāracetiyagharabodhiyagharesu kattabbanti evamādi. Avacakammaṃ nāma pādadhovanamakkhanādikhuddakakammaṃ. Tatrupāyāyāti tatrupagamanīyā. Alaṃ kātunti kātuṃ samattho hoti. Alaṃ saṃvidhātunti vicāretuṃ samattho.

"ဥစ္စာဝစာနိ" ဟူသည်မှာ ကြီးသောအမှုတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ငယ်သောအမှုတို့ကိုလည်းကောင်း။ "ကိံကရဏီယာနိ" ဟူသည်မှာ "အဘယ်အမှုကို ပြုရအံ့နည်း" ဟု ဤသို့ ဆို၍ ပြုလုပ်အပ်သော အမှုတို့တည်း။ ထို၌ ကြီးသောအမှု (ဥစ္စကမ္မ) မည်သည်ကား သင်္ကန်းချုပ်ခြင်း၊ ဆိုးခြင်း၊ စေတီ၌ ထုံးသင်္ကန်းကပ်ခြင်း၊ ဥပုသ်သိမ်၊ စေတီအိမ်၊ ဗောဓိပင်အိမ်တို့၌ ပြုအပ်သောအမှု စသည်တို့တည်း။ ငယ်သောအမှု (အဝစကမ္မ) မည်သည်ကား ခြေဆေးခြင်း၊ ဆီလိမ်းခြင်း စသော ငယ်သောအမှုတည်း။ "တတြုပါယာယ" ဟူသည်မှာ ထိုထိုအမှု၌ ပြီးမြောက်ခြင်းသို့ ရောက်စေတတ်သော။ "အလံ ကာတုံ" ဟူသည်မှာ ပြုလုပ်ခြင်းငှာ စွမ်းဆောင်နိုင်၏။ "အလံ သံဝိဓာတုံ" ဟူသည်မှာ စီမံခွဲခန့်ခြင်းငှာ စွမ်းဆောင်နိုင်၏။

Dhamme assa kāmo sinehoti dhammakāmo, tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ piyāyatīti attho. Piyasamudāhāroti parasmiṃ kathente sakkaccaṃ suṇāti, sayañca paresaṃ desetukāmo hotīti attho. ‘‘Abhidhamme abhivinaye’’ti ettha dhammo abhidhammo, vinayo abhivinayoti catukkaṃ veditabbaṃ. Tattha dhammoti suttantapiṭakaṃ. Abhidhammoti satta pakaraṇāni. Vinayoti ubhatovibhaṅgā. Abhivinayoti khandhakaparivārā. Atha vā suttantapiṭakampi abhidhammapiṭakampi dhammo eva. Maggaphalāni abhidhammo. Sakalaṃ vinayapiṭakaṃ vinayo. Kilesavūpasamakāraṇaṃ abhivinayo. Iti sabbasmimpi ettha dhamme abhidhamme vinaye abhivinaye ca. Uḷārapāmojjoti bahulapāmojjo hotīti attho.

ထိုရဟန်းအား တရား၌ အလိုဆန္ဒ ချစ်ခင်ခြင်းသည် ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် "ဓမ္မကာမ" မည်၏။ ပိဋကတ်သုံးပုံတည်းဟူသော ဗုဒ္ဓဝစနကို မြတ်နိုးတန်ဖိုးထား၏ ဟု အနက်ရ၏။ "ပိယသမုဒါဟာရော" ဟူသည်မှာ သူတစ်ပါး ပြောဆိုဆွေးနွေးအပ်သည်ကို ရိုသေစွာ နားထောင်တတ်၏၊ မိမိကိုယ်တိုင်လည်း သူတစ်ပါးတို့အား ရိုသေစွာ ဟောကြားလိုသော ဆန္ဒရှိ၏ ဟု အနက်ရ၏။ "အဘိဓမ္မေ အဘိဝိနယေ" ဟူသော ဤနေရာ၌ ဓမ္မ၊ အဘိဓမ္မ၊ ဝိနယ၊ အဘိဝိနယ ဟူ၍ လေးပါးသော အစုကို သိအပ်၏။ ထိုလေးပါးတို့တွင် "ဓမ္မ" ဟူသည်မှာ သုတ္တန္တပိဋကတ် တည်း။ "အဘိဓမ္မ" ဟူသည်မှာ အဘိဓမ္မာ ခုနစ်ကျမ်း တည်း။ "ဝိနယ" ဟူသည်မှာ ဘိက္ခုဝိဘင်း၊ ဘိက္ခုနီဝိဘင်း နှစ်ခု တည်း။ "အဘိဝိနယ" ဟူသည်မှာ မဟာဝါခန္ဓက၊ စူဠဝါခန္ဓက၊ ပရိဝါတို့တည်း။ သို့မဟုတ် သုတ္တန္တပိဋကတ်နှင့် အဘိဓမ္မပိဋကတ် နှစ်ခုလုံးသည် ဓမ္မသာ ဖြစ်၏။ မဂ်ဖိုလ်တရားတို့သည် အဘိဓမ္မ မည်၏။ တစ်ခုလုံးသော ဝိနည်းပိဋကတ်သည် ဝိနယ မည်၏။ ကိလေသာ ငြိမ်းအေးခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော သိက္ခာသုံးပါးသည်လည်းကောင်း၊ သမထ ဝိပဿနာသည်လည်းကောင်း အဘိဝိနယ မည်၏။ ဤသို့ ဤဓမ္မ၊ အဘိဓမ္မ၊ ဝိနယ၊ အဘိဝိနယ တရားအားလုံးတို့၌ "ဥဠာရပါမောဇ္ဇော" ဟူသည်မှာ များစွာသော ဝမ်းမြောက်ခြင်း ရှိသည် ဖြစ်၏ ဟု အနက်ရ၏။

Kusalesu dhammesūti kāraṇatthe bhummaṃ, catubhūmakakusaladhammakāraṇā, tesaṃ adhigamatthāya anikkhittadhuro hotīti attho.

"ကုသလေသု ဓမ္မေသု" ဟူသော ဤပုဒ်၌ သတ္တမီဝိဘတ် (ဘုမ္မ) သည် အကြောင်းအနက်၌ တည်၏။ ဘုံလေးပါး၌ဖြစ်သော ကုသိုလ်တရားဟူသော အကြောင်းကြောင့် ထိုကုသိုလ်တရားတို့ကို ရရှိရန်အလို့ငှာ ဝီရိယတည်းဟူသော ဝန်ကို မချထားသောသူ ဖြစ်၏ ဟု အနက်ရ၏။

346. Kasiṇadasake sakalaṭṭhena kasiṇāni. Tadārammaṇānaṃ dhammānaṃ khettaṭṭhena vā adhiṭṭhānaṭṭhena vā āyatanāni. Uddhanti upari gaganatalābhimukhaṃ. Adhoti heṭṭhā bhūmitalābhimukhaṃ. Tiriyanti khettamaṇḍalamiva samantā paricchinditvā. Ekacco hi uddhameva kasiṇaṃ vaḍḍheti, ekacco adho, ekacco samantato. Tena tena vā kāraṇena evaṃ pasāreti ālokamiva rūpadassanakāmo. Tena vuttaṃ ‘‘pathavīkasiṇameko sañjānāti uddhaṃ adho tiriya’’nti. Advayanti idaṃ pana ekassa aññabhāvānupagamanatthaṃ vuttaṃ. Yathā hi udakaṃ paviṭṭhassa sabbadisāsu udakameva hoti, na aññaṃ, evameva pathavīkasiṇaṃ pathavīkasiṇameva hoti[Pg.231], natthi tassa añño kasiṇasambhedoti. Esa nayo sabbattha. Appamāṇanti idaṃ tassa tassa pharaṇaappamāṇavasena vuttaṃ. Tañhi cetasā pharanto sakalameva pharati, na ‘‘ayamassa ādi, idaṃ majjha’’nti pamāṇaṃ gaṇhātīti. Viññāṇakasiṇanti cettha kasiṇugghāṭimākāse pavattaviññāṇaṃ. Tattha kasiṇavasena kasiṇugghāṭimākāse kasiṇugghāṭimākāsavasena tattha pavattaviññāṇe uddhaṃ adho tiriyatā veditabbā. Ayamettha saṅkhepo. Kammaṭṭhānabhāvanānayena panetāni pathavīkasiṇādīni vitthārato visuddhimagge vuttāneva.

၃၄၆. ကသိုဏ်းဆယ်ပါး၌ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ အလုံးစုံသော အနက်ကြောင့် "ကသိဏ" (ကသိုဏ်း) မည်ကုန်၏။ ထိုကသိုဏ်းလျှင် အာရုံရှိကုန်သော တရားတို့၏ ဖြစ်ရာအရပ်ဖြစ်သော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ တည်ရာဖြစ်သော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း "အာယတန" မည်ကုန်၏။ "ဥဒ္ဓံ" ဟူသည်မှာ အထက်ကောင်းကင်ပြင်သို့ ရှေးရှုပိုင်းခြား၍။ "အဓော" ဟူသည်မှာ အောက်မြေအပြင်သို့ ရှေးရှုပိုင်းခြား၍။ "တိရိယံ" ဟူသည်မှာ လယ်ကွင်းအဝိုင်းကဲ့သို့ ပတ်ဝန်းကျင်မှ ပိုင်းခြား၍။ စင်စစ်သော်ကား အချို့သောသူသည် အထက်ကောင်းကင်သို့သာလျှင် ကသိုဏ်းကို ပွားစေ၏၊ အချို့သည် အောက်သို့၊ အချို့သည် ပတ်ဝန်းကျင်မှ ပွားစေ၏။ ထိုထိုအကြောင်းကြောင့် ရူပါရုံကို မြင်လိုသောသူသည် အလင်းရောင်ကို ဖြန့်သကဲ့သို့ ထိုသို့ ကသိုဏ်းကို ဖြန့်၏။ ထို့ကြောင့် "ပထဝီကသိုဏ်းတစ်ခုတည်းကို အထက်၊ အောက်၊ ဘေးလွှဲ သညာပြု၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "အဒွယံ" ဟူသော ဤစကားကိုကား တစ်ခုသော ကသိုဏ်းသည် အခြားသော ကသိုဏ်း၏ အဖြစ်သို့ မရောက်ခြင်းကို ပြခြင်းငှာ (တစ်နည်း - တစ်ဦးတည်းသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ ကသိုဏ်းအဖြစ်သို့ မရောက်ခြင်းကို ပြခြင်းငှာ) မိန့်တော်မူ၏။ စင်စစ်သော်ကား ရေသို့ဝင်သောသူအား အရပ်မျက်နှာအားလုံး၌ ရေသာလျှင် ဖြစ်၍ အခြားသော သသမ္ဘာရပထဝီ (မြေကြီး) မရှိသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ပထဝီကသိုဏ်းသည် ပထဝီကသိုဏ်းသာ ဖြစ်၍ ထိုပထဝီကသိုဏ်းအား အာပေါကသိုဏ်းစသည်နှင့် ရောရှက်ခြင်းမရှိ။ ဤနည်းသည် ခပ်သိမ်းသော ကသိုဏ်း၌ ဖြစ်၏။ "အပ္ပမာဏံ" ဟူသော ဤစကားကို ထိုထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ ပွားများပြံ့နှံ့ခြင်း အတိုင်းအရှည်မရှိသော အစွမ်းဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ စင်စစ်သော်ကား ထိုကသိုဏ်းကို စိတ်ဖြင့် ပြန့်နှံ့စေသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် အလုံးစုံကိုသာလျှင် ပွားစေ၏။ "ဤကား ဤကသိုဏ်း၏ အစတည်း၊ ဤကား ဤကသိုဏ်း၏ အဆုံးတည်း" ဟု အတိုင်းအတာပမာဏကို မယူ။ ဤဒသကကသိဏာယတန ဒေသနာ၌ "ဝိညာဏကသိဏံ" ဟူသည်မှာ ကသိုဏ်းကိုးပါးတွင် တစ်ပါးပါးကို ခွာသဖြင့် ရအပ်သော ကောင်းကင်ပညတ်၌ ဖြစ်သော ဝိညာဏ်တည်း။ ထို၌ ကသိုဏ်းကိုးပါးတွင် တစ်ပါးပါးကို ခွာသဖြင့် ရအပ်သော ကောင်းကင်ပညတ်၏ အစွမ်းဖြင့် ထို၌ဖြစ်သော ဝိညာဏ်၌ အထက်၊ အောက်၊ ဘေးလွှဲ ဖြစ်သည်ကို သိအပ်၏။ ဤသည်ကား ဤအဋ္ဌကထာ၌ အကျဉ်းချုပ်တည်း။ ကမ္မဋ္ဌာန်းဘာဝနာ နည်းလမ်းနှင့်တကွ ဤပထဝီကသိုဏ်းစသည်တို့ကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ အကျယ်အားဖြင့် ဟောကြားတော်မူအပ်ပြီးသာ ဖြစ်၏။

Akusalakammapathadasakavaṇṇanā

အကုသလကမ္မပထဒသကဝဏ္ဏနာ

347. Kammapathesu kammāneva sugatiduggatīnaṃ pathabhūtattā kammapathā nāma. Tesu pāṇātipāto adinnādānaṃ musāvādādayo ca cattāro brahmajāle vitthāritā eva. Kāmesumicchācāroti ettha pana kāmesūti methunasamācāresu methunavatthūsu vā. Micchācāroti ekantanindito lāmakācāro. Lakkhaṇato pana asaddhammādhippāyena kāyadvārappavattā agamanīyaṭṭhānavītikkamacetanā kāmesumicchācāro.

၃၄၇. ကမ္မပထတရားတို့၌ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ဤသို့သိအပ်၏။ ကံတို့သည်သာလျှင် သုဂတိ ဒုဂ္ဂတိတို့၏ လမ်းခရီးသဖွယ် ဖြစ်သောကြောင့် ကမ္မပထမည်ကုန်၏။ ထိုအကုသလကမ္မပထတရား ဆယ်ပါးတို့တွင် ပါဏာတိပါတ၊ အဒိန္နာဒါနနှင့် မုသာဝါဒအစရှိသော တရားလေးပါးတို့ကို ဗြဟ္မဇာလသုတ်၌ အကျယ်ဖွင့်ပြခဲ့ပြီး ဖြစ်၏။ အထူးသဖြင့် "ကာမေသုမိစ္ဆာစာရ"ဟူသော ပုဒ်၌ "ကာမေသု"ဟူသည်မှာ မေထုန်အကျင့်တို့၌ သို့မဟုတ် မေထုန်၏အကြောင်းဖြစ်သော သတ္တဝါတို့၌ ဖြစ်၏။ "မိစ္ဆာစာရ"ဟူသည်မှာ စင်စစ် ကဲ့ရဲ့အပ်သော ယုတ်ညံ့သောအကျင့်တည်း။ လက္ခဏာအားဖြင့်မူကား သူတော်မဟုတ် သူယုတ်တို့၏ တရားကို မှီဝဲလိုသော အလိုဆန္ဒဖြင့် ကာယဒွါရ၌ ဖြစ်ပေါ်လျက် မသွားလာအပ် မလွန်ကျူးအပ်သော အရာဌာန၌ လွန်ကျူးကြောင်းဖြစ်သော စေတနာသည် "ကာမေသုမိစ္ဆာစာရ" မည်၏။

Tattha agamanīyaṭṭhānaṃ nāma purisānaṃ tāva māturakkhitā, piturakkhitā, mātāpiturakkhitā, bhāturakkhitā, bhaginirakkhitā, ñātirakkhitā, gottarakkhitā, dhammarakkhitā, sārakkhā, saparidaṇḍāti māturakkhitādayo dasa. Dhanakkītā, chandavāsinī, bhogavāsinī, paṭavāsinī, odapattakinī, obhatacumbaṭā, dāsī ca bhariyā ca, kammakārī ca bhariyā ca, dhajāhaṭā, muhuttikāti etā dhanakkītādayo dasāti vīsati. Itthīsu pana dvinnaṃ sārakkhasaparidaṇḍānaṃ dasannañca dhanakkītādīnanti dvādasannaṃ itthīnaṃ aññe purisā. Idaṃ agamanīyaṭṭhānaṃ nāma. So panesa micchācāro sīlādiguṇarahite agamanīyaṭṭhāne appasāvajjo. Sīlādiguṇasampanne mahāsāvajjo. Tassa cattāro sambhārā agamanīyavatthu, tasmiṃ sevanacittaṃ, sevanappayogo, maggenamaggappaṭipattiadhivāsananti. Eko payogo sāhatthiko eva.

ထိုကာမေသုမိစ္ဆာစာရ၌ အမျိုးသားများအတွက် မသွားလာအပ်သော အရာ (အဂမနီယဌာန) မည်သည်ကား— ရှေးဦးစွာ (၁) အမိစောင့်ရှောက်သော မိန်းမ၊ (၂) အဖစောင့်ရှောက်သော မိန်းမ၊ (၃) မိဘနှစ်ပါးစောင့်ရှောက်သော မိန်းမ၊ (၄) မောင်စောင့်ရှောက်သော မိန်းမ၊ (၅) ညီမ အမစောင့်ရှောက်သော မိန်းမ၊ (၆) ဆွေမျိုးစောင့်ရှောက်သော မိန်းမ၊ (၇) အနွယ်တူစောင့်ရှောက်သော မိန်းမ၊ (၈) သီတင်းသုံးဖော်တို့ စောင့်ရှောက်သော မိန်းမ၊ (၉) အစောင့်အရှောက်နှင့်တကွဖြစ်သော မိန်းမ၊ (၁၀) မင်းတို့ ဒဏ်ထားအပ်သော မိန်းမဟူ၍ အမိစောင့်ရှောက်သော မိန်းမအစရှိသော ဆယ်ပါးတို့ ဖြစ်၏။ (၁၁) ဥစ္စာဖြင့် ဝယ်ယူအပ်သော မိန်းမ၊ (၁၂) အလိုတူ၍ နေသော မိန်းမ၊ (၁၃) စည်းစိမ်ပေး၍ ထားသော မိန်းမ၊ (၁၄) အဝတ်ပုဆိုးပေး၍ ထားသော မိန်းမ၊ (၁၅) ရေခွက်၌ လက်ချ၍ ထိမ်းမြားသော မိန်းမ၊ (၁၆) ခေါင်းခုကို ပယ်ချစေ၍ ယူအပ်သော မိန်းမ၊ (၁၇) ကျွန်မလည်းဖြစ် မယားလည်းဖြစ်သော မိန်းမ၊ (၁၈) အမှုလုပ်လည်းဖြစ် မယားလည်းဖြစ်သော မိန်းမ၊ (၁၉) စစ်မြေပြင်မှ ဆောင်ယူအပ်သော မိန်းမ၊ (၂၀) တစ်ခဏမျှ ပေါင်းသင်းသော မိန်းမဟူ၍ ဥစ္စာဖြင့်ဝယ်အပ်သော မိန်းမအစရှိသော တစ်ဆယ်ပါးတို့ ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် အပေါင်း နှစ်ဆယ်သော မိန်းမတို့ ရှိကုန်၏။ ထိုမိန်းမတို့တွင် အစောင့်အရှောက်ရှိသော မိန်းမ၊ မင်းဒဏ်ရှိသော မိန်းမနှစ်ပါးနှင့် ဥစ္စာဖြင့်ဝယ်အပ်သော မိန်းမအစရှိသော တစ်ဆယ်ပါးတို့ဟူသော တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော မိန်းမတို့၏ မိမိလင်မှတစ်ပါးသော အမျိုးသားများသည်လည်းကောင်း ဤသည်မှာ အဂမနီယဌာန မည်၏။ ထိုကာမေသုမိစ္ဆာစာရ အကျင့်သည် သီလစသော ဂုဏ်ကျေးဇူးမရှိသော အဂမနီယဌာန၌ အပြစ်နည်း၏။ သီလစသော ဂုဏ်ကျေးဇူးနှင့် ပြည့်စုံသော အဂမနီယဌာန၌ အပြစ်ကြီး၏။ ထိုကာမေသုမိစ္ဆာစာရ၏ အင်္ဂါ (အဆောက်အဦ) တို့သည် လေးပါးရှိ၏။ ၎င်းတို့မှာ— (၁) မသွားလာအပ်သော ဝတ္ထု (အဂမနီယဝတ္ထု) ဖြစ်ခြင်း၊ (၂) ထိုဝတ္ထု၌ မှီဝဲလိုသောစိတ် ရှိခြင်း၊ (၃) မှီဝဲရန် လုံ့လပြုခြင်း၊ (၄) မဂ် (လမ်းကြောင်း) ၌ ရောက်ခြင်းကို သာယာခြင်း တို့ဖြစ်၏။ ထို၌ လုံ့လ (ပယောဂ) သည် ကိုယ်တိုင်ပြုသော ပယောဂ (သာဟတ္ထိကပယောဂ) သာလျှင် ဖြစ်၏။

Abhijjhāyatīti abhijjhā, parabhaṇḍābhimukhī hutvā tanninnatāya pavattatīti attho. Sā ‘‘aho vata idaṃ mamassā’’ti evaṃ parabhaṇḍābhijjhāyanalakkhaṇā adinnādānaṃ viya appasāvajjā mahāsāvajjā ca. Tassā dve sambhārā parabhaṇḍaṃ, attano pariṇāmanañca. Parabhaṇḍavatthuke hi [Pg.232] lobhe uppannepi na tāva kammapathabhedo hoti, yāva ‘‘aho vatīdaṃ mamassā’’ti attano na pariṇāmeti.

သူတစ်ပါး၏ စည်းစိမ်ကို ရှေးရှု တပ်မက်သောအားဖြင့် ကြံစည်တတ်သောကြောင့် "အဘိဇ္ဈာ" မည်၏။ သူတစ်ပါး၏ စည်းစိမ်ဥစ္စာသို့ ရှေးရှု၍ ထိုစည်းစိမ်သို့ စိတ်ညွတ်ကာ ဖြစ်တတ်၏ဟု အနက်ရ၏။ ထိုအဘိဇ္ဈာသည် "ဩော်... ဤစည်းစိမ်သည် ငါ့အား ဖြစ်ပါမူကား ကောင်းလေစွ" ဤသို့ သူတစ်ပါး စည်းစိမ်ကို ရှေးရှုတပ်မက်ကာ ကြံစည်ခြင်း လက္ခဏာရှိ၏။ အဒိန္နာဒါနကဲ့သို့ပင် အပြစ်နည်းသည်လည်း ဖြစ်၏၊ အပြစ်ကြီးသည်လည်း ဖြစ်၏။ ထိုအဘိဇ္ဈာ၏ အင်္ဂါတို့သည် နှစ်ပါးရှိ၏။ ၎င်းတို့မှာ— (၁) သူတစ်ပါးဥစ္စာ ဖြစ်ခြင်း၊ (၂) မိမိအား ညွတ်စေခြင်း တို့ ဖြစ်၏။ သူတစ်ပါးဥစ္စာကို အာရုံပြု၍ လောဘဖြစ်ပေါ်လာသော်လည်း "ဩော်... ဤဥစ္စာသည် ငါ့အား ဖြစ်ပါမူကား ကောင်းလေစွ" ဟု မိမိ၏ဥစ္စာဖြစ်ရန် စိတ်မညွတ်စေသမျှ ကာလပတ်လုံး ကမ္မပထမထိုက်သေးပေ။

Hitasukhaṃ byāpādayatīti byāpādo. So paraṃ vināsāya manopadosalakkhaṇo pharusāvācā viya appasāvajjo mahāsāvajjo ca. Tassa dve sambhārā parasatto ca, tassa vināsacintā ca. Parasattavatthuke hi kodhe uppannepi na tāva kammapathabhedo hoti, yāva ‘‘aho vatāyaṃ ucchijjheyya vinasseyyā’’ti tassa vināsaṃ na cinteti.

စီးပွားချမ်းသာကို ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် "ဗျာပါဒ" မည်၏။ ထိုဗျာပါဒသည် သူတစ်ပါး ပျက်စီးခြင်းငှာ စိတ်ကို ပြစ်မှားခြင်း လက္ခဏာရှိ၏။ ဖရုသဝါစာကဲ့သို့ပင် အပြစ်နည်းသည်လည်း ဖြစ်၏၊ အပြစ်ကြီးသည်လည်း ဖြစ်၏။ ထိုဗျာပါဒ၏ အင်္ဂါတို့သည် နှစ်ပါးရှိ၏။ ၎င်းတို့မှာ— (၁) အခြားသော သတ္တဝါ ဖြစ်ခြင်း၊ (၂) ထိုသတ္တဝါ ပျက်စီးခြင်းကို ကြံစည်ခြင်း တို့ ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား အခြားသောသတ္တဝါကို အာရုံပြု၍ အမျက်ဒေါသ ဖြစ်ပေါ်လာသော်လည်း "ဩော်... ဤသတ္တဝါသည် ပြတ်စဲ ပျက်စီးပါမူကား ကောင်းလေစွ" ဟု ထိုသူ၏ ပျက်စီးခြင်းကို မကြံစည်သမျှ ကာလပတ်လုံး ကမ္မပထမထိုက်သေးပေ။

Yathābhuccagahaṇābhāvena micchā passatīti micchādiṭṭhi. Sā ‘‘natthi dinna’’ntiādinā nayena viparītadassanalakkhaṇā. Samphappalāpo viya appasāvajjā mahāsāvajjā ca. Apica aniyatā appasāvajjā, niyatā mahāsāvajjā. Tassā dve sambhārā vatthuno ca gahitākāraviparītatā, yathā ca taṃ gaṇhāti, tathābhāvena tassūpaṭṭhānanti.

ဟုတ်မှန်သည့်အတိုင်း သိမြင်ခြင်းမရှိသောကြောင့် မှားယွင်းသောအားဖြင့် ရှုမြင်တတ်သောကြောင့် "မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ" မည်၏။ ထိုမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသည် "ပေးလှူအပ်သောအလှူသည် အကျိုးမရှိ" အစရှိသော နည်းလမ်းဖြင့် ဖောက်ပြန်မှားယွင်းစွာ ရှုမြင်ခြင်း လက္ခဏာရှိ၏။ သမ္ဖပ္ပလာပကဲ့သို့ပင် အပြစ်နည်းသည်လည်း ဖြစ်၏၊ အပြစ်ကြီးသည်လည်း ဖြစ်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့်မူကား အနိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသည် အပြစ်နည်း၏၊ နိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသည် အပြစ်ကြီး၏။ ထိုမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ၏ အင်္ဂါတို့သည် နှစ်ပါးရှိ၏။ ၎င်းတို့မှာ— (၁) ယူအပ်သောဝတ္ထု၏ ဖောက်ပြန်သော အခြင်းအရာရှိခြင်း၊ (၂) ထိုယူအပ်သည့်အတိုင်း ထိုသူအား ဝတ္ထု၏ထင်ရှားခြင်း တို့ ဖြစ်၏။

Imesaṃ pana dasannaṃ akusalakammapathānaṃ dhammato koṭṭhāsato ārammaṇato vedanāto mūlatoti pañcahākārehi vinicchayo veditabbo.

အထူးသဖြင့် ဤအကုသလကမ္မပထတရား ဆယ်ပါးတို့၏ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ဓမ္မတော (သဘောအားဖြင့်)၊ ကောဋ္ဌာသတော (အစုအားဖြင့်)၊ အာရမ္မဏတော (အာရုံအားဖြင့်)၊ ဝေဒနာတော (ဝေဒနာအားဖြင့်)၊ မူလတော (မူလအားဖြင့်) ဟူ၍ အခြင်းအရာငါးပါးတို့ဖြင့် သိအပ်၏။

Tattha dhammatoti etesu hi paṭipāṭiyā satta cetanādhammāva honti. Abhijjhādayo tayo cetanāsampayuttā.

ထိုဓမ္မတောစသော နည်းတို့တွင် "ဓမ္မတော (သဘောအားဖြင့်)" ဟူသည်၌ အကျယ်ကို ဆိုပေအံ့။ ဤအကုသလကမ္မပထတရား ဆယ်ပါးတို့တွင် အစဉ်အတိုင်း ရှေ့ခုနစ်ပါးသော တရားတို့သည် စေတနာတရားတို့သာလျှင် ဖြစ်ကုန်၏။ အဘိဇ္ဈာအစရှိသော နောက်သုံးပါးသော တရားတို့သည်ကား စေတနာနှင့် ယှဉ်သော တရားတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Koṭṭhāsatoti paṭipāṭiyā satta, micchādiṭṭhi cāti ime aṭṭha kammapathā eva honti, no mūlāni. Abhijjhābyāpādā kammapathā ceva mūlāni ca. Abhijjhā hi mūlaṃ patvā lobho akusalamūlaṃ hoti. Byāpādo doso akusalamūlaṃ hoti.

"ကောဋ္ဌာသတော (အစုအားဖြင့်)" ဟူသည်မှာ— အစဉ်အတိုင်း ရှေ့ခုနစ်ပါးသော တရားတို့နှင့် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဟူသော ဤတရားရှစ်ပါးတို့သည် ကမ္မပထတရားတို့သာလျှင် ဖြစ်ကုန်၏၊ မူလတို့ မဟုတ်ကုန်။ အဘိဇ္ဈာနှင့် ဗျာပါဒတို့သည်ကား ကမ္မပထလည်း ဖြစ်ကုန်၏၊ မူလလည်း ဖြစ်ကုန်၏။ စင်စစ်သော်ကား အဘိဇ္ဈာသည် မူလအဖြစ်သို့ ရောက်သောအခါ "လောဘ" ဟူသော အကုသိုလ်မူလ ဖြစ်၏။ ဗျာပါဒသည် "ဒေါသ" ဟူသော အကုသိုလ်မူလ ဖြစ်၏။

Ārammaṇatoti pāṇātipāto jīvitindriyārammaṇato saṅkhārārammaṇo hoti. Adinnādānaṃ sattārammaṇaṃ vā saṅkhārārammaṇaṃ vā, micchācāro phoṭṭhabbavasena saṅkhārārammaṇo. ‘‘Sattārammaṇo’’tipi eke. Musāvādo sattārammaṇo vā saṅkhārārammaṇo vā, tathā pisuṇavācā. Pharusavācā sattārammaṇāva. Samphappalāpo diṭṭhasutamutaviññātavasena sattārammaṇo vā saṅkhārārammaṇo vā. Tathā abhijjhā. Byāpādo sattārammaṇova. Micchādiṭṭhi tebhūmakadhammavasena saṅkhārārammaṇā.

"အာရမ္မဏတော (အာရုံအားဖြင့်)" ဟူသည်မှာ— ပါဏာတိပါတသည် ဇီဝိတိန္ဒြေကို အာရုံပြုသောကြောင့် သင်္ခါရအာရုံရှိ၏။ အဒိန္နာဒါနသည် သတ္တဝါပညတ် အာရုံရှိသည်လည်း ဖြစ်၏၊ သင်္ခါရအာရုံရှိသည်လည်း ဖြစ်၏။ ကာမေသုမိစ္ဆာစာရသည် ဖေါဋ္ဌဗ္ဗ၏ အစွမ်းဖြင့် သင်္ခါရအာရုံရှိ၏။ "သတ္တဝါအာရုံရှိ၏" ဟုလည်း အချို့ဆရာတို့ ဆိုကြကုန်၏။ မုသာဝါဒသည် သတ္တဝါအာရုံရှိသည်လည်း ဖြစ်၏၊ သင်္ခါရအာရုံရှိသည်လည်း ဖြစ်၏။ ပိသုဏဝါစာသည်လည်း ထို့အတူပင်တည်း။ ဖရုသဝါစာသည်ကား သတ္တဝါအာရုံရှိသည်သာလျှင် ဖြစ်၏။ သမ္ဖပ္ပလာပသည် မြင်ဖူးခြင်း၊ ကြားဖူးခြင်း၊ တွေ့ထိဖူးခြင်း၊ သိဖူးခြင်းတို့၏ အစွမ်းဖြင့် သတ္တဝါအာရုံရှိသည်လည်း ဖြစ်၏၊ သင်္ခါရအာရုံရှိသည်လည်း ဖြစ်၏။ အဘိဇ္ဈာသည်လည်း ထို့အတူပင်တည်း။ ဗျာပါဒသည်ကား သတ္တဝါအာရုံရှိသည်သာလျှင် ဖြစ်၏။ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသည် ဘုံသုံးပါး၌ဖြစ်သော တရားတို့၏ အစွမ်းဖြင့် သင်္ခါရအာရုံရှိ၏။

Vedanātoti [Pg.233] pāṇātipāto dukkhavedano hoti. Kiñcāpi hi rājāno coraṃ disvā hasamānāpi ‘‘gacchatha naṃ ghātethā’’ti vadanti, sanniṭṭhāpakacetanā pana dukkhasampayuttāva hoti. Adinnādānaṃ tivedanaṃ. Micchācāro sukhamajjhattavasena dvivedano. Sanniṭṭhāpakacitte pana majjhattavedano na hoti. Musāvādo tivedano. Tathā pisuṇavācā. Pharusavācā dukkhavedanā. Samphappalāpo tivedano. Abhijjhā sukhamajjhattavasena dvivedanā tathā micchādiṭṭhi. Byāpādo dukkhavedano.

"ဝေဒနာတော (ဝေဒနာအားဖြင့်)" ဟူသည်မှာ— ပါဏာတိပါတသည် ဒုက္ခဝေဒနာနှင့် ယှဉ်၏။ စင်စစ်သော်ကား မင်းတို့သည် သူခိုးကို မြင်၍ ရယ်ရွှင်လျက်ပင် "သွားကြကုန်၊ ထိုသူကို သတ်ကြလော့" ဟု အမိန့်ပေးကြသော်လည်း အပြီးအဆုံးသို့ ရောက်စေတတ်သော စေတနာသည်ကား ဒုက္ခဝေဒနာနှင့် ယှဉ်သည်သာလျှင် ဖြစ်၏။ အဒိန္နာဒါနသည် ဝေဒနာသုံးပါး ရှိ၏။ ကာမေသုမိစ္ဆာစာရသည် သုခဝေဒနာ၊ ဥပေက္ခာဝေဒနာတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဝေဒနာနှစ်ပါးရှိ၏ (အပြီးသတ်စေသော စိတ်၌ ဥပေက္ခာဝေဒနာမရှိဟူသော အယူလည်း ရှိ၏)။ မုသာဝါဒသည် ဝေဒနာသုံးပါးရှိ၏။ ပိသုဏဝါစာသည်လည်း ထို့အတူပင်တည်း။ ဖရုသဝါစာသည် ဒုက္ခဝေဒနာရှိ၏။ သမ္ဖပ္ပလာပသည် ဝေဒနာသုံးပါးရှိ၏။ အဘိဇ္ဈာသည် သုခဝေဒနာ၊ ဥပေက္ခာဝေဒနာတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဝေဒနာနှစ်ပါးရှိ၏။ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသည်လည်း ထို့အတူပင်တည်း။ ဗျာပါဒသည် ဒုက္ခဝေဒနာရှိ၏။

Mūlatoti pāṇātipāto dosamohavasena dvimūlako hoti. Adinnādānaṃ dosamohavasena vā lobhamohavasena vā. Micchācāro lobhamohavasena. Musāvādo dosamohavasena vā lobhamohavasena vā tathā pisuṇavācā samphappalāpo ca. Pharusavācā dosamohavasena. Abhijjhā mohavasena ekamūlā. Tathā byāpādo. Micchādiṭṭhi lobhamohavasena dvimūlāti.

"မူလတော (မူလအားဖြင့်)" ဟူသည်မှာ— ပါဏာတိပါတသည် ဒေါသ၊ မောဟတို့၏ အစွမ်းဖြင့် မူလနှစ်ပါးရှိ၏။ အဒိန္နာဒါနသည် ဒေါသ၊ မောဟတို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ လောဘ၊ မောဟတို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း မူလနှစ်ပါးရှိ၏။ ကာမေသုမိစ္ဆာစာရသည် လောဘ၊ မောဟတို့၏ အစွမ်းဖြင့် မူလနှစ်ပါးရှိ၏။ မုသာဝါဒသည် ဒေါသ၊ မောဟတို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ လောဘ၊ မောဟတို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း မူလနှစ်ပါးရှိ၏။ ပိသုဏဝါစာ၊ သမ္ဖပ္ပလာပနှင့် ဖရုသဝါစာတို့သည်လည်း ဒေါသ၊ မောဟတို့၏ အစွမ်းဖြင့် မူလနှစ်ပါးရှိကုန်၏။ အဘိဇ္ဈာသည် မောဟ၏အစွမ်းဖြင့် မူလတစ်ပါးရှိ၏။ ဗျာပါဒသည်လည်း ထို့အတူ (မောဟ၏အစွမ်းဖြင့် မူလတစ်ပါးရှိ၏)။ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသည် လောဘ၊ မောဟတို့၏ အစွမ်းဖြင့် မူလနှစ်ပါးရှိ၏။ ဤသို့ သိအပ်၏။

Kusalakammapathadasakavaṇṇanā

ကုသလကမ္မပထဆယ်ပါး ဖွင့်ဆိုချက်။

Pāṇātipātā veramaṇiādīni samādānasampattasamucchedavirativasena veditabbāni.

ပါဏာတိပါတမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်းအစရှိသော တရားတို့ကို သမာဒါနဝိရတိ၊ သမ္ပတ္တဝိရတိ၊ သမုစ္ဆေဒဝိရတိတို့၏ အစွမ်းဖြင့် သိအပ်ကုန်၏။

Dhammato pana etesupi paṭipāṭiyā satta cetanāpi vattanti viratiyopi. Ante tayo cetanāsampayuttāva.

သဘောအားဖြင့်မူကား ဤကုသလကမ္မပထတရားတို့၌လည်း အစဉ်အတိုင်း ရှေ့ခုနစ်ပါးသော ကုသလကမ္မပထတရားတို့သည် စေတနာတို့လည်း ထိုက်ကုန်၏၊ ဝိရတီတို့လည်း ထိုက်ကုန်၏။ အဆုံး၌ရှိသော သုံးပါးသော တရားတို့သည်ကား စေတနာနှင့် ယှဉ်ကုန်သည်သာလျှင် ဖြစ်ကုန်၏။

Koṭṭhāsatoti paṭipāṭiyā satta kammapathā eva, no mūlāni. Ante tayo kammapathā ceva mūlāni ca. Anabhijjhā hi mūlaṃ patvā alobho kusalamūlaṃ hoti. Abyāpādo adoso kusalamūlaṃ. Sammādiṭṭhi amoho kusalamūlaṃ.

"ကောဋ္ဌာသတော (အစုအားဖြင့်)" ဟူသည်မှာ— အစဉ်အတိုင်း ရှေ့ခုနစ်ပါးသော တရားတို့သည် ကမ္မပထတို့သာလျှင် ဖြစ်ကုန်၏၊ မူလတို့ မဟုတ်ကုန်။ အဆုံး၌ရှိသော သုံးပါးသော တရားတို့သည်ကား ကမ္မပထလည်း ဖြစ်ကုန်၏၊ မူလလည်း ဖြစ်ကုန်၏။ စင်စစ်သော်ကား အနဘိဇ္ဈာသည် မူလအဖြစ်သို့ ရောက်သောအခါ "အလောဘ" ဟူသော ကုသိုလ်မူလ ဖြစ်၏။ အဗျာပါဒသည် "အဒေါသ" ဟူသော ကုသိုလ်မူလ ဖြစ်၏။ သမ္မာဒိဋ္ဌိသည် "အမောဟ

Ārammaṇatoti pāṇātipātādīnaṃ ārammaṇāneva etesaṃ ārammaṇāni. Vītikkamitabbatoyeva hi veramaṇī nāma hoti. Yathā pana nibbānārammaṇo ariyamaggo kilese pajahati, evaṃ jīvitindriyādiārammaṇāpete kammapathā pāṇātipātādīni dussīlyāni pajahantīti veditabbā.

အာရုံ၏အစွမ်းအားဖြင့်မူ ပါဏာတိပါတစသည်တို့၏ အာရုံတို့သည်သာလျှင် ထိုရှောင်ကြဉ်ခြင်းတရားတို့၏ အာရုံများ ဖြစ်ကုန်၏။ စင်စစ်သော်ကား လွန်ကျူးအပ်သော ဝတ္ထုမှသာလျှင် ရှောင်ကြဉ်ခြင်း (ဝေရမဏီ) မည်သည် ဖြစ်တတ်၏။ နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြုသော အရိယာမဂ်သည် ကိလေသာတို့ကို ပယ်သတ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဇီဝိတိန္ဒြေစသော အာရုံရှိကြကုန်သော်လည်း ဤကမ္မပထတရားတို့သည် ပါဏာတိပါတစသော သီလပျက်စီးခြင်း အကုသိုလ်တရားတို့ကို ပယ်ဖျောက်တတ်ကုန်၏ဟု သိအပ်၏။

Vedanātoti [Pg.234] sabbe sukhavedanā honti majjhattavedanā vā. Kusalaṃ patvā hi dukkhavedanā nāma natthi.

ဝေဒနာအားဖြင့်ဆိုသော် အလုံးစုံသော ကုသလကမ္မပထတရားတို့သည် သုခဝေဒနာ ဖြစ်ကုန်၏၊ သို့မဟုတ် မဇ္ဈတ္တဝေဒနာ ဖြစ်ကုန်၏။ အမှန်စင်စစ် ကုသိုလ်တရား၌ ဒုက္ခဝေဒနာမည်သည် မရှိပေ။

Mūlatoti paṭipāṭiyā satta ñāṇasampayuttacittena viramantassa alobhaadosaamohavasena timūlāni honti, ñāṇavippayuttacittena viramantassa dvimūlāni. Anabhijjhā ñāṇasampayuttacittena viramantassa dvimūlā, ñāṇavippayuttacittena ekamūlā. Alobho pana attanāva attano mūlaṃ na hoti. Abyāpādepi eseva nayo. Sammādiṭṭhi alobhādosavasena dvimūlā evāti.

မူလအားဖြင့်မူကား အစဉ်အတိုင်း သီလနှင့်စပ်သော ကုသလကမ္မပထ ခုနစ်ပါးတို့သည် ဉာဏ်နှင့်ယှဉ်သောစိတ်ဖြင့် ဒုစရိုက်မှ ရှောင်ကြဉ်သောသူအား အလောဘ၊ အဒေါသ၊ အမောဟ အစွမ်းဖြင့် မူလသုံးပါး ရှိကုန်၏။ ဉာဏ်နှင့်မယှဉ်သောစိတ်ဖြင့် ရှောင်ကြဉ်သောသူအား မူလနှစ်ပါး ရှိကုန်၏။ အနဘိဇ္ဈာသည် ဉာဏ်နှင့်ယှဉ်သောစိတ်ဖြင့် ရှောင်ကြဉ်သောသူအား မူလနှစ်ပါး ရှိ၍၊ ဉာဏ်နှင့်မယှဉ်သောစိတ်ဖြင့် ရှောင်ကြဉ်သောသူအား မူလတစ်ပါး ရှိ၏။ အလောဘသည်ကား မိမိကိုယ်တိုင် မိမိ၏ မူလမဖြစ်နိုင်ပေ။ အဗျာပါဒ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ သမ္မာဒိဋ္ဌိသည် အလောဘ၊ အဒေါသ အစွမ်းဖြင့် မူလနှစ်ပါးသာ ဖြစ်၏ဟု သိအပ်၏။

Ariyavāsadasakavaṇṇanā

အရိယဝါသဒသကဝဏ္ဏနာ

348. Ariyavāsāti ariyā eva vasiṃsu vasanti vasissanti etesūti ariyavāsā. Pañcaṅgavippahīnoti pañcahi aṅgehi vippayuttova hutvā khīṇāsavo avasi vasati vasissatīti tasmā ayaṃ pañcaṅgavippahīnatā, ariyassa vāsattā ariyavāsoti vutto. Esa nayo sabbattha.

၃၄၈. “အရိယဝါသ” ဟူသည်မှာ အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည်သာလျှင် နေထိုင်ခဲ့ကြပြီ၊ နေထိုင်ဆဲဖြစ်ကြ၏၊ နေထိုင်ကြလတံ့၊ ထို့ကြောင့် “အရိယဝါသ” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ “ပဉ္စင်္ဂဝိပ္ပဟီန” ဟူသည်မှာ အင်္ဂါငါးပါးတို့နှင့် မယှဉ်သည်သာဖြစ်၍ ကိလေသာကုန်ခမ်းပြီးသော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်သည် နေထိုင်ခဲ့ပြီ၊ နေထိုင်ဆဲဖြစ်၏၊ နေထိုင်လတံ့၊ ထို့ကြောင့် ဤသို့ အင်္ဂါငါးပါးကို ကင်းပယ်သည့်အဖြစ်ကို အရိယာပုဂ္ဂိုလ်၏ နေထိုင်ခြင်းအဖြစ်ကြောင့် “အရိယဝါသ” ဟု ဆိုအပ်၏။ အရပ်ရပ်၌ ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

Evaṃ kho, āvuso, bhikkhu chaḷaṅgasamannāgato hotīti chaḷaṅgupekkhāya samannāgato hoti. Chaḷaṅgupekkhā nāma keti? Ñāṇādayo. ‘‘Ñāṇa’’nti vutte kiriyato cattāri ñāṇasampayuttacittāni labbhanti. ‘‘Satatavihāro’’ti vutte aṭṭha mahācittāni. ‘‘Rajjanadussanaṃ natthī’’ti vutte dasa cittāni labbhanti. Somanassaṃ āsevanavasena labbhati.

“ငါ့ရှင်တို့၊ ဤသို့လျှင် ရဟန်းသည် အင်္ဂါခြောက်ပါးနှင့် ပြည့်စုံသည် ဖြစ်၏” ဟူသည်မှာ ဆဠင်္ဂုပေက္ခာနှင့် ပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်၏။ ဆဠင်္ဂုပေက္ခာဟူသည် အဘယ်နည်းဟူမူ— ဉာဏ်စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ “ဉာဏ်” ဟု ဆိုသော် ကိရိယာစိတ်မှ ဉာဏ်နှင့်ယှဉ်သော စိတ်လေးပါးတို့ကို ရအပ်၏။ “စဉ်ဆက်မပြတ် နေလေ့ရှိသူ” ဟု ဆိုသော် မဟာကိရိယာစိတ် ရှစ်ပါးတို့ကို ရအပ်၏။ “တပ်မက်ခြင်း၊ ပြစ်မှားခြင်းမရှိ” ဟု ဆိုသော် မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်း၊ ဟသိတုပ္ပါဒ်နှင့် မဟာကိရိယာစိတ် ရှစ်ပါးဟူသော ဆယ်ပါးသော စိတ်တို့ကို ရအပ်၏။ သောမနဿကို အာသေဝနပစ္စည်း၏ အစွမ်းဖြင့် ရအပ်၏။

Satārakkhena cetasāti khīṇāsavassa hi tīsu dvāresu sabbakālaṃ sati ārakkhakiccaṃ sādheti. Tenevassa ‘‘carato ca tiṭṭhato ca suttassa ca jāgarassa ca satataṃ samitaṃ ñāṇadassanaṃ paccupaṭṭhitaṃ hotī’’ti vuccati.

“သတိဖြင့် စောင့်ရှောက်အပ်သော စိတ်ဖြင့်” ဟူသည်မှာ အမှန်စင်စစ် ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်အား ဒွါရသုံးပါးတို့၌ အခါခပ်သိမ်း သတိသည် စောင့်ရှောက်ခြင်းကိစ္စကို ပြီးစေ၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ထိုရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်အား “သွားသော်လည်းကောင်း၊ ရပ်သော်လည်းကောင်း၊ အိပ်ပျော်သော်လည်းကောင်း၊ နိုးသော်လည်းကောင်း အစဉ်မပြတ် အမြဲမပြတ် ဉာဏ်အမြင်သည် ရှေးရှုထင်လာ၏” ဟု ဆိုအပ်၏။

Puthusamaṇabrāhmaṇānanti bahūnaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ. Ettha ca samaṇāti pabbajjupagatā. Brāhmaṇāti bhovādino. Puthupaccekasaccānīti bahūni pāṭekkasaccāni, idameva dassanaṃ saccaṃ, idameva dassanaṃ saccanti evaṃ pāṭiyekkaṃ gahitāni bahūni saccānīti attho. Nunnānīti nihatāni. Paṇunnānīti suṭṭhu nihatāni. Cattānīti vissaṭṭhāni. Vantānīti vamitāni. Muttānīti chinnabandhanāni [Pg.235] katāni. Pahīnānīti pajahitāni. Paṭinissaṭṭhānīti yathā na puna cittaṃ āruhanti, evaṃ paṭinissajjitāni. Sabbāneva tāni gahitaggahaṇassa vissaṭṭhabhāvavevacanāni.

“ပုထုသမဏဗြာဟ္မဏာနံ” ဟူသည်မှာ များစွာသော သမဏဗြာဟ္မဏတို့၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤပုဒ်၌ “သမဏ” ဟူသည်မှာ ရဟန်းအဖြစ်သို့ ကပ်ရောက်သောသူတို့တည်း။ “ဗြာဟ္မဏ” ဟူသည်မှာ “ဘော ဘော” ဟု ဆိုလေ့ရှိသောသူ သို့မဟုတ် ဗြာဟ္မဏမျိုး ဖြစ်သောသူတို့တည်း။ “ပုထုပစ္စေကသစ္စာနိ” ဟူသည်မှာ များစွာသော အသီးအသီးစွဲလမ်းအပ်သော သစ္စာတို့တည်း။ “ဤငါ၏အမြင်သာလျှင် မှန်၏၊ ဤငါ၏အမြင်သာလျှင် မှန်၏” ဟူ၍ ဤသို့ အသီးအသီး စွဲယူအပ်သော များစွာသော သစ္စာတရားတို့ဟု အနက်ရ၏။ “နုန္နာနိ” ဟူသည်မှာ ပယ်ဖျက်အပ်ကုန်၏။ “ပဏုန္နာနိ” ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာ ပယ်ဖျက်အပ်ကုန်၏။ “စတ္တာနိ” ဟူသည်မှာ စွန့်လွှတ်အပ်ကုန်၏။ “ဝန္တာနိ” ဟူသည်မှာ အန်ဖတ်ကဲ့သို့ အန်ထုတ်အပ်ကုန်၏။ “မုတ္တာနိ” ဟူသည်မှာ နှောင်ဖွဲ့ခြင်းကို ဖြတ်တောက်ပြီးသော အဖြစ်သို့ ပြုအပ်ကုန်၏။ “ပဟီနာနိ” ဟူသည်မှာ စွန့်ပယ်အပ်ကုန်၏။ “ပဋိနိဿဋ္ဌာနိ” ဟူသည်မှာ စွန့်လွှတ်လိုက်ပြီးနောက် စိတ်သို့ တစ်ဖန် ပြန်လည်မတက်ရောက်နိုင်တော့သည့် နည်းတူ စွန့်လွှတ်အပ်ကုန်၏။ ထို “နုန္န” စသော စကားလုံးအားလုံးတို့သည် စွဲလမ်းအပ်သော အယူဝါဒကို စွန့်လွှတ်ပြီးသည့်အဖြစ်ကို ပြဆိုသော ဝေဝုစ်ပရိယာယ်စကားလုံးများ ဖြစ်ကြသည်။

Samavayasaṭṭhesanoti ettha avayāti anūnā. Saṭṭhāti vissaṭṭhā. Sammā avayā saṭṭhā esanā assāti samavayasaṭṭhesano. Sammā vissaṭṭhasabbaesanoti attho. Rāgā cittaṃ vimuttantiādīhi maggassa kiccanipphatti kathitā.

“သမဝယသဋ္ဌေသာနော” ဟူသော ပုဒ်၌ “အဝယ” ဟူသည်မှာ မယုတ်လျော့သော သို့မဟုတ် အလုံးစုံသောတည်း။ “သဋ္ဌာ” ဟူသည်မှာ စွန့်လွှတ်အပ်ကုန်သောတည်း။ ကာမရှာမှီးခြင်း စသည်တို့သည် အကြင်ရဟန်းအား ကောင်းစွာ မယုတ်မလျော့ အလုံးစုံ စွန့်လွှတ်အပ်ကုန်ပြီ ဖြစ်အံ့၊ ထိုရဟန်းသည် “သမဝယသဋ္ဌေသာန” မည်၏။ ကောင်းစွာ စွန့်လွှတ်အပ်သော အလုံးစုံသော ရှာမှီးခြင်းရှိသူဟု အနက်ရ၏။ “ရာဂမှ စိတ်သည် လွတ်မြောက်ပြီ” စသော ပုဒ်တို့ဖြင့် မဂ်၏ ကိစ္စပြီးမြောက်ခြင်းကို ဟောတော်မူသည်။

Rāgo me pahīnotiādīhi paccavekkhaṇāya phalaṃ kathitaṃ.

“ငါ၏ ရာဂကို ပယ်အပ်ပြီ” စသော စကားတို့ဖြင့် ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်၏ အကျိုးတရားကို ဟောကြားတော်မူသည်။

Asekkhadhammadasakavaṇṇanā

အသေက္ခဓမ္မဒသကဝဏ္ဏနာ

Asekkhā sammādiṭṭhītiādayo sabbepi phalasampayuttadhammā eva. Ettha ca sammādiṭṭhi, sammāñāṇanti dvīsu ṭhānesu paññāva kathitā. Sammāvimuttīti iminā padena vuttāvasesā. Phalasamāpattidhammā saṅgahitāti veditabbā.

“အသေက္ခာ သမ္မာဒိဋ္ဌိ” စသည်တို့သည် အလုံးစုံသော ဖိုလ်နှင့်ယှဉ်သော တရားတို့သာလျှင် ဖြစ်ကုန်၏။ ဤ၌ “သမ္မာဒိဋ္ဌိ” နှင့် “သမ္မာဉာဏ” ဟူသော နေရာနှစ်ရပ်တို့၌ ပညာကိုသာလျှင် ဟောတော်မူ၏။ “သမ္မာဝိမုတ္တိ” ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော ကြွင်းကျန်သော ဖလသမာပတ်တရားတို့ကို သိမ်းကျုံးယူအပ်၏ဟု သိအပ်၏။

‘‘Ime kho, āvuso’’tiādi vuttanayeneva yojetabbaṃ. Iti channaṃ dasakānaṃ vasena samasaṭṭhi pañhe kathento thero sāmaggirasaṃ dassesīti.

“ငါ့ရှင်တို့၊ ဤသည်ကား” စသော စကားကို ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် နှိုင်းယှဉ်၍ သင့်လျော်သလို တွဲစပ်အပ်၏။ ဤသို့လျှင် ဆယ်ပါးအစု ခြောက်ခုတို့၏ အစွမ်းဖြင့် အမျှခြောက်ဆယ်သော ပြဿနာတို့ကို ဟောကြားတော်မူသော အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်သည် သာမဂ္ဂီရသကို ပြသတော်မူ၏။

Dasakavaṇṇanā niṭṭhitā.

ဒသကဝဏ္ဏနာ ပြီးပြီ။

Pañhasamodhānavaṇṇanā

ပဉ္စသမောဓနာဝဏ္ဏနာ

349. Idha pana ṭhatvā pañhā samodhānetabbā. Imasmiñhi sutte ekakavasena dve pañhā kathitā. Dukavasena sattati. Tikavasena asītisataṃ. Catukkavasena dvesatāni. Pañcakavasena tiṃsasataṃ. Chakkavasena bāttiṃsasataṃ. Sattakavasena aṭṭhanavuti. Aṭṭhakavasena aṭṭhāsīti. Navakavasena catupaṇṇāsa. Dasakavasena samasaṭṭhīti evaṃ sahassaṃ cuddasa pañhā kathitā.

၃၄၉. ဤနေရာ၌ ရပ်တန့်၍ ပြဿနာတို့ကို ပေါင်းစပ်ပြအပ်ကုန်၏။ အမှန်စင်စစ် ဤသုတ်၌ ဧကကအစွမ်းဖြင့် ပြဿနာ နှစ်ခုတို့ကို ဟောတော်မူ၏။ ဒုကအစွမ်းဖြင့် ပြဿနာ ခုနစ်ဆယ်။ တိကအစွမ်းဖြင့် ပြဿနာ တစ်ရာ့ရှစ်ဆယ်။ စတုက္ကအစွမ်းဖြင့် ပြဿနာ နှစ်ရာ။ ပဉ္စကအစွမ်းဖြင့် ပြဿနာ တစ်ရာ့သုံးဆယ်။ ဆက္ကအစွမ်းဖြင့် ပြဿနာ တစ်ရာ့သုံးဆယ့်နှစ်ခု။ သတ္တကအစွမ်းဖြင့် ပြဿနာ ကိုးဆယ့်ရှစ်ခု။ အဋ္ဌကအစွမ်းဖြင့် ပြဿနာ ရှစ်ဆယ့်ရှစ်ခု။ နဝကအစွမ်းဖြင့် ပြဿနာ ငါးဆယ့်လေးခု။ ဒသကအစွမ်းဖြင့် ပြဿနာ ခြောက်ဆယ်။ ဤသို့လျှင် ပြဿနာ တစ်ထောင့်တစ်ဆယ့်လေးခုတို့ကို ဟောကြားတော်မူ၏။ ဤသို့ ပြဿနာတို့ကို ပေါင်းစပ်အပ်ကုန်၏။

Imañhi suttantaṃ ṭhapetvā tepiṭake buddhavacane añño suttanto evaṃ bahupañhapaṭimaṇḍito natthi. Bhagavā imaṃ suttantaṃ ādito paṭṭhāya sakalaṃ [Pg.236] sutvā cintesi – ‘‘dhammasenāpati sāriputto buddhabalaṃ dīpetvā appaṭivattiyaṃ sīhanādaṃ nadati. Sāvakabhāsitoti vutte okappanā na hoti, jinabhāsitoti vutte hoti, tasmā jinabhāsitaṃ katvā devamanussānaṃ okappanaṃ imasmiṃ suttante uppādessāmī’’ti. Tato vuṭṭhāya sādhukāraṃ adāsi. Tena vuttaṃ ‘‘atha kho bhagavā vuṭṭhahitvā āyasmantaṃ sāriputtaṃ āmantesi, sādhu, sādhu, sāriputta, sādhu kho tvaṃ sāriputta, bhikkhūnaṃ saṅgītipariyāyaṃ abhāsī’’ti.

အမှန်စင်စစ် ဤသုတ္တန်ကို ချန်ထား၍ တိပိဋက ဗုဒ္ဓဝစန၌ ဤသို့ များစွာသော ပြဿနာတို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော အခြားသော သုတ္တန်သည် မရှိပေ။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသုတ္တန်ကို အစမှစ၍ အလုံးစုံကို နာယူတော်မူပြီးလျှင် ဤသို့ ကြံစည်တော်မူ၏— “ဓမ္မသေနာပတိ အရှင်သာရိပုတ္တရာသည် ငါဘုရား၏ အစွမ်းကို ထင်ရှားစေ၍ သူတပါးတို့ မဖြစ်စေနိုင်သော ခြင်္သေ့ဟောက်သံကဲ့သို့ ရဲရင့်သော စကားကို ဆိုဘိ၏။ တပည့်ဟောကြားသော တရားဖြစ်သည်ဟု ဆိုသော် သက်ဝင်ယုံကြည်မှု မဖြစ်နိုင်၊ ဘုရားဟောတော်မူသော တရားဖြစ်သည်ဟု ဆိုသော် သက်ဝင်ယုံကြည်မှု ဖြစ်နိုင်၏။ ထို့ကြောင့် ဘုရားဟောအဖြစ် ပြုလုပ်၍ ဤသုတ္တန်၌ နတ်လူတို့အား သက်ဝင်ယုံကြည်မှုကို ဖြစ်စေအံ့” ဟု ကြံစည်တော်မူ၏။ ထိုသို့ ကြံစည်တော်မူပြီးမှ ထ၍ ကောင်းချီးပေးတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် “ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ထတော်မူ၍ အရှင်သာရိပုတ္တရာကို မိန့်တော်မူ၏။ သာဓု သာဓု သာရိပုတ္တရာ၊ သာရိပုတ္တရာ... သင်သည် ရဟန်းတို့အား သင်္ဂီတိပရိယာယ်ကို ကောင်းစွာ ဟောကြားပေပြီ” ဟု မိန့်တော်မူကြောင်းကို ဟောကြားအပ်၏။

Tattha saṅgītipariyāyanti sāmaggiyā kāraṇaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘sādhu, kho tvaṃ, sāriputta, mama sabbaññutaññāṇena saṃsanditvā bhikkhūnaṃ sāmaggirasaṃ abhāsī’’ti. Samanuñño satthā ahosīti anumodanena samanuñño ahosi. Ettakena ayaṃ suttanto jinabhāsito nāma jāto. Desanāpariyosāne imaṃ suttantaṃ manasikarontā te bhikkhū arahattaṃ pāpuṇiṃsūti.

ထိုပါဌ်၌ “သင်္ဂီတိပရိယာယ်” ဟူသည်မှာ ညီညွတ်ခြင်း၏ အကြောင်းတည်း။ ဤသို့ ဆိုလိုရင်း အဓိပ္ပာယ်ဖြစ်၏— “သာရိပုတ္တရာ... သင်သည် ငါ၏ သဗ္ဗညုတဉာဏ်နှင့် ညှိနှိုင်းနှီးနှော၍ ရဟန်းတို့အား ကောင်းစွာ ညီညွတ်ခြင်းအရသာကို ဟောကြားခဲ့ပြီ” ဟု ကောင်းချီးပေးတော်မူ၏။ “မြတ်စွာဘုရားသည် ကောင်းစွာ နှစ်သက်တော်မူ၏” ဟူသည်မှာ ဝမ်းမြောက်တော်မူခြင်းဖြင့် ကောင်းစွာ သဘောတူ နှစ်သက်တော်မူ၏။ ဤမျှသော စကားအစဉ်ဖြင့် ဤသုတ္တန်သည် ဘုရားဟောသုတ္တန်မည်သည် ဖြစ်သွား၏။ ဒေသနာတော်၏ အဆုံး၌ ဤသုတ္တန်ကို နှလုံးသွင်း ဆင်ခြင်ကြကုန်သော ထိုရဟန်းတို့သည် ရဟန္တာအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိတော်မူကြကုန်၏။

Sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya

သုမင်္ဂလဝိလာသိနီ အမည်ရှိသော ဒီဃနိကာယ်အဋ္ဌကထာ၌

Saṅgītisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

သင်္ဂီတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ ပြီးပြီ။

11. Dasuttarasuttavaṇṇanā

၁၁. ဒသုတ္တရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

350. Evaṃ [Pg.237] me sutanti dasuttarasuttaṃ. Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā – āvuso bhikkhaveti sāvakānaṃ ālapanametaṃ. Buddhā hi parisaṃ āmantayamānā ‘bhikkhave’ti vadanti. Sāvakā satthāraṃ uccaṭṭhāne ṭhapessāmāti satthu ālapanena anālapitvā āvusoti ālapanti. Te bhikkhūti te dhammasenāpatiṃ parivāretvā nisinnā bhikkhū. Ke pana te bhikkhūti? Anibaddhavāsā disāgamanīyā bhikkhū. Buddhakāle dve vāre bhikkhū sannipatanti – upakaṭṭhavassūpanāyikakāle ca pavāraṇakāle ca. Upakaṭṭhavassūpanāyikāya dasapi vīsatipi tiṃsampi cattālīsampi paññāsampi bhikkhū vaggā vaggā kammaṭṭhānatthāya āgacchanti. Bhagavā tehi saddhiṃ sammoditvā kasmā, bhikkhave, upakaṭṭhāya vassūpanāyikāya vicarathāti pucchati. Atha te ‘‘bhagavā kammaṭṭhānatthaṃ āgatamha, kammaṭṭhānaṃ no dethā’’ti yācanti.

၃၅၀. “ဧဝံ မေ သုတံ” ဟူသည် ဒသုတ္တရသုတ် ဖြစ်သည်။ ထိုသုတ်၌ ယခင်က မပြဖူးသေးသော စကားလုံးတို့၏ ဖွင့်ဆိုချက် (အပုဗ္ဗပဒဝဏ္ဏနာ) ကား အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်— “ငါ့သျှင်တို့”၊ “ရဟန်းတို့” ဟူသော ဤစကားသည် သာဝကတို့၏ အချင်းချင်း ရှေးရှုခေါ်ဝေါ်သော စကား ဖြစ်သည်။ မြတ်စွာဘုရားတို့သည် ပရိသတ်ကို ခေါ်ယူတော်မူလိုသောအခါ “ရဟန်းတို့” ဟု ခေါ်တော်မူကြသည်။ သာဝကတို့မူကား မြတ်စွာဘုရားကို မြင့်မြတ်သော နေရာ၌ ထားကြကုန်အံ့ ဟု နှလုံးသွင်းကာ ဘုရားရှင်အား ခေါ်ဝေါ်သော စကားဖြင့် အချင်းချင်း မခေါ်ဝေါ်ဘဲ “ငါ့သျှင်တို့ (အာဝုသော)” ဟုသာ အချင်းချင်း ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ “ထိုရဟန်းတို့” ဟူသည် တရားစစ်သူကြီး (ရှင်သာရိပုတ္တရာ) ကို ခြံရံ၍ ထိုင်နေကြသော ထိုရဟန်းတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုရဟန်းတို့သည် အဘယ်သို့သော ရဟန်းတို့ပါနည်း ဟု မေးသော် အမြဲတစေ တစ်နေရာတည်း၌ မနေဘဲ အရပ်တစ်ပါးသို့ သွားလာလေ့ရှိသော ရဟန်းတို့ ဖြစ်သည်။ မြတ်စွာဘုရားရှင် လက်ထက်တော်၌ ရဟန်းတို့သည် တစ်နှစ်လျှင် နှစ်ကြိမ် စည်းဝေးကြကုန်သည်၊ ဝါကပ်အံ့ဆဲဆဲ အချိန်နှင့် ဝါကျွတ်ပဝါရဏာပြုချိန်တို့ ဖြစ်သည်။ ဝါဆိုကပ်ရန် နီးကပ်လာသောအခါ ရဟန်း ဆယ်ပါး၊ အပါးနှစ်ဆယ်၊ အပါးသုံးဆယ်၊ အပါးလေးဆယ်၊ အပါးငါးဆယ် စသည်ဖြင့် အစုအစုဖွဲ့ကာ ကမ္မဋ္ဌာန်းတောင်းခြင်း အကျိုးငှာ လာရောက်ကြသည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုရဟန်းတို့နှင့်အတူ ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ နှုတ်ဆက်စကား ပြောကြားတော်မူပြီးလျှင် “ရဟန်းတို့၊ သင်တို့သည် အဘယ်ကြောင့် ဝါကပ်ရန် နီးကပ်လာသောအခါ လှည့်လည်သွားလာနေကြသနည်း” ဟု မေးမြန်းတော်မူသည်။ ထိုအခါ ထိုရဟန်းတို့က “မြတ်စွာဘုရား၊ တပည့်တော်တို့သည် ကမ္မဋ္ဌာန်းတောင်းရန် လာကြခြင်း ဖြစ်ပါသည်၊ တပည့်တော်တို့အား ကမ္မဋ္ဌာန်း ပေးသနားတော်မူပါ” ဟု တောင်းပန် လျှောက်ထားကြသည်။

Satthā tesaṃ cariyavasena rāgacaritassa asubhakammaṭṭhānaṃ deti. Dosacaritassa mettākammaṭṭhānaṃ, mohacaritassa uddeso paripucchā – ‘kālena dhammassavanaṃ, kālena dhammasākacchā, idaṃ tuyhaṃ sappāya’nti ācikkhati. Vitakkacaritassa ānāpānassatikammaṭṭhānaṃ deti. Saddhācaritassa pasādanīyasuttante buddhasubodhiṃ dhammasudhammataṃ saṅghasuppaṭipattiñca pakāseti. Ñāṇacaritassa aniccatādipaṭisaṃyutte gambhīre suttante katheti. Te kammaṭṭhānaṃ gahetvā sace sappāyaṃ hoti, tattheva vasanti. No ce hoti, sappāyaṃ senāsanaṃ pucchitvā gacchanti. Te tattha vasantā temāsikaṃ paṭipadaṃ gahetvā ghaṭetvā vāyamantā sotāpannāpi honti sakadāgāminopi anāgāminopi arahantopi.

မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုရဟန်းတို့အား စရိုက်၏အစွမ်းဖြင့် ရာဂစရိုက်ရှိသူအား အသုဘကမ္မဋ္ဌာန်းကို ပေးတော်မူသည်။ ဒေါသစရိုက်ရှိသူအား မေတ္တာကမ္မဋ္ဌာန်းကို ပေးတော်မူသည်။ မောဟစရိုက်ရှိသူအား ပါဠိသင်ခြင်း (ဥဒ္ဒေသ)၊ အဋ္ဌကထာ မေးမြန်းခြင်း (ပရိပုစ္ဆာ)၊ သင့်လျော်သောအခါ၌ တရားနာခြင်း၊ သင့်လျော်သောအခါ၌ တရားဆွေးနွေးခြင်းတို့ကို ပြုရန် တိုက်တွန်းလျက် “ဤအကျင့်သည် သင်နှင့် သင့်လျော် (သပ္ပါယ) သည်” ဟု လမ်းညွှန်တော်မူသည်။ ဝိတက်စရိုက်ရှိသူအား အာနာပါနဿတိကမ္မဋ္ဌာန်းကို ပေးတော်မူသည်။ သဒ္ဓါစရိုက်ရှိသူအား ကြည်ညိုဖွယ်ရှိသော သုတ္တန်တို့ကို လည်းကောင်း၊ ဘုရားရှင်၏ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်၊ တရားတော်၏ ကောင်းမြတ်ပုံနှင့် သံဃာတော်၏ ကောင်းမွန်သော အကျင့်ရှိပုံတို့ကို ထင်ရှားစွာ ဟောကြားတော်မူသည်။ ပညာစရိုက်ရှိသူအား အနိစ္စစသည်တို့နှင့် စပ်လျဉ်းသော နက်နဲသော သုတ္တန်တို့ကို ဟောကြားတော်မူသည်။ ထိုရဟန်းတို့သည် ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ယူ၍ သင့်လျော်ရာအရပ် (သပ္ပါယ) ဖြစ်ပါက ထိုဘုရားရှင်အထံ၌ပင် နေထိုင်ကြသည်။ မသင့်လျော်ပါက သင့်လျော်သော ကျောင်းသေနာသနကို မေးမြန်းစုံစမ်း၍ သွားကြသည်။ ထိုရဟန်းတို့သည် ထိုကျောင်း၌ နေထိုင်ကြလျက် ဝါတွင်းသုံးလပတ်လုံး ကျင့်အပ်သော အကျင့်ကို ကောင်းစွာ နှလုံးသွင်းကာ ရှေးရှေးသော ကမ္မဋ္ဌာန်းနှင့် နောက်နောက်သော ကမ္မဋ္ဌာန်းကို စပ်စပ်လျက် အားထုတ်ကြသဖြင့် သောတာပန် ဖြစ်သူကလည်း ဖြစ်၊ သကဒါဂါမ်၊ အနာဂါမ်၊ ရဟန္တာ ဖြစ်သူကလည်း ဖြစ်ကြသည်။

Tato vutthavassā pavāretvā satthu santikaṃ gantvā ‘‘bhagavā ahaṃ tumhākaṃ santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā sotāpattiphalaṃ patto…pe… ahaṃ aggaphalaṃ arahatta’’nti paṭiladdhaguṇaṃ ārocenti. Tattha ime bhikkhū upakaṭṭhāya vassūpanāyikāya āgatā. Evaṃ āgantvā gacchante pana bhikkhū [Pg.238] bhagavā aggasāvakānaṃ santikaṃ peseti, yathāha ‘‘apaloketha pana, bhikkhave, sāriputtamoggallāne’’ti. Bhikkhū ca vadanti ‘‘kiṃ nu kho mayaṃ, bhante, apalokema sāriputtamoggallāne’’ti (saṃ. ni. 3.2). Atha ne bhagavā tesaṃ dassane uyyojesi. ‘‘Sevatha, bhikkhave, sāriputtamoggallāne; bhajatha, bhikkhave, sāriputtamoggallāne. Paṇḍitā bhikkhū anuggāhakā sabrahmacārīnaṃ. Seyyathāpi, bhikkhave, janetā evaṃ sāriputto. Seyyathāpi jātassa āpādetā evaṃ moggallāno. Sāriputto, bhikkhave, sotāpattiphale vineti, moggallāno uttamatthe’’ti (ma. ni. 3.371).

ထိုမှတစ်ပါး ဝါကျွတ်ပြီးနောက် ပဝါရဏာပြုကြပြီးလျှင် ဘုရားရှင်အထံတော်သို့ သွားရောက်၍ “မြတ်စွာဘုရား၊ ဘုရားတပည့်တော်သည် အရှင်ဘုရားအထံ၌ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ယူ၍ သောတာပတ္တိဖိုလ်သို့ ရောက်ပါပြီ…ပ… အမြင့်မြတ်ဆုံး ဖြစ်သော ရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ပါပြီ” ဟု မိမိတို့ရရှိသော တရားထူး တရားထူးဂုဏ်တို့ကို လျှောက်ထားကြသည်။ ထိုရဟန်းတို့တွင် ဤရဟန်းတို့သည် ဝါဆိုရန် နီးကပ်သောအခါ၌ လာရောက်ကြကုန်သည်။ ဤသို့ လာရောက်၍ ပြန်သွားမည့် ရဟန်းတို့ကို မြတ်စွာဘုရားသည် “ရဟန်းတို့၊ သာရိပုတ္တရာနှင့် မောဂ္ဂလ္လန်တို့ကို ပန်ကြားကြကုန်ဦးလော့” ဟု မိန့်တော်မူကာ အဂ္ဂသာဝကတို့ထံသို့ စေလွှတ်တော်မူသည်။ ရဟန်းတို့ကလည်း “အရှင်ဘုရား၊ တပည့်တော်တို့သည် အဘယ်ကြောင့် သာရိပုတ္တရာနှင့် မောဂ္ဂလ္လန်တို့ကို ပန်ကြားရပါအံ့နည်း” ဟု လျှောက်ကြသည်။ ထိုအခါ ဘုရားရှင်သည် ထိုရဟန်းတို့အား အဂ္ဂသာဝကနှစ်ပါးကို ဖူးမြင်ရန်နှင့် ဆည်းကပ်ရန် “ရဟန်းတို့၊ သာရိပုတ္တရာနှင့် မောဂ္ဂလ္လန်တို့ကို ဆည်းကပ်ကြကုန်လော့၊ ရဟန်းတို့၊ သာရိပုတ္တရာနှင့် မောဂ္ဂလ္လန်တို့ကို မှီဝဲကြကုန်လော့။ ပညာရှိကုန်သော ထိုရဟန်းတို့သည် သီတင်းသုံးဖော်တို့ကို ချီးမြှောက်တတ်ကြကုန်၏။ ရဟန်းတို့၊ ဥပမာအားဖြင့် မွေးဖွားပေးသော အမိရင်းကဲ့သို့ ရှင်သာရိပုတ္တရာသည် ဖြစ်၏။ မွေးဖွားပြီးသော သားငယ်ကို ကြီးပွားအောင် ပြုစုတတ်သော အထိန်းနှင့်တူစွာ ရှင်မောဂ္ဂလ္လန်သည် ဖြစ်၏။ ရဟန်းတို့၊ ရှင်သာရိပုတ္တရာသည် သောတာပတ္တိဖိုလ်၌ ဆုံးမတတ်၏၊ ရှင်မောဂ္ဂလ္လန်သည် အထက်မဂ်ဖိုလ်တည်းဟူသော မြတ်သောအကျိုး၌ ဆုံးမတတ်၏” ဟု တိုက်တွန်းမိန့်ကြားတော်မူခဲ့သည်။

Tadāpi bhagavā imehi bhikkhūhi saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā tesaṃ bhikkhūnaṃ āsayaṃ upaparikkhanto ‘‘ime bhikkhū sāvakavineyyā’’ti addasa. Sāvakavineyyā nāma ye buddhānampi dhammadesanāya bujjhanti sāvakānampi. Buddhavineyyā pana sāvakā bodhetuṃ na sakkonti. Sāvakavineyyabhāvaṃ pana etesaṃ ñatvā katarassa bhikkhuno desanāya bujjhissantīti olokento sāriputtassāti disvā therassa santikaṃ pesesi. Thero te bhikkhū pucchi ‘‘satthu santikaṃ gatattha āvuso’’ti. ‘‘Āma, gatamha satthārā pana amhe tumhākaṃ santikaṃ pesitā’’ti. Tato thero ‘‘ime bhikkhū mayhaṃ desanāya bujjhissanti, kīdisī nu kho tesaṃ desanā vaṭṭatī’’ti cintento ‘‘ime bhikkhū samaggārāmā, sāmaggirasassa dīpikā nesaṃ desanā vaṭṭatī’’ti sanniṭṭhānaṃ katvā tathārūpaṃ desanaṃ desetukāmo dasuttaraṃ pavakkhāmītiādimāha. Tattha dasadhā mātikaṃ ṭhapetvā vibhattoti dasuttaro, ekakato paṭṭhāya yāva dasakā gatotipi dasuttaro, ekekasmiṃ pabbe dasa dasa pañhā visesitātipi dasuttaro, taṃ dasuttaraṃ. Pavakkhāmīti kathessāmi. Dhammanti suttaṃ. Nibbānapattiyāti nibbānapaṭilābhatthāya. Dukkhassantakiriyāyāti sakalassa vaṭṭadukkhassa pariyantakaraṇatthaṃ. Sabbaganthappamocananti abhijjhākāyaganthādīnaṃ sabbaganthānaṃ pamocanaṃ.

ထိုအခါ၌လည်း မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုရဟန်းတို့နှင့်အတူ ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ နှုတ်ဆက်တော်မူပြီးလျှင် ထိုရဟန်းတို့၏ အလိုဆန္ဒ (အာသယ) ကို စူးစမ်းတော်မူသော် “ဤရဟန်းတို့သည် သာဝက ဆုံးမထိုက်သော ဝေနေယျ (သာဝကဝေနေယျ) တို့ ဖြစ်ကြသည်” ဟု မြင်တော်မူသည်။ သာဝကဝေနေယျ မည်သည်ကား— မြတ်စွာဘုရားတို့၏ တရားဒေသနာဖြင့်လည်း သစ္စာလေးပါးတရားကို သိမြင်နိုင်ကြ၍ သာဝကတို့၏ တရားဒေသနာဖြင့်လည်း သစ္စာတရားကို သိမြင်နိုင်ကြသော ပုဂ္ဂိုလ်များ ဖြစ်ကြသည်။ ဘုရားဝေနေယျတို့ကိုမူကား သာဝကတို့သည် တရားသိအောင် ဟောကြားခြင်းငှာ မတတ်နိုင်ကြကုန်။ ထိုရဟန်းတို့၏ သာဝကဝေနေယျအဖြစ်ကို သိတော်မူ၍ အဘယ်သို့သော ရဟန်း၏ တရားဟောကြားမှုဖြင့် သစ္စာတရားကို သိနိုင်ကြလတံ့နည်း ဟု ဆင်ခြင်တော်မူသော် ရှင်သာရိပုတ္တရာ၏ တရားဟောကြားမှုဖြင့် သိနိုင်ကြလတံ့ဟု မြင်တော်မူသဖြင့် မထေရ်၏အထံသို့ စေလွှတ်တော်မူသည်။ မထေရ်သည် ထိုရဟန်းတို့ကို “ငါ့သျှင်တို့၊ သင်တို့သည် မြတ်စွာဘုရားရှင်ထံသို့ သွားခဲ့ကြပြီးပြီလော” ဟု မေးတော်မူသည်။ ရဟန်းတို့က “ဟုတ်ပါသည်၊ သွားခဲ့ကြပြီးပါပြီ၊ မြတ်စွာဘုရားရှင်က တပည့်တော်တို့အား အရှင်ဘုရားထံသို့ စေလွှတ်တော်မူလိုက်ခြင်း ဖြစ်ပါသည်” ဟု လျှောက်ကြသည်။ ထိုအခါ မထေရ်သည် “ဤရဟန်းတို့သည် ငါ၏ တရားဟောကြားမှုဖြင့် သစ္စာတရားကို သိမြင်ကြလတံ့၊ ထိုရဟန်းတို့အား အဘယ်သို့သော တရားဒေသနာသည် သင့်လျော်ပါမည်နည်း” ဟု ကြံစည်တော်မူသော် “ဤရဟန်းတို့သည် ညီညွတ်ခြင်း၌ မွေ့လျော်သူများ ဖြစ်ကြသည်၊ ထိုရဟန်းတို့အား အညီအညွတ် သာယာသောအရသာကို ပြတတ်သော တရားဒေသနာသည် သင့်လျော်ပေသည်” ဟု ဆုံးဖြတ်ချက်ချကာ ထိုကဲ့သို့သော တရားကို ဟောကြားလိုရကား “ဒသုတ္တရံ ပဝက္ခာမိ” စသည်ဖြင့် စတင် မိန့်ကြားတော်မူသည်။ ထိုစကားရပ်၌ ဆယ်ပါးစီ အုပ်စုဖွဲ့ကာ မာတိကာ ထား၍ ဝေဖန်အပ်သောကြောင့် “ဒသုတ္တရ” မည်၏။ တစ်ခုမှစ၍ ဆယ်ခုတိုင်အောင် သွားသောကြောင့်လည်း “ဒသုတ္တရ” မည်၏။ တစ်ခုချင်းစီသော အပိုင်း၌ ဆယ်ခုစီသော ပြဿနာတို့ကို ထူးခြားစွာ ဖြေကြားအပ်သောကြောင့်လည်း “ဒသုတ္တရ” မည်၏။ ထိုဒသုတ္တရသုတ်ကို “ပဝက္ခာမိ” ဟူသည် ဟောကြားအံ့ ဟု ဆိုလိုသည်။ “ဓမ္မံ” ဟူသည် သုတ္တန်ပါဠိတော်ကို ဆိုလိုသည်။ “နိဗ္ဗာနပတ္တိယာ” ဟူသည် နိဗ္ဗာန်ကို ရရှိခြင်း အကျိုးငှာ ဖြစ်သည်။ “ဒုက္ခဿန္တကိရိယာယ” ဟူသည် လည်ပတ်နေသော ဝဋ်ဆင်းရဲအားလုံး၏ အဆုံးကို ပြုခြင်းငှာ ဖြစ်သည်။ “သဗ္ဗဂန္ထပ္ပမောစနံ” ဟူသည် အဘိဇ္ဈာကာယဂန္ထ စသည်တို့တည်းဟူသော အနှောင်အဖွဲ့အားလုံးတို့မှ လွတ်မြောက်စေတတ်သော တရား ဖြစ်သည်။

Iti thero desanaṃ uccaṃ karonto bhikkhūnaṃ tattha pemaṃ janento evametaṃ uggahetabbaṃ pariyāpuṇitabbaṃ dhāretabbaṃ vācetabbaṃ maññissantīti catūhi padehi vaṇṇaṃ kathesi, ‘‘ekāyano ayaṃ, bhikkhave, maggo’’tiādinā nayena tesaṃ tesaṃ suttānaṃ bhagavā viya.

ဤသို့ဖြင့် မထေရ်သည် တရားတော်ကို အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်အောင် ပြုလျက်၊ ရဟန်းတို့အား ထိုတရားတော်၌ ချစ်မြတ်နိုးခြင်းကို ဖြစ်စေလျက် “ဤတရားတော်ကို ဤသို့ သင်ယူထိုက်၏၊ ကောင်းစွာ လေ့လာထိုက်၏၊ ဆောင်ထားထိုက်၏၊ သင်ကြားပို့ချထိုက်၏” ဟု နှလုံးသွင်းကြလတံ့ ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် စကားလုံး လေးလုံးတို့ဖြင့် ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ချီးမွမ်းတော်မူခဲ့သည်၊ ဥပမာအားဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် “ရဟန်းတို့၊ ဤခရီးလမ်းသည် တစ်ကြောင်းတည်းသော လမ်းဖြစ်၏” စသည်ဖြင့် ထိုထိုသော သုတ္တန်တို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ချီးမွမ်းတော်မူဘိသကဲ့သို့ပင် ဖြစ်သည်။

Ekadhammavaṇṇanā

ဧကကဓမ္မဝဏ္ဏနာ (တရားတစ်ပါးကို ဖွင့်ဆိုချက်)

351. (Ka) tattha [Pg.239] bahukāroti bahūpakāro.

၃၅၁. (က) ထိုပါဠိ၌ “ဗဟုကာရော” ဟူသည် များစွာသော အကျိုးကျေးဇူးရှိသော အရာ ဖြစ်သည်။

(Kha) bhāvetabboti vaḍḍhetabbo.

(ခ) “ဘာဝေတဗ္ဗော” ဟူသည် ပွားများအပ်သော တရား ဖြစ်သည်။

(Ga) pariññeyyoti tīhi pariññāhi parijānitabbo.

(ဂ) “ပရိညေယျော” ဟူသည် ပရိညာသုံးပါးတို့ဖြင့် ပိုင်းခြား၍ သိအပ်သော တရား ဖြစ်သည်။

(Gha) pahātabboti pahānānupassanāya pajahitabbo.

(ဃ) “ပဟာတဗ္ဗော” ဟူသည် ပဟာနနုပဿနာ (ပယ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်ဖြစ်သော အနုပဿနာ) ဖြင့် ပယ်အပ်သော တရား ဖြစ်သည်။

(Ṅa) hānabhāgiyoti apāyagāmiparihānāya saṃvattanako.

(င) “ဟာနဘာဂိယော” ဟူသည် အပါယ်သို့ ရောက်စေတတ်သော၊ သီလစသည်တို့၏ ဆုတ်ယုတ်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော (ဆုတ်ယုတ်ခြင်း၏ အဖို့၌ ဖြစ်သော) တရား ဖြစ်သည်။

(Ca) visesabhāgiyoti visesagāmivisesāya saṃvattanako.

(စ) “ဝိသေသဘာဂိယော” ဟူသည် ဈာန်စသော ထူးခြားသော တရားထူး တရားမြတ်သို့ ရောက်စေတတ်သော (ထူးခြားမှု၏ အဖို့၌ ဖြစ်သော) တရား ဖြစ်သည်။

(Cha) duppaṭivijjhoti duppaccakkhakaro.

(ဆ) “ဒုပ္ပဋိဝိဇ္ဈော” ဟူသည် ကိုယ်တိုင် မျက်မှောက်ပြုရန် ခဲယဉ်းသော တရား ဖြစ်သည်။

(Ja) uppādetabboti nipphādetabbo.

(ဇ) “ဥပ္ပါဒေတဗ္ဗော” ဟူသည် ဖြစ်ပေါ်စေအပ် (ပြီးမြောက်စေအပ်) သော တရား ဖြစ်သည်။

(Jha) abhiññeyyoti ñātapariññāya abhijānitabbo.

(ဈ) “အဘိညေယျော” ဟူသည် ဉာတပရိညာဖြင့် ပိုင်းခြား၍ သိအပ်သော တရား ဖြစ်သည်။

(Ña) sacchikātabboti paccakkhaṃ kātabbo.

(ည) “သစ္ဆိကာတဗ္ဗော” ဟူသည် မျက်မှောက်ပြုအပ်သော တရား ဖြစ်သည်။

Evaṃ sabbattha mātikāsu attho veditabbo. Iti āyasmā sāriputto yathā nāma dakkho veḷukāro sammukhībhūtaṃ veḷuṃ chetvā niggaṇṭhiṃ katvā dasadhā khaṇḍe katvā ekamekaṃ khaṇḍaṃ hīraṃ hīraṃ karonto phāleti, evameva tesaṃ bhikkhūnaṃ sappāyaṃ desanaṃ upaparikkhitvā dasadhā mātikaṃ ṭhapetvā ekekakoṭṭhāse ekekapadaṃ vibhajanto ‘‘katamo eko dhammo bahukāro, appamādo kusalesu dhammesūti’’tiādinā nayena desanaṃ vitthāretuṃ āraddho.

ဤသို့လျှင် အလုံးစုံသော မာတိကာတို့၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။ ဤသို့လျှင် အရှင်သာရိပုတ္တရာသည် ဥပမာမည်သည်ကား လိမ္မာသော နှီးသမားသည် ရှေ့မှောက်၌ရှိသော ဝါးကို ဖြတ်၍ အတွင်းအပြင်၌ အဆစ်အမျက်မရှိအောင် ပြုလုပ်ပြီးလျှင် တစ်ဆယ်စိတ် ဝိုင်း၍ တစ်စိတ်စီ တစ်စိတ်စီကို အမျှင်အမျှင် ဖြစ်အောင် ခွဲသကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် ထိုရဟန်းတို့အား သင့်လျော်လျောက်ပတ်သော တရားဒေသနာကို စိစစ်စူးစမ်း၍ ဆယ်ပါးသော မာတိကာကို ထားပြီးလျှင် တစ်စုတစ်စု၌ တစ်ပုဒ်စီ တစ်ပုဒ်စီ ဝေဖန်လျက် “ကုသိုလ်တရားတို့၌ အဘယ်တရားတစ်ပါးသည် များစွာသော ကျေးဇူးရှိသနည်း၊ အပ္ပမာဒတရားတည်း” စသည်ဖြင့် ထိုနည်းလမ်းအားဖြင့် ဒေသနာတော်ကို ချဲ့ထွင်ဟောကြားရန် အားထုတ်တော်မူ၏။

Tattha appamādo kusalesu dhammesūti sabbatthakaṃ upakārakaṃ appamādaṃ kathesi. Ayañhi appamādo nāma sīlapūraṇe, indriyasaṃvare, bhojane mattaññutāya, jāgariyānuyoge, sattasu saddhammesu, vipassanāgabbhaṃ gaṇhāpane, atthapaṭisambhidādīsu, sīlakkhandhādipañcadhammakkhandhesu, ṭhānāṭṭhānesu, mahāvihārasamāpattiyaṃ, ariyasaccesu, satipaṭṭhānādīsu, bodhipakkhiyesu, vipassanāñāṇādīsu aṭṭhasu vijjāsūti sabbesu anavajjaṭṭhena kusalesu dhammesu bahūpakāro.

ထိုပါဌ်၌ “အပ္ပမာဒေါ ကုသလေသု ဓမ္မေသု” ဟူသော ဤစကားဖြင့် အလုံးစုံသောအကျိုးကို ပြီးစေတတ်သော၊ ကျေးဇူးပြုတတ်သော အပ္ပမာဒတရားကို ဟောကြားတော်မူ၏။ စင်စစ်သော်ကား ဤအပ္ပမာဒမည်သည်ကား သီလကို ဖြည့်ကျင့်ခြင်း၌လည်းကောင်း၊ ဣန္ဒြေကို စောင့်စည်းခြင်း၌လည်းကောင်း၊ ဘောဇဉ်၌ အတိုင်းအရှည်ကို သိသည်၏အဖြစ်၌လည်းကောင်း၊ နိုးကြားခြင်းလုံ့လနှင့် ယှဉ်ခြင်း၌လည်းကောင်း၊ သူတော်ကောင်းတရား ခုနစ်ပါးတို့၌လည်းကောင်း၊ ဝိပဿနာဟူသောတိုက်ကို ယူစေခြင်း၌လည်းကောင်း၊ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ စသည်တို့၌လည်းကောင်း၊ သီလက္ခန္ဓာစသော တရားငါးပါးအစုတို့၌လည်းကောင်း၊ အရာဟုတ်မဟုတ်တို့၌လည်းကောင်း၊ မြတ်သောနေခြင်းဟုဆိုအပ်သော ဈာန်သမာပတ်၌လည်းကောင်း၊ အရိယသစ္စာတို့၌လည်းကောင်း၊ သတိပဋ္ဌာန်စသော ဗောဓိပက္ခိယတရားတို့၌လည်းကောင်း၊ ဝိပဿနာဉာဏ်စသော ဝိဇ္ဇာရှစ်ပါးတို့၌လည်းကောင်း ဤသို့လျှင် အပြစ်မရှိသော သဘောဖြင့် အလုံးစုံသော ကုသိုလ်တရားတို့၌ များစွာသော ကျေးဇူးရှိ၏။

Teneva [Pg.240] naṃ bhagavā ‘‘yāvatā, bhikkhave, sattā apadā vā…pe… tathāgato tesaṃ aggamakkhāyati. Evameva kho, bhikkhave, ye keci kusalā dhammā, sabbete appamādamūlakā appamādasamosaraṇā, appamādo tesaṃ dhammānaṃ aggamakkhāyatī’’tiādinā (saṃ. ni. 5.139) nayena hatthipadādīhi opammehi opamento saṃyuttanikāye appamādavagge nānappakāraṃ thometi. Taṃ sabbaṃ ekapadeneva saṅgahetvā thero appamādo kusalesu dhammesūti āha. Dhammapade appamādavaggenāpissa bahūpakāratā dīpetabbā. Asokavatthunāpi dīpetabbā –

ထိုသို့ များစွာသော ကျေးဇူးရှိသောကြောင့်ပင် ထိုအပ္ပမာဒတရားကို မြတ်စွာဘုရားသည် “ချစ်သားရဟန်းတို့... ခြေမရှိသော သတ္တဝါတို့သည်လည်းကောင်း... သတ္တဝါတို့ထက် တထာဂတမြတ်စွာဘုရားကို အမြတ်ဆုံးဟူ၍ ဆိုအပ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် ချစ်သားရဟန်းတို့၊ တစ်စုံတစ်ခုသော ကုသိုလ်တရားတို့သည် ရှိကုန်၏။ ထိုကုသိုလ်တရားအားလုံးတို့သည် အပ္ပမာဒလျှင် အခြေခံရှိကုန်၏။ အပ္ပမာဒတရားလျှင် စုဝေးရာ ရှိကုန်၏။ ထိုကုသိုလ်တရားတို့ထက် အပ္ပမာဒတရားကို အမြတ်ဆုံးဟူ၍ ဆိုအပ်၏” စသော နည်းလမ်းဖြင့် ဆင်ခြေရာ ဥပမာစသည်တို့ဖြင့် နှိုင်းယှဉ်၍ သံယုတ္တနိကာယ် အပ္ပမာဒဝဂ်၌ အမျိုးမျိုး ချီးမွမ်းတော်မူ၏။ ထိုအလုံးစုံကို တစ်ပုဒ်တည်းဖြင့်သာ သင်္ဂြိုဟ်စုစည်း၍ အရှင်မဟာကဿပ (မထေရ်) သည် “အပ္ပမာဒေါ ကုသလေသု ဓမ္မေသု” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဓမ္မပဒကျမ်းလာ အပ္ပမာဒဝဂ်ဖြင့်လည်း ထိုအပ္ပမာဒတရား၏ များစွာသောကျေးဇူးရှိသည်၏အဖြစ်ကို ပြအပ်၏။ အသောကမင်းဝတ္ထုဖြင့်လည်း ပြအပ်၏ -

(Ka) asokarājā hi nigrodhasāmaṇerassa ‘‘appamādo amatapada’’nti gāthaṃ sutvā eva ‘‘tiṭṭha, tāta, mayhaṃ tayā tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ kathita’’nti sāmaṇere pasīditvā caturāsītivihārasahassāni kāresi. Iti thāmasampannena bhikkhunā appamādassa bahūpakāratā tīhi piṭakehi dīpetvā kathetabbā. Yaṃkiñci suttaṃ vā gāthaṃ vā appamādadīpanatthaṃ āharanto ‘‘aṭṭhāne ṭhatvā āharasi, atitthena pakkhando’’ti na vattabbo. Dhammakathikassevettha thāmo ca balañca pamāṇaṃ.

(က) စင်စစ်သော်ကား အသောကမင်းကြီးသည် နိဂြောဓသာမဏေ၏ “Appamādo amatapadaṃ” (အပ္ပမာဒေါ အမတပဒံ) အစရှိသော ဂါထာကို ကြားနာရရုံမျှဖြင့် “ချစ်သား သာမဏေ... ရပ်ပါလော့၊ သင်သည် ငါ့အား ပိဋကတ်သုံးပုံတည်းဟူသော မြတ်စွာဘုရား၏ နှုတ်ကပတ်တော်ကို ဟောကြားအပ်ပြီးဖြစ်၏” ဟု ဆိုကာ သာမဏေအပေါ်၌ ကြည်ညိုသဖြင့် ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော ကျောင်းတိုက်တို့ကို ဆောက်လုပ်စေခဲ့၏။ ဤသို့လျှင် အစွမ်းသတ္တိနှင့် ပြည့်စုံသော ရဟန်းသည် အပ္ပမာဒတရား၏ များစွာကျေးဇူးပြုပုံကို ပိဋကတ်သုံးပုံတို့ဖြင့် ညွှန်ပြ၍ ဟောကြားအပ်၏။ အပ္ပမာဒတရားကို ထင်ရှားစေခြင်းငှာ တစ်စုံတစ်ခုသော သုတ်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ ဂါထာကိုသော်လည်းကောင်း ဆောင်ယူဟောပြောသော ရဟန်းအား “အရာမဟုတ်သည်၌ တည်၍ ဆောင်ယူဟောပြော၏၊ ဆိပ်ကမ်းမဟုတ်သော အရပ်မှ သက်ဆင်း၏” ဟု မပြောဆိုအပ်။ ဤအရာ၌ တရားဟောပုဂ္ဂိုလ်၏ အစွမ်းသတ္တိနှင့် အားအစွမ်းသည်သာလျှင် အတိုင်းအရှည် ဖြစ်၏။

(Kha) kāyagatāsatīti ānāpānaṃ catuiriyāpatho satisampajaññaṃ dvattiṃsākāro catudhātuvavatthānaṃ dasa asubhā nava sivathikā cuṇṇikamanasikāro kesādīsu cattāri rūpajjhānānīti ettha uppannasatiyā etaṃ adhivacanaṃ. Sātasahagatāti ṭhapetvā catutthajjhānaṃ aññattha sātasahagatā hoti sukhasampayuttā, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.

(ခ) “ကာယဂတာသတိ” ဟူသည် အာနာပါန၊ ဣရိယာပုတ်လေးပါး၊ သတိသမ္ပဇဉ်၊ ဒွတ္တိံသာကာရ (၃၂ ကောဋ္ဌာသ)၊ စတုဓာတုဝဝတ္ထာန်၊ အသုဘတစ်ဆယ်၊ သီဝထိကကိုးပါး၊ ဆံပင်စသည်တို့၌ မှုန့်မှုန့်ညက်ညက်ဖြစ်သော အရိုးစုကို နှလုံးသွင်းခြင်း၊ ရူပဈာန်လေးပါး စသည်တို့၌ ဖြစ်ပေါ်သော သတိ၏ အမည်တည်း။ “သာတသဟဂတာ” ဟူသည် စတုတ္ထဈာန်ကို ဖယ်ထား၍ အခြားသော ပထမဈာန်စသည်တို့၌ သောမနဿဝေဒနာနှင့်တကွ ဖြစ်၏၊ သုခဝေဒနာနှင့် ယှဉ်သည်၏အဖြစ်ကို ရည်ညွှန်း၍ ဤ “သာတသဟဂတာ” ဟူသော စကားကို မိန့်တော်မူအပ်၏။

(Ga) sāsavo upādāniyoti āsavānañceva upādānānañca paccayabhūto. Iti tebhūmakadhammameva niyameti.

(ဂ) “သာသဝေါ ဥပါဒါနိယော” ဟူသည် အာသဝေါတရားတို့၏လည်းကောင်း၊ ဥပါဒါန်တရားတို့၏လည်းကောင်း အကြောင်းရင်း ဖြစ်၍ဖြစ်သောကြောင့် ဘုံသုံးပါး၌ဖြစ်သော လောကီတရားကိုသာလျှင် သတ်မှတ်ဖော်ပြ၏။

(Gha) asmimānoti rūpādīsu asmīti māno.

(ဃ) “အသ္မိမာနော” ဟူသည် ရူပက္ခန္ဓာစသည်တို့၌ “ငါဖြစ်၏” ဟူ၍ ဖြစ်သော မာနတည်း။

(Ṅa) ayoniso manasikāroti anicce niccantiādinā nayena pavatto uppathamanasikāro.

(င) “အယောနိသောမနသိကာရ” ဟူသည် မမြဲသောတရား၌ “မြဲ၏” ဟူ၍ စသည်ဖြင့် လမ်းလွဲသောနည်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော မသင့်မတင့် နှလုံးသွင်းခြင်းတည်း။

(Ca) vipariyāyena yoniso manasikāro veditabbo.

(စ) ပြောင်းပြန်အားဖြင့် သင့်တင့်လျောက်ပတ်စွာ နှလုံးသွင်းခြင်း “ယောနိသောမနသိကာရ” ကို သိအပ်၏။

(Cha) ānantariko [Pg.241] cetosamādhīti aññattha maggānantaraṃ phalaṃ ānantariko cetosamādhi nāma. Idha pana vipassanānantaro maggo vipassanāya vā anantarattā attano vā anantaraṃ phaladāyakattā ānantariko cetosamādhīti adhippeto.

(ဆ) “အာနန္တရိက စေတောသမာဓိ” ဟူသည် အခြားသောအရာ၌ မဂ်၏အခြားမဲ့၌ဖြစ်သော ဖိုလ်တရားသည် အာနန္တရိက စေတောသမာဓိ မည်၏။ ဤသုတ်၌ကား ဝိပဿနာဉာဏ်၏ အခြားမဲ့၌ ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မိမိ၏ အခြားမဲ့၌ ဖိုလ်အကျိုးကို ပေးတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဝိပဿနာအခြားမဲ့ဖြစ်သော မဂ်တရားကို “အာနန္တရိကစေတောသမာဓိ” ဟု ရည်ရွယ်အပ်၏။

(Ja) akuppaṃ ñāṇanti aññattha phalapaññā akuppañāṇaṃ nāma. Idha paccavekkhaṇapaññā adhippetā.

(ဇ) “အကုပ္ပဉာဏ်” ဟူသည် အခြားသောပါဌ်၌ ဖိုလ်ဉာဏ်သည် အကုပ္ပဉာဏ်မည်၏။ ဤသုတ်၌ကား ပစ္ဝေက္ခဏာဉာဏ်ကို ရည်ရွယ်အပ်၏။

(Jha) āhāraṭṭhitikāti paccayaṭṭhitikā. Ayaṃ eko dhammoti yena paccayena tiṭṭhanti, ayaṃ eko dhammo ñātapariññāya abhiññeyyo.

(ဈ) “အာဟာရဋ္ဌိတိကာ” ဟူသည် အကြောင်းကြောင့် တည်ခြင်းရှိကုန်၏။ “အယံ ဧကော ဓမ္မော” ဟူသည် အကြင်အကြောင်းကြောင့် ထိုသီလသံဝရစသော တရားတို့ တည်တံ့ကုန်၏၊ ထိုတစ်ပါးသော ဤတရားကို ဉာတပရိညာဖြင့် ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် သိအပ်၏။

(Ña) akuppā cetovimuttīti arahattaphalavimutti.

(ည) “အကုပ္ပါ စေတောဝိမုတ္တိ” ဟူသည် အရဟတ္တဖိုလ်တည်းဟူသော ကိလေသာမှ လွတ်မြောက်ခြင်းတည်း။

Imasmiṃ vāre abhiññāya ñātapariññā kathitā. Pariññāya tīraṇapariññā. Pahātabbasacchikātabbehi pahānapariññā. Duppaṭivijjhoti ettha pana maggo kathito. Sacchikātabboti phalaṃ kathitaṃ, maggo ekasmiṃyeva pade labbhati. Phalaṃ pana anekesupi labbhatiyeva.

ဤဝါရ၌ အဘိညာဉ်ဖြင့် ဉာတပရိညာကို ဟောတော်မူ၏။ ပရိညာဖြင့် တီရဏပရိညာကို ဟောတော်မူ၏။ ပယ်အပ်သောတရား၊ မျက်မှောက်ပြုအပ်သောတရားတို့ဖြင့် ပဟာနပရိညာကိုပင် ဟောတော်မူ၏။ “ဒုပ္ပဋိဝိဇ္ဈော” ဟူသော ဤပုဒ်၌ကား မဂ်တရားကို ဟောတော်မူ၏။ “သစ္ဆိကာတဗ္ဗော” ဟူသော ပုဒ်၌ ဖိုလ်တရားကို ဟောတော်မူ၏။ မဂ်တရားကို တစ်ခုတည်းသော ပုဒ်၌သာ ရနိုင်၏။ ဖိုလ်တရားကိုမူကား များစွာသော ပုဒ်တို့၌လည်း ရနိုင်သည်သာလျှင် ဖြစ်၏။

Bhūtāti sabhāvato vijjamānā. Tacchāti yāthāvā. Tathāti yathā vuttā tathāsabhāvā. Avitathāti yathā vuttā na tathā na honti. Anaññathāti vuttappakārato na aññathā. Sammā tathāgatena abhisambuddhāti tathāgatena bodhipallaṅke nisīditvā hetunā kāraṇena sayameva abhisambuddhā ñātā viditā sacchikatā. Iminā thero ‘‘ime dhammā tathāgatena abhisambuddhā, ahaṃ pana tumhākaṃ rañño lekhavācakasadiso’’ti jinasuttaṃ dassento okappanaṃ janesi.

“ဘူတာ” ဟူသည် သဘောအားဖြင့် ထင်ရှားရှိကုန်သော။ “တစ္ဆာ” ဟူသည် မဖောက်မပြန် မှန်ကန်ကုန်သော။ “တထာ” ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော အပ္ပမာဒစသောတရားတို့သည် ထိုကဲ့သို့ များစွာသော ကျေးဇူးရှိသော သဘောရှိကုန်သော။ “အဝိတထာ” ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော သဘောအားဖြင့် မဟုတ်သည်မဟုတ်ကုန်သော။ “အနညထာ” ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော သဘောအပြားမှ တစ်ပါးသော အခြင်းအရာအားဖြင့် မဖြစ်ကုန်သော။ “သမ္မာ တထာဂတေန အဘိသမ္ဗုဒ္ဓါ” ဟူသည် မြတ်စွာဘုရားသည် ဗောဓိပလ္လင်၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၍ သင့်လျော်သောအကြောင်းဖြင့် ကိုယ်တော်တိုင် ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် သိတော်မူအပ်၊ မျက်မှောက်ပြုတော်မူအပ်ကုန်သော။ ဤပါဌ်ဖြင့် မထေရ်သည် “ဤတရားတို့ကို မြတ်စွာဘုရားသည် ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် သိတော်မူအပ်ကုန်၏၊ ငါသည်ကား သင်မင်းကြီးတို့၏ စာချွန်ဖတ်ကြားသော သူနှင့် တူ၏” ဟု ဘုရားဟောပါဠိတော်ကို ပြလျက် သက်ဝင်ယုံကြည်ခြင်းကို ဖြစ်စေ၏။

Ekadhammavaṇṇanā niṭṭhitā.

ဧကကဓမ္မဝဏ္ဏနာ ပြီးပြီ။

Dvedhammavaṇṇanā

ဒုကဓမ္မဝဏ္ဏနာ (ဒွေဓမ္မဝဏ္ဏနာ)။

352. (Ka) ime dve dhammā bahukārāti ime dve satisampajaññā dhammā sīlapūraṇādīsu appamādo viya sabbattha upakārakā hitāvahā.

၃၅၂. (က) “ဣမေ ဒွေ ဓမ္မာ ဗဟုကာရာ” ဟူသည် ဤသတိနှင့် သမ္ပဇဉ် တရားနှစ်ပါးတို့သည် သီလဖြည့်ကျင့်ခြင်း စသည်တို့၌ အပ္ပမာဒတရားကဲ့သို့ အလုံးစုံသောအရာ၌ ကျေးဇူးပြုတတ်ကုန်၏၊ အကျိုးစီးပွားကို ဆောင်တတ်ကုန်၏။

(Kha) samatho [Pg.242] ca vipassanā cāti ime dve saṅgītisutte lokiyalokuttarā kathitā. Imasmiṃ dasuttarasutte pubbabhāgā kathitā.

(ခ) “သမထော စ ဝိပဿနာ စ” ဟူသည် ဤတရားနှစ်ပါးတို့ကို သင်္ဂီတိသုတ်၌ လောကီ လောကုတ္တရာ တရားတို့အဖြစ် ဟောတော်မူ၏။ ဤဒသုတ္တရသုတ်၌ကား မဂ်၏ ရှေးဦးအဖို့၌ဖြစ်သော တရားတို့အဖြစ် ဟောကြားတော်မူ၏။

(Cha) sattānaṃ saṃkilesāya sattānaṃ visuddhiyāti ayoniso manasikāro hetu ceva paccayo ca sattānaṃ saṃkilesāya, yoniso manasikāro visuddhiyā. Tathā dovacassatā pāpamittatā saṃkilesāya; sovacassatā kalyāṇamittatā visuddhiyā. Tathā tīṇi akusalamūlāni; tīṇi kusalamūlāni. Cattāro yogā cattāro visaṃyogā. Pañca cetokhilā pañcindriyāni. Cha agāravā cha gāravā. Satta asaddhammā satta saddhammā. Aṭṭha kusītavatthūni aṭṭha ārambhavatthūni. Nava āghātavatthūni nava āghātappaṭivinayā. Dasa akusalakammapathā dasa kusalakammapathāti evaṃ pabhedā ime dve dhammā duppaṭivijjhāti veditabbā.

(ဆ) “သတ္တာနံ သံကိလေသာယ သတ္တာနံ ဝိသုဒ္ဓိယာ” ဟူသည် မသင့်လျော်စွာ နှလုံးသွင်းခြင်း 'အယောနိသောမနသိကာရ' သည် သတ္တဝါတို့၏ ညစ်ညူးခြင်းငှာ အကြောင်းလည်း ဖြစ်၏၊ အထောက်အပံ့လည်း ဖြစ်၏။ သင့်လျော်စွာ နှလုံးသွင်းခြင်း 'ယောနိသောမနသိကာရ' သည် သတ္တဝါတို့၏ စင်ကြယ်ခြင်းငှာ အကြောင်းလည်း ဖြစ်၏၊ အထောက်အပံ့လည်း ဖြစ်၏။ ထို့အတူ ဆိုနိုင်ခက်သောအဖြစ် 'ဒေါဝစဿတာ' နှင့် ယုတ်မာသောအဆွေခင်ပွန်းရှိသောအဖြစ် 'ပါပမိတ္တတာ' တို့သည် သတ္တဝါတို့၏ ညစ်ညူးခြင်းငှာ အကြောင်းနှင့် အထောက်အပံ့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဆိုဆုံးမလွယ်သောအဖြစ် 'သောဝစဿတာ' နှင့် ကောင်းသောအဆွေခင်ပွန်းရှိသောအဖြစ် 'ကလျာဏမိတ္တတာ' တို့သည် သတ္တဝါတို့၏ စင်ကြယ်ခြင်းငှာ အကြောင်းလည်း ဖြစ်ကုန်၏၊ အထောက်အပံ့လည်း ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့အတူ အကုသိုလ်မြစ်သုံးပါး၊ ကုသိုလ်မြစ်သုံးပါး၊ ယှဉ်စပ်ခြင်း 'ယောဂ' လေးပါး၊ ကင်းလွတ်ခြင်း 'ဝိသံယောဂ' လေးပါး၊ စိတ်၏ ငြောင့်တံသင်း 'စေတောခိလ' ငါးပါး၊ ဣန္ဒြေငါးပါး၊ အရိုအသေမရှိခြင်း 'အဂါရဝ' ခြောက်ပါး၊ အရိုအသေရှိခြင်း 'ဂါရဝ' ခြောက်ပါး၊ သူတော်ကောင်းမဟုတ်သူတို့၏ တရား 'အသဒ္ဓမ္မ' ခုနစ်ပါး၊ သူတော်ကောင်းတရား 'သဒ္ဓမ္မ' ခုနစ်ပါး၊ ပျင်းရိခြင်း၏အကြောင်း 'ကုသီတဝတ္ထု' ရှစ်ပါး၊ အားထုတ်ခြင်း၏အကြောင်း 'အာရမ္ဘဝတ္ထု' ရှစ်ပါး၊ ရန်ငြိုးဖွဲ့ခြင်း၏အကြောင်း 'အာဃာတဝတ္ထု' ကိုးပါး၊ ရန်ငြိုးဖြေဖျောက်ခြင်း 'အာဃာတပဋိဝိနယ' ကိုးပါး၊ အကုသိုလ်ကမ္မပထတရား တစ်ဆယ်ပါး၊ ကုသိုလ်ကမ္မပထတရား တစ်ဆယ်ပါးတို့သည် သတ္တဝါတို့၏ ညစ်ညူးခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ စင်ကြယ်ခြင်းငှာလည်းကောင်း အကြောင်းနှင့် အထောက်အပံ့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် အပြားရှိကုန်သော ဤနှစ်ပါးသော တရားတို့သည် သိနိုင်ခဲကုန်၏ ဟု သိအပ်ကုန်၏။

(Jha) saṅkhatā dhātūti paccayehi katā pañcakkhandhā. Asaṅkhatā dhātūti paccayehi akataṃ nibbānaṃ.

(ဈ) 'သင်္ခတဓာတ်' ဟူသည်မှာ အကြောင်းတရားတို့က ပြုပြင်စီရင်အပ်သော ပဉ္စက္ခန္ဓာတို့ ဖြစ်သည်။ 'အသင်္ခတဓာတ်' ဟူသည်မှာ အကြောင်းတရားတို့က မပြုပြင်မစီရင်အပ်သော နိဗ္ဗာန် ဖြစ်သည်။

(Ña) vijjā ca vimutti cāti ettha vijjāti tisso vijjā. Vimuttīti arahattaphalaṃ.

(ည) 'ဝိဇ္ဇာနှင့် ဝိမုတ္တိ' ဟူသော ထိုစကား၌ 'ဝိဇ္ဇာ' ဟူသည်မှာ ဝိဇ္ဇာသုံးပါးတို့ ဖြစ်သည်။ 'ဝိမုတ္တိ' ဟူသည်မှာ အရဟတ္တဖိုလ် ဖြစ်သည်။

Imasmiṃ vāre abhiññādīni ekakasadisāneva, uppādetabbapade pana maggo kathito, sacchikātabbapade phalaṃ.

ဤဒုတိယဝါရ၌ အဘိညာဉ်စသည်တို့သည် ဧကကဝါရ (ပထမဝါရ) နှင့် တူညီကြကုန်၏။ 'ဖြစ်စေအပ်သောတရား (ဥပ္ပါဒေတဗ္ဗပုဒ်)' ၌မူကား မဂ်ကို ဟောတော်မူ၏။ 'မျက်မှောက်ပြုအပ်သောတရား (သစ္ဆိကာတဗ္ဗပုဒ်)' ၌မူ ဖိုလ်ကို ဟောတော်မူ၏။

Dvedhammavaṇṇanā niṭṭhitā.

ဒုကတရား (တရားနှစ်ပါး) ဖွင့်ဆိုချက် ပြီးဆုံးပါပြီ။

Tayodhammavaṇṇanā

တိကတရား (တရားသုံးပါး) ဖွင့်ဆိုချက်

353. (Cha) kāmānametaṃ nissaraṇaṃ yadidaṃ nekkhammanti ettha nekkhammanti anāgāmimaggo adhippeto. So hi sabbaso kāmānaṃ nissaraṇaṃ. Rūpānaṃ nissaraṇaṃ yadidaṃ āruppanti ettha āruppepi arahattamaggo. Puna uppattinivāraṇato sabbaso rūpānaṃ nissaraṇaṃ nāma. Nirodho tassa nissaraṇanti idha arahattaphalaṃ nirodhoti [Pg.243] adhippetaṃ. Arahattaphalena hi nibbāne diṭṭhe puna āyatiṃ sabbasaṅkhārā na hontīti arahattaṃ saṅkhatanirodhassa paccayattā nirodhoti vuttaṃ.

၃၅၃. (ဆ) 'ကာမတို့မှ ထွက်မြောက်ကြောင်း ဖြစ်သော ဤနေက္ခမ္မ' ဟူသော ထိုစကား၌ 'နေက္ခမ္မ' ဟူသော စကားဖြင့် အနာဂါမိမဂ်ကို ရည်ရွယ်သည်။ စင်စစ်သော်လည်း ထိုမဂ်သည် ကာမတို့မှ အလုံးစုံ ထွက်မြောက်ကြောင်း ဖြစ်၏။ 'ရူပတရားတို့မှ ထွက်မြောက်ကြောင်း ဖြစ်သော ဤအရူပ' ဟူသော ထိုစကား၌ 'အရူပ' ၌လည်း အရဟတ္တမဂ်ကို ဆိုလိုသည်။ တဖန် နောက်ထပ် ဖြစ်ပွားခြင်းကို တားမြစ်တတ်သောကြောင့် ရူပတရားတို့မှ အလုံးစုံ ထွက်မြောက်ကြောင်း မည်၏။ 'ချုပ်ခြင်းသည် ထို (သင်္ခတ) တရား၏ ထွက်မြောက်ကြောင်း ဖြစ်၏' ဟူသော ထိုစကား၌ အရဟတ္တဖိုလ်ကို 'နိရောဓ' ဟု ရည်ရွယ်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အရဟတ္တဖိုလ်ဖြင့် နိဗ္ဗာန်ကို မြင်အပ်ပြီးသည်ရှိသော် နောင်တစ်ဖန် အနာဂတ်၌ သင်္ခါရတရား အားလုံးတို့သည် မဖြစ်တော့ကုန်။ ထို့ကြောင့် အရဟတ္တဖိုလ်သည် သင်္ခတတရား ချုပ်ငြိမ်းရာ၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် 'နိရောဓ' ဟု ဆိုအပ်သည်။

(Ja) atītaṃse ñāṇanti atītaṃsārammaṇaṃ ñāṇaṃ itaresupi eseva nayo.

(ဇ) 'အတိတ်အပိုင်း၌ ဖြစ်သော ဉာဏ်' ဟူသည်မှာ အတိတ်အပိုင်း၌ ဖြစ်သော (ခန္ဓာ၊ အာယတန၊ ဓာတ်ဟူသော) အာရုံရှိသော ဉာဏ် ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသော အနာဂတ်နှင့် ပစ္စုပ္ပန်အပိုင်းတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။

Imasmimpi vāre abhiññādayo ekakasadisāva. Duppaṭivijjhapade pana maggo kathito, sacchikātabbe phalaṃ.

ဤတတိယဝါရ၌လည်း အဘိညာဉ်စသည်တို့သည် ဧကကဝါရနှင့် တူညီကြကုန်၏။ 'ထိုးထွင်းသိမြင်ရန် ခဲယဉ်းသောတရား (ဒုပ္ပဋိဝိဇ္ဈပုဒ်)' ၌မူကား မဂ်ကို ဟောတော်မူ၏။ 'မျက်မှောက်ပြုအပ်သောတရား (သစ္ဆိကာတဗ္ဗပုဒ်)' ၌မူ ဖိုလ်ကို ဟောတော်မူ၏။

Tayodhammavaṇṇanā niṭṭhitā.

တိကတရား (တရားသုံးပါး) ဖွင့်ဆိုချက် ပြီးဆုံးပါပြီ။

Cattārodhammavaṇṇanā

စတုက္ကတရား (တရားလေးပါး) ဖွင့်ဆိုချက်

354. (Ka) cattāri cakkānīti ettha cakkaṃ nāma dārucakkaṃ, ratanacakkaṃ, dhammacakkaṃ, iriyāpathacakkaṃ, sampatticakkanti pañcavidhaṃ. Tattha ‘‘yaṃ panidaṃ samma, rathakāra, cakkaṃ chahi māsehi niṭṭhitaṃ, chārattūnehī’’ti (a. ni. 3.15) idaṃ dārucakkaṃ. ‘‘Pitarā pavattitaṃ cakkaṃ anuppavattetī’’ti (a. ni. 5.132) idaṃ ratanacakkaṃ. ‘‘Pavattitaṃ cakka’’nti (ma. ni. 2.399) idaṃ dhammacakkaṃ. ‘‘Catucakkaṃ navadvāra’’nti (saṃ. ni. 1.29) idaṃ iriyāpathacakkaṃ. ‘‘Cattārimāni, bhikkhave, cakkāni, yehi samannāgatānaṃ devamanussānaṃ catucakkaṃ pavattatī’’ti (a. ni. 4.31) idaṃ sampatticakkaṃ. Idhāpi etadeva adhippetaṃ.

၃၅၄. (က) 'စက်လေးပါး' ဟူသော ထိုစကား၌ 'စက်' မည်သည်မှာ သစ်သားစက်၊ ရတနာစက်၊ တရားစက်၊ ဣရိယာပုထ်စက်၊ ပြည့်စုံခြင်းစက်ဟူ၍ ငါးပါးရှိ၏။ ထိုစက်တို့တွင် “အချင်း ရထားထိန်း... ခြောက်လပတ်လုံး ပြုပြင်အပ်သော၊ ခြောက်ရက်သာ လိုတော့သော ဤဘီးစက်...” ဟူသော ထိုစကား၌ ဤစက်သည် 'သစ်သားစက်' ဖြစ်သည်။ “ခမည်းတော် လည်စေအပ်သော စက်ကို အစဉ်လည်စေ၏...” ဟူသော ထိုစကား၌ ဤစက်သည် 'ရတနာစက်' ဖြစ်သည်။ “လည်စေအပ်သော စက်...” ဟူသော ထိုစကား၌ ဤစက်သည် 'တရားစက်' ဖြစ်သည်။ “စက်လေးခုရှိသော၊ တံခါးကိုးပေါက်ရှိသော...” ဟူသော ထိုစကား၌ ဤစက်သည် 'ဣရိယာပုထ်စက်' ဖြစ်သည်။ “ရဟန်းတို့... ပြည့်စုံခြင်းစက်လေးပါးတို့သည် ရှိကုန်၏။ အကြင် စက်လေးပါးတို့နှင့် ပြည့်စုံသော နတ်လူတို့အား စက်လေးပါးတို့သည် လည်ပတ်ကုန်၏...” ဟူသော ထိုစကား၌ ဤစက်သည် 'ပြည့်စုံခြင်းစက်' ဖြစ်သည်။ ဤအရာ၌လည်း ဤပြည့်စုံခြင်းစက်ကိုသာလျှင် ရည်ရွယ်သည်။

Patirūpadesavāsoti yattha catasso parisā sandissanti, evarūpe anucchavike dese vāso. Sappurisūpanissayoti buddhādīnaṃ sappurisānaṃ avassayanaṃ sevanaṃ bhajanaṃ. Attasammāpaṇidhīti attano sammā ṭhapanaṃ, sace pana pubbe assaddhādīhi samannāgato hoti, tāni pahāya saddhādīsu patiṭṭhāpanaṃ. Pubbe ca katapuññatāti pubbe upacitakusalatā. Idamevettha pamāṇaṃ. Yena hi ñāṇasampayuttacittena kusalaṃ kataṃ hoti, tadeva kusalaṃ taṃ purisaṃ patirūpadese upaneti, sappurise bhajāpesi[Pg.244]. So eva ca puggalo attānaṃ sammā ṭhapeti. Catūsu āhāresu paṭhamo lokiyova. Sesā pana tayo saṅgītisutte lokiyalokuttaramissakā kathitā. Idha pubbabhāge lokiyā.

'သင့်လျော်သော အရပ်၌ နေခြင်း' ဟူသည်မှာ ပရိသတ်လေးပါး ထင်ရှားရှိရာ ကုသိုလ်ဖြစ်ထွန်းရန် လျောက်ပတ်သော အရပ်ဒေသ၌ နေခြင်း ဖြစ်သည်။ 'သူတော်ကောင်းကို မှီဝဲဆည်းကပ်ခြင်း' ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရားအမှူးရှိသော သူတော်ကောင်းတို့ကို မှီဝဲခြင်း၊ ဆည်းကပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'မိမိကိုယ်ကို ကောင်းစွာ ဆောက်တည်ခြင်း' ဟူသည်မှာ မိမိကိုယ်ကို ကောင်းစွာ ထားရှိခြင်း ဖြစ်၏၊ အကယ်၍ ရှေးက မသဒ္ဓါခြင်းစသည်တို့နှင့် ပြည့်စုံခဲ့ပါမူ ထိုမသဒ္ဓါခြင်းစသည်တို့ကို စွန့်ပယ်၍ သဒ္ဓါတရားစသည်တို့၌ တည်စေခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ရှေးက ပြုဖူးသော ကောင်းမှုရှိခြင်း' ဟူသည်မှာ ရှေးဘဝ၌ ဆည်းပူးအပ်သော ကုသိုလ်ကောင်းမှု ရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤစက်လေးပါးတို့တွင် ရှေးကပြုခဲ့သော ဤကုသိုလ်ကောင်းမှုသည်သာလျှင် အဓိကအတိုင်းအတာ ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်လည်း ဉာဏ်နှင့်ယှဉ်သောစိတ်ဖြင့် ကောင်းမှုကို ပြုဖူးသောသူအား ထိုကုသိုလ်ကောင်းမှုသည်ပင် ထိုသူကို သင့်လျော်သောအရပ်သို့ ရောက်စေတတ်၏၊ သူတော်ကောင်းတို့ကိုလည်း ဆည်းကပ်စေတတ်၏၊ ထိုရှေးဘဝ၌ ဆည်းပူးအပ်သော ကောင်းမှုရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်သည်သာလျှင် မိမိကိုယ်ကို ကောင်းစွာ ဆောက်တည်နိုင်၏။ အာဟာရလေးပါးတို့တွင် ပထမအာဟာရသည် လောကီသက်သက်သာ ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသော အာဟာရသုံးပါးတို့ကိုမူ သင်္ဂီတိသုတ်၌ လောကီလောကုတ္တရာ ရောပြွမ်း၍ ဟောတော်မူခဲ့ပြီ။ ဤသုတ်၌မူ မဂ်၏ ရှေ့အဖို့၌ ဖြစ်သော လောကီအာဟာရတို့ကိုသာ ဟောတော်မူသည်။

(Ca) kāmayogavisaṃyogādayo anāgāmimaggādivasena veditabbā.

(စ) ကာမယောဂနှင့် မယှဉ်ခြင်းစသည်တို့ကို အနာဂါမိမဂ် စသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် သိအပ်ကုန်၏။

(Cha) hānabhāgiyādīsu paṭhamassa jhānassa lābhī kāmasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti hānabhāgiyo samādhi. Tadanudhammatā sati santiṭṭhati ṭhitibhāgiyo samādhi. Vitakkasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti visesabhāgiyo samādhi. Nibbidāsahagatā saññāmanasikārā samudācaranti virāgūpasañhito nibbedhabhāgiyo samādhīti iminā nayena sabbasamāpattiyo vitthāretvā attho veditabbo. Visuddhimagge panassa vinicchayakathā kathitāva.

(ဆ) ဟာနဘာဂိယစသည်တို့၌ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ ပထမဈာန်ကို ရရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်အား ကာမနှင့်တကွဖြစ်သော သညာမနသိကာရတို့သည် လွှမ်းမိုးနှိပ်စက်ကုန်အံ့၊ ထိုအခါ သမာဓိသည် ယုတ်လျော့ခြင်းအဖို့ရှိသော (ဟာနဘာဂိယ) သမာဓိ ဖြစ်၏။ ထိုသမာဓိနှင့် လျောက်ပတ်သော သတိသည် တည်နေအံ့၊ တည်တံ့ခြင်းအဖို့ရှိသော (ဌိတိဘာဂိယ) သမာဓိ မည်၏။ ဝိတက်နှင့်တကွဖြစ်ကုန်သော သညာမနသိကာရတို့သည် လွှမ်းမိုးကုန်အံ့၊ ထူးခြားခြင်းအဖို့ရှိသော (ဝိသေသဘာဂိယ) သမာဓိ ဖြစ်၏။ ငြီးငွေ့ခြင်းနှင့်တကွဖြစ်ကုန်သော သညာမနသိကာရတို့သည် လွှမ်းမိုးကုန်အံ့၊ ကိလေသာကို ဖောက်ခွဲဖျက်ဆီးတတ်သော ရာဂကင်းရာ နိဗ္ဗာန်နှင့် စပ်ယှဉ်သော (နိဗ္ဗေဓဘာဂိယ) သမာဓိ ဖြစ်၏။ ဤနည်းလမ်းဖြင့် သမာပတ်အားလုံးတို့ကို ချဲ့ထွင်၍ အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။ ဤသမာဓိ၏ ဆုံးဖြတ်ချက် စကားကိုမူ ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ ဟောပြခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။

Imasmimpi vāre abhiññādīni ekakasadisāneva. Abhiññāpade panettha maggo kathito. Sacchikātabbapade phalaṃ.

ဤစတုက္ကဝါရ၌လည်း အဘိညာဉ်စသည်တို့သည် ဧကကဝါရနှင့် တူညီကြကုန်သည်သာတည်း။ အထူးသဖြင့် ဤဝါရ၌ 'အဘိညာပုဒ်' ၌ မဂ်ကို ဟောတော်မူ၏။ 'သစ္ဆိကာတဗ္ဗပုဒ်' ၌ ဖိုလ်ကို ဟောတော်မူ၏။

Cattārodhammavaṇṇanā niṭṭhitā.

စတုက္ကတရား (တရားလေးပါး) ဖွင့်ဆိုချက် ပြီးဆုံးပါပြီ။

Pañcadhammavaṇṇanā

ပဉ္စကတရား (တရားငါးပါး) ဖွင့်ဆိုချက်

355. (Kha) pītipharaṇatādīsu pītiṃ pharamānā uppajjatīti dvīsu jhānesu paññā pītipharaṇatā nāma. Sukhaṃ pharamānaṃ uppajjatīti tīsu jhānesu paññā sukhapharaṇatā nāma. Paresaṃ ceto pharamānā uppajjatīti cetopariyapaññā cetopharaṇatā nāma. Ālokapharaṇe uppajjatīti dibbacakkhupaññā ālokapharaṇatā nāma. Paccavekkhaṇañāṇaṃ paccavekkhaṇanimittaṃ nāma. Vuttampi cetaṃ ‘‘dvīsu jhānesu paññā pītipharaṇatā, tīsu jhānesu paññā sukhapharaṇatā. Paracitte paññā cetopharaṇatā, dibbacakkhu ālokapharaṇatā. Tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhitassa paccavekkhaṇañāṇaṃ paccavekkhaṇanimitta’’nti (vibha. 804).

၃၅၅. (ခ) ပီတိဖရဏတာစသည်တို့၌ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ ပီတိသည် ပျံ့နှံ့လျက် ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် ဈာန်နှစ်ပါးတို့၌ ဖြစ်သော ပညာကို 'ပီတိပျံ့နှံ့ခြင်း (ပီတိဖရဏတာ)' မည်၏။ သုခသည် ပျံ့နှံ့လျက် ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် ဈာန်သုံးပါးတို့၌ ဖြစ်သော ပညာကို 'သုခပျံ့နှံ့ခြင်း (သုခဖရဏတာ)' မည်၏။ သူတပါးတို့၏ စိတ်ကို ပျံ့နှံ့လျက် ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် စေတောပရိယဉာဏ်၌ ဖြစ်သော ပညာကို 'စိတ်ကို ပျံ့နှံ့ခြင်း (စေတောဖရဏတာ)' မည်၏။ အလင်းရောင် ပျံ့နှံ့ရာ၌ ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်၌ ဖြစ်သော ပညာကို 'အလင်းပျံ့နှံ့ခြင်း (အာလောကဖရဏတာ)' မည်၏။ ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်ကို 'ပစ္စဝေက္ခဏနိမိတ္တ' မည်၏။ ဤစကားကိုလည်း ဟောတော်မူခဲ့ပြီ - “ဈာန်နှစ်ပါး၌ ဖြစ်သော ပညာသည် ပီတိဖရဏတာ မည်၏၊ ဈာန်သုံးပါး၌ ဖြစ်သော ပညာသည် သုခဖရဏတာ မည်၏၊ သူတစ်ပါးစိတ်၌ ဖြစ်သော ပညာသည် စေတောဖရဏတာ မည်၏၊ ဒိဗ္ဗစက္ခုသည် အာလောကဖရဏတာ မည်၏၊ ထိုထိုသမာဓိမှ ထမြောက်သောသူ၏ ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်သည် ပစ္စဝေက္ခဏနိမိတ္တ မည်၏” ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Tattha pītipharaṇatā sukhapharaṇatā dve pādā viya. Cetopharaṇatā ālokapharaṇatā dve hatthā viya. Abhiññāpādakajjhānaṃ majjhimakāyo viya[Pg.245]. Paccavekkhaṇanimittaṃ sīsaṃ viya. Iti āyasmā sāriputtatthero pañcaṅgikaṃ sammāsamādhiṃ aṅgapaccaṅgasampannaṃ purisaṃ katvā dassesi.

ထို ပီတိဖရဏတာ စသည်တို့တွင် ပီတိဖရဏတာနှင့် သုခဖရဏတာတို့သည် ခြေနှစ်ဘက်ကဲ့သို့ ဖြစ်ကုန်၏။ စေတောဖရဏတာနှင့် အာလောကဖရဏတာတို့သည် လက်နှစ်ဘက်ကဲ့သို့ ဖြစ်ကုန်၏။ အဘိညာဉ်၏ အခြေခံဖြစ်သော ဈာန်သည် ကိုယ်ခန္ဓာအလယ်ပိုင်းကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ပစ္စဝေက္ခဏနိမိတ္တသည် ဦးခေါင်းကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်သည် အင်္ဂါငါးပါးရှိသော သမ္မာသမာဓိကို အင်္ဂါကြီးငယ်နှင့် ပြည့်စုံသော ယောက်ျားကဲ့သို့ ပြု၍ ညွှန်ပြတော်မူ၏။

(Ja) ayaṃ samādhi paccuppannasukho ce vātiādīsu arahattaphalasamādhi adhippeto. So hi appitappitakkhaṇe sukhattā paccuppannasukho. Purimo purimo pacchimassa pacchimassa samādhisukhassa paccayattā āyatiṃ sukhavipāko.

(ဇ) 'ဤသမာဓိသည် ပစ္စုပ္ပန်၌လည်း ချမ်းသာခြင်းရှိ၏' စသည်တို့၌ အရဟတ္တဖိုလ်သမာဓိကို ရည်ရွယ်သည်။ စင်စစ်သော်လည်း ထိုသမာဓိသည် ဝင်စားတိုင်း ဝင်စားတိုင်းသော ခဏ၌ ချမ်းသာသော သဘောရှိသောကြောင့် ပစ္စုပ္ပန်၌ ချမ်းသာခြင်းရှိ၏။ ရှေးရှေးဖြစ်သော သမာဓိသုခသည် နောက်နောက်ဖြစ်သော သမာဓိသုခ၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် နောင်အနာဂတ်၌ ချမ်းသာသော အကျိုးဝိပါက် ရှိ၏။

Kilesehi ārakattā ariyo. Kāmāmisavaṭṭāmisalokāmisānaṃ abhāvā nirāmiso. Buddhādīhi mahāpurisehi sevitattā akāpurisasevito. Aṅgasantatāya ārammaṇasantatāya sabbakilesadarathasantatāya ca santo. Atappanīyaṭṭhena paṇīto. Kilesapaṭippassaddhiyā laddhattā kilesapaṭippassaddhibhāvaṃ vā laddhattā paṭippassaddhaladdho. Paṭippassaddhaṃ paṭippassaddhīti hi idaṃ atthato ekaṃ. Paṭippassaddhakilesena vā arahatā laddhattā paṭippassaddhaladdho. Ekodibhāvena adhigatattā ekodibhāvameva vā adhigatattā ekodibhāvādhigato. Appaguṇasāsavasamādhi viya sasaṅkhārena sappayogena cittena paccanīkadhamme niggayha kilese vāretvā anadhigatattā nasasaṅkhāraniggayhavāritagato. Tañca samādhiṃ samāpajjanto tato vā vuṭṭhahanto sativepullapattattā. Satova samāpajjati sato vuṭṭhahati. Yathāparicchinnakālavasena vā sato samāpajjati sato vuṭṭhahati. Tasmā yadettha ‘‘ayaṃ samādhi paccuppannasukho ceva āyatiñca sukhavipāko’’ti evaṃ paccavekkhamānassa paccattaṃyeva aparappaccayaṃ ñāṇaṃ uppajjati, taṃ ekamaṅgaṃ. Esa nayo sesesupi. Evamimehi pañcahi paccavekkhaṇañāṇehi ayaṃ samādhi ‘‘pañcañāṇiko sammāsamādhī’’ti vutto.

ကိလေသာတို့မှ ဝေးသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ‘အရိယ’ မည်၏။ ကာမတည်းဟူသော အာမိသ၊ ဝဋ်တည်းဟူသော အာမိသ၊ လောကအာမိသတို့ မရှိခြင်းကြောင့် ‘နိရာမိသ’ မည်၏။ မြတ်စွာဘုရား အစရှိသော ယောကျ်ားမြတ်တို့ မှီဝဲအပ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ‘အကာပုရိသသေဝိတ’ မည်၏။ အင်္ဂါငြိမ်သက်ခြင်း၊ အာရုံငြိမ်သက်ခြင်း၊ ခပ်သိမ်းသော ကိလေသာအပူမီး ငြိမ်သက်ခြင်းတို့ကြောင့် ‘သန္တ’ မည်၏။ ပူပန်ခြင်းမရှိသော အနက်ကြောင့် ‘ပဏီတ’ မည်၏။ ကိလေသာ ငြိမ်ဝပ်ပစ်ပယ်ခြင်းကြောင့် ရအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကိလေသာ ငြိမ်ဝပ်ပစ်ပယ်သော အဖြစ်ကို ရအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ‘ပဋိပ္ပဿဒ္ဓလဒ္ဓ’ မည်၏။ (အနက်အားဖြင့် ‘ပဋိပ္ပဿဒ္ဓ’ နှင့် ‘ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိ’ သည် တစ်ခုတည်းသာ ဖြစ်၏။) သို့မဟုတ် ကိလေသာ ငြိမ်ဝပ်ပစ်ပယ်ပြီးသော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်က ရအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ‘ပဋိပ္ပဿဒ္ဓလဒ္ဓ’ မည်၏။ ဧကောဒိဘူတ (တည်ကြည်ခြင်း) အဖြစ်ဖြင့် ရအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဧကောဒိဘူတအဖြစ်သို့သာ ရောက်သောကြောင့်လည်းကောင်း ‘ဧကောဒိဘာဝါဓိဂတ’ မည်၏။ နည်းပါးသော ဂုဏ်ရှိသော အာသဝနှင့်တကွဖြစ်သော သမာဓိကဲ့သို့ လုံ့လပြု၍ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ကို နှိပ်ကွပ်ခြင်း၊ ကိလေသာတို့ကို တားမြစ်ခြင်းဖြင့် မရောက်အပ်သောကြောင့် ‘နသသင်္ခါရနိဂ္ဂယှဝါရိတဂတ’ မည်၏။ ထိုသမာဓိသို့ ဝင်စားသော်လည်းကောင်း၊ ထိုသမာဓိမှ ထသော်လည်းကောင်း သတိ၏ ပြန့်ပြောခြင်းသို့ ရောက်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့်၊ သတိရှိသူဖြစ်၍သာ ဝင်စား၏၊ သတိရှိသူဖြစ်၍သာ ထ၏။ သို့မဟုတ် ပိုင်းခြားထားသော ကာလ၏ အစွမ်းဖြင့် သတိရှိသည်ဖြစ်၍ ဝင်စား၏၊ သတိရှိသည်ဖြစ်၍ ထ၏။ ထို့ကြောင့် ဤအရဟတ္တဖိုလ်သမာဓိ၌ “ဤသမာဓိသည် ပစ္စုပ္ပန်ဝင်စားဆဲခဏ၌လည်း ချမ်းသာခြင်းရှိ၏၊ နောင်အခါ၌လည်း ချမ်းသာသော အကျိုးရှိ၏” ဟု ဤသို့ ဆင်ခြင်သော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်အား မိမိကိုယ်တိုင်သာလျှင် သူတစ်ပါးကို ယုံကြည်စေအပ်သော သူ မရှိဘဲ (ကိုယ်တိုင်သိသော) ဉာဏ်သည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ထိုဉာဏ်သည် အင်္ဂါတစ်ခု ဖြစ်၏။ ဤနည်းသည် ကြွင်းသောဉာဏ်တို့၌လည်း ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ဤဆင်ခြင်တတ်သော ဉာဏ်ငါးပါးတို့ကြောင့် ဤအရဟတ္တဖိုလ်သမာဓိကို “ဉာဏ်ငါးပါးရှိသော သမ္မာသမာဓိ” ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။

Imasmiṃ vāre visesabhāgiyapade maggo kathito. Sacchikātabbapade phalaṃ. Sesaṃ purimasadisameva.

ဤပဉ္စကဝါရ၌ ‘ဝိသေသဘာဂိယ’ ပုဒ်၌ မဂ်ကို ဟောတော်မူ၏။ ‘သစ္ဆိကာတဗ္ဗ’ ပုဒ်၌ ဖိုလ်ကို ဟောတော်မူ၏။ ကြွင်းသောအရာသည် ရှေးနှင့်တူသည်သာတည်း။

Chadhammavaṇṇanā

ဆက္ကဓမ္မဝဏ္ဏနာ (ခြောက်ပါးသောတရားတို့၏ အဖွင့်)

356. Chakkesu sabbaṃ uttānatthameva. Duppaṭivijjhapade panettha maggo kathito. Sesaṃ purimasadisaṃ.

၃၅၆. ဆက္ကဝါရတို့၌ ခပ်သိမ်းသော စကားရပ်သည် အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားသည်သာတည်း။ သို့သော်လည်း ဤဆက္ကဝါရ၌ ‘ဒုပ္ပဋိဝိဇ္ဈ’ ပုဒ်၌ မဂ်ကို ဟောတော်မူ၏။ ကြွင်းသောအရာသည် ရှေးနှင့်တူ၏။

Sattadhammavaṇṇanā

သတ္တဓမ္မဝဏ္ဏနာ (ခုနစ်ပါးသောတရားတို့၏ အဖွင့်)

357. (Ña) sammappaññāya [Pg.246] sudiṭṭhā hontīti hetunā nayena vipassanāñāṇena sudiṭṭhā honti. Kāmāti vatthukāmā ca kilesakāmā ca, dvepi sapariḷāhaṭṭhena aṅgārakāsu viya sudiṭṭhā honti. Vivekaninnanti nibbānaninnaṃ. Poṇaṃ pabbhāranti ninnassetaṃ vevacanaṃ. Byantībhūtanti niyatibhūtaṃ. Nittaṇhanti attho. Kuto? Sabbaso āsavaṭṭhānīyehi dhammehi tebhūmakadhammehīti attho. Idha bhāvetabbapade maggo kathito. Sesaṃ purimasadisameva.

၃၅၇. “(ည) သမ္မပ္ပညာယ သုဒိဋ္ဌာ ဟောန္တိ” ဟူသည်ကား သင့်လျော်သောအကြောင်းအားဖြင့် ဝိပဿနာဉာဏ်ဖြင့် ကောင်းစွာ မြင်အပ်ကုန်သည် ဖြစ်၏။ “ကာမာ” ဟူသည် ဝတ္ထုကာမနှင့် ကိလေသာကာမ နှစ်မျိုးလုံးဖြစ်၏။ ထိုနှစ်မျိုးလုံးကိုပင် ပူပန်ခြင်းနှင့်တကွဖြစ်သော အနက်ကြောင့် မီးကျီးတွင်းကဲ့သို့ ကောင်းစွာ မြင်အပ်ကုန်၏။ “ဝိဝေကနိန္နံ” ဟူသည် နိဗ္ဗာန်သို့ ညွတ်ကိုင်းခြင်းတည်း။ “ပေါဏံ ပဗ္ဘာရံ” ဟူသော စကားသည် “နိန္န” ဟူသော စကား၏ ဝေဝုစ် (ပရိယာယ်) စကားတည်း။ “ဗျန္တီဘူတံ” ဟူသည် ကင်းပျောက်သည်၏အဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်း၊ တဏှာကင်းခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ “အဘယ်မှ ကင်းသနည်း” ဟု ဆိုသော်၊ အာသဝေါတရားတို့၏ တည်ရာဖြစ်သော ဘုံသုံးပါး၌ ဖြစ်သော တရားတို့မှ အလုံးစုံ ကင်းပြတ်သည်၏အဖြစ်၌ ဖြစ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဤဝါရ၌ “ဘာဝေတဗ္ဗ” ပုဒ်၌ မဂ်ကို ဟောတော်မူ၏။ ကြွင်းသောအရာသည် ရှေးနှင့် တူသည်သာတည်း။

Aṭṭhadhammavaṇṇanā

အဋ္ဌဓမ္မဝဏ္ဏနာ (ရှစ်ပါးသောတရားတို့၏ အဖွင့်)

358. (Ka) ādibrahmacariyikāya paññāyāti sikkhattayasaṅgahassa maggabrahmacariyassa ādibhūtāya pubbabhāge taruṇasamathavipassanāpaññāya. Aṭṭhaṅgikassa vā maggassa ādibhūtāya sammādiṭṭhipaññāya. Tibbanti balavaṃ. Hirottappanti hirī ca ottappañca. Pemanti gehassitapemaṃ. Gāravoti garucittabhāvo. Garubhāvanīyañhi upanissāya viharato kilesā nuppajjanti ovādānusāsaniṃ labhati. Tasmā taṃ nissāya vihāro paññāpaṭilābhassa paccayo hoti.

၃၅၈. “(က) အာဒိဗြဟ္မစရိယိကာယ ပညာယ” ဟူသည်ကား သိက္ခာသုံးပါးအပေါင်း၌ ရေတွက်အပ်သော မဂ်တည်းဟူသော မြတ်သော အကျင့်၏ အစဖြစ်သော ရှေးဦးအဖို့၌ ဖြစ်သော နုသော သမထ၊ ဝိပဿနာပညာကို ဆိုလို၏။ သို့မဟုတ် အင်္ဂါရှစ်ပါးရှိသော မဂ်၏ အဦးအစဖြစ်သော သမ္မာဒိဋ္ဌိပညာကို ဆိုလို၏။ “တိဗ္ဗံ” ဟူသည် အားကြီးသော။ “ဟိရောတ္တပ္ပံ” ဟူသည် ဟိရီနှင့် ဩတ္တပ္ပတရား နှစ်ပါး။ “ပေမံ” ဟူသည် ကာမဂုဏ်၌ မှီသော ချစ်ခြင်း။ “ဂါရဝေါ” ဟူသည် အလေးပြုတတ်သော စိတ်ရှိသည်၏အဖြစ်။ အလေးပြုထိုက်သော၊ မြတ်သောဂုဏ်ရှိသော ဆရာကို မှီဝဲ၍ နေသောရဟန်းအား ကိလေသာတို့သည် မဖြစ်ကုန်၊ အဆုံးအမ ဩဝါဒကို ရရှိ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုသို့သော ဆရာကို မှီ၍ နေခြင်းသည် ပညာကို ရခြင်း၏ အကြောင်း ဖြစ်၏။

(Cha) akkhaṇesu yasmā petā asurānaṃ āvāhanaṃ gacchanti, vivāhanaṃ gacchanti, tasmā pettivisayeneva asurakāyo gahitoti veditabbo.

“(ဆ) အက္ခဏေသု” (ကုသိုလ်ဖြစ်ခွင့် မရှိသော အခါမဟုတ်သော တရားတို့၌) - အကြင်ကြောင့် ပြိတ္တာတို့သည် အသူရာတို့နှင့် ထိမ်းမြားခြင်း၊ သမီးယူ သမီးပေး ပြုလုပ်ခြင်းသို့ သွားကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ပြိတ္တာဘုံ (ပေတ္တိဝိသယ) သဒ္ဒါဖြင့်လျှင် အသူရကာယ်ဘုံကို ယူအပ်ပြီဟု သိအပ်၏။

(Ja) appicchassāti ettha paccayaappiccho, adhigamaappiccho, pariyattiappiccho, dhutaṅgaappicchoti cattāro appicchā. Tattha paccayaappiccho bahuṃ dente appaṃ gaṇhāti, appaṃ dente appataraṃ vā gaṇhāti, na vā gaṇhāti, na anavasesagāhī hoti. Adhigamaappiccho majjhantikatthero viya attano adhigamaṃ aññesaṃ jānituṃ na deti. Pariyattiappiccho tepiṭakopi samāno na bahussutabhāvaṃ jānāpetukāmo hoti sāketatissatthero viya. Dhutaṅgaappiccho dhutaṅgapariharaṇabhāvaṃ aññesaṃ jānituṃ na deti dvebhātikattheresu jeṭṭhakatthero viya. Vatthu visuddhimagge kathitaṃ. Ayaṃ dhammoti evaṃ santaguṇanigūhanena ca paccayapaṭiggahaṇe [Pg.247] mattaññutāya ca appicchassa puggalassa ayaṃ navalokuttaradhammo sampajjati, no mahicchassa. Evaṃ sabbattha yojetabbaṃ.

“(ဇ) အပ္ပိစ္ဆဿ” ဟူသည်၌ ပစ္စည်း၌ အလိုနည်းခြင်း (ပစ္စယအပ္ပိစ္ဆ)၊ ရအပ်သောတရား၌ အလိုနည်းခြင်း (အဓိဂမအပ္ပိစ္ဆ)၊ ပရိယတ္တိ၌ အလိုနည်းခြင်း (ပရိယတ္တိအပ္ပိစ္ဆ)၊ ဓုတင်၌ အလိုနည်းခြင်း (ဓုတင်္ဂအပ္ပိစ္ဆ) ဟု အလိုနည်းသောသူ (အပ္ပိစ္ဆ) လေးမျိုး ရှိ၏။ ထိုလေးမျိုးတို့တွင် ပစ္စည်း၌ အလိုနည်းသောသူသည် များစွာ လှူဒါန်းသော်လည်း နည်းပါးစွာသာ ခံယူ၏၊ နည်းပါးစွာ လှူဒါန်းသော် အလွန်နည်းပါးစွာ ခံယူ၏၊ သို့မဟုတ် အလျင်း မယူဘဲ နေ၏၊ အကြွင်းမဲ့ အကုန်ယူခြင်း မရှိပေ။ ရအပ်သောတရား၌ အလိုနည်းသောသူသည် မဇ္ဈန္တိကမထေရ်ကဲ့သို့ မိမိရအပ်သော တရား (ဈာန်၊ မဂ်၊ ဖိုလ်) ကို သူတစ်ပါးတို့အား မသိစေလိုပေ။ ပရိယတ္တိ၌ အလိုနည်းသောသူသည် ပိဋကတ်သုံးပုံဆောင် မထေရ်ဖြစ်သော်လည်း သာကေတတိဿမထေရ်ကဲ့သို့ မိမိ၏ ဗဟုသုတများသော အဖြစ်ကို သူတစ်ပါးအား မသိစေလိုပေ။ ဓုတင်၌ အလိုနည်းသောသူသည် ညီနောင်နှစ်ပါးသော မထေရ်တို့တွင် နောင်တော်မထေရ်ကဲ့သို့ မိမိဓုတင်ဆောင်သည့်အဖြစ်ကို သူတစ်ပါးအား မသိစေလိုပေ။ ဤအကြောင်းအရာကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ ပြဆိုအပ်ပြီ။ “ဤတရား” ဟူသည် ဤသို့ ထင်ရှားရှိသော မိမိ၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ဖုံးကွယ်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပစ္စည်းအလှူခံရာ၌ အတိုင်းအရှည်ကို သိခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း အလိုနည်းသောပုဂ္ဂိုလ်အား ဤကိုးပါးသော လောကုတ္တရာတရားသည် ပြည့်စုံ၏၊ အလိုကြီးသော ပုဂ္ဂိုလ်အား မပြည့်စုံပေ။ ဤသို့လျှင် ခပ်သိမ်းသောနေရာတို့၌ သင့်သလို ယှဉ်စပ်အပ်၏။

Santuṭṭhassāti catūsu paccayesu tīhi santosehi santuṭṭhassa. Pavivittassāti kāyacittaupadhivivekehi vivittassa. Tattha kāyaviveko nāma gaṇasaṅgaṇikaṃ vinodetvā aṭṭhaārambhavatthuvasena ekībhāvo. Ekībhāvamattena pana kammaṃ na nipphajjatīti kasiṇaparikammaṃ katvā aṭṭha samāpattiyo nibbatteti, ayaṃ cittaviveko nāma. Samāpattimatteneva kammaṃ na nipphajjatīti jhānaṃ pādakaṃ katvā saṅkhāre sammasitvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇāti, ayaṃ upadhiviveko nāma. Tenāha bhagavā – ‘‘kāyaviveko ca vivekaṭṭhakāyānaṃ nekkhammābhiratānaṃ. Cittaviveko ca parisuddhacittānaṃ paramavodānappattānaṃ. Upadhiviveko ca nirupadhīnaṃ puggalānaṃ visaṅkhāragatāna’’nti (mahāni. 49).

“သန္တုဋ္ဌဿ” ဟူသည်ကား ပစ္စည်းလေးပါးတို့၌ သုံးပါးသော သန္တောသ (ရောင့်ရဲခြင်း) တို့ဖြင့် ရောင့်ရဲသော ပုဂ္ဂိုလ်အား။ “ပဝိဝိတ္တဿ” ဟူသည်ကား ကာယဝိဝေက၊ စိတ္တဝိဝေက၊ ဥပဓိဝိဝေကတို့ဖြင့် ဆိတ်ငြိမ်ခြင်းရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်အား။ ထိုဝိဝေကသုံးပါးတို့တွင် ကာယဝိဝေက မည်သည်ကား အပေါင်းအဖော်နှင့် ရောနှောခြင်းကို ပယ်ဖျောက်၍ (ရဟန်းကိစ္စကို အားထုတ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော) ရှစ်ပါးသော အားထုတ်ခြင်းဝတ္ထု (အာရမ္ဘဝတ္ထု) တို့၏ အစွမ်းဖြင့် တစ်ကိုယ်တည်း ဆိတ်ငြိမ်စွာ နေခြင်း ဖြစ်၏။ တစ်ကိုယ်တည်း နေကာမျှဖြင့် ရဟန်းကိစ္စ မပြီးမြောက်သေးသဖြင့် ကသိဏပရိကမ္မကို ပြု၍ သမာပတ်ရှစ်ပါးကို ဖြစ်စေ၏၊ ဤသည်ကို စိတ္တဝိဝေက ဟု ခေါ်၏။ သမာပတ်ရကာမျှဖြင့်လည်း ရဟန်းကိစ္စ မပြီးမြောက်သေးသဖြင့် ဈာန်ကို အခြေခံပြု၍ သင်္ခါရတရားတို့ကို သုံးသပ်ဆင်ခြင်ကာ ပဋိသမ္ဘိဒါနှင့်တကွ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်၏၊ ဤသည်ကို ဥပဓိဝိဝေက ဟု ခေါ်၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် “ကာယဝိဝေကသည် ဆိတ်ငြိမ်ရာ၌ တည်သော ကိုယ်ရှိကုန်သော၊ (ကာမမှ) ထွက်မြောက်ခြင်း၌ မွေ့လျော်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ဆိတ်ငြိမ်ခြင်း ဖြစ်၏။ စိတ္တဝိဝေကသည် စင်ကြယ်သော စိတ်ရှိကုန်သော၊ မြတ်သော ဖြူစင်ခြင်းသို့ ရောက်ကုန်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ဆိတ်ငြိမ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ဥပဓိဝိဝေကသည် ဥပဓိမရှိကုန်သော၊ ပြုပြင်မှု သင်္ခါရ ကင်းရာ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကုန်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ဆိတ်ငြိမ်ခြင်း ဖြစ်၏” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Saṅgaṇikārāmassāti gaṇasaṅgaṇikāya ceva kilesasaṅgaṇikāya ca ratassa. Āraddhavīriyassāti kāyikacetasikavīriyavasena āraddhavīriyassa. Upaṭṭhitasatissāti catusatipaṭṭhānavasena upaṭṭhitasatissa. Samāhitassāti ekaggacittassa. Paññavatoti kammassakatapaññāya paññavato. Nippapañcassāti vigatamānataṇhādiṭṭhipapañcassa.

“သင်္ဂဏိကာရာမဿ” ဟူသည်ကား အပေါင်းအဖော်နှင့် ရောနှောခြင်း၌လည်းကောင်း၊ ကိလေသာနှင့် ရောနှောခြင်း၌လည်းကောင်း မွေ့လျော်သော ပုဂ္ဂိုလ်၏။ “အာရဒ္ဓဝီရိယဿ” ဟူသည်ကား ကိုယ်၌ဖြစ်သော စိတ်၌ဖြစ်သော ဝီရိယ၏အစွမ်းဖြင့် အားထုတ်အပ်သော ဝီရိယရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်အား။ “ဥပဋ္ဌိတသတိဿ” ဟူသည်ကား သတိပဋ္ဌာန်လေးပါး၏ အစွမ်းဖြင့် ရှေးရှုထင်ရှား တည်သော သတိရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်အား။ “သမာဟိတဿ” ဟူသည်ကား တည်ကြည်သော စိတ်ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်အား။ “ပညာဝတော” ဟူသည်ကား ကမ္မဿကတာဉာဏ်ပညာဖြင့် ပညာရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်အား။ “နိပ္ပပဉ္စဿ” ဟူသည်ကား ကင်းသော တဏှာ၊ မာန၊ ဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော ပပဉ္စတရား ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်အား။

Idha bhāvetabbapade maggo kathito. Sesaṃ purimasadisameva.

ဤအဋ္ဌကဝါရ၌ ‘ဘာဝေတဗ္ဗ’ (ပွားများအပ်သော) ပုဒ်၌ မဂ်ကို ဟောတော်မူ၏။ ကြွင်းသောအရာသည် ရှေးနှင့် တူသည်သာတည်း။

Navadhammavaṇṇanā

နဝဓမ္မဝဏ္ဏနာ (ကိုးပါးသောတရားတို့၏ အဖွင့်)

359. (Kha) sīlavisuddhīti visuddhiṃ pāpetuṃ samatthaṃ catupārisuddhisīlaṃ. Pārisuddhipadhāniyaṅganti parisuddhabhāvassa padhānaṅgaṃ. Cittavisuddhīti vipassanāya padaṭṭhānabhūtā aṭṭha paguṇasamāpattiyo. Diṭṭhivisuddhīti sapaccayanāmarūpadassanaṃ. Kaṅkhāvitaraṇavisuddhīti paccayākārañāṇaṃ. Addhattayepi hi paccayavaseneva dhammā pavattantīti passato kaṅkhaṃ vitarati. Maggāmaggañāṇadassanavisuddhīti obhāsādayo na maggo, vīthippaṭipannaṃ udayabbayañāṇaṃ maggoti evaṃ maggāmagge ñāṇaṃ. Paṭipadāñāṇadassanavisuddhīti rathavinīte vuṭṭhānagāminivipassanā kathitā, idha taruṇavipassanā. Ñāṇadassanavisuddhīti rathavinīte maggo kathito, idha vuṭṭhānagāminivipassanā. Etā pana sattapi visuddhiyo vitthārena [Pg.248] visuddhimagge kathitā. Paññāti arahattaphalapaññā. Vimuttipi arahattaphalavimuttiyeva.

၃၅၉. (ခ) သီလဝိသုဒ္ဓိဟူသည် စင်ကြယ်ရာ ဉာဏဝိသုဒ္ဓိသို့လည်းကောင်း၊ စင်ကြယ်ရာ နိဗ္ဗာန်သို့လည်းကောင်း ရောက်စေခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်သော စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလ ဖြစ်သည်။ ပါရိသုဒ္ဓိပဓာနိယင်္ဂဟူသည် စင်ကြယ်ခြင်း၏ ပဓာန ဖြစ်သော အင်္ဂါတည်း။ စိတ္တဝိသုဒ္ဓိဟူသည် ဝိပဿနာ၏ နီးစွာသောအကြောင်းဖြစ်သော၊ လေ့လာအပ်ပြီးသော သမာပတ်ရှစ်ပါးတို့ ဖြစ်သည်။ ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိဟူသည် အကြောင်းနှင့်တကွသော နာမ်ရုပ်ကို ရှုမြင်ခြင်းတည်း။ ကင်္ခါဝိတရဏဝိသုဒ္ဓိဟူသည် ပစ္စယာကာရဉာဏ် (ကျေးဇူးပြုသော အခြင်းအရာကို သိသောဉာဏ်) တည်း။ ကာလသုံးပါးတို့၌လည်း တရားတို့သည် အကြောင်း၏အစွမ်းဖြင့်သာ ဖြစ်ပွားကုန်၏ဟု ရှုသောပုဂ္ဂိုလ်အား ယုံမှားခြင်းကို လွန်မြောက်စေတတ်သောကြောင့်တည်း။ မဂ္ဂါမဂ္ဂဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိဟူသည် ကိုယ်မှထွက်သော အရောင်အလင်း (ဩဘာသ) အစရှိသည်တို့သည် မဂ်မဟုတ် (အကြောင်းမဟုတ်)၊ လမ်းကြောင်းသို့ ကျရောက်သော ဥဒယဗ္ဗယဉာဏ်သည်သာ မဂ်ဖြစ်သည်ဟု ဤသို့ မဂ်ဟုတ်သည် မဟုတ်သည်၌ သိသောဉာဏ်တည်း။ ပဋိပဒါဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိဟူသည် ရထဝိနီတသုတ်၌ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဝိပဿနာကို ဟောတော်မူ၍ ဤသုတ်၌မူ နုသော ဝိပဿနာ (တရုဏဝိပဿနာ) ကို ဟောတော်မူအပ်သည်။ ဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိဟူသည် ရထဝိနီတသုတ်၌ မဂ်ကို ဟောတော်မူ၍ ဤသုတ်၌မူ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဝိပဿနာကို ဟောတော်မူအပ်သည်။ ထို ဝိသုဒ္ဓိခုနစ်ပါးလုံးကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်ကျမ်း၌ အကျယ်ဟောတော်မူအပ်ပြီ။ ပညာဟူသည် အရဟတ္တဖိုလ်ပညာတည်း။ ဝိမုတ္တိဟူသည်လည်း အရဟတ္တဖိုလ်ဝိမုတ္တိပင် ဖြစ်သည်။

(Cha) dhātunānattaṃ paṭicca uppajjati phassanānattanti cakkhādidhātunānattaṃ paṭicca cakkhusamphassādinānattaṃ uppajjatīti attho. Phassanānattaṃ paṭiccāti cakkhusamphassādinānattaṃ paṭicca. Vedanānānattanti cakkhusamphassajādivedanānānattaṃ. Saññānānattaṃ paṭiccāti kāmasaññādinānattaṃ paṭicca. Saṅkappanānattanti kāmasaṅkappādinānattaṃ. Saṅkappanānattaṃ paṭicca uppajjati chandanānattanti saṅkappanānattatāya rūpe chando sadde chandoti evaṃ chandanānattaṃ uppajjati. Pariḷāhanānattanti chandanānattatāya rūpapariḷāho saddapariḷāhoti evaṃ pariḷāhanānattaṃ uppajjati. Pariyesanānānattanti pariḷāhanānattatāya rūpapariyesanādinānattaṃ uppajjati. Lābhanānattanti pariyesanānānattatāya rūpapaṭilābhādinānattaṃ uppajjati.

(ဆ) 'ဓာတုနာနတ္တံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဖဿနာနတ္တံ' ဟူသည် စက္ခုစသော ဓာတ်အထူးကို အမှီပြု၍ စက္ခုသမ္ဖဿစသော ဖဿအထူး ဖြစ်ပေါ်လာသည်ဟု အနက်ရသည်။ 'ဖဿနာနတ္တံ ပဋိစ္စ' ဟူသည် စက္ခုသမ္ဖဿစသော ဖဿအထူးကို အမှီပြု၍ ဟူသောအနက်တည်း။ 'ဝေဒနာနာနတ္တံ' ဟူသည် စက္ခုသမ္ဖဿကြောင့်ဖြစ်သော ဝေဒနာစသော ဝေဒနာအထူးတည်း။ 'သညာနာနတ္တံ ပဋိစ္စ' ဟူသည် ကာမသညာစသော သညာအထူးကို အမှီပြု၍ ဟူသောအနက်တည်း။ 'သင်္ကပ္ပနာနတ္တံ' ဟူသည် ကာမသင်္ကပ္ပစသော အကြံအထူးတည်း။ 'သင်္ကပ္ပနာနတ္တံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဆန္ဒနာနတ္တံ' ဟူသည် အကြံထူးခြင်းကြောင့် ရူပါရုံ၌ တဏှာဆန္ဒ၊ သဒ္ဒါရုံ၌ တဏှာဆန္ဒ စသည်ဖြင့် ဆန္ဒအထူး ဖြစ်ပေါ်လာသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ပရိဠာဟနာနတ္တံ' ဟူသည် တဏှာဆန္ဒထူးခြင်းကြောင့် ရူပါရုံ၌ ပူပန်ခြင်း၊ သဒ္ဒါရုံ၌ ပူပန်ခြင်း စသည်ဖြင့် ပူပန်ခြင်း (ပရိဠာဟ) အထူး ဖြစ်ပေါ်လာသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ပရိယေသနာနာနတ္တံ' ဟူသည် ပူပန်ခြင်းထူးခြင်းကြောင့် ရူပါရုံကို ရှာမှီးခြင်းစသော ရှာမှီးခြင်း (ပရိယေသနာ) အထူး ဖြစ်ပေါ်လာသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'လာဘနာနတ္တံ' ဟူသည် ရှာမှီးခြင်းထူးခြင်းကြောင့် ရူပါရုံကိုရခြင်းစသော ရခြင်း (လာဘ) အထူး ဖြစ်ပေါ်လာသည်ဟု ဆိုလိုသည်။

(Ja) saññāsu maraṇasaññāti maraṇānupassanāñāṇe saññā. Āhārepaṭikūlasaññāti āhāraṃ pariggaṇhantassa uppannasaññā. Sabbalokeanabhiratisaññāti sabbasmiṃ vaṭṭe ukkaṇṭhantassa uppannasaññā. Sesā heṭṭhā kathitā eva. Idha bahukārapade maggo kathito. Sesaṃ purimasadisameva.

(ဇ) ထိုသညာတို့တွင် 'မရဏသညာ' ဟူသည် မရဏာနုပဿနာဉာဏ်၌ ဖြစ်သော သညာတည်း။ 'အာဟာရေပဋိကူလသညာ' ဟူသည် အာဟာရကို သိမ်းဆည်းပွားများသော ပုဂ္ဂိုလ်အား ဖြစ်ပေါ်လာသော သညာတည်း။ 'သဗ္ဗလောကေအနဘိရတသညာ' ဟူသည် ခပ်သိမ်းသော ဝဋ်ဆင်းရဲ၌ ငြီးငွေ့သော ပုဂ္ဂိုလ်အား ဖြစ်ပေါ်လာသော သညာတည်း။ ကြွင်းသောသညာတို့ကို အောက် သင်္ဂီတိသုတ်၌ ဟောတော်မူအပ်ပြီးသာ ဖြစ်သည်။ ဤနဝကဝါရရှိ 'ဗဟုကာရပုဒ်' ၌ မဂ်ကို ဟောတော်မူသည်။ ကြွင်းသောအရာသည် ရှေး၌ ပြဆိုခဲ့ပြီးသည်နှင့် တူရုံမျှသာတည်း။

Dasadhammavaṇṇanā

ဒသမဓမ္မဝဏ္ဏနာ (ဆယ်ပါးသော တရားတို့၏ အဖွင့်)

360. (Jha) nijjaravatthūnīti nijjarakāraṇāni. Micchādiṭṭhi nijjiṇṇā hotīti ayaṃ heṭṭhā vipassanāyapi nijjiṇṇā eva pahīnā. Kasmā puna gahitāti asamucchinnattā. Vipassanāya hi kiñcāpi jiṇṇā, na pana samucchinnā, maggo pana uppajjitvā taṃ samucchindati, na puna vuṭṭhātuṃ deti. Tasmā puna gahitā. Evaṃ sabbapadesu nayo netabbo.

၃၆၀. (ဈ) 'နိဇ္ဇရဝတ္ထူနိ' ဟူသည် ကိလေသာတို့ကို ပယ်ဖျက်ခြင်း၏ အကြောင်းတို့တည်း။ 'မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ နိဇ္ဇိဏ္ဏာ ဟောတိ' ဟူသော ဤမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကို အောက် သင်္ဂီတိသုတ်၌ ဝိပဿနာဖြင့်လည်း ပယ်အပ်ပြီး ဖြစ်ပါလျက် အဘယ်ကြောင့် ဤနဝကဝါရ၌ တစ်ဖန် ပြန်လည်ယူအပ်သနည်း ဟူမူ — မဂ်ဖြင့် အကြွင်းမဲ့ မဖြတ်တောက်ရသေးသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဝိပဿနာဉာဏ်ဖြင့် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကို ပယ်အပ်သည်ပင် ဖြစ်သော်လည်း အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်အပ်သည် မဟုတ်ပေ။ မဂ်သည်ကား ဖြစ်ပေါ်လာ၍ ထိုမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကို အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်၏၊ တစ်ဖန် ပြန်မထလာစေရန် တားမြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤနေရာ၌ တစ်ဖန် ပြန်လည်ယူအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤနည်းအတိုင်း တရားပုဒ်အားလုံး၌ နည်းလမ်းကို ဆောင်ယူအပ်၏။

Ettha ca sammādiṭṭhipaccayā catusaṭṭhi dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti. Katame catusaṭṭhi? Sotāpattimaggakkhaṇe adhimokkhaṭṭhena saddhindriyaṃ paripūreti, paggahaṭṭhena vīriyindriyaṃ paripūreti, anussaraṇaṭṭhena satindriyaṃ paripūreti, avikkhepaṭṭhena samādhindriyaṃ paripūreti, dassanaṭṭhena paññindriyaṃ paripūreti, vijānanaṭṭhena [Pg.249] manindriyaṃ, abhinandanaṭṭhena somanassindriyaṃ, pavattasantatiadhipateyyaṭṭhena jīvitindriyaṃ paripūreti…pe… arahattaphalakkhaṇe adhimokkhaṭṭhena saddhindriyaṃ, pavattasantatiadhipateyyaṭṭhena jīvitindriyaṃ paripūretīti evaṃ catūsu maggesu catūsu phalesu aṭṭha aṭṭha hutvā catusaṭṭhi dhammā pāripūriṃ gacchanti. Idha abhiññeyyapade maggo kathito. Sesaṃ purimasadisameva.

ဤ 'သမ္မာဒိဋ္ဌိပစ္စယာ' ဟူသော ပါဌ်၌ သမ္မာဒိဋ္ဌိအကြောင်းကြောင့် တရားခြောက်ဆယ့်လေးပါးတို့သည် ဘာဝနာပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏။ အဘယ် ခြောက်ဆယ့်လေးပါးတို့နည်းဟူမူ — သောတာပတ္တိမဂ်ခဏ၌ အာရုံ၌ သက်ဝင်ညွတ်ခြင်းသဘောဖြင့် သဒ္ဓိန္ဒြေကို ပြည့်စုံစေ၏၊ ချီးမြှောက်ခြင်း သို့မဟုတ် အားပေးခြင်းသဘောဖြင့် ဝီရိယိန္ဒြေကို ပြည့်စုံစေ၏၊ အောက်မေ့ခြင်းသဘောဖြင့် သတိန္ဒြေကို ပြည့်စုံစေ၏၊ မပျံ့လွင့်သောသဘောဖြင့် သမာဓိန္ဒြေကို ပြည့်စုံစေ၏၊ မြင်ခြင်းသဘောဖြင့် ပညိန္ဒြေကို ပြည့်စုံစေ၏၊ သိခြင်းသဘောဖြင့် မနိန္ဒြေကို ပြည့်စုံစေ၏၊ နှစ်သက်ခြင်းသဘောဖြင့် သောမနဿိန္ဒြေကို ပြည့်စုံစေ၏၊ ဖြစ်ဆဲတရားအစဉ်ကို စိုးရခြင်းသဘောဖြင့် ဇီဝိတိန္ဒြေကို ပြည့်စုံစေ၏။ပ။ အရဟတ္တဖိုလ်ခဏ၌ သက်ဝင်ညွတ်ခြင်းသဘောဖြင့် သဒ္ဓိန္ဒြေကို ပြည့်စုံစေ၏။ပ။ ဖြစ်ဆဲတရားအစဉ်ကို စိုးရခြင်းသဘောဖြင့် ဇီဝိတိန္ဒြေကို ပြည့်စုံစေ၏။ ဤသို့လျှင် မဂ်လေးပါး၊ ဖိုလ်လေးပါးတို့၌ ရှစ်ပါးစီ ဖြစ်ကုန်လျက် တရားခြောက်ဆယ့်လေးပါးတို့သည် ဘာဝနာအားဖြင့် ပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏။ ဤသုတ်၌ အဘိညေယျပုဒ်၌ မဂ်ကို ဟောတော်မူသည်။ ကြွင်းသောအရာသည် ရှေး၌ ပြဆိုခဲ့ပြီးသည်နှင့် တူရုံမျှသာတည်း။

Idha ṭhatvā pañhā samodhānetabbā. Dasake sataṃ pañhā kathitā. Ekake ca navake ca sataṃ, duke ca aṭṭhake ca sataṃ, tike ca sattake ca sataṃ, catukke ca chakke ca sataṃ, pañcake paññāsāti aḍḍhachaṭṭhāni pañhasatāni kathitāni honti.

ဤနေရာ၌ ရပ်တည်၍ ပြဿနာ (အမေးအဖြေ) တို့ကို ပေါင်းစပ်အပ်ကုန်၏။ ဒသကဝါရ၌ ပြဿနာတစ်ရာကို ဟောတော်မူ၏။ ဧကကဝါရနှင့် နဝကဝါရ၌ ပြဿနာတစ်ရာ၊ ဒုကဝါရနှင့် အဋ္ဌကဝါရ၌ ပြဿနာတစ်ရာ၊ တိကဝါရနှင့် သတ္တကဝါရ၌ ပြဿနာတစ်ရာ၊ စတုက္ကဝါရနှင့် ဆက္ကဝါရ၌ ပြဿနာတစ်ရာ၊ ပဉ္စကဝါရ၌ ပြဿနာငါးဆယ် ဟောတော်မူသဖြင့် စုစုပေါင်း ပြဿနာငါးရာ့ငါးဆယ် (ငါးရာနှင့် တစ်ရာ့ဝက်) တို့ကို ဟောတော်မူအပ်သည် ဖြစ်၏။

‘‘Idamavoca āyasmā sāriputto, attamanā te bhikkhū āyasmato sāriputtassa bhāsitaṃ abhinandu’’nti sādhu, sādhūti abhinandantā sirasā sampaṭicchiṃsu. Tāya ca pana attamanatāya imameva suttaṃ āvajjamānā pañcasatāpi te bhikkhū saha paṭisambhidāhi aggaphale arahatte patiṭṭhahiṃsūti.

'အရှင်သာရိပုတ္တရာသည် ဤစကားကို မိန့်တော်မူ၏၊ ထိုရဟန်းတို့သည် အရှင်သာရိပုတ္တရာ၏ မိန့်ကြားချက်ကို ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ နှစ်သက်ကြလေကုန်၏' ဟူသည်ကား 'သာဓု သာဓု' ဟု နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်စွာ ဦးထိပ်ရွက်၍ ခံယူကြကုန်၏။ ထိုသို့ နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်သောစိတ်ရှိသည်၏အဖြစ်ဖြင့် ဤသုတ္တန်ကိုပင် ဆင်ခြင်အောက်မေ့ကြကုန်သော ထိုငါးရာသော ရဟန်းတို့သည် ပဋိသမ္ဘိဒါတို့နှင့်တကွ အမြတ်ဆုံးဖိုလ်ဖြစ်သော အရဟတ္တဖိုလ်၌ တည်ကြလေကုန်သတည်း။

Sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya

သုမင်္ဂလဝိလာသိနီ အမည်ရှိသော ဒီဃနိကာယ်အဋ္ဌကထာ၌—

Dasuttarasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ဒသုတ္တရသုတ်အဖွင့် ဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပါပြီ။

Niṭṭhitā ca pāthikavaggassa vaṇṇanāti.

ပါထိကဝဂ်အဖွင့် ဝဏ္ဏနာလည်း ပြီးဆုံးပါပြီ။

Pāthikavaggaṭṭhakathā niṭṭhitā.

ပါထိကဝဂ်အဋ္ဌကထာ ပြီးဆုံးပါပြီ။

Nigamanakathā

နိဂုံးစကား

Ettāvatā [Pg.250] ca –

ဤမျှ အတိုင်းအရှည်ရှိသော စကားအစဉ်ဖြင့်လည်းကောင်း—

Āyācito sumaṅgala, pariveṇanivāsinā thiraguṇena;

Dāṭhānāgasaṅghattherena, theravaṃsanvayena.

မထေရ်အဆက်ဆက် သံဃာ့အနွယ်တော်သို့ အစဉ်လျှောက်သော၊ သုမင်္ဂလကျောင်းတိုက်၌ သီတင်းသုံးတော်မူသော၊ မြဲမြံခိုင်ခံ့သော သီလစသော ဂုဏ်အပေါင်းရှိသော ဒါဌာနာဂ အမည်ရှိသော သံဃာ့မထေရ်သည် ရှေးရှုတောင်းပန်အပ်သည် ဖြစ်၍လည်းကောင်း၊

Dīghāgamavarassa dasabala, guṇagaṇaparidīpanassa aṭṭhakathaṃ;

Yaṃ ārabhiṃ sumaṅgala, vilāsiniṃ nāma nāmena.

ဆယ်ပါးသော ရဲစွမ်းသတ္တိ ဂုဏ်အပေါင်းကို ပြတတ်သော၊ မြတ်သော ဒီဃနိကာယ် ပါဠိတော်၏ အဖွင့်အဋ္ဌကထာ ဖြစ်သော၊ သုမင်္ဂလဝိလာသိနီ အမည်ရှိသော အကြင်အဋ္ဌကထာကို ငါစတင်အပ်ပြီ။

Sā hi mahāṭṭhakathāya, sāramādāya niṭṭhitā;

Esā ekāsītipamāṇāya, pāḷiyā bhāṇavārehi.

ထို သုမင်္ဂလဝိလာသိနီ အမည်ရှိသော ဒီဃနိကာယ်အဋ္ဌကထာသည် မဟာအဋ္ဌကထာ၏ အနှစ်သာရ အနက်ကို ယူ၍ ပါဠိတော်အားဖြင့် ရှစ်ဆယ့်တစ်ဘာဏဝါရ အတိုင်းအရှည်ရှိသဖြင့် ပြီးဆုံးအပ်ပြီ။

Ekūnasaṭṭhimatto, visuddhimaggopi bhāṇavārehi;

Atthappakāsanatthāya, āgamānaṃ kato yasmā.

အကြင်ကြောင့် နိကာယ်ကျမ်းတို့၏ အနက်ကို ထင်ရှားစေခြင်းငှာ ဘာဏဝါရအရေအတွက်အားဖြင့် ငါးဆယ့်ကိုးခုမျှရှိသော ဝိသုဒ္ဓိမဂ်ကျမ်းကိုလည်း ပြုအပ်ပြီ။

Tasmā tena sahā’yaṃ, aṭṭhakathā bhāṇavāragaṇanāya;

Suparimitaparicchinnaṃ, cattālīsasataṃ hoti.

ထို့ကြောင့် ထိုဝိသုဒ္ဓိမဂ်ကျမ်းနှင့်တကွ ဤအဋ္ဌကထာသည် ဘာဏဝါရ အရေအတွက်အားဖြင့် ကောင်းစွာ နှိုင်းယှဉ်ပိုင်းခြားအပ်သည်ရှိသော် တစ်ရာ့လေးဆယ် ရှိလေ၏။

Sabbaṃ cattālīsādhikasata, parimāṇaṃ bhāṇavārato evaṃ;

Samayaṃ pakāsayantiṃ, mahāvihāre nivāsinaṃ.

ဤသို့လျှင် မဟာဝိဟာရကျောင်း၌ သီတင်းသုံးတော်မူကြကုန်သော မထေရ်တို့၏ အယူဝါဒကို ပြတတ်သော၊ ဘာဏဝါရအားဖြင့် တစ်ရာ့လေးဆယ် အလွန်ရှိသော ဤကျမ်းစာအားလုံးကို—

Mūlakaṭṭhakathāsāra, mādāya mayā imaṃ karontena;

Yaṃ puññamupacitaṃ tena, hotu sabbo sukhī lokoti.

မူလအဋ္ဌကထာ၏ အနှစ်သာရကို ယူ၍ ငါပြုစုရသဖြင့် ရရှိအပ်သော ကောင်းမှုကုသိုလ်ကြောင့် သတ္တလောကတစ်ခုလုံး ချမ်းသာခြင်းရှိပါစေသတည်း။

Paramavisuddhasaddhābuddhivīriyapaṭimaṇḍitena sīlācārajjavamaddavādiguṇasamudayasamuditena sakasamayasamayantaragahanajjhogāhaṇasamatthena paññāveyyattiyasamannāgatena tipiṭakapariyattippabhede sāṭṭhakathe satthusāsane appaṭihatañāṇappabhāvena mahāveyyākaraṇena karaṇasampattijanitasukhaviniggatamadhurodāravacanalāvaṇṇayuttena yuttamuttavādinā vādīvarena mahākavinā pabhinnapaṭisambhidāparivāre chaḷabhiññādippabhedaguṇapaṭimaṇḍite uttarimanussadhamme suppatiṭṭhitabuddhīnaṃ theravaṃsappadīpānaṃ therānaṃ mahāvihāravāsīnaṃ vaṃsālaṅkārabhūtena vipulavisuddhabuddhinā buddhaghosoti garūhi gahitanāmadheyyena therena katā ayaṃ sumaṅgalavilāsinī nāma dīghanikāyaṭṭhakathā –

အလွန်တရာ စင်ကြယ်သော သဒ္ဓါ၊ ပညာ၊ ဝီရိယတို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော၊ သီလအကျင့်၊ ဖြောင့်မတ်ခြင်း၊ နူးညံ့ခြင်း စသော ဂုဏ်အပေါင်းတို့နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော၊ မိမိဝါဒနှင့် တစ်ပါးသော ဝါဒတည်းဟူသော ရှုပ်ထွေးလှစွာသော အယူဝါဒတောအုပ်သို့ သက်ဝင်စူးစမ်းခြင်း၌ စွမ်းဆောင်နိုင်တော်မူသော၊ ထက်မြက်သော ပညာနှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော၊ အဋ္ဌကထာနှင့်တကွသော ပိဋကတ်သုံးပုံ ပရိယတ်ဒေသနာတော်၌ အဆီးအတားမရှိသော ဉာဏ်အလင်းရှိတော်မူသော၊ မဟာဝေယျာကရုဏ်း (သဒ္ဒါကျမ်းကြီး) ကိုလည်း တတ်မြောက်တော်မူသော၊ ဌာန်ကရိုဏ်း၏ ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် ကောင်းစွာထွက်ပေါ်လာသော သာယာနာပျော်ဖွယ်ရှိပြီး မြင့်မြတ်သော စကားတို့၏ တင့်တယ်ခြင်းနှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော၊ ပြောဆိုထိုက်သော အရာ၌ လွတ်လပ်စွာ ပြောဆိုလေ့ရှိသော၊ အယူဝါဒရှိသူတို့ထက် မြတ်တော်မူသော၊ မဟာကဝိ (မြတ်သော ပညာရှိ) ဖြစ်တော်မူသော၊ ကွဲပြားခြားနားသော ပဋိသမ္ဘိဒါတည်းဟူသော အခြံအရံရှိသော၊ ခြောက်ပါးသော အဘိညာဉ် စသည်တို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော၊ ဈာန်၊ မဂ်၊ ဖိုလ်တည်းဟူသော ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မ၌ ကောင်းစွာတည်သော ပညာရှိတော်မူကြကုန်သော၊ မထေရ်တို့၏ အနွယ်၌ ဆီမီးကဲ့သို့ ဖြစ်တော်မူကြကုန်သော၊ မဟာဝိဟာရကျောင်းတိုက်၌ သီတင်းသုံးတော်မူကြသော မထေရ်အရှင်မြတ်တို့၏ အနွယ်ကို တန်ဆာဆင်သဖွယ် ဖြစ်တော်မူသော၊ ကျယ်ပြန့်သန့်ရှင်းသော ဉာဏ်ပညာရှိတော်မူသော၊ ဆရာသခင်တို့က "ဗုဒ္ဓဃောသ" ဟူ၍ မှည့်ခေါ်အပ်သော အမည်ရှိတော်မူသော အရှင်ဗုဒ္ဓဃောသမထေရ် စီရင်တော်မူအပ်သော ဤသုမင်္ဂလဝိလာသိနီ အမည်ရှိသော ဒီဃနိကာယ်အဋ္ဌကထာကျမ်းသည်—

Tāva [Pg.251] tiṭṭhatu lokasmiṃ, lokanittharaṇesinaṃ;

Dassentī kulaputtānaṃ, nayaṃ diṭṭhivisuddhiyā.

လောကမှ လွတ်မြောက်ခြင်းကို ရှာဖွေကြကုန်သော အမျိုးကောင်းသားတို့အား ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ (အယူ၏ စင်ကြယ်ခြင်း) ဖြစ်ရန် နည်းလမ်းကောင်းကို ပြသလျက် လောက၌ ထိုမျှကာလပတ်လုံး တည်ပါစေသတည်း။

Yāva buddhoti nāmampi, suddhacittassa tādino;

Lokamhi lokajeṭṭhassa, pavattati mahesinoti.

စင်ကြယ်သော စိတ်နှလုံး ရှိတော်မူသော၊ လောကဓံတရားတို့ကြောင့် မတုန်မလှုပ် တည်ကြည်တော်မူသော၊ လောကသုံးပါးထက် ကြီးမြတ်တော်မူသော၊ သီလစသော ဂုဏ်ထူးတို့ကို ဆည်းပူးရှာမှီးလေ့ရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ "ဗုဒ္ဓ" ဟူသော အမည်တော်သည် လောက၌ အကြင်မျှလောက်သော ကာလပတ်လုံး တည်တံ့နေအံ့၊ (ထိုမျှလောက်သော ကာလပတ်လုံး ဤအဋ္ဌကထာကျမ်းသည် တည်ပါစေသတည်း။)

Sumaṅgalavilāsinī nāma

သုမင်္ဂလဝိလာသိနီ အမည်ရှိသော

Dīghanikāyaṭṭhakathā niṭṭhitā.

ဒီဃနိကာယ် အဋ္ဌကထာကျမ်း ပြီးဆုံးပါပြီ။